နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

မဇ္ဈိမနိကာယေ

මජ්ඣිම නිකායෙහි

မူလပဏ္ဏာသ-အဋ္ဌကထာ

මූලපණ්ණාසක අට්ඨකථාව

(ဒုတိယော ဘာဂေါ)

(දෙවන කොටස)

၃. ဩပမ္မဝဂ္ဂေါ

3. ඕපම්ම වර්ගය

၁. ကကစူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. කකචූපම සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၂၂. ဧဝံ [Pg.1] မေ သုတန္တိ ကကစူပမသုတ္တံ. တတ္ထ မောဠိယဖဂ္ဂုနောတိ မောဠီတိ စူဠာ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ –

222. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය කකචූපම සූත්‍රයයි. එහි "මෝළියඵග්ගුනෝ" යන තැන "මෝළි" යනු කෙස් වැටියට (සිඛාවට) කියනු ලැබේ. එය මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ဆေတွာန မောဠိံ ဝရဂန္ဓဝါသိတံ,ဝေဟာယသံ ဥက္ခိပိ သကျပုင်္ဂဝေါ;

ရတနစင်္ကောဋဝရေန ဝါသဝေါ,သဟဿနေတ္တော သိရသာ ပဋိဂ္ဂဟီ’’တိ.

"උතුම් සුවඳින් සුවඳවත් කරන ලද කෙස් වැටිය සිඳ, ශාක්‍ය පුංගවයන් වහන්සේ (බුදුරජාණන් වහන්සේ) අහසට දැමූ සේක; සහස්‍ර නේත්‍ර ඇති ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා රත්නමය කරඬුවකින් එය හිසින් පිළිගත්තේය."

သာ တဿ ဂိဟိကာလေ မဟတီ အဟောသိ, တေနဿ မောဠိယဖဂ္ဂုနောတိ သင်္ခါ ဥဒပါဒိ. ပဗ္ဗဇိတမ္ပိ နံ တေနေဝ နာမေန သဉ္ဇာနန္တိ. အတိဝေလန္တိ ဝေလံ အတိက္ကမိတွာ. တတ္ထ ကာလဝေလာ, သီမဝေလာ, သီလဝေလာတိ တိဝိဓာ ဝေလာ. ‘‘တာယံ ဝေလာယံ ဣမံ ဥဒါနံ ဥဒါနေသီ’’တိ (ဓမ္မပဒေ ဝဂ္ဂါနမုဒ္ဒါနံ, ဂါထာနမုဒ္ဒါနံ; မဟာဝ. ၁-၃) အယံ ကာလဝေလာ နာမ. ‘‘ဌိတဓမ္မော ဝေလံ နာတိဝတ္တတီ’’တိ (စူဠဝ. ၃၈၄; ဥဒါ. ၄၅; အ. နိ. ၈.၁၉) အယံ သီမဝေလာ နာမ. ‘‘ဝေလာအနတိက္ကမော သေတုဃာတော’’တိ (ဓ. သ. ၂၉၉-၃၀၁) စ, ‘‘ဝေလာ စေသာ အဝီတိက္ကမနဋ္ဌေနာ’’တိ စ, အယံ သီလဝေလာ နာမ. တံ တိဝိဓမ္ပိ သော အတိက္ကမိယေဝ. ဘိက္ခုနိယော ဟိ ဩဝဒိတုံ ကာလော နာမ အတ္ထိ, သော အတ္ထင်္ဂတေပိ သူရိယေ [Pg.2] ဩဝဒန္တော တံ ကာလဝေလမ္ပိ အတိက္ကမိ. ဘိက္ခုနီနံ ဩဝါဒေ ပမာဏံ နာမ အတ္ထိ သီမာ မရိယာဒါ. သော ဥတ္တရိဆပ္ပဉ္စဝါစာဟိ ဩဝဒန္တော တံ သီမဝေလမ္ပိ အတိက္ကမိ. ကထေန္တော ပန ဒဝသဟဂတံ ကတွာ ဒုဋ္ဌုလ္လာပတ္တိပဟောနကံ ကထေတိ, ဧဝံ သီလဝေလမ္ပိ အတိက္ကမိ.

එම කෙස් වැටිය මොහුගේ ගිහි කාලයෙහි ඉතා මහත් වූවකි. එබැවින් මොහුට "මෝළියඵග්ගුණ" යන නම ලැබුණි. පැවිදි වූ පසුවද ඔහු ඒ නමින්ම හඳුන්වනු ලැබීය. "අතිවේලං" යනු සීමාව ඉක්මවා යන්නයි. එහි කාල වේලාව, සීමා වේලාව, සීල වේලාව යයි වේලාවන් තුන් ආකාර වේ. "එම වේලාවෙහි මෙම උදානය ප්‍රකාශ කළ සේක" යනු කාල වේලාවයි. "දහමෙහි පිහිටි තැනැත්තා සීමාව ඉක්මවා නොයයි" යනු සීමා වේලාවයි. "වේලාව ඉක්මවා නොයෑම මගින් (මහ මඟ) ඇහිරීම විනාශ කෙරේ" යන්නත්, "නොයික්මවා සිටීම යන අර්ථයෙන් මෙය වේලාවයි" යන්නත් සීල වේලාවයි. ඔහු ඒ තුන් ආකාර වූ වේලාවන්ම ඉක්මවා ගියේය. මෙසේය: මෙහෙණින් වහන්සේලාට අවවාද දීමට කාලයක් ඇත, ඔහු හිරු බැස ගිය පසුවත් අවවාද කරමින් ඒ කාල වේලාව ඉක්මවා ගියේය. මෙහෙණින් වහන්සේලාට අවවාද දීමේදී සීමාවක් හෙවත් මරියදාවක් ඇත, ඔහු වචන පහ හයකට වඩා අවවාද කරමින් ඒ සීමා වේලාව ඉක්මවා ගියේය. කතා කිරීමේදී කෙළි කවටකම් සහිතව දෘෂ්ටුල්ල ආපත්තියකට පත්වන තරමට කතා කරයි, මෙසේ සීල වේලාවද ඉක්මවා ගියේය.

သံသဋ္ဌောတိ မိဿီဘူတော သမာနသုခဒုက္ခော ဟုတွာ. သမ္မုခါတိ ပုရတော. အဝဏ္ဏံ ဘာသတီတိ တာ ပန ပစနကောဋ္ဋနာဒီနိ ကရောန္တိယော ဒိသွာ နတ္ထိ ဣမာသံ အနာပတ္တိ နာမ, ဣမာ ဘိက္ခုနိယော အနာစာရာ ဒုဗ္ဗစာ ပဂဗ္ဘာတိ အဂုဏံ ကထေတိ. အဓိကရဏမ္ပိ ကရောတီတိ ဣမေသံ ဘိက္ခူနံ ဣမာ ဘိက္ခုနိယော ဒိဋ္ဌကာလတော ပဋ္ဌာယ အက္ခီနိ ဒယှန္တိ, ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ ပုပ္ဖပူဇာ ဝါ အာသနဓောဝနပရိဘဏ္ဍကရဏာဒီနိ ဝါ ဣမာသံ ဝသေန ဝတ္တန္တိ. ကုလဓီတရော ဧတာ လဇ္ဇိနိယော, တုမှေ ဣမာ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဝဒထ, အယံ နာမ တုမှာကံ အာပတ္တိ ဟောတိ, ဝိနယဓရာနံ သန္တိကံ အာဂန္တွာ ဝိနိစ္ဆယံ မေ ဒေထာတိ အဓိကရဏံ အာကဍ္ဎတိ.

"සංසට්ඨෝ" යනු (නුසුදුසු ලෙස) මිශ්‍ර වූ, සැප දුක් එක හා සමාන වූ බවට පත් වූ යන්නයි. "සම්මුඛා" යනු ඉදිරිපිටදීය. "අවණ්ණං භාසති" යනු, එම මෙහෙණින් වහන්සේලා ආහාර පිසීම, වංගෙඩිවල කෙටීම ආදිය කරනු දැක, "මොවුන්ට ආපත්තියක් නැත, මේ මෙහෙණින් වහන්සේලා අනාචාරශීලී ය, කීකරු නැත, මුඛරි ය" යනාදී වශයෙන් ගුණ නොවන දේ කීමයි. "අධිකරණම්පි කරෝති" යනු, "මේ භික්ෂූන්ට මේ මෙහෙණින් වහන්සේලා දුටු තැන් සිට ඇස් දැවෙන්නාක් මෙනි (ඊර්ෂ්‍යාව ඇති වේ), මේ විහාරයෙහි මල් පූජා හෝ අසුන් සේදීම, මැටි පිරියම් කිරීම් ආදිය සිදු වන්නේ මොවුන්ගේ බලයෙනි. මොවුන් කුල දූවරුය, ලැජ්ජාශීලී මෙහෙණින් වහන්සේලාය, ඔබලා මොවුන්ට මෙවැනි දේ කියන්නහුය, ඔබට මේ නම් ආපත්තිය සිදුවේ, විනයධරයන් වෙත ගොස් මට තීරණයක් දෙන්න" යනාදී වශයෙන් අධිකරණයක් ඇද ගැනීමයි.

မောဠိယဖဂ္ဂုနဿ အဝဏ္ဏံ ဘာသတီတိ နတ္ထိ ဣမဿ ဘိက္ခုနော အနာပတ္တိ နာမ. နိစ္စကာလံ ဣမဿ ပရိဝေဏဒွါရံ အသုညံ ဘိက္ခုနီဟီတိ အဂုဏံ ကထေတိ. အဓိကရဏမ္ပိ ကရောန္တီတိ ဣမေသံ ဘိက္ခူနံ မောဠိယဖဂ္ဂုနတ္ထေရဿ ဒိဋ္ဌကာလတော ပဋ္ဌာယ အက္ခီနိ ဒယှန္တိ. ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ အညေသံ ဝသနဋ္ဌာနံ ဩလောကေတုမ္ပိ န သက္ကာ. ဝိဟာရံ အာဂတဘိက္ခုနိယော ဩဝါဒံ ဝါ ပဋိသန္ထာရံ ဝါ ဥဒ္ဒေသပဒံ ဝါ ထေရမေဝ နိဿာယ လဘန္တိ, ကုလပုတ္တကော လဇ္ဇီ ကုက္ကုစ္စကော, ဧဝရူပံ နာမ တုမှေ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဝဒထ, ဧထ ဝိနယဓရာနံ သန္တိကေ ဝိနိစ္ဆယံ ဒေထာတိ အဓိကရဏံ အာကဍ္ဎန္တိ.

මෝළියඵග්ගුණගේ අගුණ පවසයි යන්නෙහි අර්ථය නම්, මේ භික්ෂුවට ඇවැත් නොවීමක් (වරදක් නොමැති බවක්) නැත යන්නයි. මොහුගේ පිරිවෙන් දොරටුව නිරන්තරයෙන්ම මෙහෙණින් වහන්සේලාගෙන් හිස් නොවේ යැයි මෙසේ අගුණ පවසති. 'අධිකරණයකුත් කරති' යනු, මේ භික්ෂූන්ට මෝළියඵග්ගුණ තෙරුන් දුටු මොහොතේ සිට ඇස් දැවිල්ලක් (අමනාපයක්) ඇති වේ. මේ විහාරයෙහි අන් භික්ෂූන්ට වාසය කරන ස්ථානයක් දෙස බැලීමට පවා නොහැකිය. විහාරයට පැමිණෙන මෙහෙණින් වහන්සේලා අවවාද වේවා, පිළිසඳර කතා වේවා, උදේස පාඨ වේවා ලබන්නේ මෝළියඵග්ගුණ තෙරුන් ඇසුරෙන්ම පමණි. මොහු කුලපුත්‍රයෙකි, ලැජ්ජා ඇත්තෙකි, කුකුස ඇත්තෙකි, මෙවැනි තෙරුන් වහන්සේ නමකට ඔබලා මෙවැනි දෑ පවසන්නහුද, එන්න විනයධරයන් වෙත ගොස් විනිශ්චයක් ලබා දෙන්නැයි පවසමින් අධිකරණයක් අදියි (ඇති කරති).

သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာတိ နေဝ ပိယကမျတာယ န ဘေဒါဓိပ္ပာယေန, အတ္ထကာမတာယ အဝေါစ. ဧကံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ဣမဿ ဘိက္ခုဿ ဧဝံ သံသဋ္ဌဿ ဝိဟရတော အယသော ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ. သော သာသနဿာပိ အဝဏ္ဏောယေဝ. အညေန ပန ကထိတော အယံ န ဩရမိဿတိ, ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသေတွာ ဩဝဒိတော ဩရမိဿတီ’’တိ တဿ အတ္ထကာမတာယ ဘဂဝန္တံ ဧတံ, ‘‘အာယသ္မာ, ဘန္တေ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ.

ඒ භික්ෂුව බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙසේ පැවසීය යනු, ප්‍රිය බවක් කැමති වීමෙන් හෝ භේද කිරීමේ අදහසින් පැවසූවක් නොව, අර්ථය (යහපත) කැමති වීමෙන්ම පැවසූවකි. ඔහුට මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: 'මෙලෙස මෙහෙණින් වහන්සේලා සමඟ ඇලී ගැලී වසන මේ භික්ෂුවට අයසක් (අපකීර්තියක්) ඇති වනු ඇත. එය ශාසනයට ද අගුණයකි. අන් අයෙකු පැවසූ පමණින් මොහු එයින් වළකින්නේ නැත, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කර අවවාද කළහොත් පමණක් මොහු එයින් වළකිනු ඇත' යනුවෙනි. මෙලෙස මෝළියඵග්ගුණ තෙරුන්ගේ යහපත කැමතිව බුදුරජාණන් වහන්සේට 'ස්වාමීනි, ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ' යනාදී වචන පැවසීය.

၂၂၃. အာမန္တေဟီတိ ဇာနာပေဟိ. အာမန္တေတီတိ ပက္ကောသတိ.

223. 'ආමන්තේහි' යනු දන්වනු (දැනුම් දෙනු) යන්නයි. 'ආමන්තේති' යනු කැඳවයි යන්නයි.

၂၂၄. သဒ္ဓါတိ [Pg.3] သဒ္ဓါယ. တသ္မာတိ ယသ္မာ တွံ ကုလပုတ္တော စေဝ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတော စ, ယသ္မာ ဝါ တေ ဧတာဟိ သဒ္ဓိံ သံသဋ္ဌဿ ဝိဟရတော ယေ တာ အက္ကောသိဿန္တိ ဝါ, ပဟရိဿန္တိ ဝါ, တေသု ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, သံသဂ္ဂေ ပဟီနေ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တသ္မာ. တတြာတိ တသ္မိံ အဝဏ္ဏဘာသနေ. ဂေဟသိတာတိ ပဉ္စကာမဂုဏနိဿိတာ. ဆန္ဒာတိ တဏှာဆန္ဒာပိ ပဋိဃဆန္ဒာပိ. ဝိပရိဏတန္တိ ရတ္တမ္ပိ စိတ္တံ ဝိပရိဏတံ. ဒုဋ္ဌမ္ပိ, မူဠှမ္ပိ စိတ္တံ ဝိပရိဏတံ. ဣဓ ပန တဏှာဆန္ဒဝသေန ရတ္တမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ, ပဋိဃဆန္ဒဝသေန ဒုဋ္ဌမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. ဟိတာနုကမ္ပီတိ ဟိတေန အနုကမ္ပမာနော ဟိတေန ဖရမာနော. န ဒေါသန္တရောတိ န ဒေါသစိတ္တော ဘဝိဿာမိ.

224. 'සද්ධා' යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් (මහණ වූ) යන්නයි. 'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් ඔබ කුලපුත්‍රයෙකු මෙන්ම ශ්‍රද්ධාවෙන් මහණ වූවෙකු ද වන බැවින්, මෙහෙණින් සමඟ ඇලී ගැලී වසන ඔබට යමෙක් බැන වදින්නේ නම් හෝ පහර දෙන්නේ නම්, ඔවුන් කෙරෙහි දොම්නසක් ඇති වේ. ඒ ඇලීම අත්හළ කල්හි දොම්නස ඇති නොවේ. එබැවිනි. 'තත්‍ර' යනු ඒ අගුණ පවසන තැනැත්තා කෙරෙහි යන්නයි. 'ගේහසිතා' යනු පංචකාම ගුණයන් ඇසුරු කළ (ගිහි ගෙය ඇසුරු කළ) යන්නයි. 'ඡන්දා' යනු තණ්හා ඡන්දය මෙන්ම පටිඝ (ක්‍රෝධ) ඡන්දයයි. 'විපරිණත' යනු රාගයෙන් වෙනස් වූ සිතයි. ද්වේෂයෙන් හා මෝහයෙන් වෙනස් වූ සිත ද විපරිණත නම් වේ. මෙහිදී තණ්හා ඡන්දය නිසා ඇලුණු සිත ද පටිඝ ඡන්දය නිසා දූෂිත වූ සිත ද සුදුසු වේ. 'හිතානුකම්පී' යනු වැඩදායී වූ අනුකම්පා සහගත සිතින් පැතිර සිටීමයි. 'න දෝසන්තරෝ' යනු ද්වේෂ සහගත සිතක් ඇති කර නොගනිමි යන්නයි.

၂၂၅. အထ ခေါ ဘဂဝါတိ ကသ္မာ အာရဘိ? ဖဂ္ဂုနဿ ကိရ ဧတ္တကံ ဩဝါဒံ သုတွာပိ, ‘‘ဘိက္ခုနိသံသဂ္ဂတော ဩရမိဿာမိ ဝိရမိဿာမီ’’တိ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပန္နံ, ဘဂဝတာ ပန သဒ္ဓိံ ပဋာဏီ ဝိယ ပဋိဝိရုဒ္ဓေါ အဋ္ဌာသိ, အထဿ ဘဂဝတော ယထာ နာမ ဇိဃစ္ဆိတဿ ဘောဇနေ, ပိပါသိတဿ ပါနီယေ, သီတေန ဖုဋ္ဌဿ ဥဏှေ ဒုက္ခိတဿ သုခေ ပတ္ထနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝမေဝ ဣမံ ဒုဗ္ဗစံ ဘိက္ခုံ ဒိသွာ ပဌမဗောဓိယံ သုဗ္ဗစာ ဘိက္ခူ အာပါထံ အာဂမိံသု. အထ တေသံ ဝဏ္ဏံ ကထေတုကာမော ဟုတွာ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

225. බුදුරජාණන් වහන්සේ කුමක් නිසා මේ දේශනාව ආරම්භ කළ සේක් ද? ඵග්ගුණ තෙරුන් මෙපමණ අවවාද අසා පවා 'මෙහෙණින් ඇසුරෙන් වළකින්නෙමි' යන සිතුවිල්ලවත් ඇති කර නොගත්තේය. උන්වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමඟ උලක් (ඇණයක්) මෙන් විරුද්ධව සිටියහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේට බඩගිනි වූවෙකුට ආහාර කෙරෙහි ද, පිපාසිතයෙකුට පැන් කෙරෙහි ද, ශීතලෙන් පීඩා විඳින්නෙකුට උණුසුම කෙරෙහි ද, දුකට පත්වූවෙකුට සැප කෙරෙහි ද ප්‍රාර්ථනාවක් ඇති වන්නාක් මෙන්ම, මේ අකීකරු භික්ෂුව දැක, ප්‍රථම බෝධි යුගයෙහි සිටි කීකරු භික්ෂූන් වහන්සේලා කෙරෙහි මතකය ඇති විය. එවිට ඔවුන්ගේ ගුණ පැවසීමට කැමතිව බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

တတ္ထ အာရာဓယိံသူတိ ဂဏှိံသု ပူရယိံသု. ဧကံ သမယန္တိ ဧကသ္မိံ သမယေ. ဧကာသနဘောဇနန္တိ ဧကံ ပုရေဘတ္တဘောဇနံ. သူရိယုဂ္ဂမနတော ဟိ ယာဝ မဇ္ဈနှိကာ သတ္တက္ခတ္တုံ ဘုတ္တဘောဇနမ္ပိ ဣဓ ဧကာသနဘောဇနန္တေဝ အဓိပ္ပေတံ. အပ္ပာဗာဓတန္တိ နိရာဗာဓတံ. အပ္ပာတင်္ကတန္တိ နိဒ္ဒုက္ခတံ. လဟုဋ္ဌာနန္တိ သရီရဿ သလ္လဟုကံ ဥဋ္ဌာနံ. ဗလန္တိ ကာယဗလံ. ဖာသုဝိဟာရန္တိ ကာယဿ သုခဝိဟာရံ. ဣမိနာ ကိံ ကထိတံ? ဒိဝါ ဝိကာလဘောဇနံ ပဇဟာပိတကာလော ကထိတော. ဘဒ္ဒါလိသုတ္တေ ပန ရတ္တိံ ဝိကာလဘောဇနံ ပဇဟာပိတကာလော ကထိတော. ဣမာနိ ဟိ ဒွေ ဘောဇနာနိ ဘဂဝါ န ဧကပ္ပဟာရေန ပဇဟာပေသိ. ကသ္မာ? ဣမာနေဝ ဟိ ဒွေ ဘောဇနာနိ ဝဋ္ဋေ သတ္တာနံ အာစိဏ္ဏာနိ. သန္တိ ကုလပုတ္တာ သုခုမာလာ, တေ ဧကတော ဒွေပိ ဘောဇနာနိ ပဇဟန္တာ ကိလမန္တိ. တသ္မာ ဧကတော အပဇဟာပေတွာ ဧကသ္မိံ ကာလေ ဒိဝါ ဝိကာလဘောဇနံ, ဧကသ္မိံ ရတ္တိံ ဝိကာလဘောဇနန္တိ ဝိသုံ ပဇဟာပေသိ. တေသု ဣဓ ဒိဝါ ဝိကာလဘောဇနံ ပဇဟာပိတကာလော ကထိတော. တတ္ထ [Pg.4] ယသ္မာ ဗုဒ္ဓါ န ဘယံ ဒဿေတွာ တဇ္ဇေတွာ ပဇဟာပေန္တိ, အာနိသံသံ ပန ဒဿေတွာ ပဇဟာပေန္တိ, ဧဝဉှိ သတ္တာ သုခေန ပဇဟန္တိ. တသ္မာ အာနိသံသံ ဒဿေန္တော ဣမေ ပဉ္စ ဂုဏေ ဒဿေသိ. အနုသာသနီ ကရဏီယာတိ ပုနပ္ပုနံ သာသနေ ကတ္တဗ္ဗံ နာဟောသိ. ‘‘ဣဒံ ကရောထ, ဣဒံ မာ ကရောထာ’’တိ သတုပ္ပာဒကရဏီယမတ္တမေဝ အဟောသိ. တာဝတ္တကေနေဝ တေ ကတ္တဗ္ဗံ အကံသု, ပဟာတဗ္ဗံ ပဇဟိံသု, ပဌမဗောဓိယံ, ဘိက္ခဝေ, သုဗ္ဗစာ ဘိက္ခူ အဟေသုံ အဿဝါ ဩဝါဒပဋိကရာတိ.

මෙහි 'ආරාධයිංසු' යනු පිළිගත්හ හෝ සම්පූර්ණ කළහ යන්නයි. 'ඒකං සමයං' යනු එක්තරා කාලයක යන්නයි. 'ඒකාසන භෝජනය' යනු මධ්‍යහ්නයට පෙර එක් වරක් වැළඳීමයි. ඉර උදාවේ සිට මධ්‍යහ්නය දක්වා හත් වතාවක් වැළඳුවත් මෙම සූත්‍රයෙහි එය 'ඒකාසන භෝජනය' ලෙසම අදහස් කෙරේ. නිරෝගී බව, රෝග රහිත බව, සිරුරේ සැහැල්ලු බව, කාය බලය සහ සුව පහසු විහරණය මෙයින් අදහස් වේ. මෙයින් දහවල් විකාල භෝජනය අත්හැරවූ කාලය ගැන කියවේ. භද්දාලි සූත්‍රයේ රාත්‍රී විකාල භෝජනය අත්හැරවූ කාලය ගැන කියවේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ආහාර වාර දෙකම එකවර අත්හැරවූයේ නැත. මක්නිසාද යත්, සත්වයන්ට මෙය සංසාරයේ පුරුදු වූවක් බැවිනි. සුකුමාල කුලපුත්‍රයන් වහන්සේලා එකවර ආහාර වාර දෙකම අත්හැරියහොත් පීඩාවට පත් වෙති. එබැවින් වෙන වෙනම අත්හැරවූ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේලා බිය ගන්වා අත්හැරවීම නොකර ආනිසංස පෙන්වා අත්හැරවීම කරති. එවිට සත්වයෝ පහසුවෙන් එය අත්හරිති. එබැවින් ආනිසංස පෙන්වනු පිණිස මේ කරුණු පහ වදාළ සේක. 'අනුසාසනී කරණීයා' යනු නැවත නැවතත් අනුශාසනා කිරීමක් සිදු නොවීය. 'මෙය කරන්න, මෙය නොකරන්න' යැයි සිහිය ඇති කිරීම පමණක් සිදු විය. එපමණකින්ම ඒ භික්ෂූන් කටයුතු කළහ, අත්හළ යුතු දෑ අත්හළහ. මහණෙනි, ප්‍රථම බෝධි යුගයෙහි භික්ෂූන් කීකරු වූහ, අවවාද පිළිපැදූහ යනු මෙහි අර්ථයයි.

ဣဒါနိ နေသံ သုဗ္ဗစဘာဝဒီပိကံ ဥပမံ အာဟရန္တော သေယျထာပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုဘူမိယန္တိ သမဘူမိယံ. ‘‘သုဘူမျံ သုခေတ္တေ ဝိဟတခါဏုကေ ဗီဇာနိ ပတိဋ္ဌပေယျာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၃၈) ဧတ္ထ ပန မဏ္ဍဘူမိ သုဘူမီတိ အာဂတာ. စတုမဟာပထေတိ ဒွိန္နံ မဟာမဂ္ဂါနံ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ဂတဋ္ဌာနေ. အာဇညရထောတိ ဝိနီတအဿရထော. ဩဓသ္တပတောဒေါတိ ယထာ ရထံ အဘိရုဟိတွာ ဌိတေန သက္ကာ ဟောတိ ဂဏှိတုံ, ဧဝံ အာလမ္ဗနံ နိဿာယ တိရိယတော ဌပိတပတောဒေါ. ယောဂ္ဂါစရိယောတိ အဿာစရိယော. သွေဝ အဿဒမ္မေ သာရေတီတိ အဿဒမ္မသာရထိ. ယေနိစ္ဆကန္တိ ယေန ယေန မဂ္ဂေန ဣစ္ဆတိ. ယဒိစ္ဆကန္တိ ယံ ယံ ဂတိံ ဣစ္ဆတိ. သာရေယျာတိ ဥဇုကံ ပုရတော ပေသေယျ. ပစ္စာသာရေယျာတိ ပဋိနိဝတ္တေယျ.

දැන් ඔවුන්ගේ කීකරු බව දැක්වීමට උපමාවක් ගෙන එමින් 'සේය්‍යථාපි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සුභූමි' යනු සමතලා භූමියයි. 'සුභූමියෙහි, සාරවත් කෙතෙහි, කටු පඳුරු රහිත බිමෙහි බීජ රෝපණය කරන්නාක් මෙන්' යන මෙහි ဩජාව ඇති බිම 'සුභූමි' ලෙස දැක්වේ. 'චතුමහාපථෙ' යනු මහා මාර්ග දෙකක් ඡේදනය වන හන්දියයි. 'ආජඤ්ඤරථො' යනු හොඳින් හික්මවූ අසුන් යෙදූ රථයයි. 'ඕධස්තපතෝදෝ' යනු රථයට නැගී සිටින්නෙකුට පහසුවෙන් ගත හැකි පරිදි හරහට තබා ඇති කෙවිටයි. 'යෝග්ගාචරියෝ' යනු අස්ගොව්වාය. ඔහුම දමනය කළ යුතු අසුන් මෙහෙයවන බැවින් 'අස්සදම්මසාරථි' නම් වේ. 'යෙනිච්ඡකං' යනු තමා කැමති ඕනෑම මාවතක යන්නයි. 'යදිච්ඡකං' යනු තමා කැමති ඕනෑම වේගයකින් හෝ ආකාරයකින් යන්නයි. 'සාෙය්ය' යනු කෙළින්ම ඉදිරියට මෙහෙයවීමයි. 'පච්චාසාෙය්ය' යනු ආපසු හැරවීමයි.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ယထာ ဟိ သော ယောဂ္ဂါစရိယော ယေန ယေန မဂ္ဂေန ဂမနံ ဣစ္ဆတိ, တံ တံ အဿာ အာရုဠှာဝ ဟောန္တိ. ယာယ ယာယ စ ဂတိယာ ဣစ္ဆတိ, သာ သာ ဂတိ ဂဟိတာဝ ဟောတိ. ရထံ ပေသေတွာ အဿာ နေဝ ဝါရေတဗ္ဗာ န ဝိဇ္ဈိတဗ္ဗာ ဟောန္တိ. ကေဝလံ တေသံ သမေ ဘူမိဘာဂေ ခုရေသု နိမိတ္တံ ဌပေတွာ ဂမနမေဝ ပဿိတဗ္ဗံ ဟောတိ. ဧဝံ မယှမ္ပိ တေသု ဘိက္ခူသု ပုနပ္ပုနံ ဝတ္တဗ္ဗံ နာဟောသိ. ဣဒံ ကရောထ ဣဒံ မာ ကရောထာတိ သတုပ္ပာဒနမတ္တမေဝ ကတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ. တေဟိပိ တာဝဒေဝ ကတ္တဗ္ဗံ ကတမေဝ ဟောတိ, အကတ္တဗ္ဗံ ဇဟိတမေဝ. တသ္မာတိ ယသ္မာ သုဗ္ဗစာ ယုတ္တယာနပဋိဘာဂါ ဟုတွာ သတုပ္ပာဒနမတ္တေနေဝ ပဇဟိံသု, တသ္မာ တုမှေပိ ပဇဟထာတိ အတ္ထော. ဧလဏ္ဍေဟီတိ ဧလဏ္ဍာ ကိရ သာလဒူသနာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဝိသောဓေယျာတိ ဧလဏ္ဍေ စေဝ အညာ စ ဝလ္လိယော ဆိန္ဒိတွာ ဗဟိ နီဟရဏေန သောဓေယျ. သုဇာတာတိ သုသဏ္ဌိတာ. သမ္မာ ပရိဟရေယျာတိ မရိယာဒံ ဗန္ဓိတွာ ဥဒကာသိဉ္စနေနပိ ကာလေနကာလံ မူလမူလေ [Pg.5] ခဏနေနပိ ဝလ္လိဂုမ္ဗာဒိစ္ဆေဒနေနပိ ကိပိလ္လပူဋကဟရဏေနပိ မက္ကဋကဇာလသုက္ခဒဏ္ဍကဟရဏေနပိ သမ္မာ ဝဍ္ဎေတွာ ပေါသေယျ. ဝုဒ္ဓိအာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ.

එලෙසින්ම, යම් සේ දක්ෂ අශ්ව දමකයෙකුට තමන් කැමති ඕනෑම මාර්ගයකින් අශ්වයන් රැගෙන යා හැකිද, ඔවුන් ඔහු පවසන ඕනෑම ගමනකට හුරු වී ඇත්තාහුද, රථය මෙහෙයවීමේදී අශ්වයන් වැළැක්වීමට හෝ ඔවුන්ට තැලීමට අවශ්‍ය නොවේ. ඔහු කළ යුත්තේ සමතලා භූමියකදී අශ්ව ලාඩම් දෙස බලමින් ගමන පරීක්ෂා කිරීම පමණි. එලෙසින්ම, මට ද ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාට නැවත නැවතත් අනුශාසනා කිරීමට අවශ්‍ය නොවීය. 'මෙය කරන්න, මෙය නොකරන්න' යනුවෙන් පවසනු වෙනුවට සිහිය පිහිටුවාලීම පමණක් ප්‍රමාණවත් විය. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ද ඒ අවබෝධයෙන්ම කළ යුතු දේ කළහ, නොකළ යුතු දේ අත්හළහ. එබැවින්, යම් සේ මනා කොට හික්මුණු අශ්වයන් සහිත රථයක් බඳු වූ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා සිහිය ඉපදවීමෙන්ම අකුසල් ප්‍රහීණ කළාහුද, ඔබලා ද එලෙසම අකුසල් ප්‍රහීණ කරවු යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'එඬරු ගස්' (Elaṇḍā) යනු සල් ගස්වලට හානි කරන ශාක විශේෂයකි, එබැවින් එසේ වදාලහ. 'පිරිසිදු කරන්නේය' (Visodheyya) යනු ඒ එඬරු ගස් සහ අනෙකුත් වැල් වර්ග කපා ඉවත් කිරීමෙන් පිරිසිදු කිරීමයි. 'සුජාතා' යනු මනා හැඩයකින් යුක්ත වූ යන්නයි. 'මනා කොට රැකබලා ගන්නේය' (Sammā parihareyya) යනු වැටවල් බැඳ, කලට වේලාවට ජලය ඉසිමින්, මුල් අවට පොළොව කොටමින්, වල් පැලෑටි සහ වැල් වර්ග ඉවත් කරමින්, කූඹි ගුල් ආදිය ඉවත් කරමින්, මකුළු දැල් සහ වියළි දර අතු ඉවත් කරමින් මනා කොට වැඩෙන්නට ඉඩ හැර පෝෂණය කිරීමයි. 'වෘද්ධි' ආදී වචනවල අර්ථය කලින් සඳහන් කළ පරිදිම වේ.

၂၂၆. ဣဒါနိ အက္ခန္တိယာ ဒေါသံ ဒဿေန္တော ဘူတပုဗ္ဗန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝေဒေဟိကာတိ ဝိဒေဟရဋ္ဌဝါသိကဿ ဓီတာ. အထ ဝါ ဝေဒေါတိ ပညာ ဝုစ္စတိ, ဝေဒေန ဤဟတိ ဣရိယတီတိ ဝေဒေဟိကာ, ပဏ္ဍိတာတိ အတ္ထော. ဂဟပတာနီတိ ဃရသာမိနီ. ကိတ္တိသဒ္ဒေါတိ ကိတ္တိဃောသော. သောရတာတိ သောရစ္စေန သမန္နာဂတာ. နိဝါတာတိ နိဝါတဝုတ္တိ. ဥပသန္တာတိ နိဗ္ဗုတာ. ဒက္ခာတိ ဘတ္တပစနသယနတ္ထရဏဒီပုဇ္ဇလနာဒိကမ္မေသု ဆေကာ. အနလသာတိ ဥဋ္ဌာဟိကာ, သုသံဝိဟိတကမ္မန္တာတိ သုဋ္ဌု သံဝိဟိတကမ္မန္တာ. ဧကာ အနလသာ ဟောတိ, ယံ ယံ ပန ဘာဇနံ ဂဏှာတိ, တံ တံ ဘိန္ဒတိ ဝါ ဆိဒ္ဒံ ဝါ ကရောတိ, အယံ န တာဒိသာတိ ဒဿေတိ.

226. දැන් ඉවසීම නොමැති වීමේ (අක්ඛන්ති) දොස් පෙන්වා දීම පිණිස 'භූතපුබ්බං' (ඉදින් පෙර වූ දෙයක්) ආදිය වදාලහ. එහි 'වේදේහිකා' යනු විදේහ රටේ වාසය කළ සිටුවරයෙකුගේ දියණියකි. එසේත් නැතිනම්, 'වේද' යනු ප්‍රඥාවට නමකි; ප්‍රඥාවෙන් යුතුව කටයුතු කරන බැවින් ඇය 'වේදේහිකා' නම් වේ, එනම් පණ්ඩිත ස්ත්‍රියක යන්න අර්ථයයි. 'ගහපතානී' යනු ගෘහණිය හෙවත් නිවසේ ප්‍රධාන ස්ත්‍රියයි. 'කිත්තිසද්දෝ' යනු ඇයගේ ගුණ පිළිබඳ පැතිර ගිය ප්‍රශංසාත්මක ශබ්දයයි. 'සෝරතා' යනු මනා වූ කය සහ වචනයෙහි හික්මීමෙන් යුක්ත වූ බවයි. 'නිවාතා' යනු නිහතමානී පැවැත්මයි. 'උපසන්තා' යනු දොම්නසින් සහ ක්‍රෝධයෙන් තොරව සංසුන් වූ සිත් ඇති බවයි. 'දක්ඛා' යනු ආහාර පිසීම, යහන් පැනවීම සහ පහන් දැල්වීම ආදී නිවසේ කටයුතුවල දක්ෂ වූ බවයි. 'අනලසා' යනු වීර්යවන්ත වූ, කම්මැලි නොවන බවයි. 'සුසංවිහිත කම්මන්තා' යනු කටයුතු මනා කොට පිළියෙළ කරන බවයි. ඇතැම් ස්ත්‍රීන් කම්මැලි නොවූවත්, ඔවුන් අතට ගන්නා භාජන බිඳ දමති හෝ සිදුරු කරති; නමුත් මෙම ස්ත්‍රිය එවැනි තැනැත්තියක නොවන බව මෙහි දක්වා ඇත.

ဒိဝါ ဥဋ္ဌာသီတိ ပါတောဝ ကတ္တဗ္ဗာနိ ဓေနုဒုဟနာဒိကမ္မာနိ အကတွာ ဥဿူရေ ဥဋ္ဌိတာ. ဟေ ဇေ ကာဠီတိ အရေ ကာဠိ. ကိံ ဇေ ဒိဝါ ဥဋ္ဌာသီတိ ကိံ တေ ကိဉ္စိ အဖာသုကံ အတ္ထိ, ကိံ ဒိဝါ ဥဋ္ဌာသီတိ? နော ဝတ ရေ ကိဉ္စီတိ အရေ ယဒိ တေ န ကိဉ္စိ အဖာသုကံ အတ္ထိ, နေဝ သီသံ ရုဇ္ဈတိ, န ပိဋ္ဌိ, အထ ကသ္မာ ပါပိ ဒါသိ ဒိဝါ ဥဋ္ဌာသီတိ ကုပိတာ အနတ္တမနာ ဘာကုဋိမကာသိ. ဒိဝါတရံ ဥဋ္ဌာသီတိ ပုနဒိဝသေ ဥဿူရတရံ ဥဋ္ဌာသိ. အနတ္တမနဝါစန္တိ အရေ ပါပိ ဒါသိ အတ္တနော ပမာဏံ န ဇာနာသိ; ကိံ အဂ္ဂိံ သီတောတိ မညသိ, ဣဒါနိ တံ သိက္ခာပေဿာမီတိအာဒီနိ ဝဒမာနာ ကုပိတဝစနံ နိစ္ဆာရေသိ.

'දිවා උට්ඨාසී' යනු උදෑසනම කළ යුතු දෙනුන්ගෙන් කිරි දැබීම ආදී කටයුතු නොකර, දහවල් වන තුරු නිදාගෙන සිට පසුව අවදි වීමයි. 'හේ ජේ කාළී' යනු 'එම්බා කාළී' යන්නයි. 'කිං ජේ දිවා උට්ඨාසී' යනු 'ඇයි කාළී, ඔබට කිසියම් අසනීපයක් හෝ අපහසුවක් තිබේද, ඇයි මෙතරම් දවල් වී අවදි වූයේ?' යැයි විමසීමයි. 'නෝ වත රේ කිඤ්චී' යනු 'එම්බා දාසිය, ඔබට කිසිදු අපහසුවක් නැති නම්, හිසේ රුදාවක් හෝ කොන්දේ අමාරුවක් නැති නම්, එසේ තිබියදී ඔබ වැනි ලාමක දාසියක මෙතරම් දවල් වන තුරු නිදා සිටියේ මන්ද?' යැයි කෝපයෙන් හා අමනාපයෙන් යුතුව බැම හැකිළීමයි. 'දිවාතරං උට්ඨාසී' යනු ඊළඟ දිනයේ ඊටත් වඩා ප්‍රමාද වී අවදි වීමයි. 'අනත්තමන වාචං' යනු 'එම්බා පවිටු දාසිය, තී තීගේ ප්‍රමාණය දන්නේ නැත; තී මට ගින්නක් මෙන් යැයි සිතන්නේද? දැන් මම තිට පාඩමක් උගන්වන්නෙමි' යනාදී වශයෙන් පවසමින් ක්‍රෝධ සහගත වචන පිට කිරීමයි.

ပဋိဝိသကာနန္တိ သာမန္တဂေဟဝါသီနံ. ဥဇ္ဈာပေသီတိ အဝဇာနာပေသိ. စဏ္ဍီတိ အသောရတာ ကိဗ္ဗိသာ. ဣတိ ယတ္တကာ ဂုဏာ, တတော ဒိဂုဏာ ဒေါသာ ဥပ္ပဇ္ဇိံသု. ဂုဏာ နာမ သဏိကံ သဏိကံ အာဂစ္ဆန္တိ; ဒေါသာ ဧကဒိဝသေနေဝ ပတ္ထဋာ ဟောန္တိ. သောရတသောရတောတိ အတိဝိယ သောရတော, သောတာပန္နော နု ခေါ, သကဒါဂါမီ အနာဂါမီ အရဟာ နု ခေါတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. ဖုသန္တီတိ ဖုသန္တာ ဃဋ္ဋေန္တာ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ.

'පටිවිසකානං' යනු අසල්වැසි නිවෙස්වල වසන්නන්ටයි. 'උජ්ඣාපේසි' යනු අවඥාවට පත් කිරීමයි. 'චණ්ඩී' යනු සංසුන් බවක් නැති, රළු ගති ඇති තැනැත්තියයි. මෙසේ ඇය තුළ යම් ගුණයක් තිබුණේ ද, ඊට වඩා දෙගුණයක වැරදි මතු විය. ගුණ යනු ඉතා සෙමින් පැමිණෙන දෙයකි; නමුත් වැරදි හෝ දෝෂ එක දිනකින් මුළු ප්‍රදේශය පුරාම පැතිර යයි. 'සෝරත සෝරතා' යනු අතිශයින්ම ශාන්ත වූ බවයි. 'මොහු සෝතාපන්න අයෙක්ද, සකදාගාමී, අනාගාමී හෝ රහතන් වහන්සේ නමක්ද?' යනුවෙන් සැක සිතෙන තරමටම ශාන්ත වූ ස්වභාවයට පත්වීමයි. 'ඵුසන්ති' යනු ස්පර්ශ වන, ගැටෙන, අරමුණට හසුවන යන අර්ථයයි.

အထ [Pg.6] ဘိက္ခု သောရတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အထ အဓိဝါသနက္ခန္တိယံ ဌိတော ဘိက္ခု သောရတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယော စီဝရ…ပေ… ပရိက္ခာရဟေတူတိ ယော ဧတာနိ စီဝရာဒီနိ ပဏီတပဏီတာနိ လဘန္တော ပါဒပရိကမ္မပိဋ္ဌိပရိကမ္မာဒီနိ ဧကဝစနေနေဝ ကရောတိ. အလဘမာနောတိ ယထာ ပုဗ္ဗေ လဘတိ, ဧဝံ အလဘန္တော. ဓမ္မညေဝ သက္ကရောန္တောတိ ဓမ္မံယေဝ သက္ကာရံ သုကတကာရံ ကရောန္တော. ဂရုံ ကရောန္တောတိ ဂရုဘာရိယံ ကရောန္တော. မာနေန္တောတိ မနေန ပိယံ ကရောန္တော. ပူဇေန္တောတိ ပစ္စယပူဇာယ ပူဇေန္တော. အပစာယမာနောတိ ဓမ္မံယေဝ အပစာယမာနော အပစိတိံ နီစဝုတ္တိံ ဒဿေန္တော.

'අථ භික්ඛු සෝරතෝ වේදිතබ්බෝ' යනු අධිවාසන ක්‍ෂාන්තියෙහි (ඉවසීමෙහි) පිහිටි භික්ෂුව ශාන්ත වූ (සෝරත) භික්ෂුවක් ලෙස දත යුතුය යන්නයි. 'යෝ චීවර...පේ... පරික්ඛාරහේතූ' යනු යම් භික්ෂුවක් ඉතා ප්‍රණීත වූ සිවුරු පිරිකර ලබමින්, පාද පිරිමැදීම් සහ පිට පිරිමැදීම් ආදිය කළ සැනින් සතුටු වී කටයුතු කරයිද, 'අලභමානෝ' යනු පෙර පරිදිම පිරිකර නොලැබෙන කල්හි එසේ නොකරන්නේද, ඔහු සැබෑ ශාන්ත භික්ෂුවක් නොවේ. 'ධම්මඤ්ඤේව සක්කරොන්තෝ' යනු ධර්මයටම සත්කාර කරමින්, එය මනා කොට පිළිපදිමින් කටයුතු කිරීමයි. 'ගරුං කරොන්තෝ' යනු ධර්මය ගරු කටයුතු දෙයක් ලෙස සැලකීමයි. 'මානෙන්තෝ' යනු සිතින් ධර්මයට ප්‍රිය කිරීමයි. 'පූජෙන්තෝ' යනු ප්‍රත්‍ය පූජාවෙන් පිදීමයි. 'අපචායමානෝ' යනු ධර්මයටම ගරු කරමින්, යටහත් පැවැත්මක් ප්‍රකට කිරීමයි.

၂၂၇. ဧဝံ အက္ခန္တိယာ ဒေါသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယေ အဓိဝါသေန္တိ, တေ ဧဝံ အဓိဝါသေန္တီတိ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဒဿေန္တော ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကာလေနာတိ ယုတ္တပတ္တကာလေန. ဘူတေနာတိ သတာ ဝိဇ္ဇမာနေန. သဏှေနာတိ သမ္မဋ္ဌေန. အတ္ထသဉှိတေနာတိ အတ္ထနိဿိတေန ကာရဏနိဿိတေန. အကာလေနာတိအာဒီနိ တေသံယေဝ ပဋိပက္ခဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. မေတ္တစိတ္တာတိ ဥပ္ပန္နမေတ္တစိတ္တာ ဟုတွာ. ဒေါသန္တရာတိ ဒုဋ္ဌစိတ္တာ, အဗ္ဘန္တရေ ဥပ္ပန္နဒေါသာ ဟုတွာ. တတြာတိ တေသု ဝစနပထေသု. ဖရိတွာတိ အဓိမုစ္စိတွာ. တဒါရမ္မဏဉ္စာတိ ကထံ တဒါရမ္မဏံ သဗ္ဗာဝန္တံ လောကံ ကရောတိ? ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတံ ပုဂ္ဂလံ မေတ္တစိတ္တဿ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပုန တဿေဝ မေတ္တစိတ္တဿ အဝသေသသတ္တေ အာရမ္မဏံ ကရောန္တော သဗ္ဗာဝန္တံ လောကံ တဒါရမ္မဏံ ကရောတိ နာမ. တတြာယံ ဝစနတ္ထော. တဒါရမ္မဏဉ္စာတိ တဿေဝ မေတ္တစိတ္တဿ အာရမ္မဏံ ကတွာ. သဗ္ဗာဝန္တန္တိ သဗ္ဗသတ္တဝန္တံ. လောကန္တိ သတ္တလောကံ. ဝိပုလေနာတိ အနေကသတ္တာရမ္မဏေန. မဟဂ္ဂတေနာတိ မဟဂ္ဂတဘူမိကေန. အပ္ပမာဏေနာတိ သုဘာဝိတေန. အဝေရေနာတိ နိဒ္ဒေါသေန. အဗျာဗဇ္ဈေနာတိ နိဒ္ဒုက္ခေန. ဖရိတွာ ဝိဟရိဿာမာတိ ဧဝရူပေန မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ တဉ္စ ပုဂ္ဂလံ သဗ္ဗဉ္စ လောကံ တဿ စိတ္တဿ အာရမ္မဏံ ကတွာ အဓိမုစ္စိတွာ ဝိဟရိဿာမ.

227. මෙසේ ඉවසීම නොමැති වීමේ දොස් පෙන්වා දී, දැන් ඉවසන පුද්ගලයන් කෙසේ ඉවසන්නේදැයි පෙන්වීමට 'පංච වචනපථ' (වචන මාර්ග පහ) පිළිබඳව 'පඤ්චිමේ භික්ඛවේ' ආදිය වදාලහ. එහි 'කාලේන' යනු සුදුසු කල්හිය. 'භූතේන' යනු සත්‍ය වූ, පවත්නා කරුණෙනි. 'සණ්හේන' යනු මෘදු මොළොක් වචනයෙනි. 'අත්ථසංහිතේන' යනු අර්ථය හෙවත් යහපත හා සම්බන්ධ, කරුණු සහිත වචනයෙනි. 'අකාලේන' ආදිය මේවායේ ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථ ලෙස දත යුතුය. 'මෙත්ත චිත්තා' යනු මෛත්‍රී සිත උපදවා ගත්හ යන්නයි. 'දෝසන්තරා' යනු සිත ඇතුළත ද්වේෂය උපදවා ගත් දූෂිත සිත් ඇති බවයි. 'තත්‍ර' යනු ඒ වචන මාර්ගයන් අතරයි. 'ඵරිත්වා' යනු අධිමොක්ඛ වශයෙන් හෙවත් සිතෙහි තදින් තබාගෙන යන්නයි. 'තදාරම්මණඤ්ච' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, රළු වචන පවසන පුද්ගලයා අරමුණු කරගෙන මුළු ලෝකයටම මෛත්‍රිය පතුරුවන්නේ කෙසේද යන්නයි. ඒ වචන පහෙන් කතා කරන පුද්ගලයා මෛත්‍රී සිතට අරමුණු කරගෙන, ඉන්පසු අනෙකුත් සියලු සත්ත්වයන් ද අරමුණු කරමින් මුළු ලෝකයටම මෛත්‍රිය පැතිරවීම 'තදාරම්මණ' මෛත්‍රිය ලෙස හැඳින්වේ. එහි වචන පදවල අර්ථ මෙසේය: 'තදාරම්මණඤ්ච' යනු ඒ මෛත්‍රී සිතට අරමුණු කරගෙනයි. 'සබ්බාවන්තං' යනු සියලු සත්ත්වයන් සහිත වූ, 'ලෝකං' යනු සත්ත්ව ලෝකයයි. 'විපුලේන' යනු බොහෝ සත්ත්වයන් අරමුණු වූ, 'මහග්ගතේන' යනු මහග්ගත භූමියෙහි වූ (ධ්‍යානගත), 'අප්පමාණේන' යනු මනා කොට වඩන ලද, 'අවේරේන' යනු දොස් රහිත වූ, 'අබ්‍යාබජ්ඣේන' යනු පීඩා රහිත වූ මෛත්‍රී සිතින් පතුරුවා වාසය කරන්නෙමු යන්නයි. මෙබඳු වූ මෛත්‍රී සහගත සිතින් ඒ පුද්ගලයාටත් මුළු ලෝකයටමත් ඒ මෛත්‍රී භාවනාව අරමුණු කරගෙන අධිෂ්ඨානයෙන් වාසය කරන්නෙමු යන්න මෙහි අදහසයි.

၂၂၈. ဣဒါနိ တဒတ္ထဒီပိကံ ဥပမံ အာဟရန္တော သေယျထာပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အပထဝိန္တိ နိပ္ပထဝိံ ကရိဿာမီတိ အတ္ထော. တတြ တတြာတိ [Pg.7] တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ. ဝိကိရေယျာတိ ပစ္ဆိယာ ပံသုံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဗီဇာနိ ဝိယ ဝိကိရေယျ. ဩဋ္ဌုဘေယျာတိ ခေဠံ ပါတေယျ. အပထဝိံ ကရေယျာတိ ဧဝံ ကာယေန စ ဝါစာယ စ ပယောဂံ ကတွာပိ သက္ကုဏေယျ အပထဝိံ ကာတုန္တိ? ဂမ္ဘီရာတိ ဗဟလတ္တေန ဒွိယောဇနသတသဟဿာနိ စတ္တာရိ စ နဟုတာနိ ဂမ္ဘီရာ. အပ္ပမေယျာတိ တိရိယံ ပန အပရိစ္ဆိန္နာ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – ပထဝီ ဝိယ ဟိ မေတ္တစိတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကုဒါလပိဋကံ ဂဟေတွာ အာဂတပုရိသော ဝိယ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော. ယထာ သော ကုဒါလပိဋကေန မဟာပထဝိံ အပထဝိံ ကာတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ ဝေါ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော မေတ္တစိတ္တဿ အညထတ္တံ ကာတုံ န သက္ခိဿတီတိ.

228. දැන් එම අර්ථය පැහැදිලි කරන උපමාව ගෙන එමින් 'සෙය්‍යථාපි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අපථවිං' යනු 'පොළොව නොවන බවට පත් කරන්නෙමි' හෙවත් 'පොළොව නැති කර දමන්නෙමි' යන අර්ථයයි. 'තත්‍ර තත්‍රා' යනු ඒ ඒ ස්ථානයෙහිය. 'විකිරෙය්‍ය' යනු කූඩයකින් පස් ගෙන බීජ මෙන් විසුරුවා හරින්නේය යන අර්ථයයි. 'ඕට්ඨුභෙය්‍ය' යනු කෙළ ගසන්නේය යන්නයි. 'අපථවිං කරෙය්‍ය' යනු මෙලෙස කයින් හා වචනයෙන් උත්සාහ කර පවා පොළොව නොවන දෙයක් බවට පත් කිරීමට හැකි වේද? (නැත). 'ගම්භීරා' යනු එහි ඝනකම අනුව යොදුන් දෙලක්ෂ හතළිස් දහසක් ගැඹුරුය. 'අප්පමෙය්‍යා' යනු හරස් අතට ප්‍රමාණ කළ නොහැකි බවයි. 'ඒවමෙව ඛො' යන්නෙහි උපමාව හා උපමේයය ගැලපීම මෙසේය - මෙත්තා චිත්තය හෙවත් මෛත්‍රී සිත මහ පොළොව මෙන් දැකිය යුතුය. උදැල්ලක් හා කූඩයක් ගෙන ආ පුරුෂයා මෙන් පස් වැදෑරුම් වචන පථයන් ගෙන ආ පුද්ගලයා දැකිය යුතුය. ඒ පුරුෂයා උදැල්ලෙන් හා කූඩයෙන් මහ පොළොව නොවන දෙයක් බවට පත් කිරීමට අපොහොසත් වන්නාක් මෙන්, එම පස් වැදෑරුම් වචන පථයන් ගෙන ආ පුද්ගලයාට ද මෛත්‍රී සහගත සිතින් යුතුව වසන්නහුගේ සිත වෙනස් කිරීමට නොහැකි වනු ඇත.

၂၂၉. ဒုတိယဥပမာယံ ဟလိဒ္ဒိန္တိ ယံကိဉ္စိ ပီတကဝဏ္ဏံ. နီလန္တိ ကံသနီလံ ဝါ ပလာသနီလံ ဝါ. အရူပီတိ အရူပေါ. နနု စ, ဒွိန္နံ ကဋ္ဌာနံ ဝါ ဒွိန္နံ ရုက္ခာနံ ဝါ ဒွိန္နံ သေယျာနံ ဝါ ဒွိန္နံ သေလာနံ ဝါ အန္တရံ ပရိစ္ဆိန္နာကာသရူပန္တိ အာဂတံ, ကသ္မာ ဣဓ အရူပီတိ ဝုတ္တောတိ? သနိဒဿနဘာဝပဋိက္ခေပတော. တေနေဝါဟ ‘‘အနိဒဿနော’’တိ. တသ္မိဉှိ ရူပံ လိခိတုံ, ရူပပါတုဘာဝံ ဒဿေတုံ န သက္ကာ, တသ္မာ ‘‘အရူပီ’’တိ ဝုတ္တော. အနိဒဿနောတိ ဒဿနဿ စက္ခုဝိညာဏဿ အနာပါထော. ဥပမာသံသန္ဒနေ ပနေတ္ထ အာကာသော ဝိယ မေတ္တစိတ္တံ. တုလိကပဉ္စမာ စတ္တာရော ရင်္ဂဇာတာ ဝိယ ပဉ္စ ဝစနပထာ, တုလိကပဉ္စမေ ရင်္ဂေ ဂဟေတွာ အာဂတပုရိသော ဝိယ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော. ယထာ သော တုလိကပဉ္စမေဟိ ရင်္ဂေဟိ အာကာသေ ရူပပါတုဘာဝံ ကာတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ ဝေါ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော မေတ္တစိတ္တဿ အညထတ္တံ ကတွာ ဒေါသုပ္ပတ္တိံ ဒဿေတုံ န သက္ခိဿတီတိ.

229. දෙවන උපමාවෙහි 'හලිද්දිං' යනු යම් කිසි කහ පැහැයකි. 'නීලං' යනු ලෝකඩ පැහැය හෝ පත්‍රවල නිල් පැහැයයි. 'අරූපී' යනු රූපයක් නොමැති ආකාශයයි. 'නනු ච' යනාදියෙන් විමසන්නේ - ලී දෙකක් අතර, ගස් දෙකක් අතර, ඇඳන් දෙකක් අතර හෝ ගල් දෙකක් අතර ඇති හිඩැස 'පරිච්ඡින්නාකාස රූපය' ලෙස හැඳින්වේ නම්, මෙහි ඇයි 'අරූපී' යැයි පැවසුවේ? එය රූපයක් ලෙස පෙනෙන ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සඳහාය. එබැවින් 'අනිදස්සනෝ' (පෙනෙන්නට නොමැති) යැයි වදාළ සේක. එහි චිත්‍ර ඇඳීමට හෝ රූපයක් මතු කර පෙන්වීමට නොහැකි බැවින් 'අරූපී' යැයි කියනු ලැබේ. 'අනිදස්සනෝ' යනු ඇසට හෙවත් චක්ඛු විඤ්ඤාණයට හසු නොවන බවයි. මෙහි උපමාව ගැලපීම නම් ආකාශය මෙන් මෛත්‍රී සිත දැකිය යුතුය. පින්සල ඇතුළු පස් වැදෑරුම් සායම් වර්ග මෙන් පස් වැදෑරුම් වචන පථයන් දැකිය යුතුය. පස් වැදෑරුම් සායම් ගෙන ආ පුරුෂයා මෙන් වචන පථයන් ගෙන ආ පුද්ගලයා දැකිය යුතුය. ඔහුට පින්සල හා සායම් මගින් අහසේ රූප මැවීමට නොහැකි වන්නාක් මෙන්, මේ පුද්ගලයාට ද මෛත්‍රී සහගත සිතින් වසන්නහුගේ සිත වෙනස් කොට ක්‍රෝධයක් උපදවා පෙන්වීමට නොහැකි වනු ඇත.

၂၃၀. တတိယဥပမာယံ အာဒိတ္တန္တိ ပဇ္ဇလိတံ. ဂမ္ဘီရာ အပ္ပမေယျာတိ ဣမိဿာ ဂင်္ဂါယ ဂမ္ဘီရဋ္ဌာနံ ဂါဝုတမ္ပိ အတ္ထိ, အဍ္ဎယောဇနမ္ပိ, ယောဇနမ္ပိ. ပုထုလံ ပနဿာ ဧဝရူပံယေဝ, ဒီဃတော ပန ပဉ္စယောဇနသတာနိ. သာ ကထံ ဂမ္ဘီရာ အပ္ပမေယျာတိ? ဧတေန ပယောဂေန ပရိဝတ္တေတွာ ဥဒ္ဓနေ ဥဒကံ ဝိယ တာပေတုံ အသက္ကုဏေယျတော. ဌိတောဒကံ ပန ကေနစိ ဥပါယေန အင်္ဂုလမတ္တံ ဝါ အဍ္ဎင်္ဂုလမတ္တံ ဝါ ဧဝံ တာပေတုံ သက္ကာ ဘဝေယျ, အယံ ပန န [Pg.8] သက္ကာ, တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဥပမာသံသန္ဒနေ ပနေတ္ထ ဂင်္ဂါ ဝိယ မေတ္တစိတ္တံ, တိဏုက္ကံ အာဒါယ အာဂတပုရိသော ဝိယ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော. ယထာ သော အာဒိတ္တာယ တိဏုက္ကာယ ဂင်္ဂံ တာပေတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ ဝေါ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော မေတ္တစိတ္တဿ အညထတ္တံ ကာတုံ န သက္ခိဿတီတိ.

230. තුන්වන උපමාවෙහි 'ආදිත්තං' යනු ඇවිලී ගිය ගින්නයි. 'ගම්භීරා අප්පමෙය්‍යා' යනු මේ ගංගා නදියෙහි ගැඹුරු තැන් ගාවුතයක්, අඩ යොදුනක් හෝ යොදුනක් පමණ ද වෙයි. එහි පළල ද එවැනිය. දිගින් යොදුන් පන්සියයකි. එය කෙසේ ගැඹුරු හා අප්‍රමාණ වේද? එක් උත්සාහයකින් එය පෙරළා ලිප මත තැබූ කලයක් මෙන් රත් කිරීමට නොහැකි බැවින් එය අප්‍රමාණ වේ. යම් උපක්‍රමයකින් නිසලව ඇති ජලය ස්වල්පයක් රත් කළ හැකි වුවද, මේ තණ පන්දමකින් මුළු ගඟම රත් කළ නොහැකිය. මෙහි උපමාව ගැලපීම නම් ගංගා නදිය මෙන් මෛත්‍රී සිත දැකිය යුතුය. තණ පන්දමක් ගෙන ආ පුරුෂයා මෙන් වචන පථයන් ගෙන ආ පුද්ගලයා දැකිය යුතුය. ඇවිලෙන තණ පන්දමකින් ගඟ රත් කිරීමට නොහැකි වන්නාක් මෙන්, මේ පුද්ගලයාට ද මෛත්‍රී සිතින් වසන්නහුගේ සිත වෙනස් කිරීමට නොහැකි වනු ඇත.

၂၃၁. စတုတ္ထဥပမာယံ ဗိဠာရဘသ္တာတိ ဗိဠာရစမ္မပသိဗ္ဗကာ. သုမဒ္ဒိတာတိ သုဋ္ဌု မဒ္ဒိတာ. သုပရိမဒ္ဒိတာတိ အန္တော စ ဗဟိ စ သမန္တတော သုပရိမဒ္ဒိတာ. တူလိနီတိ သိမ္ဗလိတူလလတာတူလသမာနာ. ဆိန္နသဿရာတိ ဆိန္နသဿရသဒ္ဒါ. ဆိန္နဘဗ္ဘရာတိ ဆိန္နဘဗ္ဘရသဒ္ဒါ. ဥပမာသံသန္ဒနေ ပနေတ္ထ ဗိဠာရဘသ္တာ ဝိယ မေတ္တစိတ္တံ, ကဋ္ဌကဌလံ အာဒါယ အာဂတပုရိသော ဝိယ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော. ယထာ သော ကဋ္ဌေန ဝါ ကဌလေန ဝါ ဗိဠာရဘသ္တံ သရသရံ ဘရဘရံ သဒ္ဒံ ကာတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ ဝေါ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော မေတ္တစိတ္တဿ အညထတ္တံ ကတွာ ဒေါသာနုဂတဘာဝံ ကာတုံ န သက္ခိဿတီတိ.

231. සිව්වන උපමාවෙහි 'බිළාරභස්තා' යනු බළල් සමින් කළ මල්ලකි. 'සුමද්දිතා' යනු හොඳින් පදම් කළ බවයි. 'සුපරිමද්දිතා' යනු ඇතුළතත් පිටතත් හැම තැනින්ම මැනවින් පදම් කළ බවයි. 'තූලිනී' යනු ඉඹුල් පුළුන් හෝ වැල් පුළුන් වැනි මොළොක් පුළුන්ය. 'ඡින්නසස්සරා' යනු කඩින් කඩ නැගෙන ශබ්දයයි. 'ඡින්නභබ්භරා' යනු විසිරුණු ශබ්දයයි. මෙහි උපමාව ගැලපීම නම් බළල් සම් මල්ල මෙන් මෛත්‍රී සිත දැකිය යුතුය. ලී කැබැල්ලක් හෝ වළං කැබැල්ලක් ගෙන ආ පුරුෂයා මෙන් වචන පථයන් ගෙන ආ පුද්ගලයා දැකිය යුතුය. ඔහුට ලීයකින් හෝ කැබැල්ලකින් එම සම් මල්ලෙන් 'සර සර' හෝ 'බර බර' ශබ්දයක් නැගීමට නොහැකි වන්නාක් මෙන්, මේ පුද්ගලයාට ද මෛත්‍රී සහගත සිතින් වසන්නහුගේ සිත වෙනස් කොට ද්වේෂයෙන් පිරුණු සිතක් බවට පත් කිරීමට නොහැකි වනු ඇත.

၂၃၂. ဩစရကာတိ အဝစရကာ ဟေဋ္ဌာစရကာ, နီစကမ္မကာရကာတိ အတ္ထော. ယော မနော ပဒူသေယျာတိ ယော ဘိက္ခု ဝါ ဘိက္ခုနီ ဝါ မနော ပဒူသေယျ, တံ ကကစေန ဩကန္တနံ နာဓိဝါသေယျ. န မေ သော တေန သာသနကရောတိ သော တေန အနဓိဝါသနေန မယှံ ဩဝါဒကရော န ဟောတိ. အာပတ္တိ ပနေတ္ထ နတ္ထိ.

232. 'ඕචරකා' යනු පහත් ක්‍රියාවන්හි නිරත වන්නන් හෝ ඔත්තු බලන්නන් වැනි නීච ක්‍රියාවල නිරත වන පුද්ගලයන්ය. 'යෝ මනෝ පදූසෙය්‍ය' යනු යම් භික්ෂුවක් හෝ භික්ෂුණියක් සිත නරක් කර ගන්නේ නම්, කියතකින් කපන විට පවා එය නොඉවසන්නේ නම්, ඔහු මාගේ අනුශාසනය පිළිපදින්නෙකු නොවේ. මෙහි ඇවතක් ගැන සඳහන් නොවේ.

၂၃၃. အဏုံ ဝါ ထူလံ ဝါတိ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ ဝါ မဟာသာဝဇ္ဇံ ဝါ. ယံ တုမှေ နာဓိဝါသေယျာထာတိ ယော တုမှေဟိ အဓိဝါသေတဗ္ဗော န ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. နော ဟေတံ, ဘန္တေတိ, ဘန္တေ, အနဓိဝါသေတဗ္ဗံ နာမ ဝစနပထံ န ပဿာမာတိ အဓိပ္ပာယော. ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာတိ ဣတိ ဘဂဝါ အရဟတ္တေန ကူဋံ ဂဏှန္တော ယထာနုသန္ဓိနာ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ.

233. 'අණුං වා ථූලං වා' යනු කුඩා හෝ මහත් වරදකි. 'යං තුම්හේ නාධිවාසෙය්‍යථ' යනු ඔබලා විසින් නොඉවසිය යුතු වචන පථයක් තිබේද යන අර්ථයයි. 'නෝ හේතං භන්තේ' යනු 'ස්වාමීනි, අප විසින් නොඉවසිය යුතු කිසිදු වචන පථයක් අප නොදකිමු' යන අදහසයි. 'දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය' යනු මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරිහත් ඵලය මුදුන් පමුණුවමින් අනුසන්ධි ගළපා දේශනාව අවසන් කළ සේක.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි

ကကစူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කකචූපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၂. အလဂဒ္ဒူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. අලගද්දූපම සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၃၄. ဧဝံ [Pg.9] မေ သုတန္တိ အလဂဒ္ဒူပမသုတ္တံ. တတ္ထ ဂဒ္ဓေ ဗာဓယိံသူတိ ဂဒ္ဓဗာဓိနော, ဂဒ္ဓဗာဓိနော ပုဗ္ဗပုရိသာ အဿာတိ ဂဒ္ဓဗာဓိပုဗ္ဗော, တဿ ဂဒ္ဓဗာဓိပုဗ္ဗဿ, ဂိဇ္ဈဃာတကကုလပ္ပသုတဿာတိ အတ္ထော. သဂ္ဂမောက္ခာနံ အန္တရာယံ ကရောန္တီတိ အန္တရာယိကာ. တေ ကမ္မကိလေသဝိပါကဥပဝါဒအာဏာဝီတိက္ကမဝသေန ပဉ္စဝိဓာ. တတ္ထ ပဉ္စာနန္တရိယဓမ္မာ ကမ္မန္တရာယိကာ နာမ. တထာ ဘိက္ခုနီဒူသကကမ္မံ, တံ ပန မောက္ခဿေဝ အန္တရာယံ ကရောတိ, န သဂ္ဂဿ. နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဓမ္မာ ကိလေသန္တရာယိကာ နာမ. ပဏ္ဍကတိရစ္ဆာနဂတဥဘတောဗျဉ္ဇနကာနံ ပဋိသန္ဓိဓမ္မာ ဝိပါကန္တရာယိကာ နာမ. အရိယူပဝါဒဓမ္မာ ဥပဝါဒန္တရာယိကာ နာမ, တေ ပန ယာဝ အရိယေ န ခမာပေန္တိ, တာဝဒေဝ, န တတော ပရံ. သဉ္စိစ္စ ဝီတိက္ကန္တာ သတ္တ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ အာဏာဝီတိက္ကမန္တရာယိကာ နာမ. တေပိ ယာဝ ဘိက္ခုဘာဝံ ဝါ ပဋိဇာနာတိ, န ဝုဋ္ဌာတိ ဝါ, န ဒေသေတိ ဝါ, တာဝဒေဝ, န တတော ပရံ.

234. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය අලගද්දූපම සූත්‍රයයි. එහි 'ගද්දේ බාධයිංසූ' යනු ගිජුලිහිණියන් පෙලූ හෙවත් මැරූ අයයි. 'ගද්දහබාධිපුබ්බෝ' යනු ගිජුලිහිණියන් මරන්නන් පූර්වජයන් කොට ඇති, එනම් ගිජුලිහිණියන් මරන කුලයක උපන් තැනැත්තා යන අර්ථයයි. 'අන්තරායිකා' යනු ස්වර්ග මොක්ෂයන්ට බාධා පමුණුවන බැවින් අන්තරායික නම් වේ. ඒවා කර්ම, ක්ලේශ, විපාක, උපවාද සහ ආඥා වීතික්කම වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. එහි පංචානන්තර්ය කර්ම 'කර්ම අන්තරායික' ධර්ම වේ. එසේම භික්ෂුණී දූෂක කර්මය ද කර්ම අන්තරායික වේ; එය නිවනට පමණක් බාධා කරයි, ස්වර්ගයට බාධා නොකරයි. නියත මිත්‍යා දෘෂ්ටි 'ක්ලේශ අන්තරායික' වේ. පණ්ඩක, තිරිසන් සහ උභතෝබ්‍යඤ්ජනකයන්ගේ ප්‍රතිසන්ධි සිත 'විපාක අන්තරායික' වේ. ආර්ය උපවාද (ආර්යයන්ට නින්දා කිරීම) 'උපවාද අන්තරායික' වේ; ඔවුන් ආර්යයන්ගෙන් සමාව ගන්නා තෙක් පමණක් එය බාධාවකි, ඉන් පසු නොවේ. දැන දැන ඇවැත් වලට පැමිණීම (ඇවැත් කණ්ඩායම් හත) 'ආඥා වීතික්කම අන්තරායික' වේ. ඔවුන් භික්ෂු භාවය පිළිගන්නා තාක්, ඇවතින් නොනැගී සිටින තාක් හෝ දෙසා පත් කර නොගන්නා තාක් පමණක් එය බාධාවකි, ඉන් පසු නොවේ.

တတြာယံ ဘိက္ခု ဗဟုဿုတော ဓမ္မကထိကော သေသန္တရာယိကေ ဇာနာတိ, ဝိနယေ ပန အကောဝိဒတ္တာ ပဏ္ဏတ္တိဝီတိက္ကမန္တရာယိကေ န ဇာနာတိ, တသ္မာ ရဟောဂတော ဧဝံ စိန္တေသိ – ဣမေ အာဂါရိကာ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ပရိဘုဉ္ဇန္တာ သောတာပန္နာပိ သကဒါဂါမိနောပိ အနာဂါမိနောပိ ဟောန္တိ. ဘိက္ခူပိ မနာပိကာနိ စက္ခုဝိညေယျာနိ ရူပါနိ ပဿန္တိ…ပေ… ကာယဝိညေယျေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ ဖုသန္တိ, မုဒုကာနိ အတ္ထရဏပါဝုရဏာဒီနိ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ, ဧတံ သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋတိ. ကသ္မာ ဣတ္ထီနံယေဝ ရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗာ န ဝဋ္ဋန္တိ? ဧတေပိ ဝဋ္ဋန္တီတိ. ဧဝံ ရသေန ရသံ သံသန္ဒေတွာ သစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂဉ္စ နိစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂဉ္စ ဧကံ ကတွာ ထူလဝါကေဟိ သဒ္ဓိံ အတိသုခုမသုတ္တံ ဥပနေန္တော ဝိယ, သာသပေန သဒ္ဓိံ သိနေရုံ ဥပသံဟရန္တော ဝိယ, ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဥပ္ပာဒေတွာ, ‘‘ကိံ ဘဂဝတာ မဟာသမုဒ္ဒံ ဗန္ဓန္တေန ဝိယ မဟတာ ဥဿာဟေန ပဌမပါရာဇိကံ ပညတ္တံ, နတ္ထိ ဧတ္ထ ဒေါသော’’တိ သဗ္ဗညုတညာဏေန သဒ္ဓိံ ပဋိဝိရုဇ္ဈန္တော ဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ ပဋိဗာဟန္တော အရိယမဂ္ဂေ ခါဏုကဏ္ဋကာဒီနိ ပက္ခိပန္တော မေထုနဓမ္မေ ဒေါသော နတ္ထီတိ ဇိနဿ အာဏာစက္ကေ ပဟာရံ အဒါသိ. တေနာဟ – ‘‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမီ’’တိအာဒိ.

එහිදී මේ අරිට්ඨ භික්ෂුව බහුශ්‍රැත වූ, ධර්ම කථිකයෙකු විය. උන්වහන්සේ සෙසු අන්තරායකර ධර්මයන් දනිතත්, විනයෙහි අදක්ෂ බැවින් විනය ප්‍රඥප්ති ඉක්මවා යාමෙන් වන අන්තරායයන් නොදැන සිටියහ. එබැවින් හුදෙකලාව මෙසේ සිතූහ: "මේ ගිහියෝ පංච කාම ගුණයන් අනුභව කරමින් සෝවාන් වූවෝ ද, සකෘදාගාමී වූවෝ ද, අනාගාමී වූවෝ ද වෙති. භික්ෂූන් ද ඇසට පියකරු රූප දකිති... ශරීරයට සැපදායක පහස විඳිති, මෘදු අතුරිලි හා පොරෝනා පරිභෝජනය කරති. ඒ සියල්ල කැපය. ස්ත්‍රීන්ගේ රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ පමණක් ඇයි කැප නොවන්නේ? ඒවා ද කැපය." මෙසේ (සිව්පසය වැළඳීමේ) නිර්දෝෂී රසයත්, දෝෂ සහිත කාමගුණ රසයත් එකට පටලවා ගනිමින්, තෘෂ්ණාව සහිත හා තෘෂ්ණාව රහිත පරිභෝජනය එකක් කොට සලකා, ගොරෝසු කෙඳි සමඟ ඉතා සියුම් නූල් එකට අඹරන්නාක් මෙන් ද, මහා මේරු පර්වතය අබ ඇටයක් සමඟ සමාන කරන්නාක් මෙන් ද, ලාමක දෘෂ්ටියක් ඇති කර ගත්හ. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා සමුද්‍රයට වේල්ලක් බඳින්නාක් මෙන් මෙතරම් මහත් උත්සාහයකින් පළමු පාරාජිකා ශික්ෂා පදය පැනවූයේ ඇයි? මෙහි වරදක් නැත" යි පවසමින්, සර්වඥතා ඥානයට විරුද්ධ වෙමින්, වෛශාරද්‍ය ඥානය වළක්වමින්, ආර්ය මාර්ගයට කණු කටු ආදිය දමමින්, "මෛථුන ධර්මයෙහි වරදක් නැත" යි පවසා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආඥා චක්‍රයට පහර දුන්නේය. ඒ නිසා "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය මම මෙසේ දනිමි" යනාදිය ප්‍රකාශ කළේය.

ဧဝံ [Pg.10] ဗျာ ခေါတိ ဧဝံ ဝိယ ခေါ. သမနုယုဉ္ဇန္တီတိအာဒီသု ကိံ လဒ္ဓိကော တွံ, လဒ္ဓိံ ဝဒေဟီတိ ပုစ္ဆမာနာ သမနုယုဉ္ဇန္တိ နာမ. ဒိဋ္ဌိံ ပတိဋ္ဌာပေန္တာ သမနုဂ္ဂါဟန္တိ နာမ. ကေန ကာရဏေန ဧဝံ ဝဒသီတိ ကာရဏံ ပုစ္ဆန္တာ သမနုဘာသန္တိ နာမ. အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာတိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၄၂-၄၈) အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ အပ္ပဿာဒဋ္ဌေန. မံသပေသူပမာ ဗဟုသာဓာရဏဋ္ဌေန. တိဏုက္ကူပမာ အနုဒဟနဋ္ဌေန. အင်္ဂါရကာသူပမာ မဟာဘိတာပနဋ္ဌေန. သုပိနကူပမာ ဣတ္တရပစ္စုပဋ္ဌာနဋ္ဌေန. ယာစိတကူပမာ တာဝကာလိကဋ္ဌေန. ရုက္ခဖလူပမာ သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂပလိဘဉ္ဇနဋ္ဌေန. အသိသူနူပမာ အဓိကုဋ္ဋနဋ္ဌေန. သတ္တိသူလူပမာ ဝိနိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန. သပ္ပသိရူပမာ သာသင်္ကသပ္ပဋိဘယဋ္ဌေန. ထာမသာတိ ဒိဋ္ဌိထာမေန. ပရာမာသာတိ ဒိဋ္ဌိပရာမာသေန. အဘိနိဝိဿ ဝေါဟရတီတိ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဝေါဟရတိ ဒီပေတိ ဝါ.

"ඒවං බ්‍යා ඛෝ" යනු "මෙසේම වන්නා වූ" යන්නයි. "ඔබේ මතය කුමක්ද? ඔබේ මතය ප්‍රකාශ කරන්න" යි විමසන අය "සමනුයුඤ්ජන්ති" (ප්‍රශ්න කරති) නම් වෙති. මතය තහවුරු කරන්නෝ "සමනුග්ගාහන්ති" (ස්ථාපිත කරති) නම් වෙති. "කවර හේතුවක් නිසා මෙසේ කියන්නේද?" යි හේතුව විමසන්නෝ "සමනුභාසන්ති" (විමසති) නම් වෙති. අට්ඨිකංකලූපමා (ඇටසැකිල්ලක් බඳු) යනාදියේදී, ස්වල්ප ආශ්වාදයක් ඇති බැවින් කාමයෝ ඇටසැකිල්ලකට උපමා කර ඇත. බොහෝ දෙනාට පොදු බැවින් මස් වැදැල්ලකට උපමා කර ඇත. පිළිස්සෙන ස්වභාවය නිසා තණ හුළකට උපමා කර ඇත. දැඩි සේ තවන බැවින් ගිනි අඟුරු වළකට උපමා කර ඇත. තාවකාලිකව පෙනී සිටින බැවින් සිහිනයකට උපමා කර ඇත. ටික කලකට පමණක් පරිභෝජනය කළ හැකි බැවින් ඉල්ලා ගත් බඩුවකට උපමා කර ඇත. ශරීරයේ අතුපතර බිඳ දමන අර්ථයෙන් ගසක ගෙඩි වලට උපමා කර ඇත. කපා කොටා දමන අර්ථයෙන් මස් කපන කොටයකට උපමා කර ඇත. විදගෙන යන අර්ථයෙන් හෙල්ලයකට උපමා කර ඇත. බිය සහිත බැවින් සර්ප හිසකට උපමා කර ඇත. "ථාමසා" යනු දෘෂ්ටි ශක්තියෙන් යුක්තව යන්නයි. "පරාමාසා" යනු දෘෂ්ටි පරාමර්ශනයෙන් (වැරදි ලෙස ගැනීමෙන්) යුක්තව යන්නයි. "අභිනිවිස්ස වෝහරති" යනු දැඩිව ගෙන ප්‍රකාශ කිරීම හෝ පැහැදිලි කිරීමයි.

၂၃၅. ယတော ခေါ တေ ဘိက္ခူတိ ယဒါ တေ ဘိက္ခူ. ဧဝံ ဗျာ ခေါ အဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာတိ ဣဒံ ဧသ အတ္တနော အဇ္ဈာသယေန နတ္ထီတိ ဝတ္တုကာမောပိ ဘဂဝတော အာနုဘာဝေန သမ္ပဋိစ္ဆတိ, ဗုဒ္ဓါနံ ကိရ သမ္မုခါ ဒွေ ကထာ ကထေတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ.

235. "යතෝ ඛෝ තේ භික්ඛූ" යනු "යම් කලක ඒ භික්ෂූහු" යන්නයි. "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ධර්මය මම මෙසේ දනිමි" යන මේ වචනය, මේ අරිට්ඨ තෙමේ තමාගේ අදහසින් "වරදක් නැත" යි කියන්නට කැමති වුව ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් එය (එසේ නොවන බව) පිළිගත්තේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියේ පරස්පර කතා කියන්නට සමත් කිසිවෙකු නැති බව ඇත්තකි.

၂၃၆. ကဿ ခေါ နာမ တွံ မောဃပုရိသာတိ တွံ မောဃပုရိသ ကဿ ခတ္တိယဿ ဝါ ဗြာဟ္မဏဿ ဝါ ဝေဿဿ ဝါ သုဒ္ဒဿ ဝါ ဂဟဋ္ဌဿ ဝါ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝါ ဒေဝဿ ဝါ မနုဿဿ ဝါ မယာ ဧဝံ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာသိ. အထ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသီတိ အယံ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. အရိဋ္ဌော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘ဘဂဝါ မံ မောဃပုရိသောတိ ဝဒတိ, န ခေါ ပန မောဃပုရိသာတိ ဝုတ္တမတ္တကေန မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယော န ဟောတိ. ဥပသေနမ္ပိ ဟိ ဝင်္ဂန္တပုတ္တံ, ‘အတိလဟုံ ခေါ တွံ, မောဃပုရိသ, ဗာဟုလ္လာယ အာဝတ္တော’တိ (မဟာဝ. ၇၅) ဘဂဝါ မောဃပုရိသဝါဒေန ဩဝဒိ. ထေရော အပရဘာဂေ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ဆ အဘိညာ သစ္ဆာကာသိ. အဟမ္ပိ တထာရူပံ ဝီရိယံ ပဂ္ဂဏှိတွာ မဂ္ဂဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေဿာမီ’’တိ. အထဿ ဘဂဝါ ဗန္ဓနာ ပဝုတ္တဿ ပဏ္ဍုပလာသဿ ဝိယ အဝိရုဠှိဘာဝံ ဒဿေန္တော ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

236. "හිස් මිනිස, ඔබ කවර නම් ක්ෂත්‍රියයෙකුට හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකුට හෝ වෛශ්‍යයෙකුට හෝ ශුද්‍රයෙකුට හෝ ගිහියෙකුට හෝ පැවිද්දෙකුට හෝ දෙවියෙකුට හෝ මිනිසෙකුට හෝ මා මෙසේ ධර්මය දේශනා කළා යයි දන්නේද?" "ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් ඇමතූහ" යනු අලුත් සම්බන්ධයකි. අරිට්ඨ මෙසේ සිතූ බව කියැවේ: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට හිස් මිනිස යයි පවසති. එසේ කී පමණින් මගඵල සඳහා උපනිශ්‍රය නැති නොවේ. වංගන්ත සිටුපුත් උපසේන තෙරුන්ට ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'හිස් මිනිස' යයි පවසා අවවාද කළ සේක. පසුව ඒ තෙරුන් වහන්සේ උත්සාහ කොට සය වැදෑරුම් අභිඥාවන් සාක්ෂාත් කළහ. මම ද එබඳුම වීර්යයක් වඩා මගඵල උපදවා ගන්නෙමි." එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, නැට්ටෙන් ගිලිහී ගිය ඉදුණු පලා පතක් මෙන් ඔහුට මගඵල ලැබීමේ හැකියාවක් (අවිරූළ්හී භාවය) නැති බව පෙන්වීමට මේ දේශනාව ඇරඹූ සේක.

ဥသ္မီကတောပီတိ[Pg.11], ဘိက္ခဝေ, တုမှေ ကိန္တိ မညထ, အယံ အရိဋ္ဌော ဧဝံလဒ္ဓိကော သဗ္ဗညုတညာဏေန ပဋိဝိရုဇ္ဈိတွာ ဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ ပဋိဗာဟိတွာ တထာဂတဿ အာဏာစက္ကေ ပဟာရံ ဒဒမာနော အပိ နု ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဥသ္မီကတောပိ? ယထာ နိဗ္ဗုတေပိ မဟန္တေ အဂ္ဂိက္ခန္ဓေ ခဇ္ဇုပနကမတ္တာပိ အဂ္ဂိပပဋိကာ ဟောတိယေဝ, ယံ နိဿာယ ပုန မဟာအဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဘဝေယျ. ကိံ နု ခေါ ဧဝံ ဣမဿ အပ္ပမတ္တိကာပိ ဉာဏုသ္မာ အတ္ထိ, ယံ နိဿာယ ဝါယမန္တော မဂ္ဂဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေယျာတိ? နော ဟေတံ, ဘန္တေတိ, ဘန္တေ, ဧဝံလဒ္ဓိကဿ ကုတော ဧဝရူပါ ဉာဏုသ္မာတိ? မဂ္ဂဖလာနံ ပစ္စယသမတ္ထာယ ဉာဏုသ္မာယ ဥသ္မီကတဘာဝံ ပဋိက္ခိပန္တာ ဝဒန္တိ. မင်္ကုဘူတောတိ နိတ္တေဇဘူတော. ပတ္တက္ခန္ဓောတိ ပတိတက္ခန္ဓော. အပ္ပဋိဘာနောတိ ကိဉ္စိ ပဋိဘာနံ အပဿန္တော ဘိန္နပဋိဘာနော ဧဝရူပမ္ပိ နာမ နိယျာနိကသာသနံ လဘိတွာ အဝိရုဠှိဓမ္မော ကိရမှိ သမုဂ္ဃာတိတပစ္စယော ဇာတောတိ အတ္တနော အဘဗ္ဗတံ ပစ္စဝေက္ခန္တော ပါဒင်္ဂုဋ္ဌကေန ဘူမိံ ခဏမာနော နိသီဒိ.

"උස්මීකතෝපි" යනු "මහණෙනි, ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද? මේ අරිට්ඨ මෙවැනි දෘෂ්ටියක් ගෙන සර්වඥතා ඥානයට විරුද්ධ වෙමින්, වෛශාරද්‍ය ඥානය වළක්වමින්, තථාගතයන් වහන්සේගේ ආඥා චක්‍රයට පහර දෙමින්, මේ සාසනයෙහි ඥාන සංඛ්‍යාත වින්‍යාණයක උණුසුමක් (අංශුවක්) වත් ඇත්තෙක්ද?" මහා ගිනි කඳක් නිවී ගියත් පෑයූ ගිනි පුපුරක් ඉතිරි වන්නාක් මෙන්, එය ඇසුරු කරගෙන නැවත මහා ගින්නක් ඇති විය හැක්කාක් මෙන්, "මේ අරිට්ඨට මගඵල ලැබිය හැකි ස්වල්ප වූ හෝ ඥාන උණුසුමක් තිබේද?" යි විමසූ සේක. "ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේ. මෙවැනි දෘෂ්ටියක් ඇත්තෙකුට මගඵල ලැබීමට හේතු වන ඥාන උණුසුමක් කොහින්ද?" යි පවසමින් ඔහුගේ එම තත්ත්වය ප්‍රතික්ෂේප කළහ. "මංකුභූතෝ" යනු තේජස හීන වූ බවයි. "පත්තක්ඛන්ධෝ" යනු හිස පහතට හෙළා ගත් බවයි. "අප්පටිභාණෝ" යනු කිසිදු ඥාන ආලෝකයක් නොදක්නා, බිඳුණු ප්‍රඥාව ඇති බවයි. මෙවැනි වූ විමුක්තිදායක ශාසනයක් ලබාගෙනත්, මම වනාහි මගඵල නොලැබිය හැකි කෙනෙක් වීමි, මගේ ඒ සඳහා වූ හේතු සාධක විනාශ වී ඇතැයි තමාගේ අභව්‍ය බව මෙනෙහි කරමින්, පයේ මාපටැඟිල්ලෙන් පොළොව හාරමින් නිහඬව සිටියේය.

ပညာယိဿသိ ခေါတိ အယမ္ပိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. အရိဋ္ဌော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘ဘဂဝါ မယှံ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယော ပစ္ဆိန္နောတိ ဝဒတိ, န ခေါ ပန ဗုဒ္ဓါ သဥပနိဿယာနံယေဝ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ, အနုပနိဿယာနမ္ပိ ဒေသေန္တိ, အဟံ သတ္ထု သန္တိကာ သုဂတောဝါဒံ လဘိတွာ အတ္တနော သမ္ပတ္တူပဂံ ကုသလံ ကရိဿာမီ’’တိ. အထဿ ဘဂဝါ ဩဝါဒံ ပဋိပဿမ္ဘေန္တော ‘‘ပညာယိဿသီ’’တိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော, တွံယေဝ, မောဃပုရိသ, ဣမိနာ ပါပကေန ဒိဋ္ဌိဂတေန နိရယာဒီသု ပညာယိဿသိ, မမ သန္တိကာ တုယှံ သုဂတောဝါဒေါ နာမ နတ္ထိ, န မေ တယာ အတ္ထော, ဣဓာဟံ ဘိက္ခူ ပဋိပုစ္ဆိဿာမီတိ.

"පඤ්ඤායිස්සසි ඛෝ" යනු ද අලුත් සම්බන්ධයකි. අරිට්ඨ මෙසේ සිතූ බව කියැවේ: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මගේ මගඵල ලැබීමේ උපනිශ්‍රය නැති වී ඇතැයි වදාරති. එහෙත් බුදුවරුන් උපනිශ්‍රය ඇති අයට පමණක් නොව, උපනිශ්‍රය නැති අයට ද ධර්මය දේශනා කරති. මම ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් අවවාද ලබාගෙන මගේ යහපත පිණිස කුසල් රැස් කරගන්නෙමි." එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ ඒ අදහස බැහැර කරමින් "පඤ්ඤායිස්සසි" (පෙනී යනු ඇත) යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්: "හිස් මිනිස, ඔබම මේ ලාමක දෘෂ්ටිය නිසා නිරය ආදියෙහි පෙනී යනු ඇත (උපදිනු ඇත). මාගෙන් ඔබට ලැබෙන 'සුගතෝවාදයක්' නැත. මට ඔබෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. දැන් මම භික්ෂූන්ගෙන් ප්‍රශ්න කරමි" යන්නයි.

၂၃၇. အထ ခေါ ဘဂဝါတိ အယမ္ပိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. ဣမသ္မိဉှိ ဌာနေ ဘဂဝါ ပရိသံ သောဓေတိ, အရိဋ္ဌံ ဂဏတော နိဿာရေတိ. သစေ ဟိ ပရိသဂတာနံ ကဿစိ ဧဝံ ဘဝေယျ – ‘‘အယံ အရိဋ္ဌော ဘဂဝတာ အကထိတံ ကထေတုံ ကိံ သက္ခိဿတိ, ကစ္စိ နု ခေါ ပရိသမဇ္ဈေ ဘဂဝတာ ကထာယ သမာရဒ္ဓါယ သဟသာ ကထိတ’’န္တိ. ဧဝံ ကထိတံ ပန န အရိဋ္ဌောဝ သုဏာတိ, အညေနပိ သုတံ ဘဝိဿတိ. အထာပိဿ သိယာ ‘‘ယထာ သတ္ထာ အရိဋ္ဌံ နိဂ္ဂဏှာတိ, မမ္ပိ ဧဝံ နိဂ္ဂဏှေယျာတိ သုတွာပိ တုဏှီဘာဝံ အာပဇ္ဇေယျာ’’တိ. ‘‘တံ [Pg.12] သဗ္ဗံ န ကရိဿန္တီ’’တိ. မယာပိ န ကထိတံ, အညေန သုတမ္ပိ နတ္ထီတိ ‘‘တုမှေပိမေ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ ပရိသာယ လဒ္ဓိံ သောဓေတိ. ပရိသာယ ပန လဒ္ဓိသောဓနေနေဝ အရိဋ္ဌော ဂဏတော နိဿာရိတော နာမ ဟောတိ.

237. ‘අථ ඛො භගවා’ යනු ද තවත් එක් අනුසන්ධියකි. මෙම ස්ථානයේ දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිස පිරිසිදු කරන සේක, අරිට්ඨ භික්ෂුව සමූහයෙන් බැහැර කරන සේක. ඉදින් පිරිසට පැමිණ සිටින යම් අයෙකුට මෙසේ සිතෙන්නට පුළුවන: ‘මේ අරිට්ඨ භික්ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරා නැති දෙයක් පවසන්නට කෙසේ සමත් වෙයිද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිස මැද ධර්ම කථාව ආරම්භ කළ අවස්ථාවේ දී හදිසියේ යමක් වදාළා ද?’ මෙසේ වදාළ දෙය අරිට්ඨ පමණක් නොව වෙනත් අයෙකු ද අසා තිබෙන්නට පුළුවන. තවද ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ අරිට්ඨට නිග්‍රහ කරන්නාක් මෙන් මටත් නිග්‍රහ කරාවි’ යැයි අසා නිශ්ශබ්දතාවයට පත් විය හැකිය. ඒ සියල්ල සිදු නොවනු පිණිසත්, මා විසින් වදාරන ලද්දක් නොවන බවත්, වෙනත් කිසිවෙකු විසින් අසන ලද්දක් නොවන බවත් පෙන්වීමට ‘මහණෙනි, තොප ද මා විසින්’ යනාදී වශයෙන් පිරිසගේ වැරදි මතය පිරිසිදු කරන සේක. පිරිසගේ වැරදි මතය පිරිසිදු කිරීමෙන්ම අරිට්ඨ භික්ෂුව සමූහයෙන් බැහැර කරන ලද්දේ වෙයි.

ဣဒါနိ အရိဋ္ဌဿ လဒ္ဓိံ ပကာသေန္တော သော ဝတ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အညတြေဝ ကာမေဟီတိအာဒီသု ယော သော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ‘‘တေ ပဋိသေဝတော နာလံ အန္တရာယာယာ’’တိ ဧဝံလဒ္ဓိကော, သော ဝတ ကိလေသကာမေဟိ စေဝ ကိလေသကာမသမ္ပယုတ္တေဟိ သညာဝိတက္ကေဟိ စ အညတြ, ဧတေ ဓမ္မေ ပဟာယ, ဝိနာ ဧတေဟိ ဓမ္မေဟိ, ဝတ္ထုကာမေ ပဋိသေဝိဿတိ, မေထုနသမာစာရံ သမာစရိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ဣဒံ ကာရဏံ နာမ နတ္ထိ, အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသောတိ.

දැන් අරිට්ඨගේ මතය ප්‍රකාශ කරමින් ‘සො වත භික්ඛවෙ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘අඤ්ඤත්‍රෙව කාමෙහි’ යනාදී තන්හි, මහණෙනි, යම් මහණෙක් ‘ඒ (කාමයන්) සේවනය කිරීම අන්තරාය පිණිස නොවේ’ යන මතය දරයි ද, ඔහු කෙලෙස් කාමයන්ගෙන් ද කෙලෙස් කාමයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංඥා විතර්කයන්ගෙන් ද තොරව, ඒ ධර්මයන් ප්‍රහීණ කර, ඒ ධර්මයන්ගෙන් තොරව වස්තු කාමයන් සේවනය කරනු ඇතැයි හෝ මෛථුන ධර්මයේ හැසිරෙනු ඇතැයි යන කාරණය විද්‍යමාන නොවේ. මෙය කිසිසේත් විය නොහැක්කකි, අවකාශයක් නැති කරුණකි.

၂၃၈. ဧဝံ ဘဂဝါ အယံ အရိဋ္ဌော ယထာ နာမ ရဇကော သုဂန္ဓာနိပိ ဒုဂ္ဂန္ဓာနိပိ ဇိဏ္ဏာနိပိ နဝါနိပိ သုဒ္ဓါနိပိ အသုဒ္ဓါနိပိ ဝတ္ထာနိ ဧကတော ဘဏ္ဍိကံ ကရောတိ, ဧဝမေဝ ဘိက္ခူနံ နိစ္ဆန္ဒရာဂပဏီတစီဝရာဒိပရိဘောဂဉ္စ အနိဗဒ္ဓသီလာနံ ဂဟဋ္ဌာနံ အန္တရာယကရံ သစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂဉ္စ နိဗဒ္ဓသီလာနံ ဘိက္ခူနံ အာဝရဏကရံ သစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂဉ္စ သဗ္ဗံ ဧကသဒိသံ ကရောတီတိ အရိဋ္ဌဿ လဒ္ဓိံ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ ဒုဂ္ဂဟိတာယ ပရိယတ္တိယာ ဒေါသံ ဒဿေန္တော ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပရိယာပုဏန္တီတိ ဥဂ္ဂဏှန္တိ. သုတ္တန္တိအာဒီသု ဥဘတောဝိဘင်္ဂနိဒ္ဒေသခန္ဓကပရိဝါရာ, သုတ္တနိပါတေ မင်္ဂလသုတ္တရတနသုတ္တနာလကသုအာတုဝဋ္ဋကသုတ္တာနိ, အညမ္ပိ စ သုတ္တနာမကံ တထာဂတဝစနံ သုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗမ္ပိ သဂါထကံ သုတ္တံ ဂေယျန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ဝိသေသေန သံယုတ္တကေ သကလောပိ သဂါထာဝဂ္ဂေါ. သကလံ အဘိဓမ္မပိဋကံ, နိဂ္ဂါထကံ သုတ္တံ, ယဉ္စ အညမ္ပိ အဋ္ဌဟိ အင်္ဂေဟိ အသင်္ဂဟိတံ ဗုဒ္ဓဝစနံ, တံ ဝေယျာကရဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဓမ္မပဒံ, ထေရဂါထာ, ထေရိဂါထာ, သုတ္တနိပါတေ နောသုတ္တနာမိကာ သုဒ္ဓိကဂါထာ စ ဂါထာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သောမနဿဉာဏမယိကဂါထာပဋိသံယုတ္တာ ဒွေအသီတိသုတ္တန္တာ ဥဒါနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာ (ဣတိဝု. ၁,၂) ဒသုတ္တရသတသုတ္တန္တာ ဣတိဝုတ္တကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပဏ္ဏကဇာတကာဒီနိ ပဏ္ဏာသာဓိကာနိ ပဉ္စဇာတကသတာနိ ဇာတကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, အစ္ဆရိယာ အဗ္ဘုတာ ဓမ္မာ အာနန္ဒေ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာ (အ. နိ. ၄.၁၂၉) သဗ္ဗေပိ အစ္ဆရိယအဗ္ဘုတဓမ္မပ္ပဋိသံယုတ္တာ [Pg.13] သုတ္တန္တာ အဗ္ဘုတဓမ္မန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. စူဠဝေဒလ္လမဟာဝေဒလ္လသမ္မာဒိဋ္ဌိသက္ကပဉှသင်္ခါရဘာဇနိယမဟာပုဏ္ဏမသုတ္တာဒယော သဗ္ဗေပိ ဝေဒဉ္စ တုဋ္ဌိဉ္စ လဒ္ဓါ လဒ္ဓါ ပုစ္ဆိတသုတ္တန္တာ ဝေဒလ္လန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

238. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ අරිට්ඨ භික්ෂුව, රජකයා (රෙදි අපුල්ලන්නා) සුවඳැති හෝ දුගඳැති, පරණ හෝ අලුත්, පිරිසිදු හෝ අපිරිසිදු රෙදි සියල්ල එක ම මිටියකට බඳින්නාක් මෙන්, කෙලෙස් රහිත භික්ෂූන්ගේ ප්‍රණීත වූ සිවුරු ආදිය පරිභෝජනය කිරීම ද, ස්ථිර ශීලයක් නැති ගිහියන්ගේ අන්තරායකර වූ සක්කාය දිට්ඨිය සහිත පරිභෝජනය ද, ස්ථිර ශීලවන්ත භික්ෂූන්ගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකිරීම නිසා මාර්ග ඵල වැසී යන ස්වකීය කැමැත්ත සහිත පරිභෝජනය ද යන මේ සියල්ල එක හා සමාන කොට දක්වන්නේ යැයි අරිට්ඨගේ මතය හෙළි කර, දැන් වැරදි ලෙස ඉගෙන ගත් පර්යාප්තියේ දොස් පෙන්වීමට ‘ඉධ භික්ඛවෙ ඒකච්චෙ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘පරියාපුණන්ති’ යනු ඉගෙන ගනිති යන්නයි. ‘සුත්ත’ යනු උභතෝ විභංග, නිද්දේස, ඛන්ධක, පරිවාර සහ සුත්තනිපාතයේ මංගල, රතන, නාලක, තුවටක වැනි සූත්‍ර ද, සූත්‍ර නාමය සහිත වෙනත් බුද්ධ වචන ද වේ. ගාථා සහිත සියලු සූත්‍ර ‘ගෙය්‍ය’ නම් වේ; විශේෂයෙන් සංයුක්ත නිකායේ මුළු සගාථවග්ගය මීට අයත් වේ. මුළු අභිධර්ම පිටකය ද, ගාථා රහිත සූත්‍ර ද, අන් අංග අටට ඇතුළත් නොවන බුද්ධ වචන ද ‘වෙය්‍යාකරණ’ නම් වේ. ධම්මපදය, තේර ගාථා, තේරී ගාථා සහ සුත්තනිපාතයේ සූත්‍ර නාමය රහිත ශුද්ධ ගාථාවෝ ‘ගාථා’ නම් වෙති. සොමනස්ස සහ ඥානමය ගාථාවලින් යුත් සූත්‍ර අසූ දෙක ‘උදාන’ නම් වේ. ‘වුත්තඤ්හෙතං භාග්‍යවතා’ යනාදී වශයෙන් පවතින සූත්‍ර එකසිය දහය ‘ඉතිවුත්තක’ නම් වේ. අපණ්ණක ජාතකය ආදී පන්සිය පනහකට අධික ජාතක කථා ‘ජාතක’ නම් වේ. ‘මහණෙනි, ආනන්දයෙනි, මේ ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්ම සතරකි’ යනාදී වශයෙන් ආශ්චර්ය අද්භූත කරුණු සහිත සියලු සූත්‍ර ‘අබ්භුතධම්ම’ නම් වේ. චූළවේදල්ල, මහා වේදල්ල, සම්මාදිට්ඨි, සක්කපඤ්හ, සංඛාරභාජනීය, මහාපුණ්ණම සූත්‍ර ආදී නුවණ හා ප්‍රීතිය ලබා දෙන, ප්‍රශ්න විචාරන ලද සූත්‍ර ‘වේදල්ල’ නම් වේ.

အတ္ထံ န ဥပပရိက္ခန္တီတိ အတ္ထတ္ထံ ကာရဏတ္ထံ န ပဿန္တိ န ပရိဂ္ဂဏှန္တိ. အနုပပရိက္ခတန္တိ အနုပပရိက္ခန္တာနံ. န နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ န ဥပဋ္ဌဟန္တိ န အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ, ဣမသ္မိံ ဌာနေ သီလံ သမာဓိ ဝိပဿနာ မဂ္ဂေါ ဖလံ ဝဋ္ဋံ ဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ ဧဝံ ဇာနိတုံ န သက္ကာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. တေ ဥပါရမ္ဘာနိသံသာ စေဝါတိ တေ ပရေသံ ဝါဒေ ဒေါသာရောပနာနိသံသာ ဟုတွာ ပရိယာပုဏန္တီတိ အတ္ထော. ဣတိဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသာ စာတိ ဧဝံ ဝါဒပမောက္ခာနိသံသာ, ပရေဟိ သကဝါဒေ ဒေါသေ အာရောပိတေ တံ ဒေါသံ ဧဝံ မောစေဿာမာတိ ဣမိနာဝ ကာရဏေန ပရိယာပုဏန္တီတိ အတ္ထော. တဉ္စဿ အတ္ထံ နာနုဘောန္တီတိ ယဿ စ မဂ္ဂဿ ဝါ ဖလဿ ဝါ အတ္ထာယ ကုလပုတ္တာ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တိ, တဉ္စဿ ဓမ္မဿ အတ္ထံ ဧတေ ဒုဂ္ဂဟိတဂ္ဂါဟိနော နာနုဘောန္တိ. အပိစ ပရဿ ဝါဒေ ဥပါရမ္ဘံ အာရောပေတုံ အတ္တနော ဝါဒံ မောစေတုံ အသက္ကောန္တာပိ တဉ္စ အတ္ထံ နာနုဘောန္တိယေဝ.

‘අත්ථං න උපපරික්ඛන්ති’ යනු සැබෑ අර්ථය හෝ කරුණු සහිත අර්ථය නොදකිති, වටහා නොගනිති යන්නයි. ‘අනුපපරික්ඛතං’ යනු විමසා නොබලන්නන්ගේ යන්නයි. ‘න නිජ්ඣානං ඛමන්ති’ යනු නුවණට ගෝචර නොවේ, වැටහෙන්නේ නැත යන්නයි. එනම් මෙම පර්යාප්තියේ ශීලය, සමාධිය, විදර්ශනාව, මාර්ගය, ඵලය, සංසාරය හා නිවන ගැන වදාරා ඇතැයි තේරුම් ගැනීමට ඔවුන්ට නොහැකි වේ යන අර්ථයයි. ‘තෙ උපාරම්භානිසංසා චෙව’ යනු ඔවුන් අන්‍යයන්ගේ වාදයන්ට දොස් නැගීමේ ප්‍රයෝජනය බලාපොරොත්තුවෙන් ධර්මය ඉගෙන ගනිති යන අර්ථයයි. ‘ඉතිවාදප්පමොක්ඛානිසංසා ච’ යනු මෙලෙස අන්‍යයන් තමාගේ වාදයේ දොස් පෙන්වූ විට එම දොස්වලින් මිදීමේ අදහසින් ම ධර්මය ඉගෙන ගනිති යන අර්ථයයි. ‘තඤ්චස්ස අත්ථං නානුභොන්ති’ යනු යම් මාර්ග ඵල අත්පත් කරගනු පිණිස කුලපුත්‍රයන් ධර්මය ඉගෙන ගනිත් ද, වැරදි ලෙස ධර්මය ග්‍රහණය කරගන්නා මොවුහු ඒ ධර්මයේ අර්ථය වූ මාර්ග ඵල අත් නොවිඳිති. තවද අනුන්ගේ මතවලට දොස් නැගීමට හෝ තමන්ගේ මතය නිවැරදි බව පෙන්වීමට අසමත් වන ඔවුන් ඒ ප්‍රයෝජනය අත් නොවිඳින්නේ ම ය.

၂၃၉. အလဂဒ္ဒတ္ထိကောတိ အာသိဝိသအတ္ထိကော. ဂဒေါတိ ဟိ ဝိသဿ နာမံ, တံ တဿ အလံ ပရိပုဏ္ဏံ အတ္ထီတိ အလဂဒ္ဒေါ. ဘောဂေတိ သရီရေ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စေ ကုလပုတ္တာ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တီတိ နိတ္ထရဏပရိယတ္တိဝသေန ဥဂ္ဂဏှန္တိ. တိဿော ဟိ ပရိယတ္တိယော အလဂဒ္ဒပရိယတ္တိ နိတ္ထရဏပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တီတိ.

239. ‘අලගද්දත්ථිකො’ යනු විෂ සහිත සර්පයන් (අසිවිස) සොයන්නා ය. ‘ගද’ යනු විෂට නමකි, එම විෂ ඔහු කෙරෙහි ඇති බැවින් ‘අලගද්ද’ (සර්පයා) නම් වේ. ‘භොගෙසු’ යනු ශරීරයෙහි ය. ‘ඉධ පන භික්ඛවෙ ඒකච්චෙ කුලපුත්තා ධම්මං පරියාපුණන්ති’ යනු සසර දුකින් එතෙර වීමේ (නිත්තරණ) පර්යාප්තිය වශයෙන් ඉගෙන ගනිති යන්නයි. පර්යාප්තිය (ධර්මය හැදෑරීම) තෙවැදෑරුම් වේ; එනම් අලගද්ද පර්යාප්තිය, නිත්තරණ පර්යාප්තිය සහ භාණ්ඩාගාරික පර්යාප්තිය වශයෙනි.

တတ္ထ ယော ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဧဝံ စီဝရာဒီနိ ဝါ လဘိဿာမိ, စတုပရိသမဇ္ဈေ ဝါ မံ ဇာနိဿန္တီတိ လာဘသက္ကာရဟေတု ပရိယာပုဏာတိ, တဿ သာ ပရိယတ္တိ အလဂဒ္ဒပရိယတ္တိ နာမ. ဧဝံ ပရိယာပုဏတော ဟိ ဗုဒ္ဓဝစနံ အပရိယာပုဏိတွာ နိဒ္ဒေါက္ကမနံ ဝရတရံ.

එහි යමෙක් බුද්ධ වචනය උගෙන, ‘මෙසේ මට සිවුරු ආදිය ලැබෙනු ඇත, සිව්වනක් පිරිස මැද මා ප්‍රසිද්ධ වනු ඇත’ යනුවෙන් ලාභ සත්කාර උදෙසා ධර්මය ඉගෙන ගනී ද, ඔහුගේ ඒ හැදෑරීම ‘අලගද්ද පර්යාප්තිය’ නම් වේ. මෙසේ ලාභ ප්‍රයෝජන උදෙසා ධර්මය ඉගෙන ගැනීමට වඩා බුද්ධ වචනය ඉගෙන නොගෙන නිදා ගැනීම උතුම් වේ.

ယော ပန ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ သီလဿ အာဂတဋ္ဌာနေ သီလံ ပူရေတွာ သမာဓိဿ အာဂတဋ္ဌာနေ သမာဓိဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေတွာ ဝိပဿနာယ အာဂတဋ္ဌာနေ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ မဂ္ဂဖလာနံ အာဂတဋ္ဌာနေ မဂ္ဂံ ဘာဝေဿာမိ ဖလံ [Pg.14] သစ္ဆိကရိဿာမီတိ ဥဂ္ဂဏှာတိ, တဿ သာ ပရိယတ္တိ နိတ္ထရဏပရိယတ္တိ နာမ ဟောတိ.

යමෙක් බුද්ධ වචනය ඉගෙන, ශීලය දැක්වෙන තැන්හි ශීලය සම්පූර්ණ කර, සමාධිය දැක්වෙන තැන්හි සමාධි ගර්භය අත්පත් කරගෙන, විදර්ශනාව දැක්වෙන තැන්හි විදර්ශනාව වඩා, මාර්ග ඵල දැක්වෙන තැන්හි මාර්ගය වඩා ඵලය සාක්ෂාත් කරමි යන අදහසින් ධර්මය ඉගෙන ගනී ද, ඔහුගේ ඒ හැදෑරීම ‘නිත්තරණ පර්යාප්තිය’ නම් වේ.

ခီဏာသဝဿ ပန ပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ နာမ. တဿ ဟိ အပရိညာတံ အပ္ပဟီနံ အဘာဝိတံ အသစ္ဆိကတံ ဝါ နတ္ထိ. သော ဟိ ပရိညာတက္ခန္ဓော ပဟီနကိလေသော ဘာဝိတမဂ္ဂေါ သစ္ဆိကတဖလော, တသ္မာ ဗုဒ္ဓဝစနံ ပရိယာပုဏန္တော တန္တိဓာရကော ပဝေဏိပါလကော ဝံသာနုရက္ခကောဝ ဟုတွာ ဥဂ္ဂဏှာတိ. ဣတိဿ သာ ပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ နာမ ဟောတိ.

රහතන් වහන්සේගේ පරියත්තිය (ධර්ම හැදෑරීම) 'භාණ්ඩාගාරික පරියත්තිය' (භාණ්ඩාගාරිකයෙකු වැනි වූ ඉගෙනීම) නම් වේ. මන්දයත්, එම රහතන් වහන්සේට පිරිසිඳ නොදන්නා ලද දුක්ඛ සත්‍යයක්, ප්‍රහීණය නොකරන ලද සමුදය සත්‍යයක්, වඩන ලද මාර්ග සත්‍යයක් හෝ සාක්ෂාත් නොකරන ලද නිරෝධ සත්‍යයක් නොමැති බැවිනි. උන්වහන්සේ පිරිසිඳ දන්නා ලද ස්කන්ධ ඇති, ප්‍රහීණය කරන ලද ක්ලේශයන් ඇති, වඩන ලද ආර්ය මාර්ගය ඇති, සාක්ෂාත් කරන ලද ඵල ඇති බැවින්, බුද්ධ වචනය හදාරන කල්හි ඒ ආර්ය උත්තමයා පාලි ධර්ම පරම්පරාව හා වංශය සුරකින්නෙකු ලෙස පමණක් එය හදාරයි. එබැවින් රහතන් වහන්සේගේ එම පරියත්තිය භාණ්ඩාගාරික පරියත්තිය නම් වේ.

ယော ပန ပုထုဇ္ဇနော ဆာတဘယာဒီသု ဂန္ထဓရေသု ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဝသိတုံ အသက္ကောန္တေသု သယံ ဘိက္ခာစာရေန အကိလမမာနော အတိမဓုရံ ဗုဒ္ဓဝစနံ မာ နဿတု, တန္တိံ ဓာရေဿာမိ, ဝံသံ ဌပေဿာမိ, ပဝေဏိံ ပါလေဿာမီတိ ပရိယာပုဏာတိ, တဿ ပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ ဟောတိ, န ဟောတီတိ? န ဟောတိ. ကသ္မာ? န အတ္တနော ဌာနေ ဌတွာ ပရိယာပုတတ္တာ. ပုထုဇ္ဇနဿ ဟိ ပရိယတ္တိ နာမ အလဂဒ္ဒါ ဝါ ဟောတိ နိတ္ထရဏာ ဝါ, သတ္တန္နံ သေက္ခာနံ နိတ္ထရဏာဝ, ခီဏာသဝဿ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိယေဝ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ နိတ္ထရဏပရိယတ္တိ အဓိပ္ပေတာ.

යම් පෘථග්ජනයෙක් සාගිනි බිය ආදිය පවතින කල්හි, ග්‍රන්ථ ධුරයන් හැදෑරීම පිණිස එකම ස්ථානයක රැඳී සිටීමට අපොහොසත් වූවත්, පිණ්ඩපාතයෙන් යැපෙමින් වෙහෙස නොවී, "මේ අති මිහිරි බුද්ධ වචනය වැනසී නොයාවා, මම පාලි අනුපිළිවෙළ දරන්නෙමි, වංශය පිහිටුවන්නෙමි, පරම්පරාව රකින්නෙමි" යි සිතා ධර්මය හදාරයි ද, ඔහුගේ එම පරියත්තිය භාණ්ඩාගාරික පරියත්තිය වේද, නැද්ද? එය භාණ්ඩාගාරික පරියත්තිය නොවේ. ඒ මන්ද යත්? තමන්ගේම ස්ථානයෙහි (එනම් රහත් බවෙහි) පිහිටා නොහදාරන බැවිනි. පෘථග්ජනයාගේ පරියත්තිය නම් අලගද්දූපම (නයකු අල්ලන්නා බඳු) හෝ නිත්තරණ (සංසාරයෙන් එතර වීම පිණිස වූ) හෝ වේ. සප්ත ශෛක්ෂයන්ගේ පරියත්තිය නිත්තරණ පරියත්තියම වේ. රහතන් වහන්සේගේ පරියත්තියම භාණ්ඩාගාරික පරියත්තිය වේ. මෙහිදී අදහස් කරන ලද්දේ නිත්තරණ පරියත්තියයි.

နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ သီလာဒီနံ အာဂတဋ္ဌာနေသု ဣဓ သီလံ ကထိတံ, ဣဓ သမာဓိ, ဣဓ ဝိပဿနာ, ဣဓ မဂ္ဂေါ, ဣဓ ဖလံ, ဣဓ ဝဋ္ဋံ, ဣဓ ဝိဝဋ္ဋန္တိ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ. တဉ္စဿ အတ္ထံ အနုဘောန္တီတိ ယေသံ မဂ္ဂဖလာနံ အတ္ထာယ ပရိယာပုဏန္တိ. သုဂ္ဂဟိတပရိယတ္တိံ နိဿာယ မဂ္ဂံ ဘာဝေတွာ ဖလံ သစ္ဆိကရောန္တာ တဉ္စဿ ဓမ္မဿ အတ္ထံ အနုဘဝန္တိ. ပရဝါဒေ ဥပါရမ္ဘံ အာရောပေတုံ သက္ကောန္တာပိ သကဝါဒေ အာရောပိတံ ဒေါသံ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ မောစေတုံ သက္ကောန္တာပိ အနုဘောန္တိယေဝ. ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တန္တီတိ သီလာဒီနံ အာဂတဋ္ဌာနေ သီလာဒီနိ ပူရေန္တာနမ္ပိ, ပရေသံ ဝါဒေ သဟဓမ္မေန ဥပါရမ္ဘံ အာရောပေန္တာနမ္ပိ, သကဝါဒတော ဒေါသံ ဟရန္တာနမ္ပိ, အရဟတ္တံ ပတွာ ပရိသမဇ္ဈေ ဓမ္မံ ဒေသေတွာ ဓမ္မဒေသနာယ ပသန္နေဟိ ဥပနီတေ စတ္တာရော ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇန္တာနမ္ပိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တန္တိ.

'නිජ්ඣානං ඛමන්ති' යනු ශීලාදිය සඳහන් වන ස්ථානවල 'මෙහි ශීලය කියන ලදී, මෙහි සමාධිය, මෙහි විපස්සනාව, මෙහි මාර්ගය, මෙහි ඵලය, මෙහි වට්ටය, මෙහි විවට්ටය' යනුවෙන් ඥානයට මැනවින් වැටහීමයි. 'තංචස්ස අත්ථං අනුභොන්ති' යනු යම් මාර්ග ඵලයක ප්‍රයෝජනය පිණිස ධර්මය හදාරයිද, මැනවින් උගත් පරියත්තිය නිසාවෙන් මාර්ගය වඩා ඵලය සාක්ෂාත් කරමින් එම ධර්මයේ අර්ථය අත්විඳීමයි. පරවාදයන්හි දෝෂාරෝපණය කිරීමට හැකි වුවද, ස්වවාදයෙහි නැඟෙන දෝෂයන් තමන්ට රුචි පාලි පාඨයන් ගෙන බැහැර කිරීමට හැකි වුවද, ඔවුහු එම අර්ථය අත්විඳින්නෝමය. 'දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය සංවත්තන්ති' යනු ශීලාදිය පුරන අයටත්, අන්‍ය මතයන්ට ධර්මානුකූලව දෝෂාරෝපණය කරන අයටත්, ස්වවාදයෙහි දෝෂ බැහැර කරන අයටත්, රහත් බවට පත්ව සිව්පිරිස මැද ධර්මය දේශනා කර එයින් පැහැදුණු අය පූජා කරන සිව්පසය පරිභෝජනය කරන අයටත් එය දීර්ඝ කාලයක් හිත සුව පිණිස පවතින බවයි.

ဧဝံ [Pg.15] သုဂ္ဂဟိတေ ဗုဒ္ဓဝစနေ အာနိသံသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တတ္ထေဝ နိယောဇေန္တော တသ္မာ တိဟ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တသ္မာတိ ယသ္မာ ဒုဂ္ဂဟိတပရိယတ္တိ ဒုဂ္ဂဟိတအလဂဒ္ဒေါ ဝိယ ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တတိ, သုဂ္ဂဟိတပရိယတ္တိ သုဂ္ဂဟိတအလဂဒ္ဒေါ ဝိယ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တတိ, တသ္မာတိ အတ္ထော. တထာ နံ ဓာရေယျာထာတိ တထေဝ နံ ဓာရေယျာထ, တေနေဝ အတ္ထေန ဂဏှေယျာထ. ယေ ဝါ ပနာဿု ဝိယတ္တာ ဘိက္ခူတိ ယေ ဝါ ပန အညေ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနမဟာကဿပမဟာကစ္စာနာဒိကာ ဗျတ္တာ ပဏ္ဍိတာ ဘိက္ခူ အဿု, တေ ပုစ္ဆိတဗ္ဗာ. အရိဋ္ဌေန ဝိယ ပန မမ သာသနေ န ကလလံ ဝါ ကစဝရံ ဝါ ပက္ခိပိတဗ္ဗံ.

මෙසේ මැනවින් උගත් බුද්ධ වචනයෙහි ආනිසංස දක්වා, දැන් එම මැනවින් හැදෑරීමෙහිම නියුක්ත කරනු පිණිස 'තස්මාතිහ භික්ඛවෙ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'තස්මා' යනු, වැරදි ලෙස උගත් පරියත්තිය වැරදි ලෙස අල්ලාගත් නයකු මෙන් දීර්ඝ කාලයක් අහිත පිණිස හා දුක් පිණිස පවතින බැවිනි. මැනවින් උගත් පරියත්තිය මැනවින් අල්ලාගත් නයකු මෙන් දීර්ඝ කාලයක් හිත සුව පිණිස පවතින බැවිනි. 'තථා නං ධාරෙය්‍යාථ' යනු එම ආකාරයෙන්ම, එම අර්ථයෙන්ම එය දරාගත යුතුය යන්නයි. 'යේ වා පනාස්සු බ්‍යත්තා භික්ඛූ' යනු සාරිපුත්ත, මොග්ගල්ලාන, මහා කාශ්‍යප, මහා කච්චායන ආදී ව්‍යත්ත ප්‍රඥාවන්ත යම් භික්ෂූන් වෙත්ද, ඔවුන්ගෙන් විමසිය යුතුය. අරිට්ඨ භික්ෂුව මෙන් මාගේ ශාසනයට මඩ හෝ කුණුකසළ නොදැමිය යුතුය.

၂၄၀. ကုလ္လူပမန္တိ ကုလ္လသဒိသံ. နိတ္ထရဏတ္ထာယာတိ စတုရောဃနိတ္ထရဏတ္ထာယ. ဥဒကဏ္ဏဝန္တိ ယဉှိ ဥဒကံ ဂမ္ဘီရံ န ပုထုလံ. ပုထုလံ ဝါ ပန န ဂမ္ဘီရံ, န တံ အဏ္ဏဝေါတိ ဝုစ္စတိ. ယံ ပန ဂမ္ဘီရဉ္စေဝ ပုထုလဉ္စ, တံ အဏ္ဏဝေါတိ ဝုစ္စတိ. တသ္မာ မဟန္တံ ဥဒကဏ္ဏဝန္တိ မဟန္တံ ပုထုလံ ဂမ္ဘီရံ ဥဒကန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. သာသင်္ကံ နာမ ယတ္ထ စောရာနံ နိဝုတ္ထောကာသော ဒိဿတိ. ဌိတောကာသော, နိသိန္နောကာသော, နိပန္နောကာသော ဒိဿတိ. သပ္ပဋိဘယံ နာမ ယတ္ထ စောရေဟိ မနုဿာ ဟတာ ဒိဿန္တိ, ဝိလုတ္တာ ဒိဿန္တိ, အာကောဋိတာ ဒိဿန္တိ. ဥတ္တရသေတူတိ ဥဒကဏ္ဏဝဿ ဥပရိ ဗဒ္ဓေါ သေတု. ကုလ္လံ ဗန္ဓိတွာတိ ကုလ္လော နာမ တရဏတ္ထာယ ကလာပံ ကတွာ ဗဒ္ဓေါ. ပတ္ထရိတွာ ဗဒ္ဓါ ပန ပဒရစာဋိအာဒယော ဥဠုမ္ပောတိ ဝုစ္စန္တိ. ဥစ္စာရေတွာတိ ဌပေတွာ. ကိစ္စကာရီတိ ပတ္တကာရီ ယုတ္တကာရီ, ပတိရူပကာရီတိ အတ္ထော. ဓမ္မာပိ ဝေါ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဧတ္ထ ဓမ္မာတိ သမထဝိပဿနာ. ဘဂဝါ ဟိ သမထေပိ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟာပေသိ, ဝိပဿနာယပိ. သမထေ ဆန္ဒရာဂံ ကတ္ထ ပဇဟာပေသိ? ‘‘ဣတိ ခေါ, ဥဒါယိ, နေဝသညာနာသညာယတနဿပိ ပဟာနံ ဝဒါမိ, ပဿသိ နော တွံ, ဥဒါယိ, တံ သံယောဇနံ အဏုံ ဝါ ထူလံ ဝါ, ယဿာဟံ နော ပဟာနံ ဝဒါမီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၅၆) ဧတ္ထ သမထေ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟာပေသိ. ‘‘ဣမံ စေ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, ဒိဋ္ဌိံ ဧဝံ ပရိသုဒ္ဓံ ဧဝံ ပရိယောဒါတံ န အလ္လီယေထ န ကေလာယေထ န ဓနာယေထာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၀၁) ဧတ္ထ ဝိပဿနာယ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟာပေသိ[Pg.16]. ဣဓ ပန ဥဘယတ္ထ ပဇဟာပေန္တော ‘‘ဓမ္မာပိ ဝေါ ပဟာတဗ္ဗာ, ပဂေဝ အဓမ္မာ’’တိ အာဟ.

240. 'කුල්ලූපමං' යනු පහුරක් බඳු වූ යන්නයි. 'නිත්තරණත්ථාය' යනු සිවු වැදෑරුම් ඕඝයන්ගෙන් එතර වීම පිණිසයි. 'උදකණ්ණවං' යනු ගැඹුරු වූත් පළල් වූත් මහා ජල කඳයි. යම් ජලයක් ගැඹුරු වුවත් පළල් නොවන්නේද, පළල් වුවත් ගැඹුරු නොවන්නේද එය 'අණ්ණව' (මහා සාගරය) යැයි නොකියනු ලැබේ. යමක් ගැඹුරු මෙන්ම පළල් වේද එය 'අණ්ණව' නම් වේ. 'සාසංක' යනු සොරුන් සිටින බවට සැක සහිත ස්ථානයයි. 'සප්පටිභය' යනු සොරුන් විසින් මිනිසුන් මරා දැමූ, පැහැරගත් හෝ තැළුෑ බව පෙනෙන බිය සහිත ස්ථානයයි. 'උත්තරසේතු' යනු මහා ජලය මතුපිට බඳින ලද පාලමයි. 'කුල්ලං බන්ධිත්වා' යනු එතර වීම පිණිස උණ හෝ ලී මිටි බැඳ පහුරක් සකසා ගැනීමයි. 'කිච්චකාරී' යනු කළ යුතු දේ, සුදුසු දේ කරන්නායි. 'ධම්මාපි වො පහාතබ්බා' යන්නෙහි 'ධර්ම' යනු සමථ සහ විපස්සනා ධර්මයන්ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමථයෙහි මෙන්ම විපස්සනාවෙහිද පවතින ඡන්දරාගය ප්‍රහීණය කරවූ සේක. උදායී සූත්‍රයෙහි සමථය පිළිබඳ ඡන්දරාගය අත්හැරීමට වදාළ සේක. 'ඉමං චේ තුම්හේ භික්ඛවේ දිට්ඨිං...' යන තැන විපස්සනා ප්‍රඥාව පිළිබඳ ඡන්දරාගය අත්හැරීමට වදාළ සේක. මෙහිදී 'ධම්මාපි වො පහාතබ්බා පගේව අධම්මා' යැයි වදාළේ ඒ දෙවැදෑරුම් ධර්මයන්හිම ඡන්දරාගය දුරු කරවනු පිණිසයි.

တတြာယံ အဓိပ္ပာယော – ဘိက္ခဝေ, အဟံ ဧဝရူပေသု သန္တပ္ပဏီတေသု ဓမ္မေသု ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ဝဒါမိ, ကိံ ပန ဣမသ္မိံ အသဒ္ဓမ္မေ ဂါမဓမ္မေ ဝသလဓမ္မေ ဒုဋ္ဌုလ္လေ ဩဒကန္တိကေ, ယတ္ထ အယံ အရိဋ္ဌော မောဃပုရိသော နိဒ္ဒေါသသညီ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ဆန္ဒရာဂံ နာလံ အန္တရာယာယာတိ ဝဒတိ. အရိဋ္ဌေန ဝိယ န တုမှေဟိ မယှံ သာသနေ ကလလံ ဝါ ကစဝရံ ဝါ ပက္ခိပိတဗ္ဗန္တိ ဧဝံ ဘဂဝါ ဣမိနာပိ ဩဝါဒေန အရိဋ္ဌံယေဝ နိဂ္ဂဏှာတိ.

මෙහි අදහස මෙයයි - මහණෙනි, මම මෙබඳු ශාන්ත වූ ප්‍රණීත වූ (මහග්ගත ධ්‍යාන) ධර්මයන්හි පවා ඡන්දරාගය ප්‍රහීණය කළ යුතුයැයි පවසමි. එසේ නම්, අසද්ධර්ම වූ, ගාමධර්ම වූ, වසල ධර්ම වූ, අශිෂ්ට වූ, පැන් සේදීම කෙළවර කොට ඇති මේ මෛථුන්‍ය ධර්මය ගැන කිව යුත්තේ කුමක්ද? මෝඝ පුරුෂයෙක් වූ මේ අරිට්ඨ භික්ෂුව පංච කාම ගුණයන්හි ඇලීම මාර්ග ඵලයන්ට බාධාවක් නොවන බවත්, එය නිවැරදි බවත් පවසයි. අරිට්ඨ මෙන් ඔබලා මාගේ ශාසනයට මඩ හෝ කුණුකසළ නොදැමිය යුතුය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ධම්මාපි වො පහාතබ්බා' යන මේ අවවාදයෙන් අරිට්ඨ භික්ෂුවවම නිග්‍රහයට ලක් කළ සේක.

၂၄၁. ဣဒါနိ ယော ပဉ္စသု ခန္ဓေသု တိဝိဓဂ္ဂါဟဝသေန အဟံ မမန္တိ ဂဏှာတိ, သော မယှံ သာသနေ အယံ အရိဋ္ဌော ဝိယ ကလလံ ကစဝရံ ပက္ခိပတီတိ ဒဿေန္တော ဆယိမာနိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနီတိ ဒိဋ္ဌိပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ, ဒိဋ္ဌိယာ အာရမ္မဏမ္ပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ, ဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စယောပိ. ရူပံ ဧတံ မမာတိအာဒီသု ဧတံ မမာတိ တဏှာဂ္ဂါဟော. ဧသောဟမသ္မီတိ မာနဂ္ဂါဟော. ဧသော မေ အတ္တာတိ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟော. ဧဝံ ရူပါရမ္မဏာ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိယော ကထိတာ ဟောန္တိ. ရူပံ ပန အတ္တာတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဒိဋ္ဌံ ရူပါယတနံ, သုတံ သဒ္ဒါယတနံ, မုတံ ဂန္ဓာယတနံ ရသာယတနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ, တဉှိ ပတွာ ဂဟေတဗ္ဗတော မုတန္တိ ဝုတ္တံ. အဝသေသာနိ သတ္တာယတနာနိ ဝိညာတံ နာမ. ပတ္တန္တိ ပရိယေသိတွာ ဝါ အပရိယေသိတွာ ဝါ ပတ္တံ. ပရိယေသိတန္တိ ပတ္တံ ဝါ အပ္ပတ္တံ ဝါ ပရိယေသိတံ. အနုဝိစရိတံ မနသာတိ စိတ္တေန အနုသဉ္စရိတံ. လောကသ္မိဉှိ ပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, ပရိယေသိတွာ နောပတ္တမ္ပိ. အပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, အပရိယေသိတွာ နောပတ္တမ္ပိ. တတ္ထ ပရိယေသိတွာ ပတ္တံ ပတ္တံ နာမ. ပရိယေသိတွာ နောပတ္တံ ပရိယေသိတံ နာမ. အပရိယေသိတွာ ပတ္တဉ္စ, အပရိယေသိတွာ နောပတ္တဉ္စ မနသာနုဝိစရိတံ နာမ.

241. දැන් යම් පුද්ගලයෙක් පංචස්කන්ධය විෂයයෙහි තෘෂ්ණා, මාන, දිට්ඨි යන තෙවිධ ග්‍රහණයන්ගේ වශයෙන් 'මම වෙමි', 'මගේ ය' යි ග්‍රහණය කරයිද, ඔහු මාගේ ශාසනයෙහි මේ අරිට්ඨ මහණා මෙන් මඩ හා කසළ දමන්නේ යැයි පෙන්වා දෙනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, මේ (දෘෂ්ටිස්ථාන) සයකි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'දෘෂ්ටිස්ථාන' යනු දෘෂ්ටිය ද දෘෂ්ටිස්ථානයකි (දෘෂ්ටියට හේතුවකි), දෘෂ්ටියට අරමුණු වන පංචස්කන්ධය ද දෘෂ්ටිස්ථානයකි, දෘෂ්ටියට ප්‍රත්‍ය වන අවිද්‍යාව, ඵස්සය, සංඥාව, විතර්කය, අයෝනිසෝමනසිකාරය, පාපමිත්‍ර සේවනය හා පරතෝඝෝෂය ආදී කරුණු ද දෘෂ්ටිස්ථාන නම් වේ. 'රූපය මාගේ ය' යනාදී පාඨයන්හි 'මෙය මාගේ ය' යනු තෘෂ්ණා ග්‍රහණයයි. 'මම මෙය වෙමි' යනු මාන ග්‍රහණයයි. 'මෙය මාගේ ආත්මයයි' යනු දෘෂ්ටි ග්‍රහණයයි. මෙසේ රූපාරම්මණික තෘෂ්ණා, මාන හා දෘෂ්ටි යන කරුණු දක්වන ලදී. එහෙත් රූපය 'ආත්මය' යැයි නොකිය යුතුය. වේදනා ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'දිට්ඨ' යනු රූප ආයතනයයි, 'සුත' යනු ශබ්ද ආයතනයයි, 'මුත' යනු ගන්ධ, රස, ඵොට්ඨබ්බ යන ආයතනයන්ය. මන්දයත්, එම ගන්ධාරම්මණ ආදිය (ඉන්ද්‍රියන්හි) ගැටී ලබාගත යුතු බැවින් 'මුත' යයි කියනු ලැබේ. ඉතිරි ආයතන සත 'විඤ්ඤාත' නම් වේ. 'පත්ත' යනු සොයා හෝ නොසොයා හෝ පැමිණි අරමුණයි. 'පරියෙසිත' යනු ලැබුණු හෝ නොලැබුණු හෝ සොයන ලද අරමුණයි. 'මනසා අනුවිචරිත' යනු සිතින් නැවත නැවත සිතන ලද අරමුණයි. ලෝකයෙහි සොයා ලැබුණු අරමුණු ද ඇත, සොයා නොලැබුණු අරමුණු ද ඇත. නොසොයා ලැබුණු අරමුණු ද ඇත, නොසොයා නොලැබුණු අරමුණු ද ඇත. එහි සොයා ලැබුණු අරමුණ 'පත්ත' නම් වේ. සොයා නොලැබුණු අරමුණ 'පරියෙසිත' නම් වේ. නොසොයා ලැබුණු අරමුණ ද, නොසොයා නොලැබුණු අරමුණ ද 'මනසා අනුවිචරිත' නම් වේ.

အထ ဝါ ပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ ပတ္တဋ္ဌေန ပတ္တံ နာမ. ပရိယေသိတွာ နောပတ္တံ ပရိယေသိတံ နာမ. အပရိယေသိတွာ နောပတ္တံ မနသာနုဝိစရိတံ နာမ. သဗ္ဗံ ဝါ ဧတံ မနသာ အနုဝိစရိတတ္တာ မနသာနုဝိစရိတံ နာမ. ဣမိနာ ဝိညာဏာရမ္မဏာ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိယော ကထိတာ, ဒေသနာဝိလာသေန ဟေဋ္ဌာ ဒိဋ္ဌာဒိအာရမ္မဏဝသေန ဝိညာဏံ ဒဿိတံ[Pg.17]. ယမ္ပိ တံ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ ယမ္ပိ ဧတံ သော လောကောတိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တံ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ.

නොඑසේ නම්, සොයා ලැබුණු දෙය ද නොසොයා ලැබුණු දෙය ද යන දෙවර්ගයම ලැබුණු යන අර්ථයෙන් 'පත්ත' නම් වේ. සොයා නොලැබුණු දෙයම 'පරියෙසිත' නම් වේ. නොසොයා නොලැබුණු දෙය 'මනසා අනුවිචරිත' නම් වේ. එසේත් නැතිනම් මේ සියල්ල සිතින් නැවත නැවත සිතන බැවින් 'මනසා අනුවිචරිත' නම් වේ. මෙයින් විඥානය අරමුණු කරගත් තෘෂ්ණා, මාන, දෘෂ්ටි ගැන පවසන ලදී. දේශනා විලාසය අනුව කලින් 'දිට්ඨ' ආදී අරමුණු වශයෙන් විඥානය පෙන්වා දෙන ලදී. 'යම් දෘෂ්ටිස්ථානයක් වේ ද' යනු 'ඒ ලෝකය ද ඒ ආත්මය ද වේ' යනාදී වශයෙන් පවතින යම් සක්කාය දිට්ඨියකට හේතුවක් ඇද්ද එයයි.

သော လောကော သော အတ္တာတိ ယာ ဧသာ ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ လောကော စ အတ္တာ စာတိ ဂဏှာတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမီတိ သော အဟံ ပရလောကံ ဂန္တွာ နိစ္စော ဘဝိဿာမိ, ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော ဘဝိဿာမိ, သိနေရုမဟာပထဝီမဟာသမုဒ္ဒါဒီဟိ သဿတီဟိ သမံ တထေဝ ဌဿာမိ. တမ္ပိ ဧတံ မမာတိ တမ္ပိ ဒဿနံ ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာတိ သမနုပဿတိ. ဣမိနာ ဒိဋ္ဌာရမ္မဏာ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိယော ကထိတာ. ဝိပဿနာယ ပဋိဝိပဿနာကာလေ ဝိယ ပစ္ဆိမဒိဋ္ဌိယာ ပုရိမဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏကာလေ ဧဝံ ဟောတိ.

'ඒ ලෝකය ද ඒ ආත්මය ද වේ' යනු යම් මේ 'රූපය ආත්මය වශයෙන් දක්නේද' යනාදී ක්‍රමයෙන් පවතින දෘෂ්ටිය, සංස්කාර ලෝකය හා ආත්මය එකක් ලෙස ගනියි ද, එය අරභයා වදාරන ලදී. 'මම පරලොව ගොස් නිත්‍ය වන්නෙමි' යනු 'ඒ මම පරලොව ගොස් නිත්‍ය වන්නෙමි, ස්ථිර වන්නෙමි, සදාකාලික වන්නෙමි, වෙනස් නොවන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වන්නෙමි, මහා මේරු පර්වතය, මහා පෘථිවිය, මහා සමුද්‍රය ආදී සදාකාලික වස්තූන් හා සමානවම එලෙසම පවතින්නෙමි' යන්නයි. 'එය ද මගේ ය' යනු ඒ (මිථ්‍යා) දෘෂ්ටි දර්ශනය ද 'මෙය මගේ ය, මම මෙය වෙමි, මෙය මගේ ආත්මයයි' යනුවෙන් නැවත නැවත දක්නා බවයි. මෙයින් දෘෂ්ටිය අරමුණු කරගත් තෘෂ්ණා, මාන, දෘෂ්ටි පවසන ලදී. විපස්සනාවෙන් පසුකාලීන විපස්සනාවකදී පෙර විපස්සනාව දකිනවා සේ, පසුකාලීන දෘෂ්ටියකින් පෙර දෘෂ්ටිය ග්‍රහණය කරන අවස්ථාව මෙසේ වේ.

သုက္ကပက္ခေ ရူပံ နေတံ မမာတိ ရူပေ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟာ ပဋိက္ခိတ္တာ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သမနုပဿတီတိ ဣမဿ ပန ပဒဿ တဏှာသမနုပဿနာ မာနသမနုပဿနာ ဒိဋ္ဌိသမနုပဿနာ ဉာဏသမနုပဿနာတိ စတဿော သမနုပဿနာတိ အတ္ထော. တာ ကဏှပက္ခေ တိဿန္နံ သမနုပဿနာနံ, သုက္ကပက္ခေ ဉာဏသမနုပဿနာယ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. အသတိ န ပရိတဿတီတိ အဝိဇ္ဇမာနေ ဘယပရိတဿနာယ တဏှာပရိတဿနာယ ဝါ န ပရိတဿတိ. ဣမိနာ ဘဂဝါ အဇ္ဈတ္တက္ခန္ဓဝိနာသေ အပရိတဿမာနံ ခီဏာသဝံ ဒဿေန္တော ဒေသနံ မတ္ထကံ ပါပေသိ.

කුසල පක්ෂයෙහි (නිවැරදි පැත්තෙහි) 'රූපය මගේ නොවේ' යන පාඨයෙන් රූපය කෙරෙහි පවතින තෘෂ්ණා, මාන, දෘෂ්ටි ග්‍රහණයන් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. වේදනා ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'සමනුපස්සති' (නැවත නැවත දකියි) යන පදයේ අර්ථය නම් තෘෂ්ණා සමනුපස්සනාව, මාන සමනුපස්සනාව, දෘෂ්ටි සමනුපස්සනාව හා ඥාන සමනුපස්සනාව යන සතරයි. අකුසල පක්ෂයෙහි පළමු සමනුපස්සනා තුන ද, කුසල පක්ෂයෙහි ඥාන සමනුපස්සනාව ද වශයෙන් මේවා දත යුතුය. 'නොමැති කල්හි තැති නොගනියි' යනු බිය නිසා ඇතිවන තැති ගැනීම හෝ තෘෂ්ණාව නිසා ඇතිවන තැති ගැනීම (ආත්මය කියා දෙයක්) නොමැති කල්හි සිදු නොවන බවයි. මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආධ්‍යාත්මික ස්කන්ධයන්ගේ විනාශයෙහිදී තැති නොගන්නා වූ රහතන් වහන්සේව පෙන්වා දෙමින් දේශනාව අවසානයට පමුණුවන ලදී.

၂၄၂. ဧဝံ ဝုတ္တေ အညတရော ဘိက္ခူတိ ဧဝံ ဘဂဝတာ ဝုတ္တေ အညတရော အနုသန္ဓိကုသလော ဘိက္ခု – ‘‘ဘဂဝတာ အဇ္ဈတ္တက္ခန္ဓဝိနာသေ အပရိတဿန္တံ ခီဏာသဝံ ဒဿေတွာ ဒေသနာ နိဋ္ဌာပိတာ, အဇ္ဈတ္တံ အပရိတဿန္တေ ခေါ ပန သတိ အဇ္ဈတ္တံ ပရိတဿကေန ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရဝိနာသေ ပရိတဿကေန အပရိတဿကေန စာပိ ဘဝိတဗ္ဗံ. ဣတိ ဣမေဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ အယံ ပဉှော ပုစ္ဆိတဗ္ဗော’’တိ စိန္တေတွာ ဧကံသံ စီဝရံ ကတွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ. ဗဟိဒ္ဓါ အသတီတိ ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရဝိနာသေ. အဟု ဝတ မေတိ အဟောသိ ဝတ မေ ဘဒ္ဒကံ ယာနံ ဝါဟနံ ဟိရညံ သုဝဏ္ဏန္တိ အတ္ထော. တံ ဝတ မေ နတ္ထီတိ တံ ဝတ ဣဒါနိ မယှံ နတ္ထိ, ရာဇူဟိ ဝါ စောရေဟိ ဝါ ဟဋံ, အဂ္ဂိနာ ဝါ ဒဍ္ဎံ, ဥဒကေန ဝါ ဝုဠှံ, ပရိဘောဂေန [Pg.18] ဝါ ဇိဏ္ဏံ. သိယာ ဝတ မေတိ ဘဝေယျ ဝတ မယှံ ယာနံ ဝါဟနံ ဟိရညံ သုဝဏ္ဏံ သာလိ ဝီဟိ ယဝေါ ဂေါဓုမော. တံ ဝတာဟံ န လဘာမီတိ တမဟံ အလဘမာနော တဒနုစ္ဆဝိကံ ကမ္မံ အကတွာ နိသိန္နတ္တာ ဣဒါနိ န လဘာမီတိ သောစတိ, အယံ အဂါရိယသောစနာ, အနဂါရိယဿ ပတ္တစီဝရာဒီနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

242. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ කල්හි අනුසන්ධි ගැලපීමෙහි දක්ෂ එක්තරා භික්ෂුවක් මෙසේ සිතුහ: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආධ්‍යාත්මික ස්කන්ධයන්ගේ විනාශයෙහිදී තැති නොගන්නා රහතන් වහන්සේව පෙන්වා දේශනාව නිම කළ සේක. ආධ්‍යාත්මික වශයෙන් තැති නොගැනීමක් ඇති කල්හි, ආධ්‍යාත්මිකව තැති ගන්නා පුද්ගලයා ද, බාහිර පිරිකර විනාශ වූ කල තැති ගන්නා හා තැති නොගන්නා පුද්ගලයා ද යන මේ ප්‍රභේදයන් තිබිය යුතුය. එබැවින් මේ කරුණු සතර නිසා මෙම ප්‍රශ්නය ඇසිය යුතුය" යි සිතා, සිවුර ඒකාංශ කොට පොරවා, දොහොත් මුදුන් දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැළ කළහ. 'බාහිරව නොමැති කල්හි' යනු බාහිර පිරිකර විනාශ වූ කල්හිය. 'මට තිබුණා නේද' යනු 'මට හොඳ යාන වාහන, ඇතුන් අසුන්, රන් රිදී තිබුණා නේද' යන අර්ථයයි. 'දැන් ඒවා මට නැත' යනු 'ඒ සියල්ල දැන් මට නැත, රජුන් හෝ සොරෙන් හෝ ගෙන ගොස් ඇත, ගින්නෙන් දැවී ඇත, ජලයෙන් ගසාගෙන ගොස් ඇත, නැතහොත් පාවිච්චිය නිසා දිරාපත් වී ඇත' යන්නයි. 'මට ඇත්නම් හොඳයි' යනු 'මට යාන වාහන, ඇතුන් අසුන්, රන් රිදී, සහල්, වී, යව, තිරිඟු ඇත්නම් ඉතා හොඳයි' යන්නයි. 'එය මට නොලැබේ' යනු 'එම රන් රිදී ආදිය නොලැබෙන බැවින් ද, ඒවා ලබා ගැනීමට සුදුසු කටයුතු නොකර නිකම්ම සිටි බැවින් ද දැන් මට ඒවා නොලැබේ' යයි ශෝක වීමයි. මෙය ගිහියෙකුගේ ශෝකයයි. පැවිද්දෙකුගේ ශෝකය පාත්‍ර සිවුරු ආදිය සම්බන්ධයෙන් දත යුතුය.

အပရိတဿနာဝါရေ န ဧဝံ ဟောတီတိ ယေဟိ ကိလေသေဟိ ဧဝံ ဘဝေယျ, တေသံ ပဟီနတ္တာ န ဧဝံ ဟောတိ. ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာဓိဋ္ဌာနပရိယုဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာနန္တိ ဒိဋ္ဌီနဉ္စ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနဉ္စ ဒိဋ္ဌာဓိဋ္ဌာနာနဉ္စ ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနာနဉ္စ အဘိနိဝေသာနုသယာနဉ္စ. သဗ္ဗသင်္ခါရသမထာယာတိ နိဗ္ဗာနတ္ထာယ. နိဗ္ဗာနဉှိ အာဂမ္မ သဗ္ဗသင်္ခါရာဣဉ္ဇိတာနိ, သဗ္ဗသင်္ခါရစလနာနိ သဗ္ဗသင်္ခါရဝိပ္ဖန္ဒိတာနိ သမ္မန္တိ ဝူပသမ္မန္တိ, တသ္မာ တံ, ‘‘သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော’’တိ ဝုစ္စတိ. တဒေဝ စ အာဂမ္မ ခန္ဓူပဓိ ကိလေသူပဓိ အဘိသင်္ခါရူပဓိ, ပဉ္စကာမဂုဏူပဓီတိ ဣမေ ဥပဓယော ပဋိနိဿဇ္ဇိယန္တိ, တဏှာ ခီယတိ ဝိရဇ္ဇတိ နိရုဇ္ဈတိ, တသ္မာ တံ, ‘‘သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေါ တဏှာက္ခယော ဝိရာဂေါ နိရောဓော’’တိ ဝုစ္စတိ. နိဗ္ဗာနာယာတိ အယံ ပနဿ သရူပနိဒ္ဒေသော, ဣတိ သဗ္ဗေဟေဝ ဣမေဟိ ပဒေဟိ နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယတ္ထာယ ဓမ္မံ ဒေသေန္တဿာတိ အယမတ္ထော ဒီပိတော. တဿေဝံ ဟောတီတိ တဿ ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဥစ္ဆိဇ္ဇိဿာမိ နာမဿု, ဝိနဿိဿာမိ နာမဿု, နာဿု နာမ ဘဝိဿာမီတိ ဧဝံ ဟောတိ. ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဟိ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ သုညတာပဋိသံယုတ္တံ ကတွာ ဒေသိယမာနံ ဓမ္မံ သုဏန္တဿ တာသော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘တာသော ဟေသော, ဘိက္ခဝေ, အသုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၅၅).

අපරිතස්සනා වාරයෙහි (නොතැතිගැනීමේ කොටසෙහි) 'මෙසේ නොවේ' යන්නෙහි අර්ථය නම්, යම් කෙලෙස් සමූහයක් හේතුවෙන් මෙසේ (තෘෂ්ණාවෙන්) පැතීමක් වන්නේද, එම කෙලෙස් ප්‍රහීණ වී ඇති බැවින් මෙසේ (පැතීමක්) නොවන බවයි. දිට්ඨිට්ඨාන (දෘෂ්ටි පිහිටන කරුණු), අධිට්ඨාන (දෘෂ්ටි තදින් ගැනීම්), පරියුට්ඨාන (දෘෂ්ටි පැනනැඟීම්), අභිනිවෙස (ඇතුළත පිහිටීම්) සහ අනුසය (දෘෂ්ටි අනුසය) යනු පසුව ඇති වන දෘෂ්ටීන්ගේ ද, දෘෂ්ටිවලට හේතු වන පෙර ඇති වූ දෘෂ්ටීන්ගේ ද, දෘෂ්ටීන් පවතින කරුණුවල ද, දෘෂ්ටි නමැති පැනනැඟීම්වල ද, 'මාගේ දෘෂ්ටියම සත්‍යය, අන්‍යයන්ගේ දෘෂ්ටිය හිස්ය' යන මිථ්‍යා අභිනිවෙසයන්ගේ හා දෘෂ්ටි අනුසයන්ගේ ද නමකි. 'සබ්බසංඛාරසමථාය' යනු නිවන පිණිසයි. සැබවින්ම නිවන ඇසුරු කොට සියලු සංස්කාරයන්ගේ සෙලවීම්, සැලීම් සහ විතැන්වීම් සන්සිඳෙයි, සහමුලින්ම නිවී යයි. එබැවින් නිවන 'සර්ව සංස්කාර සමථය' යැයි කියනු ලැබේ. එමෙන්ම නිවන ඇසුරු කොට ස්කන්ධ උපධි, කෙලෙස් උපධි, අභිසංස්කාර උපධි සහ පංච කාමගුණ උපධි යන මේ සියලු උපධිහු අතහැරෙති. තෘෂ්ණාව ක්ෂය වෙයි, විරාග වෙයි, නිරුද්ධ වෙයි. එබැවින් නිවන 'සියලු උපධීන් අත්හැරීම, තෘෂ්ණාව ක්ෂය කිරීම, විරාගය සහ නිරෝධය' යැයි කියනු ලැබේ. 'නිබ්බානාය' යනු නිවනෙහි ස්වරූපය විස්තර කිරීමකි. මෙසේ මේ සියලු පදවලින් නිවන සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිණිස ධර්මය දේශනා කරන බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මෙම අර්ථය පෙන්වා දෙන ලදී. 'තස්ස එවං හෝති' යනු එම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයාට 'මම සැබවින්ම සිඳී යන්නෙමි, විනාශ වන්නෙමි, මම නොවන්නෙමි' යනාදී වශයෙන් (භයක්) ඇති වේ. සැබවින්ම තිලකුණු ආරෝපණය කොට, ශුන්‍යතාව හා සම්බන්ධ කොට දේශනා කරන ධර්මය අසන මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයාට (තෘෂ්ණාවෙන් හටගත්) තැතිගැනීමක් උපදී. 'මහණෙනි, ඇසූ පිරූ තැන් නැති පෘථග්ජනයාට ඇති වන මේ තැතිගැනීම නම් 'මට නොවන්නේද, මට නොවන්නේමය' (යන අදහසින්) උපදින්නක්' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

၂၄၃. ဧတ္တာဝတာ ဗဟိဒ္ဓါပရိက္ခာရဝိနာသေ တဿနကဿ စ နောတဿနကဿ စ အဇ္ဈတ္တက္ခန္ဓဝိနာသေ တဿနကဿ စ နောတဿနကဿ စာတိ ဣမေသံ ဝသေန စတုက္ကောဋိကာ သုညတာ ကထိတာ. ဣဒါနိ ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရံ ပရိဂ္ဂဟံ နာမ ကတွာ, ဝီသတိဝတ္ထုကံ သက္ကာယဒိဋ္ဌိံ အတ္တဝါဒုပါဒါနံ နာမ ကတွာ, သက္ကာယဒိဋ္ဌိပမုခါ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော ဒိဋ္ဌိနိဿယံ နာမ ကတွာ တိကောဋိကံ သုညတံ ဒဿေတုံ တံ, ဘိက္ခဝေ, ပရိဂ္ဂဟန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပရိဂ္ဂဟန္တိ ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရံ. ပရိဂ္ဂဏှေယျာထာတိ ယထာ ဝိညူ မနုဿော ပရိဂ္ဂဏှေယျ[Pg.19]. အဟမ္ပိ ခေါ တံ, ဘိက္ခဝေတိ, ဘိက္ခဝေ, တုမှေပိ န ပဿထ, အဟမ္ပိ န ပဿာမိ, ဣတိ ဧဝရူပေါ ပရိဂ္ဂဟော နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

243. මෙතෙක් සඳහන් කළ කරුණුවලින් බාහිර පිරිකර විනාශ වීමේදී ඇතැමෙකුට තැතිගැනීමක් ඇති වීම හා ඇතැමෙකුට ඇති නොවීම ද, ආධ්‍යාත්මික ස්කන්ධයන් විනාශ වීමේදී ඇතැමෙකුට තැතිගැනීමක් ඇති වීම හා ඇතැමෙකුට ඇති නොවීම ද යන කරුණු හතර අනුව සතරාකාර (චතුෂ්කෝටික) ශුන්‍යතා දේශනාව වදාළ සේක. දැන් බාහිර පිරිකර අල්ලා ගැනීම 'පරිග්‍රහය' ලෙස ද, විසි වැදෑරුම් සක්කාය දිට්ඨිය 'අත්තවාදූපාදානය' ලෙස ද, සක්කාය දිට්ඨිය ප්‍රමුඛ කොට ඇති හැට දෙවැදෑරුම් දෘෂ්ටීන් 'දෘෂ්ටි නිශ්ශ්‍රය' ලෙස ද පෙන්වා, ත්‍රිකෝටික ශුන්‍යතාව විස්තර කිරීම පිණිස 'මහණෙනි, ඒ පරිග්‍රහය' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'පරිග්ගහං' යනු බාහිර පිරිකරයි. 'පරිග්ගණ්හෙය්‍යථ' යනු නුවණැති මිනිසෙකු (පිරිකරක්) අල්ලාගන්නාක් මෙනි. 'මහණෙනි, මම ද එය' යන්නෙන් පෙන්වා දෙන්නේ, මහණෙනි, තොප ද එවැනි අල්ලාගැනීමක් නොදකින්නහුය, මම ද නොදකිමි, මෙවැනි ස්වභාව ඇති අල්ලාගැනීමක් සැබවින්ම නැති බවයි. මෙලෙස සියලු තැන්හි අර්ථය වටහා ගත යුතුය.

၂၄၄. ဧဝံ တိကောဋိကံ သုညတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဇ္ဈတ္တက္ခန္ဓေ အတ္တာတိ ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရေ အတ္တနိယန္တိ ကတွာ ဒွိကောဋိကံ ဒဿေန္တော အတ္တနိ ဝါ, ဘိက္ခဝေ, သတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အယံ သင်္ခေပတ္ထော, ဘိက္ခဝေ, အတ္တနိ ဝါ သတိ ဣဒံ မေ ပရိက္ခာရဇာတံ အတ္တနိယန္တိ အဿ, အတ္တနိယေဝ ဝါ ပရိက္ခာရေ သတိ အယံ မေ အတ္တာ ဣမဿ ပရိက္ခာရဿ သာမီတိ, ဧဝံ အဟန္တိ. သတိ မမာတိ, မမာတိ သတိ အဟန္တိ ယုတ္တံ ဘဝေယျ. သစ္စတောတိ ဘူတတော, ထေတတောတိ တထတော ထိရတော ဝါ.

244. මෙසේ ත්‍රිකෝටික ශුන්‍යතාව පෙන්වා දී, දැන් ආධ්‍යාත්මික ස්කන්ධයන් 'ආත්මය' ලෙස ද, බාහිර පිරිකර 'මාගේ' ලෙස ද ගෙන කරන ද්විකෝටික දේශනාව පෙන්වනු පිණිස 'මහණෙනි, ආත්මය ඇති කල්හි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: මහණෙනි, ආත්මය කියා දෙයක් ඇති කල්හි මේ මාගේ පිරිකරය කියා 'මාගේය' යන අල්ලාගැනීම වන්නේය. මාගේ පිරිකරක් ඇති කල්හි මෙය මාගේ ආත්මයයි, මම මේ පිරිකරෙහි ස්වාමියා වෙමි යනාදී වශයෙන් 'මම' යන අල්ලාගැනීම වන්නේය. 'මම' කියා දෙයක් ඇති කල්හි 'මාගේ' කියා ගැනීම ද, 'මාගේ' කියා දෙයක් ඇති කල්හි 'මම' කියා ගැනීම ද සිදුවීම ස්වභාවිකය. 'සච්චතෝ' යනු සැබෑ ලෙසින්ය. 'ථේතතෝ' යනු නොවෙනස් වන සුළු (තථ්‍ය) ලෙසින් හෝ ස්ථිර ලෙසින්ය.

ဣဒါနိ ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓေ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ဧဝံ တိပရိဝဋ္ဋဝသေန အဂ္ဂဏှန္တော အယံ အရိဋ္ဌော ဝိယ မယှံ သာသနေ ကလလံ ကစဝရံ ပက္ခိပတီတိ ဒဿေန္တော တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနိစ္စံ, ဘန္တေတိ, ဘန္တေ, ယသ္မာ ဟုတွာ န ဟောတိ, တသ္မာ အနိစ္စံ. ဥပ္ပာဒဝယဝတ္တိတော ဝိပရိဏာမတာဝကာလိကနိစ္စပဋိက္ခေပဋ္ဌေန ဝါတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ အနိစ္စံ. ဒုက္ခံ, ဘန္တေတိ, ဘန္တေ, ပဋိပီဠနာကာရေန ဒုက္ခံ, သန္တာပဒုက္ခမဒုက္ခဝတ္ထုကသုခပဋိက္ခေပဋ္ဌေန ဝါတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဒုက္ခံ. ဝိပရိဏာမဓမ္မန္တိ ဘဝသင်္ကန္တိဥပဂမနသဘာဝံ ပကတိဘာဝဝိဇဟနသဘာဝံ. ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာတိ ယုတ္တံ နု ခေါ တံ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟာနံ ဝသေန အဟံ မမာတိ ဧဝံ ဂဟေတုံ. နော ဟေတံ, ဘန္တေတိ ဣမိနာ တေ ဘိက္ခူ အဝသဝတ္တနာကာရေန ရူပံ, ဘန္တေ, အနတ္တာတိ ပဋိဇာနန္တိ. သုညအဿာမိကအနိဿရအတ္တပဋိက္ခေပဋ္ဌေန ဝါတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ အနတ္တာ.

දැන් මේ පංචස්කන්ධය අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් ලක්ෂණ තුනෙන් වටහා නොගෙන, 'මේ අරිට්ඨ භික්ෂුව මෙන් මාගේ ශාසනයෙහි මඩ හා කුණු කසළ දමයි' යන බව පෙන්වනු පිණිස 'මහණෙනි, ඒ කුමකැයි සිතන්නහුද, රූපය නිත්‍ය ද අනිත්‍ය ද?' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ස්වාමීනි, අනිත්‍යය' යනු, ස්වාමීනි, යම් හෙයකින් හටගෙන පසුව නැති වී යන්නේද, එබැවින් අනිත්‍යය. (1) ඇති වී නැති වන ස්වභාවය නිසා ද, (2) විපරිණාමයට ලක්වන නිසා ද, (3) තාවකාලික වූ නිසා ද, (4) නිත්‍ය බව බැහැර කරන නිසා ද යන කරුණු හතරින් අනිත්‍ය නම් වේ. 'ස්වාමීනි, දුක්ඛය' යනු, ස්වාමීනි, පෙළෙන සුළු බැවින් දුක්ඛය. (1) පීඩාකාරී බව නිසා ද, (2) ඉවසීමට අපහසු බව නිසා ද, (3) දුකට පදනමක් වන නිසා ද, (4) සුඛය ප්‍රතික්ෂේප කරන නිසා ද යන කරුණු හතරින් දුක්ඛ නම් වේ. 'විපරිණාමධම්මං' යනු භවයකින් තවත් භවයකට මාරු වන ස්වභාවය හෙවත් ප්‍රකෘති ස්වභාවය අත්හැරෙන බවයි. තෘෂ්ණා, මාන, දෘෂ්ටි යන අල්ලාගැනීම් තුන නිසා 'එය මාගේය, මම ඔහු වෙමි, එය මාගේ ආත්මයයි' කියා මෙසේ ගැනීමට සුදුසු ද? 'ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේ' යනුවෙන් එම භික්ෂූහු රූපය තමාගේ වසඟයෙහි නොපවතින බැවින් 'ස්වාමීනි, රූපය අනාත්මය' යැයි පිළිගනිති. (1) හිස් වූ බැවින් ද, (2) අයිතිකරුවෙකු නැති බැවින් ද, (3) වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි බැවින් ද, (4) ආත්මය ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවින් ද යන කරුණු හතරින් අනාත්ම නම් වේ.

ဘဂဝါ ဟိ ကတ္ထစိ အနိစ္စဝသေန အနတ္တတ္တံ ဒဿေတိ, ကတ္ထစိ ဒုက္ခဝသေန, ကတ္ထစိ ဥဘယဝသေန. ‘‘စက္ခု အတ္တာတိ ယော ဝဒေယျ, တံ န ဥပပဇ္ဇတိ, စက္ခုဿ ဥပ္ပာဒေါပိ ဝယောပိ ပညာယတိ. ယဿ ခေါ ပန ဥပ္ပာဒေါပိ ဝယောပိ ပညာယတိ, အတ္တာ မေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စ ဝေတိ စာတိ ဣစ္စဿ ဧဝမာဂတံ ဟောတိ, တသ္မာ တံ န ဥပပဇ္ဇတိ စက္ခု အတ္တာတိ ယော ဝဒေယျ, ဣတိ စက္ခု အနတ္တာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၄၂၂) ဣမသ္မိဉှိ ဆဆက္ကသုတ္တေ အနိစ္စဝသေန အနတ္တတံ ဒဿေတိ. ‘‘ရူပဉ္စ ဟိဒံ, ဘိက္ခဝေ[Pg.20], အတ္တာ အဘဝိဿ, နယိဒံ ရူပံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တေယျ, လဗ္ဘေထ စ ရူပေ ‘ဧဝံ မေ ရူပံ ဟောတု, ဧဝံ မေ ရူပံ မာ အဟောသီ’တိ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အနတ္တာ, တသ္မာ ရူပံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တတိ, န စ လဗ္ဘတိ ရူပေ ‘ဧဝံ မေ ရူပံ ဟောတု, ဧဝံ မေ ရူပံ မာ အဟောသီ’’’တိ (မဟာဝ. ၂၀; သံ. နိ. ၃.၅၉) ဣမသ္မိံ အနတ္တလက္ခဏသုတ္တေ ဒုက္ခဝသေန အနတ္တတံ ဒဿေတိ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ, ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ, ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ, ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၇၆) ဣမသ္မိံ အရဟတ္တသုတ္တေ ဥဘယဝသေန အနတ္တတံ ဒဿေတိ. ကသ္မာ? အနိစ္စံ ဒုက္ခဉ္စ ပါကဋံ. အနတ္တာတိ န ပါကဋံ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇතැම් තැනක අනිත්‍ය ස්වභාවය මගින් අනාත්ම බව පෙන්වන සේක, ඇතැම් තැනක දුක්ඛ ස්වභාවය මගින් ද, ඇතැම් තැනක ආකාර දෙකෙන්ම ද පෙන්වන සේක. 'ඇස ආත්මය යැයි යමෙක් පවසන්නේ නම්, එය නොගැලපේ. ඇසෙහි හටගැනීම ද විනාශය ද දක්නට ලැබේ. යමක හටගැනීම හා විනාශය දක්නට ලැබේද, එවිට මාගේ ආත්මය උපදියි, විනාශ වෙයි යන නිගමනයට එළඹෙන්නට සිදු වේ. එබැවින් ඇස ආත්මය යැයි පැවසීම නොගැලපේ. මෙසේ ඇස අනාත්මය.' මෙම ඡඡක්ක සූත්‍රයෙහි අනිත්‍ය ස්වභාවයෙන් අනාත්ම බව පෙන්වන ලදී. 'මහණෙනි, ඉදින් මේ රූපය ආත්මය වූයේ නම්, මෙම රූපය ආබාධ පිණිස පවතින්නේ නැත. මාගේ රූපය මෙසේ වේවා, මාගේ රූපය මෙසේ නොවේවා යැයි රූපය කෙරෙහි පැතුමක් ලැබිය හැකිය. මහණෙනි, රූපය අනාත්ම බැවින් එය ආබාධ පිණිස පවතියි. මාගේ රූපය මෙසේ වේවා යනාදී පැතුමක් රූපය කෙරෙහි නොලැබේ.' මෙම අනත්තලක්ඛණ සූත්‍රයෙහි දුක්ඛ ස්වභාවයෙන් අනාත්ම බව පෙන්වන ලදී. 'මහණෙනි, රූපය අනිත්‍යය. යමක් අනිත්‍ය ද එය දුක්ඛය. යමක් දුක්ඛ ද එය අනාත්මය. යමක් අනාත්ම ද එය මාගේ නොවේ, මම නොවෙමි, මාගේ ආත්මය නොවේ යැයි නිවැරදි ප්‍රඥාවෙන් දැක්ක යුතුය.' මෙම අරහත්ත සූත්‍රයෙහි ආකාර දෙකෙන්ම අනාත්ම බව පෙන්වන ලදී. ඒ මන්ද? අනිත්‍යය හා දුක්ඛය ප්‍රකටය. අනාත්ම බව ප්‍රකට නැත (එය ප්‍රඥාවෙන්ම දැක්ක යුතුය).

ပရိဘောဂဘာဇနာဒီသု ဟိ ဘိန္နေသု အဟော အနိစ္စန္တိ ဝဒန္တိ, အဟော အနတ္တာတိ ဝတ္တာ နာမ နတ္ထိ. သရီရေ ဂဏ္ဍပိဠကာဒီသု ဝါ ဥဋ္ဌိတာသု ကဏ္ဋကေန ဝါ ဝိဒ္ဓါ အဟော ဒုက္ခန္တိ ဝဒန္တိ, အဟော အနတ္တာတိ ပန ဝတ္တာ နာမ နတ္ထိ. ကသ္မာ? ဣဒဉှိ အနတ္တလက္ခဏံ နာမ အဝိဘူတံ ဒုဒ္ဒသံ ဒုပ္ပညာပနံ. တေန တံ ဘဂဝါ အနိစ္စဝသေန ဝါ ဒုက္ခဝသေန ဝါ ဥဘယဝသေန ဝါ ဒဿေတိ. တယိဒံ ဣမသ္မိမ္ပိ တေပရိဝဋ္ဋေ အနိစ္စဒုက္ခဝသေနေဝ ဒဿိတံ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

භාවිතා කරන බඳුන් ආදිය බිඳුණු කල, 'අහෝ, මෙය අනිත්‍යයි' යනුවෙන් ලෝකයා පවසති. එහෙත් 'අහෝ, මෙය අනාත්මයි' යැයි පවසන්නෙකු නැත. ශරීරයෙහි ගෙඩි, පලු ආදිය හටගත් විට හෝ කටුවක් ඇනුණු විට, 'අහෝ, දුකකි' යැයි පවසති. එහෙත් 'අහෝ, මෙය අනාත්මයි' යැයි පවසන්නෙකු නැත. ඒ මන්ද? මේ අනාත්ම ලක්ෂණය ප්‍රකට නැත, දැකීමට අපහසුය, වටහා දීමටද අපහසුය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම අනාත්ම ලක්ෂණය අනිත්‍ය වශයෙන් හෝ දුක්ඛ වශයෙන් හෝ ඒ දෙආකාරයෙන්ම හෝ දේශනා කරන සේක. මෙම දේශනාවෙහි (තුන් වැදෑරුම් පරිවර්තයෙහි) ද එම අනාත්ම ලක්ෂණය අනිත්‍ය හා දුක්ඛ යන ආකාරයෙන්ම දක්වා ඇත. වේදනා ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

တသ္မာ တိဟ, ဘိက္ခဝေတိ, ဘိက္ခဝေ, ယသ္မာ ဧတရဟိ အညဒါပိ ရူပံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ, တသ္မာတိ အတ္ထော. ယံကိဉ္စိ ရူပန္တိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ခန္ဓနိဒ္ဒေသေ ဝိတ္ထာရိတာနေဝ.

'තස්මා තිහ භික්ඛවේ' යනු: මහණෙනි, යම් හෙයකින් දැන් ද වෙනත් කාලයක ද රූපය අනිත්‍ය, දුක්ඛ හා අනාත්ම වන්නේ ද, එබැවින් (එය බැහැර කළ යුතුය) යනු අර්ථයයි. 'යං කිඤ්චි රූපං' යනාදී පාඨයන් විසුද්ධිමාර්ගයෙහි ඛන්ධනිද්දේසයෙහි විස්තර කර ඇත.

၂၄၅. နိဗ္ဗိန္ဒတီတိ ဥက္ကဏ္ဌတိ. ဧတ္ထ စ နိဗ္ဗိဒါတိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ အဓိပ္ပေတာ. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာယ ဟိ ဗဟူနိ နာမာနိ. ဧသာ ဟိ ကတ္ထစိ သညဂ္ဂန္တိ ဝုတ္တာ. ကတ္ထစိ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ. ကတ္ထစိ ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂန္တိ. ကတ္ထစိ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ. ကတ္ထစိ တမ္မယတာပရိယာဒါနန္တိ. ကတ္ထစိ တီဟိ နာမေဟိ. ကတ္ထစိ ဒွီဟီတိ.

245. 'නිබ්බින්දති' යනු නොඇලෙයි (කලකිරෙයි). මෙහි 'නිබ්බිදා' යන්නෙන් වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනා ඥානය අදහස් කෙරේ. වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනා ඥානයට බොහෝ නම් ඇත. ඇතැම් සූත්‍රයක එය 'සඤ්ඤග්ග' නමින් දක්වා ඇත. ඇතැම් තැනක 'ධම්මට්ඨිති ඥානය' නමින් ද, ඇතැම් තැනක 'පාරිසුද්ධි පධානියංග' නමින් ද, ඇතැම් තැනක 'පටිපදා ඥාණදස්සන විසුද්ධි' නමින් ද, ඇතැම් තැනක 'තම්මයතාපරියාදාන' නමින් ද දක්වා ඇත. ඇතැම් තැනක නම් තුනකින් ද, ඇතැම් තැනක නම් දෙකකින් ද දක්වා ඇත.

တတ္ထ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တေ တာဝ ‘‘သညာ ခေါ, ပေါဋ္ဌပါဒ, ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပစ္ဆာ ဉာဏ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၄၁၆) ဧဝံ သညဂ္ဂန္တိ ဝုတ္တာ. သုသိမသုတ္တေ ‘‘ပုဗ္ဗေ ခေါ, သုသိမ, ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ[Pg.21], ပစ္ဆာ နိဗ္ဗာနေ ဉာဏ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၇၀) ဧဝံ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ ဝုတ္တာ. ဒသုတ္တရသုတ္တေ ‘‘ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၉) ဧဝံ ပါရိသုဒ္ဓိပဒါနိယင်္ဂန္တိ ဝုတ္တာ. ရထဝိနီတေ ‘‘ကိံ နု ခေါ, အာဝုသော, ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓတ္ထံ ဘဂဝတိ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၅၇) ဧဝံ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ ဝုတ္တာ. သဠာယတနဝိဘင်္ဂေ ‘‘အတမ္မယတံ, ဘိက္ခဝေ, နိဿာယ အတမ္မယတံ အာဂမ္မ ယာယံ ဥပေက္ခာ နာနတ္တာ နာနတ္တသိတာ, တံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ ယာယံ ဥပေက္ခာ ဧကတ္တာ ဧကတ္တသိတာ, တံ နိဿာယ တံ အာဂမ္မ ဧဝမေတိဿာ ပဟာနံ ဟောတိ, ဧဝမေတိဿာ သမတိက္ကမော ဟောတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၁၀) ဧဝံ တမ္မယတာပရိယာဒါနန္တိ ဝုတ္တာ. ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ ‘‘ယာ စ မုဉ္စိတုကမျတာ, ယာ စ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာ, ယာ စ သင်္ခါရုပေက္ခာ, ဣမေ ဓမ္မာ ဧကတ္ထာ ဗျဉ္ဇနမေဝ နာန’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၄) ဧဝံ တီဟိ နာမေဟိ ဝုတ္တာ. ပဋ္ဌာနေ ‘‘အနုလောမံ ဂေါတြဘုဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော, အနုလောမံ ဝေါဒါနဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၇) ဧဝံ ဒွီဟိ နာမေဟိ ဝုတ္တာ. ဣမသ္မိံ ပန အလဂဒ္ဒသုတ္တေ နိဗ္ဗိန္ဒတီတိ နိဗ္ဗိဒါနာမေန အာဂတာ.

එහි පොට්ඨපාද සූත්‍රයෙහි, 'පොට්ඨපාදය, පළමුව සංඥාව උපදී, පසුව ඥානය උපදී' යනුවෙන් පවසා එම විපස්සනාව 'සඤ්ඤග්ග' නමින් දක්වා ඇත. සුසිම සූත්‍රයෙහි, 'සුසිමය, පළමුව ධම්මට්ඨිති ඥානය ඇති වේ, පසුව නිවන පිළිබඳ ඥානය ඇති වේ' යනුවෙන් පවසා එය 'ධම්මට්ඨිති ඥානය' නමින් දක්වා ඇත. දසුත්තර සූත්‍රයෙහි 'පටිපදා ඥාණදස්සන විසුද්ධි පධානියංග' යනුවෙන් පවසා 'පාරිසුද්ධි පධානියංග' නමින් දක්වා ඇත. රථවිනීත සූත්‍රයෙහි, 'ඇවැත්නි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යටතේ බඹසර වසන්නේ පටිපදා ඥාණදස්සන විසුද්ධිය උදෙසා ද?' යනුවෙන් පවසා 'පටිපදා ඥාණදස්සන විසුද්ධි' නමින් දක්වා ඇත. සළායතනවිබහ්ගයෙහි, 'මහණෙනි, තෘෂ්ණාව ක්ෂය කිරීම නිසා උපදින වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව (අතම්මයතාව) ඇසුරු කොට, යම් නානත්ත්ව උපායසක් ඇත්ද එය බැහැර කොට, ඒකත්ව උපායසය ඇසුරු කිරීමෙන් මේ සියලු උපේක්ෂාවන් ප්‍රහීණ කිරීම හා ඉක්මවා යාම සිදු වේ' යනුවෙන් පවසා එය 'තම්මයතාපරියාදාන' නමින් දක්වා ඇත. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි, 'යම් මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඥානයක් ද, යම් පටිසංඛානුපස්සනා ඥානයක් ද, යම් සංඛාරුපේක්ෂා ඥානයක් ද ඇත්ද, මේ ධර්මයන් අර්ථයෙන් එකක් වුවත් ව්‍යංජනයෙන් වෙනස් වේ' යනුවෙන් පවසා නම් තුනකින් දක්වා ඇත. පට්ඨානයෙහි, 'අනුලෝමය ගෝත්‍රභූ ඥානයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ, අනුලෝමය වෝදානයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යනුවෙන් පවසා නම් දෙකකින් දක්වා ඇත. මේ අලගද්දූපම සූත්‍රයෙහි නම් 'නිබ්බින්දති' යනුවෙන් නිබ්බිදා නමින්ම එය පැමිණ ඇත.

နိဗ္ဗိဒါ ဝိရဇ္ဇတီတိ ဧတ္ထ ဝိရာဂေါတိ မဂ္ဂေါ ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတီတိ ဧတ္ထ ဝိရာဂေန မဂ္ဂေန ဝိမုစ္စတီတိ ဖလံ ကထိတံ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတီတိ ဣဓ ပစ္စဝေက္ခဏာ ကထိတာ.

'නිබ්බින්දං විරජ්ජති' යන්නෙහි 'විරාග' යනු මාර්ගයයි. 'විරාගා විමුච්චති' යන්නෙහි විරාග නම් වූ මාර්ගයෙන් මිදෙන බවත්, එයින් 'ඵලය' ගැනත් කියවේ. 'විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඥාණං හෝති' යන්නෙහි පච්චවෙක්ඛණා ඥානය ගැන කියවේ.

ဧဝံ ဝိမုတ္တစိတ္တံ မဟာခီဏာသဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တဿ ယထာဘူတေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ နာမံ ဂဏှန္တော အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. အဝိဇ္ဇာတိ ဝဋ္ဋမူလိကာ အဝိဇ္ဇာ. အယဉှိ ဒုရုက္ခိပနဋ္ဌေန ပလိဃောတိ ဝုစ္စတိ. တေနေသ တဿ ဥက္ခိတ္တတ္တာ ဥက္ခိတ္တပလိဃောတိ ဝုတ္တော. တာလာဝတ္ထုကတာတိ သီသစ္ဆိန္နတာလော ဝိယ ကတာ, သမူလံ ဝါ တာလံ ဥဒ္ဓရိတွာ တာလဿ ဝတ္ထု ဝိယ ကတာ, ယထာ တသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ပုန သော တာလော န ပညာယတိ, ဧဝံ ပုန အပညတ္တိဘာဝံ နီတာတိ အတ္ထော. ပေါနောဗ္ဘဝိကောတိ ပုနဗ္ဘဝဒါယကော. ဇာတိသံသာရောတိအာဒီသု ဇာယနဝသေန စေဝ သံသရဏဝသေန စ ဧဝံ လဒ္ဓနာမာနံ ပုနဗ္ဘဝခန္ဓာနံ ပစ္စယော ကမ္မာဘိသင်္ခါရော. သော ဟိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိကရဏဝသေန ပရိက္ခိပိတွာ ဌိတတ္တာ ပရိက္ခာတိ ဝုစ္စတိ, တေနေသ တဿာ သံကိဏ္ဏတ္တာ ဝိကိဏ္ဏတ္တာ သံကိဏ္ဏပရိက္ခောတိ [Pg.22] ဝုတ္တော. တဏှာတိ ဝဋ္ဋမူလိကာ တဏှာ. အယဉှိ ဂမ္ဘီရာနုဂတဋ္ဌေန ဧသိကာတိ ဝုစ္စတိ. တေနေသ တဿာ အဗ္ဗူဠှတ္တာ လုဉ္စိတွာ ဆဍ္ဍိတတ္တာ အဗ္ဗူဠှေသိကောတိ ဝုတ္တော. ဩရမ္ဘာဂိယာနီတိ ဩရံ ဘဇနကာနိ ကာမဘဝေ ဥပပတ္တိပစ္စယာနိ. ဧတာနိ ဟိ ကဝါဋံ ဝိယ နဂရဒွါရံ စိတ္တံ ပိဒဟိတွာ ဌိတတ္တာ အဂ္ဂဠာတိ ဝုစ္စန္တိ. တေနေသ တေသံ နိရာကတတ္တာ ဘိန္နတ္တာ နိရဂ္ဂဠောတိ ဝုတ္တော. အရိယောတိ နိက္ကိလေသော ပရိသုဒ္ဓေါ. ပန္နဒ္ဓဇောတိ ပတိတမာနဒ္ဓဇော. ပန္နဘာရောတိ ခန္ဓဘာရကိလေသဘာရအဘိသင်္ခါရဘာရပဉ္စကာမဂုဏဘာရာ ပန္နာ ဩရောဟိတာ အဿာတိ ပန္နဘာရော. အပိစ ဣဓ မာနဘာရဿေဝ ဩရောပိတတ္တာ ပန္နဘာရောတိ အဓိပ္ပေတော. ဝိသံယုတ္တောတိ စတူဟိ ယောဂေဟိ သဗ္ဗကိလေသေဟိ စ ဝိသံယုတ္တော. ဣဓ ပန မာနသံယောဂေနေဝ ဝိသံယုတ္တတ္တာ ဝိသံယုတ္တောတိ အဓိပ္ပေတော. အသ္မိမာနောတိ ရူပေ အသ္မီတိ မာနော, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ အသ္မီတိ မာနော.

මෙසේ විමුක්ත සිත් ඇති මහා රහතන් වහන්සේ ගැන දක්වා, දැන් උන්වහන්සේගේ තත්ත්වාකාර වූ කරුණු පහක් මඟින් නාමයන් දක්වමින් 'අයං වුච්චති භික්ඛවේ' යනාදිය වදාළ සේක. 'අවිද්‍යා' යනු වට්ටමූලික අවිද්‍යාවයි. එය දුරු කිරීමට අපහසු අර්ථයෙන් 'පලිඝ' (දොරගුල/කඩතුරාව) යැයි කියනු ලැබේ. එය ඉවත් කළ බැවින් රහතන් වහන්සේ 'උක්ඛිත්තපලිඝ' නම් වෙති. 'තාලාවත්ථුකතා' යනු හිස සිඳුණු තල් ගසක් මෙන් කළ බවයි. එනම් මුල් සහිත තල් ගස උදුරා දැමූ පසු එම ස්ථානයෙහි යළි තල් ගසක් දක්නට නොලැබෙන්නාක් මෙන්, නැවත පැනවීමක් නැති තත්ත්වයට පත් කළ බවයි. 'පොනොබ්භවිකෝ' යනු නැවත භවයක් ලබා දෙන බවයි. 'ජාතිසංසාරෝ' යනාදියෙහි උපදින ස්වභාවයෙන් හා සැරිසරන ස්වභාවයෙන් යුත් පුනර්භවික ස්කන්ධයන්ට හේතු වන 'කම්මාභිසංඛාර' අදහස් වේ. එය නැවත නැවතත් උප්පත්තිය ඇති කරන බැවින් වට කර සිටින අර්ථයෙන් 'පරික්ඛා' (අගල) යැයි කියනු ලැබේ. රහතන් වහන්සේ විසින් එය සම්පූර්ණයෙන්ම සිඳබිඳ දැමූ බැවින් උන්වහන්සේ 'සංකිණ්ණපරික්ඛ' නම් වෙති. 'තණ්හා' යනු වට්ටමූලික තණ්හාවයි. එය සිත තුළ ගැඹුරට කා වැදී ඇති බැවින් 'එසිකා' (ඉන්ද්‍රඛීලය/කණුව) යැයි කියනු ලැබේ. එය මුලින්ම උදුරා දමා අත්හළ බැවින් රහතන් වහන්සේ 'අබ්බූළ්හේසික' නම් වෙති. 'ඕරම්භාගියානි' යනු කාම භවයෙහි උප්පත්තියට හේතු වන සංයෝජනයන්ය. ඒවා නගර ද්වාරයක් වසන දොර අගුල මෙන් සිත වසා සිටින බැවින් 'අග්ගළා' (අගුල) යැයි කියනු ලැබේ. රහතන් වහන්සේ විසින් ඒවා ඉවත් කර බිඳ දමා ඇති බැවින් උන්වහන්සේ 'නිරග්ගළ' නම් වෙති. 'අරිය' යනු කෙලෙස් රහිත වූ පිවිතුරු බවයි. 'පන්නද්ධජ' යනු අරිහත් මාර්ගයෙන් මාන නමැති ධජය පහත හෙළූ බවයි. 'පන්නභාර' යනු උන්වහන්සේ විසින් ස්කන්ධ භාරය, ක්ලේශ භාරය, අභිසංඛාර භාරය හා පංචකාමගුණ භාරය යන බර පස බිම තබා ඇති බවයි. මෙහි විශේෂයෙන් මාන නමැති බර බිම තැබූ බැවින් 'පන්නභාර' යැයි අදහස් කෙරේ. 'විසංයුත්ත' යනු සතර යෝගයන්ගෙන් හා සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් වෙන් වූ බවයි. මෙහි මාන සංයෝගයෙන් වෙන් වූ බැවින් 'විසංයුත්ත' යැයි අදහස් කෙරේ. 'අස්මිමාන' යනු රූපයෙහි 'මම වෙමි' යන මානයයි, වේදනාවෙහි, සංඥාවෙහි, සංඛාරයන්හි හා විඤ්ඤාණයෙහි 'මම වෙමි' යන මානයයි.

ဧတ္တာဝတာ ဘဂဝတာ မဂ္ဂေန ကိလေသေ ခေပေတွာ နိရောဓသယနဝရဂတဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ ဝိဟရတော ခီဏာသဝဿ ကာလော ဒဿိတော. ယထာ ဟိ ဒွေ နဂရာနိ ဧကံ စောရနဂရံ, ဧကံ ခေမနဂရံ. အထ ဧကဿ မဟာယောဓဿ ဧဝံ ဘဝေယျ – ‘‘ယာဝိမံ စောရနဂရံ တိဋ္ဌတိ, တာဝ ခေမနဂရံ ဘယတော န မုစ္စတိ, စောရနဂရံ အနဂရံ ကရိဿာမီ’’တိ သန္နာဟံ ကတွာ ခဂ္ဂံ ဂဟေတွာ စောရနဂရံ ဥပသင်္ကမိတွာ နဂရဒွါရေ ဥဿာပိတေ ဧသိကတ္ထမ္ဘေ ခဂ္ဂေန ဆိန္ဒိတွာ သဒွါရဗာဟကံ ကဝါဋံ ဆိန္ဒိတွာ ပလိဃံ ဥက္ခိပိတွာ ပါကာရံ ဘိန္ဒန္တော ပရိက္ခံ သံကိရိတွာ နဂရသောဘနတ္ထာယ ဥဿိတေ ဓဇေ ပါတေတွာ နဂရံ အဂ္ဂိနာ ဈာပေတွာ ခေမနဂရံ ပဝိသိတွာ ပါသာဒံ အဘိရုယှ ဉာတိဂဏပရိဝုတော သုရသဘောဇနံ ဘုဉ္ဇေယျ, ဧဝံ စောရနဂရံ ဝိယ သက္ကာယော, ခေမနဂရံ ဝိယ နိဗ္ဗာနံ, မဟာယောဓော ဝိယ ယောဂါဝစရော. တဿေဝံ ဟောတိ, ‘‘ယာဝ သက္ကာယဝဋ္ဋံ ဝတ္တတိ, တာဝ ဒွတ္တိံသကမ္မကာရဏအဋ္ဌနဝုတိရောဂပဉ္စဝီသတိမဟာဘယေဟိ ပရိမုစ္စနံ နတ္ထီ’’တိ. သော မဟာယောဓော ဝိယ သန္နာဟံ သီလသန္နာဟံ ကတွာ, ပညာခဂ္ဂံ ဂဟေတွာ ခဂ္ဂေန ဧသိကတ္ထမ္ဘေ ဝိယ အရဟတ္တမဂ္ဂေန တဏှေသိကံ လုဉ္စိတွာ, သော ယောဓော သဒွါရဗာဟကံ နဂရကဝါဋံ ဝိယ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယသံယောဇနဂ္ဂဠံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ, သော ယောဓော ပလိဃံ ဝိယ, အဝိဇ္ဇာပလိဃံ ဥက္ခိပိတွာ, သော ယောဓော ပါကာရံ ဘိန္ဒန္တော ပရိက္ခံ ဝိယ ကမ္မာဘိသင်္ခါရံ [Pg.23] ဘိန္ဒန္တော ဇာတိသံသာရပရိက္ခံ သံကိရိတွာ, သော ယောဓော နဂရသောဘနတ္ထာယ ဥဿာပိတေ ဓဇေ ဝိယ မာနဒ္ဓဇေ ပါတေတွာ သက္ကာယနဂရံ ဈာပေတွာ, သော ယောဓော ခေမနဂရေ ဥပရိပါသာဒေ သုရသဘောဇနံ ဝိယ ကိလေသနိဗ္ဗာနံ နဂရံ ပဝိသိတွာ အမတနိရောဓာရမ္မဏံ ဖလသမာပတ္တိသုခံ အနုဘဝမာနော ကာလံ ဝီတိနာမေတိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ආර්ය මාර්ගය මගින් කෙලෙසුන් ක්ෂය කොට, නිරෝධය නමැති උතුම් සයනයට පැමිණියා වූ, නිර්වාණය අරමුණු කරගත් ඵලසමාපත්තියට සමවැදී වාසය කරන්නා වූ රහතන් වහන්සේගේ කාලය මෙයින් දක්වන ලදී. එක්තරා සොර පුරයක් හා එක්තරා නිර්භය පුරයක් (ක්ෂේම පුරයක්) යනුවෙන් නගර දෙකක් ඇතැයි සිතමු. එකල එක්තරා මහා යෝධයෙකුට මෙබඳු සිතක් ඇති විය හැකිය: 'යම් තාක් මේ සොර පුරය පවතී ද, ඒ තාක් මේ ක්ෂේම පුරය බියෙන් නිදහස් නොවේ. එබැවින් මම මේ සොර පුරය නගරයක් නොවන ලෙස විනාශ කරමි' යි සන්නාහ සන්නද්ධ වී, කඩුවක් ගෙන, සොර පුරයට පැමිණ, නගර ද්වාරයෙහි පිහිටුවා තිබූ ඉන්ද්‍රඛීලයන් කඩුවෙන් සිඳ, දොර අගුලු හා දොර පියන් විනාශ කර, අගුල් කණු ඉවත් කොට, පවුරු බිඳ, අගල් පුරවා, නගරයේ අලංකාරය පිණිස ඔසවා තිබූ ධජ පතාක බිම හෙළා, නගරය ගින්නෙන් දවා, ක්ෂේම පුරයට ඇතුළු වී, ප්‍රාසාදයට නැගී, නෑ පිරිස පිරිවරාගෙන ප්‍රණීත භෝජන අනුභව කරන්නාක් මෙනි. මෙහි සොර පුරය මෙන් සක්කාය දෘෂ්ටිය (සක්කාය) ද, ක්ෂේම පුරය මෙන් නිවන ද, මහා යෝධයා මෙන් යෝගාවචරයා ද දත යුතුය. ඒ යෝගාවචරයාට මෙසේ සිතෙයි: 'යම් තාක් සක්කාය වෘත්තය පවතී ද, ඒ තාක් තිස් දෙවදෑසක් වූ කර්ම කරණාවලින් ද, අනූ අටක් වූ රෝගවලින් ද, විසි පහක් වූ මහා භයවලින් ද මිදීමක් නැත' යනුවෙනි. ඒ මහා යෝධයා සන්නාහ සන්නද්ධ වන්නාක් මෙන්, මේ යෝගාවචරයා සීල නමැති සන්නාහය හැඳ, ප්‍රඥා නමැති කඩුව ගෙන, එම කඩුවෙන් ඉන්ද්‍රඛීලයන් සිඳින්නාක් මෙන් අර්හත් මාර්ගයෙන් තෘෂ්ණා නමැති ඉන්ද්‍රඛීලය උදුරා දමයි. ඒ යෝධයා නගර ද්වාරයන් විවර කරන්නාක් මෙන්, පංච ඕරම්භාගීය සංයෝජන නමැති අගුල් විවර කොට, ඒ යෝධයා අගුල් කණු ඉවත් කරන්නාක් මෙන් අවිද්‍යා නමැති අගුල් කණුව ඉවත් කරයි. ඒ යෝධයා පවුරු බිඳ අගල් පුරවන්නාක් මෙන්, කර්මාභිසංස්කාරයන් බිඳ දමමින් ජාති සංසාර නමැති අගල පුරවා, නගරයේ අලංකාරය පිණිස එසවූ ධජ පතාක බිම හෙළන්නාක් මෙන් මානය නමැති ධජයන් බිම හෙළා, සක්කාය නමැති නගරය ආර්ය මාර්ග ඥාන නමැති ගින්නෙන් දවා අළු කරයි. ඒ යෝධයා ක්ෂේම පුරයෙහි ප්‍රාසාදය මත සිට ප්‍රණීත භෝජන භුක්ති විඳින්නාක් මෙන්, කෙලෙසුන් නිවී ගියා වූ නිවන් නමැති පුරයට ඇතුළු වී, අමෘත වූ නිරෝධය අරමුණු කරගත් ඵලසමාපත්ති සැපය අනුභව කරමින් කාලය ගත කරයි.

၂၄၆. ဣဒါနိ ဧဝံ ဝိမုတ္တစိတ္တဿ ခီဏာသဝဿ ပရေဟိ အနဓိဂမနီယဝိညာဏတံ ဒဿေန္တော ဧဝံ ဝိမုတ္တစိတ္တံ ခေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနွေသန္တိ အနွေသန္တာ ဂဝေသန္တာ. ဣဒံ နိဿိတန္တိ ဣဒံ နာမ နိဿိတံ. တထာဂတဿာတိ ဧတ္ထ သတ္တောပိ တထာဂတောတိ အဓိပ္ပေတော, ဥတ္တမပုဂ္ဂလော ခီဏာသဝေါပိ. အနနုဝိဇ္ဇောတိ အသံဝိဇ္ဇမာနော ဝါ အဝိန္ဒေယျော ဝါ. တထာဂတောတိ ဟိ သတ္တေ ဂဟိတေ အသံဝိဇ္ဇမာနောတိ အတ္ထော ဝဋ္ဋတိ, ခီဏာသဝေ ဂဟိတေ အဝိန္ဒေယျောတိ အတ္ထော ဝဋ္ဋတိ.

246. දැන් මෙසේ විමුක්ත සිත් ඇති රහතන් වහන්සේගේ විඥානය අන්‍යයන් විසින් (මෙබඳු අරමුණක පවතින්නේ යැයි) අවබෝධ කරගත නොහැකි බව දක්වමින් 'ඒවං විමුත්තචිත්තං ඛො' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අන්වෙසන්ති' යනු සොයන්නාහු යන්නයි. 'ඉදං නිස්සිතං' යනු මේ අරමුණ ඇසුරු කළේය යන්නයි. 'තථාගතස්ස' යන්නෙහි සත්වයා යන අර්ථය මෙන්ම උත්තම පුද්ගලයා වූ රහතන් වහන්සේ යන අර්ථය ද අදහස් වේ. 'අනනුවිජ්ජො' යනු විද්‍යාමාන නොවන හෙවත් සොයාගත නොහැකි යන්නයි. සත්වයා යන අර්ථය ගත් විට පරමාර්ථ වශයෙන් සත්වයෙකු නොමැති බැවින් 'විද්‍යාමාන නොවේ' යන අර්ථය ගැලපෙන අතර, රහතන් වහන්සේ යන අර්ථය ගත් විට උන්වහන්සේගේ සිතේ අරමුණ සොයාගත නොහැකි යන අර්ථය ගැලපේ.

တတ္ထ ပုရိမနယေ အယမဓိပ္ပာယော – ဘိက္ခဝေ, အဟံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဓရမာနကံယေဝ ခီဏာသဝံ တထာဂတော သတ္တော ပုဂ္ဂလောတိ န ပညပေမိ. အပ္ပဋိသန္ဓိကံ ပန ပရိနိဗ္ဗုတံ ခီဏာသဝံ သတ္တောတိ ဝါ ပုဂ္ဂလောတိ ဝါ ကိံ ပညပေဿာမိ? အနနုဝိဇ္ဇော တထာဂတော. န ဟိ ပရမတ္ထတော သတ္တော နာမ ကောစိ အတ္ထိ, တဿ အဝိဇ္ဇမာနဿ ဣဒံ နိဿိတံ ဝိညာဏန္တိ အနွေသန္တာပိ ကိံ အဓိဂစ္ဆိဿန္တိ? ကထံ ပဋိလဘိဿန္တီတိ အတ္ထော. ဒုတိယနယေ အယမဓိပ္ပာယော – ဘိက္ခဝေ, အဟံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဓရမာနကံယေဝ ခီဏာသဝံ ဝိညာဏဝသေန ဣန္ဒာဒီဟိ အဝိန္ဒိယံ ဝဒါမိ. န ဟိ သဣန္ဒာ ဒေဝါ သဗြဟ္မကာ သပဇာပတိကာ အနွေသန္တာပိ ခီဏာသဝဿ ဝိပဿနာစိတ္တံ ဝါ မဂ္ဂစိတ္တံ ဝါ ဖလစိတ္တံ ဝါ, ဣဒံ နာမ အာရမ္မဏံ နိဿာယ ဝတ္တတီတိ ဇာနိတုံ သက္ကောန္တိ. တေ အပ္ပဋိသန္ဓိကဿ ပရိနိဗ္ဗုတဿ ကိံ ဇာနိဿန္တီတိ?

එහි පළමු ක්‍රමයෙහි අදහස මෙයයි – මහණෙනි, මම මේ ජීවිතයේදීම විද්‍යාමාන වන්නා වූ රහතන් වහන්සේ තථාගතයෙකු හෝ සත්වයෙකු හෝ පුද්ගලයෙකු ලෙස පරමාර්ථ වශයෙන් පැනවීමක් නොකරමි. එසේ තිබියදී පිරිනිවන් පෑවා වූ, නැවත උප්පත්තියක් නොමැති රහතන් වහන්සේ සත්වයෙකු හෝ පුද්ගලයෙකු ලෙස කෙසේ නම් පනවන්නද? පරමාර්ථ වශයෙන් සත්වයෙකු කියා කෙනෙකු නැත. එසේ නොමැති සත්වයෙකුගේ විඥානය මේ අරමුණෙහි පිහිටා ඇතැයි කොතෙක් සෙවුවද කෙසේ නම් සොයාගත හැකිද? දෙවන ක්‍රමයෙහි අදහස මෙයයි – මහණෙනි, මම මේ ජීවිතයේදීම ජීවත්ව සිටින රහතන් වහන්සේගේ විඥානය ඉන්ද්‍රාදීන්ට පවා සොයාගත නොහැකි බව පවසමි. ශක්‍රයා, බ්‍රහ්මයා හෝ ප්‍රජාපතී ඇතුළු දෙවියන්ට පවා රහතන් වහන්සේගේ විපස්සනා සිත හෝ මාර්ග සිත හෝ ඵල සිත මෙබඳු අරමුණක් ඇසුරු කොට පවතින්නේ යැයි දැනගත නොහැකිය. එසේ නම් පිරිනිවන් පෑ රහතන් වහන්සේ නමකගේ සිත ගැන ඔවුන් කෙසේ දැනගන්නද?

အသတာတိ အသန္တေန. တုစ္ဆာတိ တုစ္ဆကေန. မုသာတိ မုသာဝါဒေန. အဘူတေနာတိ ယံ နတ္ထိ, တေန. အဗ္ဘာစိက္ခန္တီတိ အဘိအာစိက္ခန္တိ, အဘိဘဝိတွာ ဝဒန္တိ. ဝေနယိကောတိ ဝိနယတိ ဝိနာသေတီတိ ဝိနယော, သော ဧဝ ဝေနယိကော, သတ္တဝိနာသကောတိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ စာဟံ န, ဘိက္ခဝေတိ, ဘိက္ခဝေ, ယေန ဝါကာရေန အဟံ န သတ္တဝိနာသကော. ယထာ စာဟံ န ဝဒါမီတိ ယေန ဝါ ကာရဏေန အဟံ သတ္တဝိနာသံ န ပညပေမိ[Pg.24]. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာဟံ န သတ္တဝိနာသကော, ယထာ စ န သတ္တဝိနာသံ ပညပေမိ, တထာ မံ တေ ဘောန္တော သမဏဗြာဟ္မဏာ ‘‘ဝေနယိကော သမဏော ဂေါတမော’’တိ ဝဒန္တာ သတ္တဝိနာသကော သမဏော ဂေါတမောတိ စ, ‘‘သတော သတ္တဿ ဥစ္ဆေဒံ ဝိနာသံ ဝိဘဝံ ပညပေတီ’’တိ ဝဒန္တာ သတ္တဝိနာသံ ပညပေတီတိ စ အသတာ တုစ္ဆာ မုသာ အဘူတေန အဗ္ဘာစိက္ခန္တီတိ.

'අසතා' යනු අසත්‍යයෙන් හෙවත් නැති දෙයකින්. 'තුච්ඡා' යනු හිස් වචනයෙන්. 'මුසා' යනු බොරුවෙන්. 'අභූතේන' යනු සත්‍ය නොවන දෙයකින්. 'අබ්භාචික්ඛන්ති' යනු අභූත චෝදනා නගති, මඩ ගසති යන්නයි. 'වේනයිකෝ' යනු විනාශ කරන්නා යන්නයි; සත්වයන් විනාශ කරන්නා යන අර්ථය මෙහි අදහස් වේ. 'යථා චාහං න භික්ඛවේ' යන්නෙන් 'මහණෙනි, යම් කරුණකින් මම සත්ව විනාශ කරන්නෙකු නොවෙම් ද' යන්නත්, 'යථා චාහං න වදාමි' යන්නෙන් 'යම් කරුණකින් මම සත්ව විනාශයක් නොපනවම් ද' යන්නත් කියවේ. මෙහි අදහස මෙයයි – මම සත්ව විනාශ කරන්නෙකු නොවන අතරම සත්ව විනාශයක් ද පනවා නැත. එසේ තිබියදීත් ඒ භවත් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් විනාශ කරන්නෙකි' යි පවසමින් ද, 'සත්වයෙකුගේ උච්ඡේදය, විනාශය හා නැති වී යාම පනවන්නේය' යි පවසමින් ද මට අසත්‍ය වූ, හිස් වූ, බොරු වූ, අභූත වූ චෝදනා නගති.

ပုဗ္ဗေ စာတိ ပုဗ္ဗေ မဟာဗောဓိမဏ္ဍမှိယေဝ စ. ဧတရဟိ စာတိ ဧတရဟိ ဓမ္မဒေသနာယဉ္စ. ဒုက္ခဉ္စေဝ ပညပေမိ, ဒုက္ခဿ စ နိရောဓန္တိ ဓမ္မစက္ကံ အပ္ပဝတ္တေတွာ ဗောဓိမဏ္ဍေ ဝိဟရန္တောပိ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနတော ပဋ္ဌာယ ဓမ္မံ ဒေသေန္တောပိ စတုသစ္စမေဝ ပညပေမီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ ဟိ ဒုက္ခဂ္ဂဟဏေန တဿ မူလဘူတော သမုဒယော, နိရောဓဂ္ဂဟဏေန တံသမ္ပာပကော မဂ္ဂေါ ဂဟိတောဝ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတြ စေတိ တသ္မိံ စတုသစ္စပ္ပကာသနေ. ပရေတိ သစ္စာနိ အာဇာနိတုံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အသမတ္ထပုဂ္ဂလာ. အက္ကောသန္တီတိ ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသန္တိ. ပရိဘာသန္တီတိ ဝါစာယ ပရိဘာသန္တိ. ရောသေန္တိ ဝိဟေသေန္တီတိ ရောသေဿာမ ဝိဟေသေဿာမာတိ အဓိပ္ပာယေန ဃဋ္ဋေန္တိ ဒုက္ခာပေန္တိ. တတြာတိ တေသု အက္ကောသာဒီသု, တေသု ဝါ ပရပုဂ္ဂလေသု. အာဃာတောတိ ကောပေါ. အပ္ပစ္စယောတိ ဒေါမနဿံ. အနဘိရဒ္ဓီတိ အတုဋ္ဌိ.

'පුබ්බේ ච' යනු පෙර මහාබෝධි මණ්ඩලයේදී ද, 'ඒතරහි ච' යනු දැන් ධර්ම දේශනා කරන අවස්ථාවේදී ද යන්නයි. 'දුක්ඛඤ්චේව පඤ්ඤපේමි, දුක්ඛස්ස ච නිරෝධං' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කිරීමේ සිට මේ දක්වාම මම පනවන්නේ චතුරාර්ය සත්‍යයම පමණක් බවයි. මෙහි 'දුක්ඛ' යන වචනයෙන් දුක්ඛ සත්‍යය හා එහි මූලය වූ සමුදය සත්‍යය ද, 'නිරෝධ' යන වචනයෙන් නිරෝධ සත්‍යය හා එයට පැමිණෙන මාර්ග සත්‍යය ද අන්තර්ගත වන බව දත යුතුය. 'තත්‍ර චේ' යනු ඒ චතුරාර්ය සත්‍යය දේශනා කිරීමේදී ය. 'පරේ' යනු ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කර ගැනීමට අසමර්ථ පුද්ගලයෝ ය. 'අක්කෝසන්ති' යනු දස අක්කෝස වස්තුවෙන් ආක්‍රෝෂ පරිභව කිරීමයි. 'පරිභාසන්ති' යනු වචනයෙන් නිග්‍රහ කිරීමයි. 'රෝසෙන්ති විහේසෙන්ති' යනු කෝප කරවන්නෙමු, වෙහෙසන්නෙමු යන අදහසින් පීඩා කිරීමයි. 'තත්‍ර' යනු ඒ ආක්‍රෝෂාදියෙහි දී හෝ ඒ පුද්ගලයන් කෙරෙහි ය. 'ආඝාතෝ' යනු කෝපයයි. 'අප්පච්චයෝ' යනු දොම්නසයි. 'අනභිරද්ධී' යනු නොසතුටයි.

တတြ စေတိ စတုသစ္စပ္ပကာသနေယေဝ. ပရေတိ စတုသစ္စပ္ပကာသနံ အာဇာနိတုံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထပုဂ္ဂလာ. အာနန္ဒောတိ အာနန္ဒပီတိ. ဥပ္ပိလာဝိတတ္တန္တိ ဥပ္ပိလာပနပီတိ. တတြ စေတိ စတုသစ္စပ္ပကာသနမှိယေဝ. တတြာတိ သက္ကာရာဒီသု. ယံ ခေါ ဣဒံ ပုဗ္ဗေ ပရိညာတန္တိ ဣဒံ ခန္ဓပဉ္စကံ ပုဗ္ဗေ ဗောဓိမဏ္ဍေ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိညာတံ. တတ္ထမေတိ တသ္မိံ ခန္ဓပဉ္စကေ ဣမေ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? တတြာပိ တထာဂတဿ ဣမေ သက္ကာရာ မယိ ကရီယန္တီတိ ဝါ အဟံ ဧတေ အနုဘဝါမီတိ ဝါ န ဟောတိ. ပုဗ္ဗေ ပရိညာတက္ခန္ဓပဉ္စကံယေဝ ဧတေ သက္ကာရေ အနုဘောတီတိ ဧတ္တကမေဝ ဟောတီတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အသမတ္ထာ တထာဂတမ္ပိ အက္ကောသန္တိ, တသ္မာ. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

"තත්‍ර ච" යනු සත්‍ය සතර ප්‍රකාශ කිරීමෙහි ම ය. "පරේ" යනු සත්‍ය සතර අවබෝධ කර ගැනීමටත්, ප්‍රතිවේධ කිරීමටත් සමර්ථ පුද්ගලයෝ ය. "ආනන්දෝ" යනු ප්‍රීතියයි. "උප්පිලාවිතත්තං" යනු උද්දාමයට පත් කරවන ගේහසිත ප්‍රීතියයි. "තත්‍ර ච" යනු සත්‍ය සතර ප්‍රකාශ කිරීමෙහි ම ය. "තත්‍ර" යනු සත්කාර ආදියෙහි ය. "යං ඛො ඉදං පුබ්බේ පරිඤ්ඤාතං" යනු බෝධි මණ්ඩපයේදී පිරිසිඳ දැකීම් තුනකින් (පරිඥා) පිරිසිඳ දන්නා ලද මේ පංචස්කන්ධයයි. "තත්ථ මේ" යනු ඒ පංචස්කන්ධයෙහි මොවුහු (සත්කාර කරති) යන්නයි. මෙයින් කුමක් අදහස් වේ ද? තථාගතයන් වහන්සේට "මොවුහු මට මේ සත්කාර කරති" කියා හෝ "මම මේවා අනුභව කරමි" කියා හෝ සිතක් ඇති නොවේ. "පෙර පිරිසිඳ දන්නා ලද පංචස්කන්ධය ම මේ සත්කාර විඳියි" යන මේ මට්ටමේ සිතක් පමණක් පවතී යන්න මෙහි අදහසයි. "තස්මා" යනු යම් හෙයකින් සත්‍යය ප්‍රතිවේධ කිරීමට අසමර්ථ වූවෝ තථාගතයන් වහන්සේට ද ආක්‍රෝශ කෙරෙත් ද, ඒ නිසා ය. ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයෙන් ම දත යුතු ය.

၂၄၇. တသ္မာ တိဟ[Pg.25], ဘိက္ခဝေ, ယံ န တုမှာကန္တိ ယသ္မာ အတ္တနိယေပိ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တတိ, တသ္မာ ယံ န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထာတိ အတ္ထော. ယထာပစ္စယံ ဝါ ကရေယျာတိ ယထာ ယထာ ဣစ္ဆေယျ တထာ တထာ ကရေယျ. န ဟိ နော ဧတံ, ဘန္တေ, အတ္တာ ဝါတိ, ဘန္တေ, ဧတံ တိဏကဋ္ဌသာခါပလာသံ အမှာကံ နေဝ အတ္တာ န အမှာကံ ရူပံ န ဝိညာဏန္တိ ဝဒန္တိ. အတ္တနိယံ ဝါတိ အမှာကံ စီဝရာဒိပရိက္ခာရောပိ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယံ န တုမှာကံ တံ ပဇဟထာတိ ဘဂဝါ, ခန္ဓပဉ္စကံယေဝ န တုမှာကန္တိ ဒဿေတွာ ပဇဟာပေတိ, တဉ္စ ခေါ န ဥပ္ပာဋေတွာ, လုဉ္စိတွာ ဝါ. ဆန္ဒရာဂဝိနယေန ပနေတံ ပဇဟာပေတိ.

247. "එබැවින් මහණෙනි, යමක් තොපගේ නොවේ ද" යනු යම් හෙයකින් තමාගේ නොවන දෙයෙහි පවා ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීම දීර්ඝ කාලයක් හිතසුව පිණිස පවතී ද, එබැවින් තොපගේ නොවන ඒ පංචස්කන්ධය අත්හරින්න යන අදහසයි. "යථාපච්චයං වා කරෙය්‍ය" යනු යම් යම් අයුරකින් කිරීමට කැමති වන්නේ ද ඒ ඒ අයුරින් කරන්නේ ය (යන්නයි). "ස්වාමීනි, මෙය අපගේ ආත්මය නොවේ" යනු "ස්වාමීනි, මේ තණ, දර, අතු, කොළ අපගේ ආත්මය නොවේ, අපගේ රූපය හෝ විඤ්ඤාණය ද නොවේ" යැයි ඔවුහු පවසති. "අත්තනියං වා" යනු අපගේ සිවුරු ආදී පිරිකර ද නොවේ යන අදහසයි. "මහණෙනි, එලෙසම තොපගේ නොවන දෑ අත්හරින්න" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පංචස්කන්ධය ම තොපගේ නොවන බව දක්වා එය අත්හැරවූ සේක. එසේ අත්හැරවීම යනු ශරීරයෙන් උදුරා දැමීමෙන් හෝ සිඳ දැමීමෙන් නොව, ඡන්දරාගය දුරු කිරීමෙන් අත්හැරවීමයි.

၂၄၈. ဧဝံ သွာက္ခာတောတိ ဧတ္ထ တိပရိဝဋ္ဋတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဣမံ ဌာနံ အာဟရိတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ, ပဋိလောမေန ပေမမတ္တကေန သဂ္ဂပရာယဏတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဣမံ ဌာနံ အာဟရိတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. သွာက္ခာတောတိ သုကထိတော. သုကထိတတ္တာ ဧဝ ဥတ္တာနော ဝိဝဋော ပကာသိတော. ဆိန္နပိလောတိကောတိ ပိလောတိကာ ဝုစ္စတိ ဆိန္နံ ဘိန္နံ တတ္ထ တတ္ထ သိဗ္ဗိတံ ဂဏ္ဌိကတံ ဇိဏ္ဏံ ဝတ္ထံ, တံ ယဿ နတ္ထိ, အဋ္ဌဟတ္ထံ ဝါ နဝဟတ္ထံ ဝါ အဟတသာဋကံ နိဝတ္ထော, သော ဆိန္နပိလောတိကော နာမ. အယမ္ပိ ဓမ္မော တာဒိသော, န ဟေတ္ထ ကောဟညာဒိဝသေန ဆိန္နဘိန္နသိဗ္ဗိတဂဏ္ဌိကတဘာဝေါ အတ္ထိ. အပိစ ကစဝရော ပိလောတိကောတိ ဝုစ္စတိ. ဣမသ္မိဉ္စ သာသနေ သမဏကစဝရံ နာမ ပတိဋ္ဌာတုံ န လဘတိ. တေနေဝါဟ –

248. "මෙසේ ස්වාක්ඛාත වූ" යන මෙහි ත්‍රිපරිවර්ත දේශනාවේ සිට මේ දක්වා වූ දේශනා කොටස ගෙන හැර දැක්විය හැකිය. අනුලෝම වශයෙන් ප්‍රේම මාත්‍රයෙන් ස්වර්ග පරායණ වන තෙක් දේශනාව ද මෙහිලා සඳහන් කළ හැකිය. "ස්වාක්ඛාත" යනු මැනවින් දේශනා කරන ලද යන්නයි. මැනවින් දේශනා කරන ලද බැවින් ම එය පැහැදිලි ය, විවෘත ය, ප්‍රකාශිත ය. "ඡින්නපිලෝතික" යනු පීලෝතිකා යැයි කියනු ලබන්නේ තැනින් තැන ඉරුණු, පැලුණු, මසා ඇති, ගැට ගසන ලද දිරාගිය වස්ත්‍රයට ය. යමෙකුට එවැනි වස්ත්‍රයක් නැති ද, රියන් අටක් හෝ නවයක් පමණ වූ අලුත් වස්ත්‍රයක් හැඳ සිටී ද ඔහු 'ඡින්නපිලෝතික' නම් වේ. මේ ධර්මය ද එවැනි ය. මෙහි වංචා ආදියෙන් ඇති වූ ඉරුණු, පැලුණු, මැසූ හෝ ගැට ගැසූ ස්වභාවයක් නැත. තවද 'කසළ' වලට ද 'පිලෝතික' යැයි කියනු ලැබේ. මේ ශාසනයෙහි 'ශ්‍රමණ කසළ' නම් වූවන්ට රැඳී සිටීමට තැනක් නැත. ඒ නිසා මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘ကာရဏ္ဍဝံ နိဒ္ဓမထ, ကသမ္ဗုဉ္စာပကဿထ;

တတော ပလာပေ ဝါဟေထ, အဿမဏေ သမဏမာနိနေ.

"කසළ බඳු පුද්ගලයා බැහැර කරව්, කුණු කසළ අතුගා දමව්. ඉන්පසු ශ්‍රමණයන් නොවන නමුත් ශ්‍රමණයන් යැයි කියා ගන්නා නිස්සාර පුද්ගලයන් (පලාප) ඉවත් කරව්.

နိဒ္ဓမိတွာန ပါပိစ္ဆေ, ပါပအာစာရဂေါစရေ;

သုဒ္ဓါ သုဒ္ဓေဟိ သံဝါသံ, ကပ္ပယဝှော ပတိဿတာ;

တတော သမဂ္ဂါ နိပကာ, ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿထာ’’တိ. (သု. နိ. ၂၈၃-၂၈၅);

ලාමක ආශාවන් ඇති, ලාමක පැවතුම් හා හැසිරීම් ඇති අය බැහැර කොට, පිරිසිදු වූවෝ පිරිසිදු වූවන් සමඟ ම වාසය කරව්. එවිට සමගි වූ, මෝරන ලද ප්‍රඥාව ඇති තොප දුක් කෙළවර කරන්නාහු ය."

ဣတိ သမဏကစဝရဿ ဆိန္နတ္တာပိ အယံ ဓမ္မော ဆိန္နပိလောတိကော နာမ ဟောတိ. ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယာတိ တေသံ ဝဋ္ဋံ အပညတ္တိဘာဝံ ဂတံ နိပ္ပညတ္တိကံ ဇာတံ. ဧဝရူပေါ မဟာခီဏာသဝေါ ဧဝံ သွာက္ခာတေ သာသနေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယထာ စ ခီဏာသဝေါ, ဧဝံ အနာဂါမိအာဒယောပိ.

මෙසේ ශ්‍රමණ කසළ බැහැර කරන ලද බැවින් මේ ධර්මය 'ඡින්නපිලෝතික' නම් වේ. "ඔවුන්ට පැනවීමට වෘත්තයක් (සංසාරයක්) නැත" යනු ඒ රහතන් වහන්සේලාගේ සංසාරය පැනවිය නොහැකි තත්ත්වයට පත්ව ඇති බවයි. මෙවැනි මහා ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා පහළ වන්නේ මෙසේ මැනවින් දේශනා කරන ලද බුදු සසුනක ම ය. ක්ෂීණාශ්‍රවයන් මෙන්ම අනාගාමී ආදී උතුමන් ද මෙහි ම පහළ වෙති.

တတ္ထ [Pg.26] ဓမ္မာနုသာရိနော သဒ္ဓါနုသာရိနောတိ ဣမေ ဒွေ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာ ဟောန္တိ. ယထာဟ – ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော ဓမ္မာနုသာရီ? ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နဿ ပညိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ, ပညာဝါဟိံ ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဓမ္မာနုသာရီ. သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နော ပုဂ္ဂလော ဓမ္မာနုသာရီ, ဖလေ ဌိတော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော. ကတမော စ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါနုသာရီ? ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ, သဒ္ဓါဝါဟိံ သဒ္ဓါပုဗ္ဗင်္ဂမံ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါနုသာရီ. သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နော ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါနုသာရီ, ဖလေ ဌိတော သဒ္ဓါဝိမုတ္တော’’တိ (ပု. ပ. ၃၀). ယေသံ မယိ သဒ္ဓါမတ္တံ ပေမမတ္တန္တိ ဣမိနာ ယေသံ အညော အရိယဓမ္မော နတ္ထိ, တထာဂတေ ပန သဒ္ဓါမတ္တံ ပေမမတ္တမေဝ ဟောတိ. တေ ဝိပဿကပုဂ္ဂလာ အဓိပ္ပေတာ. ဝိပဿကဘိက္ခူနဉှိ ဧဝံ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နိသိန္နာနံ ဒသဗလေ ဧကာ သဒ္ဓါ ဧကံ ပေမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တာယ သဒ္ဓါယ တေန ပေမေန ဟတ္ထေ ဂဟေတွာ သဂ္ဂေ ဌပိတာ ဝိယ ဟောန္တိ, နိယတဂတိကာ ကိရ ဧတေ. ပေါရာဏကတ္ထေရာ ပန ဧဝရူပံ ဘိက္ခုံ စူဠသောတာပန္နောတိ ဝဒန္တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

එහි 'ධම්මානුසාරී' සහ 'සද්ධානුසාරී' යන මොවුහු සෝතාපත්ති මග්ගට්ඨ පුද්ගලයෝ දෙදෙනෙකි. එසේම වදාළහ: "ධම්මානුසාරී පුද්ගලයා කවරේ ද? යම් පුද්ගලයෙකුට සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිණිස පිළිපන් කල්හි ප්‍රඥේන්ද්‍රිය අධික වේ ද, ඔහු ප්‍රඥාව පෙරටු කර ගත් ආර්ය මාර්ගය වඩයි. මොහු ධම්මානුසාරී පුද්ගලයා යැයි කියනු ලැබේ. සෝවාන් ඵලය සඳහා පිළිපන් තැනැත්තා ධම්මානුසාරී වන අතර ඵලයෙහි පිහිටි තැනැත්තා 'දිට්ඨිප්පත්ත' නම් වේ. සද්ධානුසාරී පුද්ගලයා කවරේ ද? යම් පුද්ගලයෙකුට සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිණිස පිළිපන් කල්හි ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය අධික වේ ද, ඔහු ශ්‍රද්ධාව පෙරටු කර ගත් ආර්ය මාර්ගය වඩයි. මොහු සද්ධානුසාරී පුද්ගලයා යැයි කියනු ලැබේ. සෝවාන් ඵලය සඳහා පිළිපන් තැනැත්තා සද්ධානුසාරී වන අතර ඵලයෙහි පිහිටි තැනැත්තා 'සද්ධා විමුත්ත' නම් වේ." "යමෙකුට මා කෙරෙහි ශ්‍රද්ධා මාත්‍රයක් ප්‍රේම මාත්‍රයක් ඇද්ද" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අන්‍ය වූ ආර්ය ධර්මයක් නැති නමුත් තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රේමය පමණක් ඇති විපස්සක පුද්ගලයන් ය. විදර්ශනා වඩමින් සිටින විපස්සක භික්ෂූන්ට බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි මහත් ශ්‍රද්ධාවක් හා ප්‍රේමයක් ඇති වේ. ඒ ශ්‍රද්ධාවෙන් හා ප්‍රේමයෙන් අතින් අල්ලා ස්වර්ගයෙහි තැබුවාක් වැනි වන බැවින් ඔවුහු ස්ථිර ගති ඇත්තෝ වෙති. පැරණි මහා තෙරවරු මෙවැනි භික්ෂූන් 'චූළ සෝතාපන්න' යැයි පවසති. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ම ය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

පපඤ්චසූදනිය නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි

အလဂဒ္ဒူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අලගද්දූපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃. ဝမ္မိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. වම්මික සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၄၉. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဝမ္မိကသုတ္တံ. တတ္ထ အာယသ္မာတိ ပိယဝစနမေတံ. ကုမာရကဿပေါတိ တဿ နာမံ. ကုမာရကာလေ ပဗ္ဗဇိတတ္တာ ပန ဘဂဝတာ, ‘‘ကဿပံ ပက္ကောသထ, ဣဒံ ဖလံ ဝါ ခါဒနီယံ ဝါ ကဿပဿ ဒေထာ’’တိ ဝုတ္တေ, ကတရဿ ကဿပဿာတိ ကုမာရကဿပဿာတိ ဧဝံ ဂဟိတနာမတ္တာ တတော ပဋ္ဌာယ ဝုဍ္ဎကာလေပိ ‘‘ကုမာရကဿပေါ’’ တွေဝ ဝုစ္စတိ. အပိစ ရညာ ပေါသာဝနိကပုတ္တတ္တာပိ တံ ‘‘ကုမာရကဿပေါ’’တိ သဉ္ဇာနိံသု. အယံ ပနဿ ပုဗ္ဗယောဂတော ပဋ္ဌာယ အာဝိဘာဝကထာ –

249. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය වම්මික සූත්‍රයයි. එහි "ආයස්මා" යනු ප්‍රිය වචනයකි. "කුමාර කස්සප" යනු ඔහුගේ නමයි. කුඩා කල ම පැවිදි වූ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "කස්සප කැඳවන්න, මේ පලතුර හෝ ආහාරය කස්සපට දෙන්න" යැයි වදාළ කල්හි, "කවර කස්සපට ද?" යැයි ඇසූ විට "කුමාර කස්සපට" යැයි කීම නිසා එම නම ව්‍යවහාරයට පත් විය. එබැවින් වැඩිමහලු වූ පසුව ද ඔහුට "කුමාර කස්සප" යැයි ම කියනු ලැබේ. තවද රජතුමා විසින් හදාවඩා ගත් පුත්‍රයෙකු වූ බැවින් ද ඔහු "කුමාර කස්සප" නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. ඔහුගේ පූර්ව ජන්ම කතාව මෙසේ ය:

ထေရော [Pg.27] ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ သေဋ္ဌိပုတ္တော အဟောသိ. အထေကဒိဝသံ ဘဂဝန္တံ စိတြကထိံ ဧကံ အတ္တနော သာဝကံ ဌာနန္တရေ ဌပေန္တံ ဒိသွာ ဘဂဝတော သတ္တာဟံ ဒါနံ ဒတွာ, ‘‘အဟမ္ပိ ဘဂဝါ အနာဂတေ ဧကဿ ဗုဒ္ဓဿ အယံ ထေရော ဝိယ စိတြကထီ သာဝကော ဘဝေယျ’’န္တိ ပတ္ထနံ ကတွာ ပုညာနိ ကရောန္တော ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ နာသက္ခိ.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සමයෙහි සිටු පුත්‍රයෙකු වූහ. එක් දිනක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් චිත්‍රකථික භික්ෂූන් අතර එක් ශ්‍රාවකයෙකු අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සත් දිනක් දන් දී, "ස්වාමීනි, මම ද අනාගතයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ මේ තෙරුන් වහන්සේ මෙන් චිත්‍රකථික ශ්‍රාවකයෙක් වෙම්වා" යි ප්‍රාර්ථනා කොට පින්කම් කළහ. පසුව කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වූ නමුත් මාර්ග ඵල නම් වූ විශේෂාධිගමයක් ලැබීමට අසමත් වූහ.

တဒါ ကိရ ပရိနိဗ္ဗုတဿ ဘဂဝတော သာသနေ ဩသက္ကန္တေ ပဉ္စ ဘိက္ခူ နိဿေဏိံ ဗန္ဓိတွာ ပဗ္ဗတံ အဘိရုယှ သမဏဓမ္မံ အကံသု. သံဃတ္ထေရော တတိယဒိဝသေ အရဟတ္တံ ပတ္တော. အနုထေရော စတုတ္ထဒိဝသေ အနာဂါမီ အဟောသိ. ဣတရေ တယော ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ အသက္ကောန္တာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိံသု. တေသံ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ သမ္ပတ္တိံ အနုဘောန္တာနံ ဧကော တက္ကသိလာယံ ရာဇကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပုက္ကုသာတိ နာမ ရာဇာ ဟုတွာ ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ ပဗ္ဗဇိတွာ ရာဇဂဟံ ဂစ္ဆန္တော ကုမ္ဘကာရသာလာယံ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ အနာဂါမိဖလံ ပတ္တော. ဧကော ဧကသ္မိံ သမုဒ္ဒပဋ္ဋနေ ကုလဃရေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ နာဝံ အာရုယှ ဘိန္နနာဝေါ ဒါရုစီရာနိ နိဝါသေတွာ လာဘသမ္ပတ္တိံ ပတ္တော, ‘‘အဟံ အရဟာ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ, ‘‘န တွံ အရဟာ, ဂစ္ဆ သတ္ထာရံ ပဉှံ ပုစ္ဆာ’’တိ အတ္ထကာမာယ ဒေဝတာယ စောဒိတော တထာ ကတွာ အရဟတ္တဖလံ ပတ္တော.

එකල්හි, පිරිනිවන් පෑ කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය පිරිහෙමින් පවතින විට, භික්ෂූන් වහන්සේලා පස්නමක් ඉනිමඟක් බැඳ පර්වතයකට නැඟ මහණදම් පිරූහ. එහි සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේ තුන්වන දිනයේදී අර්හත් ඵලයට පැමිණියහ. අනුස්ථවිරයන් වහන්සේ සිව්වන දිනයේදී අනාගාමී වූහ. අනෙක් භික්ෂූන් වහන්සේලා තිදෙනා විශේෂ අධිගමයක් ලබා ගැනීමට නොහැකිව දෙව්ලොව උපන්හ. බුද්ධාන්තරයක් මුළුල්ලේ දිව්‍ය හා මනුෂ්‍ය සම්පත් අනුභව කළ ඔවුන් අතරින් එක් අයෙක් තක්සලා නුවර රජකුලයක උපත ලබා, පුක්කුසාති නම් රජු වී, බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා පැවිදි වී රජගහ නුවරට වඩින අතරතුර කුම්භකාර ශාලාවකදී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනය අසා අනාගාමී ඵලයට පැමිණියේය. තවත් අයෙක් එක්තරා මුහුදු තොටුපළක කුලගෙයක උපත ලබා, නැවකට නැඟී නැව බිඳී ගිය පසු ලෑලි කැබලි හැඳ (සිරිකඩක් මෙන්) ලාභ සම්පත් ලබා 'මම රහත් කෙනෙක්මි' යි සිතක් උපදවා ගත්තේය. එවිට ඔහුගේ යහපත කැමති දේවතාවියක විසින් 'ඔබ රහතෙක් නොවේ, ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න විචාරන්න' යැයි උනන්දු කරවනු ලැබ, ඒ අයුරින් ම කටයුතු කර අර්හත් ඵලයට පැමිණියේය.

ဧကော ရာဇဂဟေ ဧကိဿာ ကုလဒါရိကာယ ကုစ္ဆိမှိ ဥပ္ပန္နော. သာ စ ပဌမံ မာတာပိတရော ယာစိတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အလဘမာနာ ကုလဃရံ ဂတာ ဂဗ္ဘသဏ္ဌိတမ္ပိ အဇာနန္တီ သာမိကံ အာရာဓေတွာ တေန အနုညာတာ ဘိက္ခုနီသု ပဗ္ဗဇိတာ. တဿာ ဂဗ္ဘိနိနိမိတ္တံ ဒိသွာ ဘိက္ခုနိယော ဒေဝဒတ္တံ ပုစ္ဆိံသု, သော ‘‘အဿမဏီ’’တိ အာဟ. ဒသဗလံ ပုစ္ဆိံသု, သတ္ထာ ဥပါလိတ္ထေရံ ပဋိစ္ဆာပေသိ. ထေရော သာဝတ္ထိနဂရဝါသီနိ ကုလာနိ ဝိသာခဉ္စ ဥပါသိကံ ပက္ကောသာပေတွာ သောဓေန္တော, – ‘‘ပုရေ လဒ္ဓေါ ဂဗ္ဘော, ပဗ္ဗဇ္ဇာ အရောဂါ’’တိ အာဟ. သတ္ထာ ‘‘သုဝိနိစ္ဆိတံ အဓိကရဏ’’န္တိ ထေရဿ သာဓုကာရံ အဒါသိ. သာ ဘိက္ခုနီ သုဝဏ္ဏဗိမ္ဗသဒိသံ ပုတ္တံ ဝိဇာယိ, တံ ဂဟေတွာ ရာဇာ ပသေနဒိ ကောသလော ပေါသာပေသိ. ‘‘ကဿပေါ’’တိ စဿ နာမံ ကတွာ အပရဘာဂေ အလင်္ကရိတွာ [Pg.28] သတ္ထု သန္တိကံ နေတွာ ပဗ္ဗာဇေသိ. ဣတိ ရညော ပေါသာဝနိကပုတ္တတ္တာပိ တံ ‘‘ကုမာရကဿပေါ’’တိ သဉ္ဇာနိံသူတိ.

එක් අයෙක් රජගහ නුවර එක්තරා කුල දියණියකගේ කුසෙහි උපන්නේය. ඇය ප්‍රථමයෙන් මව්පියන්ගෙන් පැවිද්ද ඉල්ලා එය නොලැබ කුලගෙයකට ගියාය. එහිදී තමා ගැබ්ගෙන ඇති බව පවා නොදැන ඇය ස්වාමියා සතුටු කර ඔහුගෙන් අවසර ලබා භික්ෂුණීන් අතර පැවිදි වූවාය. ඇගේ ගැබ්ගැනීමේ ලක්ෂණ දැක භික්ෂුණීහු දේවදත්තගෙන් ඒ ගැන විමසූහ. ඔහු 'ඇය භික්ෂුණියක නොවේ' යැයි පැවසීය. පසුව දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ඒ ගැන විමසූ විට ශාස්තෘන් වහන්සේ එම කාරණය උපාලි තෙරුන් වහන්සේට පවරා දුන් සේක. තෙරුන් වහන්සේ සාවත්ති නුවර වැසි කුලවතුන් හා විශාඛා මහෝපාසිකාව කැඳවා පරීක්ෂා කර, 'පැවිදි වීමට පෙර ගැබ්ගෙන ඇති බැවින් පැවිද්ද දෝෂ රහිත ය' යි පැවසූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ 'අධිකරණය මැනවින් තීරණය කළේය' යි පවසා තෙරුන් වහන්සේට සාධුකාර දුන් සේක. ඒ භික්ෂුණිය රන් රුවක් බඳු පුතකු බිහි කළාය. පසේනදී කොසොල් රජු ඒ දරුවා ගෙන ඇති දැඩි කළේය. ඔහුට 'කස්සප' යැයි නම් තබා පසුව කලකදී ඔහු අලංකාර කොට බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පමුණුවා පැවිදි කරවීය. මෙසේ රජු විසින් ඇති දැඩි කළ පුත්‍රයෙකු වූ බැවින් ඔහු 'කුමාර කස්සප' නමින් හඳුනාගත් බව දත යුතුය.

အန္ဓဝနေတိ ဧဝံနာမကေ ဝနေ. တံ ကိရ ဝနံ ဒွိန္နံ ဗုဒ္ဓါနံ ကာလေ အဝိဇဟိတနာမံ အန္ဓဝနံတွေဝ ပညာယတိ. တတြာယံ ပညတ္တိဝိဘာဝနာ – အပ္ပာယုကဗုဒ္ဓါနဉှိ သရီရဓာတု န ဧကဂ္ဃနာ ဟောတိ. အဓိဋ္ဌာနာနုဘာဝေန ဝိပ္ပကိရိယတိ. တေနေဝ အမှာကမ္ပိ ဘဂဝါ, – ‘‘အဟံ န စိရဋ္ဌိတိကော, အပ္ပကေဟိ သတ္တေဟိ အဟံ ဒိဋ္ဌော, ယေဟိ န ဒိဋ္ဌော, တေဝ ဗဟုတရာ, တေ မေ ဓာတုယော အာဒါယ တတ္ထ တတ္ထ ပူဇေန္တာ သဂ္ဂပရာယဏာ ဘဝိဿန္တီ’’တိ ပရိနိဗ္ဗာနကာလေ, ‘‘အတ္တနော သရီရံ ဝိပ္ပကိရိယတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ. ဒီဃာယုကဗုဒ္ဓါနံ ပန သုဝဏ္ဏက္ခန္ဓော ဝိယ ဧကဂ္ဃနံ ဓာတုသရီရံ တိဋ္ဌတိ.

අන්ධවනය යනු එම නම ඇති වනයයි. ඒ වනය බුදුවරුන් දෙනමක්ගේ කාලයෙහි නම වෙනස් නොවී 'අන්ධවනය' යනුවෙන් ම ප්‍රකට වූ බව කියැවේ. එහි පැනවීම පැහැදිලි කිරීම මෙසේය: ආයුෂ අඩු කාලවල පහළ වන බුදුවරුන්ගේ ශරීර ධාතූන් වහන්සේලා එක් ඝන ඒකකයක් (පිඩක්) ලෙස පවතින්නේ නැත. අධිෂ්ඨාන බලයෙන් ඒවා විසිරෙයි. එහෙයින් ම අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, 'මම වැඩි කලක් ජීවත් නොවෙමි, මා දුටුවේ ස්වල්ප සත්ත්ව පිරිසකි, මා නොදුටු සත්ත්වයන් ම බොහෝ ය, ඔවුන් මාගේ ධාතූන් වහන්සේලා ගෙන ඒ ඒ තැන්වල පූජා පවත්වමින් ස්වර්ග පරායණ වන්නාහ' යි සිතා පිරිනිවන් පාන අවස්ථාවේදී, 'මාගේ ශරීරය විසිරේවා' යි අධිෂ්ඨාන කළ සේක. එහෙත් දීර්ඝායුෂ ඇති බුදුවරුන්ගේ ධාතු ශරීරය රන් පිඩක් මෙන් එකම ඝන ඒකකයක් ලෙස පවතියි.

ကဿပဿာပိ ဘဂဝတော တထေဝ အဋ္ဌာသိ. တတော မဟာဇနာ သန္နိပတိတွာ, ‘‘ဓာတုယော ဧကဂ္ဃနာ န သက္ကာ ဝိယောဇေတုံ, ကိံ ကရိဿာမာ’’တိ သမ္မန္တယိတွာ ဧကဂ္ဃနမေဝ စေတိယံ ကရိဿာမ, ကိတ္တကံ ပန ဟောတု တန္တိ အာဟံသု. ဧကေ သတ္တယောဇနိယန္တိ အာဟံသု. ဧတံ အတိမဟန္တံ, အနာဂတေ ဇဂ္ဂိတုံ န သက္ကာ, ဆယောဇနံ ဟောတု, ပဉ္စယောဇနံ… စတုယောဇနံ… တိယောဇနံ… ဒွိယောဇနံ… ဧကယောဇနံ ဟောတူတိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတွာ ဣဋ္ဌကာ ကီဒိသာ ဟောန္တူတိ ဗာဟိရန္တေ ဣဋ္ဌကာ ရတ္တသုဝဏ္ဏမယာ ဧကဂ္ဃနာ သတသဟဿဂ္ဃနိကာ ဟောန္တု, အဗ္ဘန္တရိမန္တေ ပညာသသဟဿဂ္ဃနိကာ. ဟရိတာလမနောသိလာဟိ မတ္တိကာကိစ္စံ ကယိရတု, တေလေန ဥဒကကိစ္စန္တိ နိဋ္ဌံ ဂန္တွာ စတ္တာရိ မုခါနိ စတုဓာ ဝိဘဇိံသု. ရာဇာ ဧကံ မုခံ ဂဏှိ, ရာဇပုတ္တော ပထဝိန္ဒရကုမာရော ဧကံ, အမစ္စာနံ ဇေဋ္ဌကော ဟုတွာ သေနာပတိ ဧကံ, ဇနပဒါနံ ဇေဋ္ဌကော ဟုတွာ သေဋ္ဌိ ဧကံ.

කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේ ද එලෙස ම (ඝන පිඩක් ලෙස) පැවතුණාහ. ඉක්බිති මහජනයා රැස්ව, 'ධාතූන් වහන්සේලා එක් ඝනව පවතින බැවින් වෙන් කළ නොහැකිය, අපි කුමක් කරමුද?' යි මන්ත්‍රණය කර, 'එක් ඝනව ම චෛත්‍යයක් කරමු' යි තීරණය කළහ. 'එය කොපමණ විශාල විය යුතුද?' යි ඔවුහු විමසූහ. ඇතැමෙක් යොදුන් හතක් විය යුතු යැයි පැවසූහ. 'එය ඉතා විශාල වැඩිය, අනාගතයේදී නඩත්තු කිරීමට නොහැකි වනු ඇත, යොදුන් හයක්, පහක්, හතරක්, තුනක්, දෙකක් හෝ යොදුනක් වේවා' යි තීරණය කර, 'ගඩොල් කෙබඳු විය යුතුද?' යි විමසූහ. 'පිටත කෙළවරෙහි ගඩොල් රත්රන්වලින් නිම කළ, ලක්ෂයක් වටිනා ඝන ගඩොල් විය යුතුය, ඇතුළත ඒවා පනස්දහසක් වටිනා විය යුතුය' යි ද, 'හරිතාල හා මනෝසීලයෙන් බදාම කටයුතු ද, තෙලෙන් දිය කටයුතු ද කරමු' යි නිශ්චයට පැමිණ හතරැස් මුහුණත් හතර බෙදා ගත්හ. රජතුමා එක් මුහුණතක් ගත්තේය, පෘථිවීන්ද්‍ර රාජකුමාරයා එක් මුහුණතක් ද, අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ ජේෂ්ඨයා වූ සේනාපති එක් මුහුණතක් ද, ජනපදවැසියන්ගේ ජේෂ්ඨයා වූ සිටුවරයා එක් මුහුණතක් ද ගත්හ.

တတ္ထ ဓနသမ္ပန္နတာယ ရာဇာပိ သုဝဏ္ဏံ နီဟရာပေတွာ အတ္တနာ ဂဟိတမုခေ ကမ္မံ အာရဘိ, ဥပရာဇာပိ, သေနာပတိပိ. သေဋ္ဌိနာ ဂဟိတမုခေ ပန ကမ္မံ ဩလီယတိ. တတော ယသောရတော နာမ ဧကော ဥပါသကော တေပိဋကော ဘာဏကော အနာဂါမီ အရိယသာဝကော, သော ကမ္မံ ဩလီယတီတိ ဉတွာ ပဉ္စ သကဋသတာနိ ယောဇာပေတွာ ဇနပဒံ ဂန္တွာ ‘‘ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ [Pg.29] ဝီသတိဝဿသဟဿာနိ ဌတွာ ပရိနိဗ္ဗုတော. တဿ ယောဇနိကံ ရတနစေတိယံ ကယိရတိ, ယော ယံ ဒါတုံ ဥဿဟတိ သုဝဏ္ဏံ ဝါ ဟိရညံ ဝါ သတ္တရတနံ ဝါ ဟရိတာလံ ဝါ မနောသိလံ ဝါ, သော တံ ဒေတူ’’တိ သမာဒပေသိ. မနုဿာ အတ္တနော အတ္တနော ထာမေန ဟိရညသုဝဏ္ဏာဒီနိ အဒံသု. အသက္ကောန္တာ တေလတဏ္ဍုလာဒီနိ ဒေန္တိယေဝ. ဥပါသကော တေလတဏ္ဍုလာဒီနိ ကမ္မကာရာနံ ဘတ္တဝေတနတ္ထံ ပဟိဏာတိ, အဝသေသေဟိ သုဝဏ္ဏံ စေတာပေတွာ ပဟိဏာတိ, ဧဝံ သကလဇမ္ဗုဒီပံ အစရိ.

එහිදී ධන සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ බැවින් රජතුමා රන් ගෙන්වා තමන් භාරගත් මුහුණතෙහි වැඩ ආරම්භ කළේය. උපරාජයා ද සේනාපතියා ද එසේ කළහ. සිටුවරයා භාරගත් මුහුණතෙහි වැඩ කටයුතු ප්‍රමාද විය. එවිට යසෝරත නම් වූ, ත්‍රිපිටකධාරී, ධර්ම කථික, අනාගාමී ආර්ය ශ්‍රාවක උපාසකයෙක් වැඩ පමා වන බව දැන, කරත්ත පන්සීයක් සූදානම් කරගෙන ජනපදවලට ගොස්, 'කස්සප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වසර විසිදහසක් වැඩසිට පිරිනිවන් පෑ සේක. උන්වහන්සේ උදෙසා යොදුනක් උස රන් චෛත්‍යයක් කරනු ලැබේ. රන්, රිදී, සත්රුවන්, හරිතාල හෝ මනෝසීල යන මෙයින් යමක් දීමට ශක්තිය ඇත්තෝ එය දෙත්වා' යි මිනිසුන් සමාදන් කරවීය. මිනිස්සු තම තමන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් රන් රිදී ආදිය පරිත්‍යාග කළහ. ශක්තිය නැති අය තෙල් හා සහල් ආදිය පූජා කළහ. උපාසක තෙමේ තෙල් හා සහල් ආදිය කම්කරුවන්ගේ ආහාර හා වැටුප් සඳහා යැවීය. ඉතිරි වත්කම්වලින් රන් මිලදී ගෙන යැවීය. මෙසේ ඔහු මුළු දඹදිව පුරා ම සැරිසැරුවේය.

စေတိယေ ကမ္မံ နိဋ္ဌိတန္တိ စေတိယဋ္ဌာနတော ပဏ္ဏံ ပဟိဏိံသု – ‘‘နိဋ္ဌိတံ ကမ္မံ အာစရိယော အာဂန္တွာ စေတိယံ ဝန္ဒတူ’’တိ. သောပိ ပဏ္ဏံ ပဟိဏိ – ‘‘မယာ သကလဇမ္ဗုဒီပေါ သမာဒပိတော, ယံ အတ္ထိ, တံ ဂဟေတွာ ကမ္မံ နိဋ္ဌာပေန္တူ’’တိ. ဒွေပိ ပဏ္ဏာနိ အန္တရာမဂ္ဂေ သမာဂမိံသု. အာစရိယဿ ပဏ္ဏတော ပန စေတိယဋ္ဌာနတော ပဏ္ဏံ ပဌမတရံ အာစရိယဿ ဟတ္ထံ အဂမာသိ. သော ပဏ္ဏံ ဝါစေတွာ စေတိယံ ဝန္ဒိဿာမီတိ ဧကကောဝ နိက္ခမိ. အန္တရာမဂ္ဂေ အဋဝိယံ ပဉ္စ စောရသတာနိ ဥဋ္ဌဟိံသု. တတြေကစ္စေ တံ ဒိသွာ ဣမိနာ သကလဇမ္ဗုဒီပတော ဟိရညသုဝဏ္ဏံ သမ္ပိဏ္ဍိတံ, နိဓိကုမ္ဘီ နော ပဝဋ္ဋမာနာ အာဂတာတိ အဝသေသာနံ အာရောစေတွာ တံ အဂ္ဂဟေသုံ. ကသ္မာ တာတာ, မံ ဂဏှထာတိ? တယာ သကလဇမ္ဗုဒီပတော သဗ္ဗံ ဟိရညသုဝဏ္ဏံ သမ္ပိဏ္ဍိတံ, အမှာကမ္ပိ ထောကံ ထောကံ ဒေဟီတိ. ကိံ တုမှေ န ဇာနာထ, ကဿပေါ ဘဂဝါ ပရိနိဗ္ဗုတော, တဿ ယောဇနိကံ ရတနစေတိယံ ကယိရတိ, တဒတ္ထာယ မယာ သမာဒပိတံ, နော အတ္တနော အတ္ထာယ. တံ တံ လဒ္ဓလဒ္ဓဋ္ဌာနတော တတ္ထေဝ ပေသိတံ, မယှံ ပန နိဝတ္ထသာဋကမတ္တံ ဌပေတွာ အညံ ဝိတ္တံ ကာကဏိကမ္ပိ နတ္ထီတိ.

‘‘චෛත්‍යයේ වැඩ නිම විය’’ යැයි සේතී්‍ය පිහිටි ස්ථානයෙන් ‘‘වැඩ නිම වී ඇත, ගුරුතුමනි, පැමිණ සේතී්‍ය වඳින්න’’ යැයි හසුනක් යැවූහ. ඔහු ද ‘‘මා විසින් මුළු දඹදිවම (මේ සඳහා) සමාදන් කරවන ලදී, යම් වස්තුවක් ඇත්නම් එය ගෙන වැඩ නිම කරත්වා’’ යි පණිවිඩයක් යැවීය. හසුන්පත් දෙකම අතරමගදී එකිනෙක මුණගැසුණි. ගුරුවරයාගේ හසුනට පෙර සේතී්‍ය පිහිටි ස්ථානයෙන් එවූ හසුන ගුරුවරයා අතට පත් විය. ඔහු එම හසුන කියවා සේතී්‍ය වඳින්නෙමියි තනිවම පිටත් විය. අතරමග වනයක සොරුන් පන්සියයක් නැගී සිටියහ. එහි සිටි ඇතැම්හු ඔහු දැක ‘‘මොහු මුළු දඹදිවෙන්ම රන් රිදී රැස් කර ඇත, අප වෙත පෙරළී එන නිධන් කුම්භයක් (රන් මුට්ටියක්) මෙන් පැමිණ ඇතැයි’’ සෙසු අයට දන්වා ඔහු අල්ලා ගත්හ. ‘‘පුත්‍රයෙනි, කුමන කරුණක් නිසා මා අල්ලා ගන්නෙහිද?’’ යැයි ඇසූ කල, ‘‘නුඹ මුළු දඹදිවෙන්ම සියලු රන් රිදී එක් රැස් කළෙහිය, අපට ද ස්වල්පය බැගින් දෙව’’ යැයි ඔවුහු ඉල්ලා සිටියහ. ‘‘ඇයි, කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ බව නුඹලා නොදන්නෙහිද? උන්වහන්සේ උදෙසා යොදුනක් උස රත්න සේතී්‍යයක් කරනු ලැබේ, ඒ සඳහා මා විසින් (පින්වතුන්) සමාදන් කරවන ලදී, මාගේ පුද්ගලික ප්‍රයෝජනය සඳහා නොවේ. ඒ ඒ ස්ථානවලින් ලැබුණු වස්තුව එසැණින්ම එම ස්ථානයට (චෛත්‍ය භූමියට) යවන ලදී. මා සතුව ඇඳ සිටින වස්ත්‍රය හැර වෙනත් කිසිදු වස්තුවක්, කකාණිකයක් තරම්වත් නැත’’ යැයි ඔහු කීවේය.

ဧကေ, ‘‘ဧဝမေတံ ဝိဿဇေထ အာစရိယ’’န္တိ အာဟံသု. ဧကေ, ‘‘အယံ ရာဇပူဇိတော အမစ္စပူဇိတော, အမှေသု ကဉ္စိဒေဝ နဂရဝီထိယံ ဒိသွာ ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီနံ အာရောစေတွာ အနယဝျသနံ ပါပုဏာပေယျာ’’တိ အာဟံသု. ဥပါသကော, ‘‘တာတာ, နာဟံ ဧဝံ ကရိဿာမီ’’တိ အာဟ. တဉ္စ ခေါ တေသု ကာရုညေန, န အတ္တနော ဇီဝိတနိကန္တိယာ. အထ တေသု ဂဟေတဗ္ဗော ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗောတိ ဝိဝဒန္တေသု ဂဟေတဗ္ဗောတိ လဒ္ဓိကာ ဧဝ ဗဟုတရာ ဟုတွာ ဇီဝိတာ ဝေါရောပယိံသု.

ඇතැම්හු ‘‘මෙය එසේමය, මේ ගුරුතුමාව මුදා හරින්න’’ යැයි කීහ. ඇතැම්හු ‘‘මොහු රජුන් විසින් පුදන ලද්දෙකි, ඇමතියන් විසින් පුදන ලද්දෙකි. අපෙන් කෙනෙකු නුවර වීථියකදී දැක රජුට හෝ රජමහාමාත්‍යාදීන්ට දන්වා අපව විපතට පත් කරනු ඇත’’ යැයි කීහ. උපාසක තෙමේ ‘‘පුත්‍රයෙනි, මම එසේ නොකරමි’’ යි කීවේය. එය ඔහු කීවේ ඔවුන් කෙරෙහි කරුණාවෙන් මිස තම ජීවිතයට ඇති ආශාවෙන් නොවේ. ඉක්බිති ඔවුන් අතර ‘‘අල්ලා ගත යුතුය (මැරිය යුතුය), මුදා හැරිය යුතුය’’ යි විවාදයක් ඇති වූ කල, ‘‘අල්ලා ගත යුතුය’’ යන මතය ගත් අයම බහුතරය වී ඔහු ජීවිතයෙන් තොර කළහ.

တေသံ [Pg.30] ဗလဝဂုဏေ အရိယသာဝကေ အပရာဓေန နိဗ္ဗုတဒီပသိခါ ဝိယ အက္ခီနိ အန္တရဓာယိံသု. တေ, ‘‘ကဟံ ဘော စက္ခု, ကဟံ ဘော စက္ခူ’’တိ ဝိပ္ပလပန္တာ ဧကစ္စေ ဉာတကေဟိ ဂေဟံ နီတာ. ဧကစ္စေ နောဉာတကာ အနာထာတိ တတ္ထေဝ အဋဝိယံ ရုက္ခမူလေ ပဏ္ဏသာလာယံ ဝသိံသု. အဋဝိံ အာဂတမနုဿာ ကာရုညေန တေသံ တဏ္ဍုလံ ဝါ ပုဋဘတ္တံ ဝါ ပရိဗ္ဗယံ ဝါ ဒေန္တိ. ဒါရုပဏ္ဏာဒီနံ အတ္ထာယ ဂန္တွာ အာဂတာ မနုဿာ ကုဟိံ ဂတတ္ထာတိ ဝုတ္တေ အန္ဓဝနံ ဂတမှာတိ ဝဒန္တိ. ဧဝံ ဒွိန္နမ္ပိ ဗုဒ္ဓါနံ ကာလေ တံ ဝနံ အန္ဓဝနံတွေဝ ပညာယတိ. ကဿပဗုဒ္ဓကာလေ ပနေတံ ဆဍ္ဍိတဇနပဒေ အဋဝိ အဟောသိ. အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ သာဝတ္ထိယာ အဝိဒူရေ ဇေတဝနဿ ပိဋ္ဌိဘာဂေ ပဝိဝေကကာမာနံ ကုလပုတ္တာနံ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဓာနဃရံ အဟောသိ, တတ္ထ အာယသ္မာ ကုမာရကဿပေါ တေန သမယေန သေခပဋိပဒံ ပူရယမာနော ဝိဟရတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အန္ဓဝနေ ဝိဟရတီ’’တိ.

මහත් ගුණ ඇති ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකුට කළ ඒ අපරාධය නිසා, නිවී ගිය පහන් සිළක් මෙන් ඔවුන්ගේ ඇස් අතුරුදන් විය (අන්ධ විය). ඔවුහු ‘‘පින්වත්නි, ඇස් කොහේද? පින්වත්නි, ඇස් කොහේද?’’ යැයි විලාප නගද්දී, ඇතැම්හු නෑයන් විසින් ගෙදරට කැඳවාගෙන යනු ලැබූහ. ඇතැම්හු නෑයන් නැති අසරණව එතැනම වනයේ ගස් මුල්වල පැල්පත් සාදාගෙන වාසය කළහ. වනයට එන මිනිස්සු කරුණාවෙන් ඔවුන්ට සහල් හෝ බත් පාර්සල් හෝ වෙනත් වියදම් සඳහා දෙයක් හෝ දෙති. දර කොළ ආදිය සඳහා වනයට ගොස් එන මිනිස්සු ‘‘කොහේ ගොස් ආවෙහිද?’’ යැයි ඇසූ කල ‘‘අන්ධවනයට ගියෙමු’’ යැයි පවසති. මෙසේ බුදුවරුන් දෙනමකගේ කාලයෙහි එම වනය ‘‘අන්ධවනය’’ යනුවෙන් ප්‍රකට විය. කාශ්‍යප බුදුන් කල එය ජන ශූන්‍ය වූ වනයක්ව පැවතුණි. අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සාවත්ථියට නුදුරු ජේතවනයට පසුපසින් විවේකය කැමති කුලපුත්‍රයන් වාසය කරන ප්‍රධානඝරයක් විය. එහි ආයුෂ්මත් කුමාර කාශ්‍යප තෙරුන් ඒ සමයෙහි ශෛක්ෂ පටිපදාව පුරමින් වාසය කළහ. එබැවින් ‘‘අන්ධවනයෙහි වාසය කරයි’’ යැයි පවසන ලදී.

အညတရာ ဒေဝတာတိ နာမဂေါတ္တဝသေန အပါကဋာ ဧကာ ဒေဝတာတိ အတ္ထော. ‘‘အဘိဇာနာတိ နော, ဘန္တေ, ဘဂဝါ အဟုဉာတညတရဿ မဟေသက္ခဿ သံခိတ္တေန တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိံ ဘာသိတာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၆၅) ဧတ္ထ ပန အဘိညာတော သက္ကောပိ ဒေဝရာဇာ အညတရောတိ ဝုတ္တော. ဒေဝတာတိ စ ဣဒံ ဒေဝါနမ္ပိ ဒေဝဓီတာနမ္ပိ သာဓာရဏဝစနံ. ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ ဒေဝေါ အဓိပ္ပေတော. အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာတိ ဧတ္ထ အဘိက္ကန္တသဒ္ဒေါ ခယသုန္ဒရာဘိရူပအဗ္ဘနုမောဒနာဒီသု ဒိဿတိ. တတ္ထ – ‘‘အဘိက္ကန္တာ, ဘန္တေ, ရတ္တိ, နိက္ခန္တော ပဌမော ယာမော, စိရနိသိန္နော ဘိက္ခုသံဃော, ဥဒ္ဒိသတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ပါတိမောက္ခ’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (အ. နိ. ၈.၂၀) ခယေ ဒိဿတိ. ‘‘အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ အဘိက္ကန္တတရော စ ပဏီတတရော စာ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၀၀) ဧဝမာဒီသု သုန္ဒရေ.

‘‘අඤ්ඤතරා දේවතා’’ යනු නාම ගෝත්‍ර වශයෙන් ප්‍රකට නොවුණු එක්තරා දේවතාවෙක් යන අර්ථයයි. ‘‘ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අභිඥාත (ප්‍රකට) වූ එක්තරා මහේශාක්‍ය යක්ෂයෙකුට සංක්ෂිප්තයෙන් තෘෂ්ණාසංඛය විමුක්තිය දේශනා කළ බව අපි දනිමු’’ යන්නෙහි අතිශයින් ප්‍රකට ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාට ද ‘‘අඤ්ඤතර’’ යන වචනය යොදා ඇත. දේවතා යන මේ වචනය දේවපුත්‍රයන්ට මෙන්ම දේවතාවියන්ට ද පොදු වචනයකි. මෙහිදී දේවපුත්‍රයෙකු අදහස් කෙරේ. ‘‘අභික්කන්තාය රත්තියා’’ යන මෙහි අභික්කන්ත ශබ්දය ගෙවී යාම (ක්ෂය), යහපත් බව, අභිරූප (අතිශය රූමත් බව) සහ අනුමෝදනාව යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. එහිදී - ‘‘ස්වාමීනි, රාත්‍රිය ගෙවී ගොස්ය (අභික්කන්තා), ප්‍රථම යාමය ඉක්ම ගොස්ය, භික්ෂු සංඝයා බොහෝ වේලාවක් වාඩි වී සිටිති, ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසන සේක්වා’’ යනාදී තැන්වල ගෙවී යාම (ක්ෂය) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘මේ පුද්ගලයන් සිව්දෙනා අතර මොහු වඩාත් යහපත්ය (අභික්කන්තතරෝ), වඩාත් ප්‍රණීතය’’ යනාදී තැන්වල යහපත් (සුන්දර) යන අර්ථයෙහි යෙදේ.

‘‘ကော မေ ဝန္ဒတိ ပါဒါနိ, ဣဒ္ဓိယာ ယသသာ ဇလံ;

အဘိက္ကန္တေန ဝဏ္ဏေန, သဗ္ဗာ ဩဘာသယံ ဒိသာ’’တိ. (ဝိ. ဝ. ၈၅၇) –

‘‘ඍද්ධියෙන් හා යසසින් බබළමින්, අතිශයින් රූමත් වර්ණයෙන් යුතුව, සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරමින් මාගේ පාද වඳින්නේ කවුද?’’

ဧဝမာဒီသု အဘိရူပေ. ‘‘အဘိက္ကန္တံ, ဘော ဂေါတမာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ပါရာ. ၁၅) အဗ္ဘနုမောဒနေ. ဣဓ ပန ခယေ. တေန အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာတိ ပရိက္ခီဏာယ ရတ္တိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထာယံ ဒေဝပုတ္တော မဇ္ဈိမယာမသမနန္တရေ အာဂတောတိ [Pg.31] ဝေဒိတဗ္ဗော. အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာတိ ဣဓ အဘိက္ကန္တသဒ္ဒေါ အဘိရူပေ. ဝဏ္ဏသဒ္ဒေါ ပန ဆဝိ-ထုတိ-ကုလဝဂ္ဂကာရဏ-သဏ္ဌာနပမာဏရူပါယတနာဒီသု ဒိဿတိ. တတ္ထ, ‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောသိ ဘဂဝါ’’တိ ဧဝမာဒီသု ဆဝိယာ. ‘‘ကဒါ သညူဠှာ ပန တေ ဂဟပတိ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝဏ္ဏာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၇၇) ဧဝမာဒီသု ထုတိယံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘော ဂေါတမ, ဝဏ္ဏာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၁၁၅) ကုလဝဂ္ဂေ. ‘‘အထ ကေန နု ဝဏ္ဏေန, ဂန္ဓထေနောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၂၃၄) ကာရဏေ. ‘‘မဟန္တံ ဟတ္ထိရာဇဝဏ္ဏံ အဘိနိမ္မိနိတွာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၃၈) သဏ္ဌာနေ. ‘‘တယော ပတ္တဿ ဝဏ္ဏာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ပါရာ. ၆၀၂) ပမာဏေ. ‘‘ဝဏ္ဏော ဂန္ဓော ရသော ဩဇာ’’တိ ဧဝမာဒီသု ရူပါယတနေ. သော ဣဓ ဆဝိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေန အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာတိ အဘိရူပဆဝိဣဋ္ဌဝဏ္ဏာ, မနာပဝဏ္ဏာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒေဝတာ ဟိ မနုဿလောကံ အာဂစ္ဆမာနာ ပကတိဝဏ္ဏံ ပကတိဣဒ္ဓိံ ပဇဟိတွာ ဩဠာရိကံ အတ္တဘာဝံ ကတွာ အတိရေကဝဏ္ဏံ အတိရေကဣဒ္ဓိံ မာပေတွာ နဋသမဇ္ဇာဒီနိ ဂစ္ဆန္တာ မနုဿာ ဝိယ အဘိသင်္ခတေန ကာယေန အာဂစ္ဆန္တိ. အယမ္ပိ ဒေဝပုတ္တော တထေဝ အာဂတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ’’တိ.

යනාදී තැන්වල අභිරූප (අතිශය රූමත් බව) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඉතා මනහරය (අභික්කන්තං)’’ යනාදී තැන්වල අනුමෝදනාව යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහිදී (අභික්කන්තාය රත්තියා) ගෙවී යාම යන අර්ථය ගෙන ඇත. එබැවින් ‘‘රාත්‍රිය ගෙවී ගිය කල්හි’’ යන අර්ථය වේ. එහිදී මේ දේවපුත්‍රයා මධ්‍යම යාමයෙන් ඉක්බිතිව පැමිණි බව දත යුතුය. ‘‘අභික්කන්තවණ්ණා’’ යන මෙහි අභික්කන්ත ශබ්දය අභිරූප යන අර්ථයෙහි යෙදේ. වර්ණ (වණ්ණ) ශබ්දය ශරීරයේ පැහැය, ස්තුතිය (ප්‍රශංසාව), කුල සමූහය, හේතුව, හැඩය (සන්ඨානය), ප්‍රමාණය සහ රූප ආයතනය යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. එහිදී ‘‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වර්ණ වර්ණය’’ යනාදී තැන්වල ශරීරයේ පැහැය (ඡවි) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘ගෘහපතිය, ඔබ කවදා පටන් ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ගුණ (වණ්ණා) පවසන්නෙහිද?’’ යනාදී තැන්වල ප්‍රශංසාව යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මේ වර්ණ (කුල) සතරකි’’ යනාදී තැන්වල කුල සමූහය යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘ඉක්බිති කුමන හේතුවකින් (වණ්ණේන) සුවඳ සොරෙකු යැයි කියනු ලැබේද?’’ යනාදී තැන්වල හේතුව යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘මහත් හස්ති රාජයෙකුගේ වෙස් (වණ්ණං) මවාගෙන’’ යනාදී තැන්වල හැඩය (සන්ඨානය) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘පාත්‍රයක ප්‍රමාණ (වණ්ණා) තුනකි’’ යනාදී තැන්වල ප්‍රමාණය යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘වර්ණය, ගන්ධය, රසය, ඕජාව’’ යනාදී තැන්වල රූප ආයතනය යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහිදී එය ශරීරයේ පැහැය (ඡවි) යන අර්ථයෙන් ගත යුතුය. එබැවින් ‘‘අභික්කන්තවණ්ණා’’ යනු අභිරූප වූ, ඉෂ්ට වූ, මනාප වූ ශරීර පැහැයක් ඇති බවයි. දේවතාවෝ මිනිස් ලොවට පැමිණෙන විට තමන්ගේ ප්‍රකෘති වර්ණය හා ප්‍රකෘති ඍද්ධිය අත්හැර, ස්ථූල ආත්මභාවයක් මවාගෙන, අතිශය රූමත් වර්ණයක් හා අතිශය ඍද්ධියක් මවාගෙන, නැටුම් සභා ආදියට යන මිනිසුන් මෙන් අලංකාර කරගත් ශරීරයකින් පැමිණෙති. මේ දේවපුත්‍රයා ද එලෙසම පැමිණියේය. එබැවින් ‘‘අභික්කන්තවණ්ණා’’ යැයි කියන ලදී.

ကေဝလကပ္ပန္တိ ဧတ္ထ ကေဝလသဒ္ဒေါ အနဝသေသ-ယေဘူယျ-အဗျာမိဿာနတိရေကဒဠှတ္ထ-ဝိသံယောဂါဒိအနေကတ္ထော. တထာ ဟိဿ, ‘‘ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ ပရိသုဒ္ဓံ ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိ (ပါရာ. ၁) ဧဝမာဒီသု အနဝသေသတ္တမတ္ထော. ‘‘ကေဝလကပ္ပာ စ အင်္ဂမဂဓာ ပဟူတံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ အာဒါယ ဥပသင်္ကမိဿန္တီ’’တိ ဧဝမာဒီသု ယေဘုယျတာ. ‘‘ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ဟောတီ’’တိ (ဝိဘ. ၂၂၅) ဧဝမာဒီသု အဗျာမိဿတာ. ‘‘ကေဝလံ သဒ္ဓါမတ္တကံ နူန အယမာယသ္မာ’’တိ (မဟာဝ. ၂၄၄) ဧဝမာဒီသု အနတိရေကတာ. ‘‘အာယသ္မတော အနုရုဒ္ဓဿ ဗာဟိယော နာမ သဒ္ဓိဝိဟာရိကော ကေဝလကပ္ပံ သံဃဘေဒါယ ဌိတော’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၃) ဧဝမာဒီသု ဒဠှတ္ထတာ. ‘‘ကေဝလီ ဝုသိတဝါ ဥတ္တမပုရိသောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၅၇) ဧဝမာဒီသု ဝိသံယောဂေါ. ဣဓ ပနဿ အနဝသေသတ္တမတ္ထောတိ အဓိပ္ပေတော.

මෙම 'කේවලකප්පං' යන පදයෙහි 'කේවල' ශබ්දය; ශේෂයක් නැති බව (සම්පූර්ණත්වය), බහුලත්වය, මිශ්‍ර නොවීම, නොඉක්මවීම, ස්ථීර බව සහ (ක්ලේශයන්ගෙන්) වෙන්වීම යන නානාප්‍රකාර අර්ථයන්හි වැටේ. ඒ බව විස්තර කරන්නේ නම්; 'කේවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං' (සම්පූර්ණයෙන් පිරිපුන් වූ පිරිසිදු වූ ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාව) යනාදී තැන්හි 'ශේෂයක් නැති බව' යන අර්ථය දක්නට ලැබේ. 'කේවලකප්පා ච අංගමගධා පහූතං ඛාදනීයං භෝජනීයං ආදාය උපසංකමිස්සන්ති' (ප්‍රධාන වශයෙන් මුළු අංග හා මගධ වැසියෝ බොහෝ ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය දෑ ගෙන පැමිණෙන්නාහුය) යනාදී තැන්හි 'බහුලත්වය' යන අර්ථයයි. 'කේවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයෝ හෝති' (මෙම හුදු දුක් රැසේ හටගැනීම සිදුවේ) යනාදී තැන්හි 'මිශ්‍ර නොවීම' (සැපයෙන් තොර බව) යන අර්ථයයි. 'කේවලං සද්ධාමත්තකං නූන අයමායස්මා' (මේ ආයුෂ්මතුන් කෙරෙහි ඇත්තේ හුදු ශ්‍රද්ධාව පමණක්ම නොවේද?) යනාදී තැන්හි 'නොඉක්මවීම' (පමණක්ම වීම) යන අර්ථයයි. 'ආයස්මතෝ අනුරුද්ධස්ස බාහියෝ නාම සද්ධිවිහාරිකෝ කේවලකප්පං සංඝභේදයා ඨිතෝ' (ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ තෙරුන්ගේ බාහිය නම් සද්ධිවිහාරික තෙමේ සඟ පිරිස බිඳවීම පිණිස දැඩිව තිරව සිටියේය) යනාදී තැන්හි 'ස්ථීර බව' යන අර්ථයයි. 'කේවලී වුසිතවා උත්තමපුරිසෝති වුච්චති' (ක්ලේශයන්ගෙන් වෙන්වූ, වැස නිම කළ ශික්ෂා ඇති තැනැත්තා උත්තම පුරුෂයා යැයි කියනු ලැබේ) යනාදී තැන්හි 'වෙන්වීම' (ක්ලේශයන්ගෙන් විනිර්මුක්ත බව) යන අර්ථයයි. එහෙත් මෙහිදී (කේවලකප්පං යන්නෙහිදී) අදහස් කරන ලද්දේ 'ශේෂයක් නැති බව' යන අර්ථයයි.

ကပ္ပသဒ္ဒေါ ပနာယံ အဘိသဒ္ဒဟန-ဝေါဟာရ-ကာလ-ပညတ္တိ- ဆေဒန-ဝိကပ္ပ-လေသ-သမန္တဘာဝါဒိ-အနေကတ္ထော. တထာ ဟိဿ, ‘‘ဩကပ္ပနိယမေတံ ဘောတော [Pg.32] ဂေါတမဿ, ယထာ တံ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၈၇) ဧဝမာဒီသု အဘိသဒ္ဒဟနမတ္ထော. ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စဟိ သမဏကပ္ပေဟိ ဖလံ ပရိဘုဉ္ဇိတု’’န္တိ (စူဠဝ. ၂၅၀) ဧဝမာဒီသု ဝေါဟာရော. ‘‘ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပံ ဝိဟရာမီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၈၇) ကာလော. ‘‘ဣစ္စာယသ္မာ ကပ္ပော’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၂၄) ဧဝမာဒီသု ပညတ္တိ. ‘‘အလင်္ကတာ ကပ္ပိတကေသမဿူ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၃၆၅) ဧဝမာဒီသု ဆေဒနံ. ‘‘ကပ္ပတိ ဒွင်္ဂုလကပ္ပော’’တိ (စူဠဝ. ၄၄၆) ဧဝမာဒီသု ဝိကပ္ပော. ‘‘အတ္ထိ ကပ္ပော နိပဇ္ဇိတု’’န္တိ (အ. နိ. ၈.၈၀) ဧဝမာဒီသု လေသော. ‘‘ကေဝလကပ္ပံ ဝေဠုဝနံ ဩဘာသေတွာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၉၄) ဧဝမာဒီသု သမန္တဘာဝေါ. ဣဓ ပနဿ သမန္တဘာဝေါ အတ္ထော အဓိပ္ပေတော. တသ္မာ ကေဝလကပ္ပံ အန္ဓဝနန္တိ ဧတ္ထ အနဝသေသံ သမန္တတော အန္ဓဝနန္တိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

මෙම 'කප්ප' ශබ්දය ද; දැඩිව විශ්වාස කිරීම, ව්‍යවහාරය, කාලය, පැනවීම (නම් කිරීම), කැපීම, විකල්පය, ලේශය (නිමිත්ත) සහ හාත්පස පැතිරීම යන නානා අර්ථයන්හි වැටේ. ඒ බව විස්තර කරන්නේ නම්; 'ඕකප්පනියමේතං භෝතෝ ගෝතමස්ස, යථා තං අරහතෝ සම්මාසම්බුද්ධස්ස' (භාග්‍යවත් ගෞතමයන් වහන්සේ කෙරෙහි මෙය දැඩිව විශ්වාස කළ යුතුය...) යනාදී තැන්හි 'දැඩිව විශ්වාස කිරීම' යන අර්ථය දක්නට ලැබේ. 'අනුජානාමි භික්ඛවේ පඤ්චහි සමණකප්පේහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතුං' (මහණෙනි, ශ්‍රමණයන්ට සුදුසු ව්‍යවහාර ක්‍රම පහකින් යුතුව පලතුරු අනුභව කිරීමට අනුදැන වදාරමි) යනාදී තැන්හි 'ව්‍යවහාරය' යන අර්ථයයි. 'යේන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමි' (මම යම් විහරණයකින් නිරන්තරයෙන් වෙසෙමි) යනාදී තැන්හි 'කාලය' යන අර්ථයයි. 'ඉච්චායස්මා කප්පෝ' (මෙලෙස ආයුෂ්මත් කප්ප තෙමේ...) යනාදී තැන්හි 'පැනවීම' (නම) යන අර්ථයයි. 'අලංකතා කප්පිතකේසමස්සූ' (සැරසුණු, කපන ලද කෙස් රැවුල් ඇති...) යනාදී තැන්හි 'කැපීම' යන අර්ථයයි. 'කප්පති ද්වංගුලකප්පෝ' (ඉර හැරුණු පසු ඇඟිලි දෙකක් යන තෙක් ආහාර ගැනීම කැප වේ/විකල්පයකි) යනාදී තැන්හි 'විකල්පය' යන අර්ථයයි. 'අත්ථි කප්පෝ නිපජ්ජිතුං' (නිදා ගැනීමට ලේශයක්/අවස්ථාවක් ඇත) යනාදී තැන්හි 'ලේශය' යන අර්ථයයි. 'කේවලකප්පං වේළුවනං ඕභාසෙත්වා' (මුළු වේළුවනයම හාත්පස බබළවා) යනාදී තැන්හි 'හාත්පස පැතිරීම' යන අර්ථයයි. මෙහිදී ද 'හාත්පස පැතිරීම' යන අර්ථය අදහස් කෙරේ. එබැවින් 'කේවලකප්පං අන්ධවනං' යන්නෙහි අර්ථය 'කිසිදු අඩුවක් නැතිව හාත්පස මුළු අන්ධවනයම' යනුවෙන් දත යුතුය.

ဩဘာသေတွာတိ ဝတ္ထာလင်္ကာရသရီရသမုဋ္ဌိတာယ အာဘာယ ဖရိတွာ, စန္ဒိမာ ဝိယ စ သူရိယော ဝိယ စ ဧကောဘာသံ ဧကပဇ္ဇောတံ ကရိတွာတိ အတ္ထော. ဧကမန္တံ အဋ္ဌာသီတိ ဧကသ္မိံ အန္တေ, ဧကသ္မိံ ဩကာသေ အဋ္ဌာသိ. ဧတဒဝေါစာတိ ဧတံ ‘‘ဘိက္ခု ဘိက္ခူ’’တိအာဒိဝစနမဝေါစ. ကသ္မာ ပနာယံ အဝန္ဒိတွာ သမဏဝေါဟာရေနေဝ ကထေတီတိ? သမဏသညာသမုဒါစာရေနေဝ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အယံ အန္တရာ ကာမာဝစရေ ဝသိ. အဟံ ပန အသ္မိ တတော ကာလတော ပဋ္ဌာယ ဗြဟ္မစာရီ’’တိ သမဏသညာဝဿ သမုဒါစရတိ, တသ္မာ အဝန္ဒိတွာ သမဏဝေါဟာရေနေဝ ကထေတိ. ပုဗ္ဗသဟာယော ကိရေသော ဒေဝပုတ္တော ထေရဿ. ကုတော ပဋ္ဌာယာတိ? ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ. ယော ဟိ ပုဗ္ဗယောဂေ အာဂတေသု ပဉ္စသု သဟာယေသု အနုထေရော စတုတ္ထဒိဝသေ အနာဂါမီ အဟောသီတိ ဝုတ္တော, အယံ သော. တဒါ ကိရ တေသု သံဃတ္ထေရဿ အရဟတ္တေနေဝ သဒ္ဓိံ အဘိညာ အာဂမိံသု. သော, ‘‘မယှံ ကိစ္စံ မတ္ထကံ ပတ္တ’’န္တိ ဝေဟာသံ ဥပ္ပတိတွာ အနောတတ္တဒဟေ မုခံ ဓောဝိတွာ ဥတ္တရကုရုတော ပိဏ္ဍပါတံ အာဒါယ အာဂန္တွာ, ‘‘ဣမံ, အာဝုသော, ပိဏ္ဍပါတံ ဘုဉ္ဇိတွာ အပ္ပမတ္တာ သမဏဓမ္မံ ကရောထာ’’တိ အာဟ. ဣတရေ အာဟံသု – ‘‘န, အာဝုသော, အမှာကံ ဧဝံ ကတိကာ အတ္ထိ – ‘ယော ပဌမံ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ပိဏ္ဍပါတံ အာဟရတိ, တေနာဘတံ ဘုဉ္ဇိတွာ သေသေဟိ သမဏဓမ္မော ကာတဗ္ဗော’တိ. တုမှေ အတ္တနော [Pg.33] ဥပနိဿယေန ကိစ္စံ မတ္ထကံ ပါပယိတ္ထ. မယမ္ပိ သစေ နော ဥပနိဿယော ဘဝိဿတိ, ကိစ္စံ မတ္ထကံ ပါပေဿာမ. ပပဉ္စော ဧသ အမှာကံ, ဂစ္ဆထ တုမှေ’’တိ. သော ယထာဖာသုကံ ဂန္တွာ အာယုပရိယောသာနေ ပရိနိဗ္ဗာယိ.

'ඕභාසෙත්වා' යනු වස්ත්‍රාභරණවලින් හා ශරීරයෙන් විහිදෙන ආලෝකයෙන් පතුරුවා, සඳ හෝ හිරු මෙන් එකම ආලෝක ධාරාවක්, එකම ආලෝක පිණ්ඩයක් කරමින් යන්න අර්ථයයි. 'ඒකමන්තං අට්ඨාසි' යනු එක් පසෙක, එක් සුදුසු ස්ථානයක සිටියේය යන්නයි. 'ඒතදවෝච' යනු 'භික්ඛු භික්ඛු' යනාදී මේ වචනය පැවසීය යන්නයි. 'මොහු වැඳීමක් නොකර ශ්‍රමණ ව්‍යවහාරයෙන්ම කතා කරන්නේ ඇයි?' යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර මෙයයි: ඔහු තුළ වූ 'ශ්‍රමණ' යන හැඟීම හා ඒ අනුව වූ ව්‍යවහාරය නිසාමය. ඔහුට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය - 'මොහු (කුමාර කාශ්‍යප තෙරුන්) මෑතක් වන තුරු කාමාවචර ලෝකයෙහි වාසය කළේය. මම වනාහි එතැන් සිට (කාශ්‍යප බුදු සමයේ සිට) බ්‍රහ්මචාරීව වෙසෙමි.' ඔහු තුළ වූ ඒ ශ්‍රමණ සංඥාව නිසාම වන්දනා නොකොට ශ්‍රමණ ව්‍යවහාරයෙන්ම කතා කරයි. මෙම දේවපුත්‍රයා තෙරුන් වහන්සේගේ පැරණි මිතුරෙකි. කවදා සිට ද යත්? කාශ්‍යප සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ සිටය. පෙර පස්දෙනෙකුගෙන් යුත් මිතුරන් කණ්ඩායමක් කමටහන් වැඩීමට පර්වත මුදුනකට නැඟි අවස්ථාවේදී, සිව්වන දිනයේ අනාගාමී වූයේ යැයි කියනු ලබන කුඩා තෙරණුවෝ මොහුය. එකල ඒ පස්දෙනා අතරින් සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේ අර්හත් ඵලය සමග අභිඥා ලැබූ සේක. උන්වහන්සේ 'මගේ මහණ කිස නිම විය' යැයි අහසට පැන නැගී අනෝතත්ත විලෙන් මුහුණ සෝදාගෙන උතුරුකුරු දිවයිනෙන් පිණ්ඩපාතය ගෙනැවිත්, 'ඇවැත්නි, මේ පිණ්ඩපාතය වළඳා අප්‍රමාදීව ශ්‍රමණ ධර්මය පුරන්න' යැයි පැවසූහ. සෙසු පිරිස මෙසේ කීහ: 'ඇවැත්නි, යමෙකු පළමුව විශේෂ අධිගමයක් ලබා පිණ්ඩපාතය ගෙන එන්නේ නම්, එය වළඳා අනෙක් අය ශ්‍රමණ ධර්මය පිරිය යුතුය කියා අප අතර එවැනි කතිකාවතක් නැත. ඔබ වහන්සේ තමන්ගේ උපනිශ්‍රය සම්පත් මත මහණ කිස නිම කළ සේක. අපටත් උපනිශ්‍රය ඇත්නම් අපිත් එය නිම කරමු. මෙය අපට ප්‍රපංචයකි (බාධාවකි), ඔබ වහන්සේ කැමති සේ වැඩිය මැනව.' ඒ රහතන් වහන්සේ සුවසේ වැඩ සිට ආයු කෙළවර පිරිනිවන් පෑ සේක.

ပုနဒိဝသေ အနုထေရော အနာဂါမိဖလံ သစ္ဆကာသိ, တဿ အဘိညာယော အာဂမိံသု. သောပိ တထေဝ ပိဏ္ဍပါတံ အာဟရိတွာ တေဟိ ပဋိက္ခိတ္တော ယထာဖာသုကံ ဂန္တွာ အာယုပရိယောသာနေ သုဒ္ဓါဝါသေ နိဗ္ဗတ္တိ. သော သုဒ္ဓါဝါသေ ဌတွာ တေ သဟာယေ ဩလောကေန္တော, ဧကော တဒါဝ ပရိနိဗ္ဗုတော, ဧကော အဓုနာ ဘဂဝတော သန္တိကေ အရိယဘူမိံ ပတ္တော, ဧကော လာဘသက္ကာရံ နိဿာယ, ‘‘အဟံ အရဟာ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ သုပ္ပာရကပဋ္ဋနေ ဝသတီတိ ဒိသွာ တံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘န တွံ အရဟာ, န အရဟတ္တမဂ္ဂံ ပဋိပန္နော, ဂစ္ဆ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မံ သုဏာဟီ’’တိ ဥယျောဇေသိ. သောပိ အန္တရဃရေ ဘဂဝန္တံ ဩဝါဒံ ယာစိတွာ, ‘‘တသ္မာ တိဟ တေ ဗာဟိယ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တံ ဟောတူ’’တိ (ဥဒါ. ၁၀) ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဩဝဒိတော အရိယဘူမိံ သမ္ပာပုဏိ.

පසුදින අනුතෙරුන් වහන්සේ අනාගාමී ඵලය සාක්ෂාත් කළ අතර උන්වහන්සේට ද අභිඥාවෝ පහළ වූහ. උන්වහන්සේ ද පෙර සේම පිණ්ඩපාතය ගෙන ආවත් සෙසු පිරිස එය ප්‍රතික්ෂේප කළ බැවින් සුවසේ වැඩ සිට ආයු කෙළවර සුද්ධාවාස බඹලොව උපන්හ. උන්වහන්සේ සුද්ධාවාසයේ සිට සිය මිතුරන් දෙස බලන කල; එක් අයෙකු (සංඝස්ථවිර) ඒ වන විටත් පිරිනිවන් පා ඇති බව ද, එක් අයෙකු (පුක්කුසාති) දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හමුවේ අනාගාමී ඵලයට පත්ව ඇති බව ද, තවකෙකු (බාහිය දාරුචීරිය) ලාභ සත්කාර මත යැපෙමින් 'මම රහතෙක්මි' යන වැරදි හැඟීම ඇති කරගෙන සුප්පාරක තොටුපළෙහි වසන බව ද දැක, ඔහු වෙත පැමිණ මෙසේ කීහ: 'ඔබ රහතෙක් නොවේ, අර්හත් මාර්ගයට පිළිපන් අයෙකු ද නොවේ. යන්න, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් ධර්මය ශ්‍රවණය කරන්න' යැයි ඔහු යොමු කළහ. ඔහු ද ගම මැදදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අවවාද ඉල්ලා සිටි අතර, 'එසේ නම් බාහිය, ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය - දුටු දෙයෙහි දුටු මාත්‍රයක් පමණක් විය යුතුය' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙටියෙන් වදාළ අවවාදයෙන් ආර්ය භූමියට (රහත් බවට) පත් විය.

တတော အညော ဧကော အတ္ထိ, သော ကုဟိန္တိ ဩလောကေန္တော အန္ဓဝနေ သေက္ခပဋိပဒံ ပူရယမာနော ဝိဟရတီတိ ဒိသွာ စိန္တေသိ – ‘‘သဟာယကဿ သန္တိကေ ဂမိဿာမီတိ, ဂစ္ဆန္တေန ပန တုစ္ဆဟတ္ထေန အဂန္တွာ ကိဉ္စိ ပဏ္ဏာကာရံ ဂဟေတွာ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတိ, သဟာယော ခေါ ပန မေ နိရာမိသော ပဗ္ဗတမတ္ထကေ ဝသန္တော မယာ အာကာသေ ဌတွာ ဒိန္နံ ပိဏ္ဍပါတမ္ပိ အပရိဘုဉ္ဇိတွာ သမဏဓမ္မံ အကာသိ, ဣဒါနိ အာမိသပဏ္ဏာကာရံ ကိံ ဂဏှိဿတိ? ဓမ္မပဏ္ဏာကာရံ ဂဟေတွာ ဂမိဿာမီ’’တိ ဗြဟ္မလောကေ ဌိတောဝ ရတနာဝဠိံ ဂန္ထေန္တော ဝိယ ပန္နရသ ပဉှေ ဝိဘဇိတွာ တံ ဓမ္မပဏ္ဏာကာရံ အာဒါယ အာဂန္တွာ သဟာယဿ အဝိဒူရေ ဌတွာ အတ္တနော သမဏသညာသမုဒါစာရဝသေန တံ အနဘိဝါဒေတွာဝ, ‘‘ဘိက္ခု ဘိက္ခူ’’တိ အာလပိတွာ အယံ ဝမ္မိကောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တုရိတာလပနဝသေန ဘိက္ခု ဘိက္ခူတိ အာမေဍိတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာ ဝါ ဧကနေဝ တိလကေန နလာဋံ န သောဘတိ, တံ ပရိဝါရေတွာ အညေသုပိ ဒိန္နေသု ဖုလ္လိတမဏ္ဍိတံ ဝိယ သောဘတိ, ဧဝံ ဧကေနေဝ ပဒေန ဝစနံ န သောဘတိ, ပရိဝါရိကပဒေန သဒ္ဓိံ [Pg.34] ဖုလ္လိတမဏ္ဍိတံ ဝိယ သောဘတီတိ တံ ပရိဝါရိကပဒဝသေန ဝစနံ ဖုလ္လိတမဏ္ဍိတံ ဝိယ ကရောန္တောပိ ဧဝမာဟ.

ඉන්පසු අනෙක් තැනැත්තා (එම අනාගාමී බ්‍රහ්මයා) "ඔහු (යහළුවා) කොහිදැයි" බලන්නේ, අන්ධවනයෙහි ශෛක්ෂ ප්‍රතිපදාව පුරමින් වාසය කරන බව දැක මෙසේ සිතුවේය: "මම මගේ සහායකයා වෙත යන්නෙමි. එසේ යන විට හිස් අතින් නොගොස් කිසියම් තෑග්ගක් (පඬුරක්) රැගෙන යාම සුදුසුය. මාගේ සහායකයා වනාහි පර්වත මුදුනක වසමින් ආමිසයට ඇලුම් නොකරන්නෙකි. සැබවින්ම ඔහු අතීතයේදී මා අහසේ සිට දුන් පිණ්ඩපාතය පවා වළඳන්නේ නැතිව මහණදම් පිරුවේය. එබැවින් දැන් ඔහු ආමිස පඬුරක් පිළිගන්නේ කෙසේද? මම ධර්ම පඬුරක් රැගෙන යන්නෙමි" යි සිතා බඹලොව සිටියදීම මැණික් මාලාවක් අමුණන්නාක් මෙන් ප්‍රශ්න පහළොවක් විග්‍රහ කර, ඒ ධර්ම පඬුර රැගෙන පැමිණ තම සහායකයාට නුදුරු තැනක සිට, තමා මහණකුය යන සංඥාවෙන් හා ආචාරශීලී බවෙන් ඔහුට වැඳීමක් නොකරම, "මහණෙනි, මහණෙනි" (භික්ඛු භික්ඛු) යි ආමන්ත්‍රණය කර "මේ තුඹසකි" යනාදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කළේය. එහිදී ඉක්මනින් ඇමතීමේ අර්ථයෙන් "භික්ඛු භික්ඛු" යන්න දෙවරක් යෙදූ බව (ආමේඩිත) දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් එක් තිලකයකින් නළලක් නොබබළන්නාක් මෙන් ද, තවත් සුවඳ විලවුන් ආදියෙන් වට වූ විට එය මැනවින් සරසන ලද්දක් මෙන් බබළන්නාක් මෙන් ද, එලෙසම එක් පදයකින් පමණක් වාක්‍යය නොබබළන අතර, පිරිවර පද සහිතව එය මලින් සැරසූ පඬුරක් මෙන් බබළන හෙයින්, වාක්‍යය අලංකාරවත් කරනු පිණිස මෙසේ "භික්ඛු භික්ඛු" යැයි කීවේය.

အယံ ဝမ္မိကောတိ ပုရတော ဌိတော ဝမ္မိကော နာမ နတ္ထိ, ဒေသနာဝသေန ပန ပုရတော ဌိတံ ဒဿေန္တော ဝိယ အယန္တိ အာဟ. လင်္ဂိန္တိ သတ္ထံ အာဒါယ ခဏန္တော ပလိဃံ အဒ္ဒသ. ဥက္ခိပ လင်္ဂိံ အဘိက္ခဏ သုမေဓာတိ တာတ, ပဏ္ဍိတ, လင်္ဂီ နာမ ရတ္တိံ ဓူမာယတိ ဒိဝါ ပဇ္ဇလတိ. ဥက္ခိပေတ ပရံ ပရတော ခဏာတိ. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဥဒ္ဓုမာယိကန္တိ မဏ္ဍူကံ. စင်္ကဝါရန္တိ ခါရပရိဿာဝနံ. ကုမ္မန္တိ ကစ္ဆပံ. အသိသူနန္တိ မံသစ္ဆေဒကံ အသိဉ္စေဝ အဓိကုဋ္ဋနဉ္စ. မံသပေသိန္တိ နိသဒပေါတပ္ပမာဏံ အလ္လမံသပိဏ္ဍံ. နာဂန္တိ သုမနပုပ္ဖကလာပသဒိသံ မဟာဖဏံ တိဝိဓသောဝတ္ထိကပရိက္ခိတ္တံ အဟိနာဂံ အဒ္ဒသ. မာ နာဂံ ဃဋ္ဋေသီတိ ဒဏ္ဍကကောဋိယာ ဝါ ဝလ္လိကောဋိယာ ဝါ ပံသုစုဏ္ဏံ ဝါ ပန ခိပမာနော မာ နာဂံ ဃဋ္ဋယိ. နမော ကရောဟိ နာဂဿာတိ ဥပရိဝါတတော အပဂမ္မ သုဒ္ဓဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ နာဂဿ နမက္ကာရံ ကရောဟိ. နာဂေန အဓိသယိတံ ဓနံ နာမ ယာဝ သတ္တမာ ကုလပရိဝဋ္ဋာ ခါဒတော န ခီယတိ, နာဂေါ တေ အဓိသယိတံ ဓနံ ဒဿတိ, တသ္မာ နမော ကရောဟိ နာဂဿာတိ. ဣတော ဝါ ပန သုတွာတိ ယထာ ဒုက္ခက္ခန္ဓေ ဣတောတိ သာသနေ နိဿကံ, န တထာ ဣဓ. ဣဓ ပန ဒေဝပုတ္တေ နိဿက္ကံ, တသ္မာ ဣတော ဝါ ပနာတိ မမ ဝါ ပန သန္တိကာ သုတွာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.

"මේ තුඹස" යනු ඉදිරිපිට සැබෑ තුඹසක් තිබෙන බවක් නොවේ. දේශනා විලාසය අනුව ඉදිරිපිට ඇති දෙයක් පෙන්වන්නාක් මෙන් "මේ" (අයං) යැයි වදාළහ. "ලංගිං" යනු ආයුධයකින් හාරන විට දුටු දොර අගුලයි. "ප්‍රඥාවන්තය, අගුල ඔසවන්න, තවදුරටත් හාරන්න" යනු පින්වත් පණ්ඩිතය, අගුල නම් රාත්‍රියේ දුම් දමන අතර දහවලේ දිලිසෙයි. එය ඉවත් කර තවදුරටත් හාරන්න යන්නයි. මෙසේ සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය. "උද්ධුමායික" යනු ගෙම්බාය. "චංකවාර" යනු ක්ෂාර පෙරනයයි (හුණුපෙරනය). "කුම්ම" යනු කැස්බෑවාය. "අසිසූන" යනු මස් කපන පිහිය සහ මස් කොටන දැවමුවා පුවරුවයි. "මංසපේසි" යනු මිරිස්ගලක ප්‍රමාණය ඇති අමු මස් වැදැල්ලයි. "නාග" යනු සමන් පිච්ච මල් මිටියක් වැනි, විශාල පෙනයක් ඇති, මඟුල් ලකුණු තුනකින් (ස්වස්තික) හෙබි නාගයායි. "නාගයාට පීඩා නොකරන්න" යනු දණ්ඩක කෙළවරකින් හෝ වැල් කැබැල්ලකින් හෝ පස්වලින් නාගයාට පහර නොදෙන්න යන්නයි. "නාගයාට නමස්කාර කරන්න" යනු සුළඟ හමන දිසාවෙන් ඉවත්ව, පිරිසිදු වස්ත්‍ර හැඳ නාගයාට නමස්කාර කිරීමයි. නාගයා විසින් ආරක්ෂා කරන ලද ධනය පරම්පරා හතක් යනතුරු අනුභව කළත් අවසන් නොවේ. ඔහු ඔබට ඒ ධනය ලබා දෙයි. එබැවින් නාගයාට නමස්කාර කරන්න. "මෙයින් අසා" (ඉතො වා පන සුත්වා) යන්නෙහි අර්ථය නම්, මහා දුක්ඛක්ඛන්ධ සූත්‍රයෙහි "ඉතො" යන පදය ශාසනය යන අර්ථයෙන් පංචමී විභක්තියෙන් යෙදුවද, මෙහිදී එසේ නොවේ. මෙහිදී එය දේවපුත්‍රයාගේ ප්‍රකාශයක් බැවින් පංචමී විභක්තිය යොදා ඇත්තේ "මාගෙන් (බ්‍රහ්මයාගෙන්) අසා" යන අර්ථයෙනි.

၂၅၁. စာတုမ္မဟာဘူတိကဿာတိ စတုမဟာဘူတမယဿ. ကာယဿေတံ အဓိဝစနန္တိ သရီရဿ နာမံ. ယထေဝ ဟိ ဗာဟိရကော ဝမ္မိကော, ဝမတီတိ ဝန္တကောတိ ဝန္တုဿယောတိ ဝန္တသိနေဟသမ္ဗန္ဓောတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဝမ္မိကောတိ ဝုစ္စတိ. သော ဟိ အဟိမင်္ဂုသဥန္ဒူရဃရဂေါဠိကာဒယော နာနပ္ပကာရေ ပါဏကေ ဝမတီတိ ဝမ္မိကော. ဥပစိကာဟိ ဝန္တကောတိ ဝမ္မိကော. ဥပစိကာဟိ ဝမိတွာ မုခတုဏ္ဍကေန ဥက္ခိတ္တပံသုစုဏ္ဏေန ကဋိပ္ပမာဏေနပိ ပေါရိသပ္ပမာဏေနပိ ဥဿိတောတိ ဝမ္မိကော. ဥပစိကာဟိ ဝန္တခေဠသိနေဟေန အာဗဒ္ဓတာယ သတ္တသတ္တာဟံ ဒေဝေ ဝဿန္တေပိ န ဝိပ္ပကိရိယတိ, နိဒါဃေပိ တတော ပံသုမုဋ္ဌိံ ဂဟေတွာ တသ္မိံ မုဋ္ဌိနာ ပီဠိယမာနေ သိနေဟော နိက္ခမတိ, ဧဝံ ဝန္တသိနေဟေန သမ္ဗဒ္ဓေါတိ ဝမ္မိကော. ဧဝမယံ ကာယောပိ, ‘‘အက္ခိမှာ [Pg.35] အက္ခိဂူထကော’’တိအာဒိနာ နယေန နာနပ္ပကာရကံ အသုစိကလိမလံ ဝမတီတိ ဝမ္မိကော. ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓခီဏာသဝါ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ နိကန္တိပရိယာဒါနေန အတ္တဘာဝံ ဆဍ္ဍေတွာ ဂတာတိ အရိယေဟိ ဝန္တကောတိပိ ဝမ္မိကော. ယေဟိ စာယံ တီဟိ အဋ္ဌိသတေဟိ ဥဿိတော နှာရုသမ္ဗဒ္ဓေါ မံသာဝလေပနော အလ္လစမ္မပရိယောနဒ္ဓေါ ဆဝိရဉ္ဇိတော သတ္တေ ဝဉ္စေတိ, တံ သဗ္ဗံ အရိယေဟိ ဝန္တမေဝါတိ ဝန္တုဿယောတိပိ ဝမ္မိကော. ‘‘တဏှာ ဇနေတိ ပုရိသံ, စိတ္တမဿ ဝိဓာဝတီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၅၅) ဧဝံ တဏှာယ ဇနိတတ္တာ အရိယေဟိ ဝန္တေနေဝ တဏှာသိနေဟေန သမ္ဗဒ္ဓေါ အယန္တိ ဝန္တသိနေဟေန သမ္ဗဒ္ဓေါတိပိ ဝမ္မိကော. ယထာ စ ဝမ္မိကဿ အန္တော နာနပ္ပကာရာ ပါဏကာ တတ္ထေဝ ဇာယန္တိ, ဥစ္စာရပဿာဝံ ကရောန္တိ, ဂိလာနာ သယန္တိ, မတာ ပတန္တိ. ဣတိ သော တေသံ သူတိဃရံ ဝစ္စကုဋိ ဂိလာနသာလာ သုသာနဉ္စ ဟောတိ. ဧဝံ ခတ္တိယမဟာသာလာဒီနမ္ပိ ကာယော အယံ ဂေါပိတရက္ခိတော မဏ္ဍိတပ္ပသာဓိတော မဟာနုဘာဝါနံ ကာယောတိ အစိန္တေတွာ ဆဝိနိဿိတာ ပါဏာ စမ္မနိဿိတာ ပါဏာ မံသနိဿိတာ ပါဏာ နှာရုနိဿိတာ ပါဏာ အဋ္ဌိနိဿိတာ ပါဏာ အဋ္ဌိမိဉ္ဇနိဿိတာ ပါဏာတိ ဧဝံ ကုလဂဏနာယ အသီတိမတ္တာနိ ကိမိကုလသဟဿာနိ အန္တောကာယသ္မိံယေဝ ဇာယန္တိ, ဥစ္စာရပဿာဝံ ကရောန္တိ, ဂေလညေန အာတုရိတာနိ သယန္တိ, မတာနိ ပတန္တိ, ဣတိ အယမ္ပိ တေသံ ပါဏာနံ သူတိဃရံ ဝစ္စကုဋိ ဂိလာနသာလာ သုသာနဉ္စ ဟောတီတိ ‘‘ဝမ္မိကော’’ တွေဝ သင်္ခံ ဂတော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဝမ္မိကောတိ ခေါ, ဘိက္ခု, ဣမဿ စာတုမဟာဘူတိကဿ ကာယဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ.

251. "සතර මහා භූතයන්ගෙන් යුක්ත වූ" යනු සතර මහා භූතයන්ගෙන් නිර්මිත වූ යන්නයි. "කය යන මෙයට නමකි" යනු ශරීරයට භාවිතා කරන තවත් නමකි. බාහිර තුඹස මෙන් ම, මෙම ශරීරය ද (1) වැගිරෙන (වමනය කරන) බැවින් ද, (2) අත්හරින ලද බැවින් ද, (3) රැස් කරන ලද බැවින් ද, (4) තෘෂ්ණාව නමැති මැලියමෙන් බැඳී ඇති බැවින් ද යන කරුණු හතර නිසා "තුඹස" (වම්මික) යැයි කියනු ලැබේ. තුඹස තුළ සර්පයන්, මුගටියන්, මීයන් හා හිකනලුන් වැනි විවිධ සතුන් වසන්නාක් මෙන්, ශරීරය ද ඇසින් කඳුළු ආදී විවිධ අශුචි අညစ်අතෑර වමනය කරයි. වේයෝ තම මුවින් පිට කරන කෙළ හා පස්වලින් තුඹස බඳින්නාක් මෙන් ම, මෙම කය ද ඇට, නහර හා මස් ආදියෙන් ගොඩනගා ඇත. බුදු, පසේබුදු, රහතන් වහන්සේලා මෙම කය කෙරෙහි ඇල්ම ප්‍රහීණ කර එය අත්හැර ගිය බැවින් ද මෙය තුඹසකි. තුඹසක ඇතුළත විවිධ සතුන් ඉපදෙන, මළමුත්‍ර කරන, ලෙඩ වන හා මැරෙන තැනක් වන්නාක් මෙන්, මෙම ශරීරය තුළ ද පණුවන් අසූ දහසක් පමණ වූ පවුල් (වර්ග) වසති. ඔවුන් එහි උපදිති, මළමුත්‍ර කරති, රෝගී වෙති, මිය යති. එබැවින් මෙම කය එම පණුවන්ගේ තිඹිරිගෙය, වැසිකිළිය, ආරෝග්‍යශාලාව හා සොහොන ද වෙයි. මේ නිසාම මෙය "තුඹස" යන නමට පැමිණියේය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, තුඹස යනු සතර මහා භූතයන්ගෙන් හටගත් මෙම ශරීරයට තවත් නමකි" යි වදාළ සේක.

မာတာပေတ္တိကသမ္ဘဝဿာတိ မာတိတော စ ပိတိတော စ နိဗ္ဗတ္တေန မာတာပေတ္တိကေန သုက္ကသောဏိတေန သမ္ဘူတဿ. ဩဒနကုမ္မာသူပစယဿာတိ ဩဒနေန စေဝ ကုမ္မာသေန စ ဥပစိတဿ ဝဍ္ဎိတဿ. အနိစ္စုစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနဘေဒနဝိဒ္ဓံသနဓမ္မဿာတိ ဧတ္ထ အယံ ကာယော ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စဓမ္မော. ဒုဂ္ဂန္ဓဝိဃာတတ္ထာယ တနုဝိလေပနေန ဥစ္ဆာဒနဓမ္မော. အင်္ဂပစ္စင်္ဂါဗာဓဝိနောဒနတ္ထာယ ခုဒ္ဒကသမ္ဗာဟနေန ပရိမဒ္ဒနဓမ္မော. ဒဟရကာလေ ဝါ ဦရူသု သယာပေတွာ ဂဗ္ဘဝါသေန ဒုဿဏ္ဌိတာနံ တေသံ တေသံ အင်္ဂါနံ သဏ္ဌာနသမ္ပာဒနတ္ထံ အဉ္ဆနပီဠနာဒိဝသေန ပရိမဒ္ဒနဓမ္မော. ဧဝံ ပရိဟရတောပိ စ ဘေဒနဝိဒ္ဓံသနဓမ္မော ဘိဇ္ဇတိ စေဝ ဝိကိရတိ စ, ဧဝံ သဘာဝေါတိ အတ္ထော. တတ္ထ [Pg.36] မာတာပေတ္တိကသမ္ဘဝဩဒနကုမ္မာသူပစယဥစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနပဒေဟိ သမုဒယော ကထိတော, အနိစ္စဘေဒဝိဒ္ဓံသနပဒေဟိ အတ္ထင်္ဂမော. ဧဝံ သတ္တဟိပိ ပဒေဟိ စာတုမဟာဘူတိကဿ ကာယဿ ဥစ္စာဝစဘာဝေါ ဝဍ္ဎိပရိဟာနိ သမုဒယတ္ထင်္ဂမော ကထိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මව්පියන්ගෙන් හටගත් (මාතාපෙත්තික සම්භව) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මවගෙන් සහ පියාගෙන් හටගත්, මව්පියන් සතු ශුක්‍ර හා සෝණිතයෙන් ජනිත වූ බවයි. බත් හා කොල්ලු (ධාන්‍යමය ආහාර) ආදියෙන් පෝෂණය වූ (ඕදනකුම්මාසූපචය) යනු බත් හා මයෝ මෝදක (ධාන්‍යමය පිටි කෑම) මගින් පෝෂණය කළ, වැඩූ ශරීරයයි. අනිත්‍ය වූ, සුවඳ විලවුන් ආලේපනය කරන, පිරිමදින, බිඳෙන හා විසිරෙන ස්වභාවය ඇති (අනිච්චුච්ඡාදනපරිමද්දනභේදනවිද්ධංසනධම්ම) යන්නෙහි මෙම කය හටගෙන පසුව නැති වී යන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය ස්වභාවයෙන් යුක්තය. දුගඳ නැති කිරීම සඳහා විලවුන් වර්ග ආලේප කරන බැවින් 'උච්ඡාදන' ස්වභාවය ඇත්තේය. අතපය වේදනා දුරු කරනු පිණිස මෘදු ලෙස පිරිමැදීමෙන් 'පරිමද්දන' ස්වභාවය ඇත්තේය. එසේම කුඩා කාලයේදී කලවා මත හොවා, මව්කුස සිටීමේදී විකෘති වූ අඟපසඟ මනා හැඩයකට පත් කරනු පිණිස ඇදීම, පිරිමැදීම ආදිය කරන බැවින්ද 'පරිමද්දන' ස්වභාවය ඇත්තේය. මෙසේ රැකබලා ගත්තද, බිඳී යන හා විසිරී යන ස්වභාවය ඇත්තේමය; එනම් බිඳෙයි, විනාශ වෙයි. මේ එහි ස්වභාවයයි. එහිදී මාතාපෙත්තික සම්භව, ඕදනකුම්මාසූපචය, උච්ඡාදන, පරිමද්දන යන පදවලින් කයේ හටගැනීම (සමුදය) පවසන ලදී. අනිච්ච, භේදන, විද්ධංසන යන පදවලින් එහි අභාවය (අත්ථංගම) පවසන ලදී. මෙසේ පද හතකින් සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම්ලත් කයේ උස් පහත් බව, වැඩීම හා පිරිහීම මෙන්ම හටගැනීම හා නිරුද්ධ වීම පවසන ලද බව දත යුතුය.

ဒိဝါ ကမ္မန္တေတိ ဒိဝါ ကတ္တဗ္ဗကမ္မန္တေ. ဓူမာယနာတိ ဧတ္ထ အယံ ဓူမသဒ္ဒေါ ကောဓေ တဏှာယ ဝိတက္ကေ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ဓမ္မဒေသနာယ ပကတိဓူမေတိ ဣမေသု အတ္ထေသု ဝတ္တတိ. ‘‘ကောဓော ဓူမော ဘသ္မနိမောသဝဇ္ဇ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၁၆၅) ဧတ္ထ ဟိ ကောဓေ ဝတ္တတိ. ‘‘ဣစ္ဆာဓူမာယိတာ သတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ တဏှာယ. ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရော ဘိက္ခု ဘဂဝတော အဝိဒူရေ ဓူမာယန္တော နိသိန္နော ဟောတီ’’တိ ဧတ္ထ ဝိတက္ကေ.

දවාලෙහි කළ යුතු කටයුතු 'දිවා කම්මන්ත' නම් වේ. 'ධූමායනා' (දුම් දමයි) යන්නෙහි ඇති මෙම 'ධූම' (දුම) යන වචනය ක්‍රෝධය, තණ්හාව, විතර්කය, පංච කාම ගුණය, ධර්ම දේශනාව සහ ප්‍රකෘති දුම යන අර්ථයන්හි යෙදේ. 'ක්‍රෝධය දුමකි...' යන තැන ක්‍රෝධය යන අර්ථයේ යෙදේ. 'සත්ත්වයෝ තණ්හාව නමැති දුමෙන් යුක්ත වෙති' යන තැන තණ්හාව යන අර්ථයේ යෙදේ. 'ඒ අවස්ථාවේදී එක්තරා භික්ෂුවක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නුදුරින් දුම් දමමින් (කාම විතර්ක නමැති දුම පිට කරමින්) හුන්නේය' යන තැන විතර්ක යන අර්ථයේ යෙදේ.

‘‘ပင်္ကော စ ကာမာ ပလိပေါ စ ကာမာ,ဘယဉ္စ မေတံ တိမူလံ ပဝုတ္တံ;

ရဇော စ ဓူမော စ မယာ ပကာသိတာ;

ဟိတွာ တုဝံ ပဗ္ဗဇ ဗြဟ္မဒတ္တာ’’တိ. (ဇာ. ၁.၆.၁၄) –

කාමයෝ මඩ වැනිය, කාමයෝ එතෙර වීමට අපහසු මහා වගුරක් වැනිය. ලෝභ, දෝෂ, මෝහ යන මුල් තුන නිසා ඇති වන මෙය භයක් ලෙස වදාරන ලදී. මා විසින් කාමයෝ ධූලි ලෙසත්, දුම ලෙසත් ප්‍රකාශ කරන ලදී. බ්‍රහ්මදත්තය, ඔබ මෙය අතහැර පැවිදි වන්න.

ဧတ္ထ ပဉ္စကာမဂုဏေသု. ‘‘ဓူမံ ကတ္တာ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၄၉) ဧတ္ထ ဓမ္မဒေသနာယ. ‘‘ဓဇော ရထဿ ပညာဏံ, ဓူမော ပညာဏမဂ္ဂိနော’’တိ (သံ. နိ. ၁.၇၂) ဧတ္ထ ပကတိဓူမေ. ဣဓ ပနာယံ ဝိတက္ကေ အဓိပ္ပေတော. တေနာဟ ‘‘အယံ ရတ္တိံ ဓူမာယနာ’’တိ.

මෙහිදී (දුම යන්න) පංච කාම ගුණයන්හි යෙදේ. 'ධර්මය නමැති දුම කරන්නෙකු වෙයි' යන්නෙහි ධර්ම දේශනාව යන අර්ථයේ යෙදේ. 'කොඩිය රථයේ සලකුණයි, දුම ගින්නේ සලකුණයි' යන්නෙහි ප්‍රකෘති දුම යන අර්ථයේ යෙදේ. නමුත් මෙහිදී (රාත්‍රියෙහි දුම් දමයි යන්නෙහි) විතර්කය යන අර්ථය අදහස් කෙරේ. එබැවින් 'මේ රාත්‍රී දුම් දැමීමයි' යන්න වදාළ සේක.

တထာဂတဿေတံ အဓိဝစနန္တိ တထာဂတော ဟိ သတ္တန္နံ ဓမ္မာနံ ဗာဟိတတ္တာ ဗြာဟ္မဏော နာမ. ယထာဟ – ‘‘သတ္တန္နံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဓမ္မာနံ ဗာဟိတတ္တာ ဗြာဟ္မဏော. ကတမေသံ သတ္တန္နံ? ရာဂေါ ဗာဟိတော ဟောတိ, ဒေါသော… မောဟော… မာနော… သက္ကာယဒိဋ္ဌိ… ဝိစိကိစ္ဆာ… သီလဗ္ဗတပရာမာသော ဗာဟိတော ဟောတိ. ဣမေသံ ဘိက္ခု သတ္တန္နံ ဓမ္မာနံ ဗာဟိတတ္တာ ဗြာဟ္မဏော’’တိ (စူဠနိ. မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂၈). သုမေဓောတိ သုန္ဒရပညော. သေက္ခဿာတိ ဧတ္ထ သိက္ခတီတိ သေက္ခော. ယထာဟ – ‘‘သိက္ခတီတိ ခေါ, ဘိက္ခု, တသ္မာ သေက္ခောတိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ သိက္ခတိ? အဓိသီလမ္ပိ သိက္ခတိ, အဓိစိတ္တမ္ပိ သိက္ခတိ, အဓိပညမ္ပိ သိက္ခတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၈၆).

තථාගතයන් වහන්සේට මෙය නමකි; තථාගතයන් වහන්සේ කරුණු සතක් බැහැර කළ බැවින් 'බ්‍රාහ්මණ' නම් වන සේක. එය වදාළේ මෙසේය: 'මහණ, කරුණු සතක් බැහැර කළ බැවින් බ්‍රාහ්මණ නම් වේ. ඒ සත මොනවාද? රාගය බැහැර කරන ලදී, ද්වේෂය, මෝහය, මානය, සක්කාය දිට්ඨිය, විචිකිච්ඡාව හා සීලබ්බතපරාමාසය බැහැර කරන ලද්දේ වෙයි. මහණ, මේ කරුණු සත බැහැර කළ බැවින් බ්‍රාහ්මණ නම් වේ.' 'සුමේධ' යනු මනා ප්‍රඥාව ඇති තැනැත්තායි. 'සේඛ' යනු හික්මෙන්නා (හික්මෙන බැවින් සේඛ නම් වේ) යන අර්ථයයි. එය වදාළේ මෙසේය: 'මහණ, හික්මෙන බැවින් සේඛ යැයි කියනු ලැබේ. කුමක හික්මේද? අධිසීලයෙහිත් හික්මෙයි, අධිචිත්තයෙහිත් හික්මෙයි, අධිප්‍රඥාවෙහිත් හික්මෙයි'.

ပညာယ [Pg.37] အဓိဝစနန္တိ လောကိယလောကုတ္တရာယ ပညာယ ဧတံ အဓိဝစနံ, န အာဝုဓသတ္ထဿ. ဝီရိယာရမ္ဘဿာတိ ကာယိကစေတသိကဝီရိယဿ. တံ ပညာဂတိကမေဝ ဟောတိ. လောကိယာယ ပညာယ လောကိယံ, လောကုတ္တရာယ ပညာယ လောကုတ္တရံ. ဧတ္ထ ပနာယံ အတ္ထဒီပနာ –

'ප්‍රඥාවට නමකි' යන්නෙන් අදහස් කළේ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාවට නමක් මිස, අතින් ගන්නා ආයුධයකට නමක් නොවේ. 'වීරිය ආරම්භය' යනු කායික හා චෛතසික වීර්යයට නමකි. එම වීර්යය ප්‍රඥාව අනුව යන්නක්ම වෙයි. ලෞකික ප්‍රඥාව හා යෙදුණු වීර්යය ලෞකික වීර්යය වන අතර, ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව හා යෙදුණු වීර්යය ලෝකෝත්තර වීර්යය වේ. මෙහි අර්ථය පැහැදිලි කිරීම මෙසේය:

ဧကော ကိရ ဇာနပဒေါ ဗြာဟ္မဏော ပါတောဝ မာဏဝကေဟိ သဒ္ဓိံ ဂါမတော နိက္ခမ္မ ဒိဝသံ အရညေ မန္တေ ဝါစေတွာ သာယံ ဂါမံ အာဂစ္ဆတိ. အန္တရာမဂ္ဂေ စ ဧကော ဝမ္မိကော အတ္ထိ. သော ရတ္တိံ ဓူမာယတိ, ဒိဝါ ပဇ္ဇလတိ. ဗြာဟ္မဏော အန္တေဝါသိံ သုမေဓံ မာဏဝံ အာဟ – ‘‘တာတ, အယံ ဝမ္မိကော ရတ္တိံ ဓူမာယတိ, ဒိဝါ ပဇ္ဇလတိ, ဝိကာရမဿ ပဿိဿာမ, ဘိန္ဒိတွာ နံ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ခိပါဟီ’’တိ. သော သာဓူတိ ကုဒါလံ ဂဟေတွာ သမေဟိ ပါဒေဟိ ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာယ တထာ အကာသိ. တတြ အာစရိယဗြာဟ္မဏော ဝိယ ဘဂဝါ. သုမေဓမာဏဝကော ဝိယ သေက္ခော ဘိက္ခု. ဝမ္မိကော ဝိယ ကာယော. ‘‘တာတ, အယံ ဝမ္မိကော ရတ္တိံ ဓူမာယတိ, ဒိဝါ ပဇ္ဇလတိ, ဝိကာရမဿ ပဿိဿာမ, ဘိန္ဒိတွာ နံ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ခိပါဟီ’’တိ ဗြာဟ္မဏေန ဝုတ္တကာလော ဝိယ, ‘‘ဘိက္ခု စာတုမဟာဘူတိကံ ကာယံ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ပရိဂ္ဂဏှာဟီ’’တိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တကာလော. တဿ သာဓူတိ ကုဒါလံ ဂဟေတွာ တထာကရဏံ ဝိယ သေက္ခဿ ဘိက္ခုနော, ‘‘ယော ဝီသတိယာ ကောဋ္ဌာသေသု ထဒ္ဓဘာဝေါ, အယံ ပထဝီဓာတု. ယော ဒွါဒသသု ကောဋ္ဌာသေသု အာဗန္ဓနဘာဝေါ, အယံ အာပေါဓာတု. ယော စတူသု ကောဋ္ဌာသေသု ပရိပါစနဘာဝေါ, အယံ တေဇောဓာတု. ယော ဆသု ကောဋ္ဌာသေသု ဝိတ္ထမ္ဘနဘာဝေါ, အယံ ဝါယောဓာတူ’’တိ ဧဝံ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနဝသေန ကာယပရိဂ္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော.

එක්තරා ජනපදයක වසන බ්‍රාහ්මණයෙක් උදෑසනම සිය ශිෂ්‍යයන් සමඟ ගමෙන් පිටත්ව ගොස්, දවාලෙහි වනයෙහි මන්ත්‍ර උගන්වා සවස ගමට පැමිණෙයි. මඟ මධ්‍යයෙහි එක් වේයෙකුගේ තුඹසක් ඇත. එය රාත්‍රියේදී දුම් දමන අතර දවාලෙහි ගිනි ඇවිළෙයි. බ්‍රාහ්මණයා සිය සමීපතම ශිෂ්‍යයා වූ සුමේධ නම් තරුණයාට මෙසේ කීය: 'පුත, මේ තුඹස රාත්‍රියේ දුම් දමයි, දහවල ගිනි ඇවිළෙයි. මෙහි විපර්යාසය බලමු. මෙය බිඳ කොටස් හතරකට වෙන් කර ඉවත් කරව.' ඔහු 'යහපතැයි' කියා උදැල්ලක් ගෙන, සමතලා භූමියක දෙපා තබා සිටගෙන බ්‍රාහ්මණයා කී පරිදිම කළේය. මෙහි ආචාර්ය බ්‍රාහ්මණයා ලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දත යුතුය. සුමේධ තරුණයා ලෙස සේඛ භික්ෂුව දත යුතුය. තුඹස ලෙස ශරීරය දත යුතුය. 'පුත, මේ තුඹස... ඉවත් කරව' යැයි බ්‍රාහ්මණයා කී අවස්ථාව, 'මහණ, සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම්ලත් කය කොටස් හතරකට බෙදා පිරික්සා බලව' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ අවස්ථාව වැනිය. ඔහු 'යහපතැයි' උදැල්ල ගෙන එසේ කිරීම, සේඛ භික්ෂුව විසින් 'ශරීරයේ කොටස් විස්සක ඇති යම් තද ගතියක් වේද එය පඨවි ධාතුවයි, කොටස් දොළසක ඇති යම් බැඳෙන ස්වභාවයක් වේද එය ආපෝ ධාතුවයි, කොටස් හතරක ඇති යම් පැසවන ස්වභාවයක් වේද එය තේජෝ ධාතුවයි, කොටස් හයක ඇති යම් පිම්බෙන හෝ තද වන ස්වභාවයක් වේද එය වායෝ ධාතුවයි' යනුවෙන් සතර ධාතු වශයෙන් ශරීරය වෙන් කර අවබෝධ කර ගැනීම වැනිය.

လင်္ဂီတိ ခေါ, ဘိက္ခူတိ ကသ္မာ ဘဂဝါ အဝိဇ္ဇံ လင်္ဂီတိ ကတွာ ဒဿေသီတိ? ယထာ ဟိ နဂရဿ ဒွါရံ ပိဓာယ ပလိဃေ ယောဇိတေ မဟာဇနဿ ဂမနံ ပစ္ဆိဇ္ဇတိ, ယေ နဂရဿ အန္တော, တေ အန္တောယေဝ ဟောန္တိ. ယေ ဗဟိ, တေ ဗဟိယေဝ. ဧဝမေဝ ယဿ ဉာဏမုခေ အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ ပတတိ, တဿ နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကံ ဉာဏဂမနံ ပစ္ဆိဇ္ဇတိ, တသ္မာ အဝိဇ္ဇံ လင်္ဂီတိ ကတွာ ဒဿေသိ. ပဇဟ အဝိဇ္ဇန္တိ ဧတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝသေန အဝိဇ္ဇာပဟာနံ ကထိတံ.

'මහණෙනි, ලංගී (අගුල) යනු...' භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අවිද්‍යාව 'ලංගී' යන නමින් දැක්වූයේ කුමක් නිසාද? නගරයක දොර වසා අගුලු දැමූ විට මිනිසුන්ගේ ගමනාගමනය ඇණහිටියි. නගරය ඇතුළත සිටින්නෝ ඇතුළතම වෙති, පිටත සිටින්නෝ පිටතම වෙති. එමෙන්ම යමෙකුගේ ඥානය නමැති දොරටුවෙහි අවිද්‍යාව නමැති අගුල වැටුණහොත්, ඔහුට නිවනට පමුණුවන ඥාන ගමන ඇණහිටියි. එබැවින් අවිද්‍යාව ලංගී (අගුල) ලෙස දැක්වූ සේක. 'අවිද්‍යාව දුරු කරව' යන්නෙහි කර්මස්ථාන ඉගෙනීම හා විමසීම මඟින් අවිද්‍යාව ප්‍රහාණය කිරීම පවසන ලදී.

ဥဒ္ဓုမာယိကာတိ [Pg.38] ခေါ, ဘိက္ခူတိ ဧတ္ထ ဥဒ္ဓုမာယိကမဏ္ဍူကော နာမ နော မဟန္တော, နခပိဋ္ဌိပ္ပမာဏော ဟောတိ, ပုရာဏပဏ္ဏန္တရေ ဝါ ဂစ္ဆန္တရေ ဝါ ဝလ္လိအန္တရေ ဝါ ဝသတိ. သော ဒဏ္ဍကောဋိယာ ဝါ ဝလ္လိကောဋိယာ ဝါ ပံသုစုဏ္ဏကေန ဝါ ဃဋ္ဋိတော အာယမိတွာ မဟန္တော ပရိမဏ္ဍလော ဗေလုဝပက္ကပ္ပမာဏော ဟုတွာ စတ္တာရော ပါဒေ အာကာသဂတေ ကတွာ ပစ္ဆိန္နဂမနော ဟုတွာ အမိတ္တဝသံ ယာတိ, ကာကကုလလာဒိဘတ္တမေဝ ဟောတိ. ဧဝမေဝ အယံ ကောဓော ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တော စိတ္တာဝိလမတ္တကောဝ ဟောတိ. တသ္မိံ ခဏေ အနိဂ္ဂဟိတော ဝဍ္ဎိတွာ မုခဝိကုလနံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော ဟနုသဉ္စောပနံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော ဖရုသဝါစာနိစ္ဆာရဏံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော ဒိသာဝိလောကနံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော အာကဍ္ဎနပရိကဍ္ဎနံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော ပါဏိနာ လေဍ္ဍုဒဏ္ဍသတ္ထပရာမသနံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော ဒဏ္ဍသတ္ထာဘိနိပါတံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော ပရဃာတနမ္ပိ အတ္တဃာတနမ္ပိ ပါပေတိ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ – ‘‘ယတော အယံ ကောဓော ပရံ ဃာတေတွာ အတ္တာနံ ဃာတေတိ, ဧတ္တာဝတာယံ ကောဓော ပရမုဿဒဂတော ဟောတိ ပရမဝေပုလ္လပ္ပတ္တော’’တိ. တတ္ထ ယထာ ဥဒ္ဓုမာယိကာယ စတူသု ပါဒေသု အာကာသဂတေသု ဂမနံ ပစ္ဆိဇ္ဇတိ, ဥဒ္ဓုမာယိကာ အမိတ္တဝသံ ဂန္တွာ ကာကာဒိဘတ္တံ ဟောတိ, ဧဝမေဝ ကောဓသမင်္ဂီပုဂ္ဂလော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ, အမိတ္တဝသံ ယာတိ, သဗ္ဗေသံ မာရာနံ ယထာကာမကရဏီယော ဟောတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဥဒ္ဓုမာယိကာတိ ခေါ, ဘိက္ခု, ကောဓူပါယာသဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. တတ္ထ ဗလဝပ္ပတ္တော ကောဓောဝ ကောဓူပါယာသော. ပဇဟ ကောဓူပါယာသန္တိ ဧတ္ထ ပဋိသင်္ခါနပ္ပဟာနံ ကထိတံ.

‘පිම්බෙන මැඩියා’ (උද්ධුමායිකා) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: මහණෙනි, පිම්බෙන මැඩියා යනු ශරීරයෙන් විශාල නොවන, නියපොත්තක ප්‍රමාණය ඇති සතෙකි. ඌ පැරණි කොළ රොඩු අතර හෝ පඳුරු අතර හෝ වැල් අතර වාසය කරයි. ඌට ලී කැබැල්ලකින්, වැල් කෙළවරකින් හෝ පස් කුඩකින් ස්පර්ශ කළ විට, ඌ වෙර යොදා ක්‍රමයෙන් බෙලි ගෙඩියක් පමණ විශාල වී, වටකුරු වී, ගාත් හතර අහසට හරවා ගමන් කළ නොහැකිව වැතිර සිටියි. එවිට ඌ කපුටන් හා උකුස්සන් වැනි සතුරන්ගේ ගොදුරක් බවට පත් වෙයි. එමෙන්ම, මෙම ක්‍රෝධය ද මුලින්ම උපදින විට සිතේ ඇති වන සුළු කැළඹීමක් පමණි. ඒ මොහොතේම එය මැඩනොපැවැත්වුවහොත්, එය වර්ධනය වී මුහුණ විකෘති කරයි. එවිටත් මැඩනොපැවැත්වුවහොත් හකු වෙවුලන්නට පටන් ගනී. එවිටත් මැඩනොපැවැත්වුවහොත් පරුෂ වචන කියවෙයි. එවිටත් මැඩනොපැවැත්වුවහොත් රවා බැලීමට පොළඹවයි. එවිටත් මැඩනොපැවැත්වුවහොත් එහා මෙහා ඇදීම හා තල්ලු කිරීමට යොමු කරයි. එවිටත් මැඩනොපැවැත්වුවහොත් අතින් හෝ ගල්, මුගුරු, ආයුධ අතට ගැනීමට පොළඹවයි. එවිටත් මැඩනොපැවැත්වුවහොත් මුගුරු හා ආයුධවලින් පහර දීමට යොමු කරයි. අවසානයේදී එය මැඩනොපැවැත්වුවහොත් අනුන් මැරීමට මෙන්ම තමාම නසා ගැනීමට පවා පොළඹවයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: ‘යම් හෙයකින් මෙම ක්‍රෝධය අන්‍යයන් මරා තමා ද මරා ගන්නේ ද, ඒ සා විශාල ප්‍රමාණයට ක්‍රෝධය පැතිරී ගොස් මහත් ව්‍යසනයක් ඇති කරයි.’ එහිදී පිම්බෙන මැඩියාගේ ගාත් හතර අහසට යොමු වූ විට ගමන නතර වී සතුරන්ට ගොදුරු වන්නාක් මෙන්, ක්‍රෝධයෙන් පිරුණු පුද්ගලයාට ද කමටහන් වඩා දියුණු කළ නොහැකිව, ඔහු දෝෂ නමැති සතුරන්ගේ වසඟයට පත් වී සියලු මාරයන්ගේ අභිමතය පරිදි මෙහෙයවිය හැකි අයෙකු බවට පත් වෙයි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, පිම්බෙන මැඩියා යනු කෝධුපායාසයට (ක්‍රෝධයට හා දැඩි සිතේ දැවීමට) නමකි’ යි වදාළ සේක. එහි බලවත් වූ ක්‍රෝධයම කෝධුපායාසය නම් වේ. ‘කෝධුපායාසය ප්‍රහීණ කරනු’ යන්නෙන් මෙහිදී ප්‍රත්‍යවේක්ෂා බලයෙන් කෙලෙස් බැහැර කිරීම අදහස් කෙරේ.

ဒွိဓာပထောတိ ဧတ္ထ, ယထာ ပုရိသော သဓနော သဘောဂေါ ကန္တာရဒ္ဓါနမဂ္ဂပ္ပဋိပန္နော ဒွေဓာပထံ ပတွာ, ‘‘ဣမိနာ နု ခေါ ဂန္တဗ္ဗံ, ဣမိနာ ဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ နိစ္ဆေတုံ အသက္ကောန္တော တတ္ထေဝ တိဋ္ဌတိ, အထ နံ စောရာ ဥဋ္ဌဟိတွာ အနယဗျသနံ ပါပေန္တိ, ဧဝမေဝ ခေါ မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ နိသိန္နော ဘိက္ခု ဗုဒ္ဓါဒီသု ကင်္ခါယ ဥပ္ပန္နာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ, အထ နံ ကိလေသမာရာဒယော သဗ္ဗေ မာရာ အနယဗျသနံ ပါပေန္တိ, ဣတိ ဝိစိကိစ္ဆာ ဒွေဓာပထသမာ ဟောတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဒွိဓာပထောတိ ခေါ, ဘိက္ခု, ဝိစိကိစ္ဆာယေတံ [Pg.39] အဓိဝစန’’န္တိ. ပဇဟ ဝိစိကိစ္ဆန္တိ ဧတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝသေန ဝိစိကိစ္ဆာပဟာနံ ကထိတံ.

‘දෙමංසල’ (ද්විධාපථය) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: ධනය හා වස්තුව ඇති පුද්ගලයෙකු කාන්තාර මාර්ගයක ගමන් කරද්දී සතරමං හන්දියකට (හෝ මංසලකට) පැමිණ ‘මේ මාර්ගයේ යා යුතුද, අර මාර්ගයේ යා යුතුද’ යි තීරණය කරගත නොහැකිව එතැනම රැඳී සිටින විට, සොරුන් පැමිණ ඔහු වැනසීමට පත් කරන්නාක් මෙන්, මූලික කමටහන් ගෙන භාවනා කරන භික්ෂුවකට බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි සැකයක් (විචිකිච්ඡාවක්) ඇති වූ විට, ඔහුට කමටහන් දියුණු කළ නොහැකි වෙයි. එවිට කෙලෙස් මාරයා ඇතුළු සියලු මාරයෝ එම භික්ෂුව විනාශයට පත් කරති. මෙසේ විචිකිච්ඡාව දෙමංසලකට සමාන වේ. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, දෙමංසල යනු විචිකිච්ඡාවට නමකි’ යි වදාළ සේක. ‘විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ කරනු’ යන්නෙන් මෙහිදී කමටහන් ඉගෙනීම හා විමසීම මගින් සැකය දුරු කිරීම අදහස් කෙරේ.

စင်္ဂဝါရန္တိ ဧတ္ထ, ယထာ ရဇကေဟိ ခါရပရိဿာဝနမှိ ဥဒကေ ပက္ခိတ္တေ ဧကော ဥဒကဃဋော ဒွေပိ ဒသပိ ဝီသတိပိ ဃဋသတမ္ပိ ပဂ္ဃရတိယေဝ, ပသဋမတ္တမ္ပိ ဥဒကံ န တိဋ္ဌတိ, ဧဝမေဝ နီဝရဏသမင်္ဂိနော ပုဂ္ဂလဿ အဗ္ဘန္တရေ ကုသလဓမ္မော န တိဋ္ဌတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘စင်္ဂဝါရန္တိ ခေါ, ဘိက္ခု, ပဉ္စန္နေတံ နီဝရဏာနံ အဓိဝစန’’န္တိ. ပဇဟ ပဉ္စနီဝရဏေတိ ဧတ္ထ ဝိက္ခမ္ဘနတဒင်္ဂဝသေန နီဝရဏပ္ပဟာနံ ကထိတံ.

‘දිය පෙනේරය’ (චංගවාරය) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: රජකයන් විසින් ක්ෂාර ජලය පෙරා ගැනීම සඳහා භාවිත කරන දිය පෙනේරයකට ජලය කළයක්, දහයක්, විස්සක් හෝ සියයක් වත් කළ ද, එම ජලය සියල්ලම වැගිරී යනවා මිස ජල බිඳක්වත් එහි ඉතිරි නොවේ. එමෙන්ම නීවරණ ධර්මයන්ගෙන් පිරුණු පුද්ගලයාගේ සිත තුළ ද කිසිදු කුසල් දහමක් රඳා නොපවතී. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, දිය පෙනේරය යනු පංච නීවරණයන්ට නමකි’ යි වදාළ සේක. ‘පංච නීවරණයන් ප්‍රහීණ කරනු’ යන්නෙන් මෙහිදී විෂ්කම්භන හා තදංග ප්‍රහාණය මගින් නීවරණ බැහැර කිරීම අදහස් කෙරේ.

ကုမ္မောတိ ဧတ္ထ, ယထာ ကစ္ဆပဿ စတ္တာရော ပါဒါ သီသန္တိ ပဉ္စေဝ အင်္ဂါနိ ဟောန္တိ, ဧဝမေဝ သဗ္ဗေပိ သင်္ခတာ ဓမ္မာ ဂယှမာနာ ပဉ္စေဝ ခန္ဓာ ဘဝန္တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ကုမ္မောတိ ခေါ, ဘိက္ခု, ပဉ္စန္နေတံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အဓိဝစန’’န္တိ. ပဇဟ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေတိ ဧတ္ထ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ကထိတံ.

‘ඉබ්බා’ (කුම්මෝ) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: ඉබ්බාට ගාත් හතරක් හා හිසක් වශයෙන් අඟ පසඟ පහක් වන්නාක් මෙන්, සියලුම සංඛත ධර්මයන් කැටි කර ගත් විට ඇත්තේ පංචස්කන්ධය පමණි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, ඉබ්බා යනු පංච උපාදානස්කන්ධයන්ට නමකි’ යි වදාළ සේක. ‘පංච උපාදානස්කන්ධයන් ප්‍රහීණ කරනු’ යන්නෙන් මෙහිදී පංචස්කන්ධය කෙරෙහි ඇති ඇල්ම හා බැඳීම (ඡන්දරාගය) ප්‍රහීණ කිරීම අදහස් කෙරේ.

အသိသူနာတိ ဧတ္ထ, ယထာ သူနာယ ဥပရိ မံသံ ဌပေတွာ အသိနာ ကောဋ္ဋေန္တိ, ဧဝမိမေ သတ္တာ ဝတ္ထုကာမတ္ထာယ ကိလေသကာမေဟိ ဃာတယမာနာ ဝတ္ထုကာမာနံ ဥပရိ ကတွာ ကိလေသကာမေဟိ ကန္တိတာ ကောဋ္ဋိတာ စ ဟောန္တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘အသိသူနာတိ ခေါ, ဘိက္ခု, ပဉ္စန္နေတံ ကာမဂုဏာနံ အဓိဝစန’’န္တိ. ပဇဟ ပဉ္စ ကာမဂုဏေတိ ဧတ္ထ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ကထိတံ.

‘මස් කපන ලෑල්ල හා කඩුව’ (අසිසූනා) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: මස් කපන ලෑල්ලක් මත මස් තබා කඩුවකින් කොටන්නාක් මෙන්, මෙම සත්වයෝ වස්තු කාමයන් සඳහා කෙලෙස් කාමයන් මගින් තැළීමට හා පෙළීමට ලක් වෙති. වස්තු කාමයන් මත තබා කෙලෙස් කාමයන් විසින් ඔවුන්ව කපා කොටා දමනු ලබයි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, මස් කපන ලෑල්ල හා කඩුව යනු පංච කාමගුණයන්ට නමකි’ යි වදාළ සේක. ‘පංච කාමගුණයන් ප්‍රහීණ කරනු’ යන්නෙන් මෙහිදී පංච කාමගුණයන් කෙරෙහි ඇති ඇල්ම හා බැඳීම (ඡන්දරාගය) බැහැර කිරීම අදහස් කෙරේ.

မံသပေသီတိ ခေါ, ဘိက္ခူတိ ဧတ္ထ အယံ မံသပေသိ နာမ ဗဟုဇနပတ္ထိတာ ခတ္တိယာဒယော မနုဿာပိ နံ ပတ္ထေန္တိ ကာကာဒယော တိရစ္ဆာနာပိ. ဣမေ ဟိ သတ္တာ အဝိဇ္ဇာယ သမ္မတ္တာ နန္ဒိရာဂံ ဥပဂမ္မ ဝဋ္ဋံ ဝဍ္ဎေန္တိ. ယထာ ဝါ မံသပေသိ ဌပိတဌပိတဋ္ဌာနေ လဂ္ဂတိ, ဧဝမိမေ သတ္တာ နန္ဒိရာဂဗဒ္ဓါ ဝဋ္ဋေ လဂ္ဂန္တိ, ဒုက္ခံ ပတွာပိ န ဥက္ကဏ္ဌန္တိ, ဣတိ နန္ဒိရာဂေါ မံသပေသိသဒိသော ဟောတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘မံသပေသီတိ ခေါ, ဘိက္ခု, နန္ဒိရာဂဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. ပဇဟ နန္ဒီရာဂန္တိ ဧတ္ထ စတုတ္ထမဂ္ဂေန နန္ဒီရာဂပ္ပဟာနံ ကထိတံ.

‘මස් වැදැල්ල’ (මංසපේසී) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: මස් වැදැල්ල යනු බොහෝ දෙනා ප්‍රාර්ථනා කරන්නකි. රජුන් වැනි මිනිසුන් මෙන්ම කපුටන් වැනි තිරිසනුන් ද එය පතති. අවිද්‍යාවෙන් මත් වී සිටින මෙම සත්වයෝ ද නන්දිරාගය (ඇල්ම හා බැඳීම) නිසා සංසාර චක්‍රය වර්ධනය කරති. එසේම මස් වැදැල්ලක් තැබූ තැබූ තැන ඇලෙන්නාක් මෙන්, නන්දිරාගයෙන් බැඳුණු සත්වයෝ ද සංසාරයෙහි ඇලී සිටිති. ඔවුහු දුකට පත් වුව ද සංසාරය ගැන කළකිරීමට පත් නොවෙති. මෙසේ නන්දිරාගය මස් වැදැල්ලකට සමාන වේ. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, මස් වැදැල්ල යනු නන්දිරාගයට නමකි’ යි වදාළ සේක. ‘නන්දිරාගය ප්‍රහීණ කරනු’ යන්නෙන් මෙහිදී අර්හත් මාර්ගය මගින් නන්දිරාගය සහමුලින්ම දුරු කිරීම අදහස් කෙරේ.

နာဂေါတိ ခေါ, ဘိက္ခု, ခီဏာသဝဿေတံ ဘိက္ခုနော အဓိဝစနန္တိ ဧတ္ထ ယေနတ္ထေန ခီဏာသဝေါ နာဂေါတိ ဝုစ္စတိ, သော အနင်္ဂဏသုတ္တေ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၃) ပကာသိတော ဧဝ. နမော ကရောဟိ နာဂဿာတိ ခီဏာသဝဿ ဗုဒ္ဓနာဂဿ, ‘‘ဗုဒ္ဓေါ [Pg.40] သော ဘဂဝါ ဗောဓာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ဒန္တော သော ဘဂဝါ ဒမထာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, သန္တော သော ဘဂဝါ သမထာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, တိဏ္ဏော သော ဘဂဝါ တရဏာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ပရိနိဗ္ဗုတော သော ဘဂဝါ ပရိနိဗ္ဗာနာယ ဓမ္မံ ဒေသေတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၆၁) ဧဝံ နမက္ကာရံ ကရောဟီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဣတိ ဣဒံ သုတ္တံ ထေရဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဟောသိ. ထေရောပိ ဣဒမေဝ သုတ္တံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော. အယမေတဿ အတ္ထောတိ အယံ ဧတဿ ပဉှဿ အတ္ထော. ဣတိ ဘဂဝါ ရတနရာသိမှိ မဏိကူဋံ ဂဏှန္တော ဝိယ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ.

‘නාගයා’ (නාගෝ) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: රහතන් වහන්සේට ‘නාග’ යැයි කියනු ලබන්නේ යම් අර්ථයකින් ද, එය අනංගණ සූත්‍රයෙහි පැහැදිලි කර ඇත. ‘නාගයාට නමස්කාර කරනු’ යනු බුදු රජාණන් වහන්සේ නමැති ශ්‍රේෂ්ඨ නාගයාට නමස්කාර කරනු යන්නයි. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ අවබෝධ කරගත් ධර්මය අන්‍යයන්ගේ අවබෝධය පිණිස දේශනා කරන සේක; දමනය වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන්‍යයන් දමනය කරනු පිණිස දහම් දෙසන සේක; සන්සුන් වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන්‍යයන්ගේ සන්සිඳීම පිණිස දහම් දෙසන සේක; සංසාරයෙන් එතෙර වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන්‍යයන් එතෙර කරනු පිණිස දහම් දෙසන සේක; පිරිනිවුණු ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන්‍යයන්ගේ පිරිනිවීම පිණිස දහම් දෙසන සේක. මෙසේ උන්වහන්සේට නමස්කාර කරනු යනු මෙහි අර්ථයයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රය (කුමාර කාශ්‍යප) තෙරුන් වහන්සේට කමටහනක් විය. උන්වහන්සේ ද මෙම සූත්‍රයම කමටහනක් කොට ගෙන විදර්ශනා වඩා අර්හත්වයට පත් වූ සේක. ‘මෙය මෙහි අර්ථයයි’ යනු ඉහත ප්‍රශ්නයෙහි අර්ථයයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රත්න රාශියකින් මාණික්‍යයක් තෝරා ගන්නාක් මෙන්, උචිත අනුසන්ධියෙන් යුතුව මෙම දේශනාව අවසන් කළ සේක.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

ဝမ္မိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වම්මික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၄. ရထဝိနီတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. රථවිනීත සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၅၂. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ရထဝိနီတသုတ္တံ. တတ္ထ ရာဇဂဟေတိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ, တဉှိ မန္ဓာတုမဟာဂေါဝိန္ဒာဒီဟိ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ ရာဇဂဟန္တိ ဝုစ္စတိ. အညေပေတ္ထ ပကာရေ ဝဏ္ဏယန္တိ. ကိံ တေဟိ? နာမမေတံ တဿ နဂရဿ. တံ ပနေတံ ဗုဒ္ဓကာလေ စ စက္ကဝတ္တိကာလေ စ နဂရံ ဟောတိ, သေသကာလေ သုညံ ဟောတိ ယက္ခပရိဂ္ဂဟိတံ, တေသံ ဝသန္တဝနံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ. ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေတိ ဝေဠုဝနန္တိ တဿ ဥယျာနဿ နာမံ, တံ ကိရ ဝေဠူဟိ ပရိက္ခိတ္တံ အဟောသိ အဋ္ဌာရသဟတ္ထေန စ ပါကာရေန, ဂေါပုရဋ္ဋာလကယုတ္တံ နီလောဘာသံ မနောရမံ, တေန ဝေဠုဝနန္တိ ဝုစ္စတိ. ကလန္ဒကာနဉ္စေတ္ထ နိဝါပံ အဒံသု, တေန ကလန္ဒကနိဝါပေါတိ ဝုစ္စတိ.

252. "එවං මේ සුතං" යන්නෙන් ඇරඹෙනුයේ රථවිනීත සූත්‍රයයි. එහි "රාජගහේ" යනු එම නම ඇති නගරයයි. මන්ධාතු, මහාගෝවින්ද ආදී රජවරුන් විසින් පාලනය කරන ලද (අත්පත් කරගන්නා ලද) බැවින් එය "රාජගහ" (රජගහනුවර) යැයි කියනු ලැබේ. මේ පිළිබඳව තවත් විවිධ අර්ථකථනයන් ද පවතී. ඒවායින් කුමන ප්‍රයෝජනයක්ද? මෙය එම නගරයේ නාමයයි. එම නගරය බුදුන් වහන්සේලා ලොව පහළ වන කාලයෙහි සහ සක්විති රජවරුන් පහළ වන කාලයෙහි නගරයක්ව පවතින අතර, සෙසු කාලවලදී මිනිසුන්ගෙන් ශුන්‍ය වූ, යක්ෂයන් වාසය කරන වනයක්ව පවතී. "වේළුවනේ කලන්දකනිවාපේ" යන්නෙහි වේළුවන යනු එම උයනේ නාමයයි. එය උණ ගස්වලින් වටවී තිබූ බවත්, රියන් දහඅටක් උසැති ප්‍රාකාරයකින් වටවී තිබූ බවත් කියනු ලැබේ. එය ගෝපුර හා අට්ටාලවලින් යුක්ත වූ, නිල් පැහැති ප්‍රභාවෙන් බබළන, ඉතා මනරම් ස්ථානයකි. එබැවින් එය වේළුවනය යැයි කියනු ලැබේ. එහි සිටි කලන්දකයන්ට (කළු ලේනුන්ට) ආහාර ලබා දුන් බැවින් එය කලන්දකනිවාපය යැයි කියනු ලැබේ.

ပုဗ္ဗေ ကိရ အညတရော ရာဇာ တတ္ထ ဥယျာနကီဠနတ္ထံ အာဂတော သုရာမဒေန မတ္တော ဒိဝါသေယျံ ဥပဂတော သုပိ. ပရိဇနောပိဿ, ‘‘သုတ္တော ရာဇာ’’တိ ပုပ္ဖဖလာဒီဟိ ပလောဘိယမာနော ဣတော စိတော စ ပက္ကာမိ, အထ သုရာဂန္ဓေန အညတရသ္မာ သုသိရရုက္ခာ ကဏှသပ္ပော နိက္ခမိတွာ ရညာဘိမုခေါ အာဂစ္ဆတိ. တံ ဒိသွာ ရုက္ခဒေဝတာ, ‘‘ရညော ဇီဝိတံ ဒမ္မီ’’တိ ကာဠကဝေသေန အာဂန္တွာ ကဏ္ဏမူလေ သဒ္ဒမကာသိ. ရာဇာ ပဋိဗုဇ္ဈိ, ကဏှသပ္ပော [Pg.41] နိဝတ္တော. သော တံ ဒိသွာ, ‘‘ဣမာယ မမ ဇီဝိတံ ဒိန္န’’န္တိ ကာဠကာနံ တတ္ထ နိဝါပံ ပဋ္ဌပေသိ, အဘယဃောသနဉ္စ ဃောသာပေသိ. တသ္မာ တံ တတော ပဘုတိ ကလန္ဒကနိဝါပန္တိ သင်္ချံ ဂတံ. ကလန္ဒကာတိ ကာဠကာနံ နာမံ.

අතීතයෙහි එක්තරා රජෙකු උයනෙහි ක්‍රීඩා කිරීම සඳහා එහි පැමිණි අතර, මත්පැන් පානය කොට මත්ව දිවා කාලයේ නින්දට වැටුණේය. රජු නිදා සිටින බව දුටු පිරිවර ජනයා මල් පලතුරු ආදියෙහි ඇලී එහේ මෙහේ විසිර ගියහ. එවිට මත්පැන් ගඳ නිසා එක්තරා බෙන සහිත ගසක සිටි නාගයෙක් පිටතට පැමිණ රජු දෙසට ඇදුණේය. එය දුටු රුක් දේවතාවිය "රජුට ජීවිතය දෙන්නෙමි" යි සිතා, කළු ලේනෙකුගේ වේශයෙන් පැමිණ රජුගේ කන් අසල හඬක් නැගුවාය. රජු අවදි වූ අතර නාගයා ආපසු හැරී ගියේය. රජු එය දැක "මේ ලේනා මට ජීවිතය දුන්නේය" යි සිතා, එතැන් පටන් එහි ලේනුන්ට ආහාර ලබා දීමට කටයුතු කළ අතර අභයඝෝෂණය ද කරවීය. එබැවින් එතැන් පටන් එම ස්ථානය "කලන්දකනිවාපය" යන නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. "කලන්දක" යනු කළු ලේනුන්ට කියන නමකි.

ဇာတိဘူမိကာတိ ဇာတိဘူမိဝါသိနော. တတ္ထ ဇာတိဘူမီတိ ဇာတဋ္ဌာနံ. တံ ခေါ ပနေတံ နေဝ ကောသလမဟာရာဇာဒီနံ န စင်္ကီဗြာဟမဏာဒီနံ န သက္ကသုယာမသန္တုသိတာဒီနံ န အသီတိမဟာသာဝကာဒီနံ န အညေသံ သတ္တာနံ ဇာတဋ္ဌာနံ ‘‘ဇာတိဘူမီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယဿ ပန ဇာတဒိဝသေ ဒသသဟဿိလောကဓာတု ဧကဒ္ဓဇမာလာဝိပ္ပကိဏ္ဏကုသုမဝါသစုဏ္ဏဂန္ဓသုဂန္ဓာ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လမိဝ နန္ဒနဝနံ ဝိရောစမာနာ ပဒုမိနိပဏ္ဏေ ဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ အကမ္ပိတ္ထ, ဇစ္စန္ဓာဒီနဉ္စ ရူပဒဿနာဒီနိ အနေကာနိ ပါဋိဟာရိယာနိ ပဝတ္တိံသု, တဿ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တဿ ဇာတဋ္ဌာနသာကိယဇနပဒေါ ကပိလဝတ္ထာဟာရော, သာ ‘‘ဇာတိဘူမီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

"ජාතිභූමිකා" යනු ජාතිභූමියෙහි වාසය කරන භික්ෂූන් වහන්සේලායි. එහි "ජාතිභූමි" යනු උපන් ස්ථානයයි. එම උපන් ස්ථානය කොසොල් මහරජු ආදීන්ගේ උපන් ස්ථානයට හෝ චංකී බ්‍රාහ්මණයා ආදීන්ගේ උපන් ස්ථානයට හෝ ශක්‍ර, සුයාම, සන්තුසිත ආදී දෙවිවරුන්ගේ උපන් ස්ථානයට හෝ අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාගේ උපන් ස්ථානයට හෝ සෙසු සත්වයන්ගේ උපන් ස්ථානයට කියන නමක් නොවේ. යම් සර්වඥ බෝසතාණන් වහන්සේ නමකගේ උපන් දිනයෙහි දසදහසක් ලෝක ධාතුව එකම ධජ මාලාවන්ගෙන් හා විසුරුවන ලද මල් සුවඳින් හා මල් රේණුවලින් සුවඳවත් වූ, මුළුමනින්ම පිපී ගිය නන්දන වනය මෙන් බබළමින්, නෙළුම් කොළයක් මත වූ දිය බිඳක් මෙන් කම්පා වූයේද, උපතින් අන්ධ වූවන්ට පෙනීම ලැබීම ආදී බොහෝ ප්‍රාතිහාර්යයන් සිදු වූයේද, උන්වහන්සේගේ උපන් ස්ථානය වූ ශාක්‍ය ජනපදයේ කපිලවස්තු පුරය "ජාතිභූමිය" යැයි කියනු ලැබේ.

ဓမ္မဂရုဘာဝဝဏ္ဏနာ

ධර්ම ගෞරවය පිළිබඳ විස්තරය.

ဝဿံဝုဋ္ဌာတိ တေမာသံ ဝဿံဝုဋ္ဌာ ပဝါရိတပဝါရဏာ ဟုတွာ. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစာတိ ‘‘ကစ္စိ, ဘိက္ခဝေ, ခမနီယ’’န္တိအာဒီဟိ ဝစနေဟိ အာဂန္တုကပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ဧတံ, ‘‘ကော နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိဝစနမဝေါစ. တေ ကိရ ဘိက္ခု, – ‘‘ကစ္စိ, ဘိက္ခဝေ, ခမနီယံ ကစ္စိ ယာပနီယံ, ကစ္စိတ္ထ အပ္ပကိလမထေန အဒ္ဓါနံ အာဂတာ, န စ ပိဏ္ဍကေန ကိလမိတ္ထ, ကုတော စ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, အာဂစ္ဆထာ’’တိ ပဋိသန္ထာရဝသေန ပုစ္ဆိတာ – ‘‘ဘဂဝါ သာကိယဇနပဒေ ကပိလဝတ္ထာဟာရတော ဇာတိဘူမိတော အာဂစ္ဆာမာ’’တိ အာဟံသု. အထ ဘဂဝါ နေဝ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ, န သက္ကောဒနဿ, န သုက္ကောဒနဿ, န ဓောတောဒနဿ, န အမိတောဒနဿ, န အမိတ္တာယ ဒေဝိယာ, န မဟာပဇာပတိယာ, န သကလဿ သာကိယမဏ္ဍလဿ အာရောဂျံ ပုစ္ဆိ. အထ ခေါ အတ္တနာ စ ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိံ ပရဉ္စ တတ္ထ သမာဒပေတာရံ ပဋိပတ္တိသမ္ပန္နံ ဘိက္ခုံ ပုစ္ဆန္တော ဣဒံ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ.

"වස්සංවුට්ඨා" යනු තෙමසක් වස් වැස පවාරණය කළ භික්ෂූන් වහන්සේලායි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, ශරීර සුවතාව කෙසේද" ආදී වචනවලින් ආගන්තුක පිළිසඳරෙහි යෙදී, "මහණෙනි, කවරෙක්ද" ආදී වශයෙන් මෙම වචනය වදාළ සේක. එම භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන්, "මහණෙනි, ශරීර සුවතාව කෙසේද, යැපීම පහසුද, පයින් පැමිණීමේදී වැඩි වෙහෙසක් නොවූයේද, පිණ්ඩපාතයෙන් පීඩා නොවූයේද, මහණෙනි, ඔබ වහන්සේලා කොහේ සිට පැමිණෙන්නේද?" යි පිළිසඳර වශයෙන් විමසූ කල්හි, උන්වහන්සේලා "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, අපි ශාක්‍ය ජනපදයේ කපිලවස්තු පුරයෙහි වූ (ඔබ වහන්සේගේ) ජාතිභූමියෙහි සිට පැමිණෙමු" යි පැවසූහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුද්ධෝදන මහරජුගේ හෝ ශක්කෝදන, සුක්කෝදන, ධෝතෝදන, අමිතෝදන යන රජවරුන්ගේ හෝ අමිතා දේවියගේ හෝ මහා ප්‍රජාපතී ගෝතමියගේ හෝ මුළු ශාක්‍ය වංශිකයන්ගේ සුවදුක් විමසා නොසිටියහ. එසේ නොව, තමන් වහන්සේ ද දශ කථා වස්තූන්ගෙන් යුක්තව, අනුන්ව ද එම දශ කථා වස්තූන්හි සමාදන් කරවන පිළිවෙත් සපන් භික්ෂුවක පිළිබඳව විමසමින්, "මහණෙනි, කවරෙක්ද" ආදී වශයෙන් මෙම වචනය වදාළ සේක.

ကသ္မာ [Pg.42] ပန ဘဂဝါ သုဒ္ဓေါဒနာဒီနံ အာရောဂျံ အပုစ္ဆိတွာ ဧဝရူပံ ဘိက္ခုမေဝ ပုစ္ဆတိ? ပိယတာယ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ပဋိပန္နကာ ဘိက္ခူ ဘိက္ခုနိယော ဥပါသကာ ဥပါသိကာယော စ ပိယာ ဟောန္တိ မနာပါ. ကိံ ကာရဏာ? ဓမ္မဂရုတာယ. ဓမ္မဂရုနော ဟိ တထာဂတာ, သော စ နေသံ ဓမ္မဂရုဘာဝေါ, ‘‘ဒုက္ခံ ခေါ အဂါရဝေါ ဝိဟရတိ, အပ္ပတိဿော’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၁) ဣမိနာ အဇပါလနိဂြောဓမူလေ ဥပ္ပန္နဇ္ဈာသယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓမ္မဂရုတာယေဝ ဟိ ဘဂဝါ မဟာကဿပတ္ထေရဿ အဘိနိက္ခမနဒိဝသေ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကရောန္တော တိဂါဝုတံ မဂ္ဂံ အဂမာသိ. အတိရေကတိယောဇနသတံ မဂ္ဂံ ဂန္တွာ ဂင်္ဂါတီရေ ဓမ္မံ ဒေသေတွာ မဟာကပ္ပိနံ သပရိသံ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌပေသိ. ဧကသ္မိံ ပစ္ဆာဘတ္တေ ပဉ္စစတ္တာလီသယောဇနံ မဂ္ဂံ ဂန္တွာ ကုမ္ဘကာရဿ နိဝေသနေ တိယာမရတ္တိံ ဓမ္မကထံ ကတွာ ပုက္ကုသာတိကုလပုတ္တံ အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌပေသိ. ဝီသယောဇနသတံ ဂန္တွာ ဝနဝါသိသာမဏေရဿ အနုဂ္ဂဟံ အကာသိ. သဋ္ဌိယောဇနမဂ္ဂံ ဂန္တွာ ခဒိရဝနိယတ္ထေရဿ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. အနုရုဒ္ဓတ္ထေရော ပါစီနဝံသဒါယေ နိသိန္နော မဟာပုရိသဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေတီတိ ဉတွာ တတ္ထ အာကာသေန ဂန္တွာ ထေရဿ ပုရတော ဩရုယှ သာဓုကာရမဒါသိ. ကောဋိကဏ္ဏသောဏတ္ထေရဿ ဧကဂန္ဓကုဋိယံ သေနာသနံ ပညပါပေတွာ ပစ္စူသကာလေ ဓမ္မဒေသနံ အဇ္ဈေသိတွာ သရဘညပရိယောသာနေ သာဓုကာရမဒါသိ. တိဂါဝုတံ မဂ္ဂံ ဂန္တွာ တိဏ္ဏံ ကုလပုတ္တာနံ ဝသနဋ္ဌာနေ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနေ သာမဂ္ဂိရသာနိသံသံ ကထေသိ. ကဿပေါပိ ဘဂဝါ – ‘‘အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌိတော အရိယသာဝကော အယ’’န္တိ ဝိဿာသံ ဥပ္ပာဒေတွာ ဃဋိကာရဿ ကုမ္ဘကာရဿ နိဝေသနံ ဂန္တွာ သဟတ္ထာ အာမိသံ ဂဟေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුද්ධෝදන රජු ආදීන්ගේ සුවදුක් නොවිමසා මෙබඳු භික්ෂුවකගේම සුවදුක් විමසුවේ මන්ද? පිළිතුර නම් උන්වහන්සේලා කෙරෙහි ඇති ප්‍රිය බවයි. බුදුරජාණන් වහන්සේලාට පිළිවෙත් පුරන භික්ෂු, භික්ෂුණී, උපාසක, උපාසිකාවෝ ඉතා ප්‍රියමනාප වෙති. එයට හේතුව කුමක්ද? ධර්මයට ඇති ගරුත්වයයි. තථාගතයන් වහන්සේලා ධර්මයට ගරු කරති. උන්වහන්සේලාගේ එම ධර්ම ගෞරවය, "ගෞරවයක් නැතිව, යටහත් පහත් බවක් නැතිව වාසය කිරීම දුකකි" යනුවෙන් අජපල් නුග රුක මුලදී පහළ වූ අදහසින් දත යුතුය. ධර්ම ගෞරවය නිසාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ පැවිදි වූ දිනයෙහි උන්වහන්සේව පිළිගැනීම පිණිස ගාවුත තුනක් මග වැඩම කළ සේක. යොදුන් සියයකට වඩා වැඩි මගක් ගෙවා ගොස් ගංගා තීරයේදී ධර්මය දේශනා කොට මහා කප්පින රජු ඇතුළු පිරිස අර්හත්වයෙහි පිහිටුවූ සේක. එක් දිනක දහවලින් පසු යොදුන් හතළිස් පහක් මග ගෙවා ගොස් කුඹල්කරුවෙකුගේ නිවසක රැය තුන් යාමය මුළුල්ලේ ධර්ම කථා පවත්වා පුක්කුසාති කුලපුත්‍රයාව අනාගාමි ඵලයෙහි පිහිටුවූ සේක. යොදුන් එකසිය විස්සක් ගෙවා වැඩම කොට වනවාසී තිස්ස සාමණේරයන් වහන්සේට අනුග්‍රහ කළ සේක. යොදුන් සැටක් දුර වඩිනා සේක. ධර්මය දේශනා කළ සේක. අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ පාචීනවංශදායෙහි වැඩහිඳ මහාපුරිස විතර්ක කල්පනා කරන බව දැන, එතැනට අහසින් වැඩම කොට තෙරුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි අහසින් බැස සාධුකාර දුන් සේක. කෝටිකණ්ණ සෝණ තෙරුන් වහන්සේට එකම ගන්ධකුටියෙහි සේනාසනය පනවා දී, අලුයම් කාලයෙහි ධර්ම දේශනා කිරීමට ආරාධනා කොට ස්වරභාණ අවසානයේ සාධුකාර දුන් සේක. ගාවුත තුනක් මග ගෙවා වැඩම කොට කුලපුත්‍රයන් තිදෙනා වසන ගෝසිංගසාල වනයට ගොස් සාමග්ගි රසයෙහි ආනිසංස දේශනා කළ සේක. කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, "මොහු අනාගාමි ඵලයෙහි පිහිටි ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකි" යන විශ්වාසය ඇතිව ඝටීකාර කුඹල්කරුගේ නිවසට වැඩම කොට තමන් වහන්සේගේ අතින්ම ආමිසය පිළිගෙන වැළඳූ සේක.

အမှာကံယေဝ ဘဂဝါ ဥပကဋ္ဌာယ ဝဿူပနာယိကာယ ဇေတဝနတော ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော စာရိကံ နိက္ခမိ. ကောသလမဟာရာဇအနာထပိဏ္ဍိကာဒယော နိဝတ္တေတုံ နာသက္ခိံသု. အနာထပိဏ္ဍိကော ဃရံ အာဂန္တွာ ဒေါမနဿပ္ပတ္တော နိသီဒိ. အထ နံ ပုဏ္ဏာ နာမ ဒါသီ ဒေါမနဿပ္ပတ္တောသိ သာမီတိ အာဟ. ‘‘အာမ ဇေ, သတ္ထာရံ နိဝတ္တေတုံ နာသက္ခိံ, အထ မေ ဣမံ တေမာသံ ဓမ္မံ ဝါ သောတုံ, ယထာဓိပ္ပာယံ ဝါ ဒါနံ ဒါတုံ န လဘိဿာမီ’’တိ စိန္တာ ဥပ္ပန္နာတိ. အဟမ္ပိ သာမိ သတ္ထာရံ နိဝတ္တေဿာမီတိ. သစေ နိဝတ္တေတုံ သက္ကောသိ, ဘုဇိဿာယေဝ တွန္တိ. သာ ဂန္တွာ ဒသဗလဿ ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိတွာ ‘‘နိဝတ္တထ ဘဂဝါ’’တိ အာဟ. ပုဏ္ဏေ တွံ ပရပဋိဗဒ္ဓဇီဝိကာ ကိံ မေ ကရိဿသီတိ. ဘဂဝါ [Pg.43] မယှံ ဒေယျဓမ္မော နတ္ထီတိ တုမှေပိ ဇာနာထ, တုမှာကံ နိဝတ္တနပစ္စယာ ပနာဟံ တီသု သရဏေသု ပဉ္စသု သီလေသု ပတိဋ္ဌဟိဿာမီတိ. ဘဂဝါ သာဓု သာဓု ပုဏ္ဏေတိ သာဓုကာရံ ကတွာ နိဝတ္တေတွာ ဇေတဝနမေဝ ပဝိဋ္ဌော. အယံ ကထာ ပါကဋာ အဟောသိ. သေဋ္ဌိ သုတွာ ပုဏ္ဏာယ ကိရ ဘဂဝါ နိဝတ္တိတောတိ တံ ဘုဇိဿံ ကတွာ ဓီတုဋ္ဌာနေ ဌပေသိ. သာ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစိတွာ ပဗ္ဗဇိ, ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိ. အထဿာ သတ္ထာ အာရဒ္ဓဝိပဿကဘာဝံ ဉတွာ ဣမံ ဩဘာသဂါထံ ဝိဿဇ္ဇေသိ –

අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වස් සමාදන් වීමේ කාලය ආසන්න වූ විට, භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන ජේතවනාරාමයෙන් චාරිකාවෙහි වැඩම කිරීමට පිටත් වූ සේක. කොසොල් මහ රජතුමා සහ අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා ඇතුළු පිරිසට උන්වහන්සේව නැවත වඩම්මවා ගැනීමට (නැවතුම් කරවා ගැනීමට) නොහැකි විය. අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා නිවසට පැමිණ මහත් කනස්සල්ලෙන් යුතුව අසුන් ගත්තේය. එවිට පුණ්ණා නම් දාසිය, 'ස්වාමීනි, ඔබ කනස්සල්ලෙන් පසුවන්නේ ඇයි?' දැයි ඇසුවාය. 'පුණ්ණා, මට බුදුන් වහන්සේව නවතා ගැනීමට නොහැකි වුණා. මට මේ වස් තුන් මාසය තුළ ධර්මය ඇසීමට හෝ රිසි පරිදි දන් දීමට නොලැබෙනු ඇතැයි සිතුවිල්ලක් ඇති වුණා' යැයි ඔහු පැවසීය. එවිට ඇය, 'ස්වාමීනි, මම බුදුන් වහන්සේව නවතා ගන්නෙමි' යැයි කීවාය. 'පුණ්ණා, ඉදින් ඔබට උන්වහන්සේව නවතා ගැනීමට හැකි වුවහොත්, මම ඔබව දාසී භාවයෙන් නිදහස් කරන්නෙමි' යැයි සිටුතුමා පැවසීය. ඇය ගොස් දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහි වැතිර වැඳ වැටී, 'ස්වාමීනි භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ආපසු වැඩම කළ මැනව' යැයි අයැද සිටියාය. බුදුන් වහන්සේ, 'පුණ්ණා, අනුන් යටතේ ජීවත්වන ඔබ මට කුමක් කර දෙන්නෙහිද?' දැයි වදාළ සේක. 'ස්වාමීනි, මා සතුව පූජා කිරීමට දේයධර්මයක් නොමැති බව ඔබ වහන්සේද දන්නා සේක. නමුත් ඔබ වහන්සේගේ ආපසු වැඩම කිරීම නිසා මම තෙරුවන් සරණ ගොස් පන්සිල් සමාදන් වන්නෙමි' යැයි ඇය සැළ කළාය. බුදුන් වහන්සේ 'සාදු! සාදු! පුණ්ණා' යැයි සාධුකාර දී, ජේතවනයටම ආපසු වැඩම කළ සේක. මෙම පුවත ප්‍රකට විය. සිටුතුමා එය අසා, පුණ්ණා විසින් බුදුන් වහන්සේව නවතා ගත් බව දැන ඇයව දාසී භාවයෙන් මුදා දියණියකගේ තනතුරෙහි තැබීය. ඇය පසුව පැවිදි බව ඉල්ලා මහණ වී විදර්ශනා භාවනා ආරම්භ කළාය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ ඇයගේ ආරම්භ කළ විදර්ශනා ඇති බව දැන මෙම ප්‍රභාස්වර ගාථාව වදාළ සේක.

‘‘ပုဏ္ဏေ ပူရေသိ သဒ္ဓမ္မံ, စန္ဒော ပန္နရသော ယထာ;

ပရိပုဏ္ဏာယ ပညာယ, ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿသီ’’တိ. (ထေရီဂါ. ၃);

පුණ්ණා, ඔබ පසළොස්වක පුන් සඳ මෙන් සද්ධර්මය සම්පූර්ණ කළෙහිය. පිරිපුන් ප්‍රඥාවෙන් යුතුව සියලු දුක් කෙළවර කරන්නෙහිය.

ဂါထာပရိယောသာနေ အရဟတ္တံ ပတွာ အဘိညာတာ သာဝိကာ အဟောသီတိ. ဧဝံ ဓမ္မဂရုနော တထာဂတာ.

ගාථාව අවසානයේ ඇය අරහත් ඵලයට පත්ව ප්‍රකට ශ්‍රාවිකාවක බවට පත් වූවාය. මෙසේ තථාගතයන් වහන්සේලා ධර්මයට ගරු කරන සේක.

နန္ဒကတ္ထေရေ ဥပဋ္ဌာနသာလာယံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တေပိ ဘဂဝါ အနဟာတောဝ ဂန္တွာ တိယာမရတ္တိံ ဌိတကောဝ ဓမ္မကထံ သုတွာ ဒေသနာပရိယောသာနေ သာဓုကာရမဒါသိ. ထေရော အာဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ, ‘‘ကာယ ဝေလာယ, ဘန္တေ, အာဂတတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆိ. တယာ သုတ္တန္တေ အာရဒ္ဓမတ္တေတိ. ဒုက္ကရံ ကရိတ္ထ, ဘန္တေ, ဗုဒ္ဓသုခုမာလာ တုမှေတိ. သစေ တွံ, နန္ဒ, ကပ္ပံ ဒေသေတုံ သက္ကုဏေယျာသိ, ကပ္ပမတ္တမ္ပာဟံ ဌိတကောဝ သုဏေယျန္တိ ဘဂဝါ အဝေါစ. ဧဝံ ဓမ္မဂရုနော တထာဂတာ. တေသံ ဓမ္မဂရုတာယ ပဋိပန္နကာ ပိယာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ပဋိပန္နကေ ပုစ္ဆိ. ပဋိပန္နကော စ နာမ အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နော နော ပရဟိတာယ, ပရဟိတာယ ပဋိပန္နော နော အတ္တဟိတာယ, နော အတ္တဟိတာယ စ ပဋိပန္နော နော ပရဟိတာယ စ, အတ္တဟိတာယ စ ပဋိပန္နော ပရဟိတာယ စာတိ စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ.

නන්දක තෙරුන් වහන්සේ උපස්ථාන ශාලාවේ ධර්මය දේශනා කරන කල්හිද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නොපෙනී වැඩම කොට රැය පුරා සිටගෙනම ධර්මය ශ්‍රවණය කොට දේශනය අවසානයේ සාධුකාර දුන් සේක. තෙරුන් වහන්සේ වැඩම කර වැඳ නමස්කාර කොට, 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ කවර වේලාවක වැඩම කළ සේක්ද?' දැයි විමසීය. 'ඔබ සූත්‍රය දේශනා කරන්නට පටන් ගත් මොහොතේම වැඩම කළෙමි' යි වදාළ සේක. 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ඉතා සුකුමාර වූ බුදුවරයෙකු වෙලත් මෙවැනි දුෂ්කර ක්‍රියාවක් කළ සේක' යැයි කී කල, 'නන්ද, ඔබ කල්පයක් මුළුල්ලේ ධර්මය දේශනා කරන්නේ නම්, මම කල්පයක් වුවද සිටගෙනම එය ශ්‍රවණය කරන්නෙමි' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. මෙසේ තථාගතයන් වහන්සේලා ධර්මයට ගරු කරති. ධර්මයට ගරු කරන බැවින් ප්‍රතිපත්තියෙහි යෙදෙන්නන් උන්වහන්සේලාට ප්‍රිය වේ. එබැවින් උන්වහන්සේලා ප්‍රතිපත්තියෙහි යෙදෙන්නන් ගැන විමසති. ප්‍රතිපත්තියෙහි යෙදෙන තැනැත්තා සිව් ආකාර වේ: තමාගේ යහපත පිණිස පිළිපන් නමුත් අනුන්ගේ යහපත පිණිස නොපිළිපන් අය, අනුන්ගේ යහපත පිණිස පිළිපන් නමුත් තමාගේ යහපත පිණිස නොපිළිපන් අය, තමාගේ හෝ අනුන්ගේ යන දෙපාර්ශවයේම යහපත පිණිස නොපිළිපන් අය සහ තමාගේ මෙන්ම අනුන්ගේද යහපත පිණිස පිළිපන් අය වශයෙනි.

တတ္ထ ယော သယံ ဒသန္နံ ကထာဝတ္ထူနံ လာဘီ ဟောတိ, ပရံ တတ္ထ န ဩဝဒတိ န အနုသာသတိ အာယသ္မာ ဗာကုလော ဝိယ. အယံ အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နော နာမ နော ပရဟိတာယ ပဋိပန္နော, ဧဝရူပံ ဘိက္ခုံ ဘဂဝါ န ပုစ္ဆတိ. ကသ္မာ? န မယှံ သာသနဿ ဝဍ္ဎိပက္ခေ ဌိတောတိ.

එහි යම් පුද්ගලයෙක් තමාම දස කථාවස්තුන් (අල්පේච්ඡතාදී ගුණ) ලබා ගත්තේද, නමුත් අනුන්ට ඒ පිළිබඳව අවවාද අනුශාසනා නොකරයිද, ඔහු ආයුෂ්මත් බාකුල තෙරුන් මෙනි. ඔහු තමාගේ යහපත පිණිස පිළිපන් නමුත් අනුන්ගේ යහපත පිණිස නොපිළිපන් අයෙකු ලෙස හැඳින්වේ. මෙබඳු භික්ෂූන් ගැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විමසන්නේ නැත. ඒ මන්ද යත්, ඔහු මාගේ ශාසනයේ අභිවෘද්ධිය පිණිස ක්‍රියා කරන්නෙකු ලෙස නොසලකන බැවිනි.

ယော ပန ဒသန္နံ ကထာဝတ္ထူနံ အလာဘီ, ပရံ တေဟိ ဩဝဒတိ တေန ကတဝတ္တသာဒိယနတ္ထံ ဥပနန္ဒော သကျပုတ္တော ဝိယ, အယံ ပရဟိတာယ ပဋိပန္နော [Pg.44] နာမ နော အတ္တဟိတာယ, ဧဝရူပမ္ပိ န ပုစ္ဆတိ. ကသ္မာ? အဿ တဏှာ မဟာပစ္ဆိ ဝိယ အပ္ပဟီနာတိ.

තවද යමෙක් දස කථාවස්තුන් තමා සතු කර නොගෙන, අනුන්ට පමණක් එමගින් අවවාද කරයිද (තමාට වත්පිළිවෙත් කරවා ගැනීම පිණිස ක්‍රියා කරන ශාක්‍යපුත්‍ර උපනන්ද මෙන්), ඔහු අනුන්ගේ යහපත පිණිස පිළිපන් නමුත් තමාගේ යහපත පිණිස නොපිළිපන් අයෙකු ලෙස හැඳින්වේ. එවැනි අය ගැනද උන්වහන්සේ විමසන්නේ නැත. මන්දයත්, ඔහු තුළ විශාල පැසක් බඳු වූ තෘෂ්ණාව තවමත් ප්‍රහීණය වී නොමැති බැවිනි.

ယော အတ္တနာပိ ဒသန္နံ ကထာဝတ္ထူနံ အလာဘီ, ပရမ္ပိ တေဟိ န ဩဝဒတိ, လာဠုဒါယီ ဝိယ, အယံ နေဝ အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နော န ပရဟိတာယ, ဧဝရူပမ္ပိ န ပုစ္ဆတိ. ကသ္မာ? အဿ အန္တော ကိလေသာ ဖရသုဆေဇ္ဇာ ဝိယ မဟန္တာတိ.

යම් භික්ෂුවක් තමා තුළද එම දස කථාවස්තුන් නොමැතිව, අනුන්ටද අවවාද නොකරයිද (ලාළුදායී තෙරුන් මෙන්), ඔහු තමාගේ හෝ අනුන්ගේ යහපත පිණිස නොපිළිපන් අයෙකු ලෙස හැඳින්වේ. එවැනි අය ගැනද උන්වහන්සේ විමසන්නේ නැත. මන්දයත්, ඔහු තුළ කෙටේරියකින් කපා දැමිය යුතු තරම් විශාල කෙලෙස් ඇති බැවිනි.

ယော ပန သယံ ဒသန္နံ ကထာဝတ္ထူနံ လာဘီ, ပရမ္ပိ တေဟိ ဩဝဒတိ, အယံ အတ္တဟိတာယ စေဝ ပရဟိတာယ စ ပဋိပန္နော နာမ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနမဟာကဿပါဒယော အသီတိမဟာထေရာ ဝိယ, ဧဝရူပံ ဘိက္ခုံ ပုစ္ဆတိ. ကသ္မာ? မယှံ သာသနဿ ဝုဍ္ဎိပက္ခေ ဌိတောတိ. ဣဓာပိ ဧဝရူပမေဝ ပုစ္ဆန္တော – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ.

තවද යමෙක් තමාම එම දස කථාවස්තුන්ගෙන් යුක්තව, අනුන්ටද එමගින් අවවාද කරයිද (සාරිපුත්ත, මොග්ගල්ලාන, මහා කාශ්‍යප ආදී අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් මෙන්), ඔහු තමාගේ මෙන්ම අනුන්ගේද යහපත පිණිස පිළිපන් අයෙකු ලෙස හැඳින්වේ. මෙබඳු භික්ෂූන් ගැන බුදුන් වහන්සේ විමසන සේක. මන්දයත් ඔවුන් මාගේ ශාසනයේ අභිවෘද්ධිය පිණිස පිහිටා සිටින බැවිනි. මෙහිදීද බුදුන් වහන්සේ මෙවැනි භික්ෂූන් ගැන විමසනු රිසියෙන් 'මහණෙනි, කවරෙක්ද?' යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක.

ဧဝံ ဘဂဝတာ ပုဋ္ဌာနံ ပန တေသံ ဘိက္ခူနံ ဘဂဝါ အတ္တနော ဇာတိဘူမိယံ ဥဘယဟိတာယ ပဋိပန္နံ ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိံ ဘိက္ခုံ ပုစ္ဆတိ, ကော နု ခေါ တတ္ထ ဧဝရူပေါတိ န အညမညံ စိန္တနာ ဝါ သမန္တနာ ဝါ အဟောသိ. ကသ္မာ? အာယသ္မာ ဟိ မန္တာဏိပုတ္တော တသ္မိံ ဇနပဒေ အာကာသမဇ္ဈေ ဌိတော စန္ဒော ဝိယ သူရိယော ဝိယ စ ပါကဋော ပညာတော. တသ္မာ တေ ဘိက္ခူ မေဃသဒ္ဒံ သုတွာ ဧကဇ္ဈံ သန္နိပတိတမောရဃဋာ ဝိယ ဃနသဇ္ဈာယံ ကာတုံ, အာရဒ္ဓဘိက္ခူ ဝိယ စ အတ္တနော အာစရိယံ ပုဏ္ဏတ္ထေရံ ဘဂဝတော အာရောစေန္တာ ထေရဿ စ ဂုဏံ ဘာသိတုံ အပ္ပဟောန္တေဟိ မုခေဟိ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ပုဏ္ဏော နာမ, ဘန္တေ, အာယသ္မာတိအာဒိမာဟံသု. တတ္ထ ပုဏ္ဏောတိ တဿ ထေရဿ နာမံ. မန္တာဏိယာ ပန သော ပုတ္တော, တသ္မာ မန္တာဏိပုတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. သမ္ဘာဝိတောတိ ဂုဏသမ္ဘာဝနာယ သမ္ဘာဝိတော.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විමසනු ලැබූ කල්හි, එම භික්ෂූන් වහන්සේලා අතර අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සිතීමක් හෝ සාකච්ඡා කිරීමක් අවශ්‍ය නොවීය. මන්දයත්, මන්තාණි බැමිණියගේ පුත් ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ එම ප්‍රදේශයෙහි අහස මැද බබළන හිරු සඳු මෙන් ඉතා ප්‍රකටව සිටි බැවිනි. එබැවින් එම භික්ෂූන් වහන්සේලා, වර්ෂා වලාවන්ගේ හඬ අසා සාමූහිකව හඬ නගන මයුර සමූහයක් මෙන්ද, උද්‍යෝගිමත් භික්ෂූන් මෙන්ද, එක හඬින් තමන්ගේ ආචාර්ය වූ පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් 'ස්වාමීනි, ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේය' යනාදී වශයෙන් සැළ කළහ. එහි 'පුණ්ණ' යනු එම තෙරුන්ගේ නමයි. උන්වහන්සේ මන්තාණි බැමිණියගේ පුත් බැවින් 'මන්තාණිපුත්ත' යැයි කියනු ලැබේ. 'සම්භාවිත' යනු උන්වහන්සේගේ ගුණයන් නිසා කරන ලද වර්ණනාවයි.

အပ္ပိစ္ဆတာဒိဝဏ္ဏနာ

අල්පේච්ඡතාදී ගුණ වර්ණනාව

အပ္ပိစ္ဆောတိ ဣစ္ဆာဝိရဟိတော နိဣစ္ဆော နိတ္တဏှော. ဧတ္ထ ဟိ ဗျဉ္ဇနံ သာဝသေသံ ဝိယ, အတ္ထော ပန နိရဝသေသော. န ဟိ တဿ အန္တော အဏုမတ္တာပိ ပါပိကာ ဣစ္ဆာ နာမ အတ္ထိ. ခီဏာသဝေါ ဟေသ သဗ္ဗသော ပဟီနတဏှော. အပိစေတ္ထ အတြိစ္ဆတာ ပါပိစ္ဆတာ မဟိစ္ဆတာ အပ္ပိစ္ဆတာတိ အယံ ဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

'අප්පිච්ඡ' (අල්පේච්ඡ) යනු ආශාවෙන් තොර වූ, තෘෂ්ණාවෙන් තොර වූ ස්වභාවයයි. මෙහි වචනයෙන් 'මඳ ආශාව' යන අර්ථය ලැබුණද, සැබෑ අර්ථය නම් කිසිදු ආශාවක් ඉතිරි නොවූ බවයි. සැබවින්ම රහතන් වහන්සේ නමක් තුළ අබ ඇටයක් තරම්වත් වූ පාපී ආශාවක් නොමැත. උන්වහන්සේ සියලු ආකාරයෙන්ම තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණය කළ කෙනෙකි. තවද මෙහිදී අතිච්ඡතාව (අධික ආශාව), පාපිච්ඡතාව (පාපී ආශාව), මහිච්ඡතාව (විශාල ආශාව) සහ අප්පිච්ඡතාව (අල්පේච්ඡ බව) යන ප්‍රභේදයන් තේරුම් ගත යුතුය.

တတ္ထ [Pg.45] သကလာဘေ အတိတ္တဿ ပရလာဘေ ပတ္ထနာ အတြိစ္ဆတာ နာမ. တာယ သမန္နာဂတဿ ဧကဘာဇေန ပက္ကပူဝေါပိ အတ္တနော ပတ္တေ ပတိတော န သုပက္ကော ဝိယ ခုဒ္ဒကော ဝိယ စ ခါယတိ. သွေဝ ပရဿ ပတ္တေ ပက္ခိတ္တော သုပက္ကော ဝိယ မဟန္တော ဝိယ စ ခါယတိ. အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနတာ ပန ပဋိဂ္ဂဟဏေ စ အမတ္တညုတာ ပါပိစ္ဆတာ နာမ, သာ, ‘‘ဣဓေကစ္စော အဿဒ္ဓေါ သမာနော သဒ္ဓေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’’တိအာဒိနာ နယေန အဘိဓမ္မေ အာဂတာယေဝ, တာယ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ကောဟညေ ပတိဋ္ဌာတိ. သန္တဂုဏသမ္ဘာဝနာ ပန ပဋိဂ္ဂဟဏေ စ အမတ္တညုတာ မဟိစ္ဆတာ နာမ. သာပိ, ‘‘ဣဓေကစ္စော သဒ္ဓေါ သမာနော သဒ္ဓေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူတိ ဣစ္ဆတိ, သီလဝါ သမာနော သီလဝါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’’တိ (ဝိဘ. ၈၅၁) ဣမိနာ နယေန အာဂတာယေဝ, တာယ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ဒုဿန္တပ္ပယော ဟောတိ, ဝိဇာတမာတာပိဿ စိတ္တံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ. တေနေတံ ဝုစ္စတိ –

එහි තමා ලද දෙයින් සතුටු නොවී අනුන් ලද දෙය ප්‍රාර්ථනා කිරීම 'අතිච්ඡතා' (අධික ආශාව) නම් වේ. එයින් යුත් මහණෙකුට තම පාත්‍රයට වැටුණු, එක් බඳුනක පිසූ කැවුම පවා මැනවින් නොපිසුණු දෙයක් මෙන් ද කුඩා දෙයක් මෙන් ද පෙනේ. එහෙත් එම කැවුමම අන් අයෙකුගේ පාත්‍රයට බෙදූ කල එය මැනවින් පිසුණු දෙයක් මෙන් ද විශාල දෙයක් මෙන් ද පෙනේ. තමා තුළ නැති ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති බව හා ප්‍රත්‍ය පිළිගැනීමේදී පමණ නොදන්නා බව 'පාපිච්ඡතා' (ලාමක ආශාව) නම් වේ. 'මම ශ්‍රද්ධාවන්තයෙක් නොවූවත් මිනිසුන් මාව ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු ලෙස දනිත්වා' යනාදී වශයෙන් අභිධර්මයෙහි එන පරිදි, එවැනි පුද්ගලයා කුහකත්වයේ පිහිටා සිටියි. තමා තුළ ඇති ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති බව හා පිළිගැනීමේදී පමණ නොදන්නා බව 'මහිච්ඡතා' (මහත් ආශාව) නම් වේ. 'මම ශ්‍රද්ධාවන්තයෙක් වෙමි, මිනිසුන් මාව ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු ලෙස දනිත්වා', 'මම සිල්වතෙක් වෙමි, මිනිසුන් මාව සිල්වතෙකු ලෙස දනිත්වා' යනාදී වශයෙන් විභංග ප්‍රකරණයේ එන පරිදි, එවැනි පුද්ගලයා සතුටු කළ නොහැකි අයෙකු වේ. වැදූ මවකට පවා ඔහුගේ සිත සතුටු කිරීමට නොහැකි වේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ -

‘‘အဂ္ဂိက္ခန္ဓော သမုဒ္ဒေါ စ, မဟိစ္ဆော စာပိ ပုဂ္ဂလော;

သကဋေန ပစ္စယံ ဒေတု, တယောပေတေ အတပ္ပယာ’’တိ.

‘‘මහා ගිනි කඳ ද, සාගරය ද, මහා ආශාවන් ඇති පුද්ගලයා ද යන මොවුන් තිදෙනා ගැල් පිටින් පිරිකර දුන්නත් සතුටට පත් කළ නොහැක්කෝය.’’

သန္တဂုဏနိဂူဟနတာ ပန ပဋိဂ္ဂဟဏေ စ မတ္တညုတာ အပ္ပိစ္ဆတာ နာမ, တာယ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော အတ္တနိ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဂုဏံ ပဋိစ္ဆာဒေတုကာမတာယ, ‘‘သဒ္ဓေါ သမာနော သဒ္ဓေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူတိ န ဣစ္ဆတိ. သီလဝါ, ပဝိဝိတ္တော, ဗဟုဿုတော, အာရဒ္ဓဝီရိယော, သမာဓိသမ္ပန္နော, ပညဝါ, ခီဏာသဝေါ သမာနော ခီဏာသဝေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’’တိ န ဣစ္ဆတိ, သေယျထာပိ မဇ္ဈန္တိကတ္ထေရော.

තමා තුළ ඇති ගුණ සඟවා තැබීම හා පිළිගැනීමේදී පමණ දන්නා බව 'අල්පේච්ඡතාව' (අප්පිච්ඡතා) නම් වේ. එවැනි පුද්ගලයා තමා තුළ ඇති ගුණ පවා සැඟවීමට ඇති කැමැත්ත නිසා, 'මම ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු බව මිනිසුන් දනිත්වා' යි ප්‍රාර්ථනා නොකරයි. තමා සිල්වතෙක්, විවේකීව වසන්නෙක්, බහුශ්‍රැතයෙක්, වීර්යවන්තයෙක්, සමාධිසම්පන්නයෙක්, ප්‍රඥාවන්තයෙක් හෝ රහතන් වහන්සේ නමක් වුවද 'මම රහතන් වහන්සේ නමකැයි මිනිසුන් දනිත්වා' යි ප්‍රාර්ථනා නොකරයි. මජ්ඣන්තික තෙරුන් වහන්සේ මෙනි.

ထေရော ကိရ မဟာခီဏာသဝေါ အဟောသိ, ပတ္တစီဝရံ ပနဿ ပါဒမတ္တမေဝ အဂ္ဃတိ, သော အသောကဿ ဓမ္မရညော ဝိဟာရမဟဒိဝသေ သံဃတ္ထေရော အဟောသိ. အထဿ အတိလူခဘာဝံ ဒိသွာ မနုဿာ, ‘‘ဘန္တေ, ထောကံ ဗဟိ ဟောထာ’’တိ အာဟံသု. ထေရော, ‘‘မာဒိသေ ခီဏာသဝေ ရညော သင်္ဂဟံ အကရောန္တေ အညော ကော ကရိဿတီ’’တိ ပထဝိယံ နိမုဇ္ဇိတွာ သံဃတ္ထေရဿ ဥက္ခိတ္တပိဏ္ဍံ ဂဏှန္တောယေဝ ဥမ္မုဇ္ဇိ. ဧဝံ ခီဏာသဝေါ သမာနော, ‘‘ခီဏာသဝေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’’တိ န ဣစ္ဆတိ. ဧဝံ အပ္ပိစ္ဆော ပန ဘိက္ခု အနုပ္ပန္နံ လာဘံ ဥပ္ပာဒေတိ, ဥပ္ပန္နံ လာဘံ ထာဝရံ ကရောတိ, ဒါယကာနံ [Pg.46] စိတ္တံ အာရာဓေတိ, ယထာ ယထာ ဟိ သော အတ္တနော အပ္ပိစ္ဆတာယ အပ္ပံ ဂဏှာတိ, တထာ တထာ တဿ ဝတ္တေ ပသန္နာ မနုဿာ ဗဟူ ဒေန္တိ.

ඒ මජ්ඣන්තික තෙරුන් වහන්සේ මහා රහතන් වහන්සේ නමකි. උන්වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ඉතා අල්ප අගයකින් යුක්ත විය. අසෝක ධර්මරාජයාණන්ගේ විහාර පූජා මංගල්‍ය දිනයේ උන්වහන්සේ සංඝස්ථවිර වූහ. එවිට උන්වහන්සේගේ ඉතා රළු පැවිදි බව දැක මිනිස්සු 'ස්වාමීනි, මඳක් පිටතට වඩින්නැ' යි කීහ. තෙරුන් වහන්සේ, 'මා වැනි රහතන් වහන්සේලා රජුට සංග්‍රහ නොකරන්නේ නම් වෙන කවරෙකු කරන්නේදැ' යි සිතා පොළොවේ කිමිදී සංඝස්ථවිරයන් උදෙසා වෙන් කළ පිණ්ඩපාතය ගනිමින්ම මතු වූහ. මෙසේ රහතන් වහන්සේ නමක වුවද 'මම රහතන් වහන්සේ නමකැයි මිනිසුන් දනිත්වා' යි උන්වහන්සේ ප්‍රාර්ථනා නොකළහ. මෙලෙස අල්පේච්ඡ මහණ තෙමේ නොලද ලාභ උපදවයි, ලද ලාභය ස්ථාවර කරයි, දායකයන්ගේ සිත සතුටු කරයි. ඒ මහණ තෙමේ තමාගේ අල්පේච්ඡ බව නිසා යම් යම් අයුරින් අල්ප වූ දෙයක් පිළිගන්නේද, ඒ ඒ අයුරින් උන්වහන්සේගේ වත කෙරෙහි පැහැදුණු මිනිස්සු බොහෝ පිරිකර පූජා කරති.

အပရောပိ စတုဗ္ဗိဓော အပ္ပိစ္ဆော – ပစ္စယအပ္ပိစ္ဆော ဓုတင်္ဂအပ္ပိစ္ဆော ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆော အဓိဂမအပ္ပိစ္ဆောတိ. တတ္ထ စတူသု ပစ္စယေသု အပ္ပိစ္ဆော ပစ္စယအပ္ပိစ္ဆော နာမ, သော ဒါယကဿ ဝသံ ဇာနာတိ, ဒေယျဓမ္မဿ ဝသံ ဇာနာတိ, အတ္တနော ထာမံ ဇာနာတိ. ယဒိ ဟိ ဒေယျဓမ္မော ဗဟု ဟောတိ, ဒါယကော အပ္ပံ ဒါတုကာမော, ဒါယကဿ ဝသေန အပ္ပံ ဂဏှာတိ. ဒေယျဓမ္မော အပ္ပော, ဒါယကော ဗဟုံ ဒါတုကာမော, ဒေယျဓမ္မဿ ဝသေန အပ္ပံ ဂဏှာတိ. ဒေယျဓမ္မောပိ ဗဟု, ဒါယကောပိ ဗဟုံ ဒါတုကာမော, အတ္တနော ထာမံ ဉတွာ ပမာဏေနေဝ ဂဏှာတိ.

තවද අල්පේච්ඡතාව සිවු වැදෑරුම් වේ. එනම්; ප්‍රත්‍යය අල්පේච්ඡතාව, ධුතාංග අල්පේච්ඡතාව, පර්යාප්ති අල්පේච්ඡතාව සහ අධිගම අල්පේච්ඡතාවයි. එහි සිව්පසයෙහි අල්පේච්ඡ බව ප්‍රත්‍යය අල්පේච්ඡතාව නම් වේ. ඔහු දායකයාගේ ශක්තිය දනියි, පූජා කරන වස්තුවෙහි ප්‍රමාණය දනියි, තමාගේ ශක්තිය දනියි. ඉදින් පූජා භාණ්ඩ බොහෝ වුවත් දායකයා මඳක් දීමට කැමති නම්, දායකයාගේ රුචිය පරිදි ස්වල්පයක් ගනියි. පූජා භාණ්ඩ ස්වල්ප වී දායකයා බොහෝ දීමට කැමති නම්, වස්තුවෙහි ස්වල්ප බව සලකා ස්වල්පයක් ගනියි. පූජා භාණ්ඩත් බොහෝ වී දායකයාත් බොහෝ දීමට කැමති නම්, තමාගේ අවශ්‍යතාව දැන ප්‍රමාණය දැන පිළිගනියි.

ဓုတင်္ဂသမာဒါနဿ အတ္တနိ အတ္ထိဘာဝံ နဇာနာပေတုကာမော ဓုတင်္ဂအပ္ပိစ္ဆော နာမ. တဿ ဝိဘာဝနတ္ထံ ဣမာနိ ဝတ္ထူနိ – သောသာနိကမဟာသုမနတ္ထေရော ကိရ သဋ္ဌိ ဝဿာနိ သုသာနေ ဝသိ, အညော ဧကဘိက္ခုပိ န အညာသိ, တေနေဝါဟ –

තමා ධුතාංග සමාදන්ව සිටින බව අනුන්ට දැන ගැනීමට අකමැති බව ධුතාංග අල්පේච්ඡතාවයි. එය පැහැදිලි කිරීමට මේ කථා වස්තූහු වෙති - මහා සුමන තෙරුන් වහන්සේ සැට වසරක් සොහොනෙහි විසූහ. වෙනත් එකදු භික්ෂුවක් හෝ එය නොදැන සිටියහ. එහෙයින් උන්වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ -

‘‘သုသာနေ သဋ္ဌိ ဝဿာနိ, အဗ္ဗောကိဏ္ဏံ ဝသာမဟံ;

ဒုတိယော မံ န ဇာနေယျ, အဟော သောသာနိကုတ္တမော’’တိ.

‘‘මම හැට වසරක් සොහොනෙහි එකලාව විසීමි. දෙවැන්නෙක් මා ගැන නොදැන සිටියේය. ඒ උතුම් සොසානික වත අහෝ පුදුමයකි!’’

စေတိယပဗ္ဗတေ ဒွေဘာတိယတ္ထေရာ ဝသိံသု. တေသု ကနိဋ္ဌော ဥပဋ္ဌာကေန ပေသိတာ ဥစ္ဆုခဏ္ဍိကာ ဂဟေတွာ ဇေဋ္ဌဿ သန္တိကံ အဂမာသိ. ပရိဘောဂံ, ဘန္တေ, ကရောထာတိ. ထေရဿ စ ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ မုခံ ဝိက္ခာလနကာလော အဟောသိ. သော အလံ, အာဝုသောတိ အာဟ. ကစ္စိ, ဘန္တေ, ဧကာသနိကတ္ထာတိ. အာဟရာဝုသော, ဥစ္ဆုခဏ္ဍိကာတိ ပညာသ ဝဿာနိ ဧကာသနိကော သမာနောပိ ဓုတင်္ဂံ နိဂူဟမာနော ပရိဘောဂံ ကတွာ မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ ပုန ဓုတင်္ဂံ အဓိဋ္ဌာယ ဂတော.

චේතිය පබ්බතයෙහි සහෝදර තෙරවරු දෙනමක් විසූහ. ඔවුන් අතරින් බාල තෙරුන් වහන්සේ දායකයෙකු විසින් එවන ලද උක් දඬු රැගෙන වැඩිමහලු තෙරුන් වෙත වැඩම කොට, 'ස්වාමීනි, වළඳන්නැ' යි කීහ. ඒ වන විට තෙරුන් වහන්සේ දන් වළඳා මුඛය සෝදන වේලාව විය. උන්වහන්සේ 'ඇවැත්නි, දැන් ඇති' යි පැවසූහ. එවිට බාල තෙරුන් 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ඒකාසනික ධුතාංගය රකින්නෙහිදැ' යි ඇසූහ. එවිට තෙරුන් වහන්සේ පනස් වසරක් ඒකාසනිකව සිටියත් තම ධුතාංගය සැඟවීමේ අදහසින් 'ඇවැත්නි, උක් දඬු ගෙනෙන්න' යි කියා එය වළඳා මුඛය සෝදා නැවත ධුතාංගය අධිෂ්ඨාන කර වැඩියහ.

ယော ပန သာကေတကတိဿတ္ထေရော ဝိယ ဗဟုဿုတဘာဝံ ဇာနာပေတုံ န ဣစ္ဆတိ, အယံ ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆော နာမ. ထေရော ကိရ ခဏော နတ္ထီတိ ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာသု ဩကာသံ အကရောန္တော မရဏက္ခယံ, ဘန္တေ, လဘိဿထာတိ စောဒိတော ဂဏံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ကဏိကာရဝါလိကသမုဒ္ဒဝိဟာရံ ဂတော. တတ္ထ အန္တောဝဿံ ထေရနဝမဇ္ဈိမာနံ ဥပကာရော ဟုတွာ [Pg.47] မဟာပဝါရဏာယ ဥပေါသထဒိဝသေ ဓမ္မကထာယ ဇနတံ ခေါဘေတွာ ဂတော.

යම් මහණෙක් සාකේතක තිස්ස තෙරුන් මෙන් තමාගේ බහුශ්‍රැත භාවය අනුන්ට දැන ගැනීමට අකමැති වේද, මෙය පර්යාප්ති අල්පේච්ඡතාවයි. ඒ තෙරුන් වහන්සේ ධර්මය ඉගැන්වීම් ආදියෙහි යෙදෙමින් සිටින විට 'ස්වාමීනි, මරණයට වත් විවේකයක් ලබන්නෙහිදැ' යි විමසූ කල, පිරිස අතහැර කණිකාරවාලික සමුද්‍ර විහාරයට වැඩියහ. එහි වස් කාලය පුරා නවක මධ්‍යම මහලු සියලු භික්ෂූන්ට උපකාර වෙමින් මහා පවාරණ දිනයේ ධර්ම දේශනාවෙන් ජනයා ප්‍රබෝධමත් කර වැඩියහ.

ယော ပန သောတာပန္နာဒီသု အညတရော ဟုတွာ သောတာပန္နာဒိဘာဝံ ဇာနာပေတုံ န ဣစ္ဆတိ, အယံ အဓိဂမအပ္ပိစ္ဆော နာမ, တယော ကုလပုတ္တာ ဝိယ ဃဋိကာရကုမ္ဘကာရော ဝိယ စ.

යම් මහණෙක් සෝවාන් ආදි මගපලලාභියෙකු වී එම බව අනුන්ට දැන ගැනීමට අකමැති වේද, මෙය අධිගම අල්පේච්ඡතාවයි. අනුරුද්ධ ආදි කුලපුත්‍රයන් තිදෙනා මෙන් ද ඝටීකාර කුම්භකාරයා මෙන් ද වේ.

အာယသ္မာ ပန ပုဏ္ဏော အတြိစ္ဆတံ ပါပိစ္ဆတံ မဟိစ္ဆတဉ္စ ပဟာယ သဗ္ဗသော ဣစ္ဆာပဋိပက္ခဘူတာယ အလောဘသင်္ခါတာယ ပရိသုဒ္ဓါယ အပ္ပိစ္ဆတာယ သမန္နာဂတတ္တာ အပ္ပိစ္ဆော နာမ အဟောသိ. ဘိက္ခူနမ္ပိ, ‘‘အာဝုသော, အတြိစ္ဆတာ ပါပိစ္ဆတာ မဟိစ္ဆတာတိ ဣမေ ဓမ္မာ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိ တေသု အာဒီနဝံ ဒဿေတွာ ဧဝရူပံ အပ္ပိစ္ဆတံ သမာဒါယ ဝတ္တိတဗ္ဗန္တိ အပ္ပိစ္ဆကထံ ကထေသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတ္တနာ စ အပ္ပိစ္ဆော အပ္ပိစ္ဆကထဉ္စ ဘိက္ခူနံ ကတ္တာ’’တိ.

ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ අතිච්ඡතාව, පාපිච්ඡතාව හා මහිච්ඡතාව සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කොට, ආශාවට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අලෝභය නම් වූ පිරිසිදු අල්පේච්ඡතාවයෙන් යුක්ත වූ බැවින් අල්පේච්ඡ යැයි කියනු ලැබේ. භික්ෂූන්ට ද 'ඇවැත්නි, අතිච්ඡතාව, පාපිච්ඡතාව හා මහිච්ඡතාව යන මේ ධර්මයන් අත්හැරිය යුතුය' යි ඒවායේ ආදීනව පෙන්වා දී, මෙබඳු අල්පේච්ඡතාව සමාදන්ව පිළිපැදිය යුතු යැයි අල්පේච්ඡතාව පිළිබඳ කථාව කළහ. එහෙයින් 'තමා අල්පේච්ඡව භික්ෂූන්ට අල්පේච්ඡ කථා කරන්නෙකු වූහ' යි පවසන ලදී.

ဒွါဒသဝိဓသန္တောသဝဏ္ဏနာ

දොළොස් වැදෑරුම් සන්තෝෂය පිළිබඳ විස්තරය

ဣဒါနိ အတ္တနာ စ သန္တုဋ္ဌောတိအာဒီသု ဝိသေသတ္ထမေဝ ဒီပယိဿာမ. ယောဇနာ ပန ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သန္တုဋ္ဌောတိ ဣတရီတရပစ္စယသန္တောသေန သမန္နာဂတော. သော ပနေသ သန္တောသော ဒွါဒသဝိဓော ဟောတိ. သေယျထိဒံ, စီဝရေ ယထာလာဘသန္တောသော ယထာဗလသန္တောသော ယထသာရုပ္ပသန္တောသောတိ တိဝိဓော, ဧဝံ ပိဏ္ဍပါတာဒီသု. တဿာယံ ပဘေဒသံဝဏ္ဏနာ.

දැන් 'තමා සතුටු වූයේ' යනාදී පාඨයන්හි විශේෂ අර්ථය පෙන්වා දෙන්නෙමු. අන්වය සැලැස්ම පෙර කී පරිදිම දත යුතුය. 'සන්තෝෂය' යනු ලද දෙයින් සතුටු වීමයි. ඒ සන්තෝෂය දොළොස් වැදෑරුම් වේ. එනම්: සිවුරෙහි යථාලාභ සන්තෝෂය, යථාබල සන්තෝෂය හා යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය ලෙස තෙවැදෑරුම් වේ. පිණ්ඩපාතය ආදියෙහි ද එසේමය. එහි ප්‍රභේද විස්තරය මෙසේය.

ဣဓ ဘိက္ခု စီဝရံ လဘတိ သုန္ဒရံ ဝါ အသုန္ဒရံ ဝါ. သော တေနေဝ ယာပေတိ အညံ န ပတ္ထေတိ, လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ, အယမဿ စီဝရေ ယထာလာဘသန္တောသော. အထ ယော ပကတိဒုဗ္ဗလော ဝါ ဟောတိ အာဗာဓဇရာဘိဘူတော ဝါ, ဂရုစီဝရံ ပါရုပန္တော ကိလမတိ, သော သဘာဂေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ တံ ပရိဝတ္တေတွာ လဟုကေန ယာပေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ စီဝရေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော ပဏီတပစ္စယလာဘီ ဟောတိ, သော ပဋ္ဋစီဝရာဒီနံ အညတရံ မဟဂ္ဃစီဝရံ ဗဟူနိ ဝါ ပန စီဝရာနိ လဘိတွာ ဣဒံ ထေရာနံ စိရပဗ္ဗဇိတာနံ ဣဒံ ဗဟုဿုတာနံ အနုရူပံ, ဣဒံ ဂိလာနာနံ ဣဒံ အပ္ပလာဘာနံ ဟောတူတိ ဒတွာ တေသံ ပုရာဏစီဝရံ ဝါ [Pg.48] သင်္ကာရကူဋာဒိတော ဝါ နန္တကာနိ ဥစ္စိနိတွာ တေဟိ သံဃာဋိံ ကတွာ ဓာရေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ စီဝရေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

මෙහි මහණ තෙම යහපත් වූ හෝ අයහපත් වූ හෝ සිවුරක් ලබයි. ඔහු එම ලැබුණු සිවුරෙන් ම යැපෙයි, වෙනත් සිවුරක් පතන්නේ නැත, ලැබුණ ද එය භාර නොගනියි. මෙය ඔහුගේ සිවුරෙහි ‘යථාලාභ සන්තෝෂය’ (ලැබුණු දෙයින් සතුටු වීම) යි. තවද, යම් මහණෙක් ස්වභාවයෙන් ම දුබල වේ ද, නොහොත් රෝගී බවින් හෝ මහලු බවින් පීඩිත වූයේ වේ ද, ඔහුට බර සිවුරක් පෙරවීමේදී ක්ලාන්ත ගතියක් ඇති වේ ද, එවැනි මහණෙක් සමාන ගුණැති වෙනත් මහණකු සමඟ එම සිවුර මාරු කොට සැහැල්ලු සිවුරකින් යැපෙන්නේ වුව ද සතුටු වූවෙක් ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ සිවුරෙහි ‘යථාබල සන්තෝෂය’ (ශක්තියට අනුව ලැබුණු දෙයින් සතුටු වීම) යි. තවත් මහණෙක් ප්‍රණීත වූ සිවුරු පිරිකර ලබන්නෙක් වෙයි. ඔහු පට්ටුන්න නම් වූ පට රෙදි ආදියෙන් කළ ඉතා වටිනා සිවුරක් හෝ බොහෝ වූ සිවුරු ලැබූ විට, “මෙය පැවිද්දෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට සුදුසු ය, මෙය බහුශ්‍රුත භික්ෂූන්ට සුදුසු ය, මෙය ගිලන් වූවන්ට ද මෙය අල්ප ලාභීන්ට ද සුදුසු ය” යි සලකා ඒවා දන් දී, ඔවුන්ගේ පැරණි සිවුරු හෝ කසළ ගොඩවල් ආදියෙන් රෙදි කැබලි තෝරා ගෙන ඒවායින් සඟළ සිවුරක් මසා දරන්නේ වුව ද ඔහු සතුටු වූවෙක් ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ සිවුරෙහි ‘යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය’ (තමාට සුදුසු පරිදි සතුටු වීම) යි.

ဣဓ ပန ဘိက္ခု ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ လူခံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ, သော တေနေဝ ယာပေတိ, အညံ န ပတ္ထေတိ, လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ, အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာလာဘသန္တောသော. ယော ပန အတ္တနော ပကတိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ ဗျာဓိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ, ယေနဿ ပရိဘုတ္တေန အဖာသု ဟောတိ, သော သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော တံ ဒတွာ တဿ ဟတ္ထတော သပ္ပာယဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော ဗဟုံ ပဏီတံ ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ, သော တံ စီဝရံ ဝိယ စိရပဗ္ဗဇိတဗဟုဿုတအပ္ပလာဘိဂိလာနာနံ ဒတွာ တေသံ ဝါ သေသကံ ပိဏ္ဍာယ ဝါ စရိတွာ မိဿကာဟာရံ ဘုဉ္ဇန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

මෙහි මහණ තෙම රූක්ෂ වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ පිණ්ඩපාතයක් ලබයි. ඔහු එයින් ම යැපෙයි, වෙනකක් පතන්නේ නැත, ලැබුණ ද එය භාර නොගනියි. මෙය ඔහුගේ පිණ්ඩපාතයෙහි ‘යථාලාභ සන්තෝෂය’ යි. යමෙක් තමාගේ ස්වභාවයට අහිතකර වූ හෝ රෝගයට අහිතකර වූ හෝ පිණ්ඩපාතයක් ලබයි ද, එය අනුභව කිරීමෙන් තමාට අපහසුවක් වේ ද, ඔහු සබ්‍රහ්මචාරී මහණකුට එය දී ඔහුගේ අතින් ලැබෙන සුදුසු ආහාරයක් අනුභව කොට ශ්‍රමණ ධර්මය කරන්නේ වුව ද සතුටු වූවෙක් ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ පිණ්ඩපාතයෙහි ‘යථාබල සන්තෝෂය’ යි. තවත් මහණෙක් බොහෝ වූ ප්‍රණීත පිණ්ඩපාත ලබයි. ඔහු එම දානය සිවුරු පරිදි ම චිරපැවිදි, බහුශ්‍රුත, අල්පලාභී හා ගිලන් මහණුන්ට දී, ඔවුන්ගේ ඉතිරි වූ දෙයක් හෝ තමා පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කොට ලැබෙන මිශ්‍ර ආහාරයක් අනුභව කරන්නේ වුව ද සතුටු වූවෙක් ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ පිණ්ඩපාතයෙහි ‘යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය’ යි.

ဣဓ ပန ဘိက္ခု သေနာသနံ လဘတိ မနာပံ ဝါ အမနာပံ ဝါ, သော တေန နေဝ သောမနဿံ န ပဋိဃံ ဥပ္ပာဒေတိ, အန္တမသော တိဏသန္ထာရကေနာပိ ယထာလဒ္ဓေနေဝ တုဿတိ, အယမဿ သေနာသနေ ယထာလာဘသန္တောသော. ယော ပန အတ္တနော ပကတိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ ဗျာဓိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ သေနာသနံ လဘတိ, ယတ္ထဿ ဝသတော အဖာသု ဟောတိ, သော တံ သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော ဒတွာ တဿ သန္တကေ သပ္ပာယသေနာသနေ ဝသန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ သေနာသနေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော မဟာပုညော လေဏမဏ္ဍပကူဋာဂါရာဒီနိ ဗဟူနိ ပဏီတသေနာသနာနိ လဘတိ, သော တာနိ စီဝရာဒီနိ ဝိယ စိရပဗ္ဗဇိတဗဟုဿုတအပ္ပလာဘိဂိလာနာနံ ဒတွာ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဝသန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ သေနာသနေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော. ယောပိ, ‘‘ဥတ္တမသေနာသနံ နာမ ပမာဒဋ္ဌာနံ, တတ္ထ နိသိန္နဿ ထိနမိဒ္ဓံ ဩက္ကမတိ, နိဒ္ဒါဘိဘူတဿ ပုန ပဋိဗုဇ္ဈတော ပါပဝိတက္ကာ ပါတုဘဝန္တီ’’တိ ပဋိသဉ္စိက္ခိတွာ တာဒိသံ သေနာသနံ ပတ္တမ္ပိ န သမ္ပဋိစ္ဆတိ, သော တံ ပဋိက္ခိပိတွာ အဗ္ဘောကာသရုက္ခမူလာဒီသု ဝသန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမ္ပိဿ သေနာသနေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

මෙහි මහණ තෙම මනාප වූ හෝ අමනාප වූ හෝ සේනාසනයක් ලබයි. ඔහු එයින් සතුටක් හෝ ගැටීමක් උපදවා නොගනියි. අවම වශයෙන් තණ අතුළ තැනක වුව ද ලද දෙයින් ම සතුටු වෙයි. මෙය ඔහුගේ සේනාසනයෙහි ‘යථාලාභ සන්තෝෂය’ යි. යමෙක් තමාගේ ස්වභාවයට හෝ රෝගයට අහිතකර සේනාසනයක් ලබයි ද, එහි වාසය කිරීමෙන් අපහසුවක් වේ ද, ඔහු එය සබ්‍රහ්මචාරී මහණකුට දී ඔහුගේ භාරයේ ඇති සුදුසු සේනාසනයක වෙසෙන්නේ වුව ද සතුටු වූවෙක් ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ සේනාසනයෙහි ‘යථාබල සන්තෝෂය’ යි. තවත් මහණෙක් මහා පින්වන්තයෙක් වන අතර ලෙන්, මණ්ඩප, කූටාගාර ආදී බොහෝ ප්‍රණීත සේනාසන ලබයි. ඔහු ඒවා සිවුරු ආදිය මෙන් චිරපැවිදි, බහුශ්‍රුත, අල්පලාභී හා ගිලන් මහණුන්ට දී ඕනෑම තැනක වෙසෙන්නේ වුව ද සතුටු වූවෙක් ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ සේනාසනයෙහි ‘යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය’ යි. තවද යමෙක්, “උතුම් සේනාසනය යනු ප්‍රමාදයට කරුණකි, එහි හුන්නහුට නිදිමත (ථීනමිද්ධය) පැමිණෙයි, නින්දෙන් මඩනා ලදුව නැවත අවදි වන්නාට පාපී කල්පනා පහළ වෙයි” යි සලකා එවැනි සේනාසනයක් ලැබුණ ද පිළිනොගනියි. ඔහු එය ප්‍රතික්ෂේප කොට එළිමහනෙහි හෝ රුක්මුල ආදියෙහි වෙසෙන්නේ වුව ද සතුටු වූවෙක් ම වෙයි. මෙය ද ඔහුගේ සේනාසනයෙහි ‘යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය’ යි.

ဣဓ ပန ဘိက္ခု ဘေသဇ္ဇံ လဘတိ လူခံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ, သော ယံ လဘတိ, တေနေဝ သန္တုဿတိ, အညံ န ပတ္ထေတိ, လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ, အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာလာဘသန္တောသော. ယော ပန တေလေန အတ္ထိကော ဖာဏိတံ [Pg.49] လဘတိ, သော တံ သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော ဒတွာ တဿ ဟတ္ထတော တေလံ ဂဟေတွာ အညဒေဝ ဝါ ပရိယေသိတွာ တေဟိ ဘေသဇ္ဇံ ကရောန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော မဟာပုညော ဗဟုံ တေလမဓုဖာဏိတာဒိပဏီတဘေသဇ္ဇံ လဘတိ, သော တံ စီဝရံ ဝိယ စိရပဗ္ဗဇိတဗဟုဿုတအပ္ပလာဘိဂိလာနာနံ ဒတွာ တေသံ အာဘတကေန ယေန ကေနစိ ယာပေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. ယော ပန ဧကသ္မိံ ဘာဇနေ မုတ္တဟရီတကံ ဌပေတွာ ဧကသ္မိံ စတုမဓုရံ, ‘‘ဂဏှ, ဘန္တေ, ယဒိစ္ဆသီ’’တိ ဝုစ္စမာနော သစဿ တေသု အညတရေနပိ ရောဂေါ ဝူပသမ္မတိ, အထ မုတ္တဟရီတကံ နာမ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝဏ္ဏိတန္တိ စတုမဓုရံ ပဋိက္ခိပိတွာ မုတ္တဟရီတကေနေဝ ဘေသဇ္ဇံ ကရောန္တော ပရမသန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

මෙහි මහණ තෙම රූක්ෂ වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ බෙහෙතක් ලබයි. ඔහු යමක් ලබන්නේ ද එයින් ම සතුටු වෙයි. වෙනකක් පතන්නේ නැත, ලැබුණ ද නොගනියි. මෙය ඔහුගේ ගිලන්පසෙහි ‘යථාලාභ සන්තෝෂය’ යි. යමෙක් තෙල් අවශ්‍යව සිටියදී උක් පැණි ලබයි ද, ඔහු එය සබ්‍රහ්මචාරී මහණකුට දී ඔහුගේ අතින් තෙල් ලබාගෙන හෝ වෙනත් ක්‍රමයකින් තෙල් සොයාගෙන හෝ එම තෙලින් බෙහෙත් කරන්නේ වුව ද සතුටු වූවෙක් ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ ගිලන්පසෙහි ‘යථාබල සන්තෝෂය’ යි. තවත් මහණෙක් මහා පින්වන්තයෙක් වන අතර තෙල්, මීපැණි, උක්පැණි ආදී බොහෝ ප්‍රණීත බෙහෙත් ලබයි. ඔහු ඒවා සිවුරු පරිදි ම චිරපැවිදි, බහුශ්‍රුත, අල්පලාභී හා ගිලන් මහණුන්ට දී ඔවුන් ගෙනෙන යම් කිසිවකින් යැපෙන්නේ වුව ද සතුටු වූවෙක් ම වෙයි. තවද යමෙක් එක් භාජනයක ගෝමුත්‍රයෙන් පෑහූ අරළු ද එක් භාජනයක චතුමධුර ද තබා, “ස්වාමීනි, කැමති දෙයක් ගනු මැනව” යි කී කල්හි, ඉදින් ඔහුට එයින් එකකින් රෝගය සන්සිඳෙන්නේ නම්, “ගෝමුත්‍රයෙන් පෑහූ අරළු වනාහි බුද්ධාදී උතුමන් විසින් වර්ණනා කරන ලද්දකි” යි සලකා චතුමධුර ප්‍රතික්ෂේප කොට ගෝමුත්‍ර අරළුවලින් ම බෙහෙත් කරන්නේ නම් ඔහු පරම සතුටින් යුක්ත වූවෙක් වෙයි. මෙය ඔහුගේ ගිලන්පසෙහි ‘යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය’ යි.

ဣမေသံ ပန ပစ္စေကံ ပစ္စယေသု တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ သန္တောသာနံ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသောဝ အဂ္ဂေါ. အာယသ္မာ ပုဏ္ဏော ဧကေကသ္မိံ ပစ္စယေ ဣမေဟိ တီဟိ သန္တောသေဟိ သန္တုဋ္ဌော အဟောသိ. သန္တုဋ္ဌိကထဉ္စာတိ ဘိက္ခူနမ္ပိ စ ဣမံ သန္တုဋ္ဌိကထံ ကတ္တာဝ အဟောသိ.

මේ එක් එක් ප්‍රත්‍යයන්හි ඇති තුන් වැදෑරුම් සන්තෝෂයන් අතුරින් ‘යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය’ ම අග්‍ර වෙයි. ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරණුවෝ එක් එක් ප්‍රත්‍යයෙහි මේ තුන් වැදෑරුම් සන්තෝෂයෙන් සතුටු වූහ. උන්වහන්සේ මහණුන්ට ද මේ ‘සන්තෝෂ කථාව’ දේශනා කරන්නෙක් ම වූහ.

တိဝိဓပဝိဝေကဝဏ္ဏနာ

ත්‍රිවිධ පවිවේක වර්ණනාව (විවේක වර්ග තුන පිළිබඳ විස්තරය).

ပဝိဝိတ္တောတိ ကာယပဝိဝေကော စိတ္တပဝိဝေကော ဥပဓိပဝိဝေကောတိ ဣမေဟိ တီဟိ ပဝိဝေကေဟိ သမန္နာဂတော. တတ္ထ ဧကော ဂစ္ဆတိ, ဧကော တိဋ္ဌတိ, ဧကော နိသီဒတိ, ဧကော သေယျံ ကပ္ပေတိ, ဧကော ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသတိ, ဧကော ပဋိက္ကမတိ, ဧကော စင်္ကမမဓိဋ္ဌာတိ, ဧကော စရတိ, ဧကော ဝိဟရတီတိ အယံ ကာယပဝိဝေကော နာမ. အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ပန စိတ္တပဝိဝေကော နာမ. နိဗ္ဗာနံ ဥပဓိပဝိဝေကော နာမ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ – ‘‘ကာယပဝိဝေကော စ ဝိဝေကဋ္ဌကာယာနံ နေက္ခမ္မာဘိရတာနံ. စိတ္တပဝိဝေကော စ ပရိသုဒ္ဓစိတ္တာနံ ပရမဝေါဒါနပ္ပတ္တာနံ. ဥပဓိဝိဝေကော စ နိရုပဓီနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝိသင်္ခါရဂတာန’’န္တိ (မဟာနိ. ၅၇). ပဝိဝေကကထန္တိ ဘိက္ခူနမ္ပိ စ ဣမံ ပဝိဝေကကထံ ကတ္တာ.

‘පවිවිත්ත’ (විවේකී) යනු කාය පවිවේකය, චිත්ත පවිවේකය, උපධි පවිවේකය යන මේ විවේක තුනෙන් යුක්ත වීමයි. එහි තනිව යයි ද, තනිව සිටියි ද, තනිව හිඳියි ද, තනිව නිදයි ද, තනිව පිණ්ඩපාතය පිණිස ගමට පිවිසෙයි ද, තනිව ආපසු එයි ද, තනිව සක්මන් කරයි ද, තනිව හැසිරෙයි ද, තනිව වෙසෙයි ද මෙය ‘කාය පවිවේකය’ යි. අෂ්ට සමාපත්තීහු ‘චිත්ත පවිවේකය’ නම් වෙති. නිවන ‘උපධි පවිවේකය’ නම් වේ. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ ද වදාරන ලදී - “කාය පවිවේකය යනු විවේකයෙහි පිහිටි කය ඇති, නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙහි ඇලුණු පින්වතුන්ගේ ය. චිත්ත පවිවේකය යනු පිරිසිදු සිත් ඇති, පරම පාරිශුද්ධියට පැමිණි උතුමන්ගේ ය. උපධි පවිවේකය යනු උපධි රහිත වූ, සංස්කාරයන්ගෙන් මිදී නිවනට පත් වූ පිරිසගේ ය.” උන්වහන්සේ මහණුන්ට ද මේ ‘පවිවේක කථාව’ දේශනා කරන්නෙක් වූහ.

ပဉ္စဝိဓသံသဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

පංචවිධ සංසග්ග වර්ණනාව (පස් වැදෑරුම් ඇලීම් පිළිබඳ විස්තරය).

အသံသဋ္ဌောတိ [Pg.50] ပဉ္စဝိဓေန သံသဂ္ဂေန ဝိရဟိတော. သဝနသံသဂ္ဂေါ ဒဿနသံသဂ္ဂေါ သမုလ္လပနသံသဂ္ဂေါ သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂေါ ကာယသံသဂ္ဂေါတိ ပဉ္စဝိဓော သံသဂ္ဂေါ. တေသု ဣဓ ဘိက္ခု သုဏာတိ, ‘‘အသုကသ္မိံ ဂါမေ ဝါ နိဂမေ ဝါ ဣတ္ထီ ဝါ ကုမာရိကာ ဝါ အဘိရူပါ ဒဿနီယာ ပါသာဒိကာ ပရမာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ သမန္နာဂတာ’’တိ. သော တံ သုတွာ သံသီဒတိ ဝိသီဒတိ န သက္ကောတိ ဗြဟ္မစရိယံ သန္ဓာရေတုံ, သိက္ခာဒုဗ္ဗလျံ အနာဝိကတွာ ဟီနာယာဝတ္တတီတိ ဧဝံ ပရေဟိ ဝါ ကထီယမာနံ ရူပါဒိသမ္ပတ္တိံ အတ္တနာ ဝါ ဟသိတလပိတဂီတသဒ္ဒံ သုဏန္တဿ သောတဝိညာဏဝီထိဝသေန ဥပ္ပန္နော ရာဂေါ သဝနသံသဂ္ဂေါ နာမ. သော အနိတ္ထိဂန္ဓပစ္စေကဗောဓိသတ္တဿ စ ပဉ္စဂ္ဂဠလေဏဝါသီတိဿဒဟရဿ စ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော –

අසංසට්ඨ යනු පස් වැදෑරුම් වූ සංසර්ගයෙන් තොර වීමයි. ශ්‍රවණ සංසර්ගය, දර්ශන සංසර්ගය, සමුල්ලාපන සංසර්ගය, සම්භෝග සංසර්ගය සහ කාය සංසර්ගය යනුවෙන් සංසර්ගය පස් වැදෑරුම් වේ. එහි ශ්‍රවණ සංසර්ගය යනු යම් භික්ෂුවක්, "අසවල් ගමේ හෝ නියම්ගමේ ස්ත්‍රියක් හෝ කුමාරිකාවක් ඉතා රූමත්ය, දැකීමෙන් ප්‍රසාදය එළවන්නීය, උතුම් රූප සෝභාවෙන් යුක්තය" යැයි අන් අය කියනවා අසා, ඒ කෙරෙහි සිත ඇලී, බඹසර රැකගත නොහැකිව, තම ශික්ෂා දුබල බව ප්‍රකාශ නොකරම මහණකම අත්හැර යන අතරතුර සෝතවිඤ්ඤාණ වීථිය ඔස්සේ උපදවා ගන්නා රාගයයි. මෙය අන් අය පවසන රූසපුව පිළිබඳ අසා හෝ, තමා විසින්ම ඇසෙන සිනා හඬ, කතාබස් කරන හඬ හෝ ගීත හඬ අසා හෝ උපදවා ගන්නා රාගය ලෙසද හැඳින්වේ. මෙය අනිත්ථිගන්ධ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ සහ පංචග්ගළ ලෙනෙහි විසූ තිස්ස දහර භික්ෂුවගේ කථා පුවත් ඇසුරින් දත යුතුය.

ဒဟရော ကိရ အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော ဂိရိဂါမဝါသိကမ္မာရဓီတာယ ပဉ္စဟိ ကုမာရီဟိ သဒ္ဓိံ ပဒုမသရံ ဂန္တွာ နှတွာ ပဒုမာနိ စ ပိလန္ဓိတွာ မဓုရဿရေန ဂါယန္တိယာ သဒ္ဒံ သုတွာ ကာမရာဂေန ဝိဒ္ဓေါ ဝိသေသာ ပရိဟာယိတွာ အနယဗျသနံ ပါပုဏိ. ဣဓ ဘိက္ခု န ဟေဝ ခေါ သုဏာတိ, အပိစ ခေါ သာမံ ပဿတိ ဣတ္ထိံ ဝါ ကုမာရိံ ဝါ အဘိရူပံ ဒဿနီယံ ပါသာဒိကံ ပရမာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ သမန္နာဂတံ. သော တံ ဒိသွာ သံသီဒတိ ဝိသီဒတိ န သက္ကောတိ ဗြဟ္မစရိယံ သန္ဓာရေတုံ, သိက္ခာဒုဗ္ဗလျံ အနာဝိကတွာ ဟီနာယာဝတ္တတီတိ ဧဝံ ဝိသဘာဂရူပံ ဩလောကေန္တဿ ပန စက္ခုဝိညာဏဝီထိဝသေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ ဒဿနသံသဂ္ဂေါ နာမ. သော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော –

එම කථා පුවත මෙසේය: එක් දහර භික්ෂුවක් අහසින් වඩිද්දී, ගිරි නම් ගමෙහි වසන කම්මල්කරුවෙකුගේ දියණිය තවත් කුමාරිකාවන් පස් දෙනෙකු සමඟ නෙළුම් පොකුණකට ගොස්, ස්නානය කොට, නෙළුම් මල් පැළඳ මිහිරි හඬින් ගී ගයනු ඇසීය. ඒ හඬට ඇලී කාම රාගයෙන් පීඩිත වූ උන්වහන්සේ තමන් ලබා සිටි අභිඥා ආදී ගුණධර්මවලින් පිරිහී විනාශයට පත් වූහ. මෙහි දර්ශන සංසර්ගය යනු භික්ෂුවක් විසින්ම ඉතා රූමත්, දැකුම්කලු, ප්‍රසාදජනක වූ ස්ත්‍රියක හෝ කුමාරිකාවක සියැසින් දැක, ඒ කෙරෙහි සිත ඇලී චක්ඛුවිඤ්ඤාණ වීථිය ඔස්සේ උපදවා ගන්නා රාගයයි. එවැනි රූපයක් දැක සිත ඇලුණු භික්ෂුවට බ්‍රහ්මචර්යාව රැකගත නොහැකි වන අතර, ඔහු ශික්ෂා දුබල බව පවසා සිවුරු හැර ගිහි බවට පත් වෙයි. මෙය මෙසේ දත යුතුය.

ဧကော ကိရ ဒဟရော ကာလဒီဃဝါပိဒွါရဝိဟာရံ ဥဒ္ဒေသတ္ထာယ ဂတော. အာစရိယော တဿ အန္တရာယံ ဒိသွာ ဩကာသံ န ကရောတိ. သော ပုနပ္ပုန္နံ အနုဗန္ဓတိ. အာစရိယော သစေ အန္တောဂါမေ န စရိဿသိ. ဒဿာမိ တေ ဥဒ္ဒေသန္တိ အာဟ. သော သာဓူတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ဥဒ္ဒေသေ နိဋ္ဌိတေ အာစရိယံ ဝန္ဒိတွာ ဂစ္ဆန္တော အာစရိယော မေ ဣမသ္မိံ ဂါမေ စရိတုံ န ဒေတိ, ကိံ နု ခေါ ကာရဏန္တိ စီဝရံ ပါရုပိတွာ ဂါမံ ပါဝိသိ, ဧကာ ကုလဓီတာ ပီတကဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ ဂေဟေ ဌိတာ ဒဟရံ ဒိသွာ သဉ္ဇာတရာဂါ ဥဠုင်္ကေန ယာဂုံ အာဟရိတွာ တဿ ပတ္တေ ပက္ခိပိတွာ နိဝတ္တိတွာ မဉ္စကေ နိပဇ္ဇိ. အထ နံ မာတာပိတရော [Pg.51] ကိံ အမ္မာတိ ပုစ္ဆိံသု, ဒွါရေန ဂတံ ဒဟရံ လဘမာနာ ဇီဝိဿာမိ, အလဘမာနာ မရိဿာမီတိ. မာတာပိတရော ဝေဂေန ဂန္တွာ ဂါမဒွါရေ ဒဟရံ ပတွာ ဝန္ဒိတွာ, ‘‘နိဝတ္တထ, ဘန္တေ, ဘိက္ခံ ဂဏှာဟီ’’တိ အာဟံသု. ဒဟရော အလံ ဂစ္ဆာမီတိ. တေ, ‘‘ဣဒံ နာမ, ဘန္တေ, ကာရဏ’’န္တိ ယာစိတွာ – ‘‘အမှာကံ, ဘန္တေ, ဂေဟေ ဧတ္တကံ နာမ ဓနံ အတ္ထိ, ဧကာယေဝ နော ဓီတာ, တွံ နော ဇေဋ္ဌပုတ္တဋ္ဌာနေ ဌဿသိ, သုခေန သက္ကာ ဇီဝိတု’’န္တိ အာဟံသု. ဒဟရော, ‘‘န မယှံ ဣမိနာ ပလိဗောဓေန အတ္ထော’’တိ အနာဒိယိတွာဝ ပက္ကန္တော.

එක් දහර භික්ෂුවක් ඉගෙනීම පිණිස 'කාලදීඝවාපි' ද්වාර විහාරයට වැඩියහ. උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ උන්වහන්සේට පැමිණිය හැකි අනතුර දැක ඉගැන්වීමට අවසර නොදුන්හ. එහෙත් භික්ෂුව නැවත නැවතත් ආයාචනා කළ බැවින්, "ගම ඇතුළේ පිණ්ඩපාතේ නොයන්නේ නම් උගන්වන්නම්" යැයි ගුරුවරයා පැවසූහ. භික්ෂුව එය පිළිගෙන ඉගෙනීම අවසන් කොට, ගුරුවරයාට වැඳ නික්මෙද්දී, "ඇයි මට ගමට යන්න එපා කිව්වේ?" කියා සිතා සිවුරු පෙරවා ගමට වැඩියහ. එහිදී රන්වන් වස්ත්‍රයක් හැඳ සිටි එක් කුල දියණියක් මේ භික්ෂුව දැක රාගයෙන් බැඳී, කැඳ බෙදා පිළිගන්වා, පසුව නිවසට ගොස් ඇඳේ වැතිරුණාය. ඇගේ දෙමාපියන් හේතුව විමසූ විට, ඇය පැවසුවේ "අර දැන් ගිය භික්ෂුව ලැබුණොත් ජීවත් වෙනවා, නැත්නම් මැරෙනවා" කියාය. දෙමාපියන් වහා ගොස් ගම් දොරටුවේදී භික්ෂුව මුණගැසී, "ස්වාමීනි, ආපසු වඩින්න, දානය පිළිගන්න" යැයි කීහ. භික්ෂුව එය ප්‍රතික්ෂේප කළ විට, ඔවුන් කරුණු පවසා "අපේ නිවසේ මෙපමණ ධනයක් තිබේ, අපට ඉන්නේ මේ එකම දියණියයි, ඔබ වහන්සේ අපේ වැඩිමල් පුතු ලෙස නිවසේ ප්‍රධානියා වී සිටින්න, එවිට සුවසේ ජීවත් විය හැකියි" යැයි ආයාචනා කළහ. එහෙත් ඒ භික්ෂුව "මට මේ පලිබෝධවලින් වැඩක් නැතැ"යි පවසා එය නොතකාම නික්ම වැඩියහ.

မာတာပိတရော ဂန္တွာ, ‘‘အမ္မ, နာသက္ခိမှာ ဒဟရံ နိဝတ္တေတုံ, ယံ အညံ သာမိကံ ဣစ္ဆသိ, တံ လဘိဿသိ, ဥဋ္ဌေဟိ ခါဒ စ ပိဝ စာ’’တိ အာဟံသု. သာ အနိစ္ဆန္တီ သတ္တာဟံ နိရာဟာရာ ဟုတွာ ကာလမကာသိ. မာတာပိတရော တဿာ သရီရကိစ္စံ ကတွာ တံ ပီတကဝတ္ထံ ဓုရဝိဟာရေ ဘိက္ခုသံဃဿ အဒံသု, ဘိက္ခူ ဝတ္ထံ ခဏ္ဍာခဏ္ဍံ ကတွာ ဘာဇယိံသု. ဧကော မဟလ္လကော အတ္တနော ကောဋ္ဌာသံ ဂဟေတွာ ကလျာဏီဝိဟာရံ အာဂတော. သောပိ ဒဟရော စေတိယံ ဝန္ဒိဿာမီတိ တတ္ထေဝ ဂန္တွာ ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသီဒိ. မဟလ္လကော တံ ဝတ္ထခဏ္ဍံ ဂဟေတွာ, ‘‘ဣမိနာ မေ ပရိဿာဝနံ ဝိစာရေထာ’’တိ ဒဟရံ အဝေါစ. ဒဟရော မဟာထေရ ‘‘ကုဟိံ လဒ္ဓ’’န္တိ အာဟ. သော သဗ္ဗံ ပဝတ္တိံ ကထေသိ. သော တံ သုတွာဝ, ‘‘ဧဝရူပါယ နာမ သဒ္ဓိံ သံဝါသံ နာလတ္ထ’’န္တိ ရာဂဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎော တတ္ထေဝ ကာလမကာသိ.

පසුව දෙමාපියන් නිවසට ගොස්, "දියණියනි, අපට ඒ භික්ෂුව කැමති කරවා ගැනීමට නොහැකි වුණා. ඔබ කැමති වෙනත් අයෙකු සොයා දෙන්නම්, දැන් නැගිට ආහාර පාන ගන්න" යැයි කීහ. එහෙත් ඇය එයට අකමැති වී දින හතක් නිරාහාරව සිට මියගියාය. දෙමාපියන් ඇගේ අවසන් කටයුතු නිම කොට, ඇය හැඳ සිටි ඒ රන්වන් වස්ත්‍රය ගමේ විහාරයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පූජා කළහ. භික්ෂූන් වහන්සේලා එය කැබලි කොට බෙදා ගත්හ. එක් මහලු භික්ෂුවක් තමන්ට ලැබුණු කොටස රැගෙන කල්්‍යාණී විහාරයට වැඩියහ. අර දහර භික්ෂුව ද චෛත්‍ය වැඳීමට එහි වැඩම කර සිටියහ. මහලු භික්ෂුව අර රෙදි කැබැල්ල පෙන්වා "මට මෙයින් පෙරහන් කඩක් සාදා දෙන්න" යැයි දහර භික්ෂුවට කීහ. "මහ තෙරුන් වහන්ස, මේ රෙද්ද කොහෙන් ලැබුණක් ද?" කියා දහර භික්ෂුව ඇසූ විට, උන්වහන්සේ සියලු විස්තර පැවසූහ. ඒ කතාව ඇසූ සැනින් දහර භික්ෂුවට "අහෝ, එවන් ස්ත්‍රියක සමඟ වසන්නට මට නොලැබුණා නේද" කියා දැඩි රාගයක් උපදී, ඒ රාග ගින්නෙන් දැවී එතැනම කළුරිය කළහ.

အညမညံ အာလာပသလ္လာပဝသေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ ပန သမုလ္လပနသံသဂ္ဂေါ နာမ. ဘိက္ခုနော ဘိက္ခုနိယာ သန္တကံ, ဘိက္ခုနိယာ ဝါ ဘိက္ခုဿ သန္တကံ ဂဟေတွာ ပရိဘောဂကရဏဝသေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂေါ နာမ. သော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – မရိစဝဋ္ဋိဝိဟာရမဟေ ကိရ ဘိက္ခူနံ သတသဟဿံ ဘိက္ခုနီနံ နဝုတိသဟဿာနိ ဧဝ အဟေသုံ. ဧကော သာမဏေရော ဥဏှယာဂုံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တော သကိံ စီဝရကဏ္ဏေ ဌပေသိ, သကိံ ဘူမိယံ. ဧကာ သာမဏေရီ ဒိသွာ ဧတ္ထ ပတ္တံ ဌပေတွာ ယာဟီတိ ထာလကံ အဒါသိ. တေ အပရဘာဂေ ဧကသ္မိံ ဘယေ ဥပ္ပန္နေ ပရသမုဒ္ဒံ အဂမံသု. တေသု ဘိက္ခုနီ ပုရေတရံ အဂမာသိ. သာ, ‘‘ဧကော ကိရ သီဟဠဘိက္ခု အာဂတော’’တိ သုတွာ ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ နိသိန္နာ, – ‘‘ဘန္တေ, မရိစဝဋ္ဋိဝိဟာရမဟကာလေ တုမှေ ကတိဝဿာ’’တိ ပုစ္ဆိ. တဒါဟံ သတ္တဝဿိကသာမဏေရော. တွံ ပန ကတိဝဿာတိ? အဟံ သတ္တဝဿိကသာမဏေရီယေဝ ဧကဿ [Pg.52] သာမဏေရဿ ဥဏှယာဂုံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တဿ ပတ္တဌပနတ္ထံ ထာလကမဒါသိန္တိ. ထေရော, ‘‘အဟံ သော’’တိ ဝတွာ ထာလကံ နီဟရိတွာ ဒဿေသိ. တေ ဧတ္တကေနေဝ သံသဂ္ဂေန ဗြဟ္မစရိယံ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တာ ဒွေပိ သဋ္ဌိဝဿကာလေ ဝိဗ္ဘမိံသု.

අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් කතාබස් කිරීම නිසා උපදින රාගය "සමුල්ලාපන සංසර්ගය" නම් වේ. භික්ෂුවක් භික්ෂුණියකගේ යමක් හෝ, භික්ෂුණියක් භික්ෂුවකගේ යමක් හෝ ගෙන පරිහරණය කිරීම නිසා උපදින රාගය "සම්භෝග සංසර්ගය" නම් වේ. එය මෙසේ දත යුතුය: මරිචවට්ටි විහාර පූජාවේදී භික්ෂූන් ලක්ෂයක් ද භික්ෂුණීන් අනූදහසක් ද රැස්වූහ. එක් සාමණේර නමක උණු කැඳ බඳුනක් රැගෙන යද්දී, රස්නය නිසා වරක් සිවුරු කොනින් ද වරක් බිම තබමින් ද වැඩියහ. එක් සාමණේරියක් මෙය දැක, "මෙහි පාත්‍රය තබා රැගෙන යන්න" කියා තැටියක් දුන්නාය. පසුව රටේ ඇති වූ ආපදාවක් නිසා මොවුන් දෙදෙනා මුහුදෙන් එතෙරට ගියහ. එහිදී භික්ෂුණියකව සිටි ඇය "සිංහල භික්ෂුවක් වැඩම කර ඇතැ"යි අසා ඒ තෙරුන් හමුවට ගොස් පිළිසඳර කතා කොට, "ස්වාමීනි, මරිචවට්ටි පූජා කාලයේ ඔබ වහන්සේගේ වයස කීයද?" කියා ඇසුවාය. තෙරුන් "එවිට මා සත් හැවිරිදි සාමණේර නමකි" කී විට, ඇය පවසා සිටියේ "මා එදා උණු කැඳ රැගෙන ගිය සාමණේර නමකට පාත්‍රය තැබීමට තැටියක් දුන් සත් හැවිරිදි සාමණේරියයි" කියා ඒ තැටිය පෙන්වූවාය. ඒ සුළු ඇසුර නිමිති කොට ගෙන බ්‍රහ්මචර්යාව රැකගත නොහැකිව දෙදෙනාම සැට වයස් ලබද්දී මහණකම අත්හැර ගිහි වූහ.

ဟတ္ထဂါဟာဒိဝသေန ပန ဥပ္ပန္နရာဂေါ ကာယသံသဂ္ဂေါ နာမ. တတြိဒံ ဝတ္ထု – မဟာစေတိယင်္ဂဏေ ကိရ ဒဟရဘိက္ခူ သဇ္ဈာယံ ဂဏှန္တိ. တေသံ ပိဋ္ဌိပဿေ ဒဟရဘိက္ခုနိယော ဓမ္မံ သုဏန္တိ. တတြေကော ဒဟရော ဟတ္ထံ ပသာရေန္တော ဧကိဿာ ဒဟရဘိက္ခုနိယာ ကာယံ ဆုပိ. သာ တံ ဟတ္ထံ ဂဟေတွာ အတ္တနော ဥရသ္မိံ ဌပေသိ, ဧတ္တကေန သံသဂ္ဂေန ဒွေပိ ဝိဗ္ဘမိတွာ ဂိဟိဘာဝံ ပတ္တာ.

අතින් ඇල්ලීම ආදිය නිසා උපදින රාගය "කාය සංසර්ගය" නම් වේ. ඒ පිළිබඳ කථාව මෙසේය: මහා චෛත්‍ය මළුවේ දහර භික්ෂූන් වහන්සේලා සජ්ඣායනා කරමින් සිටියහ. උන්වහන්සේලාට පිටුපසින් දහර භික්ෂුණීහු ධර්මය ශ්‍රවණය කරමින් සිටියහ. එහිදී එක් දහර භික්ෂුවක් අත දිගු කරද්දී එක් දහර භික්ෂුණියකගේ ශරීරයේ ස්පර්ශ විය. ඇය ඒ අත ගෙන තම පපුව මත තබා ගත්තාය. ඒ සුළු ස්පර්ශය නිසා දෙදෙනාම මහණකම අත්හැර ගිහි බවට පත් වූහ.

ဂါဟဂါဟကာဒိဝဏ္ဏနာ

ග්‍රාහ-ග්‍රාහක ආදී වර්ණනාව.

ဣမေသု ပန ပဉ္စသု သံသဂ္ဂေသု ဘိက္ခုနော ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ သဝနဒဿနသမုလ္လပနသမ္ဘောဂကာယပရာမာသာ နိစ္စမ္ပိ ဟောန္တိယေဝ, ဘိက္ခုနီဟိ သဒ္ဓိံ ဌပေတွာ ကာယသံသဂ္ဂံ သေသာ ကာလေန ကာလံ ဟောန္တိ; တထာ ဥပါသကဥပါသိကာဟိ သဒ္ဓိံ သဗ္ဗေပိ ကာလေန ကာလံ ဟောန္တိ. တေသု ဟိ ကိလေသုပ္ပတ္တိတော စိတ္တံ ရက္ခိတဗ္ဗံ. ဧကော ဟိ ဘိက္ခု ဂါဟဂါဟကော ဟောတိ, ဧကော ဂါဟမုတ္တကော, ဧကော မုတ္တဂါဟကော, ဧကော မုတ္တမုတ္တကော.

මේ පංචවිධ සංසර්ගයන් අතුරින් භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට අන්‍ය භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ ශ්‍රවණය (ඇසීම), දර්ශනය (දැකීම), සමුල්ලාපනය (පිළිසඳර), සම්භෝගය (පරිභෝගය) සහ කායපරාමාසය (කය ස්පර්ශ වීම) යන මේවා නිරන්තරයෙන්ම සිදු වේ. මෙහෙණින් වහන්සේලා සමඟ කායසංසර්ගය හැර සෙසු සංසර්ගයන් කලින් කලට සිදු වේ. එලෙසම උපාසක උපාසිකාවන් සමඟ ද මේ සියලු සංසර්ගයන් කලින් කලට සිදු වේ. එහිදී කෙලෙස් ඉපදීමෙන් සිත ආරක්ෂා කරගත යුතුය. එක්තරා භික්ෂුවක් උපාසකයන් ග්‍රහණය කරගන්නා වූත්, ඔහුද ඔවුන් විසින් ග්‍රහණය කරගන්නා ලද්දේ (ගාහගාහක) වෙයි. එක් අයෙක් ඔවුන් විසින් ග්‍රහණය කරගන්නා ලද නමුත් තමා ඔවුන් ග්‍රහණය නොකරන්නෙක් (ගාහමුත්තක) වෙයි. එක් අයෙක් තමා ඔවුන් ග්‍රහණය කරගත්තත් ඔවුන් විසින් ග්‍රහණය කරනු නොලැබූවෙක් (මුත්තගාහක) වෙයි. එක් අයෙක් තමා ඔවුන් ග්‍රහණය කර නොගන්නා සේම ඔවුන් විසින්ද ග්‍රහණය කරනු නොලැබූවෙක් (මුත්තමුත්තක) වෙයි.

တတ္ထ ယံ ဘိက္ခုံ မနုဿာပိ အာမိသေန ဥပလာပေတွာ ဂဟဏဝသေန ဥပသင်္ကမန္တိ, ဘိက္ခုပိ ပုပ္ဖဖလာဒီဟိ ဥပလာပေတွာ ဂဟဏဝသေန ဥပသင်္ကမတိ, အယံ ဂါဟဂါဟကော နာမ. ယံ ပန မနုဿာ ဝုတ္တနယေန ဥပသင်္ကမန္တိ, ဘိက္ခု ဒက္ခိဏေယျဝသေန ဥပသင်္ကမတိ, အယံ ဂါဟမုတ္တကော နာမ. ယဿ မနုဿာ ဒက္ခိဏေယျဝသေန စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒေန္တိ, ဘိက္ခု ပုပ္ဖဖလာဒီဟိ ဥပလာပေတွာ ဂဟဏဝသေန ဥပသင်္ကမတိ, အယံ မုတ္တဂါဟကော နာမ. ယဿ မနုဿာပိ ဒက္ခိဏေယျဝသေန စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒေန္တိ, ဘိက္ခုပိ စူဠပိဏ္ဍပါတိယတိဿတ္ထေရော ဝိယ ဒက္ခိဏေယျဝသေန ပရိဘုဉ္ဇတိ, အယံ မုတ္တမုတ္တကော နာမ.

එහි යම් භික්ෂුවක වෙත මිනිසුන් ද ආමිසයෙන් පොළඹවා ග්‍රහණය කරගැනීමේ අදහසින් එළඹෙත් ද, භික්ෂුව ද මල් පලතුරු ආදියෙන් ඔවුන් පොළඹවා ග්‍රහණය කරගැනීමේ අදහසින් ඔවුන් වෙත එළඹෙයි ද, මොහු ‘ගාහගාහක’ නම් වේ. යම් භික්ෂුවක වෙත මිනිසුන් කලින් කී පරිදි එළඹෙත් ද, නමුත් භික්ෂුව දක්ෂිණෙය්‍ය භාවයෙන් (දානය පිළිගැනීමට සුදුස්සෙකු ලෙස) ඔවුන් වෙත එළඹෙයි ද, මොහු ‘ගාහමුත්තක’ නම් වේ. යම් භික්ෂුවකට මිනිසුන් දක්ෂිණෙය්‍ය භාවයෙන් සලකා සිවුපසය පූජා කරත් ද, නමුත් භික්ෂුව මල් පලතුරු ආදියෙන් ඔවුන් පොළඹවා ග්‍රහණය කරගැනීමේ අදහසින් ඔවුන් වෙත එළඹෙයි ද, මොහු ‘මුත්තගාහක’ නම් වේ. යම් භික්ෂුවකට මිනිසුන් ද දක්ෂිණෙය්‍ය භාවයෙන් සලකා සිවුපසය පූජා කරත් ද, භික්ෂුව ද චූළපිණ්ඩපාතිය තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ මෙන් දක්ෂිණෙය්‍ය භාවයෙන් යුතුව ඒවා පරිභෝග කරයි ද, මොහු ‘මුත්තමුත්තක’ නම් වේ.

ထေရံ ကိရ ဧကာ ဥပါသိကာ ဒွါဒသ ဝဿာနိ ဥပဋ္ဌဟိ. ဧကဒိဝသံ တသ္မိံ ဂါမေ အဂ္ဂိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဂေဟာနိ ဈာပေသိ. အညေသံ ကုလူပကဘိက္ခူ အာဂန္တွာ [Pg.53] – ‘‘ကိံ ဥပါသိကေ, အပိ ကိဉ္စိ ဘဏ္ဍကံ အရောဂံ ကာတုံ အသက္ခိတ္ထာ’’တိ ပဋိသန္ထာရံ အကံသု. မနုဿာ, ‘‘အမှာကံ မာတု ကုလူပကတ္ထေရော ဘုဉ္ဇနဝေလာယမေဝ အာဂမိဿတီ’’တိ အာဟံသု. ထေရောပိ ပုနဒိဝသေ ဘိက္ခာစာရဝေလံ သလ္လက္ခေတွာဝ အာဂတော. ဥပါသိကာ ကောဋ္ဌစ္ဆာယာယ နိသီဒါပေတွာ ဘိက္ခံ သမ္ပာဒေတွာ အဒါသိ. ထေရေ ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ ပက္ကန္တေ မနုဿာ အာဟံသု – ‘‘အမှာကံ မာတု ကုလူပကတ္ထေရော ဘုဉ္ဇနဝေလာယမေဝ အာဂတော’’တိ. ဥပါသိကာ, ‘‘တုမှာကံ ကုလူပကာ တုမှာကံယေဝ အနုစ္ဆဝိကာ, မယှံ ထေရော မယှေဝ အနုစ္ဆဝိကော’’တိ အာဟ. အာယသ္မာ ပန မန္တာဏိပုတ္တော ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ သံသဂ္ဂေဟိ စတူဟိပိ ပရိသာဟိ သဒ္ဓိံ အသံသဋ္ဌော ဂါဟမုတ္တကော စေဝ မုတ္တမုတ္တကော စ အဟောသိ. ယထာ စ သယံ အသံသဋ္ဌော, ဧဝံ ဘိက္ခူနမ္ပိ တံ အသံသဂ္ဂကထံ ကတ္တာ အဟောသိ.

ඇසූ පරිදි, එක්තරා උපාසිකාවක් වසර දොළහක් පුරා එම තෙරුන් වහන්සේට උපස්ථාන කළාය. එක් දිනක් එම ගම්මානයේ ගින්නක් හටගෙන නිවාස පිළිස්සී ගියේය. සෙසු පවුල්වලට හිතවත් භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩම කර, “උපාසිකාවනි, කුමක්ද මේ? යම් හෝ බඩුවක් බේරා ගැනීමට හැකි වූවාද?” යි පිළිසඳරෙහි යෙදුණාහ. එවිට මිනිසුන්, “අපේ මෑණියන්ගේ කුලූපක තෙරුන් වහන්සේ නම් වළඳන වේලාවටම වඩිනු ඇතැයි” පැවසූහ. තෙරුන් වහන්සේ ද පසුදින සිඟමන් වඩින වේලාව බලාම වැඩම කළහ. උපාසිකාව උන්වහන්සේව වී අටුවක සෙවණේ වඩා හිඳුවා, දානය පිළියෙල කර පූජා කළාය. තෙරුන් වහන්සේ දානය වළඳා වැඩි පසු මිනිසුන්, “අපේ මෑණියන්ගේ කුලූපක තෙරුන් වහන්සේ වළඳන වේලාවටම වැඩියා” යි කීහ. උපාසිකාව, “ඔබලාගේ කුලූපකයන් ඔබලාටම සුදුසුය, මගේ තෙරුන් වහන්සේ මටම සුදුසුය” යි පැවසුවාය. ආයුෂ්මත් මන්තානිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ද මේ පංචවිධ සංසර්ගයන්ගෙන් සහ සිව්වනක් පිරිස සමඟ නොගැටුණු, ගාහමුත්තක මෙන්ම මුත්තමුත්තක ද වූහ. උන්වහන්සේ තමන් වහන්සේම අසංසට්ඨ (නොගැටුණු) වූවා සේම, භික්ෂූන් වහන්සේලාට ද ඒ අසංසග්ග කථාවම කරන්නෙක් වූහ.

အာရဒ္ဓဝီရိယောတိ ပဂ္ဂဟိတဝီရိယော, ပရိပုဏ္ဏကာယိကစေတသိကဝီရိယောတိ အတ္ထော. ယော ဟိ ဘိက္ခု ဂမနေ ဥပ္ပန္နကိလေသံ ဌာနံ ပါပုဏိတုံ န ဒေတိ, ဌာနေ ဥပ္ပန္နကိလေသံ နိသဇ္ဇံ, နိသဇ္ဇာယ ဥပ္ပန္နကိလေသံ သယနံ ပါပုဏိတုံ န ဒေတိ, မန္တေန ကဏှသပ္ပံ ဥပ္ပီဠေတွာ ဂဏှန္တော ဝိယ, အမိတ္တံ ဂီဝါယ အက္ကမန္တော ဝိယ စ ဝိစရတိ, အယံ အာရဒ္ဓဝီရိယော နာမ. ထေရော စ တာဒိသော အဟောသိ. ဘိက္ခူနမ္ပိ တထေဝ ဝီရိယာရမ္ဘကထံ ကတ္တာ အဟောသိ.

‘ආරද්ධවීරිය’ යනු පටන් ගත් වීර්යය ඇති, සම්පූර්ණ වූ කායික හා චෛතසික වීර්යයෙන් යුක්ත යන අර්ථයයි. යම් භික්ෂුවක් ගමනේදී උපන් කෙලෙස් සිටගෙන සිටින අවස්ථාව දක්වා පැමිණීමට ඉඩ නොදෙයි ද, සිටගෙන සිටින විට උපන් කෙලෙස් වාඩි වී සිටින අවස්ථාවට ද, වාඩි වී සිටින විට උපන් කෙලෙස් සැතපෙන අවස්ථාව දක්වා ද පැමිණීමට ඉඩ නොදෙයි ද, මන්ත්‍රයකින් නාගයෙකු මිරිකා අල්ලා ගන්නෙකු මෙන් ද, සතුරෙකු බෙල්ලෙන් පාගා ගන්නෙකු මෙන් ද හැසිරෙයි ද, මේ භික්ෂුව ‘ආරද්ධවීරිය’ නම් වේ. තෙරුන් වහන්සේ ද එබඳු වූහ. භික්ෂූන් වහන්සේලාට ද එලෙසම වීර්යය ආරම්භ කිරීම පිළිබඳ කථා කරන්නෙක් වූහ.

သီလသမ္ပန္နောတိအာဒီသု သီလန္တိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. သမာဓီတိ ဝိပဿနာပါဒကာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော. ပညာတိ လောကိယလောကုတ္တရဉာဏံ. ဝိမုတ္တီတိ အရိယဖလံ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနန္တိ ဧကူနဝီသတိဝိဓံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. ထေရော သယမ္ပိ သီလာဒီဟိ သမ္ပန္နော အဟောသိ ဘိက္ခူနမ္ပိ သီလာဒိကထံ ကတ္တာ. သွာယံ ဒသဟိ ကထာဝတ္ထူဟိ ဩဝဒတီတိ ဩဝါဒကော. ယထာ ပန ဧကော ဩဝဒတိယေဝ, သုခုမံ အတ္ထံ ပရိဝတ္တေတွာ ဇာနာပေတုံ န သက္ကောတိ. န ဧဝံ ထေရော. ထေရော ပန တာနိ ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ ဝိညာပေတီတိ ဝိညာပကော. ဧကော ဝိညာပေတုံ သက္ကောတိ, ကာရဏံ ဒဿေတုံ န သက္ကောတိ. ထေရော ကာရဏမ္ပိ သန္ဒဿေတီတိ သန္ဒဿကော. ဧကော ဝိဇ္ဇမာနံ ကာရဏံ ဒဿေတိ, ဂါဟေတုံ ပန န သက္ကောတိ. ထေရော ဂါဟေတုမ္ပိ သက္ကောတီတိ သမာဒပကော. ဧဝံ သမာဒပေတွာ [Pg.54] ပန တေသု ကထာဝတ္ထူသု ဥဿာဟဇနနဝသေန ဘိက္ခူ သမုတ္တေဇေတီတိ သမုတ္တေဇကော. ဥဿာဟဇာတေ ဝဏ္ဏံ ဝတွာ သမ္ပဟံသေတီတိ သမ္ပဟံသကော.

‘සීලසම්පන්න’ ආදී තැන්හි සීලය යනු චතුපාරිශුද්ධි සීලයයි. සමාධිය යනු විදර්ශනාවට පදක වන අෂ්ට සමාපත්තීන් ය. ප්‍රඥාව යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ඥානයයි. විමුක්තිය යනු අරහත් ඵලයයි. විමුක්ති ඥානදර්ශනය යනු දහනව වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. තෙරුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේම සීලාදියෙන් සම්පූර්ණ වූ අතර භික්ෂූන් වහන්සේලාට සීලාදිය ගැන කථා කරන්නෙකු ද වූහ. උන්වහන්සේ දස කථාවස්තුවලින් අවවාද කරන බැවින් ‘ඕවාදක’ නම් වෙති. ඇතැමෙක් අවවාද කළත් සියුම් අර්ථ විස්තර කර දීමට සමත් නොවෙති. තෙරුන් වහන්සේ එසේ නොවේ. උන්වහන්සේ ඒ දස කථාවස්තූන් මැනවින් හඳුන්වා දෙන බැවින් ‘විඤ්ඤාපක’ නම් වෙති. ඇතැමෙකුට හඳුන්වා දිය හැකි වුවත් කරුණු දැක්වීමට නොහැකිය. තෙරුන් වහන්සේ කරුණු ද මැනවින් දක්වන බැවින් ‘සන්දස්සක’ නම් වෙති. ඇතැමෙක් පවතින කරුණු දක්වන නමුත් ඒවා සමාදන් කරවීමට (ග්‍රහණය කරවීමට) නොහැකිය. තෙරුන් වහන්සේ සමාදන් කරවීමට ද සමත් බැවින් ‘සමාදපක’ නම් වෙති. මෙසේ සමාදන් කරවා ඒ කථාවස්තූන් කෙරෙහි උත්සාහය ඇති කරවීමෙන් භික්ෂූන්ව උනන්දු කරවන බැවින් ‘සමුත්තේජක’ නම් වෙති. උත්සාහය උපන් කල්හි ගුණ කියා සතුටු කරවන බැවින් ‘සම්පහංසක’ නම් වෙති.

ပဉ္စလာဘဝဏ္ဏနာ

පංච ලාභ වර්ණනාවයි.

၂၅၃. သုလဒ္ဓလာဘာတိ အညေသမ္ပိ မနုဿတ္တဘာဝပဗ္ဗဇ္ဇာဒိဂုဏလာဘာ နာမ ဟောန္တိ. အာယသ္မတော ပန ပုဏ္ဏဿ သုလဒ္ဓလာဘာ ဧတေ, ယဿ သတ္ထု သမ္မုခါ ဧဝံ ဝဏ္ဏော အဗ္ဘုဂ္ဂတောတိ အတ္ထော. အပိစ အပဏ္ဍိတေဟိ ဝဏ္ဏကထနံ နာမ န တထာ လာဘော, ပဏ္ဍိတေဟိ ဝဏ္ဏကထနံ ပန လာဘော. ဂိဟီ ဟိ ဝါ ဝဏ္ဏကထနံ န တထာ လာဘော, ဂိဟီ ဟိ ‘‘ဝဏ္ဏံ ကထေဿာမီ’’တိ, ‘‘အမှာကံ အယျော သဏှော သခိလော သုခသမ္ဘာသော, ဝိဟာရံ အာဂတာနံ ယာဂုဘတ္တဖာဏိတာဒီဟိ သင်္ဂဟံ ကရောတီ’’တိ ကထေန္တော အဝဏ္ဏမေဝ ကထေတိ. ‘‘အဝဏ္ဏံ ကထေဿာမီ’’တိ ‘‘အယံ ထေရော မန္ဒမန္ဒော ဝိယ အဗလဗလော ဝိယ ဘာကုဋိကဘာကုဋိကော ဝိယ နတ္ထိ ဣမိနာ သဒ္ဓိံ ဝိဿာသော’’တိ ကထေန္တော ဝဏ္ဏမေဝ ကထေတိ. သဗြဟ္မစာရီဟိပိ သတ္ထု ပရမ္မုခါ ဝဏ္ဏကထနံ န တထာ လာဘော, သတ္ထု သမ္မုခါ ပန အတိလာဘောတိ ဣမမ္ပိ အတ္ထဝသံ ပဋိစ္စ ‘‘သုလဒ္ဓလာဘာ’’တိ အာဟ. အနုမဿ အနုမဿာတိ ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ အနုပဝိသိတွာ အနုပဝိသိတွာ. တဉ္စ သတ္ထာ အဗ္ဘနုမောဒတီတိ တဉ္စဿ ဝဏ္ဏံ ဧဝမေတံ အပ္ပိစ္ဆော စ သော ဘိက္ခု သန္တုဋ္ဌော စ သော ဘိက္ခူတိ အနုမောဒတိ. ဣတိ ဝိညူဟိ ဝဏ္ဏဘာသနံ ဧကော လာဘော, သဗြဟ္မစာရီဟိ ဧကော, သတ္ထု သမ္မုခါ ဧကော, အနုမဿ အနုမဿ ဧကော, သတ္ထာရာ အဗ္ဘနုမောဒနံ ဧကောတိ ဣမေ ပဉ္စ လာဘေ သန္ဓာယ ‘‘သုလဒ္ဓလာဘာ’’တိ အာဟ. ကဒါစီတိ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ကာလေ. ကရဟစီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အပ္ပေဝ နာမ သိယာ ကောစိဒေဝ ကထာသလ္လာပေါတိ အပိ နာမ ကောစိ ကထာသမုဒါစာရောပိ ဘဝေယျ. ထေရေန ကိရ အာယသ္မာ ပုဏ္ဏော နေဝ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော, နဿ ဓမ္မကထာ သုတပုဗ္ဗာ. ဣတိ သော တဿ ဒဿနမ္ပိ ဓမ္မကထမ္ပိ ပတ္ထယမာနော ဧဝမာဟ.

253. ‘සුලද්ධලාභා’ යනු අන් අයට ද මනුෂ්‍යත්වය ලැබීම, පැවිදි වීම ආදී ගුණ ලැබීම් තිබේ. නමුත් ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේට මේවා ‘සුලද්ධලාභ’ (මැනවින් ලත් ලාභ) වන්නේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ මෙලෙස ගුණ ප්‍රකාශ වූ බැවිනි. තවද, අඥානයන් විසින් ගුණ කීම ලාභයක් නොවන අතර ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් ගුණ කීමම ලාභයකි. ගිහියන් විසින් ගුණ කීම ද එසේම ලාභයක් නොවේ. මක්නිසාද යත්, ගිහියෙකු “මම ගුණ කියන්නෙමි” යි සිතා, “අපේ ස්වාමීන් වහන්සේ මෘදුයි, ප්‍රියශීලීයි, පහසුවෙන් කථා කළ හැකියි, පන්සලට එන අයට කැඳ බත් පැණි ආදියෙන් සංග්‍රහ කරයි” යනුවෙන් පවසන විට ඔහු පවසන්නේ අගුණයකි (අවර්ණයකි). “මම අගුණ කියන්නෙමි” යි සිතා, “මේ තෙරුන් වහන්සේ ඉතා අඥානයෙකු මෙන් ද, ඉතා දුර්වලයෙකු මෙන් ද, රවා බලන්නෙකු මෙන් ද වේ, මොහු සමඟ කිසිදු ඇයිහොඳයියක් නැත” යි පවසන විට ඔහු පවසන්නේ ගුණයකි (වර්ණයකි). සබ්‍රහ්මචාරීන් විසින් ශාස්තෘන් වහන්සේට මුවාවෙන් (නොපෙනෙන තැන) ගුණ කීම ද එතරම් ලාභයක් නොවන අතර, ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ ගුණ කීම අතිශය ලාභයකි. මේ කරුණු නිසා ‘සුලද්ධලාභා’ යයි වදාළ සේක. ‘අනුමාය අනුමාය’ යනු දස කථාවස්තූන්ට නැවත නැවත බැස ගනිමින් යන්නයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ එය අනුමෝදන් වූ සේක යනු, උන්වහන්සේගේ ඒ ගුණ ප්‍රකාශය අසා “මේ භික්ෂුව අල්පේච්ඡය, මේ භික්ෂුව සතුටු වන සුලුය” යනාදී වශයෙන් අනුමෝදන් වීමයි. මෙසේ ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් ගුණ කීම එක් ලාභයකි, සබ්‍රහ්මචාරීන් විසින් කීම එකකි, ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ කීම එකකි, නැවත නැවත ගුණ කීම එකකි, ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් අනුමෝදන් වීම එකකි යන මේ පංච ලාභයන් අරභයා ‘සුලද්ධලාභා’ යයි වදාළ සේක. ‘කදාචි’ යනු යම් කිසි කලකදී යන්නයි. ‘කරහචි’ යනු එහිම පර්යාය වචනයකි. ‘අප්පේව නාම සියා කෝචිදේව කථාසල්ලාපෝ’ යනු යම් කිසි කථාබහක් හෝ වන්නේ නම් මැනවි යන්නයි. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේව මීට පෙර දැක නොතිබුණි, උන්වහන්සේගේ ධර්ම කථාවක් ද අසා නොතිබුණි. එබැවින් උන්වහන්සේව දැකීමටත්, ධර්මය ඇසීමටත් ප්‍රාර්ථනා කරමින් මෙසේ වදාළ සේක.

စာရိကာဒိဝဏ္ဏနာ

චාරිකා ආදී වර්ණනාවයි.

၂၅၄. ယထာဘိရန္တန္တိ ယထာအဇ္ဈာသယံ ဝိဟရိတွာ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဝသန္တာနံ ဆာယူဒကာဒိဝိပတ္တိံ ဝါ အပ္ဖာသုကသေနာသနံ ဝါ, မနုဿာနံ အဿဒ္ဓါဒိဘာဝံ [Pg.55] ဝါ အာဂမ္မ အနဘိရတိ နာမ နတ္ထိ. တေသံ သမ္ပတ္တိယာ ‘‘ဣဓ ဖာသု ဝိဟရာမာ’’တိ အဘိရမိတွာ စိရဝိဟာရောပိ နတ္ထိ. ယတ္ထ ပန တထာဂတေ ဝိဟရန္တေ သတ္တာ သရဏေသု ဝါ ပတိဋ္ဌဟန္တိ, သီလာနိ ဝါ သမာဒိယန္တိ, ပဗ္ဗဇန္တိ ဝါ, တတော သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒီနံ ဝါ ပန တေသံ ဥပနိဿယော ဟောတိ. တတ္ထ ဗုဒ္ဓါ သတ္တေ တာသု သမ္ပတ္တီသု ပတိဋ္ဌာပနအဇ္ဈာသယေန ဝသန္တိ; တာသံ အဘာဝေ ပက္ကမန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ယထာအဇ္ဈာသယံ ဝိဟရိတွာ’’တိ. စာရိကံ စရမာနောတိ အဒ္ဓါနဂမနံ ဂစ္ဆန္တော. စာရိကာ စ နာမေသာ ဘဂဝတော ဒုဝိဓာ ဟောတိ တုရိတစာရိကာ စ, အတုရိတစာရိကာ စ.

254. "යථාභිරන්තං" යනු රුචි පරිදි (අභිලාෂය පරිදි) වාසය කර යන්නයි. බුදුරජාණන් වහන්සේලා එකම ස්ථානයක වැඩ වසන කල්හි සෙවණ, ජලය ආදියේ අඩුවක් නිසා හෝ අපහසු සේනාසනයක් නිසා හෝ මිනිසුන්ගේ අශ්‍රද්ධාව වැනි කරුණක් නිසා හෝ "නොඇලීම" (අසතුට) නම් දෙයක් ඇති නොවේ. එමෙන්ම එම පහසුකම් සම්පූර්ණ වූ විට "මෙහි සුවසේ වසමු" යි අධික ලෙස ඇලී දීර්ඝ කාලයක් වැඩ සිටීමක් ද නැත. යම් ස්ථානයක තථාගතයන් වහන්සේ වැඩ වසන කල්හි සත්ත්වයෝ සරණාගමනයෙහි පිහිටත් ද, සිල් සමාදන් වෙත් ද, පැවිදි වෙත් ද, එසේම සෝවාන් මාර්ගය ආදිය ලැබීමට ඒ සත්ත්වයන්ට උපනිශ්‍රය පවතී ද, බුදුරජාණන් වහන්සේලා එම සත්ත්වයන් ඒ ඒ සම්පත්වල පිහිටුවීමේ අදහසින් එහි වැඩ වසති. එම කරුණු සම්පූර්ණ වූ විට හෝ එවැන්නක් නැති කල්හි වඩින සේක. එබැවින් "අභිලාෂය පරිදි වැඩ සිට" යැයි වදාරන ලදී. "චාරිකාවෙහි හැසිරෙන්නේ" යනු දීර්ඝ ගමනක වඩිනා සේක යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ එම චාරිකාව තුරිත චාරිකාව හා අතුරිත චාරිකාව යැයි දෙවැදෑරුම් වේ.

တတ္ထ ဒူရေပိ ဗောဓနေယျပုဂ္ဂလံ ဒိသွာ တဿ ဗောဓနတ္ထာယ သဟသာ ဂမနံ တုရိတစာရိကာ နာမ. သာ မဟာကဿပပစ္စုဂ္ဂမနာဒီသု ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဘဂဝါ ဟိ မဟာကဿပံ ပစ္စုဂ္ဂစ္ဆန္တော မုဟုတ္တေန တိဂါဝုတံ မဂ္ဂံ အဂမာသိ, အာဠဝကဿတ္ထာယ တိံသယောဇနံ, တထာ အင်္ဂုလိမာလဿ. ပုက္ကုသာတိဿ ပန ပဉ္စစတ္တာလီသယောဇနံ, မဟာကပ္ပိနဿ ဝီသယောဇနသတံ, ခဒိရဝနိယဿတ္ထာယ သတ္တ ယောဇနသတာနိ အဂမာသိ; ဓမ္မသေနာပတိနော သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ ဝနဝါသီတိဿသာမဏေရဿ တိဂါဝုတာဓိကံ ဝီသယောဇနသတံ.

එහි දුර බැහැර වුවද අවබෝධය ලැබිය හැකි පුද්ගලයෙකු දැක, ඔහුට සත්‍යය අවබෝධ කරවීම සඳහා ඉක්මනින් වැඩම කිරීම "තුරිත චාරිකාව" නම් වේ. එය මහා කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ පෙරගමන් කොට පිළිගැනීම ආදියේදී දත යුතුය. මන්ද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ පෙරගමන් කොට පිළිගැනීමට මොහොතකින් ගාවුත තුනක මග වැඩම කළ සේක. ආළවක යක්ෂයා වෙනුවෙන් යොදුන් තිහක් ද, එමෙන්ම අංගුලිමාල වෙනුවෙන් යොදුන් තිහක් ද වැඩම කළ සේක. පුක්කුසාති රජු වෙනුවෙන් යොදුන් හතළිස් පහක් ද, මහාකප්පින රජු වෙනුවෙන් යොදුන් එකසිය විස්සක් ද, ඛදිරවනිය රේවත හිමියන් වෙනුවෙන් යොදුන් හත්සියයක් ද වැඩම කළ සේක. ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වනවාසී තිස්ස සාමණේරයන් වෙනුවෙන් යොදුන් එකසිය විස්සකුත් ගාවුත තුනක මගක් වැඩම කළ සේක.

ဧကဒိဝသံ ကိရ ထေရော, ‘‘တိဿသာမဏေရဿ သန္တိကံ, ဘန္တေ, ဂစ္ဆာမီ’’တိ အာဟ. ဘဂဝါ, ‘‘အဟမ္ပိ ဂမိဿာမီ’’တိ ဝတွာ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ အာမန္တေသိ – ‘‘အာနန္ဒ, ဝီသတိသဟဿာနံ ဆဠဘိညာနံ အာရောစေဟိ – ‘ဘဂဝါ ဝနဝါသီတိဿသာမဏေရဿ သန္တိကံ ဂမိဿတီ’’’တိ. တတော ဒုတိယဒိဝသေ ဝီသတိသဟဿခီဏာသဝပရိဝုတော အာကာသေ ဥပ္ပတိတွာ ဝီသယောဇနသတမတ္ထကေ တဿ ဂေါစရဂါမဒွါရေ ဩတရိတွာ စီဝရံ ပါရုပိ. ကမ္မန္တံ ဂစ္ဆမာနာ မနုဿာ ဒိသွာ, ‘‘သတ္ထာ, ဘော, အာဂတော, မာ ကမ္မန္တံ အဂမိတ္ထာ’’တိ ဝတွာ အာသနာနိ ပညပေတွာ ယာဂုံ ဒတွာ ပါနဝတ္တံ ကရောန္တာ, ‘‘ကုဟိံ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဒဟရဘိက္ခူ ပုစ္ဆိံသု. ဥပါသကာ, န ဘဂဝါ အညတ္ထ ဂစ္ဆတိ, ဣဓေဝ တိဿသာမဏေရဿ ဒဿနတ္ထာယ အာဂတောတိ. တေ ‘‘အမှာကံ ကိရ ကုလူပကတ္ထေရဿ ဒဿနတ္ထာယ သတ္ထာ အာဂတော, နော ဝတ နော ထေရော ဩရမတ္တကော’’တိ သောမနဿဇာတာ အဟေသုံ.

එක් දිනක ස්ථවිරයන් වහන්සේ (සාරිපුත්ත හිමි), "ස්වාමීනී, මම තිස්ස සාමණේරයන් වෙත වඩින්නෙමි" යි පැවසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මමත් වඩින්නෙමි" යි වදාරා, ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන් අමතා, "ආනන්ද, ෂඩභිඥාලාභී භික්ෂූන් වහන්සේලා විසිදහසකට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනවාසී තිස්ස සාමණේරයන් වෙත වැඩම කරන බව දන්වන්න" යි වදාළ සේක. ඉන්පසු දෙවන දිනයේ රහතන් වහන්සේලා විසිදහසක් පිරිවරා අහසට පැන නැගී, යොදුන් එකසිය විස්සක් මග ගෙවා එම සාමණේරයන්ගේ ගොදුරු ගම් දොරට බැස සිවුරු පෙරවා ගත් සේක. වැඩට යන මිනිස්සු මෙය දැක, "පින්වත්නි, ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක, වැඩට නොයන්න" යි පවසා ආසන පනවා කැඳ පූජා කොට පා දෝවනය ආදිය කරමින්, "ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කොහේ වඩින සේක් ද?" යි දහම් භික්ෂූන්ගෙන් විමසූහ. "උපාසකවරුනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙනත් තැනකට නොව, මෙහිම තිස්ස සාමණේරයන් දැකීමට වැඩම කළ සේක" යි පැවසූහ. එවිට ඔවුහු, "අපගේ කුලූපක ස්ථවිරයන් වහන්සේ දැකීමට බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක, අපගේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සුළුපටු කෙනෙකු නොවේ" යැයි ඉමහත් සෝමනස්සයට පත් වූහ.

အထ [Pg.56] ဘဂဝတော ဘတ္တကိစ္စပရိယောသာနေ သာမဏေရော ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ‘‘ဥပါသကာ မဟာ ဘိက္ခုသံဃော’’တိ ပုစ္ဆိ. အထဿ တေ, ‘‘သတ္ထာ, ဘန္တေ, အာဂတော’’တိ အာရောစေသုံ, သော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပိဏ္ဍပါတေန အာပုစ္ဆိ. သတ္ထာ တဿ ပတ္တံ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ, ‘‘အလံ, တိဿ, နိဋ္ဌိတံ ဘတ္တကိစ္စ’’န္တိ အာဟ. တတော ဥပဇ္ဈာယံ အာပုစ္ဆိတွာ အတ္တနော ပတ္တာသနေ နိသီဒိတွာ ဘတ္တကိစ္စမကာသိ. အထဿ ဘတ္တကိစ္စပရိယောသာနေ သတ္ထာ မင်္ဂလံ ဝတွာ နိက္ခမိတွာ ဂါမဒွါရေ ဌတွာ, ‘‘ကတရော တေ, တိဿ, ဝသနဋ္ဌာနံ ဂမနမဂ္ဂေါ’’တိ အာဟ. ‘‘အယံ ဘဂဝါ’’တိ. မဂ္ဂံ ဒေသယမာနော ပုရတော ယာဟိ တိဿာတိ. ဘဂဝါ ကိရ သဒေဝကဿ လောကဿ မဂ္ဂဒေသကော သမာနောပိ ‘‘သကလတိဂါဝုတေ မဂ္ဂေ သာမဏေရံ ဒဋ္ဌုံ လစ္ဆာမီ’’တိ တံ မဂ္ဂဒေသကမကာသိ.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දානමය කෘත්‍යය අවසානයේ සාමණේරයන් වහන්සේ පිඬු පිණිස ගමට වැඩම කර "උපාසකවරුනි, භික්ෂු සංඝයා බොහෝ ද?" යි විමසූහ. එවිට ඔවුහු "ස්වාමීනී, ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක" යි දන්වා සිටියහ. උන්වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ පිණ්ඩපාතයෙන් ආරාධනා කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ සාමණේරයන්ගේ පාත්‍රය අතින් ගෙන, "තිස්ස, දැන් දානමය කෘත්‍යය නිමයි" යැයි වදාළ සේක. ඉන්පසු උන්වහන්සේ උපජ්ඣායයන් වහන්සේගෙන් විමසා තමන්ගේ අසුනෙහි හිඳ දානමය කෘත්‍යය සිදු කළහ. දානමය කෘත්‍යය අවසානයේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මංගල සූත්‍රය දේශනා කොට ගමෙන් පිටත්ව ගම් දොරටුවෙහි සිට, "තිස්ස, ඔබ වසන තැනට යන මග කුමක්ද?" යි විමසූහ. "ස්වාමීනී, මේ ඒ මගයි" පවසමින් මග පෙන්වන කල්හි, "තිස්ස, ඉදිරියෙන් වඩින්න" යි වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙවියන් සහිත ලෝකයාට මග පෙන්වන්නා වුවද, මුළු ගාවුත තුනක මගෙහි සාමණේරයන් දැකගනු පිණිස ඔහු මග පෙන්වන්නා ලෙස පත් කළ සේක.

သော အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဘဂဝတော ဝတ္တမကာသိ. အထ နံ ဘဂဝါ, ‘‘ကတရော တေ, တိဿ, စင်္ကမော’’တိ ပုစ္ဆိတွာ တတ္ထ ဂန္တွာ သာမဏေရဿ နိသီဒနပါသာဏေ နိသီဒိတွာ, ‘‘တိဿ, ဣမသ္မိံ ဌာနေ သုခံ ဝသသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. သော အာဟ – ‘‘အာမ, ဘန္တေ, ဣမသ္မိံ မေ ဌာနေ ဝသန္တဿ သီဟဗျဂ္ဃဟတ္ထိမိဂမောရာဒီနံ သဒ္ဒံ သုဏတော အရညသညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တာယ သုခံ ဝသာမီ’’တိ. အထ နံ ဘဂဝါ, ‘‘တိဿ, ဘိက္ခုသံဃံ သန္နိပါတေဟိ, ဗုဒ္ဓဒါယဇ္ဇံ တေ ဒဿာမီ’’တိ ဝတွာ သန္နိပတိတေ ဘိက္ခုသံဃေ ဥပသမ္ပာဒေတွာ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနမေဝ အဂမာသီတိ. အယံ တုရိတစာရိကာ နာမ.

ඔහු තමන් වසන තැනට ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කළ යුතු වත් පිළිවෙත් ඉටු කළේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "තිස්ස, ඔබගේ සක්මන කුමක්ද?" යි විමසා එහි වැඩම කොට සාමණේරයන් හිඳින ගල්තලාව මත වැඩ සිටිමින්, "තිස්ස, මේ ස්ථානයෙහි ඔබ සුවසේ වසන්නෙහිද?" යි විමසූ සේක. ඔහු මෙසේ පැවසීය: "එසේය ස්වාමීනී, මෙහි වසන මට සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර, ඇත්, මුව, මොණර ආදීන්ගේ හඬ ඇසෙන විට 'ආරණ්‍ය සංඥාව' (වනය යන හැඟීම) ඇති වේ, එයින් මම සුවසේ වසමි." එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "තිස්ස, භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවන්න, මම ඔබට බුද්ධ දායාදය වූ උපසම්පදාව ලබා දෙන්නෙමි" යි වදාරා, භික්ෂු සංඝයා රැස් වූ කල්හි ඔහු උපසම්පදා කරවා තමන් වහන්සේ වැඩ වසන ස්ථානයටම වැඩම කළ සේක. මෙය "තුරිත චාරිකාව" නම් වේ.

ယံ ပန ဂါမနိဂမပဋိပါဋိယာ ဒေဝသိကံ ယောဇနဍ္ဎယောဇနဝသေန ပိဏ္ဍပါတစရိယာဒီဟိ လောကံ အနုဂ္ဂဏှန္တဿ ဂမနံ, အယံ အတုရိတစာရိကာ နာမ. ဣမံ ပန စာရိကံ စရန္တော ဘဂဝါ မဟာမဏ္ဍလံ မဇ္ဈိမမဏ္ဍလံ အန္တိမမဏ္ဍလန္တိ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ မဏ္ဍလာနံ အညတရသ္မိံ စရတိ. တတ္ထ မဟာမဏ္ဍလံ နဝယောဇနသတိကံ, မဇ္ဈိမမဏ္ဍလံ ဆယောဇနသတိကံ, အန္တိမမဏ္ဍလံ တိယောဇနသတိကံ. ယဒါ မဟာမဏ္ဍလေ စာရိကံ စရိတုကာမော ဟောတိ, မဟာပဝါရဏာယ ပဝါရေတွာ ပါဋိပဒဒိဝသေ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော နိက္ခမတိ. သမန္တာ ယောဇနသတံ ဧကကောလာဟလံ အဟောသိ, ပုရိမံ ပုရိမံ အာဂတာ နိမန္တေတုံ လဘန္တိ; ဣတရေသု ဒွီသု မဏ္ဍလေသု သက္ကာရော မဟာမဏ္ဍလေ ဩသရတိ. တတြ ဘဂဝါ တေသု တေသု ဂါမနိဂမေသု ဧကာဟံ ဒွီဟံ ဝသန္တော မဟာဇနံ အာမိသပဋိဂ္ဂဟေန အနုဂ္ဂဏှန္တော ဓမ္မဒါနေန စဿ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿိတံ [Pg.57] ကုသလံ ဝဍ္ဎေန္တော နဝဟိ မာသေဟိ စာရိကံ ပရိယောသာပေတိ.

යම් හෙයකින් ගම් නියම්ගම් අනුපිළිවෙළින් දිනපතා යොදුනක් හෝ යොදුන් භාගයක් පමණ මග වැඩම කරමින් පිඬුසිඟා වැඩීම ආදියෙන් ලෝකයාට අනුග්‍රහ කරමින් වඩිනා ගමනක් වේද, එය "අතුරිත චාරිකාව" නම් වේ. මෙම චාරිකාවෙහි වඩින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා මණ්ඩලය, මජ්ඣිම මණ්ඩලය හා අන්තිම මණ්ඩලය යන මණ්ඩල තුනෙන් එකක වඩින සේක. එහි මහා මණ්ඩලය යොදුන් නවසියයකි, මජ්ඣිම මණ්ඩලය යොදුන් හසියයකි, අන්තිම මණ්ඩලය යොදුන් තුන්සියයකි. යම් කලෙක මහා මණ්ඩලයෙහි චාරිකාවේ වැඩීමට අදහස් කරයිද, මහා පවාරණයෙන් පවාරණය කොට අව පෑළවිය දින මහත් භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා නික්මෙන සේක. හාත්පස යොදුන් සියයක් තැන්හි මහත් ඝෝෂාවක් ඇති වේ; කලින් පැමිණි අයට ආරාධනා කිරීමට අවස්ථාව ලැබේ. සෙසු මණ්ඩල දෙකට වඩා මහා මණ්ඩලයෙහි සත්කාර සම්මාන අධික වේ. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ඒ ගම් නියම්ගම්වල එක් දිනක් හෝ දෙදිනක් වැඩ වසමින්, මහා ජනයාගෙන් ආමිස දානය පිළිගනිමින් ඔවුන්ට අනුග්‍රහ දක්වා, ධර්ම දානයෙන් ඔවුන්ගේ විවට්ටූපනිශ්‍රිත කුසලය වර්ධනය කරමින් මාස නවයකින් චාරිකාව නිමා කරන සේක.

သစေ ပန အန္တောဝဿေ ဘိက္ခူနံ သမထဝိပဿနာ တရုဏာ ဟောတိ, မဟာပဝါရဏာယ အပဝါရေတွာ ပဝါရဏာသင်္ဂဟံ ဒတွာ ကတ္တိကပုဏ္ဏမာယ ပဝါရေတွာ မိဂသိရဿ ပဌမဒိဝသေ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော နိက္ခမိတွာ မဇ္ဈိမမဏ္ဍလံ ဩသရတိ. အညေနပိ ကာရဏေန မဇ္ဈိမမဏ္ဍလေ စာရိကံ စရိတုကာမော စတုမာသံ ဝသိတွာဝ နိက္ခမတိ. ဝုတ္တနယေနေဝ ဣတရေသု ဒွီသု မဏ္ဍလေသု သက္ကာရော မဇ္ဈိမမဏ္ဍလေ ဩသရတိ. ဘဂဝါ ပုရိမနယေနေဝ လောကံ အနုဂ္ဂဏှန္တော အဋ္ဌဟိ မာသေဟိ စာရိကံ ပရိယောသာပေတိ.

ඉදින් වස් කාලය තුළ භික්ෂූන්ගේ සමථ විපස්සනා භාවනා මෝරා නොමැති නම්, මහා පවාරණයෙන් පවාරණය නොකොට "පවාරණ සංග්‍රහය" ලබා දී, ඉල් පුර පසළොස්වක දින පවාරණය කොට, උඳුවප් මස පුර පෑළවිය දින මහත් භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා නික්ම මජ්ඣිම මණ්ඩලයට වැඩම කරන සේක. වෙනත් කරුණක් නිසා වුවද මජ්ඣිම මණ්ඩලයෙහි චාරිකා කිරීමට අදහස් කරන්නේ නම් (වස්) මාස හතරක් වාසය කොටම නික්මෙන සේක. පෙර කී පරිදිම සෙසු මණ්ඩල දෙකට වඩා මජ්ඣිම මණ්ඩලයෙහි සත්කාර සම්මාන අධික වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙර කී ක්‍රමයටම ලෝකයාට අනුග්‍රහ දක්වමින් මාස අටකින් චාරිකාව නිමා කරන සේක.

သစေ ပန စတုမာသံ ဝုဋ္ဌဝဿဿာပိ ဘဂဝတော ဝေနေယျသတ္တာ အပရိပက္ကိန္ဒြိယာ ဟောန္တိ, တေသံ ဣန္ဒြိယပရိပါကံ အာဂမယမာနော အပရမ္ပိ ဧကံ မာသံ ဝါ ဒွိတိစတုမာသံ ဝါ တတ္ထေဝ ဝသိတွာ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော နိက္ခမတိ. ဝုတ္တနယေနေဝ ဣတရေသု ဒွီသု မဏ္ဍလေသု သက္ကာရော အန္တောမဏ္ဍလေ ဩသရတိ. ဘဂဝါ ပုရိမနယေနေဝ လောကံ အနုဂ္ဂဏှန္တော သတ္တဟိ ဝါ ဆဟိ ဝါ ပဉ္စဟိ ဝါ စတူဟိ ဝါ မာသေဟိ စာရိကံ ပရိယောသာပေတိ. ဣတိ ဣမေသု တီသု မဏ္ဍလေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ စာရိကံ စရန္တော န စီဝရာဒိဟေတု စရတိ. အထ ခေါ ယေ ဒုဂ္ဂတာ ဗာလာ ဇိဏ္ဏာ ဗျာဓိတာ, တေ ကဒါ တထာဂတံ အာဂန္တွာ ပဿိဿန္တိ? မယိ ပန စာရိကံ စရန္တေ မဟာဇနော တထာဂတဒဿနံ လဘိဿတိ, တတ္ထ ကေစိ စိတ္တာနိ ပသာဒေဿန္တိ, ကေစိ မာလာဒီဟိ ပူဇေဿန္တိ, ကေစိ ကဋစ္ဆုဘိက္ခံ ဒဿန္တိ, ကေစိ မိစ္ဆာဒဿနံ ပဟာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိကာ ဘဝိဿန္တိ, တံ တေသံ ဘဝိဿတိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာတိ ဧဝံ လောကာနုကမ္ပာယ စာရိကံ စရတိ.

ඉදින් වස් සාර මාසය අවසන් කළා වූ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට විනයනය කළ යුතු සත්වයන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන් නොමේරූයේ නම්, ඔවුන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන් මේරීම අපේක්ෂා කරමින් තවත් මසක් හෝ දෙතුන් හතර මසක් එහිම වැඩ වසමින් මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා නික්මෙන සේක. මින් පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම අනික් මණ්ඩල දෙකෙහි ද පුද පූජාවෝ මධ්‍ය මණ්ඩලයට ඇතුළත් වෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙර ක්‍රමයටම ලෝකයාට අනුග්‍රහ දක්වමින් සත් මසකින්, හය මසකින්, පස් මසකින් හෝ සාර මසකින් චාරිකාව නිමවන සේක. මෙසේ මේ මණ්ඩල තුනෙහි යම් තැනක චාරිකාවෙහි හැසිරෙන කල්හි සිවුරු ආදිය නිසා හැසිරෙන්නේ නැත. එසේ වුවත්, දිළිඳු වූ ද, අඥාන වූ ද, මහලු වූ ද, රෝගී වූ ද යම් ජනයෝ වෙත් ද, ඔවුහු කවර කලෙක තථාගතයන් වහන්සේ වෙත පැමිණ දැක ගනිත් ද? "මා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන කල්හි මහා ජනයා තථාගතයන් වහන්සේව දැක ගැනීමට ලබන්නාහ. එහි සමහරෙක් සිත් පහදවා ගනිති, සමහරෙක් මල් ආදියෙන් පුදති, සමහරෙක් හැන්දක පමණ වූ දානයක් දෙති, සමහරෙක් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය අත්හැර සම්මා දෘෂ්ටික වෙති. එය ඔවුන්ට බොහෝ කලක් හිතසුව පිණිස පවතින්නේය" යනුවෙන් මෙසේ ලෝකයා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක.

အပိစ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော စာရိကံ စရန္တိ – ဇင်္ဃာဝိဟာရဝသေန သရီရဖာသုကတ္ထာယ, အတ္ထုပ္ပတ္တိကာလံ အဘိကင်္ခနတ္ထာယ, ဘိခူနံ သိက္ခာပဒံ ပညာပနတ္ထာယ, တတ္ထ တတ္ထ ပရိပါကဂတိန္ဒြိယေ ဗောဓနေယျသတ္တေ ဗောဓနတ္ထာယာတိ. အပရေဟိပိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော စာရိကံ စရန္တိ – ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆိဿန္တီတိ ဝါ, ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆိဿန္တီတိ ဝါ, သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆိဿန္တီတိ ဝါ, မဟတာ ဓမ္မဝဿေန စတဿော ပရိသာ သန္တပ္ပေဿာမီတိ ဝါတိ. အပရေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော စာရိကံ စရန္တိ [Pg.58] – ပါဏာတိပါတာ ဝိရမိဿန္တီတိ ဝါ, အဒိန္နာဒါနာ… ကာမေသုမိစ္ဆာစာရာ… မုသာဝါဒါ… သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနာ ဝိရမိဿန္တီတိ ဝါတိ. အပရေဟိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော စာရိကံ စရန္တိ – ပဌမဇ္ဈာနံ ပဋိလဘိဿန္တီတိ ဝါ, ဒုတိယံ…ပေ… နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိံ ပဋိလဘိဿန္တီတိ ဝါတိ. အပရေဟိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော စာရိကံ စရန္တိ – သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ အဓိဂမိဿန္တီတိ ဝါ, သောတာပတ္တိဖလံ…ပေ… အရဟတ္တဖလံ သစ္ဆိကရိဿန္တီတိ ဝါတိ. အယံ အတုရိတစာရိကာ, သာ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ. သာ ပနေသာ ဒုဝိဓာ ဟောတိ နိဗဒ္ဓစာရိကာ, အနိဗဒ္ဓစာရိကာ စ. တတ္ထ ယံ ဧကဿေဝ ဗောဓနေယျသတ္တဿ အတ္ထာယ ဂစ္ဆတိ, အယံ နိဗဒ္ဓစာရိကာ နာမ. ယံ ပန ဂါမနိဂမနဂရပဋိပါဋိဝသေန စရတိ, အယံ အနိဗဒ္ဓစာရိကာ နာမ. ဧသာ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ.

තවද කරුණු සතරක් නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේලා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක. එනම්: පාගමනින් වැඩම කිරීමෙන් ශරීරයට සැප පිණිස ද, කරුණු උදාවන කාලය අපේක්ෂා කිරීම පිණිස ද, භික්ෂූන්ට ශික්ෂාපද පැනවීම පිණිස ද, ඒ ඒ තැන්හි ඉන්ද්‍රියයන් මුහුකුරා ගිය අවබෝධ කළ හැකි සත්වයන් අවබෝධ කරවීම පිණිස ද යනුයි. තවත් කරුණු සතරක් නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේලා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක: "බුදුන් සරණ යන්නාහ" කියා හෝ, "ධර්මය සරණ යන්නාහ" කියා හෝ, "සංඝයා සරණ යන්නාහ" කියා හෝ, "මහත් වූ ධර්ම වර්ෂාවෙන් සිව්වනක් පිරිස සතුටු කරන්නෙමි" කියා හෝ වේ. තවත් කරුණු පහක් නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේලා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක: "ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන් වන්නාහ" කියා හෝ, "අදත්තාදානයෙන්... කාමයෙහි වරදවා හැසිරීමෙන්... මුසාවාදයෙන්... සුරාමේරය මජ්ජපමාදට්ඨානයෙන් වෙන් වන්නාහ" කියා හෝ වේ. තවත් කරුණු අටක් නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේලා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක: "ප්‍රථම ධ්‍යානය ලබන්නාහ" කියා හෝ, "ද්විතීය... පේ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ලබන්නාහ" කියා හෝ වේ. තවත් කරුණු අටක් නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේලා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක: "සෝතාපත්ති මාර්ගයට පැමිණෙන්නාහ" කියා හෝ, "සෝතාපත්ති ඵලය... පේ... අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කරන්නාහ" කියා හෝ වේ. මෙය නොඉක්මන් චාරිකාව (අතුරිත චාරිකාව) නම් වේ. මෙහිදී එය අදහස් කෙරේ. එම චාරිකාව නිබද්ධ චාරිකාව සහ අනිබද්ධ චාරිකාව යනුවෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහි යම් චාරිකාවක් අවබෝධ කළ හැකි එක් සත්වයෙකුගේ අර්ථය පිණිස වැඩම කරත් ද, එය නිබද්ධ චාරිකාව නම් වේ. යම් චාරිකාවක් ගම් නියම්ගම් නගර අනුපිළිවෙලින් හැසිරෙත් ද, එය අනිබද්ධ චාරිකාව නම් වේ. මෙහිදී එය අදහස් කෙරේ.

သေနာသနံ သံသာမေတွာတိ သေနာသနံ ပဋိသာမေတွာ. တံ ပန ပဋိသာမေန္တော ထေရော န စူဠပတ္တမဟာပတ္တ-စူဠထာလကမဟာထာလက-ပဋ္ဋုဏ္ဏစီဝရ-ဒုကူလစီဝရာဒီနံ ဘဏ္ဍိကံ ကတွာ သပ္ပိတေလာဒီနံ ဝါ ပန ဃဋေ ပူရာပေတွာ ဂဗ္ဘေ နိဒဟိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ ကုဉ္စိကမုဒ္ဒိကာဒီနိ ယောဇာပေသိ. ‘‘သစေ န ဟောတိ ဘိက္ခု ဝါ သာမဏေရော ဝါ အာရာမိကော ဝါ ဥပါသကော ဝါ, စတူသု ပါသာဏေသု မဉ္စေ မဉ္စံ အာရောပေတွာ ပီဌေ ပီဌံ အာရောပေတွာ စီဝရဝံသေ ဝါ စီဝရရဇ္ဇုယာ ဝါ ဥပရိ ပုဉ္ဇံ ကတွာ ဒွါရဝါတပါနံ ထကေတွာ ပက္ကမိတဗ္ဗ’’န္တိ (စူဠဝ. ၃၆၁) ဝစနတော ပန နေဝါသိကံ ဘိက္ခုံ အာပုစ္ဆနမတ္တကေနေဝ ပဋိသာမေသိ.

'සෙනාසනං සංසාමෙත්වා' යනු සයනාසන පිළියෙළ කොට තබා යන්නයි. එම සයනාසන පිළියෙළ කිරීමේදී පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ කුඩා පාත්‍ර, මහා පාත්‍ර, කුඩා තැටි, මහා තැටි, පට්ටුණ්ණ සිවුරු, දුකුල සිවුරු ආදිය මිටි බැඳ හෝ, එළඟිතෙල් තෙල් ආදිය කළගෙඩිවල පුරවා ගබඩා කාමරවල තැන්පත් කොට දොරවල් වසා යතුරු තහඩු ආදිය යොදවා එසේ පිළියෙළ නොකළහ. "ඉදින් එහි භික්ෂුවක් හෝ සාමණේර නමක් හෝ ආරාමිකයෙක් හෝ උපාසකයෙක් හෝ නොසිටින්නේ නම්, ගල් හතරක් මත ඇඳ තබා ඒ මත තවත් ඇඳක් තබා, පුටුවක් මත තවත් පුටුවක් තබා, සිවුරු වැලෙහි හෝ සිවුරු රැහැනෙහි හෝ මිටියක් මෙන් තබා, දොර ජනෙල් වසා නික්ම යා යුතුය" යන වචනයට අනුව, ආවාසික භික්ෂූන්ගෙන් අවසර ගැනීමෙන්ම පමණක් සියල්ල පිළියෙළ කළේ යයි සලකනු ලැබීය.

ယေန သာဝတ္ထိ တေန စာရိကံ ပက္ကာမီတိ သတ္ထု ဒဿနကာမော ဟုတွာ ယေန ဒိသာဘာဂေန သာဝတ္ထိ တေန ပက္ကာမိ. ပက္ကမန္တော စ န သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ အာရောစာပေတွာ သပ္ပိတေလမဓုဖာဏိတာဒီနိ ဂါဟာပေတွာ ပက္ကန္တော. ယူထံ ပဟာယ နိက္ခန္တော ပန မတ္တဟတ္ထီ ဝိယ, အသဟာယကိစ္စော သီဟော ဝိယ, ပတ္တစီဝရမတ္တံ အာဒါယ ဧကကောဝ ပက္ကာမိ. ကသ္မာ ပနေသ ပဉ္စသတေဟိ အတ္တနော အန္တေဝါသိကေဟိ သဒ္ဓိံ ရာဇဂဟံ အဂန္တွာ ဣဒါနိ နိက္ခန္တောတိ? ရာဇဂဟံ ကပိလဝတ္ထုတော ဒူရံ သဋ္ဌိယောဇနာနိ, သာဝတ္ထိ ပန ပဉ္စဒသ. သတ္ထာ ရာဇဂဟတော ပဉ္စစတ္တာလီသယောဇနံ အာဂန္တွာ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ, ဣဒါနိ အာသန္နော ဇာတောတိ သုတွာ နိက္ခမီတိ အကာရဏမေတံ. ဗုဒ္ဓါနံ သန္တိကံ ဂစ္ဆန္တော ဟိ ဧသ ယောဇနသဟဿမ္ပိ ဂစ္ဆေယျ, တဒါ ပန [Pg.59] ကာယဝိဝေကော န သက္ကာ လဒ္ဓုန္တိ. ဗဟူဟိ သဒ္ဓိံ ဂမနကာလေ ဟိ ဧကသ္မိံ ဂစ္ဆာမာတိ ဝဒန္တေ ဧကော ဣဓေဝ ဝသာမာတိ ဝဒတိ. ဧကသ္မိံ ဝသာမာတိ ဝဒန္တေ ဧကော ဂစ္ဆာမာတိ ဝဒတိ. တသ္မာ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ သမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒိတုံ ဝါ ဖာသုကသေနာသနေ ကာယဝိဝေကံ လဒ္ဓုံ ဝါ န သက္ကာ ဟောတိ, ဧကကဿ ပန တံ သဗ္ဗံ သုလဘံ ဟောတီတိ တဒါ အဂန္တွာ ဣဒါနိ ပက္ကာမိ.

'යේන සාවත්ථි තේන චාරිකං පක්කාමි' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීමේ කැමැත්තෙන් යුතුව ශ්‍රාවස්ති නුවර පිහිටි දිශාව බලා නික්මුණු බවයි. එසේ නික්මෙන කල්හි සුද්ධෝදන මහරජුට දන්වා එළඟිතෙල්, තෙල්, මීපැණි, උක්සකුරු ආදිය ගෙන්වා ගෙන නික්මුණේ නැත. රැළ අත්හැර නික්මුණු මත් වූ හස්ති රාජයෙකු මෙන් ද, අන්‍යයන්ගේ උපකාරයක් නොපතන සිංහයෙකු මෙන් ද, පා සිවුරු පමණක් ගෙන හුදෙකලාවම නික්මුණේය. "මොහු සිය පන්සියයක් ශිෂ්‍යයන් සමඟ රජගහ නුවරට නොගොස් දැන් ඇයි නික්මුණේ?" යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර මෙසේය: රජගහ නුවර කිඹුල්වත් නුවර සිට යොදුන් හැටක් දුරය. ශ්‍රාවස්තිය යොදුන් පහළොවකි. ශාස්තෘන් වහන්සේ රජගහ නුවර සිට යොදුන් හතළිස් පහක් වැඩම කොට ශ්‍රාවස්තියෙහි වැඩ වසන සේක. "දැන් උන්වහන්සේ සමීපයෙහි සිටින සේක" යනුවෙන් අසා නික්මුණේය යන මෙය සැබෑ හේතුව නොවේ. මක්නිසාද යත්, බුදුරජාණන් වහන්සේලා සමීපයට යන්නා වූ මොහු යොදුන් දහසක් වුවද යන්නේය. එකල කාය විවේකය ලැබීමට නොහැකි විය. බොහෝ දෙනා සමඟ යන කලෙක එක් අයෙකු "යමු" කියද්දී අනෙකා "මෙහිම වසමු" යයි පවසයි. එක් අයෙකු "වසමු" කියද්දී අනෙකා "යමු" යයි පවසයි. එබැවින් රිසි රිසි මොහොතේ සමාපත්තියට සමවැදී හිඳීමට හෝ පහසු සෙනසුනක කාය විවේකය ලැබීමට නොහැකි වෙයි. හුදෙකලාව යන තැනැත්තාට ඒ සියල්ල පහසුය. එබැවින් එකල නොගොස් දැන් නික්මුණේය.

စာရိကံ စရမာနောတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ အယံ စာရိကာ နာမ မဟာဇနသင်္ဂဟတ္ထံ ဗုဒ္ဓါနံယေဝ လဗ္ဘတိ, ဗုဒ္ဓေ ဥပါဒါယ ပန ရုဠှီသဒ္ဒေန သာဝကာနမ္ပိ ဝုစ္စတိ ကိလဉ္ဇာဒီဟိ ကတံ ဗီဇနမ္ပိ တာလဝဏ္ဋံ ဝိယ. ယေန ဘဂဝါတိ သာဝတ္ထိယာ အဝိဒူရေ ဧကသ္မိံ ဂါမကေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကတဘတ္တကိစ္စော ဇေတဝနံ ပဝိသိတွာ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဝါ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရဿ ဝါ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ပါဒေ ဓောဝိတွာ မက္ခေတွာ ပါနီယံ ဝါ ပါနကံ ဝါ ပိဝိတွာ ထောကံ ဝိဿမိတွာ သတ္ထာရံ ပဿိဿာမီတိ စိတ္တမ္ပိ အနုပ္ပာဒေတွာ ဥဇုကံ ဂန္ဓကုဋိပရိဝေဏမေဝ အဂမာသိ. ထေရဿ ဟိ သတ္ထာရံ ဒဋ္ဌုကာမဿ အညေန ဘိက္ခုနာ ကိစ္စံ နတ္ထိ. တသ္မာ ရာဟုလံ ဝါ အာနန္ဒံ ဝါ ဂဟေတွာ ဩကာသံ ကာရေတွာ သတ္ထာရံ ပဿိဿာမီတိ ဧဝမ္ပိ စိတ္တံ န ဥပ္ပာဒေသိ.

'චාරිකං චරමානෝ' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: මේ චාරිකාව නම් මහා ජනයාට සංග්‍රහ පිණිස බුදුවරුන්ටම ලැබෙන්නකි. එහෙත් බුදුවරුන් නිමිති කරගෙන රූළ්හි (සම්මුති) ශබ්දයෙන් ශ්‍රාවකයන්ට ද චාරිකාව යයි කියනු ලැබේ. පැදුරු ආදියෙන් කළ පන්හිඳ ද තල අත්ත (තාලවණ්ට) යයි කියන්නාක් මෙනි. 'යේන භගවා' යනු ශ්‍රාවස්තියට නුදුරු එක් ගමක පිණ්ඩපාතයේ හැසිර බත් කිස නිමවා ජේතවනයට පිවිස, සාරිපුත්ත තෙරුන්ගේ හෝ මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන්ගේ හෝ වාසස්ථානයට ගොස්, පා සෝදා ආලේප කොට, පැන් හෝ පානයක් බී මොහොතක් විවේක ගෙන, "ශාස්තෘන් වහන්සේ දකින්නෙමි" යන සිතිවිල්ල පවා උපදවා නොගෙන සෘජුවම ගන්ධකුටි පරිවේණයටම වැඩම කළේය. මක්නිසාද යත්, ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීමට කැමති තෙරුන් වහන්සේට වෙනත් භික්ෂුවකගෙන් කෘත්‍යයක් නැත. එබැවින් රාහුල තෙරුන් හෝ ආනන්ද තෙරුන් හෝ කැඳවාගෙන අවසර ගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ දකින්නෙමි යයි එවැනි සිතිවිල්ලක් පවා උපදවා නොගත්තේය.

ထေရော ဟိ သယမေဝ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဝလ္လဘော ရညော သင်္ဂါမဝိဇယမဟာယောဓော ဝိယ. ယထာ ဟိ တာဒိသဿ ယောဓဿ ရာဇာနံ ဒဋ္ဌုကာမဿ အညံ သေဝိတွာ ဒဿနကမ္မံ နာမ နတ္ထိ; ဝလ္လဘတာယ သယမေဝ ပဿတိ. ဧဝံ ထေရောပိ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဝလ္လဘော, တဿ အညံ သေဝိတွာ သတ္ထုဒဿနကိစ္စံ နတ္ထီတိ ပါဒေ ဓောဝိတွာ ပါဒပုဉ္ဆနမှိ ပုဉ္ဆိတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ. ဘဂဝါပိ ‘‘ပစ္စူသကာလေယေဝ မန္တာဏိပုတ္တော အာဂမိဿတီ’’တိ အဒ္ဒသ. တသ္မာ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသိတွာ သူစိဃဋိကံ အဒတွာဝ ဒရထံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတွာ ဥဋ္ဌာယ နိသီဒိ. ထေရော ကဝါဋံ ပဏာမေတွာ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဓမ္မိယာ ကထာယာတိ ဘဂဝါ ဓမ္မိံ ကထံ ကထေန္တော စူဠဂေါသိင်္ဂသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၃၂၅ အာဒယော) တိဏ္ဏံ ကုလပုတ္တာနံ သာမဂ္ဂိရသာနိသံသံ ကထေသိ; သေက္ခသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၂၂ အာဒယော) အာဝသထာနိသံသံ, ဃဋိကာရသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၂၈၂ အာဒယော) သတိပဋိလာဘိကံ ပုဗ္ဗေနိဝါသပ္ပဋိသံယုတ္တကထံ; ရဋ္ဌပါလသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၃၀၄) စတ္တာရော [Pg.60] ဓမ္မုဒ္ဒေသေ, သေလသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၃၉၆ အာဒယော) ပါနကာနိသံသကထံ, ဥပက္ကိလေသသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၂၃၆ အာဒယော) ဘဂုတ္ထေရဿ ဓမ္မကထံ ကထေန္တော ဧကီဘာဝေ အာနိသံသံ ကထေသိ. ဣမသ္မိံ ပန ရထဝိနီတေ အာယသ္မတော ပုဏ္ဏဿ ကထေန္တော ဒသကထာဝတ္ထုနိဿယံ အနန္တနယံ နာမ ဒဿေသိ ပုဏ္ဏ, အယမ္ပိ အပ္ပိစ္ဆကထာယေဝ သန္တောသကထာယေဝါတိ. ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တဿ သာဝကဿ ဝေလန္တေ ဌတွာ မဟာသမုဒ္ဒေ ဟတ္ထပ္ပသာရဏံ ဝိယ အဟောသိ.

සැබවින්ම පුණ්ණ තෙරණුවෝ, යුදබිමෙහි සතුරන් පරාජය කළ මහා සෙන්පතියෙකු රජුට ප්‍රිය වන්නා සේම, බුද්ධ ශාසනයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඉතා සමීප වූහ. රජු දැකීමට කැමති එවැනි සෙන්පතියෙකුට අන්‍යයන්ගේ උපකාරය පැතීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත; තමාගේ කුළුපග බව නිසාම ඔහුට රජු දැකගත හැකිය. එලෙසම පුණ්ණ තෙරණුවෝ ද බුද්ධ ශාසනයෙහි (භාග්‍යවතුන් වහන්සේට) කුළුපග වූහ. උන්වහන්සේට ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීම සඳහා අන්‍යයන්ගේ උපකාරයක් අවශ්‍ය නොවූ බැවින්, පා සෝදා පාපිස්නාවෙන් පිස දමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට වැඩම කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද අලුයම් කාලයේදීම "මන්තාණි බැමිණියගේ පුත් පුණ්ණ තෙරණුවෝ අද මෙහි පැමිණෙන්නේය" යි දුටු සේක. එබැවින් ගන්ධකුටියට වැඩම කොට, දොර අගුළු නොදමාම විඩාව සංසිඳුවාගෙන නැඟී සිට වැඩහුන් සේක. තෙරණුවෝ ද දොර පලුව තල්ලු කොට ගන්ධකුටියට ඇතුළු වී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අභිවාදනය කොට එකත්පස්ව වාඩි වූහ. "ධම්මියා කථායා" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දහම් දෙසීමේදී, චූළගෝසිංග සූත්‍රයේදී කුලපුත්‍රයන් තිදෙනාට සාමග්‍රියෙහි (සමගියෙහි) ආනිසංස වදාළ සේක; සේඛ සූත්‍රයේදී ආවාසයන්හි ආනිසංස ද, ඝටීකාර සූත්‍රයේදී සිහිය පිහිටුවා ගැනීම හා පූර්වේනිවාසය පිළිබඳ කතාව ද, රට්ඨපාල සූත්‍රයේදී ධර්ම උද්දේශ හතරක් ද, සේල සූත්‍රයේදී පැන් පූජා කිරීමේ ආනිසංස ද, උපක්කිලේස සූත්‍රයේදී භගු තෙරුන්ට දහම් දෙසමින් හුදෙකලා වීමේ ආනිසංස ද වදාළ සේක. එහෙත් මෙම රථවිනීත සූත්‍රයේදී ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන්ට දහම් දෙසීමේදී, අල්පේච්ඡතා ආදී දස කථාවස්තූන් ඇසුරු කොට ගත් "අනන්තනය" නම් වූ දේශනාව වදාළ සේක. "පුණ්ණ, මෙය ද අල්පේච්ඡතා කතාවකි, මෙය ද සන්තෝස කතාවකි" යනාදී වශයෙනි. එය ප්‍රතිසම්භිදාලාභී ශ්‍රාවකයෙකුට මහා සමුද්‍ර තීරයේ සිට සයුර දෙසට දෑත් දිගු කරන්නාක් මෙන් (පහසු) විය.

ယေန အန္ဓဝနန္တိ တဒါ ကိရ ပစ္ဆာဘတ္တေ ဇေတဝနံ အာကိဏ္ဏံ ဟောတိ, ဗဟူ ခတ္တိယဗြာဟ္မဏာဒယော ဇေတဝနံ ဩသရန္တိ; ရညော စက္ကဝတ္တိဿ ခန္ဓာဝါရဋ္ဌာနံ ဝိယ ဟောတိ, န သက္ကာ ပဝိဝေကံ လဘိတုံ. အန္ဓဝနံ ပန ပဓာနဃရသဒိသံ ပဝိဝိတ္တံ, တသ္မာ ယေနန္ဓဝနံ တေနုပသင်္ကမိ. ကသ္မာ ပန မဟာထေရေ န အဒ္ဒသ? ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘သာယနှသမယေ အာဂန္တွာ မဟာထေရေ ဒိသွာ ပုန ဒသဗလံ ပဿိဿာမိ, ဧဝံ မဟာထေရာနံ ဧကံ ဥပဋ္ဌာနံ ဘဝိဿတိ, သတ္ထု ဒွေ ဘဝိဿန္တိ, တတော သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ မမ ဝသနဋ္ဌာနမေဝ ဂမိဿာမီ’’တိ.

"යෙන අන්ධවනං" යනු එකල පස්වරු කාලයේ ජේතවනය මිනිසුන්ගෙන් පිරී තිබුණි. බොහෝ ක්ෂත්‍රිය, බ්‍රාහ්මණ ආදීහු ජේතවනයට පැමිණෙති. එය සක්විති රජෙකුගේ කඳවුරු බැඳි ස්ථානයක් මෙන් වූ බැවින් විවේකයක් ලැබිය නොහැකි විය. අන්ධවනය වනාහි භාවනා කරන ස්ථානයක් මෙන් ජනයාගෙන් තොරව හුදෙකලා වූවකි. එබැවින් තෙරුණුවෝ අන්ධවනය දෙසට වැඩම කළහ. උන්වහන්සේ මහා තෙරණුවරුන් මුණනොගැසුණේ මන්ද? උන්වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් විය: "සවස් කාලයේ පැමිණ මහා තෙරණුවරුන් දැක, නැවත දසබලයන් වහන්සේව ද දකින්නෙමි. එවිට මහා තෙරණුවරුන්ට එක් වතාවක් ද ශාස්තෘන් වහන්සේට දෙවතාවක් ද උපස්ථාන කළා වන්නේය. ඉන්පසු ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ මා වසන ස්ථානයටම යන්නෙමි" යනුවෙනි.

သတ္တဝိသုဒ္ဓိပဉှဝဏ္ဏနာ

සප්ත විශුද්ධි ප්‍රශ්න වර්ණනාවයි.

၂၅၆. အဘိဏှံ ကိတ္တယမာနော အဟောသီတိ ပုနပ္ပုနံ ဝဏ္ဏံ ကိတ္တယမာနော ဝိဟာသိ. ထေရော ကိရ တတော ပဋ္ဌာယ ဒိဝသေ ဒိဝသေ သံဃမဇ္ဈေ ‘‘ပုဏ္ဏော ကိရ နာမ မန္တာဏိပုတ္တော စတူဟိ ပရိသာဟိ သဒ္ဓိံ အသံသဋ္ဌော, သော ဒသဗလဿ ဒဿနတ္ထာယ အာဂမိဿတိ; ကစ္စိ နု ခေါ မံ အဒိသွာဝ ဂမိဿတီ’’တိ ထေရနဝမဇ္ဈိမာနံ သတိကရဏတ္ထံ အာယသ္မတော ပုဏ္ဏဿ ဂုဏံ ဘာသတိ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘မဟလ္လကဘိက္ခူ နာမ န သဗ္ဗကာလံ အန္တောဝိဟာရေ ဟောန္တိ; ဂုဏကထာယ ပနဿ ကထိတာယ ယော စ နံ ဘိက္ခုံ ပဿိဿတိ; သော အာဂန္တွာ အာရောစေဿတီ’’တိ. အထာယံ ထေရဿေဝ သဒ္ဓိဝိဟာရိကော တံ အာယသ္မန္တံ မန္တာဏိပုတ္တံ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသန္တံ အဒ္ဒသ. ကထံ ပန နံ ဧသ အညာသီတိ? ပုဏ္ဏ, ပုဏ္ဏာတိ ဝတွာ ကထေန္တဿ ဘဂဝတော ဓမ္မကထာယ အညာသိ – ‘‘အယံ သော ထေရော, ယဿ မေ ဥပဇ္ဈာယော အဘိဏှံ ကိတ္တယမာနော ဟောတီ’’တိ. ဣတိ သော အာဂန္တွာ ထေရဿ အာရောစေသိ. နိသီဒနံ အာဒါယာတိ နိသီဒနံ နာမ သဒသံ ဝုစ္စတိ အဝါယိမံ. ထေရော ပန စမ္မခဏ္ဍံ ဂဟေတွာ အဂမာသိ. ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတောတိ [Pg.61] ပစ္ဆတော ပစ္ဆတော. သီသာနုလောကီတိ ယော ဥန္နတဋ္ဌာနေ ပိဋ္ဌိံ ပဿန္တော နိန္နဋ္ဌာနေ သီသံ ပဿန္တော ဂစ္ဆတိ, အယမ္ပိ သီသာနုလောကီတိ ဝုစ္စတိ. တာဒိသော ဟုတွာ အနုဗန္ဓိ. ထေရော ဟိ ကိဉ္စာပိ သံယတပဒသဒ္ဒတာယ အစ္စာသန္နော ဟုတွာ ဂစ္ဆန္တောပိ ပဒသဒ္ဒေန န ဗာဓတိ, ‘‘နာယံ သမ္မောဒနကာလော’’တိ ဉတွာ ပန န အစ္စာသန္နော, အန္ဓဝနံ နာမ မဟန္တံ, ဧကသ္မိံ ဌာနေ နိလီနံ အပဿန္တေန, အာဝုသော ပုဏ္ဏ, ပုဏ္ဏာတိ အဖာသုကသဒ္ဒေါ ကာတဗ္ဗော ဟောတီတိ နိသိန္နဋ္ဌာနဇာနနတ္ထံ နာတိဒူရေ ဟုတွာ သီသာနုလောကီ အဂမာသိ. ဒိဝါဝိဟာရံ နိသီဒီတိ ဒိဝါဝိဟာရတ္ထာယ နိသီဒိ.

256. "අභිණ්හං කිත්තයමානෝ අහෝසි" යනු නැවත නැවතත් ගුණ වර්ණනා කරමින් වාසය කළ බවයි. සැරියුත් තෙරණුවෝ රජගහ නුවර සිට පැමිණි පුණ්ණ තෙරුන්ගේ ශිෂ්‍යයන් බුදුරදුන් ඉදිරියේ කළ ගුණ වර්ණනාව ඇසූ දින පටන්, දිනපතා සඟ මැද මෙසේ පවසති: "මන්තාණි බැමිණියගේ පුත් වූ පුණ්ණ නම් තෙරණුවෝ පිරිස සමඟ මිශ්‍ර නොවී හුදෙකලාව වෙසෙති. උන්වහන්සේ දසබලයන් වහන්සේ දැකීමට මෙහි පැමිණෙනු ඇත. උන්වහන්සේ මා මුණනොගැසී යනු ඇත්ද?" මෙලෙස තෙර, මජ්ඣිම, නවක භික්ෂූන්ට සිහිගැන්වීම පිණිස පුණ්ණ තෙරුන්ගේ ගුණයන් වදාළහ. උන්වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් විය: "මහලු භික්ෂූහු නිරතුරුවම විහාරයේ වෙසෙති. මොහුගේ ගුණ වර්ණනා කළ විට, යම් භික්ෂුවක් උන්වහන්සේව දකින්නේ ද, ඔහු පැමිණ මට ඒ බව දන්වනු ඇත." ඉක්බිති සැරියුත් තෙරුන්ගේම සද්ධිවිහාරික භික්ෂුවක්, ආයුෂ්මත් මන්තාණිපුත්ත තෙරුන් පා සිවුරු ගෙන ගන්ධකුටියට ඇතුළු වනවා දුටුවේය. ඔහු උන්වහන්සේව හඳුනාගත්තේ කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "පුණ්ණ, පුණ්ණ" යැයි අමතා දේශනා කළ ධර්ම කතාවෙන් ඔහු එය දැනගත්තේය. "මාගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ නිතර ගුණ වර්ණනා කරන තෙරණුවෝ මොහුය" යි දැනගෙන, ඒ භික්ෂුව සැරියුත් තෙරුන් වෙත ගොස් ඒ බව සැළ කළේය. "නිසීදනං ආදාය" යනු වාඩි වීමට ගන්නා ඇතිරිල්ලක් (නිසීදනය) ගෙන යන්නාක් මෙනි. තෙරණුවෝ සම් කඩක් ගෙන වැඩම කළහ. "පිට්ඨිතෝ පිට්ඨිතෝ" යනු පසුපසින් පසුපසින් යන්නාක් මෙනි. "සීසානුලෝකී" යනු උස් තැනකදී පිට දෙස බලමින් ද, මිටි තැනකදී හිස දෙස බලමින් ද වැඩම කිරීමයි. සැරියුත් තෙරණුවෝ එබඳු වී උන්වහන්සේ පසුපස වැඩම කළහ. සැරියුත් තෙරණුවෝ සංවර වූ පාද ශබ්ද ඇත්තෙකු බැවින් ඉතා සමීපව වැඩම කළත් පාද ශබ්දයෙන් බාධා නොකළහ. එහෙත් මෙය පිළිසඳර කතාවට සුදුසු වේලාව නොවන බව දැන ඉතා සමීප නොවී වැඩම කළහ. අන්ධවනය ඉතා විශාල බැවින්, යම් තැනක සැඟවී සිටියහොත් සොයාගත නොහැකි වන බැවින් ද, "ඇවැත්නි පුණ්ණ" යැයි ශබ්ද නගා කතා කිරීමට සිදු වන බැවින් ද, උන්වහන්සේ වැඩසිටින තැන දැනගැනීම පිණිස නොදුරින් පසුපසින් වැඩම කළහ. "දිවාවිහාරං නිසීදි" යනු දහවල් කාලයේ විවේකය පිණිස වාඩි වූ බවයි.

တတ္ထ အာယသ္မာပိ ပုဏ္ဏော ဥဒိစ္စဗြာဟ္မဏဇစ္စော, သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ. ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော, သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ. ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိသမာပန္နော, သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ. ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ ကပ္ပသတသဟဿံ အဘိနီဟာရသမ္ပန္နော, သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကံ ဧကမသင်္ချေယျံ. ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တော မဟာခီဏာသဝေါ, သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ. ဣတိ ဧကံ ကနကဂုဟံ ပဝိဋ္ဌာ ဒွေ သီဟာ ဝိယ, ဧကံ ဝိဇမ္ဘနဘူမိံ ဩတိဏ္ဏာ ဒွေ ဗျဂ္ဃာ ဝိယ, ဧကံ သုပုပ္ဖိတသာလဝနံ ပဝိဋ္ဌာ ဒွေ ဆဒ္ဒန္တနာဂရာဇာနော ဝိယ, ဧကံ သိမ္ဗလိဝနံ ပဝိဋ္ဌာ ဒွေ သုပဏ္ဏရာဇာနော ဝိယ, ဧကံ နရဝါဟနယာနံ အဘိရုဠှာ ဒွေ ဝေဿဝဏာ ဝိယ, ဧကံ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလံ အဘိနိသိန္နာ ဒွေ သက္ကာ ဝိယ, ဧကဝိမာနဗ္ဘန္တရဂတာ ဒွေ ဟာရိတမဟာဗြဟ္မာနော ဝိယ စ တေ ဒွေပိ ဗြာဟ္မဏဇစ္စာ ဒွေပိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ဒွေပိ သမာပတ္တိလာဘိနော ဒွေပိ အဘိနီဟာရသမ္ပန္နာ ဒွေပိ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တာ မဟာခီဏာသဝါ ဧကံ ဝနသဏ္ဍံ အနုပဝိဋ္ဌာ တံ ဝနဋ္ဌာနံ သောဘယိံသု.

එහි ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරණුවෝ ද උසස් බ්‍රාහ්මණ වංශයක උපන් කෙනෙකි, සැරියුත් තෙරණුවෝ ද එසේමය. පුණ්ණ තෙරණුවෝ ද රන්වන් පැහැති වූහ, සැරියුත් තෙරණුවෝ ද එසේමය. පුණ්ණ තෙරණුවෝ ද අර්හත් ඵල සමාපත්තියට සමවැදුණු සේක, සැරියුත් තෙරණුවෝ ද එසේමය. පුණ්ණ තෙරණුවෝ ද කල්ප ලක්ෂයක් පාරමී දම් පුරා පැමිණි සේක, සැරියුත් තෙරණුවෝ ද අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයකට අධික කාලයක් පාරමී දම් පුරා පැමිණි සේක. පුණ්ණ තෙරණුවෝ ද ප්‍රතිසම්භිදාලාභී මහා ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ නමකි, සැරියුත් තෙරණුවෝ ද එසේමය. මෙසේ එකම රන් ගුහාවකට ඇතුළු වූ සිංහයන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, එකම භූමියකට බැසගත් ව්‍යාඝ්‍රයන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, මැනවින් පිපුණු සල් වනයකට ඇතුළු වූ ඡද්දන්ත ඇත් රජුන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, එකම ඉඹුල් වනයකට පිවිසි ගුරුළු රජුන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, මිනිසුන් විසින් උසුලන එකම යානයකට නැඟි වෛශ්‍රවණ දෙවිවරුන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, එකම පඬු ඇඹුල් සෛලාසනයෙහි වැඩහුන් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, එකම විමනක් තුළ වෙසෙන හාරිත මහා බ්‍රහ්මයන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, ඒ උත්තමයන් වහන්සේලා දෙනමම බ්‍රාහ්මණ වංශිකයෝ ද, රන්වන් පැහැ ඇත්තෝ ද, සමාපත්තීන් ලබා ගත්තෝ ද, ප්‍රාර්ථනා සම්පූර්ණ කළෝ ද, ප්‍රතිසම්භිදාලාභී මහා රහතන් වහන්සේලා ද වූහ. උන්වහන්සේලා ඒ වන ලැහැබට ඇතුළු වී එම වන ප්‍රදේශය ඒකාලෝක කරමින් බැබළවූහ.

ဘဂဝတိ နော, အာဝုသော, ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီတိ, အာဝုသော, ကိံ အမှာကံ ဘဂဝတော သန္တိကေ အာယသ္မတာ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီတိ? ဣဒံ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တဿ ဘဂဝတိ ဗြဟ္မစရိယဝါသံ ဇာနန္တောပိ ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ ပုစ္ဆိ. ပုရိမကထာယ ဟိ အပ္ပတိဋ္ဌိတာယ ပစ္ဆိမကထာ န ဇာယတိ, တသ္မာ ဧဝံ ပုစ္ဆိ. ထေရော အနုဇာနန္တော ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ အာဟ. အထဿ ပဉှဝိဿဇ္ဇနံ သောတုကာမော အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ‘‘ကိံ နု ခေါ အာဝုသော သီလဝိသုဒ္ဓတ္ထံ ဘဂဝတိ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီ’’တိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ပုစ္ဆိ. တာသံ ဝိတ္ထာရကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာ. အာယသ္မာ ပန ပုဏ္ဏော [Pg.62] ယသ္မာ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာဒီသု ဌိတဿာပိ ဗြဟ္မစရိယဝါသော မတ္ထကံ န ပါပုဏာတိ, တသ္မာ, ‘‘နော ဟိဒံ, အာဝုသော’’တိ သဗ္ဗံ ပဋိက္ခိပိ.

"ඇවැත්නි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යටතේ බඹසර වසනු ලැබේ ද?" යනු, "ඇවැත්නි, අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ කවර බඹසරක් (උතුම් හැසිරීමක්) වසන්නාහුද?" යන්නයි. ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්වාමීන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යටතේ පවතින එම බඹසර වාසය පිළිබඳව දැන සිටියද, ධර්ම සාකච්ඡාවක් ආරම්භ කිරීමේ අරමුණින් මෙසේ විමසූහ. මන්දයත්, පූර්ව කතාවක් නිසි පරිදි ස්ථාපනය නොවූ විට පසුව එන කතාවක් (විස්තරාත්මක සාකච්ඡාවක්) ඇති නොවන බැවිනි. එබැවින් මෙසේ විමසූහ. පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ එය අනුමත කරමින්, "ඇවැත්නි, එසේය" යි වදාළහ. ඉන්පසු උන්වහන්සේගේ ප්‍රශ්න විසර්ජනය (පිළිතුර) ඇසීමට කැමති වූ ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්වාමීන් වහන්සේ, "ඇවැත්නි, ශීල විශුද්ධිය පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යටතේ බඹසර වසනු ලැබේ ද?" යනාදී වශයෙන් අනුපිළිවෙළින් විශුද්ධි හත පිළිබඳව විමසූහ. එම විශුද්ධීන් පිළිබඳ විස්තරාත්මක විග්‍රහය විශුද්ධිමාර්ගයෙහි දක්වා ඇත. ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි, යම් හෙයකින් චතුපාරිශුද්ධ ශීලාදියෙහි පිහිටියද, බඹසර වාසය (අර්හත් මාර්ගය) තවමත් අවසානයට පත් නොවන බැවින්, "ඇවැත්නි, එය එසේ නොවේ" යයි පවසමින් ඒ සියල්ල ප්‍රතික්ෂේප කළහ.

ကိမတ္ထံ စရဟာဝုသောတိ ယဒိ သီလဝိသုဒ္ဓိအာဒီနံ အတ္ထာယ ဗြဟ္မစရိယံ န ဝုဿတိ, အထ ကိမတ္ထံ ဝုဿတီတိ ပုစ္ဆိ. အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနတ္ထံ ခေါ, အာဝုသောတိ ဧတ္ထ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ နာမ အပ္ပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနံ. ဒွေဓာ ဥပါဒါနာနိ ဂဟဏူပါဒါနဉ္စ ပစ္စယူပါဒါနဉ္စ. ဂဟဏူပါဒါနံ နာမ ကာမုပါဒါနာဒိကံ စတုဗ္ဗိဓံ, ပစ္စယူပါဒါနံ နာမ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာတိ ဧဝံ ဝုတ္တပစ္စယာ. တတ္ထ ဂဟဏူပါဒါနဝါဒိနော အာစရိယာ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ စတူသု ဥပါဒါနေသု အညတရေနာပိ ကဉ္စိ ဓမ္မံ အဂ္ဂဟေတွာ ပဝတ္တံ အရဟတ္တဖလံ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ ကထေန္တိ. တဉှိ န စ ဥပါဒါနသမ္ပယုတ္တံ ဟုတွာ ကဉ္စိ ဓမ္မံ ဥပါဒိယတိ, ကိလေသာနဉ္စ ပရိနိဗ္ဗုတန္တေ ဇာတတ္တာ ပရိနိဗ္ဗာနန္တိ ဝုစ္စတိ. ပစ္စယူပါဒါနဝါဒိနော ပန အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ အပ္ပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနံ. ပစ္စယဝသေန အနုပ္ပန္နံ အသင်္ခတံ အမတဓာတုမေဝ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ ကထေန္တိ. အယံ အန္တော, အယံ ကောဋိ, အယံ နိဋ္ဌာ. အပ္ပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနံ ပတ္တဿ ဟိ ဗြဟ္မစရိယဝါသော မတ္ထကံ ပတ္တော နာမ ဟောတိ, တသ္မာ ထေရော ‘‘အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနတ္ထ’’န္တိ အာဟ. အထ နံ အနုယုဉ္ဇန္တော အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ‘‘ကိံ နု ခေါ, အာဝုသော, သီလဝိသုဒ္ဓိ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာန’’န္တိ ပုန ပုစ္ဆံ အာရဘိ.

"ඇවැත්නි, එසේ නම් කුමක් පිණිස හැසිරෙන්නේද?" යනු, ඉදින් ශීල විශුද්ධිය ආදිය සඳහා බඹසර නොවසන්නේ නම්, එසේ නම් කුමන අර්ථයක් පිණිස වසන්නේ දැයි විමසූහ. "ඇවැත්නි, අනුපාදා පරිනිබ්බානය (උපාදාන රහිත පරිනිර්වාණය) පිණිසයි" යන්නෙහි 'අනුපාදා පරිනිබ්බානය' යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ පරිනිර්වාණයයි. උපාදාන දෙවදෑරුම් වේ: ගහණ උපාදානය (ග්‍රහණය කරගැනීම) සහ පච්චය උපාදානය (ප්‍රත්‍යය වීම) වශයෙනි. ගහණ උපාදානය යනු කාමුපාදානාදී සිව්වැදෑරුම් උපාදානයි. පච්චය උපාදානය යනු 'අවිද්‍යා පච්චයා සංඛාරා' යනාදී වශයෙන් වදාළ ප්‍රත්‍යයන්ය. එහිදී, ගහණ උපාදානය ගැන පවසන්නා වූ ආචාර්යවරු, සතර උපාදානයන්ගෙන් කිසිදු ධර්මයක් ග්‍රහණය නොකර පවත්නා වූ අර්හත් ඵලය 'අනුපාදා පරිනිබ්බානය' ලෙස හඳුන්වති. මන්දයත්, එම අර්හත් ඵලය උපාදානයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් කිසිදු සංඛාර ධර්මයක් උපාදානය නොකරන අතර, ක්ලේශයන් නිවී ගිය කෙළවරෙහි හටගන්නා බැවින් 'පරිනිබ්බාන' යයි ද කියනු ලැබේ. පච්චය උපාදානය ගැන පවසන්නා වූ ආචාර්යවරු වනාහි, 'අනුපාදා පරිනිබ්බානය' යනු ප්‍රත්‍යය රහිත පරිනිර්වාණය හෙවත් නිර්වාණ ධාතුවම යයි පවසති. ප්‍රත්‍යයන්ගේ බලපෑමෙන් හට නොගන්නා වූ, අසංඛත වූ අමෘත ධාතුවම අනුපාදා පරිනිබ්බානය ලෙස ඔවුහු දක්වති. මෙයම කෙළවරයි, මෙයම සීමාවයි, මෙයම නිමාවයි. ප්‍රත්‍යය රහිත පරිනිර්වාණයට පත් වූවෙකුගේ බඹසර වාසය කෙළවරට පත් වූවා නම් වේ. එබැවින් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ "අනුපාදා පරිනිබ්බානය පිණිස" යයි වදාළහ. ඉන්පසු එය තවදුරටත් විමසන ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්වාමීන් වහන්සේ, "ඇවැත්නි, ශීල විශුද්ධියම අනුපාදා පරිනිබ්බානය ද?" යනාදී වශයෙන් නැවතත් ප්‍රශ්න ඇසීම ආරම්භ කළහ.

၂၅၈. ထေရောပိ သဗ္ဗပရိဝတ္တေသု တထေဝ ပဋိက္ခိပိတွာ ပရိယောသာနေ ဒေါသံ ဒဿေန္တော သီလဝိသုဒ္ဓိံ စေ, အာဝုသောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပညပေယျာတိ ယဒိ ပညပေယျ. သဥပါဒါနံယေဝ သမာနံ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ ပညပေယျာတိ သင်္ဂဟဏဓမ္မမေဝ နိဂ္ဂဟဏဓမ္မံ သပ္ပစ္စယဓမ္မမေဝ အပ္ပစ္စယဓမ္မံ သင်္ခတဓမ္မမေဝ အသင်္ခတဓမ္မန္တိ ပညပေယျာတိ အတ္ထော. ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယံ ပန သပ္ပစ္စယဓမ္မမေဝ အပ္ပစ္စယဓမ္မံ သင်္ခတဓမ္မမေဝ အသင်္ခတဓမ္မန္တိ ပညပေယျာတိ အယမေဝ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. ပုထုဇ္ဇနော ဟိ, အာဝုသောတိ ဧတ္ထ ဝဋ္ဋာနုဂတော လောကိယဗာလပုထုဇ္ဇနော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သော ဟိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလမတ္တဿာပိ အဘာဝတော သဗ္ဗသော အညတြ ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ. တေန ဟီတိ ယေန ကာရဏေန ဧကစ္စေ ပဏ္ဍိတာ ဥပမာယ အတ္ထံ ဇာနန္တိ, တေန ကာရဏေန ဥပမံ တေ ကရိဿာမီတိ အတ္ထော.

258. පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ ද සියලු ප්‍රශ්න වාරයන්හිදී පෙර පරිදිම ප්‍රතික්ෂේප කරමින්, අවසානයේ දෝෂය දක්වනු පිණිස "ඇවැත්නි, ඉදින් ශීල විශුද්ධියම..." යනාදිය වදාළහ. එහි 'පඤ්ඤපෙයිය' යනු ඉදින් පනවන්නේ නම් යන්නයි. ඉදින් උපාදාන සහිත වූවක්ම වන්නා වූ (ශීල විශුද්ධිය ආදිය) අනුපාදා පරිනිබ්බානය ලෙස පනවන්නේ නම්, එය ග්‍රහණය කරගන්නා ස්වභාව ඇති ධර්මයක්ම ග්‍රහණය නොකරන ස්වභාව ඇති ධර්මයක් ලෙස ද, ප්‍රත්‍ය සහිත ධර්මයක්ම ප්‍රත්‍ය රහිත ධර්මයක් ලෙස ද, සංඛත ධර්මයක්ම අසංඛත ධර්මයක් ලෙස ද පැනවීමක් වන්නේය යන්න අර්ථයයි. ඤාණදස්සන විශුද්ධිය සම්බන්ධයෙන් ද ප්‍රත්‍ය සහිත ධර්මයක්ම ප්‍රත්‍ය රහිත ධර්මයක් ලෙස ද, සංඛත ධර්මයක්ම අසංඛත ධර්මයක් ලෙස ද පනවන්නේය යන මේ අර්ථයම ගත යුතුය. "ඇවැත්නි, පෘථග්ජනයා" යන්නෙහි මෙහිදී සංසාර වට්ටයට අනුව යන ලෞකික බාල පෘථග්ජනයා අදහස් කරන බව දත යුතුය. ඔහු චතුපාරිශුද්ධ ශීල මාත්‍රයක පවා නොපිහිටන බැවින්, මෙම විශුද්ධි ධර්මයන්ගෙන් සහමුලින්ම බැහැරව සිටියි. "එසේ නම් (තේන හි)" යනු යම් හෙයකින් ඇතැම් පණ්ඩිතයෝ උපමාවකින් අර්ථය වටහා ගනිත් ද, ඒ හේතුවෙන් ඔබට උපමාවක් දක්වන්නෙමි යන්නයි.

သတ္တရထဝိနီတဝဏ္ဏနာ

සත්ත රථවිනීත වර්ණනාව (රථ හතක් පිළිබඳ උපමාවේ විස්තරය)

၂၅၉. သတ္တ [Pg.63] ရထဝိနီတာနီတိ ဝိနီတအဿာဇာနိယယုတ္တေ သတ္တ ရထေ. ယာဝဒေဝ, စိတ္တဝိသုဒ္ဓတ္ထာတိ, အာဝုသော, အယံ သီလဝိသုဒ္ဓိ နာမ, ယာဝဒေဝ, စိတ္တဝိသုဒ္ဓတ္ထာ. စိတ္တဝိသုဒ္ဓတ္ထာတိ နိဿက္ကဝစနမေတံ. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော, ယာဝဒေဝ, စိတ္တဝိသုဒ္ဓိသင်္ခါတာ အတ္ထာ, တာဝ အယံ သီလဝိသုဒ္ဓိ နာမ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. ယာ ပန အယံ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ, ဧသာ သီလဝိသုဒ္ဓိယာ အတ္ထော, အယံ ကောဋိ, ဣဒံ ပရိယောသာနံ, စိတ္တဝိသုဒ္ဓိယံ ဌိတဿ ဟိ သီလဝိသုဒ္ဓိကိစ္စံ ကတံ နာမ ဟောတီတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗပဒေသု.

259. 'සත්ත රථවිනීතානි' යනු මනාව පුහුණු කරන ලද ආජානීය අශ්වයන් යෙදූ රථ හතකි. 'යාවදේව චිත්තවිසුද්ධත්ථා' යනු, ඇවැත්නි, මේ ශීල විශුද්ධිය නම් කෙතෙක්ද යත්, චිත්ත විශුද්ධිය ඇති කරගැනීමේ ප්‍රයෝජනය තෙක් පවත්නා දෙයකි. 'චිත්තවිසුද්ධත්ථා' යන්න පඤ්චමී විභක්ති පදයකි. මෙහි අර්ථය නම්, චිත්ත විශුද්ධිය නම් වූ ප්‍රයෝජනය යම් තාක් ඇත්ද, ඒ තාක් මේ ශීල විශුද්ධිය අපේක්ෂා කළ යුතුය යන්නයි. යම් මේ චිත්ත විශුද්ධියක් ඇත්ද, එය ශීල විශුද්ධියේ ඵලයයි, එයම උච්චතම අවස්ථාවයි, එයම අවසානයයි. මන්දයත්, චිත්ත විශුද්ධියෙහි පිහිටි තැනැත්තා විසින් ශීල විශුද්ධිය පිළිබඳ කටයුත්ත සම්පූර්ණ කරන ලද්දක්ම වන බැවිනි. සියලු පදයන්හි මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

ဣဒံ ပနေတ္ထ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – ရာဇာ ပသေနဒိ ကောသလော ဝိယ ဟိ ဇရာမရဏဘီရုကော ယောဂါဝစရော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သာဝတ္ထိနဂရံ ဝိယ သက္ကာယနဂရံ, သာကေတနဂရံ ဝိယ နိဗ္ဗာနနဂရံ, ရညော သာကေတေ ဝဍ္ဎိအာဝဟဿ သီဃံ ဂန္တွာ ပါပုဏိတဗ္ဗဿ အစ္စာယိကဿ ကိစ္စဿ ဥပ္ပာဒကာလော ဝိယ ယောဂိနော အနဘိသမေတာနံ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ အဘိသမယကိစ္စဿ ဥပ္ပာဒကာလော. သတ္တ ရထဝိနီတာနိ ဝိယ သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော, ပဌမံ ရထဝိနီတံ အာရုဠှကာလော ဝိယ သီလဝိသုဒ္ဓိယံ ဌိတကာလော, ပဌမရထဝိနီတာဒီဟိ ဒုတိယာဒီနိ အာရုဠှကာလော ဝိယ သီလဝိသုဒ္ဓိအာဒီဟိ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိအာဒီသု ဌိတကာလော. သတ္တမေန ရထဝိနီတေန သာကေတေ အန္တေပုရဒွါရေ ဩရုယှ ဥပရိပါသာဒေ ဉာတိမိတ္တဂဏပရိဝုတဿ သုရသဘောဇနပရိဘောဂကာလော ဝိယ ယောဂိနော ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယာ သဗ္ဗကိလေသေ ခေပေတွာ ဓမ္မဝရပါသာဒံ အာရုယှ ပရောပဏ္ဏာသကုသလဓမ္မပရိဝါရဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိရောဓသယနေ နိသိန္နဿ လောကုတ္တရသုခါနုဘဝနကာလော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

මෙහි උපමාව අර්ථය සමඟ සැසඳීම මෙසේය - පසේනදී කොසොල් රජු මෙන් ජරා මරණයන්ට බිය වූ යෝගාවචරයා දත යුතුය. සැවැත් නුවර මෙන් සක්කාය නගරය ද, සාකේත නුවර මෙන් නිර්වාණ නගරය ද දත යුතුය. රජුට සාකේත නුවරදී අභිවෘද්ධිය සලසන, ඉක්මනින් ගොස් කළ යුතු වූ හදිසි කටයුත්තක් යෙදුණු කාලය මෙන්, යෝගාවචරයාට මෙතෙක් අවබෝධ නොකළ සිව්සච්ච ධර්මයන් අවබෝධ කරගැනීමේ කටයුත්ත ඇති වූ කාලය දත යුතුය. රථ හත මෙන් විශුද්ධි හත දත යුතුය. පළමු රථයට නැගුණු කාලය මෙන් ශීල විශුද්ධියෙහි පිහිටි කාලය දත යුතුය. පළමු රථය ආදියෙන් දෙවන රථය ආදියට නැගුණු කාලය මෙන්, ශීල විශුද්ධිය ආදියෙන් චිත්ත විශුද්ධිය ආදියට එළඹුණු කාලය දත යුතුය. සත්වන රථයෙන් සාකේත නුවර අන්තඃපුර ද්වාරයට පැමිණ එයින් බැස, මාලිගය මත්තෙහි නෑ මිතුරු පිරිස පිරිවරාගෙන ප්‍රණීත භෝජන භුක්ති විඳින කාලය මෙන්, යෝගාවචරයා ඤාණදස්සන විශුද්ධියෙන් සියලු ක්ලේශයන් ක්ෂය කර, උතුම් වූ ධර්ම ප්‍රාසාදයට නැගී, පනහකට අධික කුසල ධර්මයන් පිරිවරාගෙන නිර්වාණය අරමුණු කරගත් ඵලසමාපත්තියට සමවැදී නිරෝධ සුවයෙහි වැඩසිටින රහතන් වහන්සේගේ ලෝකෝත්තර සැප අනුභව කරන කාලය දත යුතුය.

ဣတိ အာယသ္မန္တံ ပုဏ္ဏံ ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိံ ဓမ္မသေနာပတိသာရိပုတ္တတ္ထေရော သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ပုစ္ဆိ. အာယသ္မာ ပုဏ္ဏော ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ ဝိဿဇ္ဇေသိ. ဧဝံ ပုစ္ဆန္တော ပန ဓမ္မသေနာပတိ ကိံ ဇာနိတွာ ပုစ္ဆိ, ဥဒါဟု အဇာနိတွာ? တိတ္ထကုသလော ဝါ ပန ဟုတွာ ဝိသယသ္မိံ ပုစ္ဆိ, ဥဒါဟု အတိတ္ထကုသလော ဟုတွာ အဝိသယသ္မိံ? ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ စ ကိံ ဇာနိတွာ ဝိဿဇ္ဇေသိ, ဥဒါဟု အဇာနိတွာ? တိတ္ထကုသလော ဝါ ပန ဟုတွာ ဝိသယသ္မိံ ဝိဿဇ္ဇေသိ, ဥဒါဟု အတိတ္ထကုသလော ဟုတွာ အဝိသယေတိ? ဇာနိတွာ တိတ္ထကုသလော ဟုတွာ ဝိသယေ ပုစ္ဆီတိ ဟိ ဝဒမာနော ဓမ္မသေနာပတိံယေဝ ဝဒေယျ. ဇာနိတွာ တိတ္ထကုသလော ဟုတွာ ဝိသယေ ဝိဿဇ္ဇေသီတိ ဝဒမာနော ပုဏ္ဏတ္ထေရံယေဝ [Pg.64] ဝဒေယျ. ယဉှိ ဝိသုဒ္ဓီသု သံခိတ္တံ, တံ ကထာဝတ္ထူသု ဝိတ္ထိဏ္ဏံ. ယံ ကထာဝတ္ထူသု သံခိတ္တံ, တံ ဝိသုဒ္ဓီသု ဝိတ္ထိဏ္ဏံ. တဒမိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙසේ දස කථාවස්තූන් ලබන්නා වූ ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේගෙන් ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ සප්ත විශුද්ධීන් පිළිබඳව විමසූහ. ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ දස කථාවස්තූන් ඇසුරින් පිළිතුරු දුන්හ. මෙසේ විමසන කල්හි ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ එය දැනගෙන විමසූ සේක් ද? නැතහොත් නොදැන විමසූ සේක් ද? මැනවින් විමසිය යුතු තැන් දන්නා වූ නිපුණත්වයෙන් යුතුව විමසූ සේක් ද? නැතහොත් එසේ නොවී විමසූ සේක් ද? පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ ද එය දැනගෙන පිළිතුරු දුන් සේක් ද? නැතහොත් නොදැන පිළිතුරු දුන් සේක් ද? එම විෂයයෙහි නිපුණව පිළිතුරු දුන් සේක් ද? නැතහොත් නිපුණ නොවී පිළිතුරු දුන් සේක් ද? 'දැනගෙන මැනවින් විමසිය යුතු තැන් දන්නා වූ නිපුණත්වයෙන් යුතුව විමසූහ' යැයි යමෙකු පවසන්නේ නම් ඔහු පවසන්නේ ධර්ම සේනාපති රහතන් වහන්සේ ගැනමය. 'දැනගෙන මැනවින් පිළිතුරු දිය යුතු තැන් දන්නා වූ නිපුණත්වයෙන් යුතුව පිළිතුරු දුන්හ' යැයි යමෙකු පවසන්නේ නම් ඔහු පවසන්නේ පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ ගැනමය. මන්ද යත්, විශුද්ධි ධර්මයන්හි සංක්ෂිප්ත වූ යමක් වේ ද එය කථාවස්තූන්හි විස්තර කර ඇත. කථාවස්තූන්හි සංක්ෂිප්ත වූ යමක් වේ ද එය විශුද්ධි ධර්මයන්හි විස්තර කර ඇත. මෙය මෙලෙස වටහා ගත යුතුය.

ဝိသုဒ္ဓီသု ဟိ ဧကာ သီလဝိသုဒ္ဓိ စတ္တာရိ ကထာဝတ္ထူနိ ဟုတွာ အာဂတာ အပ္ပိစ္ဆကထာ သန္တုဋ္ဌိကထာ အသံသဂ္ဂကထာ, သီလကထာတိ. ဧကာ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ တီဏိ ကထာဝတ္ထူနိ ဟုတွာ အာဂတာ – ပဝိဝေကကထာ, ဝီရိယာရမ္ဘကထာ, သမာဓိကထာတိ, ဧဝံ တာဝ ယံ ဝိသုဒ္ဓီသု သံခိတ္တံ, တံ ကထာဝတ္ထူသု ဝိတ္ထိဏ္ဏံ. ကထာဝတ္ထူသု ပန ဧကာ ပညာကထာ ပဉ္စ ဝိသုဒ္ဓိယော ဟုတွာ အာဂတာ – ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ, ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ, မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ, ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ, ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ, ဧဝံ ယံ ကထာဝတ္ထူသု သံခိတ္တံ, တံ ဝိသုဒ္ဓီသု ဝိတ္ထိဏ္ဏံ. တသ္မာ သာရိပုတ္တတ္ထေရော သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ပုစ္ဆန္တော န အညံ ပုစ္ဆိ, ဒသ ကထာဝတ္ထူနိယေဝ ပုစ္ဆိ. ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ဝိဿဇ္ဇေန္တော န အညံ ဝိဿဇ္ဇေသိ, ဒသ ကထာဝတ္ထူနိယေဝ ဝိဿဇ္ဇေသီတိ. ဣတိ ဥဘောပေတေ ဇာနိတွာ တိတ္ထကုသလာ ဟုတွာ ဝိသယေဝ ပဉှံ ပုစ္ဆိံသု စေဝ ဝိဿဇ္ဇေသုံ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

එනම්, විශුද්ධීන් අතරින් එක් සීල විශුද්ධියක්, අල්පේච්ඡ කථාව, සන්තුට්ඨි කථාව, අසංසග්ග කථාව සහ සීල කථාව යනුවෙන් කථාවස්තු සතරක් වී පැමිණ ඇත. එක් චිත්ත විශුද්ධියක්, පවිවේක කථාව, වීර්යාරම්භ කථාව සහ සමාධි කථාව යනුවෙන් කථාවස්තු තුනක් වී පැමිණ ඇත. මෙසේ විශුද්ධීන්හි සංක්ෂිප්තව දක්වා ඇති කරුණු කථාවස්තූන්හි විස්තරාත්මකව පැමිණ තිබේ. කථාවස්තූන්හි එන එක් ප්‍රඥා කථාව, දිට්ඨි විශුද්ධිය, කංඛාවිතරණ විශුද්ධිය, මග්ගාමග්ගඤාණදස්සන විශුද්ධිය, පටිපදාඤාණදස්සන විශුද්ධිය සහ ඤාණදස්සන විශුද්ධිය යනුවෙන් විශුද්ධීන් පහක් වී පැමිණ ඇත. මෙසේ කථාවස්තූන්හි සංක්ෂිප්තව දක්වා ඇති කරුණු විශුද්ධීන්හි විස්තරාත්මකව පැමිණ තිබේ. එබැවින් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ සප්ත විශුද්ධීන් විමසන කල්හි අන් දෙයක් නොව දස කථාවස්තූන්ම විමසූ සේක. පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ ද සප්ත විශුද්ධීන් විස්තර කරන කල්හි අන් දෙයක් නොව දස කථාවස්තූන්ම විස්තර කළ සේක. මෙසේ ඒ මහා නාගයන් (රහතන් වහන්සේලා) දෙපළම කරුණු දැනගෙන, නිපුණව, සුදුසු විෂයයෙහිම ප්‍රශ්න විමසූ බවත් පිළිතුරු දුන් බවත් දත යුතුය.

၂၆၀. ကော နာမော အာယသ္မာတိ န ထေရော တဿ နာမံ န ဇာနာတိ. ဇာနန္တောယေဝ ပန သမ္မောဒိတုံ လဘိဿာမီတိ ပုစ္ဆိ. ကထဉ္စ ပနာယသ္မန္တန္တိ ဣဒံ ပန ထေရော သမ္မောဒမာနော အာဟ. မန္တာဏိပုတ္တောတိ မန္တာဏိယာ ဗြာဟ္မဏိယာ ပုတ္တော. ယထာ တန္တိ ဧတ္ထ တန္တိ နိပါတမတ္တံ, ယထာ သုတဝတာ သာဝကေန ဗျာကာတဗ္ဗာ, ဧဝမေဝ ဗျာကတာတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော. အနုမဿ အနုမဿာတိ ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ ဩဂါဟေတွာ အနုပဝိသိတွာ. စေလဏ္ဍုပကေနာတိ ဧတ္ထ စေလံ ဝုစ္စတိ ဝတ္ထံ, အဏ္ဍုပကံ စုမ္ဗဋကံ. ဝတ္ထစုမ္ဗဋကံ သီသေ ကတွာ အာယသ္မန္တံ တတ္ထ နိသီဒါပေတွာ ပရိဟရန္တာပိ သဗြဟ္မစာရီ ဒဿနာယ လဘေယျုံ, ဧဝံ လဒ္ဓဒဿနမ္ပိ တေသံ လာဘာယေဝါတိ အဋ္ဌာနပရိကပ္ပေန အဘိဏှဒဿနဿ ဥပါယံ ဒဿေသိ. ဧဝံ အပရိဟရန္တေန ဟိ ပဉှံ ဝါ ပုစ္ဆိတုကာမေန ဓမ္မံ ဝါ သောတုကာမေန ‘‘ထေရော ကတ္ထ ဌိတော ကတ္ထ နိသိန္နော’’တိ ပရိယေသန္တေန စရိတဗ္ဗံ ဟောတိ. ဧဝံ ပရိဟရန္တာ ပန ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေယေဝ သီသတော ဩရောပေတွာ မဟာရဟေ အာသနေ နိသီဒါပေတွာ သက္ကာ ဟောန္တိ ပဉှံ ဝါ ပုစ္ဆိတုံ ဓမ္မံ ဝါ သောတုံ. ဣတိ အဋ္ဌာနပရိကပ္ပေန အဘိဏှဒဿနဿ ဥပါယံ ဒဿေသိ.

260. "ආයුෂ්මතුන්ගේ නම කුමක්ද?" යනු තෙරුන් වහන්සේ උන්වහන්සේගේ නාමය නොදත් නිසා නොව, දැන දැනම සුහදශීලීව සතුටු සාමීචියෙහි යෙදීම පිණිස විමසූහ. "ආයුෂ්මන්තං" යන්න තෙරුන් වහන්සේ සතුටින් පැවසූ දෙයකි. "මන්තාණිපුත්ත" යනු මන්තාණී නම් බැමිණියගේ පුත්‍රයාය. "යථා තං" යන මෙහි "තං" යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. ශ්‍රැතවත් ශ්‍රාවකයෙකු විසින් යම් සේ විස්තර කළ යුතු ද, එලෙසින්ම විස්තර කරන ලදී යනු එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි. "අනුමස්ස අනුමස්ස" යනු දස කථාවස්තූන්ට ගැඹුරින් පිවිස අවබෝධ කර ගනිමින් යන්නයි. "චේලණ්ඩූපකේන" යන මෙහි "චේල" යනු වස්ත්‍රයයි, "අණ්ඩූපක" යනු සිම්බක හෙවත් හිස මත බර තැබීමේදී තබන දවටනයයි (දඟරයයි). වස්ත්‍රයෙන් කළ දවටනයක් හිස මත තබා ගෙන එහි ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේව වඩා හිඳුවා ගෙන සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා රැගෙන ගියත්, උන්වහන්සේව දැක ගැනීමට ලැබීම ඔවුන්ට ලැබුණු ලාභයක්මය. මෙලෙස සිදුවිය නොහැකි උපමාවකින් උන්වහන්සේව නිරන්තරයෙන් දැක ගැනීමට ඇති උපාය පෙන්වූහ. මන්ද යත්, එසේ රැගෙන නොයන කල්හි ප්‍රශ්න විමසීමට හෝ ධර්මය ඇසීමට කැමති කෙනෙකුට "තෙරුන් වහන්සේ කොහේද වැඩසිටින්නේ, කොහේද හිඳගෙන ඉන්නේ" කියා සොයමින් යාමට සිදු වෙයි. නමුත් එසේ රැගෙන යන්නේ නම්, කැමති කැමති සෑම මොහොතකම හිසෙන් පහතට බා ඉතා අගනා ආසනයක වඩා හිඳුවා ප්‍රශ්න විමසීමට හෝ ධර්මය ඇසීමට හෝ හැකියාව ලැබේ. මෙලෙස සිදු විය නොහැකි උපමාවකින් නිරන්තර දර්ශනය පිණිස ඇති උපාය පෙන්වා දුන්හ.

သာရိပုတ္တောတိ စ ပန မန္တိ သာရိယာ ဗြာဟ္မဏိယာ ပုတ္တောတိ စ ပန ဧဝံ မံ သဗြဟ္မစာရီ ဇာနန္တိ. သတ္ထုကပ္ပေနာတိ သတ္ထုသဒိသေန. ဣတိ ဧကပဒေနေဝ အာယသ္မာ [Pg.65] ပုဏ္ဏော သာရိပုတ္တတ္ထေရံ စန္ဒမဏ္ဍလံ အာဟစ္စ ဌပေန္တော ဝိယ ဥက္ခိပိ. ထေရဿ ဟိ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဧကန္တဓမ္မကထိကဘာဝေါ ပါကဋော အဟောသိ. အမစ္စဉှိ ပုရောဟိတံ မဟန္တောတိ ဝဒမာနော ရာဇသဒိသောတိ ဝဒေယျ, ဂေါဏံ ဟတ္ထိပ္ပမာဏောတိ, ဝါပိံ သမုဒ္ဒပ္ပမာဏောတိ, အာလောကံ စန္ဒိမသူရိယာလောကပ္ပမာဏောတိ, ဣတော ပရံ ဧတေသံ မဟန္တဘာဝကထာ နာမ နတ္ထိ. သာဝကမ္ပိ မဟာတိ ဝဒန္တော သတ္ထုပဋိဘာဂေါတိ ဝဒေယျ, ဣတော ပရံ တဿ မဟန္တဘာဝကထာ နာမ နတ္ထိ. ဣစ္စာယသ္မာ ပုဏ္ဏော ဧကပဒေနေဝ ထေရံ စန္ဒမဏ္ဍလံ အာဟစ္စ ဌပေန္တော ဝိယ ဥက္ခိပိ.

"සාරිපුත්ත" යනු සාරී නම් බැමිණියගේ පුත්‍රයා යන්නයි, "සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා මා හඳුනන්නේ එලෙසය." "සත්ථුකප්පේන" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේට සමාන වූ යන්නයි. මෙසේ එකම පදයකින් ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ, සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේව සඳ මඬලෙහි තබන්නාක් මෙන් ඔසවා තැබූහ (උසස් කළහ). මෙම ස්ථානයෙහි තෙරුන් වහන්සේගේ ඒකාන්ත වූ ධර්ම කථික භාවය ප්‍රකට විය. මන්ද යත්, ඇමතියෙකු හෝ පුරෝහිතයෙකු මහානුභාව සම්පන්න යැයි පවසන්නෙකු "ඔහු රජු හා සමානය" යැයි කිව යුතුය. ගොනෙකු "ඇතෙකු හා සමාන" යැයි ද, විලක් "සාගරය හා සමාන" යැයි ද, ආලෝකයක් "හිරු සඳුන්ගේ ආලෝකය හා සමාන" යැයි ද කිව යුතුය. මින් ඔබ්බට ඔවුන්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය වර්ණනා කිරීමට වෙනත් උපමා නැත. එලෙසම ශ්‍රාවකයෙකු ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි පවසන්නෙකු "ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේට සමානය" යැයි කිව යුතුය. මින් ඔබ්බට ඔහුගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය පැවසීමට වෙනත් වචනයක් නැත. මෙලෙස ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ එකම පදයකින් තෙරුන් වහන්සේව සඳ මඬලෙහි තබන්නාක් මෙන් ඔසවා තැබූහ.

ဧတ္တကမ္ပိ နော နပ္ပဋိဘာသေယျာတိ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တဿ အပ္ပဋိဘာနံ နာမ နတ္ထိ. ယာ ပနာယံ ဥပမာ အာဟဋာ, တံ န အာဟရေယျာမ, အတ္ထမေဝ ကထေယျာမ. ဥပမာ ဟိ အဇာနန္တာနံ အာဟရီယတီတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဣဒမ္ပိ ပဋိက္ခိပိတွာ ဥပမာ နာမ ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ သန္တိကေ အာဟရီယတိ, ထေရံ ပနေသ အပစာယမာနော ဧဝမာဟာတိ.

"මෙපමණකින්වත් අපට වැටහෙන්නේ නැත" යනු ප්‍රතිසම්භිදාවට පත් වූවෙකුට වැටහීමක් නැති වීමක් (නොවැටහීමක්) නම් නැත. යම් උපමාවක් ගෙන එන ලද්දේ ද, එය අප ගෙන නොඑන්නේ නම් එහි අර්ථය පමණක් ප්‍රකාශ කරන්නෙමු. උපමා ගෙන එනුයේ කරුණු නොදන්නා අයටය යනු මෙහි අදහසයි. නමුත් අටුවාවෙහි මෙය ප්‍රතික්ෂේප කර, උපමා නම් බුදුරජාණන් වහන්සේලා හමුවේ පවා දක්වනු ලබන බවත්, මෙම පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා මෙසේ පැවසූ බවත් සඳහන් වේ.

အနုမဿ အနုမဿ ပုစ္ဆိတာတိ ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ ဩဂါဟေတွာ ဩဂါဟေတွာ ပုစ္ဆိတာ. ကိံ ပန ပဉှဿ ပုစ္ဆနံ ဘာရိယံ, ဥဒါဟု ဝိဿဇ္ဇနန္တိ? ဥဂ္ဂဟေတွာ ပုစ္ဆနံ နော ဘာရိယံ, ဝိဿဇ္ဇနံ ပန ဘာရိယံ. သဟေတုကံ ဝါ သကာရဏံ ကတွာ ပုစ္ဆနမ္ပိ ဝိဿဇ္ဇနမ္ပိ ဘာရိယမေဝ. သမနုမောဒိံသူတိ သမစိတ္တာ ဟုတွာ အနုမောဒိံသု. ဣတိ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနာ နိဋ္ဌိတာတိ.

"අනුමස්ස අනුමස්ස පුච්ඡිතා" යනු දස කථාවස්තූන් තුළට බැස ගනිමින් බැස ගනිමින් විමසන ලද යන්නයි. ප්‍රශ්නයක් විමසීම දුෂ්කර ද? නැතහොත් පිළිතුරු දීම දුෂ්කර ද? කරුණු වටහා ගෙන විමසීම අපහසු නොවේ, පිළිතුරු දීම අපහසුය. එහෙත් හේතු සාධක සහිතව ප්‍රශ්න විමසීම මෙන්ම පිළිතුරු දීම යන දෙකම දුෂ්කරය. "සමනුමෝදිංසූ" යනු සමාන සිත් ඇතිව සතුටු වූහ යන්නයි. මෙසේ අනුසන්ධි වශයෙන් දේශනාව අවසන් විය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

ရထဝိနီတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

රථවිනීත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၅. နိဝါပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. නිවාප සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၆၁. ဧဝံ မေ သုတန္တိ နိဝါပသုတ္တံ. တတ္ထ နေဝါပိကောတိ ယော မိဂါနံ ဂဟဏတ္ထာယ အရညေ တိဏဗီဇာနိ ဝပတိ ‘‘ဣဒံ တိဏံ ခါဒိတုံ အာဂတေ မိဂေ သုခံ ဂဏှိဿာမီ’’တိ. နိဝါပန္တိ ဝပ္ပံ. နိဝုတ္တန္တိ ဝပိတံ. မိဂဇာတာတိ မိဂဃဋာ. အနုပခဇ္ဇာတိ အနုပဝိသိတွာ. မုစ္ဆိတာတိ တဏှာမုစ္ဆနာယ မုစ္ဆိတာ, တဏှာယ ဟဒယံ ပဝိသိတွာ မုစ္ဆနာကာရံ ပါပိတာတိ [Pg.66] အတ္ထော. မဒံ အာပဇ္ဇိဿန္တီတိ မာနမဒံ အာပဇ္ဇိဿန္တိ. ပမာဒန္တိ ဝိဿဋ္ဌသတိဘာဝံ. ယထာကာမကရဏီယာ ဘဝိဿန္တီတိ ယထာ ဣစ္ဆိဿာမ, တထာ ကာတဗ္ဗာ ဘဝိဿန္တိ. ဣမသ္မိံ နိဝါပေတိ ဣမသ္မိံ နိဝါပဋ္ဌာနေ. ဧကံ ကိရ နိဝါပတိဏံ နာမ အတ္ထိ နိဒါဃဘဒ္ဒကံ, တံ ယထာ ယထာ နိဒါဃော ဟောတိ, တထာ တထာ နီဝါရဝနံ ဝိယ မေဃမာလာ ဝိယ စ ဧကဂ္ဃနံ ဟောတိ, တံ လုဒ္ဒကာ ဧကသ္မိံ ဥဒကဖာသုကဋ္ဌာနေ ကသိတွာ ဝပိတွာ ဝတိံ ကတွာ ဒွါရံ ယောဇေတွာ ရက္ခန္တိ. အထ ယဒါ မဟာနိဒါဃေ သဗ္ဗတိဏာနိ သုက္ခာနိ ဟောန္တိ, ဇိဝှာတေမနမတ္တမ္ပိ ဥဒကံ ဒုလ္လဘံ ဟောတိ, တဒါ မိဂဇာတာ သုက္ခတိဏာနိ စေဝ ပုရာဏပဏ္ဏာနိ စ ခါဒန္တာ ကမ္ပမာနာ ဝိယ ဝိစရန္တာ နိဝါပတိဏဿ ဂန္ဓံ ဃာယိတွာ ဝဓဗန္ဓနာဒီနိ အဂဏယိတွာ ဝတိံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တာ ပဝိသန္တိ. တေသဉှိ နိဝါပတိဏံ အတိဝိယ ပိယံ ဟောတိ မနာပံ. နေဝါပိကော တေ ဒိသွာ ဒွေ တီဏိ ဒိဝသာနိ ပမတ္တော ဝိယ ဟောတိ, ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ တိဋ္ဌတိ. အန္တောနိဝါပဋ္ဌာနေ တဟိံ တဟိံ ဥဒကအာဝါဋကာပိ ဟောန္တိ, မိဂါ ဝိဝဋဒွါရေန ပဝိသိတွာ ခါဒိတမတ္တကံ ပိဝိတမတ္တကမေဝ ကတွာ ပက္ကမန္တိ, ပုနဒိဝသေ ကိဉ္စိ န ကရောန္တီတိ ကဏ္ဏေ စာလယမာနာ ခါဒိတွာ ပိဝိတွာ အတရမာနာ ဂစ္ဆန္တိ, ပုနဒိဝသေ ကောစိ ကိဉ္စိ ကတ္တာ နတ္ထီတိ ယာဝဒတ္ထံ ခါဒိတွာ ပိဝိတွာ မဏ္ဍလဂုမ္ဗံ ပဝိသိတွာ နိပဇ္ဇန္တိ. လုဒ္ဒကာ တေသံ ပမတ္တဘာဝံ ဇာနိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ သမ္ပရိဝါရေတွာ ကောဋိတော ပဋ္ဌာယ ကောဋ္ဋေတွာ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ တေ တသ္မိံ နိဝါပေ နေဝါပိကဿ ယထာကာမကရဏီယာ ဘဝန္တိ.

261. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වූයේ නිවාප සූත්‍රයයි. එහි ‘නේවාවිකෝ’ යනු මුවන් අල්ලා ගැනීම පිණිස වනයෙහි තණ බීජ වපුරන්නා වූ ද, ‘මම මේ තණ කෑමට පැමිණෙන මුවන් පහසුවෙන් අල්ලා ගන්නෙමි’ යි සිතන්නා වූ ද වැද්දා ය. ‘නිවාපං’ යනු වැපුරූ ගොදුර හෙවත් තණ ය. ‘නිවුත්තං’ යනු වපුරන ලද යන්නයි. ‘මිගජාතා’ යනු මුව සමූහයෝ ය. ‘අනුපඛජ්ජ’ යනු ඇතුළු වී යන්නයි. ‘මුච්ඡිතා’ යනු තෘෂ්ණා නැමැති මුසපත් වීමෙන් මුසපත් වූ, තෘෂ්ණාව හෘදයට ඇතුළු වීමෙන් මෝහයට පත් වූ යන අර්ථයයි. ‘මදං ආපජ්ජිස්සන්ති’ යනු මාන මදයට හෙවත් උඩඟු බවට පැමිණෙන්නාහ යන්නයි. ‘පමාදං’ යනු සිහියෙන් තොර වූ බව හෙවත් ප්‍රමාදයයි. ‘යථාකාමකරණීයා භවිස්සන්ති’ යනු අප කැමති පරිදි කළ හැකි වන්නාහ යන්නයි. ‘ඉමස්මිං නිවාපේ’ යනු මේ ගොදුරු බිමෙහි ය. නියං සමයට සුදුසු වූ, නියං කාලයේදී සාරවත් ලෙස වැඩෙන එක්තරා ‘නිවාප තිණ’ නම් වූ තණ වර්ගයක් ඇති බව කියනු ලැබේ. නියඟය වැඩි වන තරමට එම තණ බිම නිවාර වනයක් මෙන් ද, වැහි වලාකුළක් මෙන් ද ඝනව වැඩෙයි. වැද්දෝ ජලය පහසු තැනක බිම කොටා, තණ බීජ වපුරා, වැටවල් බැඳ, දොරටු සවි කොට එය රකිති. පසුව දැඩි නියඟය වැටී සියලු තණ වර්ග වියළී ගිය විටත්, දිව තෙත් කර ගැනීමට තරම්වත් ජලය හිඟ වූ විටත්, මුව සමූහයෝ වියළි තණ සහ පරණ කොළ කමින් වෙව්ලමින් ඇවිදින්නාහු, නිවාප තණෙහි සුවඳ ආඝ්‍රාණය කොට, මරණය හෝ බැඳුම් ආදිය ගැන නොසලකා වැටවල් උඩින් පැන ගොදුරු බිමට ඇතුළු වෙති. මක්නිසාද යත්, ඔවුන්ට එම නිවාප තණ ඉතා ප්‍රියජනක හා මනොඥ වන බැවිනි. වැද්දා ඔවුන් දැක දින දෙක තුනක් යනතුරු නොසැලකිලිමත් ලෙස සිටිමින්, දොරටු විවෘත කොට තබයි. ගොදුරු බිම ඇතුළත තැනින් තැන දිය වළවල් ද ඇත. මුවෝ විවෘත දොරටුවෙන් ඇතුළු වී, තණ කෑ පමණින් හා පැන් බී පමණින් පිටව යති. පසු දින ‘කිසිවක් නොවන්නේය’ යි සිතා කන් සොලවමින් කමින් බොමින් කලබලයකින් තොරව යති. ඊළඟ දින ‘අපව අල්ලන්නට කිසිවකු නැතැ’ යි සිතා තමන්ට රිසි සේ කමින් බොමින් මුව පඳුරුවලට වැදී නිදන්නාහ. වැද්දන් ඔවුන්ගේ ප්‍රමාද බව දැන, දොරටු වසා, වටකොට කෙළවරේ සිට මුවන් මරා දමති. මෙලෙස එම ගොදුරු බිමෙහිදී මුවෝ වැද්දාට රිසි සේ කළ හැකි අය බවට පත් වෙති.

၂၆၂. တတြ, ဘိက္ခဝေတိ, ဘိက္ခဝေ, တေသု မိဂဇာတေသု. ပဌမာ မိဂဇာတာတိ, မိဂဇာတာ ပဌမဒုတိယာ နာမ နတ္ထိ. ဘဂဝါ ပန အာဂတပဋိပါဋိဝသေန ကပ္ပေတွာ ပဌမာ, ဒုတိယာ, တတိယာ, စတုတ္ထာတိ နာမံ အာရောပေတွာ ဒဿေသိ. ဣဒ္ဓါနုဘာဝါတိ ယထာကာမံ ကတ္တဗ္ဗဘာဝတော; ဝသီဘာဝေါယေဝ ဟိ ဧတ္ထ ဣဒ္ဓီတိ စ အာနုဘာဝေါတိ စ အဓိပ္ပေတော.

262. ‘තත්‍ර භික්ඛවේ’ යනු මහණෙනි, එම මුව සමූහයන් අතර යන්නයි. ‘පඨමා මිගජාතා’ යන්නෙහි පළමු හෝ දෙවන මුව සමූහය කියා විශේෂයක් නැත. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ පැමිණීමේ අනුපිළිවෙළ අනුව සලකා ‘පළමු, දෙවන, තෙවන, සිව්වන’ යනාදී වශයෙන් නාමකරණය කොට දේශනා කළ සේක. ‘ඉද්ධිනුභාවෝ’ යනු රිසි පරිදි කළ හැකි බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. තමා යටතට පත් කර ගැනීම (වශීභාවය) යන අර්ථයෙන් මෙහි ‘ඉද්ධි’ සහ ‘ආනුභාව’ යන වචන භාවිතා වී ඇත.

၂၆၃. ဘယဘောဂါတိ ဘယေန ဘောဂတော. ဗလဝီရိယန္တိ အပရာပရံ သဉ္စရဏဝါယောဓာတု, သာ ပရိဟာယီတိ အတ္ထော.

263. ‘භයභෝගා’ යනු බිය සහිතව අනුභව කිරීමයි. ‘බලවීරියං’ යනු ඒ මේ අත ගමන් කරවන වායෝ ධාතුවයි. එය පිරිහී යයි යන අර්ථයයි.

၂၆၄. ဥပနိဿာယ အာသယံ ကပ္ပေယျာမာတိ အန္တော နိပဇ္ဇိတွာ ခါဒန္တာနမ္ပိ ဘယမေဝ, ဗာဟိရတော အာဂန္တွာ ခါဒန္တာနမ္ပိ ဘယမေဝ, မယံ ပန အမုံ နိဝါပဋ္ဌာနံ နိဿာယ ဧကမန္တေ အာသယံ ကပ္ပေယျာမာတိ စိန္တယိံသု. ဥပနိဿာယ [Pg.67] အာသယံ ကပ္ပယိံသူတိ လုဒ္ဒကာ နာမ န သဗ္ဗကာလံ အပ္ပမတ္တာ ဟောန္တိ. မယံ တတ္ထ တတ္ထ မဏ္ဍလဂုမ္ဗေသု စေဝ ဝတိပါဒေသု စ နိပဇ္ဇိတွာ ဧတေသု မုခဓောဝနတ္ထံ ဝါ အာဟာရကိစ္စကရဏတ္ထံ ဝါ ပက္ကန္တေသု နိဝါပဝတ္ထုံ ပဝိသိတွာ ခါဒိတမတ္တံ ကတွာ အမှာကံ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဝိသိဿာမာတိ နိဝါပဝတ္ထုံ ဥပနိဿာယ ဂဟနေသု ဂုမ္ဗဝတိပါဒါဒီသု အာသယံ ကပ္ပယိံသု. ဘုဉ္ဇိံသူတိ ဝုတ္တနယေန လုဒ္ဒကာနံ ပမာဒကာလံ ဉတွာ သီဃံ သီဃံ ပဝိသိတွာ ဘုဉ္ဇိံသု. ကေတဗိနောတိ သိက္ခိတကေရာဋိကာ. ဣဒ္ဓိမန္တာတိ ဣဒ္ဓိမန္တော ဝိယ. ပရဇနာတိ ယက္ခာ. ဣမေ န မိဂဇာတာတိ. အာဂတိံ ဝါ ဂတိံ ဝါတိ ဣမိနာ နာမ ဌာနေန အာဂစ္ဆန္တိ, အမုတြ ဂစ္ဆန္တီတိ ဣဒံ နေသံ န ဇာနာမ. ဒဏ္ဍဝါကရာဟီတိ ဒဏ္ဍဝါကရဇာလေဟိ. သမန္တာ သပ္ပဒေသံ အနုပရိဝါရေသုန္တိ အတိမာယာဝိနော ဧတေ, န ဒူရံ ဂမိဿန္တိ, သန္တိကေယေဝ နိပန္နာ ဘဝိဿန္တီတိ နိဝါပက္ခေတ္တဿ သမန္တာ သပ္ပဒေသံ မဟန္တံ ဩကာသံ အနုပရိဝါရေသုံ. အဒ္ဒသံသူတိ ဧဝံ ပရိဝါရေတွာ ဝါကရဇာလံ သမန္တတော စာလေတွာ ဩလောကေန္တာ အဒ္ဒသံသု. ယတ္ထ တေတိ ယသ္မိံ ဌာနေ တေ ဂါဟံ အဂမံသု, တံ ဌာနံ အဒ္ဒသံသူတိ အတ္ထော.

264. ‘උපනිස්සාය ආසයං කප්පෙය්‍යාමාති’ යනු ගොදුරු බිම ඇතුළත නිදාගෙන කන්නන්ට ද බියක් පවතී, පිටත සිට පැමිණ කන්නන්ට ද බියක් පවතී, එබැවින් අප මේ නිවාප භූමිය ඇසුරු කොට එක් පසෙක වාසස්ථානයක් කර ගනිමු යැයි ඔවුන් සිතූහ. ‘උපනිස්සාය ආසයං කප්පයිංසු’ යනු වැද්දන් හැමවිටම අවදිව නොසිටිති. වැද්දන් මුහුණ සේදීමට හෝ ආහාර ගැනීමට ගිය විට, අප පඳුරු අතර හෝ වැට පාමුල සැඟව සිට, වහා ඇතුළු වී කෑම පමණක් කර නැවත අපේ වාසස්ථානයට එමු යැයි සිතා ගොදුරු බිම ඇසුරෙහි වන ලැහැබ් හා පඳුරු පාමුල වාසස්ථාන සාදා ගත්හ. ‘භුඤ්ජිංසු’ යනු කලින් කී පරිදි වැද්දන්ගේ ප්‍රමාදය දැන වහා ඇතුළු වී ආහාර අනුභව කළහ. ‘කේටුභිනෝ’ යනු පුහුණුව ලැබූ කපටි බවයි. ‘ඉද්ධිමන්තා’ යනු සෘද්ධිමතුන් මෙන් ය. ‘පරජනා’ යනු යක්ෂයන් වැනි අයයි. ‘ඉමේ න මිගජාතා’ යනු මොවුන් මුවන් නොවෙතියි යන අර්ථයයි. ‘ආගතිං වා ගතිං වා’ යනු මොවුන් මේ ස්ථානයෙන් පැමිණෙති, අසවල් තැනට යති යන ඔවුන්ගේ පැමිණීම හෝ ගමන අප නොදනිමු යන්නයි. ‘දණ්ඩවාකුරාහි’ යනු දඬු යෙදූ දැල් මගින් ය. ‘සමන්තා සප්පදේසං අනුපරිවාරේසුං’ යනු මොවුන් ඉතා කපටි මුවෝ ය, දුර නොයනු ඇත, ආසන්නයේම සැඟව සිටිනු ඇතැයි සිතා නිවාප ක්ෂේත්‍රය වටා විශාල ප්‍රදේශයක් දැල්වලින් වට කළහ. ‘අද්දසංසු’ යනු මෙලෙස වට කොට දැල් සොලවමින් බලන කල ඔවුන්ව දුටුහ. ‘යත්ථ තේ’ යනු යම් තැනක ඔවුන් හසු වූයේ ද, එම ස්ථානය දුටුහ යන අර්ථයයි.

၂၆၅. ယံနူန မယံ ယတ္ထ အဂတီတိ တေ ကိရ ဧဝံ စိန္တယိံသု – ‘‘အန္တော နိပဇ္ဇိတွာ အန္တော ခါဒန္တာနမ္ပိ ဘယမေဝ, ဗာဟိရတော အာဂန္တွာ ခါဒန္တာနမ္ပိ သန္တိကေ ဝသိတွာ ခါဒန္တာနမ္ပိ ဘယမေဝ, တေပိ ဟိ ဝါကရဇာလေန ပရိက္ခိပိတွာ ဂဟိတာယေဝါ’’တိ, တေန တေသံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ယံနူန မယံ ယတ္ထ နေဝါပိကဿ စ နေဝါပိကပရိသာယ စ အဂတိ အဝိသယော, တတ္ထ တတ္ထ သေယျံ ကပ္ပေယျာမာ’’တိ. အညေ ဃဋ္ဋေဿန္တီတိ တတော တတော ဒူရတရဝါသိနော အညေ ဃဋ္ဋေဿန္တိ. တေ ဃဋ္ဋိတာ အညေတိ တေပိ ဃဋ္ဋိတာ အညေ တတော ဒူရတရဝါသိနော ဃဋ္ဋေဿန္တိ. ဧဝံ ဣမံ နိဝါပံ နိဝုတ္တံ သဗ္ဗသော မိဂဇာတာ ပရိမုစ္စိဿန္တီတိ ဧဝံ ဣမံ အမှေဟိ နိဝုတ္တံ နိဝါပံ သဗ္ဗေ မိဂဃဋာ မိဂသံဃာ ဝိဿဇ္ဇေဿန္တိ ပရိစ္စဇိဿန္တိ. အဇ္ဈုပေက္ခေယျာမာတိ တေသံ ဂဟဏေ အဗျာဝဋာ ဘဝေယျာမာတိ; ယထာ တထာ အာဂစ္ဆန္တေသု ဟိ တရုဏပေါတကော ဝါ မဟလ္လကော ဝါ ဒုဗ္ဗလော ဝါ ယူထပရိဟီနော ဝါ သက္ကာ ဟောန္တိ လဒ္ဓုံ, အနာဂစ္ဆန္တေသု ကိဉ္စိ နတ္ထိ. အဇ္ဈုပေက္ခိံသု ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ ဧဝံ စိန္တေတွာ အဗျာဝဋာဝ အဟေသုံ.

265. ‘යංනූන මයං යත්ථ අගතීති’ ඔවුන් මෙසේ සිතූ බව කියනු ලැබේ: ‘ඇතුළත නිදාගෙන අනුභව කරන්නන්ට ද බිය පවතී, පිටත සිට ඇවිත් අනුභව කරන්නන්ට ද බිය පවතී, මක්නිසාද යත් ඔවුන් ද දැල්වලින් වට කොට අල්ලා ගන්නා බැවිනි.’ එබැවින් ඔවුන්ට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: ‘වැද්දාට හෝ වැදි පිරිසට යා නොහැකි, ඔවුන්ගේ විෂය පථයෙන් බැහැර වූ යම් තැනක් වේ ද, එහි ලැගුම් ගනිමු’ යනුවෙනි. ‘අඤ්ඤේ ඝට්ටෙස්සන්ති’ යනු ඒ ඒ තැන්වල ඉතා ඈත වාසය කරන මුවන් අන් මුවන්ට සංඥා කරනු ඇත. ‘තේ ඝට්ඨිතා අඤ්ඤේ’ යනු එම සංඥාව ලැබූ මුවෝ ද තවත් ඈත සිටින මුවන්ට සංඥා කරනු ඇත. ‘ඒවං ඉමං නිවාපං නිවුත්තං සබ්බසෝ මිගජාතා පරිමුච්චිස්සන්ති’ යනු මෙලෙස අප විසින් වපුරන ලද මේ නිවාප තණ බිම සියලු මුව සමූහයන් විසින් අත්හරිනු ලබනු ඇත. ‘අජ්ඣුපෙක්ඛෙය්‍යාමාති’ යනු ඔවුන් ඇල්ලීම පිළිබඳව උනන්දුවක් නොදක්වමු (උපේක්ෂාවෙන් සිටිමු) යන්නයි. මක්නිසාද යත්, මුවන් පැමිණෙන්නේ නම් තරුණ මුව පැටවකු හෝ වයසක මුවකු හෝ දුබල හෝ රැලෙන් මගහැරුණු මුවකු හෝ අල්ලා ගත හැකිය, ඔවුන් නොපැමිණෙන්නේ නම් කිසිවකු අල්ලා ගත නොහැකිය. ‘අජ්ඣුපෙක්ඛිංසු ඛෝ භික්ඛවේ’ යනු මහණෙනි, මෙලෙස සිතා වැද්දෝ උනන්දුවක් නොදක්වා (උපේක්ෂාවෙන්) සිටියහ.

၂၆၇. အမုံ [Pg.68] နိဝါပံ နိဝုတ္တံ မာရဿ အမူနိ စ လောကာမိသာနီတိ ဧတ္ထ နိဝါပေါတိ ဝါ လောကာမိသာနီတိ ဝါ ဝဋ္ဋာမိသဘူတာနံ ပဉ္စန္နံ ကာမဂုဏာနမေတံ အဓိဝစနံ. မာရော န စ ဗီဇာနိ ဝိယ ကာမဂုဏေ ဝပေန္တော အာဟိဏ္ဍတိ, ကာမဂုဏဂိဒ္ဓါနံ ပန ဥပရိ ဝသံ ဝတ္တေတိ, တသ္မာ ကာမဂုဏာ မာရဿ နိဝါပါ နာမ ဟောန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အမုံ နိဝါပံ နိဝုတ္တံ မာရဿာ’’တိ. န ပရိမုစ္စိံသု မာရဿ ဣဒ္ဓါနုဘာဝါတိ မာရဿ ဝသံ ဂတာ အဟေသုံ, ယထာကာမကရဏီယာ. အယံ သပုတ္တဘရိယပဗ္ဗဇ္ဇာယ အာဂတဥပမာ.

267. ‘‘අමුං නිවාපං නිවුත්තං මාරස්ස අමූනි ච ලෝකාමිසානීති’’ යනු මෙහි ‘නිවාප’ (ගොදුරු) යනු හෝ ‘ලෝකාමිස’ (ලෝකයා ඇලෙන ඇම) යනු හෝ වෘත්තාමිස වූ පංච කාමගුණයන්ට නමකි. මාරයා බීජ වපුරන්නෙකු මෙන් කාමගුණයන් වපුරමින් සැරිසරන්නේ නැත. එහෙත් කාමගුණයෙහි ගිජු වූවන් කෙරෙහි තම වසඟය පවත්වයි. එබැවින් කාමගුණයෝ මාරයාගේ ගොදුරු (නිවාප) නම් වෙති. එබැවින් ‘‘අමුං නිවාපං නිවුත්තං මාරස්සා’’ යි වදාරන ලදී. ‘‘න පරිමුච්චිංසු මාරස්ස ඉද්ධානුභාවා’’ යනු මාරයාගේ වසඟයට පත් වූවාහුය, මාරයාට කැමති පරිදි කළ හැකි වූවාහුය යන්නයි. මෙම උපමාව අඹුදරුවන් සමඟ පැවිදි වූවන් සම්බන්ධයෙන් පැමිණි උපමාවකි.

၂၆၈. စေတောဝိမုတ္တိ ပရိဟာယီတိ ဧတ္ထ စေတောဝိမုတ္တိ နာမ အရညေ ဝသိဿာမာတိ ဥပ္ပန္နအဇ္ဈာသယော; သော ပရိဟာယီတိ အတ္ထော. တထူပမေ အဟံ ဣမေ ဒုတိယေတိ အယံ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဥပမာ. ဗြာဟ္မဏာ ဟိ အဋ္ဌစတ္တာလီသဝဿာနိ ကောမာရဗြဟ္မစရိယံ စရိတွာ ဝဋ္ဋုပစ္ဆေဒဘယေန ပဝေဏိံ ဃဋယိဿာမာတိ ဓနံ ပရိယေသိတွာ ဘရိယံ ဂဟေတွာ အဂါရမဇ္ဈေ ဝသန္တာ ဧကသ္မိံ ပုတ္တေ ဇာတေ ‘‘အမှာကံ ပုတ္တော ဇာတော ဝဋ္ဋံ န ဥစ္ဆိန္နံ ပဝေဏိ ဃဋိတာ’’တိ ပုန နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇန္တိ ဝါ တမေဝ ဝါ သ’ကလတ္တဝါသံ ဝသန္တိ.

268. ‘‘චේතෝවිමුත්ති පරිහායීති’’ යනු මෙහි ‘චේතෝවිමුක්තිය’ නම් ‘‘අරණ්‍යයෙහි වසන්නෙමි’’ යි උපන් අදහසයි. එය පිරිහුණේය යනු අර්ථයයි. ‘‘තථූපමේ අහං ඉමේ දුතියේති’’ යන මෙම උපමාව දැහැමි බ්‍රාහ්මණ පැවිද්ද සම්බන්ධයෙන් පැමිණි උපමාවකි. බ්‍රාහ්මණයෝ වනාහි සතළිස් අට අවුරුද්දක් කුමාර බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිර, සසර (පරම්පරාව) සිඳී යතැයි යන බියෙන් කුල පරම්පරාව පවත්වාගෙන යනු පිණිස ධනය සොයා, බිරිඳක ගෙන, ගිහිගෙයි වසමින්, එක් පුතෙකු උපන් කල්හි ‘‘අපට පුතෙකු උපන්නේය, සසර (පරම්පරාව) සිඳී නොගියේය, පෙළපත සම්බන්ධ විය’’ යි සිතා නැවත නික්ම පැවිදි වෙති, නැතහොත් එම අඹුදරුවන් සමඟම වසති.

၂၆၉. ဧဝဉှိ တေ, ဘိက္ခဝေ, တတိယာပိ သမဏဗြာဟ္မဏာ န ပရိမုစ္စိံသူတိ ပုရိမာ ဝိယ တေပိ မာရဿ ဣဒ္ဓါနုဘာဝါ န မုစ္စိံသု; ယထာကာမကရဏီယာဝ အဟေသုံ. ကိံ ပန တေ အကံသူတိ? ဂါမနိဂမရာဇဓာနိယော ဩသရိတွာ တေသု တေသု အာရာမဥယျာနဋ္ဌာနေသု အဿမံ မာပေတွာ နိဝသန္တာ ကုလဒါရကေ ဟတ္ထိအဿရထသိပ္ပာဒီနိ နာနပ္ပကာရာနိ သိပ္ပာနိ သိက္ခာပေသုံ. ဣတိ တေ ဝါကရဇာလေန တတိယာ မိဂဇာတာ ဝိယ မာရဿ ပါပိမတော ဒိဋ္ဌိဇာလေန ပရိက္ခိပိတွာ ယထာကာမကရဏီယာ အဟေသုံ.

269. ‘‘ඒවංහි තේ භික්ඛවේ තතියෑපි සමණබ්‍රාහ්මණා න පරිමුච්චිංසූති’’ යනු පෙර පිරිස් මෙන් ඔවුන් ද මාරයාගේ ආනුභාවයෙන් (වසඟයෙන්) මිදුණේ නැත; මාරයාට කැමති පරිදි කළ හැකි වූවාහුම වූහ. ‘‘ඔවුන් කුමක් කළාහුද?’’ යත්: ගම්, නියම්ගම්, රජදහන් කරා එළඹ ඒ ඒ ආරාම උද්‍යාන ස්ථානයන්හි අසපු මවාගෙන වසමින්, කුල දරුවන්ට ඇත් සිල්ප, අස් සිල්ප, රිය සිල්ප ආදී නොයෙක් ප්‍රකාර වූ ශිල්පයන් ඉගැන්වූහ. මෙසේ ඔවුහු දැල්වලට හසු වූ තුන්වන මුව සමූහයා මෙන්, පාපිෂ්ඨ මාරයාගේ දෘෂ්ටි ජාලයෙන් වට කරනු ලැබ, මාරයාට කැමති පරිදි කළ හැකි වූවාහුය.

၂၇၀. တထူပမေ အဟံ ဣမေ စတုတ္ထေတိ အယံ ဣမဿ သာသနဿ ဥပမာ အာဟဋာ.

270. ‘‘තථූපමේ අහං ඉමේ චතුත්ථේති’’ යන මෙය මෙම ශාසනය උදෙසා ගෙන එන ලද උපමාවයි.

၂၇၁. အန္ဓမကာသိ မာရန္တိ န မာရဿ အက္ခီနိ ဘိန္ဒိ. ဝိပဿနာပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပန္နဿ ပန ဘိက္ခုနော ဣမံ နာမ အာရမ္မဏံ နိဿာယ စိတ္တံ ဝတ္တတီတိ မာရော ပဿိတုံ န သက္ကောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အန္ဓမကာသိ မာရ’’န္တိ. အပဒံ ဝဓိတွာ မာရစက္ခုန္တိ တေနေဝ ပရိယာယေန ယထာ မာရဿ စက္ခု အပဒံ [Pg.69] ဟောတိ နိပ္ပဒံ, အပ္ပတိဋ္ဌံ, နိရာရမ္မဏံ, ဧဝံ ဝဓိတွာတိ အတ္ထော. အဒဿနံ ဂတော ပါပိမတောတိ တေနေဝ ပရိယာယေန မာရဿ ပါပိမတော အဒဿနံ ဂတော. န ဟိ သော အတ္တနော မံသစက္ခုနာ တဿ ဝိပဿနာပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပန္နဿ ဘိက္ခုနော ဉာဏသရီရံ ဒဋ္ဌုံ သက္ကောတိ. ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီတိ မဂ္ဂပညာယ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ဒိသွာ စတ္တာရော အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. တိဏ္ဏော လောကေ ဝိသတ္တိကန္တိ လောကေ သတ္တဝိသတ္တဘာဝေန ဝိသတ္တိကာတိ ဧဝံ သင်္ခံ ဂတံ. အထ ဝါ ‘‘ဝိသတ္တိကာတိ ကေနဋ္ဌေန ဝိသတ္တိကာ? ဝိသတာတိ ဝိသတ္တိကာ ဝိသဋာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိပုလာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသာလာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသမာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသက္ကတီတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသံ ဟရတီတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသံဝါဒိကာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသမူလာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသဖလာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသပရိဘောဂါတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသာလာ ဝါ ပန သာ တဏှာ ရူပေ သဒ္ဒေ ဂန္ဓေ ရသေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ’’တိ (မဟာနိ. ၃; စူဠနိ. မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂၂, ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၄) ဝိသတ္တိကာ. ဧဝံ ဝိသတ္တိကာတိ သင်္ခံ ဂတံ တဏှံ တိဏ္ဏော နိတ္တိဏ္ဏော ဥတ္တိဏ္ဏော. တေန ဝုစ္စတိ – ‘‘တိဏ္ဏော လောကေ ဝိသတ္တိက’’န္တိ.

271. ‘‘අන්ධමකාසි මාරන්ති’’ යනු මාරයාගේ ඇස් බින්දා (පෙනීම නැති කළා) නොවේ. විපස්සනාවට පදනම් වූ ධ්‍යානයට සමවැදුණු භික්ෂුවගේ සිත ‘‘මෙම අරමුණ ඇසුරු කර පවතී’’ යැයි මාරයාට දැකගත නොහැකිය. එබැවින් ‘‘අන්ධමකාසි මාරන්ති’’ යි වදාරන ලදී. ‘‘අපදං වධිත්වා මාරචක්ඛුන්ති’’ යනු එම ක්‍රමයෙන්ම මාරයාගේ ඇසට අරමුණක් නොවන පරිදි, පදනමක් නොවන පරිදි, පිහිටක් නොවන පරිදි, අරමුණක් රහිත වන පරිදි (මාර ඇස) නැති කළා යන අර්ථයයි. ‘‘අදස්සනං ගතෝ පාපිමතෝති’’ යනු ඒ ක්‍රමයෙන්ම පාපිෂ්ඨ මාරයාට නොපෙනී ගියේය යන්නයි. ඔහුට තමාගේ මාංස චක්ෂුසින්, විපස්සනාවට පදනම් වූ ධ්‍යානයට සමවැදුණු ඒ භික්ෂුවගේ ඥාන ශරීරය දැකීමට නොහැකිය. ‘‘පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති’’ යනු මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් සතර ආර්ය සත්‍යයන් දැක සතර ආසවයන් ක්ෂය වෙති යන්නයි. ‘‘තිණ්ණෝ ලෝකේ විසත්තිකන්ති’’ යනු ලෝකයෙහි දැඩිව ඇලෙන සුළු බැවින් ‘විසත්තිකා’ (තෘෂ්ණාව) යැයි නම් කරන ලදී. නැතහොත් ‘‘විසත්තිකා යනු කිනම් අර්ථයකින්ද? පැතිර යන බැවින් (විසටා) විසත්තිකා නම් වේ, විපුල බැවින් විසත්තිකා නම් වේ, විශාල බැවින් විසත්තිකා නම් වේ, විෂම බැවින් විසත්තිකා නම් වේ, ඒ ඒ අරමුණු කරා යන බැවින් (විසක්කති) විසත්තිකා නම් වේ, නික්මයාමෙන් සිත පලවා හරින බැවින් (විසං හරති) විසත්තිකා නම් වේ, රවටන බැවින් (විසංවාදිකා) විසත්තිකා නම් වේ, විෂම මූලයන් ඇති බැවින් විසත්තිකා නම් වේ, විෂ සහිත ඵල ඇති බැවින් විසත්තිකා නම් වේ, විෂ සහිත පරිභෝජනයක් වන බැවින් විසත්තිකා නම් වේ. එසේම රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශයන්හි පැතිර පවත්නා වූ ඒ තෘෂ්ණාව විසත්තිකා නම් වේ.’’ මෙසේ විසත්තිකා නම් වූ තෘෂ්ණාව තරණය කළේය, ඉක්මවා ගියේය, සම්පූර්ණයෙන්ම උත්තීර්ණ විය. එබැවින් ‘‘තිණ්ණෝ ලෝකේ විසත්තිකන්ති’’ යි කියනු ලැබේ.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකායෙහි පපංචසූදනී අටුවාවෙහි,

နိဝါပသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිවාප සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၆. ပါသရာသိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. පාසරාසි සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၇၂. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ပါသရာသိသုတ္တံ. တတ္ထ သာဓု မယံ, အာဝုသောတိ အာယာစန္တာ ဘဏန္တိ. ဧတေ ကိရ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူ ဇနပဒဝါသိနော ‘‘ဒသဗလံ ပဿိဿာမာ’’တိ သာဝတ္ထိံ အနုပ္ပတ္တာ. သတ္ထုဒဿနံ ပန ဧတေဟိ လဒ္ဓံ, ဓမ္မိံ ကထံ န တာဝ သုဏန္တိ. တေ သတ္ထုဂါရဝေန ‘‘အမှာကံ, ဘန္တေ, ဓမ္မကထံ ကထေထာ’’တိ ဝတ္တုံ န သက္ကောန္တိ. ဗုဒ္ဓါ ဟိ ဂရူ ဟောန္တိ, ဧကစာရိကော သီဟော မိဂရာဇာ ဝိယ, ပဘိန္နကုဉ္ဇရော ဝိယ, ဖဏကတအာသီဝိသော ဝိယ, မဟာအဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဝိယ စ ဒုရာသဒါ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

272. ‘‘ඒවං මේ සුතන්ති’’ යනාදී වූ මෙය පාසරාසි සූත්‍රයයි. එහි ‘‘සාධු මයං ආවුසෝ’’ යනුවෙන් ආයාචනා කරමින් පවසති. ජනපදවාසී වූ ඒ පන්සියයක් භික්ෂූහු ‘‘දසබලයන් වහන්සේව දැකගන්නෙමු’’ යි සැවැත් නුවරට පැමිණියාහුය. ඔවුනට ශාස්තෘන් වහන්සේව දැකගන්නට ලැබුණත්, තවමත් ධර්ම දේශනාවක් අසන්නට නොලැබුණි. ඒ භික්ෂූහු ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා ‘‘ස්වාමීනි, අපට ධර්ම දේශනයක් කළ මැනව’’ යි පවසන්නට නොපොහොසත් වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේලා වනාහි අතිශයින් ගෞරවාන්විත වෙති. තනිව හැසිරෙන කේසර සිංහ රාජයෙකු මෙන් ද, මုန်යත් හස්ති රාජයෙකු මෙන් ද, පෙණ ගොබ විදහාගත් විෂඝෝර සර්පයෙකු මෙන් ද, මහා ගිනි කඳක් මෙන් ද එළඹීමට අපහසු (දුරාසද) වෙති. මෙය මෙසේ ද වදාරන ලදී –

‘‘အာသီဝိသော ယထာ ဃောရော, မိဂရာဇာဝ ကေသရီ;

နာဂေါဝ ကုဉ္ဇရော ဒန္တီ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓါ ဒုရာသဒါ’’တိ.

‘‘භයානක විෂ ඇති සර්පයෙකු මෙන් ද, කෙසරු ඇති සිංහ රාජයෙකු මෙන් ද, දළ ඇති හස්ති රාජයෙකු මෙන් ද, මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේලා එළඹීමට අපහසු (දුරාසද) වන්නාහ.’’

ဧဝံ [Pg.70] ဒုရာသဒံ သတ္ထာရံ တေ ဘိက္ခူ သယံ ယာစိတုံ အသက္ကောန္တာ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ယာစမာနာ ‘‘သာဓု မယံ, အာဝုသော’’တိ အာဟံသု.

මෙසේ ළඟා වීමට අපහසු වූ ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් තමන් විසින්ම අයැදීමට නොහැකි වූ ඒ භික්ෂූහු ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගෙන් ඉල්ලීම් කරමින් ‘‘සාධු මයං ආවුසෝ’’ යැයි පැවසූහ.

အပ္ပေဝ နာမာတိ အပိ နာမ လဘေယျာထ. ကသ္မာ ပန ထေရော တေ ဘိက္ခူ ‘‘ရမ္မကဿ ဗြာဟ္မဏဿ အဿမံ ဥပသင်္ကမေယျာထာ’’တိ အာဟ? ပါကဋကိရိယတာယ. ဒသဗလဿ ဟိ ကိရိယာ ထေရဿ ပါကဋာ ဟောတိ; ဇာနာတိ ထေရော, ‘‘အဇ္ဇ သတ္ထာ ဇေတဝနေ ဝသိတွာ ပုဗ္ဗာရာမေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကရိဿတိ; အဇ္ဇ ပုဗ္ဗာရာမေ ဝသိတွာ ဇေတဝနေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကရိဿတိ; အဇ္ဇ ဧကကောဝ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိဿတိ; အဇ္ဇ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဣမသ္မိံ ကာလေ ဇနပဒစာရိကံ နိက္ခမိဿတီ’’တိ. ကိံ ပနဿ ဧဝံ ဇာနနတ္ထံ စေတောပရိယဉာဏံ အတ္ထီတိ? နတ္ထိ. အနုမာနဗုဒ္ဓိယာ ပန ကတကိရိယာယ နယဂ္ဂါဟေန ဇာနာတိ. ယဉှိ ဒိဝသံ ဘဂဝါ ဇေတဝနေ ဝသိတွာ ပုဗ္ဗာရာမေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကာတုကာမော ဟောတိ, တဒါ သေနာသနပရိက္ခာရဘဏ္ဍာနံ ပဋိသာမနာကာရံ ဒဿေတိ, ထေရော သမ္မဇ္ဇနိသင်္ကာရဆဍ္ဍနကာဒီနိ ပဋိသာမေတိ. ပုဗ္ဗာရာမေ ဝသိတွာ ဇေတဝနံ ဒိဝါဝိဟာရာယ အာဂမနကာလေပိ ဧသေဝ နယော.

‘‘අප්පේව නාමාති’’ යනු ‘‘යම් හෙයකින් ලැබිය හැකි නම්’’ යන්නයි. තෙරුන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන්ට ‘‘රම්මක බ්‍රාහ්මණයාගේ අසපුවට එළඹෙන්න’’ යි පැවසුවේ මන්ද? (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) ප්‍රකට ක්‍රියාකලාපය නිසාය. දසබලයන් වහන්සේගේ ක්‍රියාකලාපය තෙරුන් වහන්සේට ප්‍රකටය. තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ දනිති: ‘‘අද ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැස පූර්වාරාමයෙහි දිවා විහරණය කරන සේක; අද පූර්වාරාමයෙහි වැස ජේතවනයෙහි දිවා විහරණය කරන සේක; අද තනිවම පිඬු සිඟා වඩින සේක; අද භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා මේ වේලාවෙහි ජනපද චාරිකාවෙහි වඩින සේක’’ යනුවෙනි. කුමක්ද, උන්වහන්සේට මෙසේ දැනගැනීමට චේතෝපරිය ඥානය තිබුණේද? නැත. අනුමාන බුද්ධියෙන්, සිදු කළ ක්‍රියාකලාපයන්ගේ ලක්ෂණ අනුව දැනගනිති. යම් දිනක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැස පූර්වාරාමයෙහි දිවා විහරණය කරන්නට කැමති වන සේක් ද, එකල්හි සේනාසන පිරිකර භාණ්ඩ අස්පස් කිරීමේ ලක්ෂණ පෙන්වන සේක. තෙරුන් වහන්සේ ද හැමදීම්, කුණු කසළ බැහැර කිරීම් ආදිය කරති. පූර්වාරාමයෙහි වැස දිවා විහරණය පිණිස ජේතවනයට වඩිනා කල්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ယဒါ ပန ဧကကော ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတုကာမော ဟောတိ, တဒါ ပါတောဝ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒတိ. ထေရော ‘‘အဇ္ဇ ဘဂဝါ ဗောဓနေယျဗန္ဓဝံ ဒိသွာ နိသိန္နော’’တိ တာယ သညာယ ဉတွာ ‘‘အဇ္ဇ, အာဝုသော, ဘဂဝါ ဧကကော ပဝိသိတုကာမော, တုမှေ ဘိက္ခာစာရသဇ္ဇာ ဟောထာ’’တိ ဘိက္ခူနံ သညံ ဒေတိ. ယဒါ ပန ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော ပဝိသိတုကာမော ဟောတိ, တဒါ ဂန္ဓကုဋိဒွါရံ ဥပဍ္ဎပိဒဟိတံ ကတွာ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒတိ, ထေရော တာယ သညာယ ဉတွာ ပတ္တစီဝရဂ္ဂဟဏတ္ထာယ ဘိက္ခူနံ သညံ ဒေတိ. ယဒါ ဇနပဒစာရိကံ နိက္ခမိတုကာမော ဟောတိ, တဒါ ဧကံ ဒွေ အာလောပေ အတိရေကံ ဘုဉ္ဇတိ, သဗ္ဗကာလံ စင်္ကမနဉ္စာရုယှ အပရာပရံ စင်္ကမတိ, ထေရော တာယ သညာယ ဉတွာ ‘‘ဘဂဝါ, အာဝုသော, ဇနပဒစာရိကံ စရိတုကာမော, တုမှာကံ ကတ္တဗ္ဗံ ကရောထာ’’တိ ဘိက္ခူနံ သညံ ဒေတိ.

යම් කලකදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හුදකලාව පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩම කිරීමට කැමති වන සේක් ද, එකල්හි උදෑසනම ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා ගන්ධකුටියට වැඩම කොට, දොර වසා ඵලසමාපත්තියට සමවැදී වැඩසිටින සේක. "අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අවබෝධ කළ යුතු බන්ධු පිරිසක් (සිව්සච්ච දහම තේරුම් ගත හැකි අයෙකු) දැක වැඩසිටින සේකැයි" ආනන්ද තෙරණුවෝ ඒ සංඥාවෙන් දැන, "ඇවැත්නි, අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හුදකලාව වැඩම කිරීමට කැමති වන සේක, ඔබ වහන්සේලා පිණ්ඩපාතය සඳහා සූදානම් වන්නැයි" භික්ෂූන්ට දන්වති. යම් කලකදී භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන වැඩම කිරීමට කැමති වන සේක් ද, එකල්හි ගන්ධකුටි ද්වාරය අඩක් වසා තබා ඵලසමාපත්තියට සමවැදී වැඩසිටින සේක. තෙරණුවෝ එම සංඥාවෙන් එය දැන, පාත්‍ර සිවුරු පිළියෙල කර ගැනීම සඳහා භික්ෂූන්ට සංඥා කරති. යම් කලකදී ජනපද චාරිකාවේ වැඩම කිරීමට කැමති වන සේක් ද, එකල්හි බත් පිඬු එකක් හෝ දෙකක් වැඩියෙන් වළඳා, සැමවිටම සක්මන් මළුවට නැග එහා මෙහා සක්මන් කරන සේක. තෙරණුවෝ එම සංඥාවෙන් එය දැන, "ඇවැත්නි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජනපද චාරිකාවේ වැඩම කිරීමට කැමති වන සේක, ඔබ වහන්සේලා කළ යුතු කටයුතු සම්පාදනය කරගන්නැයි" භික්ෂූන්ට දන්වති.

ဘဂဝါ ပဌမဗောဓိယံ ဝီသတိ ဝဿာနိ အနိဗဒ္ဓဝါသော အဟောသိ, ပစ္ဆာ ပဉ္စဝီသတိ ဝဿာနိ အဗ္ဗောကိဏ္ဏံ သာဝတ္ထိံယေဝ ဥပနိဿာယ ဝသန္တော ဧကဒိဝသေ [Pg.71] ဒွေ ဌာနာနိ ပရိဘုဉ္ဇတိ. ဇေတဝနေ ရတ္တိံ ဝသိတွာ ပုနဒိဝသေ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဒက္ခိဏဒွါရေန သာဝတ္ထိံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတွာ ပါစီနဒွါရေန နိက္ခမိတွာ ပုဗ္ဗာရာမေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကရောတိ. ပုဗ္ဗာရာမေ ရတ္တိံ ဝသိတွာ ပုနဒိဝသေ ပါစီနဒွါရေန သာဝတ္ထိံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတွာ ဒက္ခိဏဒွါရေန နိက္ခမိတွာ ဇေတဝနေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကရောတိ. ကသ္မာ? ဒွိန္နံ ကုလာနံ အနုကမ္ပာယ. မနုဿတ္တဘာဝေ ဌိတေန ဟိ အနာထပိဏ္ဍိကေန ဝိယ အညေန ကေနစိ, မာတုဂါမတ္တဘာဝေ ဌိတာယ စ ဝိသာခါယ ဝိယ အညာယ ဣတ္ထိယာ တထာဂတံ ဥဒ္ဒိဿ ဓနပရိစ္စာဂေါ ကတော နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ ဘဂဝါ တေသံ အနုကမ္ပာယ ဧကဒိဝသေ ဣမာနိ ဒွေ ဌာနာနိ ပရိဘုဉ္ဇတိ. တသ္မိံ ပန ဒိဝသေ ဇေတဝနေ ဝသိ, တသ္မာ ထေရော – ‘‘အဇ္ဇ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ သာယနှကာလေ ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စနတ္ထာယ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကံ ဂမိဿတိ; အထာဟံ ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတွာ ဌိတံ ဘဂဝန္တံ ယာစိတွာ ရမ္မကဿ ဗြာဟ္မဏဿ အဿမံ ဂဟေတွာ ဂမိဿာမိ. ဧဝမိမေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော သမ္မုခါ လဘိဿန္တိ ဓမ္မကထံ သဝနာယာ’’တိ စိန္တေတွာ တေ ဘိက္ခူ ဧဝမာဟ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රථම බෝධියෙහි වසර විස්සක් ස්ථිර වාසයකින් තොරව වැඩසිටි සේක. පසුව වසර විසිපහක් අඛණ්ඩව සැවැත් නුවරම ඇසුරු කරමින් වසන සේක්, එක් දිනකදී ස්ථාන දෙකක් (ජේතවනය හා පූර්වාරාමය) පරිභෝග කරන සේක. ජේතවනයෙහි රාත්‍රිය ගත කොට පසු දින භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා දකුණු දොරින් සැවැත් නුවරට පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩම කොට, නැගෙනහිර දොරින් නික්ම පූර්වාරාමයෙහි දිවා විහරණය කරන සේක. පූර්වාරාමයෙහි රාත්‍රිය ගත කොට පසු දින නැගෙනහිර දොරින් සැවැත් නුවරට පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩම කොට, දකුණු දොරින් නික්ම ජේතවනයෙහි දිවා විහරණය කරන සේක. ඒ මක්නිසාද යත්? කුලයන් දෙකකට (පවුල් දෙකකට) අනුකම්පා කිරීම පිණිසයි. සැබවින්ම, මනුෂ්‍ය ආත්මයක් ලැබූ අනාථපිණ්ඩික සිටුවරයා මෙන් හෝ ස්ත්‍රී ආත්මයක් ලැබූ විශාඛාව මෙන් හෝ තථාගතයන් වහන්සේ උදෙසා ධනය පරිත්‍යාග කළ වෙනත් කිසිවෙකු නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට අනුකම්පා පිණිස එක් දිනකදී මෙම ස්ථාන දෙකම පරිභෝග කරන සේක. එදින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැඩසිටි සේක. එබැවින් ආනන්ද තෙරණුවෝ මෙසේ සිතූහ: "අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිර, සවස් කාලයේ ශරීරය පැන් සේදීම (පරිසේක කිරීම) පිණිස පූර්ව කොට්ඨකය (නැගෙනහිර දොරටුව) වෙත වැඩම කරන සේක. එකල්හි මම පැන් සෝදා අවසන්ව වැඩසිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කොට රම්මක බ්‍රාහ්මණයාගේ අසපුවට කැඳවාගෙන යන්නෙමි. මෙසේ වූ කල, මෙම භික්ෂූන්ට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේම ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමට අවස්ථාව ලැබෙනු ඇත." මෙසේ සිතා උන්වහන්සේ එම භික්ෂූන්ට ඒ බව පැවසූහ.

မိဂါရမာတုပါသာဒေါတိ ဝိသာခါယ ပါသာဒေါ. သာ ဟိ မိဂါရေန သေဋ္ဌိနာ မာတုဋ္ဌာနေ ဌပိတတ္တာ မိဂါရမာတာတိ ဝုစ္စတိ. ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ တသ္မိံ ကိရ ပါသာဒေ ဒွိန္နံ မဟာသာဝကာနံ သိရိဂဗ္ဘာနံ မဇ္ဈေ ဘဂဝတော သိရိဂဗ္ဘော အဟောသိ. ထေရော ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ အန္တောဂဗ္ဘံ သမ္မဇ္ဇိတွာ မာလာကစဝရံ နီဟရိတွာ မဉ္စပီဌံ ပညပေတွာ သတ္ထု သညံ အဒါသိ. သတ္ထာ သိရိဂဗ္ဘံ ပဝိသိတွာ ဒက္ခိဏေန ပဿေန သတော သမ္ပဇာနော သီဟသေယျံ ဥပဂမ္မ ဒရထံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတွာ ဥဋ္ဌာယ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒိတွာ သာယနှသမယေ တတော ဝုဋ္ဌာသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော’’တိ.

'මිගාරමාතු ප්‍රාසාදය' යනු විශාඛාවගේ ප්‍රාසාදයයි. ඇයව මිගාර සිටුවරයා විසින් මවකගේ තනතුරෙහි තැබූ බැවින් ඇයට 'මිගාරමාතා' යැයි කියනු ලැබේ. 'පටිසල්ලානා වුට්ඨිතෝ' යනු එම ප්‍රාසාදයෙහි මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙපළකගේ සිරිගැබ් (කුටි) දෙකක් මැද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිරිගැබ පිහිටා තිබුණි. තෙරණුවෝ දොර හැර, සිරිගැබ ඇතුළත අතුගා, මල් හා රොඩු ඉවත් කර, ඇඳ පුටු පනවා ශාස්තෘන් වහන්සේට සංඥා කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ සිරිගැබට වැඩම කොට, දකුණු ඇලයෙන් සති සම්පජඤ්ඤයෙන් යුතුව සිංහ සෙය්‍යාවෙන් සැතපී, ක්ලාන්තය සංසිඳුවාගෙන, නැගිට ඵලසමාපත්තියට සමවැදී වැඩසිට, සවස් කාලයේදී එම ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිටි සේක. එය අරභයා 'පටිසල්ලානා වුට්ඨිතෝ' (භාවනා විවේකයෙන් නැගී සිටි) යැයි වදාරන ලදී.

ပရိသိဉ္စိတုန္တိ ယော ဟိ စုဏ္ဏမတ္တိကာဒီဟိ ဂတ္တာနိ ဥဗ္ဗဋ္ဋေန္တော မလ္လကမုဋ္ဌာဒီဟိ ဝါ ဃံသန္တော နှာယတိ, သော နှာယတီတိ ဝုစ္စတိ. ယော တထာ အကတွာ ပကတိယာဝ နှာယတိ, သော ပရိသိဉ္စတီတိ ဝုစ္စတိ. ဘဂဝတောပိ သရီရေ တထာ ဟရိတဗ္ဗံ ရဇောဇလ္လံ နာမ န ဥပလိမ္ပတိ, ဥတုဂ္ဂဟဏတ္ထံ ပန ဘဂဝါ ကေဝလံ ဥဒကံ ဩတရတိ. တေနာဟ – ‘‘ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတု’’န္တိ. ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကောတိ ပါစီနကောဋ္ဌကော.

'පරිසිංචිතුං' (පැන් වත්කිරීම) යනු - යමෙක් සුවඳ කුඩු, මැටි ආදියෙන් ශරීරය උලා, මැටි බඳුන් ආදියෙන් පිරිමැද නාන්නේ ද, ඔහු 'නාන්නේය' (න්හායති) යැයි කියනු ලැබේ. යමෙක් එසේ නොකොට ස්වභාවිකවම ජලය වත්කර ගන්නේ ද, ඔහු 'පැන් වත්කර ගන්නේය' (පරිසිංචති) යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරයෙහි වනාහි ඉවත් කළ යුතු රජෝජල්ල (කුණු දූවිලි) තැවරෙන්නේ නැත. එසේ වුවත් සෘතු ගුණය (දේශගුණික පහසුව) ලබා ගැනීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හුදෙක් ජලයට බසින සේක. එබැවින් 'ගත්තානි පරිසිංචිතුං' (ශරීරය පැන් වත්කර ගැනීමට) යැයි වදාරන ලදී. 'පුබ්බකෝට්ඨකෝ' යනු නැගෙනහිර දිශාවේ පිහිටි දොරටු මණ්ඩපයයි.

သာဝတ္ထိယံ [Pg.72] ကိရ ဝိဟာရော ကဒါစိ မဟာ ဟောတိ ကဒါစိ ခုဒ္ဒကော. တထာ ဟိ သော ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ ယောဇနိကော အဟောသိ, သိခိဿ တိဂါဝုတော, ဝေဿဘုဿ အဍ္ဎယောဇနိကော, ကကုသန္ဓဿ ဂါဝုတပ္ပမာဏော, ကောဏာဂမနဿ အဍ္ဎဂါဝုတပ္ပမာဏော, ကဿပဿ ဝီသတိဥသဘပ္ပမာဏော, အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ အဋ္ဌကရီသပ္ပမာဏော ဇာတော. တမ္ပိ နဂရံ တဿ ဝိဟာရဿ ကဒါစိ ပါစီနတော ဟောတိ, ကဒါစိ ဒက္ခိဏတော, ကဒါစိ ပစ္ဆိမတော, ကဒါစိ ဥတ္တရတော. ဇေတဝနေ ဂန္ဓကုဋိယံ ပန စတုန္နံ မဉ္စပါဒါနံ ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနံ အစလမေဝ.

සැවැත් නුවර විහාරය ඇතැම් විට විශාල වූ අතර ඇතැම් විට කුඩා විය. ඒ මෙසේය: විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයේදී එය යොදුනක් පමණ විය, සිඛී බුදුන් දවස ගාවුත් තුනක් විය, වෙස්සභූ බුදුන් දවස අර්ධ යොදුනක් විය, කකුසඳ බුදුන් දවස ගාවුතක් විය, කෝණාගමන බුදුන් දවස අඩ ගාවුතක් විය, කස්සප බුදුන් දවස උසභ විස්සක් පමණ විය, අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයේදී එය කරීස අටක (අට මින්පැල්) ප්‍රමාණයක් විය. එම නගරය ද එම විහාරයට සාපේක්ෂව ඇතැම් කලක නැගෙනහිරින් ද, ඇතැම් කලක දකුණින් ද, ඇතැම් කලක බටහිරින් ද, ඇතැම් කලක උතුරින් ද පිහිටා තිබුණි. එහෙත් ජේතවනයෙහි ගන්ධකුටියෙහි ඇඳෙහි පාද සතර පිහිටන ස්ථානය වනාහි (සියලු බුදුවරුන්ට) නොසැලී පවතින ස්ථානයකි.

စတ္တာရိ ဟိ အစလစေတိယဋ္ဌာနာနိ နာမ မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကဋ္ဌာနံ ဣသိပတနေ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဋ္ဌာနံ သင်္ကဿနဂရဒွါရေ ဒေဝေါရောဟဏကာလေ သောပါနဿ ပတိဋ္ဌဋ္ဌာနံ မဉ္စပါဒဋ္ဌာနန္တိ. အယံ ပန ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကော ကဿပဒသဗလဿ ဝီသတိဥသဘဝိဟာရကာလေ ပါစီနဒွါရေ ကောဋ္ဌကော အဟောသိ. သော ဣဒါနိပိ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကောတွေဝ ပညာယတိ. ကဿပဒသဗလဿ ကာလေ အစိရဝတီ နဂရံ ပရိက္ခိပိတွာ သန္ဒမာနာ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကံ ပတွာ ဥဒကေန ဘိန္ဒိတွာ မဟန္တံ ဥဒကရဟဒံ မာပေသိ သမတိတ္ထံ အနုပုဗ္ဗဂမ္ဘီရံ. တတ္ထ ဧကံ ရညော နှာနတိတ္ထံ, ဧကံ နာဂရာနံ, ဧကံ ဘိက္ခုသံဃဿ, ဧကံ ဗုဒ္ဓါနန္တိ ဧဝံ ပါဋိယေက္ကာနိ နှာနတိတ္ထာနိ ဟောန္တိ ရမဏီယာနိ ဝိပ္ပကိဏ္ဏရဇတပဋ္ဋသဒိသဝါလိကာနိ. ဣတိ ဘဂဝါ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန သဒ္ဓိံ ယေန အယံ ဧဝရူပေါ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကော တေနုပသင်္ကမိ ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတုံ. အထာယသ္မာ အာနန္ဒော ဥဒကသာဋိကံ ဥပနေသိ. ဘဂဝါ ရတ္တဒုပဋ္ဋံ အပနေတွာ ဥဒကသာဋိကံ နိဝါသေသိ. ထေရော ဒုပဋ္ဋေန သဒ္ဓိံ မဟာစီဝရံ အတ္တနော ဟတ္ထဂတမကာသိ. ဘဂဝါ ဥဒကံ ဩတရိ. သဟောတရဏေနေဝဿ ဥဒကေ မစ္ဆကစ္ဆပါ သဗ္ဗေ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ အဟေသုံ. ယန္တနာလိကာဟိ သုဝဏ္ဏရသဓာရာနိသိဉ္စမာနကာလော ဝိယ သုဝဏ္ဏပဋပသာရဏကာလော ဝိယ စ အဟောသိ. အထ ဘဂဝတော နှာနဝတ္တံ ဒဿေတွာ နှတွာ ပစ္စုတ္တိဏ္ဏဿ ထေရော ရတ္တဒုပဋ္ဋံ ဥပနေသိ. ဘဂဝါ တံ နိဝါသေတွာ ဝိဇ္ဇုလတာသဒိသံ ကာယဗန္ဓနံ ဗန္ဓိတွာ မဟာစီဝရံ အန္တန္တေန သံဟရိတွာ ပဒုမဂဗ္ဘသဒိသံ ကတွာ ဥပနီတံ ဒွီသု ကဏ္ဏေသု ဂဟေတွာ အဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကေ ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတွာ ပစ္စုတ္တရိတွာ ဧကစီဝရော အဋ္ဌာသီ’’တိ.

නොසැලෙන චෛත්‍යස්ථාන සතරක් නම් වෙයි: මහා බෝධි පල්ලංකය පිහිටි ස්ථානය, ඉසිපතනයේ ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කළ ස්ථානය, සංකස්ස පුර ද්වාරයෙහි දේව රෝහණය අවස්ථාවේදී සෝපානය (හිණිමඟ) පිහිටි ස්ථානය සහ [බුදුරජාණන් වහන්සේගේ] ඇඳ පාදයන් පිහිටි ස්ථානයයි. මෙම පූර්ව කොට්ඨකය (නැගෙනහිර ද්වාර මණ්ඩපය) වනාහි, කාශ්‍යප දසබලයන් වහන්සේගේ කාලයෙහි උසභ විස්සක් පමණ වූ විහාරයෙහි නැගෙනහිර ද්වාරයෙහි වූ මණ්ඩපය විය. එය දැන් පවා 'පුබ්බකෝට්ඨකය' නමින්ම ප්‍රකටව පවතී. කාශ්‍යප දසබලයන් වහන්සේගේ කාලයේදී අචිරවතී නදිය ශ්‍රාවස්තී නුවර වටා ගලා බසිද්දී, පුබ්බකෝට්ඨකය වෙත පැමිණ, ජල පහරින් එය බිඳ දමා, සමතල තොටුපළවල් සහිත වූ ද, ක්‍රමයෙන් ගැඹුරු වන්නා වූ ද විශාල ජල විලක් නිර්මාණය කළාය. එහි රජුට එක් නාන තොටුපළක් ද, වැසියන්ට එකක් ද, භික්ෂු සංඝයාට එකක් ද, බුදුවරුන්ට එකක් ද වශයෙන් වෙන් වෙන් වූ රමණීය නාන තොටුපළවල් විය. ඒවා විසිරුණු රිදී තහඩු බඳු වැලිවලින් යුක්ත විය. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ සමඟ මෙබඳු වූ පුබ්බකෝට්ඨකය යම් තැනක ද, ශරීරය සෝදා ගැනීම සඳහා එතැනට වැඩි සේක. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ දිය රෙද්ද පිළිගැන්වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රතු පැහැති දෙපට සිවුර ඉවත් කොට දිය රෙද්ද හැඳගත් සේක. තෙරුන් වහන්සේ දෙපට සිවුර සමඟ මහා සිවුර ද ස්වකීය හස්තයට ගත්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජලයට බැසගත් සේක. උන්වහන්සේ ජලයට බසිත්ම, ජලයේ සිටි සියලු මසුන් හා ඉබ්බන් ස්වර්ණ වර්ණ වූහ. එය හරියට යන්ත්‍ර නළ මගින් රන් දිය දහරාවන් වත්කරන කාලයක් මෙන් ද, ස්වර්ණ වස්ත්‍රයක් දිගහරින කාලයක් මෙන් ද විය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්නානය කිරීමේ වත් පිළිවෙත් දක්වා, ස්නානය කොට නැවත ගොඩට වැඩම කළ පසු තෙරුන් වහන්සේ රතු පැහැති දෙපට සිවුර පිළිගැන්වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය හැඳ, විදුලි වැලක් බඳු වූ කායබන්ධනය බැඳ, මහා සිවුර කොන්වලින් නමා නෙළුම් ගැබක් බඳු කොට සාදා, පිළිගන්වන ලදුව එය කොන් දෙකෙන් ගෙන වැඩසිටි සේක. ඒ නිසාම 'පුබ්බකෝට්ඨකයෙහි ශරීරය සෝදාගෙන, ගොඩට පැමිණ, එක් සිවුරක් පමණක් ඇතිව වැඩසිටි සේක' යැයි කියන ලදී.

ဧဝံ [Pg.73] ဌိတဿ ပန ဘဂဝတော သရီရံ ဝိကသိတကမလုပ္ပလသရံ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လံ ပါရိစ္ဆတ္တကံ တာရာမရီစိဝိကသိတံ စ ဂဂနတလံ သိရိယာ အဝဟသမာနံ ဝိယ ဝိရောစိတ္ထ. ဗျာမပ္ပဘာပရိက္ခေပဝိလာသိနီ စဿ ဒွတ္တိံသဝရလက္ခဏမာလာ ဂန္ထေတွာ ဌပိတာ ဒွတ္တိံသစန္ဒမာလာ ဝိယ, ဒွတ္တိံသသူရိယမာလာ ဝိယ, ပဋိပါဋိယာ ဌပိတာ ဒွတ္တိံသစက္ကဝတ္တိ ဒွတ္တိံသဒေဝရာဇာ ဒွတ္တိံသမဟာဗြဟ္မာနော ဝိယ စ အတိဝိယ ဝိရောစိတ္ထ, ဝဏ္ဏဘူမိနာမေသာ. ဧဝရူပေသု ဌာနေသု ဗုဒ္ဓါနံ သရီရဝဏ္ဏံ ဝါ ဂုဏဝဏ္ဏံ ဝါ စုဏ္ဏိယပဒေဟိ ဝါ ဂါထာဟိ ဝါ အတ္ထဉ္စ ဥပမာယော စ ကာရဏာနိ စ အာဟရိတွာ ပဋိဗလေန ဓမ္မကထိကေန ပူရေတွာ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဧဝရူပေသု ဌာနေသု ဓမ္မကထိကဿ ထာမော ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙලෙස වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරය වනාහි, විකසිත නෙළුම් හා මානෙල් සහිත විලක් මෙන් ද, මුළුමනින්ම මල් පිපුණු පරසතු රුකක් මෙන් ද, තාරකා රශ්මියෙන් බබළන අහස් තලය මෙන් ද ස්වකීය ශ්‍රී විභූතියෙන් ඒවාට සිනාසෙන්නාක් මෙන් බැබළුණි. උන්වහන්සේගේ බඹයක් පමණ පැතිරෙන රැස් වළල්ලෙන් සුසැදි තිස් දෙකක් වූ මහා පුරුෂ ලක්ෂණ මාලාව වනාහි, අමුණා තබන ලද සඳ මණ්ඩල තිස් දෙකක් මෙන් ද, සූර්ය මණ්ඩල තිස් දෙකක් මෙන් ද, පෙළට සිටුවා ඇති සක්විති රජවරුන් තිස් දෙදෙනෙකු, දෙවි රජවරුන් තිස් දෙදෙනෙකු හෝ මහා බ්‍රහ්මයන් තිස් දෙදෙනෙකු මෙන් අතිශයින් බැබළුණි. මෙය 'වණ්ණ භූමිය' (වර්ණනා භූමිය) නම් වේ. මෙබඳු ස්ථානවලදී බුදුවරුන්ගේ ශරීර වර්ණනාව හෝ ගුණ වර්ණනාව චූර්ණිකා පදවලින් හෝ ගාථාවලින් හෝ අර්ථ සහ උපමා මෙන්ම කරුණු ද ගෙනහැර දක්වමින් දක්ෂ ධර්ම කථිකයෙකු විසින් විස්තරාත්මකව දේශනා කිරීම සුදුසුය. මෙබඳු අවස්ථාවලදී ධර්ම කථිකයාගේ ශක්තිය හඳුනාගත හැකිය.

၂၇၃. ဂတ္တာနိ ပုဗ္ဗာပယမာနောတိ ပကတိဘာဝံ ဂမယမာနော နိရုဒကာနိ ကုရုမာနော, သုက္ခာပယမာနောတိ အတ္ထော. သောဒကေန ဂတ္တေန စီဝရံ ပါရုပန္တဿ ဟိ စီဝရေ ကဏ္ဏိကာ ဥဋ္ဌဟန္တိ, ပရိက္ခာရဘဏ္ဍံ ဒုဿတိ. ဗုဒ္ဓါနံ ပန သရီရေ ရဇောဇလ္လံ န ဥပလိမ္ပတိ; ပဒုမပတ္တေ ပက္ခိတ္တဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ ဥဒကံ ဝိနိဝတ္တေတွာ ဂစ္ဆတိ, ဧဝံ သန္တေပိ သိက္ခာဂါရဝတာယ ဘဂဝါ, ‘‘ပဗ္ဗဇိတဝတ္တံ နာမေတ’’န္တိ မဟာစီဝရံ ဥဘောသု ကဏ္ဏေသု ဂဟေတွာ ပုရတော ကာယံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ အဋ္ဌာသိ. တသ္မိံ ခဏေ ထေရော စိန္တေသိ – ‘‘ဘဂဝါ မဟာစီဝရံ ပါရုပိတွာ မိဂါရမာတုပါသာဒံ အာရဗ္ဘ ဂမနာဘိဟာရတော ပဋ္ဌာယ ဒုန္နိဝတ္တိယော ဘဝိဿတိ; ဗုဒ္ဓါနဉှိ အဓိပ္ပာယကောပနံ နာမ ဧကစာရိကသီဟဿ ဂဟဏတ္ထံ ဟတ္ထပ္ပသာရဏံ ဝိယ; ပဘိန္နဝရဝါရဏဿ သောဏ္ဍာယ ပရာမသနံ ဝိယ; ဥဂ္ဂတေဇဿ အာသီဝိသဿ ဂီဝါယ ဂဟဏံ ဝိယ စ ဘာရိယံ ဟောတိ. ဣဓေဝ ရမ္မကဿ ဗြာဟ္မဏဿ အဿမဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတွာ တတ္ထ ဂမနတ္ထာယ ဘဂဝန္တံ ယာစိဿာမီ’’တိ. သော တထာ အကာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော…ပေ… အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာ’’တိ.

273. 'ගත්තානි පුබ්බාපයමානෝ' යන්නෙහි අර්ථය නම් ශරීරය ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් කරමින්, තෙතමනය ඉවත් කරමින්, වියළවමින් යන්නයි. මන්ද, තෙත සහිත ශරීරයක් ඇතිව සිවුරු පෙරවන තැනැත්තාගේ සිවුරේ පුස් බැඳෙන අතර පරිෂ්කාර භාණ්ඩ ද විනාශ වේ. එහෙත් බුදුවරුන්ගේ ශරීරයෙහි කුණු හෝ දහදිය නොගෑවේ; නෙළුම් පතක වැටුණු දිය බින්දුවක් මෙන් ජලය ඉවතට ගලා යයි. එසේ වුව ද, ශික්ෂා පදයන් කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මෙය පැවිදි වතකි' යැයි සලකා මහා සිවුර කොන් දෙකෙන් ගෙන ශරීරයේ ඉදිරිපස වසාගෙන වැඩසිටි සේක. එම මොහොතෙහි තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා සිවුර පෙරවාගෙන මිගාරමාතෘ ප්‍රාසාදය වෙත වැඩම කිරීමට අදහස් කළ පසු උන්වහන්සේ වළක්වා ගැනීම අපහසු වනු ඇත. මන්ද, බුදුවරුන්ගේ අදහස වෙනස් කිරීම යනු තනිව හැසිරෙන සිංහ රාජයෙකු ඇල්ලීමට අත දිගු කිරීම වැනි ය, මත් වූ හස්ති රාජයෙකුගේ සොඬ අල්ලන්නට යාම වැනි ය, මහා තෙදවත් විෂඝෝර සර්පයෙකුගේ බෙල්ලෙන් ඇල්ලීමට තැත් කිරීම වැනි ඉතා දුෂ්කර හා බරපතල කරුණකි. එබැවින් මෙහිදීම රම්මක බ්‍රාහ්මණයාගේ අසපුවෙහි ගුණ පවසා, එහි වැඩම කරවන ලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ආයාචනා කරමි' යි සිතූහ. තෙරුන් වහන්සේ එලෙසම කළහ. ඒ නිසා 'එවිට ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ... අනුකම්පාව පෙරදැරිව' යනාදිය කියන ලදී.

တတ္ထ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာတိ ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဓမ္မိံ ကထံ သောဿာမာတိ တံ အဿမံ ဂတာနံ ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခုသတာနံ အနုကမ္ပံ ပဋိစ္စ, တေသု ကာရုညံ ကတွာတိ အတ္ထော. ဓမ္မိယာ ကထာယာတိ ဒသသု ပါရမိတာသု အညတရာယ [Pg.74] ပါရမိယာ စေဝ မဟာဘိနိက္ခမနဿ စ ဝဏ္ဏံ ကထယမာနာ သန္နိသိန္နာ ဟောန္တိ. အာဂမယမာနောတိ ဩလောကယမာနော. အဟံ ဗုဒ္ဓေါတိ သဟသာ အပ္ပဝိသိတွာ ယာဝ သာ ကထာ နိဋ္ဌာတိ, တာဝ အဋ္ဌာသီတိ အတ္ထော. အဂ္ဂဠံ အာကောဋေသီတိ အဂ္ဂနခေန ကဝါဋေ သညံ အဒါသိ. ဝိဝရိံသူတိ သောတံ ဩဒဟိတွာဝ နိသိန္နတ္တာ တင်္ခဏံယေဝ အာဂန္တွာ ဝိဝရိံသု.

එහි 'අනුකම්පං උපාදාය' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි දහම් කතා අසමුයි සිතා එම අසපුවට ගොස් සිටි පන්සියයක් පමණ වූ භික්ෂූන් කෙරෙහි ඇති වූ අනුකම්පාව නිසා, ඔවුන් කෙරෙහි කරුණාව දක්වා යන අර්ථයයි. 'ධම්මියා කතාය' යනු දස පාරමිතාවන්ගෙන් එක්තරා පාරමිතාවක ගුණ සහ මහාභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි ගුණ පවසමින් රැස්ව සිටියහ යන්නයි. 'ආගමයමානෝ' යනු බලා සිටිමින් යන්නයි. 'මම බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙමි' යි සිතා හදිසියේ ඇතුළු නොවී, එම දහම් කතාව අවසන් වන තුරු වැඩසිටි සේක යන අර්ථයයි. 'අග්ගළං ආකෝටේසි' යනු නිය අගින් දොරට තට්ටු කොට සංඥාවක් ලබා දුන් සේක යන්නයි. 'විවරිංසු' යනු කන් යොමු කරගෙනම හිඳ සිටි බැවින්, ඒ මොහොතෙහිම පැමිණ දොර විවෘත කළහ යන්නයි.

ပညတ္တေ အာသနေတိ ဗုဒ္ဓကာလေ ကိရ ယတ္ထ ယတ္ထ ဧကောပိ ဘိက္ခု ဝိဟရတိ, သဗ္ဗတ္ထ ဗုဒ္ဓါသနံ ပညတ္တမေဝ ဟောတိ. ကသ္မာ? ဘဂဝါ ကိရ အတ္တနော သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဖာသုကဋ္ဌာနေ ဝိဟရန္တေ မနသိ ကရောတိ ‘‘အသုကော မယှံ သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဂတော, သက္ခိဿတိ နု ခေါ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ နော ဝါ’’တိ. အထ နံ ပဿတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ အကုသလဝိတက္ကေ ဝိတက္ကယမာနံ, တတော ‘‘ကထဉှိ နာမ မာဒိသဿ သတ္ထု သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝိဟရန္တံ ဣမံ ကုလပုတ္တံ အကုသလဝိတက္ကာ အဘိဘဝိတွာ အနမတဂ္ဂေ ဝဋ္ဋဒုက္ခေ သံသာရေဿန္တီ’’တိ တဿ အနုဂ္ဂဟတ္ထံ တတ္ထေဝ အတ္တာနံ ဒဿေတွာ တံ ကုလပုတ္တံ ဩဝဒိတွာ အာကာသံ ဥပ္ပတိတွာ ပုန အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနမေဝ ဂစ္ဆတိ. အထေဝံ ဩဝဒိယမာနာ တေ ဘိက္ခူ စိန္တယိံသု – ‘‘သတ္ထာ အမှာကံ မနံ ဇာနိတွာ အာဂန္တွာ အမှာကံ သမီပေ ဌိတံယေဝ အတ္တာနံ ဒဿေတိ; တသ္မိံ ခဏေ, ‘ဘန္တေ, ဣဓ နိသီဒထ, ဣဓ နိသီဒထာ’တိ အာသနပရိယေသနံ နာမ ဘာရော’’တိ. တေ အာသနံ ပညပေတွာဝ ဝိဟရန္တိ. ယဿ ပီဌံ အတ္ထိ, သော တံ ပညပေတိ. ယဿ နတ္ထိ, သော မဉ္စံ ဝါ ဖလကံ ဝါ ကဋ္ဌံ ဝါ ပါသာဏံ ဝါ ဝါလိကပုဉ္ဇံ ဝါ ပညပေတိ. တံ အလဘမာနာ ပုရာဏပဏ္ဏာနိပိ သင်္ကဍ္ဎိတွာ တတ္ထ ပံသုကူလံ ပတ္ထရိတွာ ဌပေန္တိ. ဣဓ ပန ပကတိပညတ္တမေဝ အာသနံ အဟောသိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒီ’’တိ.

‘පඤ්ඤත්තේ ආසනේ’ යනු, බුද්ධ කාලයේදී යම් යම් තැනක එක් භික්ෂුවක් හෝ වාසය කරයිද, ඒ සෑම තැනකම බුද්ධාසනයක් පනවා තිබූ බව කියවේ. ඒ මන්ද යත්? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ සමීපයෙන් කමටහන් ගෙන පහසු ස්ථානවල වෙසෙන භික්ෂූන් වහන්සේලා පිළිබඳව ‘මොහු මා සමීපයෙන් කමටහන් ගෙන ගියේය, ඔහුට විශේෂ අධිගමනයක් ඇති කර ගැනීමට හැකිවේද නැද්ද’ යන්න මෙනෙහි කරන සේක. එකල්හි කමටහන් අත්හැර අකුසල විතර්කයන්හි යෙදෙන ඒ භික්ෂුව දැක, ‘මා වැනි ශාස්තෘවරයෙකු සමීපයෙන් කමටහන් ගෙන වාසය කරන මේ කුලපුත්‍රයා අකුසල විතර්කයන්ගෙන් යටපත් වී, කෙළවරක් නැති වට්ට දුක්ඛයෙහි ගිලෙන්නට ඉඩ දෙන්නේ කෙසේද’ යයි සිතා, ඔහුට අනුග්‍රහ පිණිස එම ස්ථානයේදීම තමන් වහන්සේව පෙන්වා (පෙනී සිට), ඒ කුලපුත්‍රයාට අවවාද දී, අහසට පැන නැගී නැවත තමන් වහන්සේ වාසය කරන ස්ථානයටම වැඩි සේක. මෙසේ අවවාද ලබන ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ අපගේ සිත දැන වැඩම කොට අප සමීපයෙහිම සිට පෙනී සිටින සේක. එවැනි මොහොතක ස්වාමීනී, මෙහි වැඩ හිඳින්න, මෙහි වැඩ හිඳින්න යයි පවසමින් ආසනයක් සෙවීම මහත් බරකි’ යි සිතූහ. එසේ සිතා ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ආසනයක් පනවාගෙනම වාසය කරති. යමෙකුට පුටුවක් ඇත්නම් ඔහු එය පනවයි. පුටුවක් නැතිනම් ඇඳක් හෝ ලෑල්ලක් හෝ ලීයක් හෝ ගලක් හෝ වැලි ගොඩක් හෝ පනවයි. එයද සොයාගත නොහැකි වූවෝ පැරණි කොළ රොඩු එක්රැස් කර එහි පංසුකූල සිවුර අතුරා තබති. මෙහිදී නම් නිරන්තරයෙන් පනවන ලද ආසනයක් තිබුණි. එය අරභයා ‘පැනවූ ආසනයෙහි වැඩ සිටියේය’ යි පවසන ලදී.

ကာယ နုတ္ထာတိ ကတမာယ နု ကထာယ သန္နိသိန္နာ ဘဝထာတိ အတ္ထော. ‘‘ကာယ နေတ္ထာ’’တိပိ ပါဠိ, တဿာ ကတမာယ နု ဧတ္ထာတိ အတ္ထော. ‘‘ကာယ နောတ္ထာ’’တိပိ ပါဠိ, တဿာပိ ပုရိမောယေဝ အတ္ထော. အန္တရာ ကထာတိ ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဒီနံ အန္တရာ အညာ ဧကာ ကထာ. ဝိပ္ပကတာတိ မမ အာဂမနပစ္စယာ အပရိနိဋ္ဌိတာ သိခံ အပ္ပတ္တာ. အထ ဘဂဝါ အနုပ္ပတ္တောတိ [Pg.75] အထ ဧတသ္မိံ ကာလေ ဘဂဝါ အာဂတော. ဓမ္မီ ဝါ ကထာတိ ဒသကထာဝတ္ထုနိဿိတာ ဝါ ဓမ္မီ ကထာ. အရိယော ဝါ တုဏှီဘာဝေါတိ ဧတ္ထ ပန ဒုတိယဇ္ဈာနမ္ပိ အရိယော တုဏှီဘာဝေါ မူလကမ္မဋ္ဌာနမ္ပိ. တသ္မာ တံ ဈာနံ အပ္ပေတွာ နိသိန္နောပိ, မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ နိသိန္နောပိ ဘိက္ခု အရိယေန တုဏှီဘာဝေန နိသိန္နောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘කාය නුත්ථා’ යනු කවර කතාවකින් යුක්තව රැස්ව සිටින්නහුද යන අර්ථයයි. ‘කාය නෙත්ථා’ යනුවෙන්ද පාළියක් ඇත, එහි අර්ථයද ‘මෙතැන කවර කතාවක්ද’ යන්නයි. ‘කාය නොත්ථා’ යනුවෙන්ද පාළියක් ඇති අතර එහි අර්ථයද පෙර සඳහන් කළ අර්ථයමය. ‘අන්තරා කථා’ යනු කමටහන් මෙනෙහි කිරීම, පෙළ හැදෑරීම, අර්ථ විමසීම ආදිය අතරතුර කෙරෙන වෙනත් එක් කතාවකි. ‘විප්පකතා’ යනු මාගේ පැමිණීම හේතුවෙන් නිම නොකළ, අවසානයට පත් නොවූ කතාවයි. ‘අථ භගවා අනුප්පත්තෝ’ යනු ඉක්බිති එම අවස්ථාවේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක යන්නයි. ‘ධම්මී කථා’ යනු දස කථා වස්තූන් ඇසුරු කළ ධර්ම කතාවයි. ‘අරියෝ වා තුණ්හීභාවෝ’ යන මෙහිදී දෙවන දැහැනද ආර්ය නිශ්ශබ්දතාවකි, මූල කමටහනද ආර්ය නිශ්ශබ්දතාවකි. එබැවින් ඒ දැහැනට සමවැදී වැඩසිටින භික්ෂුව හෝ මූල කමටහන මෙනෙහි කරමින් වැඩසිටින භික්ෂුව හෝ ‘ආර්ය නිශ්ශබ්දතාවයෙන් යුක්තව වැඩසිටින්නේය’ යි දත යුතුය.

၂၇၄. ဒွေမာ, ဘိက္ခဝေ, ပရိယေသနာတိ ကော အနုသန္ဓိ? တေ ဘိက္ခူ သမ္မုခါ ဓမ္မိံ ကထံ သောဿာမာတိ ထေရဿ ဘာရံ အကံသု, ထေရော တေသံ အဿမဂမနမကာသိ. တေ တတ္ထ နိသီဒိတွာ အတိရစ္ဆာနကထိကာ ဟုတွာ ဓမ္မိယာ ကထာယ နိသီဒိံသု. အထ ဘဂဝါ ‘‘အယံ တုမှာကံ ပရိယေသနာ အရိယပရိယေသနာ နာမာ’’တိ ဒဿေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, အနရိယပရိယေသနာတိ ဧတ္ထ ယထာ မဂ္ဂကုသလော ပုရိသော ပဌမံ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗံ အပါယမဂ္ဂံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝါမံ မုဉ္စိတွာ ဒက္ခိဏံ ဂဏှာ’’တိ ဝဒတိ. ဧဝံ ဘဂဝါ ဒေသနာကုသလတာယ ပဌမံ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗံ အနရိယပရိယေသနံ အာစိက္ခိတွာ ပစ္ဆာ ဣတရံ အာစိက္ခိဿာမီတိ ဥဒ္ဒေသာနုက္ကမံ ဘိန္ဒိတွာ ဧဝမာဟ. ဇာတိဓမ္မောတိ ဇာယနသဘာဝေါ. ဇရာဓမ္မောတိ ဇီရဏသဘာဝေါ. ဗျာဓိဓမ္မောတိ ဗျာဓိသဘာဝေါ. မရဏဓမ္မောတိ မရဏသဘာဝေါ. သောကဓမ္မောတိ သောစနကသဘာဝေါ. သံကိလေသဓမ္မောတိ သံကိလိဿနသဘာဝေါ.

274. ‘ද්වේමා භික්ඛවේ පරියේසනා’ යන්නෙහි අනුසන්ධිය කුමක්ද? ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙන් ධර්ම කතාව අසන්නෙමුයි ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට ඒ වගකීම පැවරූහ. තෙරුන් වහන්සේ ඔවුන්ව එම අසපුවට කැඳවාගෙන ගියහ. ඔවුහු එහි වාසය කරමින් තිරශ්චීන කථාවලින් තොරව ධර්ම කථාවෙන් යුක්තව හිඳගත්තෝය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ඔබලාගේ මේ සෙවීම ආර්ය පර්යේෂණයක් (උතුම් සෙවීමක්) වන්නේය’ යයි පෙන්වා දීම පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි ‘කතමා ච භික්ඛවේ අනරිය පරියේසනා’ යන මෙහිදී, මාර්ගය පිළිබඳ දන්නා මිනිසෙකු පළමුව වැළැක්විය යුතු වැරදි මාර්ගය පෙන්වමින් ‘වම අතහැර දකුණ ගන්න’ යයි පවසන්නාක් මෙනි. එසේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කෞශල්‍යය හේතුවෙන් පළමුව අත්හළ යුතු අනර්ය පර්යේෂණය (අධම සෙවීම) පවසා, පසුව අනෙක් කාරණය පවසමියි උද්දේශ අනුක්‍රමය වෙනස් කර මෙසේ වදාළ සේක. ‘ජාතිධම්මෝ’ යනු ඉපදෙන ස්වභාවයයි. ‘ජරාධම්මෝ’ යනු දිරා යන ස්වභාවයයි. ‘බ්‍යාධිධම්මෝ’ යනු ලෙඩ වන ස්වභාවයයි. ‘මරණධම්මෝ’ යනු මියයන ස්වභාවයයි. ‘සෝකධම්මෝ’ යනු ශෝක කරන ස්වභාවයයි. ‘සංකිලෙසධම්මෝ’ යනු කෙලෙස් නිසා කිලිටි වන ස්වභාවයයි.

ပုတ္တဘရိယန္တိ ပုတ္တာ စ ဘရိယာ စ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဇာတရူပရဇတန္တိ ဧတ္ထ ပန ဇာတရူပန္တိ သုဝဏ္ဏံ. ရဇတန္တိ ယံကိဉ္စိ ဝေါဟာရူပဂံ လောဟမာသကာဒိ. ဇာတိဓမ္မာ ဟေတေ, ဘိက္ခဝေ, ဥပဓယောတိ ဧတေ ပဉ္စကာမဂုဏူပဓယော နာမ ဟောန္တိ, တေ သဗ္ဗေပိ ဇာတိဓမ္မာတိ ဒဿေတိ. ဗျာဓိဓမ္မဝါရာဒီသု ဇာတရူပရဇတံ န ဂဟိတံ, န ဟေတဿ သီသရောဂါဒယော ဗျာဓယော နာမ ဟောန္တိ, န သတ္တာနံ ဝိယ စုတိသင်္ခါတံ မရဏံ, န သောကော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယာဒီဟိ ပန သံကိလေသေဟိ သံကိလိဿတီတိ သံကိလေသဓမ္မဝါရေ ဂဟိတံ. တထာ ဥတုသမုဋ္ဌာနတ္တာ ဇာတိဓမ္မဝါရေ. မလံ ဂဟေတွာ ဇီရဏတော ဇရာဓမ္မဝါရေ စ.

‘පුත්තභරියං’ යනු පුත්‍රයන් හා භාර්යාවන්ය. සියලු පදවල නීතිය මෙසේමය. ‘ජාතරූපරජතං’ යන මෙහි ‘ජාතරූප’ යනු රන් වේ. ‘රජත’ යනු ගනුදෙනු සඳහා භාවිත වන ලෝහමය කාසි ආදියයි. ‘ජාතිධම්මා හේතේ භික්ඛවේ උපධයෝ’ යනු මේ සියල්ල පංච කාම ගුණයන් සඳහා වූ උපධි වන අතර, ඒ සියල්ලම ඇතිවන (ජාති) ස්වභාවයෙන් යුක්ත බව පෙන්වයි. ව්‍යාධි ධර්ම ආදී වාරයන්හිදී රන් රිදී ගැන සඳහන් නොකළේ, ඒවාට හිසරදය වැනි රෝග හෝ සත්වයන් මෙන් මරණය හෝ ශෝකය හෝ ඇති නොවන බැවිනි. එහෙත් යකඩ ආදී කිලිටු වන දේ සමඟ මිශ්‍ර වීමෙන් ඒවා කිලිටි වන බැවින් සංකිලේශ ධර්ම වාරයෙහි ඒවා ඇතුළත් කරන ලදී. එසේම ඍතු විපර්යාසයන් නිසා ඇතිවන හෙයින් ජාති ධර්ම වාරයටද, මළකඩ බැඳීමෙන් දිරා යන බැවින් ජරා ධර්ම වාරයටද ඒවා ඇතුළත් කරන ලදී.

၂၇၅. အယံ [Pg.76], ဘိက္ခဝေ, အရိယာ ပရိယေသနာတိ, ဘိက္ခဝေ, အယံ နိဒ္ဒေါသတာယပိ အရိယေဟိ ပရိယေသိတဗ္ဗတာယပိ အရိယပရိယေသနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

275. ‘අයං භික්ඛවේ අරියා පරියේසනා’ යනු, මහණෙනි, මෙය නිර්දෝෂී බැවින්ද, ආර්යයන් විසින් සොයා යා යුතු බැවින්ද ‘ආර්ය පර්යේෂණය’ යයි දත යුතුය.

၂၇၆. အဟမ္ပိ သုဒံ, ဘိက္ခဝေတိ ကသ္မာ အာရဘိ? မူလတော ပဋ္ဌာယ မဟာဘိနိက္ခမနံ ဒဿေတုံ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ဘိက္ခဝေ, အဟမ္ပိ ပုဗ္ဗေ အနရိယပရိယေသနံ ပရိယေသိံ. သွာဟံ တံ ပဟာယ အရိယပရိယေသနံ ပရိယေသိတွာ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော. ပဉ္စဝဂ္ဂိယာပိ အနရိယပရိယေသနံ ပရိယေသိံသု. တေ တံ ပဟာယ အရိယပရိယေသနံ ပရိယေသိတွာ ခီဏာသဝဘူမိံ ပတ္တာ. တုမှေပိ မမ စေဝ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာနဉ္စ မဂ္ဂံ အာရုဠှာ. အရိယပရိယေသနာ တုမှာကံ ပရိယေသနာ’’တိ မူလတော ပဋ္ဌာယ အတ္တနော မဟာဘိနိက္ခမနံ ဒဿေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

276. ‘අහම්පි සුදං භික්ඛවේ’ යයි මෙම දේශනාව ආරම්භ කළේ කුමක් නිසාද? මුල පටන්ම මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය පෙන්වා දීම පිණිසය. උන්වහන්සේට මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: ‘මහණෙනි, මමද පෙර අනර්ය පර්යේෂණයන්හි (වැරදි සෙවීම්හි) යෙදුණෙමි. එවැනි වූ මම එය අත්හැර ආර්ය පර්යේෂණයෙහි (උතුම් සෙවීමෙහි) යෙදී සර්වඥතා ඥානයට පැමිණියෙමි. පංචවග්ගීය භික්ඛූන් වහන්සේලාද අනර්ය පර්යේෂණයෙහි යෙදුණහ. ඔවුහුද එය අත්හැර ආර්ය පර්යේෂණයෙහි යෙදී රහත් භූමියට පැමිණියහ. ඔබලාද මාගේත් පංචවග්ගීය භික්ඛූන් වහන්සේලාගේත් ඒ මාර්ගයට පැමිණ සිටින්නෝය. එබැවින් ආර්ය පර්යේෂණය ඔබලාගේද පර්යේෂණය වන්නේය’ යයි මුල පටන්ම තමන් වහන්සේගේ මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය පෙන්වා දෙනු පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

၂၇၇. တတ္ထ ဒဟရောဝ သမာနောတိ တရုဏောဝ သမာနော. သုသုကာဠကေသောတိ သုဋ္ဌု ကာဠကေသော, အဉ္ဇနဝဏ္ဏကေသောဝ ဟုတွာတိ အတ္ထော. ဘဒြေနာတိ ဘဒ္ဒကေန. ပဌမေန ဝယသာတိ တိဏ္ဏံ ဝယာနံ ပဌမဝယေန. အကာမကာနန္တိ အနိစ္ဆမာနာနံ, အနာဒရတ္ထေ သာမိဝစနံ. အဿူနိ မုခေ ဧတေသန္တိ အဿုမုခါ; တေသံ အဿုမုခါနံ, အဿုကိလိန္နမုခါနန္တိ အတ္ထော. ရုဒန္တာနန္တိ ကန္ဒိတွာ ရောဒမာနာနံ. ကိံ ကုသလဂဝေသီတိ ကိံ ကုသလန္တိ ဂဝေသမာနော. အနုတ္တရံ သန္တိဝရပဒန္တိ ဥတ္တမံ သန္တိသင်္ခါတံ ဝရပဒံ, နိဗ္ဗာနံ ပရိယေသမာနောတိ အတ္ထော. ယေန အာဠာရော ကာလာမောတိ ဧတ္ထ အာဠာရောတိ တဿ နာမံ, ဒီဃပိင်္ဂလော ကိရေသော. တေနဿ အာဠာရောတိ နာမံ အဟောသိ. ကာလာမောတိ ဂေါတ္တံ. ဝိဟရတာယသ္မာတိ ဝိဟရတု အာယသ္မာ. ယတ္ထ ဝိညူ ပုရိသောတိ ယသ္မိံ ဓမ္မေ ပဏ္ဍိတော ပုရိသော. သကံ အာစရိယကန္တိ အတ္တနော အာစရိယသမယံ. ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရေယျာတိ ပဋိလဘိတွာ ဝိဟရေယျ. ဧတ္တာဝတာ တေန ဩကာသော ကတော ဟောတိ. တံ ဓမ္မန္တိ တံ တေသံ သမယံ တန္တိံ. ပရိယာပုဏိန္တိ သုတွာဝ ဥဂ္ဂဏှိံ.

277. එහි 'දහරෝව සමානෝ' යනු තරුණ වූයේ ම ය. 'සුසුකාළකේසෝ' යනු මැනවින් කළු පැහැති කේශ කලාපයක් ඇති, අඳුන් වන් පැහැති කෙස් ඇති බව යනු අර්ථයයි. 'භද්‍රේන' යනු යහපත් වූ. 'පඨමේන වයසා' යනු තිස් අවුරුදු වූ තුන් වයස් අතුරින් පළමු වයසින් යුක්තව ය. 'අකාමකානං' යනු අකමැති වූවන්ගේ (මව්පියන්ගේ) යන අර්ථයයි, මෙය අනාදර අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තියයි. 'අස්සූනි මුඛේ ඒතේසන්ති අස්සුමුඛා' යනු ඔවුන්ගේ මුහුණෙහි කඳුළු පවතින බැවින් 'අස්සුමුඛ' නම් වේ; එම කඳුළින් තෙත් වූ මුහුණු ඇති මව්පියන්ගේ යනු අර්ථයයි. 'රුදන්තානං' යනු හඬා වැලපෙමින් සිටියදී ය. 'කිං කුසලගවේසී' යනු කුසලය නම් කිමෙක්දැයි සොයමින් ය. 'අනුත්තරං සන්තිවරපදං' යනු උත්තම වූ ශාන්තිය යැයි කියනු ලබන උතුම් පදය වන නිර්වාණය සොයමින් යනු අර්ථයයි. 'යේන ආළාරෝ කාලාමෝ' යන මෙහි 'ආළාර' යනු ඒ සෘෂිවරයාගේ නමයි, ඔහු දීර්ඝ වූ සිරුරක් හා රන්වන් පැහැති ඇස් ඇති අයෙකු වූ බව කියවේ. එහෙයින් ඔහුට 'ආළාර' යන නම විය. 'කාලාමෝ' යනු ඔහුගේ ගෝත්‍රයයි. 'විහරතායස්මා' යනු ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ වෙසෙත්වා යන්නයි. 'යත්ථ විඤ්ඤූ පුරිසෝ' යනු යම් ධර්මයක් කෙරෙහි ප්‍රඥාවන්ත පුරුෂයා (දැනගන්නේද). 'සකං ආචරියකං' යනු තමන්ගේ ආචාර්යවරයාගේ දර්ශනය හෙවත් වාදයයි. 'උපසම්පජ්ජ විහරෙය්‍යා' යනු එම ධර්මය ලබාගෙන (අත්පත් කරගෙන) වාසය කරන්නේය. මෙපමණකින් ඒ ආළාර කාලාමයන් විසින් අවකාශය ලබා දෙන ලදී. 'තං ධම්මං' යනු ඔවුන්ගේ ඒ ධර්මය හෙවත් දර්ශන ක්‍රමයයි. 'පරියාපුණිං' යනු අසා දැනගත් පමණින් ම මතක තබා ගත්තෙමි.

ဩဋ္ဌပဟတမတ္တေနာတိ တေန ဝုတ္တဿ ပဋိဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဩဋ္ဌပဟရဏမတ္တေန; အပရာပရံ ကတွာ ဩဋ္ဌသဉ္စရဏမတ္တကေနာတိ အတ္ထော. လပိတလာပနမတ္တေနာတိ တေန လပိတဿ ပဋိလာပနမတ္တကေန. ဉာဏဝါဒန္တိ ဇာနာမီတိ ဝါဒံ[Pg.77]. ထေရဝါဒန္တိ ထိရဘာဝဝါဒံ, ထေရော အဟမေတ္ထာတိ ဧတံ ဝစနံ. အဟဉ္စေဝ အညေ စာတိ န ကေဝလံ အဟံ, အညေပိ ဗဟူ ဧဝံ ဝဒန္တိ. ကေဝလံ သဒ္ဓါမတ္တကေနာတိ ပညာယ အသစ္ဆိကတွာ သုဒ္ဓေန သဒ္ဓါမတ္တကေနေဝ. ဗောဓိသတ္တော ကိရ ဝါစာယ ဓမ္မံ ဥဂ္ဂဏှန္တောယေဝ, ‘‘န ကာလာမဿ ဝါစာယ ပရိယတ္တိမတ္တမေဝ အသ္မိံ ဓမ္မေ, အဒ္ဓါ ဧသ သတ္တန္နံ သမာပတ္တီနံ လာဘီ’’တိ အညာသိ, တေနဿ ဧတဒဟောသိ.

'ඕට්ඨපහතමත්තෙන' යනු ඔහු පැවසූ දෙය පිළිගැනීම සඳහා තොල් සෙලවීම පමණකින්, හුදෙක් තොල් සෙලවීම ම කළා වූ යනු අර්ථයයි. 'ලපිතලාපනමත්තෙන' යනු ඔහු විසින් පවසන ලද්ද ඒ අයුරින්ම අනුකරණය කරමින් පැවසීම පමණකින් ය. 'ඤාණවාදං' යනු 'මම දනිමි' යන වාදයයි. 'ථේරවාදං' යනු තිර ස්වභාවය පිළිබඳ වාදයයි, එනම් 'මම මෙහි ස්ථීරව පිහිටා සිටිමි' යන වචනයයි. 'අහඤ්චේව අඤ්ඤේ ච' යනු මම පමණක් නොව, අන් බොහෝ දෙනෙක් ද මෙසේ පවසති යන්නයි. 'කේවලං සද්ධාමත්තකේන' යනු ප්‍රඥාවෙන් සාක්ෂාත් නොකොට හුදෙක් ශ්‍රද්ධාව පමණකින් ම ය. බෝසතාණන් වහන්සේ වචනයෙන් පමණක් ධර්මය ඉගෙන ගන්නා අතරතුරේදීම, "ආළාර කාලාමයන් හට මෙම ධර්මයෙහි වචන මාත්‍ර වූ පරියප්තිය පමණක් නොව, ඒකාන්තයෙන්ම ඔහු සප්ත සමාපත්තීන් ලාභියෙකැ"යි දැනගත් සේක, එහෙයින් උන්වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් විය.

အာကိဉ္စညာယတနံ ပဝေဒေသီတိ အာကိဉ္စညာယတနပရိယောသာနာ သတ္တ သမာပတ္တိယော မံ ဇာနာပေသိ. သဒ္ဓါတိ ဣမာသံ သတ္တန္နံ သမာပတ္တီနံ နိဗ္ဗတ္တနတ္ထာယ သဒ္ဓါ. ဝီရိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ပဒဟေယျန္တိ ပယောဂံ ကရေယျံ. နစိရဿေဝ တံ ဓမ္မံ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာသိန္တိ ဗောဓိသတ္တော ကိရ ဝီရိယံ ပဂ္ဂဟေတွာ ကတိပါဟညေဝ သတ္တ သုဝဏ္ဏနိဿေဏိယော ပသာရေန္တော ဝိယ သတ္တ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေသိ; တသ္မာ ဧဝမာဟ.

'ආකිංචඤ්ඤායතනං පවේදේසි' යනු ආකිංචඤ්ඤායතන ධ්‍යානය අවසාන කොට ඇති සප්ත සමාපත්තීන් මට දැනුම් දුන්නේය යන්නයි. 'සද්ධා' යනු මෙම සප්ත සමාපත්තීන් උපදවා ගැනීම සඳහා අවශ්‍ය වන ශ්‍රද්ධාවයි. වීර්යය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'පදහෙය්‍යං' යනු භාවනානුයෝගී උත්සාහය කළ යුතුය යන්නයි. 'නචිරස්සේව තං ධම්මං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහාසිං' යනු බෝසතාණන් වහන්සේ වීර්යය වඩා දින කිහිපයකින්ම රන් හිණිමං සතක් දිග හරින්නාක් මෙන් සප්ත සමාපත්තීන් උපදවා ගත් සේක; එහෙයින් මෙසේ වදාළ සේක.

လာဘာ နော, အာဝုသောတိ အနုသူယကော ကိရေသ ကာလာမော. တသ္မာ ‘‘အယံ အဓုနာဂတော, ကိန္တိ ကတွာ ဣမံ ဓမ္မံ နိဗ္ဗတ္တေသီ’’တိ ဥသူယံ အကတွာ ပသန္နော ပသာဒံ ပဝေဒေန္တော ဧဝမာဟ. ဥဘောဝ သန္တာ ဣမံ ဂဏံ ပရိဟရာမာတိ ‘‘မဟာ အယံ ဂဏော, ဒွေပိ ဇနာ ပရိဟရာမာ’’တိ ဝတွာ ဂဏဿ သညံ အဒါသိ, ‘‘အဟမ္ပိ သတ္တန္နံ သမာပတ္တီနံ လာဘီ, မဟာပုရိသောပိ သတ္တန္နမေဝ, ဧတ္တကာ ဇနာ မဟာပုရိသဿ သန္တိကေ ပရိကမ္မံ ဥဂ္ဂဏှထ, ဧတ္တကာ မယှ’’န္တိ မဇ္ဈေ ဘိန္ဒိတွာ အဒါသိ. ဥဠာရာယာတိ ဥတ္တမာယ. ပူဇာယာတိ ကာလာမဿ ကိရ ဥပဋ္ဌာကာ ဣတ္ထိယောပိ ပုရိသာပိ ဂန္ဓမာလာဒီနိ ဂဟေတွာ အာဂစ္ဆန္တိ. ကာလာမော – ‘‘ဂစ္ဆထ, မဟာပုရိသံ ပူဇေထာ’’တိ ဝဒတိ. တေ တံ ပူဇေတွာ ယံ အဝသိဋ္ဌံ ဟောတိ, တေန ကာလာမံ ပူဇေန္တိ. မဟဂ္ဃာနိ မဉ္စပီဌာနိ အာဟရန္တိ; တာနိပိ မဟာပုရိသဿ ဒါပေတွာ ယဒိ အဝသိဋ္ဌံ ဟောတိ, အတ္တနာ ဂဏှာတိ. ဂတဂတဋ္ဌာနေ ဝရသေနာသနံ ဗောဓိသတ္တဿ ဇဂ္ဂါပေတွာ သေသကံ အတ္တနာ ဂဏှာတိ. ဧဝံ ဥဠာရာယ ပူဇာယ ပူဇေသိ. နာယံ ဓမ္မော နိဗ္ဗိဒါယာတိအာဒီသု အယံ သတ္တသမာပတ္တိဓမ္မော နေဝ ဝဋ္ဋေ နိဗ္ဗိန္ဒနတ္ထာယ, န ဝိရဇ္ဇနတ္ထာယ, န ရာဂါဒိနိရောဓတ္ထာယ, န [Pg.78] ဥပသမတ္ထာယ, န အဘိညေယျဓမ္မံ အဘိဇာနနတ္ထာယ, န စတုမဂ္ဂသမ္ဗောဓာယ, န နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာယ သံဝတ္တတီတိ အတ္ထော.

'ලාභා නෝ ආවුසෝ' යනු ඇවැත්නි, අපට ලාභයකි; මක්නිසාද යත් මේ කාලාම තෙමේ ඊර්ෂ්‍යා නොකරන්නෙකු වූ බැවිනි. එහෙයින්, "මොහු දැන් පැමිණ, කුමක් කර මෙතරම් ඉක්මනින් මේ ධර්මය උපදවා ගත්තේ දැ"යි ඊර්ෂ්‍යා නොකොට, පැහැදුණු සිතින් යුතුව තමාගේ ප්‍රසාදය ප්‍රකාශ කරමින් මෙසේ කීවේය. 'උභෝව සන්තා ඉමං ගණං පරිහරාමා' යනු "මේ පිරිස විශාලය, අපි දෙදෙනාම එක්ව පාලනය කරමු"යි පවසා පිරිසට ඒ බව දැනුම් දුන්නේය. "මම ද සප්ත සමාපත්තීන් ලාභියෙක්මි, මේ මහා පුරුෂයා ද සප්ත සමාපත්තීන් ලාභියෙකි. මෙපමණ පිරිසක් මහා පුරුෂයා සමීපයෙහි පරිකර්මය (භාවනා ක්‍රම) ඉගෙන ගන්න" යැයි පවසමින් පිරිස මැදින් බෙදා වෙන් කර දුන්නේය. 'උළාරායා' යනු උත්තම වූ. 'පූජායා' යනු කාලාමයන්ගේ උපස්ථායක ස්ත්‍රී පුරුෂයන් ගන්ධ මාලාදී දෑ ගෙන එන කල්හි, කාලාමයන් "ගොස් මහා පුරුෂයාට පූජා කරන්න" යැයි පවසයි. ඔවුහු උන්වහන්සේට පූජා කර ඉතිරි වන දෙයින් කාලාමයන්ට පූජා කරති. අගනා ඇඳ පුටු ආදිය ගෙන එන විට ඒවා ද මහා පුරුෂයාට ලබා දී, ඉතිරි වුවහොත් පමණක් තමා පරිහරණය කරයි. යන යන තැන උතුම් සේනාසන බෝසතාණන් වහන්සේට පිළියෙළ කරවා ඉතිරිය තමා ගනියි. මෙලෙස උදාර පූජාවෙන් පිදීය. 'නායං ධම්මෝ නිබ්බිදායා' යනාදී තන්හි, මේ සප්ත සමාපත්ති ධර්මය වට සසර කෙරෙහි කලකිරීම පිණිසවත්, නොඇලීම පිණිසවත්, (රාගාදී) නිරෝධය පිණිසවත්, සංසිඳීම පිණිසවත්, විශිෂ්ට ලෙස අවබෝධ කරගත යුතු ධර්මය අවබෝධ කරගනු පිණිසවත්, චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධය පිණිසවත්, නිර්වාණය සාක්ෂාත් කිරීම පිණිසවත් හේතු නොවේ යනු අර්ථයයි.

ယာဝဒေဝ အာကိဉ္စညာယတနူပပတ္တိယာတိ ယာဝ သဋ္ဌိကပ္ပသဟဿာယုပရိမာဏေ အာကိဉ္စညာယတနဘဝေ ဥပပတ္တိ, တာဝဒေဝ သံဝတ္တတိ, န တတော ဥဒ္ဓံ. ဧဝမယံ ပုနရာဝတ္တနဓမ္မောယေဝ; ယဉ္စ ဌာနံ ပါပေတိ, တံ ဇာတိဇရာမရဏေဟိ အပရိမုတ္တမေဝ မစ္စုပါသပရိက္ခိတ္တမေဝါတိ. တတော ပဋ္ဌာယ စ ပန မဟာသတ္တော ယထာ နာမ ဆာတဇ္ဈတ္တပုရိသော မနုညဘောဇနံ လဘိတွာ သမ္ပိယာယမာနောပိ ဘုဉ္ဇိတွာ ပိတ္တဝသေန ဝါ သေမှဝသေန ဝါ မက္ခိကာဝသေန ဝါ ဆဍ္ဍေတွာ ပုန ဧကံ ပိဏ္ဍမ္ပိ ဘုဉ္ဇိဿာမီတိ မနံ န ဥပ္ပာဒေတိ; ဧဝမေဝ ဣမာ သတ္တ သမာပတ္တိယော မဟန္တေန ဥဿာဟေန နိဗ္ဗတ္တေတွာပိ, တာသု ဣမံ ပုနရာဝတ္တိကာဒိဘေဒံ အာဒီနဝံ ဒိသွာ, ပုန ဣမံ ဓမ္မံ အာဝဇ္ဇိဿာမိ ဝါ သမာပဇ္ဇိဿာမိ ဝါ အဓိဋ္ဌဟိဿာမိ ဝါ ဝုဋ္ဌဟိဿာမိ ဝါ ပစ္စဝေက္ခိဿာမိ ဝါတိ စိတ္တမေဝ န ဥပ္ပာဒေသိ. အနလင်္ကရိတွာတိ အလံ ဣမိနာ, အလံ ဣမိနာတိ ပုနပ္ပုနံ အလင်္ကရိတွာ. နိဗ္ဗိဇ္ဇာတိ နိဗ္ဗိန္ဒိတွာ. အပက္ကမိန္တိ အဂမာသိံ.

'යාවදේව ආකිංචඤ්ඤායතනූපපත්තියා' යනු කල්ප සැට දහසක් ආයුෂ ඇති ආකිංචඤ්ඤායතන භවයෙහි උපත යම් තාක් ද ඒ තාක්ම පවතියි, ඉන් ඔබ්බට ප්‍රතිඵලයක් නැත. මෙසේ මෙය නැවත කාම ලෝකයට පැමිණෙන ස්වභාවය ඇත්තක්ම ය; එය ජාති ජරා මරණයන්ගෙන් නොමිදුණු, මාර පාශයෙන් වට වූවක්ම ය. එතැන් සිට බෝසතාණන් වහන්සේ, කුසගින්නෙන් පෙළෙන පුරුෂයෙකු ප්‍රණීත ආහාරයක් ලබා මහත් කැමැත්තෙන් අනුභව කොට, පිත හෝ සෙම හෝ අපිරිසිදු බව නිසා එය වමනය කර දමා නැවත එක් බත් පිඬක්වත් අනුභව කරමියි සිතක් ඇති නොකරන්නාක් මෙන්; මෙලෙසම මේ සප්ත සමාපත්තීන් මහත් උත්සාහයෙන් උපදවා ගත්තද, ඒවායෙහි නැවත සසරට පැමිණීම ආදී දෝෂ දැක, නැවත මේ ධර්මය මෙනෙහි කරමියි හෝ සමවදිමියි හෝ අධිෂ්ඨාන කරමියි හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමියි හෝ යන සිතකුදු උපදවා නොගත් සේක. 'අනලංකරිත්වා' යනු මෙයින් පලක් නැතැයි සිතා නැවත නැවතත් එය සරසා (වැළඳ) නොගෙන ය. 'නිබ්බිජ්ජා' යනු කලකිරී ය. 'අපක්කමිං' යනු නික්ම ගියෙමි.

၂၇၈. န ခေါ ရာမော ဣမံ ဓမ္မန္တိ ဣဓာပိ ဗောဓိသတ္တော တံ ဓမ္မံ ဥဂ္ဂဏှန္တောယေဝ အညာသိ – ‘‘နာယံ အဋ္ဌသမာပတ္တိဓမ္မော ဥဒကဿ ဝါစာယ ဥဂ္ဂဟိတမတ္တောဝ, အဒ္ဓါ ပနေသ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ’’တိ. တေနဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘န ခေါ ရာမော…ပေ… ဇာနံ ပဿံ ဝိဟာသီ’’တိ. သေသမေတ္ထ ပုရိမဝါရေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

278. 'න ඛෝ රාමෝ ඉමං ධම්මං' යන මෙහි ද බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ ධර්මය ඉගෙන ගන්නා අතරතුරේදීම, "රාම පුත්‍ර උදකයන් හට මෙම අෂ්ට සමාපත්ති ධර්මය වචන මාත්‍රයෙන් උගත් දෙයක් පමණක් නොවේ, ඒකාන්තයෙන්ම ඔහු අෂ්ට සමාපත්ති ලාභියෙකැ"යි දැනගත් සේක. එහෙයින් උන්වහන්සේට, "රාම තෙමේ... දැන ගනිමින් දකිමින් වාසය කළේය" යන අදහස විය. මෙහි ඉතිරි කොටස පෙර වාරයෙහි (ආළාර කාලාම වාරයෙහි) කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

၂၇၉. ယေန ဥရုဝေလာ သေနာနိဂမောတိ ဧတ္ထ ဥရုဝေလာတိ မဟာဝေလာ, မဟာဝါလိကရာသီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဥရူတိ ဝါလိကာ ဝုစ္စတိ; ဝေလာတိ မရိယာဒါ, ဝေလာတိက္ကမနဟေတု အာဟဋာ ဥရု ဥရုဝေလာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အတီတေ ကိရ အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ ဒသသဟဿာ ကုလပုတ္တာ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ တသ္မိံ ပဒေသေ ဝိဟရန္တာ ဧကဒိဝသံ သန္နိပတိတွာ ကတိကဝတ္တံ အကံသု – ‘‘ကာယကမ္မဝစီကမ္မာနိ နာမ ပရေသမ္ပိ ပါကဋာနိ ဟောန္တိ, မနောကမ္မံ ပန အပါကဋံ. တသ္မာ ယော ကာမဝိတက္ကံ ဝါ ဗျာပါဒဝိတက္ကံ ဝါ ဝိဟိံသာဝိတက္ကံ ဝါ ဝိတက္ကေတိ, တဿ အညော စောဒကော [Pg.79] နာမ နတ္ထိ; သော အတ္တနာဝ အတ္တာနံ စောဒေတွာ ပတ္တပုဋေန ဝါလိကံ အာဟရိတွာ ဣမသ္မိံ ဌာနေ အာကိရတု, ဣဒမဿ ဒဏ္ဍကမ္မ’’န္တိ. တတော ပဋ္ဌာယ ယော တာဒိသံ ဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေတိ, သော တတ္ထ ပတ္တပုဋေန ဝါလိကံ အာကိရတိ, ဧဝံ တတ္ထ အနုက္ကမေန မဟာဝါလိကရာသိ ဇာတော. တတော တံ ပစ္ဆိမာ ဇနတာ ပရိက္ခိပိတွာ စေတိယဋ္ဌာနမကာသိ; တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ဥရုဝေလာတိ မဟာဝေလာ, မဟာဝါလိကရာသီတိ အတ္ထော’’တိ. တမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ဝါ ဥရူတိ ဝါလိကာ ဝုစ္စတိ, ဝေလာတိ မရိယာဒါ. ဝေလာတိက္ကမနဟေတု အာဟဋာ ဥရု ဥရုဝေလာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ.

279. ‘යෙන උරුවේලා සේනානිගමෝ’ යන මෙහි ‘උරුවේලා’ යනු මහා වැලි තලාව හෙවත් මහා වැලි ගොඩ යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් වැලි සඳහා ‘උරු’ යැයි කියනු ලැබේ; ‘වේලා’ යනු සීමාවයි. සීලයේ සීමාව ඉක්මවා යාම නිසා (දඬුවම් වශයෙන්) ගෙන එන ලද වැලි ඇති බැවින් ‘උරුවේලා’ යැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය. අතීතයේ බුදුවරයෙකු ලොව පහළ නොවූ කාලයක, දසදහසක් කුලපුත්‍රයෝ තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි වී එම උරුවේලා වනයෙහි වාසය කරමින්, එක් දිනක් රැස්ව මෙබඳු කතිකාවතක් කරගත්හ: ‘කායකර්ම හා වාක්කර්මයන් අනුන්ට ද ප්‍රකට වේ, නමුත් මනෝකර්මය අප්‍රකටය. එබැවින් යමෙක් කාම විතර්කයක් හෝ ව්‍යාපාද විතර්කයක් හෝ විහිංසා විතර්කයක් හෝ සිතන්නේ නම්, ඔහුට වෙනත් චෝදනා කරන්නෙකු නැත. එබැවින් ඔහුම තමාට චෝදනා කරගෙන, කොළ ගොටුවකින් වැලි ගෙනැවිත් මෙම ස්ථානයට දමන්න; මෙය ඔහුට දඬුවමයි’ යනුවෙනි. එතැන් පටන් යමෙක් එවැනි විතර්කයක් සිතන්නේ ද, ඔහු එතැන කොළ ගොටුවකින් වැලි දමයි. මෙලෙස පිළිවෙළින් එතැන මහා වැලි ගොඩක් නිර්මාණය විය. පසුව පසුකාලීන ජනතාව එය වටකොට චෛත්‍යස්ථානයක් කළහ; එය අරභයා ‘උරුවේලා යනු මහා වැලි තලාව හෙවත් මහා වැලි ගොඩ’ යැයි කියන ලදී. එයම අරභයා ‘එසේත් නැතහොත් වැලි සඳහා උරු යැයි කියනු ලැබේ, වේලා යනු සීමාවයි; සීල සීමාව ඉක්මවීම නිසා ගෙන එන ලද වැලි ඇති බැවින් උරුවේලා’ යැයි දත යුතුය.

သေနာနိဂမောတိ သေနာယ နိဂမော. ပဌမကပ္ပိကာနံ ကိရ တသ္မိံ ဌာနေ သေနာနိဝေသော အဟောသိ; တသ္မာ သော ပဒေသော သေနာနိဂမောတိ ဝုစ္စတိ. ‘‘သေနာနိ-ဂါမော’’တိပိ ပါဌော. သေနာနီ နာမ သုဇာတာယ ပိတာ, တဿ ဂါမောတိ အတ္ထော. တဒဝသရိန္တိ တတ္ထ ဩသရိံ. ရမဏီယံ ဘူမိဘာဂန္တိ သုပုပ္ဖိတနာနပ္ပကာရဇလဇထလဇပုပ္ဖဝိစိတ္တံ မနောရမ္မံ ဘူမိဘာဂံ. ပါသာဒိကဉ္စ ဝနသဏ္ဍန္တိ မောရပိဉ္ဆကလာပသဒိသံ ပသာဒဇနနဝနသဏ္ဍဉ္စ အဒ္ဒသံ. နဒိဉ္စ သန္ဒန္တိန္တိ သန္ဒမာနဉ္စ မဏိက္ခန္ဓသဒိသံ ဝိမလနီလသီတလသလိလံ နေရဉ္ဇရံ နဒိံ အဒ္ဒသံ. သေတကန္တိ ပရိသုဒ္ဓံ နိက္ကဒ္ဒမံ. သုပတိတ္ထန္တိ အနုပုဗ္ဗဂမ္ဘီရေဟိ သုန္ဒရေဟိ တိတ္ထေဟိ ဥပေတံ. ရမဏီယန္တိ ရဇတပဋ္ဋသဒိသံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏဝါလိကံ ပဟူတမစ္ဆကစ္ဆပံ အဘိရာမဒဿနံ. သမန္တာ စ ဂေါစရဂါမန္တိ တဿ ပဒေသဿ သမန္တာ အဝိဒူရေ ဂမနာဂမနသမ္ပန္နံ သမ္ပတ္တပဗ္ဗဇိတာနံ သုလဘပိဏ္ဍံ ဂေါစရဂါမဉ္စ အဒ္ဒသံ. အလံ ဝတာတိ သမတ္ထံ ဝတ. တတ္ထေဝ နိသီဒိန္တိ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသဇ္ဇံ သန္ဓာယာဟ. ဥပရိသုတ္တသ္မိဉှိ တတ္ထေဝါတိ ဒုက္ကရကာရိကဋ္ဌာနံ အဓိပ္ပေတံ, ဣဓ ပန ဗောဓိပလ္လင်္ကော. တေနာဟ – ‘‘တတ္ထေဝ နိသီဒိ’’န္တိ. အလမိဒံ ပဓာနာယာတိ ဣဒံ ဌာနံ ပဓာနတ္ထာယ သမတ္ထန္တိ ဧဝံ စိန္တေတွာ နိသီဒိန္တိ အတ္ထော.

‘සේනානිගමෝ’ යනු සේනාවගේ වාසස්ථානය හෙවත් නියම්ගමයි. පූර්ව කල්පිකයන්ගේ සේනා නිකේතනය එම ස්ථානයෙහි වූ බැවින් එය ‘සේනානිගමය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සේනානිගාමෝ’ කියා ද පාඨයක් ඇත. ‘සේනානී’ යනු සුජාතාවගේ පියා වන සිටුවරයාය, ඔහුගේ ගම යනු එහි අර්ථයයි. ‘තදවසරිං’ යනු එහි පැමිණියෙමි. ‘රමණීයං භූමිභාගං’ යනු මනා කොට පිපුණා වූ නානාවිධ ජලජ හා ගොඩබිම මල්වලින් විසිතුරු වූ මනරම් භූමි ප්‍රදේශයකි. ‘පාසාදිකඤ්ච වනසණ්ඩං’ යනු මොනර පිල් කළඹක් වැනි, පැහැදීම උපදවන වනාන්තර ලැහැබ දුටුවෙමි. ‘නදිඤ්ච සන්දන්තිං’ යනු ගලා බසින්නා වූ, මැණික් පිඩක් වැනි නිර්මල නිල්වන් සිසිල් ජලය ඇති නෙරංජරා නදිය දුටුවෙමි. ‘සේතකං’ යනු ඉතා පිරිසිදු, මඩ රහිත වූ යන්නයි. ‘සුපතිත්ථං’ යනු අනුපිළිවෙළින් ගැඹුරු වූ යහපත් තොටුපළවලින් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘රමණීයං’ යනු රිදී තහඩුවක් වැනි විසුරුණු වැලි ඇති, බොහෝ මත්ස්‍යයන් හා ඉබ්බන්ගෙන් යුත්, දර්ශනීය වූ යන්නයි. ‘සමන්තඤ්ච ගෝචරගාමං’ යනු එම ප්‍රදේශයට නුදුරින් හාත්පස පිහිටි, ගමනාගමනයෙන් යුක්ත වූ ද, පැමිණෙන පැවිද්දන්ට පහසුවෙන් පිණ්ඩපාතය ලැබිය හැකි වූ ද ගොදුරු ගම දුටුවෙමි. ‘අලං වත’ යනු සැබවින්ම සමර්ථය, සුදුසුය. ‘තත්ථේව නිසීදිං’ යනු බෝධි පල්ලංකයෙහි වැඩහිඳීම අරභයා පවසන ලදී. මහාසච්චක සූත්‍රයෙහි ‘තත්ථේව’ යන්නෙන් අදහස් කළේ දුෂ්කරක්‍රියා කළ ස්ථානය වුවද, මෙහිදී බෝධි පල්ලංකය අදහස් කෙරේ. එබැවින් ‘එහිම වැඩහිඳිමි’ යැයි වදාළහ. ‘අලමිදං පධානාය’ යනු මෙම ස්ථානය වීර්යය වැඩීම සඳහා සුදුසුයැයි මෙසේ සිතා වැඩහිඳිමි යන්න අර්ථයයි.

၂၈၀. အဇ္ဈဂမန္တိ အဓိဂစ္ဆိံ ပဋိလဘိံ. ဉာဏဉ္စ ပန မေ ဒဿနန္တိ သဗ္ဗဓမ္မဒဿနသမတ္ထဉ္စ မေ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဥဒပါဒိ. အကုပ္ပာ မေ ဝိမုတ္တီတိ မယှံ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ အကုပ္ပတာယ စ အကုပ္ပာရမ္မဏတာယ စ အကုပ္ပာ, သာ ဟိ ရာဂါဒီဟိ န ကုပ္ပတီတိ အကုပ္ပတာယပိ အကုပ္ပာ, အကုပ္ပံ နိဗ္ဗာနမဿာရမ္မဏန္တိပိ အကုပ္ပာ. အယမန္တိမာ ဇာတီတိ အယံ သဗ္ဗပစ္ဆိမာ ဇာတိ. နတ္ထိ [Pg.80] ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါတိ ဣဒါနိ မေ ပုန ပဋိသန္ဓိ နာမ နတ္ထီတိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏမ္ပိ မေ ဥပ္ပန္နန္တိ ဒဿေတိ.

280. ‘අජ්ඣගමං’ යනු අවබෝධ කළෙමි, ලැබුවෙමි. ‘ඤාණඤ්ච පන මේ දස්සනං’ යනු සියලු ධර්මයන් දැකීමට සමර්ථ වූ මාගේ සර්වඥතා ඤාණය පහළ විය. ‘අකුප්පා මේ විමුත්ති’ යනු මාගේ අර්හත් ඵල විමුක්තිය නොවෙනස් වන බැවින් ද, අකෝප්ය වූ (නිර්වාණ) අරමුණ ඇති බැවින් ද අකෝප්ය වේ. එය රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් සෙලවිය නොහැකි බැවින් ද, අකෝප්ය වූ නිවන අරමුණු කරන බැවින් ද ‘අකුප්පා’ (නොසෙල්වෙන) නම් වේ. ‘අයමන්තිමා ජාති’ යනු මෙය සියලු භවයන්ගෙන් අවසාන උපතයි. ‘නත්ථි දානි පුනබ්භවෝ’ යනු දැන් මට නැවත උපතක් නැතැයි මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණය ද මට උපන්නේය යන්න පෙන්වා දෙයි.

၂၈၁. အဓိဂတောတိ ပဋိဝိဒ္ဓေါ. ဓမ္မောတိ စတုသစ္စဓမ္မော. ဂမ္ဘီရောတိ ဥတ္တာနဘာဝပဋိက္ခေပဝစနမေတံ. ဒုဒ္ဒသောတိ ဂမ္ဘီရတ္တာဝ ဒုဒ္ဒသော ဒုက္ခေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော, န သက္ကာ သုခေန ဒဋ္ဌုံ. ဒုဒ္ဒသတ္တာဝ ဒုရနုဗောဓော, ဒုက္ခေန အဝဗုဇ္ဈိတဗ္ဗော, န သက္ကာ သုခေန အဝဗုဇ္ဈိတုံ. သန္တောတိ နိဗ္ဗုတော. ပဏီတောတိ အတပ္ပကော. ဣဒံ ဒွယံ လောကုတ္တရမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အတက္ကာဝစရောတိ တက္ကေန အဝစရိတဗ္ဗော ဩဂါဟိတဗ္ဗော န ဟောတိ, ဉာဏေနေဝ အဝစရိတဗ္ဗော. နိပုဏောတိ သဏှော. ပဏ္ဍိတဝေဒနီယောတိ သမ္မာပဋိပဒံ ပဋိပန္နေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာလယရာမာတိ သတ္တာ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု အလ္လီယန္တိ. တသ္မာ တေ အာလယာတိ ဝုစ္စန္တိ. အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာနိ အာလယန္တိ, တသ္မာ အာလယာတိ ဝုစ္စန္တိ. တေဟိ အာလယေဟိ ရမန္တီတိ အာလယရာမာ. အာလယေသု ရတာတိ အာလယရတာ. အာလယေသု သုဋ္ဌု မုဒိတာတိ အာလယသမ္မုဒိတာ. ယထေဝ ဟိ သုသဇ္ဇိတံ ပုပ္ဖဖလဘရိတရုက္ခာဒိသမ္ပန္နံ ဥယျာနံ ပဝိဋ္ဌော ရာဇာ တာယ တာယ သမ္ပတ္တိယာ ရမတိ, သမ္မုဒိတော အာမောဒိတပမောဒိတော ဟောတိ, န ဥက္ကဏ္ဌတိ, သာယမ္ပိ နိက္ခမိတုံ န ဣစ္ဆတိ; ဧဝမိမေဟိပိ ကာမာလယတဏှာလယေဟိ သတ္တာ ရမန္တိ, သံသာရဝဋ္ဋေ သမ္မုဒိတာ အနုက္ကဏ္ဌိတာ ဝသန္တိ. တေန နေသံ ဘဂဝါ ဒုဝိဓမ္ပိ အာလယံ ဥယျာနဘူမိံ ဝိယ ဒဿေန္တော ‘‘အာလယရာမာ’’တိအာဒိမာဟ.

281. ‘අධිගතෝ’ යනු අවබෝධ කරන ලද්දේය. ‘ධම්මෝ’ යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයයි. ‘ගම්භීරෝ’ යනු නොගැඹුරු බව බැහැර කරන වචනයකි. ‘දුද්දසෝ’ යනු ගැඹුරු බැවින්ම දැකීමට අපහසුය, ඉතා දුකසේ දැකිය යුතුය, පහසුවෙන් දැකිය නොහැක. දැකීමට අපහසු බැවින්ම ‘දුරානුබෝධෝ’ යනු අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසුය, ඉතා දුකසේ අවබෝධ කළ යුතුය, පහසුවෙන් අවබෝධ කළ නොහැක. ‘සන්තෝ’ යනු සියලු දැවීම් නිවුණු බැවින් ශාන්තය. ‘පණීතෝ’ යනු අතෘප්තිකර නොවන ප්‍රණීත වූවකි. මෙම දෙපදය ලෝකෝත්තර ධර්මයම අරභයා පවසන ලදී. ‘අතක්කාවචරෝ’ යනු තර්කයෙන් වටහා ගත නොහැකි, ඤාණයෙන්ම වටහා ගත යුතු වූවකි. ‘නිපුණෝ’ යනු සියුම් වූවකි. ‘පණ්ඩිතවේදනීයෝ’ යනු සම්මා පටිපදාවෙහි නියුක්ත වූ පණ්ඩිතයන් විසින්ම දත යුතුය. ‘ආලයරාමා’ යනු සත්ත්වයෝ පංච කාම ගුණයන්හි ඇලී සිටිති. එබැවින් ඒවා ‘ආලය’ නම් වේ. එකසිය අටක් තණ්හා විචරිතයන්හි ඇලෙන බැවින් ද ‘ආලය’ නම් වේ. එම ආලයන්හි ඇලී වසන බැවින් ‘ආලයරාමා’ නම් වේ. ආලයන්හි ඇලී සිටින බැවින් ‘ආලයරතා’ නම් වේ. ආලයන්හි මැනවින් සතුටු වන බැවින් ‘ආලයසම්මුදිතා’ නම් වේ. මැනවින් සරසන ලද, මල් ඵල බර වෘක්ෂාදියෙන් යුත් උද්‍යානයකට වැදුණු රජෙක් එම සම්පත්තියෙන් සතුටු වන, ප්‍රමෝදයට පත්වන, එතැනින් ඉවත් වීමට අකමැති වන්නා සේම; සත්ත්වයෝ ද මෙම කාම ආලය හා තණ්හා ආලයන්හි ඇලෙමින්, සංසාර වට්ටයෙහි සතුටු වෙමින් කලකිරීමකින් තොරව වාසය කරති. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම සත්ත්වයන්ට දෙවැදෑරුම් ආලය උද්‍යානයක් බඳු කොට දක්වමින් ‘ආලයරාමා’ යනාදිය වදාළහ.

ယဒိဒန္တိ နိပါတော, တဿ ဌာနံ သန္ဓာယ ‘‘ယံ ဣဒ’’န္တိ, ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ သန္ဓာယ ‘‘ယော အယ’’န္တိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဒပ္ပစ္စယတာပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါတိ ဣမေသံ ပစ္စယာ ဣဒပ္ပစ္စယာ; ဣဒပ္ပစ္စယာ ဧဝ ဣဒပ္ပစ္စယတာ; ဣဒပ္ပစ္စယတာ စ သာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ စာတိ ဣဒပ္ပစ္စယတာပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ. သင်္ခါရာဒိပစ္စယာနမေတံ အဓိဝစနံ. သဗ္ဗသင်္ခါရသမထောတိအာဒိ သဗ္ဗံ နိဗ္ဗာနမေဝ. ယသ္မာ ဟိ တံ အာဂမ္မ သဗ္ဗသင်္ခါရဝိပ္ဖန္ဒိတာနိ သမ္မန္တိ ဝူပသမ္မန္တိ, တသ္မာ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထောတိ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ စ တံ အာဂမ္မ သဗ္ဗေ ဥပဓယော ပဋိနိဿဋ္ဌာ ဟောန္တိ, သဗ္ဗာ တဏှာ ခီယန္တိ, သဗ္ဗေ ကိလေသရာဂါ ဝိရဇ္ဇန္တိ, သဗ္ဗံ ဒုက္ခံ နိရုဇ္ဈတိ; တသ္မာ သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေါ တဏှာက္ခယော ဝိရာဂေါ နိရောဓောတိ ဝုစ္စတိ. သာ ပနေသာ တဏှာ ဘဝေန ဘဝံ, ဖလေန ဝါ သဒ္ဓိံ ကမ္မံ ဝိနတိ သံသိဗ္ဗတီတိ [Pg.81] ကတွာ ဝါနန္တိ ဝုစ္စတိ, တတော နိက္ခန္တံ ဝါနတောတိ နိဗ္ဗာနံ. သော မမဿ ကိလမထောတိ ယာ အဇာနန္တာနံ ဒေသနာ နာမ, သော မမ ကိလမထော အဿ, သာ မမ ဝိဟေသာ အဿာတိ အတ္ထော. ကာယကိလမထော စေဝ ကာယဝိဟေသာ စ အဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စိတ္တေ ပန ဥဘယမ္ပေတံ ဗုဒ္ဓါနံ နတ္ထိ. အပိဿူတိ အနုဗြူဟနတ္ထေ နိပါတော, သော ‘‘န ကေဝလံ ဧတဒဟောသိ, ဣမာပိ ဂါထာ ပဋိဘံသူ’’တိ ဒီပေတိ. မန္တိ မမ. အနစ္ဆရိယာတိ အနုအစ္ဆရိယာ. ပဋိဘံသူတိ ပဋိဘာနသင်္ခါတဿ ဉာဏဿ ဂေါစရာ အဟေသုံ; ပရိဝိတက္ကယိတဗ္ဗတံ ပါပုဏိံသု.

'යදිදං' යනු නිපාත පදයකි. එහි අර්ථය සන්දර්භය අනුව 'යමක් වේද මෙය' (යං ඉදං) ලෙස ද, පටිච්චසමුප්පාදය සම්බන්ධයෙන් 'යමක් වේද මේ' (යො අයං) ලෙස ද දත යුතුය. 'ඉදප්පච්චයතා පටිච්චසමුප්පාද' යනු අවිද්‍යාව ආදී ප්‍රත්‍යයන් හේතුවෙන් සංඛාරාදී ඵලයන් හටගන්නා බැවින් 'ඉදප්පච්චයතා' (මේ ප්‍රත්‍යයන් ඇති බව) නම් වේ. එයම පටිච්චසමුප්පාදය ද වේ. මෙය සංඛාරාදී ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් හැඳින්වීමට යොදන නමකි. 'සබ්බසංඛාරසමථ' ආදී පද සියල්ලම නිවනට පර්යාය නාමයන් වේ. මන්දයත්, නිවන ඇසුරු කොට සියලු සංස්කාරයන්ගේ සැලීම සන්සිඳෙන බැවිනි. සියලු උපධීන් අත්හැරීම, තණ්හාව ක්ෂය කිරීම, විරාගය සහ නිරෝධය යනුවෙන් නිවන හඳුන්වනු ලබන්නේ එහිදී සියලු කෙලෙස් දුරු වී සියලු දුක් නිරුද්ධ වන බැවිනි. තණ්හාව භවයෙන් භවයට සත්වයා ගැටගසන බැවින් 'වාන' නම් වේ. ඒ 'වාන' හෙවත් තණ්හාවෙන් නික්මුණු බැවින් නිවන 'නිබ්බාන' නම් වේ. 'එය මට වෙහෙසක් වනු ඇත' යන්නෙහි අර්ථය නම්, ධර්මය නොදන්නා අයට දේශනා කිරීම කායික හා මානසික වෙහෙසට කරුණක් විය හැකි බවයි. එහෙත් බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ සිතෙහි එවැනි කෙලෙස් සහිත වෙහෙසක් නැත. 'අපිස්සු' යන නිපාතයෙන් පැහැදිලි කරන්නේ, උන්වහන්සේට එවැනි අදහසක් ඇති වූවා පමණක් නොව, මෙම ගාථාවන් ද සිතට නැගුණු බවයි. 'මං' යනු 'මට' යන්නයි. 'අනච්ඡරියා' යනු නැවත නැවතත් මෙනෙහි කළ යුතු අසිරිමත් වූ ගාථාවන් ය. 'පටිබංසු' යනු උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥාවට ඒ ගාථාවන් විෂය වූ බවයි. එනම් ඒවා නැවත නැවතත් මෙනෙහි කළ යුතු තත්ත්වයට පත් වූ බවයි.

ကိစ္ဆေနာတိ ဒုက္ခေန, န ဒုက္ခာယ ပဋိပဒါယ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ သုခပ္ပဋိပဒါဝ ဟောန္တိ. ပါရမီပူရဏကာလေ ပန သရာဂသဒေါသသမောဟဿေဝ သတော အာဂတာဂတာနံ ယာစကာနံ, အလင်္ကတပ္ပဋိယတ္တံ သီသံ ကန္တိတွာ, ဂလလောဟိတံ နီဟရိတွာ, သုအဉ္ဇိတာနိ အက္ခီနိ ဥပ္ပာဋေတွာ, ကုလဝံသပ္ပဒီပံ ပုတ္တံ မနာပစာရိနိံ ဘရိယန္တိ ဧဝမာဒီနိ ဒေန္တဿ, အညာနိ စ ခန္တိဝါဒိသဒိသေသု အတ္တဘာဝေသု ဆေဇ္ဇဘေဇ္ဇာဒီနိ ပါပုဏန္တဿ အာဂမနိယပဋိပဒံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဟလန္တိ ဧတ္ထ ဟ-ကာရော နိပါတမတ္တော, အလန္တိ အတ္ထော. ပကာသိတုန္တိ ဒေသိတုံ, ဧဝံ ကိစ္ဆေန အဓိဂတဿ ဓမ္မဿ အလံ ဒေသိတုံ, ပရိယတ္တံ ဒေသိတုံ, ကော အတ္ထော ဒေသိတေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ရာဂဒေါသပရေတေဟီတိ ရာဂဒေါသပရိဖုဋ္ဌေဟိ ရာဂဒေါသာနုဂတေဟိ ဝါ.

'කිච්ඡේන' යනු මහත් වූ වෙහෙසින් (දුක සේ) යන්නයි. එයින් අදහස් කරන්නේ දුක් සහිත පිළිවෙතක් (දුක්ඛා පටිපදා) නොවේ. මන්ද යත්, බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ සතර මගම සැප සහිත පිළිවෙතක් (සුඛා පටිපදා) වන බැවිනි. එහෙත් පාරමී පුරන සමයේදී කෙලෙස් සහිතව සිටියදීම යාචකයන් උදෙසා තම හිස ගසා දීම, රුධිරය දන් දීම, ඇස් උදුරා දීම, තම දරුවන් හා බිරිඳ දන් දීම ආදී වූ මහත් පරිත්‍යාගයන් කරමින් අවබෝධ කරගත් පිළිවෙත (ආගමනීය පටිපදා) අදහස් කරමින් මෙසේ වදාරන ලදී. 'හලං' යන්නෙහි 'හ' යන්න නිපාතයකි, එහි අර්ථය 'කම් නැත' හෙවත් 'ඵලක් නැත' යන්නයි. එනම් මහත් වෙහෙසින් අවබෝධ කරගත් මේ ධර්මය, කෙලෙස් සහිත අයට දේශනා කිරීමෙන් පලක් නැත යන අදහසයි. 'රාගදෝසපරේතේහි' යනු රාගය සහ ද්වේෂය යන විෂයන්ගෙන් වෙළුණු හෙවත් රාගයට හා ද්වේෂයට අනුගත වූවන් යන්නයි.

ပဋိသောတဂါမိန္တိ နိစ္စာဒီနံ ပဋိသောတံ အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ အသုဘန္တိ ဧဝံ ဂတံ စတုသစ္စဓမ္မံ. ရာဂရတ္တာတိ ကာမရာဂေန ဘဝရာဂေန ဒိဋ္ဌိရာဂေန စ ရတ္တာ. န ဒက္ခန္တီတိ အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ အသုဘန္တိ ဣမိနာ သဘာဝေန န ပဿိဿန္တိ, တေ အပဿန္တေ ကော သက္ခိဿတိ ဧဝံ ဂါဟာပေတုံ. တမောခန္ဓေန အာဝုဋာတိ အဝိဇ္ဇာရာသိနာ အဇ္ဈောတ္ထတာ.

'පටිසෝතගාමී' යනු ලෝක සම්මත වූ නිත්‍ය ආදී සංකල්පයන්ට උඩුගං බලා යන, අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත සහ අසුභ ලෙස වූ සතර සච්ච ධර්මයයි. 'රාගරත්තා' යනු කාම රාගය, භව රාගය සහ දිට්ඨි රාගයෙන් ඇලී ගැලී සිටින සත්වයන් ය. 'න දක්ඛන්ති' යනු අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත සහ අසුභ යන ලක්ෂණයන්ගෙන් යුතු ස්වභාවය ඔවුන් නොදකින බවයි. එසේ නොදක්නා සත්වයන්ට මෙය අවබෝධ කරවීමට කවුරුන් සමත් වේද? 'තමොක්ඛන්ධේන ආවුටා' යනු අවිද්‍යා අන්ධකාරයෙන් වැසී ගිය සත්වයන් ය.

၂၈၂. အပ္ပောဿုက္ကတာယာတိ နိရုဿုက္ကဘာဝေန, အဒေသေတုကာမတာယာတိ အတ္ထော. ကသ္မာ ပနဿ ဧဝံ စိတ္တံ နမိ, နနု ဧသ မုတ္တော မောစေဿာမိ, တိဏ္ဏော တာရေဿာမိ.

282. 'අප්පොස්සුක්කතාය' යනු උත්සාහයක් නැති බව හෙවත් ධර්මය දේශනා කිරීමට ඇති අල්ප වූ කැමැත්තයි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සිත මෙලෙස නැමුණේ මන්ද? 'මා සසරින් එතෙර වී අන් අයව ද එතෙර කරවන්නෙමි' යි උන්වහන්සේ අධිෂ්ඨාන කළා නොවේද?

‘‘ကိံ မေ အညာတဝေသေန, ဓမ္မံ သစ္ဆိကတေနိဓ;

သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ, တာရယိဿံ သဒေဝက’’န္တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၅၆) –

බුද්ධවංශයේ දැක්වෙන පරිදි, 'නොදන්නා වෙස් ගෙන (ශ්‍රාවකයෙකු ලෙස) මේ ලොවෙහි ධර්මය සාක්ෂාත් කිරීමෙන් මට ඇති ඵලය කිම? සර්වඥතා ඥානය ලබා දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයා සසරින් එතෙර කරවන්නෙමි' යි උන්වහන්සේ අදහස් කළහ.

ပတ္ထနံ [Pg.82] ကတွာ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တောတိ. သစ္စမေတံ, တဒေဝံ ပစ္စဝေက္ခဏာနုဘာဝေန ပနဿ ဧဝံ စိတ္တံ နမိ. တဿ ဟိ သဗ္ဗညုတံ ပတွာ သတ္တာနံ ကိလေသဂဟနတံ, ဓမ္မဿ စ ဂမ္ဘီရတံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ သတ္တာနံ ကိလေသဂဟနတာ စ ဓမ္မဂမ္ဘီရတာ စ သဗ္ဗာကာရေန ပါကဋာ ဇာတာ. အထဿ ‘‘ဣမေ သတ္တာ ကဉ္ဇိကပုဏ္ဏာ လာဗု ဝိယ, တက္ကဘရိတာ စာဋိ ဝိယ, ဝသာတေလပီတပိလောတိကာ ဝိယ, အဉ္ဇနမက္ခိတဟတ္ထော ဝိယ စ ကိလေသဘရိတာ အတိသံကိလိဋ္ဌာ ရာဂရတ္တာ ဒေါသဒုဋ္ဌာ မောဟမူဠှာ, တေ ကိံ နာမ ပဋိဝိဇ္ဈိဿန္တီ’’တိ စိန္တယတော ကိလေသဂဟနပစ္စဝေက္ခဏာနုဘာဝေနာပိ ဧဝံ စိတ္တံ နမိ.

ප්‍රාර්ථනා තබා පාරමී පුරා සර්වඥතා ඥානය ලබා ගත් බව සත්‍යයකි. එහෙත් ධර්මයේ ඇති ගැඹුරු බවත් සත්වයන් කෙලෙස් වලින් වැසී සිටින ආකාරයත් මෙනෙහි කරන විට උන්වහන්සේගේ සිත දේශනා කිරීමට නොනැමුණි. සර්වඥතා ඥානය ලබා සත්වයන්ගේ කෙලෙස් බහුල බවත් ධර්මයේ ගම්භීරත්වයත් මෙනෙහි කළ උන්වහන්සේට එය මනාව වැටහුණි. 'මේ සත්වයන් කෙලෙස්වලින් පිරී ගිය, රාගයෙන් ඇලුණු, ද්වේෂයෙන් දූෂිත වූ, මෝහයෙන් මුළා වූ අය වෙති. ඔවුහු කෙසේ නම් මෙය අවබෝධ කර ගනිත්ද?' යැයි මෙනෙහි කරන විට කෙලෙස් බහුල බව දැකීමේ අනුභාවයෙන් දේශනා නොකිරීමට උන්වහන්සේගේ සිත නැමුණි.

‘‘အယဉ္စ ဓမ္မော ပထဝီသန္ဓာရကဥဒကက္ခန္ဓော ဝိယ ဂမ္ဘီရော, ပဗ္ဗတေန ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ဌပိတော သာသပေါ ဝိယ ဒုဒ္ဒသော, သတဓာ ဘိန္နဿ ဝါလဿ ကောဋိယာ ကောဋိပဋိပါဒနံ ဝိယ ဒုရနုဗောဓော. နနု မယာ ဟိ ဣမံ ဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ ဝါယမန္တေန အဒိန္နံ ဒါနံ နာမ နတ္ထိ, အရက္ခိတံ သီလံ နာမ နတ္ထိ, အပရိပူရိတာ ကာစိ ပါရမီ နာမ နတ္ထိ? တဿ မေ နိရုဿာဟံ ဝိယ မာရဗလံ ဝိဓမန္တဿာပိ ပထဝီ န ကမ္ပိတ္ထ, ပဌမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရန္တဿာပိ န ကမ္ပိတ္ထ, မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုံ သောဓေန္တဿာပိ န ကမ္ပိတ္ထ, ပစ္ဆိမယာမေ ပန ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တဿေဝ မေ ဒသသဟဿိလောကဓာတု ကမ္ပိတ္ထ. ဣတိ မာဒိသေနာပိ တိက္ခဉာဏေန ကိစ္ဆေနေဝါယံ ဓမ္မော ပဋိဝိဒ္ဓေါ, တံ လောကိယမဟာဇနာ ကထံ ပဋိဝိဇ္ဈိဿန္တီ’’တိ ဓမ္မဂမ္ဘီရတာပစ္စဝေက္ခဏာနုဘာဝေနာပိ ဧဝံ စိတ္တံ နမီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'මේ ධර්මය වනාහි මහපොළොව දරා සිටින ජල කඳ මෙන් ගැඹුරුය. කන්දකින් වසා තැබූ අබ ඇටයක් මෙන් දැකීමට අපහසුය. සියක් වාරයක් පැළුණු කෙස් ගසක අගට තවත් කෙස් අගක් අමුණන්නාක් මෙන් අවබෝධ කර ගැනීමට ඉතා දුෂ්කරය. මා මේ ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමට වෙහෙසෙන විට, දන් දෙන විට, සිල් රකින විට, පාරමී පුරන විට හෝ මර සෙන් පරදන විට හෝ පෙර ජාති සිහි කරන විට හෝ දිව්‍ය චක්ඛු උපදවා ගන්නා විට හෝ මහ පොළොව කම්පා නොවීය. එහෙත් පශ්චිම යාමයේ පටිච්චසමුප්පාදය අවබෝධ කර ගන්නා විට දසදහසක් ලෝකධාතුව කම්පා විය. මෙලෙස මා වැනි තීක්ෂණ ඥානයක් ඇත්තෙකු පවා මහත් ආයාසයකින් අවබෝධ කරගත් මේ ධර්මය, ලෞකික ජනයා කෙසේ නම් අවබෝධ කර ගනිත්ද?' මෙසේ ධර්මයේ ගම්භීරත්වය මෙනෙහි කිරීමේ අනුභාවයෙන් ද දේශනා නොකිරීමට සිත නැමුණු බව දත යුතුය.

အပိစ ဗြဟ္မုနာ ယာစိတေ ဒေသေတုကာမတာယပိဿ ဧဝံ စိတ္တံ နမိ. ဇာနာတိ ဟိ ဘဂဝါ – ‘‘မမ အပ္ပောဿုက္ကတာယ စိတ္တေ နမမာနေ မံ မဟာဗြဟ္မာ ဓမ္မဒေသနံ ယာစိဿတိ, ဣမေ စ သတ္တာ ဗြဟ္မဂရုကာ, တေ ‘သတ္ထာ ကိရ ဓမ္မံ န ဒေသေတုကာမော အဟောသိ, အထ နံ မဟာဗြဟ္မာ ယာစိတွာ ဒေသာပေသိ, သန္တော ဝတ, ဘော, ဓမ္မော ပဏီတော ဝတ, ဘော, ဓမ္မော’တိ မညမာနာ သုဿူသိဿန္တီ’’တိ. ဣဒမ္ပိဿ ကာရဏံ ပဋိစ္စ အပ္ပောဿုက္ကတာယ စိတ္တံ နမိ, နော ဓမ္မဒေသနာယာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

තවද, මහා බ්‍රහ්මයා විසින් ආරාධනා කළ විට දේශනා කිරීමේ අභිප්‍රායෙන් ද උන්වහන්සේගේ සිත මෙලෙස නැමුණි. 'මා දේශනා කිරීමට උත්සාහ නොකරන විට මහා බ්‍රහ්මයා පැමිණ ආරාධනා කරනු ඇත. ලෝක සත්වයා බ්‍රහ්මයාට ගරු කරති. එවිට ඔවුන් සිතනු ඇත්තේ බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කිරීමට අකමැති වුවද මහා බ්‍රහ්මයා කළ ආරාධනාව නිසා දේශනා කරති, ඒ නිසා මේ ධර්මය ඉතා ශාන්තය, ප්‍රණීතය කියාය. එවිට ඔවුහු වඩාත් හොඳින් සවන් දෙනු ඇත.' බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සිත මෙලෙස නැමුණේ ධර්ම දේශනා කිරීමට අකමැති නිසා නොව, මෙම හේතුව ද සලකා බව දත යුතුය.

သဟမ္ပတိဿာတိ သော ကိရ ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ သဟကော နာမ ထေရော ပဌမဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ ကပ္ပာယုကဗြဟ္မာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော. တတြ နံ သဟမ္ပတိဗြဟ္မာတိ ပဋိသဉ္ဇာနန္တိ, တံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ဗြဟ္မုနော [Pg.83] သဟမ္ပတိဿာ’’တိ. နဿတိ ဝတ, ဘောတိ သော ကိရ ဣမံ သဒ္ဒံ တထာ နိစ္ဆာရေသိ, ယထာ ဒသသဟဿိလောကဓာတုဗြဟ္မာနော သုတွာ သဗ္ဗေ သန္နိပတိံသု. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယသ္မိံ နာမ လောကေ. ပုရတော ပါတုရဟောသီတိ တေဟိ ဒသဟိ ဗြဟ္မသဟဿေဟိ သဒ္ဓိံ ပါတုရဟောသိ. အပ္ပရဇက္ခဇာတိကာတိ ပညာမယေ အက္ခိမှိ အပ္ပံ ပရိတ္တံ ရာဂဒေါသမောဟရဇံ ဧတေသံ, ဧဝံသဘာဝါတိ အပ္ပရဇက္ခဇာတိကာ. အဿဝနတာတိ အဿဝနတာယ. ဘဝိဿန္တီတိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ဒသပုညကိရိယဝသေန ကတာဓိကာရာ ပရိပါကဂတပဒုမာနိ ဝိယ သူရိယရသ္မိသမ္ဖဿံ, ဓမ္မဒေသနံယေဝ အာကင်္ခမာနာ စတုပ္ပဒိကဂါထာဝသာနေ အရိယဘူမိံ ဩက္ကမနာရဟာ န ဧကော, န ဒွေ, အနေကသတသဟဿာ ဓမ္မဿ အညာတာရော ဘဝိဿန္တီတိ ဒဿေတိ.

සහම්පති යනු, ඒ සහම්පති බ්‍රහ්මයා කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි 'සහක' නමින් ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමකව සිට ප්‍රථමධ්‍යානය උපදවා, ප්‍රථමධ්‍යාන භූමියෙහි කල්පයක් ආයුෂ ඇති බ්‍රහ්මයෙකු ලෙස උපත ලැබුවේය. එහිදී ඔහු 'සහම්පති බ්‍රහ්මයා' ලෙස හඳුනති. ඔහු අරභයා "බ්‍රහ්මුනො සහම්පතිස්ස" යැයි වදාළ සේක. "නස්සති වත භො" යනු, ඒ සහම්පති බ්‍රහ්මයා දසදහසක් ලෝකධාතුන්හි සිටින සියලු බ්‍රහ්මයන්ට ඇසෙන සේ මේ හඬ නිකුත් කළ බවත්, එය අසා සියලු බ්‍රහ්මයන් රැස් වූ බවත් කියැවේ. "යත්‍ර හි නාම" යනු යම් ලෝකයක ද යන්නයි. "පුරතො පාතුරහොසි" යනු ඒ දසදහසක් බ්‍රහ්මයන් සමඟ පෙනී සිටියේය යන්නයි. "අප්පරජක්ඛජාතිකා" යනු ප්‍රඥා නෙතෙහි රාගාදී කෙලෙස් රජස් ස්වල්පයක් ඇති ස්වභාවය ඇති අයයි. "අසවනතා" යනු ධර්මය නොඇසීම නිසාය. "භවිස්සන්ති" යනු පෙර බුදුවරුන් හමුවේ දස පින්කම් මගින් කරන ලද අභිනීහාර ඇති, සූර්ය රශ්මිය ස්පර්ශ වූ මෝරා ගිය පියුම් මෙන් ධර්ම දේශනාවම අපේක්ෂා කරන, සිවුපද ගාථාවක් අවසානයේ ආර්ය භූමියට පැමිණීමට සුදුසු වූ, ධර්මය අවබෝධ කරගන්නා වූ සත්ත්වයන් එක් අයෙකු හෝ දෙදෙනෙකු නොව, සිය දහස් ගණනක් වන්නාහුය යන්න පෙන්වයි.

ပါတုရဟောသီတိ ပါတုဘဝိ. သမလေဟိ စိန္တိတောတိ သမလေဟိ ဆဟိ သတ္ထာရေဟိ စိန္တိတော. တေ ဟိ ပုရေတရံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ သကလဇမ္ဗုဒီပေ ကဏ္ဋကေ ပတ္ထရမာနာ ဝိယ, ဝိသံ သိဉ္စမာနာ ဝိယ စ သမလံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဓမ္မံ ဒေသယိံသု. အပါပုရေတန္တိ ဝိဝရ ဧတံ. အမတဿ ဒွါရန္တိ အမတဿ နိဗ္ဗာနဿ ဒွါရဘူတံ အရိယမဂ္ဂံ. သုဏန္တု ဓမ္မံ ဝိမလေနာနုဗုဒ္ဓန္တိ ဣမေ သတ္တာ ရာဂါဒိမလာနံ အဘာဝတော ဝိမလေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန အနုဗုဒ္ဓံ စတုသစ္စဓမ္မံ သုဏန္တု တာဝ ဘဂဝါတိ ယာစတိ.

"පාතුරහොසි" යනු ප්‍රකට විය, පහළ විය යන්නයි. "සමලේහි චින්තිතො" යනු කෙලෙස් සහිත වූ සය දෙනෙක් ශාස්තෘවරුන් විසින් සිතන ලද ධර්මයයි. ඒ ශාස්තෘවරු බුදුරජාණන් වහන්සේට පෙර උපත ලබා මුළු දඹදිවම කටු පතුරුවන්නාක් මෙන් සහ විස ඉසින්නාක් මෙන් කෙලෙස් සහිත වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ධර්මය දේශනා කළහ. "අපාපුරේතං" යනු මේ ආර්ය මාර්ගය නැමැති දොරටුව විවෘත කරනු මැනව යන්නයි. "අමතස්ස ද්වාරං" යනු අමෘත වූ නිවනට දොරටුවක් බඳු වූ ආර්ය මාර්ගයයි. "සුණන්තු ධම්මං විමලේනානුබුද්ධං" යනු මේ සත්ත්වයෝ රාගාදී කෙලෙස් රජස් නොමැති බැවින් නිර්මල වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලද චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය අසත්වා! යැයි සහම්පති බ්‍රහ්මයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අයැද සිටියි.

သေလေ ယထာ ပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိဋ္ဌိတောတိ သေလမယေ ဧကဂ္ဃနေ ပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိ ယထာ ဌိတောဝ. န ဟိ တဿ ဌိတဿ ဒဿနတ္ထံ ဂီဝုက္ခိပနပသာရဏာဒိကိစ္စံ အတ္ထိ. တထူပမန္တိ တပ္ပဋိဘာဂံ သေလပဗ္ဗတူပမံ. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယထာ သေလပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိ ဌိတောဝ စက္ခုမာ ပုရိသော သမန္တတော ဇနတံ ပဿေယျ, တထာ တွမ္ပိ, သုမေဓ, သုန္ဒရပည-သဗ္ဗညုတညာဏေန သမန္တစက္ခု ဘဂဝါ ဓမ္မမယံ ပါသာဒမာရုယှ သယံ အပေတသောကော သောကာဝတိဏ္ဏံ ဇာတိဇရာဘိဘူတံ ဇနတံ အဝေက္ခဿု ဥပဓာရယ ဥပပရိက္ခ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – ယထာ ဟိ ပဗ္ဗတပါဒေ သမန္တာ မဟန္တံ ခေတ္တံ ကတွာ တတ္ထ ကေဒါရပါဠီသု ကုဋိကာယော ကတွာ ရတ္တိံ အဂ္ဂိံ ဇာလေယျုံ. စတုရင်္ဂသမန္နာဂတဉ္စ အန္ဓကာရံ အဿ, အထ တဿ ပဗ္ဗတဿ မတ္ထကေ ဌတွာ စက္ခုမတော ပုရိသဿ ဘူမိံ ဩလောကယတော နေဝ ခေတ္တံ, န ကေဒါရပါဠိယော, န ကုဋိယော, န တတ္ထ သယိတမနုဿာ ပညာယေယျုံ. ကုဋိကာသု ပန [Pg.84] အဂ္ဂိဇာလာမတ္တကမေဝ ပညာယေယျ. ဧဝံ ဓမ္မပါသာဒံ အာရုယှ သတ္တနိကာယံ ဩလောကယတော တထာဂတဿ, ယေ တေ အကတကလျာဏာ သတ္တာ, တေ ဧကဝိဟာရေ ဒက္ခိဏဇာဏုပဿေ နိသိန္နာပိ ဗုဒ္ဓစက္ခုဿ အာပါထံ နာဂစ္ဆန္တိ, ရတ္တိံ ခိတ္တာ သရာ ဝိယ ဟောန္တိ. ယေ ပန ကတကလျာဏာ ဝေနေယျပုဂ္ဂလာ, တေ ဧဝဿ ဒူရေပိ ဌိတာ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ, သော အဂ္ဂိ ဝိယ ဟိမဝန္တပဗ္ဗတော ဝိယ စ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

"සේලේ යථා පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතො" යනු ඒකඝන ශෛලමය පර්වත මුදුනක සිටින්නාක් මෙනි. එහි සිටින ඒ පුරුෂයාට අන් අය දැකීම පිණිස ගෙල එසවීමක් හෝ දිගු කිරීමක් වැනි සුවිශේෂී වෙහෙසක් අවශ්‍ය නැත. "තථූපමං" යනු ඒ ශෛල පර්වතය හා සමාන වූ උපමාවයි. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය නම් - යම් සේ ශෛල පර්වතයක් මුදුනෙහි සිටින ඇස් ඇති පුරුෂයෙක් හාත්පස සිටින ජනයා දකින්නේද, එලෙසම යහපත් ප්‍රඥා ඇති පින්වත් සුමේධයන් වහන්ස, සර්වඥතා ඥානයෙන් යුත් සමන්ත චක්ඛු ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේද ධර්මමය ප්‍රාසාදයට නැගී, තමන් වහන්සේ සෝක රහිතව සිට, සෝකයෙන් පීඩිත වූ ද ජාති ජරා මරණයන්ගෙන් මඩනා ලද්දා වූ ද ලෝක සත්ත්වයා දෙස බලනු මැනව, විමසනු මැනව. මෙහි අදහස නම් - යම් සේ පර්වත පාමුල විශාල කුඹුරක් කොට එහි නියරවල් මත කුටි තනා රාත්‍රියේ ගිනි දල්වන්නේද, සතර අංගයකින් යුත් ඝන අන්ධකාරයක් පවතින්නේද, එවිට ඒ පර්වතය මුදුනේ සිට බලන ඇස් ඇති පුරුෂයාට කුඹුර හෝ නියරවල් හෝ කුටි හෝ එහි නිදා සිටින මිනිසුන් නොපෙනේ. කුටිවල ඇති ගිනි සිළුව පමණක් පෙනේ. එලෙසම ධර්ම ප්‍රාසාදයට නැගී සත්ත්ව ප්‍රජාව දෙස බලන තථාගතයන් වහන්සේට, යම් පින් නොකළ සත්ත්වයන් වෙද්ද, ඔවුන් එකම වෙහෙරේ දකුණු දණහිස අසල වාඩි වී සිටියත් බුදු ඇසට හසු නොවේ. ඔවුන් රාත්‍රියේ විදින ලද ඊතල මෙන් වෙති. යම් පින් කළ විනෙය ජනයන් වෙද්ද, ඔවුන් දුර සිටියත් බුදු ඇසට හසු වෙති. ඔවුන් ගින්නක් මෙන්ද හිමවත් පර්වතය මෙන්ද ප්‍රකට වෙති. මෙය මෙසේම වදාරන ලදී -

‘‘ဒူရေ သန္တော ပကာသေန္တိ, ဟိမဝန္တောဝ ပဗ္ဗတော;

အသန္တေတ္ထ န ဒိဿန္တိ, ရတ္တိံ ခိတ္တာ ယထာ သရာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၃၀၄);

සත්පුරුෂයෝ හිමාලය පර්වතය මෙන් දුර සිටියත් බැබළෙති. අසත්පුරුෂයෝ මෙහි නොපෙනෙති, ඔවුහු රාත්‍රියෙහි විදින ලද ඊතල වැන්නාහ.

ဥဋ္ဌေဟီတိ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနတ္ထံ စာရိကစရဏံ ယာစန္တော ဘဏတိ. ဝီရာတိအာဒီသု ဘဂဝါ ဝီရိယဝန္တတာယ ဝီရော. ဒေဝပုတ္တမစ္စုကိလေသမာရာနံ ဝိဇိတတ္တာ ဝိဇိတသင်္ဂါမော. ဇာတိကန္တာရာဒိနိတ္ထရဏတ္ထာယ ဝေနေယျသတ္ထဝါဟနသမတ္ထတာယ သတ္ထဝါဟော. ကာမစ္ဆန္ဒဣဏဿ အဘာဝတော အဏဏောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

"උට්ඨේහි" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ධර්ම දේශනා කිරීම පිණිස චාරිකාවේ වඩින්නැයි ඇරයුම් කරමින් පවසන වචනයකි. "වීරා" ආදී පදයන්හි - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වීර්යයෙන් යුක්ත බැවින් 'වීර' නම් වන සේක. දේවපුත්‍ර මාර, මච්චු මාර, ක්ලේශ මාර යන මාරයන් පරාජය කළ බැවින් 'විජිතසංගාම' නම් වන සේක. ජාති නමැති කතරින් එතෙර කරවීම පිණිස විනෙය සත්ත්වයන් නිවනට ගෙනයාමට සමර්ථ බැවින් 'සත්ථවාහ' නම් වන සේක. කාමච්ඡන්දය නමැති ණය නොමැති බැවින් 'අනණ' නම් වන සේක. මෙසේ දත යුතුය.

၂၈၃. အဇ္ဈေသနန္တိ ယာစနံ. ဗုဒ္ဓစက္ခုနာတိ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏေန စ အာသယာနုသယဉာဏေန စ. ဣမေသဉှိ ဒွိန္နံ ဉာဏာနံ ဗုဒ္ဓစက္ခူတိ နာမံ, သဗ္ဗညုတညာဏဿ သမန္တစက္ခူတိ, တိဏ္ဏံ မဂ္ဂဉာဏာနံ ဓမ္မစက္ခူတိ. အပ္ပရဇက္ခေတိအာဒီသု ယေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ပညာစက္ခုမှိ ရာဂါဒိရဇံ အပ္ပံ, တေ အပ္ပရဇက္ခာ. ယေသံ တံ မဟန္တံ, တေ မဟာရဇက္ခာ. ယေသံ သဒ္ဓါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ တိက္ခာနိ, တေ တိက္ခိန္ဒြိယာ. ယေသံ တာနိ မုဒူနိ, တေ မုဒိန္ဒြိယာ. ယေသံ တေယေဝ သဒ္ဓါဒယော အာကာရာ သုန္ဒရာ, တေ သွာကာရာ. ယေ ကထိတကာရဏံ သလ္လက္ခေန္တိ, သုခေန သက္ကာ ဟောန္တိ ဝိညာပေတုံ, တေ သုဝိညာပယာ. ယေ ပရလောကဉ္စေဝ ဝဇ္ဇဉ္စ ဘယတော ပဿန္တိ, တေ ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝိနော နာမ.

283. "අජ්ඣේසනං" යනු ආරාධනාවයි. "බුද්ධචක්ඛුනා" යනු ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානයෙන් හා ආශයානුසය ඥානයෙන් යුක්තවය. මේ ඥාන දෙකට 'බුද්ධ චක්ඛු' යැයි නමකි. සර්වඥතා ඥානයට 'සමන්ත චක්ඛු' යැයි නමකි. පහළ මග ඥාන තුනට 'ධර්ම චක්ඛු' යැයි නමකි. "අප්පරජක්ඛේ" ආදී පදයන්හි - කලින් කී පරිදි ප්‍රඥා නෙතෙහි රාගාදී කෙලෙස් රජස් ස්වල්පයක් ඇති සත්ත්වයන් 'අප්පරජක්ඛ' නම් වෙති. කෙලෙස් රජස් බොහෝ ඇති අය 'මහාරජක්ඛ' නම් වෙති. ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් තියුණු වූ සත්ත්වයන් 'තික්ඛින්ද්‍රිය' නම් වෙති. ඒ ඉන්ද්‍රියයන් මෘදු වූ සත්ත්වයන් 'මුදින්ද්‍රිය' නම් වෙති. ඒ ශ්‍රද්ධාදී ස්වභාවයන් යහපත් වූ සත්ත්වයන් 'ස්වාකාර' නම් වෙති. දේශනා කරන ලද පටිච්චසමුප්පාද ආදී කරුණු වටහා ගන්නා වූ, පහසුවෙන් අවබෝධ කරවිය හැකි සත්ත්වයන් 'සුවිඤ්ඤාපය' නම් වෙති. පරලොව පිළිබඳවත් වැරදි පිළිබඳවත් භය දකින්නා වූ සත්ත්වයන් 'පරලෝකවජ්ජභයදස්සාවී' නම් වෙති.

အယံ ပနေတ္ထ ပါဠိ – ‘‘သဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော အပ္ပရဇက္ခော, အဿဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော မဟာရဇက္ခော. အာရဒ္ဓဝီရိယော…, ကုသိတော…, ဥပဋ္ဌိတဿတိ…, မုဋ္ဌဿတိ…, သမာဟိတော…, အသမာဟိတော…, ပညဝါ…, ဒုပ္ပညော ပုဂ္ဂလော မဟာရဇက္ခော. တထာ သဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော တိက္ခိန္ဒြိယော…ပေ… ပညဝါ ပုဂ္ဂလော ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝီ, ဒုပ္ပညော ပုဂ္ဂလော န ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝီ. လောကောတိ [Pg.85] ခန္ဓလောကော, အာယတနလောကော, ဓာတုလောကော, သမ္ပတ္တိဘဝလောကော, သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝလောကော, ဝိပတ္တိဘဝလောကော, ဝိပတ္တိသမ္ဘဝလောကော, ဧကော လောကော သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ. ဒွေ လောကာ – နာမဉ္စ ရူပဉ္စ. တယော လောကာ – တိဿော ဝေဒနာ. စတ္တာရော လောကာ – စတ္တာရော အာဟာရာ. ပဉ္စ လောကာ – ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ. ဆ လောကာ – ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ. သတ္တ လောကာ – သတ္တ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော. အဋ္ဌ လောကာ – အဋ္ဌ လောကဓမ္မာ. နဝ လောကာ – နဝ သတ္တာဝါသာ. ဒသ လောကာ – ဒသာယတနာနိ. ဒွါဒသ လောကာ – ဒွါဒသာယတနာနိ. အဋ္ဌာရသ လောကာ – အဋ္ဌာရဿ ဓာတုယော. ဝဇ္ဇန္တိ သဗ္ဗေ ကိလေသာ ဝဇ္ဇာ, သဗ္ဗေ ဒုစ္စရိတာ ဝဇ္ဇာ, သဗ္ဗေ အဘိသင်္ခါရာ ဝဇ္ဇာ, သဗ္ဗေ ဘဝဂါမိကမ္မာ ဝဇ္ဇာ. ဣတိ ဣမသ္မိဉ္စ လောကေ ဣမသ္မိဉ္စ ဝဇ္ဇေ တိဗ္ဗာ ဘယသညာ ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ဟောတိ, သေယျထာပိ ဥက္ခိတ္တာသိကေ ဝဓကေ. ဣမေဟိ ပညာသာယ အာကာရေဟိ ဣမာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ဇာနာတိ ပဿတိ အညာသိ ပဋိဝိဇ္ဈိ. ဣဒံ တထာဂတဿ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တေ ဉာဏ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၂).

මෙහි පාළිය මෙසේය: 'ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයා කෙලෙස් රජස් අඩුවූ (අප්පරජක්ඛ) පුද්ගලයෙකි, අශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයා කෙලෙස් රජස් බහුල (මහාරජක්ඛ) පුද්ගලයෙකි. ආරද්ධවීර්ය ඇති පුද්ගලයා..., අලස පුද්ගලයා..., එළඹසිටි සිහිය ඇති පුද්ගලයා..., මුළා වූ සිහිය ඇති පුද්ගලයා..., සමාධිමත් පුද්ගලයා..., සමාධියක් නැති පුද්ගලයා..., ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයා..., දුෂ්ප්‍රාඥ පුද්ගලයා මහාරජක්ඛ නම් වේ. එසේම ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයා තියුණු ඉන්ද්‍රිය ඇති (තික්ඛින්ද්‍රිය) පුද්ගලයා වේ... ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයා පරලොව වරදෙහි බිය දක්නා සුලුය, දුෂ්ප්‍රාඥ පුද්ගලයා පරලොව වරදෙහි බිය දක්නා සුලු නොවේ.' ලෝකය යනු ඛන්ධ ලෝකය, ආයතන ලෝකය, ධාතු ලෝකය, සම්පත්ති භව ලෝකය, සම්පත්ති සම්භව ලෝකය, විපත්ති භව ලෝකය, විපත්ති සම්භව ලෝකයයි. 'සියලු සත්ත්වයෝ ආහාරයෙන් යැපෙන්නෝය' යන්න එක් ලෝකයකි. නාම හා රූප දෙලෝකයකි. වේදනා තුන තුන් ලෝකයකි. ආහාර සතර සතර ලෝකයකි. පංච උපාදානස්කන්ධ පස් ලෝකයකි. ආධ්‍යාත්මික ආයතන හය හය ලෝකයකි. විඤ්ඤාණට්ඨිති හත සත් ලෝකයකි. අෂ්ට ලෝකධර්ම අට ලෝකයකි. සත්තාවාස නවය නව ලෝකයකි. දස ආයතන දස ලෝකයකි. දොළොස් ආයතන දොළොස් ලෝකයකි. දහඅට ධාතූන් දහඅට ලෝකයකි. 'වජ්ජ' (වරද) යනු සියලු කෙලෙස් වරදවල්ය, සියලු දුශ්චරිතයන් වරදවල්ය, සියලු අභිසංස්කාරයන් වරදවල්ය, භවයට පමුණුවන සියලු කර්මයන් වරදවල්ය. මෙසේ මේ ලෝකයෙහි ද මේ වරදෙහි ද එසවූ කඩුවක් ඇති වධකයෙකු කෙරෙහි යම් සේ බියක් ඇති වේ ද, එසේම දැඩි බිය සංඥාවක් එළඹ සිටියි. මේ පනස් ආකාරයකින් මේ ශ්‍රද්ධාදී පංච ඉන්ද්‍රියයන් (තථාගතයන් වහන්සේ) දන්නා සේක, දක්නා සේක, අවබෝධ කළ සේක, පසක් කළ සේක. මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානයයි.

ဥပ္ပလိနိယန္တိ ဥပ္ပလဝနေ. ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော. အန္တောနိမုဂ္ဂပေါသီနီတိ ယာနိ အန္တော နိမုဂ္ဂါနေဝ ပေါသိယန္တိ. ဥဒကံ အစ္စုဂ္ဂမ္မ ဌိတာနီတိ ဥဒကံ အတိက္ကမိတွာ ဌိတာနိ. တတ္ထ ယာနိ အစ္စုဂ္ဂမ္မ ဌိတာနိ, တာနိ သူရိယရသ္မိသမ္ဖဿံ အာဂမယမာနာနိ ဌိတာနိ အဇ္ဇ ပုပ္ဖနကာနိ. ယာနိ သမောဒကံ ဌိတာနိ, တာနိ သွေ ပုပ္ဖနကာနိ. ယာနိ ဥဒကာနုဂ္ဂတာနိ အန္တောနိမုဂ္ဂပေါသီနိ, တာနိ တတိယဒိဝသေ ပုပ္ဖနကာနိ. ဥဒကာ ပန အနုဂ္ဂတာနိ အညာနိပိ သရောဂဥပ္ပလာဒီနိ နာမ အတ္ထိ, ယာနိ နေဝ ပုပ္ဖိဿန္တိ, မစ္ဆကစ္ဆပဘက္ခာနေဝ ဘဝိဿန္တိ. တာနိ ပါဠိံ နာရုဠှာနိ. အာဟရိတွာ ပန ဒီပေတဗ္ဗာနီတိ ဒီပိတာနိ.

'උප්පලිනියං' යනු මහනෙල් වනයෙහිය. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'අන්තෝනිමුග්ගපෝසීනී' යනු ජලය තුළම ගිලී සිටිමින් පෝෂණය වන නෙළුම්ය. 'උදකං අච්චුග්ගම්ම ඨිතානි' යනු ජලයෙන් ඉහළට මතු වී පවතින නෙළුම්ය. එහි ජලයෙන් ඉහළට මතු වී පවතින යම් නෙළුම් ඇත්ද, ඒවා හිරු රැස් ස්පර්ශය අපේක්ෂාවෙන් අද දින පිපෙන නෙළුම් වේ. ජලයට සම මට්ටමේ පවතින ඒවා හෙට දින පිපෙන නෙළුම් වේ. ජලයෙන් මතු නොවී ජලය තුළම ගිලී පෝෂණය වන ඒවා තුන්වන දිනයේ පිපෙන නෙළුම් වේ. ජලයෙන් මතු නොවූ, රෝගී වූ වෙනත් නෙළුම් ආදිය ද ඇත, ඒවා කිසිසේත් නොපිපෙන අතර මසුන්ට හා කැස්බෑවුන්ට ආහාර වනු ඇත. ඒවා පාළි පෙළට ඇතුළත් වී නැත. එසේ වුව ද කරුණු පැහැදිලි කිරීම පිණිස මෙහි දක්වන ලදී.

ယထေဝ ဟိ တာနိ စတုဗ္ဗိဓာနိ ပုပ္ဖာနိ, ဧဝမေဝ ဥဂ္ဃဋိတညူ ဝိပဉ္စိတညူ နေယျော ပဒပရမောတိ စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ. တတ္ထ ‘‘ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သဟ ဥဒါဟဋဝေလာယ ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဥဂ္ဃဋိတညူ. ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထေ ဝိဘဇိယမာနေ ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဝိပဉ္စိတညူ. ယဿ ပုဂ္ဂလဿ ဥဒ္ဒေသတော ပရိပုစ္ဆတော ယောနိသော မနသိကရောတော ကလျာဏမိတ္တေ [Pg.86] သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော အနုပုဗ္ဗေန ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော နေယျော. ယဿ ပုဂ္ဂလဿ ဗဟုမ္ပိ သုဏတော ဗဟုမ္ပိ ဘဏတော ဗဟုမ္ပိ ဓာရယတော ဗဟုမ္ပိ ဝါစယတော န တာယ ဇာတိယာ ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ပဒပရမော’’ (ပု. ပ. ၁၅၁). တတ္ထ ဘဂဝါ ဥပ္ပလဝနာဒိသဒိသံ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဩလောကေန္တော ‘‘အဇ္ဇ ပုပ္ဖနကာနိ ဝိယ ဥဂ္ဃဋိတညူ, သွေ ပုပ္ဖနကာနိ ဝိယ ဝိပဉ္စိတညူ, တတိယဒိဝသေ ပုပ္ဖနကာနိ ဝိယ နေယျော, မစ္ဆကစ္ဆပဘက္ခာနိ ပုပ္ဖာနိ ဝိယ ပဒပရမော’’တိ အဒ္ဒသ. ပဿန္တော စ ‘‘ဧတ္တကာ အပ္ပရဇက္ခာ, ဧတ္တကာ မဟာရဇက္ခာ, တတြာပိ ဧတ္တကာ ဥဂ္ဃဋိတညူ’’တိ ဧဝံ သဗ္ဗာကာရတောဝ အဒ္ဒသ.

ඒ සිව්වැදෑරුම් නෙළුම් මල් යම් සේ ද, එලෙසම උග්ඝටිතඤ්ඤූ, විපඤ්චිතඤ්ඤූ, නෙය්‍ය සහ පදපරම වශයෙන් පුද්ගලයෝ සිව්දෙනෙකි. එහි 'යම් පුද්ගලයෙකුට ධර්මය දේශනා කරන අවස්ථාවේදීම ධර්මාවබෝධය (චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය) වේ ද, ඒ පුද්ගලයා උග්ඝටිතඤ්ඤූ යැයි කියනු ලැබේ. යම් පුද්ගලයෙකුට සංක්ෂිප්තව දේශනා කළ ධර්මය විස්තරාත්මකව අර්ථ බෙදා දක්වන කල්හි ධර්මාවබෝධය වේ ද, ඒ පුද්ගලයා විපඤ්චිතඤ්ඤූ යැයි කියනු ලැබේ. යම් පුද්ගලයෙකුට උද්දේශ (පෙළ), පරිපෘච්ඡා (අර්ථ විමසීම), යෝනිසෝමනසිකාරය මෙන්ම කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කිරීම හා සේවනය කිරීම තුළින් පිළිවෙළින් ධර්මාවබෝධය වේ ද, ඒ පුද්ගලයා නෙය්‍ය යැයි කියනු ලැබේ. යම් පුද්ගලයෙකු බොහෝ දේ ඇසුවත්, බොහෝ දේ දේශනා කළත්, බොහෝ දේ මතක තබා ගත්තත්, බොහෝ දේ ඉගැන්නුවත් ඒ ජාතියේදී ධර්මාවබෝධය නොවේ ද, ඒ පුද්ගලයා පදපරම යැයි කියනු ලැබේ.' එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නෙළුම් වනයක් බඳු වූ දසසහස්සී ලෝකධාතුව දෙස බලන සේක්, 'අද පිපෙන නෙළුම් මෙන් උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන් ද, හෙට පිපෙන නෙළුම් මෙන් විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන් ද, තුන්වන දින පිපෙන නෙළුම් මෙන් නෙය්‍ය පුද්ගලයන් ද, මසුන් හා කැස්බෑවුන්ට ආහාර වන නෙළුම් මෙන් පදපරම පුද්ගලයන් ද' දුටු සේක. බලන සේක්, 'මෙපමණ පිරිසක් කෙලෙස් රජස් අඩුවූවෝය, මෙපමණ පිරිසක් කෙලෙස් රජස් බහුල වූවෝය, එහි ද මෙපමණ පිරිසක් උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයෝය' යනුවෙන් සියලු ආකාරයෙන්ම දුටු සේක.

တတ္ထ တိဏ္ဏံ ပုဂ္ဂလာနံ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာ အတ္ထံ သာဓေတိ. ပဒပရမာနံ အနာဂတေ ဝါသနတ္ထာယ ဟောတိ. အထ ဘဂဝါ ဣမေသံ စတုန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ အတ္ထာဝဟံ ဓမ္မဒေသနံ ဝိဒိတွာ ဒေသေတုကမျတံ ဥပ္ပာဒေတွာ ပုန သဗ္ဗေပိ တီသု ဘဝေသု သတ္တေ ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗဝသေန ဒွေ ကောဋ္ဌာသေ အကာသိ. ယေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ကတမေ တေ သတ္တာ အဘဗ္ဗာ, ယေ တေ သတ္တာ ကမ္မာဝရဏေန သမန္နာဂတာ ကိလေသာဝရဏေန သမန္နာဂတာ ဝိပါကာဝရဏေန သမန္နာဂတာ အဿဒ္ဓါ အစ္ဆန္ဒိကာ ဒုပ္ပညာ အဘဗ္ဗာ နိယာမံ ဩက္ကမိတုံ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တံ, ဣမေ တေ သတ္တာ အဘဗ္ဗာ. ကတမေ တေ သတ္တာ ဘဗ္ဗာ? ယေ တေ သတ္တာ န ကမ္မာဝရဏေန…ပေ… ဣမေ တေ သတ္တာ ဘဗ္ဗာ’’တိ (ဝိဘ. ၈၂၇; ပဋိ. မ. ၁.၁၁၅). တတ္ထ သဗ္ဗေပိ အဘဗ္ဗပုဂ္ဂလေ ပဟာယ ဘဗ္ဗပုဂ္ဂလေယေဝ ဉာဏေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ ‘‘ဧတ္တကာ ရာဂစရိတာ, ဧတ္တကာ ဒေါသမောဟစရိတာ ဝိတက္ကသဒ္ဓါဗုဒ္ဓိစရိတာ’’တိ ဆ ကောဋ္ဌာသေ အကာသိ; ဧဝံ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသိဿာမီတိ စိန္တေသိ.

එහි (පළමු) පුද්ගලයන් තිදෙනාට මේ ආත්මයේදීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාවෙන් අර්ථය සිද්ධ වේ. පදපරම පුද්ගලයන්ට අනාගත භවයන්හි අර්ථය පිණිස වාසනා ගුණයක් ඇති වේ. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සිව්වැදෑරුම් පුද්ගලයන්ට වැඩදායක වූ ධර්ම දේශනාව දැන, දේශනා කිරීමේ අභිලාෂය උපදවාගෙන, නැවත තුන් භවයේම සිටින සියලු සත්ත්වයන් භව්‍ය (මාර්ග ඵල ලැබිය හැකි) සහ අභව්‍ය (මාර්ග ඵල ලැබිය නොහැකි) වශයෙන් කොටස් දෙකකට බෙදූ සේක. 'කවර සත්ත්වයෝ අභව්‍ය වෙත් ද? යම් සත්ත්වයෝ කර්මාවරණයෙන්, කෙලෙස් ආවරණයෙන්, විපාකාවරණයෙන් යුක්ත වෙත් ද, ශ්‍රද්ධාව හා ඡන්දය නැති, දුෂ්ප්‍රාඥ වූ කුසල් දහම්හි සම්මත්ත නියාමයට (මාර්ගයට) බැසීමට නොහැකි ද, ඔවුහු අභව්‍ය සත්ත්වයෝ වෙති. භව්‍ය සත්ත්වයෝ කවරහු ද? යම් සත්ත්වයෝ කර්මාවරණයෙන් යුක්ත නොවෙත් ද... ඔවුහු භව්‍ය සත්ත්වයෝ වෙති' යනාදී වශයෙන් (විභංගයේ) වදාරන ලදී. එහි සියලු අභව්‍ය පුද්ගලයන් හැරදමා, භව්‍ය පුද්ගලයන් පමණක් ඥානයෙන් පිරිසිඳ දැක, 'මෙපමණ පිරිසක් රාග චරිත ඇත්තෝය, මෙපමණ පිරිසක් ද්වේෂ හා මෝහ චරිත ඇත්තෝය, මෙපමණ පිරිසක් විතර්ක, ශ්‍රද්ධා හා බුද්ධි චරිත ඇත්තෝය' වශයෙන් සය වැදෑරුම් කොටස් කළ සේක. මෙසේ කොට ධර්මය දේශනා කරමියි සිතූ සේක.

ပစ္စဘာသိန္တိ ပတိအဘာသိံ. အပါရုတာတိ ဝိဝဋာ. အမတဿ ဒွါရာတိ အရိယမဂ္ဂေါ. သော ဟိ အမတသင်္ခါတဿ နိဗ္ဗာနဿ ဒွါရံ, သော မယာ ဝိဝရိတွာ ဌပိတောတိ ဒဿေတိ. ပမုဉ္စန္တု သဒ္ဓန္တိ သဗ္ဗေ အတ္တနော သဒ္ဓံ ပမုဉ္စန္တု, ဝိဿဇ္ဇေန္တု. ပစ္ဆိမပဒဒွယေ အယမတ္ထော, အဟဉှိ အတ္တနော ပဂုဏံ သုပ္ပဝတ္တိတမ္ပိ ဣမံ ပဏီတံ ဥတ္တမံ ဓမ္မံ ကာယဝါစာကိလမထသညီ ဟုတွာ န ဘာသိံ[Pg.87]. ဣဒါနိ ပန သဗ္ဗော ဇနော သဒ္ဓါဘာဇနံ ဥပနေတု, ပူရေဿာမိ နေသံ သင်္ကပ္ပန္တိ.

'පච්චභාසිං' යනු පිළිතුරු දුනිමි යන්නයි. 'අපාරුතා' යනු විවෘත කරන ලදී යන්නයි. 'අමතස්ස ද්වාරා' යනු ආර්ය මාර්ගයයි. එම ආර්ය මාර්ගය අමෘත සංඛ්‍යාත නිවනට පිවිසෙන දොරටුව වන බැවින්, 'ඒ මාර්ග නමැති දොරටුව මා විසින් විවෘත කර තබන ලදී' යන්න ඉන් දක්වයි. 'පමුඤ්චන්තු සද්ධං' යනු සියලු සත්ත්වයෝ තමන්ගේ ශ්‍රද්ධාව මුදා හරිත්වා (බුදුන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව තබත්වා). අවසාන පද දෙකෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: මම මගේ මනාව ප්‍රගුණ කළ, මනාව පවත්වන ලද, මේ ප්‍රණීත උත්තම ධර්මය දේශනා කිරීමේදී කය හා වචනය වෙහෙසීමට පත්වනු ඇතැයි යන සංඥාවෙන් යුක්තව (කලින්) එය ප්‍රකාශ නොකළෙමි. එහෙත් දැන් සියලු ජනයා ශ්‍රද්ධාව නමැති භාජනය පමුණුවත්වා, ඔවුන්ගේ අභිප්‍රායයන් මම සම්පූර්ණ කරන්නෙමි යනු මෙහි අර්ථයයි.

၂၈၄. တဿ မယှံ, ဘိက္ခဝေ, ဧတဒဟောသီတိ ဧတံ အဟောသိ – ကဿ နု ခေါ အဟံ ပဌမံ ဓမ္မံ ဒေသေယျန္တိ အယံ ဓမ္မဒေသနာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော ဥဒပါဒီတိ အတ္ထော. ကဒါ ပနေသ ဥဒပါဒီတိ? ဗုဒ္ဓဘူတဿ အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ.

284. 'මහණෙනි, මට එවැනි සිතිවිල්ලක් ඇති විය' යනු 'මම පළමුව කාට ධර්මය දේශනා කරන්නෙම් ද?' යන ධර්ම දේශනාව සම්බන්ධ වූ මේ විතර්කය උපන් බවයි. මෙය කවදා උපන්නේ ද? බුද්ධත්වයට පත්වී අටවන සතියේදීය (අට්ඨම සත්තාහයේදීය).

တတြာယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ – ဗောဓိသတ္တော ကိရ မဟာဘိနိက္ခမနဒိဝသေ ဝိဝဋံ ဣတ္ထာဂါရံ ဒိသွာ သံဝိဂ္ဂဟဒယော, ‘‘ကဏ္ဍကံ အာဟရာ’’တိ ဆန္နံ အာမန္တေတွာ ဆန္နသဟာယော အဿရာဇပိဋ္ဌိဂတော နဂရတော နိက္ခမိတွာ ကဏ္ဍကနိဝတ္တနစေတိယဋ္ဌာနံ နာမ ဒဿေတွာ တီဏိ ရဇ္ဇာနိ အတိက္ကမ္မ အနောမာနဒီတီရေ ပဗ္ဗဇိတွာ အနုပုဗ္ဗေန စာရိကံ စရမာနော ရာဇဂဟေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပဏ္ဍဝပဗ္ဗတေ နိသိန္နော မဂဓိဿရေန ရညာ နာမဂေါတ္တံ ပုစ္ဆိတွာ, ‘‘ဣမံ ရဇ္ဇံ သမ္ပဋိစ္ဆာဟီ’’တိ ဝုတ္တော, ‘‘အလံ မဟာရာဇ, န မယှံ ရဇ္ဇေန အတ္ထော, အဟံ ရဇ္ဇံ ပဟာယ လောကဟိတတ္ထာယ ပဓာနံ အနုယုဉ္ဇိတွာ လောကေ ဝိဝဋစ္ဆဒေါ ဘဝိဿာမီတိ နိက္ခန္တော’’တိ ဝတွာ, ‘‘တေန ဟိ ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပဌမံ မယှံ ဝိဇိတံ ဩသရေယျာသီ’’တိ ပဋိညံ ဂဟိတော ကာလာမဉ္စ ဥဒကဉ္စ ဥပသင်္ကမိတွာ တေသံ ဓမ္မဒေသနာယ သာရံ အဝိန္ဒန္တော တတော ပက္ကမိတွာ ဥရုဝေဠာယ ဆဗ္ဗဿာနိ ဒုက္ကရကာရိကံ ကရောန္တောပိ အမတံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အသက္ကောန္တော ဩဠာရိကာဟာရပဋိသေဝနေန ကာယံ သန္တပ္ပေသိ.

එහි අනුපිළිවෙල කථාව මෙසේය: බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ දින විවෘතව පැවති අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් දැක සංවේගයට පත් හදවත් ඇතිව, "කණ්ඨකව ගෙන එන්නැ"යි ඡන්න ඇමතිවරයා ඇමතූහ. ඡන්න ඇමතිවරයා සමඟ අශ්ව රාජයාගේ පිට මත නැගී නගරයෙන් නික්ම, කණ්ඨක නිවර්තන චේතිය නම් ස්ථානය දක්වා ගොස්, රාජ්‍යයන් තුනක් ඉක්මවා අනෝමා ගංතීරයේදී පැවිදි වූහ. අනතුරුව පිළිවෙළින් චාරිකාවේ වඩිමින් රජගහ නුවර පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කර, පාණ්ඩව පර්වතයේ වැඩසිටින විට මගධේශ්වර බිම්බිසාර රජු විසින් නාමගෝත්‍ර විමසා, "මේ රාජ්‍යය පිළිගන්නැ"යි ආරාධනා කරන ලදී. එවිට "මහාරාජයෙනි, මට රාජ්‍යයෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත, මම රාජ්‍යය අත්හැර ලෝකයාගේ යහපත පිණිස ප්‍රධන් වීර්යය වඩා ලෝකයෙහි කෙලෙස් වැස්ම ඉවත් කළ බුදු කෙනෙකු වන්නෙමියි නික්මුණෙමි"යි වදාළහ. "එසේ නම් බුදු වී ප්‍රථමයෙන් මාගේ රාජ්‍යයට වැඩම කරනු මැනව"යි රජු ප්‍රතිඥාවක් ලබා ගත්තේය. ඉන්පසු ආලාරකාලාම හා උද්දකරාමපුත්ත වෙත එළඹ ඔවුන්ගේ ධර්මයෙහි සාරයක් නොදැක, එතැනින් නික්ම උරුවෙලාවෙහි සය වසරක් දුෂ්කරක්‍රියා කළද අමා නිවන අවබෝධ කර ගැනීමට නොහැකිව, ඕලාරික ආහාර වැළඳීමෙන් ශරීරය පෝෂණය කළහ.

တဒါ စ ဥရုဝေလဂါမေ သုဇာတာ နာမ ကုဋုမ္ဗိယဓီတာ ဧကသ္မိံ နိဂြောဓရုက္ခေ ပတ္ထနမကာသိ – ‘‘သစာဟံ သမာနဇာတိကံ ကုလဃရံ ဂန္တွာ ပဌမဂဗ္ဘေ ပုတ္တံ လဘိဿာမိ, ဗလိကမ္မံ ကရိဿာမီ’’တိ. တဿာ သာ ပတ္ထနာ သမိဇ္ဈိ. သာ ဝိသာခပုဏ္ဏမဒိဝသေ ပါတောဝ ဗလိကမ္မံ ကရိဿာမီတိ ရတ္တိယာ ပစ္စူသသမယေ ဧဝ ပါယသံ ပဋိယာဒေသိ. တသ္မိံ ပါယသေ ပစ္စမာနေ မဟန္တမဟန္တာ ပုပ္ဖုဠာ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဒက္ခိဏာဝဋ္ဋာ ဟုတွာ သဉ္စရန္တိ. ဧကဖုသိတမ္ပိ ဗဟိ န ဂစ္ဆတိ. မဟာဗြဟ္မာ ဆတ္တံ ဓာရေသိ. စတ္တာရော လောကပါလာ ခဂ္ဂဟတ္ထာ အာရက္ခံ ဂဏှိံသု. သက္ကော အလာတာနိ သမာနေန္တော အဂ္ဂိံ ဇာလေသိ. ဒေဝတာ စတူသု ဒီပေသု ဩဇံ သံဟရိတွာ [Pg.88] တတ္ထ ပက္ခိပိံသု. ဗောဓိသတ္တော ဘိက္ခာစာရကာလံ အာဂမယမာနော ပါတောဝ ဂန္တွာ ရုက္ခမူလေ နိသီဒိ. ရုက္ခမူလေ သောဓနတ္ထာယ ဂတာ ဓာတီ အာဂန္တွာ သုဇာတာယ အာရောစေသိ – ‘‘ဒေဝတာ ရုက္ခမူလေ နိသိန္နာ’’တိ. သုဇာတာ, သဗ္ဗံ ပသာဓနံ ပသာဓေတွာ သတသဟဿဂ္ဃနိကေ သုဝဏ္ဏထာလေ ပါယသံ ဝဍ္ဎေတွာ အပရာယ သုဝဏ္ဏပါတိယာ ပိဒဟိတွာ ဥက္ခိပိတွာ ဂတာ မဟာပုရိသံ ဒိသွာ သဟေဝ ပါတိယာ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ယထာ မယှံ မနောရထော နိပ္ဖန္နော, ဧဝံ တုမှာကမ္ပိ နိပ္ဖဇ္ဇတူ’’တိ ဝတွာ ပက္ကာမိ.

එකල්හි උරුවෙල ගමෙහි සුජාතා නම් සිටු දියණියක් එක්තරා නුග රුකක් ඇසුරු කරමින් "ඉදින් මම සමාන කුලයකට ගොස් පළමු ගැබෙහි පුතකු ලබන්නෙම් නම් බලි පූජාවක් කරන්නෙමි"යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. ඇයගේ ඒ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් විය. ඇය වෙසක් පුන් පොහෝ දින අලුයම බලි පූජාව කරන්නෙමි යි රැයෙහි අළුයම් කාලයේදීම කිරිපිඬු පිළියෙළ කළාය. ඒ කිරිපිඬු පිසින විට ඉතා විශාල බුබුළු පැනනැගී දකුණට කැරකෙමින් හැසිරුණේය. එක බින්දුවක්වත් පිටතට නොවැගිරුණි. මහා බ්‍රහ්මයා ධවල ඡත්‍රයක් අල්ලා සිටියේය. සතර වරම් දෙවිවරු කඩු අතැතිව ආරක්ෂාව සැලසූහ. සක් දෙවිඳු දර සපයා ගිනි දැල්වීය. දෙවිවරු සතර මහා දීපයෙන් දිව්‍ය ඕජස ගෙන එහි දැමූහ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ පිඬුසිඟා වැඩම කරන වේලාව අපේක්ෂාවෙන් අලුයම වැඩම කොට රුක්මුල වැඩසිටියහ. රුක්මුල පිරිසිදු කිරීමට ගිය මෙහෙකාරියක් පැමිණ "දෙවියෙක් රුක්මුල වැඩසිටින්නේය"යි සුජාතාවට දැන්වූවාය. සුජාතාව සියලු ආභරණයෙන් සැරසී ලක්ෂයක් වටිනා රන් තලියක කිරිපිඬු වඩා, තවත් රන් තලියකින් වසා, එය හිස මත තබාගෙන ගොස් මහා පුරුෂයාණන් දැක, තලිය සමඟම උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී හස්තයෙහි තබා වැඳ, "මාගේ මනෝරථය යම් සේ ඉටු වූයේ ද, ඔබ වහන්සේගේ මනෝරථය ද එසේම ඉටු වේවා"යි පවසා නික්ම ගියාය.

ဗောဓိသတ္တော နေရဉ္ဇရာယ တီရံ ဂန္တွာ သုဝဏ္ဏထာလံ တီရေ ဌပေတွာ နှတွာ ပစ္စုတ္တရိတွာ ဧကူနပဏ္ဏာသပိဏ္ဍေ ကရောန္တော ပါယသံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ‘‘သစာဟံ အဇ္ဇ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝါမိ, ထာလံ ပဋိသောတံ ဂစ္ဆတူ’’တိ ခိပိ. ထာလံ ပဋိသောတံ ဂန္တွာ ထောကံ ဌတွာ ကာလနာဂရာဇဿ ဘဝနံ ပဝိသိတွာ တိဏ္ဏံ ဗုဒ္ဓါနံ ထာလာနိ ဥက္ခိပိတွာ အဋ္ဌာသိ.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ නේරංජරා ගංතීරයට වැඩම කොට, රන් තලිය ඉවුරේ තබා ස්නානය කොට ගොඩට වැඩම කර, කිරිපිඬු හතළිස් නවයකට බෙදා වළඳා, "ඉදින් මම අද බුදු වන්නේ නම් මේ තලිය උඩුගං බලා යේවා"යි පවසා ගඟට දැමූහ. තලිය උඩුගං බලා ගොස් මඳක් නැවතී කාල නාග රාජයාගේ භවනයට පිවිස, පෙර බුදුවරුන් තිදෙනාගේ තලියන් මත වැදී එතැන නතර විය.

မဟာသတ္တော ဝနသဏ္ဍေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကတွာ သာယနှသမယေ သောတ္တိယေန ဒိန္နာ အဋ္ဌ တိဏမုဋ္ဌိယော ဂဟေတွာ ဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ ဒက္ခိဏဒိသာဘာဂေ အဋ္ဌာသိ. သော ပဒေသော ပဒုမိနိပတ္တေ ဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ အကမ္ပိတ္ထ. မဟာသတ္တော, ‘‘အယံ မမ ဂုဏံ ဓာရေတုံ န သက္ကောတီ’’တိ ပစ္ဆိမဒိသာဘာဂံ အဂမာသိ, သောပိ တထေဝ အကမ္ပိတ္ထ. ဥတ္တရဒိသာဘာဂံ အဂမာသိ, သောပိ တထေဝ အကမ္ပိတ္ထ. ပုရတ္ထိမဒိသာဘာဂံ အဂမာသိ, တတ္ထ ပလ္လင်္ကပ္ပမာဏံ ဌာနံ သုနိခါတဣန္ဒခိလော ဝိယ နိစ္စလမဟောသိ. မဟာသတ္တော ‘‘ဣဒံ ဌာနံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ ကိလေသဘဉ္ဇနဝိဒ္ဓံသနဋ္ဌာန’’န္တိ တာနိ တိဏာနိ အဂ္ဂေ ဂဟေတွာ စာလေသိ. တာနိ စိတ္တကာရေန တူလိကဂ္ဂေန ပရိစ္ဆိန္နာနိ ဝိယ အဟေသုံ. ဗောဓိသတ္တော, ‘‘ဗောဓိံ အပ္ပတွာ ဣမံ ပလ္လင်္ကံ န ဘိန္ဒိဿာမီ’’တိ စတုရင်္ဂဝီရိယံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ နိသီဒိ.

මහාසත්වයන් වහන්සේ වනයෙහි දහවල් කාලය ගත කොට, සවස් භාගයෙහි සොත්ථිය බමුණා දුන් තණ මිටි අටක් ගෙන බෝධි මණ්ඩපයට වැඩම කර දකුණු දිශා භාගයෙහි වැඩසිටියහ. ඒ ප්‍රදේශය නෙළුම් පතක් මත ජල බින්දුවක් මෙන් කම්පනය විය. මහාසත්වයන් වහන්සේ "මේ ස්ථානය මාගේ ගුණ දරා ගැනීමට අසමර්ථය"යි සිතා බටහිර දිශා භාගයට වැඩම කළහ. එය ද එසේම කම්පනය විය. උතුරු දිශා භාගයට වැඩම කළහ. එය ද එසේම කම්පනය විය. නැගෙනහිර දිශා භාගයට වැඩම කළහ. එහි පර්යංකයක් පමණ වන ස්ථානය හොඳින් පොළොවෙහි සවි කළ ඉන්ද්‍රඛීලයක් මෙන් නිශ්චල විය. මහාසත්වයන් වහන්සේ "මේ ස්ථානය සියලු බුදුවරුන්ගේ කෙලෙස් නසන ස්ථානයයි" සිතා ඒ තණ මිටි අගින් ගෙන සැළූහ. ඒවා චිත්‍ර ශිල්පියෙකු පින්සල් තුඩින් අඳින ලද රූපයක් මෙන් මනාව සැකසුණි. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ "බුද්ධත්වයට පත් නොවී මේ පර්යංකය නොබිඳින්නෙමි"යි සිව්වැදෑරුම් වීර්යය අධිෂ්ඨාන කොට පර්යංක බැඳ වැඩසිටියහ.

တင်္ခဏညေဝ မာရော ဗာဟုသဟဿံ မာပေတွာ ဒိယဍ္ဎယောဇနသတိကံ ဂိရိမေခလံ နာမ ဟတ္ထိံ အာရုယှ နဝယောဇနံ မာရဗလံ ဂဟေတွာ အဒ္ဓက္ခိကေန ဩလောကယမာနော ပဗ္ဗတော ဝိယ အဇ္ဈောတ္ထရန္တော ဥပသင်္ကမိ. မဟာသတ္တော, ‘‘မယှံ ဒသ ပါရမိယော ပူရေန္တဿ အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော [Pg.89] ဝါ ဒေဝေါ ဝါ မာရော ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ သက္ခိ နတ္ထိ, ဝေဿန္တရတ္တဘာဝေ ပန မယှံ သတ္တသု ဝါရေသု မဟာပထဝီ သက္ခိ အဟောသိ; ဣဒါနိပိ မေ အယမေဝ အစေတနာ ကဋ္ဌကလိင်္ဂရူပမာ မဟာပထဝီ သက္ခီ’’တိ ဟတ္ထံ ပသာရေတိ. မဟာပထဝီ တာဝဒေဝ အယဒဏ္ဍေန ပဟတံ ကံသထာလံ ဝိယ ရဝသတံ ရဝသဟဿံ မုဉ္စမာနာ ဝိရဝိတွာ ပရိဝတ္တမာနာ မာရဗလံ စက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ မုဉ္စနမကာသိ. မဟာသတ္တော သူရိယေ ဓရမာနေယေဝ မာရဗလံ ဝိဓမိတွာ ပဌမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏံ, မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုံ ဝိသောဓေတွာ ပစ္ဆိမယာမေ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ ဉာဏံ ဩတာရေတွာ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ သမ္မသိတွာ အရုဏောဒယေ ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ, ‘‘မယာ အနေကကပ္ပကောဋိသတသဟဿံ အဒ္ဓါနံ ဣမဿ ပလ္လင်္ကဿ အတ္ထာယ ဝါယာမော ကတော’’တိ သတ္တာဟံ ဧကပလ္လင်္ကေန နိသီဒိ. အထေကစ္စာနံ ဒေဝတာနံ, ‘‘ကိံ နု ခေါ အညေပိ ဗုဒ္ဓတ္တကရာ ဓမ္မာ အတ္ထီ’’တိ ကင်္ခါ ဥဒပါဒိ.

එම මොහොතේම මාරයා අත් දහසක් මවාගෙන යොදුන් එකසිය පනහක් උසැති ගිරිමේඛලා නම් ඇතා පිට නැගී, නව යොදුනක් වන මාර සේනාව පිරිවරාගෙන, අඩැසින් බලමින්, පර්වතයක් මෙන් යටපත් කරමින් පැමිණියේය. මහාසත්වයන් වහන්සේ "දස පාරමිතා පුරන්නා වූ මට වෙනත් ශ්‍රමණයෙකු, බ්‍රාහ්මණයෙකු, දෙවියෙකු, මාරයෙකු හෝ බ්‍රහ්මයෙකු සාක්ෂියට නැත. එහෙත් මාගේ වෙස්සන්තර ආත්මභාවයේදී සත් වරක් මහා පෘථිවිය සාක්ෂි දැරුවාය. දැන් ද මට මේ චේතනාවක් නැති මහා පෘථිවියම සාක්ෂි වේවා"යි පවසා හස්තය දිගු කළහ. එකෙණෙහිම මහා පෘථිවිය යකඩ පොල්ලකින් තැළූ ලෝකඩ තලියක් මෙන් සිය දහස් වාරයක් මහ හඬ නගමින් ගුගුරා කැරකෙන්නට විය. මාර සේනාව සක්වල කෙළවර දක්වා පලවා හැරියේය. මහාසත්වයන් වහන්සේ සූර්යයා බැස යාමට පෙරම මාර සේනාව පරදවා, ප්‍රථම යාමයේදී පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය ද, මධ්‍යම යාමයේදී දිබ්බචක්ඛු ඥානය ද පිරිසිදු කොට, පශ්චිම යාමයේදී පටිච්චසමුප්පාදය කෙරෙහි ඥානය මෙහෙයවා, සසර පැවැත්ම හා ඉන් මිදීම පිළිබඳ චතුරාර්ය සත්‍යය මෙනෙහි කරමින් අරුණෝදයේදී බුදු බවට පත් වූහ. "මා විසින් කල්ප කෝටි ලක්ෂ ගණනක් මුළුල්ලේ මේ පර්යංකය උදෙසා වීර්යය කරන ලදී"යි සිතමින් සත් දිනක් එම පර්යංකයෙහිම වැඩසිටියහ. එවිට ඇතැම් දෙවිවරුන්ට "බුදු බව ලබා දෙන තවත් ධර්මයන් ඇද්ද?"යි සැකයක් ඇති විය.

အထ ဘဂဝါ အဋ္ဌမေ ဒိဝသေ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဒေဝတာနံ ကင်္ခံ ဉတွာ ကင်္ခါဝိဓမနတ္ထံ အာကာသေ ဥပ္ပတိတွာ ယမကပါဋိဟာရိယံ ဒဿေတွာ တာသံ ကင်္ခံ ဝိဓမိတွာ ပလ္လင်္ကတော ဤသကံ ပါစီနနိဿိတေ ဥတ္တရဒိသာဘာဂေ ဌတွာ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ ပူရိတာနံ ပါရမီနံ ဖလာဓိဂမဋ္ဌာနံ ပလ္လင်္ကဉ္စေဝ ဗောဓိရုက္ခဉ္စ အနိမိသေဟိ အက္ခီဟိ ဩလောကယမာနော သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသိ, တံ ဌာနံ အနိမိသစေတိယံ နာမ ဇာတံ.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අටවන දිනයේදී සමාපත්තියෙන් නැගිට, දෙවියන්ගේ සැකය දැන එය දුරු කරනු පිණිස අහසට පැන නැගී යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය දැක්වූහ. ඔවුන්ගේ සැකය දුරු කොට පර්යංකයට මඳක් ඊසාන දිශා භාගයේ වැඩසිට, සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් පුරා පිරූ පාරමිතාවන්ගේ ප්‍රතිඵලය ලැබූ ස්ථානය වූ පර්යංකය ද බෝධි වෘක්ෂය ද දෙස නොපියවුණු නෙතින් බලා සිටිමින් සත් දිනක් ගත කළහ. ඒ ස්ථානය අනිමිස චේතිය නම් විය.

အထ ပလ္လင်္ကဿ စ ဌိတဋ္ဌာနဿ စ အန္တရာ ပုရတ္ထိမပစ္ဆိမတော အာယတေ ရတနစင်္ကမေ စင်္ကမန္တော သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသိ, တံ ဌာနံ ရတနစင်္ကမစေတိယံ နာမ ဇာတံ. တတော ပစ္ဆိမဒိသာဘာဂေ ဒေဝတာ ရတနဃရံ မာပယိံသု, တတ္ထ ပလ္လင်္ကေန နိသီဒိတွာ အဘိဓမ္မပိဋကံ ဝိသေသတော စေတ္ထ အနန္တနယသမန္တပဋ္ဌာနံ ဝိစိနန္တော သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသိ, တံ ဌာနံ ရတနဃရစေတိယံ နာမ ဇာတံ. ဧဝံ ဗောဓိသမီပေယေဝ စတ္တာရိ သတ္တာဟာနိ ဝီတိနာမေတွာ ပဉ္စမေ သတ္တာဟေ ဗောဓိရုက္ခမူလာ ယေန အဇပါလနိဂြောဓော တေနုပသင်္ကမိ, တတြာပိ ဓမ္မံ ဝိစိနန္တောယေဝ ဝိမုတ္တိသုခဉ္စ ပဋိသံဝေဒေန္တော နိသီဒိ, ဓမ္မံ ဝိစိနန္တော စေတ္ထ ဧဝံ အဘိဓမ္မေ နယမဂ္ဂံ သမ္မသိ – ပဌမံ ဓမ္မသင်္ဂဏီပကရဏံ နာမ, တတော ဝိဘင်္ဂပကရဏံ, ဓာတုကထာပကရဏံ, ပုဂ္ဂလပညတ္တိပကရဏံ, ကထာဝတ္ထု နာမ ပကရဏံ, ယမကံ နာမ ပကရဏံ, တတော မဟာပကရဏံ ပဋ္ဌာနံ နာမာတိ.

ඉන් අනතුරුව, වජ්‍රාසනයත් (පලඟත්) බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි ස්ථානයත් අතර නැගෙනහිර හා බටහිර දිශා ඔස්සේ විහිදුණු දිගු රත්න සක්මනෙහි සක්මන් කරමින් සත් දිනක් ගත කළ සේක. එම ස්ථානය 'රත්නචංක්‍රම චෛත්‍යය' නම් විය. ඉන්පසු, එහි බටහිර දිශාවෙහි දෙවිවරු රත්නමය මන්දිරයක් (රන්ගෙයක්) මවා දුන්හ. එහි පලක් බැඳ වැඩසිටිමින් අභිධර්ම පිටකය, විශේෂයෙන් ම එහි එන අනන්ත වූ නය ඇති සමන්ත පට්ඨාන මහා ප්‍රකරණය මෙනෙහි කරමින් සත් දිනක් ගත කළ සේක. එම ස්ථානය 'රත්නඝර චෛත්‍යය' නම් විය. මෙලෙස බෝධි මණ්ඩපය සමීපයේ ම සති හතරක් ගත කොට, පස්වන සතියෙහි බෝධි මූලයෙන් පිටත්ව අජපාල නුග රුක වෙත වැඩම කළ සේක. එහි ද අභිධර්ම ධර්මය මෙනෙහි කරමින් ම විමුක්ති සුවය විඳිමින් වැඩසිටි සේක. එහිදී අභිධර්මය මෙනෙහි කිරීමේ දී උන්වහන්සේ මෙසේ අභිධර්මයේ නය මාර්ගයන් මෙනෙහි කළ සේක: පළමුව ධම්මසංගණී ප්‍රකරණය ද, ඉන්පසු විභංග ප්‍රකරණය, ධාතුකථා ප්‍රකරණය, පුග්ගලපඤ්ඤත්ති ප්‍රකරණය, කථාවත්ථු ප්‍රකරණය, යමක ප්‍රකරණය සහ ඉන්පසු මහා ප්‍රකරණය වූ පට්ඨාන ප්‍රකරණය ද යනුවෙන් මෙනෙහි කළ බව දත යුතුය.

တတ္ထဿ [Pg.90] သဏှသုခုမပဋ္ဌာနမှိ စိတ္တေ ဩတိဏ္ဏေ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇိ; ပီတိယာ ဥပ္ပန္နာယ လောဟိတံ ပသီဒိ, လောဟိတေ ပသန္နေ ဆဝိ ပသီဒိ. ဆဝိယာ ပသန္နာယ ပုရတ္ထိမကာယတော ကူဋာဂါရာဒိပ္ပမာဏာ ရသ္မိယော ဥဋ္ဌဟိတွာ အာကာသေ ပက္ခန္ဒဆဒ္ဒန္တနာဂကုလံ ဝိယ ပါစီနဒိသာယ အနန္တာနိ စက္ကဝါဠာနိ ပက္ခန္ဒာ, ပစ္ဆိမကာယတော ဥဋ္ဌဟိတွာ ပစ္ဆိမဒိသာယ, ဒက္ခိဏံသကူဋတော ဥဋ္ဌဟိတွာ ဒက္ခိဏဒိသာယ, ဝါမံသကူဋတော ဥဋ္ဌဟိတွာ ဥတ္တရဒိသာယ အနန္တာနိ စက္ကဝါဠာနိ ပက္ခန္ဒာ, ပါဒတလေဟိ ပဝါဠင်္ကုရဝဏ္ဏာ ရသ္မိယော နိက္ခမိတွာ မဟာပထဝိံ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ဥဒကံ ဒွိဓာ ဘိန္ဒိတွာ ဝါတက္ခန္ဓံ ပဒါလေတွာ အဇဋာကာသံ ပက္ခန္ဒာ, သီသတော သမ္ပရိဝတ္တိယမာနံ မဏိဒါမံ ဝိယ နီလဝဏ္ဏာ ရသ္မိဝဋ္ဋိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဆ ဒေဝလောကေ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ နဝ ဗြဟ္မလောကေ ဝေဟပ္ဖလေ ပဉ္စ သုဒ္ဓါဝါသေ စ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ စတ္တာရော အာရုပ္ပေ အတိက္ကမ္မ အဇဋာကာသံ ပက္ခန္ဒာ. တသ္မိံ ဒိဝသေ အပရိမာဏေသု စက္ကဝါဠေသု အပရိမာဏာ သတ္တာ သဗ္ဗေ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာဝ အဟေသုံ. တံ ဒိဝသဉ္စ ပန ဘဂဝတော သရီရာ နိက္ခန္တာ ယာဝဇ္ဇဒိဝသာပိ တာ ရသ္မိယော အနန္တာ လောကဓာတုယော ဂစ္ဆန္တိယေဝ.

එහිදී, උන්වහන්සේගේ සිත අතිශය සියුම් වූ පට්ඨාන ධර්මය වෙත යොමු වූ කල්හි මහත් වූ පීතියක් උපන්නේ ය. පීතිය උපන් කල්හි රුධිරය ප්‍රසන්න (පිරිසිදු) විය. රුධිරය ප්‍රසන්න වූ කල්හි සිරුරේ සම පැහැපත් විය. සම ප්‍රසන්න වීම නිසා ශරීරයේ ඉදිරිපසින් මහා ප්‍රාසාද වැනි රශ්මි මාලාවන් පැන නැගී ඡද්දන්ත ඇත් පන්තියක් මෙන් අහසට පැන නැගී පෙරදිග දිශාවේ අනන්ත සක්වළවල් කරා විහිදී ගියේ ය. ශරීරයේ පසුපසින් නික්මුණු රශ්මීන් බටහිර දෙසට ද, දකුණු උරහිසින් නික්මුණු රශ්මීන් දකුණු දෙසට ද, වම් උරහිසින් නික්මුණු රශ්මීන් උතුරු දෙසට ද විහිදී ගොස් අනන්ත සක්වළවල් ආලෝකවත් කළේ ය. පා පතුල්වලින් ළපටි පබළු වැනි පැහැ ඇති රශ්මීන් නික්ම මහා පෘථිවිය විනිවිද යමින්, ජලය දෙබෑ කරමින්, වායු ස්කන්ධය පළාගෙන අජටාකාශය දක්වා විහිදී ගියේ ය. හිසෙන් මැනවින් වට කරන ලද මැණික් දමක් මෙන් නිල් පැහැති රශ්මි වළල්ලක් පැන නැගී සදෙව් ලොව ද විනිවිද ගොස් නව බඹ ලොව ද වේහප්ඵල බඹ ලොව ද පංච සුද්ධාවාස ද විනිවිද යමින් සිව් අරූප ලෝකයන් ද ඉක්මවා අජටාකාශය කරා විහිදුණේ ය. එදින අප්‍රමාණ සක්වළවල සිටි අප්‍රමාණ වූ සියලු සත්වයෝ රන්වන් පැහැති වූහ. එදින භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරයෙන් නික්මුණු ඒ රශ්මි මාලාවෝ අද දක්වා ද අනන්ත ලෝක ධාතූන් කරා විහිදෙමින් ම පවතිති.

ဧဝံ ဘဂဝါ အဇပါလနိဂြောဓေ သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေတွာ တတော အပရံ သတ္တာဟံ မုစလိန္ဒေ နိသီဒိ, နိသိန္နမတ္တဿေဝ စဿ သကလံ စက္ကဝါဠဂဗ္ဘံ ပူရေန္တော မဟာအကာလမေဃော ဥဒပါဒိ. ဧဝရူပေါ ကိရ မဟာမေဃော ဒွီသုယေဝ ကာလေသု ဝဿတိ စက္ကဝတ္တိမှိ ဝါ ဥပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ ဝါ. ဣဓ ဗုဒ္ဓကာလေ ဥဒပါဒိ. တသ္မိံ ပန ဥပ္ပန္နေ မုစလိန္ဒော နာဂရာဇာ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ မေဃော သတ္ထရိ မယှံ ဘဝနံ ပဝိဋ္ဌမတ္တေဝ ဥပ္ပန္နော, ဝါသာဂါရမဿ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. သော သတ္တရတနမယံ ပါသာဒံ နိမ္မိနိတုံ သက္ကောန္တောပိ ဧဝံ ကတေ မယှံ မဟပ္ဖလံ န ဘဝိဿတိ, ဒသဗလဿ ကာယဝေယျာဝစ္စံ ကရိဿာမီတိ မဟန္တံ အတ္တဘာဝံ ကတွာ သတ္ထာရံ သတ္တက္ခတ္တုံ ဘောဂေဟိ ပရိက္ခိပိတွာ ဥပရိ ဖဏံ ဓာရေသိ. ပရိက္ခေပဿ အန္တော ဩကာသော ဟေဋ္ဌာ လောဟပါသာဒပ္ပမာဏော အဟောသိ. ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတေန ဣရိယာပထေန သတ္ထာ ဝိဟရိဿတီတိ နာဂရာဇဿ အဇ္ဈာသယော အဟောသိ. တသ္မာ ဧဝံ မဟန္တံ ဩကာသံ ပရိက္ခိပိ. မဇ္ဈေ ရတနပလ္လင်္ကော ပညတ္တော ဟောတိ, ဥပရိ သုဝဏ္ဏတာရကဝိစိတ္တံ သမောသရိတဂန္ဓဒါမကုသုမဒါမစေလဝိတာနံ အဟောသိ. စတူသု ကောဏေသု ဂန္ဓတေလေန ဒီပါ ဇလိတာ, စတူသု ဒိသာသု ဝိဝရိတွာ စန္ဒနကရဏ္ဍကာ [Pg.91] ဌပိတာ. ဧဝံ ဘဂဝါ တံ သတ္တာဟံ တတ္ထ ဝီတိနာမေတွာ တတော အပရံ သတ္တာဟံ ရာဇာယတနေ နိသီဒိ.

මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අජපාල නුග රුක් මූලයෙහි සත් දිනක් ගත කොට, ඉන්පසු තවත් සත් දිනක් මුචලින්ද රුක් මූලයෙහි වැඩසිටි සේක. උන්වහන්සේ එහි වැඩසිටි කෙණෙහි ම මුළු සක්වළ ගැබ ම පුරවමින් මහා අකාල මේඝයක් පැන නැගුණේ ය. මෙවැනි මහා වැසි වසින්නේ සක්විති රජෙකු උපන් කල්හි හෝ බුදු කෙනෙකු පහළ වූ කල්හි හෝ යන අවස්ථා දෙකේ දී පමණක් බව කියනු ලැබේ. මෙහිදී එය බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි සිදු විය. එකල්හි මුචලින්ද නා රජු මෙසේ සිතී ය: "මාගේ වාසභවනයට ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩි කෙණෙහි ම මේ මහා වැස්ස හටගත්තේ ය. උන්වහන්සේට වැඩසිටීමට ආවරණයක් පිළියෙල කිරීම සුදුසු ය." ඔහුට සත්රුවන් මය ප්‍රාසාදයක් මැවීමට ශක්තිය තිබුණ ද, "මෙසේ කිරීමෙන් මට මහා ඵලයක් නොලැබෙනු ඇත. මම දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේට ශරීරයෙන් ම සේවයක් කරන්නෙමි" යි සිතා, මහා ආත්මභාවයක් මවාගෙන, ශාස්තෘන් වහන්සේ වටා සත් වරක් දරණ වැලින් වෙළී, ඉහළින් පෙණය දරා සිටියේ ය. ඒ දරණ ඇතුළත අවකාශය ලක්දිව ලෝවාමහාපායේ පහළ මාලය තරම් විශාල විය. "ශාස්තෘන් වහන්සේ තමන් කැමති කැමති ඉරියව්වකින් වැඩසිටිනු ඇතැ" යි නා රජුගේ අදහස විය. ඒ නිසා එතරම් විශාල ඉඩක් වට කරමින් සිටියේ ය. එහි මධ්‍යයෙහි රත්න පලඟක් පනවන ලද අතර, ඉහළින් රන් තරුවලින් විසිතුරු කරන ලද, සුවඳ මල් දම් හා පටපිළි වියනක් විය. සිව් කොණෙහි සුවඳ තෙල් පහන් දැල්වුණු අතර සිව් දිශාවෙහි විවෘත කරන ලද සඳුන් කරඬු තබන ලදී. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම සතිය එහි ගත කොට, ඉන් අනතුරුව තවත් සතියක් රාජායතන රුක් මූලයෙහි වැඩසිටි සේක.

အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ သက္ကေန ဒေဝါနမိန္ဒေန အာဘတံ ဒန္တကဋ္ဌဉ္စ ဩသဓဟရီတကဉ္စ ခါဒိတွာ မုခံ ဓောဝိတွာ စတူဟိ လောကပါလေဟိ ဥပနီတေ ပစ္စဂ္ဃေ သေလမယေ ပတ္တေ တပုဿဘလ္လိကာနံ ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ပုန ပစ္စာဂန္တွာ အဇပါလနိဂြောဓေ နိသိန္နဿ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏော အယံ ဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ.

එම සතියේ දී, සක් දෙවිඳුන් විසින් ගෙන එන ලද දැහැටි ද ඖෂධීය අරළු ද වළඳා, මුඛය සෝදා පිරිසිදු කරගෙන, සතර වරම් දෙවිවරුන් විසින් පූජා කරන ලද අගනා ගල් පාත්‍රයෙහි තපුස්ස හා භල්ලික යන වෙළෙඳ දෙබෑයන් විසින් පූජා කළ විළඳ හා මී පිඬු දානය වළඳා, නැවත අජපාල නුග රුක් මූලයට වැඩම කර වැඩසිටින බුදුරජාණන් වහන්සේට සියලු බුදුවරුන්ගේ සිරිතක් වූ "මම පළමුව කාහට ධර්මය දේශනා කරම් ද?" යනාදී වූ මේ කල්පනාව උපන්නේ ය.

တတ္ထ ပဏ္ဍိတောတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော. ဝိယတ္တောတိ ဝေယျတ္တိယေန သမန္နာဂတော. မေဓာဝီတိ ဌာနုပ္ပတ္တိယာ ပညာယ သမန္နာဂတော. အပ္ပရဇက္ခဇာတိကောတိ သမာပတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ နိက္ကိလေသဇာတိကော ဝိသုဒ္ဓသတ္တော. အာဇာနိဿတီတိ သလ္လက္ခေဿတိ ပဋိဝိဇ္ဈိဿတိ. ဉာဏဉ္စ ပန မေတိ မယှမ္ပိ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇိ. ဘဂဝါ ကိရ ဒေဝတာယ ကထိတေနေဝ နိဋ္ဌံ အဂန္တွာ သယမ္ပိ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဩလောကေန္တော ဣတော သတ္တမဒိဝသမတ္ထကေ ကာလံ ကတွာ အာကိဉ္စညာယတနေ နိဗ္ဗတ္တောတိ အဒ္ဒသ. တံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ဉာဏဉ္စ ပန မေ ဒဿနံ ဥဒပါဒီ’’တိ. မဟာဇာနိယောတိ သတ္တဒိဝသဗ္ဘန္တရေ ပတ္တဗ္ဗမဂ္ဂဖလတော ပရိဟီနတ္တာ မဟတီ ဇာနိ အဿာတိ မဟာဇာနိယော. အက္ခဏေ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ဂန္တွာ ဒေသိယမာနံ ဓမ္မမ္ပိဿ သောတုံ သောတပ္ပသာဒေါ နတ္ထိ, ဣဓ ဓမ္မဒေသနဋ္ဌာနံ အာဂမနပါဒါပိ နတ္ထိ, ဧဝံ မဟာဇာနိယော ဇာတောတိ ဒဿေတိ. အဘိဒေါသကာလင်္ကတောတိ အဍ္ဎရတ္တေ ကာလင်္ကတော. ဉာဏဉ္စ ပန မေတိ မယှမ္ပိ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဥဒပါဒိ. ဣဓာပိ ကိရ ဘဂဝါ ဒေဝတာယ ဝစနေန သန္နိဋ္ဌာနံ အကတွာ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဩလောကေန္တော ‘‘ဟိယျော အဍ္ဎရတ္တေ ကာလင်္ကတွာ ဥဒကော ရာမပုတ္တော နေဝသညာနာသညာယတနေ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ အဒ္ဒသ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. သေသံ ပုရိမနယသဒိသမေဝ. ဗဟုကာရာတိ ဗဟူပကာရာ. ပဓာနပဟိတတ္တံ ဥပဋ္ဌဟိံသူတိ ပဓာနတ္ထာယ ပေသိတတ္တဘာဝံ ဝသနဋ္ဌာနေ ပရိဝေဏသမ္မဇ္ဇနေန ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ အနုဗန္ဓနေန မုခေါဒကဒန္တကဋ္ဌဒါနာဒိနာ စ ဥပဋ္ဌဟိံသု. ကေ ပန တေ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ နာမ? ယေတေ –

එහි 'පණ්ඩිත' (paṇḍito) යනු පාණ්ඩිතයෙන් (එනම් සමාපත්ති ලැබීමෙන් ඇති වූ අවබෝධයෙන් හෝ බහුශ්‍රැත භාවයෙන්) යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. 'වියත්ත' (viyatto) යනු ව්‍යුත්පන්න භාවයෙන් (ප්‍රඥාවේ මෝරා ගිය බවෙන්) යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. 'මේධාවී' (medhāvī) යනු කාරණා අවබෝධ කරගැනීමේ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. 'අප්පරජක්ඛජාතික' (apparajakkhajātiko) යනු සමාපත්තියෙන් කෙලෙසුන් යටපත් කළ බැවින් කෙලෙස් රහිත වූ ස්වභාවයක් ඇති, පිරිසිදු සත්ත්වයා ය. 'ආජානිස්සති' (ājānissatī) යනු වටහා ගනු ඇත, ප්‍රතිවේධ කරනු ඇත යන්නයි. 'ඤාණඤ්ච පන මේ' (ñāṇañca pana me) යනු මට ද සර්වඥතා ඥානය පහළ විය යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේවතාවා පැවසූ වචනයෙන් පමණක්ම නිශ්චය නොකර, තමන් වහන්සේ ද සර්වඥතා ඥානයෙන් බලන සේක්, මෙයින් සත්වැනි දිනට පූර්වයෙහි (ආළාර කාලාම) කළුරිය කර ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි උපන් බව දුටු සේක. එය අරභයා 'ඤාණඤ්ච පන මේ දස්සනං උදපාදි' යි වදාළ සේක. 'මහාජානිය' (mahājāniyo) යනු සත් දිනක් ඇතුළත ලැබිය යුතු මඟඵලවලින් පිරිහී ගිය බැවින් ඔහුට මහා පිරිහීමක් (අලාභයක්) ඇති විය යන්නයි. අක්ෂණයක (නිසි කල නොවන තැනක) උපන් බැවින්, එහි ගොස් දේශනා කරනු ලබන ධර්මය ඇසීමට ඔහුට සෝත ප්‍රසාදයක් නැත, එබැවින් ඔහුට මහා අලාභයක් වූ බව දක්වයි. 'අභිදෝසකාලංකත' (abhidosakālaṅkato) යනු ඊයේ මධ්‍යම රාත්‍රියේ කළුරිය කළ බවයි. 'ඤාණඤ්ච පන මේ' (ñāṇañca pana me) යනු මට ද සර්වඥතා ඥානය පහළ විය යන්නයි. මෙහිදී ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේවතාවාගේ වචනයෙන්ම නිශ්චය නොකර සර්වඥතා ඥානයෙන් බලන සේක්, 'ඊයේ මධ්‍යම රාත්‍රියේ රාම පුත්‍ර උදක කළුරිය කර නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයෙහි උපන් බව' දුටු සේක. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක. ඉතිරිය පෙර ක්‍රමය හා සමානයි. 'බහුකාරා' (bahūkārā) යනු බොහෝ උපකාර ඇති බවයි. 'පධානපහිතත්තං උපට්ඨහිංසු' (padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsū) යනු ප්‍රධන් වීර්යය සඳහා යොමු කළ සිත් ඇති බෝසතුන් හට උන්වහන්සේ වැඩසිටි ස්ථානය අතුපතු ගෑමෙන් ද, පාත්‍ර සිවුරු පිළිගැනීමෙන් හා පසුපස යාමෙන් ද, මුඛ සෝදන පැන් සහ දැවටු දීමෙන් ද උපස්ථාන කළහ. ඒ පස්වග මහණුන් කවුරුහු ද යත්;

ရာမော [Pg.92] ဓဇော လက္ခဏော ဇောတိမန္တိ,ယညော သုဘောဇော သုယာမော သုဒတ္တော;

ဧတေ တဒါ အဋ္ဌ အဟေသုံ ဗြာဟ္မဏာ,ဆဠင်္ဂဝါ မန္တံ ဝိယာကရိံသူတိ.

රාම, ධජ, ලක්ඛණ, ජෝතිමන්ත, යඤ්ඤ, සුභෝජ, සුයාම සහ සුදත්ත යන මොවුහු එකල (ලක්ෂණ පරීක්ෂා කළ) බ්‍රාහ්මණයෝ අටදෙනා වූහ. ඔවුහු සය අංගයන්ගෙන් යුත් වේදය දැන මන්ත්‍ර විමසා ලක්ෂණ පල ප්‍රකාශ කළහ.

ဗောဓိသတ္တဿ ဇာတကာလေ သုပိနပဋိဂ္ဂါဟကာ စေဝ လက္ခဏပဋိဂ္ဂါဟကာ စ အဋ္ဌ ဗြာဟ္မဏာ. တေသု တယော ဒွေဓာ ဗျာကရိံသု – ‘‘ဣမေဟိ လက္ခဏေဟိ သမန္နာဂတော အဂါရံ အဇ္ဈာဝသမာနော ရာဇာ ဟောတိ စက္ကဝတ္တီ, ပဗ္ဗဇမာနော ဗုဒ္ဓေါ’’တိ. ပဉ္စ ဗြာဟ္မဏာ ဧကံသဗျာကရဏာ အဟေသုံ – ‘‘ဣမေဟိ လက္ခဏေဟိ သမန္နာဂတော အဂါရေ န တိဋ္ဌတိ, ဗုဒ္ဓေါဝ ဟောတီ’’တိ. တေသု ပုရိမာ တယော ယထာမန္တပဒံ ဂတာ, ဣမေ ပန ပဉ္စ မန္တပဒံ အတိက္ကန္တာ. တေ အတ္တနာ လဒ္ဓံ ပုဏ္ဏပတ္တံ ဉာတကာနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ‘‘အယံ မဟာပုရိသော အဂါရံ န အဇ္ဈာဝသိဿတိ, ဧကန္တေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ နိဗ္ဗိတက္ကာ ဗောဓိသတ္တံ ဥဒ္ဒိဿ သမဏပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတာ. တေသံ ပုတ္တာတိပိ ဝဒန္တိ. တံ အဋ္ဌကထာယ ပဋိက္ခိတ္တံ.

බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ උපන් කල්හි සිහින පල පවසන්නා වූ ද ලක්ෂණ පල පවසන්නා වූ ද බ්‍රාහ්මණයෝ අටදෙනෙක් වූහ. ඔවුන් අතුරින් තිදෙනෙක් දෙපැත්තකට කරුණු පවසමින්, 'මෙම ලක්ෂණවලින් යුත් උතුමා ගිහිගෙයි වසන්නේ නම් සක්විති රජ වන්නේය, පැවිදි වන්නේ නම් බුදු වන්නේය' යි ප්‍රකාශ කළහ. බ්‍රාහ්මණයන් පස්දෙනෙක් 'මෙම ලක්ෂණවලින් යුත් උතුමා ගිහිගෙයි නොරැඳෙන්නේමය, ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නේමය' යි ඒකාන්ත කොට ප්‍රකාශ කළහ. ඔවුන්ගෙන් පෙර කී තිදෙනා මන්ත්‍ර පාඨයන්ට අනුකූලව අර්ථ පැවසූ අතර, මෙම පස්දෙනා මන්ත්‍ර පාඨයන් ඉක්මවා ගොස් ඒකාන්තව බුදු වන බව පැවසූහ. ඔවුහු තමන්ට (ලක්ෂණ කීමෙන් පසු) ලැබුණු පූජාවන් නෑයන්ට පවරා දී, 'මේ මහා පුරුෂයා ගිහිගෙයි නොවසන්නේමය, ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නේමය' යි සැකයකින් තොරව බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ උදෙසා ශ්‍රමණ පැවිද්දෙන් පැවිදි වූහ. මොවුන් ඒ ලක්ෂණ පරීක්ෂා කළ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ පුත්‍රයන් යැයි ද සමහරු කියති. එහෙත් එය මහා අට්ඨකථාවෙහි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත.

ဧတေ ကိရ ဒဟရကာလေယေဝ ဗဟူ မန္တေ ဇာနိံသု, တသ္မာ တေ ဗြာဟ္မဏာ အာစရိယဋ္ဌာနေ ဌပယိံသု. တေ ပစ္ဆာ အမှေဟိ ပုတ္တဒါရဇဋံ ဆဍ္ဍေတွာ န သက္ကာ ဘဝိဿတိ ပဗ္ဗဇိတုန္တိ ဒဟရကာလေယေဝ ပဗ္ဗဇိတွာ ရမဏီယာနိ သေနာသနာနိ ပရိဘုဉ္ဇန္တာ ဝိစရိံသု. ကာလေန ကာလံ ပန ‘‘ကိံ, ဘော, မဟာပုရိသော မဟာဘိနိက္ခမနံ နိက္ခန္တော’’တိ ပုစ္ဆန္တိ. မနုဿာ, ‘‘ကုဟိံ တုမှေ မဟာပုရိသံ ပဿိဿထ, တီသု ပါသာဒေသု တိဝိဓနာဋကမဇ္ဈေ ဒေဝေါ ဝိယ သမ္ပတ္တိံ အနုဘောတီ’’တိ ဝဒန္တိ. တေ သုတွာ, ‘‘န တာဝ မဟာပုရိသဿ ဉာဏံ ပရိပါကံ ဂစ္ဆတီ’’တိ အပ္ပောဿုက္ကာ ဝိဟရိံသုယေဝ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဘဂဝါ, ‘‘ဗဟုကာရာ ခေါ ဣမေ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ’’တိ အာဟ? ကိံ ဥပကာရကာနံယေဝ ဧသ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, အနုပကာရကာနံ န ဒေသေတီတိ? နော န ဒေသေတိ. ပရိစယဝသေန ဟေသ အာဠာရဉ္စေဝ ကာလာမံ ဥဒကဉ္စ ရာမပုတ္တံ ဩလောကေသိ. ဧတသ္မိံ ပန ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တေ ဌပေတွာ အညာသိကောဏ္ဍညံ ပဌမံ ဓမ္မံ သစ္ဆိကာတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. ကသ္မာ? တထာဝိဓဥပနိဿယတ္တာ.

මොවුහු තරුණ කලදීම බොහෝ මන්ත්‍රයන් දැන සිටි බැවින්, ඒ බ්‍රාහ්මණයන් ආචාර්යවරුන් ලෙස සැලකූහ. ඔවුහු පසුව 'අපට අඹුදරුවන් නැමති බැඳීම අත්හැර පැවිදි වීමට නොහැකි වනු ඇතැයි' සිතා තරුණ කලදීම පැවිදි වී රමණීය සේනාසන පරිභෝග කරමින් වාසය කළහ. කලින් කලට 'භවත්නි, මහා පුරුෂයා මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කළේ ද?' යි විමසති. මිනිස්සු 'ඔබ වහන්සේලා මහා පුරුෂයා කොහේ දකින්න ද? උන්වහන්සේ මාලිගා තුනෙහි තෙවැදෑරුම් නාටක මධ්‍යයෙහි දෙවියෙකු මෙන් සැපත් අනුභව කරති' යි පවසති. එය අසා 'තවමත් මහා පුරුෂයාගේ ඥානය මෝරා නැතැයි' සිතා උදාසීනව වාසය කළහ. මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මේ පස්වග මහණුන් මට බොහෝ උපකාරී වූහ' යි වදාළේ කුමන හේතුවක් නිසා ද? උන්වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන්නේ උපකාර කළ අයට පමණක් ද? උපකාර නොකළ අයට දේශනා නොකරන්නේ ද? නැත, එසේ නොවේ. ඇසුරු කළ බැවින් උන්වහන්සේ පළමුව ආළාර කාලාම සහ රාම පුත්‍ර උදක ගැන බැලූහ. එහෙත් මෙම බුද්ධ ක්ෂේත්‍රයෙහි අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් හැර මුලින්ම ධර්මය අවබෝධ කරගැනීමට සමත් වෙනත් අයෙකු නැත. ඒ මන්ද? ඒ හා සමාන වූ (මුලින්ම ධර්මය අවබෝධ කිරීමට අවශ්‍ය) උපනිශ්‍රය සම්පත්තියක් උන්වහන්සේට ඇති බැවිනි.

ပုဗ္ဗေ [Pg.93] ကိရ ပုညကရဏကာလေ ဒွေ ဘာတရော အဟေသုံ. တေ ဧကတောဝ သဿံ အကံသု. တတ္ထ ဇေဋ္ဌကဿ ‘‘ဧကသ္မိံ သဿေ နဝဝါရေ အဂ္ဂသဿဒါနံ မယာ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ အဟောသိ. သော ဝပ္ပကာလေ ဗီဇဂ္ဂံ နာမ ဒတွာ ဂဗ္ဘကာလေ ကနိဋ္ဌေန သဒ္ဓိံ မန္တေသိ – ‘‘ဂဗ္ဘကာလေ ဂဗ္ဘံ ဖာလေတွာ ဒဿာမာ’’တိ. ကနိဋ္ဌော ‘‘တရုဏသဿံ နာသေတုကာမောသီ’’တိ အာဟ. ဇေဋ္ဌော ကနိဋ္ဌဿ အနနုဝတ္တနဘာဝံ ဉတွာ ခေတ္တံ ဝိဘဇိတွာ အတ္တနော ကောဋ္ဌာသတော ဂဗ္ဘံ ဖာလေတွာ ခီရံ နီဟရိတွာ သပ္ပိဖာဏိတေဟိ ယောဇေတွာ အဒါသိ, ပုထုကကာလေ ပုထုကံ ကာရေတွာ အဒါသိ, လာယနေ လာယနဂ္ဂံ ဝေဏိကရဏေ ဝေဏဂ္ဂံ ကလာပါဒီသု ကလာပဂ္ဂံ ခဠဂ္ဂံ ဘဏ္ဍဂ္ဂံ ကောဋ္ဌဂ္ဂန္တိ ဧဝံ ဧကသဿေ နဝဝါရေ အဂ္ဂဒါနံ အဒါသိ. ကနိဋ္ဌော ပနဿ ဥဒ္ဓရိတွာ အဒါသိ, တေသု ဇေဋ္ဌော အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရော ဇာတော, ကနိဋ္ဌော သုဘဒ္ဒပရိဗ္ဗာဇကော. ဣတိ ဧကသ္မိံ သဿေ နဝန္နံ အဂ္ဂဒါနာနံ ဒိန္နတ္တာ ဌပေတွာ ထေရံ အညော ပဌမံ ဓမ္မံ သစ္ဆိကာတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. ‘‘ဗဟုကာရာ ခေါ ဣမေ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ’’တိ ဣဒံ ပန ဥပကာရာနုဿရဏမတ္တကေနေဝ ဝုတ္တံ.

පෙර පින්කම් කළ කාලයක සහෝදරයන් දෙදෙනෙක් වූහ. ඔවුහු එක්ව ගොවිතැන් කළහ. එහිදී වැඩිමහල් සොහොයුරාට 'එක් අස්වැන්නකදී නව වාරයක් අග්‍ර දානය දිය යුතුය' යි අදහසක් ඇති විය. ඔහු වැපිරූ කාලයේ බීජ අග්‍රය දන් දී, ගැබ් ගත් (කරල් මෝරන) කාලයේදී බාල සොහොයුරා සමඟ සාකච්ඡා කරමින්, 'කරල් මෝරන කාලයේ කරල් පලා (කිරි ලබාගෙන) දන් දෙමු' යි කීවේය. බාලයා 'ඔබ ළපටි අස්වැන්න විනාශ කිරීමට කැමති දැයි' ඇසීය. වැඩිමහල් සොහොයුරා බාලයාගේ අකමැත්ත දැන කුඹුර බෙදාගෙන, තම කොටසෙන් කරල් පලා කිරි ගෙන ගිතෙල් හා පැණි මිශ්‍ර කර දන් දුන්නේය. පසුව අස්වැන්න මෝරන විට අලුත් සහල් (පුථුක) දන් දුන්නේය. අස්වැන්න කැපීමේදී, මිටි බැඳීමේදී, පෑහීමේදී, කමතේදී ආදී වශයෙන් එක් අස්වැන්නකින් නව වාරයක් අග්‍ර දානය දුන්නේය. ඔහුගේ බාල සොහොයුරා අස්වැන්න අවසානයේ දන් දුන්නේය. ඔවුන් අතරින් වැඩිමහල් සොහොයුරා අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වූ අතර බාල සොහොයුරා සුභද්ද පරිබ්‍රාජකයා විය. මෙසේ එක් අස්වැන්නක නව වාරයක් අග්‍ර දානය දුන් බැවින් ඒ තෙරුන් හැර මුලින්ම ධර්මය අවබෝධ කරගැනීමට සමත් වෙනත් අයෙකු නැත. 'මේ පස්වග මහණුන් මට බොහෝ උපකාරී වූහ' යි වදාළේ කළ උපකාර සිහිපත් කිරීමක් වශයෙනි.

ဣသိပတနေ မိဂဒါယေတိ တသ္မိံ ကိရ ပဒေသေ အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓါ ဂန္ဓမာဒနပဗ္ဗတေ သတ္တာဟံ နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဝီတိနာမေတွာ နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာယ နာဂလတာဒန္တကဋ္ဌံ ခါဒိတွာ အနောတတ္တဒဟေ မုခံ ဓောဝိတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အာကာသေန အာဂန္တွာ နိပတန္တိ. တတ္ထ စီဝရံ ပါရုပိတွာ နဂရေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကတဘတ္တကိစ္စာ ဂမနကာလေပိ တတောယေဝ ဥပ္ပတိတွာ ဂစ္ဆန္တိ. ဣတိ ဣသယော ဧတ္ထ နိပတန္တိ ဥပ္ပတန္တိ စာတိ တံ ဌာနံ ဣသိပတနန္တိ သင်္ခံ ဂတံ. မိဂါနံ ပန အဘယတ္ထာယ ဒိန္နတ္တာ မိဂဒါယောတိ ဝုစ္စတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ’’တိ.

'ඉසිපතන මිගදායේ' යනු: ඒ ප්‍රදේශයෙහි බුදුවරුන් පහළ නොවූ කාලවලදී පසේබුදුවරු ගන්ධමාදන පර්වතයෙහි සත් දිනක් නිරෝධ සමාපත්තියෙන් කල් ගෙවා, එයින් නැගී සිට නාගලතා දැවටු අනුභව කර, අනෝතත්ත විලෙන් මුහුණ සෝදා, පාත්‍ර සිවුරු ගෙන අහසින් පැමිණ මෙහි බසිති. එහිදී සිවුරු පොරවා නගරයට පිඬු පිණිස වැඩම කර, දන් වළඳා ආපසු යන විට ද එතැනින්ම අහසට පැන නැගී වඩිති. මෙසේ සෘෂිවරුන් (පසේබුදුවරුන්) මෙහි බසින බැවින් සහ අහසට පැන නගින බැවින් එම ස්ථානය 'ඉසිපතන' යන නමින් ප්‍රකට විය. මුවන්ට අභය දානය පිණිස දුන් ස්ථානයක් බැවින් 'මිගදාය' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'ඉසිපතන මිගදායේ' යැයි වදාරන ලදී.

၂၈၅. အန္တရာ စ ဂယံ အန္တရာ စ ဗောဓိန္တိ ဂယာယ စ ဗောဓိဿ စ ဝိဝရေ တိဂါဝုတန္တရေ ဌာနေ. ဗောဓိမဏ္ဍတော ဟိ ဂယာ တီဏိ ဂါဝုတာနိ. ဗာရာဏသီ အဋ္ဌာရသ ယောဇနာနိ. ဥပကော ဗောဓိမဏ္ဍဿ စ ဂယာယ စ အန္တရေ ဘဂဝန္တံ အဒ္ဒသ. အန္တရာသဒ္ဒေန ပန ယုတ္တတ္တာ ဥပယောဂဝစနံ ကတံ. ဤဒိသေသု စ ဌာနေသု အက္ခရစိန္တကာ ‘‘အန္တရာ ဂါမဉ္စ နဒိဉ္စ ယာတီ’’တိ ဧဝံ ဧကမေဝ အန္တရာသဒ္ဒံ ပယုဇ္ဇန္တိ. သော ဒုတိယပဒေနပိ ယောဇေတဗ္ဗော ဟောတိ[Pg.94]. အယောဇိယမာနေ ဥပယောဂဝစနံ န ပါပုဏာတိ. ဣဓ ပန ယောဇေတွာ ဧဝ ဝုတ္တောတိ. အဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နန္တိ အဒ္ဓါနသင်္ခါတံ မဂ္ဂံ ပဋိပန္နံ, ဒီဃမဂ္ဂပဋိပန္နန္တိ အတ္ထော. အဒ္ဓါနမဂ္ဂဂမနသမယဿ ဟိ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘အဒ္ဓယောဇနံ ဂစ္ဆိဿာမီတိ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိဝစနတော (ပါစိ. ၂၁၈) အဒ္ဓယောဇနမ္ပိ အဒ္ဓါနမဂ္ဂေါ ဟောတိ. ဗောဓိမဏ္ဍတော ပန ဂယာ တိဂါဝုတံ.

285. ‘අන්තරා ච ගයං අන්තරා ච බෝධිං’ යනු ගයාවත් බෝධියත් අතර ගාවුත් තුනක ප්‍රමාණයක් වූ මධ්‍ය ස්ථානයෙහි යන්නයි. සැබවින්ම බෝධි මණ්ඩපයේ සිට ගයාවට ඇත්තේ ගාවුත් තුනකි. බරණැසට යොදුන් දහඅටකි. උපක ආජීවකයා බෝධි මණ්ඩපයත් ගයාවත් අතර මැද දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දුටුවේය. ‘අන්තරා’ යන ශබ්දය යෙදුණු නිසා මෙහිදී ද්විතීයා විභක්තිය යොදා ඇත. මෙබඳු අවස්ථාවලදී අක්ෂර චින්තකයෝ (ව්‍යාකරණඥයෝ) ‘අන්තරා ගාමඤ්ච නදිඤ්ච යාති’ යනාදී වශයෙන් ‘අන්තරා’ යන ශබ්දය එක් වරක් පමණක් යොදති. එම ශබ්දය දෙවන පදයට ද සම්බන්ධ කළ යුතුය. එසේ සම්බන්ධ නොකළහොත් එයට ද්විතීයා විභක්ති අර්ථය නොලැබේ. මෙහිදී නම් එය පද දෙකටම සම්බන්ධ කර පවසා ඇති බව දත යුතුය. ‘අද්ධ්වානමග්ගප්පටිපන්නං’ යනු දීර්ඝ මාර්ගයකට පිළිපන්නා වූ හෙවත් දුර ගමනක් වඩින්නා වූ යන්නයි. විභංග ප්‍රකරණයේ සඳහන් වන පරිදි ‘යොදුන් භාගයක් යන්නෙමි’ යනාදී වචන අනුව යොදුන් භාගයක මග ද අද්ධ්වාන මාර්ගයකි. බෝධි මණ්ඩපයේ සිට ගයාවට ඇත්තේ ගාවුත් තුනක දුරකි.

သဗ္ဗာဘိဘူတိ သဗ္ဗံ တေဘူမကဓမ္မံ အဘိဘဝိတွာ ဌိတော. သဗ္ဗဝိဒူတိ သဗ္ဗံ စတုဘူမကဓမ္မံ အဝေဒိံ အညာသိံ. သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု အနုပလိတ္တောတိ သဗ္ဗေသု တေဘူမကဓမ္မေသု ကိလေသလေပနေန အနုပလိတ္တော. သဗ္ဗံ ဇဟောတိ သဗ္ဗံ တေဘူမကဓမ္မံ ဇဟိတွာ ဌိတော. တဏှာက္ခယေ ဝိမုတ္တောတိ တဏှာက္ခယေ နိဗ္ဗာနေ အာရမ္မဏတော ဝိမုတ္တော. သယံ အဘိညာယာတိ သဗ္ဗံ စတုဘူမကဓမ္မံ အတ္တနာဝ ဇာနိတွာ. ကမုဒ္ဒိသေယျန္တိ ကံ အညံ ‘‘အယံ မေ အာစရိယော’’တိ ဥဒ္ဒိသေယျံ.

‘සබ්බාභිභූ’ යනු සියලුම තෛභූමක ධර්මයන් (කාම, රූප, අරූප යන භූමි තුනට අයත් ධර්මයන්) අභිබවා සිටින බැවිනි. ‘සබ්බවිදූ’ යනු සියලු චතුර්භූමක ධර්මයන් (ලෝකෝත්තර භූමිය ද ඇතුළුව) අවබෝධ කරගත් බැවිනි. ‘සබ්බේසු ධම්මේසු අනුපලিত্তෝ’ යනු සියලු තෛභූමක ධර්මයන් කෙරෙහි කෙලෙස් නමැති ආලේපයෙන් තැවරුණේ නැත යන්නයි. ‘සබ්බඤ්ජහෝ’ යනු සියලු තෛභූමක ධර්මයන් ප්‍රහීණ කර (අත්හැර) සිටින බැවිනි. ‘තණ්හාක්ඛයේ විමුත්තෝ’ යනු තණ්හාව ක්ෂය වූ ස්ථානය වූ නිවන අරමුණු කිරීමෙන් මිදුණු බැවිනි. ‘සයං අභිඤ්ඤාය’ යනු සියලු චතුර්භූමක ධර්මයන් තමන් වහන්සේම අවබෝධ කරගෙන යන්නයි. ‘කමුද්දිසෙය්‍යං’ යනු ‘මොහු මගේ ගුරුවරයා ය’ කියා අන් කවරෙකු නම් උදෙසා දක්වන්නද? (කිසිවෙකු නැත).

န မေ အာစရိယော အတ္ထီတိ လောကုတ္တရဓမ္မေ မယှံ အာစရိယော နာမ နတ္ထိ. နတ္ထိ မေ ပဋိပုဂ္ဂလောတိ မယှံ ပဋိဘာဂပုဂ္ဂလော နာမ နတ္ထိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ သဟေတုနာ နယေန စတ္တာရိ သစ္စာနိ သယံ ဗုဒ္ဓေါ. သီတိဘူတောတိ သဗ္ဗကိလေသဂ္ဂိနိဗ္ဗာပနေန သီတိဘူတော. ကိလေသာနံယေဝ နိဗ္ဗုတတ္တာ နိဗ္ဗုတော. ကာသိနံ ပုရန္တိ ကာသိရဋ္ဌေ နဂရံ. အာဟဉ္ဆံ အမတဒုန္ဒုဘိန္တိ ဓမ္မစက္ကပဋိလာဘာယ အမတဘေရိံ ပဟရိဿာမီတိ ဂစ္ဆာမိ. အရဟသိ အနန္တဇိနောတိ အနန္တဇိနောတိ ဘဝိတုံ ယုတ္တော. ဟုပေယျ ပါဝုသောတိ, အာဝုသော, ဧဝမ္ပိ နာမ ဘဝေယျ. ပက္ကာမီတိ ဝင်္ကဟာရဇနပဒံ နာမ အဂမာသိ.

‘න මේ ආචරියෝ අත්ථි’ යනු ලෝකෝත්තර ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන් මට ගුරුවරයෙක් නැත යන්නයි. ‘නත්ථි මේ පටිපුග්ගලෝ’ යනු මට සමාන වූ හෝ ප්‍රතිභාග වූ පුද්ගලයෙක් නැත යන්නයි. ‘සම්මා සම්බුද්ධෝ’ යනු නිවැරදි ක්‍රමයට සතර සත්‍යයන් තමන් වහන්සේම අවබෝධ කරගත් බැවිනි. ‘සීතිභූතෝ’ යනු සියලු කෙලෙස් ගිනි නිවා දැමීමෙන් සිසිල් බවට පත් වූ බැවිනි. කෙලෙස් සම්පූර්ණයෙන්ම නිවුණු බැවින් ‘නිබ්බුත’ නම් වේ. ‘කාසිනං පුරං’ යනු කාසි රටෙහි පිහිටි බරණැස් නුවරට යන්නයි. ‘ආහඤ්ඡං අමතදුන්දුභිං’ යනු ලෝකයාට ධර්ම චක්ෂුස ලබා දීම පිණිස අමෘත නිර්වාණය ලබා දෙන ධර්ම නමැති මහා බෙරය වයන්නෙමි යි වඩිනා සේක. ‘අරහසි අනන්තජිනෝ’ යනු ඔබ වහන්සේ අනන්ත වූ ජයග්‍රහණ ඇති බුදු කෙනෙකු වීමට සුදුසු යන්නයි. ‘හුපෙය්‍ය පාවුසෝ’ යනු ‘ඇවැත්නි, එසේ විය හැකිය’ යන්නයි. ‘පක්කාමි’ යනු වංකහාර නම් ජනපදයට වැඩි සේක.

တတ္ထေကံ မိဂလုဒ္ဒကဂါမကံ နိဿာယ ဝါသံ ကပ္ပေသိ. ဇေဋ္ဌကလုဒ္ဒကော တံ ဥပဋ္ဌာသိ. တသ္မိဉ္စ ဇနပဒေ စဏ္ဍာ မက္ခိကာ ဟောန္တိ. အထ နံ ဧကာယ စာဋိယာ ဝသာပေသုံ, မိဂလုဒ္ဒကော ဒူရေ မိဂဝံ ဂစ္ဆန္တော ‘‘အမှာကံ အရဟန္တေ မာ ပမဇ္ဇီ’’တိ ဆာဝံ နာမ ဓီတရံ အာဏာပေတွာ အဂမာသိ သဒ္ဓိံ ပုတ္တဘာတုကေဟိ. သာ စဿ ဓီတာ ဒဿနီယာ ဟောတိ ကောဋ္ဌာသသမ္ပန္နာ. ဒုတိယဒိဝသေ ဥပကော ဃရံ အာဂတော တံ ဒါရိကံ သဗ္ဗံ ဥပစာရံ ကတွာ ပရိဝိသိတုံ [Pg.95] ဥပဂတံ ဒိသွာ ရာဂေန အဘိဘူတော ဘုဉ္ဇိတုမ္ပိ အသက္ကောန္တော ဘာဇနေန ဘတ္တံ အာဒါယ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဘတ္တံ ဧကမန္တေ နိက္ခိပိတွာ သစေ ဆာဝံ လဘာမိ, ဇီဝါမိ, နော စေ, မရာမီတိ နိရာဟာရော သယိ. သတ္တမေ ဒိဝသေ မာဂဝိကော အာဂန္တွာ ဓီတရံ ဥပကဿ ပဝတ္တိံ ပုစ္ဆိ. သာ ‘‘ဧကဒိဝသမေဝ အာဂန္တွာ ပုန နာဂတပုဗ္ဗော’’တိ အာဟ. မာဂဝိကော အာဂတဝေသေနေဝ နံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိဿာမီတိ တံခဏံယေဝ ဂန္တွာ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, အပ္ဖာသုက’’န္တိ ပါဒေ ပရာမသန္တော ပုစ္ဆိ. ဥပကော နိတ္ထုနန္တော ပရိဝတ္တတိယေဝ. သော ‘‘ဝဒထ ဘန္တေ, ယံ မယာ သက္ကာ ကာတုံ, တံ သဗ္ဗံ ကရိဿာမီ’’တိ အာဟ. ဥပကော, ‘‘သစေ ဆာဝံ လဘာမိ, ဇီဝါမိ, နော စေ, ဣဓေဝ မရဏံ သေယျော’’တိ အာဟ. ဇာနာသိ ပန, ဘန္တေ, ကိဉ္စိ သိပ္ပန္တိ. န ဇာနာမီတိ. န, ဘန္တေ, ကိဉ္စိ သိပ္ပံ အဇာနန္တေန သက္ကာ ဃရာဝါသံ အဓိဋ္ဌာတုန္တိ.

එහි එක් මුව වැද්දන්ගේ ගම්මානයක් ඇසුරු කරගෙන වාසය කළේය. වැදි නායකයා ඔහුට උපස්ථාන කළේය. එම ජනපදයේ දරුණු මැස්සෝ සිටියහ. එබැවින් ඔහුට විශාල මැටි වළඳක් (කුටියක් වැනි) තුළ වාසය කිරීමට සැලැස්වූහ. දිනක් වැදි නායකයා දුර මුව දඩයමේ යද්දී ‘අපගේ රහතන් වහන්සේ කෙරෙහි පමා නොවන්න’ යැයි තම චාවා නම් දියණියට අණ කර, පුතුන් හා සහෝදරයන් සමඟ පිටත්ව ගියේය. ඇය ඉතා රූමත් වූවාය, මනා අවයව සම්පන්න වූවාය. දෙවන දිනයේ උපක පිණ්ඩපාතය සඳහා නිවසට පැමිණි විට, සියලු වත් පිළිවෙත් කර උපස්ථාන කිරීමට පැමිණි එම තරුණිය දැක රාගයෙන් මත් විය. ආහාර ගැනීමට පවා නොහැකි වූ ඔහු, බෙදා දුන් බත් බඳුන ගෙන තම වාසස්ථානයට ගොස් බත පසෙක තබා, ‘චාවා ලැබුණහොත් ජීවත් වෙමි, නැතහොත් මියයමි’ යි නිරාහාරව වැතිර සිටියේය. හත්වන දිනයේ වැද්දා ආපසු පැමිණ දියණියගෙන් උපක ගැන විමසීය. ඇය පැවසුවේ ‘එක් දිනක් පමණක් පැමිණ ඉන්පසු ආවේ නැත’ යනුවෙනි. වැද්දා වනයෙන් ආ වේශයෙන්ම ඔහු වෙත ගොස් විමසන්නෙමි යි සිතා වහාම එහි ගොස්, ‘ස්වාමීනි, ඔබට කුමන අසනීපයක් ද?’ යැයි පවසමින් පාද පිරිමදිමින් විමසීය. උපක කිසිවක් නොකියා එහා මෙහා පෙරළෙමින් කෙඳිරිගෑවේය. වැද්දා ‘ස්වාමීනි, පවසන්න, මට කළ හැකි ඕනෑම දෙයක් කරන්නෙමි’ යි කීය. උපක පැවසුවේ ‘චාවා ලැබුණොත් ජීවත් වෙමි, නැතහොත් මෙහිම මියයාම උතුම්’ කියාය. එවිට වැද්දා ‘ස්වාමීනි, ඔබ කිසියම් ශිල්පයක් දන්නෙහි ද?’ යි ඇසීය. ‘නැත, මම නොදනිමි’ යි ඔහු කීය. ‘ස්වාමීනි, ශිල්පයක් නොදන්නා අයෙකුට ගිහි ගෙයක් පාලනය කළ නොහැකි ය’ යි වැද්දා පැවසීය.

သော အာဟ – ‘‘နာဟံ ကိဉ္စိ သိပ္ပံ ဇာနာမိ, အပိစ တုမှာကံ မံသဟာရကော ဘဝိဿာမိ, မံသဉ္စ ဝိက္ကီဏိဿာမီ’’တိ. မာဂဝိကော, ‘‘အမှာကမ္ပိ ဧတဒေဝ ရုစ္စတီ’’တိ ဥတ္တရသာဋကံ ဒတွာ ဃရံ အာနေတွာ ဓီတရံ အဒါသိ. တေသံ သံဝါသမနွာယ ပုတ္တော ဝိဇာယိ. သုဘဒ္ဒေါတိဿ နာမံ အကံသု. ဆာဝါ တဿ ရောဒနကာလေ ‘‘မံသဟာရကဿ ပုတ္တ, မိဂလုဒ္ဒကဿ ပုတ္တ မာ ရောဒီ’’တိအာဒီနိ ဝဒမာနာ ပုတ္တတောသနဂီတေန ဥပကံ ဥပ္ပဏ္ဍေသိ. ဘဒ္ဒေ တွံ မံ အနာထောတိ မညသိ. အတ္ထိ မေ အနန္တဇိနော နာမ သဟာယော. တဿာဟံ သန္တိကေ ဂမိဿာမီတိ အာဟ. ဆာဝါ ဧဝမယံ အဋ္ဋီယတီတိ ဉတွာ ပုနပ္ပုနံ ကထေတိ. သော ဧကဒိဝသံ အနာရောစေတွာဝ မဇ္ဈိမဒေသာဘိမုခေါ ပက္ကာမိ.

එවිට උපක මෙසේ කීවේය: “මම කිසිදු ශිල්පයක් නොදනිමි, නමුත් මම ඔබගේ මස් බර ගෙන යන්නෙකු වී මස් විකුණන්නම්.” වැද්දා ද “අපට ද එයම සතුටකි” යි පවසා උතුරු සළුවක් දී නිවසට කැඳවාගෙන ගොස් දියණියව පාවා දුන්නේය. ඔවුන්ගේ එක්වීමෙන් පුතෙකු උපන්නේය. ඔහුට සුභද්ද යැයි නම් තැබූහ. චාවා එම දරුවා අඬන විට “මස් උසුලන්නාගේ පුත, මුව වැද්දාගේ පුත, නාඬන්න” යනාදී වශයෙන් පවසමින් දරුවා නැලවීමේ ගීතයෙන් උපකව උසුළු විසුළු කළාය. එවිට උපක “භද්‍රාවිය, ඔබ මාව අසරණයෙකු යැයි සිතන්නේ ද? මට අනන්තජින නම් වූ යහළුවෙක් සිටී. මම ඔහු වෙත යන්නෙමි” යි පැවසීය. චාවා මොහු මෙයින් කලකිරෙතැයි සිතා නැවත නැවතත් එසේම කීවාය. දිනක් ඔහු කිසිවෙකුට නොදන්වාම මධ්‍ය දේශය දෙසට පිටත්ව ගියේය.

ဘဂဝါ စ တေန သမယေန သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ မဟာဝိဟာရေ. အထ ခေါ ဘဂဝါ ပဋိကစ္စေဝ ဘိက္ခူ အာဏာပေသိ – ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ‘အနန္တဇိနော’တိ ပုစ္ဆမာနော အာဂစ္ဆတိ, တဿ မံ ဒဿေယျာထာ’’တိ. ဥပကောပိ ခေါ ‘‘ကုဟိံ အနန္တဇိနော ဝသတီ’’တိ ပုစ္ဆန္တော အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိံ အာဂန္တွာ ဝိဟာရမဇ္ဈေ ဌတွာ ကုဟိံ အနန္တဇိနောတိ ပုစ္ဆိ. တံ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော သန္တိကံ နယိံသု. သော ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ – ‘‘သဉ္ဇာနာထ မံ ဘဂဝါ’’တိ အာဟ. အာမ, ဥပက, သဉ္ဇာနာမိ, ကုဟိံ ပန တွံ ဝသိတ္ထာတိ. ဝင်္ကဟာရဇနပဒေ, ဘန္တေတိ. ဥပက, မဟလ္လကောသိ ဇာတော ပဗ္ဗဇိတုံ သက္ခိဿသီတိ. ပဗ္ဗဇိဿာမိ, ဘန္တေတိ. ဘဂဝါ ပဗ္ဗာဇေတွာ တဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဒါသိ. သော ကမ္မဋ္ဌာနေ ကမ္မံ ကရောန္တော အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ ကာလံ ကတွာ အဝိဟေသု [Pg.96] နိဗ္ဗတ္တော. နိဗ္ဗတ္တက္ခဏေယေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏီတိ. အဝိဟေသု နိဗ္ဗတ္တမတ္တာ ဟိ သတ္တ ဇနာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု, တေသံ သော အညတရော.

එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවන මහා විහාරයෙහි වැඩවසන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කලින්ම භික්ෂූන්ට මෙසේ අණ කළ සේක: “මහණෙනි, යමෙක් ‘අනන්තජින’ කොහිදැයි විමසමින් පැමිණෙන්නේ නම්, ඔහුව මා වෙත පමුණුවන්න.” උපක ද “අනන්තජින කොහි වසන්නේද?” යි විමසමින් පිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට පැමිණ විහාරය මධ්‍යයෙහි සිට අනන්තජින කොහිදැයි ඇසීය. භික්ෂූහු ඔහුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන ගියහ. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දැක “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මාව හඳුනන සේක් ද?” යි ඇසීය. “එසේය උපක, මම හඳුනමි. ඔබ කොහි වාසය කළෙහි ද?” යි විමසූ සේක. “ස්වාමීනි, මම වංකහාර ජනපදයෙහි වාසය කළෙමි” යි ඔහු පැවසීය. “උපක, ඔබ දැන් මහලු වී ඇත, මහණ වීමට හැකි වේද?” යි විමසූ විට, “ස්වාමීනි, මම මහණ වන්නෙමි” යි ඔහු කීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුව මහණ කර කමටහන් දුන් සේක. ඔහු කමටහන් වඩා අනාගාමී ඵලයට පත්ව, කලුරිය කර අවිහ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්නේය. උපන් සැණින්ම අරහත් ඵලයට පත් විය. අවිහ ලෝකයෙහි උපන් සැණින් අරහත් ඵලයට පත් පුද්ගලයන් සත් දෙනාගෙන් උපක ද එක් අයෙකි.

ဝုတ္တဉှေတံ –

මේ පිළිබඳව මෙසේ කියන ලදී -

‘‘အဝိဟံ ဥပပန္နာသေ, ဝိမုတ္တာ သတ္တ ဘိက္ခဝေါ;

ရာဂဒေါသပရိက္ခီဏာ, တိဏ္ဏာ လောကေ ဝိသတ္တိကံ.

“අවිහ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්නා වූ, රාග ද්වේෂයන් ක්ෂය කළා වූ, ලෝකයෙහි තණ්හාව නමැති දැලෙන් එතර වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා සත්නමක් (අරහත් ඵලයෙන්) මිදුණාහුය.”

ဥပကော ပလဂဏ္ဍော စ, ပုက္ကုသာတိ စ တေ တယော;

ဘဒ္ဒိယော ခဏ္ဍဒေဝေါ စ, ဗဟုရဂ္ဂိ စ သင်္ဂိယော;

တေ ဟိတွာ မာနုသံ ဒေဟံ, ဒိဗ္ဗယောဂံ ဥပဇ္ဈဂု’’န္တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၀၅);

උපක, පලගණ්ඩ සහ පුක්කුසාති යන ඒ තිදෙනා ද; භද්දිය, ඛණ්ඩදේව, බාහුරග්ගි සහ පිංගිය ද යන ඒ සත්දෙනා මනුෂ්‍ය දේහය අතහැර (මනුෂ්‍යත්වය අත්හැර), බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උප්පත්තිය ලබාදෙන්නා වූ උද්ධම්භාගිය සංයෝජනයන් ඉක්මවා ගියහ.

၂၈၆. သဏ္ဌပေသုန္တိ ကတိကံ အကံသု. ဗာဟုလ္လိကောတိ စီဝရဗာဟုလ္လာဒီနံ အတ္ထာယ ပဋိပန္နော. ပဓာနဝိဗ္ဘန္တောတိ ပဓာနတော ဝိဗ္ဘန္တော ဘဋ္ဌော ပရိဟီနော. အာဝတ္တော ဗာဟုလ္လာယာတိ စီဝရာဒီနံ ဗဟုလဘာဝတ္ထာယ အာဝတ္တော. အပိစ ခေါ အာသနံ ဌပေတဗ္ဗန္တိ အပိစ ခေါ ပနဿ ဥစ္စကုလေ နိဗ္ဗတ္တဿ အာသနမတ္တံ ဌပေတဗ္ဗန္တိ ဝဒိံသု. နာသက္ခိံသူတိ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဗုဒ္ဓတေဇသာ အဘိဘူတာ အတ္တနော ကတိကာယ ဌာတုံ နာသက္ခိံသု. နာမေန စ အာဝုသောဝါဒေန စ သမုဒါစရန္တီတိ ဂေါတမာတိ, အာဝုသောတိ စ ဝဒန္တိ. အာဝုသော ဂေါတမ, မယံ ဥရုဝေလာယံ ပဓာနကာလေ တုယှံ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဝိစရိမှာ, မုခေါဒကံ ဒန္တကဋ္ဌံ အဒမှာ, ဝုတ္ထပရိဝေဏံ သမ္မဇ္ဇိမှာ, ပစ္ဆာ ကော တေ ဝတ္တပ္ပဋိပတ္တိမကာသိ, ကစ္စိ အမှေသု ပက္ကန္တေသု န စိန္တယိတ္ထာတိ ဧဝရူပိံ ကထံ ကထေန္တီတိ အတ္ထော. ဣရိယာယာတိ ဒုက္ကရဣရိယာယ. ပဋိပဒါယာတိ ဒုက္ကရပဋိပတ္တိယာ. ဒုက္ကရကာရိကာယာတိ ပသတပသတ-မုဂ္ဂယူသာဒိအာဟရကရဏာဒိနာ ဒုက္ကရကရဏေန. အဘိဇာနာထ မေ နောတိ အဘိဇာနာထ နု မမ. ဧဝရူပံ ပဘာဝိတမေတန္တိ ဧတံ ဧဝရူပံ ဝါကျဘေဒန္တိ အတ္ထော. အပိ နု အဟံ ဥရုဝေလာယ ပဓာနေ တုမှာကံ သင်္ဂဏှနတ္ထံ အနုက္ကဏ္ဌနတ္ထံ ရတ္တိံ ဝါ ဒိဝါ ဝါ အာဂန္တွာ, – ‘‘အာဝုသော, မာ ဝိတက္ကယိတ္ထ, မယှံ ဩဘာသော ဝါ နိမိတ္တံ ဝါ ပညာယတီ’’တိ ဧဝရူပံ ကဉ္စိ ဝစနဘေဒံ အကာသိန္တိ အဓိပ္ပာယော. တေ ဧကပဒေနေဝ သတိံ လဘိတွာ ဥပ္ပန္နဂါရဝါ, ‘‘ဟန္ဒ အဒ္ဓါ ဧသ ဗုဒ္ဓေါ ဇာတော’’တိ သဒ္ဒဟိတွာ နော ဟေတံ, ဘန္တေတိ အာဟံသု. အသက္ခိံ ခေါ အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ ဘိက္ခူ သညာပေတုန္တိ အဟံ[Pg.97], ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ ဘိက္ခူ ဗုဒ္ဓေါ အဟန္တိ ဇာနာပေတုံ အသက္ခိံ. တဒါ ပန ဘဂဝါ ဥပေါသထဒိဝသေယေဝ အာဂစ္ဆိ. အတ္တနော ဗုဒ္ဓဘာဝံ ဇာနာပေတွာ ကောဏ္ဍညတ္ထေရံ ကာယသက္ခိံ ကတွာ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တံ ကထေသိ. သုတ္တပရိယောသာနေ ထေရော အဋ္ဌာရသဟိ ဗြဟ္မကောဋီဟိ သဒ္ဓိံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ. သူရိယေ ဓရမာနေယေဝ ဒေသနာ နိဋ္ဌာသိ. ဘဂဝါ တတ္ထေဝ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆိ.

286. 'සණ්ඨපේසුං' යනු කතිකාවතක් (ගිවිසුමක්) කරගත්තාහු යන්නයි. 'බාහුල්ලිකෝ' යනු සිවුරු ආදියේ බහුලත්වය (වැඩි වැඩියෙන් ලබා ගැනීම) උදෙසා පිළිපන්නා වූ තැනැත්තා ය. 'පධානවිබ්භන්තෝ' යනු වීර්යය කිරීමෙන් බැහැර වූ, පිරිහුණු තැනැත්තා ය. 'ආවත්තෝ බාහුල්ලාය' යනු සිවුරු ආදිය බහුල කරගැනීම පිණිස හැරුණු තැනැත්තා ය. 'අපි ච ඛෝ ආසනං ඨපේතබ්බං' යනු උසස් කුලයක උපන් ඒ ගෞතමයන් වහන්සේ වෙනුවෙන් අසුනක් පමණක් තැබිය යුතුය යන්නයි. 'නාසක්ඛිංසු' යනු බුද්ධානුභාවයෙන් හා බුද්ධ තේජසින් මැඬපැවැත්වූ බැවින් තමන්ගේ කතිකාවතෙහි (ගිවිසුමෙහි) සිටීමට නොහැකි වූහ යන්නයි. 'නාමේන ච ආවුසෝවාදේන ච සමුදාචරන්ති' යනු 'ගෞතම' යන නාමයෙන් හා 'ආවුසෝ' (ඇවැත්නි) යන වචනයෙන් කතා කරති යන්නයි. 'ඇවැත්නි ගෞතමයෙනි, අපි උරුවෙල් දනව්වේ වීර්යය කළ කාලයේ ඔබගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන හැසිරුණෙමු, මුව සෝදන පැන් හා දැහැටි දුන්නෙමු, වැසි සක්මන් මළු ඇමදුවෙමු; ඉන්පසු ඔබට වත්පිළිවෙත් කළේ කවුද? අප ඉවත්ව ගිය පසු ඔබ ඒ ගැන නොසිතුවෙහිද?' යනුවෙන් මෙබඳු කතාවන් කියති යන්න අර්ථයයි. 'ඉරියාය' යනු දුෂ්කර වූ ඉරියව් පැවැත්වීමෙනි. 'පටිපදාය' යනු දුෂ්කර වූ පිළිවෙතෙනි. 'දුක්කරකාරිකාය' යනු මෑ ඇට තැම්බූ වතුර ආදී ස්වල්ප වූ ආහාර ගැනීම් ආදී දුෂ්කර ක්‍රියාවන් කිරීමෙනි. 'අභිජානාථ මේ නෝ' යනු 'මාගේ මෙය දන්නාහුද?' යන්නයි. 'එවරූපං පභාවිතමේතං' යනු මෙබඳු වූ වාක්‍ය විභාගයකි. 'මා උරුවෙල් දනව්වේ වීර්යය කරන සමයේ ඔබලාට සංග්‍රහ කිරීම පිණිසත්, අනුග්‍රහ කිරීම පිණිසත් රෑ හෝ දහවල් පැමිණ, ඇවැත්නි, කල්පනා නොකරන්න, මට (විදර්ශනා) ආලෝකය හෝ නිමිත්ත පෙනේ යැයි මෙබඳු කිසියම් වචනයක් ප්‍රකාශ කළා දැයි' අදහසයි. ඒ පස්වග මහණෝ එක වචනයෙන්ම සිහිය ලබා, හටගත් ගෞරව ඇතිව, 'ඇත්තෙන්ම මේ ගෞතමයන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව ඇතැයි' විශ්වාස කර, 'ස්වාමීනි, එසේ නොවන්නේමය' යි පැවසූහ. 'අසක්ඛිං ඛෝ අහං, භික්ඛවේ, පඤ්චවග්ගියේ භික්ඛූ සංඤ්ඤාපේතුං' යනු මහණෙනි, මම බුදුවූයෙමියි පස්වග මහණුන්ට අවබෝධ කරවීමට සමත් වුණෙමි යන්නයි. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසළ පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනම වැඩම කළ සේක. තමන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වය අවබෝධ කරවා, කොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් සාක්ෂිකරුවෙකු කොට ගෙන ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. සූත්‍ර දේශනාව අවසානයේ තෙරුන් වහන්සේ දහඅට කෝටියක් බ්‍රහ්මයන් සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. හිරු බැස යාමට පෙර දේශනාව අවසන් විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහිම වස් සමාදන් වූ සේක.

ဒွေပိ သုဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ ဩဝဒါမီတိအာဒိ ပါဋိပဒဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ပိဏ္ဍပါတတ္ထာယပိ ဂါမံ အပ္ပဝိသနဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တေသဉှိ ဘိက္ခူနံ ကမ္မဋ္ဌာနေသု ဥပ္ပန္နမလဝိသောဓနတ္ထံ ဘဂဝါ အန္တောဝိဟာရေယေဝ အဟောသိ. ဥပ္ပန္နေ ဥပ္ပန္နေ ကမ္မဋ္ဌာနမလေ တေပိ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော သန္တိကံ ဂန္တွာ ပုစ္ဆန္တိ. ဘဂဝါပိ တေသံ နိသိန္နဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ မလံ ဝိနောဒေတိ. အထ နေသံ ဘဂဝတာ ဧဝံ နီဟဋဘတ္တေန ဩဝဒိယမာနာနံ ဝပ္ပတ္ထေရော ပါဋိပဒဒိဝသေ သောတာပန္နော အဟောသိ. ဘဒ္ဒိယတ္ထေရော ဒုတိယာယံ, မဟာနာမတ္ထေရော တတိယာယံ, အဿဇိတ္ထေရော စတုတ္ထိယံ. ပက္ခဿ ပန ပဉ္စမိယံ သဗ္ဗေဝ တေ ဧကတော သန္နိပါတေတွာ အနတ္တလက္ခဏသုတ္တံ ကထေသိ, သုတ္တပရိယောသာနေ သဗ္ဗေပိ အရဟတ္တဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသု. တေနာဟ – ‘‘အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ ဘိက္ခူ မယာ ဧဝံ ဩဝဒိယမာနာ…ပေ… အနုတ္တရံ ယောဂက္ခေမံ နိဗ္ဗာနံ အဇ္ဈဂမံသု…ပေ… နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ’’တိ. ဧတ္တကံ ကထာမဂ္ဂံ ဘဂဝါ ယံ ပုဗ္ဗေ အဝစ – ‘‘တုမှေပိ မမဉ္စေဝ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာနဉ္စ မဂ္ဂံ အာရုဠှာ, အရိယပရိယေသနာ တုမှာကံ ပရိယေသနာ’’တိ ဣမံ ဧကမေဝ အနုသန္ဓိံ ဒဿေန္တော အာဟရိ.

'ද්වේපි සුදං, භික්ඛවේ, භික්ඛූ ඕවදාමි' යනාදිය පෑළවිය දවසේ සිට පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට නොවැදීම දැක්වීම පිණිස පවසන ලදී. ඒ මහණුන්ගේ කමටහන්හි උපන් කෙලෙස් සේදීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විහාරය තුළම වැඩසිටි සේක. කමටහන්හි දෝෂයක් හටගත් සෑම විටම ඒ මහණෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් විමසති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ඔවුන් සිටින තැනට වැඩම කර ඒ දෝෂ දුරු කරති. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් උපදෙස් දෙනු ලබද්දී, වප්ප තෙරුන් පෑළවිය දවසේ සෝවාන් වූහ. භද්දිය තෙරුන් දෙවන දින ද, මහානාම තෙරුන් තෙවන දින ද, අස්සජි තෙරුන් සිව්වන දින ද (සෝවාන් වූහ). පසළොස්වක පක්ෂයේ පස්වන දිනයේදී ඔවුන් සියල්ලන්ම එකට රැස් කරවා අනත්තලක්ඛණ සූත්‍රය දේශනා කළ සේක, සූත්‍රය අවසානයේ සියල්ලෝම අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටියහ. ඒ නිසා 'මහණෙනි, පස්වග මහණෝ මා විසින් මෙසේ අවවාද කරනු ලබන්නාහු... අනුත්තර වූ යෝගක්ඛේම සංඛ්‍යාත නිවනට පැමිණියහ... දැන් නැවත ඉපදීමක් නැත' යනුවෙන් වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මීට පෙර වදාළ 'නුඹලා ද මා සහ පස්වග මහණුන් ගිය මගට පිළිපන්නාහුය, නුඹලාගේ සෙවීම ආර්ය පර්යේෂණයකි' යන මේ අනුසන්ධියම දැක්වීම සඳහා මෙම කථා මාර්ගය ගෙන හැර දැක්වූ සේක.

၂၈၇. ဣဒါနိ ယသ္မာ န အဂါရိယာနံယေဝ ပဉ္စကာမဂုဏပရိယေသနာ ဟောတိ, အနဂါရိယာနမ္ပိ စတ္တာရော ပစ္စယေ အပ္ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တာနံ ပဉ္စကာမဂုဏဝသေန အနရိယပရိယေသနာ ဟောတိ, တသ္မာ တံ ဒဿေတုံ ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, ကာမဂုဏာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နဝရတ္တေသု ပတ္တစီဝရာဒီသု စက္ခုဝိညေယျာ ရူပါတိအာဒယော စတ္တာရော ကာမဂုဏာ လဗ္ဘန္တိ. ရသော ပနေတ္ထ ပရိဘောဂရသော ဟောတိ. မနုညေ ပိဏ္ဍပါတေ ဘေသဇ္ဇေ စ ပဉ္စပိ လဗ္ဘန္တိ. သေနာသနမှိ စီဝရေ ဝိယ စတ္တာရော. ရသော ပန ဧတ္ထာပိ ပရိဘောဂရသောဝ. ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေတိ ကသ္မာ အာရဘိ? ဧဝံ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယေ ဧဝံ ဝဒေယျုံ, ‘‘ပဗ္ဗဇိတကာလတော ပဋ္ဌာယ အနရိယပရိယေသနာ နာမ ကုတော, အရိယပရိယေသနာဝ ပဗ္ဗဇိတာန’’န္တိ, တေသံ ပဋိသေဓနတ္ထာယ ‘‘ပဗ္ဗဇိတာနမ္ပိ စတူသု ပစ္စယေသု အပ္ပစ္စဝေက္ခဏပရိဘောဂေါ အနရိယပရိယေသနာ [Pg.98] ဧဝါ’’တိ ဒဿေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ဂဓိတာတိ တဏှာဂေဓေန ဂဓိတာ. မုစ္ဆိတာတိ တဏှာမုစ္ဆာယ မုစ္ဆိတာ. အဇ္ဈောပန္နာတိ တဏှာယ အဇ္ဈောဂါဠှာ. အနာဒီနဝဒဿာဝိနောတိ အာဒီနဝံ အပဿန္တာ. အနိဿရဏပညာတိ နိဿရဏံ ဝုစ္စတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. တေ တေန ဝိရဟိတာ.

287. දැන්, ගිහියන්ට පමණක් නොව, සතර පසය පිළිබඳ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකොට (නුවණින් විමසා නොබලා) පරිභෝජනය කරන පැවිද්දන්ට ද පංච කාම ගුණයන්ගේ වශයෙන් අනාර්ය පර්යේෂණය (නොමනා සෙවීම) සිදුවන බැවින්, එය දැක්වීමට 'පඤ්චිමේ, භික්ඛවේ, කාමගුණා' යනාදිය වදාළ සේක. එහි අලුතින් සායම් කළ පාත්‍ර සිවුරු ආදියේදී 'චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍යා රූපා' (ඇසින් දතයුතු රූප) ආදී සතර කාම ගුණයක් ලබේ. එහි රසය නම් පරිභෝග රසයයි (පරිභෝජනය නිසා ඇතිවන සතුටයි). මනා වූ පිණ්ඩපාතයේදී හා බෙහෙත් පසයේදී පංච කාම ගුණයන්ම ලබේ. සේනාසනයේදී ද සිවුරු වල මෙන් සතරක් (කාම ගුණ) ලබේ. එහි රසය ද පරිභෝග රසයම වේ. 'යේ හි කේචි, භික්ඛවේ' යන්න කුමක් නිසා ආරම්භ කළ සේකද? මෙසේ පංච කාම ගුණයන් දක්වා, දැන් යමෙක් 'පැවිදි වූ දින සිට අනාර්ය පර්යේෂණයක් කොයින්ද, පැවිද්දන්ට ඇත්තේ ආර්ය පර්යේෂණයම පමණක්' යැයි පවසත් නම්, ඔවුන්ව වැළැක්වීම පිණිස 'පැවිද්දන්ට වුවද සතර පසයෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා රහිතව පරිභෝජනය කිරීම අනාර්ය පර්යේෂණයක්ම වේ' යන්න දැක්වීමට මෙම දේශනාව ඇරඹූ සේක. එහි 'ගධිතා' යනු තණ්හාවෙන් බැඳුණා වූ යන්නයි. 'මුච්ඡිතා' යනු තණ්හාවෙන් මුළා වූ යන්නයි. 'අජ්ඣෝපන්නා' යනු තණ්හාවෙන් ගිලගන්නා ලද යන්නයි. 'අනාදීනවදස්සාවිනෝ' යනු දෝෂයන් (ආදීනව) නොදකින්නා වූ යන්නයි. 'අනිස්සරණපඤ්ඤා' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය 'නිස්සරණ' යැයි කියනු ලැබේ, එයින් තොර වූ යන්නයි.

ဣဒါနိ တဿတ္ထဿ သာဓကံ ဥပမံ ဒဿေန္တော သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတြေဝံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – အာရညကမဂေါ ဝိယ ဟိ သမဏဗြာဟ္မဏာ, လုဒ္ဒကေန အရညေ ဌပိတပါသော ဝိယ စတ္တာရော ပစ္စယာ, တဿ လုဒ္ဒဿ ပါသရာသိံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ သယနကာလော ဝိယ တေသံ စတ္တာရော ပစ္စယေ အပ္ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘောဂကာလော. လုဒ္ဒကေ အာဂစ္ဆန္တေ မဂဿ ယေန ကာမံ အဂမနကာလော ဝိယ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ မာရဿ ယထာကာမကရဏီယကာလော, မာရဝသံ ဥပဂတဘာဝေါတိ အတ္ထော. မဂဿ ပန အဗဒ္ဓဿ ပါသရာသိံ အဓိသယိတကာလော ဝိယ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ စတူသု ပစ္စယေသု ပစ္စဝေက္ခဏပရိဘောဂေါ, လုဒ္ဒကေ အာဂစ္ဆန္တေ မဂဿ ယေန ကာမံ ဂမနံ ဝိယ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ မာရဝသံ အနုပဂမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိဿတ္ထောတိ နိဗ္ဘယော နိရာသင်္ကော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

දැන් එම කරුණ සනාථ කිරීම සඳහා උපමාවක් දක්වමින් 'සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි උපමා සැසඳීම මෙසේ දත යුතුය - ආරණ්‍යක මුවෙකු හා සමානව ශ්‍රමණ බමුණන් ද, වැද්දෙකු විසින් වනයෙහි අටවන ලද මලපුඩුවක් මෙන් සිව්පසය ද, එම වැද්දාගේ මලපුඩු රැස මත වැතිර නිදාගන්නා කාලය මෙන් ඔවුන් එම සිව්පසය පිළිබඳව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකර පරිභෝජනය කරන කාලය ද දත යුතුය. වැද්දා එන කල මුවාට තමන් කැමති තැනකට යා නොහැකි වන්නා සේ ශ්‍රමණ බමුණන් හට මාරයා විසින් තමන්ට රිසි පරිදි කටයුතු කළ හැකි කාලය හෙවත් මාරයාගේ වසඟයට පත්වූ බව මෙයින් අදහස් වේ. එහෙත් මලපුඩුවට හසු නොවූ මුවෙකු මලපුඩු රැස මත වැතිර සිටින කාලය මෙන් ශ්‍රමණ බමුණන් සිව්පසයෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සහිතව පරිභෝජනය කිරීම ද, වැද්දා එන කල මුවා තමන් කැමති තැනකට යන්නා සේ ශ්‍රමණ බමුණන් මාරයාගේ වසඟයට පත් නොවීම ද දත යුතුය. 'විස්සත්ථො' යනු බිය නැති, සැක නැති යන අර්ථයයි. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි -

ပါသရာသိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පාසරාසි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

အရိယပရိယေသနာတိပိ ဧတဿေဝ နာမံ.

'අරියපරියෙසන' යනු ද මේ සූත්‍රයටම නමකි.

၇. စူဠဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. චූළහත්ථිපදෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၈၈. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တံ. တတ္ထ သဗ္ဗသေတေန ဝဠဝါဘိရထေနာတိ, ‘‘သေတာ သုဒံ အဿာ ယုတ္တာ ဟောန္တိ သေတာလင်္ကာရာ. သေတော ရထော သေတာလင်္ကာရော သေတပရိဝါရော, သေတာ ရသ္မိယော, သေတာ ပတောဒလဋ္ဌိ, သေတံ ဆတ္တံ, သေတံ ဥဏှီသံ, သေတာနိ ဝတ္ထာနိ, သေတာ ဥပါဟနာ, သေတာယ သုဒံ ဝါလဗီဇနိယာ ဗီဇိယတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၄) ဧဝံ ဝုတ္တေန သကလသေတေန စတူဟိ ဝဠဝါဟိ ယုတ္တရထေန.

288. 'එවං මේ සුතං' යනාදිය චූළහත්ථිපදෝපම සූත්‍රයයි. එහි 'සබ්බසෙතේන වළවාභිරථේන' යන්නෙන්, "එහි අසුන් සුදු පාටය, සුදු පැහැති ආභරණවලින් යුක්තය. රථය සුදුය, සුදු පැහැති සැරසිලි ඇත්තේය, සුදු පිරිවර ඇත්තේය, රැහැන් පවා සුදුය, කෙවිට ද සුදුය, ධවල ජත්‍රය, ධවල උෂ්ණීෂය, වස්ත්‍ර ද සුදුය, සිරිපා වැසුම් ද සුදුය, සුදු පැහැති වල්විදුනාවෙන් පවන් සලනු ලබයි" (සං. නි. 5.4) යනුවෙන් පවසා ඇති පරිදි සම්පූර්ණයෙන්ම සුදු පැහැති වෙළඹන් සතර දෙනෙකු යෙදූ රථය අදහස් වේ.

ရထော [Pg.99] စ နာမေသော ဒုဝိဓော ဟောတိ – ယောဓရထော, အလင်္ကာရရထောတိ. တတ္ထ ယောဓရထော စတုရဿသဏ္ဌာနော ဟောတိ နာတိမဟာ, ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ဝါ ဇနာနံ ဂဟဏသမတ္ထော. အလင်္ကာရရထော မဟာ ဟောတိ, ဒီဃတော ဒီဃော, ပုထုလတော ပုထုလော. တတ္ထ ဆတ္တဂ္ဂါဟကော ဝါလဗီဇနိဂ္ဂါဟကော တာလဝဏ္ဋဂ္ဂါဟကောတိ ဧဝံ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ သုခေန ဌာတုံ ဝါ နိသီဒိတုံ ဝါ နိပဇ္ဇိတုံ ဝါ သက္ကောန္တိ, အယမ္ပိ အလင်္ကာရရထောယေဝ. သော သဗ္ဗော သစက္ကပဉ္ဇရကုဗ္ဗရော ရဇတပရိက္ခိတ္တော အဟောသိ. ဝဠဝါ ပကတိယာ သေတဝဏ္ဏာဝ. ပသာဓနမ္ပိ တာဒိသံ ရဇတမယံ အဟောသိ. ရသ္မိယောပိ ရဇတပနာဠိ သုပရိက္ခိတ္တာ. ပတောဒလဋ္ဌိပိ ရဇတပရိက္ခိတ္တာ. ဗြာဟ္မဏောပိ သေတဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ သေတံယေဝ ဥတ္တရာသင်္ဂမကာသိ, သေတဝိလေပနံ ဝိလိမ္ပိ, သေတမာလံ ပိလန္ဓိ, ဒသသု အင်္ဂုလီသု အင်္ဂုလိမုဒ္ဒိကာ, ကဏ္ဏေသု ကုဏ္ဍလာနီတိ ဧဝမာဒိအလင်္ကာရောပိဿ ရဇတမယောဝ အဟောသိ. ပရိဝါရဗြာဟ္မဏာပိဿ ဒသသဟဿမတ္တာ တထေဝ သေတဝတ္ထဝိလေပနမာလာလင်္ကာရာ အဟေသုံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗသေတေန ဝဠဝါဘိရထေနာ’’တိ.

තවද මෙම රථය යුධ රථය සහ අලංකාර රථය (රාජකීය රථය) යැයි දෙවර්ගයකි. එහි යුධ රථය සතරැස් හැඩයෙන් යුක්තය, එය එතරම් විශාල නොවන අතර පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකුට හෝ තිදෙනෙකුට පමණක් රැඳී සිටිය හැකිය. අලංකාර රථය විශාලය, දිගින් දිගය, පළලින් ද පළලය. එහි ධවල ජත්‍රය දරන්නාට, වල්විදුනාව දරන්නාට, තල්වැට දරන්නාට ආදී වශයෙන් අට දෙනෙකුට හෝ දස දෙනෙකුට පහසුවෙන් සිටගෙන හෝ වාඩි වී හෝ වැතිරී සිටිය හැකිය; මෙය ද එවැනිම වූ අලංකාර රථයකි. එම රථය රෝද, කූඩුව සහ වියගහ ආදී සියලු අංගයන්ගෙන් යුක්තව රිදී තහඩුවලින් ආවරණය වී තිබුණි. වෙළඹන් ස්වභාවයෙන්ම සුදු පැහැති විය. සැරසිලි ද එවැනිම වූ රිදීයෙන් කරන ලද ඒවා විය. රැහැන් ද රිදී නූල්වලින් මැනවින් ඔතා තිබුණි. කෙවිට ද රිදී තහඩුවලින් ඔතා තිබුණි. බ්‍රාහ්මණයා ද සුදු වස්ත්‍ර හැඳ සුදු උතුරු සළුවක් පොරවාගෙන සිටියේය. සුදු සඳුන් ආලේප කර සුදු මල් පැළඳ සිටියේය. ඇඟිලි දහයෙහිම රිදී මුදු ද, කන්වල කුණ්ඩලාභරණ ද ආදී වශයෙන් ඔහුගේ ආභරණ ද රිදීයෙන්ම නිමවා තිබුණි. දස දහසක් පමණ වූ ඔහුගේ පිරිවර බමුණන් ද එලෙසම සුදු වස්ත්‍ර, සුදු ආලේපන, සුදු මල් සහ සුදු ආභරණවලින් සැරසී සිටියහ. ඒ නිසා 'සබ්බසෙතේන වළවාභිරථේන' යැයි කියන ලදී.

သာဝတ္ထိယာ နိယျာတီတိ သော ကိရ ဆန္နံ ဆန္နံ မာသာနံ ဧကဝါရံ နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရောတိ. ဣတော ဧတ္တကေဟိ ဒိဝသေဟိ နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရိဿတီတိ ပုရေတရမေဝ ဃောသနာ ကရီယတိ; တံ သုတွာ ယေ နဂရတော န ပက္ကန္တာ, တေ န ပက္ကမန္တိ. ယေ ပက္ကန္တာ, တေပိ, ‘‘ပုညဝတော သိရိသမ္ပတ္တိံ ပဿိဿာမာ’’တိ အာဂစ္ဆန္တိ. ယံ ဒိဝသံ ဗြာဟ္မဏော နဂရံ အနုဝိစရတိ, တဒါ ပါတောဝ နဂရဝီထိယော သမ္မဇ္ဇိတွာ ဝါလိကံ ဩကိရိတွာ လာဇပဉ္စမေဟိ ပုပ္ဖေဟိ အဘိပ္ပကိရိတွာ ပုဏ္ဏဃဋေ ဌပေတွာ ကဒလိယော စ ဓဇေ စ ဥဿာပေတွာ သကလနဂရံ ဓူပိတဝါသိတံ ကရောန္တိ. ဗြာဟ္မဏော ပါတောဝ သီသံ နှာယိတွာ ပုရေဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝုတ္တနယေနေဝ သေတဝတ္ထာဒီဟိ အတ္တာနံ အလင်္ကရိတွာ ပါသာဒါ ဩရုယှ ရထံ အဘိရုဟတိ. အထ နံ တေ ဗြာဟ္မဏာ သဗ္ဗသေတဝတ္ထဝိလေပနမာလာလင်္ကာရာ သေတစ္ဆတ္တာနိ ဂဟေတွာ ပရိဝါရေန္တိ; တတော မဟာဇနဿ သန္နိပါတနတ္ထံ ပဌမံယေဝ တရုဏဒါရကာနံ ဖလာဖလာနိ ဝိကိရိတွာ တဒနန္တရံ မာသကရူပါနိ; တဒနန္တရံ ကဟာပဏေ ဝိကိရန္တိ; မဟာဇနာ သန္နိပတန္တိ. ဥက္ကုဋ္ဌိယော စေဝ စေလုက္ခေပါ စ ပဝတ္တန္တိ. အထ ဗြာဟ္မဏော မင်္ဂလိကသောဝတ္ထိကာဒီသု မင်္ဂလာနိ စေဝ သုဝတ္ထိယော [Pg.100] စ ကရောန္တေသု မဟာသမ္ပတ္တိယာ နဂရံ အနုဝိစရတိ. ပုညဝန္တာ မနုဿာ ဧကဘူမကာဒိပါသာဒေ အာရုယှ သုကပတ္တသဒိသာနိ ဝါတပါနကဝါဋာနိ ဝိဝရိတွာ ဩလောကေန္တိ. ဗြာဟ္မဏောပိ အတ္တနော ယသသိရိသမ္ပတ္တိယာ နဂရံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တော ဝိယ ဒက္ခိဏဒွါရာဘိမုခေါ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သာဝတ္ထိယာ နိယျာတီ’’တိ.

'සාවත්ථියා නිය්‍යාතී' යනු - ඔහු සෑම මාස හයකට වරක් නගරය ප්‍රදක්ෂිණා කරන බව කියනු ලැබේ. 'මෙතෙක් දිනකින් නගර ප්‍රදක්ෂිණාව කරන්නේය' යි කලින්ම ප්‍රකාශ කරනු ලබයි. එය අසා නගරයෙන් බැහැර නොවූ අය බැහැර නොවී සිටිති. බැහැරව ගිය අය ද 'පින්වන්තයාගේ ශ්‍රී සම්පත්තිය නරඹන්නෙමු' යි සිතා පෙරළා පැමිණෙති. යම් දිනක බ්‍රාහ්මණයා නගරය පුරා සංචාරය කරන්නේ ද, එදින උදෑසනම නගරයේ වීදි අතුගා, වැලි අතුරා, ඊතණ ඇතුළු පස් පෑ මල් ඉස, පුන්කලස් තබා, කෙසෙල් ගස් හා ධජ පතාක ඔසවා මුළු නගරයම සුවඳ දුමින් සුවඳවත් කරති. බ්‍රාහ්මණයා උදෑසනම හිස සෝදා ස්නානය කර, උදෑසන ආහාරය ගෙන, කලින් කී පරිදි සුදු වස්ත්‍රාදියෙන් සැරසී ප්‍රාසාදයෙන් බැස රථයට ගොඩවෙයි. එකල එම පිරිවර බමුණන් ද සුදු වස්ත්‍ර, සුදු ආලේපන, සුදු මල් සහ ආභරණවලින් සැරසී ධවල ජත්‍ර දරා ඔහු පිරිවරා ගනිති. ඉන්පසු මහා ජනයා රැස් කරවීම පිණිස පළමුව කුඩා දරුවන්ට නොයෙක් පලතුරු ද, ඉන්පසු මාසක රූප ද, ඉන්පසු කහාපණ (කාසි) ද ඉසිති; එවිට මහා ජනයා රැස් වෙති. ජය ඝෝෂා ද පිළි වැසුම් එසවීම් ද සිදුවේ. ඉක්බිති බ්‍රාහ්මණයන් මංගල වාක්‍ය හා සුබ පැතුම් පවසද්දී ඔහු මහා සම්පත්තියෙන් යුතුව නගරය පුරා සංචාරය කරයි. පින්වන්ත මිනිස්සු තනි මහල් ප්‍රාසාදාදියට නැගී ගිරා පියාපත් වන් නිල් පැහැති කවුළු දොරවල් හැර බලති. බ්‍රාහ්මණයා ද තමන්ගේ යසස හා ශ්‍රී සම්පත්තියෙන් නගරය වසාගන්නාක් මෙන් දකුණු දොරටුව දෙසට මුහුණ ලා ගමන් කරයි. ඒ නිසා 'සාවත්ථියා නිය්‍යාතී' යි පවසන ලදී.

ဒိဝါ ဒိဝဿာတိ ဒိဝသဿ ဒိဝါ, မဇ္ဈနှကာလေတိ အတ္ထော. ပိလောတိကံ ပရိဗ္ဗာဇကန္တိ ပိလောတိကာတိ ဧဝံ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝေါဟာရဝသေန လဒ္ဓနာမံ ပရိဗ္ဗာဇကံ. သော ကိရ ပရိဗ္ဗာဇကော ဒဟရော ပဌမဝယေ ဌိတော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ဗုဒ္ဓုပဋ္ဌာကော, ပါတောဝ တထာဂတဿ စေဝ မဟာထေရာနဉ္စ ဥပဋ္ဌာနံ ကတွာ တိဒဏ္ဍကုဏ္ဍိကာဒိပရိက္ခာရံ အာဒါယ ဇေတဝနာ နိက္ခမိတွာ နဂရာဘိမုခေါ ပါယာသိ. တံ ဧသ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ အဒ္ဒသ. ဧတဒဝေါစာတိ အနုက္ကမေန သန္တိကံ အာဂတံ သဉ္ဇာနိတွာ ဧတံ, ‘‘ဟန္ဒ ကုတော နု ဘဝံ ဝစ္ဆာယနော အာဂစ္ဆတီ’’တိ ဂေါတ္တံ ကိတ္တေန္တော ဝစနံ အဝေါစ. ပဏ္ဍိတော မညေတိ ဘဝံ ဝစ္ဆာယနော သမဏံ ဂေါတမံ ပဏ္ဍိတောတိ မညတိ, ဥဒါဟု နောတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.

'දිවා දිවස්සා' යනු දහවල් කාලයෙහි, එනම් මධ්‍යහ්න කාලයෙහි යන්නයි. 'පිලෝතිකං පරිබ්බාජකං' යනු 'පිලෝතිකා' යන ස්ත්‍රී ලිංග ව්‍යවහාරයෙන් නම ලත් පරිව්‍රාජකයාය. ඔහු තරුණ වියේ පසු වූ, රන්වන් පැහැති සිරුරක් ඇති, බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන අයෙකි. ඔහු උදෑසනම තථාගතයන් වහන්සේට හා මහා තෙරුන් වහන්සේලාට උපස්ථාන කර, තිදණ්ඩ හා කුණ්ඩිකාව ආදී පරිෂ්කාර ගෙන ජේතවනයෙන් පිටත්ව නගරය දෙසට ගමන් කළේය. දූරතෝව පවා ඔහු එනු දුටුවේය. 'එතදවෝච' යනු පිළිවෙළින් තමන් සමීපයට පැමිණි පිලෝතික පරිව්‍රාජකයා හඳුනාගෙන, "පින්වත් වච්ඡායනයෙනි, දැන් ඔබ කොහි සිට පැමිණෙන්නේද?" යැයි ඔහුගේ ගෝත්‍රය පවසමින් කතා කළේය. 'පණ්ඩිතෝ මඤ්ඤේ' යනු පින්වත් වච්ඡායනයන් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් පණ්ඩිතයෙකැයි සිතන්නේද, නැතහොත් එසේ නොසිතන්නේද යන්න මෙහි අර්ථයයි.

ကော စာဟံ, ဘောတိ, ဘော, သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနနေ အဟံ ကော နာမ? ကော စ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနိဿာမီတိ ကုတော စာဟံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနိဿာမိ, ကေန ကာရဏေန ဇာနိဿာမီတိ? ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ အတ္တနော အဇာနနဘာဝံ ဒီပေတိ. သောပိ နူနဿ တာဒိသောဝါတိ ယော သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနေယျ, သောပိ နူန ဒသ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော တာဒိသော ဗုဒ္ဓေါယေဝ ဘဝေယျ. သိနေရုံ ဝါ ဟိမဝန္တံ ဝါ ပထဝိံ ဝါ အာကာသံ ဝါ ပမေတုကာမေန တပ္ပမာဏောဝ ဒဏ္ဍော ဝါ ရဇ္ဇု ဝါ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ. သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညံ ဇာနန္တေနပိ တဿ ဉာဏသဒိသမေဝ သဗ္ဗညုတညာဏံ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ. အာဒရဝသေန ပနေတ္ထ အာမေဍိတံ ကတံ. ဥဠာရာယာတိ ဥတ္တရာယ သေဋ္ဌာယ. ကော စာဟံ, ဘောတိ, ဘော, အဟံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပသံသနေ ကော နာမ? ကော စ သမဏံ ဂေါတမံ ပသံသိဿာမီတိ ကေန ကာရဏေန ပသံသိဿာမိ? ပသတ္ထပသတ္ထောတိ သဗ္ဗဂုဏာနံ ဥတ္တရိတရေဟိ သဗ္ဗလောကပသတ္ထေဟိ အတ္တနော ဂုဏေဟေဝ ပသတ္ထော, န တဿ အညေဟိ ပသံသနကိစ္စံ အတ္ထိ. ယထာ ဟိ စမ္ပကပုပ္ဖံ ဝါ နီလုပ္ပလံ ဝါ ပဒုမံ ဝါ လောဟိတစန္ဒနံ ဝါ အတ္တနော ဝဏ္ဏဂန္ဓသိရိယာဝ [Pg.101] ပါသာဒိကဉ္စေဝ သုဂန္ဓဉ္စ, န တဿ အာဂန္တုကေဟိ ဝဏ္ဏဂန္ဓေဟိ ထောမနကိစ္စံ အတ္ထိ. ယထာ စ မဏိရတနံ ဝါ စန္ဒမဏ္ဍလံ ဝါ အတ္တနော အာလောကေနေဝ ဩဘာသတိ, န တဿ အညေန ဩဘာသနကိစ္စံ အတ္ထိ. ဧဝံ သမဏော ဂေါတမော သဗ္ဗလောကပသတ္ထေဟိ အတ္တနော ဂုဏေဟေဝ ပသတ္ထော ထောမိတော သဗ္ဗလောကဿ သေဋ္ဌတံ ပါပိတော, န တဿ အညေန ပသံသနကိစ္စံ အတ္ထိ. ပသတ္ထေဟိ ဝါ ပသတ္ထောတိပိ ပသတ္ထပသတ္ထော.

"පින්වත, භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවේ දක්ෂභාවය හඳුනාගැනීමෙහිලා මම කවරෙක් වෙම්ද? මම කෙසේ නම් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවේ නිපුණත්වය දැනගන්නෙම්ද? මම කිනම් කරුණකින් එය දැනගන්නෙම්ද?" මෙසේ සෑම අයුරකින්ම තමාගේ නොදැනුවත්භාවය ප්‍රකාශ කරයි. "ඔහුද එබඳුම කෙනෙකු විය හැකිය" යනු යමෙකු ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවේ දක්ෂබව හඳුනාගන්නේ නම්, ඔහුද දස පාරමිතාවන් පුරා සර්වඥතා ඥානයට පත් වූ, එම ගෞතමයන් වහන්සේ හා සමාන වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක්ම විය යුතුය. මහා මේරු පර්වතය හෝ හිමවන්ත පර්වතය හෝ පොළොව හෝ අහස මැනීමට කැමති අයෙකුට, එම ප්‍රමාණයටම සමාන වූ දණ්ඩක් හෝ ලණුවක් ලැබීම සුදුසුය. එසේම ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාව දැනගන්නා තැනැත්තාටද, උන්වහන්සේගේ ඥානයට සමාන වූ සර්වඥතා ඥානයක් තිබීම සුදුසුය යන අර්ථය මෙයින් දැක්වේ. මෙහි ගෞරවය දැක්වීම් වශයෙන් වචන නැවත නැවත කීම (ආමේඩිත) කර ඇත. "උළාරාය" යනු උතුම් වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යන්නයි. "පින්වත, මම කවරෙක්ද?" යනු භවත් පින්වත, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කිරීමෙහිලා මම කවරෙක් වෙම්ද? මම කිනම් කරුණක් නිසා ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කරන්නෙම්ද? "පසත්ථපසත්ථ" යනු සියලු ගුණයෙන් උතුම් වූ, ලෝකයේ ප්‍රශංසාවට පත් වූ සියල්ලන්ටම වඩා ස්වකීය ගුණයන්ගෙන් ප්‍රශංසනීය වූ බැවින්, උන්වහන්සේට අන්‍යයන්ගෙන් ලැබෙන ප්‍රශංසාවක අවශ්‍යතාවක් නැත. යම් සේ සපු මල්, නිල් මානෙල්, පියුම් හෝ රත් සඳුන් ස්වකීය වර්ණයෙන් හා සුවඳින්ම ප්‍රසාදජනක වේද, සුවඳවත් වේද, ඒවාට අමුතුවෙන් ගෙනෙන ලද වර්ණ හෝ සුවඳ පිළිබඳ ප්‍රශංසාවක අවශ්‍යතාවක් නැත. යම් සේ මිණි රුවනක් හෝ චන්ද්‍ර මණ්ඩලයක් ස්වකීය ආලෝකයෙන්ම බබළයිද, ඊට අන්‍ය ආලෝකයක අවශ්‍යතාවක් නැත. එසේම ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ලෝකයාගේ ප්‍රශංසාවට පත් සියල්ලන්ටම වඩා ස්වකීය ගුණයන්ගෙන් ප්‍රශංසනීය වූ සේක, වර්ණනා කරන ලද සේක, මුළු ලෝකයාටම වඩා ශ්‍රේෂ්ඨත්වයට පත් වූ සේක. උන්වහන්සේට අන්‍යයන්ගෙන් ලැබෙන ප්‍රශංසාවක අවශ්‍යතාවක් නැත. ප්‍රශංසනීය වූවන් විසින් පසසන ලද බැවින්ද "පසත්ථපසත්ථ" නම් වේ.

ကေ ပသတ္ထာ နာမ? ရာဇာ ပသေနဒိ ကောသလော ကာသိကောသလဝါသိကေဟိ ပသတ္ထော, ဗိမ္ဗိသာရော အင်္ဂမဂဓဝါသီဟိ. ဝေသာလိကာ လိစ္ဆဝီ ဝဇ္ဇိရဋ္ဌဝါသီဟိ ပသတ္ထာ. ပါဝေယျကာ မလ္လာ, ကောသိနာရကာ မလ္လာ, အညေပိ တေ တေ ခတ္တိယာ တေဟိ တေဟိ ဇာနပဒေဟိ ပသတ္ထာ. စင်္ကီအာဒယော ဗြာဟ္မဏာ ဗြာဟ္မဏဂဏေဟိ, အနာထပိဏ္ဍိကာဒယော ဥပါသကာ အနေကသတေဟိ ဥပါသကဂဏေဟိ, ဝိသာခါဒယော ဥပါသိကာ အနေကသတာဟိ ဥပါသိကာဟိ, သကုလုဒါယိအာဒယော ပရိဗ္ဗာဇကာ အနေကေဟိ ပရိဗ္ဗာဇကသတေဟိ, ဥပ္ပလဝဏ္ဏာထေရိအာဒိကာ မဟာသာဝိကာ အနေကေဟိ ဘိက္ခုနိသတေဟိ, သာရိပုတ္တတ္ထေရာဒယော မဟာသာဝကာ အနေကသတေဟိ ဘိက္ခူဟိ, သက္ကာဒယော ဒေဝါ အနေကသဟဿေဟိ ဒေဝေဟိ, မဟာဗြဟ္မာဒယော ဗြဟ္မာနော အနေကသဟဿေဟိ ဗြဟ္မေဟိ ပသတ္ထာ. တေ သဗ္ဗေပိ ဒသဗလံ ထောမေန္တိ ဝဏ္ဏေန္တိ, ပသံသန္တီတိ ဘဂဝါ ‘‘ပသတ္ထပသတ္ထော’’တိ ဝုစ္စတိ.

ප්‍රශංසාවට පත් වූවෝ කවරහුද? පසේනදී කොසොල් රජතුමා කාසි සහ කොසොල් වැසියන් විසින් ප්‍රශංසා කරන ලද්දෙකි. බිම්බිසාර රජතුමා අංග හා මගධ වැසියන් විසින් ප්‍රශංසා කරන ලද්දෙකි. විශාලා මහනුවර ලිච්ඡවීහු වජ්ජි රට වැසියන් විසින් ප්‍රශංසා කරන ලද්දෝ වෙති. පාවා නුවර මල්ල රජවරු, කුසිනාරා නුවර මල්ල රජවරු සහ ඒ ඒ ජනපදවල වෙසෙන වැසියන් විසින් ඒ ඒ ක්ෂත්‍රියයෝ ප්‍රශංසා කරන ලද්දෝ වෙති. චංකී ආදී බ්‍රාහ්මණයෝ බ්‍රාහ්මණ සමූහයා විසින්ද, අනාථපිණ්ඩික ආදී උපාසකයෝ සිය ගණන් උපාසක සමූහයන් විසින්ද, විශාඛා ආදී උපාසිකාවෝ සිය ගණන් උපාසිකාවන් විසින්ද, සකුලුදායී ආදී පරිබ්‍රාජකයෝ සිය ගණන් පරිබ්‍රාජකයන් විසින්ද, උප්පලවණ්ණා තෙරණිය ආදී මහා ශ්‍රාවිකාවෝ සිය ගණන් භික්ෂුණීන් විසින්ද, සාරිපුත්ත තෙරණියන් වහන්සේ ආදී මහා ශ්‍රාවකයෝ සිය ගණන් භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින්ද, සක් දෙවිඳු ආදී දෙවියෝ දහස් ගණන් දෙවිවරුන් විසින්ද, මහා බ්‍රහ්මයා ආදී බ්‍රහ්මයෝ දහස් ගණන් බ්‍රහ්මයන් විසින්ද ප්‍රශංසා කරන ලද්දෝ වෙති. ඔවුන් සියලු දෙනාම දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේට ස්තූති කරති, වර්ණනා කරති, ප්‍රශංසා කරති. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "පසත්ථපසත්ථ" යයි කියනු ලැබේ.

အတ္ထဝသန္တိ အတ္ထာနိသံသံ. အထဿ ပရိဗ္ဗာဇကော အတ္တနော ပသာဒကာရဏံ အာစိက္ခန္တော သေယျထာပိ, ဘော, ကုသလော နာဂဝနိကောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နာဂဝနိကောတိ နာဂဝနဝါသိကော အနုဂ္ဂဟိတသိပ္ပော ပုရိသော. ပရတော ပန ဥဂ္ဂဟိတသိပ္ပော ပုရိသော နာဂဝနိကောတိ အာဂတော. စတ္တာရိ ပဒါနီတိ စတ္တာရိ ဉာဏပဒါနိ ဉာဏဝလဉ္ဇာနိ, ဉာဏေန အက္ကန္တဋ္ဌာနာနီတိ အတ္ထော.

"අත්ථවසං" යනු අර්ථයෙහි ආනිශංසයයි. එකල්හි එම පරිබ්‍රාජකයා තමාගේ ප්‍රසාදයට හේතුව පවසමින් "පින්වත, දක්ෂ හස්ති ශිල්පියෙකු යම් සේද" යනාදිය පැවසීය. එහි "නාගවනික" යනු ඇතන් වසන වනයෙහි වසන, තවම ශිල්පය හදාරා නැති (අලුත්) පුරුෂයායි. පසුව ශිල්පය ප්‍රගුණ කළ හස්ති ශිල්පියා පිළිබඳව කියවේ. "චත්තාරි පදානි" යනු ඥානය නමැති පියවර සතරයි, ඥානය නැමති සලකුණුයි, ඥානයෙන් ගමන් කළ ස්ථාන සතරයි යනු අර්ථයයි.

၂၈၉. ခတ္တိယပဏ္ဍိတေတိအာဒီသု ပဏ္ဍိတေတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတေ. နိပုဏေတိ သဏှေ သုခုမဗုဒ္ဓိနော, သုခုမအတ္ထန္တရပဋိဝိဇ္ဈနသမတ္ထေ. ကတပရပ္ပဝါဒေတိ ဝိညာတပရပ္ပဝါဒေ စေဝ ပရေဟိ သဒ္ဓိံ ကတဝါဒပရိစယေ စ. ဝါလဝေဓိရူပေတိ ဝါလဝေဓိဓနုဂ္ဂဟသဒိသေ. တေ ဘိန္ဒန္တာ မညေ စရန္တီတိ ဝါလဝေဓိ [Pg.102] ဝိယ ဝါလံ သုခုမာနိပိ ပရေသံ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ အတ္တနော ပညာဂတေန ဘိန္ဒန္တာ ဝိယ စရန္တီတိ အတ္ထော. ပဉှံ အဘိသင်္ခရောန္တီတိ ဒုပဒမ္ပိ တိပဒမ္ပိ စတုပ္ပဒမ္ပိ ပဉှံ ကရောန္တိ. ဝါဒံ အာရောပေဿာမာတိ ဒေါသံ အာရောပေဿာမ. န စေဝ သမဏံ ဂေါတမံ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တီတိ; ကသ္မာ န ပုစ္ဆန္တိ? ဘဂဝါ ကိရ ပရိသမဇ္ဈေ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ပရိသာယ အဇ္ဈာသယံ ဩလောကေတိ, တတော ပဿတိ – ‘‘ဣမေ ခတ္တိယပဏ္ဍိတာ ဂုဠှံ ရဟဿံ ပဉှံ ဩဝဋ္ဋိကသာရံ ကတွာ အာဂတာ’’တိ. သော တေဟိ အပုဋ္ဌောယေဝ ဧဝရူပေ ပဉှေ ပုစ္ဆာယ ဧတ္တကာ ဒေါသာ, ဝိဿဇ္ဇနေ ဧတ္တကာ, အတ္ထေ ပဒေ အက္ခရေ ဧတ္တကာတိ ဣမေ ပဉှေ ပုစ္ဆန္တော ဧဝံ ပုစ္ဆေယျ, ဝိဿဇ္ဇေန္တော ဧဝံ ဝိဿဇ္ဇေယျာတိ, ဣတိ ဩဝဋ္ဋိကသာရံ ကတွာ အာနီတေ ပဉှေ ဓမ္မကထာယ အန္တရေ ပက္ခိပိတွာ ဝိဒ္ဓံသေတိ. ခတ္တိယပဏ္ဍိတာ ‘‘သေယျော ဝတ နော, ယေ မယံ ဣမေ ပဉှေ န ပုစ္ဆိမှာ, သစေ ဟိ မယံ ပုစ္ဆေယျာမ, အပ္ပတိဋ္ဌေဝ နော ကတွာ သမဏော ဂေါတမော ခိပေယျာ’’တိ အတ္တမနာ ဘဝန္တိ.

289. "ඛත්තියපණ්ඩිතේ" යනාදියෙහි "පණ්ඩිත" යනු පාණ්ඩිතයයෙන් යුක්ත වූවෝ යන්නයි. "නිපුණ" යනු සියුම් වූ හා තියුණු බුද්ධියක් ඇති, සියුම් වූ ගැඹුරු අර්ථයන් විනිවිද දැකීමට සමත්කම් ඇති අයයි. "කතපරප්පවාද" යනු අන්‍යයන්ගේ මතවාදයන් මැනවින් දන්නා වූද, අන්‍යයන් සමඟ වාද කර පුරුදු පුහුණු වූවෝද වෙති. "වාලවේධිරූපේ" යනු කෙස් ගසක් පවා විදීමට සමත් දුනුවායන් වැනි වූ යන්නයි. "තේ භින්දන්තා මඤ්ඤේ චරන්ති" යනු වාලවේධී දුනුවායෙකු කෙස් ගසක් විදින්නාක් මෙන්, අන්‍යයන්ගේ ඉතා සියුම් වූ දෘෂ්ටිගතයන් තමන්ගේ ප්‍රඥාවෙන් බිඳින්නාක් මෙන් හැසිරෙති යනු අර්ථයයි. "පඤ්හං අභිසංඛරොන්ති" යනු දෙපද, තෙපද හෝ සිව්පද ප්‍රශ්න සකස් කරති. "වාදං ආරොපෙස්සාම" යනු දොස් පවරන්නෙමු යන්නයි. ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න නොඅසන්නෝමය; ඔවුන් ප්‍රශ්න නොඅසන්නේ මන්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිස මැද දහම් දෙසන කල්හි පිරිසගේ අදහස් බලන සේක. එවිට, "මේ ක්ෂත්‍රිය පණ්ඩිතයෝ ඉතා රහසිගත ගැඹුරු ප්‍රශ්න, ඉණෙහි සඟවාගත් වටිනා වස්තුවක් මෙන් සඟවාගෙන පැමිණ සිටිති" යි දකින සේක. උන්වහන්සේ ඔවුන් ප්‍රශ්න ඇසීමටත් පෙර, මෙවැනි ප්‍රශ්න ඇසීමේදී මෙපමණ දෝෂ ඇති වන බවත්, අර්ථයෙහි, පදයෙහි, අක්ෂරයෙහි සහ පිළිතුරු දීමේදී මෙපමණ දෝෂ ඇති වන බවත් හඳුනාගෙන, "ප්‍රශ්න අසන්නෙකු මෙසේ ඇසිය යුතුයි, පිළිතුරු දෙන්නෙකු මෙසේ පිළිතුරු දිය යුතුයි" වශයෙන්, ඔවුන් සඟවාගෙන ආ ප්‍රශ්න ධර්ම දේශනාව අතරතුරේදීම ඇතුළත් කර විසඳා හරින සේක. එකල්හි ක්ෂත්‍රිය පණ්ඩිතයෝ, "අපි මේ ප්‍රශ්න නොඇසූ එක කොතරම් යහපතක්ද, ඉදින් අපි ඇසුවා නම් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ අපව පදනමක් නැති අය බවට පත් කර අපහසුතාවට පත් කරනු ඇතැයි" සිතා සතුටු වෙති.

အပိစ ဗုဒ္ဓါ နာမ ဓမ္မံ ဒေသေန္တာ ပရိသံ မေတ္တာယ ဖရန္တိ, မေတ္တာဖရဏေန ဒသဗလေ မဟာဇနဿ စိတ္တံ ပသီဒတိ, ဗုဒ္ဓါ စ နာမ ရူပဂ္ဂပ္ပတ္တာ ဟောန္တိ ဒဿနသမ္ပန္နာ မဓုရဿရာ မုဒုဇိဝှာ သုဖုသိတဒန္တာဝရဏာ အမတေန ဟဒယံ သိဉ္စန္တာ ဝိယ ဓမ္မံ ကထေန္တိ. တတြ နေသံ မေတ္တာဖရဏေန ပသန္နစိတ္တာနံ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘ဧဝရူပံ အဒွေဇ္ဈကထံ အမောဃကထံ နိယျာနိကကထံ ကထေန္တေန ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ န သက္ခိဿာမ ပစ္စနီကဂ္ဂါဟံ ဂဏှိတု’’န္တိ အတ္တနော ပသန္နဘာဝေနေဝ န ပုစ္ဆန္တိ.

තවද, බුදුවරුන් යනු ධර්මය දේශනා කරන කල්හි මුළු පිරිසම මෙත්තා සිතින් පතුරුවන්නෝ වෙති. මෙසේ මෙත්තා සිතින් පැතිරවීම නිසා මහා ජනයාගේ සිත දසබලධාරීන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදෙයි. තවද බුදුවරුන් යනු උතුම් රූප සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ, දැකීමෙන් ප්‍රසාදය උපදවන, මිහිරි හඬක් ඇති, මෘදු වූ දිවක් ඇති, මැනවින් පිහිටි දෙතොල් ඇත්තෝ වෙති. ඔවුන් අමෘතයෙන් හදවත තෙමන්නාක් මෙන් දහම් දෙසති. එහිදී, උන්වහන්සේගේ මෙත්තා බලයෙන් පැහැදුණු සිත් ඇති ඒ මිනිසුන්ට මෙසේ සිතෙයි: "මෙවැනි අවිවාදිත වූ, හිස් නොවන, නිවනට මඟ පෙන්වන වචන දේශනා කරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ විරුද්ධ වාද ගැනීමට අපට නොහැකිය" යි තමන්ගේම පැහැදුණු ස්වභාවය නිසා ප්‍රශ්න නොඅසති.

အညဒတ္ထူတိ ဧကံသေန. သာဝကာ သမ္ပဇ္ဇန္တီတိ သရဏဂမနဝသေန သာဝကာ ဟောန္တိ. တဒနုတ္တရန္တိ တံ အနုတ္တရံ. ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာနန္တိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ပရိယောသာနဘူတံ အရဟတ္တဖလံ, တဒတ္ထာယ ဟိ တေ ပဗ္ဗဇန္တိ. မနံ ဝတ, ဘော, အနဿာမာတိ, ဘော, သစေ မယံ န ဥပသင်္ကမေယျာမ, ဣမိနာ ထောကေန အနုပသင်္ကမနမတ္တေန အပယိရုပါသနမတ္တေနေဝ နဋ္ဌာ ဘဝေယျာမ. ဥပသင်္ကမနမတ္တကေန ပနမှာ န နဋ္ဌာတိ အတ္ထော. ဒုတိယပဒံ ပုရိမဿေဝ ဝေဝစနံ. အဿမဏာဝ သမာနာတိအာဒီသု ပါပါနံ အသမိတတ္တာ အဿမဏာဝ. အဗာဟိတတ္တာ စ ပန အဗြာဟ္မဏာဝ. ကိလေသာရီနံ အဟတတ္တာ အနရဟန္တောယေဝ သမာနာတိ အတ္ထော.

'අඤ්ඤදත්ථු' යනු ඒකාන්තයෙන්මය. 'සාවකා සම්පජ්ජන්ති' යනු සරණාගමනයෙහි පිහිටීමේ අනුසාරයෙන් ශ්‍රාවකයෝ වෙති. 'තදනුත්තරං' යනු ඒ අනුත්තර වූ (උත්තරීතර වූ) දෙයයි. 'බ්‍රහ්මචරියපරියෝසානං' යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවේ කෙළවර වූ අර්හත් ඵලයයි; ඒ අර්හත් ඵලය පිණිසම ඔවුහු පැවිදි වෙති. 'මනං වත භෝ අනස්සාම' යනු, පින්වත, ඉදින් අපි (බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත) එළඹ නොවූයේ නම්, මේ ස්වල්ප වූ නොපැමිණීමෙන් පමණක්ම හෝ ඇසුරු නොකිරීමෙන් පමණක්ම අපි විනාශ වන්නෙමු. එළඹීම නිසාම අපි විනාශ නොවූවෙමු යනු මෙහි අදහසයි. දෙවන පදය කලින් පදයේම පර්යාය පදයකි. 'අස්සමණාව සමානා' යනාදියෙහි, පාපයන් සංසිඳුවා නොගත් නිසා 'මහණ නොවූවෝම' වෙති. පාපයන් දුරු නොකළ නිසා 'බමුණන් නොවූවෝම' වෙති. කෙලෙස් සතුරන් නසනු නොලැබූ බැවින් 'රහත් නොවූවෝම' වෙති යනු අදහසයි.

၂၉၀. ဥဒါနံ ဥဒါနေသီတိ ဥဒါဟာရံ ဥဒါဟရိ. ယထာ ဟိ ယံ တေလံ မာနံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, ဝိဿန္ဒိတွာ ဂစ္ဆတိ, တံ အဝသေကောတိ ဝုစ္စတိ, ယဉ္စ [Pg.103] ဇလံ တဠာကံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဂစ္ဆတိ, တံ ဩဃောတိ ဝုစ္စတိ. ဧဝမေဝ ယံ ပီတိမယံ ဝစနံ ဟဒယံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, အဓိကံ ဟုတွာ အန္တော အသဏ္ဌဟိတွာ ဗဟိ နိက္ခမတိ, တံ ဥဒါနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝရူပံ ပီတိမယံ ဝစနံ နိစ္ဆာရေသီတိ အတ္ထော. ဟတ္ထိပဒေါပမောတိ ဟတ္ထိပဒံ ဥပမာ အဿ ဓမ္မဿာတိ ဟတ္ထိပဒေါပမော. သော န ဧတ္တာဝတာ ဝိတ္ထာရေန ပရိပူရော ဟောတီတိ ဒဿေတိ. နာဂဝနိကောတိ ဥဂ္ဂဟိတဟတ္ထိသိပ္ပော ဟတ္ထိဝနစာရိကော. အထ ကသ္မာ ဣဓ ကုသလောတိ န ဝုတ္တောတိ? ပရတော ‘‘ယော ဟောတိ ကုသလော’’တိ ဝိဘာဂဒဿနတော. ယော ဟိ ကောစိ ပဝိသတိ, ယော ပန ကုသလော ဟောတိ, သော နေဝ တာဝ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတိ. တသ္မာ ဣဓ ကုသလောတိ အဝတွာ ပရတော ဝုတ္တော.

290. 'උදානං උදානේසි' යනු ප්‍රීති වාක්‍යයක් ප්‍රකාශ කළේය. යම් සේ බඳුනක රඳවා ගත නොහැකිව පිටාර ගලා යන තෙල් ප්‍රමාණය 'අවසේක' (පිටාර ගිය තෙල්) යැයි කියනු ලබයිද, යම් සේ වැවක රඳවා ගත නොහැකිව පිටාර ගලා යන ජල ප්‍රමාණය 'ඕඝ' (ජල ප්‍රවාහය) යැයි කියනු ලබයිද, එමෙන්ම යම් ප්‍රීති සහගත වචනයක් සිතෙහි දරාගත නොහැකිව, එය අධික වී සිත තුළ නොරැඳී පිටතට නිකුත් වේද, එය 'උදානයක්' යැයි කියනු ලැබේ. එවැනි ප්‍රීති සහගත වචනයක් ප්‍රකාශ කළේය යනු මෙහි අදහසයි. 'හත්ථිපදෝපමෝ' යනු හස්ති පදයක් (ඇත් අඩියක්) යම් ධර්මයකට උපමාවක් වේද, එය හත්ථිපදෝපම නම් වේ. එය මේ පමණකින්ම විස්තරාත්මකව සම්පූර්ණ නොවන බව මින් දක්වයි. 'නාගවනික' යනු ඇත් ශිල්පය උගත්, ඇත් වනයෙහි හැසිරෙන පුරුෂයාය. එසේ නම් මෙහි 'කුසල' (දක්ෂයා) යැයි මුලින්ම නොකියන ලද්දේ මන්ද? පසුව 'යමෙක් දක්ෂ වේද' යනුවෙන් විග්‍රහ කර ඇති බැවිනි. යම්කිසිවෙකු වනයට ඇතුළු වූ පමණින්, හෙතෙම දක්ෂයෙකු වුවද, වහාම නිගමනයකට නොපැමිණෙයි. එබැවින් මෙහි 'කුසල' යන්න නොකියා පසුව පවසන ලදී.

၂၉၁. ဝါမနိကာတိ ရဿာ အာယာမတောပိ န ဒီဃာ မဟာကုစ္ဆိဟတ္ထိနိယော. ဥစ္စာ စ နိသေဝိတန္တိ သတ္တဋ္ဌရတနုဗ္ဗေဓေ ဝဋရုက္ခာဒီနံ ခန္ဓပ္ပဒေသေ ဃံသိတဋ္ဌာနံ. ဥစ္စာ ကာဠာရိကာတိ ဥစ္စာ စ ယဋ္ဌိသဒိသပါဒါ ဟုတွာ, ကာဠာရိကာ စ ဒန္တာနံ ကဠာရတာယ. တာသံ ကိရ ဧကော ဒန္တော ဥန္နတော ဟောတိ, ဧကော ဩနတော. ဥဘောပိ စ ဝိရဠာ ဟောန္တိ, န အာသန္နာ. ဥစ္စာ စ ဒန္တေဟိ အာရဉ္ဇိတာနီတိ သတ္တဋ္ဌရတနုဗ္ဗေဓေ ဝဋရုက္ခာဒီနံ ခန္ဓပ္ပဒေသေ ဖရသုနာ ပဟတဋ္ဌာနံ ဝိယ ဒါဋ္ဌာဟိ ဆိန္နဋ္ဌာနံ. ဥစ္စာ ကဏေရုကာ နာမာတိ ဥစ္စာ စ ယဋ္ဌိသဒိသဒီဃပါဒါ ဟုတွာ, ကဏေရုကာ စ ဒန္တာနံ ကဏေရုတာယ, တာ ကိရ မကုဠဒါဌာ ဟောန္တိ. တသ္မာ ကဏေရုကာတိ ဝုစ္စန္တိ. သော နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတီတိ သော နာဂဝနိကော ယဿ ဝတာဟံ နာဂဿ အနုပဒံ အာဂတော, အယမေဝ သော, န အညော. ယဉှိ အဟံ ပဌမံ ပဒံ ဒိသွာ ဝါမနိကာနံ ပဒံ ဣဒံ ဘဝိဿတီတိ နိဋ္ဌံ န ဂတော, ယမ္ပိ တတော ဩရဘာဂေ ဒိသွာ ကာဠာရိကာနံ ဘဝိဿတိ, ကဏေရုကာနံ ဘဝိဿတီတိ နိဋ္ဌံ န ဂတော, သဗ္ဗံ တံ ဣမဿေဝ မဟာဟတ္ထိနော ပဒန္တိ မဟာဟတ္ထိံ ဒိသွာဝ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတိ.

291. 'වාමනිකා' යනු උසින් මිටි වූද දිගින් වැඩි නොවූද මහත් කුසක් ඇති ඇත් බැණියන්ය. 'උච්චා ච නිසේවිතං' යනු රියන් හතක් අටක් පමණ උසැති නුග වැනි ගස්වල කඳෙහි ඇතුන් ඇතිල්ලුණු ස්ථානයයි. 'උච්චා කාළාරිකා' යනු උණ බම්බු වැනි දිගු පාද ඇති වූද, දළ විසිරී පිහිටීම නිසා 'කාළාරිකා' නම් වූද ඇත් බැණියන්ය. ඔවුන්ගේ එක් දළක් ඉහළටද, අනෙක පහළටද පිහිටන බව කියනු ලැබේ. දළ දෙකම ඈතින් පිහිටන අතර එකිනෙකට සමීප නැත. 'උච්චා ච දන්තේහි ආරඤ්ජිතානි' යනු රියන් හතක් අටක් උසැති නුග වැනි ගස්වල කඳෙහි පොරවකින් කෙටූ ස්ථානයක් මෙන් දළවලින් කැපූ ස්ථානයන්ය. 'උච්චා කණේරුකා' යනු උණ බම්බු වැනි දිගු පාද ඇති වූද, දළ මලක පොහොට්ටු වැනි වූද ඇත් බැණියන්ය. එබැවින් ඔවුහු කණේරුකා යැයි කියනු ලබති. 'සෝ නිට්ඨං ගච්ඡති' යනු, ඒ ඇත් දඩයක්කාරයා 'මම යම් ඇතෙකුගේ පියවර ඔස්සේ පැමිණියේද, ඒ ඇතා මොහුමය, වෙනකෙකු නොවේ' යැයි නිගමනයට පැමිණේ. යම් පියවරක් මුලින් දැක 'මෙය වාමනිකා ඇත් බැණියන්ගේ පියවරක් විය යුතුය' කියා නිගමනයට නොපැමිණියේද, එයින් පසුව 'කාළාරිකා' හෝ 'කණේරුකා' ඇත් බැණියන්ගේ යැයි නිගමනයට නොපැමිණ, ඒ සියල්ල මේ මහා හස්තියාගේම පියවර යැයි මහා හස්තියා දුටු විටම නිගමනයට පැමිණෙයි.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – နာဂဝနံ ဝိယ ဟိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ နီဝရဏပ္ပဟာနာ ဓမ္မဒေသနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကုသလော နာဂဝနိကော ဝိယ ယောဂါဝစရော; မဟာနာဂေါ ဝိယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ; မဟန္တံ ဟတ္ထိပဒံ ဝိယ ဈာနာဘိညာ. နာဂဝနိကဿ တတ္ထ တတ္ထ ဟတ္ထိပဒံ ဒိသွာပိ ဝါမနိကာနံ ပဒံ ဘဝိဿတိ, ကာဠာရိကာနံ ကဏေရုကာနံ ပဒံ ဘဝိဿတီတိ အနိဋ္ဌင်္ဂတဘာဝေါ ဝိယ ယောဂိနော, ဣမာ ဈာနာဘိညာ နာမ ဗာဟိရကပရိဗ္ဗာဇကာနမ္ပိ [Pg.104] သန္တီတိ အနိဋ္ဌင်္ဂတဘာဝေါ. နာဂဝနိကဿ, တတ္ထ တတ္ထ မယာ ဒိဋ္ဌံ ပဒံ ဣမဿေဝ မဟာဟတ္ထိနော, န အညဿာတိ မဟာဟတ္ထိံ ဒိသွာ နိဋ္ဌင်္ဂမနံ ဝိယ အရိယသာဝကဿ အရဟတ္တံ ပတွာဝ နိဋ္ဌင်္ဂမနံ. ဣဒဉ္စ ပန ဩပမ္မသံသန္ဒနံ မတ္ထကေ ဌတွာပိ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဣမသ္မိမ္ပိ ဌာနေ ဝဋ္ဋတိယေဝ. အနုက္ကမာဂတံ ပန ပါဠိပဒံ ဂဟေတွာ ဣဓေဝ ကတံ. တတ္ထ ဣဓာတိ ဒေသာပဒေသေ နိပါတော. သွာယံ ကတ္ထစိ လောကံ ဥပါဒါယ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓ တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၇၉). ကတ္ထစိ သာသနံ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓေဝ, ဘိက္ခဝေ, သမဏော, ဣဓ ဒုတိယော သမဏော’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၁). ကတ္ထစိ ဩကာသံ. ယထာဟ –

'ඒවමේව ඛෝ' යන්නෙහි මේ උපමා සැසඳීම මෙසේ දත යුතුය: ඇත් වනය මෙන් ආරම්භයේ සිට නීවරණ ප්‍රහාණය දක්වා වූ ධර්ම දේශනාව දත යුතුය. දක්ෂ ඇත් දඩයක්කාරයා මෙන් යෝගාවචරයාද, මහා හස්තියා මෙන් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේද, විශාල ඇත් පියවර මෙන් ධ්‍යාන හා අභිඥාවෝද දත යුතු වෙති. ඇත් දඩයක්කාරයා තැනින් තැන ඇත් පියවර දැක මෙය වාමනිකා, කාළාරිකා හෝ කණේරුකා ඇත් බැණියන්ගේ පියවර යැයි සිතා නිගමනයකට නොපැමිණෙන්නාක් මෙන්, යෝගියාද 'මේ ධ්‍යාන අභිඥා බාහිර පරිබ්‍රාජකයන්ටත් ඇත' යනුවෙන් නිගමනයට නොපැමිණෙන බව දත යුතුය. ඇත් දඩයක්කාරයා මහා හස්තියා දුටු පසු නිගමනයට පැමිණෙන්නාක් මෙන්, ආර්ය ශ්‍රාවකයා අර්හත් භාවයට පත් වූ පසු නිගමනයට පැමිණෙන බව දත යුතුය. මේ උපමා සැසඳීම සූත්‍රයේ අවසානයේ සිටද කළ හැකිය; මෙම ස්ථානයේදීම කිරීමද යෝග්‍ය වේ. අනුපිළිවෙලින් පැමිණි පාළි පද ගෙන මෙහිදීම එය දක්වන ලදී. එහි 'ඉධ' යනු ස්ථානයක් හැඟවීම පිණිස යෙදුණු නිපාතයකි. එය ඇතැම් තැනක ලෝකය ඇසුරින් කියවේ. 'මෙලොව තථාගතයන් වහන්සේ උපදින්නාහ' යනාදී වශයෙන් වදාළ තැන්හි මෙනි. ඇතැම් තැනක ශාසනය ඇසුරින් කියවේ. 'මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහිම ශ්‍රමණයා ඇත' යනාදී වශයෙන් වදාළ තැන්හි මෙනි. ඇතැම් තැනක යම් ස්ථානයක් ඇසුරින් කියවේ.

‘‘ဣဓေဝ တိဋ္ဌမာနဿ, ဒေဝဘူတဿ မေ သတော;

ပုနရာယု စ မေ လဒ္ဓေါ, ဧဝံ ဇာနာဟိ မာရိသာ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၃၆၉;

ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၉၀);

'නිදුකාණන් වහන්ස, මේ ස්ථානයෙහිම සිටින්නා වූ, දෙවියෙකු වී සිටි මට නැවත ආයුෂ ලැබුණි, මෙසේ දැනගත මැනව' යනුවෙන් වදාළ තැන මෙනි.

ကတ္ထစိ ပဒပူရဏမတ္တမေဝ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဘုတ္တာဝီ အဿံ ပဝါရိတော’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၀). ဣဓ ပန လောကံ ဥပါဒါယ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ဗြာဟ္မဏ ဣမသ္မိံ လောကေ တထာဂတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ အရဟံ…ပေ… ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ’’တိ.

ඇතැම් තැනක පද පූරණයක් පිණිසම යෙදේ. 'මහණෙනි, මම මෙහිදී (හෝ මේ වෙලාවේදී) වළඳා අවසන් කළෙමි' යනාදී වශයෙන් වදාළ තැන්හි මෙනි. මෙහිදී (මෙම සූත්‍රයෙහි) 'ඉධ' යන්න ලෝකය ඇසුරින් කියවුණු බව දත යුතුය. 'බ්‍රාහ්මණය, මේ ලෝකයෙහි අර්හත් වූ, සම්මා සම්බුදු වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපදින්නාහ' යනු මෙහි අදහසයි.

တတ္ထ တထာဂတသဒ္ဒေါ မူလပရိယာယေ, အရဟန္တိအာဒယော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာ. လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧတ္ထ ပန လောကောတိ ဩကာသလောကော သတ္တလောကော သင်္ခါရလောကောတိ တိဝိဓော. ဣဓ ပန သတ္တလောကော အဓိပ္ပေတော. သတ္တလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ စ တထာဂတော န ဒေဝလောကေ, န ဗြဟ္မလောကေ, မနုဿလောကေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. မနုဿလောကေပိ န အညသ္မိံ စက္ကဝါဠေ, ဣမသ္မိံယေဝ စက္ကဝါဠေ. တတြာပိ န သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု, ‘‘ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ဂဇင်္ဂလံ နာမ နိဂမော. တဿာပရေန မဟာသာလော, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ပုရတ္ထိမဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ သလ္လဝတီ နာမ နဒီ, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ သေတကဏ္ဏိကံ နာမ နိဂမော, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ပစ္ဆိမာယ ဒိသာယ ထူဏံ နာမ ဗြာဟ္မဏဂါမော, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ဥတ္တရာယ [Pg.105] ဒိသာယ ဥသိရဒ္ဓဇော နာမ ပဗ္ဗတော, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ’’တိ (မဟာဝ. ၂၅၉) ဧဝံ ပရိစ္ဆိန္နေ အာယာမတော တိယောဇနသတေ ဝိတ္ထာရတော အဍ္ဎတေယျယောဇနသတေ ပရိက္ခေပတော နဝယောဇနသတေ မဇ္ဈိမပဒေသေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. န ကေဝလဉ္စ တထာဂတောဝ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အဂ္ဂသာဝကာ အသီတိ မဟာထေရာ ဗုဒ္ဓမာတာ ဗုဒ္ဓပိတာ စက္ကဝတ္တီ ရာဇာ အညေ စ သာရပ္ပတ္တာ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာ ဧတ္ထေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တတ္ထ တထာဂတော သုဇာတာယ ဒိန္နမဓုပါယသဘောဇနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ, တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ. အရဟတ္တဖလေ ဥပ္ပန္နော နာမ. မဟာဘိနိက္ခမနတော ဝါ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ. တုသိတဘဝနတော ဝါ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ. ဒီပင်္ကရပါဒမူလတော ဝါ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ, တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ. အရဟတ္တဖလေ ဥပ္ပန္နော နာမ. ဣဓ သဗ္ဗပဌမံ ဥပ္ပန္နဘာဝံ သန္ဓာယ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တံ, တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပန္နော ဟောတီတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော.

එහි 'තථාගත' යන ශබ්දය මූලපරියාය සූත්‍ර අටුවාවෙහි ද, 'අරහං' ආදී පද විසුද්ධිමග්ගයෙහි ද විස්තර කර ඇත. 'ලෝකයෙහි උපදියි' (ලෝකේ උප්පජ්ජති) යන මෙහි 'ලෝකය' යනු ඕකාස ලෝකය, සත්ව ලෝකය සහ සංඛාර ලෝකය යනුවෙන් තිවිධ වේ. මෙහිදී සත්ව ලෝකය අදහස් කරනු ලැබේ. සත්ව ලෝකයෙහි උපදින නමුදු තථාගතයන් වහන්සේ දෙව්ලොව හෝ බඹලොව උපදින්නේ නැත, මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ම උපදින සේක. මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ද වෙනත් සක්වළක නොව, මේ සක්වළෙහි ම උපදින සේක. එහි ද සියලු ස්ථානවල නොව, 'නැගෙනහිර දිශාවෙන් ගජංගල නම් නියම්ගම ද, එයින් ඔබ්බෙහි මහාසාල නම් වෘක්ෂය ද ඇත, එතැන් සිට පිටත ප්‍රත්‍යන්ත ජනපද වේ, මෙපිට මජ්ඣිම දේශය වේ. ගිනිකොණ දිශාවෙන් සල්ලවතී නම් නදිය ඇත... දකුණු දිශාවෙන් සේතකණ්ණික නම් නියම්ගම ඇත... බටහිර දිශාවෙන් ථූණ නම් බමුණු ගම ඇත... උතුරු දිශාවෙන් උසීරද්ධජ නම් පර්වතය ඇත' යනුවෙන් මෙලෙස සීමා කරන ලද, දිගින් යොදුන් තුන්සියයක් ද, පළලින් යොදුන් දෙසිය පනහක් ද, වටප්‍රමාණයෙන් යොදුන් නවසියයක් ද වන මජ්ඣිම දේශයෙහි උපදින සේක. තථාගතයන් වහන්සේ පමණක් නොව, පසේබුදුවරු ද, අග්‍රශ්‍රාවකයෝ ද, අසූ මහා ශ්‍රාවකයෝ ද, බුද්ධ මාතාව ද, බුද්ධ පියාණෝ ද, සක්විති රජවරු ද, සාරවත් ගුණයෙන් පිරි අනෙකුත් බමුණු ගෘහපතියෝ ද මෙහි ම උපදිති. එහි තථාගතයන් වහන්සේ, සුජාතාව විසින් පූජා කරන ලද මධුපායාස දානය වැළඳූ තැන් සිට අර්හත් මාර්ගය තෙක් වූ කාලය 'උපදින්නා වූ' කාලය ලෙස ද, අර්හත් ඵලක්ෂණයේදී 'උපන්' ලෙස ද හැඳින්වේ. එසේත් නැතිනම් මහාභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි සිට, තුසිත භවනෙහි සිට, හෝ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල සිට අර්හත් මාර්ගය දක්වා වූ කාලය 'උපදින්නා වූ' කාලය ලෙස ද, අර්හත් ඵලයේදී 'උපන්' ලෙස ද හැඳින්වේ. මෙහි සියලු සත්වයන්ට වඩා ප්‍රථමයෙන් ම උපන් බව අදහස් කරමින් 'උපදියි' (උප්පජ්ජති) යැයි වදාරන ලදී. 'තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි උපන් සේක' යනු මෙහි අර්ථයයි.

သော ဣမံ လောကန္တိ သော ဘဂဝါ ဣမံ လောကံ, ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ နိဒဿေတိ. သဒေဝကန္တိ သဟ ဒေဝေဟိ သဒေဝကံ. ဧဝံ သဟ မာရေန သမာရကံ. သဟ ဗြဟ္မုနာ သဗြဟ္မကံ. သဟ သမဏဗြာဟ္မဏေဟိ သဿမဏဗြာဟ္မဏိံ. ပဇာတတ္တာ ပဇာ, တံ ပဇံ. သဟ ဒေဝမနုဿေဟိ သဒေဝမနုဿံ. တတ္ထ သဒေဝကဝစနေန ပဉ္စကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမာရကဝစနေန ဆဋ္ဌကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ. သဗြဟ္မကဝစနေန ဗြဟ္မကာယိကာဒိဗြဟ္မဂ္ဂဟဏံ. သဿမဏဗြာဟ္မဏိဝစနေန သာသနဿ ပစ္စတ္ထိပစ္စာမိတ္တသမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏံ သမိတပါပဗာဟိတပါပသမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏဉ္စ. ပဇာဝစနေန သတ္တလောကဂ္ဂဟဏံ. သဒေဝမနုဿဝစနေန သမ္မုတိဒေဝအဝသေသမနုဿဂ္ဂဟဏံ. ဧဝမေတ္ထ တီဟိ ပဒေဟိ ဩကာသလောကေန သဒ္ဓိံ သတ္တလောကော, ဒွီဟိ ပဇာဝသေန သတ္တလောကောဝ ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මේ ලෝකය' (ඉමං ලෝකං) යනුවෙන් දැන් පැවසිය යුතු ලෝකය දක්වන සේක. 'සදේවකං' යනු දෙවියන් සහිත වූ ලෝකයයි. එලෙස ම මාරයා සහිත වූ ලෝකය 'සමාරකං' ද, බ්‍රහ්මයා සහිත ලෝකය 'සබ්‍රහ්මකං' ද, ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් සහිත ලෝකය 'සසමණබ්‍රාහ්මණිං' ද වේ. විවිධාකාරයෙන් උපදින බැවින් 'පජා' (ප්‍රජාව) නම් වේ, එම ප්‍රජාව 'තං පජං' නම් වේ. දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකය 'සදේවමනුස්සං' නම් වේ. එහි 'සදේවක' යන වචනයෙන් පස් වැදෑරුම් කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකයන් ගැනෙන බව දත යුතුය. 'සමාරක' වචනයෙන් හයවන කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකය (පරනිම්මිත වසවත්තිය) ගැනෙන බව දත යුතුය. 'සබ්‍රහ්මක' වචනයෙන් බ්‍රහ්මකායික ආදී බ්‍රහ්ම ලෝක සමූහය ගැනෙන බව දත යුතුය. 'සසමණබ්‍රාහ්මණි' වචනයෙන් ශාසනයේ සතුරන් වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් මෙන් ම, පාපය සන්සිඳවූ ශ්‍රමණයන් හා පාපය දුරු කළ බ්‍රාහ්මණයන් ද ගැනෙන බව දත යුතුය. 'පජා' වචනයෙන් සත්ව ලෝකය ගැනේ. 'සදේවමනුස්ස' වචනයෙන් සම්මුති දෙවියන් (රජවරුන්) සහ සෙසු මිනිසුන් ගැනෙන බව දත යුතුය. මෙලෙස මෙහි පද තුනකින් ඕකාස ලෝකය සමඟ සත්ව ලෝකය ද, පද දෙකකින් ප්‍රජාවගේ වශයෙන් සත්ව ලෝකය පමණක් ද ගැනෙන බව දත යුතුය.

အပရော နယော – သဒေဝကဂ္ဂဟဏေန အရူပါဝစရဒေဝလောကော ဂဟိတော. သမာရကဂ္ဂဟဏေန ဆကာမာဝစရဒေဝလောကော. သဗြဟ္မကဂ္ဂဟဏေန ရူပီ ဗြဟ္မလောကော. သဿမဏဗြာဟ္မဏာဒိဂ္ဂဟဏေန စတုပရိသဝသေန သမ္မုတိဒေဝေဟိ ဝါ သဟ မနုဿလောကော အဝသေသသဗ္ဗသတ္တလောကော ဝါ.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - 'සදේවක' යන වචනයෙන් අරූපාවචර දිව්‍ය ලෝකය ගැනේ. 'සමාරක' යන වචනයෙන් සය වැදෑරුම් කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකය ගැනේ. 'සබ්‍රහ්මක' යන වචනයෙන් රූපී බ්‍රහ්ම ලෝකය ගැනේ. 'සසමණබ්‍රාහ්මණ' ආදී වචනවලින් සිවු පිරිස වශයෙන් හෝ සම්මුති දෙවියන් සමඟ මනුෂ්‍ය ලෝකය සහ සෙසු සියලු සත්ව ලෝකය ගැනේ.

အပိစေတ္ထ [Pg.106] သဒေဝကဝစနေန ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒတော သဗ္ဗဿ လောကဿ သစ္ဆိကတဘာဝမာဟ. တတော ယေသံ အဟောသိ – ‘‘မာရော မဟာနုဘာဝေါ ဆကာမာဝစရိဿရော ဝသဝတ္တီ. ကိံ သောပိ ဧတေန သစ္ဆိကတော’’တိ? တေသံ ဝိမတိံ ဝိဓမန္တော သမာရကန္တိ အာဟ. ယေသံ ပန အဟောသိ – ‘‘ဗြဟ္မာ မဟာနုဘာဝေါ, ဧကင်္ဂုလိယာ ဧကသ္မိံ စက္ကဝါဠသဟဿေ အာလောကံ ဖရတိ, ဒွီဟိ…ပေ… ဒသဟိ အင်္ဂုလီဟိ ဒသသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု အာလောကံ ဖရတိ, အနုတ္တရဉ္စ ဈာနသမာပတ္တိသုခံ ပဋိသံဝေဒေတိ. ကိံ သောပိ သစ္ဆိကတော’’တိ? တေသံ ဝိမတိံ ဝိဓမန္တော သဗြဟ္မကန္တိ အာဟ. တတော ယေ စိန္တေသုံ – ‘‘ပုထူ သမဏဗြာဟ္မဏာ သာသနဿ ပစ္စတ္ထိကာ, ကိံ တေပိ သစ္ဆိကတာ’’တိ? တေသံ ဝိမတိံ ဝိဓမန္တော သဿမဏဗြာဟ္မဏိံ ပဇန္တိ အာဟ. ဧဝံ ဥက္ကဋ္ဌုက္ကဋ္ဌာနံ သစ္ဆိကတဘာဝံ ပကာသေတွာ အထ သမ္မုတိဒေဝေ အဝသေသမနုဿေ စ ဥပါဒါယ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒဝသေန သေသသတ္တလောကဿ သစ္ဆိကတဘာဝံ ပကာသေန္တော သဒေဝမနုဿန္တိ အာဟ. အယမေတ္ထ ဘာဝါနုက္ကမော. ပေါရာဏာ ပနာဟု – သဒေဝကန္တိ ဒေဝတာဟိ သဒ္ဓိံ အဝသေသလောကံ. သမာရကန္တိ မာရေန သဒ္ဓိံ အဝသေသလောကံ. သဗြဟ္မကန္တိ ဗြဟ္မေဟိ သဒ္ဓိံ အဝသေသလောကံ. ဧဝံ သဗ္ဗေပိ တိဘဝူပဂေ သတ္တေ တီဟာကာရေဟိ တီသု ပဒေသု ပက္ခိပေတွာ ပုန ဒွီဟိ ပဒေဟိ ပရိယာဒိယန္တော ‘‘သဿမဏဗြာဟ္မဏိံ ပဇံ သဒေဝမနုဿ’’န္တိ အာဟ. ဧဝံ ပဉ္စဟိ ပဒေဟိ တေန တေနာကာရေန တေဓာတုကမေဝ ပရိယာဒိန္နန္တိ.

තවද මෙහි 'සදේවක' යන වචනයෙන් උසස් ම සීමාව දැක්වීමෙන් මුළු ලෝකය ම අවබෝධ කළ බව වදාරන ලදී. ඉන්පසු යමෙකුට, 'මාරයා මහත් ආනුභාව ඇත්තෙකි, කාමාවචර දිව්‍ය ලෝක සයට ම අධිපති ය, වසවර්ති ය; ඔහුත් මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් විසින් අවබෝධ කරන ලද්දේ ද?' යන සැකය ඇති විය හැකි බැවින්, එය දුරු කරනු පිණිස 'සමාරකං' යැයි වදාළ සේක. යමෙකුට, 'බ්‍රහ්මයා මහත් ආනුභාව ඇත්තෙකි, එක් ඇඟිල්ලකින් එක් සක්වළ දහසක ආලෝකය පතුරුවයි, ඇඟිලි දසයකින් සක්වළ දසදහසක ආලෝකය පතුරුවයි, උතුම් වූ ධ්‍යාන සමාපත්ති සුවය විඳියි; ඔහුත් අවබෝධ කරන ලද්දේ ද?' යන සැකය ඇති විය හැකි බැවින්, එය දුරු කරනු පිණිස 'සබ්‍රහ්මකං' යැයි වදාළ සේක. ඉන්පසු යමෙක්, 'ශාසනයට සතුරු වූ බොහෝ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ සිටිති, ඔවුන්වත් අවබෝධ කරන ලද්දේ ද?' යැයි සිතුවේ නම්, ඔවුන්ගේ සැකය දුරු කරනු පිණිස 'සසමණබ්‍රාහ්මණිං පජං' යැයි වදාළ සේක. මෙලෙස උසස් ම පුද්ගලයන් අවබෝධ කළ බව ප්‍රකාශ කර, ඉන්පසු සම්මුති දෙවියන් (රජවරුන්) සහ සෙසු මිනිසුන් අරභයා උසස් සීමාව දැක්වීමේ ක්‍රමයෙන් සෙසු සත්ව ලෝකය අවබෝධ කළ බව දක්වමින් 'සදේවමනුස්සං' යැයි වදාළ සේක. මෙය මෙහි අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමේ අනුපිළිවෙළයි. පුරාණ අටුවාචාරීන් වහන්සේලා මෙසේ පවසති: 'සදේවක' පදයෙන් දෙවියන් සමඟ සෙසු ලෝකය ද, 'සමාරක' පදයෙන් මාරයන් සමඟ සෙසු ලෝකය ද, 'සබ්‍රහ්මක' පදයෙන් බ්‍රහ්මයන් සමඟ සෙසු ලෝකය ද ගැනේ. මෙසේ තුන් භවයට ඇතුළත් සියලු සත්වයන් ආකාර තුනකින් පද තුනකට ඇතුළත් කර, නැවත පද දෙකකින් (සසමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදේවමනුස්සං) සියල්ල සංග්‍රහ කර වදාළ සේක. මෙලෙස පද පහකින් ඒ ඒ ආකාරයෙන් කාම-රූප-අරූප යන ත්‍රෛධාතුක ලෝකය ම සංග්‍රහ කරන ලද බව කියනු ලැබේ.

သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒေတီတိ သယန္တိ သာမံ အပရနေယျော ဟုတွာ. အဘိညာတိ အဘိညာယ, အဓိကေန ဉာဏေန ဉတွာတိ အတ္ထော. သစ္ဆိကတွာတိ ပစ္စက္ခံ ကတွာ. ဧတေန အနုမာနာဒိပဋိက္ခေပေါ ကတော ဟောတိ. ပဝေဒေတီတိ ဗောဓေတိ ဝိညာပေတိ ပကာသေတိ. သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ အာဒိကလျာဏံ…ပေ… ပရိယောသာနကလျာဏန္တိ သော ဘဂဝါ သတ္တေသု ကာရုညတံ ပဋိစ္စ ဟိတွာပိ အနုတ္တရံ ဝိဝေကသုခံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. တဉ္စ ခေါ အပ္ပံ ဝါ ဗဟုံ ဝါ ဒေသေန္တော အာဒိကလျာဏာဒိပ္ပကာရမေဝ ဒေသေတိ. အာဒိမှိပိ ကလျာဏံ ဘဒ္ဒကံ အနဝဇ္ဇမေဝ ကတွာ ဒေသေတိ. မဇ္ဈေပိ… ပရိယောသာနေပိ ကလျာဏံ ဘဒ္ဒကံ အနဝဇ္ဇမေဝ ကတွာ ဒေသေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'තම වසඟයට නොගත් තැනැත්තෙකු වී තමා ම විශිෂ්ට ඥානයෙන් අවබෝධ කොට ප්‍රකාශ කරයි' (සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවේදේති) යනුවෙහි 'සයං' යනු තමා ම, අන්‍යයන් විසින් මෙහෙයවනු නොලැබ යන්නයි. 'අභිඤ්ඤා' යනු විශිෂ්ට වූ ඥානයෙන් දැනගෙන යන්නයි. 'සච්ඡිකත්වා' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කොටගෙන යන්නයි. මෙයින් අනුමාන ආදියෙන් දැනගැනීම බැහැර කර ඇත. 'පවේදේති' යනු අවබෝධ කරවයි, දැනුම් දෙයි, ප්‍රකාශ කරයි යන්නයි. 'ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුල කල්‍යාණ වූ... කෙළවර කල්‍යාණ වූ ධර්මය දේශනා කරන සේක' යනු, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්වයන් කෙරෙහි ඇති කරුණාව නිසා උතුම් වූ විවේක සුවය (ඵලසමාපත්ති සුවය) පවා අත්හැර ධර්මය දේශනා කරන සේක. එම දේශනාව ස්වල්ප වුවත්, බොහෝ වුවත් මුල කල්‍යාණ වූ ආකාරයෙන් ම දේශනා කරන සේක. ආරම්භයෙහි ද යහපත් වූ, නිවැරදි වූ ගුණ ඇති කොට දේශනා කරන සේක. මධ්‍යයෙහි ද, අවසානයෙහි ද යහපත් වූ, නිවැරදි වූ ගුණ ඇති කොට දේශනා කරන සේක යනු මෙහි අදහසයි.

တတ္ထ [Pg.107] အတ္ထိ ဒေသနာယ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ, အတ္ထိ သာသနဿ. ဒေသနာယ တာဝ စတုပ္ပဒိကာယပိ ဂါထာယ ပဌမပါဒေါ အာဒိ နာမ, တတော ဒွေ မဇ္ဈံ နာမ, အန္တေ ဧကော ပရိယောသာနံ နာမ. ဧကာနုသန္ဓိကဿ သုတ္တဿ နိဒါနမာဒိ, ဣဒမဝေါစာတိ ပရိယောသာနံ, ဥဘိန္နံ အန္တရာ မဇ္ဈံ. အနေကာနုသန္ဓိကဿ သုတ္တဿ ပဌမာနုသန္ဓိ အာဒိ, အန္တေ အနုသန္ဓိ ပရိယောသာနံ, မဇ္ဈေ ဧကော ဝါ ဒွေ ဝါ ဗဟူ ဝါ မဇ္ဈမေဝ. သာသနဿ ပန သီလသမာဓိဝိပဿနာ အာဒိ နာမ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘ကော စာဒိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ, သီလဉ္စ သုဝိသုဒ္ဓံ, ဒိဋ္ဌိ စ ဥဇုကာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၆၉). ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော ပန အရိယမဂ္ဂေါ မဇ္ဈံ နာမ, ဖလဉ္စေဝ နိဗ္ဗာနဉ္စ ပရိယောသာနံ နာမ. ‘‘ဧတဒတ္ထမိဒံ, ဗြာဟ္မဏ, ဗြဟ္မစရိယမေတံ သာရံ, ဧတံ ပရိယောသာန’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၃၂၄) ဟိ ဧတ္ထ ဖလံ ပရိယောသာနန္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘နိဗ္ဗာနောဂဓဉှိ, အာဝုသော ဝိသာခ, ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတိ နိဗ္ဗာနပရာယဏံ နိဗ္ဗာနပရိယောသာန’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၆) ဧတ္ထ နိဗ္ဗာနံ ပရိယောသာနန္တိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ဒေသနာယ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ အဓိပ္ပေတံ. ဘဂဝါ ဟိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော အာဒိမှိ သီလံ ဒဿေတွာ မဇ္ဈေ မဂ္ဂံ ပရိယောသာနေ နိဗ္ဗာနံ ဒဿေတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ အာဒိကလျာဏံ မဇ္ဈေကလျာဏံ ပရိယောသာနကလျာဏ’’န္တိ. တသ္မာ အညောပိ ဓမ္မကထိကော ဓမ္မံ ကထေန္တော –

එහි (එම පාඨයෙහි) දේශනාවෙහි ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය ද පවතී, ශාසනයෙහි ද ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය ද පවතී. පළමුව දේශනාවෙහි: පද හතරකින් යුත් ගාථාවක වුව ද පළමු පාදය ආරම්භය (ආදිය) නම් වේ, ඉන් පසු පාද දෙක මධ්‍යය නම් වේ, අවසාන එක් පාදය අවසානය (පර්යවසානය) නම් වේ. එක් අනුසන්ධියක් ඇති සූත්‍රයක නිදානය ආරම්භයයි, 'ඉදමවෝච' යන්න අවසානයයි, ඒ දෙක අතර මැද කොටස මධ්‍යයයි. අනුසන්ධි රාශියක් ඇති සූත්‍රයක පළමු අනුසන්ධිය ආරම්භයයි, අවසාන අනුසන්ධිය අවසානයයි, මැද පවතින එක් අනුසන්ධියක් හෝ දෙකක් හෝ රාශියක් හෝ මධ්‍යයම වේ. ශාසනයෙහි ආරම්භය නම් සීල, සමාධි සහ විපස්සනා යන ධර්මයන්ය. මෙය මෙසේ ද වදාරන ලදී - 'මහණෙනි, කුසල් දහම්හි ආරම්භය කුමක්ද? ඉතා පිරිසිදු වූ සීලය ද ඍජු වූ දෘෂ්ටිය ද (ආරම්භයයි)'. තවද 'මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලද මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවක් ඇත්තේය' යනුවෙන් වදාරන ලද ආර්ය මාර්ගය මධ්‍යය නම් වේ. ඵලය සහ නිවන අවසානය නම් වේ. 'බ්‍රාහ්මණය, මේ බ්‍රහ්මචර්යාව මේ සඳහාමය (රහත් ඵලය සඳහාමය), මෙය එහි සාරයයි, මෙය එහි අවසානයයි' යන මෙහි ඵලය අවසානය ලෙස දක්වන ලදී. 'ඇවැත් විසාඛය, බ්‍රහ්මචර්යාව නිවනට පිවිසෙන්නේය, නිවන පරයනය කොට ඇත්තේය, නිවන අවසාන කොට ඇත්තේය' යන මෙහි නිවන අවසානය ලෙස දක්වන ලදී. මෙහි (මෙම සූත්‍රයෙහි) දේශනාවෙහි ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය අදහස් කරන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන විට ආරම්භයේදී සීලය ද, මධ්‍යයේදී මාර්ගය ද, අවසානයේදී නිවන ද දක්වන සේක. එබැවින් 'උන්වහන්සේ ආරම්භය යහපත් වූ, මධ්‍යය යහපත් වූ, අවසානය යහපත් වූ ධර්මය දේශනා කරති' යැයි වදාරන ලදී. එබැවින් වෙනත් ධර්ම කථිකයෙකු විසින් ද ධර්මය දේශනා කරන විට -

‘‘အာဒိမှိ သီလံ ဒဿေယျ, မဇ္ဈေ မဂ္ဂံ ဝိဘာဝယေ;

ပရိယောသာနမှိ နိဗ္ဗာနံ, ဧသာ ကထိကသဏ္ဌိတီ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၉၀);

"ආරම්භයේදී සීලය දැක්විය යුතුය, මධ්‍යයේදී මාර්ගය පැහැදිලි කළ යුතුය, අවසානයේදී නිවන පැහැදිලි කළ යුතුය; මෙය ධර්ම කථිකයාගේ (දේශනා කිරීමේ) පිළිවෙළයි."

သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇနန္တိ ယဿ ဟိ ယာဂုဘတ္တဣတ္ထိပုရိသာဒိဝဏ္ဏနာ နိဿိတာ ဒေသနာ ဟောတိ, န သော သာတ္ထံ ဒေသေတိ. ဘဂဝါ ပန တထာရူပံ ဒေသနံ ပဟာယ စတုသတိပဋ္ဌာနာဒိနိဿိတံ ဒေသနံ ဒေသေတိ. တသ္မာ ‘‘သာတ္ထံ ဒေသေတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယဿ ပန ဒေသနာ ဧကဗျဉ္ဇနာဒိယုတ္တာ ဝါ သဗ္ဗနိရောဋ္ဌဗျဉ္ဇနာ ဝါ သဗ္ဗဝိဿဋ္ဌသဗ္ဗနိဂ္ဂဟီတဗျဉ္ဇနာ ဝါ, တဿ ဒမိဠကိရာသဝရာဒိမိလက္ခူနံ ဘာသာ ဝိယ ဗျဉ္ဇနပါရိပူရိယာ အဘာဝတော အဗျဉ္ဇနာ နာမ ဒေသနာ ဟောတိ. ဘဂဝါ ပန –

'සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං' යනු: යම් (මහණෙකුගේ) දේශනාවක් කැඳ, බත්, ස්ත්‍රී, පුරුෂ ආදිය වර්ණනා කිරීම ඇසුරු කළේ වේ ද, හෙතෙම අර්ථ සහිත ධර්මයක් දේශනා නොකරයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි එවැනි දේශනා අත්හැර සතර සතිපට්ඨානාදිය ඇසුරු කළ දේශනා පවත්වන සේක. එබැවින් 'අර්ථ සහිතව දේශනා කරයි' (සාත්ථං දේසේති) යැයි කියනු ලැබේ. යම් දේශනාවක් එක් අකුරක් පමණක් ඇසුරු කරයි ද, නැතහොත් සියලු තොල් ස්පර්ශ නොවන අකුරුවලින් යුක්ත වේ ද, නැතහොත් සියලු විවෘත වූ හෝ සියලු අනුනාසික අකුරුවලින් යුක්ත වේ ද, එබඳු දේශනාව දමිළ, කිරාත, සවර ආදි ම්ලේච්ඡයන්ගේ භාෂාව මෙන් අකුරු සම්පූර්ණ නොවීම නිසා 'අව්‍යඤ්ජන' (ව්‍යඤ්ජන රහිත) දේශනාවක් නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි -

‘‘သိထိလံ [Pg.108] ဓနိတဉ္စ ဒီဃရဿံ, ဂရုကံ လဟုကဉ္စ နိဂ္ဂဟီတံ;

သမ္ဗန္ဓံ ဝဝတ္ထိတံ ဝိမုတ္တံ, ဒသဓာ ဗျဉ္ဇနဗုဒ္ဓိယာ ပဘေဒေါ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၉၀) –

"ශිථිල, ධනිත, දීර්ඝ, හ්‍රස්ව, ගරු, ලඝු, නිග්ගහීත, සම්බද්ධ, වවත්ථිත සහ විමුක්ත යනුවෙන් අකුරු/ශබ්ද බුද්ධියෙහි (උච්චාරණ විධිවල) දස වැදෑරුම් ප්‍රභේදයෝ වෙති."

ဧဝံ ဝုတ္တံ ဒသဝိဓံ ဗျဉ္ဇနံ အမက္ခေတွာ ပရိပုဏ္ဏဗျဉ္ဇနမေဝ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. တသ္မာ ‘‘သဗျဉ္ဇနံ ဓမ္မံ ဒေသေတီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

මෙසේ වදාරන ලද දස වැදෑරුම් ව්‍යඤ්ජන විධි නොපටලවා, පරිපූර්ණ අකුරු (උච්චාරණය) සහිතවම ධර්මය දේශනා කරන සේක. එබැවින් 'ව්‍යඤ්ජන සහිතව (සබ්‍යඤ්ජනං) ධර්මය දේශනා කරයි' යැයි වදාරන ලදී.

ကေဝလပရိပုဏ္ဏန္တိ ဧတ္ထ ကေဝလန္တိ သကလာဓိဝစနံ. ပရိပုဏ္ဏန္တိ အနူနာဓိကဝစနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘သကလပရိပုဏ္ဏမေဝ ဒေသေတိ, ဧကဒေသနာပိ အပရိပုဏ္ဏာ နတ္ထီ’’တိ. ပရိသုဒ္ဓန္တိ နိရုပက္ကိလေသံ. ယော ဟိ ဣဒံ ဓမ္မဒေသနံ နိဿာယ လာဘံ ဝါ သက္ကာရံ ဝါ လဘိဿာမီတိ ဒေသေတိ, တဿ အပရိသုဒ္ဓါ ဒေသနာ ဟောတိ. ဘဂဝါ ပန လောကာမိသနိရပေက္ခော ဟိတဖရဏေန မေတ္တာဘာဝနာယ မုဒုဟဒယော ဥလ္လုမ္ပနသဘာဝသဏ္ဌိတေန စိတ္တေန ဒေသေတိ. တသ္မာ ‘‘ပရိသုဒ္ဓံ ဓမ္မံ ဒေသေတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေတီတိ ဧတ္ထ ဗြဟ္မစရိယန္တိ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟံ သကလသာသနံ. တသ္မာ ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေတီတိ သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ အာဒိကလျာဏံ…ပေ… ပရိသုဒ္ဓံ, ဧဝံ ဒေသေန္တော စ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟိတံ သကလသာသနံ ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဗြဟ္မစရိယန္တိ သေဋ္ဌဋ္ဌေန ဗြဟ္မဘူတံ စရိယံ. ဗြဟ္မဘူတာနံ ဝါ ဗုဒ္ဓါဒီနံ စရိယန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'කේවලපරිපුණ්ණං' යන මෙහි 'කේවල' යනු මුළුමනින්ම (සකල) යන අරුත දෙන වචනයකි. 'පරිපුණ්ණ' යනු අඩු වැඩි නැති යන අරුත දෙන වචනයකි. මෙයින් කියවෙන්නේ 'සියලු අතින්ම සම්පූර්ණ වූ දහමක්ම දේශනා කරන සේක, උන්වහන්සේගේ එකදු දේශනාවක්වත් අසම්පූර්ණ නැත' යන්නයි. 'පරිසුද්ධං' යනු කෙලෙස් රහිත වූ යන්නයි. යමෙක් 'මම මේ ධර්ම දේශනාව ඇසුරින් ලාභයක් හෝ සත්කාරයක් ලබන්නෙමි' යන අදහසින් දේශනා කරයි ද, ඔහුගේ දේශනාව අපිරිසිදුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි ලෞකික ආමිසය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැතිව, හිත සුව පැතිරවීමෙන් ද, මෙත්තා භාවනාවෙන් ද, මෘදු හදවතින් යුතුව, (සත්ත්වයන් සසරින්) මුදවා ගැනීමේ ස්වභාවයෙන් යුත් සිතින් ධර්මය දේශනා කරන සේක. එබැවින් 'පිරිසිදු ධර්මය දේශනා කරයි' යැයි කියනු ලැබේ. 'බ්‍රහ්මචරියං පකාසේති' යන මෙහි 'බ්‍රහ්මචරිය' යනු ශික්ෂාත්‍රය ඇතුළත් වූ මුළුමනින්ම වූ ශාසනයයි. එබැවින් උන්වහන්සේ ආරම්භය යහපත් වූ...පෙ... පිරිසිදු වූ ධර්මය දේශනා කරන අතරම ශික්ෂාත්‍රයෙන් සංග්‍රහ කරන ලද මුළු ශාසනය නම් වූ බ්‍රහ්මචර්යාව ප්‍රකාශ කරන සේක යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය. 'බ්‍රහ්මචරිය' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ හැසිරීමයි. එසේත් නැතිනම් බුද්ධාදී ශ්‍රේෂ්ඨ උතුමන්ගේ හැසිරීම (චර්යාව) යන්න මෙයින් කියවේ.

တံ ဓမ္မန္တိ တံ ဝုတ္တပ္ပကာရသမ္ပဒံ ဓမ္မံ. သုဏာတိ ဂဟပတိ ဝါတိ ကသ္မာ ပဌမံ ဂဟပတိံ နိဒ္ဒိသတီတိ? နိဟတမာနတ္တာ ဥဿန္နတ္တာ စ. ယေဘုယျေန ဟိ ခတ္တိယကုလတော ပဗ္ဗဇိတာ ဇာတိံ နိဿာယ မာနံ ကရောန္တိ. ဗြာဟ္မဏကုလာ ပဗ္ဗဇိတာ မန္တေ နိဿာယ မာနံ ကရောန္တိ. ဟီနဇစ္စကုလာ ပဗ္ဗဇိတာ အတ္တနော ဝိဇာတိတာယ ပတိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောန္တိ. ဂဟပတိဒါရကာ ပန ကစ္ဆေဟိ သေဒံ မုဉ္စန္တေဟိ ပိဋ္ဌိယာ လောဏံ ပုပ္ဖမာနာယ ဘူမိံ ကသိတွာ နိဟတမာနဒပ္ပာ ဟောန္တိ. တေ ပဗ္ဗဇိတွာ မာနံ ဝါ ဒပ္ပံ ဝါ အကတွာ ယထာဗလံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကရောန္တာ သက္ကောန္တိ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာတုံ. ဣတရေဟိ စ ကုလေဟိ နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇိတာ နာမ န ဗဟုကာ, ဂဟပတိကာဝ ဗဟုကာ, ဣတိ နိဟတမာနတ္တာ ဥဿန္နတ္တာ စ ပဌမံ ဂဟပတိံ နိဒ္ဒိသတီတိ.

'තං ධම්මං' යනු ඉහත කී ගුණාංගවලින් යුක්ත වූ ඒ ධර්මයයි. 'ගෘහපතියෙක් හෝ (ධර්මය අසයි)' යන්නෙහි ඇයි පළමුව ගෘහපතියා ගැන සඳහන් කළේ? මානය දුරු කළ අය වීම නිසාත්, බහුලව සිටින පිරිස වීම නිසාත්ය. මක්නිසාද යත්, බොහෝ විට ක්ෂත්‍රිය කුලයෙන් පැමිණ මහණ වූවෝ ජාතිය නිමිති කරගෙන මානය කරති. බ්‍රාහ්මණ කුලයෙන් පැමිණ මහණ වූවෝ මන්ත්‍ර ශාස්ත්‍රය නිමිති කරගෙන මානය කරති. හීන කුලවලින් පැමිණ මහණ වූවෝ තමන්ගේ පහත් උපත නිසා (ශාසනයෙහි) ස්ථාවර වීමට අපොහොසත් වෙති. එහෙත් ගෘහපති දරුවෝ වනාහි කිහිලිවලින් දහඩිය වගුරුවමින්, කොන්දේ ලුණු පිපෙන තෙක් පොළොව කොටා වගා කරමින් සිටි අය බැවින් මානය හා දැඩි බව දුරු කළ අය වෙති. ඔවුහු පැවිදි වී මානය හෝ තද ගතිය ඇති කර නොගෙන, ශක්ති පමණින් බුද්ධ වචනය උගෙන, විපස්සනා කර්මස්ථානයන්හි යෙදී අරහත් ඵලයෙහි පිහිටීමට සමත් වෙති. තවද අනෙකුත් කුලවලින් නික්ම පැවිදි වූවෝ සංඛ්‍යාවෙන් වැඩි නොවෙති, ගෘහපති කුලවලින් පැමිණි අයම බහුල වෙති. මෙසේ මානය දුරු කළ අය වීම නිසාත්, බහුල පිරිස වීම නිසාත් පළමුව ගෘහපතියා ගැන සඳහන් කළ බව දත යුතුය.

အညတရသ္မိံ ဝါတိ ဣတရေသံ ဝါ ကုလာနံ အညတရသ္မိံ. ပစ္စာဇာတောတိ ပတိဇာတော. တထာဂတေ သဒ္ဓံ ပဋိလဘတီတိ ပရိသုဒ္ဓံ ဓမ္မံ သုတွာ [Pg.109] ဓမ္မဿာမိမှိ တထာဂတေ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝတ ဘဂဝါ’’တိ သဒ္ဓံ ပဋိလဘတိ. ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတီတိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခတိ. သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသောတိ သစေပိ သဋ္ဌိဟတ္ထေ ဃရေ ယောဇနသတန္တရေပိ ဝါ ဒွေ ဇာယမ္ပတိကာ ဝသန္တိ, တထာပိ နေသံ သကိဉ္စနသပလိဗောဓဋ္ဌေန ဃရာဝါသော သမ္ဗာဓောယေဝ. ရဇောပထောတိ ရာဂရဇာဒီနံ ဥဋ္ဌာနဋ္ဌာနန္တိ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. အာဂမနပထောတိပိ ဝဋ္ဋတိ. အလဂ္ဂနဋ္ဌေန အဗ္ဘောကာသော ဝိယာတိ အဗ္ဘောကာသော. ပဗ္ဗဇိတော ဟိ ကူဋာဂါရရတနပါသာဒဒေဝဝိမာနာဒီသု ပိဟိတဒွါရဝါတပါနေသု ပဋိစ္ဆန္နေသု ဝသန္တောပိ နေဝ လဂ္ဂတိ န သဇ္ဇတိ န ဗဇ္ဈတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အဗ္ဘောကာသော ပဗ္ဗဇ္ဇာ’’တိ. အပိစ သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသော ကုသလကိရိယာယ ဩကာသာဘာဝတော. ရဇောပထော အသံဝုတသင်္ကာရဋ္ဌာနံ ဝိယ ရဇာနံ ကိလေသရဇာနံ သန္နိပါတဋ္ဌာနတော. အဗ္ဘောကာသော ပဗ္ဗဇ္ဇာ ကုသလကိရိယာယ ယထာသုခံ ဩကာသသဗ္ဘာဝတော.

'අන්‍යතරස්මිං වා' යනු ඉහත කී කුලයන්ගෙන් බැහැරව වෙනත් කිසියම් කුලයක යන්නයි. 'පච්චාජාතො' යනු උපන් තැනැත්තා යන්නයි. 'තථාගතෙ සද්ධං පටිලභති' යනු පිරිසිදු දහම අසා, ධර්මස්වාමී වූ තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි, “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම සම්මා සම්බුද්ධ වන සේකැ”යි ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගැනීමයි. 'ඉති පටිසඤ්චික්ඛති' යනු මෙසේ නුවණින් මෙනෙහි කරයි යන්නයි. 'සම්බාධො ඝරාවාසො' යනු රියන් හැටක ගෙයක හෝ යොදුන් සියයක් ඈතින් වුවද අඹුසැමියන් දෙදෙනෙකු වසන්නේ නම්, ඔවුන්ගේ ඒ සකිඤ්චන (කෙලෙස් සහිත) පලිබෝධ ස්වභාවය නිසා ගිහිගෙය යනු අවහිර සහිත පටු ස්ථානයක්මය. 'රජොපථො' යනු රාගාදී කෙලෙස් රජස් උපදින ස්ථානය යැයි මහා අටුවාවේ දැක්වේ. එය කෙලෙස් රජස් පැමිණෙන මාවත ලෙස හැඳින්වීමද සුදුසුය. කිසිදු ඇලීමක් නොමැති බැවින් මහණකම අභ්‍යවකාශය (එළිමහන) වැනිය. මහණ වූ තැනැත්තා කූටාගාර, රත්න ප්‍රාසාද, දිව්‍ය විමන් වැනි දොර ජනෙල් වසා ඇති සුරක්ෂිත තැන්වල වාසය කළද, ඔහු කිසිවකට ඇලෙන්නේ හෝ බැඳෙන්නේ නැත. එබැවින් 'මහණකම අභ්‍යවකාශය වැනිය' (අබ්භෝකාසෝ පබ්බජ්ජා) යැයි කියනු ලැබේ. තවද ගිහිගෙය පටු වන්නේ කුසල් කිරීමට අවකාශයක් නොමැති බැවිනි. අතුගා දැමූ කුණු ගොඩකට දූවිලි එකතු වන්නාක් මෙන්, කෙලෙස් රජස් එක්රැස් වන බැවින් ගිහිගෙය 'රජොපථ' නම් වේ. මහණකම තම රුචිය පරිදි කුසල් කිරීමට ඉඩහසර ඇති බැවින් 'අභ්‍යවකාශය' වැනිය.

နယိဒံ သုကရံ…ပေ… ပဗ္ဗဇေယျန္တိ ဧတ္ထ အယံ သင်္ခေပကထာ – ယဒေတံ သိက္ခတ္တယဗြဟ္မစရိယံ ဧကမ္ပိ ဒိဝသံ အခဏ္ဍံ ကတွာ စရိမကစိတ္တံ ပါပေတဗ္ဗတာယ ဧကန္တပရိပုဏ္ဏံ. ဧကဒိဝသမ္ပိ စ ကိလေသမလေန အမလိနံ ကတွာ စရိမကစိတ္တံ ပါပေတဗ္ဗတာယ ဧကန္တပရိသုဒ္ဓံ, သင်္ခလိခိတံ လိခိတသင်္ခသဒိသံ ဓောတသင်္ခသပ္ပဋိဘာဂံ စရိတဗ္ဗံ, ဣဒံ န သုကရံ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသတာ အဂါရမဇ္ဈေ ဝသန္တေန ဧကန္တပရိပုဏ္ဏံ…ပေ… စရိတုံ. ယံနူနာဟံ ကေသေ စ မဿုဉ္စ ဩဟာရေတွာ ကာသာယရသပီတတာယ ကာသာယာနိ ဗြဟ္မစရိယံ စရန္တာနံ အနုစ္ဆဝိကာနိ ဝတ္ထာနိ အစ္ဆာဒေတွာ ပရိဒဟိတွာ အဂါရသ္မာ နိက္ခမိတွာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇေယျန္တိ. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ အဂါရဿ ဟိတံ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကမ္မံ အဂါရိယန္တိ ဝုစ္စတိ, တဉ္စ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ နတ္ထိ. တသ္မာ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနဂါရိယာတိ ဉာတဗ္ဗာ, တံ အနဂါရိယံ. ပဗ္ဗဇေယျန္တိ ပဋိပဇ္ဇေယျံ. အပ္ပံ ဝါတိ သဟဿတော ဟေဋ္ဌာ ဘောဂက္ခန္ဓော အပ္ပော နာမ ဟောတိ, သဟဿတော ပဋ္ဌာယ မဟာ. အာဗန္ဓနဋ္ဌေန ဉာတိ ဧဝ ပရိဝဋ္ဋော ဉာတိပရိဝဋ္ဋော. သော ဝီသတိယာ ဟေဋ္ဌာ အပ္ပော ဟောတိ, ဝီသတိယာ ပဋ္ဌာယ မဟာ.

'නයිදං සුකරං... පබ්බජෙය්‍යං' යන්නෙහි අදහස මෙසේය: මේ ත්‍රිශික්ෂා සංඛ්‍යාත බ්‍රහ්මචර්යාව, එක් දිනක් පවා නොකඩා පවත්වා ගෙන අවසන් සිත දක්වා ගෙන යා යුතු බැවින් එය 'ඒකාන්ත පරිපූර්ණ' නම් වේ. කිසිදු දිනක කෙලෙස් කිලුටින් තොරව අවසන් සිත දක්වා ගෙන යා යුතු බැවින් එය 'ඒකාන්ත පිරිසිදු' වේ. මැද පිරිසිදු කළ සක්ගෙඩියක් හා සමානව පිළිපැදිය යුතු මේ බ්‍රහ්මචර්යාව, ගිහිගෙය මැද වසන්නෙකුට පූර්ණ ලෙස පවත්වා ගැනීම පහසු නැත. "මම හිසකේ හා රැවුල බා, කසාය වස්ත්‍ර (සිවුරු) හැඳ, ගිහිගෙයින් නික්ම මහණ වන්නෙම් නම් මැනවි" යනු එහි අදහසයි. මෙහි 'අගාරිය' යනු ගිහියන්ට හිතකර වූ ගොවිතැන් වෙළඳාම් ආදී කටයුතු වන අතර, පැවිද්දෙහි එවැනි දෑ නැත. එබැවින් පැවිද්ද 'අනාගාරිය' (ගෘහ රහිත බව) ලෙස දත යුතුය. 'පබ්බජෙය්‍යං' යනු ඒ අනුව පිළිපදින්නෙමි යන්නයි. 'අප්පං වා' යනු කහවනු දහසකට අඩු වස්තුව සුළු වස්තුවක් ලෙසද, දහසට වැඩි වූ විට මහා වස්තුවක් ලෙසද සැලකෙන බවයි. බැඳ තබන අර්ථයෙන් නෑ පිරිස 'පරිවට්ට' නම් වේ. විසි දෙනෙකුට අඩු පිරිස සුළු නෑ පිරිසක් වන අතර විසි දෙනෙකුට වැඩි පිරිස මහා නෑ පිරිසකි.

၂၉၂. ဘိက္ခူနံ သိက္ခာသာဇီဝသမာပန္နောတိ ယာ ဘိက္ခူနံ အဓိသီလသင်္ခါတာ သိက္ခာ, တဉ္စ, ယတ္ထ စေတေ သဟ ဇီဝန္တိ ဧကဇီဝိကာ သဘာဂဝုတ္တိနော [Pg.110] ဟောန္တိ, တံ ဘဂဝတာ ပညတ္တသိက္ခာပဒသင်္ခါတံ သာဇီဝဉ္စ တတ္ထ သိက္ခနဘာဝေန သမာပန္နောတိ ဘိက္ခူနံ သိက္ခာသာဇီဝသမာပန္နော. သမာပန္နောတိ သိက္ခံ ပရိပူရေန္တော, သာဇီဝဉ္စ အဝီတိက္ကမန္တော ဟုတွာ တဒုဘယံ ဥပဂတောတိ အတ္ထော. ပါဏာတိပါတံ ပဟာယာတိအာဒီသု ပါဏာတိပါတာဒိကထာ ဟေဋ္ဌာ ဝိတ္ထာရိတာ ဧဝ. ပဟာယာတိ ဣမံ ပါဏာတိပါတစေတနာသင်္ခါတံ ဒုဿီလျံ ပဇဟိတွာ. ပဋိဝိရတော ဟောတီတိ ပဟီနကာလတော ပဋ္ဌာယ တတော ဒုဿီလျတော ဩရတော ဝိရတောဝ ဟောတိ. နိဟိတဒဏ္ဍော နိဟိတသတ္ထောတိ ပရူပဃာတတ္ထာယ ဒဏ္ဍံ ဝါ သတ္ထံ ဝါ အာဒါယ အဝတ္တနတော နိက္ခိတ္တဒဏ္ဍော စေဝ နိက္ခိတ္တသတ္ထော စာတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ဌပေတွာ ဒဏ္ဍံ သဗ္ဗမ္ပိ အဝသေသံ ဥပကရဏံ သတ္တာနံ ဝိဟိံသနဘာဝတော သတ္ထန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယံ ပန ဘိက္ခူ ကတ္တရဒဏ္ဍံ ဝါ ဒန္တကဋ္ဌဝါသိံ ဝါ ပိပ္ဖလကံ ဝါ ဂဟေတွာ ဝိစရန္တိ, န တံ ပရူပဃာတတ္ထာယ. တသ္မာ နိဟိတဒဏ္ဍော နိဟိတသတ္ထောတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. လဇ္ဇီတိ ပါပဇိဂုစ္ဆနလက္ခဏာယ လဇ္ဇာယ သမန္နာဂတော. ဒယာပန္နောတိ ဒယံ မေတ္တစိတ္တတံ အာပန္နော. သဗ္ဗပါဏဘူတဟိတာနုကမ္ပီတိ သဗ္ဗေ ပါဏဘူတေ ဟိတေန အနုကမ္ပကော. တာယ ဒယာပန္နတာယ သဗ္ဗေသံ ပါဏဘူတာနံ ဟိတစိတ္တကောတိ အတ္ထော. ဝိဟရတီတိ ဣရိယတိ ပါလေတိ.

292. 'භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීව සමාපන්නෝ' යනු භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ අධිශීල සංඛ්‍යාත ප්‍රාතිමෝක්ෂ ශීලය සහ එම ශීලයට අනුකූලව පොදුවේ වාසය කරන සාමූහික පැවැත්මෙන් යුක්තව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පැනවූ ශික්ෂාපද මැනවින් රකිමින් එම ශික්ෂාවන්ට පැමිණි තැනැත්තා යන්නයි. 'සමාපන්න' යනු ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ කරමින් හා සාජීවය (විනයානුකූල පැවැත්ම) කඩ නොකරමින් ඒ දෙකටම පැමිණි බවයි. 'පාණාතිපාතං පහාය' යනාදියේදී ප්‍රාණඝාතය පිළිබඳ විස්තරය ඉහත සූත්‍රවල දක්වා ඇත. 'පහාය' යනු ප්‍රාණඝාත චේතනාව නම් වූ දුශ්ශීල බව ප්‍රහීණ කර යන්නයි. 'පටිවිරතෝ හෝති' යනු ප්‍රාණඝාතය අත්හළ තැන් පටන් එම දුශ්ශීල භාවයෙන් වැළකී සිටීමයි. 'නිහිතදණ්ඩො නිහිතසත්ථො' යනු අනුන් පෙළීම සඳහා දඬු මුගුරු හෝ අවි ආයුධ නොදැරීමයි. මෙහි 'සත්ථ' (ආයුධය) යනු සතුන්ට හිංසා පීඩා කිරීමට හේතුවන ඕනෑම උපකරණයකි. භික්ෂූන් වහන්සේලා පරිහරණය කරන සැරයටිය, දැව පතුර හෝ දැලි පිහිය අනුන් පෙළීමට ගන්නා දෑ නොවන බැවින්, උන්වහන්සේලා දඬු හා ආයුධ අත්හළ අය ලෙසම හැඳින්වේ. 'ලජ්ජී' යනු පවට ඇති පිළිකුල ලක්ෂණ කොට ඇති ලැජ්ජාවෙන් යුක්ත වීමයි. 'දයාපන්නො' යනු මෛත්‍රී සහගත සිතින් යුක්ත වීමයි. 'සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පී' යනු සියලු සතුන්ගේ හිත සුව පතමින් අනුකම්පා කිරීමයි. මෛත්‍රී සහගත බැවින් සියලු සතුන් කෙරෙහි හිතවත් සිත් ඇතිව වාසය කරයි යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'විහරති' යනු ආරක්ෂා කරමින් ဣරියාපථ පවත්වයි යන්නයි.

ဒိန္နမေဝ အာဒိယတီတိ ဒိန္နာဒါယီ. စိတ္တေနပိ ဒိန္နမေဝ ပဋိကင်္ခတီတိ ဒိန္နပါဋိကင်္ခီ. ထေနေတီတိ ထေနော. န ထေနေန အထေနေန. အထေနတ္တာယေဝ သုစိဘူတေန. အတ္တနာတိ အတ္တဘာဝေန, အထေနံ သုစိဘူတံ အတ္တဘာဝံ ကတွာ ဝိဟရတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

දෙන දෙයක්ම පිළිගන්නා බැවින් 'දින්නාදායී' නම් වේ. සිතින් වුවද දෙන දෙයක්ම බලාපොරොත්තු වන බැවින් 'දින්නපාටිකංඛී' නම් වේ. සොරකම් කරන්නා 'ථේන' නම් වේ. සොරකම් නොකරන බැවින් 'අථේන' වේ. එසේ සොරකම් නොකරන බැවින් පිරිසිදු වූයේ වෙයි. තමාගේ ජීවිතය (ආත්මභාවය) සොරකමෙන් තොර පිරිසිදු එකක් කරගෙන වාසය කරයි යන්න 'අත්තනා' යන්නෙන් අදහස් වේ.

အဗြဟ္မစရိယန္တိ အသေဋ္ဌစရိယံ. ဗြဟ္မံ သေဋ္ဌံ အာစာရံ စရတီတိ ဗြဟ္မစာရီ. အာရာစာရီတိ အဗြဟ္မစရိယတော ဒူရစာရီ. မေထုနာတိ ရာဂပရိယုဋ္ဌာနဝသေန သဒိသတ္တာ မေထုနကာတိ လဒ္ဓဝေါဟာရေဟိ ပဋိသေဝိတဗ္ဗတော မေထုနာတိ သင်္ခံ ဂတာ အသဒ္ဓမ္မာ. ဂါမဓမ္မာတိ ဂါမဝါသီနံ ဓမ္မာ.

'අබ්‍රහ්මචරියං' යනු අශ්‍රේෂ්ඨ හැසිරීමයි. 'බ්‍රහ්මචාරී' යනු උතුම් වූ ශ්‍රේෂ්ඨ හැසිරීම් ඇති තැනැත්තායි. 'ආරාචාරී' යනු අබ්‍රහ්මචර්යාවෙන් දුරස් වූ හැසිරීම් ඇති බවයි. 'මෙථුනා' යනු රාගය නිසා ඇතිවන සමාන බව නිසා ස්ත්‍රී පුරුෂයන් විසින් සේවනය කරනු ලබන 'මෛථුනය' නම් වූ අසද්ධර්මයයි. 'ගාමධම්මා' යනු ගම්වාසී ජනයාගේ සිරිතයි.

သစ္စံ ဝဒတီတိ သစ္စဝါဒီ. သစ္စေန သစ္စံ သန္ဒဟတိ ဃဋေတီတိ သစ္စသန္ဓော, န အန္တရန္တရာ မုသာ ဝဒတီတိ အတ္ထော. ယော ဟိ ပုရိသော ကဒါစိ မုသာ ဝဒတိ, ကဒါစိ သစ္စံ, တဿ မုသာဝါဒေန အန္တရိတတ္တာ သစ္စံ သစ္စေန န ဃဋီယတိ[Pg.111]. တသ္မာ န သော သစ္စသန္ဓော, အယံ ပန န တာဒိသော, ဇီဝိတဟေတုပိ မုသာဝါဒံ အဝတွာ သစ္စေန သစ္စံ သန္ဒဟတိယေဝါတိ သစ္စသန္ဓော. ထေတောတိ ထိရော, ထိရကထောတိ အတ္ထော. ဧကော ဟိ ပုဂ္ဂလော ဟလိဒ္ဒိရာဂေါ ဝိယ, ထုသရာသိမှိ နိခါတခါဏု ဝိယ, အဿပိဋ္ဌေ ဌပိတကုမ္ဘဏ္ဍမိဝ စ န ထိရကထော ဟောတိ. ဧကော ပါသာဏလေခါ ဝိယ ဣန္ဒခိလော ဝိယ စ ထိရကထော ဟောတိ; အသိနာ သီသေ ဆိဇ္ဇန္တေပိ ဒွေ ကထာ န ကထေတိ; အယံ ဝုစ္စတိ ထေတော. ပစ္စယိကောတိ ပတ္တိယာယိတဗ္ဗကော, သဒ္ဓါယိကောတိ အတ္ထော. ဧကစ္စော ဟိ ပုဂ္ဂလော န ပစ္စယိကော ဟောတိ, ‘‘ဣဒံ ကေန ဝုတ္တံ, အသုကေနာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘မာ တဿ ဝစနံ သဒ္ဒဟထာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. ဧကော ပစ္စယိကော ဟောတိ, ‘‘ဣဒံ ကေန ဝုတ္တံ, အသုကေနာ’’တိ ဝုတ္တေ, ‘‘ယဒိ တေန ဝုတ္တံ, ဣဒမေဝ ပမာဏံ, ဣဒါနိ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗံ နတ္ထိ, ဧဝမေဝ ဣဒ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပစ္စယိကော. အဝိသံဝါဒကော လောကဿာတိ တာယ သစ္စဝါဒိတာယ လောကံ န ဝိသံဝါဒေတီတိ အတ္ထော.

සත්‍යය පවසන බැවින් 'සත්‍යවාදී' නම් වේ. සත්‍යයෙන් සත්‍යය ගළපන බැවින්, එනම් සන්ධි කරන බැවින් 'සච්චසන්ධ' නම් වේ. අතරින් පතර බොරු නොකියන බව මෙහි අර්ථයයි. යම් පුද්ගලයෙක් විටෙක බොරු පවසයි ද, විටෙක සත්‍යය පවසයි ද, ඔහුගේ වචනය මුසාවාදයෙන් මැදි වූ බැවින් සත්‍යය හා සත්‍යය නොගැළපෙයි. එබැවින් ඔහු 'සච්චසන්ධ' නොවේ. නමුත් මෙහි දැක්වෙන පුද්ගලයා එබඳු නොවේ. ඔහු ජීවිතය නිසා පවා බොරු නොකියා සත්‍යයෙන් සත්‍යයම ගළපන බැවින් 'සච්චසන්ධ' නම් වේ. 'ථෙත' යනු ස්ථිර වූ, නොසැලෙන කතා ඇති යන අර්ථයයි. එක්තරා පුද්ගලයෙක් කහ සායම් ගැන්වූ වස්ත්‍රයක් මෙන් ද, දහයියා ගොඩක ගැසූ කණුවක් මෙන් ද, අශ්වයෙකුගේ පිට මත තැබූ ලබු ගෙඩියක් මෙන් ද අස්ථිර කතා ඇත්තෙක් වෙයි. තවත් කෙනෙක් ගලක කෙටූ අකුරක් මෙන් ද, ඉන්ද්‍රඛීලයක් මෙන් ද ස්ථිර කතා ඇත්තෙක් වෙයි. කඩුවකින් හිස කපා දැමුවද ඔහු පරස්පර කතා නොකියයි; මොහු 'ථෙත' (විශ්වාස කටයුතු) යැයි කියනු ලැබේ. 'පච්චයික' යනු ඇදහිය යුතු, විශ්වාස කටයුතු වචන ඇති යන අර්ථයයි. ඇතැම් පුද්ගලයෙක් විශ්වාසවන්ත නොවේ; 'මෙය කවුද කීවේ? අසවලා කීවේය' යි කී විට, 'ඔහුගේ වචනය විශ්වාස නොකරන්න' යැයි කියන තත්ත්වයට පත්වෙයි. තවත් පුද්ගලයෙක් විශ්වාසවන්ත වෙයි; 'මෙය කවුද කීවේ? අසවලා කීවේය' යි කී කල, 'ඔහු කීවේ නම් එයම ප්‍රමාණයකි, දැන් විමසිය යුතු දෙයක් නැත, මෙය මෙසේමය' යි කියන තත්ත්වයට පත්වෙයි. මොහු 'පච්චයික' යැයි කියනු ලැබේ. 'අවිසංවාදකෝ ලෝකස්ස' යනු ඒ සත්‍යවාදී බව නිසා ලෝකය නොරවටන බවයි.

ဣမေသံ ဘေဒါယာတိ ယေသံ ဣတော သုတွာတိ ဝုတ္တာနံ သန္တိကေ သုတံ, တေသံ ဘေဒါယ. ဘိန္နာနံ ဝါ သန္ဓာတာတိ ဒွိန္နမ္ပိ မိတ္တာနံ ဝါ သမာနုပဇ္ဈာယကာဒီနံ ဝါ ကေနစိဒေဝ ကာရဏေန ဘိန္နာနံ ဧကမေကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘တုမှာကံ ဤဒိသေ ကုလေ ဇာတာနံ ဧဝံ ဗဟုဿုတာနံ ဣဒံ န ယုတ္တ’’န္တိအာဒီနိ ဝတွာ သန္ဓာနံ ကတ္တာ. အနုပ္ပဒါတာတိ သန္ဓာနာနုပ္ပဒါတာ, ဒွေ ဇနေ သမဂ္ဂေ ဒိသွာ, ‘‘တုမှာကံ ဧဝရူပေ ကုလေ ဇာတာနံ ဧဝရူပေဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတာနံ အနုစ္ဆဝိကမေတ’’န္တိအာဒီနိ ဝတွာ ဒဠှီကမ္မံ ကတ္တာတိ အတ္ထော. သမဂ္ဂေါ အာရာမော အဿာတိ သမဂ္ဂါရာမော. ယတ္ထ သမဂ္ဂါ နတ္ထိ, တတ္ထ ဝသိတုမ္ပိ န ဣစ္ဆတီတိ အတ္ထော. ‘‘သမဂ္ဂရာမော’’တိပိ ပါဠိ, အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော. သမဂ္ဂရတောတိ သမဂ္ဂေသု ရတော, တေ ပဟာယ အညတြ ဂန္တုမ္ပိ န ဣစ္ဆတီတိ အတ္ထော. သမဂ္ဂေ ဒိသွာပိ သုတွာပိ နန္ဒတီတိ သမဂ္ဂနန္ဒီ. သမဂ္ဂကရဏိံ ဝါစံ ဘာသိတာတိ ယာ ဝါစာ သတ္တေ သမဂ္ဂေယေဝ ကရောတိ, တံ သာမဂ္ဂိဂုဏပရိဒီပကမေဝ ဝါစံ ဘာသတိ, န ဣတရန္တိ.

'ඉමෙසං භේදාය' යනු මෙතැනින් අසා ඔවුන් භේද කරනු පිණිස යන්නයි. 'භින්නානං වා සන්ධාතා' යනු යම් හේතුවක් නිසා භේද වී සිටින මිතුරන් දෙදෙනෙකු හෝ එකම උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ යටතේ සිටින ශිෂ්‍යයන් වැනි අය වෙත ගොස් 'මෙවැනි කුලයක උපන්, මෙතරම් බහුශ්‍රැත වූ තොපට මෙය නුසුදුසුය' යනාදිය පවසා සමඟි කරවන්නා යන්නයි. 'අනුප්පදාතා' යනු සමඟි වූවන් තවදුරටත් සමඟිව තබන්නට අනුබල දෙන්නාය. සමඟි වූ දෙදෙනෙකු දැක 'මෙවැනි කුලයක උපන්, මෙබඳු ගුණ ඇති තොපට මේ සමඟිය උචිතය' යනාදිය පවසා සමඟිය තහවුරු කරන්නා යන අර්ථයයි. සමඟියෙහි ඇලුනු බැවින් 'සමග්ගාරාම' නම් වේ. සමඟිය නැති තැනක වසන්නට පවා අකමැති යන අර්ථයයි. 'සමග්ගරාමෝ' කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය ද මෙයමය. 'සමග්ගරතෝ' යනු සමඟි වූවන් කෙරෙහි ඇලුනු, ඔවුන් හැර වෙනත් තැනකට යාමට පවා අකමැති යන අර්ථයයි. සමඟි වූවන් දැක හෝ අසා හෝ සතුටු වන බැවින් 'සමග්ගනන්දී' නම් වේ. 'සමග්ගකරණිං වාචං භාසිතා' යනු යම් වචනයක් සත්ත්වයන් සමඟි කරවයි ද, සමඟියේ ගුණ ප්‍රකාශ කරන එවැනි වචනම පවසන අතර ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ දේ නොපවසන බවයි.

နေလာတိ ဧလံ ဝုစ္စတိ ဒေါသော, နာဿာ ဧလန္တိ နေလာ, နိဒ္ဒေါသာတိ အတ္ထော. ‘‘နေလင်္ဂေါ သေတပစ္ဆာဒေါ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနေလံ ဝိယ. ကဏ္ဏသုခါတိ [Pg.112] ဗျဉ္ဇနမဓုရတာယ ကဏ္ဏာနံ သုခါ, သူစိဝိဇ္ဈနံ ဝိယ ကဏ္ဏသူလံ န ဇနေတိ. အတ္ထမဓုရတာယ သကလသရီရေ ကောပံ အဇနေတွာ ပေမံ ဇနေတီတိ ပေမနီယာ. ဟဒယံ ဂစ္ဆတိ, အပဋိဟညမာနာ သုခေန စိတ္တံ ပဝိသတီတိ ဟဒယင်္ဂမာ. ဂုဏပရိပုဏ္ဏတာယ ပုရေ ဘဝါတိ ပေါရီ, ပုရေ သံဝဒ္ဓနာရီ ဝိယ သုကုမာရာတိပိ ပေါရီ, ပုရဿ ဧသာတိပိ ပေါရီ, နဂရဝါသီနံ ကထာတိ အတ္ထော. နဂရဝါသိနော ဟိ ယုတ္တကထာ ဟောန္တိ, ပိတိမတ္တံ ပိတာတိ, မာတိမတ္တံ မာတာတိ, ဘာတိမတ္တံ ဘာတာတိ ဝဒန္တိ. ဧဝရူပီ ကထာ ဗဟုနော ဇနဿ ကန္တာ ဟောတီတိ ဗဟုဇနကန္တာ. ကန္တဘာဝေနေဝ ဗဟုနော ဇနဿ မနာပါ စိတ္တဝုဒ္ဓိကရာတိ ဗဟုဇနမနာပါ.

'නේලා' යනු වරදක් නැති වචනයයි. 'එළ' යනු වරදයි. වරදක් නැති බැවින් 'නේලා' නම් වේ; එනම් නිර්දෝෂී වචනයයි. 'නේලංගෝ සේතපච්ඡාදෝ' යන තන්හි දැක්වෙන නේල ශබ්දය මෙනි. 'කණ්ණසුඛා' යනු ශබ්දයේ මිහිරි බව නිසා කනට සුවදායක වූ, කන් විදින්නාක් වැනි වේදනාවක් ඇති නොකරන බවයි. අර්ථයේ මිහිරි බව නිසා මුළු ශරීරය පුරා ක්‍රෝධය ඇති නොකර සෙනෙහස ඇති කරන බැවින් 'පේමනීය' නම් වේ. හදවතට යන, බාධාවකින් තොරව පහසුවෙන් සිතට ඇතුළු වන බැවින් 'හදයංගම' නම් වේ. ගුණයෙන් පිරිපුන් බැවින් පුරාතන හෙයින් 'පෝරී' නම් වේ. පුරවරයක හැදී වැඩුණු කාන්තාවකගේ සිරුර මෙන් සුකුමාර බැවින් ද 'පෝරී' නම් වේ. නගරවාසීන්ගේ වචන බැවින් ද 'පෝරී' නම් වේ. නගරවාසීන්ගේ කතාව යන අර්ථයයි. නගරවාසීහු උචිත පරිදි කතා කරන්නෝ වෙති; පියෙකු වැනි අයට 'පියා' යැයි ද, මවක වැනි අයට 'මව' යැයි ද, සහෝදරයෙකු වැනි අයට 'සහෝදරයා' යැයි ද පවසති. මෙබඳු කතාව බොහෝ ජනයාට ප්‍රිය බැවින් 'බහුජනකන්ත' නම් වේ. ප්‍රියමනාප බැවින්ම බොහෝ දෙනාගේ සිත් වඩන බැවින් 'බහුජනමනාප' නම් වේ.

ကာလေန ဝဒတီတိ ကာလဝါဒီ, ဝတ္တဗ္ဗယုတ္တကာလံ သလ္လက္ခေတွာ ဝဒတီတိ အတ္ထော. ဘူတံ တစ္ဆံ သဘာဝမေဝ ဝဒတီတိ ဘူတဝါဒီ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကတ္ထသန္နိဿိတမေဝ ကတွာ ဝဒတီတိ အတ္ထဝါဒီ. နဝလောကုတ္တရဓမ္မသန္နိဿိတံ ကတွာ ဝဒတီတိ ဓမ္မဝါဒီ. သံဝရဝိနယပဟာနဝိနယသန္နိဿိတံ ကတွာ ဝဒတီတိ ဝိနယဝါဒီ. နိဓာနံ ဝုစ္စတိ ဌပနောကာသော, နိဓာနမဿာ အတ္ထီတိ နိဓာနဝတီ, ဟဒယေ နိဓာတဗ္ဗ ယုတ္တဝါစံ ဘာသိတာတိ အတ္ထော. ကာလေနာတိ ဧဝရူပိံ ဘာသမာနောပိ စ ‘‘အဟံ နိဓာနဝတိံ ဝါစံ ဘာသိဿာမီ’’တိ န အကာလေန ဘာသတိ, ယုတ္တကာလံ ပန အဝေက္ခိတွာ ဘာသတီတိ အတ္ထော. သာပဒေသန္တိ သဥပမံ, သကာရဏန္တိ အတ္ထော. ပရိယန္တဝတိန္တိ ပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေတွာ ယထာဿာ ပရိစ္ဆေဒေါ ပညာယတိ, ဧဝံ ဘာသတီတိ အတ္ထော. အတ္ထသံဟိတန္တိ အနေကေဟိပိ နယေဟိ ဝိဘဇန္တေန ပရိယာဒါတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ အတ္ထသမ္ပန္နံ, ယံ ဝါ သော အတ္ထဝါဒီ အတ္ထံ ဝဒတိ, တေန အတ္ထေန သံဟိတတ္တာ အတ္ထသံဟိတံ ဝါစံ ဘာသတိ, န အညံ နိက္ခိပိတွာ အညံ ဘာသတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

සුදුසු කාලයේ පවසන බැවින් 'කාලවාදී' නම් වේ. කිව යුතු සුදුසු කාලය සලකා පවසන බවයි. සිදු වූ දේ, සත්‍යය, ස්වභාවයම පවසන බැවින් 'භූතවාදී' නම් වේ. මෙලොව පරලොව අභිවෘද්ධියට සම්බන්ධ දේම පවසන බැවින් 'අත්ථවාදී' නම් වේ. නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයට සම්බන්ධ දේ පවසන බැවින් 'ධම්මවාදී' නම් වේ. සංවර විනය හා ප්‍රහාණ විනයට සම්බන්ධ දේ පවසන බැවින් 'විනයවාදී' නම් වේ. 'නිධාන' යනු තැබිය යුතු ස්ථානයයි. තැන්පත් කළ යුතු වචන ඇති බැවින් 'නිධානවතී' නම් වේ. හදවතෙහි තැන්පත් කර තැබිය යුතු සුදුසු වචන පවසන බවයි. 'කාලේන' යනු මෙබඳු වචන කතා කරන විට ද 'මම නිදන් කර තැබිය යුතු වචන පවසමි' යි නුසුදුසු කාලයේ නොපවසා, සුදුසු කාලය බලා පවසන බවයි. 'සාපදේසං' යනු උපමා සහිත වූ, කරුණු සහිත වූ යන අර්ථයයි. 'පරියන්තවතී' යනු සීමාවන් දක්වමින්, එහි පිරිසිඳීම (අවසානය) පෙනෙන පරිදි පවසන බවයි. 'අත්ථසංහිතං' යනු නොයෙක් ක්‍රමවලින් විවරණය කළ ද අවසන් කළ නොහැකි තරම් අර්ථ සම්පන්න වූ, ඒ අත්ථවාදී තැනැත්තා පවසන අර්ථයෙන් යුක්ත බැවින් අර්ථවත් වචන පවසන බවයි. එකක් පසෙක තබා වෙනකක් නොකියන බව මෙයින් අදහස් වේ.

၂၉၃. ဗီဇဂါမဘူတဂါမသမာရမ္ဘာတိ မူလဗီဇံ ခန္ဓဗီဇံ ဖဠုဗီဇံ အဂ္ဂဗီဇံ ဗီဇဗီဇန္တိ ပဉ္စဝိဓဿ ဗီဇဂါမဿ စေဝ ယဿ ကဿစိ နီလတိဏရုက္ခာဒိကဿ ဘူတဂါမဿ စ သမာရမ္ဘာ, ဆေဒနဘေဒနပစနာဒိဘာဝေန ဝိကောပနာ ပဋိဝိရတောတိ အတ္ထော. ဧကဘတ္တိကောတိ ပါတရာသဘတ္တံ သာယမာသဘတ္တန္တိ ဒွေ ဘတ္တာနိ. တေသု ပါတရာသဘတ္တံ အန္တောမဇ္ဈနှိကေန ပရိစ္ဆိန္နံ, ဣတရံ မဇ္ဈနှိကတော ဥဒ္ဓံ အန္တောအရုဏေန. တသ္မာ အန္တောမဇ္ဈနှိကေ ဒသက္ခတ္တုံ ဘုဉ္ဇမာနောပိ [Pg.113] ဧကဘတ္တိကောဝ ဟောတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကဘတ္တိကော’’တိ. ရတ္တိယာ ဘောဇနံ ရတ္တိ, တတော ဥပရတောတိ ရတ္တူပရတော. အတိက္ကန္တေ မဇ္ဈနှိကေ ယာဝ သူရိယတ္ထံဂမနာ ဘောဇနံ ဝိကာလဘောဇနံ နာမ. တတော ဝိရတတ္တာ ဝိရတော ဝိကာလဘောဇနာ. သာသနဿ အနနုလောမတ္တာ ဝိသူကံ ပဋာဏီဘူတံ ဒဿနန္တိ ဝိသူကဒဿနံ. အတ္တနာ နစ္စနနစ္စာပနာဒိဝသေန နစ္စာ စ ဂီတာ စ ဝါဒိတာ စ, အန္တမသော မယူရနစ္စနာဒိဝသေနာပိ ပဝတ္တာနံ နစ္စာဒီနံ ဝိသူကဘူတာ ဒဿနာ စာတိ နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿနာ. နစ္စာဒီနိ ဟိ အတ္တနာ ပယောဇေတုံ ဝါ ပရေဟိ ပယောဇာပေတုံ ဝါ ပယုတ္တာနိ ပဿိတုံ ဝါ နေဝ ဘိက္ခူနံ န ဘိက္ခုနီနံ ဝဋ္ဋန္တိ. မာလာဒီသု မာလာတိ ယံကိဉ္စိ ပုပ္ဖံ. ဂန္ဓန္တိ ယံကိဉ္စိ ဂန္ဓဇာတံ. ဝိလေပနန္တိ ဆဝိရာဂကရဏံ. တတ္ထ ပိဠန္ဓန္တော ဓာရေတိ နာမ. ဦနဋ္ဌာနံ ပူရေန္တော မဏ္ဍေတိ နာမ. ဂန္ဓဝသေန ဆဝိရာဂဝသေန စ သာဒိယန္တော ဝိဘူသေတိ နာမ. ဌာနံ ဝုစ္စတိ ကာရဏံ. တသ္မာ ယာယ ဒုဿီလျစေတနာယ တာနိ မာလာဓာရဏာဒီနိ မဟာဇနော ကရောတိ, တတော ပဋိဝိရတောတိ အတ္ထော.

293. “බීජගාම භූතගාම සමාරම්භා” යනු මුල් බීජ, කඳ බීජ, පුරුක් බීජ, අග්‍ර බීජ සහ බීජ බීජ යන පංචවිධ බීජ සමූහයෙන් ද, යම්කිසි නිල් තණකොළ, ගස් ආදී භූතගාම සමූහයෙන් ද, සිඳීම, බිඳීම, පිසීම ආදී වශයෙන් පෙළීමෙන් (විකෝපනයෙන්) වැළකී සිටීම යන අර්ථයයි. “ඒකභත්තිකො” යනු උදය ආහාරය සහ සවස ආහාරය යනුවෙන් භෝජන දෙකකි. ඒවායින් උදය ආහාරය මධ්‍යහ්නයෙන් (ඉර මුදුන් වීමෙන්) සීමා වේ. අනෙක මධ්‍යහ්නයෙන් පසුව අරුණෝදයට පෙර කාලයයි. එබැවින් මධ්‍යහ්නය ඇතුළත දස වතාවක් අනුභව කළත් ඔහු එක් වේලක් අනුභව කරන්නෙකුම (ඒකභත්තික) වේ. එය අරභයා “ඒකභත්තිකො” යැයි වදාරන ලදී. රාත්‍රී කාලයේ කෙරෙන අනුභවය “රාත්‍රී භෝජනය” නම් වේ, එයින් වැළකී සිටීම “රත්තූපරත” නම් වේ. මධ්‍යහ්නය ඉක්මවූ තැන් සිට හිරු බැස යන තෙක් කාලයෙහි අනුභවය “විකාල භෝජනය” නම් වේ. එයින් වැළකී සිටීම “විකාලභෝජනා විරත” නම් වේ. ශාසනයට අනුලෝම නොවන බැවින් හුලක් (කටුවක්) බඳු වූ දර්ශනය “විසූක දර්ශන” නම් වේ. තමා විසින්ම නැටීම, නටවීම ආදියෙන් ද, ගීත, වාදිත මෙන්ම අන්තයටම මොනරුන් නැටවීම් ආදී වශයෙන් ද පවත්වනු ලබන නැටුම් ආදී විසූක දර්ශනයන්ගෙන් වැළකීම “නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සන” නම් වේ. මෙහි නැටුම් ආදිය තමා විසින් කිරීම හෝ අන් ලවා කරවීම හෝ කෙරෙන නැටුම් දර්ශනය කිරීම භික්ෂූන්ට මෙන්ම භික්ෂුණීන්ට ද කැප නොවේ. මාලා ආදියෙහි “මාලා” යනු යම්කිසි මල් වර්ගයකි. “ගන්ධ” යනු යම්කිසි සුවඳ ද්‍රව්‍යයකි. “විලේපන” යනු ශරීර වර්ණය ඇති කරන ආලේපනයයි. එහි (පැළඳීමෙන්) සරසන්නා “ධාරේති” නම් වේ. අඩුව පිරවීම “මණ්ඩේති” නම් වේ. සුවඳ සඳහා හෝ වර්ණය සඳහා හෝ ආශාවෙන් යුතුව සැරසෙන්නා “විභූසේති” නම් වේ. “ඨාන” යන්නෙන් අදහස් කරනුයේ හේතුවයි. එබැවින් යම් දුස්සීල චේතනාවකින් මහාජනයා ඒ මල් පැළඳීම ආදිය කරයි ද, එයින් වැළකී සිටීම යන අර්ථයයි.

ဥစ္စာသယနံ ဝုစ္စတိ ပမာဏာတိက္ကန္တံ. မဟာသယနံ အကပ္ပိယတ္ထရဏံ. တတော ပဋိဝိရတောတိ အတ္ထော. ဇာတရူပန္တိ သုဝဏ္ဏံ. ရဇတန္တိ ကဟာပဏော လောဟမာသကော ဇတုမာသကော ဒါရုမာသကောတိ ယေ ဝေါဟာရံ ဂစ္ဆန္တိ, တဿ ဥဘယဿပိ ပဋိဂ္ဂဟဏာ ပဋိဝိရတော, နေဝ နံ ဥဂ္ဂဏှာတိ, န ဥဂ္ဂဏှာပေတိ, န ဥပနိက္ခိတ္တံ သာဒိယတီတိ အတ္ထော. အာမကဓညပဋိဂ္ဂဟဏာတိ သာလိဝီဟိယဝဂေါဓူမကင်္ဂုဝရကကုဒြူသကသင်္ခါတဿ သတ္တဝိဓဿာပိ အာမကဓညဿ ပဋိဂ္ဂဟဏာ. န ကေဝလဉ္စ ဧတေသံ ပဋိဂ္ဂဟဏမေဝ, အာမသနမ္ပိ ဘိက္ခူနံ န ဝဋ္ဋတိယေဝ. အာမကမံသပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ အညတြ ဩဒိဿ အနုညာတာ အာမကမံသမစ္ဆာနံ ပဋိဂ္ဂဟဏမေဝ ဘိက္ခူနံ န ဝဋ္ဋတိ, နော အာမသနံ.

නියමිත ප්‍රමාණය ඉක්මවා යන ලද ආසන “උච්චාසයන” යැයි කියනු ලැබේ. “මහාසයන” යනු අකැප ඇතිරිලි ය. එයින් වැළකී සිටීම යන අර්ථයයි. “ජාතරූප” යනු රන් ය. “රජත” යනු කහවනු, ලෝහ මස්සක, ජතු (ලාකඩ) මස්සක, දාරු (ලී) මස්සක ආදී වශයෙන් ව්‍යවහාරයට යන දෑ ය. ඒ දෙවර්ගයම පිළිගැනීමෙන් වැළකී සිටින අතර, තමා එය පිළිගැනීම හෝ අනුන් ලවා පිළිගැනීම හෝ තමා අසල තැබූ දෙය සතුටින් පිළිගැනීම හෝ නොකළ යුතුය යනු අර්ථයයි. “ආමකධාන්‍ය පටිග්ගහණා” යනු හැල් වී, වී, යව, තිරිඟු, තණහාල්, වරහල්, කුද්‍රූසක (අමු) යන සත් වැදෑරුම් අමු ධාන්‍ය පිළිගැනීමෙන් වැළකීමයි. මේවා පිළිගැනීම පමණක් නොව, භික්ෂූන්ට මේවා ඇල්ලීම පවා කැප නොවේ. “ආමකමංස පටිග්ගහණා” යන්නෙහි භික්ෂූන් උදෙසාම වෙන් කර අනුදැන වදාළ මස් හැර, අමු මස් සහ අමු මසුන් පිළිගැනීමම භික්ෂූන්ට කැප නොවේ. එහෙත් ඇල්ලීම (පිරිමැදීම) අකැප නොවේ (එය කැප වේ).

ဣတ္ထိကုမာရိကပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ ဣတ္ထီတိ ပုရိသန္တရဂတာ, ဣတရာ ကုမာရိကာ နာမ. တာသံ ပဋိဂ္ဂဟဏမ္ပိ အာမသနမ္ပိ အကပ္ပိယမေဝ. ဒါသိဒါသပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ ဒါသိဒါသဝသေနေဝ တေသံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘ကပ္ပိယကာရကံ ဒမ္မိ, အာရာမိကံ ဒမ္မီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ ပန ဝဋ္ဋတိ. အဇေဠကာဒီသု ခေတ္တဝတ္ထုပရိယောသာနေသု [Pg.114] ကပ္ပိယာကပ္ပိယနယော ဝိနယဝသေန ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော. တတ္ထ ခေတ္တံ နာမ ယသ္မိံ ပုဗ္ဗဏ္ဏံ ရုဟတိ. ဝတ္ထု နာမ ယသ္မိံ အပရဏ္ဏံ ရုဟတိ. ယတ္ထ ဝါ ဥဘယမ္ပိ ရုဟတိ, တံ ခေတ္တံ. တဒတ္ထာယ အကတဘူမိဘာဂေါ ဝတ္ထု. ခေတ္တဝတ္ထုသီသေန စေတ္ထ ဝါပိတဠာကာဒီနိပိ သင်္ဂဟိတာနေဝ. ဒူတေယျံ ဝုစ္စတိ ဒူတကမ္မံ, ဂိဟီနံ ပဏ္ဏံ ဝါ သာသနံ ဝါ ဂဟေတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဂမနံ. ပဟိဏဂမနံ ဝုစ္စတိ ဃရာ ဃရံ ပေသိတဿ ခုဒ္ဒကဂမနံ. အနုယောဂေါ နာမ တဒုဘယကရဏံ, တသ္မာ ဒူတေယျပဟိဏဂမနာနံ အနုယောဂါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

“ඉත්ථිකුමාරික පටිග්ගහණා” යන්නෙහි ‘ඉත්ථි’ යනු වැඩිවියට පත් (පුරුෂයන් කරා ගිය) ස්ත්‍රීන් වන අතර, අනෙක් අය ‘කුමාරිකා’ නම් වේ. ඔවුන් පිළිගැනීම මෙන්ම ඇල්ලීම ද අකැපමය. “දාසීදාස පටිග්ගහණා” යන්නෙහි දාසී සහ දාස යන අර්ථයෙන්ම ඔවුන් පිළිගැනීම කැප නොවේ. එහෙත් “කැපකරු (කප්පියකාරක) අයෙකු දෙමි, ආරාමිකයෙකු දෙමි” යයි කී කල්හි කැප වේ. එළු බැටළුවන් ආදී කටයුතුවල සිට කෙත් වතු දක්වා දෑ සම්බන්ධයෙන් කැප අකැප ක්‍රමය විනයානුකූලව විමසා බැලිය යුතුය. එහි ‘කෙත’ (ඛෙත්ත) යනු යම් බිමක පූර්වාන්න (වී ආදිය) වැවේ ද එයයි. ‘වත්ත’ (වත්ථු) යනු යම් බිමක අපරාන්න (මුං, මෑ ආදී බෝංචි වර්ග) වැවේ ද එයයි. එසේත් නැතිනම් දෙවර්ගයම වැවෙන බිම කෙත වන අතර, ඒ සඳහා සකස් නොකළ බිම් කොටස වත්ත නම් වේ. කෙත් වතු යන මූලික නාමයන්ගෙන් මෙහි වැව්, පොකුණු ආදිය ද සංග්‍රහ වේ. ‘දූතෙය්‍ය’ යනු දූත මෙහෙවරයි, එනම් ගිහියන්ගේ පණිවිඩ හෝ ලිපි රැගෙන තැන් තැන්වල යාමයි. ‘පහිණගමන’ යනු ගෙයින් ගෙට යවන ලද භික්ෂුවකගේ සුළු ගමන් ය. ඒ දෙවර්ගයෙහිම යෙදීම ‘අනුයෝග’ නම් වේ. එබැවින් දූත මෙහෙවරෙහි සහ පණිවිඩ ගෙන යාමෙහි නැවත නැවත යෙදීම යන අර්ථය මෙහි දත යුතුය.

ကယဝိက္ကယာတိ ကယာ စ ဝိက္ကယာ စ. တုလာကူဋာဒီသု ကူဋန္တိ ဝဉ္စနံ. တတ္ထ တုလာကူဋံ တာဝ ရူပကူဋံ အင်္ဂကူဋံ ဂဟဏကူဋံ ပဋိစ္ဆန္နကူဋန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ ရူပကူဋံ နာမ ဒွေ တုလာ သရူပါ ကတွာ ဂဏှန္တော မဟတိယာ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော ခုဒ္ဒိကာယ ဒေတိ. အင်္ဂကူဋံ နာမ ဂဏှန္တော ပစ္ဆာဘာဂေ ဟတ္ထေန တုလံ အက္ကမတိ, ဒဒန္တော ပုဗ္ဗဘာဂေ. ဂဟဏကူဋံ နာမ ဂဏှန္တော မူလေ ရဇ္ဇုံ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော အဂ္ဂေ. ပဋိစ္ဆန္နကူဋံ နာမ တုလံ သုသိရံ ကတွာ အန္တော အယစုဏ္ဏံ ပက္ခိပိတွာ ဂဏှန္တော တံ ပစ္ဆာဘာဂေ ကရောတိ, ဒဒန္တော အဂ္ဂဘာဂေ. ကံသော ဝုစ္စတိ သုဝဏ္ဏပါတိ, တာယ ဝဉ္စနံ ကံသကူဋံ. ကထံ? ဧကံ သုဝဏ္ဏပါတိံ ကတွာ အညာ ဒွေ တိဿော လောဟပါတိယော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ကရောတိ, တတော ဇနပဒံ ဂန္တွာ ကိဉ္စိဒေဝ အဒ္ဓကုလံ ပဝိသိတွာ, ‘‘သုဝဏ္ဏဘာဇနာနိ ကိဏထာ’’တိ ဝတွာ အဂ္ဃေ ပုစ္ဆိတေ သမဂ္ဃတရံ ဒါတုကာမာ ဟောန္တိ. တတော တေဟိ ‘‘ကထံ ဣမေသံ သုဝဏ္ဏဘာဝေါ ဇာနိတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တေ – ‘‘ဝီမံသိတွာ ဂဏှထာ’’တိ သုဝဏ္ဏပါတိံ ပါသာဏေ ဃံသိတွာ သဗ္ဗာ ပါတိယော ဒတွာ ဂစ္ဆတိ.

“කයවික්කයා” යනු මිලට ගැනීම සහ විකිණීමයි. තූලාකූට (තලතුලාවෙන් වංචා කිරීම) ආදියෙහි ‘කූට’ යනු රවටා වංචා කිරීමයි. එහි ‘තූලාකූට’ යනු රූපකූට, අංගකූට, ගහණකූට, පටිච්ඡන්නකූට යනුවෙන් සතර වැදෑරුම් වේ. එහි ‘රූපකූට’ යනු හැඩයෙන් සමාන තරාදි දෙකක් සාදා, භාණ්ඩ ගන්නා විට ලොකු තරාදියෙන් ගැනීමත්, දෙන විට කුඩා තරාදියෙන් දීමත් ය. ‘අංගකූට’ යනු භාණ්ඩ ගන්නා විට තරාදි දණ්ඩේ පිටුපස කොටස අතින් එබීමත්, දෙන විට ඉදිරිපස කොටස එබීමත් ය. ‘ගහණකූට’ යනු ගන්නා විට තරාදි ලණුව මුලින් ඇල්ලීමත්, දෙන විට අගින් ඇල්ලීමත් ය. ‘පටිච්ඡන්නකූට’ යනු තරාදි දණ්ඩ ඇතුළත සිදුරු කර ඒ තුළට යකඩ කුඩු දමා, ගන්නා විට එය පිටුපසට හරවා ගැනීමත්, දෙන විට ඉදිරිපසට හරවා දීමත් ය. ‘කංස’ යනු රන් තැටියයි, එයින් රවටා වංචා කිරීම ‘කංසකූට’ නම් වේ. ඒ කෙසේද යත්? එක් රන් තැටියක් සාදා, රන්වන් පැහැය ඇති තවත් ලෝකඩ තැටි දෙක තුනක් සාදා, ඉන්පසු ජනපදයකට ගොස් යම් පොහොසත් පවුලකට ඇතුළු වී, “රන් භාජන මිලට ගන්න” යැයි කියා, එහි මිල ඇසූ විට ඉතා අඩු මිලකට දීමට කැමති බව පවසති. එවිට ඔවුන් “මුන්ගේ මේවායේ රන් බව කෙසේ දත යුතුද?” යැයි ඇසූ විට “පරීක්ෂා කර බලන්න” යැයි කියා රන් තැටිය ගලක අතුල්ලා පෙන්වා, පසුව සියලු තැටි දී යති.

မာနကူဋံ နာမ ဟဒယဘေဒသိခါဘေဒရဇ္ဇုဘေဒဝသေန တိဝိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ ဟဒယဘေဒေါ သပ္ပိတေလာဒိမိနနကာလေ လဗ္ဘတိ. တာနိ ဟိ ဂဏှန္တော ဟေဋ္ဌာ ဆိဒ္ဒေန မာနေန, ‘‘သဏိကံ အာသိဉ္စာ’’တိ ဝတွာ အန္တောဘာဇနေ ဗဟုံ ပဂ္ဃရာပေတွာ ဂဏှာတိ; ဒဒန္တော ဆိဒ္ဒံ ပိဓာယ သီဃံ ပူရေတွာ ဒေတိ. သိခါဘေဒေါ တိလတဏ္ဍုလာဒိမိနနကာလေ လဗ္ဘတိ. တာနိ ဟိ ဂဏှန္တော သဏိကံ သိခံ ဥဿာပေတွာ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော ဝေဂေန ပူရေတွာ သိခံ ဆိန္ဒန္တော ဒေတိ. ရဇ္ဇုဘေဒေါ ခေတ္တဝတ္ထုမိနနကာလေ လဗ္ဘတိ. လဉ္ဇံ အလဘန္တာ ဟိ ခေတ္တံ အမဟန္တမ္ပိ မဟန္တံ ကတွာ မိနန္တိ.

“මානකූට” (මැනීමෙන් වංචා කිරීම) යනු හදයභේද, සිඛාභේද සහ රජ්ජුභේද වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහි ‘හදයභේදය’ ගිතෙල්, තෙල් ආදිය මැනීමේදී දක්නට ලැබේ. එනම් ඒවා ගන්නා තැනැත්තා යට සිදුරක් ඇති මිනුම් ලාහකින් “සෙමින් වත් කරන්න” යැයි කියා තම භාජනය තුළට වැඩිපුර තෙල් වෑස්සෙන්නට සලස්වා ගනී; දෙන විට සිදුර වසා ඉක්මනින් පුරවා දෙයි. ‘සිඛාභේදය’ තල, සහල් ආදිය මැනීමේදී දක්නට ලැබේ. එනම් ඒවා ගන්නා තැනැත්තා සෙමින් ලාහේ මුවවිට (උඩ කොටස) ඉවත් කර ගනී; දෙන විට වේගයෙන් පුරවා මුවවිට (කූටය) බිඳ දමමින් දෙයි. ‘රජ්ජුභේදය’ කෙත් වතු මැනීමේදී දක්නට ලැබේ. අල්ලස් නොලැබුණු විට කුඩා කුඹුර වුවත් විශාල ලෙස මැන පෙන්වති.

ဥက္ကောဋနာဒီသု [Pg.115] ဥက္ကောဋနန္တိ သာမိကေ အဿာမိကေ ကာတုံ လဉ္ဇဂ္ဂဟဏံ. ဝဉ္စနန္တိ တေဟိ တေဟိ ဥပါယေဟိ ပရေသံ ဝဉ္စနံ. တတြိဒမေကံ ဝတ္ထု – ဧကော ကိရ လုဒ္ဒကော မိဂဉ္စ မိဂပေါတကဉ္စ ဂဟေတွာ အာဂစ္ဆတိ. တမေကော ဓုတ္တော, ‘‘ကိံ, ဘော, မိဂေါ အဂ္ဃတိ, ကိံ မိဂပေါတကော’’တိ အာဟ. ‘‘မိဂေါ ဒွေ ကဟာပဏေ မိဂပေါတကော ဧက’’န္တိ စ ဝုတ္တေ ကဟာပဏံ ဒတွာ မိဂပေါတကံ ဂဟေတွာ ထောကံ ဂန္တွာ နိဝတ္တော, ‘‘န မေ, ဘော, မိဂပေါတကေန အတ္ထော, မိဂံ မေ ဒေဟီ’’တိ အာဟ. တေန ဟိ ‘‘ဒွေ ကဟာပဏေ ဒေဟီ’’တိ. သော အာဟ – ‘‘နနု တေ, ဘော, မယာ ပဌမံ ဧကော ကဟာပဏော ဒိန္နော’’တိ. အာမ ဒိန္နောတိ. ‘‘ဣမမ္ပိ မိဂပေါတကံ ဂဏှ, ဧဝံ သော စ ကဟာပဏော အယဉ္စ ကဟာပဏဂ္ဃနကော မိဂပေါတကောတိ ဒွေ ကဟာပဏာ ဘဝိဿန္တီ’’တိ. သော ကာရဏံ ဝဒတီတိ သလ္လက္ခေတွာ မိဂပေါတကံ ဂဟေတွာ မိဂံ အဒါသီတိ.

'උක්කෝටන' ආදියෙහි 'උක්කෝටනය' යනු අයිතිකරුවන් අයිතිකරුවන් නොවන බවට පත්කිරීම සඳහා (අයිතිය වෙනස් කිරීමට) අල්ලස් ගැනීමයි. 'වංචනය' යනු විවිධ උපාය මාර්ගවලින් අන්‍යයන් රැවටීමයි. එහි මේ කථාව වෙයි - එක් වැද්දෙක් ලොකු මුවකු සහ මුව පැටවකු රැගෙන එයි. එක් සල්ලාලයෙක්, "ඇවැත්නි, මුවාගේ මිල කීයද? මුව පැටවාගේ මිල කීයද?" කියා ඇසීය. "මුවා කහවණු දෙකක් සහ මුව පැටවා කහවණුවක් වෙයි" කී විට, ඔහු කහවණුවක් දී මුව පැටවා ගෙන ස්වල්ප දුරක් ගොස් නැවත හැරී ආවේය. හැරී අවුත්, "ඇවැත්නි, මට මුව පැටවාගෙන් වැඩක් නැත, මට ලොකු මුවා දෙන්න" කීය. "එසේ නම් කහවණු දෙකක් දෙන්න" කී විට, ඔහු මෙසේ කීවේය - "ඇවැත්නි, මම ඔබට කලින් එක් කහවණුවක් දුන්නා නොවේද?" "එසේය, දුන්නා" යැයි කී විට, "මේ මුව පැටවාත් ගන්න, එවිට ඒ කහවණුවත් කහවණුවක් වටිනා මේ මුව පැටවාත් යන දෙකම කහවණු දෙකක් වන්නේය" කීය. වැද්දා එය සාධාරණ හේතුවක් යැයි සලකා මුව පැටවා ගෙන මුවා දුන්නේය.

နိကတီတိ ယောဂဝသေန ဝါ မာယာဝသေန ဝါ အပါမင်္ဂံ ပါမင်္ဂန္တိ, အမဏိံ မဏိန္တိ, အသုဝဏ္ဏံ သုဝဏ္ဏန္တိ ကတွာ ပဋိရူပကေန ဝဉ္စနံ. သာစိယောဂေါတိ ကုဋိလယောဂေါ, ဧတေသံယေဝ ဥက္ကောဋနာဒီနမေတံ နာမံ, တသ္မာ ဥက္ကောဋနသာစိယောဂေါ ဝဉ္စနသာစိယောဂေါ နိကတိသာစိယောဂေါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကေစိ အညံ ဒဿေတွာ အညဿ ပရိဝတ္တနံ သာစိယောဂေါတိ ဝဒန္တိ. တံ ပန ဝဉ္စနေနေဝ သင်္ဂဟိတံ. ဆေဒနာဒီသု ဆေဒနန္တိ ဟတ္ထစ္ဆေဒနာဒိ. ဝဓောတိ မာရဏံ. ဗန္ဓောတိ ရဇ္ဇုဗန္ဓနာဒီဟိ ဗန္ဓနံ. ဝိပရာမောသောတိ ဟိမဝိပရာမောသော ဂုမ္ဗဝိပရာမောသောတိ ဒုဝိဓော. ယံ ဟိမပါတသမယေ ဟိမေန ပဋိစ္ဆန္နာ ဟုတွာ မဂ္ဂပဋိပန္နံ ဇနံ မုသန္တိ, အယံ ဟိမဝိပရာမောသော. ယံ ဂုမ္ဗာဒီဟိ ပဋိစ္ဆန္နာ မုသန္တိ, အယံ ဂုမ္ဗဝိပရာမောသော. အာလောပေါ ဝုစ္စတိ ဂါမနိဂမာဒီနံ ဝိလောပကရဏံ. သဟသာကာရောတိ သာဟသိကကိရိယာ, ဂေဟံ ပဝိသိတွာ မနုဿာနံ ဥရေ သတ္ထံ ဌပေတွာ ဣစ္ဆိတဘဏ္ဍဂ္ဂဟဏံ. ဧဝမေတသ္မာ ဆေဒန…ပေ… သဟသာကာရာ ပဋိဝိရတော ဟောတိ.

'නිකති' යනු යෝගයක් හෝ මායාවක් මගින් බාල දෑ උසස් දෑ ලෙස පෙන්වා (උදාහරණ ලෙස මැණික් නොවන දේ මැණික් ලෙසත්, රන් නොවන දේ රන් ලෙසත් පෙන්වා) ව්‍යාජ දෑ මගින් රැවටීමයි. 'සාචියෝගය' යනු වංක ප්‍රයෝගයයි. මෙයම පෙර කී උක්කෝටන ආදියට තවත් නමකි. එමනිසා උක්කෝටන සාචියෝගය, වංචන සාචියෝගය, නිකති සාචියෝගය ලෙස මෙහි අර්ථය දත යුතුය. ඇතැමෙක් එක් දෙයක් පෙන්වා වෙනත් දෙයක් මාරු කිරීම සාචියෝගය යැයි පවසති. එය ද වංචාවටම ඇතුළත් වේ. ඡේදන ආදියෙහි 'ඡේදනය' යනු අත් පා ආදිය කැපීමයි. 'වධය' යනු මැරීමයි. 'බන්ධනය' යනු රැහැන් ආදියෙන් බැඳීමයි. 'විපරාමෝසය' යනු හිමෙන් වැසී හෝ පඳුරු ආදියෙන් වැසී මංපහරන්නන් විසින් මගී ජනයා කොල්ලකෑමයි. මෙය හිම විපරාමෝසය හා ගුම්බ විපරාමෝසය ලෙස දෙවදෑරුම් වේ. හිම පතිත වන කාලයේ හිමෙන් වැසී මග යන ජනයා කොල්ලකෑම හිම විපරාමෝසයයි. පඳුරු ආදියෙහි සැඟවී සිට කොල්ලකෑම ගුම්බ විපරාමෝසයයි. ගම් නියම්ගම් කොල්ලකෑම 'ආලෝප' නම් වේ. 'සහසාකාරය' යනු සාහසික ක්‍රියාවයි, එනම් නිවසකට වැදී මිනිසුන්ගේ පපුවට අවි තබා කැමති බඩු බාහිරාදිය කොල්ලකෑමයි. මෙසේ මේ ඡේදන ...පෙ... සහසාකාර යන පාපයන්ගෙන් හෙතෙම වෙන් වූයේ වෙයි.

၂၉၄. သော သန္တုဋ္ဌော ဟောတီတိ သွာယံ ဘိက္ခု ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တေန စတူသု ပစ္စယေသု ဒွါဒသဝိဓေန ဣတရီတရပစ္စယသန္တောသေန သမန္နာဂတော ဟောတိ. ဣမိနာ ပန ဒွါဒသဝိဓေန ဣတရီတရပစ္စယသန္တောသေန သမန္နာဂတဿ ဘိက္ခုနော အဋ္ဌ ပရိက္ခာရာ ဝဋ္ဋန္တိ တီဏိ စီဝရာနိ ပတ္တော ဒန္တကဋ္ဌစ္ဆေဒနဝါသိ ဧကာ သူစိ ကာယဗန္ဓနံ ပရိဿာဝနန္တိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

294. 'ඔහු සතුටු වූයේ වෙයි' යනු, එම භික්ෂුව පෙර කියන ලද පරිදි සතර පසයෙහි දොළොස් ආකාර වූ ලද දෙයකින් සතුටු වීමෙන් (ඉතරීතර පච්චය සන්තෝසයෙන්) යුක්ත වෙයි. මෙසේ දොළොස් ආකාර වූ ලද දෙයකින් සතුටු වන භික්ෂුවට අට පිරිකර සුදුසු වෙයි. එනම්: තුන් සිවුර, පාත්‍රය, දැවට්ටිය (කැපුම් ආයුධය), එක් ඉදිකටුවක්, කය බන්ථනය සහ පෙරහන්කඩ යන අටයි. මෙය ද වදාරන ලදී -

‘‘တိစီဝရဉ္စ [Pg.116] ပတ္တော စ, ဝါသိ သူစိ စ ဗန္ဓနံ;

ပရိဿာဝနေန အဋ္ဌေတေ, ယုတ္တယောဂဿ ဘိက္ခုနော’’တိ.

"තුන් සිවුර, පාත්‍රය, දැවට්ටිය (පිහිය), ඉදිකටුව සහ කය බන්ථනය; පෙරහන්කඩ සමඟ මේ අට පිරිකර යෝගාවචර භික්ෂුවට සුදුසු වන්නේය."

တေ သဗ္ဗေပိ ကာယပရိဟာရိကာပိ ဟောန္တိ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကာပိ. ကထံ? တိစီဝရံ တာဝ နိဝါသေတွာ ပါရုပိတွာ စ ဝိစရဏကာလေ ကာယံ ပရိဟရတိ ပေါသေတီတိ ကာယပရိဟာရိကံ ဟောတိ, စီဝရကဏ္ဏေန ဥဒကံ ပရိဿာဝေတွာ ပိဝနကာလေ ခါဒိတဗ္ဗဖလာဖလဂ္ဂဟဏကာလေ စ ကုစ္ဆိံ ပရိဟရတိ ပေါသေတီတိ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကံ ဟောတိ. ပတ္တောပိ တေန ဥဒကံ ဥဒ္ဓရိတွာ နဟာနကာလေ ကုဋိပရိဘဏ္ဍကရဏကာလေ စ ကာယပရိဟာရိကော ဟောတိ, အာဟာရံ ဂဟေတွာ ဘုဉ္ဇနကာလေ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကော ဟောတိ. ဝါသိပိ တာယ ဒန္တကဋ္ဌစ္ဆေဒနကာလေ မဉ္စပီဌာနံ အင်္ဂပါဒစီဝရကုဋိဒဏ္ဍကသဇ္ဇနကာလေ စ ကာယပရိဟာရိကာ ဟောတိ, ဥစ္ဆုစ္ဆေဒနနာဠိကေရာဒိတစ္ဆနကာလေ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကာ. သူစိပိ စီဝရသိဗ္ဗနကာလေ ကာယပရိဟာရိကာ ဟောတိ, ပူဝံ ဝါ ဖလံ ဝါ ဝိဇ္ဈိတွာ ခါဒနကာလေ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကာ. ကာယဗန္ဓနံ ဗန္ဓိတွာ ဝိစရဏကာလေ ကာယပရိဟာရိကံ, ဥစ္ဆုအာဒီနိ ဗန္ဓိတွာ ဂဟဏကာလေ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကံ. ပရိဿာဝနံ တေန ဥဒကံ ပရိဿာဝေတွာ နဟာနကာလေ, သေနာသနပရိဘဏ္ဍကရဏကာလေ စ ကာယပရိဟာရိကံ, ပါနီယပရိဿာဝနကာလေ တေနေဝ တိလတဏ္ဍုလပုထုကာဒီနိ ဂဟေတွာ ခါဒနကာလေ စ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကံ. အယံ တာဝ အဋ္ဌပရိက္ခာရိကဿ ပရိက္ခာရမတ္တာ.

ඒ සියලු පිරිකර ශරීරය පරිහරණය කරන්නා වූ ද (කායපරිහාරික) කුස පෝෂණය කරන්නා වූ ද (කුච්ඡිපරිහාරික) වෙයි. ඒ කෙසේද? පළමුව සිවුර ඇඳීමෙන් හා පෙරවීමෙන් ශරීරය රකින බැවින් එය කායපරිහාරික වෙයි. සිවුරු කොනෙන් පැන් පෙරා පානය කරන විට ද අනුභව කළ යුතු පලතුරු ආදිය පිළිගන්නා විට ද කුස රකින බැවින් එය කුච්ඡිපරිහාරික වෙයි. පාත්‍රය ද ජලය රැගෙන ස්නානය කරන විට හා කුටි පිරියම් කරන විට කායපරිහාරික වන අතර, ආහාර ගෙන වළඳන විට කුච්ඡිපරිහාරික වෙයි. දැවට්ටිය ද (පිහිය) දැහැනැටි කැපීමේදී හා ඇඳ පුටු ආදියේ අවයව සකස් කිරීමේදී කායපරිහාරික වන අතර, උක් කැපීම හා පොල් ආදිය ලෙලි ගැසීමේදී කුච්ඡිපරිහාරික වෙයි. ඉදිකටුව ද සිවුරු මසන විට කායපරිහාරික වන අතර, කැවුම් හෝ පලතුරු විද අනුභව කරන විට කුච්ඡිපරිහාරික වෙයි. කය බන්ථනය බැඳගෙන හැසිරෙන විට කායපරිහාරික වන අතර, උක් ආදිය බැඳ ගෙන එන විට කුච්ඡිපරිහාරික වෙයි. පෙරහන්කඩින් පැන් පෙරා ස්නානය කිරීමේදී හා සෙනසුන් පිරියම් කිරීමේදී කායපරිහාරික වන අතර, පැන් පෙරා පානය කරන විට ද තල සහල් ආදිය එයින් ගෙන අනුභව කරන විට ද කුච්ඡිපරිහාරික වෙයි. මෙය අට පිරිකර දරන භික්ෂුවගේ පිරිකර ප්‍රමාණයයි.

နဝပရိက္ခာရိကဿ ပန သေယျံ ပဝိသန္တဿ တတြဋ္ဌကပစ္စတ္ထရဏံ ဝါ ကုဉ္စိကာ ဝါ ဝဋ္ဋတိ. ဒသပရိက္ခာရိကဿ နိသီဒနံ ဝါ စမ္မခဏ္ဍံ ဝါ ဝဋ္ဋတိ. ဧကာဒသပရိက္ခာရိကဿ ကတ္တရယဋ္ဌိ ဝါ တေလနာဠိကာ ဝါ ဝဋ္ဋတိ. ဒွါဒသပရိက္ခာရိကဿ ဆတ္တံ ဝါ ဥပါဟနာ ဝါ ဝဋ္ဋတိ. ဧတေသု စ အဋ္ဌပရိက္ခာရိကောဝ သန္တုဋ္ဌော, ဣတရေ အသန္တုဋ္ဌာ, မဟိစ္ဆာ မဟာဘာရာတိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. ဧတေပိ ဟိ အပ္ပိစ္ဆာဝ သန္တုဋ္ဌာဝ သုဘရာဝ သလ္လဟုကဝုတ္တိနောဝ. ဘဂဝါ ပန နယိမံ သုတ္တံ တေသံ ဝသေန ကထေသိ, အဋ္ဌပရိက္ခာရိကဿ ဝသေန ကထေသိ. သော ဟိ ခုဒ္ဒကဝါသိဉ္စ သူစိဉ္စ ပရိဿာဝနေ ပက္ခိပိတွာ ပတ္တဿ အန္တော ဌပေတွာ ပတ္တံ အံသကူဋေ လဂ္ဂေတွာ တိစီဝရံ ကာယပဋိဗဒ္ဓံ ကတွာ ယေနိစ္ဆကံ သုခံ ပက္ကမတိ. ပဋိနိဝတ္တေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ နာမဿ န ဟောတိ, ဣတိ [Pg.117] ဣမဿ ဘိက္ခုနော သလ္လဟုကဝုတ္တိတံ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ, သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ ကာယပရိဟာရိကေန စီဝရေနာတိအာဒိမာဟ.

පිරිකර නවයක් දරන්නා වූ භික්ෂුවට, සයනයට පිවිසෙන විට එහි ඇතිරිල්ලක් හෝ යතුරක් සුදුසු වෙයි. පිරිකර දසයක් දරන්නාට නිසීදනයක් හෝ සම් කැබැල්ලක් සුදුසු වෙයි. පිරිකර එකොළොසක් දරන්නාට සැරයටියක් හෝ තෙල් නලයක් සුදුසු වෙයි. පිරිකර දොළොසක් දරන්නාට කුඩයක් හෝ පාවහන් යුවළක් සුදුසු වෙයි. මේ අතරින් අට පිරිකර දරන්නාම සතුටු වන අයෙක් බවත්, සෙසු අය අසතුටු, වැඩි අසාවන් ඇති හෝ බර වැඩි පිරිසක් බවත් නොපැවසිය යුතුය. මන්ද, ඔවුන් ද අල්පේච්ඡ, ලද දෙයින් සතුටු වන, පෝෂණය කිරීමට පහසු සහ සැහැල්ලු පැවැත්මක් ඇති අයම වන බැවිනි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සූත්‍රය ඔවුන් අරභයා නොව, අට පිරිකර දරන භික්ෂුවගේ සැහැල්ලු පැවැත්ම අරභයා වදාළ සේක. ඒ භික්ෂුව කුඩා දැවට්ටිය හා ඉදිකටුව පෙරහන්කඩෙහි බහා, පාත්‍රය ඇතුළත තබා, පාත්‍රය උරහිසෙහි එල්ලාගෙන, තුන් සිවුර කය හා බැඳි පරිදි තබාගෙන කැමති තැනකට සැහැල්ලුවෙන් වැඩම කරයි. නැවත හැරී විත් ගත යුතු කිසිවක් ඔහුට නැත. මෙසේ මේ භික්ෂුවගේ සැහැල්ලු ජීවන වෘත්තිය පෙන්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "කය පෝෂණය කරන සිවුරෙන් සතුටු වෙයි" යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ ကာယပရိဟာရိကေနာတိ ကာယပရိဟရဏမတ္တကေန. ကုစ္ဆိပရိဟာရိကေနာတိ ကုစ္ဆိပရိဟရဏမတ္တကေန. သမာဒါယေဝ ပက္ကမတီတိ တံ အဋ္ဌပရိက္ခာရမတ္တကံ သဗ္ဗံ ဂဟေတွာ ကာယပဋိဗဒ္ဓံ ကတွာဝ ဂစ္ဆတိ, ‘‘မမ ဝိဟာရော ပရိဝေဏံ ဥပဋ္ဌာကော’’တိဿ သင်္ဂေါ ဝါ ဗဒ္ဓေါ ဝါ န ဟောတိ, သော ဇိယာ မုတ္တော သရော ဝိယ, ယူထာ အပက္ကန္တော မတ္တဟတ္ထီ ဝိယ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတံ သေနာသနံ ဝနသဏ္ဍံ ရုက္ခမူလံ ဝနပဗ္ဘာရံ ပရိဘုဉ္ဇန္တော ဧကောဝ တိဋ္ဌတိ, ဧကောဝ နိသီဒတိ, သဗ္ဗိရိယာပထေသု ဧကောဝ အဒုတိယော.

එහි 'කායපරිහාරිකේන' යනු ශරීරය රැකගැනීමට ප්‍රමාණවත් තරමින් යන්නයි. 'කුච්ඡිපරිහාරිකේන' යනු කුස පෝෂණය කිරීමට ප්‍රමාණවත් තරමින් යන්නයි. 'සමාදායේව පක්කමති' යනු ඒ අට පිරිකර පමණක් ගෙන ශරීරයට බැඳුණු දෙයක් සේ රැගෙන යයි. "මගේ විහාරය, මගේ පිරිවෙන, මගේ උපස්ථායකයන්" යනුවෙන් ඔහුට කිසිදු ඇලීමක් හෝ බැඳීමක් නැත. ඔහු දුන්නෙන් මිදුණු ඊතලයක් මෙන් ද, ඇත් රැළෙන් වෙන් වූ මත් ඇතකු මෙන් ද කැමති කැමති සෙනසුන්, වනාන්තර, රුක්මුල් හා ගිරිගුහා පරිහරණය කරමින් හුදෙකලාව වසයි, හුදෙකලාව හිඳියි, සියලු ඉරියව්වලදී තනිවම සහායකු රහිතව වෙසෙයි.

‘‘စာတုဒ္ဒိသော အပ္ပဋိဃော စ ဟောတိ,သန္တုဿမာနော ဣတရီတရေန;

ပရိဿယာနံ သဟိတာ အဆမ္ဘီ,ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော’’တိ. (သု. နိ. ၄၂);

"සිවු දිගෙහිම බාධාවකින් තොරව හැසිරෙයි, ලද දෙයකින් සතුටු වෙයි, උපද්‍රවයන් ඉවසන්නෙකි, තැතිගැනීම් රහිතය, කඟවේනකුගේ අඟක් සේ හුදෙකලාව හැසිරෙන්නේය."

ဧဝံ ဝဏ္ဏိတံ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပတံ အာပဇ္ဇတိ.

මෙසේ වර්ණනා කරන ලද, කගවේණ අඟක් බඳු හුදකලා පිළිවෙතට ඒ භික්ෂුව පැමිණෙයි.

ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဥပမာယ သာဓေန္တော သေယျထာပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပက္ခီ သကုဏောတိ ပက္ခယုတ္တော သကုဏော. ဍေတီတိ ဥပ္ပတတိ. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – သကုဏာ နာမ ‘‘အသုကသ္မိံ ပဒေသေ ရုက္ခော ပရိပက္ကဖလော’’တိ ဉတွာ နာနာဒိသာဟိ အာဂန္တွာ နခပက္ခတုဏ္ဍာဒီဟိ တဿ ဖလာနိ ဝိဇ္ဈန္တာ ဝိဓုနန္တာ ခါဒန္တိ. ‘‘ဣဒံ အဇ္ဇတနာယ ဣဒံ သွာတနာယ ဘဝိဿတီ’’တိ နေသံ န ဟောတိ. ဖလေ ပန ခီဏေ နေဝ ရုက္ခဿ အာရက္ခံ ဌပေန္တိ, န တတ္ထ ပတ္တံ ဝါ နခံ ဝါ တုဏ္ဍံ ဝါ ဌပေန္တိ, အထ ခေါ တသ္မိံ ရုက္ခေ အနပေက္ခော ဟုတွာ ယော ယံ ဒိသာဘာဂံ ဣစ္ဆတိ, သော တေန သပတ္တဘာရောဝ – ဥပ္ပတိတွာ ဂစ္ဆတိ. ဧဝမေဝ အယံ ဘိက္ခု နိဿင်္ဂေါ နိရပေက္ခောယေဝ ပက္ကမတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သမာဒါယေဝ ပက္ကမတီ’’တိ. အရိယေနာတိ နိဒ္ဒေါသေန. အဇ္ဈတ္တန္တိ သကေ အတ္တဘာဝေ. အနဝဇ္ဇသုခန္တိ နိဒ္ဒေါသသုခံ.

දැන් ඒ අර්ථය උපමාවකින් තහවුරු කරනු පිණිස "සෙය්‍යථාපි" (යම් සේ ද) යනාදිය වදාළ සේක. එහි "පක්ඛී සකුණෝ" යනු පියාපත් සහිත පක්ෂියා ය. "ඩේති" යනු පියාඹා යයි. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: පක්ෂීහු නම් "අසවල් පෙදෙසෙහි ගසක පලතුරු ඉදී ඇතැ"යි දැන, විවිධ දිශාවලින් පැමිණ, තම නියපොතු, පියාපත් හා හොට ආදියෙන් එම පලතුරු විදමින් හා ගස සොලවමින් අනුභව කරති. "මෙය අදට ය, මෙය හෙටට ය" කියා ඔවුන්ට සිතක් ඇති නොවේ. පලතුරු අවසන් වූ විට, ඔවුහු එම ගස කෙරෙහි කිසිදු බැඳීමක් ඇති කර නොගනිති; එහි පියාපතක් හෝ නියපොත්තක් හෝ හොටක් හෝ ඉතිරි නොකරති. එහෙත්, එම ගස කෙරෙහි කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව, තමන් යන්නට කැමති දිශාවකට තම පියාපත් බර පමණක් දරාගෙන පියාඹා යති. එමෙන්ම, මේ භික්ෂුව ද කිසිදු ඇලීමකින් හා අපේක්ෂාවකින් තොරව වඩින සේක. එබැවින් "සමාදායේව පක්කමති" (අටපිරිකර පමණක් රැගෙන වඩින සේක) යැයි වදාරන ලදී. "අරියේන" යනු නිදොස් වූ (උතුම් වූ) යන්නයි. "අජ්ඣත්තං" යනු තමාගේම ආත්ම භාවයෙහි යන්නයි. "අනවජ්ජසුඛං" යනු නිදොස් සැපයයි (එනම් ලෞකික ආමිස දොස්වලින් තොර සැපයයි).

၂၉၅. သော စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာတိ သော ဣမိနာ အရိယေန သီလက္ခန္ဓေန သမန္နာဂတော ဘိက္ခု စက္ခုဝိညာဏေန ရူပံ ပဿိတွာတိ အတ္ထော. သေသပဒေသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ. အဗျာသေကသုခန္တိ ကိလေသေဟိ [Pg.118] အနဝသိတ္တသုခံ, အဝိကိဏ္ဏသုခန္တိပိ ဝုတ္တံ. ဣန္ဒြိယသံဝရသုခဉှိ ဒိဋ္ဌာဒီသု ဒိဋ္ဌမတ္တာဒိဝသေန ပဝတ္တတာယ အဝိကိဏ္ဏံ ဟောတိ. သော အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေတိ သော မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ သံဝရေန သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ဣမေသု အဘိက္ကန္တပဋိက္ကန္တာဒီသု သတ္တသု ဌာနေသု သတိသမ္ပဇညဝသေန သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သတိပဋ္ဌာနေ ဝုတ္တမေဝ.

295. "සෝ චක්ඛුනා රූපං දිස්වා" යනු ඒ උතුම් සීලක්ඛන්ධයෙන් යුක්ත වූ භික්ෂුව චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් රූපයක් දැක යන්න අර්ථයයි. සෙසු පද (කනෙන් ශබ්ද ඇසීම ආදිය) සම්බන්ධයෙන් කිවයුතු යමක් ඇත්නම්, ඒ සියල්ල විසුද්ධිමග්ගයෙහි දක්වා ඇත. "අබ්‍යාසේක සුඛං" යනු කෙලෙස්වලින් නොතෙමුණු සැපයයි. මෙය "අවිකිණ්ණ සුඛය" (කෙලෙස් හා මිශ්‍ර නොවූ සැපය) ලෙස ද හැඳින්වේ. ඉන්ද්‍රිය සංවරය නිසා ඇති වන සැපය, රූප ආදියෙහි "දැකීම පමණක්" යන අයුරින් පවතින බැවින් කෙලෙස් හා මිශ්‍ර නොවේ. "සෝ අභික්කන්තේ පටික්කන්තේ" යනු මනස සයවැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රිය සංවරයෙන් යුක්ත වූ ඒ භික්ෂුව, ඉදිරියට යාම හා පසුපසට ඒම ආදී වූ සත් වැදෑරුම් අවස්ථාවන්හි සති-සම්පජඤ්ඤය ඇතිව කටයුතු කරයි. එහි කිව යුතු යමක් ඇත්නම් එය සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි ම පවසා ඇත.

၂၉၆. သော ဣမိနာ စာတိအာဒိနာ ကိံ ဒဿေတိ? အရညဝါသဿ ပစ္စယသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ. ယဿ ဟိ ဣမေ စတ္တာရော ပစ္စယာ နတ္ထိ, တဿ အရညဝါသော န ဣဇ္ဈတိ, တိရစ္ဆာနဂတေဟိ ဝါ ဝနစရကေဟိ ဝါ သဒ္ဓိံ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ, အရညေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ, ‘‘ကိံ ဧဝရူပဿ ပါပဘိက္ခုနော အရညဝါသေနာ’’တိ ဘေရဝသဒ္ဒံ သာဝေန္တိ, ဟတ္ထေဟိ သီသံ ပဟရိတွာ ပလာယနာကာရံ ကရောန္တိ. ‘‘အသုကော ဘိက္ခု အရညံ ပဝိသိတွာ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ပါပကမ္မံ အကာသီ’’တိ အယသော ပတ္ထရတိ. ယဿ ပနေတေ စတ္တာရော ပစ္စယာ အတ္ထိ, တဿ အရညဝါသော ဣဇ္ဈတိ, သော ဟိ အတ္တနော သီလံ ပစ္စဝေက္ခန္တော ကိဉ္စိ ကာဠကံ ဝါ တိလကံ ဝါ အပဿန္တော ပီတိံ ဥပ္ပာဒေတွာ တံ ခယတော ဝယတော သမ္မသန္တော အရိယဘူမိံ ဩက္ကမတိ, အရညေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ အတ္တမနာ ဝဏ္ဏံ ဘာသန္တိ, ဣတိဿ ဥဒကေ ပက္ခိတ္တတေလဗိန္ဒု ဝိယ ယသော ဝိတ္ထာရိကော ဟောတိ.

296. "සෝ ඉමිනා ච" යනාදියෙන් කුමක් දක්වයි ද? වනවාසය සාර්ථක වීමට අවශ්‍ය කරුණු (ප්‍රත්‍ය) සම්පූර්ණ වීම දක්වයි. යමෙකුට මේ කරුණු සතර නොමැති නම්, ඔහුගේ වනවාසය සාර්ථක නොවේ. ඔහු තිරිසනුන් හෝ වනචාරීන් හා සමාන තත්ත්වයකට පත්වෙයි. වනයේ වසන දේවතාවෝ, "මෙවැනි ලාමක භික්ෂුවකට වනවාසයෙන් ඇති ඵලය කුමක් ද?" යැයි සිතා බියකරු හඬ නගති, අතින් හිසට පහර දී පළවා හැරීමට කටයුතු කරති. "අසවල් භික්ෂුව වනයට වැදී මෙවැනි පව්කම් කළේය"යි අපකීර්තිය පැතිරෙයි. එහෙත් යමෙකුට මේ කරුණු සතර ඇත්නම්, ඔහුගේ වනවාසය සාර්ථක වෙයි. ඔහු තමාගේ සීලය විමසා බලන විට එහි කිසිදු කිලුටක් හෝ ලපයක් නොදැක ප්‍රීතිය උපදවා ගනියි. එම ප්‍රීතියම ක්ෂය වීම් හා වැය වීම් වශයෙන් මෙනෙහි කරමින් ආර්ය භූමියට පැමිණෙයි. වනයේ වසන දේවතාවෝ සතුටු වී ඔහුගේ ගුණ පවසති. මෙසේ ඔහුගේ කීර්තිය ජලයෙහි හෙළන ලද තෙල් බිඳුවක් මෙන් පැතිරී යයි.

တတ္ထ ဝိဝိတ္တန္တိ သုညံ အပ္ပသဒ္ဒံ, အပ္ပနိဂ္ဃောသန္တိ အတ္ထော. ဧတဒေဝ ဟိ သန္ဓာယ ဝိဘင်္ဂေ, ‘‘ဝိဝိတ္တန္တိ သန္တိကေ စေပိ သေနာသနံ ဟောတိ, တဉ္စ အနာကိဏ္ဏံ ဂဟဋ္ဌေဟိ ပဗ္ဗဇိတေဟိ, တေန တံ ဝိဝိတ္တ’’န္တိ (ဝိဘ. ၅၂၆) ဝုတ္တံ. သေတိ စေဝ အာသတိ စ ဧတ္ထာတိ သေနာသနံ, မဉ္စပီဌာဒီနမေတံ အဓိဝစနံ. တေနာဟ – ‘‘သေနာသနန္တိ မဉ္စောပိ သေနာသနံ, ပီဌမ္ပိ ဘိသိပိ ဗိမ္ဗောဟနမ္ပိ, ဝိဟာရောပိ အဍ္ဎယောဂေါပိ, ပါသာဒေါပိ, ဟမ္မိယမ္ပိ, ဂုဟာပိ, အဋ္ဋောပိ, မာဠောပိ, လေဏမ္ပိ, ဝေဠုဂုမ္ဗောပိ, ရုက္ခမူလမ္ပိ, မဏ္ဍပေါပိ သေနာသနံ, ယတ္ထ ဝါ ပန ဘိက္ခူ ပဋိက္ကမန္တိ, သဗ္ဗမေတံ သေနာသန’’န္တိ. အပိစ ‘‘ဝိဟာရော အဍ္ဎယောဂေါ ပါသာဒေါ ဟမ္မိယံ ဂုဟာ’’တိ ဣဒံ ဝိဟာရသေနာသနံ နာမ. ‘‘မဉ္စော ပီဌံ, ဘိသိ ဗိမ္ဗောဟန’’န္တိ ဣဒံ မဉ္စပီဌသေနာသနံ နာမ. ‘‘စိမိလိကာ, စမ္မခဏ္ဍော, တိဏသန္ထာရော, ပဏ္ဏသန္ထာရော’’တိ ဣဒံ သန္ထတသေနာသနံ နာမ. ‘‘ယတ္ထ [Pg.119] ဝါ ပန ဘိက္ခူ ပဋိက္ကမန္တီ’’တိ ဣဒံ ဩကာသသေနာသနံ နာမာတိ ဧဝံ စတုဗ္ဗိဓံ သေနာသနံ ဟောတိ, တံ သဗ္ဗမ္ပိ သေနာသနဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတမေဝ. ဣမဿ ပန သကုဏသဒိသဿ စာတုဒ္ဒိသဿ ဘိက္ခုနော အနုစ္ဆဝိကံ ဒဿေန္တော အရညံ ရုက္ခမူလန္တိအာဒိမာဟ.

එහි "විවිත්තං" යනු හිස් වූ, ශබ්ද අඩු, මිනිස් ඝෝෂාවෙන් තොර යන අර්ථයයි. මෙය අරමුණු කරගෙනම විභංග ප්‍රකරණයෙහි, "සෙනසුනක් සමීපයෙහි වුවත්, එය ගිහි පැවිද්දන්ගෙන් ගැවසී ගත්තක් නොවේ නම් එය විවිත්ත (විවේකී) වේ" යැයි වදාරන ලදී. නිදන සහ හිඳින ස්ථානය "සෙනසුන" (සේනාසන) නම් වේ. මෙය ඇඳ පුටු ආදියට ද නමකි. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී: "ඇඳ ද සෙනසුනකි, පුටුව ද, මෙට්ටය ද, කොට්ටය ද, විහාරය ද, අර්ධ-යෝගය ද, ප්‍රාසාදය ද, හම්මියය ද, ලෙන ද, අට්ටාලය ද, මණ්ඩපය ද, ගුහාව ද, උණ පඳුර ද, රුක් මුල ද, මණ්ඩපය ද සෙනසුනකි. යම් තැනක භික්ෂූහු වාසය කරද්ද, ඒ සියල්ල සෙනසුන් වේ." තවද, විහාර, අඩ්ඪයෝග, පාසාද, හම්මිය, ගුහා යන මේවා "විහාර සේනාසන" නම් වේ. ඇඳ, පුටුව, මෙට්ටය, කොට්ටය යන මේවා "මංචපීඨ සේනාසන" නම් වේ. ඇතිරිලි, සම් කඩ, තණ ඇතිරිලි, පත් ඇතිරිලි යන මේවා "සන්ථත සේනාසන" නම් වේ. යම් තැනක භික්ෂූහු වාසය කරද්ද, එය "ඕකාශ සේනාසන" නම් වේ. මෙසේ සෙනසුන සිව් වැදෑරුම් වන අතර ඒ සියල්ලම "සේනාසන" යන වචනයට ඇතුළත් වේ. පක්ෂියෙකු බඳු වූ, සතර දිගෙහිම බාධාවකින් තොරව හැසිරෙන මේ භික්ෂුවට ගැලපෙන සෙනසුන දක්වනු පිණිස "අරඤ්ඤං රුක්ඛමූලං" (වනය, රුක් මුල) යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ အရညန္တိ ‘‘နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဣန္ဒခီလာ, သဗ္ဗမေတံ အရည’’န္တိ ဣဒံ ဘိက္ခုနီနံ ဝသေန အာဂတံ အရညံ. ‘‘အာရညကံ နာမ သေနာသနံ ပဉ္စဓနုသတိကံ ပစ္ဆိမ’’န္တိ (ပါရာ. ၆၅၄) ဣဒံ ပန ဣမဿ ဘိက္ခုနော အနုရူပံ, တဿ လက္ခဏံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဓုတင်္ဂနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တံ. ရုက္ခမူလန္တိ ယံကိဉ္စိ သန္ဒစ္ဆာယံ ဝိဝိတ္တံ ရက္ခမူလံ. ပဗ္ဗတန္တိ သေလံ. တတ္ထ ဟိ ဥဒကသောဏ္ဍီသု ဥဒကကိစ္စံ ကတွာ သီတာယ ရုက္ခစ္ဆာယာယ နိသိန္နဿ နာနာဒိသာသု ခါယမာနာသု သီတေန ဝါတေန ဝီဇိယမာနဿ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ. ကန္ဒရန္တိ ကံ ဝုစ္စတိ ဥဒကံ, တေန ဒါရိတံ, ဥဒကေန ဘိန္နံ ပဗ္ဗတပ္ပဒေသံ, ယံ နဒီတုမ္ဗန္တိပိ နဒီကုဉ္ဇန္တိပိ ဝဒန္တိ. တတ္ထ ဟိ ရဇတပဋ္ဋသဒိသာ ဝါလိကာ ဟောန္တိ, မတ္ထကေ မဏိဝိတာနံ ဝိယ ဝနဂဟနံ, မဏိက္ခန္ဓသဒိသံ ဥဒကံ သန္ဒတိ. ဧဝရူပံ ကန္ဒရံ ဩရုယှ ပါနီယံ ပိဝိတွာ ဂတ္တာနိ သီတာနိ ကတွာ ဝါလိကံ ဥဿာပေတွာ ပံသုကူလစီဝရံ ပညာပေတွာ နိသိန္နဿ သမဏဓမ္မံ ကရောတော စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ. ဂိရိဂုဟန္တိ ဒွိန္နံ ပဗ္ဗတာနံ အန္တရာ, ဧကသ္မိံယေဝ ဝါ ဥမင်္ဂသဒိသံ မဟာဝိဝရံ. သုသာနလက္ခဏံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ. ဝနပတ္ထန္တိ အတိက္ကမိတွာ မနုဿာနံ ဥပစာရဋ္ဌာနံ, ယတ္ထ န ကသန္တိ န ဝပန္တိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ဝနပတ္ထန္တိ ဒူရာနမေတံ သေနာသနာနံ အဓိဝစန’’န္တိအာဒိ (ဝိဘ. ၅၃၁). အဗ္ဘောကာသန္တိ အစ္ဆန္နံ, အာကင်္ခမာနော ပနေတ္ထ စီဝရကုဋိံ ကတွာ ဝသတိ. ပလာလပုဉ္ဇန္တိ ပလာလရာသိံ. မဟာပလာလပုဉ္ဇတော ဟိ ပလာလံ နိက္ကဍ္ဎိတွာ ပဗ္ဘာရလေဏသဒိသေ အာလယေ ကရောန္တိ, ဂစ္ဆဂုမ္ဗာဒီနမ္ပိ ဥပရိ ပလာလံ ပက္ခိပိတွာ ဟေဋ္ဌာ နိသိန္နာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တိ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

එහි 'අරඤ්ඤං' (අරණ්‍යය) යනු, නගරයේ හෝ ගමෙහි ඉන්ද්‍රඛීලයෙන් (සීමා කණුවෙන්) පිටතට නික්මුණු විට ඇති මුළු ප්‍රදේශයම අරණ්‍යයයි. මෙය භික්ෂුණීන්ගේ ප්‍රමාණය අනුව පැමිණි අරණ්‍ය විග්‍රහයයි. 'ආරණ්‍යක සේනාසනය නම් නුදුරුම සීමාව ලෙස දුනු පන්සියයක් දුරින් පිහිටිය යුතුය' යන්න මේ භික්ෂුවට අනුරූප වන අරණ්‍යයයි. එහි ලක්ෂණ විසුද්ධිමග්ගයේ ධුතාංග නිර්දේශයෙහි දක්වා ඇත. 'රුක්ඛමූලං' යනු සිසිල් සෙවණ ඇති, හුදෙකලා වූ යම්කිසි ගසක් මුලකි. 'පබ්බතං' යනු ශෛලමය පර්වතයකි. එහි දිය පොකුණුවලින් ජල කෘත්‍යයන් නිමවා, සිසිල් රුක් සෙවණක හිඳගත් විට, නන් දෙසින් හමා එන සිසිල් සුළඟින් පවන් සැලෙන කල්හි සිත එකඟ වේ. 'කන්දරං' යන්නෙහි 'කං' යනු ජලයයි. ජලයෙන් හෑරුණු හෙවත් ජලයෙන් වෙන් වූ පර්වත ප්‍රදේශය කන්දරයයි. එයට කුඩා ගංගා හෝ ගංගා වංගු යැයි ද කියති. එහි රිදී තැටි වැනි වැලි තලා ද, මුදුනෙහි මැණික් වියනක් වැනි වන ලැහැබ ද පවතී. මැණික් පිඬක් වැනි පැහැදිලි ජලය ගලා බසී. මෙබඳු කන්දරයකට බැස, පැන් පානය කර, කය සිසිල් කරගෙන, වැලි තලාව සමතලා කර, පාංශුකූල සිවුර අතුරා හිඳ මහණදම් පුරන භික්ෂුවගේ සිත එකඟ වේ. 'ගිරිගුහං' යනු කඳු දෙකක් අතර ප්‍රදේශයයි. එසේත් නැත්නම් එක් පර්වතයකම ඇති උමගක් වැනි විශාල විවරයකි. සොහොනෙහි (සුසාන) ලක්ෂණ විසුද්ධිමග්ගයෙහි දක්වා ඇත. 'වනප්පත්ථං' යනු මිනිස් පථය ඉක්මවා ගිය, සී සෑමක් හෝ වැපිරීමක් නොකරන ප්‍රදේශයයි. එබැවින් 'වනප්පත්ථ යනු දුර බැහැර සේනාසනවලට නමකි' යනාදිය වදාළහ. 'අබ්භෝකාසං' යනු වහලක් නැති විවෘත ස්ථානයයි. එහි වාසය කිරීමට කැමති භික්ෂුව සිවුරෙන් කුටියක් සාදාගෙන වෙසෙයි. 'පලාලපුඤ්ජං' යනු පිදුරු ගොඩකි. විශාල පිදුරු ගොඩවල් ඇතුළත පිදුරු ඉවත් කර පර්වත ලෙන් වැනි වාසස්ථාන සාදා ගනිති. පඳුරු ආදිය මත පිදුරු අතුරා ඒ යට හිඳ මහණදම් පුරති. එය අදහස් කර මෙය වදාරන ලදී.

ပစ္ဆာဘတ္တန္တိ ဘတ္တဿ ပစ္ဆတော. ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တောတိ ပိဏ္ဍပါတပရိယေသနတော ပဋိက္ကန္တော. ပလ္လင်္ကန္တိ သမန္တတော ဦရုဗဒ္ဓါသနံ. အာဘုဇိတွာတိ ဗန္ဓိတွာ. ဥဇုံ ကာယံ ပဏိဓာယာတိ ဥပရိမံ သရီရံ ဥဇုကံ ဌပေတွာ အဋ္ဌာရသ [Pg.120] ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကေ ကောဋိယာ ကောဋိံ ပဋိပါဒေတွာ. ဧဝဉှိ နိသိန္နဿ စမ္မမံသနဟာရူနိ န ပဏမန္တိ. အထဿ ယာ တေသံ ပဏမနပစ္စယာ ခဏေ ခဏေ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, တာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တာသု အနုပ္ပဇ္ဇမာနာသု စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, ကမ္မဋ္ဌာနံ န ပရိပတတိ, ဝုဒ္ဓိံ ဖာတိံ ဥပဂစ္ဆတိ. ပရိမုခံ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာတိ ကမ္မဋ္ဌာနာဘိမုခံ သတိံ ဌပယိတွာ, မုခသမီပေ ဝါ ကတွာတိ အတ္ထော. တေနေဝ ဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တံ – ‘‘အယံ သတိ ဥပဋ္ဌိတာ ဟောတိ သူပဋ္ဌိတာ နာသိကဂ္ဂေ ဝါ မုခနိမိတ္တေ ဝါ, တေန ဝုစ္စတိ ပရိမုခံ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ’’တိ (ဝိဘ. ၅၃၇). အထ ဝါ ‘‘ပရီတိ ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌော, မုခန္တိ နိယျာနတ္ထော, သတီတိ ဥပဋ္ဌာနတ္ထော, တေန ဝုစ္စတိ ပရိမုခံ သတိ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၆၄) ဧဝံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ ဝုတ္တနယေနပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တတြာယံ သင်္ခေပေါ ‘‘ပရိဂ္ဂဟိတနိယျာနသတိံ ကတွာ’’တိ.

'පච්ඡාභත්තං' යනු දන් වැළඳීමෙන් පසුවයි. 'පිණ්ඩපාතපටික්කන්තෝ' යනු පිණ්ඩපාතය සෙවූ ගමෙන් ආපසු පැමිණි පසු යන්නයි. 'පල්ලංකං' යනු සතර දිශාවෙන් වට වන සේ දෙපලු බැඳ (එරමිණිය ගොතා) වාඩි වීමයි. 'ආභුජිත්වා' යනු බැඳගෙන යන්නයි. 'උජුං කායං පණිධාය' යනු ශරීරයේ උඩු කොටස ඍජුව තබාගෙන, කොඳු ඇට දහඅට එකිනෙක මත මනාව පිහිටන සේ තබා ගැනීමයි. මෙසේ හිඳගත් විට සම, මස් සහ නහර නොඇදේ. එවිට ඒවා ඇදීම හේතුවෙන් මොහොතක් පාසා ඇති විය හැකි වේදනාවන් හට නොගනී. වේදනාවන් හට නොගන්නා කල්හි සිත එකඟ වේ, කර්මස්ථානය ගිලිහී නොයයි, දියුණුව හා වෘද්ධියට පත්වේ. 'පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා' යනු කර්මස්ථානය දෙසට යොමු වූ සිහිය පිහිටුවාගෙන, එසේත් නැත්නම් මුඛය සමීපයෙහි (නාසය අග) සිහිය පිහිටුවාගෙන යන අර්ථයයි. එබැවින් විභංග ප්‍රකරණයෙහි 'මේ සිහිය නාසය අග හෝ මුව අද්දර මනාව පිහිටුවා ඇත, එබැවින් පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා යැයි කියනු ලැබේ' යැයි වදාරන ලදී. නැතහොත් පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි දැක්වෙන පරිදි 'පරි' යනු පරිග්‍රහ (ග්‍රහණය කරන) අර්ථයයි, 'මුඛං' යනු නිය්‍යාන (සසරින් එතෙර වන) අර්ථයයි, 'සති' යනු උපට්ඨාන (පිහිටුවන) අර්ථයයි. එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය නම් 'සසරින් එතෙර වීම පිණිස මනාව ග්‍රහණය කරගත් සිහිය පිහිටුවා' යන්නයි.

အဘိဇ္ဈံ လောကေတိ ဧတ္ထ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ လောကော, တသ္မာ ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ရာဂံ ပဟာယ ကာမစ္ဆန္ဒံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဝိဂတာဘိဇ္ဈေနာတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဟီနတ္တာ ဝိဂတာဘိဇ္ဈေန, န စက္ခုဝိညာဏသဒိသေနာတိ အတ္ထော. အဘိဇ္ဈာယ စိတ္တံ ပရိသောဓေတီတိ အဘိဇ္ဈာတော စိတ္တံ ပရိမောစေတိ. ယထာ နံ သာ မုဉ္စတိ စေဝ, မုဉ္စိတွာ စ န ပုန ဂဏှာတိ, ဧဝံ ကရောတီတိ အတ္ထော. ဗျာပါဒပဒေါသံ ပဟာယာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဗျာပဇ္ဇတိ ဣမိနာ စိတ္တံ ပူတိကမ္မာသာဒယော ဝိယ ပုရိမပကတိံ ပဇဟတီတိ ဗျာပါဒေါ. ဝိကာရာပတ္တိယာ ပဒုဿတိ, ပရံ ဝါ ပဒူသေတိ ဝိနာသေတီတိ ပဒေါသော. ဥဘယမေတံ ကောဓဿေဝါဓိဝစနံ. ထိနံ စိတ္တဂေလညံ. မိဒ္ဓံ စေတသိကဂေလညံ. ထိနဉ္စ မိဒ္ဓဉ္စ ထိနမိဒ္ဓံ. အာလောကသညီတိ ရတ္တိမ္ပိ ဒိဝါ ဒိဋ္ဌအာလောကသဉ္ဇာနနသမတ္ထတာယ ဝိဂတနီဝရဏာယ ပရိသုဒ္ဓါယ သညာယ သမန္နာဂတော. သတော သမ္ပဇာနောတိ သတိယာ စ ဉာဏေန စ သမန္နာဂတော. ဣဒံ ဥဘယံ အာလောကသညာယ ဥပကာရတ္တာ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဓစ္စဉ္စ ကုက္ကုစ္စဉ္စ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ. တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆောတိ ဝိစိကိစ္ဆံ တရိတွာ အတိက္ကမိတွာ ဌိတော. ‘‘ကထမိဒံ ကထမိဒ’’န္တိ ဧဝံ နပ္ပဝတ္တတီတိ အကထံကထီ. ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ အနဝဇ္ဇေသု ဓမ္မေသု. ‘‘ဣမေ နု ခေါ ကုသလာ, ကထမိမေ ကုသလာ’’တိ ဧဝံ န ဝိစိကိစ္ဆတိ န ကင်္ခတီတိ အတ္ထော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဣမေသု ပန နီဝရဏေသု [Pg.121] ဝစနတ္ထလက္ခဏာဒိဘေဒတော ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ.

'අභිජ්ඣං ලෝකේ' යන්නෙහි 'ලෝකය' යනු බිඳෙන සුලු ස්වභාවය නිසා පංච උපාදානස්කන්ධයන්ට නමකි. එබැවින් පංච උපාදානස්කන්ධයන් කෙරෙහි ඇති රාගය ප්‍රහාණය කර, කාමච්ඡන්දය යටපත් කර යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'විගතාභිජ්ඣේන' යනු විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් අභිජ්ඣාව දුරු කළ බැවින්, චක්ඛු විඤ්ඤාණය වැනි (අභිජ්ඣා රහිත) සිතින් යුක්තව යන්නයි. 'අභිජ්ඣාය චිත්තං පරිසෝධේති' යනු අභිජ්ඣාවෙන් සිත පිරිසිදු කරයි. යම් සේ තෘෂ්ණාව සිත මුදා හරී ද, මුදා හැර නැවත ග්‍රහණය නොකෙරේ ද, ඒ අයුරින් ක්‍රියා කරයි යන්නයි. 'බ්‍යාපාදපදෝසං පහාය' යනාදී තැන්වල ද මෙම ක්‍රමයම වේ. යමකින් සිත විනාශ වේ ද, කුණු වූ මෝරු ආදිය මෙන් සිතේ ප්‍රකෘති ස්වභාවය නැති කෙරේ ද එය 'බ්‍යාපාදය'යි. විකෘති වීමෙන් දූෂණය වේ ද, පරස්පරව දූෂණය කරයි ද, විනාශ කරයි ද එය 'පදෝසය'යි. මේ දෙකම ක්‍රෝධයට නමකි. 'ථිනං' යනු සිතේ ගිලන් බවයි. 'මිද්ධං' යනු චෛතසිකයන්ගේ ගිලන් බවයි. මේ දෙකම එක් වූ කල 'ථිනමිද්ධ' වේ. 'ආලෝකසඤ්ඤී' යනු රැයෙහි ද දහවලෙහි ද දුටු ආලෝකය හඳුනා ගැනීමට ඇති සමර්ථ බව නිසා, නීවරණ දුරු වූ පිරිසිදු ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. 'සතෝ සම්පජානෝ' යනු සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. ආලෝක සංඥාවට උපකාර වන බැවින් මේ දෙක වදාරන ලදී. උද්ධච්චය හා කුක්කුච්චය 'උද්ධච්චකුක්කුච්ච' නම් වේ. 'තිණ්ණවිචිකිච්ඡෝ' යනු සැකය තරණය කර (එතර වී) සිටින තැනැත්තායි. 'මෙය කෙසේ ද, මෙය කුමක් ද' යනාදී වශයෙන් විචිකිච්ඡාව පවතින්නේ නැති බැවින් 'අකතංකථී' නම් වේ. 'කුසලේසු ධම්මේසු' යනු නිවැරදි වූ කුසල් දහම්හි යන්නයි. 'මේවා කුසල් ද, මේ කුසල් කෙසේ ද' යනාදී වශයෙන් සැක නොකරයි, ලතැවෙන්නේ නැත යන්න මෙහි අදහසයි. මෙය පපංචසූදනී අටුවාවෙහි සංක්ෂිප්තයයි. නීවරණයන්ගේ පද විග්‍රහ, ලක්ෂණ ආදී විස්තර විසුද්ධිමග්ගයෙහි දක්වා ඇත.

၂၉၇. ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏေတိ ဣမေ ပဉ္စ နီဝရဏာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အနုပ္ပန္နာယ လောကိယလောကုတ္တရာယ ပညာယ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န ဒေန္တိ, ဥပ္ပန္နာ အပိ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ပဉ္စ ဝါ အဘိညာ ဥစ္ဆိန္ဒိတွာ ပါတေန္တိ; တသ္မာ ‘‘ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တထာဂတပဒံ ဣတိပီတိ ဣဒမ္ပိ တထာဂတဿ ဉာဏပဒံ ဉာဏဝဠဉ္ဇံ ဉာဏေန အက္ကန္တဋ္ဌာနန္တိ ဝုစ္စတိ. တထာဂတနိသေဝိတန္တိ တထာဂတဿ ဉာဏဖာသုကာယ နိဃံသိတဋ္ဌာနံ. တထာဂတာရဉ္ဇိတန္တိ တထာဂတဿ ဉာဏဒါဌာယ အာရဉ္ဇိတဋ္ဌာနံ.

297. 'පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණේ' යනු මේ පංච නීවරණයන් උපදින කල්හි, නූපන් ලෞකික ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව ඉපදීමට ඉඩ නොදෙයි; උපන් අෂ්ට සමාපත්ති හෝ පංච අභිඥා වුව ද සිඳලයි. එබැවින් ඒවා 'ප්‍රඥාව දුර්වල කරන්නෝ' යැයි කියනු ලැබේ. 'තථාගතපදං ඉතිපි' යනු තථාගතයන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය නමැති පියවරයි, ඥානය නමැති සලකුණයි, ඥානයෙන් ස්පර්ශ කළ ස්ථානයයි. 'තථාගතනිසේවිතං' යනු තථාගතයන් වහන්සේගේ ඥානය නමැති ශරීර පාර්ශවයෙන් ස්පර්ශ කළ ස්ථානයයි. 'තථාගතරඤ්ජිතං' යනු තථාගතයන් වහන්සේගේ ඥානය නමැති දළින් (ඥාන දාඨා) පිරිමැදි ස්ථානයයි.

၂၉၉. ယထာဘူတံ ပဇာနာတီတိ ယထာသဘာဝံ ပဇာနာတိ. နတွေဝ တာဝ အရိယသာဝကော နိဋ္ဌံ ဂတော ဟောတီတိ ဣမာ ဈာနာဘိညာ ဗာဟိရကေဟိပိ သာဓာရဏာတိ န တာဝ နိဋ္ဌံ ဂတော ဟောတိ. မဂ္ဂက္ခဏေပိ အပရိယောသိတကိစ္စတာယ န တာဝ နိဋ္ဌံ ဂတော ဟောတိ. အပိစ ခေါ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတီတိ အပိစ ခေါ ပန မဂ္ဂက္ခဏေ မဟာဟတ္ထိံ ပဿန္တော နာဂဝနိကော ဝိယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါတိ ဣမိနာ အာကာရေန တီသု ရတနေသု နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတိ. နိဋ္ဌံ ဂတော ဟောတီတိ ဧဝံ မဂ္ဂက္ခဏေ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆန္တော အရဟတ္တဖလက္ခဏေ ပရိယောသိတသဗ္ဗကိစ္စတာယ သဗ္ဗာကာရေန တီသု ရတနေသု နိဋ္ဌံ ဂတော ဟောတိ. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

299. "යථාභූතං පජානාති" යනු තතු වූ පරිදි (බුදුගුණවල සැබෑ ස්වභාවය) දැන ගැනීමයි. අර්හත් ඵලයට පත් නොවීම නිසා ඒ තාක් ආර්ය ශ්‍රාවකයා "බුදුරජාණන් වහන්සේ සැබවින්ම සම්මා සම්බුද්ධය" යන නිශ්චයට පැමිණියේ නොවේ. මෙම ධ්‍යාන හා අභිඥා ශාසනයෙන් බැහැර වූවන්ට ද පොදු බැවින් ඒ තාක් නිශ්චිත නිගමනයකට පැමිණියේ නොවේ. මග්ගක්ෂණයේදී පවා කටයුතු අවසන් නොවීම නිසා අවසන් නිගමනයට පැමිණ නැත. එහෙත්, මග්ගක්ෂණයේදී මහා ඇතෙකු දකින ඇත් දඩයම්කරුවෙකු මෙන්, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධය" යන ආකාරයෙන් රත්නත්‍රය කෙරෙහි නිශ්චයට පැමිණෙමින් සිටියි. "නිට්ඨං ගතෝ හෝති" යනු, මෙසේ මග්ගක්ෂණයේදී නිශ්චයට පැමිණෙමින් සිට, අර්හත් ඵලක්ෂණයේදී සියලු කටයුතු නිම කළ බැවින් සියලු ආකාරයෙන් රත්නත්‍රය කෙරෙහි ස්ථිර නිශ්චයට පැමිණියේ වෙයි යන්නයි. සෙසු කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකතාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි එන.

စူဠဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චූළහත්ථිපදෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၈. မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. මහාහත්ථිපදෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၀၀. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တံ. တတ္ထ ဇင်္ဂလာနန္တိ ပထဝီတလစာရီနံ. ပါဏာနန္တိ သပါဒကပါဏာနံ. ပဒဇာတာနီတိ ပဒါနိ. သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဩဓာနံ ပက္ခေပံ ဂစ္ဆန္တိ. အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ သေဋ္ဌံ အက္ခာယတိ. ယဒိဒံ မဟန္တတ္တေနာတိ မဟန္တဘာဝေန အဂ္ဂံ အက္ခာယတိ, န ဂုဏဝသေနာတိ အတ္ထော. ယေ ကေစိ ကုသလာ ဓမ္မာတိ ယေ ကေစိ လောကိယာ [Pg.122] ဝါ လောကုတ္တရာ ဝါ ကုသလာ ဓမ္မာ. သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဧတ္ထ စတုဗ္ဗိဓော သင်္ဂဟော – သဇာတိသင်္ဂဟော, သဉ္ဇာတိသင်္ဂဟော, ကိရိယသင်္ဂဟော, ဂဏနသင်္ဂဟောတိ. တတ္ထ ‘‘သဗ္ဗေ ခတ္တိယာ အာဂစ္ဆန္တု သဗ္ဗေ ဗြာဟ္မဏာ’’တိ ဧဝံ သမာနဇာတိဝသေန သင်္ဂဟော သဇာတိသင်္ဂဟော နာမ. ‘‘သဗ္ဗေ ကောသလကာ သဗ္ဗေ မာဂဓကာ’’တိ ဧဝံ သဉ္ဇာတိဒေသဝသေန သင်္ဂဟော သဉ္ဇာတိသင်္ဂဟော နာမ. ‘‘သဗ္ဗေ ရထိကာ သဗ္ဗေ ဓနုဂ္ဂဟာ’’တိ ဧဝံ ကိရိယဝသေန သင်္ဂဟော ကိရိယသင်္ဂဟော နာမ. ‘‘စက္ခာယတနံ ကတမက္ခန္ဓဂဏနံ ဂစ္ဆတီတိ? စက္ခာယတနံ ရူပက္ခန္ဓဂဏနံ ဂစ္ဆတိ. ဟဉ္စိ စက္ခာယတနံ ရူပက္ခန္ဓဂဏနံ ဂစ္ဆတိ, တေန ဝတ ရေ ဝတ္တဗ္ဗေ စက္ခာယတနံ ရူပက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတ’’န္တိ (ကထာ. ၄၇၁), အယံ ဂဏနသင်္ဂဟော နာမ. ဣမသ္မိမ္ပိ ဌာနေ အယမေဝ အဓိပ္ပေတော.

300. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය මහාහත්ථිපදෝපම සූත්‍රයයි. එහි "ජංගමානං" යනු පොළොව මතුපිට හැසිරෙන සත්වයන්ගේ යන්නයි. "පාණානං" යනු පාද ඇති සත්වයන්ගේ යන්නයි. "පදජාතානි" යනු පා සටහන්ය. "සමෝධානං ගච්ඡන්ති" යනු ඇතුළත් වෙයි (එක් රැස් වෙයි) යන්නයි. "අග්ගමක්ඛායති" යනු ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි කියනු ලැබේ. "යදිදං මහන්තත්තේන" යනු විශාලත්වයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ බව කියනු ලැබේ මිස ගුණ අතින් නොවන බව අර්ථයයි. "යේ කේචි කුසලා ධම්මා" යනු ලෞකික හෝ ලෝකෝත්තර වූ යම්කිසි කුසල ධර්ම කෙනෙක් වෙද්ද යන්නයි. "සංගහං ගච්ඡන්ති" යන්නෙහි ඇතුළත් කිරීම (සංග්‍රහය) සතර ආකාරය. එනම්: සජාති සංග්‍රහය, සංජාති සංග්‍රහය, ක්‍රියා සංග්‍රහය හා ගණන සංග්‍රහයයි. එහි "සියලු ක්ෂත්‍රියයෝ එත්වා, සියලු බ්‍රාහ්මණයෝ එත්වා" යනාදී වශයෙන් සමාන ජාතිය අනුව සංග්‍රහ කිරීම සජාති සංග්‍රහය නම්‍ වේ. "සියලු කෝසල දේශවාසීහු, සියලු මාගධ දේශවාසීහු" යනාදී වශයෙන් උපන් දේශය අනුව සංග්‍රහ කිරීම සංජාති සංග්‍රහය නම් වේ. "සියලු රියැදුරෝ, සියලු දුනු ශිල්පීහු" යනාදී වශයෙන් ක්‍රියාව අනුව සංග්‍රහ කිරීම ක්‍රියා සංග්‍රහය නම් වේ. "චක්ඛායතනය කිනම් ස්කන්ධ වර්ගීකරණයකට ඇතුළත් වේද? චක්ඛායතනය රූපස්කන්ධ වර්ගීකරණයට ඇතුළත් වේ. ඉදින් චක්ඛායතනය රූපස්කන්ධයට ඇතුළත් වන්නේ නම්, චක්ඛායතනය රූපස්කන්ධය විසින් සංග්‍රහ කරන ලද්දකි" යනු ගණන සංග්‍රහයයි. මෙහිදී ද අදහස් කළේ මෙම සංග්‍රහයයි.

နနု စ ‘‘စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ကတိ ကုသလာ ကတိ အကုသလာ ကတိ အဗျာကတာတိ ပဉှဿ ဝိဿဇ္ဇနေ သမုဒယသစ္စံ အကုသလံ, မဂ္ဂသစ္စံ ကုသလံ, နိရောဓသစ္စံ အဗျာကတံ, ဒုက္ခသစ္စံ သိယာ ကုသလံ, သိယာ အကုသလံ, သိယာ အဗျာကတ’’န္တိ (ဝိဘ. ၂၁၆-၂၁၇) အာဂတတ္တာ စတုဘူမကမ္ပိ ကုသလံ ဒိယဍ္ဎမေဝ သစ္စံ ဘဇတိ. အထ ကသ္မာ မဟာထေရော စတူသု အရိယသစ္စေသု ဂဏနံ ဂစ္ဆတီတိ အာဟာတိ? သစ္စာနံ အန္တောဂဓတ္တာ. ယထာ ဟိ ‘‘သာဓိကမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဒိယဍ္ဎသိက္ခာပဒသတံ အနွဒ္ဓမာသံ ဥဒ္ဒေသံ အာဂစ္ဆတိ, ယတ္ထ အတ္တကာမာ ကုလပုတ္တာ သိက္ခန္တိ. တိဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, သိက္ခာ အဓိသီလသိက္ခာ အဓိစိတ္တသိက္ခာ အဓိပညာသိက္ခာ’’တိ (အ. နိ. ၃.၈၈) ဧတ္ထ သာဓိကမိဒံ ဒိယဍ္ဎသိက္ခာပဒသတံ ဧကာ အဓိသီလသိက္ခာဝ ဟောတိ, တံ သိက္ခန္တောပိ တိဿော သိက္ခာ သိက္ခတီတိ ဒဿိတော, သိက္ခာနံ အန္တောဂဓတ္တာ. ယထာ စ ဧကဿ ဟတ္ထိပဒဿ စတူသု ကောဋ္ဌာသေသု ဧကသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေ ဩတိဏ္ဏာနိပိ ဒွီသု တီသု စတူသု ကောဋ္ဌာသေသု ဩတိဏ္ဏာနိပိ သိင်္ဂါလသသမိဂါဒီနံ ပါဒါနိ ဟတ္ထိပဒေ သမောဓာနံ ဂတာနေဝ ဟောန္တိ. ဟတ္ထိပဒတော အမုစ္စိတွာ တဿေဝ အန္တောဂဓတ္တာ. ဧဝမေဝ ဧကသ္မိမ္ပိ ဒွီသုပိ တီသုပိ စတူသုပိ သစ္စေသု ဂဏနံ ဂတာ ဓမ္မာ စတူသု သစ္စေသု ဂဏနံ ဂတာဝ ဟောန္တိ; သစ္စာနံ အန္တောဂဓတ္တာတိ ဒိယဍ္ဎသစ္စဂဏနံ ဂတေပိ ကုသလဓမ္မေ ‘‘သဗ္ဗေ တေ စတူသု အရိယသစ္စေသု သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ အာဟ. ‘‘ဒုက္ခေ အရိယသစ္စေ’’တိအာဒီသု ဥဒ္ဒေသပဒေသု စေဝ ဇာတိပိ ဒုက္ခာတိအာဒီသု နိဒ္ဒေသပဒေသု စ ယံ [Pg.123] ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တမေဝ. ကေဝလံ ပနေတ္ထ ဒေသနာနုက္ကမောဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

"චතුරාර්ය සත්‍යයන් අතුරින් කෙතරම් කුසල් ද, අකුසල් ද, අව්‍යාකෘත දැයි විමසන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමේදී, සමුදය සත්‍යය අකුසලයක් බවත්, මග්ග සත්‍යය කුසලයක් බවත්, නිරෝධ සත්‍යය අව්‍යාකෘත බවත්, දුක්ඛ සත්‍යය ඇතැම් විට කුසල, ඇතැම් විට අකුසල හෝ අව්‍යාකෘත විය හැකි බවත් පවසා ඇත. එබැවින් සිව්භූමික කුසලය සත්‍යයන්ගෙන් කොටසකට (එකහමාරකට පමණ) අයත් වේ. එසේ නම් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ කුසල ධර්මයන් සතර සත්‍යයෙහිම ඇතුළත් වන බව පැවසුවේ මන්ද?" යනුවෙන් චෝදනාවක් නැගිය හැකිය. සත්‍යයන් තුළ අන්තර්ගත වන බැවින් එසේ වදාළහ. එය පැහැදිලි කරන්නේ නම්: "මහණෙනි, මේ එකසිය පනහකට අධික සික්ඛාපද අඩමසක් පාසා උදේසට පැමිණෙයි, එහි ගුණ කැමති කුලපුත්‍රයෝ හික්මෙති. මහණෙනි, මේ ශික්ෂා තුනකි: අධිසීල ශික්ෂාව, අධිචිත්ත ශික්ෂාව, අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව" යනාදී තන්හි, එම එකසිය පනහක් වූ ශික්ෂා පද එක් අධිසීල ශික්ෂාවකට පමණක් අයත් වුවද, ශික්ෂාවන්හි අන්තර්ගත වන බැවින් ශික්ෂා තුනෙහිම හික්මෙතැයි දක්වන ලදී. තවද, එක් ඇත් පියවරක සතර කොටසකින්, එක් කොටසක හෝ දෙකක, තුනක හෝ සතරේම ඇතුළත් වුවද, නරියන්, සාවුන්, මුවන් ආදීන්ගේ පියවර ඇත් පියවරෙහිම සංග්‍රහ වේ. ඇත් පියවරෙන් බැහැර නොවී එහිම අන්තර්ගත වන නිසා ඒවා සංග්‍රහ වේ. එමෙන්ම එක් සත්‍යයක හෝ සත්‍යයන් දෙකක, තුනක හෝ සතරකම වර්ගීකරණයට වැටෙන ධර්මයන් සතර සත්‍යයෙහිම ඇතුළත් වූවා නම් වෙයි. සත්‍යයන් තුළ අන්තර්ගත වන බැවින්, සත්‍යයන් කිහිපයකට පමණක් අයත් වන කුසල ධර්මයන් පවා "ඒ සියල්ල සතර අර්ය සත්‍යයෙහි සංග්‍රහ වේ" යැයි වදාළහ. "දුක්ඛේ අරියසච්චේ" යනාදී උද්දේස පදයන්හි ද "ජාතිපි දුක්ඛා" යනාදී නිද්දේස පදයන්හි ද කිවයුතු යමක් වේ නම්, එය විශුද්ධිමාර්ගයෙහි පවසන ලද්දේමය. මෙහිදී දේශනා අනුපිළිවෙල පමණක් දත යුතුය.

၃၀၁. ယထာ ဟိ ဆေကော ဝိလီဝကာရော သုဇာတံ ဝေဠုံ လဘိတွာ စတုဓာ ဆေတွာ တတော တယော ကောဋ္ဌာသေ ဌပေတွာ ဧကံ ဂဏှိတွာ ပဉ္စဓာ ဘိန္ဒေယျ, တတောပိ စတ္တာရော ဌပေတွာ ဧကံ ဂဏှိတွာ ဖာလေန္တော ပဉ္စ ပေသိယော ကရေယျ, တတော စတဿော ဌပေတွာ ဧကံ ဂဏှိတွာ ကုစ္ဆိဘာဂံ ပိဋ္ဌိဘာဂန္တိ ဒွိဓာ ဖာလေတွာ ပိဋ္ဌိဘာဂံ ဌပေတွာ ကုစ္ဆိဘာဂံ အာဒါယ တတော သမုဂ္ဂဗီဇနိတာလဝဏ္ဋာဒိနာနပ္ပကာရံ ဝေဠုဝိကတိံ ကရေယျ, သော ပိဋ္ဌိဘာဂဉ္စ ဣတရာ စ စတဿော ပေသိယော ဣတရေ စ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ဣတရေ စ တယော ကောဋ္ဌာသေ ကမ္မာယ န ဥပနေဿတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ဧကပ္ပဟာရေန ပန ဥပနေတုံ န သက္ကာ, အနုပုဗ္ဗေန ဥပနေဿတိ. ဧဝမေဝ အယံ မဟာထေရောပိ ဝိလီဝကာရော သုဇာတံ ဝေဠုံ လဘိတွာ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ဝိယ, ဣမံ မဟန္တံ သုတ္တန္တံ အာရဘိတွာ စတုအရိယသစ္စဝသေန မာတိကံ ဌပေသိ. ဝိလီဝကာရဿ တယော ကောဋ္ဌာသေ ဌပေတွာ ဧကံ ဂဟေတွာ တဿ ပဉ္စဓာ ကရဏံ ဝိယ ထေရဿ တီဏိ အရိယသစ္စာနိ ဌပေတွာ ဧကံ ဒုက္ခသစ္စံ ဂဟေတွာ ဘာဇေန္တဿ ခန္ဓဝသေန ပဉ္စဓာ ကရဏံ. တတော ယထာ သော ဝိလီဝကာရော စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ဌပေတွာ ဧကံ ဘာဂံ ဂဟေတွာ ပဉ္စဓာ ဖာလေသိ, ဧဝံ ထေရော စတ္တာရော အရူပက္ခန္ဓေ ဌပေတွာ ရူပက္ခန္ဓံ ဝိဘဇန္တော စတ္တာရိ စ မဟာဘူတာနိ စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ရူပန္တိ ပဉ္စဓာ အကာသိ. တတော ယထာ သော ဝိလီဝကာရော စတဿော ပေသိယော ဌပေတွာ ဧကံ ဂဟေတွာ ကုစ္ဆိဘာဂံ ပိဋ္ဌိဘာဂန္တိ ဒွိဓာ ဖာလေသိ, ဧဝံ ထေရော ဥပါဒါယ ရူပဉ္စ တိဿော စ ဓာတုယော ဌပေတွာ ဧကံ ပထဝီဓာတုံ ဝိဘဇန္တော အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝသေန ဒွိဓာ ဒဿေသိ. ယထာ သော ဝိလီဝကာရော ပိဋ္ဌိဘာဂံ ဌပေတွာ ကုစ္ဆိဘာဂံ အာဒါယ နာနပ္ပကာရံ ဝိလီဝဝိကတိံ အကာသိ, ဧဝံ ထေရော ဗာဟိရံ ပထဝီဓာတုံ ဌပေတွာ အဇ္ဈတ္တိကံ ပထဝီဓာတုံ ဝီသတိယာ အာကာရေဟိ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ကတမာ စာဝုသော, အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတူတိအာဒိမာဟ.

301. දක්ෂ හුණ බට ශිල්පියෙකු (බට ලීයෙන් භාණ්ඩ තනන්නෙකු) හොඳින් වැඩුණු හුණ බටයක් ගෙන එය කොටස් හතරකට කපා, ඉන් කොටස් තුනක් පසෙක තබා එක් කොටසක් ගෙන එය පස් කැබැල්ලකට පලන්නාක් මෙන් ද; ඉන්පසු එම කැබලි පහෙන් හතරක් පසෙක තබා එක් කැබැල්ලක් ගෙන එය පස් පටියකට ඉරා ගන්නේ නම් ද; ඉන්පසු එම පටි පහෙන් හතරක් පසෙක තබා එක් පටියක් ගෙන එහි ඇතුළු පැත්ත (බඩ පැත්ත) සහ පිට පැත්ත වශයෙන් දෙකට පලන්නේ නම් ද; ඉන්පසු පිට පැත්ත පසෙක තබා ඇතුළු පැත්ත ගෙන, එයින් විවිධ මංජුසා, පවන්පත් සහ වටාපත් වැනි විවිධ හුණ බට භාණ්ඩ තනන්නේ නම් ද; එම ශිල්පියා පිට පැත්ත හෝ ඉතිරි පටි හතර හෝ ඉතිරි කොටස් හතර හෝ ඉතිරි කොටස් තුන හෝ තම කර්මාන්තයට ප්‍රයෝජනයට නොගන්නේ යැයි නොකිය යුතුය. එහෙත් එකවරම ඒ සියල්ල ප්‍රයෝජනයට ගත නොහැකි බැවින්, ඔහු ඒවා පිළිවෙළින් ප්‍රයෝජනයට ගනියි. එලෙසම, මේ සාරිපුත්ත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද, හුණ බට ශිල්පියා බටය කොටස් හතරකට බෙදා ගත්තාක් මෙන්, මෙම මහා සූත්‍රය ආරම්භ කරමින් චතුරාර්ය සත්‍යය වශයෙන් මාතෘකාව තැබූ සේක. ශිල්පියා කොටස් තුනක් පසෙක තබා එකක් ගෙන එය පසකට බෙදන්නාක් මෙන්, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආර්ය සත්‍යයන් තුනක් පසෙක තබා එක් දුක්ඛ සත්‍යයක් පමණක් ගෙන පංච උපාදානස්කන්ධ වශයෙන් පස් ආකාරයකට බෙදා වදාළ බව දත යුතුය. ඉන්පසු එම ශිල්පියා කොටස් හතරක් පසෙක තබා එක් කොටසක් ගෙන පසකට පැළුවාක් මෙන්, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ අරූපී ස්කන්ධ හතර පසෙක තබා රූපස්කන්ධය විභාග කරමින් සතර මහා භූතයන් සහ සතර මහා භූතයන් නිසා උපදින උපාදාය රූපය වශයෙන් පස් ආකාරයකට බෙදා වදාළ සේක. ඉන්පසු එම ශිල්පියා පටි හතරක් පසෙක තබා එකක් ගෙන ඇතුළු පැත්ත සහ පිට පැත්ත වශයෙන් දෙකට පැළුවාක් මෙන්, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ උපාදාය රූපය සහ (අනෙක්) ධාතු තුන පසෙක තබා එක් පඨවි ධාතුවක් විභාග කරමින් එය ආධ්‍යාත්මික සහ බාහිර වශයෙන් දෙයාකාරයකින් දක්වා වදාළ සේක. එම ශිල්පියා පිට පැත්ත පසෙක තබා ඇතුළු පැත්ත ගෙන විවිධ හුණ බට භාණ්ඩ තැනුවාක් මෙන්, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද බාහිර පඨවි ධාතුව පසෙක තබා ආධ්‍යාත්මික පඨවි ධාතුව ආකාර විස්සකින් බෙදා දක්වනු පිණිස "ඇවැත්නි, ආධ්‍යාත්මික පඨවි ධාතුව යනු කවරේද?" යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක.

ယထာ ပန ဝိလီဝကာရော ပိဋ္ဌိဘာဂဉ္စ ဣတရာ စ စတ္တဿော ပေသိယော ဣတရေ စ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ဣတရေ စ တယော ကောဋ္ဌာသေ အနုပုဗ္ဗေန [Pg.124] ကမ္မာယ ဥပနေဿတိ, န ဟိ သက္ကာ ဧကပ္ပဟာရေန ဥပနေတုံ, ဧဝံ ထေရောပိ ဗာဟိရဉ္စ ပထဝီဓာတုံ ဣတရာ စ တိဿော ဓာတုယော ဥပါဒါရူပဉ္စ ဣတရေ စ စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓေ ဣတရာနိ စ တီဏိ အရိယသစ္စာနိ အနုပုဗ္ဗေန ဝိဘဇိတွာ ဒဿေဿတိ, န ဟိ သက္ကာ ဧကပ္ပဟာရေန ဒဿေတုံ. အပိစ ရာဇပုတ္တူပမာယပိ အယံ ကမော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော –

හුණ බට ශිල්පියා පිට පැත්ත ද, ඉතිරි පටි හතර ද, ඉතිරි කොටස් හතර ද, ඉතිරි කොටස් තුන ද පිළිවෙළින් තම කර්මාන්තයට යොදා ගන්නේ යම් සේද, එකවරම ඒ සියල්ල යොදාගත නොහැකි බැවින් ඔහු එසේ කරයි. එලෙසම සාරිපුත්ත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද බාහිර පඨවි ධාතුව ද, ඉතිරි ධාතු තුන ද, උපාදාය රූපය ද, අනෙක් අරූපී ස්කන්ධ හතර ද, ඉතිරි ආර්ය සත්‍ය තුන ද පිළිවෙළින් විභාග කර දක්වන සේක. එකවරම ඒ සියල්ල විස්තර කළ නොහැකි බැවිනි. තවද, රාජකුමාර උපමාවෙන් ද මෙම අනුපිළිවෙළ පැහැදිලි කළ යුතුය -

ဧကော ကိရ မဟာရာဇာ, တဿ ပရောသဟဿံ ပုတ္တာ. သော တေသံ ပိဠန္ဓနပရိက္ခာရံ စတူသု ပေဠာသု ဌပေတွာ ဇေဋ္ဌပုတ္တဿ အပ္ပေသိ – ‘‘ဣဒံ တေ, တာတ, ဘာတိကာနံ ပိဠန္ဓနဘဏ္ဍံ တထာရူပေ ဆဏေ သမ္ပတ္တေ ပိဠန္ဓနံ နော ဒေဟီတိ ယာစန္တာနံ ဒဒေယျာသီ’’တိ. သော ‘‘သာဓု ဒေဝါ’’တိ သာရဂဗ္ဘေ ပဋိသာမေသိ, တထာရူပေ ဆဏဒိဝသေ ရာဇပုတ္တာ ရညော သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘ပိဠန္ဓနံ နော, တာတ, ဒေထ, နက္ခတ္တံ ကီဠိဿာမာ’’တိ အာဟံသု. တာတာ, ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ ဝေါ ဟတ္ထေ မယာ ပိဠန္ဓနံ ဌပိတံ, တံ အာဟရာပေတွာ ပိဠန္ဓထာတိ. တေ သာဓူတိ ပဋိဿုဏိတွာ တဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ, ‘‘တုမှာကံ ကိရ နော ဟတ္ထေ ပိဠန္ဓနဘဏ္ဍံ, တံ ဒေထာ’’တိ အာဟံသု. သော ဧဝံ ကရိဿာမီတိ ဂဗ္ဘံ ဝိဝရိတွာ, စတဿော ပေဠာယော နီဟရိတွာ တိဿော ဌပေတွာ ဧကံ ဝိဝရိတွာ, တတော ပဉ္စ သမုဂ္ဂေ နီဟရိတွာ စတ္တာရော ဌပေတွာ ဧကံ ဝိဝရိတွာ, တတော ပဉ္စသု ကရဏ္ဍေသု နီဟရိတေသု စတ္တာရော ဌပေတွာ ဧကံ ဝိဝရိတွာ ပိဓာနံ ပဿေ ဌပေတွာ တတော ဟတ္ထူပဂပါဒူပဂါဒီနိ နာနပ္ပကာရာနိ ပိဠန္ဓနာနိ နီဟရိတွာ အဒါသိ. သော ကိဉ္စာပိ ဣတရေဟိ စတူဟိ ကရဏ္ဍေဟိ ဣတရေဟိ စတူဟိ သမုဂ္ဂေဟိ ဣတရာဟိ တီဟိ ပေဠာဟိ န တာဝ ဘာဇေတွာ ဒေတိ, အနုပုဗ္ဗေန ပန ဒဿတိ, န ဟိ သက္ကာ ဧကပ္ပဟာရေန ဒါတုံ.

එක්තරා මහරජෙක් සිටි බව අසන්නට ලැබේ. ඔහුට දහසකට අධික පුත්‍රයෝ සිටියහ. රජතුමා එම කුමාරවරුන්ගේ විවිධ පැළඳුම් හා ආභරණ පෙට්ටි හතරක බහා තම වැඩිමහල් පුත්‍රයාට පවරා මෙසේ කීවේය: "පුතණුවනි, මෙය ඔබගේ සහෝදරයන්ගේ ආභරණ භාණ්ඩයි. යම් උත්සව කාලයක් පැමිණි විට 'අපට පැළඳුම් ලබා දෙන්න' යැයි ඔවුන් ඉල්ලා සිටින විට, ඔවුන්ට මේවා ලබා දෙන්න." ඔහු "දේවයන් වහන්ස, ඉතා හොඳයි" කියා ඒවා ආරක්ෂිත තැනක තැන්පත් කළේය. පසුව උත්සව දිනයක කුමාරවරු රජු වෙත ගොස් "පියාණෙනි, අපට පැළඳුම් ලබා දෙන්න, අපි සැණකෙළි පවත්වමු" යැයි කීහ. එවිට රජතුමා, "දරුවනි, මම ඔබගේ වැඩිමහල් සොහොයුරා අත පැළඳුම් තැබුවෙමි, ඔහු ලවා ඒවා ගෙන්වාගෙන පළඳින්න" යැයි කීවේය. ඔවුහු "එසේය පියාණෙනි" යි පවසා සොහොයුරා වෙත ගොස්, "අපගේ පැළඳුම් භාණ්ඩ ඔබ අත ඇති බව අසන්නට ලැබුණි, ඒවා අපට ලබා දෙන්න" යැයි ඉල්ලූහ. ඔහු ද "එසේ කරමි" යි පවසා ගබඩාව විවෘත කර, පෙට්ටි හතර පිටතට ගෙන ඉන් තුනක් පසෙක තබා එකක් විවෘත කළේය. ඉන්පසු ඉන් කුඩා මංජුසා පහක් ගෙන හතරක් පසෙක තබා එකක් විවෘත කළේය. ඉන්පසු ඉන් කරඬු පහක් ගෙන හතරක් පසෙක තබා එකක් විවෘත කර, එහි පියන පසෙක තබා, ඉන් වළලු, පා සලඹ ආදී විවිධ පැළඳුම් ඉවතට ගෙන ඔවුන්ට ලබා දුන්නේය. ඔහු අනෙක් කරඬු හතරෙන් හෝ අනෙක් මංජුසා හතරෙන් හෝ අනෙක් පෙට්ටි තුනෙන් දැනට බෙදා නොදුන්නද, පිළිවෙළින් ඒවා ලබා දෙනු ඇත. ඒ සියල්ල එකවරම ලබා දිය නොහැකි බව දත යුතුය.

တတ္ထ မဟာရာဇာ ဝိယ ဘဂဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘ရာဇာဟမသ္မိ သေလာတိ ဘဂဝါ, ဓမ္မရာဇာ အနုတ္တရော’’တိ (သု. နိ. ၅၅၉). ဇေဋ္ဌပုတ္တော ဝိယ သာရိပုတ္တတ္ထေရော, ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘ယံ ခေါ တံ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မာ ဝဒမာနော ဝဒေယျ, ‘ဘဂဝတော ပုတ္တော ဩရသော မုခတော ဇာတော ဓမ္မဇော ဓမ္မနိမ္မိတော ဓမ္မဒါယာဒေါ, နော အာမိသဒါယာဒေါ’တိ သာရိပုတ္တမေဝ တံ သမ္မာ ဝဒမာနော ဝဒေယျ, ဘဂဝတော ပုတ္တော…ပေ… နော အာမိသဒါယာဒေါ’’တိ (မ. နိ. ၃.၉၇). ပရောသဟဿရာဇပုတ္တာ ဝိယ ဘိက္ခုသံဃော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

එහි මහරජු මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී: "සෙල බ්‍රාහ්මණය, මම රජෙක් වෙමි, මම අනුත්තර ධර්ම රාජයා වෙමි" (සුත්ත නිපාතය). වැඩිමහල් පුත්‍රයා මෙන් සාරිපුත්ත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී: "මහණෙනි, යමෙක් මනා කොට පවසන්නේ නම් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ළයෙහි උපන්, ශ්‍රී මුඛයෙන් උපන්, ධර්මයෙන් උපන්, ධර්මය නිර්මාණය කළ, ධර්මයට උරුමකම් කියන, ආමිසයට උරුමකම් නොකියන පුත්‍රයා' යැයි පවසන්නේ නම්, ඒ සාරිපුත්තයන් ගැනම මනා කොට පවසන්නේය... ආමිසයට උරුමකම් නොකියන පුත්‍රයා" (මජ්ඣිම නිකාය). දහසකට අධික රාජකුමාරවරුන් මෙන් භික්ෂු සංඝයා දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී:

‘‘ပရောသဟဿံ [Pg.125] ဘိက္ခူနံ, သုဂတံ ပယိရုပါသတိ;

ဒေသေန္တံ ဝိရဇံ ဓမ္မံ, နိဗ္ဗာနံ အကုတောဘယ’’န္တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၁၆);

"දහසකට අධික භික්ෂූහු, කෙලෙස් රහිත ධර්මය දේශනා කරන්නා වූ, නිර්භය වූ නිවන දක්වන්නා වූ සුගතයන් වහන්සේව ඇසුරු කරති."

ရညော တေသံ ပုတ္တာနံ ပိဠန္ဓနံ စတူသု ပေဠာသု ပက္ခိပိတွာ ဇေဋ္ဌပုတ္တဿ ဟတ္ထေ ဌပိတကာလော ဝိယ ဘဂဝတော ဓမ္မသေနာပတိဿ ဟတ္ထေ စတုသစ္စပ္ပကာသနာယ ဌပိတကာလော, တေနေဝါဟ – ‘‘သာရိပုတ္တော, ဘိက္ခဝေ, ပဟောတိ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ဝိတ္ထာရေန အာစိက္ခိတုံ ဒေသေတုံ ပညာပေတုံ ပဋ္ဌပေတုံ ဝိဝရိတုံ ဝိဘဇိတုံ ဥတ္တာနီကာတု’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၃၇၁). တထာရူပေ ခဏေ တေသံ ရာဇပုတ္တာနံ တံ ရာဇာနံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပိဠန္ဓနံ ယာစနကာလော ဝိယ ဘိက္ခုသံဃဿ ဝဿူပနာယိကသမယေ အာဂန္တွာ ဓမ္မဒေသနာယ ယာစိတကာလော. ဥပကဋ္ဌာယ ကိရ ဝဿူပနာယိကာယ ဣဒံ သုတ္တံ ဒေသိတံ. ရညော, ‘‘တာတာ, ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ ဝေါ ဟတ္ထေ မယာ ပိဠန္ဓနံ ဌပိတံ တံ အာဟရာပေတွာ ပိဠန္ဓထာ’’တိ ဝုတ္တကာလော ဝိယ သမ္ဗုဒ္ဓေနာပိ, ‘‘သေဝေထ, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ, ဘဇထ, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ. ပဏ္ဍိတာ ဘိက္ခူ အနုဂ္ဂါဟကာ သဗြဟ္မစာရီန’’န္တိ ဧဝံ ဓမ္မသေနာပတိနော သန္တိကေ ဘိက္ခူနံ ပေသိတကာလော.

රජතුමකු තමන්ගේ පුතුන්ගේ ආභරණ පෙට්ටි හතරක බහා වැඩිමහල් පුතාගේ අතේ තැබූ අවස්ථාවක් මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් චතුරාර්ය සත්‍යය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස ධර්ම සේනාධිපති සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේගේ අතට (එම වගකීම) පවරා දුන් අවස්ථාව මෙසේ දත යුතුය. ඒ නිසාම “මහණෙනි, සාරිපුත්තයන් වහන්සේ චතුරාර්ය සත්‍යය විස්තර සහිතව කියා දීමටත්, පෙන්වා දීමටත්, පැනවීමටත්, පිහිටුවීමටත්, විවෘත කිරීමටත්, විභාජනය කිරීමටත්, පැහැදිලි කිරීමටත් සමත් වන්නේය” යි වදාළ සේක. මෙබඳු අවස්ථාවකදී එම රජකුමාරවරුන් රජතුමා වෙත පැමිණ ආභරණ ඉල්ලා සිටින අවස්ථාවක් මෙන්, භික්ෂු සංඝයා වහන්සේලා වස් එළඹෙන කාලයෙහි පැමිණ ධර්ම දේශනාවක් ඉල්ලා සිටි අවස්ථාව දත යුතුය. වස් එළඹෙන කාලය ආසන්න වූ විට මේ සූත්‍රය දේශනා කරන ලද බව කියනු ලැබේ. රජතුමා “දරුවෙනි, මම ඔබේ ආභරණ ඔබේ වැඩිමහල් සොහොයුරාගේ අතේ තැබුවෙමි, ඒවා ගෙන පළඳින්න” යි කීවාක් මෙන්, සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ ද, “මහණෙනි, සාරිපුත්ත සහ මොග්ගල්ලාන දෙනම ඇසුරු කරන්න, මහණෙනි, සාරිපුත්ත සහ මොග්ගල්ලාන දෙනම සේවනය කරන්න. ඒ පණ්ඩිත භික්ෂූන් වහන්සේලා සබ්‍රහ්මචාරීන්ට අනුග්‍රහ කරන්නාහු වෙති” යි මෙසේ ධර්ම සේනාධිපති සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ සමීපයට භික්ෂූන් වහන්සේලා යොමු කළ අවස්ථාව දත යුතුය.

ရာဇပုတ္တေဟိ ရညော ကထံ သုတွာ ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ပိဠန္ဓနံ ယာစိတကာလော ဝိယ ဘိက္ခူဟိ သတ္ထုကထံ သုတွာ ဓမ္မသေနာပတိံ ဥပသင်္ကမ္မ ဓမ္မဒေသနံ အာယာစိတကာလော. ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ ဂဗ္ဘံ ဝိဝရိတွာ စတဿော ပေဠာယော နီဟရိတွာ ဌပနံ ဝိယ ဓမ္မသေနာပတိဿ ဣမံ သုတ္တန္တံ အာရဘိတွာ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ဝသေန မာတိကာယ ဌပနံ. တိဿော ပေဠာယော ဌပေတွာ ဧကံ ဝိဝရိတွာ တတော ပဉ္စသမုဂ္ဂနီဟရဏံ ဝိယ တီဏိ အရိယသစ္စာနိ ဌပေတွာ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ဝိဘဇန္တဿ ပဉ္စက္ခန္ဓဒဿနံ. စတ္တာရော သမုဂ္ဂေ ဌပေတွာ ဧကံ ဝိဝရိတွာ တတော ပဉ္စကရဏ္ဍနီဟရဏံ ဝိယ စတ္တာရော အရူပက္ခန္ဓေ ဌပေတွာ ဧကံ ရူပက္ခန္ဓံ ဝိဘဇန္တဿ စတုမဟာဘူတဥပါဒါရူပဝသေန ပဉ္စကောဋ္ဌာသဒဿနံ.

රජකුමාරවරුන් රජතුමාගේ වචනය අසා වැඩිමහල් සොහොයුරා වෙත ගොස් ආභරණ ඉල්ලා සිටි අවස්ථාවක් මෙන්, භික්ෂූන් වහන්සේලා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය අසා ධර්ම සේනාධිපති සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ධර්ම දේශනාවක් ඉල්ලා සිටි අවස්ථාව දත යුතුය. වැඩිමහල් සොහොයුරා කාමරය විවෘත කර පෙට්ටි හතර එළියට ගෙන තැබුවාක් මෙන්, ධර්ම සේනාධිපති සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය ආරම්භ කර චතුරාර්ය සත්‍යය පදනම් කොට ගෙන මාතෘකාව තැබූ අයුරු දත යුතුය. පෙට්ටි තුනක් තබා එකක් විවෘත කර එයින් කරඬු පහක් එළියට ගත්තාක් මෙන්, ආර්ය සත්‍යයන් තුනක් පසෙක තබා දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය විභාජනය කරමින් පංචස්කන්ධය පෙන්වා දුන් අයුරු දත යුතුය. කරඬු හතරක් පසෙක තබා එකක් විවෘත කර එයින් කුඩා මංජුසා පහක් ගත්තාක් මෙන්, අරූප ස්කන්ධ හතර පසෙක තබා රූප ස්කන්ධය විභාජනය කරමින් සතර මහා භූතයන් සහ උපාදාය රූප ඇසුරින් කොටස් පහක් පෙන්වා දීම දත යුතුය.

၃၀၂. စတ္တာရော ကရဏ္ဍေ ဌပေတွာ ဧကံ ဝိဝရိတွာ ပိဓာနံ ပဿေ ဌပေတွာ ဟတ္ထူပဂပါဒူပဂါဒိပိဠန္ဓနဒါနံ ဝိယ တီဏိ မဟာဘူတာနိ ဥပါဒါရူပဉ္စ ဌပေတွာ ဧကံ ပထဝီဓာတုံ ဝိဘဇန္တဿ ဗာဟိရံ တာဝ ပိဓာနံ ဝိယ ဌပေတွာ အဇ္ဈတ္တိကာယ [Pg.126] ပထဝီဓာတုယာ နာနာသဘာဝတော ဝီသတိယာ အာကာရေဟိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ကတမာ စာဝုသော အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတူ’’တိအာဒိဝစနံ.

302. කුඩා මංජුසා හතරක් පසෙක තබා එකක් විවෘත කර එහි පියන පසෙක තබා අත්වල පළඳින සහ පාවල පළඳින ආභරණ ලබා දෙන්නාක් මෙන්, මහා භූතයන් තුනක් සහ උපාදාය රූපය පසෙක තබා එක් පඨවි ධාතුවක් විභාජනය කරමින්, බාහිර පඨවි ධාතුව පියනක් මෙන් පසෙක තබා, ආධ්‍යාත්මික පඨවි ධාතුව විවිධ ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්තව ආකාර විස්සකින් පෙන්වා දීම සඳහා “ඇවැත්නි, ආධ්‍යාත්මික පඨවි ධාතුව යනු කවරේද?” යනාදී වචන තැබීම (දේශනා කිරීම) දත යුතුය.

တဿ ပန ရာဇပုတ္တဿ တေဟိ စတူဟိ ကရဏ္ဍေဟိ စတူဟိ သမုဂ္ဂေဟိ တီဟိ စ ပေဠာဟိ ပစ္ဆာ အနုပုဗ္ဗေန နီဟရိတွာ ပိဠန္ဓနဒါနံ ဝိယ ထေရဿာပိ ဣတရေသဉ္စ တိဏ္ဏံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါရူပါနဉ္စ စတုန္နံ အရူပက္ခန္ဓာနဉ္စ တိဏ္ဏံ အရိယသစ္စာနဉ္စ ပစ္ဆာ အနုပုဗ္ဗေန ဘာဇေတွာ ဒဿနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယံ ပနေတံ ‘‘ကတမာ စာဝုသော, အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တံ ပစ္စတ္တန္တိ ဥဘယမ္ပေတံ နိယကာဓိဝစနမေဝ. ကက္ခဠန္တိ ထဒ္ဓံ. ခရိဂတန္တိ ဖရုသံ. ဥပါဒိန္နန္တိ န ကမ္မသမုဋ္ဌာနမေဝ, အဝိသေသေန ပန သရီရဋ္ဌကဿေတံ ဂဟဏံ. သရီရဋ္ဌကဉှိ ဥပါဒိန္နံ ဝါ ဟောတု, အနုပါဒိန္နံ ဝါ, အာဒိန္နဂဟိတပရာမဋ္ဌဝသေန သဗ္ဗံ ဥပါဒိန္နမေဝ နာမ. သေယျထိဒံ – ကေသာ လောမာ…ပေ… ဥဒရိယံ ကရီသန္တိ ဣဒံ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနိကဿ ကုလပုတ္တဿ အဇ္ဈတ္တိကပထဝီဓာတုဝသေန တာဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိဘတ္တံ. ဧတ္ထ ပန မနသိကာရံ အာရဘိတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ဂဟေတုကာမေန ယံ ကာတဗ္ဗံ, တံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ. မတ္ထလုင်္ဂံ ပန န ဣဓ ပါဠိအာရုဠှံ. တမ္ပိ အာဟရိတွာ, ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝသေန ဝဝတ္ထပေတွာ, ‘‘အယမ္ပိ အစေတနာ အဗျာကတာ သုညာ ထဒ္ဓါ ပထဝီဓာတု ဧဝါ’’တိ မနသိ ကာတဗ္ဗံ. ယံ ဝါ ပနညမ္ပီတိ ဣဒံ ဣတရေသု တီသု ကောဋ္ဌာသေသု အနုဂတာယ ပထဝီဓာတုယာ ဂဟဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. ယာ စေဝ ခေါ ပန အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတူတိ ယာ စ အယံ ဝုတ္တပ္ပကာရာ အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတု. ယာ စ ဗာဟိရာတိ ယာ စ ဝိဘင်္ဂေ, ‘‘အယော လောဟံ တိပု သီသ’’န္တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၁၇၃) နယေန အာဂတာ ဗာဟိရာ ပထဝီဓာတု.

ඒ රජකුමාරයාට එම මංජුසා හතරෙන්, කරඬු හතරෙන් සහ පෙට්ටි තුනෙන් පසුව පිළිවෙළින් ආභරණ ලබා දුන්නාක් මෙන්, තෙරණුවන් වහන්සේ ද පසුව සෙසු මහා භූතයන් තුනත්, උපාදාය රූපත්, අරූප ස්කන්ධ හතරත් සහ ආර්ය සත්‍යයන් තුනත් පිළිවෙළින් බෙදා පෙන්වා දීම දත යුතුය. “ඇවැත්නි, ආධ්‍යාත්මික පඨවි ධාතුව යනු කවරේද?” යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද්දේය. එහි ‘අජ්ඣත්තං’ සහ ‘පච්චත්තං’ යන වචන දෙකම තමාට අයත් බව හැඟවෙන පර්යාය වචන වේ. ‘කක්ඛළං’ යනු තද ගතියයි. ‘ඛරිගතං’ යනු රළු බවයි. ‘උපාදින්නං’ යනු කර්මයෙන් හටගත් රූප පමණක්ම නොවේ, සාමාන්‍යයෙන් ශරීරයෙහි පවත්නා රූප ගැන මෙහි අදහස් වේ. ශරීරයෙහි පවත්නා රූප කර්මජ වුවත් අකර්මජ වුවත්, තණ්හා දිට්ඨි මගින් දැඩිව අල්ලා ගන්නා බැවින් ඒ සියල්ල ‘උපාදින්න’ නම් වේ. “කේසා, ලෝමා... උදරියං, කරීසං” යනාදී වචන මගින් ධාතු කමටහන් වඩන කුලපුත්‍රයෙකුට ආධ්‍යාත්මික පඨවි ධාතුව වශයෙන් කමටහන් බෙදා දක්වන ලදී. මෙහිදී මෙනෙහි කිරීම ආරම්භ කර විදර්ශනාව වඩා අර්හත් ඵලය ලබා ගැනීමට කැමති යෝගියකු විසින් කළ යුතු සියල්ල විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. මෙහි පාලි පාඨයෙහි ‘මත්‍ථලුංග’ (මොළය) යන්න ඇතුළත් වී නැත. එය ද ගෙන විසුද්ධි මාර්ගයෙහි දක්වා ඇති ක්‍රමයටම වර්ණ සටහන් ආදියෙන් වෙන් කොට හඳුනාගෙන, “මෙය ද චේතනාවක් නැති, අව්‍යාකත වූ, ශූන්‍ය වූ, තද ගතියෙන් යුත් පඨවි ධාතුවක්ම වේ” යයි මෙනෙහි කළ යුතුය. “යං වා පනඤ්ඤම්පි” යන මේ වචනය වදාරන ලද්දේ ආපෝ ආදී සෙසු කොටස් තුනෙහි අන්තර්ගත පඨවි ධාතුව ද ඇතුළත් කර ගැනීම සඳහාය. “යා චේව ඛෝ පන අජ්ඣත්තිකා පථවීධාතු” යනු කලින් විස්තර කරන ලද ආධ්‍යාත්මික පඨවි ධාතුවයි. “යා ච බාහිරා” යනු විභංග ප්‍රකරණයෙහි ‘යකඩ, ලෝකඩ, බෙලෙක්, ඊයම්’ ආදී වශයෙන් දැක්වෙන බාහිර පඨවි ධාතුවයි.

ဧတ္တာဝတာ ထေရေန အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတု နာနာသဘာဝတော ဝီသတိယာ အာကာရေဟိ ဝိတ္ထာရေန ဒဿိတာ, ဗာဟိရာ သင်္ခေပေန. ကသ္မာ? ယသ္မိဉှိ ဌာနေ သတ္တာနံ အာလယော နိကန္တိ ပတ္ထနာ ပရိယုဋ္ဌာနံ ဂဟဏံ ပရာမာသော ဗလဝါ ဟောတိ, တတ္ထ တေသံ အာလယာဒီနံ ဥဒ္ဓရဏတ္ထံ ဗုဒ္ဓါ ဝါ ဗုဒ္ဓသာဝကာ ဝါ ဝိတ္ထာရကထံ ကထေန္တိ. ယတ္ထ ပန န ဗလဝါ, တတ္ထ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စာဘာဝတော သင်္ခေပေန ကထေန္တိ. ယထာ ဟိ ကဿကော ခေတ္တံ ကသမာနော ယတ္ထ မူလသန္တာနကာနံ ဗလဝတာယ နင်္ဂလံ လဂ္ဂတိ, တတ္ထ ဂေါဏေ ဌပေတွာ ပံသုံ ဝိယူဟိတွာ မူလသန္တာနကာနိ ဆေတွာ ဆေတွာ [Pg.127] ဥဒ္ဓရန္တော ဗဟုံ ဝါယာမံ ကရောတိ. ယတ္ထ တာနိ နတ္ထိ, တတ္ထ ဗလဝံ ပယောဂံ ကတွာ ဂေါဏေ ပိဋ္ဌိယံ ပဟရမာနော ကသတိယေဝ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙපමණකින් තෙරණුවන් වහන්සේ ආධ්‍යාත්මික පඨවි ධාතුව විවිධ ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්තව ආකාර විස්සකින් විස්තරාත්මකව පෙන්වා දුන් අතර, බාහිර පඨවි ධාතුව කෙටියෙන් පෙන්වා දුන්හ. ඒ මන්ද යත්? යම් තැනක සත්ත්වයන්ගේ ඇල්ම, ඇලීම, ප්‍රාර්ථනාව, පරියුට්ඨානය, දැඩිව අල්ලා ගැනීම සහ වැරදි ලෙස පරාමර්ශනය කිරීම බලවත් වේ ද, ඒ ඇල්ම ආදිය දුරු කිරීම සඳහා බුදුවරු හෝ බුද්ධ ශ්‍රාවකයෝ විස්තරාත්මකව දේශනා කරති. යම් තැනක එය බලවත් නොවේ ද, එහි කළ යුතු විශේෂ දෙයක් නැති බැවින් කෙටියෙන් දේශනා කරති. නිදසුනක් ලෙස, ගොවියෙකු කුඹුරක් හාන විට යම් තැනක මුල් පද්ධතිය බලවත් වීම නිසා නගුල හිර වේ ද, එහිදී ගවයන් නවත්වා පස් ඉවත් කර මුල් කපා ඉවත් කරමින් මහත් වෙහෙසක් දරයි. යම් තැනක එම මුල් නැත් ද, එහි මහත් වෙහෙසක් නොදරා ගවයන්ගේ පිටට තට්ටු කරමින් සී සෑම පමණක් සිදු කරයි. මෙම උපමාවෙන් එම කරුණ දත යුතුය.

ပထဝီဓာတုရေဝေသာတိ ဒုဝိဓာပေသာ ထဒ္ဓဋ္ဌေန ကက္ခဠဋ္ဌေန ဖရုသဋ္ဌေန ဧကလက္ခဏာ ပထဝီဓာတုယေဝ, အာဝုသောတိ အဇ္ဈတ္တိကံ ဗာဟိရာယ သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ ဒဿေတိ. ယသ္မာ ဗာဟိရာယ ပထဝီဓာတုယာ အစေတနာဘာဝေါ ပါကဋော, န အဇ္ဈတ္တိကာယ, တသ္မာ သာ ဗာဟိရာယ သဒ္ဓိံ ဧကသဒိသာ အစေတနာယေဝါတိ ဂဏှန္တဿ သုခပရိဂ္ဂဟော ဟောတိ. ယထာ ကိံ? ယထာ ဒန္တေန ဂေါဏေန သဒ္ဓိံ ယောဇိတော အဒန္တော ကတိပါဟမေဝ ဝိသူကာယတိ ဝိပ္ဖန္ဒတိ, အထ န စိရဿေဝ ဒမထံ ဥပေတိ. ဧဝံ အဇ္ဈတ္တိကာပိ ဗာဟိရာယ သဒ္ဓိံ ဧကသဒိသာတိ ဂဏှန္တဿ ကတိပါဟမေဝ အစေတနာဘာဝေါ န ဥပဋ္ဌာတိ, အထ န စိရေနေဝဿာ အစေတနာဘာဝေါ ပါကဋော ဟောတိ. တံ နေတံ မမာတိ တံ ဥဘယမ္ပိ န ဧတံ မမ, န ဧသောဟမသ္မိ, န ဧသော မေ အတ္တာတိ ဧဝံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာဘူတန္တိ ယထာသဘာဝံ, တဉှိ အနိစ္စာဒိသဘာဝံ, တသ္မာ အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာတိ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ အတ္ထော.

'පඨවීධාතුරෙවෙසා' යනු, මේ පඨවී ධාතුව (ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වශයෙන්) දෙපරිදි වුවද, තද බව, රළු බව සහ ඛර බව යන ලක්ෂණවලින් යුක්ත බැවින් එකම ස්වභාවයක් ගන්නා පඨවී ධාතුවම වේ. 'ඇවැත්නි' යන ඇමතීමෙන් ආධ්‍යාත්මික පඨවී ධාතුව බාහිර පඨවී ධාතුව හා එක් කොට දක්වයි. බාහිර පඨවී ධාතුවෙහි අචේතනික (විඥානයක් නොමැති) ස්වභාවය ඉතා ප්‍රකටය, නමුත් ආධ්‍යාත්මික පඨවී ධාතුවෙහි එය එතරම් ප්‍රකට නැත. එබැවින් මෙම ආධ්‍යාත්මික පඨවී ධාතුව බාහිර ධාතුව හා සමාන අචේතනික දෙයක් ලෙසම ගන්නා මහණහුට එය වටහා ගැනීම පහසු වෙයි. එය කෙසේ ද යත්? දමනය කළ ගොනෙකු හා එක්ව බැඳි දමනය නොකළ ගොනෙකු දින කිහිපයක් වෙර දරා පසුව නොබෝ කලකින්ම දමනය වන්නාක් මෙනි. එසේම ආධ්‍යාත්මික ධාතුව බාහිර ධාතුව හා සමාන යැයි මෙනෙහි කරන තැනැත්තාට දින කිහිපයකින් එහි අචේතනික බව වැටහී යයි. ඉන්පසු නොබෝ කලකින්ම එම ආධ්‍යාත්මික පඨවී ධාතුවෙහි අචේතනික බව ප්‍රකට වෙයි. 'තං නේතං මම' යනු ඒ දෙවැදෑරුම් ධාතුවම "මෙය මගේ නොවේ, මම නොවෙමි, මෙය මගේ ආත්මය නොවේ" යැයි මෙසේ යථා ස්වභාවය නිවැරදි විපස්සනා ප්‍රඥාවෙන් හා මඟ ප්‍රඥාවෙන් දැක්ක යුතුය. 'යථාභූතං' යනු යථා ස්වභාවයයි. එම ධාතු ස්වභාවය අනිත්‍යාදී ලක්ෂණවලින් යුක්ත බැවින්, එය අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් දැක්ක යුතු බව අර්ථයයි.

ဟောတိ ခေါ သော, အာဝုသောတိ ကသ္မာ အာရဘိ? ဗာဟိရအာပေါဓာတုဝသေန ဗာဟိရာယ ပထဝီဓာတုယာ ဝိနာသံ ဒဿေတွာ တတော ဝိသေသတရေန ဥပါဒိန္နာယ သရီရဋ္ဌကပထဝီဓာတုယာ ဝိနာသဒဿနတ္ထံ. ပကုပ္ပတီတိ အာပေါသံဝဋ္ဋဝသေန ဝဍ္ဎမာနာ ကုပ္ပတိ. အန္တရဟိတာ တသ္မိံ သမယေ ဗာဟိရာ ပထဝီဓာတု ဟောတီတိ တသ္မိံ သမယေ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေ ခါရောဒကေန ဝိလီယမာနာ ဥဒကာနုဂတာ ဟုတွာ သဗ္ဗာ ပဗ္ဗတာဒိဝသေန သဏ္ဌိတာ ပထဝီဓာတု အန္တရဟိတာ ဟောတိ. ဝိလီယိတွာ ဥဒကမေဝ ဟောတိ. တာဝ မဟလ္လိကာယာတိ တာဝ မဟန္တာယ.

'හොති ඛො සො, ආවුසො' යන මෙම දේශනාව කුමක් සඳහා ආරම්භ කරන ලද්දේ ද? බාහිර ආපෝ ධාතුව මගින් බාහිර පඨවී ධාතුවෙහි විනාශය පෙන්වා දී, ඉන්පසු වඩාත් සුවිශේෂී ලෙස උපාදින්නක (සජීවී) ශරීරයෙහි පවතින පඨවී ධාතුවෙහි විනාශය පෙන්වා දීම සඳහාය. 'පකුප්පති' යනු ආපෝ සංවට්ට (ජලයෙන් ලෝකය විනාශ වීම) මගින් ජලය වැඩි වන විට පඨවී ධාතුව විනාශ වීමයි. 'අන්තරහිතා තස්මිං සමයේ බාහිරා පඨවීධාතු හෝති' යනු ඒ ලෝක විනාශ කාලයේ දී, කෝටි ලක්ෂයක් සක්වලෙහි පඨවී ධාතුව කරදියෙන් දියවී ජලයට එක් වීමෙන් පර්වත ආදී වශයෙන් පැවති සියලු පඨවී ධාතුව අතුරුදහන් වීමයි. එය දියවී ගොස් ජලයම බවට පත්වෙයි. 'තාව මහල්ලිකායා' යනු එතරම් විශාල වූ යන්නයි.

ဒုဝေ သတသဟဿာနိ, စတ္တာရိ နဟုတာနိ စ;

ဧတ္တကံ ဗဟလတ္တေန, သင်္ခါတာယံ ဝသုန္ဓရာတိ. –

ලක්ෂ දෙකක් සහ සතළිස් දහසක් (යොදුන්) පමණ ඝනකම ඇති මෙම මහා පොළොව (වසුන්ධරාව) එපමණ ප්‍රමාණයකින් යුක්ත යැයි ගණන් ගනු ලැබේ.

ဧဝံ ဗဟလတ္တေနေဝ မဟန္တာယ, ဝိတ္ထာရတော ပန ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠပ္ပမာဏာယ. အနိစ္စတာတိ ဟုတွာ အဘာဝတာ. ခယဓမ္မတာတိ ခယံ ဂမနသဘာဝတာ[Pg.128]. ဝယဓမ္မတာတိ ဝယံ ဂမနသဘာဝတာ. ဝိပရိဏာမဓမ္မတာတိ ပကတိဝိဇဟနသဘာဝတာ, ဣတိ သဗ္ဗေဟိပိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ အနိစ္စလက္ခဏမေဝ ဝုတ္တံ. ယံ ပန အနိစ္စံ, တံ ဒုက္ခံ. ယံ ဒုက္ခံ, တံ အနတ္တာတိ တီဏိပိ လက္ခဏာနိ အာဂတာနေဝ ဟောန္တိ. မတ္တဋ္ဌကဿာတိ ပရိတ္တဋ္ဌိတိကဿ, တတ္ထ ဒွီဟာကာရေဟိ ဣမဿ ကာယဿ ပရိတ္တဋ္ဌိတိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ ဌိတိပရိတ္တတာယ စ သရသပရိတ္တတာယ စ. အယဉှိ အတီတေ စိတ္တက္ခဏေ ဇီဝိတ္ထ, န ဇီဝတိ, န ဇီဝိဿတိ. အနာဂတေ စိတ္တက္ခဏေ ဇီဝိဿတိ, န ဇီဝတိ, န ဇီဝိတ္ထ. ပစ္စုပ္ပန္နေ စိတ္တက္ခဏေ ဇီဝတိ, န ဇီဝိတ္ထ, န ဇီဝိဿတီတိ ဝုစ္စတိ.

මෙසේ ඝනකමින් මෙන්ම විශාලත්වයෙන් ද, විස්තර වශයෙන් ගත් කල කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල ප්‍රමාණ වූ පඨවී ධාතුව (පවා අනිත්‍ය වේ). 'අනිච්චතා' යනු ඇති වී නැති වී යන ස්වභාවයයි. 'ඛයධම්මතා' යනු ක්ෂය වී යන ස්වභාවයයි. 'වයධම්මතා' යනු විනාශ වී යන ස්වභාවයයි. 'විපරිණාමධම්මතා' යනු ප්‍රකෘති ස්වභාවය අත්හැර වෙනස් වන ස්වභාවයයි. මේ සියලු පදයන්ගෙන් අනිත්‍ය ලක්ෂණයම පවසන ලදී. යමක් අනිත්‍ය ද එය දුක් වේ, යමක් දුක් ද එය අනාත්ම වේ යන ලක්ෂණ තුනම මෙහි ඇතුළත් වේ. 'මත්තට්ඨකස්ස' යනු ස්වල්ප වේලාවක් පවතින බවයි. එහිදී මේ කයෙහි පැවැත්මේ අල්ප බව ආකාර දෙකකින් දත යුතුය: චිත්තක්ෂණයක් පාසා සිදුවන පැවැත්මේ අල්ප බව (ස්ථිති පරිත්තතා) සහ ආයු කාලයෙහි අල්ප බව (පරම පරිත්තතා) වශයෙනි. මේ අත්භවය අතීත චිත්තක්ෂණයෙහි ජීවත් විය, දැන් ජීවත් නොවේ, මතු ජීවත් නොවේ. අනාගත චිත්තක්ෂණයෙහි ජීවත් වනු ඇත, දැන් ජීවත් නොවේ, අතීතයෙහි ජීවත් වූයේ නොවේ. වර්තමාන චිත්තක්ෂණයෙහි ජීවත් වේ, අතීතයෙහි ජීවත් වූයේ නොවේ, අනාගතයෙහි ජීවත් නොවේ යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘ဇီဝိတံ အတ္တဘာဝေါ စ, သုခဒုက္ခာ စ ကေဝလာ;

ဧကစိတ္တသမာယုတ္တာ, လဟု သော ဝတ္တတေ ခဏော’’တိ. –

"ජීවිතය ද, රූපකාය (අත්තභාවය) ද, හුදෙක් සැප දුක් ද යන මේ සියලු ධර්මයෝ එක් චිත්තක්ෂණයකට පමණක් සම්බන්ධ වී පවතිති. ඒ චිත්තක්ෂණය ඉතා ඉක්මනින් පහව යයි."

ဣဒံ ဧတဿေဝ ပရိတ္တဋ္ဌိတိဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဌိတိပရိတ္တတာယ ပရိတ္တဋ္ဌိတိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

මෙම වචනය එම ආත්මභාවයේම පැවැත්මෙහි අල්ප බව දැක්වීම සඳහා පවසන ලද්දකි. මෙසේ ස්ථිති පරිත්තතාව මගින් පැවැත්මේ අල්ප බව දත යුතුය.

အဿာသပဿာသူပနိဗဒ္ဓါဒိဘာဝေန ပနဿ သရသပရိတ္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သတ္တာနဉှိ အဿာသူပနိဗဒ္ဓံ ဇီဝိတံ, ပဿာသူပနိဗဒ္ဓံ ဇီဝိတံ, အဿာသပဿာသူပနိဗဒ္ဓံ ဇီဝိတံ, မဟာဘူတူပနိဗဒ္ဓံ ဇီဝိတံ, ကဗဠီကာရာဟာရူပနိဗဒ္ဓံ ဇီဝိတံ, ဝိညာဏူပနိဗဒ္ဓံ ဇီဝိတန္တိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတံ.

ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් හා බැඳී පවතින ස්වභාවය අනුව ද මෙහි ආයු කාලයේ අල්ප බව දත යුතුය. සත්ත්වයන්ගේ ජීවිතය ආශ්වාසය මත ද, ප්‍රශ්වාසය මත ද, ආශ්වාස-ප්‍රශ්වාස දෙකම මත ද, මහා භූතයන් මත ද, කබලිංකාර ආහාරය මත ද, විඥානය මත ද රඳා පවතින බව විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත.

တဏှုပါဒိန္နဿာတိ တဏှာယ အာဒိန္နဂဟိတပရာမဋ္ဌဿ အဟန္တိ ဝါ မမန္တိ ဝါ အသ္မီတိ ဝါ. အထ ခွာဿ နောတေဝေတ္ထ ဟောတီတိ အထ ခေါ အဿ ဘိက္ခုနော ဧဝံ တီဏိ လက္ခဏာနိ အာရောပေတွာ ပဿန္တဿ ဧတ္ထ အဇ္ဈတ္တိကာယ ပထဝီဓာတုယာ အဟန္တိ ဝါတိအာဒိ တိဝိဓော တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟော နောတေဝ ဟောတိ, န ဟောတိယေဝါတိ အတ္ထော. ယထာ စ အာပေါဓာတုဝသေန, ဧဝံ တေဇောဓာတုဝါယောဓာတုဝသေနပိ ဗာဟိရာယ ပထဝီဓာတုယာ အန္တရဓာနံ ဟောတိ. ဣဓ ပန ဧကံယေဝ အာဂတံ. ဣတရာနိပိ အတ္ထတော ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

'තණ්හුපාදින්නස්ස' යනු තණ්හාවෙන් ග්‍රහණය කරගත්, මම, මගේ හෝ මම වෙමි යැයි වැරදි ලෙස අල්ලාගත් තැනැත්තාට ය. 'අථ ඛ්වස්ස නොතෙවෙත්ථ හෝති' යනු, ඒ මහණ තෙමේ මෙසේ ලක්ෂණ තුන මෙනෙහි කරමින් බලන කල්හි, මේ ආධ්‍යාත්මික පඨවී ධාතුව කෙරෙහි "මම" යනාදී වශයෙන් ඇති වන තෙවැදෑරුම් තණ්හා, මාන, දිට්ඨි ග්‍රහණයන් ඇති නොවන බවයි. ආපෝ ධාතුවෙන් මෙන්ම, තේජෝ ධාතුව හා වායෝ ධාතුව මගින් ද බාහිර පඨවී ධාතුව අතුරුදහන් වීම සිදු වේ. මෙහිදී එක් ආපෝ ධාතුවක් ගැන පමණක් සඳහන් වුවද, අනෙක් ධාතූන් පිළිබඳවත් අර්ථය මෙසේම දත යුතුය.

တဉ္စေ, အာဝုသောတိ ဣဓ တဿ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနိကဿ ဘိက္ခုနော သောတဒွါရေ ပရိဂ္ဂဟံ ပဋ္ဌပေန္တော ဗလံ ဒဿေတိ. အက္ကောသန္တီတိ ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသန္တိ. ပရိဘာသန္တီတိ တယာ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကတံ, ဧဝဉ္စ ဧဝဉ္စ တံ ကရိဿာမာတိ ဝါစာယ ပရိဘာသန္တိ. ရောသေန္တီတိ ဃဋ္ဋေန္တိ. ဝိဟေသေန္တီတိ ဒုက္ခာပေန္တိ, သဗ္ဗံ ဝါစာယ ဃဋ္ဋနမေဝ ဝုတ္တံ. သော ဧဝန္တိ သော ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနိကော [Pg.129] ဧဝံ သမ္ပဇာနာတိ. ဥပ္ပန္နာ ခေါ မေ အယန္တိ သမ္ပတိဝတ္တမာနုပ္ပန္နဘာဝေန စ သမုဒါစာရုပ္ပန္နဘာဝေန စ ဥပ္ပန္နာ. သောတသမ္ဖဿဇာတိ ဥပနိဿယဝသေန သောတသမ္ဖဿတော ဇာတာ သောတဒွါရဇဝနဝေဒနာ, ဖဿော အနိစ္စောတိ သောတသမ္ဖဿော ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စောတိ ပဿတိ. ဝေဒနာဒယောပိ သောတသမ္ဖဿသမ္ပယုတ္တာဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဓာတာရမ္မဏမေဝါတိ ဓာတုသင်္ခါတမေဝ အာရမ္မဏံ. ပက္ခန္ဒတီတိ ဩတရတိ. ပသီဒတီတိ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ ပသီဒတိ, ဘုမ္မဝစနမေဝ ဝါ ဧတံ. ဗျဉ္ဇနသန္ဓိဝသေန ‘‘ဓာတာရမ္မဏမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ, ဓာတာရမ္မဏေယေဝါတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. အဓိမုစ္စတီတိ ဓာတုဝသေန ဧဝန္တိ အဓိမောက္ခံ လဘတိ, န ရဇ္ဇတိ, န ဒုဿတိ. အယဉှိ သောတဒွါရမှိ အာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ မူလပရိညာအာဂန္တုကတာဝကာလိကဝသေန ပရိဂ္ဂဟံ ကရောတိ, တဿ ဝိတ္ထာရကထာ သတိပဋ္ဌာနေ သတိသမ္ပဇညပဗ္ဗေ ဝုတ္တာ. သာ ပန တတ္ထ စက္ခုဒွါရဝသေန ဝုတ္တာ, ဣဓ သောတဒွါရဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'තඤ්චෙ ආවුසො' යන්නෙන් මෙහි ධාතු කර්මස්ථානය වඩන ඒ මහණහු සෝතද්වාරයෙහි (කන් දොර) පිරිසිඳ ගැනීම ඇති කරමින් තම ශක්තිය දක්වයි. 'අක්කොසන්ති' යනු දස අක්කෝස වස්තුවලින් බැන වැදීමයි. 'පරිභාසන්ති' යනු "නුඹ මේ මේ දේ කළා, නුඹට මෙසේ කරන්නෙමු" යැයි වාචසිකව තර්ජනය කිරීමයි. 'රොසෙන්ති' යනු හිරිහැර කිරීමයි. 'විහෙසෙන්ති' යනු දුකට පත් කිරීමයි. මේ සියල්ලෙන්ම අදහස් කරන්නේ වචනයෙන් සිදු කරන ගැටීමයි. 'සො එවං' යනු ධාතු කර්මස්ථානය වඩන ඒ මහණ මෙසේ මැනවින් දැනගනියි. 'උප්පන්නා ඛො මෙ අයං' යනු වර්තමානයෙහි පහළ වූ බැවින් සහ අරමුණක් ලෙස පැමිණි බැවින් මේ (වේදනාව) උපන්නී යන්නයි. 'සෝතසම්ඵස්සජා' යනු උපනිශ්‍රය වශයෙන් සෝතසම්ඵස්සය නිසා සෝතද්වාරික ජවන සිත්හි උපන් වේදනාවයි. 'ඵස්සො අනිච්චො' යනු සෝතසම්ඵස්සය ඇති වී නැති වන බැවින් අනිත්‍ය යැයි දැකීමයි. වේදනා ආදිය ද සෝතසම්ඵස්සය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවන් ලෙස දත යුතුය. 'ධාතාරම්මණමෙව' යනු ධාතුන්ගෙන් සැදුම්ලත් අරමුණම යන්නයි. 'පක්ඛන්දති' යනු අරමුණට බසී. 'පසීදති' යනු ඒ ධාතු අරමුණෙහි පහදියි. 'ධාතාරම්මණමෙව' යන්නෙහි අර්ථය 'ධාතු අරමුණෙහිම' යන්නයි. 'අධිමුච්චති' යනු මෙය ධාතුවක් පමණක්මය යන අධිමොක්ඛය (තීරණය) ලබයි; එයට ඇලුම් නොකරයි, ද්වේෂ නොකරයි. මෙම මහණ තෙමේ සෝතද්වාරයට අරමුණක් පැමිණි විට, මූලික පිරිසිඳ දැනීම සහ මෙය ආගන්තුක වූ, තාවකාලික වූ දෙයක් යන ස්වභාවයෙන් පිරිසිඳ ගැනීම සිදු කරයි. එහි විස්තරාත්මක විග්‍රහය සතිපට්ඨාන සූත්‍රයේ සතිසම්පජඤ්ඤ පබ්බයේ දක්වා ඇත. එහි චක්ඛුද්වාරය මුල් කරගෙන පැවසුව ද, මෙහි සෝතද්වාරය සම්බන්ධයෙන් එය දත යුතුය.

ဧဝံ ကတပရိဂ္ဂဟဿ ဟိ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနိကဿ ဗလဝဝိပဿကဿ သစေပိ စက္ခုဒွါရာဒီသု အာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ အယောနိသော အာဝဇ္ဇနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ပတွာ ဧကံ ဒွေ ဝါရေ အာသေဝနံ လဘိတွာ စိတ္တံ ဘဝင်္ဂမေဝ ဩတရတိ, န ရာဂါဒိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အယံ ကောဋိပ္ပတ္တော တိက္ခဝိပဿကော. အပရဿ ရာဂါဒိဝသေန ဧကံ ဝါရံ ဇဝနံ ဇဝတိ, ဇဝနပရိယောသာနေ ပန ရာဂါဒိဝသေန ဧဝံ မေ ဇဝနံ ဇဝိတန္တိ အာဝဇ္ဇတော အာရမ္မဏံ ပရိဂ္ဂဟိတမေဝ ဟောတိ, ပုန ဝါရံ တထာ န ဇဝတိ. အပရဿ ဧကဝါရံ ဧဝံ အာဝဇ္ဇတော ပုန ဒုတိယဝါရံ ရာဂါဒိဝသေန ဇဝနံ ဇဝတိယေဝ, ဒုတိယဝါရာဝသာနေ ပန ဧဝံ မေ ဇဝနံ ဇဝိတန္တိ အာဝဇ္ဇတော အာရမ္မဏံ ပရိဂ္ဂဟိတမေဝ ဟောတိ, တတိယဝါရေ တထာ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧတ္ထ ပန ပဌမော အတိတိက္ခော, တတိယော အတိမန္ဒော, ဒုတိယဿ ပန ဝသေန ဣမသ္မိံ သုတ္တေ, လဋုကိကောပမေ, ဣန္ဒြိယဘာဝနေ စ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙසේ ධාතු කර්මස්ථානය වඩන්නා වූ, මැනවින් අරමුණු පිරිසිඳ දන්නා වූ, බලවත් විදර්ශනාඥානයෙන් යුක්ත වූ යෝගී පුද්ගලයාට චක්ඛු ද්වාරාදියෙහි අරමුණක් හමුවට පැමිණි කල්හි ඉදින් අයෝනිසෝ මනසිකාරයක් උපදින්නේ නම්, එය වොට්ඨබ්බන අවස්ථාවට පැමිණ එක් වරක් හෝ දෙවරක් ආසේවන ප්‍රත්‍යය ලබා සිත භවංගයටම බැසගනියි. රාගාදී වශයෙන් කෙලෙස් උපදින්නේ නැත. මොහු අග්‍රප්‍රාප්ත වූ තියුණු විදර්ශනා ඇති යෝගී පුද්ගලයායි. තවත් කෙනෙකුට රාගාදී වශයෙන් එක් වරක් ජවන් උපදී. ජවන් කෙළවර 'මට රාගාදී වශයෙන් ජවන් පහළ විය' කියා මෙනෙහි කරන කල්හි අරමුණ පිරිසිඳ දන්නා ලද්දක්ම වෙයි. නැවත වරක් පෙර පරිදි රාගී ස්වභාවයෙන් ජවන් උපදින්නේ නැත. තවත් කෙනෙකුට එක් වරක් මෙසේ මෙනෙහි කරන කල්හිත් නැවත දෙවන වරටත් රාගාදී වශයෙන් ජවන් උපදියි. එසේ වුවත් දෙවන ජවන් වාරය අවසානයේ 'මට ජවන් පහළ විය' කියා මෙනෙහි කරන කල්හි අරමුණ පිරිසිඳ දන්නා ලද්දක්ම වෙයි. තෙවන වරට පෙර පරිදි ජවන් උපදින්නේ නැත. මෙහි පළමු වැන්නා ඉතා තියුණු නැණ ඇත්තෙකි. තෙවැන්නා ඉතා මන්දගාමී නැණ ඇත්තෙකි. දෙවැන්නා සම්බන්ධයෙන් මෙම ලටුකිකෝපම සූත්‍රයෙහි ඉන්ද්‍රිය භාවනාව පිළිබඳ මේ අර්ථය දත යුතුය.

ဧဝံ သောတဒွါရေ ပရိဂ္ဂဟိတဝသေန ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနိကဿ ဗလံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ကာယဒွါရေ ဒီပေန္တော တဉ္စေ, အာဝုသောတိအာဒိမာဟ. အနိဋ္ဌာရမ္မဏဉှိ ပတွာ ဒွီသု ဝါရေသု ကိလမတိ သောတဒွါရေ စ ကာယဒွါရေ စ. တသ္မာ ယထာ နာမ ခေတ္တဿာမီ ပုရိသော ကုဒါလံ ဂဟေတွာ ခေတ္တံ [Pg.130] အနုသဉ္စရန္တော ယတ္ထ ဝါ တတ္ထ ဝါ မတ္တိကပိဏ္ဍံ အဒတွာ ဒုဗ္ဗလဋ္ဌာနေသုယေဝ ကုဒါလေန ဘူမိံ ဘိန္ဒိတွာ သတိဏမတ္တိကပိဏ္ဍံ ဒေတိ. ဧဝမေဝ မဟာထေရော အနာဂတေ သိက္ခာကာမာ ပဓာနကမ္မိကာ ကုလပုတ္တာ ဣမေသု ဒွါရေသု သံဝရံ ပဋ္ဌပေတွာ ခိပ္ပမေဝ ဇာတိဇရာမရဏဿ အန္တံ ကရိဿန္တီတိ ဣမေသုယေဝ ဒွီသု ဒွါရေသု ဂါဠှံ ကတွာ သံဝရံ ဒေသေန္တော ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

මෙලෙස සෝත ද්වාරයෙහි අරමුණු පිරිසිඳ ගැනීම් වශයෙන් ධාතු කර්මස්ථානය වඩන යෝගාවචරයාගේ බලය පෙන්වා දී, දැන් කාය ද්වාරයෙහි ධාතු කර්මස්ථානය වඩන්නාගේ බලය පෙන්වා දීම පිණිස 'තඤ්චේ ආවුසෝ' යනාදිය වදාළ සේක. අනිෂ්ඨ අරමුණක් හමු වූ කල්හි සෝත ද්වාරයෙහි හා කාය ද්වාරයෙහි යන ද්වාර දෙකෙහිදීම පීඩාවට පත් වෙයි. එබැවින්, කුඹුරු හිමියෙක් උදැල්ලක් ගෙන කුඹුරේ සැරිසරන විට ඕනෑම තැනක පස් පිඩක් නොදමා, දුර්වල තැන්වලම උදැල්ලෙන් පොළොව කොටා තණකොළ සහිත පස් පිඩක් දමන්නාක් මෙනි. එලෙසම මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ අනාගතයෙහි ශික්ෂාකාමී වූ, වීර්යවන්ත වූ කුලපුත්‍රයන් මෙම ද්වාරයන්හි සංවරය ඇති කරගෙන වහාම ජාති ජරා මරණ කෙළවර කරත්වා යන අදහසින්, මෙම ද්වාර දෙකෙහිම තදින් සංවරය ඇති කරනු පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

တတ္ထ သမုဒါစရန္တီတိ ဥပက္ကမန္တိ. ပါဏိသမ္ဖဿေနာတိ ပါဏိပ္ပဟာရေန, ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော. တထာဘူတောတိ တထာသဘာဝေါ. ယထာဘူတသ္မိန္တိ ယထာသဘာဝေ. ကမန္တီတိ ပဝတ္တန္တိ. ဧဝံ ဗုဒ္ဓံ အနုဿရတောတိအာဒီသု ဣတိပိ သော ဘဂဝါတိအာဒိနာ နယေန အနုဿရန္တောပိ ဗုဒ္ဓံ အနုဿရတိ, ဝုတ္တံ ခေါ ပနေတံ ဘဂဝတာတိ အနုဿရန္တောပိ အနုဿရတိယေဝ. သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မောတိအာဒိနာ နယေန အနုဿရန္တောပိ ဓမ္မံ အနုဿရတိ, ကကစူပမောဝါဒံ အနုဿရန္တောပိ အနုဿရတိယေဝ. သုပ္ပဋိပန္နောတိအာဒိနာ နယေန အနုဿရန္တောပိ သံဃံ အနုဿရတိ, ကကစောကန္တနံ အဓိဝါသယမာနဿ ဘိက္ခုနော ဂုဏံ အနုဿရမာနောပိ အနုဿရတိယေဝ.

එහි 'සමුදාචරන්ති' යනු උත්සාහ කරති යන්නයි. 'පාණිසම්ඵස්සේන' යනු අතින් පහර දීමෙනි; සෙසු පහර දීම්වලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'තථාභූතෝ' යනු එම ස්වභාවයම ඇති බවයි. 'යථාභූතස්මිං' යනු නියම ස්වභාවයෙහි යන්නයි. 'කමන්ති' යනු පවතිති යන්නයි. 'එවං බුද්ධං අනුස්සරතෝ' යනාදී පාඨයන්හි 'ඉතිපි සෝ භගවා' යන ක්‍රමයෙන් බුදුගුණ සිහි කරන තැනැත්තා ද බුදුගුණ සිහි කරයි; 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී' කියා සිහි කරන්නා ද බුදුගුණම සිහි කරන්නෙකි. 'ස්වාක්ඛාතෝ භගවතා ධම්මෝ' යන ක්‍රමයෙන් සිහි කරන්නා ද දහම් ගුණ සිහි කරයි; කකචූපම ඕවාදය සිහි කරන්නා ද ධර්මයම සිහි කරන්නෙකි. 'සුප්පටිපන්නෝ' යන ක්‍රමයෙන් සිහි කරන්නා ද සඟ ගුණ සිහි කරයි; කියතකින් කපන විට ඉවසන භික්ෂුවකගේ ඉවසීමේ ගුණය සිහි කරන්නා ද සංඝ ගුණයම සිහි කරන්නෙකි.

ဥပေက္ခာ ကုသလနိဿိတာ န သဏ္ဌာတီတိ ဣဓ ဝိပဿနုပေက္ခာ အဓိပ္ပေတာ. ဥပေက္ခာ ကုသလနိဿိတာ သဏ္ဌာတီတိ ဣဓ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ, သာ ပနေသာ ကိဉ္စာပိ ခီဏာသဝဿ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု အာရမ္မဏေသု အရဇ္ဇနာဒိဝသေန ပဝတ္တတိ, အယံ ပန ဘိက္ခု ဝီရိယဗလေန ဘာဝနာသိဒ္ဓိယာ အတ္တနော ဝိပဿနံ ခီဏာသဝဿ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဌာနေ ဌပေတီတိ ဝိပဿနာဝ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ နာမ ဇာတာ.

'උපේක්ඛා කුසල නිස්සිතා න සණ්ඨාති' යන මෙහිදී විදර්ශනා උපේක්ෂාව අදහස් කරන ලදී. 'උපේක්ඛා කුසල නිස්සිතා සණ්ඨාති' යන්නෙන් අදහස් කළේ සළංගුපේක්ෂාවයි. එම සළංගුපේක්ෂාව රහතන් වහන්සේට ඉෂ්ඨ අනිෂ්ඨ අරමුණුවලදී රාගාදියෙන් තොරව පවතින්නකි. එසේ වුවද, මේ (විදර්ශක) භික්ෂුව වීර්ය බලයෙන් හා භාවනා සිද්ධියෙන් තම විදර්ශනාඥානය රහතන් වහන්සේගේ සළංගුපේක්ෂාව පවතින ස්ථානයෙහි තබයි. ඒ නිසා ඒ විදර්ශනාවම සළංගුපේක්ෂාව නමින් හැඳින්වේ.

၃၀၃. အာပေါဓာတုနိဒ္ဒေသေ အာပေါဂတန္တိ သဗ္ဗအာပေသု ဂတံ အလ္လယူသဘာဝလက္ခဏံ. ပိတ္တံ သေမှန္တိအာဒီသု ပန ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဓိံ ဘာဝနာနယေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ. ပကုပ္ပတီတိ ဩဃဝသေန ဝဍ္ဎတိ, သမုဒ္ဒတော ဝါ ဥဒကံ ဥတ္တရတိ, အယမဿ ပါကတိကော ပကောပေါ, အာပေါသံဝဋ္ဋကာလေ ပန ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠံ ဥဒကပူရမေဝ ဟောတိ. ဩဂစ္ဆန္တီတိ ဟေဋ္ဌာ ဂစ္ဆန္တိ, ဥဒ္ဓနေ အာရောပိတဥဒကံ ဝိယ ခယံ ဝိနာသံ ပါပုဏန္တိ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

303. ආපෝ ධාතු නිර්දේශයෙහි 'ආපෝගතං' යනු සියලුම ආපෝ ධාතූන් කෙරෙහි පවත්නා තෙතමනය සහිත ස්වභාව ලක්ෂණයයි. පිත, සෙම ආදියෙහි කිව යුතු යමක් වේ නම් ඒ සියල්ල භාවනා ක්‍රමය සමග විශුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසන ලදී. 'පකුප්පති' යනු ජල පහරක් මෙන් වැඩෙයි හෝ සාගරයෙන් ජලය උතුරා යයි. මෙය ආපෝ ධාතුවේ ප්‍රකෘති කෝප වීමයි. ආපෝ සංවර්ත කල්පයකදී නම් සක්වළ කෝටි ලක්ෂයක් ජලයෙන්ම පිරී යයි. 'ඕගච්ඡන්ති' යනු අඩු වී යයි; උදුනක් මත තැබූ ජලය මෙන් ගෙවී විනාශ වී යයි. ඉතිරිය පෙර ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

၃၀၄. တေဇောဓာတုနိဒ္ဒေသေ [Pg.131] တေဇောဂတန္တိ သဗ္ဗတေဇေသု ဂတံ ဥဏှတ္တလက္ခဏံ. တေဇော ဧဝ ဝါ တေဇောဘာဝံ ဂတန္တိ တေဇောဂတံ. ပုရိမေ အာပေါဂတေပိ ပစ္ဆိမေ ဝါယောဂတေပိ ဧသေဝ နယော. ယေန စာတိ ယေန တေဇောဂတေန. တသ္မိံ ကုပ္ပိတေ အယံ ကာယော သန္တပ္ပတိ, ဧကာဟိကဇရာဒိဘာဝေန ဥသုမဇာတော ဟောတိ. ယေန စ ဇီရီယတီတိ ယေန အယံ ကာယော ဇီရတိ, ဣန္ဒြိယဝေကလ္လတ္တံ ဗလပရိက္ခယံ ဝလိပလိတာဒိဘာဝဉ္စ ပါပုဏာတိ. ယေန စ ပရိဍယှတီတိ ယေန ကုပ္ပိတေန အယံ ကာယော ဒယှတိ, သော စ ပုဂ္ဂလော ဒယှာမိ ဒယှာမီတိ ကန္ဒန္တော သတဓောတသပ္ပိဂေါသီတစန္ဒနာဒိလေပဉ္စ တာလဝဏ္ဋဝါတဉ္စ ပစ္စာသီသတိ. ယေန စ အသိတပီတခါယိတသာယိတံ သမ္မာ ပရိဏာမံ ဂစ္ဆတီတိ ယေန တံ အသိတံ ဝါ ဩဒနာဒိ, ပီတံ ဝါ ပါနကာဒိ, ခါယိတံ ဝါ ပိဋ္ဌခဇ္ဇကာဒိ, သာယိတံ ဝါ အမ္ဗပက္ကမဓုဖာဏိတာဒိ သမ္မာ ပရိပါကံ ဂစ္ဆတိ, ရသာဒိဘာဝေန ဝိဝေကံ ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပန ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဓိံ ဘာဝနာနယေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ.

304. තේජෝ ධාතු නිර්දේශයෙහි 'තේජෝගතං' යනු සියලුම තේජෝ කොටස්වල පවත්නා උෂ්ණ ලක්ෂණයයි. නැතහොත් තේජෝමය ස්වභාවයට පැමිණි බැවින් 'තේජෝගත' නම් වේ. පෙර කී ආපෝ ධාතුවේදී මෙන්ම මතු කියන වායෝ ධාතුවේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'යේන ච' යනු යම් තේජෝ ධාතුවකින් යන්නයි. එම තේජෝ ධාතුව කිපුණු කල්හි මේ ශරීරය තදින් දැවෙයි. එකාහික උණ ආදිය නිසා ශරීරය උෂ්ණත්වයෙන් පීඩා විඳියි. 'යේන ච ජීරියති' යනු යම් තේජෝ ධාතුවක් නිසා ශරීරය දිරාපත් වේ ද, ඉන්ද්‍රියයන්ගේ දුර්වලතාව, බලය පිරිහීම හා සම රැළි වැටීම ආදියට පැමිණේද යන්නයි. 'යේන ච පරිඩය්හති' යනු යම් කිපුණු තේජෝ ධාතුවක් නිසා මේ ශරීරය දැවෙයි ද, එවිට එම පුද්ගලයා 'දැවෙනවා දැවෙනවා' යැයි විලාප දෙමින් සිය වරක් පෙරා ගත් ගිතෙල්, ගෝසීත සඳුන් ආදිය ආලේප කිරීමටත් පවන් සැලීමටත් කැමති වෙයි. 'යේන ච අසිතපීත...' යනු යම් තේජෝ ධාතුවකින් කෑ දේ (බත් ආදිය), බී දේ (පැන් ආදිය), සැපූ දේ හා රස බැලූ දේ (පැසී ඇති අඹ, මී පැණි, හකුරු ආදිය) මැනවින් පැසවීමට පත් වේ ද, රස ආදිය බවට වෙන් වේ ද යන අර්ථයයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් කිව යුතු දේ භාවනා ක්‍රමය සමග විශුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසන ලදී.

ဟရိတန္တန္တိ ဟရိတမေဝ. အလ္လတိဏာဒိံ အာဂမ္မ နိဗ္ဗာယတီတိ အတ္ထော. ပန္ထန္တန္တိ မဟာမဂ္ဂမေဝ. သေလန္တန္တိ ပဗ္ဗတံ. ဥဒကန္တန္တိ ဥဒကံ. ရမဏီယံ ဝါ ဘူမိဘာဂန္တိ တိဏဂုမ္ဗာဒိရဟိတံ, ဝိဝိတ္တံ အဗ္ဘောကာသံ ဘူမိဘာဂံ. အနာဟာရာတိ နိရာဟာရာ နိရုပါဒါနာ, အယမ္ပိ ပကတိယာဝ တေဇောဝိကာရော ဝုတ္တော, တေဇောသံဝဋ္ဋကာလေ ပန ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠံ ဈာပေတွာ ဆာရိကာမတ္တမ္ပိ န တိဋ္ဌတိ. နှာရုဒဒ္ဒုလေနာတိ စမ္မနိလ္လေခနေန. အဂ္ဂိံ ဂဝေသန္တီတိ ဧဝရူပံ သုခုမံ ဥပါဒါနံ ဂဟေတွာ အဂ္ဂိံ ပရိယေသန္တိ, ယံ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဥသုမံ လဘိတွာ ပဇ္ဇလတိ, သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'හරිතන්තං' යනු නිල් පැහැති වූ අමු තණකොළ ආදිය ඇති තැනට පැමිණ ගින්න නිවී යයි යන අර්ථයයි. 'පන්ථන්තං' යනු මහා මාර්ගයට පැමිණි විටයි. 'සේලන්තං' යනු පර්වතයට පැමිණි විටයි. 'උදකන්තං' යනු ජලයට පැමිණි විටයි. 'රමණීයං වා භූමිභාගං' යනු තණ පඳුරු ආදියෙන් තොර වූ විවේකී එළිමහන් භූමියකට පැමිණි විටයි. 'අනාහාරා' යනු දැව නොමැතිව යන්නයි. මෙය ද ප්‍රකෘති තේජෝ විකාරයකි. තේජෝ සංවර්ත කල්පයකදී නම් සක්වළ කෝටි ලක්ෂයක් දවා අළු පමණක්වත් ඉතිරි නොකරයි. 'ණ්හාරුදද්දුලේන' යනු හම සූරා ඉවත් කරන ලද සම් කැබැල්ලකිනි. 'අග්ගිං ගවේසන්ති' යනු මෙවැනි සියුම් දැවයක් ගෙන ගින්න සොයති, එයින් ස්වල්ප වූ හෝ උෂ්ණත්වයක් ලැබූ විට ගින්න ඇවිළෙයි. ඉතිරිය මෙහිදී ද පෙර ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

၃၀၅. ဝါယောဓာတုနိဒ္ဒေသေ ဥဒ္ဓင်္ဂမာ ဝါတာတိ ဥဂ္ဂါရဟိက္ကာရာဒိပဝတ္တကာ ဥဒ္ဓံ အာရောဟနဝါတာ. အဓောဂမာ ဝါတာတိ ဥစ္စာရပဿာဝါဒိနီဟရဏကာ အဓော ဩရောဟနဝါတာ. ကုစ္ဆိသယာ ဝါတာတိ အန္တာနံ ဗဟိဝါတာ. ကောဋ္ဌာသယာ ဝါတာတိ အန္တာနံ အန္တောဝါတာ. အင်္ဂမင်္ဂါနုသာရိနောတိ ဓမနီဇာလာနုသာရေန သကလသရီရေ အင်္ဂမင်္ဂါနိ အနုသဋာ သမိဉ္ဇနပသာရဏာဒိနိဗ္ဗတ္တကဝါတာ. အဿာသောတိ အန္တောပဝိသနနာသိကဝါတော[Pg.132]. ပဿာသောတိ ဗဟိနိက္ခမနနာသိကဝါတော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပန ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဓိံ ဘာဝနာနယေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ.

305. වායෝ ධාතු නිර්දේශයෙහි: 'උද්ධංගමා වාතා' (උඩට යන වාතය) යනු බේගල් දැමීම, ඉක්කාව ආදිය පවත්වන්නා වූ, ඉහළට නඟින වාතයයි. 'අධෝගමා වාතා' (යටට යන වාතය) යනු මළ මුත්‍ර ආදිය බැහැර කරන්නා වූ, පහළට බසින වාතයයි. 'කුච්ඡිසයා වාතා' (කුසෙහි රැඳි වාතය) යනු අන්ත්‍රවලින් (බඩවැල්වලින්) පිටත පවත්නා වාතයයි. 'කොට්ඨාසයා වාතා' (කොෂ්ඨාශ්‍රිත වාතය) යනු අන්ත්‍ර ඇතුළත පවත්නා වාතයයි. 'අංගමංගානුසාරිනෝ වාතා' (අඟපසඟ අනුව දුවන වාතය) යනු නහර ජාලය ඔස්සේ මුළු ශරීරය පුරා පැතිරී ඇති, අතපය හැකිළීම, දිග හැරීම ආදිය සිදු කරන වාතයයි. 'අස්සාසෝ' යනු නාසය තුළට ඇතුළු වන වාතයයි. 'පස්සාසෝ' යනු නාසයෙන් පිටතට යන වාතයයි. මෙය මෙහි සංක්ෂිප්ත විස්තරයයි. විස්තර වශයෙන් කිව යුතු යමක් වේ ද, ඒ සියල්ල භාවනා ක්‍රමය ද සමඟ විසුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසා ඇත.

ဂါမမ္ပိ ဝဟတီတိ သကလဂါမမ္ပိ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ကုရုမာနာ အာဒါယ ဂစ္ဆတိ, နိဂမာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣဓ ဝါယောသံဝဋ္ဋကာလေ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠဝိဒ္ဓံသနဝသေန ဝါယောဓာတုဝိကာရော ဒဿိတော. ဝိဓူပနေနာတိ အဂ္ဂိဗီဇနကေန. ဩဿဝနေတိ ဆဒနဂ္ဂေ, တေန ဟိ ဥဒကံ သဝတိ, တသ္မာ တံ ‘‘ဩဿဝန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

'ගම ද ගසාගෙන යයි' යනු මුළු ගම ම කුඩු පට්ටම් කරමින් ගෙන යයි යන්නයි, නියම්ගම් ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමය ම වේ. මෙහි වායෝසංවර්ත කල්පයෙහි දී කෝටි ලක්ෂයක් සක්වළ විනාශ කිරීමේ බලය මඟින් වායෝ ධාතුවේ විකෘති බව දක්වන ලදී. 'විධූපනේන' යනු ගිනි අවුළුවන පවන් පත (මීවදය) මඟිනි. 'ඕසවනේ' යනු වහල කෙළවරෙහි ය, මක්නිසා ද යත් ඒ මඟින් ජලය ගලා යන බැවිනි. එබැවින් එයට 'ඕසවන' යයි කියනු ලැබේ. ඉතිරි කොටස මෙහි දී ද පෙර ක්‍රමයෙන් ම යොදාගත යුතු ය.

၃၀၆. သေယျထာပိ, အာဝုသောတိ ဣဓ ကိံ ဒဿေတိ? ဟေဋ္ဌာ ကထိတာနံ မဟာဘူတာနံ နိဿတ္တဘာဝံ. ကဋ္ဌန္တိ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရံ. ဝလ္လိန္တိ အာဗန္ဓနဝလ္လိံ. တိဏန္တိ ဆဒနတိဏံ. မတ္တိကန္တိ အနုလေပမတ္တိကံ. အာကာသော ပရိဝါရိတောတိ ဧတာနိ ကဋ္ဌာဒီနိ အန္တော စ ဗဟိ စ ပရိဝါရေတွာ အာကာသော ဌိတောတိ အတ္ထော. အဂါရံတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတီတိ အဂါရန္တိ ပဏ္ဏတ္တိမတ္တံ ဟောတိ. ကဋ္ဌာဒီသု ပန ဝိသုံ ဝိသုံ ရာသိကတေသု ကဋ္ဌရာသိဝလ္လိရာသီတွေဝ ဝုစ္စတိ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧဝမေဝ အဋ္ဌိအာဒီနိ အန္တော စ ဗဟိ စ ပရိဝါရေတွာ ဌိတော အာကာသော, တာနေဝ အဋ္ဌိအာဒီနိ ပဋိစ္စ ရူပံတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ, သရီရန္တိ ဝေါဟာရံ ဂစ္ဆတိ. ယထာ ကဋ္ဌာဒီနိ ပဋိစ္စ ဂေဟန္တိ သင်္ခံ ဂတံ အဂါရံ ခတ္တိယဂေဟံ ဗြာဟ္မဏဂေဟန္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝမိဒမ္ပိ ခတ္တိယသရီရံ ဗြာဟ္မဏသရီရန္တိ ဝုစ္စတိ, န ဟေတ္ထ ကောစိ သတ္တော ဝါ ဇီဝေါ ဝါ ဝိဇ္ဇတိ.

306. 'ආයුෂ්මතුනි, යම් සේ ද' යන්නෙන් මෙහි කුමක් දක්වයි ද? මීට පෙර පවසන ලද මහා භූතයන්ගේ නිස්සත්ව (සත්වයෙකු නොවන) භාවයයි. 'කට්ඨං' යනු දැව දඬු ය. 'වල්ලිං' යනු බැඳීමට ගන්නා වැල් ය. 'තිණං' යනු සෙවිලි කරන තණකොළ ය. 'මට්ටිකං' යනු ආලේප කරන මැටි ය. 'ආකාසෝ පරිවාරිතෝ' යනු මෙම දැව දඬු ආදිය ඇතුළතින් හා පිටතින් වට කොට ආකාශය (හිස් අවකාශය) පිහිටා ඇත යන්න අර්ථයයි. 'ගෙයක් යන සංඛ්‍යාවට පැමිණේ' යනු 'ගෙය' යන ප්‍රඥප්තිය පමණක් වේ යන්නයි. දැව දඬු ආදිය වෙන් වෙන් ව ගොඩ ගැසූ විට 'දැව ගොඩ', 'වැල් ගොඩ' යනුවෙන් ම කියනු ලැබේ. එලෙසම ඇට ආදිය ඇතුළතින් හා පිටතින් වට කොට ආකාශය පිහිටා තිබේ, එම ඇට ආදිය ඇසුරු කොට 'රූපය' යන සංඛ්‍යාවට (නමට) පැමිණේ, 'ශරීරය' යන ව්‍යවහාරයට පැමිණේ. යම් සේ දැව දඬු ආදිය ඇසුරු කොට 'ගෙය' යන නමට පැමිණි නිවස, 'රජුගේ ගෙය', 'බමුණාගේ ගෙය' යයි කියනු ලැබේ ද, එසේම මෙය ද 'රජුගේ ශරීරය', 'බමුණාගේ ශරීරය' යයි කියනු ලැබේ. මෙහි කිසිදු සත්වයෙකු හෝ පුද්ගලයෙකු (ජීවයෙකු) විද්‍යමාන නොවේ.

အဇ္ဈတ္တိကဉ္စေဝ, အာဝုသော, စက္ခူတိ ဣဒံ ကသ္မာ အာရဒ္ဓံ? ဟေဋ္ဌာ ဥပါဒါရူပံ စတ္တာရော စ အရူပိနော ခန္ဓာ တီဏိ စ အရိယသစ္စာနိ န ကထိတာနိ, ဣဒါနိ တာနိ ကထေတုံ အယံ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါတိ. တတ္ထ စက္ခုံ အပရိဘိန္နန္တိ စက္ခုပသာဒေ နိရုဒ္ဓေပိ ဥပဟတေပိ ပိတ္တသေမှလောဟိတေဟိ ပလိဗုဒ္ဓေပိ စက္ခု စက္ခုဝိညာဏဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ န သက္ကောတိ, ပရိဘိန္နမေဝ ဟောတိ, စက္ခုဝိညာဏဿ ပန ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထံ အပရိဘိန္နံ နာမ. ဗာဟိရာ စ ရူပါတိ ဗာဟိရာ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပါ. တဇ္ဇော သမန္နာဟာရောတိ တံ စက္ခုဉ္စ ရူပေ စ ပဋိစ္စ ဘဝင်္ဂံ အာဝဋ္ဋေတွာ ဥပ္ပဇ္ဇနမနသိကာရော, ဘဝင်္ဂါဝဋ္ဋနသမတ္ထံ စက္ခုဒွါရေ [Pg.133] ကိရိယမနောဓာတုစိတ္တန္တိ အတ္ထော. တံ ရူပါနံ အနာပါထဂတတ္တာပိ အညာဝိဟိတဿပိ န ဟောတိ, တဇ္ဇဿာတိ တဒနုရူပဿ. ဝိညာဏဘာဂဿာတိ ဝိညာဏကောဋ္ဌာသဿ.

'ආයුෂ්මතුනි, ආධ්‍යාත්මික වූ ම ඇස' යන මෙය කුමක් නිසා ආරම්භ කරන ලද්දේ ද? මීට පෙර උපාදාය රූප ද, අරූපී ස්කන්ධ සතර ද, ආර්ය සත්‍ය තුන ද දේශනා නොකරන ලදී, දැන් ඒවා දේශනා කරනු පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'නොබිඳුණු ඇස' යනු චක්ඛු ප්‍රසාදය නිරුද්ධ වූ කල්හි හෝ විනාශ වූ කල්හි හෝ පිත, සෙම, ලේ යන මෙයින් පීඩා වූ කල්හි හෝ චක්ඛු විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍ය වීමට ඇසට නොහැකි ය, එය බිඳුණක් ම වේ. චක්ඛු විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍ය වීමට සමත් වූ ප්‍රසාදය 'නොබිඳුණු ඇස' නම් වේ. 'බාහිර රූප' යනු බාහිර වූ චතුසමුට්ඨානික රූපයි. 'තජ්ජෝ සමන්නාහාරෝ' යනු එම ඇස ද රූප ද ඇසුරු කොට භවංගය පෙරළා උපදින්නා වූ මනසිකාරයයි, භවංගය පෙරළීමට සමත් වූ චක්ඛු ද්වාරයෙහි ඇති කිරිය මනෝ ධාතු සිත යන්න අර්ථයයි. එය රූපයන් හමුවට නොපැමිණීමෙන් හෝ වෙනත් අරමුණක යෙදී සිටින්නාට හෝ ඇති නොවේ. 'තජ්ජස්ස' යනු ඊට අනුරූප වූ යන්නයි. 'විඤ්ඤාණභාගස්ස' යනු විඤ්ඤාණ කොටසට අයත් යන්නයි.

ယံ တထာဘူတဿာတိအာဒီသု ဒွါရဝသေန စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဒဿေတိ. တတ္ထ တထာဘူတဿာတိ စက္ခုဝိညာဏေန သဟဘူတဿ, စက္ခုဝိညာဏသမင်္ဂိနောတိ အတ္ထော. ရူပန္တိ စက္ခုဝိညာဏဿ န ရူပဇနကတ္တာ စက္ခုဝိညာဏက္ခဏေ တိသမုဋ္ဌာနရူပံ, တဒနန္တရစိတ္တက္ခဏေ စတုသမုဋ္ဌာနမ္ပိ လဗ္ဘတိ. သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီတိ ဂဏနံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနာဒယော စက္ခုဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာဝ. ဝိညာဏမ္ပိ စက္ခုဝိညာဏမေဝ. ဧတ္ထ စ သင်္ခါရာတိ စေတနာဝ ဝုတ္တာ. သင်္ဂဟောတိ ဧကတော သင်္ဂဟော. သန္နိပါတောတိ သမာဂမော. သမဝါယောတိ ရာသိ. ယော ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ ပဿတီတိ ယော ပစ္စယေ ပဿတိ. သော ဓမ္မံ ပဿတီတိ သော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နဓမ္မေ ပဿတိ, ဆန္ဒောတိအာဒိ သဗ္ဗံ တဏှာဝေဝစနမေဝ, တဏှာ ဟိ ဆန္ဒကရဏဝသေန ဆန္ဒော. အာလယကရဏဝသေန အာလယော. အနုနယကရဏဝသေန အနုနယော. အဇ္ဈောဂါဟိတွာ ဂိလိတွာ ဂဟနဝသေန အဇ္ဈောသာနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနန္တိ နိဗ္ဗာနဿေဝ ဝေဝစနံ, ဣတိ တီဏိ သစ္စာနိ ပါဠိယံ အာဂတာနေဝ မဂ္ဂသစ္စံ အာဟရိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ, ယာ ဣမေသု တီသု ဌာနေသု ဒိဋ္ဌိ သင်္ကပ္ပော ဝါစာ ကမ္မန္တော အာဇီဝေါ ဝါယာမော သတိ သမာဓိ ဘာဝနာပဋိဝေဓော, အယံ မဂ္ဂေါတိ. ဗဟုကတံ ဟောတီတိ ဧတ္တာဝတာပိ ဗဟုံ ဘဂဝတော သာသနံ ကတံ ဟောတိ, အဇ္ဈတ္တိကဉ္စေဝ, အာဝုသော, သောတန္တိအာဒိဝါရေသုပိ ဧသေဝ နယော.

'යම් තථාභූත වූ' යනාදි පාඨයන්හි ද්වාර වශයෙන් සත්‍ය සතර දක්වයි. එහි 'තථාභූතස්ස' යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණය සමඟ වූ, චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් සමන්විත වූ පුද්ගලයාට යන්න අර්ථයයි. 'රූපං' යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණය රූප ජනනය නොකරන බැවින් චක්ඛු විඤ්ඤාණ ක්ෂණයෙහි ත්‍රිසමුට්ඨානික රූප ද, ඉන් අනතුරුව චිත්ත ක්ෂණයෙහි (සම්පටිච්ඡන ආදියේ) චතුසමුට්ඨානික රූප ද ලැබෙයි. 'සංග්‍රහයට පැමිණේ' යනු ගණනයට පැමිණෙයි යන්නයි. වේදනා ආදිය චක්ඛු විඤ්ඤාණය සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වේ. විඤ්ඤාණය ද චක්ඛු විඤ්ඤාණය ම ය. මෙහි 'සංස්කාර' යනු චේතනාව ම පවසන ලදී. 'සංග්‍රහය' යනු එකට එක් කොට ගණන් කිරීමයි. 'සන්නිපාතය' යනු මුණගැසීමයි. 'සමවාය' යනු රාශියයි. 'යමෙක් පටිච්ච සමුප්පාදය දකී ද' යනු යමෙක් ප්‍රත්‍යයන් දකී ද යන්නයි. 'ඔහු ධර්මය දකී' යනු ඔහු පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන් දකී යන්නයි. 'ඡන්ද' යනාදි සියල්ල තණ්හාවට ම පර්යාය වචන වේ. තණ්හාව කැමැත්ත ඇති කරන බැවින් 'ඡන්ද' නම් වේ. ඇල්ම ඇති කරන බැවින් 'ආලය' නම් වේ. අනුනය කරන බැවින් 'අනුනය' නම් වේ. බැසගෙන ගිලගෙන ග්‍රහණය කරන බැවින් 'අජ්ඣෝසාන' යයි කියනු ලැබේ. 'ඡන්දරාග විනය, ඡන්දරාග ප්‍රහාණය' යනු නිවනට ම පර්යාය වචනයකි. මෙසේ සත්‍ය තුනක් පාළියෙහි එන අතර මාර්ග සත්‍යය අර්ථ වශයෙන් ගෙන තේරුම් ගත යුතු ය. මෙම අවස්ථා තුනෙහි යම් සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකප්ප, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව, සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි යන ධර්මයන්ගේ වැඩීමක් හා අවබෝධයක් වේ ද, මෙය මාර්ගය යි. 'බහුකතං හෝති' යනු මේ තාක් දුරට ද චක්ඛු ද්වාරයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය බොහෝ සෙයින් අනුගමනය කරන ලද්දේ වෙයි. 'ආයුෂ්මතුනි, ආධ්‍යාත්මික වූ ම කන' යනාදි වාරයන්හි දී ද මේ ක්‍රමය ම වේ.

မနောဒွါရေ ပန အဇ္ဈတ္တိကော မနော နာမ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ. တံ နိရုဒ္ဓမ္ပိ အာဝဇ္ဇနစိတ္တဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ အသမတ္ထံ မန္ဒထာမဂတမေဝ ပဝတ္တမာနမ္ပိ ပရိဘိန္နံ နာမ ဟောတိ. အာဝဇ္ဇနဿ ပန ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထံ အပရိဘိန္နံ နာမ. ဗာဟိရာ စ ဓမ္မာတိ ဓမ္မာရမ္မဏံ. နေဝ တာဝ တဇ္ဇဿာတိ ဣဒံ ဘဝင်္ဂသမယေနေဝ ကထိတံ. ဒုတိယဝါရော ပဂုဏဇ္ဈာနပစ္စဝေက္ခဏေန ဝါ, ပဂုဏကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရေန ဝါ, ပဂုဏဗုဒ္ဓဝစနသဇ္ဈာယကရဏာဒိနာ ဝါ, အညဝိဟိတကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တော. ဣမသ္မိံ ဝါရေ ရူပန္တိ စတုသမုဋ္ဌာနမ္ပိ လဗ္ဘတိ. မနောဝိညာဏဉှိ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေတိ, ဝေဒနာဒယော မနောဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာ, ဝိညာဏံ မနောဝိညာဏမေဝ. သင်္ခါရာ ပနေတ္ထ ဖဿစေတနာဝသေနေဝ [Pg.134] ဂဟိတာ. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣတိ မဟာထေရော ဟေဋ္ဌာ ဧကဒေသမေဝ သမ္မသန္တော အာဂန္တွာ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဌတွာ ဟေဋ္ဌာ ပရိဟီနဒေသနံ သဗ္ဗံ တံတံဒွါရဝသေန ဘာဇေတွာ ဒဿေန္တော ယထာနုသန္ဓိနာဝ သုတ္တန္တံ နိဋ္ဌပေသီတိ.

මනෝ ද්වාරයෙහි දී ආධ්‍යාත්මික 'මනස' නම් භවංග සිතයි. එය නිරුද්ධ වුව ද ආවර්ජනා සිතට ප්‍රත්‍ය වීමට අසමත් වූ, මන්දෝත්සාහීව පවත්නා විට 'බිඳුණු' නම් වේ. ආවර්ජනයට ප්‍රත්‍ය වීමට සමත් භවංග සිත 'නොබිඳුණු' නම් වේ. 'බාහිර ධර්ම' යනු ධර්මාරම්මණයන් ය. 'එතෙක් එම (විඤ්ඤාණය)' යන්න භවංග කාලයෙහි දී ම පවසන ලද්දකි. දෙවන වාරය ප්‍රගුණ කළ ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් හෝ, ප්‍රගුණ කළ කමටහන් මනසිකාර කිරීමෙන් හෝ, ප්‍රගුණ කළ බුද්ධ වචනය සජ්ඣායනා කිරීමෙන් හෝ වෙනත් අරමුණක යෙදී සිටීම අරමුණු කොට පවසන ලදී. මෙම වාරයෙහි 'රූප' යනු චතුසමුට්ඨානික රූප ද ලැබෙයි. මනෝ විඤ්ඤාණය රූප සමුට්ඨාපනය කරයි, වේදනා ආදිය මනෝ විඤ්ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත වේ, විඤ්ඤාණය යනු මනෝ විඤ්ඤාණය ම ය. මෙහි සංස්කාරයන් ඵස්ස හා චේතනා වශයෙන් ම ගන්නා ලදී. ඉතිරි කොටස පවසන ලද ක්‍රමයෙන් ම දත යුතු ය. මෙසේ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ (සාරිපුත්ත හිමි) පෙර කොටසෙහි එක් දේශයක් පමණක් විමසා මෙතැනට පැමිණ, එහි දී අසම්පූර්ණ වූ දේශනාව ද්වාර වශයෙන් බෙදා දක්වමින් අනුසන්ධි ගළපා මහා හත්ථිපදෝපම සූත්‍රය නිමා කළ සේක.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකායෙහි අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහා හත්ථිපදෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. မဟာသာရောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. මහා සාරෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၀၇. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာသာရောပမသုတ္တံ. တတ္ထ အစိရပက္ကန္တေတိ သံဃံ ဘိန္ဒိတွာ ရုဟိရုပ္ပာဒကမ္မံ ကတွာ နစိရပက္ကန္တေ သလိင်္ဂေနေဝ ပါဋိယေက္ကေ ဇာတေ.

307. “ඒවං මෙ සුතං” යනාදියෙන් ආරම්භ වන සූත්‍රය මහාසාරෝපම සූත්‍රයයි. එහි “අචිරපක්කන්තෙ” යනු සංඝයා භේද කර, බුදුරදුන්ගේ සිරුරෙහි ලේ සෙලවීමේ (ලෝහිතුප්පාදක) කර්මය සිදුකර, දේවදත්ත තෙමේ නික්ම ගොස් නොබෝ කලකින්, මහණ වෙස් ගෙනම වෙන්ව ගිය කල්හිය.

ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ကုလပုတ္တောတိ ကိဉ္စာပိ အသုကကုလပုတ္တောတိ န နိယာမိတော, ဒေဝဒတ္တံယေဝ ပန သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သော ဟိ အသမ္ဘိန္နာယ မဟာသမ္မတပဝေဏိယာ ဩက္ကာကဝံသေ ဇာတတ္တာ ဇာတိကုလပုတ္တော. ဩတိဏ္ဏောတိ ယဿ ဇာတိ အန္တော အနုပဝိဋ္ဌာ, သော ဇာတိယာ ဩတိဏ္ဏော နာမ. ဇရာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. လာဘသက္ကာရာဒီသုပိ လာဘောတိ စတ္တာရော ပစ္စယာ. သက္ကာရောတိ တေသံယေဝ သုကတဘာဝေါ. သိလောကောတိ ဝဏ္ဏဘဏနံ. အဘိနိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဥပ္ပာဒေတိ. အပညာတာတိ ဒွိန္နံ ဇနာနံ ဌိတဋ္ဌာနေ န ပညာယန္တိ, ဃာသစ္ဆာဒနမတ္တမ္ပိ န လဘန္တိ. အပ္ပေသက္ခာတိ အပ္ပပရိဝါရာ, ပုရတော ဝါ ပစ္ဆတော ဝါ ဂစ္ဆန္တံ န လဘန္တိ.

“මහණෙනි, මෙහි ඇතැම් කුලපුත්‍රයෙක්” යන්නෙන් අසවල් කුලපුත්‍රයා යයි නියම කොට නොදැක්වුවද, මෙය දේවදත්තයන් අරභයාම පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. ඔහු මහාසම්මත පරම්පරාවෙන් නොසිඳී ආ ඔක්කාක වංශයෙහි උපන් බැවින් ජාති කුලපුත්‍රයෙක් වේ. “ඕතිණ්ණෝ” යනු යමෙකුට ජාතිය (ඉපදීම) ශරීරය තුළට පැමිණියේද, ඔහු ජාතියෙන් බැසගත්තේ (ඕතිණ්ණ) නම් වේ. ජරාදී පදවලද මේ ක්‍රමයම වේ. “ලාභසක්කාරාදීසූ” යන්නෙහි “ලාභ” යනු සතර පසයයි. “සක්කාර” යනු එම පසයම මැනවින් පිළියෙල කර තිබීමයි. “සිලෝක” යනු ගුණ කීම හෙවත් කීර්තියයි. “අභිනිබ්බත්තේති” යනු උපදවයි. “අපඤ්ඤාතා” යනු දෙදෙනෙකු සිටින තැනක වුවද ප්‍රකට නොවන, ආහාර පාන හා වස්ත්‍ර පවා සොයාගත නොහැකි අයයි. “අප්පේසක්ඛා” යනු මඳ පිරිවර ඇති, තමන් ඉදිරියෙන් හෝ පස්සෙන් යන අනුගාමික පිරිසක් නොලබන අයයි.

သာရေန သာရကရဏီယန္တိ ရုက္ခသာရေန ကတ္တဗ္ဗံ အက္ခစက္ကယုဂနင်္ဂလာဒိကံ ယံကိဉ္စိ. သာခါပလာသံ အဂ္ဂဟေသိ ဗြဟ္မစရိယဿာတိ မဂ္ဂဖလသာရဿ သာသနဗြဟ္မစရိယဿ စတ္တာရော ပစ္စယာ သာခါပလာသံ နာမ, တံ အဂ္ဂဟေသိ. တေန စ ဝေါသာနံ အာပါဒီတိ တေနေဝ စ အလမေတ္တာဝတာ သာရော မေ ပတ္တောတိ ဝေါသာနံ အာပန္နော.

“සාරයෙන් සාරය කටයුතුය” යනු ගසක අරටුවෙන් කළ යුතු වූ අකුස, රෝද, වියගහ, නගුල් ආදී යම්කිසි උපකරණයකි. “බ්‍රහ්මචර්යාවේ අතු පතර ගත්තේය” යනු අර්හත් ඵලය නමැති සාරය ඇති ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි සතර පසය අතු පතර හා සමාන බවයි; ඔහු එම අතු පතර හා සමාන වූ පසයම ගත්තේය. “එයින්ම සතුටට පත් විය” යනු එම පසය ලැබීමෙන් පමණක් “මට මෙපමණකින් සෑහේ, මම සාරයට පැමිණියෙමි” යි සලකා අතරමග නැවතුණේය යන්නයි.

၃၁၀. ဉာဏဒဿနံ အာရာဓေတီတိ ဒေဝဒတ္တော ပဉ္စာဘိညော, ဒိဗ္ဗစက္ခု စ ပဉ္စန္နံ အဘိညာနံ မတ္ထကေ ဌိတံ, တံ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ‘‘ဉာဏဒဿန’’န္တိ ဝုတ္တံ[Pg.135]. အဇာနံ အပဿံ ဝိဟရန္တီတိ ကိဉ္စိ သုခုမံ ရူပံ အဇာနန္တာ အန္တမသော ပံသုပိသာစကမ္ပိ အပဿန္တာ ဝိဟရန္တိ.

310. “ඥානදර්ශනය දිනාගනියි” යනු දේවදත්තයන් පංච අභිඥා ලාභී වූ අතර, පංච අභිඥාවන් අතර අග්‍ර වූ දිව්‍ය චක්ෂු අභිඥාව මෙම සූත්‍රයෙහි “ඥානදර්ශනය” ලෙස හඳුන්වා ඇත. “නොදැන නොදැක වෙසෙති” යනු කිසිදු සියුම් රූපයක් නොදන්නා වූ, අවම වශයෙන් ධූලි හෝ පිසාචයෙකු පවා නොදැක වෙසෙන බවයි.

၃၁၁. အသမယဝိမောက္ခံ အာရာဓေတီတိ, ‘‘ကတမော အသမယဝိမောက္ခော? စတ္တာရော စ အရိယမဂ္ဂါ စတ္တာရိ စ သာမညဖလာနိ, နိဗ္ဗာနဉ္စ, အယံ အသမယဝိမောက္ခော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁၃) ဧဝံ ဝုတ္တေ နဝလောကုတ္တရဓမ္မေ အာရာဓေတိ သမ္ပာဒေတိ ပဋိလဘတိ. လောကိယသမာပတ္တိယော ဟိ အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေယေဝ ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ ဝိမုစ္စန္တိ, တသ္မာ, ‘‘ကတမော သမယဝိမောက္ခော? စတ္တာရိ စ ဈာနာနိ စတဿော စ အရူပါဝစရသမာပတ္တိယော, အယံ သမယဝိမောက္ခော’’တိ ဧဝံ သမယဝိမောက္ခောတိ ဝုတ္တာ. လောကုတ္တရဓမ္မာ ပန ကာလေန ကာလံ ဝိမုစ္စန္တိ, သကိံ ဝိမုတ္တာနိ ဟိ မဂ္ဂဖလာနိ ဝိမုတ္တာနေဝ ဟောန္တိ. နိဗ္ဗာနံ သဗ္ဗကိလေသေဟိ အစ္စန္တံ ဝိမုတ္တမေဝါတိ ဣမေ နဝ ဓမ္မာ အသမယဝိမောက္ခောတိ ဝုတ္တာ.

311. “අසමයවිමොක්ඛය දිනාගනියි” යන්නෙහි, “අසමයවිමොක්ඛය යනු කුමක්ද? සතර ආර්ය මාර්ග, සතර සාමඤ්ඤ ඵල සහ නිවන යන මේ නව ලෝකුත්තර ධර්ම සමූහය අසමයවිමොක්ඛයයි.” මෙසේ වදාළ පරිදි නව ලෝකුත්තර ධර්මයන් දිනාගනියි, සම්පූර්ණ කරයි, ලබයි. ලෞකික සමාපත්ති වනාහි ඒ ඒ සමාපත්වන මොහොතේ පමණක් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදෙන බැවින්, ඒවා “සමයවිමොක්ඛ” ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. එනම් රූපාවචර හා අරූපාවචර සමාපත්ති අටයි. ලෝකුත්තර ධර්මයන් වනාහි කාලයෙන් කාලයට මිදෙන ඒවා නොවේ. එක්වරක් මිදුණු මාර්ග ඵලයන් සදාකාලිකවම මිදුණු ඒවාම වෙයි. නිවන සියලු ක්ලේශයන්ගෙන් සදහටම මිදුණකි. එබැවින් මෙම ධර්ම නවය “අසමයවිමොක්ඛ” ලෙස හැඳින්වේ.

အကုပ္ပာ စေတောဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ. အယမတ္ထော ဧတဿာတိ ဧတဒတ္ထံ, အရဟတ္တဖလတ္ထမိဒံ ဗြဟ္မစရိယံ. အယံ ဧတဿ အတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတံ သာရန္တိ ဧတံ အရဟတ္တဖလံ ဗြဟ္မစရိယဿ သာရံ. ဧတံ ပရိယောသာနန္တိ ဧတံ အရဟတ္တဖလံ ဗြဟ္မစရိယဿ ပရိယောသာနံ, ဧသာ ကောဋိ, န ဣတော ပရံ ပတ္တဗ္ဗံ အတ္ထီတိ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ.

“අකුප්පා චේතෝවිමුක්තිය” යනු අර්හත් ඵල විමුක්තියයි. මෙම ශාසනයෙහි අර්ථය (ප්‍රයෝජනය) මෙය බැවින් “එතදත්ථං” නම් වේ, එනම් මෙම බ්‍රහ්මචර්යාව අර්හත් ඵලය අරමුණු කොට ඇත්තකි. මෙයම මෙහි අර්ථය බව පවසන ලදී. “එය සාරයයි” යනු මෙම අර්හත් ඵලය බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි අරටුව බවයි. “එය පරියෝසානයයි” යනු මෙම අර්හත් ඵලය බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි අවසානය හෙවත් කෙළවර බවයි. මෙය උච්චතම අවස්ථාවයි, මින් මත්තෙහි පැමිණිය යුතු තවත් ධර්මයක් නැතැයි අනුසන්ධි ගළපා දේශනාව නිමවා වදාළ සේක.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකතාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

မဟာသာရောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහාසාරෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၁၀. စူဠသာရောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. චූළසාරෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၁၂. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠသာရောပမသုတ္တံ. တတ္ထ ပိင်္ဂလကောစ္ဆောတိ သော ဗြာဟ္မဏော ပိင်္ဂလဓာတုကော. ကောစ္ဆောတိ ပနဿ နာမံ, တသ္မာ ‘‘ပိင်္ဂလကောစ္ဆော’’တိ ဝုစ္စတိ. သံဃိနောတိအာဒီသု ပဗ္ဗဇိတသမူဟသင်္ခါတော သံဃော ဧတေသံ အတ္ထီတိ သံဃိနော. သွေဝ ဂဏော ဧတေသံ အတ္ထီတိ ဂဏိနော. အာစာရသိက္ခာပနဝသေန တဿ ဂဏဿ အာစရိယာတိ ဂဏာစရိယာ. ဉာတာတိ ပညာတာ ပါကဋာ. ‘‘အပ္ပိစ္ဆာ သန္တုဋ္ဌာ, အပ္ပိစ္ဆတာယ [Pg.136] ဝတ္ထမ္ပိ န နိဝါသေန္တီ’’တိအာဒိနာ နယေန သမုဂ္ဂတော ယသော ဧတေသံ အတ္ထီတိ ယသဿိနော. တိတ္ထကရာတိ လဒ္ဓိကရာ. သာဓုသမ္မတာတိ ဣမေ သာဓု သုန္ဒရာ သပ္ပုရိသာတိ ဧဝံ သမ္မတာ. ဗဟုဇနဿာတိ အဿုတဝတော အန္ဓဗာလပုထုဇ္ဇနဿ. ဣဒါနိ တေ ဒဿေန္တော သေယျထိဒံ ပူရဏောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပူရဏောတိ တဿ သတ္ထုပဋိညဿ နာမံ. ကဿပေါတိ ဂေါတ္တံ. သော ကိရ အညတရဿ ကုလဿ ဧကူနဒါသသတံ ပူရယမာနော ဇာတော, တေနဿ ‘‘ပူရဏော’’တိ နာမံ အကံသု. မင်္ဂလဒါသတ္တာ စဿ ‘‘ဒုက္ကဋ’’န္တိ ဝတ္တာ နတ္ထိ, အကတံ ဝါ န ကတန္တိ. ‘‘သော ကိမဟမေတ္ထ ဝသာမီ’’တိ ပလာယိ. အထဿ စောရာ ဝတ္ထာနိ အစ္ဆိန္ဒိံသု. သော ပဏ္ဏေန ဝါ တိဏေန ဝါ ပဋိစ္ဆာဒေတုမ္ပိ အဇာနန္တော ဇာတရူပေနေဝ ဧကံ ဂါမံ ပါဝိသိ. မနုဿာ တံ ဒိသွာ, ‘‘အယံ သမဏော အရဟာ အပ္ပိစ္ဆော, နတ္ထိ ဣမိနာ သဒိသော’’တိ ပူဝဘတ္တာဒီနိ ဂဟေတွာ ဥပသင်္ကမန္တိ. သော ‘‘မယှံ သာဋကံ အနိဝတ္ထဘာဝေန ဣဒံ ဥပ္ပန္န’’န္တိ တတော ပဋ္ဌာယ သာဋကံ လဘိတွာပိ န နိဝါသေသိ, တဒေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အဂ္ဂဟေသိ. တဿ သန္တိကေ အညေပိ ပဉ္စသတာ မနုဿာ ပဗ္ဗဇိံသု, တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပူရဏော ကဿပေါ’’တိ.

312. “ඒවං මෙ සුතං” යනු චූළසාරෝපම සූත්‍රයයි. එහි “පිංගලකෝච්ඡ” යනු එම බ්‍රාහ්මණයා පිංගල (තඹවන්) වර්ණයෙන් යුත් ධාතුවක් ඇත්තෙකි. “කෝච්ඡ” යනු ඔහුගේ නමයි. එබැවින් ඔහුට පිංගලකෝච්ඡ යැයි කියනු ලැබේ. “සංඝිනෝ” යනාදියෙහි, පැවිදි පිරිසක් ඔහුට ඇති බැවින් සංඝී නම් වේ. එම පිරිසම ගණයක් ලෙස ඇති බැවින් ගණී නම් වේ. එම ගණයට ආචාර ධර්ම උගන්වන බැවින් ගණාචාර්ය නම් වේ. “ඤාතා” යනු පතළ වූ ප්‍රසිද්ධියක් ඇත්තෝය. “අල්පේච්ඡය, සතුටු වන්නෝය, අල්පේච්ඡ බැවින් වස්ත්‍ර පවා නොහඳිති” යනාදී වශයෙන් පැනනැඟුණු කීර්තියක් ඇති බැවින් යසස්සී නම් වෙති. “තිත්ථකරා” යනු ස්වකීය ලබ්ධීන් ඇති කළ ශාස්තෘවරුන්ය. “සාධුසම්මතා” යනු මොහු යහපත් සත්පුරුෂයෝයයි මිනිසුන් අතර සම්මත වූවෝය. “බහුජනස්ස” යනු දහම් ශ්‍රවණය නොකළා වූ අඥාන පෘථග්ජන සමූහයාගේය. දැන් ඔවුන් පෙන්වනු පිණිස “සෙය්‍යථිදං පූරණෝ” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “පූරණ” යනු ශාස්තෘවරයෙකු යයි කියාගන්නා ඔහුගේ නමයි. “කස්සප” යනු ගෝත්‍රයයි. ඔහු එක්තරා කුලයක සියයකට එක් අයෙකු අඩු දාස පිරිස සම්පූර්ණ කරන්නෙකු ලෙස උපන් බැවින් “පූරණ” යයි නම් කරන ලදී. ඔහු මංගල දාසයෙකු වූ බැවින් ඔහුට “වැරදියි” හෝ “නොකළ දෙය නොකළේය”යි පවසන්නෙකු නොවීය. “මම කුමට මෙහි වසන්නෙම්ද” යයි සිතා ඔහු පලා ගියේය. එවිට සොරු ඔහුගේ වස්ත්‍ර පැහැර ගත්හ. ඔහු කොළයකින් හෝ තණකොළයකින් හෝ ශරීරය වසා ගැනීමට පවා නොදැන උපන් විලාසයෙන්ම නිර්වස්ත්‍රව එක් ගමකට ඇතුළු විය. මිනිස්සු ඔහු දැක, “මේ මහණ රහත් කෙනෙකි, අල්පේච්ඡය, මොහුට සමාන කෙනෙක් නැතැ”යි සිතා කැවිලි පෙවිලි හා බත් ආදිය ගෙන ඔහු වෙත පැමිණියහ. “මට මේ පූජා සත්කාර ලැබුණේ වස්ත්‍ර නොහැඳ සිටීම නිසාය”යි සිතා එතැන් පටන් වස්ත්‍ර ලැබුණද ඔහු ඒවා නොඇන්දේය. ඒ නිර්වස්ත්‍ර පැවිද්දම ගත්තේය. ඔහු සමීපයෙහි තවත් පන්සියයක් මිනිස්සු පැවිදි වූහ. ඒ අරභයා “පූරණ කස්සප” යයි වදාළ සේක.

မက္ခလီတိ တဿ နာမံ. ဂေါသာလာယ ဇာတတ္တာ ဂေါသာလောတိ ဒုတိယံ နာမံ. တံ ကိရ သကဒ္ဒမာယ ဘူမိယာ တေလဃဋံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တံ, ‘‘တာတ, မာ ခလီ’’တိ သာမိကော အာဟ. သော ပမာဒေန ခလိတွာ ပတိတွာ သာမိကဿ ဘယေန ပလာယိတုံ အာရဒ္ဓေါ. သာမိကော ဥပဓာဝိတွာ သာဋကကဏ္ဏေ အဂ္ဂဟေသိ. သောပိ သာဋကံ ဆဍ္ဍေတွာ အစေလကော ဟုတွာ ပလာယိ, သေသံ ပူရဏသဒိသမေဝ.

“මක්ඛලී” යනු ඔහුගේ නමයි. ගවහලක (ගෝසාලාවක) උපන් බැවින් “ගෝසාල” යනු දෙවන නමයි. ඔහු මඩ සහිත බිමක තෙල් කළයක් ගෙන යද්දී, “දරුව, ලිස්සා නොයව (මා ඛලි)” යැයි ස්වාමියා පැවසීය. ඔහු නොසැලකිල්ල නිසා ලිස්සා වැටී ස්වාමියාට බියෙන් පලා යාමට පටන් ගත්තේය. ස්වාමියා දුව ගොස් ඔහුගේ වස්ත්‍ර කෙළවරින් අල්ලා ගත්තේය. ඔහු වස්ත්‍රය අතහැර දමා නිර්වස්ත්‍රව පලා ගියේය. ඉතිරි විස්තර පූරණ කස්සපගේ කතාවට සමාන වේ.

အဇိတောတိ တဿ နာမံ. ကေသကမ္ဗလံ ဓာရေတီတိ ကေသကမ္ဗလော. ဣတိ နာမဒွယံ သံသန္ဒိတွာ ‘‘အဇိတော ကေသကမ္ဗလော’’တိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ ကေသကမ္ဗလော နာမ မနုဿကေသေဟိ ကတကမ္ဗလော, တတော ပဋိကိဋ္ဌတရံ ဝတ္ထံ နာမ နတ္ထိ. ယထာဟ – ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ယာနိ ကာနိစိ တန္တာဝုတာနံ ဝတ္ထာနံ, ကေသကမ္ဗလော တေသံ ပဋိကိဋ္ဌော အက္ခာယတိ, ကေသကမ္ဗလော, ဘိက္ခဝေ, သီတေ သီတော ဥဏှေ ဥဏှော ဒုဗ္ဗဏ္ဏော ဒုဂ္ဂန္ဓော ဒုက္ခသမ္ဖဿော’’တိ (အ. နိ. ၃.၁၃၈).

“අජිත” යනු ඔහුගේ නමයි. මිනිස් කෙස්වලින් කළ කම්බිලි දරන බැවින් “කේසකම්බල” නම් වේ. මෙසේ නාම දෙක එක් කිරීමෙන් “අජිත කේසකම්බල” යයි කියනු ලැබේ. එහි “කේසකම්බල” යනු මිනිස් කෙස්වලින් කළ පොරවනයකි. ඊට වඩා නින්දිත වස්ත්‍රයක් තවත් නැත. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, යම්තාක් වියන ලද වස්ත්‍ර ඇද්ද, ඒ අතරින් කේසකම්බලය අතිශය නින්දිත යැයි කියනු ලැබේ. මහණෙනි, කේසකම්බලය සීතල කාලයේදී සීතලය, රස්නය කාලයේදී රස්නය, විරූපීය, දුර්ගන්ධ සහිතය, ස්පර්ශය දුක් සහිතය.”

ပကုဓောတိ [Pg.137] တဿ နာမံ. ကစ္စာယနောတိ ဂေါတ္တံ. ဣတိ နာမဂေါတ္တံ သံသန္ဒိတွာ, ‘‘ပကုဓော ကစ္စာယနော’’တိ ဝုစ္စတိ. သီတုဒကပဋိက္ခိတ္တကော ဧသ, ဝစ္စံ ကတွာပိ ဥဒကကိစ္စံ န ကရောတိ, ဥဏှောဒကံ ဝါ ကဉ္ဇိယံ ဝါ လဘိတွာ ကရောတိ, နဒိံ ဝါ မဂ္ဂေါဒကံ ဝါ အတိက္ကမ္မ, ‘‘သီလံ မေ ဘိန္န’’န္တိ ဝါလိကထူပံ ကတွာ သီလံ အဓိဋ္ဌာယ ဂစ္ဆတိ, ဧဝရူပေါ နိဿိရိကလဒ္ဓိကော ဧသ.

"පකුධ" යනු ඔහුගේ නමයි. "කච්චායන" යනු ඔහුගේ ගෝත්‍රයයි. මෙලෙස නාමය සහ ගෝත්‍රය එක්කර ඔහුට "පකුධ කච්චායන" යයි කියනු ලැබේ. මොහු සීතල ජලය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නෙකි; මලපහ කිරීමෙන් පසුව ද ඔහු පැන් භාවිතයෙන් පිරිසිදු නොවේ. උණු පැන් හෝ පසළක දියක් (කැඳ දියක්) ලැබුණහොත් පමණක් පිරිසිදු වේ. ගඟක් හෝ මඟෙහි රැඳි ජලයක් තරණය කළහොත්, "මාගේ ශීලය බිඳුණේය" යි සිතා වැලි සෑයක් සාදා, නැවත ශීලය අධිෂ්ඨානය කරගෙන යයි. මොහු මෙබඳු අභාග්‍ය සම්පන්න ලබ්ධියක් ඇත්තෙකි.

သဉ္ဇယောတိ တဿ နာမံ. ဗေလဋ္ဌဿ ပုတ္တောတိ ဗေလဋ္ဌပုတ္တော. အမှာကံ ဂဏ္ဌနကိလေသော ပလိဗုဇ္ဈနကိလေသော နတ္ထိ, ကိလေသဂဏ္ဌရဟိတာ မယန္တိ ဧဝံ ဝါဒိတာယ လဒ္ဓနာမဝသေန နိဂဏ္ဌော. နာဋဿ ပုတ္တောတိ နာဋပုတ္တော. အဗ္ဘညံသူတိ ယထာ တေသံ ပဋိညာ, တထေဝ ဇာနိံသု. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သစေ နေသံ သာ ပဋိညာ နိယျာနိကာ သဗ္ဗေ အဗ္ဘညံသု. နော စေ, န အဗ္ဘညံသု. တသ္မာ ကိံ တေသံ ပဋိညာ နိယျာနိကာ န နိယျာနိကာတိ, အယမေတဿ ပဉှဿ အတ္ထော. အထ ဘဂဝါ နေသံ အနိယျာနိကဘာဝကထနေန အတ္ထာဘာဝတော အလန္တိ ပဋိက္ခိပိတွာ ဥပမာယ အတ္ထံ ပဝေဒေန္တော ဓမ္မမေဝ ဒေသေတုံ, ဓမ္မံ, တေ ဗြာဟ္မဏ, ဒေသေဿာမီတိ အာဟ.

"සංජය" යනු ඔහුගේ නමයි. බෙලට්ඨගේ පුත්‍රයා බැවින් "බෙලට්ඨපුත්ත" නම් වේ. "අපට බැඳීම් වූ කෙලෙස් නැත, අපි කෙලෙස් ගැටවලින් තොර වුහ" යි පවසන බැවින් ඒ නම අනුව "නිගණ්ඨ" නම් වේ. නාටගේ පුත්‍රයා බැවින් "නාටපුත්ත" නම් වේ. "අබ්භඤ්ඤංසු" යනු ඔවුන්ගේ ප්‍රතිඥාව පරිදිම දැනගත්හ යන්නයි. මෙහි අදහස නම් - ඉදින් ඔවුන්ගේ ඒ ප්‍රතිඥාව සංසාරයෙන් නික්ම යෑමට හේතු වන්නේ නම්, සියලු මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයෝ එය දැනගන්නාහ. ඉදින් නික්ම යෑමට හේතු නොවේ නම්, ඔවුහු දැන නොගන්නාහ. එබැවින් ඔවුන්ගේ ප්‍රතිඥාව නික්ම යෑමට හේතු වන්නේද? නැත, එය නික්ම යෑමට හේතු නොවේ යන්න මෙහි අර්ථයයි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ දහම නික්ම යෑමට හේතු නොවන බව ප්‍රකාශ කිරීමෙන් එහි ඇති නිෂ්ඵල බව පෙන්වා දී, එය ප්‍රතික්ෂේප කොට උපමාවකින් අර්ථය පැහැදිලි කරමින් සද්ධර්මයම දේශනා කරනු පිණිස, "බ්‍රාහ්මණය, මම ඔබට ධර්මය දේශනා කරන්නෙමි" යි වදාළ සේක.

၃၂၀. တတ္ထ သစ္ဆိကိရိယာယာတိ သစ္ဆိကရဏတ္ထံ. န ဆန္ဒံ ဇနေတီတိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒံ န ဇနယတိ. န ဝါယမတီတိ ဝါယာမံ ပရက္ကမံ န ကရောတိ. ဩလီနဝုတ္တိကော စ ဟောတီတိ လီနဇ္ဈာသယော ဟောတိ. သာထလိကောတိ သိထိလဂ္ဂါဟီ, သာသနံ သိထိလံ ကတွာ ဂဏှာတိ, ဒဠှံ န ဂဏှာတိ.

320. එහි "සච්ඡිකිරියාය" යනු සාක්ෂාත් කරනු පිණිස යන්නයි. "න ඡන්දං ජනේති" යනු කිරීමට ඇති කැමැත්ත ඇති කර නොගන්නා බවයි. "න වායමති" යනු වීර්යය හෝ පරාක්‍රමය ඇති නොකරන බවයි. "ඕලීනවෘත්තිකයෙක් වේ" යනු පසුබට වන අදහස් ඇත්තෙකු වීමයි. "සාථලික" යනු ලිහිල්ව පිළිපදින්නා වූ තැනැත්තායි; ශාසනය ලිහිල්ව ගනියි, දැඩිව ග්‍රහණය නොකරයි.

၃၂၃. ဣဓ, ဗြာဟ္မဏ ဘိက္ခု, ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီတိ ကထံ ဣမေ ပဌမဇ္ဈာနာဒိဓမ္မာ ဉာဏဒဿနေန ဥတ္တရိတရာ ဇာတာတိ? နိရောဓပါဒကတ္တာ. ဟေဋ္ဌာ ပဌမဇ္ဈာနာဒိဓမ္မာ ဟိ ဝိပဿနာပါဒကာ, ဣဓ နိရောဓပါဒကာ, တသ္မာ ဥတ္တရိတရာ ဇာတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣတိ ဘဂဝါ ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ ယထာနုသန္ဓိနာဝ နိဋ္ဌပေသိ. ဒေသနာဝသာနေ ဗြာဟ္မဏော သရဏေသု ပတိဋ္ဌိတောတိ.

323. "බ්‍රාහ්මණය, මෙහි මහණ තෙමේ කාමයන්ගෙන් වෙන්වම..." යනාදී වශයෙන් වදාළ මේ ප්‍රථම ධ්‍යානාදී ධර්මයන් ඥානදර්ශනයට වඩා උසස් වන්නේ කෙසේද? නිරෝධ සමාපත්තියට පදක වන බැවිනි. මීට පෙර සඳහන් වූ ප්‍රථම ධ්‍යානාදී ධර්මයන් විදර්ශනාවට පදක වූ අතර, මෙහි ඒවා නිරෝධ සමාපත්තියට පදක වේ. එබැවින් ඒවා උසස් බව දත යුතුය. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය ද අනුසන්ධි ගළපා නිමවා වදාළ සේක. දේශනාව අවසානයේ බ්‍රාහ්මණයා තෙරුවන් සරණ ගියේය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකායෙහි අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි-

စူဠသာရောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චූළසාරෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

တတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තුන්වන වග්ග වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၄. မဟာယမကဝဂ္ဂေါ

4. මහායමක වර්ගය.

၁. စူဠဂေါသိင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. චූළගෝසිංග සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၂၅. ဧဝံ [Pg.138] မေ သုတန္တိ စူဠဂေါသိင်္ဂသုတ္တံ. တတ္ထ နာတိကေ ဝိဟရတီတိ နာတိကာ နာမ ဧကံ တဠာကံ နိဿာယ ဒွိန္နံ စူဠပိတိမဟာပိတိပုတ္တာနံ ဒွေ ဂါမာ, တေသု ဧကသ္မိံ ဂါမေ. ဂိဉ္ဇကာဝသထေတိ ဣဋ္ဌကာမယေ အာဝသထေ. ဧကသ္မိံ ကိရ သမယေ ဘဂဝါ မဟာဇနသင်္ဂဟံ ကရောန္တော ဝဇ္ဇိရဋ္ဌေ စာရိကံ စရမာနော နာတိကံ အနုပ္ပတ္တော. နာတိကဝါသိနော မနုဿာ ဘဂဝတော မဟာဒါနံ ဒတွာ ဓမ္မကထံ သုတွာ ပသန္နဟဒယာ, ‘‘သတ္ထု ဝသနဋ္ဌာနံ ကရိဿာမာ’’တိ မန္တေတွာ ဣဋ္ဌကာဟေဝ ဘိတ္တိသောပါနတ္ထမ္ဘေ ဝါဠရူပါဒီနိ ဒဿေန္တော ပါသာဒံ ကတွာ သုဓာယ လိမ္ပိတွာ မာလာကမ္မလတာကမ္မာဒီနိ နိဋ္ဌာပေတွာ ဘုမ္မတ္ထရဏမဉ္စပီဌာဒီနိ ပညပေတွာ သတ္ထု နိယျာတေသုံ. အပရာပရံ ပနေတ္ထ မနုဿာ ဘိက္ခုသံဃဿ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနမဏ္ဍပစင်္ကမာဒီနိ ကာရယိံသု. ဣတိ သော ဝိဟာရော မဟာ အဟောသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဂိဉ္ဇကာဝသထေ’’တိ.

325. "ඒවං මේ සුතං" යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන්නේ චූළගෝසිංග සූත්‍රයයි. එහි "ඤාතිකේ විහරති" යන්නෙහි, ඤාතික යනු එක් විලක් ඇසුරු කොට පැවති, ඥාති සහෝදරයන් දෙදෙනෙකුට අයත් ගම්මාන දෙකකි. ඒ ගම් දෙකෙන් එක් ගමක පිහිටි "ගිඤ්ජකාවසථ" යනු ගඩොලින් කරන ලද ආවාසයයි. එක් සමයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහාජනයාට සංග්‍රහ කරමින් වජ්ජී රටෙහි චාරිකාවේ වඩින සේක් ඤාතික ගමට පැමිණි සේක. ඤාතික වාසී මනුෂ්‍යයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මහා දානයක් පිරිනමා, ධර්ම කථාව ශ්‍රවණය කොට පහන් වූ සිත් ඇතිව, "ශාස්තෘන් වහන්සේට වාසස්ථානයක් කරන්නෙමු" යි සාකච්ඡා කොට, ගඩොලින්ම බිත්ති, පියගැටපෙළ සහ ටැම් ද කරවා, සත්ව රූප ආදිය ද සහිතව ප්‍රාසාදයක් කරවා, හුණු පිරියම් කොට, මල්කම් ලියකම් ආදිය නිමවා, බිම් ඇතිරිලි, ඇඳ පුටු ආදිය පනවා ශාස්තෘන් වහන්සේට පූජා කළහ. එහි මනුෂ්‍යයෝ භික්ෂු සංඝයා වෙනුවෙන් ද රාත්‍රී ස්ථාන, දිවා ස්ථාන, මණ්ඩප හා සක්මන් මළු ආදිය තැනවූහ. මෙසේ ඒ විහාරය මහා විහාරයක් විය. එය අරභයා "ගිඤ්ජකාවසථයෙහි" යයි වදාරන ලදී.

ဂေါသိင်္ဂသာလဝနဒါယေတိ တတ္ထ ဧကဿ ဇေဋ္ဌကရုက္ခဿ ခန္ဓတော ဂေါသိင်္ဂသဏ္ဌာနံ ဟုတွာ ဝိဋပံ ဥဋ္ဌဟိ, တံ ရုက္ခံ ဥပါဒါယ သဗ္ဗမ္ပိ တံ ဝနံ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနန္တိ သင်္ခံ ဂတံ. ဒါယောတိ အဝိသေသေန အရညဿေတံ နာမံ. တသ္မာ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနဒါယေတိ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနအရညေတိ အတ္ထော. ဝိဟရန္တီတိ သာမဂ္ဂိရသံ အနုဘဝမာနာ ဝိဟရန္တိ. ဣမေသဉှိ ကုလပုတ္တာနံ ဥပရိပဏ္ဏာသကေ ပုထုဇ္ဇနကာလော ကထိတော, ဣဓ ခီဏာသဝကာလော. တဒါ ဟိ တေ လဒ္ဓဿာဒါ လဒ္ဓပတိဋ္ဌာ အဓိဂတပဋိသမ္ဘိဒါ ခီဏာသဝါ ဟုတွာ သာမဂ္ဂိရသံ အနုဘဝမာနာ တတ္ထ ဝိဟရိံသု. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

"ගෝසිංගසාලවනදායේ" යනු, ඒ වනයෙහි වූ එක් ප්‍රධාන සල් ගසක කඳෙන් ගව අඟක හැඩය ඇති අත්තක් පැන නැගුණි. ඒ ගස නිසා මුළු වනයම "ගෝසිංගසාලවනය" යන නම ලැබීය. "දාය" යනු පොදුවේ වනයට කියන නමකි. එබැවින් "ගෝසිංගසාලවනදායේ" යනු ගව අඟක හැඩය ඇති සල් ගසක් ඇති වනයෙහි යන්න අර්ථයයි. "විහරන්ති" යනු සමඟියේ රසය අනුභව කරමින් වසති යන්නයි. මේ කුලපුත්‍රයන් තිදෙනා පිළිබඳව උපරිපණ්ණාසකයේදී ඔවුන් පෘථග්ජන සමයෙහි වූ බව කියැවෙන අතර, මෙහි රහතන් වහන්සේලා වූ කාලය ගැන කියැවේ. එකල ඒ තිදෙනා අරහත් ඵලයේ ආශ්වාදය ලබන්නා වූ, අරහත් ඵලයෙහි පිහිටියා වූ, පටිසම්භිදා ලාභී රහතන් වහන්සේලා වී සමඟියේ රසය විඳිමින් එහි විසූහ. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී.

ယေန ဂေါသိင်္ဂသာလဝနဒါယော တေနုပသင်္ကမီတိ ဓမ္မသေနာပတိမဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရေသု ဝါ အသီတိမဟာသာဝကေသု ဝါ, အန္တမသော ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကအာနန္ဒတ္ထေရမ္ပိ ကဉ္စိ အနာမန္တေတွာ သယမေဝ ပတ္တစီဝရံ အာဒါယ အနီကာ နိဿဋော ဟတ္ထီ ဝိယ, ယူထာ နိဿဋော ကာဠသီဟော ဝိယ[Pg.139], ဝါတစ္ဆိန္နော ဝလာဟကော ဝိယ ဧကကောဝ ဥပသင်္ကမိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဘဂဝါ သယံ အဂမာသီတိ? တယော ကုလပုတ္တာ သာမဂ္ဂိရသံ အနုဘဝန္တာ ဝိဟရန္တိ, တေသံ ပဂ္ဂဏှနတော, ပစ္ဆိမဇနတံ အနုကမ္ပနတော ဓမ္မဂရုဘာဝတော စ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အဟံ ဣမေ ကုလပုတ္တေ ပဂ္ဂဏှိတွာ ဥက္ကံသိတွာ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ဓမ္မံ နေသံ ဒေသေဿာမီ’’တိ. ဧဝံ တာဝ ပဂ္ဂဏှနတော အဂမာသိ. အပရမ္ပိဿ အဟောသိ – ‘‘အနာဂတေ ကုလပုတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ သမဂ္ဂဝါသံ ဝသန္တာနံ သန္တိကံ သယံ ဂန္တွာ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ဓမ္မံ ကထေတွာ တယော ကုလပုတ္တေ ပဂ္ဂဏှိ, ကော နာမ သမဂ္ဂဝါသံ န ဝသေယျာတိ သမဂ္ဂဝါသံ ဝသိတဗ္ဗံ မညမာနာ ခိပ္ပမေဝ ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿန္တီ’’တိ. ဧဝံ ပစ္ဆိမဇနတံ အနုကမ္ပနတောပိ အဂမာသိ. ဗုဒ္ဓါ စ နာမ ဓမ္မဂရုနော ဟောန္တိ, သော စ နေသံ ဓမ္မဂရုဘာဝေါ ရထဝိနီတေ အာဝိကတောဝ. ဣတိ ဣမသ္မာ ဓမ္မဂရုဘာဝတောပိ ဓမ္မံ ပဂ္ဂဏှိဿာမီတိ အဂမာသိ.

"යම් තැනක ගෝසිංගසාලවනය වූයේ ද එතැනට වැඩි සේක" යනු, ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත, මහා මොග්ගල්ලාන යන මහා තෙරුන් වහන්සේලාට හෝ අසූ මහා ශ්‍රාවකයන්ට හෝ අවසානයේ ධර්ම භාණ්ඩාගාරික ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට හෝ පවා ආරාධනා නොකර, තමන් වහන්සේම පා සිවුරු ගෙන, රැලෙන් වෙන් වූ ඇතෙකු මෙන් ද, රැලෙන් වෙන් වූ කේසර සිංහයෙකු මෙන් ද, සුළඟින් වෙන් වූ වලාකුළක් මෙන් ද හුදකලාවම වැඩම කළ සේක. මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තනිවම වැඩම කළේ මක්නිසාද? කුලපුත්‍රයන් තිදෙනා සමඟියේ රසය විඳිමින් වාසය කරන බැවින්, ඔවුන් උනන්දු කරවීමටත්, මතු පරපුර කෙරෙහි අනුකම්පාවෙනුත් සහ ධර්මයට ඇති ගෞරවය නිසාත් ය. "මම මේ කුලපුත්‍රයන් පසසා, ඔවුන්ට සංග්‍රහ කොට ධර්මය දේශනා කරන්නෙමි" යි උන්වහන්සේට සිතුණි. මෙලෙස ඔවුන්ට සංග්‍රහ කරනු පිණිස වැඩම කළ සේක. තවද, "අනාගතයෙහි කුලපුත්‍රයෝ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සමඟියෙන් වසන්නන් වෙත තමන් වහන්සේම වැඩම කොට සංග්‍රහ කළ සේක, එබැවින් සමඟියෙන් වාසය කිරීම උතුම් යයි සිතා සමඟියෙන් වාසය කොට වහාම දුක් කෙළවර කරන්නාහ" යනුවෙන් මතු පරපුරට අනුකම්පා පිණිස ද වැඩම කළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේලා ධර්මයට ගරු කරන්නෝ වෙති; ඒ ධර්ම ගෞරවය රථවිනීත සූත්‍රයෙහි ප්‍රකටව ඇත. මෙලෙස ධර්මයට ඇති ගෞරවය නිසාම ධර්මය පසසන්නෙමි යි සිතා වැඩම කළ සේක.

ဒါယပါလောတိ အရညပါလော. သော တံ အရညံ ယထာ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတပ္ပဒေသေန မနုဿာ ပဝိသိတွာ တတ္ထ ပုပ္ဖံ ဝါ ဖလံ ဝါ နိယျာသံ ဝါ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရံ ဝါ န ဟရန္တိ, ဧဝံ ဝတိယာ ပရိက္ခိတ္တဿ တဿ အရညဿ ယောဇိတေ ဒွါရေ နိသီဒိတွာ တံ အရညံ ရက္ခတိ, ပါလေတိ. တသ္မာ ‘‘ဒါယပါလော’’တိ ဝုတ္တော. အတ္တကာမရူပါတိ အတ္တနော ဟိတံ ကာမယမာနသဘာဝါ ဟုတွာ ဝိဟရန္တိ. ယော ဟိ ဣမသ္မိံ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာပိ ဝေဇ္ဇကမ္မဒူတကမ္မပဟိဏဂမနာဒီနံ ဝသေန ဧကဝီသတိအနေသနာဟိ ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ, အယံ န အတ္တကာမရူပေါ နာမ. ယော ပန ဣမသ္မိံ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဧကဝီသတိအနေသနံ ပဟာယ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေ ပတိဋ္ဌာယ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ သပ္ပာယဓုတင်္ဂံ အဓိဋ္ဌာယ အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု စိတ္တရုစိယံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဂါမန္တံ ပဟာယ အရညံ ပဝိသိတွာ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကုရုမာနော ဝိဟရတိ, အယံ အတ္တကာမော နာမ. တေပိ တယော ကုလပုတ္တာ ဧဝရူပါ အဟေသုံ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အတ္တကာမရူပါ ဝိဟရန္တီ’’တိ.

‘දායපාල’ යනු වනය රකින්නා (වන පාලකයා) ය. ඔහු එම වනය මෙසේ ආරක්ෂා කරයි: මිනිසුන් තමන්ට රිසි රිසි පරිදි වනයට ඇතුළු වී එහි මල්, පලතුරු, ලාටු හෝ දැව දඬු රැගෙන නොයන ලෙස, වැටකින් වට කරන ලද එම වනයේ දොරටුව අසල වාඩි වී සිටිමින් එය ආරක්ෂා කරයි. එබැවින් ඔහුට ‘දායපාල’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘අත්ථකාමරූපා’ යනු තමන්ගේ යහපත කැමති ස්වභාවයෙන් යුක්තව වාසය කිරීමයි. යම් මහණෙක් මේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී පවා වෙදකම් කිරීම, දූත මෙහෙවරෙහි යෙදීම වැනි විසි එක් වැදෑරුම් අසම්මා ආජීවයෙන් ජීවිකාව ගෙවයි නම්, ඔහු තමාට යහපත කැමති තැනැත්තෙකු නොවේ. යමෙක් මේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී එම විසි එක් වැදෑරුම් වැරදි සෙවීම් අත්හැර, චතුපාරිශුද්ධි ශීලයෙහි පිහිටා, බුද්ධ වචනය උගෙන, තමාට ගැලපෙන ධුතාංග සමාදන්ව, කර්මස්ථාන තිස් අට අතුරින් සිතට රුචි කර්මස්ථානයක් ගෙන, ගමෙන් ඈත්ව වනයට වැදී, අෂ්ට සමාපත්ති උපදවාගෙන, විදර්ශනා වඩා කටයුතු කරමින් වාසය කරයිද, ඔහු තමාට යහපත කැමති තැනැත්තා නම් වේ. ඒ කුලපුත්‍රයන් තිදෙනා ද එවැනි ගුණ ඇති අය වූහ. එබැවින් ‘අත්ථකාමරූපා විහරන්ති’ යැයි වදාරන ලදී.

မာ တေသံ အဖာသုမကာသီတိ တေသံ မာ အဖာသုကံ အကာသီတိ ဘဂဝန္တံ ဝါရေသိ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ဣမေ ကုလပုတ္တာ သမဂ္ဂါ ဝိဟရန္တိ, ဧကစ္စဿ စ ဂတဋ္ဌာနေ ဘဏ္ဍနကလဟဝိဝါဒါ ဝတ္တန္တိ, တိခိဏသိင်္ဂေါ စဏ္ဍဂေါဏော ဝိယ ဩဝိဇ္ဈန္တော ဝိစရတိ, အထေကမဂ္ဂေန ဒွိန္နံ ဂမနံ န [Pg.140] ဟောတိ, ကဒါစိ အယမ္ပိ ဧဝံ ကရောန္တော ဣမေသံ ကုလပုတ္တာနံ သမဂ္ဂဝါသံ ဘိန္ဒေယျ. ပါသာဒိကော စ ပနေသ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော သုရသဂိဒ္ဓေါ မညေ, ဂတကာလတော ပဋ္ဌာယ ပဏီတဒါယကာနံ အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကာနဉ္စ ဝဏ္ဏကထနာဒီဟိ ဣမေသံ ကုလပုတ္တာနံ အပ္ပမာဒဝိဟာရံ ဘိန္ဒေယျ. ဝသနဋ္ဌာနာနိ စာပိ ဧတေသံ ကုလပုတ္တာနံ နိဗဒ္ဓါနိ ပရိစ္ဆိန္နာနိ တိဿော စ ပဏ္ဏသာလာ တယော စင်္ကမာ တီဏိ ဒိဝါဋ္ဌာနာနိ တီဏိ မဉ္စပီဌာနိ. အယံ ပန သမဏော မဟာကာယော ဝုဍ္ဎတရော မညေ ဘဝိဿတိ. သော အကာလေ ဣမေ ကုလပုတ္တေ သေနာသနာ ဝုဋ္ဌာပေဿတိ. ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ ဧတေသံ အဖာသု ဘဝိဿတီ’’တိ. တံ အနိစ္ဆန္တော, ‘‘မာ တေသံ အဖာသုကမကာသီ’’တိ ဘဂဝန္တံ ဝါရေသိ.

‘ඔවුන්ට අපහසුවක් නොකරන්න’ යනු, ඔවුන්ට අපහසුවක් නොකරන්නැයි පවසමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව වැළැක්වීමයි. ඔහුගේ සිතෙහි මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: “මේ කුලපුත්‍රයෝ සමගියෙන් වාසය කරති. ඇතැම් භික්ෂූන් ගිය ගිය තැන කලහ කරමින්, තියුණු අං ඇති දරුණු ගොනෙකු මෙන් අනුන්ට ඇනගෙන ඇවිදිති. එක් මාවතක දෙදෙනෙකුට යාමටවත් ඉඩක් නැත. සමහරවිට මේ මහලු මහණා ද එසේ කරමින් මේ කුලපුත්‍රයන්ගේ සමගි වාසය බිඳ දැමිය හැකිය. තවද මොහු ප්‍රසාදජනක පෙනුමක් ඇත්තෙකි, ස්වර්ණ වර්ණය, මම හිතන්නේ ප්‍රණීත රසයට ගිජු වූවෙකු විය හැකිය. මොහු ගිය තැන් පටන් තමාට ප්‍රණීත දානය දෙන දායකයන්ගේත් තමාගේ උපස්ථායකයන්ගේත් ගුණ කියමින් මේ කුලපුත්‍රයන්ගේ අප්‍රමාදී වාසය බිඳ දැමිය හැකිය. මේ කුලපුත්‍රයන්ගේ වාසස්ථාන ද ඉතා සීමිත ය: පන්සල් තුනක්, සක්මන් මලු තුනක්, දිවාස්ථාන තුනක් සහ ඇඳ පුටු තුනක් පමණි. මේ මහණා විශාල ශරීරයක් ඇති, වැඩිමහලු කෙනෙකු විය හැකිය. ඔහු අකාලයේ මේ කුලපුත්‍රයන්ව සේනාසනයෙන් නැගිටුවනු ඇත. එවිට මොවුන්ට සෑම අතින්ම අපහසුවක් වනු ඇත.” එසේ සිතා, එය අකමැති වෙමින් ‘ඔවුන්ට අපහසුවක් නොකරන්න’ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේව වැළැක්වීය.

ကိံ ပနေသ ဇာနန္တော ဝါရေသိ, အဇာနန္တောတိ? အဇာနန္တော. ကိဉ္စာပိ ဟိ တထာဂတဿ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏတော ပဋ္ဌာယ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠကမ္ပနာဒီနိ ပါဋိဟာရိယာနိ ပဝတ္တိံသု, အရညဝါသိနော ပန ဒုဗ္ဗလမနုဿာ သကမ္မပ္ပသုတာ တာနိ သလ္လက္ခေတုံ န သက္ကောန္တိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ စ နာမ ယဒါ အနေကဘိက္ခုသဟဿပရိဝါရော ဗျာမပ္ပဘာယ အသီတိအနုဗျဉ္ဇနေဟိ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏသိရိယာ စ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ ဒဿေန္တော ဝိစရတိ, တဒါ ကော ဧသောတိ အပုစ္ဆိတွာဝ ဇာနိတဗ္ဗော ဟောတိ. တဒါ ပန ဘဂဝါ သဗ္ဗမ္ပိ တံ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ စီဝရဂဗ္ဘေန ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ဝလာဟကဂဗ္ဘေန ပဋိစ္ဆန္နော ပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယ သယမေဝ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အညာတကဝေသေန အဂမာသိ. ဣတိ နံ အဇာနန္တောဝ ဒါယပါလော နိဝါရေသိ.

ඔහු මෙය දැනගෙන වැළැක්වූවාද? නැතහොත් නොදැන වැළැක්වූවාද? පිළිතුර: නොදැන ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පටිසන්ධි ග්‍රහණයේ සිට දසදහසක් සක්වළ කම්පා වීම වැනි ප්‍රාතිහාර්යයන් සිදු වූවත්, වනයෙහි වාසය කරන ප්‍රඥාවෙන් දුර්වල මනුෂ්‍යයන් තමන්ගේ වැඩවලම නියැලී සිටින නිසා ඒවා හඳුනා ගැනීමට අපොහොසත් වෙති. සම්මා සම්බුදුවරුන් දහස් ගණන් භික්ෂූන් පිරිවරාගෙන, බ්‍යමප්‍රභා රශ්මියෙන් සහ අසූවක් අනුබ්‍යංජන, තිස් දෙකක් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ ශෝභාවෙන් යුක්තව බුද්ධානුභාවය පෙන්වමින් වඩිනා විට, “මේ කවුද?” කියා විමසන්නේ නැතිවම හඳුනාගත හැකිය. එහෙත් එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම මුළු බුද්ධානුභාවයම සිවුරු ගැබෙන් වසාගෙන, වලාකුළෙන් වැසුණු පසළොස්වක සඳ මෙන්, තනිවම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන නොහඳුනන වේශයකින් වැඩි සේක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව හඳුනා නොගෙනම දායපාල උන්වහන්සේව වැළැක්වීය.

ဧတဒဝေါစာတိ ထေရော ကိရ မာ သမဏာတိ ဒါယပါလဿ ကထံ သုတွာဝ စိန္တေသိ – ‘‘မယံ တယော ဇနာ ဣဓ ဝိဟရာမ, အညေ ပဗ္ဗဇိတာ နာမ နတ္ထိ, အယဉ္စ ဒါယပါလော ပဗ္ဗဇိတေန ဝိယ သဒ္ဓိံ ကထေတိ, ကော နု ခေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဒိဝါဋ္ဌာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဒွါရေ ဌတွာ မဂ္ဂံ ဩလောကေန္တော ဘဂဝန္တံ အဒ္ဒသ. ဘဂဝါပိ ထေရဿ သဟ ဒဿနေနေဝ သရီရောဘာသံ မုဉ္စိ, အသီတိအနုဗျဉ္ဇနဝိရာဇိတာ ဗျာမပ္ပဘာ ပသာရိတသုဝဏ္ဏပဋော ဝိယ ဝိရောစိတ္ထ. ထေရော, ‘‘အယံ ဒါယပါလော ဖဏကတံ အာသိဝိသံ ဂီဝါယ ဂဟေတုံ ဟတ္ထံ ပသာရေန္တော ဝိယ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလေန သဒ္ဓိံ ကထေန္တောဝ န ဇာနာတိ, အညတရဘိက္ခုနာ ဝိယ သဒ္ဓိံ ကထေတီ’’တိ နိဝါရေန္တော ဧတံ, ‘‘မာ, အာဝုသော ဒါယပါလာ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ.

‘මෙය කීවේය’ යනු, අනුරුද්ධ තෙරුන් ‘මහණ, එපා’ යන දායපාලගේ වචනය ඇසී මෙසේ සිතූ බවයි: “අපි තිදෙනෙක් මෙහි වසමු, වෙනත් පැවිද්දන් මෙහි නැත. මේ දායපාල පැවිද්දෙකු සමග කතා කරන්නාක් මෙන් කතා කරයි, ඒ කවුරුන් විය හැකිද?” කියා දිවාස්ථානයෙන් නැගිට දොරටුව අසල සිට මග බලන විට භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දැක්කේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද තෙරුන් දුටු සැණින්ම ශරීරාලෝකය මුදාහළ සේක. අසූවක් අනුබ්‍යංජනයෙන් බබළන බ්‍යමප්‍රභා රශ්මිය දිග හැරි රන් වස්ත්‍රයක් මෙන් බැබළුණි. එවිට තෙරුන් මෙසේ සිතීය: “මේ දායපාල පෙනය පුප්පාගත් විසකුරු සර්පයෙකු ගෙලෙන් ඇල්ලීමට අත දිගු කරන්නාක් මෙන්, ලොව අග්‍ර පුද්ගලයා සමග කතා කරන බව නොදැන සාමාන්‍ය මහණෙකු සමග කතා කරන්නාක් මෙන් කතා කරයි.” එසේ සිතා ඔහුව වළක්වමින් “ඇවැත් දායපාල, එපා” යනාදී වචන කීවේය.

တေနုပသင်္ကမီတိ [Pg.141] ကသ္မာ ဘဂဝတော ပစ္စုဂ္ဂမနံ အကတွာ ဥပသင်္ကမိ? ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘မယံ တယော ဇနာ သမဂ္ဂဝါသံ ဝသာမ, သစာဟံ ဧကကောဝ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကရိဿာမိ, သမဂ္ဂဝါသော နာမ န ဘဝိဿတီ’’တိ ပိယမိတ္တေ ဂဟေတွာဝ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကရိဿာမိ. ယထာ စ ဘဂဝါ မယှံ ပိယော, ဧဝံ သဟာယာနမ္ပိ မေ ပိယောတိ, တေဟိ သဒ္ဓိံ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကာတုကာမော သယံ အကတွာဝ ဥပသင်္ကမိ. ကေစိ ပန တေသံ ထေရာနံ ပဏ္ဏသာလဒွါရေ စင်္ကမနကောဋိယာ ဘဂဝတော အာဂမနမဂ္ဂေါ ဟောတိ, တသ္မာ ထေရော တေသံ သညံ ဒဒမာနောဝ ဂတောတိ. အဘိက္ကမထာတိ ဣတော အာဂစ္ဆထ. ပါဒေ ပက္ခာလေသီတိ ဝိကသိတပဒုမသန္နိဘေဟိ ဇာလဟတ္ထေဟိ မဏိဝဏ္ဏံ ဥဒကံ ဂဟေတွာ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏေသု ပိဋ္ဌိပါဒေသု ဥဒကမဘိသိဉ္စိတွာ ပါဒေန ပါဒံ ဃံသန္တော ပက္ခာလေသိ. ဗုဒ္ဓါနံ ကာယေ ရဇောဇလ္လံ နာမ န ဥပလိမ္ပတိ, ကသ္မာ ပက္ခာလေသီတိ? သရီရဿ ဥတုဂ္ဂဟဏတ္ထံ, တေသဉ္စ စိတ္တသမ္ပဟံသနတ္ထံ. အမှေဟိ အဘိဟဋေန ဥဒကေန ဘဂဝါ ပါဒေ ပက္ခာလေသိ, ပရိဘောဂံ အကာသီတိ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဗလဝသောမနဿဝသေန စိတ္တံ ပီဏိတံ ဟောတိ, တသ္မာ ပက္ခာလေသိ. အာယသ္မန္တံ အနုရုဒ္ဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစာတိ သော ကိရ တေသံ ဝုဍ္ဎတရော.

‘ඔහු වෙත පැමිණියේය’ යනු, කුමන හේතුවක් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පෙරගමන් නොකර පැමිණියේද? ඔහුගේ සිතෙහි මෙසේ ඇති විය: “අපි තිදෙනා සමගිව වාසය කරමු. ඉදින් මම තනිවම පෙරගමන් කළහොත් එය සමගි වාසයක් නොවනු ඇත. එබැවින් ප්‍රිය මිතුරන් කැඳවාගෙනම පෙරගමන් කරමි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට ප්‍රිය වන්නාක් මෙන් මගේ යහළුවන්ටත් ප්‍රිය වේවා” යි සිතා, ඔවුන් සමග පෙරගමන් කිරීමට කැමති වූ බැවින් තනිවම නොගොස් ඔවුන් වෙත ගියේය. ඇතැම් ඇදුරන් පවසන්නේ එම තෙරුන්ගේ පන්සල් දොරටුව සක්මන් මළුව අසලම වූ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වඩිනා මග එය වූ බැවින්, අනුරුද්ධ තෙරුන් අනිත් අයට සංඥා කරමින් එතැනට ගිය බවයි. ‘අභික්කමථ’ යනු ‘මෙහි එන්න’ යන්නයි. ‘පා දොවා’ යනු පිපුණු නෙළුම් මලක් බඳු, දැල් සහිත හස්තයන්ගෙන් මිණි වන් පැන් ගෙන, ස්වර්ණ වර්ණ වූ පා දොවා, එක් පයකින් අනෙක් පය පිරිමදිමින් සේදූ බවයි. බුදුවරුන්ගේ ශරීරයෙහි කිසිදු කුණු ධූවිල්ලක් නොතැවරේ. එසේ නම් කුමට පා සේදූ සේකද? ඒ ශරීරයට සෘතු පහසුව පිණිසත්, එම භික්ෂූන්ගේ සිත පැහැදවීම පිණිසත්ය. “අප විසින් ගෙනෙන ලද පැන් වලින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශ්‍රී පාදය දොවා පරිභෝජනය කළ සේක” යැයි සිතන එම භික්ෂූන්ට ඇතිවන බලවත් සෝමනස්සය නිසා සිත පිනා යයි. එබැවින් පා දොවා ගත්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුරුද්ධ තෙරුන්ට මෙසේ වදාළ සේක. ඒ මක්නිසාද යත්, උන්වහන්සේ එම භික්ෂූන් අතරින් වැඩිමහලු වූ නිසාය.

၃၂၆. တဿ သင်္ဂဟေ ကတေ သေသာနံ ကတောဝ ဟောတီတိ ထေရညေဝ ဧတံ ကစ္စိ ဝေါ အနုရုဒ္ဓါတိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. တတ္ထ ကစ္စီတိ ပုစ္ဆနတ္ထေ နိပါတော. ဝေါတိ သာမိဝစနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ကစ္စိ အနုရုဒ္ဓါ တုမှာကံ ခမနီယံ, ဣရိယာပထော ဝေါ ခမတိ? ကစ္စိ ယာပနီယံ, ကစ္စိ ဝေါ ဇီဝိတံ ယာပေတိ ဃဋိယတိ? ကစ္စိ ပိဏ္ဍကေန န ကိလမထ, ကစ္စိ တုမှာကံ သုလဘပိဏ္ဍံ, သမ္ပတ္တေ ဝေါ ဒိသွာ မနုဿာ ဥဠုင်္ကယာဂုံ ဝါ ကဋစ္ဆုဘိက္ခံ ဝါ ဒါတဗ္ဗံ မညန္တီတိ ဘိက္ခာစာရဝတ္တံ ပုစ္ဆတိ. ကသ္မာ? ပစ္စယေန အကိလမန္တေန ဟိ သက္ကာ သမဏဓမ္မော ကာတုံ, ဝတ္တမေဝ ဝါ ဧတံ ပဗ္ဗဇိတာနံ. အထ တေန ပဋိဝစနေ ဒိန္နေ, ‘‘အနုရုဒ္ဓါ, တုမှေ ရာဇပဗ္ဗဇိတာ မဟာပုညာ, မနုဿာ တုမှာကံ အရညေ ဝသန္တာနံ အဒတွာ ကဿ အညဿ ဒါတဗ္ဗံ မညိဿန္တိ, တုမှေ ပန ဧတံ ဘုဉ္ဇိတွာ ကိံ နု ခေါ မိဂပေါတကာ ဝိယ အညမညံ သံဃဋ္ဋေန္တာ ဝိဟရထ, ဥဒါဟု သာမဂ္ဂိဘာဝေါ ဝေါ အတ္ထီ’’တိ သာမဂ္ဂိရသံ ပုစ္ဆန္တော, ကစ္စိ ပန ဝေါ, အနုရုဒ္ဓါ, သမဂ္ဂါတိအာဒိမာဟ.

326. ඔහුට (අනුරුද්ධ තෙරුන්ට) සංග්‍රහ කිරීම සෙසු අයටද කළා හා සමාන වන බැවින්, බුදුරජාණන් වහන්සේ එම "කච්චි වෝ අනුරුද්ධා" යනාදි වචන අනුරුද්ධ තෙරුන්වම අමතා වදාළ සේක. එහි 'කච්චි' යනු ප්‍රශ්නාර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. 'වෝ' යනු සාමි විභක්ති පදයකි. එහි අදහස මෙසේය: "අනුරුද්ධයිනි, ඔබවහන්සේලාට (ඉවසීමට) පහසුද? ඔබවහන්සේලාගේ ඉරියව් පැවැත්ම පහසුද? දිවි පැවැත්ම (යාපනය) පහසුද? ඔබවහන්සේලාගේ ජීවිතය නොගැටී පවතියිද? පිණ්ඩපාතයෙන් පීඩා නොවිඳින්නේද? ඔබවහන්සේලාට පිණ්ඩපාතය සුවසේ ලැබේද? පිණ්ඩපාතය සඳහා වැඩම කළ ඔබවහන්සේලා දැක මනුෂ්‍යයෝ එක් හැන්දක් පමණ වූ කැඳ හෝ එක් බත් හැන්දක් හෝ දිය යුතු යැයි සලකත්ද?" මෙසේ භික්ෂාචාර වත පිළිබඳව විමසන සේක. ඒ මන්ද? ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පීඩා නොවිඳින මහණෙකුට මහණ දම් පිරීමට හැකි බැවිනි. නැතහොත්, මෙය පැවිද්දන්ගේ වතාවතකි. ඉන්පසු එම පිළිතුර දුන් කල්හි, "අනුරුද්ධයිනි, ඔබවහන්සේලා රජකුලයෙන් පැවිදි වූ මහා පින්වන්තයෝය. අරණ්‍යයේ වසන ඔබවහන්සේලාට මනුෂ්‍යයෝ දන් නොදී වෙන කාහට නම් දන් දිය යුතු යැයි සිතන්නද? එහෙත් ඔබවහන්සේලා එම දානය වළඳා මුව පොව්වන් මෙන් එකිනෙකා ගැටෙමින් වසන්නහුද? නැතහොත් ඔබවහන්සේලා අතර සාමග්‍රී භාවය (එකමුතුකම) පවතියිද?" මෙසේ සාමග්‍රී රසය විමසනු කැමැතිව "කච්චි පන වෝ අනුරුද්ධා සමග්ගා" යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ ခီရောဒကီဘူတာတိ ယထာ ခီရဉ္စ ဥဒကဉ္စ အညမညံ သံသန္ဒတိ, ဝိသုံ န ဟောတိ, ဧကတ္တံ ဝိယ ဥပေတိ, ကစ္စိ ဧဝံ သာမဂ္ဂိဝသေန ဧကတ္တူပဂတစိတ္တုပ္ပာဒါ [Pg.142] ဝိဟရထာတိ ပုစ္ဆတိ. ပိယစက္ခူဟီတိ မေတ္တစိတ္တံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ ဩလောကနစက္ခူနိ ပိယစက္ခူနိ နာမ. ကစ္စိ တထာရူပေဟိ စက္ခူဟိ အညမညံ သမ္ပဿန္တာ ဝိဟရထာတိ ပုစ္ဆတိ. တဂ္ဃာတိ ဧကံသတ္ထေ နိပါတော. ဧကံသေန မယံ, ဘန္တေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာ ကထံ ပနာတိ ဧတ္ထ ယထာတိ နိပါတမတ္တံ. ကထန္တိ ကာရဏပုစ္ဆာ. ကထံ ပန တုမှေ ဧဝံ ဝိဟရထ, ကေန ကာရဏေန ဝိဟရထ, တံ မေ ကာရဏံ ဗြူထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မေတ္တံ ကာယကမ္မန္တိ မေတ္တစိတ္တဝသေန ပဝတ္တံ ကာယကမ္မံ. အာဝိ စေဝ ရဟော စာတိ သမ္မုခါ စေဝ ပရမ္မုခါ စ. ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော.

එහි 'ඛීරෝදකීභූතා' යනු කිරි සහ ජලය එකිනෙක මිශ්‍ර වී වෙන් කළ නොහැකිව එකක් මෙන් වන අයුරිනි. "සාමග්‍රිය හේතුවෙන් එක් වූ සිත් ඇතිව වසන්නහුද?" යි විමසයි. 'පියචක්ඛූහි' යනු මෙත් සිත පෙරදැරිව බලන ඇස් 'ප්‍රිය ඇස්' නම් වේ. "එබඳු වූ ඇස්වලින් එකිනෙකා දෙස බලමින් වසන්නහුද?" යි විමසයි. 'තග්ඝා' යනු ඒකාන්ත යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. "ස්වාමීනි, අපි ඒකාන්තයෙන්ම (මෙසේ වසමු)" යන්න එහි අදහසයි. 'යථා කථං පන' යන මෙහි 'යථා' යනු නිපාත මාත්‍රයකි. 'කථං' යනු හේතුව විමසීමයි. "ඔබවහන්සේලා කෙසේ මෙසේ වසන්නහුද? කිනම් හේතුවක් නිසා මෙසේ වසන්නහුද? මට ඒ හේතුව පවසන්න" යන්න එහි අර්ථයයි. 'මෙත්තං කායකම්මං' යනු මෙත් සිතින් පවත්නා කාය කර්මයයි. 'ආවි චේව රහෝ ච' යනු ඉදිරියේදී සහ රහසින් (මුහුණට මුහුණ ලා සහ නැති තැනදී) යන්නයි. සෙසු පදයන්හිද ක්‍රමය මෙයම වේ.

တတ္ထ သမ္မုခါ ကာယဝစီကမ္မာနိ သဟဝါသေ လဗ္ဘန္တိ, ဣတရာနိ ဝိပ္ပဝါသေ. မနောကမ္မံ သဗ္ဗတ္ထ လဗ္ဘတိ. ယဉှိ သဟဝသန္တေသု ဧကေန မဉ္စပီဌံ ဝါ ဒါရုဘဏ္ဍံ ဝါ မတ္တိကာဘဏ္ဍံ ဝါ ဗဟိ ဒုန္နိက္ခိတ္တံ ဟောတိ, တံ ဒိသွာ ကေနိဒံ ဝဠဉ္ဇိတန္တိ အဝညံ အကတွာ အတ္တနာ ဒုန္နိက္ခိတ္တံ ဝိယ ဂဟေတွာ ပဋိသာမေန္တဿ ပဋိဇဂ္ဂိတဗ္ဗယုတ္တံ ဝါ ပန ဌာနံ ပဋိဇဂ္ဂန္တဿ သမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ ဟောတိ. ဧကသ္မိံ ပက္ကန္တေ တေန ဒုန္နိက္ခိတ္တံ သေနာသနပရိက္ခာရံ တထေဝ နိက္ခိပန္တဿ ပဋိဇဂ္ဂိတဗ္ဗယုတ္တဋ္ဌာနံ ဝါ ပန ပဋိဇဂ္ဂန္တဿ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ ဟောတိ. သဟဝသန္တဿ ပန တေဟိ သဒ္ဓိံ မဓုရံ သမ္မောဒနီယံ ကထံ ပဋိသန္ထာရကထံ သာရဏီယကထံ ဓမ္မီကထံ သရဘညံ သာကစ္ဆံ ပဉှပုစ္ဆနံ ပဉှဝိဿဇ္ဇနန္တိ ဧဝမာဒိကရဏေ သမ္မုခါ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ ဟောတိ. ထေရေသု ပန ပက္ကန္တေသု မယှံ ပိယသဟာယော နန္ဒိယတ္ထေရော ကိမိလတ္ထေရော ဧဝံ သီလသမ္ပန္နော, ဧဝံ အာစာရသမ္ပန္နောတိအာဒိဂုဏကထနံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ ဟောတိ. မယှံ ပိယမိတ္တော နန္ဒိယတ္ထေရော ကိမိလတ္ထေရော အဝေရော ဟောတု, အဗျာပဇ္ဇော သုခီ ဟောတူတိ ဧဝံ သမန္နာဟရတော ပန သမ္မုခါပိ ပရမ္မုခါပိ မေတ္တံ မနောကမ္မံ ဟောတိယေဝ.

එහි සම්මුඛ කාය හා වචී කර්මයන් එකට වසන විට දක්නට ලැබේ. සෙසු ඒවා වෙන්ව වසන විට ලැබේ. මනෝ කර්මය සෑම තැනකදීම ලැබේ. මක්නිසාද යත්, එක්ව වසන අය අතර යමකු ඇඳ පුටු, දැව භාණ්ඩ හෝ මැටි භාණ්ඩ පිටත වැරදි ලෙස තබා ඇති බව දැක, "මෙය පාවිච්චි කළේ කවුද?" යි අවඥා නොකර, තමාම වැරදි ලෙස තැබුවාක් මෙන් ගෙන තැන්පත් කරයි නම්, පිරිසිදු කළ යුතු තැන් පිරිසිදු කරයි නම්, එය සම්මුඛ මෙත්තා කාය කර්මයයි. එක් අයෙකු නික්ම ගිය කල්හි ඔහු විසින් වැරදි ලෙස තබන ලද සේනාසන පරික්කාර තැන්පත් කරයි නම්, පිරිසිදු කළ යුතු තැන පිරිසිදු කරයි නම් එය පරම්මුඛ මෙත්තා කාය කර්මයයි. එක්ව වසන විට ඔවුන් සමඟ මිහිරි වූ, සතුටු විය යුතු, පිළිසඳර කතා, සිහි කළ යුතු කතා, ධර්ම කතා, සරභඤ්ඤ ලෙස සජ්ඣායනා කිරීම, සාකච්ඡා කිරීම, ප්‍රශ්න ඇසීම හා පිළිතුරු දීම යන මෙබඳු දේ කිරීම සම්මුඛ මෙත්තා වචී කර්මයයි. මහා තෙරුන් වහන්සේලා නික්ම ගිය කල්හි "මාගේ ප්‍රිය යහළු නන්දිය තෙරුන්, කිමිල තෙරුන් මෙසේ සිල්වත්ය, මෙසේ ආචාර සම්පන්නය" යනාදී ගුණ කීම පරම්මුඛ මෙත්තා වචී කර්මයයි. "මාගේ ප්‍රිය මිත්‍ර නන්දිය තෙරුන්, කිමිල තෙරුන් වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, ව්‍යාපාද නැත්තෝ වෙත්වා, සුවපත් වෙත්වා" යි මෙසේ මෙනෙහි කරන තැනැත්තාට සම්මුඛව මෙන්ම පරම්මුඛව ද මෙත්තා මනෝ කර්මයම වෙයි.

နာနာ ဟိ ခေါ နော, ဘန္တေ, ကာယာတိ ကာယဉှိ ပိဋ္ဌံ ဝိယ မတ္တိကာ ဝိယ စ ဩမဒ္ဒိတွာ ဧကတော ကာတုံ န သက္ကာ. ဧကဉ္စ ပန မညေ စိတ္တန္တိ စိတ္တံ ပန နော ဟိတဋ္ဌေန နိရန္တရဋ္ဌေန အဝိဂ္ဂဟဋ္ဌေန သမဂ္ဂဋ္ဌေန ဧကမေဝါတိ ဒဿေတိ. ကထံ ပနေတံ သကံ စိတ္တံ နိက္ခိပိတွာ ဣတရေသံ စိတ္တဝသေန ဝတ္တိံသူတိ? ဧကဿ ပတ္တေ မလံ ဥဋ္ဌဟတိ, ဧကဿ စီဝရံ ကိလိဋ္ဌံ ဟောတိ, ဧကဿ ပရိဘဏ္ဍကမ္မံ ဟောတိ. တတ္ထ ယဿ ပတ္တေ မလံ ဥဋ္ဌိတံ, တေန မမာဝုသော, ပတ္တေ မလံ ဥဋ္ဌိတံ ပစိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တေ ဣတရေ မယှံ စီဝရံ ကိလိဋ္ဌံ [Pg.143] ဓောဝိတဗ္ဗံ, မယှံ ပရိဘဏ္ဍံ ကာတဗ္ဗန္တိ အဝတွာ အရညံ ပဝိသိတွာ ဒါရူနိ အာဟရိတွာ ဆိန္ဒိတွာ ပတ္တကဋာဟေ ပရိဘဏ္ဍံ ကတွာ တတော ပရံ စီဝရံ ဝါ ဓောဝန္တိ, ပရိဘဏ္ဍံ ဝါ ကရောန္တိ. မမာဝုသော, စီဝရံ ကိလိဋ္ဌံ ဓောဝိတုံ ဝဋ္ဋတိ, မမ ပဏ္ဏသာလာ ဥက္လာပါ ပရိဘဏ္ဍံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ပဌမတရံ အာရောစိတေပိ ဧသေဝ နယော.

"ස්වාමීනි, අපගේ ශරීර නානාප්‍රකාරය" යනු ශරීරය පිටි ගුලියක් මෙන් හෝ මැටි පිඩක් මෙන් අඹරා එකක් කළ නොහැකි බැවිනි. "එහෙත් සිත එකක් යැයි සිතමි" යනු අපගේ සිත අර්ථය (යහපත), නිරන්තර බව (දෝස රහිත බව), අවිග්‍රහ බව (ගැටුම් රහිත බව) සහ සාමග්‍රිය යන කරුණුවලින් එකක්ම වන බව පෙන්වයි. තමන්ගේ සිත අත්හැර අන්‍යයන්ගේ සිතට අනුව කෙසේ හැසිරුණේද යත්: එක් අයෙකුගේ පාත්‍රයේ මලකඩ (අපිරිසිදුකම) පවතියි, එක් අයෙකුගේ සිවුර කිලිටි වී ඇත, එක් අයෙකුගේ මැටි පිරියම් කිරීමේ වැඩ පවතියි. එහිදී යමෙකුගේ පාත්‍රයේ මලකඩ තිබේ නම් ඔහු "ඇවැත්නි, මගේ පාත්‍රයේ මලකඩ බැඳී ඇත, එය පිළිස්සිය යුතුය" යි කී කල්හි, සෙසු අය "මගේ සිවුරත් කිලිටි වී ඇත, එය සේදිය යුතුය; මගේ පිරියම් කටයුතු කළ යුතුය" යි නොකියා, වනයට වැදී දර රැගෙන විත්, ඒවා කපා, පාත්‍ර පලාවෙහි මැටි පිරියම් කර, ඉන්පසු පාත්‍රය පුළුස්සා, ඉන් අනතුරුව සිවුරු සේදීම හෝ පිරියම් කිරීම් කරති. "ඇවැත්නි, මගේ සිවුර කිලිටිය, සේදිය යුතුය; මගේ පන්නසාලාව අපිරිසිදුය, පිරියම් කළ යුතුය" යි පළමුව පවසා සිටින විටද ක්‍රමය මෙයම වේ.

၃၂၇. သာဓု သာဓု, အနုရုဒ္ဓါတိ ဘဂဝါ ဟေဋ္ဌာ န စ မယံ, ဘန္တေ, ပိဏ္ဍကေန ကိလမိမှာတိ ဝုတ္တေ န သာဓုကာရမဒါသိ. ကသ္မာ? အယဉှိ ကဗဠီကာရော အာဟာရော နာမ ဣမေသံ သတ္တာနံ အပါယလောကေပိ ဒေဝမနုဿလောကေပိ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏောဝ. အယံ ပန လောကသန္နိဝါသော ယေဘုယျေန ဝိဝါဒပက္ခန္ဒော, အပါယလောကေ ဒေဝမနုဿလောကေပိ ဣမေ သတ္တာ ပဋိဝိရုဒ္ဓါ ဧဝ, ဧတေသံ သာမဂ္ဂိကာလော ဒုလ္လဘော, ကဒါစိဒေဝ ဟောတီတိ သမဂ္ဂဝါသဿ ဒုလ္လဘတ္တာ ဣဓ ဘဂဝါ သာဓုကာရမဒါသိ. ဣဒါနိ တေသံ အပ္ပမာဒလက္ခဏံ ပုစ္ဆန္တော ကစ္စိ ပန ဝေါ, အနုရုဒ္ဓါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝေါတိ နိပါတမတ္တံ ပစ္စတ္တဝစနံ ဝါ, ကစ္စိ တုမှေတိ အတ္ထော. အမှာကန္တိ အမှေသု တီသု ဇနေသု. ပိဏ္ဍာယ ပဋိက္ကမတီတိ ဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပစ္စာဂစ္ဆတိ. အဝက္ကာရပါတိန္တိ အတိရေကပိဏ္ဍပါတံ အပနေတွာ ဌပနတ္ထာယ ဧကံ သမုဂ္ဂပါတိံ ဓောဝိတွာ ဌပေတိ.

327. "සාධු සාධු අනුරුද්ධ" යනු, පෙර සඳහන් කළ පරිදි "ස්වාමීනි, අපි පිණ්ඩපාතයෙන් පීඩා නොවිඳිමු" යැයි කී විට බුදුරජාණන් වහන්සේ සාධුකාර නොදුන් සේක. ඒ මන්ද? මෙම කබලිංකාර ආහාරය නම් වූ දෙය මෙම සත්ත්වයන්ට අපාය ලෝකයේ මෙන්ම දේව මනුෂ්‍ය ලෝකයේද නිරන්තරව පුරුදු වූවක් බැවිනි. එහෙත් මෙම ලෝකවාසීහු බොහෝ සෙයින් විවාදයට හා ගැටුමට බරව සිටිති. අපායෙහි මෙන්ම දේව මනුෂ්‍ය ලෝකවලද මෙම සත්ත්වයන් බොහෝ විට එකිනෙකාට විරුද්ධය. ඔවුන්ට සාමග්‍රී කාලයක් ලැබීම ඉතා දුර්ලභය. යම් කලෙක පමණක් සාමග්‍රිය ඇති වේ. මෙසේ සාමග්‍රී වාසයෙහි දුර්ලභ බව නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙහිදී සාධුකාර දුන් සේක. දැන් ඔවුන්ගේ අප්පමාද ලක්ෂණය විමසනු පිණිස "කච්චි පන වෝ අනුරුද්ධා" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'වෝ' යනු නිපාත මාත්‍රයකි, නැතහොත් ප්‍රථමා විභක්තියයි. "ඔබවහන්සේලා (එසේ වසන්නහුද?)" යනු එහි අර්ථයයි. 'අම්හාකං' යනු අප තිදෙනා අතුරින් යන්නයි. 'පිණ්ඩාය පටික්කමති' යනු ගමට පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩම කර ආපසු පැමිණීමයි. 'අවක්කාරපාතිං' යනු ඉතිරි වූ පිණ්ඩපාතය ඉවත් කර තැබීම සඳහා එක් බඳුනක් සෝදා තැබීමයි.

ယော ပစ္ဆာတိ တေ ကိရ ထေရာ န ဧကတောဝ ဘိက္ခာစာရံ ပဝိသန္တိ, ဖလသမာပတ္တိရတာ ဟေတေ. ပါတောဝ သရီရပ္ပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ ဝတ္တပ္ပဋိပတ္တိံ ပူရေတွာ သေနာသနံ ပဝိသိတွာ ကာလပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒန္တိ. တေသု ယော ပဌမတရံ နိသိန္နော အတ္တနော ကာလပရိစ္ဆေဒဝသေန ပဌမတရံ ဥဋ္ဌာတိ; သော ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပဋိနိဝတ္တော ဘတ္တကိစ္စဋ္ဌာနံ အာဂန္တွာ ဇာနာတိ – ‘‘ဒွေ ဘိက္ခူ ပစ္ဆာ, အဟံ ပဌမတရံ အာဂတော’’တိ. အထ ပတ္တံ ပိဒဟိတွာ အာသနပညာပနာဒီနိ ကတွာ ယဒိ ပတ္တေ ပဋိဝိသမတ္တမေဝ ဟောတိ, နိသီဒိတွာ ဘုဉ္ဇတိ. ယဒိ အတိရေကံ ဟောတိ, အဝက္ကာရပါတိယံ ပက္ခိပိတွာ ပါတိံ ပိဓာယ ဘုဉ္ဇတိ. ကတဘတ္တကိစ္စော ပတ္တံ ဓောဝိတွာ ဝေါဒကံ ကတွာ ထဝိကာယ ဩသာပေတွာ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနံ ပဝိသတိ. ဒုတိယောပိ အာဂန္တွာဝ ဇာနာတိ – ‘‘ဧကော ပဌမံ အာဂတော, ဧကော ပစ္ဆတော’’တိ. သော သစေ ပတ္တေ ဘတ္တံ ပမာဏမေဝ ဟောတိ, ဘုဉ္ဇတိ. သစေ မန္ဒံ, အဝက္ကာရပါတိတော ဂဟေတွာ ဘုဉ္ဇတိ. သစေ အတိရေကံ [Pg.144] ဟောတိ, အဝက္ကာရပါတိယံ ပက္ခိပိတွာ ပမာဏမေဝ ဘုဉ္ဇိတွာ ပုရိမတ္ထေရော ဝိယ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဝိသတိ. တတိယောပိ အာဂန္တွာဝ ဇာနာတိ – ‘‘ဒွေ ပဌမံ အာဂတာ, အဟံ ပစ္ဆတော’’တိ. သောပိ ဒုတိယတ္ထေရော ဝိယ ဘုဉ္ဇိတွာ ကတဘတ္တကိစ္စော ပတ္တံ ဓောဝိတွာ ဝေါဒကံ ကတွာ ထဝိကာယ ဩသာပေတွာ အာသနာနိ ဥက္ခိပိတွာ ပဋိသာမေတိ; ပါနီယဃဋေ ဝါ ပရိဘောဇနီယဃဋေ ဝါ အဝသေသံ ဥဒကံ ဆဍ္ဍေတွာ ဃဋေ နိကုဇ္ဇိတွာ အဝက္ကာရပါတိယံ သစေ အဝသေသဘတ္တံ ဟောတိ, တံ ဝုတ္တနယေန ဇဟိတွာ ပါတိံ ဓောဝိတွာ ပဋိသာမေတိ; ဘတ္တဂ္ဂံ သမ္မဇ္ဇတိ. တတော ကစဝရံ ဆဍ္ဍေတွာ သမ္မဇ္ဇနိံ ဥက္ခိပိတွာ ဥပစိကာဟိ မုတ္တဋ္ဌာနေ ဌပေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဝိသတိ. ဣဒံ ထေရာနံ ဗဟိဝိဟာရေ အရညေ ဘတ္တကိစ္စကရဏဋ္ဌာနေ ဘောဇနသာလာယံ ဝတ္တံ. ဣဒံ သန္ဓာယ, ‘‘ယော ပစ္ဆာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

"යෝ පච්ඡා" යනු ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා එක්ව පිඬුසිඟා වැඩම නොකරන බවයි. සැබවින්ම මොවුහු ඵලසමාපත්තියෙහි ඇලී වෙසෙති. උදෑසනම ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා වත් පිළිවෙත් පුරා සෙනසුනට වැදී, කාලය නියම කරගෙන ඵලසමාපත්තියට සමවැදී වැඩහිඳිති. ඔවුන් අතරින් යම් භික්ෂුවක් පළමුව භාවනාවෙන් නැගිටී ද, ඒ භික්ෂුව පිඬුසිඟා වැඩම කොට ආපසු පැමිණ දන් වළඳන ස්ථානයට අවුත් "භික්ෂූන් දෙනමක් පසුව එති, මම පළමුව ආවෙමි" යි දැනගනී. එවිට පාත්‍රය වසා තබා අසුන් පැනවීම් ආදිය සිදුකොට, තමාගේ පාත්‍රයෙහි සෑහෙන ප්‍රමාණයට පමණක් දානය තිබේ නම් වාඩි වී වළඳයි. ඉදින් අතිරික්තයක් තිබේ නම් එය දානය ඉතිරි කරන භාජනයට දමා, එය වසා තබා වළඳයි. දන් වළඳා අවසන් වූ පසු පාත්‍රය සෝදා වියළා පාත්‍ර මල්ලේ බහා තබා, පාත්‍ර සිවුරු ගෙන තමන් වසන ස්ථානයට වඩියි. දෙවනුව වඩින භික්ෂුව ද වැඩම කළ සැනින්ම "එක් අයෙකු පළමුව ආ බවත්, එක් අයෙකු පසුව එන බවත්" දැනගනී. ඒ භික්ෂුව ද තමාගේ පාත්‍රයෙහි දානය සෑහෙන ප්‍රමාණයට තිබේ නම් වළඳයි. ඉදින් මදි නම් අර භාජනයෙන් ගෙන වළඳයි. අතිරික්ත නම් එම භාජනයට දමා සෑහෙන ප්‍රමාණය වළඳා පෙර ස්ථවිරයන් මෙන් තමන් වසන ස්ථානයට වඩියි. තෙවන භික්ෂුව ද පැමිණි වහාම "දෙනම පළමුව ආ බවත්, මම අවසානයට පැමිණි බවත්" දැනගනී. ඔහු ද දෙවන ස්ථවිරයන් මෙන් වළඳා, දන් වළඳා අවසානයේ පාත්‍රය සෝදා වියළා පාත්‍ර මල්ලේ බහා තබා, අසුන් අස්පස් කර තබයි. පැන් කළයේ හෝ පරිභෝජන කළයේ ඉතිරි ජලය ඉවත් කොට කළ ගෙඩි මුන්චහ කරයි. දානය ඉතිරි කරන භාජනයේ ඉතිරි බත් තිබේ නම් එය පෙර කී පරිදි බැහැර කොට භාජනය සෝදා තබයි. දන්හල අමදියි. ඉන්පසු කුණු රොඩු ඉවත් කොට කොස්ස වේයන් නොකන තැනක තබා පාත්‍ර සිවුරු ගෙන තමන් වසන ස්ථානයට වඩියි. මෙය එම ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විහාරයෙන් බැහැර ආරණ්‍යයේ දන් වළඳන ස්ථානයෙහි පිළිපදින වත් පිළිවෙතයි. මෙය අරභයා "යෝ පච්ඡා" යනාදිය වදාරන ලදී.

ယော ပဿတီတိအာဒိ ပန နေသံ အန္တောဝိဟာရေ ဝတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဝစ္စဃဋန္တိ အာစမနကုမ္ဘိံ. ရိတ္တန္တိ ရိတ္တကံ. တုစ္ဆန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အဝိသယှန္တိ ဥက္ခိပိတုံ အသက္ကုဏေယျံ, အတိဘာရိယံ. ဟတ္ထဝိကာရေနာတိ ဟတ္ထသညာယ. တေ ကိရ ပါနီယဃဋာဒီသု ယံကိဉ္စိ တုစ္ဆကံ ဂဟေတွာ ပေါက္ခရဏိံ ဂန္တွာ အန္တော စ ဗဟိ စ ဓောဝိတွာ ဥဒကံ ပရိဿာဝေတွာ တီရေ ဌပေတွာ အညံ ဘိက္ခုံ ဟတ္ထဝိကာရေန အာမန္တေန္တိ, ဩဒိဿ ဝါ အနောဒိဿ ဝါ သဒ္ဒံ န ကရောန္တိ. ကသ္မာ ဩဒိဿ သဒ္ဒံ န ကရောန္တိ? တံ ဘိက္ခုံ သဒ္ဒေါ ဗာဓေယျာတိ. ကသ္မာ အနောဒိဿ သဒ္ဒံ န ကရောန္တိ? အနောဒိဿ သဒ္ဒေ ဒိန္နေ, ‘‘အဟံ ပုရေ, အဟံ ပုရေ’’တိ ဒွေပိ နိက္ခမေယျုံ, တတော ဒွီဟိ ကတ္တဗ္ဗကမ္မေ တတိယဿ ကမ္မစ္ဆေဒေါ ဘဝေယျ. သံယတပဒသဒ္ဒေါ ပန ဟုတွာ အပရဿ ဘိက္ခုနော ဒိဝါဋ္ဌာနသန္တိကံ ဂန္တွာ တေန ဒိဋ္ဌဘာဝံ ဉတွာ ဟတ္ထသညံ ကရောတိ, တာယ သညာယ ဣတရော အာဂစ္ဆတိ, တတော ဒွေ ဇနာ ဟတ္ထေန ဟတ္ထံ သံသိဗ္ဗန္တာ ဒွီသု ဟတ္ထေသု ဌပေတွာ ဥပဋ္ဌပေန္တိ. တံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ဟတ္ထဝိကာရေန ဒုတိယံ အာမန္တေတွာ ဟတ္ထဝိလင်္ဃကေန ဥပဋ္ဌပေမာ’’တိ.

"යෝ පස්සති" යනාදිය ඔවුන්ගේ විහාරය ඇතුළත වත් පිළිවෙත් ලෙස දත යුතුය. එහි "වච්චඝටං" යනු සෝදන පැන් කළයයි. "රිත්තං" යනු හිස් වූ යන්නයි. "තුච්ඡකං" යනු ද එහිම පර්යාය වචනයකි. "අවිසය්හං" යනු එසවීමට නොහැකි තරම් ඉතා බර වූ දෙයයි. "හත්ථවිකාරේන" යනු අතින් කරනු ලබන සංඥාවෙනි. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පැන් කළ ආදියෙන් යම් හිස් කළයක් දැක එය ගෙන පොකුණට ගොස් ඇතුළත හා පිටත සෝදා පැන් පෙරා ඉවුරේ තබා, අනෙක් භික්ෂුවට අතින් සංඥා කොට කැඳවති. නම කියා හෝ ශබ්ද නොකරති. ඇයි නම කියා ශබ්ද නොකරන්නේ? ඒ ශබ්දය එම භික්ෂුවට (භාවනාවට) බාධාවක් විය හැකි බැවිනි. ඇයි නිකම්ම හෝ ශබ්ද නොකරන්නේ? එසේ කළහොත් "මම පළමුව, මම පළමුව" කියා දෙදෙනාම එන්නට ඉඩ ඇති බැවිනි. එවිට දෙදෙනෙකු කළ යුතු වැඩකදී තුන්වැන්නාගේ වැඩ කටයුතු ප්‍රමාද විය හැක. එබැවින් සංයමයෙන් යුතුව පාද තබමින් අනෙක් භික්ෂුව වැඩසිටින දිවා ස්ථානය අසලට ගොස් ඔහු තමා දකින බව දැන අතින් සංඥා කරයි. එම සංඥාවෙන් අනෙක් භික්ෂුව පැමිණේ. එවිට දෙදෙනාම අත් පටලවාගෙන (අත්වැල් බැඳගෙන) බර වූ භාජනය ඔසවා තබති. එය අරභයා "අතින් සංඥා කොට දෙවැන්නා කැඳවා අත් වැල් බැඳගෙන ඔසවා තබමු" යයි වදාරන ලදී.

ပဉ္စာဟိကံ ခေါ ပနာတိ စာတုဒ္ဒသေ ပန္နရသေ အဋ္ဌမိယန္တိ ဣဒံ တာဝ ပကတိဓမ္မဿဝနမေဝ, တံ အခဏ္ဍံ ကတွာ ပဉ္စမေ ပဉ္စမေ ဒိဝသေ ဒွေ ထေရာ နာတိဝိကာလေ နှာယိတွာ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရဿ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထ တယောပိ နိသီဒိတွာ တိဏ္ဏံ ပိဋကာနံ အညတရသ္မိံ အညမညံ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိ[Pg.145], အညမညံ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ, တေသံ ဧဝံ ကရောန္တာနံယေဝ အရုဏံ ဥဂ္ဂစ္ဆတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဧတ္တာဝတာ ထေရေန ဘဂဝတာ အပ္ပမာဒလက္ခဏံ ပုစ္ဆိတေန ပမာဒဋ္ဌာနေသုယေဝ အပ္ပမာဒလက္ခဏံ ဝိဿဇ္ဇိတံ ဟောတိ. အညေသဉှိ ဘိက္ခူနံ ဘိက္ခာစာရံ ပဝိသနကာလော, နိက္ခမနကာလော, နိဝါသနပရိဝတ္တနံ, စီဝရပါရုပနံ, အန္တောဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရဏံ ဓမ္မကထနံ, အနုမောဒနံ, ဂါမတော နိက္ခမိတွာ ဘတ္တကိစ္စကရဏံ, ပတ္တဓောဝနံ, ပတ္တဩသာပနံ, ပတ္တစီဝရပဋိသာမနန္တိ ပပဉ္စကရဏဋ္ဌာနာနိ ဧတာနိ. တသ္မာ ထေရော အမှာကံ ဧတ္တကံ ဌာနံ မုဉ္စိတွာ ပမာဒကာလော နာမ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော ပမာဒဋ္ဌာနေသုယေဝ အပ္ပမာဒလက္ခဏံ ဝိဿဇ္ဇေသိ.

"පඤ්චාහිකං ඛෝ පන" යනු තුදුස්වක, පසළොස්වක සහ අටවක යන සාමාන්‍ය ධර්ම ශ්‍රවණය සිදුවන දිනවල එය නොකඩවා කරමින්, සෑම පස්වන දිනකම ස්ථවිරයන් දෙනම හවස් යාමයේ ස්නානය කර අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් වහන්සේ වැඩසිටින ස්ථානයට වඩිති. එහිදී තිදෙනාම වැඩසිටිමින් ත්‍රිපිටකයෙන් යම් කොටසක් ගැන එකිනෙකාගෙන් ප්‍රශ්න විචාරති, එකිනෙකාට පිළිතුරු දෙති. ඔවුන් මෙසේ ධර්ම සාකච්ඡා කරද්දීම අරුණෝදය උදා වෙයි. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී. මෙතෙක් කළ විස්තරයෙන් පැහැදිලි වන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසූ අප්‍රමාදය පිළිබඳ ලක්ෂණයට ස්ථවිරයන් වහන්සේ පිළිතුරු දුන්නේ ප්‍රමාදයට කරුණු ඇති තැන්හිම අප්‍රමාදය පෙන්වමින් බවයි. මන්ද, අනෙක් භික්ෂූන්ට පිඬුසිඟා යෑමට සූදානම් වීම, ආපසු පැමිණීම, සිවුරු හැඳීම පෙරවීම, ගමට වැඩීම, ධර්ම දේශනා කිරීම, අනුමෝදනාව, දන් වැළඳීම, පාත්‍ර සේදීම, වියළීම හා පාත්‍ර සිවුරු තැන්පත් කිරීම යන මේවා ප්‍රමාදය ඇති කරන (කල්ගත වන) කරුණුය. එබැවින් අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් වහන්සේ "අපට මෙවැනි කරුණු බැහැර කළ විට ප්‍රමාද වීමට කාලයක් නැත" යි පෙන්වා දෙමින් අප්‍රමාද ලක්ෂණය විස්තර කළහ.

၃၂၈. အထဿ ဘဂဝါ သာဓုကာရံ ဒတွာ ပဌမဇ္ဈာနံ ပုစ္ဆန္တော ပုန အတ္ထိ ပန ဝေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥတ္တရိ မနုဿဓမ္မာတိ မနုဿဓမ္မတော ဥတ္တရိ. အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသောတိ အရိယဘာဝကရဏသမတ္ထော ဉာဏဝိသေသော. ကိဉှိ နော သိယာ, ဘန္တေတိ ကသ္မာ, ဘန္တေ, နာဓိဂတော ဘဝိဿတိ, အဓိဂတောယေဝါတိ. ယာဝ ဒေဝါတိ ယာဝ ဧဝ.

328. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සාධුකාර දී ප්‍රථම ධ්‍යානය ගැන විමසමින් නැවතත් "අත්ථි පන වෝ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "උත්තරි මනුස්සධම්මා" යනු මනුෂ්‍ය ධර්මයට (දස කුසල කර්මපථවලට) වඩා උසස් වූ යන්නයි. "අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසෝ" යනු ආර්ය භාවය ඇති කිරීමට සමත් වූ විශේෂිත ඥාන දර්ශනයයි. "කිං නෝ සියා භන්තේ" යනු "ස්වාමීනි, අපට එය නොවන්නේ මන්ද? (අප එය ලබා ඇත)" යන්නයි. "යාව දේවා" යනු "යම් තාක්ම" යන්නයි.

၃၂၉. ဧဝံ ပဌမဇ္ဈာနာဓိဂမေ ဗျာကတေ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနိ ပုစ္ဆန္တော ဧတဿ ပန ဝေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သမတိက္ကမာယာတိ သမတိက္ကမတ္ထာယ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာတိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္ထာယ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပစ္ဆိမပဉှေ ပန လောကုတ္တရဉာဏဒဿနဝသေန အဓိဂတံ နိရောဓသမာပတ္တိံ ပုစ္ဆန္တော အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသောတိ အာဟ. ထေရောပိ ပုစ္ဆာနုရူပေနေဝ ဗျာကာသိ. တတ္ထ ယသ္မာ ဝေဒယိတသုခတော အဝေဒယိတသုခံ သန္တတရံ ပဏီတတရံ ဟောတိ, တသ္မာ အညံ ဖာသုဝိဟာရံ ဥတ္တရိတရံ ဝါ ပဏီတတရံ ဝါ န သမနုပဿာမာတိ အာဟ.

329. මෙසේ ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබීම ගැන ප්‍රකාශ කළ පසු, දෙවන ධ්‍යානය ආදිය ගැන විමසමින් "ඒතස්ස පන වෝ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "සමතික්කමාය" යනු ඉක්මවා යාම සඳහා යන්නයි. "පටිප්පස්සද්ධියා" යනු සන්සිඳීම සඳහා යන්නයි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පෙර කී පරිදිම දත යුතුය. අවසාන ප්‍රශ්නයේදී ලෝකෝත්තර ඥාන දර්ශනය වශයෙන් ලබන නිරෝධ සමාපත්තිය ගැන විමසමින් "අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසෝ" යයි වදාළ සේක. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ප්‍රශ්නයට අනුරූපව පිළිතුරු දුන්හ. එහිදී විඳිනා සැපයට (ධ්‍යාන සුඛයට) වඩා නොවිඳිනා සැපය (නිරෝධ සමාපත්ති සැපය) ඉතා ශාන්ත හා ප්‍රණීත බැවින්, "මීට වඩා උසස් හෝ ප්‍රණීත වෙනත් පහසු විහරණයක් අපි නොදකිමු" යි වදාරන ලදී.

၃၃၀. ဓမ္မိယာ ကထာယာတိ သာမဂ္ဂိရသာနိသံသပ္ပဋိသံယုတ္တာယ ဓမ္မိယာ ကထာယ. သဗ္ဗေပိ တေ စတူသု သစ္စေသု ပရိနိဋ္ဌိတကိစ္စာ, တေန တေသံ ပဋိဝေဓတ္ထာယ ကိဉ္စိ ကထေတဗ္ဗံ နတ္ထိ. သာမဂ္ဂိရသေန ပန အယဉ္စ အယဉ္စ အာနိသံသောတိ သာမဂ္ဂိရသာနိသံသမေဝ နေသံ ဘဂဝါ ကထေသိ. ဘဂဝန္တံ အနုသံယာယိတွာတိ အနုဂန္တွာ. တေ ကိရ ဘဂဝတော ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ထောကံ [Pg.146] အဂမံသု, အထ ဘဂဝါ ဝိဟာရဿ ပရိဝေဏပရိယန္တံ ဂတကာလေ, ‘‘အာဟရထ မေ ပတ္တစီဝရံ, တုမှေ ဣဓေဝ တိဋ္ဌထာ’’တိ ပက္ကာမိ. တတော ပဋိနိဝတ္တိတွာတိ တတော ဌိတဋ္ဌာနတော နိဝတ္တိတွာ. ကိံ နု ခေါ မယံ အာယသ္မတောတိ ဘဂဝန္တံ နိဿာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာဒီနိ အဓိဂန္တွာပိ အတ္တနော ဂုဏကထာယ အဋ္ဋိယမာနာ အဓိဂမပ္ပိစ္ဆတာယ အာဟံသု. ဣမာသဉ္စ ဣမာသဉ္စာတိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ လောကိယလောကုတ္တရာနံ. စေတသာ စေတော ပရိစ္စ ဝိဒိတောတိ အဇ္ဇ မေ အာယသ္မန္တော လောကိယသမာပတ္တိယာ ဝီတိနာမေသုံ, အဇ္ဇ လောကုတ္တရာယာတိ ဧဝံ စိတ္တေန စိတ္တံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝိဒိတံ. ဒေဝတာပိ မေတိ, ဘန္တေ အနုရုဒ္ဓ, အဇ္ဇ အယျော နန္ဒိယတ္ထေရော, အဇ္ဇ အယျော ကိမိလတ္ထေရော ဣမာယ စ ဣမာယ စ သမာပတ္တိယာ ဝီတိနာမေသီတိ ဧဝမာရောစေသုန္တိ အတ္ထော. ပဉှာဘိပုဋ္ဌေနာတိ တမ္ပိ မယာ သယံ ဝိဒိတန္တိ ဝါ ဒေဝတာဟိ အာရောစိတန္တိ ဝါ ဧတ္တကေနေဝ မုခံ မေ သဇ္ဇန္တိ ကထံ သမုဋ္ဌာပေတွာ အပုဋ္ဌေနေဝ မေ န ကထိတံ. ဘဂဝတာ ပန ပဉှာဘိပုဋ္ဌေန ပဉှံ အဘိပုစ္ဆိတေန သတာ ဗျာကတံ, တတြ မေ ကိံ န ရောစထာတိ အာဟ.

330. "ධම්මියා කථායා" යනු සමඟියේ ආනිසංස පිළිබඳ වූ ධාර්මික කථාවයි. ඒ සියලු ස්ථවිරයන් වහන්සේලා චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කර කටයුතු නිම කළ (රහත් වූ) බැවින් ඔවුන්ට අවබෝධය පිණිස අමුතුවෙන් කිව යුතු ධර්මයක් නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට සමඟියේ ආනිසංස පිළිබඳවම දේශනා කළ සේක. "භගවන්තං අනුසංයායිත්වා" යනු පසුපස ගොස් යන්නයි. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන මඳ දුරක් වැඩම කළහ. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විහාරයේ පරිවේණ සීමාවට පැමිණි කල්හි "මාගේ පාත්‍ර සිවුරු දෙන්න, ඔබලා මෙතැනම නවතින්න" යැයි වදාරා වැඩම කළ සේක. "තතෝ පටිනිවත්තිත්වා" යනු සිටි තැනින් ආපසු හැරී පැමිණ යන්නයි. "කිං නු ඛෝ මයං ආයස්මතෝ" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිසා පැවිදි වී ධර්මාවබෝධය ලැබුවද, තමන්ගේ ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමට ඇති අකමැත්ත නිසා හා අල්පේච්ඡතාවය නිසා කළ කථාවයි. "ඉමාසඤ්ච ඉමාසඤ්ච" යනු ප්‍රථම ධ්‍යානාදී ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ධර්මයන් පිළිබඳවයි. "චේතසා චේතෝ පරිච්ච විදිතෝ" යනු අද මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා ලෞකික සමාපත්තියෙන් කල් ගෙවූහ, අද ලෝකෝත්තර සමාපත්තියෙන් කල් ගෙවූහ යනාදී වශයෙන් මගේ සිතින් ඔවුන්ගේ සිත පිරිසිඳ දැනගත් බවයි. "දේවතාපි මේ" යනු "ස්වාමීනි අනුරුද්ධයෙනි, අද නන්දිය ස්ථවිරයන් වහන්සේ සහ කිමිල ස්ථවිරයන් වහන්සේ මේ මේ සමාපත්තිවලින් කල් ගෙවූහ" යි දේවතාවන් විසින් දන්වන ලද බවයි. "පඤ්හාභිපුට්ඨේන" යනු ඒ ධර්මය මා විසින්ම තනිවම දැනගන්නා ලදී හෝ දේවතාවන් විසින් දන්වන ලදී හෝ යනුවෙන් පමණක් මුව විවෘත කොට කථා නොකළේ ඇයිද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රශ්න විමසන ලදුව, එම විමසන ලද ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් මෙය ප්‍රකාශ කළ බවයි. එහිදී "එය මට ප්‍රිය නොවුණේ කුමක් නිසාද?" යි විමසූ සේක.

၃၃၁. ဒီဃောတိ ‘‘မဏိ မာဏိဝရော ဒီဃော, အထော သေရီသကော သဟာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၉၃) ဧဝံ အာဂတော အဋ္ဌဝီသတိယာ ယက္ခသေနာပတီနံ အဗ္ဘန္တရော ဧကော ဒေဝရာဇာ. ပရဇနောတိ တဿေဝ ယက္ခဿ နာမံ. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ သော ကိရ ဝေဿဝဏေန ပေသိတော ဧတံ ဌာနံ ဂစ္ဆန္တော ဘဂဝန္တံ သယံ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဂိဉ္ဇကာဝသထတော ဂေါသိင်္ဂသာလဝနဿ အန္တရေ ဒိသွာ ဘဂဝါ အတ္တနာ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနေ တိဏ္ဏံ ကုလပုတ္တာနံ သန္တိကံ ဂစ္ဆတိ. အဇ္ဇ မဟတီ ဓမ္မဒေသနာ ဘဝိဿတိ. မယာပိ တဿာ ဒေသနာယ ဘာဂိနာ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အဒိဿမာနေန ကာယေန သတ္ထု ပဒါနုပဒိကော ဂန္တွာ အဝိဒူရေ ဌတွာ ဓမ္မံ သုတွာ သတ္ထရိ ဂစ္ဆန္တေပိ န ဂတော, – ‘‘ဣမေ ထေရာ ကိံ ကရိဿန္တီ’’တိ ဒဿနတ္ထံ ပန တတ္ထေဝ ဌိတော. အထ တေ ဒွေ ထေရေ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရံ ပလိဝေဌေန္တေ ဒိသွာ, – ‘‘ဣမေ ထေရာ ဘဂဝန္တံ နိဿာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာဒယော သဗ္ဗဂုဏေ အဓိဂန္တွာပိ ဘဂဝတောဝ မစ္ဆရာယန္တိ, န သဟန္တိ, အတိဝိယ နိလီယန္တိ ပဋိစ္ဆာဒေန္တိ, န ဒါနိ တေသံ ပဋိစ္ဆာဒေတုံ ဒဿာမိ, ပထဝိတော ယာဝ [Pg.147] ဗြဟ္မလောကာ ဧတေသံ ဂုဏေ ပကာသေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ.

331. "දීඝෝ" යනු 'පණිමානිචරෝ දීඝෝ' යනාදී වශයෙන් සඳහන් වන අටවිසි යක්ෂ සේනාධිපතීන් අතර සිටින එක් දිව්‍ය රාජයෙකි. "පරජනෝ" යනු එම යක්ෂයාගේම නමයි. "යේන භගවා තේනුපසංකමි" යනු ඒ දීඝ පරජන නම් යක්ෂයා වෛශ්‍රවණ දිව්‍ය රාජයා විසින් යම් කටයුත්තකට යවන ලදුව යන අතරතුර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන ගිඤ්ජකාවසථයේ සිට ගෝසිංගසාල වනයට වඩිනු දැක, "අද මහා ධර්ම දේශනාවක් සිදුවනු ඇත, මම ද එම දේශනාවෙහි කොටස්කරුවෙකු විය යුතුය" යි සිතා නොපෙනෙන කයකින් බුදුන් වහන්සේගේ පියවර අනුගමනය කරමින් ගොස්, නුදුරින් හිඳ ධර්මය අසා, බුදුන් වහන්සේ වැඩම කළ පසුත් නොගොස් "මේ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා කුමක් කරත්ද?" යන්න බැලීම පිණිස එහිම රැඳී සිටියේය. ඉක්බිති ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙදෙනා අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් වහන්සේ පිරිවරා සිටිනු දැක, "මේ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිසා පැවිදි බව ආදී සියලු ගුණධර්ම ලැබුවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි පවා තම ගුණ වසන් කරති, ඒවා ඉවසා නොසිටිති, අතිශයින් සැඟවී සිටිති; දැන් මම මොවුන්ට ඒවා වසන් කිරීමට ඉඩ නොදෙමි, පොළොවේ සිට බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා මොවුන්ගේ ගුණ පතළ කරමි" යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය.

လာဘာ ဝတ, ဘန္တေတိ ယေ, ဘန္တေ, ဝဇ္ဇိရဋ္ဌဝါသိနော ဘဂဝန္တဉ္စ ဣမေ စ တယော ကုလပုတ္တေ ပဿိတုံ လဘန္တိ, ဝန္ဒိတုံ လဘန္တိ, ဒေယျဓမ္မံ ဒါတုံ လဘန္တိ, ဓမ္မံ သောတုံ လဘန္တိ, တေသံ လာဘာ, ဘန္တေ, ဝဇ္ဇီနန္တိ အတ္ထော. သဒ္ဒံ သုတွာတိ သော ကိရ အတ္တနော ယက္ခာနုဘာဝေန မဟန္တံ သဒ္ဒံ ကတွာ သကလံ ဝဇ္ဇိရဋ္ဌံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တော တံ ဝါစံ နိစ္ဆာရေသိ. တေန စဿ တေသု ရုက္ခပဗ္ဗတာဒီသု အဓိဝတ္ထာ ဘုမ္မာ ဒေဝတာ သဒ္ဒံ အဿောသုံ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘သဒ္ဒံ သုတွာ’’တိ. အနုဿာဝေသုန္တိ မဟန္တံ သဒ္ဒံ သုတွာ သာဝေသုံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ယာဝ ဗြဟ္မလောကာတိ ယာဝ အကနိဋ္ဌဗြဟ္မလောကာ. တဉ္စေပိ ကုလန္တိ, ‘‘အမှာကံ ကုလတော နိက္ခမိတွာ ဣမေ ကုလပုတ္တာ ပဗ္ဗဇိတာ ဧဝံ သီလဝန္တော ဂုဏဝန္တော အာစာရသမ္ပန္နာ ကလျာဏဓမ္မာ’’တိ ဧဝံ တဉ္စေပိ ကုလံ ဧတေ တယော ကုလပုတ္တေ ပသန္နစိတ္တံ အနုဿရေယျာတိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣတိ ဘဂဝါ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ.

"ලාභා වත භන්තේ" යනු "ස්වාමීනි, යම් වජ්ජි රට වැසියෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද මේ කුලපුත්‍රයන් තිදෙනා ද දැකීමට ලබත්ද, වැඳීමට ලබත්ද, දානය පිරිනැමීමට ලබත්ද, ධර්මය ඇසීමට ලබත්ද, ස්වාමීනි, ඒ වජ්ජීන්ට එය මහත් ලාභයකි" යන්න අර්ථයයි. "සද්දං සුත්වා" යනු ඒ දීඝ පරජන යක්ෂයා තමාගේ යක්ෂානුභාවයෙන් මහත් හඬක් නගා මුළු වජ්ජි රටම පිරෙන සේ ඒ වචනය ප්‍රකාශ කළ බවයි. එම හේතුවෙන් ඒ ඒ ගස්වල හා පර්වතවල වසන භූමාටු දේවතාවෝ ද එම හඬ ඇසූහ. එය අරභයා "සද්දං සුත්වා" යැයි කියන ලදී. "අනුස්සාවේසුං" යනු එම මහා හඬ අසා ඔවුහු ද ඒ හඬ පතළ කළහ යන්නයි. සෑම තැනකම මේ ක්‍රමයයි. "යාව බ්‍රහ්මලෝකා" යනු අකනිට්ඨ බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා යන්නයි. "තඤ්චේපි කුලං" යනු "අපගේ කුලයෙන් නික්ම පැවිදි වූ මේ කුලපුත්‍රයෝ මෙසේ සිල්වත් වෙති, ගුණවත් වෙති, ආචාර සම්පන්න වෙති, කල්‍යාණ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වෙති" යි ඒ ඒ කුලවල අය ද මේ කුලපුත්‍රයන් තිදෙනා කෙරෙහි පැහැදුණු සිතින් සිහිපත් කරත් නම් යනාදී වශයෙන් සෑම තැනකම අර්ථය දත යුතුය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුසන්ධි ගළපා දේශනාව නිම කළ සේක.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

පපඤ්චසූදනී නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවයි.

စူဠဂေါသိင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චූළගෝසිංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

၂. မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. මහාගෝසිංග සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၃၂. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ္တံ. တတ္ထ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနဒါယေတိ ဣဒံ ဝသနဋ္ဌာနဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. အညေသု ဟိ သုတ္တေသု, ‘‘သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ’’တိ ဧဝံ ပဌမံ ဂေါစရဂါမံ ဒဿေတွာ ပစ္ဆာ ဝသနဋ္ဌာနံ ဒဿေတိ. ဣမသ္မိံ ပန မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ္တေ ဘဂဝတော ဂေါစရဂါမော အနိဗန္ဓော, ကောစိဒေဝ ဂေါစရဂါမော ဘဝိဿတိ. တသ္မာ ဝသနဋ္ဌာနမေဝ ပရိဒီပိတံ. အရညနိဒါနကံ နာမေတံ သုတ္တန္တိ. သမ္ဗဟုလေဟီတိ ဗဟုကေဟိ. အဘိညာတေဟိ အဘိညာတေဟီတိ သဗ္ဗတ္ထ ဝိဿုတေဟိ ပါကဋေဟိ. ထေရေဟိ သာဝကေဟိ သဒ္ဓိန္တိ ပါတိမောက္ခသံဝရာဒီဟိ ထိရကာရကေဟေဝ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ထေရေဟိ, သဝနန္တေ ဇာတတ္တာ သာဝကေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကတော. ဣဒါနိ တေ ထေရေ [Pg.148] သရူပတော ဒဿေန္တော, အာယသ္မတာ စ သာရိပုတ္တေနာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အတ္တနော သီလာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ဗုဒ္ဓသာသနေ အဘိညာတော. စက္ခုမန္တာနံ ဂဂနမဇ္ဈေ ဌိတော သူရိယော ဝိယ စန္ဒော ဝိယ, သမုဒ္ဒတီရေ ဌိတာနံ သာဂရော ဝိယ စ ပါကဋော ပညာတော. န ကေဝလဉ္စဿ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတဂုဏဝသေနေဝ မဟန္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဣတော အညေသံ ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တံ အနင်္ဂဏသုတ္တံ သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ္တံ သီဟနာဒသုတ္တံ ရထဝိနီတံ မဟာဟတ္ထိပဒေါပမံ မဟာဝေဒလ္လံ စာတုမသုတ္တံ ဒီဃနခံ အနုပဒသုတ္တံ သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗသုတ္တံ သစ္စဝိဘင်္ဂသုတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပါရိသုဒ္ဓိ သမ္ပသာဒနီယံ သင်္ဂီတိသုတ္တံ ဒသုတ္တရသုတ္တံ ပဝါရဏာသုတ္တံ (သံ. နိ. ၁.၂၁၅ အာဒယော) သုသိမသုတ္တံ ထေရပဉှသုတ္တံ မဟာနိဒ္ဒေသော ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေါ ထေရသီဟနာဒသုတ္တံ အဘိနိက္ခမနံ ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဣမေသမ္ပိ သုတ္တာနံ ဝသေန ထေရဿ မဟန္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတဒဂ္ဂသ္မိဉှိ, ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ မဟာပညာနံ ယဒိဒံ သာရိပုတ္တော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၈၈-၁၈၉) ဝုတ္တံ.

332. "ඒවං මේ සුතං" යනු මහාගෝසිංග සූත්‍රයයි. එහි "ගෝසිංගසාලවනදායේ" යන්න පවසා ඇත්තේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි ස්ථානය දැක්වීම පිණිසය. මක්නිසාද යත්, සෙසු සූත්‍රවල "සැවැත් නුවර අනේපිඬු සිටුතුමාගේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක" යනුවෙන් පළමුව ගොදුරු ගම දක්වා පසුව වැඩසිටි ස්ථානය දක්වන බැවිනි. නමුත් මෙම මහාගෝසිංග සූත්‍රයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නියමිත වූ ගොදුරු ගමක් නොමැති අතර කිසියම් ගොදුරු ගමක් වනු ඇත. එබැවින් වැඩසිටි ස්ථානයම පමණක් ප්‍රකාශ කරන ලදී. මෙය ආරණ්‍ය නිදානයක් කොට ඇති සූත්‍රයක් ලෙස දත යුතුය. "සම්බහුලේහි" යනු බොහෝ වූ යන්නයි. "අභිඤ්ඤාතේහි අභිඤ්ඤාතේහි" යනු සෑම තැනකම ප්‍රකට වූ හෙවත් ප්‍රසිද්ධ වූ යන්නයි. "ථේරේහි සාවකේහි සද්ධිං" යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරය ආදී ස්ථිර ගුණධර්මවලින් යුක්ත බැවින් "ස්ථවිර" (ථේර) නම් වූ ද, ධර්ම ශ්‍රවණය අවසානයේ උපන් බැවින් "ශ්‍රාවක" (සාවක) නම් වූ ද උතුමන් සමඟ එක්ව යන්නයි. දැන් එම ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ නාමයන් දක්වමින් "ආයුෂ්මතා ච සාරිපුත්තේන" යනාදිය වදාළ සේක. එහි ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ ශීලාදී ගුණයන් නිසා බුද්ධ ශාසනයෙහි අතිශයින් ප්‍රකටය. නෙත් ඇත්තවුන්ට අහස මැද රැඳි සූර්යයා මෙන් ද චන්ද්‍රයා මෙන් ද, මුහුදු වෙරළෙහි සිටින්නවුන්ට සාගරය මෙන් ද උන්වහන්සේ ප්‍රකටව දන්නා ලදහ. උන්වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙම සූත්‍රයෙහි සඳහන් ගුණයන්ගෙන් පමණක් නොව, මෙයට අමතරව ධම්මදායාද සූත්‍රය, අනංගණ සූත්‍රය, සම්මාදිට්ඨි සූත්‍රය, චූළසීහනාද සූත්‍රය, රථවිනීත සූත්‍රය, මහාහත්ථිපදෝපම සූත්‍රය, මහාවේදල්ල සූත්‍රය, චාතුම සූත්‍රය, දීඝනඛ සූත්‍රය, අනුපද සූත්‍රය, සේවිතබ්බාසේවිතබ්බ සූත්‍රය, සච්චවිභංග සූත්‍රය, පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධි සූත්‍රය, සම්පසාදනීය සූත්‍රය, සංගීති සූත්‍රය, දසුත්තර සූත්‍රය, පවාරණා සූත්‍රය, සුසිම සූත්‍රය, ථේරපඤ්හ සූත්‍රය, මහැනිද්දේසය, පටිසම්භිදාමග්ගය, ථේරසීහනාද සූත්‍රය, අභිනිෂ්ක්‍රමණය සහ ඒතදග්‍ර පාලිය යන මේ සූත්‍රයන්ගේ ද මහිමයෙන් දත යුතුය. ඒතදග්‍ර පාලියෙහි "මහණෙනි, මගේ මහා ප්‍රඥාවන්ත ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ සාරිපුත්ත අග්‍ර වන්නේය" යැයි වදාරන ලදී.

မဟာမောဂ္ဂလ္လာနောပိ သီလာဒိဂုဏေဟိ စေဝ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတဂုဏေဟိ စ ထေရော ဝိယ အဘိညာတော ပါကဋော မဟာ. အပိစဿ အနုမာနသုတ္တံ, စူဠတဏှာသင်္ခယသုတ္တံ မာရတဇ္ဇနိယသုတ္တံ ပါသာဒကမ္ပနံ သကလံ ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ္တံ နန္ဒောပနန္ဒဒမနံ ယမကပါဋိဟာရိယကာလေ ဒေဝလောကဂမနံ ဝိမာနဝတ္ထု ပေတဝတ္ထု ထေရဿ အဘိနိက္ခမနံ ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဣမေသမ္ပိ ဝသေန မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတဒဂ္ဂသ္မိဉှိ, ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဣဒ္ဓိမန္တာနံ ယဒိဒံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၀) ဝုတ္တံ.

මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ශීලාදී ගුණවලින් මෙන්ම මෙම සූත්‍රයෙහි එන ගුණවලින් ද සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් මෙන් ප්‍රකට වූහ, ප්‍රසිද්ධ වූහ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූහ. තවද උන්වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය අනුමාන සූත්‍රය, චූළතණ්හාසංඛය සූත්‍රය, මාරතජ්ජනීය සූත්‍රය, වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය කම්පා කිරීම, සමස්ත ඉද්ධිපාද සංයුක්තය, නන්දෝපනන්ද නා රජු දමනය කිරීම, යමක මහා ප්‍රාතිහාර්ය අවස්ථාවෙහි දිව්‍ය ලෝකයට වැඩම කිරීම, විමානවත්ථු, පේතවත්ථු, උන්වහන්සේගේ අභිනිෂ්ක්‍රමණය සහ ඒතදග්‍රය ලැබීම යන කරුණුවලින් දත යුතුය. ඒතදග්‍ර පාලියෙහි "මහණෙනි, මගේ සෘද්ධිමත් ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මහා මොග්ගල්ලාන අග්‍ර වන්නේය" යැයි වදාරන ලදී.

မဟာကဿပေါပိ သီလာဒိဂုဏေဟိ စေဝ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတဂုဏေဟိ စ ထေရော ဝိယ အဘိညာတော ပါကဋော မဟာ. အပိစဿ စီဝရပရိဝတ္တနသုတ္တံ ဇိဏ္ဏစီဝရသုတ္တံ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄ အာဒယော) စန္ဒောပမံ သကလံ ကဿပသံယုတ္တံ မဟာအရိယဝံသသုတ္တံ ထေရဿ အဘိနိက္ခမနံ ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဣမေသမ္ပိ ဝသေန မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတဒဂ္ဂသ္မိဉှိ, ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဓုတဝါဒါနံ ယဒိဒံ မဟာကဿပေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၁) ဝုတ္တံ.

මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ශීලාදී ගුණවලින් මෙන්ම මෙම සූත්‍රයෙහි එන ගුණවලින් ද සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් මෙන් ප්‍රකට වූහ, ප්‍රසිද්ධ වූහ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූහ. තවද උන්වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය චීවරපරිවත්තන සූත්‍රය, ජිණ්ණචීවර සූත්‍රය, චන්දෝපම සූත්‍රය, සමස්ත කාශ්‍යප සංයුක්තය, මහා අරියවංස සූත්‍රය, උන්වහන්සේගේ අභිනිෂ්ක්‍රමණය සහ ඒතදග්‍රය ලැබීම යන කරුණුවලින් දත යුතුය. ඒතදග්‍ර පාලියෙහි "මහණෙනි, මගේ ධුතාංගධාරී ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මහා කාශ්‍යප අග්‍ර වන්නේය" යැයි වදාරන ලදී.

အနုရုဒ္ဓတ္ထေရောပိ [Pg.149] သီလာဒိဂုဏေဟိ စေဝ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတဂုဏေဟိ စ ထေရော ဝိယ အဘိညာတော ပါကဋော မဟာ. အပိစဿ စူဠဂေါသိင်္ဂသုတ္တံ နဠကပါနသုတ္တံ အနုတ္တရိယသုတ္တံ ဥပက္ကိလေသသုတ္တံ အနုရုဒ္ဓသံယုတ္တံ မဟာပုရိသဝိတက္ကသုတ္တံ ထေရဿ အဘိနိက္ခမနံ ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဣမေသမ္ပိ ဝသေန မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတဒဂ္ဂသ္မိဉှိ, ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုကာနံ ယဒိဒံ အနုရုဒ္ဓေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၂) ဝုတ္တံ.

අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ශීලාදී ගුණවලින් මෙන්ම මෙම සූත්‍රයෙහි එන ගුණවලින් ද මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් මෙන් ප්‍රකට වූහ, ප්‍රසිද්ධ වූහ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූහ. තවද උන්වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය චූළගෝසිංග සූත්‍රය, නළකපාන සූත්‍රය, අනුත්තරිය සූත්‍රය, උපක්කිලේස සූත්‍රය, අනුරුද්ධ සංයුක්තය, මහාපුරිසවිතක්ක සූත්‍රය, උන්වහන්සේගේ අභිනිෂ්ක්‍රමණය සහ ඒතදග්‍රය ලැබීම යන කරුණුවලින් දත යුතුය. ඒතදග්‍ර පාලියෙහි "මහණෙනි, මගේ දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ අනුරුද්ධ අග්‍ර වන්නේය" යැයි වදාරන ලදී.

အာယသ္မတာ စ ရေဝတေနာတိ ဧတ္ထ ပန ဒွေ ရေဝတာ ခဒိရဝနိယရေဝတော စ ကင်္ခါရေဝတော စ. တတ္ထ ခဒိရဝနိယရေဝတော ဓမ္မသေနာပတိတ္ထေရဿ ကနိဋ္ဌဘာတိကော, န သော ဣဓ အဓိပ္ပေတော. ‘‘အကပ္ပိယော ဂုဠော, အကပ္ပိယာ မုဂ္ဂါ’’တိ (မဟာဝ. ၂၇၂) ဧဝံ ကင်္ခါဗဟုလော ပန ထေရော ဣဓ ရေဝတောတိ အဓိပ္ပေတော. သောပိ သီလာဒိဂုဏေဟိ စေဝ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတဂုဏေဟိ စ ထေရော ဝိယ အဘိညာတော ပါကဋော မဟာ. အပိစဿ အဘိနိက္ခမနေနပိ ဧတဒဂ္ဂေနပိ မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတဒဂ္ဂသ္မိဉှိ, ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဈာယီနံ ယဒိဒံ ကင်္ခါရေဝတော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၀၄) ဝုတ္တံ.

"ආයුෂ්මතා ච රේවතේන" යන්නෙහි රේවත ස්ථවිරවරුන් දෙදෙනෙකු වෙති; එනම් ඛදිරවනිය රේවත සහ කංඛාරේවත යනුවෙනි. එහි ඛදිරවනිය රේවත ස්ථවිරයන් වහන්සේ ධර්මසේනාපති සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ බාල සහෝදරයාය; මෙහිදී උන්වහන්සේ අදහස් නොකෙරේ. නමුත් "හකුරු කැප නොවේ, මුං ඇට කැප නොවේ" යනාදී වශයෙන් විනය කරුණු කෙරෙහි බොහෝ සැක සංකා ඇති කරගත් කංඛාරේවත ස්ථවිරයන් වහන්සේම මෙහි "රේවත" යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. උන්වහන්සේ ද ශීලාදී ගුණවලින් මෙන්ම මෙම සූත්‍රයෙහි එන ගුණවලින් ද අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් මෙන් ප්‍රකට වූහ, ප්‍රසිද්ධ වූහ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූහ. තවද උන්වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය අභිනිෂ්ක්‍රමණයෙන් ද ඒතදග්‍රයෙන් ද දත යුතුය. ඒතදග්‍ර පාලියෙහි "මහණෙනි, මගේ ධ්‍යානලාභී ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ කංඛාරේවත අග්‍ර වන්නේය" යැයි වදාරන ලදී.

အာနန္ဒတ္ထေရောပိ သီလာဒိဂုဏေဟိ စေဝ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတဂုဏေဟိ စ ထေရော ဝိယ အဘိညာတော ပါကဋော မဟာ. အပိစဿ သေက္ခသုတ္တံ ဗာဟိတိကသုတ္တံ အာနေဉ္ဇသပ္ပာယံ ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနံ ဗဟုဓာတုကံ စူဠသုညတံ မဟာသုညတံ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတသုတ္တံ ဘဒ္ဒေကရတ္တံ မဟာနိဒါနံ မဟာပရိနိဗ္ဗာနံ သုဘသုတ္တံ စူဠနိယလောကဓာတုသုတ္တံ အဘိနိက္ခမနံ ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဣမေသမ္ပိ ဝသေန မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတဒဂ္ဂသ္မိဉှိ, ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဗဟုဿုတာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၉-၂၂၃) ဝုတ္တံ.

ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ශීලාදී ගුණවලින් මෙන්ම මෙම සූත්‍රයෙහි එන ගුණවලින් ද රේවත ස්ථවිරයන් මෙන් ප්‍රකට වූහ, ප්‍රසිද්ධ වූහ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූහ. තවද උන්වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය සේඛ සූත්‍රය, බාහිතික සූත්‍රය, ආනෙඤ්ජසප්පාය සූත්‍රය, ගෝපකමොග්ගල්ලාන සූත්‍රය, බහුධාතුක සූත්‍රය, චූළසුඤ්ඤත සූත්‍රය, මහාසුඤ්ඤත සූත්‍රය, අච්ඡරියබ්භුත සූත්‍රය, භද්දේකරත්ත සූත්‍රය, මහානිදාන සූත්‍රය, මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍රය, සුභ සූත්‍රය, චූළනියලෝකධාතු සූත්‍රය, උන්වහන්සේගේ අභිනිෂ්ක්‍රමණය සහ ඒතදග්‍රය ලැබීම යන කරුණුවලින් දත යුතුය. ඒතදග්‍ර පාලියෙහි "මහණෙනි, මගේ බහුශ්‍රැත ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ ආනන්ද අග්‍ර වන්නේය" යැයි වදාරන ලදී.

အညေဟိ စ အဘိညာတေဟိ အဘိညာတေဟီတိ န ကေဝလဉ္စ ဧတေဟေဝ, အညေဟိ စ မဟာဂုဏတာယ ပါကဋေဟိ အဘိညာတေဟိ ဗဟူဟိ ထေရေဟိ သာဝကေဟိ သဒ္ဓိံ ဘဂဝါ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနဒါယေ ဝိဟရတီတိ အတ္ထော. အာယသ္မာ ဟိ သာရိပုတ္တော သယံ မဟာပညော အညေပိ ဗဟူ မဟာပညေ ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ တဒါ ဒသဗလံ ပရိဝါရေတွာ ဝိဟာသိ. အာယသ္မာ [Pg.150] မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော သယံ ဣဒ္ဓိမာ, အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ သယံ ဓုတဝါဒေါ, အာယသ္မာ အနုရုဒ္ဓေါ သယံ ဒိဗ္ဗစက္ခုကော, အာယသ္မာ ရေဝတော သယံ ဈာနာဘိရတော, အာယသ္မာ အာနန္ဒော သယံ ဗဟုဿုတော အညေပိ ဗဟူ ဗဟုဿုတေ ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ တဒါ ဒသဗလံ ပရိဝါရေတွာ ဝိဟာသိ, ဧဝံ တဒါ ဧတေ စ အညေ စ အဘိညာတာ မဟာထေရာ တိံသသဟဿမတ္တာ ဘိက္ခူ ဒသဗလံ ပရိဝါရေတွာ ဝိဟရိံသူတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

‘අන්‍ය වූ ද ප්‍රකට වූ ද’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මේ මහා තෙරණුවන් පමණක් නොව, තවත් මහා ගුණවත් බව නිසා ප්‍රකට වූ, බොහෝ ප්‍රසිද්ධ ශ්‍රාවක මහා තෙරණුවන් සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගෝසිංග සාලවන නම් වූ උයනෙහි වැඩ වෙසෙන බවයි. සැබවින්ම ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ සේක. උන්වහන්සේ තවත් බොහෝ මහා ප්‍රඥාවන්ත භික්ෂූන් පිරිවරාගෙන එකල දසබලයන් වහන්සේට උපස්ථාන කරමින් වැඩ විසූහ. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලානයන් වහන්සේ සෘද්ධිමත් වූහ, ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යපයන් වහන්සේ ධුතවාදී වූහ, ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධයන් වහන්සේ දිව්‍ය චක්ෂුසින් යුක්ත වූහ, ආයුෂ්මත් රේවතයන් වහන්සේ ධ්‍යාන කෙරෙහි ඇලුනු පියවි ඇත්තෝ වූහ, ආයුෂ්මත් ආනන්දයන් වහන්සේ බහුශ්‍රුත වූහ. උන්වහන්සේ ද තවත් බොහෝ බහුශ්‍රුත භික්ෂූන් පිරිවරාගෙන එකල දසබලයන් වහන්සේ වටා වැඩ විසූහ. මෙසේ එදින සාරිපුත්තයන් වහන්සේ ඇතුළු ප්‍රකට මහා තෙරණුවන් සහ තිස්දහසක් පමණ වූ මහා භික්ෂු සංඝයා දසබලයන් වහන්සේ පිරිවරාගෙන වැඩසිටි බව දත යුතුය.

ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဖလသမာပတ္တိဝိဝေကတော ဝုဋ္ဌိတော. ယေနာယသ္မာ မဟာကဿပေါ တေနုပသင်္ကမီတိ ထေရော ကိရ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော ပစ္ဆိမလောကဓာတုံ ဩလောကေန္တော ဝနန္တေ ကီဠန္တဿ မတ္တခတ္တိယဿ ကဏ္ဏတော ပတမာနံ ကုဏ္ဍလံ ဝိယ, သံဟရိတွာ သမုဂ္ဂေ ပက္ခိပမာနံ ရတ္တကမ္ဗလံ ဝိယ, မဏိနာဂဒန္တတော ပတမာနံ သတသဟဿဂ္ဃနိကံ သုဝဏ္ဏပါတိံ ဝိယ စ အတ္ထံ ဂစ္ဆမာနံ ပရိပုဏ္ဏပဏ္ဏာသယောဇနံ သူရိယမဏ္ဍလံ အဒ္ဒသ. တဒနန္တရံ ပါစီနလောကဓာတုံ ဩလောကေန္တော နေမိယံ ဂဟေတွာ ပရိဝတ္တယမာနံ ရဇတစက္ကံ ဝိယ, ရဇတကူဋတော နိက္ခမန္တံ ခီရဓာရာမဏ္ဍံ ဝိယ, သပက္ခေ ပပ္ဖောဋေတွာ ဂဂနတလေ ပက္ခန္ဒမာနံ သေတဟံသံ ဝိယ စ မေဃဝဏ္ဏာယ သမုဒ္ဒကုစ္ဆိတော ဥဂ္ဂန္တွာ ပါစီနစက္ကဝါဠပဗ္ဗတမတ္ထကေ သသလက္ခဏပ္ပဋိမဏ္ဍိတံ ဧကူနပဏ္ဏာသယောဇနံ စန္ဒမဏ္ဍလံ အဒ္ဒသ. တတော သာလဝနံ ဩလောကေသိ. တသ္မိဉှိ သမယေ သာလရုက္ခာ မူလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အဂ္ဂါ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လာ ဒုကူလပါရုတာ ဝိယ, မုတ္တာကလာပဝိနဒ္ဓါ ဝိယ စ ဝိရောစိံသု. ဘူမိတလံ ပုပ္ဖသန္ထရပူဇာယ ပဋိမဏ္ဍိတံ ဝိယ, တတ္ထ တတ္ထ နိပတန္တေန ပုပ္ဖရေဏုနာ လာခါရသေန သိဉ္စမာနံ ဝိယ စ အဟောသိ. ဘမရမဓုကရဂဏာ ကုသုမရေဏုမဒမတ္တာ ဥပဂါယမာနာ ဝိယ ဝနန္တရေသု ဝိစရန္တိ. တဒါ စ ဥပေါသထဒိဝသောဝ ဟောတိ. အထ ထေရော, ‘‘ကာယ နု ခေါ အဇ္ဇ ရတိယာ ဝီတိနာမေဿာမီ’’တိ စိန္တေသိ, အရိယသာဝကာ စ နာမ ပိယဓမ္မဿဝနာ ဟောန္တိ. အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘အဇ္ဇ မယှံ ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ ဓမ္မသေနာပတိတ္ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဓမ္မရတိယာ ဝီတိနာမေဿာမီ’’တိ. ဂစ္ဆန္တော ပန ဧကကောဝ အဂန္တွာ ‘‘မယှံ ပိယသဟာယံ မဟာကဿပတ္ထေရံ ဂဟေတွာ ဂမိဿာမီ’’တိ နိသိန္နဋ္ဌာနတော ဝုဋ္ဌာယ စမ္မခဏ္ဍံ ပပ္ဖောဋေတွာ ယေနာယသ္မာ မဟာကဿပေါ တေနုပသင်္ကမိ.

‘පටිසල්ලානා වුට්ඨිතෝ’ යනු ඵලසමාපත්ති විවේකයෙන් නැගී සිටි බවයි. ‘යෙනායුස්මා මහාකස්සපෝ තෙනුපසංකමී’ යනු මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවන් පටිසල්ලානයෙන් නැගී සිට බටහිර ලෝක ධාතුව දෙස බලන කල, වනයෙහි කෙළිනා රජකුගේ කනින් වැටෙන කුණ්ඩලාභරණයක් මෙන් ද, රත් පැහැති කම්බිලියක් පෙට්ටියක බහාලන්නාක් මෙන් ද, පබළු හා ඇත් දළින් කළ ආධාරකයකින් වැටෙන වටිනා රන් තලියක් මෙන් ද අස්තයට යන යොදුන් පනහක් පමණ වූ සූර්ය මණ්ඩලය දුටුහ. ඉන්පසු නැගෙනහිර ලෝක ධාතුව දෙස බලන විට, රිදී රෝදයක් කරකැවෙන්නාක් මෙන් ද, රිදී කළයකින් ගලා යන කිරි ධාරාවක් මෙන් ද, අහස් තලයට පියාඹන සුදු හංසයෙකු මෙන් ද වූ, සාව ලකුණින් පිරිපුන් යොදුන් හතළිස් නවයක් වූ චන්ද්‍ර මණ්ඩලය නැගෙනහිර සක්වළ පර්වත මුදුනින් පායා එනු දුටුහ. ඉක්බිති සාල වනය දෙස බැලූහ. ඒ අවස්ථාවෙහි සල් ගස් මුල සිට අග දක්වාම මල්වලින් පිරී ගොස්, සළු පොරවා ඇත්තාක් මෙන් ද මුතු හරින් සරසා ඇත්තාක් මෙන් ද බැබළුණි. මල් මකරන්දය හා පරාග වැටී පොළොව සායම් තැවරූවාක් මෙන් විය. මල් පැණියෙන් මත් වූ බඹර සමූහයා වනය පුරා ගී ගයන්නාක් මෙන් හැසිරුණහ. එදින උපෝසථ දිනයකි. එවිට තෙරණුවෝ, “අද මා කිනම් සතුටකින් කල් ගෙවන්නෙම්ද?” යි සිතූහ. ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ දහම් ඇසීමට ප්‍රිය කරති. එවිට උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණි: “අද මාගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ සොහොයුරු ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරණුවන් වෙත ගොස් ධර්ම රතියෙන් කාලය ගත කරන්නෙමි.” යමින් සිටියදී තනිව නොගොස් තම ප්‍රිය මිතුරු මහා කාශ්‍යප තෙරණුවන් ද කැඳවාගෙන යාමට සිතා, අසුනින් නැගිට සමකඩ ගසා දමා මහා කාශ්‍යප තෙරණුවන් වැඩසිටි තැනට වැඩි සේක.

ဧဝမာဝုသောတိ [Pg.151] ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါတိ ထေရောပိ ယသ္မာ ပိယဓမ္မဿဝနောဝ အရိယသာဝကော, တသ္မာ တဿ ဝစနံ သုတွာ ဂစ္ဆာဝုသော, တွံ, မယှံ သီသံ ဝါ ရုဇ္ဇတိ ပိဋ္ဌိ ဝါတိ ကိဉ္စိ လေသာပဒေသံ အကတွာ တုဋ္ဌဟဒယောဝ, ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိအာဒိမာဟ. ပဋိဿုတွာ စ နိသိန္နဋ္ဌာနတော ဝုဋ္ဌာယ စမ္မခဏ္ဍံ ပပ္ဖောဋေတွာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနံ အနုဗန္ဓိ. တသ္မိံ သမယေ ဒွေ မဟာထေရာ ပဋိပါဋိယာ ဌိတာနိ ဒွေ စန္ဒမဏ္ဍလာနိ ဝိယ, ဒွေ သူရိယမဏ္ဍလာနိ ဝိယ, ဒွေ ဆဒ္ဒန္တနာဂရာဇာနော ဝိယ, ဒွေ သီဟာ ဝိယ, ဒွေ ဗျဂ္ဃာ ဝိယ စ ဝိရောစိံသု. အနုရုဒ္ဓတ္ထေရောပိ တသ္မိံ သမယေ ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နော ဒွေ မဟာထေရေ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ သန္တိကံ ဂစ္ဆန္တေ ဒိသွာ ပစ္ဆိမလောကဓာတုံ ဩလောကေန္တော သူရိယံ ဝနန္တံ ပဝိသန္တံ ဝိယ, ပါစီနလောကဓာတုံ ဩလောကေန္တော စန္ဒံ ဝနန္တတော ဥဂ္ဂစ္ဆန္တံ ဝိယ, သာလဝနံ ဩလောကေန္တော သဗ္ဗပါလိဖုလ္လမေဝ သာလဝနဉ္စ ဒိသွာ အဇ္ဇ ဥပေါသထဒိဝသော, ဣမေ စ မေ ဇေဋ္ဌဘာတိကာ ဓမ္မသေနာပတိဿ သန္တိကံ ဂစ္ဆန္တိ, မဟန္တေန ဓမ္မဿဝနေန ဘဝိတဗ္ဗံ, အဟမ္ပိ ဓမ္မဿဝနဿ ဘာဂီ ဘဝိဿာမီတိ နိသိန္နဋ္ဌာနတော ဝုဋ္ဌာယ စမ္မခဏ္ဍံ ပပ္ဖောဋေတွာ မဟာထေရာနံ ပဒါနုပဒိကော ဟုတွာ နိက္ခမိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ အာယသ္မာ စ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော အာယသ္မာ စ မဟာကဿပေါ အာယသ္မာ စ အနုရုဒ္ဓေါ ယေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တေနုပသင်္ကမိံသူ’’တိ. ဥပသင်္ကမိံသူတိ. ပဋိပါဋိယာ ဌိတာ တယော စန္ဒာ ဝိယ, သူရိယာ ဝိယ, သီဟာ ဝိယ စ ဝိရောစမာနာ ဥပသင်္ကမိံသု.

‘එවමාවුසෝ’ යනු ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරණුවෝ ද දහම් ඇසීමට ප්‍රිය කරන ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකු වූ බැවින්, එම වචනය ඇසූ සැණින් “ආවුසෝ, ඔබ වඩින්න, මගේ හිස රදයි හෝ කොන්ද රදයි” ආදී කිසිදු නිදහසට කරුණක් නොකියා ඉතා ප්‍රසන්න සිතින් “එසේය ආවුසෝ” යැයි පැවසූහ. උන්වහන්සේ ද පිළිගෙන අසුනින් නැගිට සමකඩ ගසා දමා මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවන් පසුපස වැඩියහ. එකල ඒ මහා තෙරණුවන් දෙනම පිළිවෙළින් වඩිනා සඳ මඬල දෙකක් මෙන් ද, හිරු මඬල දෙකක් මෙන් ද, ඡද්දන්ත ඇත් රජුන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, සිංහයන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, ව්‍යාඝ්‍රයන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද බැබළුණහ. අනුරුද්ධ තෙරණුවෝ ද දහවල් කාලයෙහි වැඩසිටින තැන සිට, මේ මහා තෙරණුවන් දෙනම සාරිපුත්ත තෙරණුවන් වෙත වඩිනු දැක, බටහිර ලෝක ධාතුවෙහි බැස යන හිරු ද, නැගෙනහිර ලෝක ධාතුවෙන් පායා එන සඳ ද, මල් පිරී බැබළෙන සල් වනය ද දැක, “අද උපෝසථ දිනයකි, මාගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ සොහොයුරන් ධර්ම සේනාපතියන් වෙත වඩිති, අද මහත් වූ ධර්ම ශ්‍රවණයක් වනු ඇත, මම ද එයට සහභාගී වෙමි” යි සිතා අසුනින් නැගිට සමකඩ ගසා දමා එම මහා තෙරණුවන්ගේ පියවර පසුපස යමින් නික්මුණහ. එහෙයින් “ඉන්පසු ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවෝ ද, ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරණුවෝ ද, ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ තෙරණුවෝ ද ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ වෙත වැඩි සේක” යැයි වදාරන ලදී. උන්වහන්සේලා වඩින කල්හි පිළිවෙළින් සඳ තුනක් මෙන් ද, හිරු තුනක් මෙන් ද, සිංහයන් තුන් දෙනෙකු මෙන් ද බබළමින් වැඩි සේක.

၃၃၃. ဧဝံ ဥပသင်္ကမန္တေ ပန တေ မဟာထေရေ အာယသ္မာ အာနန္ဒော အတ္တနော ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နောယေဝ ဒိသွာ, ‘‘အဇ္ဇ မဟန္တံ ဓမ္မဿဝနံ ဘဝိဿတိ, မယာပိ တဿ ဘာဂိနာ ဘဝိတဗ္ဗံ, န ခေါ ပန ဧကကောဝ ဂမိဿာမိ, မယှံ ပိယသဟာယမ္ပိ ရေဝတတ္ထေရံ ဂဟေတွာ ဂမိဿာမီ’’တိ သဗ္ဗံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနဿ မဟာကဿပဿ အနုရုဒ္ဓဿ ဥပသင်္ကမနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိတ္ထာရတော ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣတိ တေ ဒွေ ဇနာ ပဋိပါဋိယာ ဌိတာ ဒွေ စန္ဒာ ဝိယ, သူရိယာ ဝိယ, သီဟာ ဝိယ စ ဝိရောစမာနာ ဥပသင်္ကမိံသု. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော’’တိအာဒိ. ဒိသွာန အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ဧတဒဝေါစာတိ ဒူရတောဝ ဒိသွာ အနုက္ကမေန ကထာဥပစာရံ သမ္ပတ္တမေတံ, ‘‘ဧတု ခေါ အာယသ္မာ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. ရမဏီယံ, အာဝုသောတိ ဧတ္ထ ဒုဝိဓံ ရာမဏေယျကံ ဝနရာမဏေယျကံ ပုဂ္ဂလရာမဏေယျကဉ္စ. တတ္ထ ဝနံ နာမ နာဂသလဠသာလစမ္ပကာဒီဟိ [Pg.152] သဉ္ဆန္နံ ဟောတိ ဗဟလစ္ဆာယံ ပုပ္ဖဖလူပဂံ ဝိဝိဓရုက္ခံ ဥဒကသမ္ပန္နံ ဂါမတော နိဿဋံ, ဣဒံ ဝနရာမဏေယျကံ နာမ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

333. මෙසේ වඩිනා ඒ මහා තෙරණුවන් දුටු ආයුෂ්මත් ආනන්දයන් වහන්සේ, තමන් වහන්සේ වැඩසිටින තැන සිටම, “අද මහත් වූ ධර්ම ශ්‍රවණයක් සිදුවනු ඇත, මම ද එයට සහභාගී විය යුතුය, තනිව නොගොස් මාගේ ප්‍රිය මිතුරු රේවත තෙරණුවන් ද කැඳවාගෙන යන්නෙමි” යි සිතූහ. මහා මොග්ගල්ලාන ආදී තෙරණුවන්ගේ වැඩම කිරීමෙහි කියූ පරිදිම මෙය ද විස්තර වශයෙන් දත යුතුය. මෙසේ ඒ තෙරණුවන් දෙනම ද පිළිවෙළින් සඳ මඬල දෙකක් මෙන් ද සිංහයන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද බබළමින් වැඩි සේක. එහෙයින් “ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ දුටු සේක” ආදිය වදාරන ලදී. ‘ආයුෂ්මත් ආනන්දයන් දැක මෙය වදාළහ’ යනු දුරදීම දැක, පිළිවෙළින් කථෝපචාරයට (කතා කළ හැකි දුරට) පැමිණි ආනන්ද තෙරණුවන්ට “ආයුෂ්මතුනි, වඩින්න” ආදී වචන පැවසූහ. ‘රමණීයං ආවුසෝ’ යන්නෙහි රමණීයත්වය දෙවැදෑරුම් වේ: වන රමණීයත්වය හා පුද්ගල රමණීයත්වයයි. එහි වන රමණීයත්වය නම්, නා, සලළ, සල්, චම්පක ආදී ගස්වලින් ගහණ වූ, ඝන සෙවන ඇති, මල් පල දරන විවිධ වෘක්ෂයන්ගෙන් හා ජලයෙන් සමන්විත වූ, ගමෙන් බැහැර වූ වනයයි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ရမဏီယာနိ အရညာနိ, ယတ္ထ န ရမတီ ဇနော;

ဝီတရာဂါ ရမိဿန္တိ, န တေ ကာမဂဝေသိနော’’တိ. (ဓ. ပ. ၉၉);

‘‘සාමාන්‍ය ජනයා ඇලුම් නොකරන්නා වූ අරණ්‍යයෝ රමණීය වෙති. වීතරාගී (රාගය දුරු කළ) උතුමෝ එහි ඇලුම් කරති. ඔවුහු කාම ගවේෂකයෝ නොවෙති.’’ (ධම්මපදය 99)

ဝနံ ပန သစေပိ ဥဇ္ဇင်္ဂလေ ဟောတိ နိရုဒကံ ဝိရလစ္ဆာယံ ကဏ္ဋကသမာကိဏ္ဏံ, ဗုဒ္ဓါဒယောပေတ္ထ အရိယာ ဝိဟရန္တိ, ဣဒံ ပုဂ္ဂလရာမဏေယျကံ နာမ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

එහෙත් යම් වනයක් රළු පෙදෙසක පිහිටියේ වුවද, ජලය රහිත වුවද, සෙවන අල්ප වුවද, කටු පඳුරුවලින් ගහණ වුවද, බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ ආර්යයන් වහන්සේලා එහි වැඩ වසන සේක් නම්, එය 'පුද්ගල රමණීයත්වය' නම් වේ. එය අරභයා මෙසේ වදාරන ලදී–

‘‘ဂါမေ ဝါ ယဒိ ဝါရညေ, နိန္နေ ဝါ ယဒိ ဝါ ထလေ;

ယတ္ထ အရဟန္တော ဝိဟရန္တိ, တံ ဘူမိရာမဏေယျက’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၉၈);

‘‘ගමක හෝ වේවා, වනයක හෝ වේවා, නිම්නයක හෝ වේවා, ගොඩබිමක හෝ වේවා, රහතන් වහන්සේලා යම් තැනක වැඩ වසන සේක් ද, ඒ භූමිය රමණීය වේ.’’ (ධම්මපදය 98)

ဣဓ ပန တံ ဒုဝိဓမ္ပိ လဗ္ဘတိ. တဒါ ဟိ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနံ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လံ ဟောတိ ကုသုမဂန္ဓသုဂန္ဓံ, သဒေဝကေ စေတ္ထ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ တိံသသဟဿမတ္တေဟိ အဘိညာတဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ဝိဟရတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ရမဏီယံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဂေါသိင်္ဂသာလဝန’’န္တိ.

මෙහිදී නම් ඒ දෙවැදෑරුම් රමණීයත්වයම ලැබේ. එකල්හි ගෝසිංග සාල වනය මුළුමනින්ම මල් පිපී තිබුණි; මල් සුවඳින් සුවඳවත් වී තිබුණි. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි අග්‍ර පුද්ගල වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ තිස්දහසක් පමණ වූ ප්‍රකට මහා සංඝරත්නය සමඟ එහි වැඩ වසන සේක. එය අරභයා 'ඇවැත්නි ආනන්ද, ගෝසිංග සාල වනය රමණීයයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

ဒေါသိနာတိ ဒေါသာပဂတာ, အဗ္ဘံ မဟိကာ ဓူမော ရဇော ရာဟူတိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ ဝိရဟိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဗ္ဗပါလိဖုလ္လာတိ သဗ္ဗတ္ထ ပါလိဖုလ္လာ, မူလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အဂ္ဂါ အပုပ္ဖိတဋ္ဌာနံ နာမ နတ္ထိ. ဒိဗ္ဗာ မညေ ဂန္ဓာ သမ္ပဝန္တီတိ ဒိဗ္ဗာ မန္ဒာရပုပ္ဖကောဝိဠာရပါရိစ္ဆတ္တကစန္ဒနစုဏ္ဏဂန္ဓာ ဝိယ သမန္တာ ပဝါယန္တိ, သက္ကသုယာသန္တုသိတနိမ္မာနရတိပရနိမ္မိတမဟာဗြဟ္မာနံ ဩတိဏ္ဏဋ္ဌာနံ ဝိယ ဝါယန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'දෝසිනා' යනු වලාකුළු, මීදුම, දුම, දූවිලි සහ රාහු යන උපක්ලේශ පහෙන් තොර වූ (පිරිසිදු වූ) යන්නයි. 'සබ්බපාලිඵුල්ලා' යනු මුල පටන් අග දක්වා සියලු තැන්හි මල් පිපී ඇති බවයි, මල් නොපිපුණු තැනක් එහි නැත. 'දිබ්බා මඤ්ඤෙ ගන්ධා සම්පවන්ති' යනු දිව්‍යමය වූ මදාරා, කෝවිලාර, පාරිච්ඡත්තක මල් හා සඳුන් සුවඳ මෙන් හාත්පස සුවඳ විහිදෙන බවයි. සක් දෙවිඳුන්, සුයාම, සන්තුසිත, නිම්මාණරති, පරනිම්මිත වසවත්ති යන දෙවිවරුන් හා මහා බ්‍රහ්මයන් බැසගත් ස්ථානයක් මෙන් සුවඳවත් වන බව හා ප්‍රීතිජනක වන බව මෙයින් කියවේ.

ကထံရူပေန, အာဝုသော အာနန္ဒာတိ အာနန္ဒတ္ထေရော တေသံ ပဉ္စန္နံ ထေရာနံ သံဃနဝကောဝ. ကသ္မာ ထေရော တံယေဝ ပဌမံ ပုစ္ဆတီတိ? မမာယိတတ္တာ. တေ ဟိ ဒွေ ထေရာ အညမညံ မမာယိံသု. သာရိပုတ္တတ္ထေရော, ‘‘မယာ ကတ္တဗ္ဗံ သတ္ထု ဥပဋ္ဌာနံ ကရောတီ’’တိ အာနန္ဒတ္ထေရံ မမာယိ. အာနန္ဒတ္ထေရော ဘဂဝတော သာဝကာနံ အဂ္ဂေါတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရံ မမာယိ, ကုလဒါရကေ ပဗ္ဗာဇေတွာ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ သန္တိကေ ဥပဇ္ဈံ ဂဏှာပေသိ. သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ တထေဝ အကာသိ. ဧဝံ ဧကမေကေန အတ္တနော ပတ္တစီဝရံ [Pg.153] ဒတွာ ပဗ္ဗာဇေတွာ ဥပဇ္ဈံ ဂဏှာပိတာနိ ပဉ္စ ဘိက္ခုသတာနိ အဟေသုံ. အာယသ္မာ အာနန္ဒော ပဏီတာနိ စီဝရာဒီနိပိ လဘိတွာ ထေရဿေဝ ဒေတိ.

'ඇවැත්නි ආනන්ද, කෙබඳු ස්වභාවයකින් යුත්...' යන මෙම වචනය විමසන විට ආනන්ද තෙරණුවෝ ඒ පස්නමක් වූ තෙරවරුන් අතර සංඝ නවකයා වූහ. එසේ නම් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ (සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ) මුලින්ම උන්වහන්සේගෙන්ම විමසන්නේ කුමක් නිසාද? ඒ ලෙන්ගතුකම නිසාය. ඒ තෙරවරු දෙනම එකිනෙකා කෙරෙහි බෙහෙවින් ලෙන්ගතු වූහ. සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ 'මවිසින් කළ යුතු බුද්ධ උපස්ථානය උන්වහන්සේ කරති' යනුවෙන් සලකා ආනන්ද තෙරණුවන්ට ලෙන්ගතු වූහ. ආනන්ද තෙරණුවෝ ද 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් අතර මුන්වහන්සේ අග්‍ර වෙති' යනුවෙන් සලකා සාරිපුත්ත තෙරණුවන්ට ලෙන්ගතු වූහ. කුල දරුවන් පැවිදි කරවා සාරිපුත්ත තෙරණුවන් වෙතින් උපජ්ඣායත්වය ලබා දුන්හ. සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ ද එසේම කළහ. මෙසේ තම තමන්ට ලැබෙන පාත්‍ර සිවුරු දී පැවිදි කරවා උපජ්ඣායත්වය ලබා දුන් භික්ෂූන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් වූහ. ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ ප්‍රණීත සිවුරු ආදිය ලැබූ විට ද ඒවා සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේටම පූජා කරති.

ဧကော ကိရ ဗြာဟ္မဏော စိန္တေသိ – ‘‘ဗုဒ္ဓရတနဿ စ သံဃရတနဿ စ ပူဇာ ပညာယတိ, ကထံ နု ခေါ ဓမ္မရတနံ ပူဇိတံ နာမ ဟောတီ’’တိ? သော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧတမတ္ထံ ပုစ္ဆိ. ဘဂဝါ အာဟ – ‘‘သစေသိ, ဗြာဟ္မဏ, ဓမ္မရတနံ ပူဇိတုကာမော, ဧကံ ဗဟုဿုတံ ပူဇေဟီ’’တိ ဗဟုဿုတံ, ဘန္တေ, အာစိက္ခထာတိ ဘိက္ခုသံဃံ ပုစ္ဆတိ. သော ဘိက္ခုသံဃံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဗဟုဿုတံ, ဘန္တေ, အာစိက္ခထာတိ အာဟ. အာနန္ဒတ္ထေရော ဗြာဟ္မဏာတိ. ဗြာဟ္မဏော ထေရံ သဟဿဂ္ဃနိကေန စီဝရေန ပူဇေသိ. ထေရော တံ ဂဟေတွာ ဘဂဝတော သန္တိကံ အဂမာသိ. ဘဂဝါ ‘‘ကုတော, အာနန္ဒ, လဒ္ဓ’’န္တိ အာဟ. ဧကေန, ဘန္တေ, ဗြာဟ္မဏေန ဒိန္နံ, ဣဒံ ပနာဟံ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဒါတုကာမောတိ. ဒေဟိ, အာနန္ဒာတိ. စာရိကံ ပက္ကန္တော, ဘန္တေတိ. အာဂတကာလေ ဒေဟီတိ. သိက္ခာပဒံ, ဘန္တေ, ပညတ္တန္တိ. ကဒါ ပန သာရိပုတ္တော အာဂမိဿတီတိ? ဒသာဟမတ္တေန, ဘန္တေတိ. ‘‘အနုဇာနာမိ, အာနန္ဒ, ဒသာဟပရမံ အတိရေကစီဝရံ နိက္ခိပိတု’’န္တိ (ပါရာ. ၄၆၁; မဟာဝ. ၃၄၇) သိက္ခာပဒံ ပညပေသိ. သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ တထေဝ ယံကိဉ္စိ မနာပံ လဘတိ, တံ အာနန္ဒတ္ထေရဿ ဒေတိ. ဧဝံ တေ ထေရာ အညမညံ မမာယိံသု, ဣတိ မမာယိတတ္တာ ပဌမံ ပုစ္ဆိ.

එක් බ්‍රාහ්මණයෙක් මෙසේ සිතීය: 'බුද්ධ රත්නයට හා සංඝ රත්නයට කෙරෙන පූජාවන් ප්‍රකටය, එහෙත් ධර්ම රත්නයට පූජා කරන්නේ කෙසේද?' ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ඒ ගැන විමසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, 'බ්‍රාහ්මණය, ඉදින් ඔබ ධර්ම රත්නයට පූජා කිරීමට කැමති නම්, එක් බහුශ්‍රැත භික්ෂුවකට පූජා කරන්න' යයි වදාළ සේක. 'ස්වාමීනි, බහුශ්‍රැත භික්ෂුවක් පෙන්වා දෙන්නැයි' ඔහු භික්ෂු සංඝයාගෙන් විමසීය. 'බ්‍රාහ්මණය, ඒ ආනන්ද තෙරණුවන්ය' යි භික්ෂු සංඝයා පැවසූහ. එවිට බ්‍රාහ්මණයා දහසක් වටිනා සිවුරකින් තෙරණුවන්ට පූජා කළේය. තෙරණුවෝ එය රැගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත වැඩම කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ආනන්ද, මෙය කොහෙන් ලැබුණක්ද?' යි විමසූ සේක. 'ස්වාමීනි, එක් බ්‍රාහ්මණයෙකු විසින් පූජා කරන ලද්දකි, මෙය මම ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේට පූජා කිරීමට කැමැත්තෙමි' යි පැවසූහ. 'ආනන්ද, පූජා කරන්න' යයි වදාළ විට, 'ස්වාමීනි, උන්වහන්සේ චාරිකාවේ වැඩම කර ඇතැයි' පැවසූහ. 'උන්වහන්සේ පැමිණි විට පූජා කරන්න' යයි වදාළ සේක. 'ස්වාමීනි, අතිරේක සිවුරු තබා ගැනීම පිළිබඳ ශික්ෂා පදයක් පනවා ඇතැයි' පැවසූහ. 'සාරිපුත්තයන් කවදා පැමිණෙන්නේද?' යි විමසූ විට, 'ස්වාමීනි, දස දිනකින් පමණ පැමිණෙනු ඇතැයි' පැවසූහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ආනන්ද, උපරිම දස දිනක් දක්වා අතිරේක සිවුරු තබා ගැනීමට මම අනුදනිමි' යි ශික්ෂා පදය පැනවූ සේක. සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ ද එසේම යම් ප්‍රියමනාප දෙයක් ලැබුණහොත් එය ආනන්ද තෙරණුවන්ටම දෙති. මෙසේ ඒ තෙරවරුන් එකිනෙකා කෙරෙහි තිබූ ලෙන්ගතුකම නිසා සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ පළමුවෙන්ම ආනන්ද තෙරණුවන්ගෙන් විමසූහ.

အပိစ အနုမတိပုစ္ဆာ နာမေသာ ခုဒ္ဒကတော ပဋ္ဌာယ ပုစ္ဆိတဗ္ဗာ ဟောတိ. တသ္မာ ထေရော စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ ပဌမံ အာနန္ဒံ ပုစ္ဆိဿာမိ, အာနန္ဒော အတ္တနော ပဋိဘာနံ ဗျာကရိဿတိ. တတော ရေဝတံ, အနုရုဒ္ဓံ, မဟာကဿပံ, မဟာမောဂ္ဂလ္လာနံ ပုစ္ဆိဿာမိ. မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော အတ္တနော ပဋိဘာနံ ဗျာကရိဿတိ. တတော ပဉ္စပိ ထေရာ မံ ပုစ္ဆိဿန္တိ, အဟမ္ပိ အတ္တနော ပဋိဘာနံ ဗျာကရိဿာမီ’’တိ. ဧတ္တာဝတာပိ အယံ ဓမ္မဒေသနာ သိခါပ္ပတ္တာ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တာ န ဘဝိဿတိ, အထ မယံ သဗ္ဗေပိ ဒသဗလံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိဿာမ, သတ္ထာ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဗျာကရိဿတိ. ဧတ္တာဝတာ အယံ ဓမ္မဒေသနာ သိခါပ္ပတ္တာ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တာ ဘဝိဿတိ. ယထာ ဟိ ဇနပဒမှိ ဥပ္ပန္နော အဋ္ဋော ဂါမဘောဇကံ ပါပုဏာတိ, တသ္မိံ နိစ္ဆိတုံ အသက္ကောန္တေ ဇနပဒဘောဇကံ ပါပုဏာတိ, တသ္မိံ အသက္ကောန္တေ မဟာဝိနိစ္ဆယအမစ္စံ, တသ္မိံ အသက္ကောန္တေ [Pg.154] သေနာပတိံ, တသ္မိံ အသက္ကောန္တေ ဥပရာဇံ, တသ္မိံ ဝိနိစ္ဆိတုံ အသက္ကောန္တေ ရာဇာနံ ပါပုဏာတိ, ရညာ ဝိနိစ္ဆိတကာလတော ပဋ္ဌာယ အဋ္ဋော အပရာပရံ န သဉ္စရတိ, ရာဇဝစနေနေဝ ဆိဇ္ဇတိ. ဧဝမေဝံ အဟဉှိ ပဌမံ အာနန္ဒံ ပုစ္ဆိဿာမိ…ပေ… အထ မယံ သဗ္ဗေပိ ဒသဗလံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိဿာမ, သတ္ထာ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဗျာကရိဿတိ. ဧတ္တာဝတာ အယံ ဓမ္မဒေသနာ သိခါပ္ပတ္တာ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တာ ဘဝိဿတိ. ဧဝံ အနုမတိပုစ္ဆံ ပုစ္ဆန္တော ထေရော ပဌမံ အာနန္ဒတ္ထေရံ ပုစ္ဆိ.

තවද මෙය 'අනුමති පෘච්ඡාව' (අදහස් විමසීම) නම් වේ. එය කනිටු භික්ෂුවගේ සිට ආරම්භ කර විමසිය යුතුය. එබැවින් තෙරණුවෝ මෙසේ සිතූහ: 'මම පළමුව ආනන්දගෙන් විමසන්නෙමි, ඔහු තමාගේ වැටහීම ප්‍රකාශ කරනු ඇත. ඉන්පසු රේවත, අනුරුද්ධ, මහා කාශ්‍යප, මහා මොග්ගල්ලාන යන තෙරවරුන්ගෙන් විමසන්නෙමි. මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවෝ තම වැටහීම ප්‍රකාශ කරනු ඇත. ඉන්පසු ඒ පස්නමම මාගෙන් විමසනු ඇත, මම ද මගේ වැටහීම ප්‍රකාශ කරන්නෙමි.' මෙපමණකින් ද මෙම ධර්ම දේශනාව සම්පූර්ණත්වයට පත් නොවනු ඇත. එවිට අපි සියලු දෙනාම දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණ විමසන්නෙමු. ශාස්තෘන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානයෙන් එය විසඳන සේක. එවිට මෙම ධර්ම දේශනාව මුදුන් පත්ව විස්තාරයට පත් වනු ඇත. යම් ජනපදයක හටගත් නඩුවක් පළමුව ගම් ප්‍රධානියා වෙත යයි, ඔහුට විසඳිය නොහැකි වූ විට ජනපද ප්‍රධානියා වෙත ද, ඔහුට නොහැකි වූ විට මහා විනිශ්චය ඇමති වෙත ද, ඉන්පසු සෙන්පති වෙත ද, ඉන්පසු යුවරාජ වෙත ද, ඔහුටත් විසඳිය නොහැකි වූ විට රජු වෙත ද යයි. රජු විසින් තීන්දුව දුන් පසු ඒ නඩුව එහා මෙහා නොවී රජුගේ වචනයෙන්ම තීන්දුව වෙයි. එමෙන්ම මම පළමුව ආනන්දගෙන් විමසන්නෙමි... (පෙ)... ඉන්පසු අපි සියලු දෙනාම බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් විමසන්නෙමු. ශාස්තෘන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානයෙන් එය විසඳන සේක. එවිට දේශනාව උච්චතම අවස්ථාවට පත් වනු ඇත. මෙසේ අදහස් විමසන තෙරණුවෝ පළමුව ආනන්ද තෙරණුවන්ගෙන් විමසූහ.

ဗဟုဿုတော ဟောတီတိ ဗဟု အဿ သုတံ ဟောတိ, နဝင်္ဂံ သတ္ထုသာသနံ ပါဠိအနုသန္ဓိပုဗ္ဗာပရဝသေန ဥဂ္ဂဟိတံ ဟောတီတိ အတ္ထော. သုတဓရောတိ သုတဿ အာဓာရဘူတော. ယဿ ဟိ ဣတော ဂဟိတံ ဣတော ပလာယတိ, ဆိဒ္ဒဃဋေ ဥဒကံ ဝိယ န တိဋ္ဌတိ, ပရိသမဇ္ဈေ ဧကံ သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ ကထေတုံ ဝါ ဝါစေတုံ ဝါ န သက္ကောတိ, အယံ န သုတဓရော နာမ. ယဿ ပန ဥဂ္ဂဟိတံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟိတကာလသဒိသမေဝ ဟောတိ, ဒသပိ ဝီသတိပိ ဝဿာနိ သဇ္ဈာယံ အကရောန္တဿ န နဿတိ, အယံ သုတဓရော နာမ. သုတသန္နိစယောတိ သုတဿ သန္နိစယဘူတော. ယထာ ဟိ သုတံ ဟဒယမဉ္ဇူသာယ သန္နိစိတံ သိလာယံ လေခါ ဝိယ, သုဝဏ္ဏဃဋေ ပက္ခိတ္တသီဟဝသာ ဝိယ စ အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ, အယံ သုတသန္နိစယော နာမ. ဓာတာတိ ဌိတာ ပဂုဏာ. ဧကစ္စဿ ဟိ ဥဂ္ဂဟိတံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဓာတံ ပဂုဏံ နိစ္စလိတံ န ဟောတိ, အသုကသုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ ကထေဟီတိ ဝုတ္တေ သဇ္ဈာယိတွာ သံသန္ဒိတွာ သမနုဂ္ဂါဟိတွာ ဇာနိဿာမီတိ ဝဒတိ. ဧကစ္စဿ ဓာတံ ပဂုဏံ ဘဝင်္ဂသောတသဒိသံ ဟောတိ, အသုကသုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ ကထေဟီတိ ဝုတ္တေ ဥဒ္ဓရိတွာ တမေဝ ကထေတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဓာတာ’’တိ.

‘බහුස්සුතෝ හෝති’ යනු ඔහුට බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් (ශ්‍රැතය) ඇති බවයි. එනම් නවංග ශාස්තෘ ශාසනය පාලි අනුසන්ධි ගලපමින් පූර්වාපර වශයෙන් උගන්නා ලද බවයි. ‘සුතධරෝ’ යනු අසන ලද දේ දරා සිටින්නා (පිහිටා සිටින්නා) ය. යමෙකුට මෙතැනින් උගත් දේ එතැනින් ගිලිහී යන්නේ නම්, සිදුරු සහිත කළයකට වත් කළ ජලය මෙන් නොරැඳෙන්නේ නම්, පිරිසක් මැද එක් සූත්‍රයක් හෝ ජාතකයක් දේශනා කිරීමට හෝ ඉගැන්වීමට ඔහුට නොහැකි වේ නම්, ඔහු ‘සුතධර’ නම් නොවේ. එහෙත් යමෙකු උගත් බුද්ධ වචනය උගත් අවස්ථාවේ මෙන් ම පවතියි ද, දස වසරක් හෝ විසි වසරක් සජ්ඣායනා නොකළ ද එය අමතක නොවේ ද, ඔහු ‘සුතධර’ නම් වේ. ‘සුතසන්නිචයෝ’ යනු ශ්‍රැතය රැස් කළ තැනැත්තා ය. හදවත නමැති කරඬුවෙහි තැන්පත් කළ රත්නයක් මෙන් ද, ගලක කෙටූ අකුරක් මෙන් ද, රන් බඳුනක බහාලූ සිංහ තෙල් මෙන් ද එම ශ්‍රැතය ඔහු තුළ පවතී. ‘ධාතා’ යනු මැනවින් පිහිටි, ප්‍රගුණ කළ බවයි. ඇතැමෙකුට උගත් බුද්ධ වචනය සසල නොවන පරිදි ප්‍රගුණ වී නැත; අසවල් සූත්‍රය හෝ ජාතකය දේශනා කරන්නැයි කී විට, ඔහු පවසන්නේ ‘සජ්ඣායනා කොට, ගලපා බලා, විමසා දැනගන්නම්’ යනුවෙනි. එහෙත් ඇතැමෙකුට එය භවාංග සෝතයක් (ගලා යන දිය දහරක්) මෙන් ප්‍රගුණ ය; අසවල් සූත්‍රය දේශනා කරන්නැයි කී විට, එය වහා ගෙන දේශනා කරයි. එය අරමුණු කොට ‘ධාතා’ යැයි වදාරන ලදී.

ဝစသာ ပရိစိတာတိ သုတ္တဒသက-ဝဂ္ဂဒသက-ပဏ္ဏာသဒသကာနံ ဝသေန ဝါစာယ သဇ္ဈာယိတာ. မနသာနုပေက္ခိတာတိ စိတ္တေန အနုပေက္ခိတာ, ယဿ ဝါစာယ သဇ္ဈာယိတံ ဗုဒ္ဓဝစနံ မနသာ စိန္တေန္တဿ တတ္ထ တတ္ထ ပါကဋံ ဟောတိ. မဟာဒီပံ ဇာလေတွာ ဌိတဿ ရူပဂတံ ဝိယ ပညာယတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ဝစသာ ပရိစိတာ မနသာနုပေက္ခိတာ’’တိ. ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါတိ အတ္ထတော စ ကာရဏတော စ ပညာယ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ. ပရိမဏ္ဍလေဟိ [Pg.155] ပဒဗျဉ္ဇနေဟီတိ ဧတ္ထ ပဒမေဝ အတ္ထဿ ဗျဉ္ဇနတော ပဒဗျဉ္ဇနံ, တံ အက္ခရပါရိပူရိံ ကတွာ ဒသဝိဓဗျဉ္ဇနဗုဒ္ဓိယော အပရိဟာပေတွာ ဝုတ္တံ ပရိမဏ္ဍလံ နာမ ဟောတိ, ဧဝရူပေဟိ ပဒဗျဉ္ဇနေဟီတိ အတ္ထော. အပိစ ယော ဘိက္ခု ပရိသတိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ နိက္ခပိတွာ အညံ ဥပါရမ္ဘကရံ သုတ္တံ အာဟရတိ, တဿ ဥပမံ ကထေတိ, တဒတ္ထံ ဩဟာရေတိ, ဧဝမိဒံ ဂဟေတွာ ဧတ္ထ ခိပန္တော ဧကပဿေနေဝ ပရိဟရန္တော ကာလံ ဉတွာ ဝုဋ္ဌဟတိ. နိက္ခိတ္တသုတ္တံ ပန နိက္ခတ္တမတ္တမေဝ ဟောတိ, တဿ ကထာ အပရိမဏ္ဍလာ နာမ ဟောတိ. ယော ပန သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ နိက္ခိပိတွာ ဗဟိ ဧကပဒမ္ပိ အဂန္တွာ ပါဠိယာ အနုသန္ဓိဉ္စ ပုဗ္ဗာပရဉ္စ အမက္ခေန္တော အာစရိယေဟိ ဒိန္နနယေ ဌတွာ တုလိကာယ ပရိစ္ဆိန္ဒန္တော ဝိယ, ဂမ္ဘီရမာတိကာယ ဥဒကံ ပေသေန္တော ဝိယ, ပဒံ ကောဋ္ဋေန္တော သိန္ဓဝါဇာနီယော ဝိယ ဂစ္ဆတိ, တဿ ကထာ ပရိမဏ္ဍလာ နာမ ဟောတိ. ဧဝရူပိံ ကထံ သန္ဓာယ – ‘‘ပရိမဏ္ဍလေဟိ ပဒဗျဉ္ဇနေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ.

‘වචසා පරිචිතා’ යනු සූත්‍ර දශක, වර්ග දශක සහ පණ්ණාස දශක වශයෙන් වචනයෙන් මැනවින් සජ්ඣායනා කරන ලද බවයි. ‘මනසානුපෙක්ඛිතා’ යනු සිතින් නැවත නැවත විමසා බලන ලද බවයි. යමෙකු වචනයෙන් සජ්ඣායනා කළ බුද්ධ වචනය සිතින් විමසන විට, ඒ ඒ පාලි පාඨයන්හි අර්ථය ඔහුට පැහැදිලි වේ. එය මහා පහනක් දැල්වූ විට එහි ඇති රූප පැහැදිලිව පෙනෙන්නාක් මෙනි. එය අරමුණු කොට ‘වචසා පරිචිතා මනසානුපෙක්ඛිතා’ යැයි වදාරන ලදී. ‘දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධා’ යනු අර්ථයෙන් හා කාරණයෙන් ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් විනිවිද දැකීමයි. ‘පරිමණ්ඩලේහි පදබ්‍යඤ්ජනේහි’ යන්නෙහි අර්ථය වන්නේ අකුරු පිරිපුන්ව, දසවිධ ව්‍යඤ්ජන බුද්ධීන්ගෙන් යුක්තව, දෝෂ රහිතව පද සහ ව්‍යඤ්ජන මැනවින් දේශනා කිරීමයි. යම් භික්ෂුවක් පිරිසක් මැද ධර්මය දේශනා කරන විට, එක් සූත්‍රයක් පසෙක තබා තවත් සූත්‍රයක් ගෙනහැර පාමින්, නිසි අර්ථය නොගලපා දේශනා කරන්නේ නම් එම කථාව ‘අපරිමණ්ඩල’ නම් වේ. එහෙත් යම් භික්ෂුවක් පාලි අනුසන්ධි හා පූර්වාපර සන්ධි නොබිඳ, ආචාර්යවරුන් දුන් ක්‍රමයෙහි පිහිටා, සිතුවම් අඳින තෙලිතුඩක් මෙන් ද, ගැඹුරු ඇළ මාර්ගයකින් ජලය ගලා යන්නාක් මෙන් ද, ආජානීය සින්ධව අශ්වයෙකු මෙන් ද පද ගලපමින් දේශනා කරයි ද, ඔහුගේ කථාව ‘පරිමණ්ඩල’ නම් වේ. මෙබඳු වූ දේශනයක් අරමුණු කොට ‘පරිමණ්ඩලේහි පදබ්‍යඤ්ජනේහි’ යැයි වදාරන ලදී.

အနုပ္ပဗန္ဓေဟီတိ ဧတ္ထ ယော ဘိက္ခု ဓမ္မံ ကထေန္တော သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ အာရဘိတွာ အာရဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ တုရိတတုရိတော အရဏိံ မန္ထေန္တော ဝိယ, ဥဏှခါဒနီယံ ခါဒန္တော ဝိယ, ပါဠိယာ အနုသန္ဓိပုဗ္ဗာပရေသု ဂဟိတံ ဂဟိတမေဝ အဂ္ဂဟိတံ အဂ္ဂဟိတမေဝ စ ကတွာ ပုရာဏပဏ္ဏန္တရေသု စရမာနံ ဂေါဓံ ဥဋ္ဌပေန္တော ဝိယ တတ္ထ တတ္ထ ပဟရန္တော ဩသာပေန္တော ဩဟာယ ဂစ္ဆတိ. ယောပိ ဓမ္မံ ကထေန္တော ကာလေန သီဃံ ကာလေန ဒန္ဓံ ကာလေန မဟာသဒ္ဒံ ကာလေန ခုဒ္ဒကသဒ္ဒံ ကရောတိ. ယထာ ပေတဂ္ဂိ ကာလေန ဇလတိ, ကာလေန နိဗ္ဗာယတိ, ဧဝမေဝ ဣဓ ပေတဂ္ဂိဓမ္မကထိကော နာမ ဟောတိ, ပရိသာယ ဥဋ္ဌာတုကာမာယ ပုနပ္ပုနံ အာရဘတိ. ယောပိ ကထေန္တော တတ္ထ တတ္ထ ဝိတ္ထာယတိ, နိတ္ထုနန္တော ကန္ဒန္တော ဝိယ ကထေတိ, ဣမေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ကထာ အပ္ပဗန္ဓာ နာမ ဟောတိ. ယော ပန သုတ္တံ အာရဘိတွာ အာစရိယေဟိ ဒိန္နနယေ ဌိတော အစ္ဆိန္နဓာရံ ကတွာ နဒီသောတံ ဝိယ ပဝတ္တေတိ, အာကာသဂင်္ဂတော ဘဿမာနံ ဥဒကံ ဝိယ နိရန္တရံ ကထံ ပဝတ္တေတိ, တဿ ကထာ အနုပ္ပဗန္ဓာ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ [Pg.156] ‘‘အနုပ္ပဗန္ဓေဟီ’’တိ. အနုသယသမုဂ္ဃာတာယာတိ သတ္တန္နံ အနုသယာနံ သမုဂ္ဃာတတ္ထာယ. ဧဝရူပေနာတိ ဧဝရူပေန ဗဟုဿုတေန ဘိက္ခုနာ တထာရူပေနေဝ ဘိက္ခုသတေန ဘိက္ခုသဟဿေန ဝါ သံဃာဋိကဏ္ဏေန ဝါ သံဃာဋိကဏ္ဏံ, ပလ္လင်္ကေန ဝါ ပလ္လင်္ကံ အာဟစ္စ နိသိန္နေန ဂေါသိင်္ဂသာလဝနံ သောဘေယျ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘අනුප්පබන්ධේහි’ යනු නොකඩවා ගලා යන අයුරින් දේශනා කිරීමයි. යම් භික්ෂුවක් ධර්මය දේශනා කිරීමේ දී සූත්‍රයක් හෝ ජාතකයක් ආරම්භ කොට, ඉක්මන් වූයේ, ගිනි නිපදවන පෝරුවක් මඩින්නාක් මෙන් ද, උණුසුම් කෑමක් අනුභව කරන්නාක් මෙන් ද, අනුසන්ධි නොගලපා, පරණ කොළ අතර යන ගොයෙකුට පහර දෙන්නාක් මෙන් දේශනා කරයි නම් එය නොසැලකිය යුතු ය. තවත් භික්ෂුවක් ඇතැම් විට වේගයෙන් ද ඇතැම් විට සෙමින් ද, ඇතැම් විට මහ හඬින් ද ඇතැම් විට සිහින් හඬින් ද කථා කරයි. ප්‍රේත ගින්න ඇතැම් විට ඇවිළෙමින් ඇතැම් විට නිවෙමින් පවතින්නාක් මෙන්, මොහු ‘ප්‍රේත-ගිනි-ධර්මකථිකයෙකු’ නම් වේ. තවකෙකු හඬමින් වැළපෙන්නාක් මෙන් දේශනා කරයි. මොවුන් සියල්ලන්ගේ ම කථාව ‘අප්පබන්ධ’ (නොසැබැඳි) වේ. එහෙත් යම් භික්ෂුවක් ආචාර්ය ක්‍රමයෙහි පිහිටා, නොසිඳුණු ගංගා දහරක් මෙන් හෝ අහස් ගඟින් ඇද හැලෙන ජල ධාරාවක් මෙන් දේශනා කරයි ද, ඔහුගේ කථාව ‘අනුප්පබන්ධ’ නම් වේ. ‘අනුසයසමුග්ඝාතාය’ යනු සප්ත අනුසයන් මුලිනුපුටා දැමීම පිණිස ය. මෙබඳු වූ බහුශ්‍රැත භික්ෂුවක් මෙවැනි ම වූ භික්ෂූන් සියයක් හෝ දහසක් සමඟ එක්ව දණහිසට දණහිස ස්පර්ශ වන සේ පර්යංකයෙන් හිඳ ගෝසිංග සාල වනය බබළවන්නේ ය. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු තැන්හි අර්ථය දත යුතු ය.

၃၃၄. ပဋိသလ္လာနံ အဿ အာရာမောတိ ပဋိသလ္လာနာရာမော. ပဋိသလ္လာနေ ရတောတိ ပဋိသလ္လာနရတော.

334. ඔහුට හුදෙකලා වීම (පටිසල්ලානය) විවේකස්ථානය (ආරාමය) වූයේ ද, එහෙයින් ඔහු ‘පටිසල්ලානාරාම’ නම් වේ. හුදෙකලා වීමෙහි ඇලුනේ ‘පටිසල්ලානරත’ නම් වේ.

၃၃၅. သဟဿံ လောကာနန္တိ သဟဿံ လောကဓာတူနံ. ဧတ္တကဉှိ ထေရဿ ဓုဝသေဝနံ အာဝဇ္ဇနပဋိဗဒ္ဓံ, အာကင်္ခမာနော ပန ထေရော အနေကာနိပိ စက္ကဝါဠသဟဿာနိ ဝေါလောကေတိယေဝ. ဥပရိပါသာဒဝရဂတောတိ သတ္တဘူမကဿ ဝါ နဝဘူမကဿ ဝါ ပါသာဒဝရဿ ဥပရိ ဂတော. သဟဿံ နေမိမဏ္ဍလာနံ ဝေါလောကေယျာတိ ပါသာဒပရိဝေဏေ နာဘိယာ ပတိဋ္ဌိတာနံ နေမိဝဋ္ဋိယာ နေမိဝဋ္ဋိံ အာဟစ္စ ဌိတာနံ နေမိမဏ္ဍလာနံ သဟဿံ ဝါတပါနံ ဝိဝရိတွာ ဩလောကေယျ, တဿ နာဘိယောပိ ပါကဋာ ဟောန္တိ, အရာပိ အရန္တရာနိပိ နေမိယောပိ. ဧဝမေဝ ခေါ, အာဝုသောတိ, အာဝုသော, ဧဝံ အယမ္ပိ ဒိဗ္ဗစက္ခုကော ဘိက္ခု ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ အတိက္ကန္တမာနုသကေန သဟဿံ လောကာနံ ဝေါလောကေတိ. တဿ ပါသာဒေ ဌိတပုရိသဿ စက္ကနာဘိယော ဝိယ စက္ကဝါဠသဟဿေ သိနေရုသဟဿံ ပါကဋံ ဟောတိ. အရာ ဝိယ ဒီပါ ပါကဋာ ဟောန္တိ. အရန္တရာနိ ဝိယ ဒီပဋ္ဌိတမနုဿာ ပါကဋာ ဟောန္တိ. နေမိယော ဝိယ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတာ ပါကဋာ ဟောန္တိ.

335. ‘සහස්සං ලෝකානං’ යනු ලෝකධාතු දහසකි. අනුරුද්ධ මහරහතන් වහන්සේට මෙය නිරන්තරයෙන් මෙනෙහි වන අරමුණකි; එහෙත් උන්වහන්සේ අභිමත කරන්නේ නම් සක්වල දහස් ගණනක් වුව ද නිරීක්ෂණය කළ හැකි ය. ‘උපරිපාසාදවරගතෝ’ යනු සත් මහල් හෝ නව මහල් ශ්‍රේෂ්ඨ ප්‍රාසාදයක මතුපිටට ගිය තැනැත්තා ය. ප්‍රාසාද චතුරස්‍රයක සිට රෝදයේ මැද පිහිටි නිම් වළලු දහසක් දෙස ජනේල හැර බලන්නාක් මෙන්, උන්වහන්සේට ඒවා පැහැදිලිව පෙනේ. එහි බොස් ගෙඩි (නැභි), දැති (අර) සහ නිම් වළලු (නේමි) පැහැදිලිව පෙනෙන්නාක් මෙන්, ‘ඇවැත්නි, එමෙන්ම’ යනුවෙන් දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති භික්ෂුව මනුෂ්‍ය ඇස ඉක්මවා ගිය දිව්‍ය ඇසින් ලෝකධාතු දහසක් බලයි. ප්‍රාසාදය මත සිටින මිනිසාට රෝදයේ බොස් ගෙඩි පෙනෙන්නාක් මෙන්, සක්වල දහසෙහි මහා මේරු පර්වත දහස ද පැහැදිලිව පෙනේ. රෝදයේ දැති මෙන් ද්වීපයන් ද, දැති අතර හිඩැස් මෙන් ද්වීපවාසී මිනිසුන් ද, රෝදයේ නිම් වළලු මෙන් සක්වල පර්වත ද පැහැදිලිව පෙනෙන්නේ ය.

၃၃၆. အာရညိကောတိ သမာဒိဏ္ဏအရညဓုတင်္ဂေါ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

336. ‘ආරඤ්ඤිකෝ’ යනු ආරණ්‍යක ධුතාංගය සමාදන් වූ තැනැත්තා ය. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමය ම දත යුතු ය.

၃၃၇. နော စ သံသာဒေန္တီတိ န ဩသာဒေန္တိ. သဟေတုကဉှိ သကာရဏံ ကတွာ ပဉှံ ပုစ္ဆိတုံ ဝိဿဇ္ဇိတုမ္ပိ အသက္ကောန္တော သံသာဒေတိ နာမ. ဧဝံ န ကရောန္တီတိ အတ္ထော. ပဝတ္တိနီ ဟောတီတိ နဒီသောတောဒကံ ဝိယ ပဝတ္တတိ.

337. “නො ච සංසාදෙන්ති” යන්නෙහි අර්ථය නම් පසුබට නොවෙති යන්නයි. යම් පුද්ගලයෙකු හේතු සාධක සහිතව ප්‍රශ්නයක් ඇසීමට හෝ ඊට පිළිතුරු දීමට අපොහොසත් වන්නේ ද, ඔහු “සංසාදේති” (පසුබට වන්නෙක්) යැයි කියනු ලැබේ. ඔවුන් එසේ නොකරන බව මෙහි අර්ථයයි. “පවත්තිනී හෝති” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ගංගාවක ජල ප්‍රවාහය මෙන් නොකඩවා ගලා යන බවයි.

၃၃၈. ယာယ [Pg.157] ဝိဟာရသမာပတ္တိယာတိ ယာယ လောကိယာယ ဝိဟာရသမာပတ္တိယာ, ယာယ လောကုတ္တရာယ ဝိဟာရသမာပတ္တိယာ.

338. “යාය විහාරසමාපත්තියා” යනු යම් ලෞකික විහාර සමාපත්තියකින් හෝ යම් ලෝකෝත්තර විහාර සමාපත්තියකින් (කාලය ගත කරන්නේ ද යන අර්ථයයි).

၃၃၉. သာဓု သာဓု သာရိပုတ္တာတိ အယံ သာဓုကာရော အာနန္ဒတ္ထေရဿ ဒိန္နော. သာရိပုတ္တတ္ထေရေန ပန သဒ္ဓိံ ဘဂဝါ အာလပတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ယထာ တံ အာနန္ဒောဝါတိ ယထာ အာနန္ဒောဝ သမ္မာ ဗျာကရဏမာနော ဗျာကရေယျ, ဧဝံ ဗျာကတံ အာနန္ဒေန အတ္တနော အနုစ္ဆဝိကမေဝ, အဇ္ဈာသယာနုရူပမေဝ ဗျာကတန္တိ အတ္ထော. အာနန္ဒတ္ထေရော ဟိ အတ္တနာပိ ဗဟုဿုတော, အဇ္ဈာသယောပိဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သာသနေ သဗြဟ္မစာရီ ဗဟုဿုတာ ဘဝေယျု’’န္တိ. ကသ္မာ? ဗဟုဿုတဿ ဟိ ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇံ, ဂရုကလဟုကံ သတေကိစ္ဆာတေကိစ္ဆံ ပါကဋံ ဟောတိ. ဗဟုဿုတော ဥဂ္ဂဟိတဗုဒ္ဓဝစနံ အာဝဇ္ဇိတွာ ဣမသ္မိံ ဌာနေ သီလံ ကထိတံ, ဣမသ္မိံ သမာဓိ, ဣမသ္မိံ ဝိပဿနာ, ဣမသ္မိံ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနီတိ သီလဿ အာဂတဋ္ဌာနေ သီလံ ပူရေတွာ, သမာဓိဿ အာဂတဋ္ဌာနေ သမာဓိံ ပူရေတွာ ဝိပဿနာယ အာဂတဋ္ဌာနေ ဝိပဿနာဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေတွာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတွာ ဖလံ သစ္ဆိကရောတိ. တသ္မာ ထေရဿ ဧဝံ အဇ္ဈာသယော ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သဗြဟ္မစာရီ ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ တယော ဝါ စတ္တာရော ဝါ ပဉ္စ ဝါ နိကာယေ ဥဂ္ဂဟေတွာ အာဝဇ္ဇန္တာ သီလာဒီနံ အာဂတဋ္ဌာနေသု သီလာဒီနိ ပရိပူရေတွာ အနုက္ကမေန မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနိ သစ္ဆိကရေယျု’’န္တိ. သေသဝါရေသုပိ ဧသေဝ နယော.

339. “සාධු සාධු සාරිපුත්ත” යන මෙහි මෙම සාධුකාරය ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ උදෙසා පිරිනමන ලද්දකි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදෙති. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයම වේ. “යථා තං ආනන්දෝ” යනු ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේම මනා කොට ප්‍රකාශ කරන්නාක් මෙන්, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් තමන් වහන්සේටම සුදුසු වූ, තමන් වහන්සේගේ අදහසටම අනුකූල වූ පරිද්දෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේය යන්න අර්ථයයි. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වනාහි තමන් වහන්සේම බහුශ්‍රුතයහ. උන්වහන්සේගේ අදහස ද මෙසේම වේ: “ශාසනයෙහි සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා බහුශ්‍රුත වන්නේ නම් කෙතරම් යහපත් ද?” යනුවෙනි. ඒ මන්ද? බහුශ්‍රුත භික්ෂුවකට කැප අකැප දේ, සාවද්‍ය නිර්වද්‍ය දේ, ගරුක ලහුක ඇවැත් මෙන්ම සතෙකිච්ඡ අතෙකිච්ඡ ඇවැත් මැනවින් ප්‍රකට වේ. බහුශ්‍රුත භික්ෂුව උගත් බුද්ධ වචනය මෙනෙහි කොට, මෙම ස්ථානයෙහි සීලය දේශනා කරන ලදී, මෙහි සමාධිය, මෙහි විපස්සනාව, මෙහි මඟපල නිවන් දේශනා කරන ලද්දේ යැයි සීලය පැමිණි තැන සීලය සම්පූර්ණ කොට, සමාධිය පැමිණි තැන සමාධිය සම්පූර්ණ කොට, විපස්සනාව පැමිණි තැන විපස්සනා ගැබ පිහිටුවා, මාර්ගය වඩා ඵලය සාක්ෂාත් කරයි. එබැවින් තෙරුන් වහන්සේගේ අදහස මෙබඳු වේ: “සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා එක් නිකායක් හෝ නිකාය දෙකක්, තුනක්, හතරක් හෝ පහක් උගෙන, ඒවා මෙනෙහි කරමින් සීලාදී ධර්මයන් පැමිණි තැන්හි සීලාදී ගුණ ධර්මයන් සම්පූර්ණ කොට අනුපිළිවෙලින් මඟපල නිවන් සාක්ෂාත් කරන්නේ නම් කෙතරම් යහපත් ද?” යනුවෙනි. සෙසු වාරයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

၃၄၀. အာယသ္မာ ဟိ ရေဝတော ဈာနဇ္ဈာသယော ဈာနာဘိရတော, တသ္မာဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သဗြဟ္မစာရီ ဧကိကာ နိသီဒိတွာ ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနပဒဋ္ဌာနံ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ သစ္ဆိကရေယျု’’န္တိ. တသ္မာ ဧဝံ ဗျာကာသိ.

340. ආයුෂ්මත් රේවත තෙරුන් වහන්සේ වනාහි දැහැනෙහි (ධ්‍යානයෙහි) ඇලුම් කරන, දැහැනින් සතුටු වන කෙනෙකි. එබැවින් උන්වහන්සේගේ අදහස මෙසේ වේ: “සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා හුදෙකලාව වැඩසිටිමින්, කසිණ පරිකර්ම කොට, අෂ්ට සමාපත්තීන් උපදවා, ධ්‍යානය පදනම් කරගත් විපස්සනාව වඩා ලෝකෝත්තර ධර්මය සාක්ෂාත් කරන්නේ නම් කෙතරම් යහපත් ද?” යනුවෙනි. එබැවින් උන්වහන්සේ එසේ ප්‍රකාශ කළහ.

၃၄၁. အာယသ္မာ အနုရုဒ္ဓေါ ဒိဗ္ဗစက္ခုကော, တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သဗြဟ္မစာရီ အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ အနေကေသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု စဝမာနေ စ ဥပပဇ္ဇမာနေ စ သတ္တေ ဒိသွာ ဝဋ္ဋဘယေန စိတ္တံ သံဝေဇေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ သစ္ဆိကရေယျု’’န္တိ. တသ္မာ ဧဝံ ဗျာကာသိ.

341. ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ දිව්‍ය චක්ෂුසින් යුක්තයහ. උන්වහන්සේගේ අදහස මෙසේ වේ: “සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා ආලෝක කසිණය වඩා, දිව්‍ය චක්ෂුසින් බොහෝ සක්වල දහස් ගණනක චුත වන හා උපදින සත්වයන් දැක, සංසාර භය කෙරෙහි සිතෙහි සංවේගය උපදවා, විපස්සනාව වඩා ලෝකෝත්තර ධර්මය සාක්ෂාත් කරන්නේ නම් කෙතරම් යහපත් ද?” යනුවෙනි. එබැවින් උන්වහන්සේ එසේ ප්‍රකාශ කළහ.

၃၄၂. အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဓုတဝါဒေါ, တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သဗြဟ္မစာရီ ဓုတဝါဒါ ဟုတွာ ဓုတင်္ဂါနုဘာဝေန ပစ္စယတဏှံ မိလာပေတွာ အပရေပိ နာနပ္ပကာရေ ကိလေသေ ဓုနိတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ သစ္ဆိကရေယျု’’န္တိ. တသ္မာ ဧဝံ ဗျာကာသိ.

342. ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ධුතවාදී (ධුතාංග ගුණ දේශනා කරන) කෙනෙකි. උන්වහන්සේගේ අදහස මෙසේ වේ: “සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා ධුතවාදීන් වී, ධුතාංගයන්ගේ ආනුභාවයෙන් සිව්පසයෙහි ඇති තණ්හාව මැලවී යාමට සලස්වා, සෙසු නන් වැදෑරුම් කෙලෙසුන් ද දුරු කොට, විපස්සනාව වඩා ලෝකෝත්තර ධර්මය සාක්ෂාත් කරන්නේ නම් කෙතරම් යහපත් ද?” යනුවෙනි. එබැවින් උන්වහන්සේ එසේ ප්‍රකාශ කළහ.

၃၄၃. အာယသ္မာ [Pg.158] မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော သမာဓိပါရမိယာ မတ္ထကံ ပတ္တော, သုခုမံ ပန စိတ္တန္တရံ ခန္ဓန္တရံ ဓာတွန္တရံ အာယတနန္တရံ ဈာနောက္ကန္တိကံ အာရမ္မဏောက္ကန္တိကံ အင်္ဂဝဝတ္ထာနံ အာရမ္မဏဝဝတ္ထာနံ အင်္ဂသင်္ကန္တိ အာရမ္မဏသင်္ကန္တိ ဧကတောဝဍ္ဎနံ ဥဘတောဝဍ္ဎနန္တိ အာဘိဓမ္မိကဓမ္မကထိကဿေဝ ပါကဋံ. အနာဘိဓမ္မိကော ဟိ ဓမ္မံ ကထေန္တော – ‘‘အယံ သကဝါဒေါ အယံ ပရဝါဒေါ’’တိ န ဇာနာတိ. သကဝါဒံ ဒီပေဿာမီတိ ပရဝါဒံ ဒီပေတိ, ပရဝါဒံ ဒီပေဿာမီတိ သကဝါဒံ ဒီပေတိ, ဓမ္မန္တရံ ဝိသံဝါဒေတိ. အာဘိဓမ္မိကော သကဝါဒံ သကဝါဒနိယာမေနေဝ, ပရဝါဒံ ပရဝါဒနိယာမေနေဝ ဒီပေတိ, ဓမ္မန္တရံ န ဝိသံဝါဒေတိ. တသ္မာ ထေရဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သဗြဟ္မစာရီ အာဘိဓမ္မိကာ ဟုတွာ သုခုမေသု ဌာနေသု ဉာဏံ ဩတာရေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ သစ္ဆိကရေယျု’’န္တိ. တသ္မာ ဧဝံ ဗျာကာသိ.

343. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ සමාධි පාරමිතාවෙහි කෙළවරට පත් වූ සේක. එහෙත් සූක්ෂ්ම වූ සිතේ ප්‍රභේද, ස්කන්ධ ප්‍රභේද, ධාතු ප්‍රභේද, ආයතන ප්‍රභේද, ධ්‍යානයට පිවිසීමේ ප්‍රභේද, අරමුණට පිවිසීමේ ප්‍රභේද, අංග නිර්ණය කිරීම, අරමුණු නිර්ණය කිරීම, අංග මාරු කිරීම, අරමුණු මාරු කිරීම, ඒකතෝවඩ්ඪන හා උභතෝවඩ්ඪන යන මේ සියල්ල අභිධර්මික ධර්ම කථිකයෙකුටම ප්‍රකට වේ. අභිධර්මය නොදත් භික්ෂුවක් ධර්මය දේශනා කිරීමේදී “මේ අපේ වාදයයි, මේ අන්‍ය වාදයයි” කියා හඳුනා නොගනී. ඔහු ස්වකීය වාදය ප්‍රකාශ කරන්නට ගොස් පරවාදය ප්‍රකාශ කරයි, පරවාදය ප්‍රකාශ කරන්නට ගොස් ස්වවාදය ප්‍රකාශ කරයි, ධර්මයේ අර්ථය ව්‍යාකූල කරයි. අභිධර්මිකයා වනාහි ස්වවාදය ස්වවාදයේ ක්‍රමයටම ද, පරවාදය පරවාදයේ ක්‍රමයටම ද ප්‍රකාශ කරයි, ධර්මයේ අර්ථය ව්‍යාකූල නොකරයි. එබැවින් තෙරුන් වහන්සේගේ අදහස මෙසේ වේ: “සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා අභිධර්මිකයන් වී, සූක්ෂ්ම කරුණු කෙරෙහි ඥානය මෙහෙයවා, විපස්සනාව වඩා ලෝකෝත්තර ධර්මය සාක්ෂාත් කරන්නේ නම් කෙතරම් යහපත් ද?” යනුවෙනි. එබැවින් උන්වහන්සේ එසේ ප්‍රකාශ කළහ.

၃၄၄. အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ပညာပါရမိယာ မတ္ထကံ ပတ္တော, ပညဝါယေဝ စ စိတ္တံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတုံ သက္ကောတိ, န ဒုပ္ပညော. ဒုပ္ပညော ဟိ ဥပ္ပန္နဿ စိတ္တဿ ဝသေ ဝတ္တေတွာ ဣတော စိတော စ ဝိပ္ဖန္ဒိတွာပိ ကတိပါဟေနေဝ ဂိဟိဘာဝံ ပတွာ အနယဗျသနံ ပါပုဏာတိ. တသ္မာ ထေရဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သဗြဟ္မစာရီ အစိတ္တဝသိကာ ဟုတွာ စိတ္တံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတွာ သဗ္ဗာနဿ ဝိသေဝိတဝိပ္ဖန္ဒိတာနိ ဘဉ္ဇိတွာ ဤသကမ္ပိ ဗဟိ နိက္ခမိတုံ အဒေန္တာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ သစ္ဆိကရေယျု’’န္တိ. တသ္မာ ဧဝံ ဗျာကာသိ.

344. ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රඥා පාරමිතාවෙහි කෙළවරට පත් වූ සේක. ප්‍රඥාවන්තයාටම සිත තමන්ගේ වසඟයෙහි පවත්වා ගැනීමට හැකියාව තිබේ, ප්‍රඥා හීනයාට එසේ කළ නොහැකිය. ප්‍රඥා හීනයා උපන් සිතට වසඟව, ඒ මේ අත සැලෙමින් නොබෝ දිනකින්ම ගිහි බවට පත්ව විනාශයට පත් වේ. එබැවින් තෙරුන් වහන්සේගේ අදහස මෙසේ වේ: “සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා සිතට වසඟ නොවී, සිත තමන්ගේ වසඟයට ගෙන, සිතේ සියලු කෙලෙස් කම්පනයන් නසා, ස්වල්පයක් හෝ පිටතට යාමට ඉඩ නොදී, විපස්සනාව වඩා ලෝකෝත්තර ධර්මය සාක්ෂාත් කරන්නේ නම් කෙතරම් යහපත් ද?” යනුවෙනි. එබැවින් උන්වහන්සේ එසේ ප්‍රකාශ කළහ.

၃၄၅. သဗ္ဗေသံ ဝေါ, သာရိပုတ္တ, သုဘာသိတံ ပရိယာယေနာတိ သာရိပုတ္တ, ယသ္မာ သံဃာရာမဿ နာမ ဗဟုဿုတဘိက္ခူဟိပိ သောဘနကာရဏံ အတ္ထိ, ဈာနာဘိရတေဟိပိ, ဒိဗ္ဗစက္ခုကေဟိပိ, ဓုတဝါဒေဟိပိ, အာဘိဓမ္မိကေဟိပိ, အစိတ္တဝသိကေဟိပိ သောဘနကာရဏံ အတ္ထိ. တသ္မာ သဗ္ဗေသံ [Pg.159] ဝေါ သုဘာသိတံ ပရိယာယေန, တေန တေန ကာရဏေန သုဘာသိတမေဝ, နော ဒုဗ္ဘာသိတံ. အပိစ မမပိ သုဏာထာတိ အပိစ မမပိ ဝစနံ သုဏာထ. န တာဝါဟံ ဣမံ ပလ္လင်္ကံ ဘိန္ဒိဿာမီတိ န တာဝ အဟံ ဣမံ စတုရင်္ဂဝီရိယံ အဓိဋ္ဌာယ အာဘုဇိတံ ပလ္လင်္ကံ ဘိန္ဒိဿာမိ, န မောစေဿာမီတိ အတ္ထော. ဣဒံ ကိရ ဘဂဝါ ပရိပါကဂတေ ဉာဏေ ရဇ္ဇသိရိံ ပဟာယ ကတာဘိနိက္ခမနော အနုပုဗ္ဗေန ဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ စတုရင်္ဂဝီရိယံ အဓိဋ္ဌာယ အပရာဇိတပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ ဒဠှသမာဒါနော ဟုတွာ နိသိန္နော တိဏ္ဏံ မာရာနံ မတ္ထကံ ဘိန္ဒိတွာ ပစ္စူသသမယေ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဥန္နာဒေန္တော သဗ္ဗညုတညာဏံ ပဋိဝိဇ္ဈိ, တံ အတ္တနော မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကံ သန္ဓာယ ဧဝမာဟ. အပိစ ပစ္ဆိမံ ဇနတံ အနုကမ္ပမာနောပိ ပဋိပတ္တိသာရံ ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. ပဿတိ ဟိ ဘဂဝါ – ‘‘အနာဂတေ ဧဝံ အဇ္ဈာသယာ ကုလပုတ္တာ ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခိဿန္တိ, ‘ဘဂဝါ မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ္တံ ကထေန္တော ဣဓ, သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခု ပစ္ဆာဘတ္တံ…ပေ… ဧဝရူပေန ခေါ, သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနာ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနံ သောဘေယျာတိ အာဟ, မယံ ဘဂဝတော အဇ္ဈာသယံ ဂဏှိဿာမာ’တိ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တာ စတုရင်္ဂဝီရိယံ အဓိဋ္ဌာယ ဒဠှသမာဒါနာ ဟုတွာ ‘အရဟတ္တံ အပ္ပတွာ ဣမံ ပလ္လင်္ကံ န ဘိန္ဒိဿာမာ’တိ သမဏဓမ္မံ ကာတဗ္ဗံ မညိဿန္တိ, တေ ဧဝံ ပဋိပန္နာ ကတိပါဟေနေဝ ဇာတိဇရာမရဏဿ အန္တံ ကရိဿန္တီ’’တိ, ဣမံ ပစ္ဆိမံ ဇနတံ အနုကမ္ပမာနော ပဋိပတ္တိသာရံ ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. ဧဝရူပေန ခေါ, သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနာ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနံ သောဘေယျာတိ, သာရိပုတ္တ, ဧဝရူပေန ဘိက္ခုနာ နိပ္ပရိယာယေနေဝ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနံ သောဘေယျာတိ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ.

345. “සාරිපුත්තයෙනි, ඔබ සැමගේම දේශනයන් එක් එක් ක්‍රමයෙන් මනාව දේශනා කරන ලද්දකි” යනු - සාරිපුත්තයෙනි, යම් හෙයකින් සංඝාරාමය යනු බහුශ්‍රුත භික්ෂූන් වහන්සේලා නිසා ද, ධ්‍යානලාභී භික්ෂූන් වහන්සේලා නිසා ද, දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති භික්ෂූන් වහන්සේලා නිසා ද, ධුතාංගධාරී භික්ෂූන් වහන්සේලා නිසා ද, අභිධර්මය දරන්නා වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා නිසා ද, සිත තමන්ගේ වසඟයෙහි පවත්වන භික්ෂූන් වහන්සේලා නිසා ද බබළන්නේ ය. එබැවින්, ඔබ සැමගේම සුභාෂිතය ඒ ඒ කරුණු අනුව මනාව දේශනා කරන ලද්දක්ම මිස වැරදි ලෙස ප්‍රකාශ කරන ලද්දක් නොවේ. “නමුත් මාගේ වචනයට ද සවන් දෙන්න” යනු - එසේ වුවත් මාගේ වචනය ද අසන්න. “මම එතෙක් මේ පර්යංකය බිඳ නොදමන්නෙමි” යනු - එතෙක් මම සතර අංගයකින් යුත් වීර්යය අධිෂ්ඨාන කරගෙන ගොතා ගත් මේ පර්යංකය බිඳ නොදමන්නෙමි, ලිහා නොදමන්නෙමි යනු අර්ථයයි. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිය ඥානය පරිපාකයට පත් වූ කල්හි, රාජ්‍ය ශ්‍රී සැප අතහැර අභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට, අනුපිළිවෙළින් බෝධි මණ්ඩපයට වැඩම කර, සතර අංගයකින් යුත් වීර්යය අධිෂ්ඨාන කොට, මාරයාට පරාජය කළ නොහැකි වූ පර්යංකයෙහි දැඩි සමාදානයෙන් යුතුව වැඩ හිඳ, මාරයන් තිදෙනාගේ (දේවපුත්ත මාර, ක්ලේශ මාර, අභිසංඛාර මාර) හිස බිඳ දමා, අලුයම් කාලයෙහි දසදහසක් ලෝකධාතුව ගිගුම් දෙවමින් සර්වඥතාඥානය අවබෝධ කරගත් සේක. තමන් වහන්සේගේ ඒ මහා බෝධි පර්යංකය අරභයා මෙසේ වදාළ සේක. තවද, මතු පරම්පරාව කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන්, පිළිවෙත් සාරය කොට ඇති කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා පෙන්වා දෙනු පිණිස මෙසේ වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දකින සේක: “අනාගතයෙහි මෙවැනි අදහස් ඇති කුලපුත්‍රයෝ මෙසේ සිතන්නාහ - ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහාගෝසිංග සූත්‍රය දේශනා කරන කල්හි, සාරිපුත්තයෙනි, මේ ශාසනයෙහි භික්ෂුවක් දවල් දානයෙන් පසු... මෙබඳු වූ භික්ෂුවක් ගෝසිංග සාලවනය බබළවන්නේ යැයි වදාළ සේක. අපි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ අදහස පිළිගනිමු’ යි සිතා, දානයෙන් පසු පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී, සතර අංගයෙන් යුත් වීර්යය අධිෂ්ඨාන කර, දැඩි සමාදානයෙන් යුතුව ‘අර්හත්වය ලබා මිස මේ පර්යංකය බිඳ නොදමමු’ යි මහණ දම් පුරන්නාහ. මෙසේ පිළිවෙත් පුරන ඒ කුලපුත්‍රයෝ ස්වල්ප දිනකින්ම ජාති, ජරා, මරණ කෙළවර කරන්නාහ” යි සිතා, මේ මතු පරම්පරාවට අනුකම්පා කරමින්, පිළිවෙත් සාරය කොට ඇති කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා පෙන්වා දෙනු පිණිස මෙසේ වදාළ සේක. “සාරිපුත්තයෙනි, මෙබඳු වූ භික්ෂුවක් ගෝසිංග සාලවනය බබළවන්නේ ය” යනු - සාරිපුත්තයෙනි, මෙබඳු භික්ෂුවක් ඒකාන්තයෙන්ම ගෝසිංග සල් වනය බබළවන්නේ යැයි අනුසන්ධි ගළපා දේශනාව අවසන් කළ සේක. මහාගෝසිංග සූත්‍රයේ අර්ථ වර්ණනාව මෙසේ අවසන් වේ.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහාගෝසිංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. မဟာဂေါပါလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. මහාගෝපාලක සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၄၆. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာဂေါပါလကသုတ္တံ. တတ္ထ တိဿော ကထာ ဧကနာဠိကာ, စတုရဿာ, နိသိန္နဝတ္တိကာတိ. တတ္ထ ပါဠိံ ဝတွာ ဧကေကပဒဿ အတ္ထကထနံ ဧကနာဠိကာ နာမ. အပဏ္ဍိတံ ဂေါပါလကံ ဒဿေတွာ, အပဏ္ဍိတံ [Pg.160] ဘိက္ခုံ ဒဿေတွာ, ပဏ္ဍိတံ ဂေါပါလကံ ဒဿေတွာ, ပဏ္ဍိတံ ဘိက္ခုံ ဒဿေတွာတိ စတုက္ကံ ဗန္ဓိတွာ ကထနံ စတုရဿာ နာမ. အပဏ္ဍိတံ ဂေါပါလကံ ဒဿေတွာ ပရိယောသာနဂမနံ, အပဏ္ဍိတံ ဘိက္ခုံ ဒဿေတွာ ပရိယောသာနဂမနံ, ပဏ္ဍိတံ ဂေါပါလကံ ဒဿေတွာ ပရိယောသာနဂမနံ, ပဏ္ဍိတံ ဘိက္ခုံ ဒဿေတွာ ပရိယောသာနဂမနန္တိ အယံ နိသိန္နဝတ္တိကာ နာမ. အယံ ဣဓ သဗ္ဗာစရိယာနံ အာစိဏ္ဏာ.

346. “ඒවං මේ සුතං” යනාදිය මහාගෝපාලක සූත්‍රයයි. එහි දේශනා ක්‍රම තුනකි: ඒකනාලිකා, චතුරස්සා සහ නිසින්නවත්තිකා වශයෙනි. එහි පාළිය ප්‍රකාශ කර එක් එක් පදයේ අර්ථය කියා දීම “ඒකනාලිකා” නම් වේ. අඥාන ගොපල්ලෙකු පෙන්වා, අඥාන භික්ෂුවක් පෙන්වා, පණ්ඩිත ගොපල්ලෙකු පෙන්වා, පණ්ඩිත භික්ෂුවක් පෙන්වා යනුවෙන් සිවු වැදෑරුම් ලෙස බැඳ දක්වා කරන අර්ථකථනය “චතුරස්සා” නම් වේ. අඥාන ගොපල්ලෙකු පෙන්වා ඔහුගේ අවසානය දක්වා විස්තර කිරීම, අඥාන භික්ෂුවක් පෙන්වා ඔහුගේ අවසානය දක්වා විස්තර කිරීම, පණ්ඩිත ගොපල්ලෙකු පෙන්වා ඔහුගේ අවසානය දක්වා විස්තර කිරීම සහ පණ්ඩිත භික්ෂුවක් පෙන්වා ඔහුගේ අවසානය දක්වා විස්තර කිරීම “නිසින්නවත්තිකා” නම් වේ. මෙය මෙහි සියලු ආචාර්යවරුන්ගේ අනුගමනය කරන ලද පිළිවෙළයි.

ဧကာဒသဟိ, ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂေဟီတိ ဧကာဒသဟိ အဂုဏကောဋ္ဌာသေဟိ. ဂေါဂဏန္တိ ဂေါမဏ္ဍလံ. ပရိဟရိတုန္တိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဝိစရိတုံ. ဖာတိံ ကာတုန္တိ ဝဍ္ဎိံ အာပါဒေတုံ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ. န ရူပညူ ဟောတီတိ ဂဏနတော ဝါ ဝဏ္ဏတော ဝါ ရူပံ န ဇာနာတိ. ဂဏနတော န ဇာနာတိ နာမ အတ္တနော ဂုန္နံ သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါတိ သင်္ချံ န ဇာနာတိ. သော ဂါဝီသု ဟဋာသု ဝါ ပလာတာသု ဝါ ဂေါဂဏံ ဂဏေတွာ, အဇ္ဇ ဧတ္တိကာ န ဒိဿန္တီတိ ဒွေ တီဏိ ဂါမန္တရာနိ ဝါ အဋဝိံ ဝါ ဝိစရန္တော န ပရိယေသတိ, အညေသံ ဂါဝီသု အတ္တနော ဂေါဂဏံ ပဝိဋ္ဌာသုပိ ဂေါဂဏံ ဂဏေတွာ, ‘‘ဣမာ ဧတ္တိကာ ဂါဝေါ န အမှာက’’န္တိ ယဋ္ဌိယာ ပေါထေတွာ န နီဟရတိ, တဿ နဋ္ဌာ ဂါဝိယော နဋ္ဌာဝ ဟောန္တိ. ပရဂါဝိယော ဂဟေတွာ ဝိစရန္တံ ဂေါသာမိကာ ဒိသွာ, ‘‘အယံ ဧတ္တကံ ကာလံ အမှာကံ ဓေနုံ ဂဏှာတီ’’တိ တဇ္ဇေတွာ အတ္တနော ဂါဝိယော ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တိ. တဿ ဂေါဂဏောပိ ပရိဟာယတိ, ပဉ္စဂေါရသပရိဘောဂတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. ဝဏ္ဏတော န ဇာနာတိ နာမ – ‘‘ဧတ္တိကာ ဂါဝေါ သေတာ, ဧတ္တိကာ ရတ္တာ, ဧတ္တိကာ ကာဠာ, ဧတ္တိကာ ကဗရာ ဧတ္တိကာ နီလာ’’တိ န ဇာနာတိ, သော ဂါဝီသု ဟဋာသု ဝါ…ပေ… ပဉ္စဂေါရသပရိဘောဂတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

“මහණෙනි, කරුණු එකොළොසකින්” යනු - ගුණ නොවන කොටස් එකොළොසකිනි. “ගෝගණං” යනු - ගව සමූහයයි. “පරිහරිතුං” යනු - රැකබලා ගනිමින් හැසිරීමටයි. “ඵාතිං කාතුං” යනු - වර්ධනයක් ඇති කරනු පිණිසයි. “ඉධ” යනු - මේ ලෝකයෙහිය. “රූපය නොහඳුනන්නේ වේ” යනු - ගණනින් හෝ වර්ණයෙන් ගවයන්ගේ රූපය නොහඳුනයි. ගණනින් නොහඳුනයි යනු - තමාගේ ගවයන් සියයක් ද දහසක් ද යන්න පිළිබඳ සංඛ්‍යාව නොදනී. ඒ ගොපල්ලා ගව දෙනුන් මිය ගියත් හෝ පලා ගියත් ගව රැළ ගණන් කොට “අද මෙපමණක් දක්නට නැත” කියා ගම් දෙතුනක් හෝ වනයක් පුරා ඇවිදිමින් සොයන්නේ නැත. අනුන්ගේ ගව දෙනුන් අතරට තමාගේ ගවයන් ඇතුළු වූ විට ද ගව රැළ ගණන් කොට “මේ ගවයන් මෙපමණ සංඛ්‍යාවක් අපේ නොවේ” යැයි කියා කෙවිටෙන් තළා ඉවත් කරන්නේ නැත. ඔහුගේ නැති වූ ගව දෙනුන් සදහටම නැති වේ. අනුන්ගේ ගව දෙනුන් රැගෙන හැසිරෙනු දුටු ගව හිමියෝ “මොහු මෙපමණ කලක් අපේ දෙනුන් අල්ලාගෙන සිටියි” කියා බිය වද්දා තමන්ගේ දෙනුන් රැගෙන යති. එවිට ඔහුගේ ගව රැළ පිරිහෙයි. පංචගෝරස පරිභෝජනයෙන් ද ඔහු බැහැර වෙයි. වර්ණයෙන් නොහඳුනයි යනු - “මෙපමණ ගවයන් සුදුය, මෙපමණක් රතුය, මෙපමණක් කළුය, මෙපමණක් ලප කැලැල් සහිතය, මෙපමණක් නිල් පාටය” යනාදී වශයෙන් නොදනී. ඒ ගොපල්ලා ගවයන් මිය ගිය විට... පංචගෝරස පරිභෝජනයෙන් ද බැහැර වෙයි.

န လက္ခဏကုသလော ဟောတီတိ ဂါဝီနံ သရီရေ ကတံ ဓနုသတ္တိသူလာဒိဘေဒံ လက္ခဏံ န ဇာနာတိ, သော ဂါဝီသု ဟဋာသု ဝါ ပလာတာသု ဝါ အဇ္ဇ အသုကလက္ခဏာ စ အသုကလက္ခဏာ စ ဂါဝေါ န ဒိဿန္တိ…ပေ… ပဉ္စဂေါရသပရိဘောဂတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

“ලක්ෂණ පිළිබඳ කුසලතාවක් නැත” යනු - ගවයන්ගේ ශරීරයෙහි කොටන ලද දුන්න, හෙල්ල, ත්‍රිශූලය ආදී විවිධ ලක්ෂණ නොහඳුනයි. ඒ ගොපල්ලා ගවයන් මිය ගිය විට හෝ පලා ගිය විට “අද අසවල් ලක්ෂණය ඇති සහ අසවල් ලක්ෂණය ඇති ගවයන් දක්නට නැත” යනාදී වශයෙන් සොයා නොබලයි... ඔහු පංචගෝරස පරිභෝජනයෙන් ද බැහැර වෙයි.

န အာသာဋိကံ ဟာရေတာတိ ဂုန္နံ ခါဏုကဏ္ဋကာဒီဟိ ပဟဋဋ္ဌာနေသု ဝဏော ဟောတိ. တတ္ထ နီလမက္ခိကာ အဏ္ဍကာနိ ပါတေန္တိ, တေသံ အာသာဋိကာတိ နာမ. တာနိ ဒဏ္ဍေန အပနေတွာ ဘေသဇ္ဇံ ဒါတဗ္ဗံ ဟောတိ. ဗာလော [Pg.161] ဂေါပါလကော တထာ န ကရောတိ, တေန ဝုတ္တံ – ‘‘န အာသာဋိကံ ဟာရေတာ ဟောတီ’’တိ. တဿ ဂုန္နံ ဝဏာ ဝဍ္ဎန္တိ, ဂမ္ဘီရာ ဟောန္တိ, ပါဏကာ ကုစ္ဆိံ ပဝိသန္တိ, ဂါဝေါ ဂေလညာဘိဘူတာ နေဝ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ, န ပါနီယံ ပါတုံ သက္ကောန္တိ. တတ္ထ ဂုန္နံ ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ, ဂေါဏာနံ ဇဝေါ ဟာယတိ, ဥဘယေသံ ဇီဝိတန္တရာယော ဟောတိ. ဧဝမဿ ဂေါဂဏောပိ ပရိဟာယတိ, ပဉ္စဂေါရသတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

“මැසි බිත්තර ඉවත් නොකරයි” යනු - ගවයන්ගේ කඩුත්තුවල හෝ කටු වැදීම ආදියෙන් තුවාල ඇති වූ විට, එහි නිල් මැස්සෝ බිත්තර දමති. ඒවාට ‘ආසාටිකා’ (මැසි බිත්තර/පණුවන්) යැයි කියනු ලැබේ. ඒවා ලීයකින් ඉවත් කර බෙහෙත් දැමිය යුතු වේ. මෝඩ ගොපල්ලා එසේ නොකරයි. එබැවින් “මැසි බිත්තර ඉවත් කරන්නෙකු නොවේ” යැයි වදාරන ලදී. එවිට ඔහුගේ ගවයන්ගේ තුවාල වැඩි වෙයි, ගැඹුරු වෙයි, පණුවන් කුස තුළට ඇතුළු වෙයි. රෝගාතුර වූ ගවයන්ට රිසි සේ තණකොළ කෑමට හෝ පැන් බීමට නොහැකි වෙයි. එවිට ගව දෙනුන්ගේ කිරි සිඳී යයි, ගොනුන්ගේ ජවය පිරිහෙයි, දෙවර්ගයේම ජීවිතවලට අනතුරක් සිදු වෙයි. මෙසේ ඔහුගේ ගව රැළ ද පිරිහෙයි, පංචගෝරසයෙන් ද ඔහු බැහැර වෙයි.

န ဝဏံ ပဋိစ္ဆာဒေတာ ဟောတီတိ ဂုန္နံ ဝုတ္တနယေနေဝ သဉ္ဇာတော ဝဏော ဘေသဇ္ဇံ ဒတွာ ဝါကေန ဝါ စီရကေန ဝါ ဗန္ဓိတွာ ပဋိစ္ဆာဒေတဗ္ဗော ဟောတိ. ဗာလော ဂေါပါလကော တထာ န ကရောတိ, အထဿ ဂုန္နံ ဝဏေဟိ ယူသာ ပဂ္ဃရန္တိ, တာ အညမညံ နိဃံသေန္တိ, တေန အညေသမ္ပိ ဝဏာ ဇာယန္တိ. ဧဝံ ဂါဝေါ ဂေလညာဘိဘူတာ နေဝ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

"තුවාල වසා නොතබන්නෙකු වේ" යන්නෙහි තේරුම නම්, ගවයන් හට කලින් කියන ලද ක්‍රමයට ම තුවාල ඇති වූ විට, ඖෂධ ලබා දී පට්ටාවලින් හෝ රෙදි කඩකින් හෝ බැඳ එම තුවාල වසා තැබිය යුතුය. එහෙත් මෝඩ ගොපල්ලා එසේ නොකරයි. එවිට එම ගවයන්ගේ තුවාලවලින් ලේ හා සැරව වැගිරෙයි. ඔවුන් එකිනෙකාගේ ශරීරයේ ඇතිල්ලීම නිසා අනෙක් ගවයන්ට ද තුවාල ඇති වේ. මෙසේ ගවයන් රෝගාතුර වීම නිසා රිසි පරිදි තණකොළ කෑමට නොහැකි වී, ඔහු පස්ගෝ රස පරිභෝජනයෙන් පිරිහෙයි.

န ဓူမံ ကတ္တာ ဟောတီတိ အန္တောဝဿေ ဍံသမကသာဒီနံ ဥဿန္နကာလေ ဂေါဂဏေ ဝဇံ ပဝိဋ္ဌေ တတ္ထ တတ္ထ ဓူမော ကာတဗ္ဗော ဟောတိ, အပဏ္ဍိတော ဂေါပါလကော တံ န ကရောတိ. ဂေါဂဏော သဗ္ဗရတ္တိံ ဍံသာဒီဟိ ဥပဒ္ဒုတော နိဒ္ဒံ အလဘိတွာ ပုနဒိဝသေ အရညေ တတ္ထ တတ္ထ ရုက္ခမူလာဒီသု နိပဇ္ဇိတွာ နိဒ္ဒါယတိ, နေဝ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ…ပေ… ပဉ္စဂေါရသပရိဘောဂတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

"දුම් නොදමන්නෙකු වේ" යනු, වැසි කාලයේදී මැස්සන්, මදුරුවන් ආදී සතුන් බහුල වන සමයේ, ගව රංචුව ගාලට ඇතුළු වූ පසු ඒ ඒ තැන්වල දුම් දැමිය යුතුය. නුවණ නැති ගොපල්ලා එය නොකරයි. එවිට ගව සමූහයා මුළු රාත්‍රිය පුරා ම මැසි මදුරු කරදර නිසා නින්දක් නොලබා, පසුදා වනයේ තැනින් තැන ගස් සෙවණවල ලැග නිදන්නට වෙයි. එමගින් ඔවුන්ට රිසි සේ තණකොළ කෑමට නොහැකි වන අතර, ඔහු පස්ගෝ රස පරිභෝජනයෙන් ද පිරිහෙයි.

န တိတ္ထံ ဇာနာတီတိ တိတ္ထံ သမန္တိ ဝါ ဝိသမန္တိ ဝါ သဂါဟန္တိ ဝါ နိဂ္ဂါဟန္တိ ဝါ န ဇာနာတိ, သော အတိတ္ထေန ဂါဝိယော ဩတာရေတိ. တာသံ ဝိသမတိတ္ထေ ပါသာဏာဒီနိ အက္ကမန္တီနံ ပါဒါ ဘိဇ္ဇန္တိ, သဂါဟံ ဂမ္ဘီရံ တိတ္ထံ ဩတိဏ္ဏာ ကုမ္ဘီလာဒယော ဂါဟာ ဂဏှန္တိ. အဇ္ဇ ဧတ္တိကာ ဂါဝေါ နဋ္ဌာ, အဇ္ဇ ဧတ္တိကာတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. ဧဝမဿ ဂေါဂဏောပိ ပရိဟာယတိ, ပဉ္စဂေါရသတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

"තොටුපළ නොදන්නෙකු වේ" යනු, ජලය පානය කරන තොටුපළ සමතලා ද නැද්ද යන්න හෝ කිඹුලන් වැනි බියකරු සතුන් සිටී ද නැද්ද යන්න ඔහු නොදනියි. හෙතෙම තොටුපළක් නොවන තැනකින් ගවයන් වතුරට බස්සවයි. එහිදී විසම වූ තොටුපළෙහි ගල් ආදිය මත පය තැබීමෙන් ඔවුන්ගේ පාද බිඳෙයි. කිඹුලන් වැනි සතුන් සිටින ගැඹුරු තොටුපළවලට බැස ගත් ගවයන්ව කිඹුලන් වැනි මාංශ භක්ෂක සතුන් ගොදුරු කර ගනිති. එවිට "අද මෙපමණ ගවයන් නැති විය" යැයි කියන්නට ඔහුට සිදු වෙයි. මෙසේ ගව රංචුව පිරිහෙන අතර, ඔහු පස්ගෝ රසයෙන් ද පිරිහෙයි.

န ပီတံ ဇာနာတီတိ ပီတမ္ပိ အပီတမ္ပိ န ဇာနာတိ. ဂေါပါလကေန ဟိ ‘‘ဣမာယ ဂါဝိယာ ပီတံ, ဣမာယ န ပီတံ, ဣမာယ ပါနီယတိတ္ထေ ဩကာသော လဒ္ဓေါ, ဣမာယ န လဒ္ဓေါ’’တိ ဧဝံ ပီတာပီတံ ဇာနိတဗ္ဗံ ဟောတိ. အယံ ပန ဒိဝသဘာဂံ အရညေ ဂေါဂဏံ ရက္ခိတွာ ပါနီယံ ပါယေဿာမီတိ နဒိံ ဝါ [Pg.162] တဠာကံ ဝါ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ. တတ္ထ မဟာဥသဘာ စ အနုဥသဘာ စ ဗလဝဂါဝိယော စ ဒုဗ္ဗလာနိ စေဝ မဟလ္လကာနိ စ ဂေါရူပါနိ သိင်္ဂေဟိ ဝါ ဖာသုကာဟိ ဝါ ပဟရိတွာ အတ္တနော ဩကာသံ ကတွာ ဦရုပ္ပမာဏံ ဥဒကံ ပဝိသိတွာ ယထာကာမံ ပိဝန္တိ. အဝသေသာ ဩကာသံ အလဘမာနာ တီရေ ဌတွာ ကလလမိဿကံ ဥဒကံ ပိဝန္တိ, အပီတာ ဧဝ ဝါ ဟောန္တိ. အထ နေ ဂေါပါလကော ပိဋ္ဌိယံ ပဟရိတွာ ပုန အရညံ ပဝေသေတိ, တတ္ထ အပီတဂါဝိယော ပိပါသာယ သုက္ခမာနာ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ န သက္ကောန္တိ, တတ္ထ ဂုန္နံ ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ, ဂေါဏာနံ ဇဝေါ ဟာယတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

"පැන් බීවා දැයි නොදන්නෙකු වේ" යනු, පැන් බී ඇති සතුන් හා නොබී ඇති සතුන් පිළිබඳ ඔහු නොදැනීමයි. ගොපල්ලා විසින් "මේ එළදෙන පැන් බීවාය, මෑ පැන් නොබීවාය, මෑට තොටුපළෙහි අවස්ථාව ලැබුණි, මෑට අවස්ථාව නොලැබුණි" යනාදී වශයෙන් පැන් බී ඇති හා නැති සතුන් පිළිබඳ දැනගත යුතුය. එහෙත් මේ ගොපල්ලා දහවල් කාලය පුරා වනයේ ගවයන් රක්වා, පැන් පොවන්නෙමැයි කියා ගඟකට හෝ වැවකට දක්කාගෙන යයි. එහිදී ශක්තිමත් ගොනුන් හා එළදෙනුන් අනුන් පලවා හැර තමන්ට අවස්ථාව සලසා ගෙන කලවා ප්‍රමාණයට ජලයේ බැස රිසි සේ පැන් බොති. ඉතිරි සතුන් ඉඩක් නොලැබ තීරයෙහි රැඳී සිටිමින් මඩ මිශ්‍ර ජලය බොති, නැතහොත් පැන් නොබී ම සිටිති. ඉන්පසු ගොපල්ලා ඔවුන්ගේ පිටට තළමින් නැවත වනයට දක්කාගෙන යයි. එහිදී පැන් නොබී පිපාසයෙන් පෙළෙන ගවයන්ට රිසි සේ තණ කෑමට නොහැකි වේ. එවිට ගවයන්ගේ කිරි සිඳී යන අතර ඔවුන්ගේ ජවය ද පිරිහී පස්ගෝ රසයෙන් ඔහු පිරිහෙයි.

န ဝီထိံ ဇာနာတီတိ ‘‘အယံ မဂ္ဂေါ သမော ခေမော, အယံ ဝိသမော သာသင်္ကော သပ္ပဋိဘယော’’တိ န ဇာနာတိ. သော သမံ ခေမံ မဂ္ဂံ ဝဇ္ဇေတွာ ဂေါဂဏံ ဣတရံ မဂ္ဂံ ပဋိပါဒေတိ, တတ္ထ ဂါဝေါ သီဟဗျဂ္ဃာဒီနံ ဂန္ဓေန စောရပရိဿယေန ဝါ အဘိဘူတာ ဘန္တမိဂသပ္ပဋိဘာဂါ ဂီဝံ ဥက္ခိပိတွာ တိဋ္ဌန္တိ, နေဝ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒန္တိ, န ပါနီယံ ပိဝန္တိ, တတ္ထ ဂုန္နံ ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

"මාවත නොදන්නෙකු වේ" යනු, "මේ මාවත සමතලාය, ආරක්ෂිතය, මේ මාවත විසමය, බිය සහිතය" යන්න නොදැනීමයි. හෙතෙම ආරක්ෂිත මාවත හැර අනාරක්ෂිත මාවතක ගවයන් දක්කාගෙන යයි. එහිදී සිංහ, ව්‍යාඝ්‍රාදීන්ගේ ගඳ නිසා හෝ සොරුන්ගේ බිය නිසා හෝ බියපත් මුවන් මෙන් ගෙල ඔසවාගෙන ගවයෝ බියෙන් බලා සිටිති. ඔවුහු රිසි සේ තණ නොකති, පැන් නොබොති. එවිට ගවයන්ගේ කිරි සිඳී ගොස් ඔහු පස්ගෝ රසයෙන් පිරිහෙයි.

န ဂေါစရကုသလော ဟောတီတိ ဂေါပါလကေန ဟိ ဂေါစရကုသလေန ဘဝိတဗ္ဗံ, ပဉ္စာဟိကဝါရော ဝါ သတ္တာဟိကဝါရော ဝါ ဇာနိတဗ္ဗော, ဧကဒိသာယ ဂေါဂဏံ စာရေတွာ ပုနဒိဝသေ တတ္ထ န စာရေတဗ္ဗော. မဟတာ ဟိ ဂေါဂဏေန စိဏ္ဏဋ္ဌာနံ ဘေရိတလံ ဝိယ သုဒ္ဓံ ဟောတိ နိတ္တိဏံ, ဥဒကမ္ပိ အာလုဠီယတိ. တသ္မာ ပဉ္စမေ ဝါ သတ္တမေ ဝါ ဒိဝသေ ပုန တတ္ထ စာရေတုံ ဝဋ္ဋတိ, ဧတ္တကေန ဟိ တိဏမ္ပိ ပဋိဝိရုဟတိ, ဥဒကမ္ပိ ပသီဒတိ. အယံ ပန ဣမံ ပဉ္စာဟိကဝါရံ ဝါ သတ္တာဟိကဝါရံ ဝါ န ဇာနာတိ, ဒိဝသေ ဒိဝသေ ရက္ခိတဋ္ဌာနေယေဝ ရက္ခတိ. အထဿ ဂေါဂဏော ဟရိတတိဏံ န လဘတိ, သုက္ခတိဏံ ခါဒန္တော ကလလမိဿကံ ဥဒကံ ပိဝတိ, တတ္ထ ဂုန္နံ ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

"ගොදුරු බිම්හි අදක්ෂයෙකු වේ" යනු, ගොපල්ලා ගොදුරු බිම් පිළිබඳ දක්ෂ විය යුතුය. පස් දිනකට වරක් හෝ සත් දිනකට වරක් මාරු කරමින් ගවයන් දැක්විය යුතු චක්‍රය ඔහු දැනගත යුතුය. එක් දිශාවක ගවයන් නැවැත්වූ පසු පසුදා නැවත එහි ම නොදැක්විය යුතුය. බොහෝ ගවයන් ගැවසුණු තැන බෙර තලයක් මෙන් තණකොළ නැතිව පිරිසිදු වන අතර ජලය ද බොර වේ. එබැවින් නැවත එම තැනට ගවයන් දැක්විය යුත්තේ පස්වන හෝ සත්වන දිනකය. එවිට තණකොළ නැවත වැවෙන අතර ජලය ද පැහැදිලි වේ. එහෙත් මේ ගොපල්ලා මේ පස් දින හෝ සත් දින චක්‍රය නොදැන දිනපතා රැකබලා ගත් තැන ම ගවයන් රකියි. එවිට අමු තණකොළ නොලැබෙන ගවයන් වියළි තණ කමින් මඩ මිශ්‍ර ජලය බොති. එවිට කිරි සිඳී ගොස් පස්ගෝ රසයෙන් ඔහු පිරිහෙයි.

အနဝသေသဒေါဟီ စ ဟောတီတိ ပဏ္ဍိတဂေါပါလကေန ယာဝ ဝစ္ဆကဿ မံသလောဟိတံ သဏ္ဌာတိ, တာဝ ဧကံ ဒွေ ထနေ ဌပေတွာ သာဝသေသဒေါဟိနာ ဘဝိတဗ္ဗံ. အယံ ဝစ္ဆကဿ ကိဉ္စိ အနဝသေသေတွာ ဒုဟတိ, ခီရပကော ဝစ္ဆော ခီရပိပါသာယ သုက္ခတိ, သဏ္ဌာတုံ အသက္ကောန္တော ကမ္ပမာနော [Pg.163] မာတု ပုရတော ပတိတွာ ကာလင်္ကရောတိ. မာတာ ပုတ္တကံ ဒိသွာ, ‘‘မယှံ ပုတ္တကော အတ္တနော မာတုခီရံ ပါတုမ္ပိ န လဘတီ’’တိ ပုတ္တသောကေန န ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ, န ပါနီယံ ပါတုံ သက္ကောတိ, ထနေသု ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ. ဧဝမဿ ဂေါဂဏောပိ ပရိဟာယတိ, ပဉ္စဂေါရသတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

"ඉතිරි නොකර කිරි දොවන්නෙකු වේ" යනු, නුවණැති ගොපල්ලා වස්සාගේ වැඩීමට අවශ්‍ය පරිදි තන පුඩු එකක් හෝ දෙකක් ඉතිරි කර කිරි දෙවිය යුතුය. එහෙත් මේ ගොපල්ලා වස්සාට කිසිවක් ඉතිරි නොකර කිරි දොවයි. කිරි බීමෙන් ජීවත් වන වස්සා කිරි පිපාසයෙන් වියළී ගොස්, වාරු නැතිව වෙව්ලමින් මව ඉදිරිපිට වැටී මිය යයි. සිය පැටවා මැරුණු බව දැක මව් දෙන "මගේ පැටවාට මව් කිරි ටිකක්වත් බොන්නට ලැබුණේ නැතැයි" කියා පුත්‍ර ශෝකයෙන් රිසි සේ තණ නොකයි, පැන් නොබොයි. එවිට තන පුඩුවල කිරි සිඳී යයි. මෙසේ ගව රංචුව පිරිහී ඔහු පස්ගෝ රසයෙන් ද පිරිහෙයි.

ဂုန္နံ ပိတုဋ္ဌာနံ ကရောန္တီတိ ဂေါပိတရော. ဂါဝေါ ပရိဏယန္တိ ယထာရုစိံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တီတိ ဂေါပရိဏာယကာ. န အတိရေကပူဇာယာတိ ပဏ္ဍိတော ဟိ ဂေါပါလကော ဧဝရူပေ ဥသဘေ အတိရေကပူဇာယ ပူဇေတိ, ပဏီတံ ဂေါဘတ္တံ ဒေတိ, ဂန္ဓပဉ္စင်္ဂုလိကေဟိ မဏ္ဍေတိ, မာလံ ပိလန္ဓေတိ, သိင်္ဂေ သုဝဏ္ဏရဇတကောသကေ စ ဓာရေတိ, ရတ္တိံ ဒီပံ ဇာလေတွာ စေလဝိတာနဿ ဟေဋ္ဌာ သယာပေတိ. အယံ ပန တတော ဧကသက္ကာရမ္ပိ န ကရောတိ, ဥသဘာ အတိရေကပူဇံ အလဘမာနာ ဂေါဂဏံ န ရက္ခန္တိ, ပရိဿယံ န ဝါရေန္တိ. ဧဝမဿ ဂေါဂဏော ပရိဟာယတိ, ပဉ္စဂေါရသတော ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

ගවයන්ට පියෙකුගේ ස්ථානයෙහි සිටින බැවින් "ගෝපිතෘ" නම් වෙති. ගවයන් කැමති පරිදි මෙහෙයවන බැවින් "ගෝපරිණායක" නම් වෙති. "අතිරේක පූජා නොකරන්නෙකු වේ" යනු, නුවණැති ගොපල්ලා එවැනි නායක ගොනුන්ට විශේෂ සැලකිලි දක්වයි. ප්‍රණීත ආහාර දෙයි, සුවඳ පංචාංගුලිකයෙන් සරසයි, මල් පලඳවයි, අංවලට රන් රිදී ආවරණ පළඳවයි, රාත්‍රියට පහන් දල්වා රෙදි උඩු වියන් යට නිදිකරවයි. එහෙත් මේ මෝඩ ගොපල්ලා එවැනි කිසිදු සැලකිල්ලක් නොකරයි. එවිට එම නායක ගොනුන් ගව රංචුව ආරක්ෂා නොකරන අතර අනතුරු වැළැක්වීමට ද ඉදිරිපත් නොවේ. එවිට ගව රංචුව පිරිහී ඔහු පස්ගෝ රසයෙන් පිරිහෙයි.

၃၄၇. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. န ရူပညူ ဟောတီတိ, ‘‘စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယရူပ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တရူပံ ဒွီဟာကာရေဟိ န ဇာနာတိ ဂဏနတော ဝါ သမုဋ္ဌာနတော ဝါ. ဂဏနတော န ဇာနာတိ နာမ, ‘‘စက္ခာယတနံ, သောတ-ဃာန-ဇိဝှာ-ကာယာယတနံ, ရူပ-သဒ္ဒ-ဂန္ဓ-ရသ-ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ, ဣတ္ထိန္ဒြိယံ, ပုရိသိန္ဒြိယံ, ဇီဝိတိန္ဒြိယံ, ကာယဝိညတ္တိ, ဝစီဝိညတ္တိ, အာကာသဓာတု, အာပေါဓာတု, ရူပဿ လဟုတာ, မုဒုတာ, ကမ္မညတာ, ဥပစယော, သန္တတိ, ဇရတာ, ရူပဿ အနိစ္စတာ, ကဗဠီကာရော အာဟာရော’’တိ ဧဝံ ပါဠိယံ အာဂတာ ပဉ္စဝီသတိ ရူပကောဋ္ဌာသာတိ န ဇာနာတိ. သေယျထာပိ သော ဂေါပါလကော ဂဏနတော ဂုန္နံ ရူပံ န ဇာနာတိ, တထူပမော အယံ ဘိက္ခု. သော ဂဏနတော ရူပံ အဇာနန္တော ရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အရူပံ ဝဝတ္ထပေတွာ ရူပါရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပစ္စယံ သလ္လက္ခေတွာ လက္ခဏံ အာရောပေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မတ္ထကံ ပါပေတုံ န သက္ကောတိ. သော ယထာ တဿ ဂေါပါလကဿ ဂေါဂဏော န ဝဍ္ဎတိ, ဧဝံ ဣမသ္မိံ သာသနေ သီလသမာဓိဝိပဿနာမဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနေဟိ န ဝဍ္ဎတိ, ယထာ စ သော ဂေါပါလကော ပဉ္စဟိ ဂေါရသေဟိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ, ဧဝံ အသေက္ခေန သီလက္ခန္ဓေန, အသေက္ခေန သမာဓိ, ပညာ, ဝိမုတ္တိ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓေနာတိ ပဉ္စဟိ ဓမ္မက္ခန္ဓေဟိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

347. 'මෙහි' යනු මෙම බුද්ධ ශාසනයෙහි යන්නයි. 'රූපය නොදන්නේ වෙයි' යන්නෙන්, "සතර මහා භූතයන් සහ සතර මහා භූතයන් නිසා පවතින උපාදාය රූප" යැයි පාලියෙහි කියන ලද රූපය, ගණන වශයෙන් හෝ සමුට්ඨාන (හටගැනීම) වශයෙන් හෝ යන ක්‍රම දෙකකින් නොදැනීම අදහස් වේ. ගණන වශයෙන් නොදැනීම නම්, චක්ඛායතනය, සෝතායතනය, ඝානායතනය, ජිව්හායතනය, කායායතනය, රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ඵොට්ඨබ්බායතනය, ඉත්ථින්ද්‍රිය, පුරිසින්ද්‍රිය, ජීවිතින්ද්‍රිය, කායවිඤ්ඤත්ති, වචීවිඤ්ඤත්ති, ආකාශධාතුව, ආපෝධාතුව, රූපයේ ලහුතා (සැහැල්ලු බව), මුදුතා (මෘදු බව), කම්මඤ්ඤතා (කර්මණ්‍ය බව), උපචය, සන්තති, ජරතා, රූපයේ අනිච්චතා සහ කබලිංකාර ආහාරය යන මෙසේ පාලි පාඨයන්හි සඳහන් වන විසිපස් වැදෑරුම් රූප කොට්ඨාසයන් ගැන නොදැනීමයි. යම් සේ ඒ ගොපල්ලා ගණන වශයෙන් ගවයන්ගේ රූපය (සංඛ්‍යාව) නොදන්නේ ද, මේ භික්ෂුව ද ඔහුට සමාන වේ. ඔහු ගණන වශයෙන් රූපය නොදන්නේ නම්, රූපය පිරිසිඳ දැක, නාමය වෙන් කර හඳුනාගෙන, නාම-රූප දෙකම පිරිසිඳ දැන, ප්‍රත්‍යයන් වටහාගෙන, ලක්ෂණ ආරෝපණය කොට භාවනා කමටහන් කෙළවරට පැමිණවීමට ඔහුට නොහැකි වෙයි. ඒ ගොපල්ලාගේ ගව රුළ යම් සේ වර්ධනය නොවේ ද, එමෙන්ම මෙම ශාසනයෙහි සීල, සමාධි, විදර්ශනා, මාර්ග, ඵල හා නිවනින් මේ භික්ෂුව වර්ධනය නොවේ. තවද ඒ ගොපල්ලා පස් වැදෑරුම් ගෝ රසයෙන් බැහැර වන්නා සේම, මොහු ද අසේඛ සීලස්කන්ධය, අසේඛ සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති සහ විමුක්තිඥානදර්ශනස්කන්ධය යන පස් වැදෑරුම් ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

သမုဋ္ဌာနတော [Pg.164] န ဇာနာတိ နာမ, ‘‘ဧတ္တကံ ရူပံ ဧကသမုဋ္ဌာနံ, ဧတ္တကံ ဒွိသမုဋ္ဌာနံ, ဧတ္တကံ တိသမုဋ္ဌာနံ, ဧတ္တကံ စတုသမုဋ္ဌာနံ, ဧတ္တကံ န ကုတောစိသမုဋ္ဌာတီ’’တိ န ဇာနာတိ. သေယျထာပိ သော ဂေါပါလကော ဝဏ္ဏတော ဂုန္နံ ရူပံ န ဇာနာတိ, တထူပမော အယံ ဘိက္ခု. သော သမုဋ္ဌာနတော ရူပံ အဇာနန္တော ရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အရူပံ ဝဝတ္ထပေတွာ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

සමුට්ඨාන වශයෙන් (හටගැනීම අනුව) නොදැනීම නම්, "මෙපමණ රූප ප්‍රමාණයක් එකම සමුට්ඨානයකින් උපදී, මෙපමණක් සමුට්ඨාන දෙකකින් ද, මෙපමණක් සමුට්ඨාන තුනකින් ද, මෙපමණක් සමුට්ඨාන හතරකින් ද උපදී, මෙපමණක් කිසිදු සමුට්ඨානයකින් හට නොගනී" යනුවෙන් නොදැනීමයි. යම් සේ ඒ ගොපල්ලා වර්ණය අනුව ගවයන්ගේ රූපය (හැඩරුව) නොදන්නේ ද, මේ භික්ෂුව ද ඔහුට සමාන වේ. ඔහු සමුට්ඨාන වශයෙන් රූපය නොදන්නේ නම්, රූපය පිරිසිඳ දැක, නාමය වෙන් කර හඳුනාගෙන... (පෙ.)... ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

န လက္ခဏကုသလော ဟောတီတိ ကမ္မလက္ခဏော ဗာလော, ကမ္မလက္ခဏော ပဏ္ဍိတောတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ကုသလာကုသလံ ကမ္မံ ပဏ္ဍိတဗာလလက္ခဏန္တိ န ဇာနာတိ. သော ဧဝံ အဇာနန္တော ဗာလေ ဝဇ္ဇေတွာ ပဏ္ဍိတေ န သေဝတိ, ဗာလေ ဝဇ္ဇေတွာ ပဏ္ဍိတေ အသေဝန္တော ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ ကုသလာကုသလံ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇံ ဂရုကလဟုကံ သတေကိစ္ဆအတေကိစ္ဆံ ကာရဏာကာရဏံ န ဇာနာတိ; တံ အဇာနန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ. သော ယထာ တဿ ဂေါပါလကဿ ဂေါဂဏော န ဝဍ္ဎတိ, ဧဝံ ဣမသ္မိံ သာသနေ ယထာဝုတ္တေဟိ သီလာဒီဟိ န ဝဍ္ဎတိ, ဂေါပါလကော ဝိယ စ ပဉ္စဟိ ဂေါရသေဟိ ပဉ္စဟိ ဓမ္မက္ခန္ဓေဟိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

'ලක්ෂණයන්හි දක්ෂයෙකු නොවේ' යන්නෙන්, යම් යම් ක්‍රියාවන් ලක්ෂණය කොට ඇත්තේ බාලයාය, යම් යම් ක්‍රියාවන් ලක්ෂණය කොට ඇත්තේ පණ්ඩිතයාය යනුවෙන් කියන ලද කුසලාකුසල කර්මයන්, පණ්ඩිත-බාල ලක්ෂණ ලෙස නොදැනීමයි. ඔහු එසේ නොදන්නා නිසා බාලයන් දුරු කොට පණ්ඩිතයන් ඇසුරු නොකරයි. බාලයන් දුරු කොට පණ්ඩිතයන් ඇසුරු නොකරන ඔහු, කැප-අකැප දේ, කුසල්-අකුසල්, වරද සහිත හා වරද රහිත දේ, බර හා සැහැල්ලු ඇවැත්, පිළියම් කළ හැකි හා පිළියම් කළ නොහැකි ඇවැත් මෙන්ම හේතු හා හේතු නොවන දේ ද නොදනියි. එය නොදන්නා ඔහු කමටහන් ගෙන දියුණු කිරීමට අපොහොසත් වෙයි. ඒ ගොපල්ලාගේ ගව රුළ යම් සේ වර්ධනය නොවේ ද, එමෙන්ම මෙම ශාසනයෙහි ඉහත සඳහන් කළ සීලාදී ගුණධර්මවලින් ඔහු වර්ධනය නොවේ. ගොපල්ලා මෙන්ම ඔහු ද පස් වැදෑරුම් ගෝ රසයන්ගෙන් මෙන්ම පස් වැදෑරුම් ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් ද බැහැර වූවෙක් වෙයි.

န အာသာဋိကံ ဟာရေတာ ဟောတီတိ ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကန္တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ ကာမဝိတက္ကာဒိကေ န ဝိနောဒေတိ, သော ဣမံ အကုသလဝိတက္ကံ အာသာဋိကံ အဟာရေတွာ ဝိတက္ကဝသိကော ဟုတွာ ဝိစရန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ, သော ယထာ တဿ ဂေါပါလကဿ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

'මැසි බිජු (අකුසල විතර්ක) ඉවත් කරන්නෙකු නොවේ' යන්නෙන්, සිතෙහි උපන් කාම විතර්කාදී අකුසලයන් දුරු නොකිරීමයි. ඔහු මෙම අකුසල විතර්ක නමැති මැසි බිජු බැහැර නොකර, විතර්කයන්ට වසඟ වී හැසිරෙමින් කමටහන් ගෙන දියුණු කිරීමට අපොහොසත් වෙයි. ඔහු ද ඒ ගොපල්ලා මෙන්ම... (පෙ.)... ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

န ဝဏံ ပဋိစ္ဆာဒေတာ ဟောတီတိ စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ ဟောတီတိအာဒိနာ နယေန သဗ္ဗာရမ္မဏေသု နိမိတ္တံ ဂဏှန္တော ယထာ သော ဂေါပါလကော ဝဏံ န ပဋိစ္ဆာဒေတိ, ဧဝံ သံဝရံ န သမ္ပာဒေတိ. သော ဝိဝဋဒွါရော ဝိစရန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

'තලය (තුවාලය) වසා නොගන්නෙකු නොවේ' යන්නෙන්, ඇසින් රූපයක් දැක එහි නිමිති (ශෝභනත්වය ආදිය) ගැනීම ආදී ක්‍රමයෙන් සියලු අරමුණුවලදී නිමිති ගන්නා ඔහු, ඒ ගොපල්ලා තුවාලයක් වසා නොගන්නා සේ ඉන්ද්‍රිය සංවරය සම්පූර්ණ නොකරයි. ඔහු විවෘත වූ ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයන්ගෙන් යුක්තව හැසිරෙමින් කමටහන් ගෙන දියුණු කිරීමට අපොහොසත් වෙයි... (පෙ.)... ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

န ဓူမံ ကတ္တာ ဟောတီတိ သော ဂေါပါလကော ဓူမံ ဝိယ ဓမ္မဒေသနာဓူမံ န ကရောတိ, ဓမ္မကထံ ဝါ သရဘညံ ဝါ ဥပနိသိန္နကထံ ဝါ အနုမောဒနံ ဝါ န ကရောတိ. တတော နံ မနုဿာ ဗဟုဿုတော ဂုဏဝါတိ န ဇာနန္တိ, တေ ဂုဏာဂုဏံ အဇာနန္တာ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ သင်္ဂဟံ န ကရောန္တိ. သော ပစ္စယေဟိ [Pg.165] ကိလမမာနော ဗုဒ္ဓဝစနံ သဇ္ဈာယံ ကာတုံ ဝတ္တပဋိပတ္တိံ ပူရေတုံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

'දුම් ගසන්නෙකු නොවේ' යන්නෙන්, ඒ ගොපල්ලා ගවයන්ට දුම් නොගසන්නා සේම මේ මහණ තෙමේ ද ධර්ම දේශනා නමැති දුම නොදමයි. එනම් ධර්ම කථාවක්, සරභඤ්ඤ දේශනාවක් හෝ තමා වෙත පැමිණ සිටින්නන්ට කරන අනුශාසනාවක් හෝ පින් අනුමෝදනාවක් හෝ ඔහු නොකරයි. ඒ නිසා මිනිසුන් ඔහු බහුශ්‍රැතයෙකු හෝ ගුණවතෙකු ලෙස හඳුනා නොගනිති. ඔවුහු ඔහුගේ ගුණාගුණ නොදැන සතර පසයෙන් සංග්‍රහ නොකරති. ඔහු සිවුපසය නොලැබීමෙන් පීඩා විඳිමින් බුද්ධ වචනය සජ්ඣායනා කිරීමට, වත්පිළිවෙත් පිරීමට හෝ කමටහන් ගෙන දියුණු කිරීමට අපොහොසත් වෙයි... (පෙ.)... ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

န တိတ္ထံ ဇာနာတီတိ တိတ္ထဘူတေ ဗဟုဿုတဘိက္ခူ န ဥပသင်္ကမတိ, ဥပသင်္ကမန္တော, ‘‘ဣဒံ, ဘန္တေ, ဗျဉ္ဇနံ ကထံ ရောပေတဗ္ဗံ, ဣမဿ ဘာသိတဿ ကော အတ္ထော, ဣမသ္မိံ ဌာနေ ပါဠိ ကိံ ဝဒေတိ, ဣမသ္မိံ ဌာနေ အတ္ထော ကိံ ဒီပေတီ’’တိ ဧဝံ န ပရိပုစ္ဆတိ န ပရိပဉှတိ, န ဇာနာပေတီတိ အတ္ထော. တဿ တေ ဧဝံ အပရိပုစ္ဆတော အဝိဝဋဉ္စေဝ န ဝိဝရန္တိ, ဘာဇေတွာ န ဒဿေန္တိ, အနုတ္တာနီကတဉ္စ န ဥတ္တာနီကရောန္တိ, အပါကဋံ န ပါကဋံ ကရောန္တိ. အနေကဝိဟိတေသု စ ကင်္ခါဌာနိယေသု ဓမ္မေသူတိ အနေကဝိဓာသု ကင်္ခါသု ဧကံ ကင်္ခမ္ပိ န ပဋိဝိနောဒေန္တိ. ကင်္ခါ ဧဝ ဟိ ကင်္ခါဌာနိယာ ဓမ္မာ နာမ. တတ္ထ ဧကံ ကင်္ခမ္ပိ န နီဟရန္တီတိ အတ္ထော. သော ဧဝံ ဗဟုဿုတတိတ္ထံ အနုပသင်္ကမိတွာ သကင်္ခေါ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ. ယထာ စ သော ဂေါပါလကော တိတ္ထံ န ဇာနာတိ, ဧဝံ အယမ္ပိ ဘိက္ခု ဓမ္မတိတ္ထံ န ဇာနာတိ, အဇာနန္တော အဝိသယေ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ, အဘိဓမ္မိကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ ပုစ္ဆတိ, ဝိနယဓရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ရူပါရူပပရိစ္ဆေဒံ ပုစ္ဆတိ. တေ အဝိသယေ ပုဋ္ဌာ ကထေတုံ န သက္ကောန္တိ, သော အတ္တနာ သကင်္ခေါ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

'තොටුපළ නොදන්නේය' යන්නෙන්, තොටුපළක් බඳු වූ බහුශ්‍රැත භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත එළඹ නොසිටීමයි. පැමිණිය ද, "ස්වාමීනි, මේ ශබ්දය (පදය) කෙසේ යෙදිය යුතු ද? මේ දේශනාවේ අර්ථය කුමක්ද? මෙහි පාලි පාඨයෙන් කුමක් කියැවේ ද? මෙහි අර්ථය කුමක්ද?" යනුවෙන් සැක දුරු කර ගැනීම පිණිස විමසීම් හෝ ප්‍රශ්න කිරීම් නොකරයි. ඔහු එසේ නොවිමසන විට, එම බහුශ්‍රැත තෙරවරු ඔහුට විවෘත නොවූ කරුණු විවෘත කර නොදෙති, අර්ථ බෙදා දක්වා වදාළ නොදෙති, අපැහැදිලිව වැසී ඇති කරුණු පැහැදිලි කර නොදෙති. 'නොයෙක් ආකාරයේ සැක ඇති විය හැකි ධර්මයන්හි' යනු නොයෙක් විධ සැකයන් අතුරින් එකම සැකයක්වත් දුරු නොකරන බවයි. සැකයම සැකයට කරුණු වන ධර්මයෝ වෙති. එහිදී එකදු සැකයක්වත් ඉවත් නොකරන බව අර්ථයයි. ඔහු මෙසේ බහුශ්‍රැතයන් නමැති තොටුපළ වෙත නොපැමිණ සැක සහිතවම කමටහන් ගෙන දියුණු කිරීමට අපොහොසත් වෙයි. ඒ ගොපල්ලා තොටුපළ නොදන්නා සේම මේ මහණ තෙමේ ද ධර්ම තොටුපළ නොදනියි. නොදැනීම නිසා ඔහු නුසුදුසු තැන්වලදී ප්‍රශ්න විමසයි. අභිධර්මධරයෙකු වෙත ගොස් කැප-අකැප දේ (විනය) ගැන විමසයි. විනයධරයෙකු වෙත ගොස් නාම-රූප පිරිච්ඡේදය (අභිධර්මය) ගැන විමසයි. ඔවුන්ට තමන්ගේ විෂය පථයට අයත් නොවන දේ විමසූ විට පිළිතුරු දීමට නොහැකි වෙයි. ඔහු තමා තුළම පවතින සැක සහිතව කමටහන් ගෙන වර්ධනය කිරීමට අපොහොසත් වෙයි... (පෙ.)... ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

န ပီတံ ဇာနာတီတိ ယထာ သော ဂေါပါလကော ပီတာပီတံ န ဇာနာတိ, ဧဝံ ဓမ္မူပသဉှိတံ ပါမောဇ္ဇံ န ဇာနာတိ န လဘတိ, သဝနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထုံ နိဿာယ အာနိသံသံ န ဝိန္ဒတိ, ဓမ္မဿဝနဂ္ဂံ ဂန္တွာ သက္ကစ္စံ န သုဏာတိ, နိသိန္နော နိဒ္ဒါယတိ, ကထံ ကထေတိ, အညဝိဟိတကော ဟောတိ, သော သက္ကစ္စံ ဓမ္မံ အသုဏန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

'පැන් බීම නොදන්නේය' යන්නෙන්, ඒ ගොපල්ලා ගවයන් පැන් බී ඇති නැති බව නොදන්නා සේම, මේ භික්ෂුව ද දහම හා සම්බන්ධ ප්‍රමෝදය නොදනියි, නොලබයි. ධර්ම ශ්‍රවණය නමැති පින්කම ඇසුරින් ලැබෙන ආනිසංස අත්නොවිඳියි. ධර්ම දේශනා පවත්වන තැනට ගිය ද ගෞරවයෙන් බණ අසන්නේ නැත. එහි වාඩි වී නිදාගනියි, නැතහොත් කතා කරයි, එසේත් නැත්නම් වෙනත් දෙයක සිත යොදවයි. ඔහු ගෞරවයෙන් දහම් නොඅසන නිසා කමටහන් ගෙන වර්ධනය කිරීමට අපොහොසත් වෙයි... (පෙ.)... ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

န ဝီထိံ ဇာနာတီတိ သော ဂေါပါလကော မဂ္ဂါမဂ္ဂံ ဝိယ, – ‘‘အယံ လောကိယော အယံ လောကုတ္တရော’’တိ အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ယထာဘူတံ န ပဇာနာတိ. အဇာနန္တော လောကိယမဂ္ဂေ အဘိနိဝိသိတွာ လောကုတ္တရံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

"නවීථිං ජානාති" යනු, ඒ ගවපාලකයා මග හා නොමග නොදන්නාක් මෙන්, "මේ ලෞකික මාර්ගයයි, මේ ලෝකෝත්තර මාර්ගයයි" කියා ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය නිවැරදි ලෙස (තතු පරිදි) නොදැනීමයි. එය නොදන්නා වූ හෙතෙම ලෞකික මාර්ගයෙහි ම දැඩිව ඇලී සිටීම නිසා ලෝකෝත්තර මාර්ගය උපදවා ගැනීමට සමත් නොවේ. මෙසේ හෙතෙම ශාසනයෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

န ဂေါစရကုသလော ဟောတီတိ သော ဂေါပါလကော ပဉ္စာဟိကဝါရေ သတ္တာဟိကဝါရေ ဝိယ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ, ‘‘ဣမေ လောကိယာ ဣမေ လောကုတ္တရာ’’တိ ယထာဘူတံ န ပဇာနာတိ. အဇာနန္တော သုခုမဋ္ဌာနေသု အတ္တနော [Pg.166] ဉာဏံ စရာပေတွာ လောကိယသတိပဋ္ဌာနေ အဘိနိဝိသိတွာ လောကုတ္တရံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

"නගෝචරකුසලෝ හෝති" යනු, ඒ ගවපාලකයා පස් දිනකට හෝ සත් දිනකට වරක් ගවයන් ගෙන යා යුතු ගොදුරු බිම් පිළිබඳ පිළිවෙළ නොදන්නාක් මෙන්, සතර සතිපට්ඨානයන් පිළිබඳව "මේවා ලෞකික සතිපට්ඨානයි, මේවා ලෝකෝත්තර සතිපට්ඨානයි" කියා තතු පරිදි නොදැනීමයි. එය නොදන්නා වූ මහණ තෙමේ සිය නුවණ සියුම් කරුණු කෙරෙහි යොදවා, ලෞකික සතිපට්ඨානයන්හි ම දැඩිව ඇලී සිටීම නිසා ලෝකෝත්තර සතිපට්ඨානයන් උපදවා ගැනීමට සමත් නොවේ. මෙසේ හෙතෙම ශාසනයෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

အနဝသေသဒေါဟီ စ ဟောတီတိ ပဋိဂ္ဂဟဏေ မတ္တံ အဇာနန္တော အနဝသေသံ ဒုဟတိ. နိဒ္ဒေသဝါရေ ပနဿ အဘိဟဋ္ဌုံ ပဝါရေန္တီတိ အဘိဟရိတွာ ပဝါရေန္တိ. ဧတ္ထ ဒွေ အဘိဟာရာ ဝါစာဘိဟာရော စ ပစ္စယာဘိဟာရော စ. ဝါစာဘိဟာရော နာမ မနုဿာ ဘိက္ခုဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ, ‘‘ဝဒေယျာထ, ဘန္တေ, ယေနတ္ထော’’တိ ပဝါရေန္တိ. ပစ္စယာဘိဟာရော နာမ ဝတ္ထာဒီနိ ဝါ တေလဖာဏိတာဒီနိ ဝါ ဂဟေတွာ ဘိက္ခုဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ, ‘‘ဂဏှထ, ဘန္တေ, ယာဝတကေန အတ္ထော’’တိ ဝဒန္တိ. တတြ ဘိက္ခု မတ္တံ န ဇာနာတီတိ ဘိက္ခု တေသု ပစ္စယေသု ပမာဏံ န ဇာနာတိ, – ‘‘ဒါယကဿ ဝသော ဝေဒိတဗ္ဗော, ဒေယျဓမ္မဿ ဝသော ဝေဒိတဗ္ဗော, အတ္တနော ထာမော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ရထဝိနီတေ ဝုတ္တနယေန ပမာဏယုတ္တံ အဂ္ဂဟေတွာ ယံ အာဟရန္တိ, တံ သဗ္ဗံ ဂဏှာတီတိ အတ္ထော. မနုဿာ ဝိပ္ပဋိသာရိနော န ပုန အဘိဟရိတွာ ပဝါရေန္တိ. သော ပစ္စယေဟိ ကိလမန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

"අනවසෙසදෝහී ච හෝති" යනු, සිව්පසය පිළිගැනීමේදී ප්‍රමාණය නොදැන ඉතිරි රහිතවම සූරා ගැනීමයි. මෙහි "අභිහට්ඨුං පවාරෙන්ති" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පසය ඉදිරිපත් කොට ආරාධනා කිරීමයි. මෙහි පවාරණා (ආරාධනා) දෙවර්ගයකි: වාචාභිහාරය (වචනයෙන් ආරාධනා කිරීම) සහ පච්චයාභිහාරය (පිරිකරින් ආරාධනා කිරීම) යි. වාචාභිහාරය යනු මිනිසුන් භික්ෂුව වෙත පැමිණ, "ස්වාමීනි, යම් පසයකින් අවශ්‍යතාවක් ඇත්නම් එය වදාරන සේක්වා" යි ආරාධනා කිරීමයි. පච්චයාභිහාරය යනු වස්ත්‍ර හෝ තෙල් පැණි ආදිය ගෙන භික්ෂුව වෙත පැමිණ, "ස්වාමීනි, යම් ප්‍රමාණයකින් අවශ්‍ය ද ඒ ප්‍රමාණය පිළිගන්නා සේක්වා" යි පැවසීමයි. එහිදී "භික්ෂුව ප්‍රමාණය නොදනී" යනු, ඒ භික්ෂුව එම පිරිකර සම්බන්ධයෙන් නිසි පමණ නොදැනීමයි. "දායකයාගේ ශක්තිය දත යුතුය, පූජා කරන වස්තුවේ ස්වභාවය දත යුතුය, තමාගේ ශක්තිය දත යුතුය" යනුවෙන් රථවිනීත සූත්‍රයෙහි වදාළ ක්‍රමයට අනුව පමණ දැන පිළිගන්නේ නැතිව, දායකයන් ගෙන එන සෑම දෙයක්ම පිළිගැනීම මෙහි අර්ථයයි. එවිට මිනිස්සු සිතේ අමනාපයෙන් පසුවී නැවත පිරිකර ගෙනැවිත් ආරාධනා නොකරති. එවිට ඒ භික්ෂුව පිරිකර හිඟවීමෙන් පීඩාවට පත්ව, කමටහන් ගෙන දියුණු කිරීමට අසමත් වෙයි. මෙසේ හෙතෙම ශාසනයෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

တေ န အတိရေကပူဇာယ ပူဇေတာ ဟောတီတိ သော ဂေါပါလကော မဟာဥသဘေ ဝိယ တေ ထေရေ ဘိက္ခူ ဣမာယ အာဝိ စေဝ ရဟော စ မေတ္တာယ ကာယကမ္မာဒိကာယ အတိရေကပူဇာယ န ပူဇေတိ. တတော ထေရာ, – ‘‘ဣမေ အမှေသု ဂရုစိတ္တီကာရံ န ကရောန္တီ’’တိ နဝကေ ဘိက္ခူ ဒွီဟိ သင်္ဂဟေဟိ န သင်္ဂဏှန္တိ, န အာမိသသင်္ဂဟေန စီဝရေန ဝါ ပတ္တေန ဝါ ပတ္တပရိယာပန္နေန ဝါ ဝသနဋ္ဌာနေန ဝါ. ကိလမန္တေ မိလာယန္တေပိ နပ္ပဋိဇဂ္ဂန္တိ. ပါဠိံ ဝါ အဋ္ဌကထံ ဝါ ဓမ္မကထာဗန္ဓံ ဝါ ဂုယှဂန္ထံ ဝါ န သိက္ခာပေန္တိ. နဝကာ ထေရာနံ သန္တိကာ သဗ္ဗသော ဣမေ ဒွေ သင်္ဂဟေ အလဘမာနာ ဣမသ္မိံ သာသနေ ပတိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောန္တိ. ယထာ တဿ ဂေါပါလကဿ ဂေါဂဏော န ဝဍ္ဎတိ, ဧဝံ သီလာဒီနိ န ဝဍ္ဎန္တိ. ယထာ စ သော ဂေါပါလကော ပဉ္စဟိ ဂေါရသေဟိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ, ဧဝံ ပဉ္စဟိ ဓမ္မက္ခန္ဓေဟိ ပရိဗာဟိရာ ဟောန္တိ. သုက္ကပက္ခော ကဏှပက္ခေ ဝုတ္တဝိပလ္လာသဝသေန ယောဇေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

"තේ න අතිරේකපූජාය පූජේතා හෝති" යනු, ඒ ගවපාලකයා මහා වෘෂභයන්ට විශේෂ සැලකිල්ලක් නොදක්වන්නාක් මෙන්, හෙතෙම ඒ ස්ථවිර භික්ෂූන්ට ප්‍රසිද්ධියේ මෙන්ම රහසේ ද මෛත්‍රී සහගත කායකර්ම ආදියෙන් යුතු වූ ඒ උතුම් පූජාවෙන් පූජා නොකිරීමයි. ඒ හේතුවෙන් ස්ථවිරවරු, "මොවුහු අප කෙරෙහි ගරුබුහුමන් නොදක්වති" යි සලකා, නවක භික්ෂූන්ට ආමිස සංග්‍රහයෙන් හෝ ධර්ම සංග්‍රහයෙන් යුත් ද්විවිධ සංග්‍රහයෙන් සංග්‍රහ නොකරති. චීවර, පිණ්ඩපාත හෝ වාසස්ථානවලින් පවා සංග්‍රහ නොකරති. ඔවුන් පීඩාවට පත් වූවත්, ගිලන් වූවත් ඔවුන් ගැන සොයා නොබලති. පාලිය හෝ අටුවාව හෝ ධර්මකථා ක්‍රමයක් හෝ ගුප්ත අර්ථ ඇති ග්‍රන්ථයක් හෝ ඔවුන්ට උගන්වන්නේ නැත. නවක භික්ෂූන් ස්ථවිරයන්ගෙන් මේ ද්විවිධ සංග්‍රහයන් කිසිසේත්ම නොලබන හෙයින්, මේ ශාසනයෙහි ස්ථාවරව පිහිටීමට අසමත් වෙති. ඒ ගවපාලකයාගේ ගව සමූහය වර්ධනය නොවන්නාක් මෙන්, මොහුගේ ද ශීලාදී ගුණධර්මයන් වර්ධනය නොවේ. එමෙන්ම ඒ ගවපාලකයා පස් ගෝ රසයෙන් පිරිහෙන්නාක් මෙන්, මොහු ද පඤ්ච ධර්මස්කන්ධයෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි. කුසල පක්ෂය (සුක්කපක්ඛය) මෙහි සඳහන් අකුසල පක්ෂයෙහි විපර්යාසය (ප්‍රතිවිරුද්ධ පැත්ත) ලෙස ගලපා ගත යුතුය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

မဟာဂေါပါလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහාගෝපාලක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၄. စူဠဂေါပါလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. චූළගෝපාලක සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၅၀. ဧဝံ [Pg.167] မေ သုတန္တိ စူဠဂေါပါလကသုတ္တံ. တတ္ထ ဥက္ကစေလာယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. တသ္မိံ ကိရ မာပိယမာနေ ရတ္တိံ ဂင်္ဂါသောတတော မစ္ဆော ထလံ ပတ္တော. မနုဿာ စေလာနိ တေလပါတိယံ တေမေတွာ ဥက္ကာ ကတွာ မစ္ဆံ ဂဏှိံသု. နဂရေ နိဋ္ဌိတေ တဿ နာမံ ကရောန္တေ အမှေဟိ နဂရဋ္ဌာနဿ ဂဟိတဒိဝသေ စေလုက္ကာဟိ မစ္ဆော ဂဟိတောတိ ဥက္ကစေလာ-တွေဝဿ နာမံ အကံသု. ဘိက္ခူ အာမန္တေသီတိ ယသ္မိံ ဌာနေ နိသိန္နဿ သဗ္ဗာ ဂင်္ဂါ ပါကဋာ ဟုတွာ ပညာယတိ, တာဒိသေ ဝါလိကုဿဒေ ဂင်္ဂါတိတ္ထေ သာယနှသမယေ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော နိသီဒိတွာ မဟာဂင်္ဂံ ပရိပုဏ္ဏံ သန္ဒမာနံ ဩလောကေန္တော, – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ဣမံ ဂင်္ဂံ နိဿာယ ကောစိ ပုဗ္ဗေ ဝဍ္ဎိပရိဟာနိံ ပတ္တော’’တိ အာဝဇ္ဇိတွာ, ပုဗ္ဗေ ဧကံ ဗာလဂေါပါလကံ နိဿာယ အနေကသတသဟဿာ ဂေါဂဏာ ဣမိဿာ ဂင်္ဂါယ အာဝဋ္ဋေ ပတိတွာ သမုဒ္ဒမေဝ ပဝိဋ္ဌာ, အပရံ ပန ပဏ္ဍိတဂေါပါလကံ နိဿာယ အနေကသတသဟဿဂေါဂဏဿ သောတ္ထိ ဇာတာ ဝဍ္ဎိ ဇာတာ အာရောဂျံ ဇာတန္တိ အဒ္ဒသ. ဒိသွာ ဣမံ ကာရဏံ နိဿာယ ဘိက္ခူနံ ဓမ္မံ ဒေသေဿာမီတိ စိန္တေတွာ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ.

350. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය චූළගෝපාලක සූත්‍රයයි. එහි "උක්කචේලායං" යනු ඒ නම ඇති නගරයෙහිය. අසන්නට ලැබෙන පරිදි, එම උක්කචේල නගරය ඉදිකරන සමයේ, එක් රාත්‍රියකදී ගංගා දියෙන් මත්ස්‍යයෙකු ගොඩට පැමිණියේය. මිනිස්සු රෙදි කඩවල් තෙල් බඳුන්වල පොඟවා, පන්දම් සාදාගෙන එම මත්ස්‍යයා අල්ලා ගත්හ. නගරය නිමවා එයට නම තබන කල්හි, "අප නගරය පිහිටුවන දවසේ රෙදි පන්දම්වලින් මත්ස්‍යයෙකු අල්ලා ගත්තෙමු" යි පවසා එයට "උක්කචේල" යැයි නම තැබූහ. "භික්ඛූ ආමන්තේසී" යනු, වැඩසිටින කල මුළු ගංගා නදියම පැහැදිලිව පෙනෙන, වැලි සහිත ගංගා තීරයක සවස් කාලයෙහි මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා වැඩසිටි බුදුරජාණන් වහන්සේ, ජලයෙන් පිරී ගලා බසින මහා ගංගාව දෙස බලමින්, "පෙර මේ ගංගාව ඇසුරු කොට යමෙක් දියුණුවට හෝ පිරිහීමට පත්ව තිබේ ද?" යයි මෙනෙහි කළ සේක. එවිට පෙර එක් අඥාන ගවපාලකයෙකු නිසා ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ගව සමූහයක් මේ ගඟේ සුළිවල වැටී විනාශ වී මුහුදට ගසාගෙන ගිය බවත්, තවත් නැණවත් ගවපාලකයෙකු නිසා ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ගව සමූහයකට යහපතක්, දියුණුවක් හා නීරෝගී බවක් සැලසුණු බවත් දුටු සේක. එය දැක, මේ කරුණ නිමිති කරගෙන භික්ෂූන්ට ධර්ම දේශනා කරමි යන අදහසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතූ සේක.

မာဂဓကောတိ မဂဓရဋ္ဌဝါသီ. ဒုပ္ပညဇာတိကောတိ နိပ္ပညသဘာဝေါ ဒန္ဓော မဟာဇဠော. အသမဝေက္ခိတွာတိ အသလ္လက္ခေတွာ အနုပဓာရေတွာ. ပတာရေသီတိ တာရေတုံ အာရဘိ. ဥတ္တရံ တီရံ သုဝိဒေဟာနန္တိ ဂင်္ဂါယ ဩရိမေ တီရေ မဂဓရဋ္ဌံ, ပါရိမေ တီရေ ဝိဒေဟရဋ္ဌံ, ဂါဝေါ မဂဓရဋ္ဌတော ဝိဒေဟရဋ္ဌံ နေတွာ ရက္ခိဿာမီတိ ဥတ္တရံ တီရံ ပတာရေသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ဥတ္တရံ တီရံ သုဝိဒေဟာန’’န္တိ. အာမဏ္ဍလိကံ ကရိတွာတိ မဏ္ဍလိကံ ကတွာ. အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇိံသူတိ အဝဍ္ဎိံ ဝိနာသံ ပါပုဏိံသု, မဟာသမုဒ္ဒမေဝ ပဝိသိံသု. တေန ဟိ ဂေါပါလကေန ဂါဝေါ ဩတာရေန္တေန ဂင်္ဂါယ ဩရိမတီရေ သမတိတ္ထဉ္စ ဝိသမတိတ္ထဉ္စ ဩလောကေတဗ္ဗံ အဿ, မဇ္ဈေ ဂင်္ဂါယ ဂုန္နံ ဝိဿမဋ္ဌာနတ္ထံ ဒွေ တီဏိ ဝါလိကတ္ထလာနိ သလ္လက္ခေတဗ္ဗာနိ အဿု. တထာ ပါရိမတီရေ တီဏိ စတ္တာရိ တိတ္ထာနိ, ဣမသ္မာ တိတ္ထာ ဘဋ္ဌာ ဣမံ တိတ္ထံ ဂဏှိဿန္တိ, ဣမသ္မာ ဘဋ္ဌာ ဣမန္တိ. အယံ ပန ဗာလဂေါပါလကော ဩရိမတီရေ ဂုန္နံ ဩတရဏတိတ္ထံ သမံ ဝါ ဝိသမံ ဝါ အနောလောကေတွာဝ မဇ္ဈေ [Pg.168] ဂင်္ဂါယ ဂုန္နံ ဝိဿမဋ္ဌာနတ္ထံ ဒွေ တီဏိ ဝါလိကတ္ထလာနိပိ အသလ္လက္ခေတွာဝ ပရတီရေ စတ္တာရိ ပဉ္စ ဥတ္တရဏတိတ္ထာနိ အသမဝေက္ခိတွာဝ အတိတ္ထေနေဝ ဂါဝေါ ဩတာရေသိ. အထဿ မဟာဥသဘော ဇဝနသမ္ပန္နတာယ စေဝ ထာမသမ္ပန္နတာယ စ တိရိယံ ဂင်္ဂါယ သောတံ ဆေတွာ ပါရိမံ တီရံ ပတွာ ဆိန္နတဋဉ္စေဝ ကဏ္ဋကဂုမ္ဗဂဟနဉ္စ ဒိသွာ, ‘‘ဒုဗ္ဗိနိဝိဋ္ဌမေတ’’န္တိ ဉတွာ ဓုရဂ္ဂ-ပတိဋ္ဌာနောကာသမ္ပိ အလဘိတွာ ပဋိနိဝတ္တိ. ဂါဝေါ မဟာဥသဘော နိဝတ္တော မယမ္ပိ နိဝတ္တိဿာမာတိ နိဝတ္တာ. မဟတော ဂေါဂဏဿ နိဝတ္တဋ္ဌာနေ ဥဒကံ ဆိဇ္ဇိတွာ မဇ္ဈေ ဂင်္ဂါယ အာဝဋ္ဋံ ဥဋ္ဌပေသိ. ဂေါဂဏော အာဝဋ္ဋံ ပဝိသိတွာ သမုဒ္ဒမေဝ ပတ္တော. ဧကောပိ ဂေါဏော အရောဂေါ နာမ နာဟောသိ. တေနာဟ – ‘‘တတ္ထေဝ အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇိံသူ’’တိ.

'මාගධකෝ' යනු මගධ රටෙහි වැසියා යන්නයි. 'දුප්පඤ්ඤජාතිකො' යනු ප්‍රඥාව හීන වූ ස්වභාවයක් ඇති තැනැත්තායි, එනම් අනුවණ පුද්ගලයායි. 'අසමවෙක්ඛිත්වා' යනු මැනවින් විමසා බලා තීරණයක් නොගෙන යන්නයි. 'පතාරේසි' යනු එතර කිරීමට උත්සාහ කළේය යන්නයි. 'උත්තරං තීරං සුවිදේහානං' යනු ගංගා නදියේ මෙතෙර මගධ රටත්, එතෙර විදේහ රටත් පිහිටා තිබීමයි. මගධ රටේ සිට විදේහ රටට ගවයන් ගෙන ගොස් පාලනය කරමියි සිතා උතුරු ඉවුර දෙසට එතර කළේය. එය අරභයා 'සුවිදේහ දේශයේ උතුරු ඉවුර' යැයි වදාරන ලදී. 'ආමණ්ඩලිකං කරිත්වා' යනු වටයක් සේ කැරකෙන්නට සලස්වා යන්නයි. 'අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජිංසු' යනු දියුණුවක් නැතිව විනාශයට පත්වීමයි, එනම් මහා සාගරයටම ඇතුළු වූහ. ගවයන් එතර කරන්නා වූ ඒ ගොපල්ලා විසින් ගංගා නදියේ මෙතෙර සමතල තොටුපළවල් සහ විෂම තොටුපළවල් පිළිබඳව විමසා බැලිය යුතුව තිබුණි. ගවයන්ට විවේක ගැනීම පිණිස ගඟ මැද වැලි තලාවන් දෙකක් හෝ තුනක් තිබේදැයි පරීක්ෂා කළ යුතුව තිබුණි. එමෙන්ම එතෙර ඉවුරේ තොටුපළවල් තුන හතරක් ගැනද අවබෝධයක් තිබිය යුතුව තිබුණි. එහෙත් මේ අඥාන ගොපල්ලා මෙතෙර තොටුපළවල් හෝ ගඟ මැද වැලි තලාවන් හෝ එතෙර තොටුපළවල් ගැන කිසිදු තැකීමක් නොකර, තොටුපළක් නොවන තැනකින් ගවයන් බැස්සවූයේය. එවිට වේගවත් වූ ද ශක්තිමත් වූ ද ඒ මහා වෘෂභයා ගඟේ සැඩපහර කපාගෙන එතෙරට ගිය නමුත්, එහි වූ කඩතොලු වූ ඉවුර සහ කටු පඳුරු සහිත ළැහැබ දැක මෙය ගොඩවීමට අපහසු ස්ථානයක් බව දැන නැවත හැරුණේය. මහා වෘෂභයා හැරෙනු දැක සෙසු ගවයෝ ද අපිත් හැරෙමු යැයි සිතා ආපසු හැරුණහ. මෙසේ මහා ගව රැළක් ආපසු හැරීම නිසා ගඟ මැද ජලය කැළඹී මහා දිය සුළියක් ඇති විය. ඒ දිය සුළියට හසු වූ ගව රැළ මහා සාගරයටම ගසාගෙන ගියහ. එකදු ගොනෙකුටවත් නිරුපද්‍රිතව බේරීමට නොහැකි විය. සියලු ගවයෝ විනාශ වූහ. එබැවින් 'එහිදීම විනාශයට පත් වූහ' යැයි වදාරන ලදී.

အကုသလာ ဣမဿ လောကဿာတိ ဣဓ လောကေ ခန္ဓဓာတာယတနေသု အကုသလာ အဆေကာ, ပရလောကေပိ ဧသေဝ နယော. မာရဓေယျံ ဝုစ္စတိ တေဘူမကဓမ္မာ. အမာရဓေယျံ နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ. မစ္စုဓေယျမ္ပိ တေဘူမကဓမ္မာဝ. အမစ္စုဓေယျံ နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ. တတ္ထ အကုသလာ အဆေကာ. ဝစနတ္ထတော ပန မာရဿ ဓေယျံ မာရဓေယျံ. ဓေယျန္တိ ဌာနံ ဝတ္ထု နိဝါသော ဂေါစရော. မစ္စုဓေယျေပိ ဧသေဝ နယော. တေသန္တိ တေသံ ဧဝရူပါနံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ, ဣမိနာ ဆ သတ္ထာရော ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'අකුසලා ඉමස්ස ලෝකස්ස' යනු මේ ලෝකයෙහි ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන විෂයෙහි අදක්ෂ වූ, ප්‍රඥාව නැති තැනැත්තායි. පරලොව සම්බන්ධයෙන් ද මෙය එසේමය. 'මාරධෙය්‍ය' යනු ත්‍රෛභූමික ධර්මයන් ය. 'අමාරධෙය්‍ය' යනු නව ලොකුත්තර ධර්මයන් ය. 'මච්චුධෙය්‍ය' යනු ද ත්‍රෛභූමික ධර්මයන්ම ය. 'අමච්චුධෙය්‍ය' යනු නව ලොකුත්තර ධර්මයන් ය. එහි අකුසල යනු අදක්ෂ බවයි. වචනාර්ථය අනුව මාරයාගේ වාසස්ථානය මාරධෙය්‍ය නම් වේ. 'ධෙය්‍ය' යනු ස්ථානය, වාසස්ථානය හෝ සැරිසරන ගෝචර ස්ථානයයි. 'මච්චුධෙය්‍ය' යන්නට ද මෙම අර්ථයම අදාළ වේ. 'තේසං' යන්නෙන් මෙවැනි අදක්ෂ ස්වභාවයක් ඇති ඒ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්, එනම් ශාස්තෘවරුන් හය දෙනා හඳුන්වන බව දත යුතුය.

၃၅၁. ဧဝံ ကဏှပက္ခံ နိဋ္ဌပေတွာ သုက္ကပက္ခံ ဒဿေန္တော ဘူတပုဗ္ဗံ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဗလဝဂါဝေါတိ ဒန္တဂေါဏေ စေဝ ဓေနုယော စ. ဒမ္မဂါဝေါတိ ဒမေတဗ္ဗဂေါဏေ စေဝ အဝိဇာတဂါဝေါ စ. ဝစ္ဆတရေတိ ဝစ္ဆဘာဝံ တရိတွာ ဌိတေ ဗလဝဝစ္ဆေ. ဝစ္ဆကေတိ ဓေနုပကေ တရုဏဝစ္ဆကေ. ကိသာဗလကေတိ အပ္ပမံသလောဟိတေ မန္ဒထာမေ. တာဝဒေဝ ဇာတကောတိ တံဒိဝသေ ဇာတကော. မာတုဂေါရဝကေန ဝုယှမာနောတိ မာတာ ပုရတော ပုရတော ဟုံဟုန္တိ ဂေါရဝံ ကတွာ သညံ ဒဒမာနာ ဥရေန ဥဒကံ ဆိန္ဒမာနာ ဂစ္ဆတိ, ဝစ္ဆကော တာယ ဂေါရဝသညာယ ဓေနုယာ ဝါ ဥရေန ဆိန္နောဒကေန ဂစ္ဆမာနော ‘‘မာတုဂေါရဝကေန ဝုယှမာနော’’တိ ဝုစ္စတိ.

351. මෙසේ අකුසල පක්ෂය අවසන් කොට කුසල පක්ෂය පෙන්වා දෙමින් 'මහණෙනි, පෙර දවසක' ආදී වශයෙන් වදාරන ලදී. එහි 'බලවගාවෝ' යනු දමනය කරන ලද ගොනුන් සහ දෙනුන් ය. 'දම්මගාවෝ' යනු දමනය කළ යුතු ගොනුන් සහ තවමත් වස්සන් නොවැදූ වැස්සියන් ය. 'වච්ඡතරේ' යනු වස්සා යන අවධිය පසු කළ ශක්තිමත් තරුණ ගොනුන් ය. 'වච්ඡකේ' යනු මවට සමීපව වෙසෙන කුඩා කිරි බොන තරුණ වස්සන් ය. 'කිසාබලකේ' යනු මස් ලේ අඩු, දුර්වල ගවයන් ය. 'තාවදේව ජාතකෝ' යනු එදිනම උපන් වස්සා ය. 'මාතුගොරවකේන වුය්හමානෝ' යනු මව ඉදිරියෙන් 'හුං හුං' හඬ නගමින් පණිවිඩයක් දෙන්නාක් මෙන් පපුවෙන් ජලය කපාගෙන යද්දී, ඒ ගව හඬ කෙරෙහි වූ ගෞරවයෙන් මව පසුපස යන වස්සා ය.

၃၅၂. မာရဿ [Pg.169] သောတံ ဆေတွာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန မာရဿ တဏှာသောတံ ဆေတွာ. ပါရံ ဂတာတိ မဟာဥသဘာ နဒီပါရံ ဝိယ သံသာရပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဂတာ. ပါရံ အဂမံသူတိ မဟာဥသဘာနံ ပါရင်္ဂတက္ခဏေ ဂင်္ဂါယ သောတဿ တယော ကောဋ္ဌာသေ အတိက္ကမ္မ ဌိတာ မဟာဥသဘေ ပါရံ ပတ္တေ ဒိသွာ တေသံ ဂတမဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိတွာ ပါရံ အဂမံသု. ပါရံ ဂမိဿန္တီတိ စတုမဂ္ဂဝဇ္ဈာနံ ကိလေသာနံ တယော ကောဋ္ဌာသေ ခေပေတွာ ဌိတာ ဣဒါနိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန အဝသေသံ တဏှာသောတံ ဆေတွာ ဗလဝဂါဝေါ ဝိယ နဒီပါရံ သံသာရပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဂမိဿန္တီတိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓမ္မာနုသာရိနော, သဒ္ဓါနုသာရိနောတိ ဣမေ ဒွေ ပဌမမဂ္ဂသမင်္ဂိနော.

352. 'මාරස්ස සෝතං ඡෙත්වා' යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් මාරයාගේ තණ්හා නමැති සැඩපහර සිඳලීමයි. 'පාරං ගතා' යනු මහා වෘෂභයන් ගඟෙන් එතර වන්නාක් මෙන්, සසර සයුරෙන් එතර වී නිවනට පැමිණි රහතන් වහන්සේලායි. 'පාරං අගමංසු' යනු මහා වෘෂභයන් එතර වූ සැණින්, ගංගාවේ සැඩපහරේ කොටස් තුනක් ඉක්මවා සිටි ගවයන් ඔවුන් අනුගමනය කරමින් එතරට ගියාක් මෙනි. 'පාරං ගමිස්සන්ති' යනු සිවු වැදෑරුම් මාර්ගයන්ගෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ක්ලේශ කොටස් තුනක් ක්ෂය කර සිටින, දැන් අර්හත් මාර්ගයෙන් ඉතිරි තණ්හා සැඩපහර සිඳගෙන, ශක්තිමත් ගවයන් මෙන් සසරින් එතර වී නිවනට පැමිණෙන පිරිසයි. මේ අයුරින් සියලු වාරයන්හි අර්ථය දත යුතුය. 'ධම්මානුසාරී' සහ 'සද්ධානුසාරී' යන දෙදෙනා ප්‍රථම මාර්ගයට පිළිපන් අයයි.

ဇာနတာတိ သဗ္ဗဓမ္မေ ဇာနန္တေန ဗုဒ္ဓေန. သုပ္ပကာသိတောတိ သုကထိတော. ဝိဝဋန္တိ ဝိဝရိတံ. အမတဒွါရန္တိ အရိယမဂ္ဂေါ. နိဗ္ဗာနပတ္တိယာတိ တဒတ္ထာယ ဝိဝဋံ. ဝိနဠီကတန္တိ ဝိဂတမာနနဠံ ကတံ. ခေမံ ပတ္ထေထာတိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒေန အရဟတ္တံ ပတ္ထေထ, ကတ္တုကာမာ နိဗ္ဗတ္တေတုကာမာ ဟောထာတိ အတ္ထော. ‘‘ပတ္တ’တ္ထာ’’တိပိ ပါဌော. ဧဝရူပံ သတ္ထာရံ လဘိတွာ တုမှေ ပတ္တာယေဝ နာမာတိ အတ္ထော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. ဘဂဝါ ပန ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ.

'ජානතා' යනු සියලු ධර්මයන් දන්නා බුදුරජාණන් වහන්සේ විසිනි. 'සුප්පකාසිතෝ' යනු මැනවින් දේශනා කරන ලද යන්නයි. 'විවටං' යනු විවෘත කරන ලද්දකි. 'අමතද්වාරං' යනු ආර්ය මාර්ගයයි. 'නිබ්බානපත්තියා' යනු ඒ නිවන ලබා ගැනීම පිණිස විවෘත කරන ලද දොරටුවයි. 'විනළීකතං' යනු මානය නමැති නිෂ්ඵල බබලන බව පහ කරන ලද්දකි. 'ඛේමං පත්ථේථ' යනු අර්හත් ඵලය පතන්න, එය ලබා ගැනීමට කැමැත්තක් ඇති කරගන්න යන්නයි. 'පත්තත්ථා' ලෙස ද පාඨයක් පවතී. මෙවැනි ශාස්තෘවරයෙකු ලැබ ඔබ නිවනට පත් වූවන්ම වන්න යනු මෙහි අර්ථයයි. සෙසු කොටස් සෑම තැනකම පැහැදිලි බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ අනුසන්ධි ගළපා දේශනාව අවසන් කළ සේක.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

පපඤ්චසූදනිය නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි,

စူဠဂေါပါလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චූළගොපාලක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. စူဠသစ္စကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. චූළසච්චක සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၅၃. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠသစ္စကသုတ္တံ. တတ္ထ မဟာဝနေ ကူဋာဂါရသာလာယန္တိ မဟာဝနံ နာမ သယံဇာတံ အရောပိမံ သပရိစ္ဆေဒံ မဟန္တံ ဝနံ. ကပိလဝတ္ထုသာမန္တာ ပန မဟာဝနံ ဟိမဝန္တေန သဟ ဧကာဗဒ္ဓံ အပရိစ္ဆေဒံ ဟုတွာ မဟာသမုဒ္ဒံ အာဟစ္စ ဌိတံ. ဣဒံ တာဒိသံ န ဟောတိ. သပရိစ္ဆေဒံ မဟန္တံ ဝနန္တိ မဟာဝနံ. ကူဋာဂါရသာလာ ပန မဟာဝနံ နိဿာယ ကတေ အာရာမေ ကူဋာဂါရံ အန္တောကတွာ ဟံသဝဋ္ဋကစ္ဆန္နေန ကတာ သဗ္ဗာကာရသမ္ပန္နာ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဂန္ဓကုဋိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

353. 'ඒවං මේ සුතං' යනු චූළසච්චක සූත්‍රයයි. එහි 'මහාවනේ කූටාගාරසාලායං' යන්නෙහි මහාවනය යනු ස්වභාවිකව හටගත්, කිසිවෙකු විසින් වගා නොකළ, සීමා සහිත විශාල ප්‍රදේශයක් පුරා පැතිරුණු වනයකි. කපිලවස්තු පුරය අසල වූ මහාවනය වනාහි හිමාලය හා එකට බැඳී සීමාවක් නොමැතිව මහා සාගරය දක්වා විහිදී ගිය එකකි. මෙහි දැක්වෙන මහාවනය එවැන්නක් නොව සීමා සහිත විශාල වනයකි. 'කූටාගාරසාලා' යනු ඒ මහාවනය ඇසුරු කොට සාදන ලද ආරාමයෙහි, හංස පක්ෂියෙකුගේ පියාපත් වැනි වටකුරු වහලකින් යුතු, සියලු අංගයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගන්ධකුටිය ලෙස දත යුතුය.

သစ္စကော [Pg.170] နိဂဏ္ဌပုတ္တောတိ ပုဗ္ဗေ ကိရ ဧကော နိဂဏ္ဌော စ နိဂဏ္ဌီ စ ပဉ္စ ပဉ္စ ဝါဒသတာနိ ဥဂ္ဂဟေတွာ, ဝါဒံ အာရောပေဿာမာတိ ဇမ္ဗုဒီပေ ဝိစရန္တာ ဝေသာလိယံ သမာဂတာ. လိစ္ဆဝိရာဇာနော ဒိသွာ, – ‘‘တွံ ကော, တွံ ကာ’’တိ ပုစ္ဆိံသု. နိဂဏ္ဌော – ‘‘အဟံ ဝါဒံ အာရောပေဿာမီတိ ဇမ္ဗုဒီပေ ဝိစရာမီ’’တိ အာဟ. နိဂဏ္ဌီပိ တထာ အာဟ. လိစ္ဆဝိနော, ‘‘ဣဓေဝ အညမညံ ဝါဒံ အာရောပေထာ’’တိ အာဟံသု. နိဂဏ္ဌီ အတ္တနာ ဥဂ္ဂဟိတာနိ ပဉ္စဝါဒသတာနိ ပုစ္ဆိ, နိဂဏ္ဌော ကထေသိ. နိဂဏ္ဌေန ပုစ္ဆိတေပိ နိဂဏ္ဌီ ကထေသိယေဝ. ဧကဿပိ န ဇယော, န ပရာဇယော, ဥဘော သမသမာဝ အဟေသုံ. လိစ္ဆဝိနော, – ‘‘တုမှေ ဥဘောပိ သမသမာ အာဟိဏ္ဍိတွာ ကိံ ကရိဿထ, ဣဓေဝ ဝသထာ’’တိ ဂေဟံ ဒတွာ ဗလိံ ပဋ္ဌပေသုံ. တေသံ သံဝါသမနွာယ စတဿော ဓီတရော ဇာတာ, – ဧကာ သစ္စာ နာမ, ဧကာ လောလာ နာမ, ဧကာ ပဋာစာရာ နာမ, ဧကာ အာစာရဝတီ နာမ. တာပိ ပဏ္ဍိတာဝ အဟေသုံ, မာတာပိတူဟိ ဥဂ္ဂဟိတာနိ ပဉ္စ ပဉ္စ ဝါဒသတာနိ ဥဂ္ဂဟေသုံ. တာ ဝယပတ္တာ မာတာပိတရော အဝေါစုံ – ‘‘အမှာကံ အမ္မာ ကုလေ ဒါရိကာ နာမ ဟိရညသုဝဏ္ဏာဒီနိ ဒတွာ ကုလဃရံ ပေသိတပုဗ္ဗာ နာမ နတ္ထိ. ယော ပန အဂါရိကော တာသံ ဝါဒံ မဒ္ဒိတုံ သက္ကောတိ, တဿ ပါဒပရိစာရိကာ ဟောန္တိ. ယော ပဗ္ဗဇိတော တာသံ မဒ္ဒိတုံ သက္ကောတိ, တဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇန္တိ. တုမှေ ကိံ ကရိဿထာ’’တိ? မယမ္ပိ ဧဝမေဝ ကရိဿာမာတိ. စတဿောပိ ပရိဗ္ဗာဇိကဝေသံ ဂဟေတွာ, ‘‘အယံ ဇမ္ဗုဒီပေါ နာမ ဇမ္ဗုယာ ပညာယတီ’’တိ ဇမ္ဗုသာခံ ဂဟေတွာ စာရိကံ ပက္ကမိံသု. ယံ ဂါမံ ပါပုဏန္တိ, တဿ ဒွါရေ ပံသုပုဉ္ဇေ ဝါ ဝါလိကပုဉ္ဇေ ဝါ ဇမ္ဗုဓဇံ ဌပေတွာ, – ‘‘ယော ဝါဒံ အာရောပေတုံ သက္ကောတိ, သော ဣမံ မဒ္ဒတူ’’တိ ဝတွာ ဂါမံ ပဝိသန္တိ. ဧဝံ ဂါမေန ဂါမံ ဝိစရန္တိယော သာဝတ္ထိံ ပါပုဏိတွာ တထေဝ ဂါမဒွါရေ ဇမ္ဗုဓဇံ ဌပေတွာ သမ္ပတ္တမနုဿာနံ အာရောစေတွာ အန္တောနဂရံ ပဝိဋ္ဌာ.

සච්චක නිගණ්ඨපුත්ත යන්නෙහි විස්තරය මෙසේය: අතීතයේ එක් නිගණ්ඨයෙක් සහ නිගණ්ඨිකාවක් වාද පන්සියය බැගින් ඉගෙන ගෙන, අන්‍යයන් වාදයෙන් පරදවන්නෙමුයි අදිටන් කරගෙන ජම්බුද්වීපයෙහි සැරිසරද්දී විශාලා මහනුවරදී මුණගැසුණාහ. ඔවුන් දුටු ලිච්ඡවී රජවරු, "ඔබ කවුද? ඔබ කවුද?" යි විමසූහ. නිගණ්ඨයා පිළිතුරු දෙමින්, "මම වාද පරදවනු පිණිස ජම්බුද්වීපයෙහි සැරිසරමි" යි කීවේය. නිගණ්ඨිකාව ද එසේම කීවාය. එවිට ලිච්ඡවී රජවරු, "එසේ නම් මෙහිදීම ඔබ දෙදෙනා එකිනෙකා සමඟ වාද කරන්න" යැයි කීහ. නිගණ්ඨිකාව තමන් ඉගෙන ගත් වාද පන්සියය විමසූ අතර නිගණ්ඨයා ඒවාට පිළිතුරු දුන්නේය. නිගණ්ඨයා විමසූ ප්‍රශ්නවලට නිගණ්ඨිකාව ද පිළිතුරු දුන්නාය. දෙදෙනාගෙන් කිසිවෙකුට ජයග්‍රහණයක් හෝ පරාජයක් නොවූ අතර දෙදෙනාම සමසම වූහ. එවිට ලිච්ඡවී රජවරු, "ඔබ දෙදෙනාම සමසම බැවින් මෙසේ සැරිසරා කුමක් කරන්නද? මෙහිම පදිංචි වන්න" යැයි පවසා ඔවුන්ට නිවසක් සහ ජීවනෝපාය සලසා දුන්හ. ඔවුන්ගේ සහවාසයෙන් දූවරු හතර දෙනෙක් උපන්හ. ඔවුහු සච්චා, ලෝලා, පටාචාරා සහ ආචාරවතී නම් වූහ. එම දූවරු ද ඉතා බුද්ධිමත් වූ අතර තම මවුපියන්ගෙන් වාද පන්සියය බැගින් ඉගෙන ගත්හ. ඔවුන් වැඩිවියට පත් වූ පසු මවුපියෝ මෙසේ කීහ: "දරුවනි, අපේ පවුලේ දැරියන් රන් රිදී දී විවාහ කර දීමේ සිරිතක් නැත. යම් ගිහියෙක් ඔබව වාදයෙන් පරදවයි ද, ඔබ ඔහුගේ පාද පරිචාරිකාවන් (මෙහෙකාරියන්/බිරින්දෑවන්) විය යුතුය. යම් පැවිද්දෙක් ඔබව වාදයෙන් පරදවයි ද, ඔබ ඔහු වෙත පැවිදි විය යුතුය. දැන් ඔබ කුමක් කරන්නේද?" එවිට ඔවුහු, "අපි ද එසේම කරන්නෙමු" යි කීහ. සතර දෙනාම පරිබ්බාජිකාවන්ගේ වෙස් ගෙන, "මේ ජම්බුද්වීපය දඹ ගසින් හඳුනාගත හැකිය" යි පවසා දඹ අත්තක් අතින් ගෙන චාරිකාවෙහි නික්මුණහ. ඔවුන් යම් ගමකට පැමිණි විට, එම ගම් දොරටුවේ වැලි ගොඩක හෝ පස් ගොඩක දඹ අත්ත තබා, "යමෙකුට වාද කිරීමට හැකි නම් මේ දඹ අත්ත පාගා දමන්න" යැයි පවසා ගමට ඇතුළු වෙති. මෙසේ ගමින් ගමට සැරිසරන ඔවුහු සැවැත් නුවරට පැමිණ, පෙර පරිදිම ගම් දොරටුවේ දඹ අත්ත තබා එහි සිටි මිනිසුන්ට ඒ බව දන්වා නුවරට ඇතුළු වූහ.

တေန သမယေန ဘဂဝါ သာဝတ္ထိံ နိဿာယ ဇေတဝနေ ဝိဟရတိ. အထာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဂိလာနေ ပုစ္ဆန္တော အဇဂ္ဂိတဋ္ဌာနံ ဇဂ္ဂန္တော အတ္တနော ကိစ္စမဟန္တတာယ အညေဟိ ဘိက္ခူဟိ ဒိဝါတရံ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသန္တော ဂါမဒွါရေ ဇမ္ဗုဓဇံ ဒိသွာ, – ‘‘ကိမိဒ’’န္တိ ဒါရကေ ပုစ္ဆိ. တေ တမတ္ထံ အာရောစေသုံ. တေန ဟိ မဒ္ဒထာတိ. န သက္ကောမ, ဘန္တေ, ဘာယာမာတိ. ‘‘ကုမာရာ [Pg.171] မာ ဘာယထ, ‘ကေန အမှာကံ ဇမ္ဗုဓဇော မဒ္ဒါပိတော’တိ ဝုတ္တေ, ဗုဒ္ဓသာဝကေန သာရိပုတ္တတ္ထေရေန မဒ္ဒါပိတော, ဝါဒံ အာရောပေတုကာမာ ဇေတဝနေ ထေရဿ သန္တိကံ ဂစ္ဆထာတိ ဝဒေယျာထာ’’တိ အာဟ. တေ ထေရဿ ဝစနံ သုတွာ ဇမ္ဗုဓဇံ မဒ္ဒိတွာ ဆဍ္ဍေသုံ. ထေရော ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဝိဟာရံ ဂတော. ပရိဗ္ဗာဇိကာပိ ဂါမတော နိက္ခမိတွာ, ‘‘အမှာကံ ဓဇော ကေန မဒ္ဒါပိတော’’တိ ပုစ္ဆိံသု. ဒါရကာ တမတ္ထံ အာရောစေသုံ. ပရိဗ္ဗာဇိကာ ပုန ဂါမံ ပဝိသိတွာ ဧကေကံ ဝီထိံ ဂဟေတွာ, – ‘‘ဗုဒ္ဓသာဝကော ကိရ သာရိပုတ္တော နာမ အမှေဟိ သဒ္ဓိံ ဝါဒံ ကရိဿတိ, သောတုကာမာ နိက္ခမထာ’’တိ အာရောစေသုံ. မဟာဇနော နိက္ခမိ, တေန သဒ္ဓိံ ပရိဗ္ဗာဇိကာ ဇေတဝနံ အဂမိံသု.

එසමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ඇසුරු කරමින් ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල ආයුෂ්මත් සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේ ගිලන් භික්ෂූන්ගේ සුවදුක් විමසමින්, අතුපතු නොගෑ තැන් අතුගාමින්, තමන් වහන්සේගේ වගකීම් බහුල බැවින් සෙසු භික්ෂූන්ට වඩා මඳක් ප්‍රමාද වී පිණ්ඩපාතය සඳහා නගරයට වැඩම කළහ. නගර දොරටුවේ තිබූ දඹ අත්ත දැක, "මේ කුමක්ද?" යි එහි සිටි දරුවන්ගෙන් විමසූහ. දරුවෝ ඒ පිළිබඳ විස්තරය සැල කළහ. "එසේ නම් මෙය පාගා දමන්න" යැයි තේරණන් වහන්සේ වදාළහ. එවිට දරුවෝ, "ස්වාමීනි, අපි බයයි, අපට එය කළ නොහැක" යි කීහ. "දරුවනි, බිය නොවන්න, 'කවුද අපේ දඹ අත්ත පෑගුවේ' කියා ඇසුවහොත්, 'බුද්ධ ශ්‍රාවක සැරියුත් තේරණන් වහන්සේ පාගන්නට කීවා, වාද කිරීමට අවශ්‍ය නම් ජේතවනයේ උන්වහන්සේ වෙත යන්න' යැයි පවසන්න" යැයි තේරණන් වහන්සේ වදාළහ. දරුවෝ තේරණන් වහන්සේගේ වචනය අසා දඹ අත්ත පාගා විසි කළහ. තේරණන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතය කර ආපසු වෙහෙරට වැඩම කළහ. පරිබ්බාජිකාවන් ද ගමෙන් පිටතට පැමිණ, "අපේ දඹ අත්ත පෑගුවේ කවුද?" යි විමසූහ. දරුවෝ ඒ බව පැවසූහ. පරිබ්බාජිකාවෝ නැවත නගරයට ගොස් සෑම වීථියකම සිටි මිනිසුන්ට දන්වමින්, "බුද්ධ ශ්‍රාවක සැරියුත් නම් හිමිනම අප සමඟ වාද කිරීමට සූදානම් ලු, ඒ අසන්නට කැමති අය නික්මෙන්න" යැයි කීහ. මහා ජනයා නික්මුණු අතර පරිබ්බාජිකාවෝ ද ඔවුන් සමඟ ජේතවනයට ගියහ.

ထေရော – ‘‘အမှာကံ ဝသနဋ္ဌာနေ မာတုဂါမဿ အာဂမနံ နာမ အဖာသုက’’န္တိ ဝိဟာရမဇ္ဈေ နိသီဒိ. ပရိဗ္ဗာဇိကာယော ဂန္တွာ ထေရံ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘တုမှေဟိ အမှာကံ ဓဇော မဒ္ဒါပိတော’’တိ? အာမ, မယာ မဒ္ဒါပိတောတိ. မယံ တုမှေဟိ သဒ္ဓိံ ဝါဒံ ကရိဿာမာတိ. သာဓု ကရောထ, ကဿ ပုစ္ဆာ ကဿ ဝိဿဇ္ဇနံ ဟောတူတိ? ပုစ္ဆာ နာမ အမှာကံ ပတ္တာ, တုမှေ ပန မာတုဂါမာ နာမ ပဌမံ ပုစ္ဆထာတိ အာဟ. တာ စတဿောပိ စတူသု ဒိသာသု ဌတွာ မာတာပိတူနံ သန္တိကေ ဥဂ္ဂဟိတံ ဝါဒသဟဿံ ပုစ္ဆိံသု. ထေရော ခဂ္ဂေန ကုမုဒနာဠံ ဆိန္ဒန္တော ဝိယ ပုစ္ဆိတံ ပုစ္ဆိတံ နိဇ္ဇဋံ နိဂ္ဂဏ္ဌိံ ကတွာ ကထေသိ, ကထေတွာ ပုန ပုစ္ဆထာတိ အာဟ. ဧတ္တကမေဝ, ဘန္တေ, မယံ ဇာနာမာတိ. ထေရော အာဟ – ‘‘တုမှေဟိ ဝါဒသဟဿံ ပုစ္ဆိတံ မယာ ကထိတံ, အဟံ ပန ဧကံ ယေဝ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမိ, တံ တုမှေ ကထေထာ’’တိ. တာ ထေရဿ ဝိသယံ ဒိသွာ, ‘‘ပုစ္ဆထ, ဘန္တေ, ဗျာကရိဿာမာ’’တိ ဝတ္တုံ နာသက္ခိံသု. ‘‘ဝဒ, ဘန္တေ, ဇာနမာနာ ဗျာကရိဿာမာ’’တိ ပုန အာဟံသု.

තේරණන් වහන්සේ, "අප වසන තැනට ස්ත්‍රීන්ගේ පැමිණීම අපහසුතාවයට කරුණකි" යි සිතා විහාරය මධ්‍යයෙහි වැඩසිටියහ. පරිබ්බාජිකාවෝ එහි ගොස් තේරණන් වහන්සේගෙන්, "අපේ දඹ අත්ත පෑගවූයේ ඔබ වහන්සේ ද?" යි ඇසූහ. "එසේය, මා එය පෑගවූවා" යැයි උන්වහන්සේ වදාළහ. "අපි ඔබ වහන්සේ සමඟ වාද කරන්නෙමු" යි ඔවුහු කීහ. "යහපති, වාද කරන්න, ප්‍රශ්න අසන්නේ කවුද? පිළිතුරු දෙන්නේ කවුද?" යි තේරණන් වහන්සේ විමසූහ. "ප්‍රශ්න ඇසීම අපට අයිති දෙයකි, නමුත් ඔබ වහන්සේලා ස්ත්‍රීන් බැවින් පළමුව ප්‍රශ්න අසන්න" යැයි තේරණන් වහන්සේ වදාළහ. ඒ පරිබ්බාජිකාවන් සතර දෙනා සතර දිසාවෙහි සිටගෙන, තම මවුපියන්ගෙන් ඉගෙන ගත් වාද දහසක් ප්‍රශ්න කළහ. කඩුවකින් නෙළුම් දඬු කපන්නාක් මෙන්, තේරණන් වහන්සේ ඔවුන් විමසූ සෑම ප්‍රශ්නයකටම කිසිදු පැටලීමකින් තොරව ඉතා පැහැදිලිව පිළිතුරු දුන්හ. පිළිතුරු දී, "නැවතත් ප්‍රශ්න අසන්න" යැයි වදාළහ. "ස්වාමීනි, අප දන්නේ මෙපමණකි" යැයි ඔවුහු කීහ. එවිට තේරණන් වහන්සේ, "ඔබ වාද දහසක් ඇසුවා, මම ඒවාට පිළිතුරු දුන්නා. දැන් මම එකම එක ප්‍රශ්නයක් අසන්නෙමි, ඊට පිළිතුරු දෙන්න" යැයි වදාළහ. ඔවුන් තේරණන් වහන්සේගේ ඥාන පරාසය දැක, "ස්වාමීනි, අසන්න, අපි පිළිතුරු දෙන්නෙමු" යි කීමට පවා බිය වූහ. පසුව, "ස්වාමීනි, අසන්න, දන්නේ නම් පිළිතුරු දෙන්නෙමු" යි නැවත කීහ.

ထေရော အယံ ပန ကုလပုတ္တေ ပဗ္ဗာဇေတွာ ပဌမံ သိက္ခာပေတဗ္ဗပဉှောတိ ဝတွာ, – ‘‘ဧကံ နာမ ကိ’’န္တိ ပုစ္ဆိ. တာ နေဝ အန္တံ, န ကောဋိံ အဒ္ဒသံသု. ထေရော ကထေထာတိ အာဟ. န ပဿာမ, ဘန္တေတိ. တုမှေဟိ ဝါဒသဟဿံ ပုစ္ဆိတံ မယာ ကထိတံ, မယှံ တုမှေ ဧကံ ပဉှမ္ပိ ကထေတုံ န သက္ကောထ, ဧဝံ သန္တေ ကဿ ဇယော ကဿ ပရာဇယောတိ? တုမှာကံ, ဘန္တေ, ဇယော, အမှာကံ ပရာဇယောတိ. ဣဒါနိ ကိံ ကရိဿထာတိ? တာ မာတာပိတူဟိ ဝုတ္တဝစနံ အာရောစေတွာ, ‘‘တုမှာကံ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိဿာမာ’’တိ အာဟံသု. တုမှေ မာတုဂါမာ နာမ အမှာကံ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတုံ န ဝဋ္ဋတိ, အမှာကံ ပန သာသနံ ဂဟေတွာ [Pg.172] ဘိက္ခုနိဥပဿယံ ဂန္တွာ ပဗ္ဗဇထာတိ. တာ သာဓူတိ ထေရဿ သာသနံ ဂဟေတွာ ဘိက္ခုနိသံဃဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ပဗ္ဗဇိံသု. ပဗ္ဗဇိတာ စ ပန အပ္ပမတ္တာ အာတာပိနိယော ဟုတွာ နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု.

කුලපුත්‍රයෙකු පැවිදි වූ පසු පළමුව ඉගැන්විය යුතු ප්‍රශ්නය මෙය යැයි සිතා, "එක නම් කිමෙක්ද?" යි තේරණන් වහන්සේ විමසූහ. ඔවුන්ට එහි ආරම්භයක් හෝ කෙළවරක් සොයාගත නොහැකි විය. "පිළිතුරු දෙන්න" යැයි තේරණන් වහන්සේ වදාළහ. "ස්වාමීනි, අපි එය නොදනිමු" යි ඔවුහු කීහ. "ඔබ වාද දහසක් ඇසුවා, මම පිළිතුරු දුන්නා. මගේ එක ප්‍රශ්නයකටවත් පිළිතුරු දීමට ඔබට නොහැකි විය. එසේ නම් මෙහි ජය කාටද? පරාජය කාටද?" යි උන්වහන්සේ විමසූහ. "ස්වාමීනි, ජය ඔබ වහන්සේටයි, පරාජය අපටයි" යැයි ඔවුහු පිළිගත්හ. "දැන් ඔබ කුමක් කරන්නේද?" යි විමසූ විට, ඔවුහු තම මවුපියන් කී වචනය සිහිපත් කර, "ඔබ වහන්සේ වෙත පැවිදි වන්නෙමු" යි පැවසූහ. "ඔබ ස්ත්‍රීන් බැවින් අප වෙත (භික්ෂු ශාසනයෙහි) පැවිදි විය නොහැක, අපේ පණිවිඩය ගෙන භික්ෂුණී ආරාමයට ගොස් පැවිදි වන්න" යැයි තේරණන් වහන්සේ වදාළහ. ඔවුහු "යහපති" යි පිළිගෙන, තේරණන් වහන්සේගේ අනුදැනුම ඇතිව භික්ෂුණී සංඝයා වෙත ගොස් පැවිදි වූහ. පැවිදි වී නොපමා ලුහුඬු වී, කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුතුව මහණ දම් පුරා නොබෝ කලකින්ම අරහත් ඵලයට පත් වූහ.

အယံ သစ္စကော တာသံ စတုန္နမ္ပိ ကနိဋ္ဌဘာတိကော. တာဟိ စတူဟိပိ ဥတ္တရိတရပညော, မာတာပိတူနမ္ပိ သန္တိကာ ဝါဒသဟဿံ, တတော ဗဟုတရဉ္စ ဗာဟိရသမယံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ကတ္ထစိ အဂန္တွာ ရာဇဒါရကေ သိပ္ပံ သိက္ခာပေန္တော တတ္ထေဝ ဝေသာလိယံ ဝသတိ, ပညာယ အတိပူရိတတ္တာ ကုစ္ဆိ မေ ဘိဇ္ဇေယျာတိ ဘီတော အယပဋ္ဋေန ကုစ္ဆိံ ပရိက္ခိပိတွာ စရတိ, ဣမံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သစ္စကော နိဂဏ္ဌပုတ္တော’’တိ.

මේ සච්චක තෙමේ ඒ (ප්‍රසිද්ධ) සතර දෙනෙකු වූ සොහොයුරියන්ගේ බාල සොහොයුරාය. ඔහු ඒ සතර දෙනාටම වඩා උසස් ප්‍රඥාවකින් යුක්ත විය. මව්පියන් සමීපයෙන් වාද දහසක් ද, ඉන් පසුව ඊටත් වඩා බොහෝ වූ බාහිර ශාස්ත්‍රයන් ද උගෙන, වෙනත් කිසිදු ප්‍රදේශයකට නොගොස් රජකුමාරවරුන්ට ශිල්ප උගන්වමින් විශාලා මහනුවරම වාසය කරයි. තමාගේ ප්‍රඥාව අතිශයින් පිරී තිබීම නිසා 'මගේ කුස පැලී යතැයි' බියෙන්, යකඩ පටියකින් කුස වටා බැඳගෙන හැසිරෙයි. මොහු පිළිබඳව අදහස් කරමින් 'සච්චක නිගණ්ඨපුත්ත' යැයි කියන ලදී.

ဘဿပ္ပဝါဒကောတိ ဘဿံ ဝုစ္စတိ ကထာမဂ္ဂေါ, တံ ပဝဒတိ ကထေတီတိ ဘဿပ္ပဝါဒကော. ပဏ္ဍိတဝါဒေါတိ အဟံ ပဏ္ဍိတောတိ ဧဝံ ဝါဒေါ. သာဓုသမ္မတော ဗဟုဇနဿာတိ ယံ ယံ နက္ခတ္တစာရေန အာဒိသတိ, တံ တံ ယေဘုယျေန တထေဝ ဟောတိ, တသ္မာ အယံ သာဓုလဒ္ဓိကော ဘဒ္ဒကောတိ ဧဝံ သမ္မတော မဟာဇနဿ. ဝါဒေန ဝါဒံ သမာရဒ္ဓေါတိ ကထာမဂ္ဂေန ဒေါသံ အာရောပိတော. အာယသ္မာ အဿဇီတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ အာစရိယော အဿဇိတ္ထေရော. ဇင်္ဃာဝိဟာရံ အနုစင်္ကမမာနောတိ တတော တတော လိစ္ဆဝိရာဇဂေဟတော တံ တံ ဂေဟံ ဂမနတ္ထာယ အနုစင်္ကမမာနော. ယေနာယသ္မာ အဿဇိ တေနုပသင်္ကမီတိ ကသ္မာ ဥပသင်္ကမိ? သမယဇာနနတ္ထံ.

‘භස්සප්පවාදිකො’ යනු වාද මාර්ගය ‘භස්ස’ යැයි කියනු ලැබේ, එය පවසන හෙයින් ‘භස්සප්පවාදික’ නම් වේ. ‘පණ්ඩිතවාදො’ යනු ‘මම පණ්ඩිතයෙක්මි’ යැයි මෙසේ පවසන ස්වභාවයයි. ‘සාධුසම්මතො බහුජනස්සා’ යනු ඔහු නැකත් තරු වල ගමනින් යමක් ප්‍රකාශ කරයිද, එය බොහෝ විට එලෙසම සිදුවේ. එබැවින් මොහු යහපත් ලබ්ධිකයෙක්, යහපත් අයෙක් ලෙස මහාජනයා විසින් සම්මත කරන ලදී. ‘වාදෙන වාදං සමාරද්ධො’ යනු වාද මාර්ගයෙන් දොස් නගන ලද්දේය යන්නයි. ‘ආයස්මා අස්සජී’ යනු සැරියුත් තෙරුන්ගේ ආචාර්ය වූ අස්සජි තෙරණුවෝය. ‘ජංඝාවිහාරං අනුචංකමමානො’ යනු ඒ ඒ ලිච්ඡවි රජ මාලිගාවල සිට තවත් මාලිගාවකට යනු පිණිස අනුක්‍රමයෙන් හැසිරෙන කල්හි යන්නයි. ‘යෙනායස්මා අස්සජි තෙනුපසංකමී’ යනු කුමක් සඳහා පැමිණියේද? දහම (වාදය) දැනගනු පිණිස පැමිණියේය.

ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အဟံ ‘သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝါဒံ အာရောပေဿာမီ’တိ အာဟိဏ္ဍာမိ, ‘သမယံ ပနဿ န ဇာနာမီ’တိ န အာရောပေသိံ. ပရဿ ဟိ သမယံ ဉတွာ အာရောပိတော ဝါဒေါ သွာရောပိတော နာမ ဟောတိ. အယံ ပန သမဏဿ ဂေါတမဿ သာဝကော ပညာယတိ အဿဇိတ္ထေရော; သော အတ္တနော သတ္ထု သမယေ ကောဝိဒေါ, ဧတာဟံ ပုစ္ဆိတွာ ကထံ ပတိဋ္ဌာပေတွာ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝါဒံ အာရောပေဿာမီ’’တိ. တသ္မာ ဥပသင်္ကမိ. ဝိနေတီတိ ကထံ ဝိနေတိ, ကထံ သိက္ခာပေတီတိ ပုစ္ဆတိ. ထေရော ပန ယသ္မာ ဒုက္ခန္တိ ဝုတ္တေ ဥပါရမ္ဘဿ ဩကာသော ဟောတိ, မဂ္ဂဖလာနိပိ ပရိယာယေန ဒုက္ခန္တိ အာဂတာနိ, အယဉ္စ ဒုက္ခန္တိ ဝုတ္တေ ထေရံ ပုစ္ဆေယျ – ‘‘ဘော အဿဇိ, ကိမတ္ထံ တုမှေ ပဗ္ဗဇိတာ’’တိ. တတော ‘‘မဂ္ဂဖလတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တေ, – ‘‘နယိဒံ, ဘော အဿဇိ, တုမှာကံ သာသနံ နာမ, မဟာအာဃာတနံ နာမေတံ, နိရယုဿဒေါ နာမေသ, နတ္ထိ တုမှာကံ သုခါသာ, ဥဋ္ဌာယုဋ္ဌာယ ဒုက္ခမေဝ ဇိရာပေန္တာ အာဟိဏ္ဍထာ’’တိ ဒေါသံ အာရောပေယျ, တသ္မာ [Pg.173] ပရဝါဒိဿ ပရိယာယကထံ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ယထာ ဧသ အပ္ပတိဋ္ဌော ဟောတိ, ဧဝမဿ နိပ္ပရိယာယကထံ ကထေဿာမီတိ စိန္တေတွာ, ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စ’’န္တိ ဣမံ အနိစ္စာနတ္တဝသေနေဝ ကထံ ကထေတိ. ဒုဿုတန္တိ သောတုံ အယုတ္တံ.

ඔහුට මෙබඳු අදහසක් ඇතිවිය: 'මම ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට වාදාරෝපණය කරන්නෙමියි ඇවිදිමි, නමුත් ඔහුගේ වාදය (දහම) තවමත් නොදනිමි' යැයි සිතා වාද නොකළේය. සැබවින්ම අන්‍යයන්ගේ වාදය දැනගෙන කරන වාදයම මැනවින් කරන ලද වාදයක් වේ. මේ අස්සජි තෙරුන් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෙකු ලෙස ප්‍රසිද්ධය; ඔහු ස්වකීය ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දහමෙහි දක්ෂයෙකි, මම මොහුගෙන් විමසා කරුණු තහවුරු කරගෙන ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට වාදාරෝපණය කරන්නෙමි' යි සිතීය. එබැවින් උන්වහන්සේ වෙත පැමිණියේය. 'විනේති' යනු කෙසේ දමනය කරන්නේද, කෙසේ උගන්වන්නේදැයි විමසයි. තෙරුන් වහන්සේ වනාහි 'දුක' යැයි පැවසූ විට, දොස් නැගීමට අවස්ථාවක් ලැබෙන බැවින් ද (මක්නිසාද යත් මාර්ග ඵල පවා පරියාය වශයෙන් 'දුක' යැයි එන බැවිනි), සච්චක 'දුක' යැයි පැවසූ විට තෙරුන්ගෙන් මෙසේ ඇසීමට ඉඩ තිබුණි: 'භවත් අස්සජී, ඔබලා කුමකට පැවිදි වූවාද?'. එවිට 'මාර්ග ඵල ලබාගැනීම පිණිස' යැයි පැවසූ විට, 'භවත් අස්සජී, ඔබලාගේ මේ ශාසනය සැබෑ ශාසනයක් නොවේ, මෙය මහා වධකාගාරයක් වැන්න, මෙය නිරයට සමානය, ඔබලාට සැපයක් පිළිබඳ බලාපොරොත්තුවක් නැත, නැවත නැවතත් දුකම දිරවමින් (විඳිමින්) හැසිරෙන්නහුය' යැයි දොස් නගනු ඇත. එබැවින් පරවාදියෙකුට පරියාය කථා කිරීම සුදුසු නැත. ඔහු පිහිටක් රහිත වන පරිදි, ඔහුට ඍජු දේශනයක් කරන්නෙමියි සිතා, 'මහණෙනි, රූපය අනිත්‍යය' යනාදී වශයෙන් අනිත්‍ය හා අනාත්ම ස්වභාවය පිළිබඳවම මෙම දේශනය කළහ. 'දුස්සුතං' යනු ඇසීමට නුසුදුසු (අමිහිරි) දෙයකි.

၃၅၄. သန္ထာဂါရေတိ ရာဇကုလာနံ အတ္ထာနုသာသနသန္ထာဂါရသာလာယံ. ယေန တေ လိစ္ဆဝီ တေနုပသင်္ကမီတိ ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အဟံ ပုဗ္ဗေ သမယံ အဇာနနဘာဝေန သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝါဒံ န အာရောပေသိံ, ဣဒါနိ ပနဿ မဟာသာဝကေန ကထိတံ သမယံ ဇာနာမိ, ဣမေ စ မမ အန္တေဝါသိကာ ပဉ္စသတာ လိစ္ဆဝီ သန္နိပတိတာ. ဧတေဟိ သဒ္ဓိံ ဂန္တွာ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝါဒံ အာရောပေဿာမီ’’တိ တသ္မာ ဥပသင်္ကမိ. ဉာတညတရေနာတိ ဉာတေသု အဘိညာတေသု ပဉ္စဝဂ္ဂိယတ္ထေရေသု အညတရေန. ပတိဋ္ဌိတန္တိ ယထာ တေန ပတိဋ္ဌိတံ. သစေ ဧဝံ ပတိဋ္ဌိဿတိ, အထ ပန အညဒေဝ ဝက္ခတိ, တတြ မယာ ကိံ သက္ကာ ကာတုန္တိ ဣဒါနေဝ ပိဋ္ဌိံ ပရိဝတ္တေန္တော အာဟ. အာကဍ္ဎေယျာတိ အတ္တနော အဘိမုခံ ကဍ္ဎေယျ. ပရိကဍ္ဎေယျာတိ ပုရတော ပဋိပဏာမေယျ. သမ္ပရိကဍ္ဎေယျာတိ ကာလေန အာကဍ္ဎေယျ, ကာလေန ပရိကဍ္ဎေယျ. သောဏ္ဍိကာကိလဉ္ဇန္တိ သုရာဃရေ ပိဋ္ဌကိလဉ္ဇံ. သောဏ္ဍိကာဓုတ္တောတိ သုရာဓုတ္တော. ဝါလံ ကဏ္ဏေ ဂဟေတွာတိ သုရာပရိဿာဝနတ္ထဝိကံ ဓောဝိတုကာမော ကသဋနိဓုနနတ္ထံ ဥဘောသု ကဏ္ဏေသု ဂဟေတွာ. ဩဓုနေယျာတိ အဓောမုခံ ကတွာ ဓုနေယျ. နိဒ္ဓုနေယျာတိ ဥဒ္ဓံမုခံ ကတွာ ဓုနေယျ. နိပ္ဖောဋေယျာတိ ပုနပ္ပုနံ ပပ္ဖောဋေယျ. သာဏဓောဝိကံ နာမာတိ ဧတ္ထ မနုဿာ သာဏသာဋကကရဏတ္ထံ သာဏဝါကေ ဂဟေတွာ မုဋ္ဌိံ မုဋ္ဌိံ ဗန္ဓိတွာ ဥဒကေ ပက္ခိပန္တိ. တေ တတိယဒိဝသေ သုဋ္ဌု ကိလိန္နာ ဟောန္တိ. အထ မနုဿာ အမ္ဗိလယာဂုသုရာဒီနိ အာဒါယ တတ္ထ ဂန္တွာ သာဏမုဋ္ဌိံ ဂဟေတွာ, ဒက္ခိဏတော ဝါမတော သမ္မုခါ စာတိ တီသု ဖလကေသု သကိံ ဒက္ခိဏဖလကေ, သကိံ ဝါမဖလကေ, သကိံ သမ္မုခဖလကေ ပဟရန္တာ အမ္ဗိလယာဂုသုရာဒီနိ ဘုဉ္ဇန္တာ ပိဝန္တာ ခါဒန္တာ ဓောဝန္တိ. မဟန္တာ ကီဠာ ဟောတိ. ရညော နာဂေါ တံ ကီဠံ ဒိသွာ ဂမ္ဘီရံ ဥဒကံ အနုပဝိသိတွာ သောဏ္ဍာယ ဥဒကံ ဂဟေတွာ သကိံ ကုမ္ဘေ သကိံ ပိဋ္ဌိယံ သကိံ ဥဘောသု ပဿေသု သကိံ အန္တရသတ္ထိယံ ပက္ခိပန္တော ကီဠိတ္ထ. တဒုပါဒါယ တံ ကီဠိတဇာတံ သာဏဓောဝိကံ နာမ ဝုစ္စတိ[Pg.174], တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘သာဏဓောဝိကံ နာမ ကီဠိတဇာတံ ကီဠတီ’’တိ. ကိံ သော ဘဝမာနော သစ္စကော နိဂဏ္ဌပုတ္တော, ယော ဘဂဝတော ဝါဒံ အာရောပေဿတီတိ ယော သစ္စကော နိဂဏ္ဌပုတ္တော ဘဂဝတော ဝါဒံ အာရောပေဿတိ, သော ကိံ ဘဝမာနော ကိံ ယက္ခော ဘဝမာနော ဥဒါဟု ဣန္ဒော, ဥဒါဟု ဗြဟ္မာ ဘဝမာနော ဘဂဝတော ဝါဒံ အာရောပေဿတိ? န ဟိ သက္ကာ ပကတိမနုဿေန ဘဂဝတော ဝါဒံ အာရောပေတုန္တိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော.

354. ‘සන්ථාගාරෙ’ යනු රජකුලයන්ගේ කටයුතු පිළිබඳ අනුශාසනා කරන සන්ථාගාර ශාලාවෙහිය. ‘යෙන තෙ ලිච්ඡවී තෙනුපසංකමී’ යනු ඔහුට මෙසේ සිතුණි: 'මම මීට පෙර වාදය නොදැන සිටි බැවින් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට වාද නොකළෙමි, දැන් ඔහුගේ මහා ශ්‍රාවකයා පැවසූ වාදය දනිමි, මගේ අතවැසි ලිච්ඡවී රජවරු පන්සියයක් ද මෙහි රැස්ව සිටිති. මොවුන් සමඟ ගොස් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට වාදාරෝපණය කරන්නෙමි' යි සිතා උන්වහන්සේ වෙත පැමිණියේය. ‘ඤාතඤ්ඤතරෙන’ යනු ප්‍රසිද්ධ වූ පස්වග තෙරුන් වහන්සේලා අතරින් එක් අයෙකුගෙනි. ‘පතිට්ඨිතං’ යනු අස්සජි තෙරුන් පිළිගත් (අනිත්‍ය අනාත්ම) පරිදිය. ඉදින් බුදුන් වහන්සේ ද එලෙසම ස්ථිරව සිටියහොත්, නැතහොත් වෙනත් දෙයක් පැවසුවහොත්, එහිදී මට කළ හැක්කේ කුමක්දැයි පවසමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිටුපා යන්නාක් මෙන් (අහංකාරයෙන්) පැවසීය. ‘ආකඩ්ඪෙය්‍ය’ යනු තමා දෙසට ඇද ගැනීමයි. ‘පරිකඩ්ඪෙය්‍ය’ යනු ඉදිරියට තල්ලු කිරීම (නැමීම) යි. ‘සම්පරිකඩ්ඪෙය්‍ය’ යනු කලෙක ඇදීමත් කලෙක තල්ලු කිරීමත් ය. ‘සොණ්ඩිකාකිලඤ්ජං’ යනු මත්පැන් හලක පිටි මිරිකන පැදුරයි. ‘සොණ්ඩිකාධුත්තො’ යනු බේබද්දාය. ‘වාලං කණ්ණෙ ගහෙත්වා’ යනු මත්පැන් පෙරන මල්ල සේදීමට කැමති බේබද්දා මණ්ඩි ඉවත් කිරීම සඳහා එහි කෙළවරවල් දෙකෙන් අල්ලා ගැනීමයි. ‘ඕධුනෙය්‍ය’ යනු පහළට හරවා ගසා දැමීමයි. ‘නිද්ධුනෙය්‍ය’ යනු උඩට හරවා ගසා දැමීමයි. ‘නිප්ඵොටෙය්‍ය’ යනු නැවත නැවත ගසා දැමීමයි. ‘සාණධොවිකං නාම’ යනු මිනිසුන් හණ රෙදි සෑදීම සඳහා හණ වැල් ගෙන මිටි බැඳ ජලයේ දමති. ඒවා තුන්වන දින හොඳින් පෙඟෙයි. එවිට මිනිසුන් ඇඹුල් කැඳ හා මත්පැන් ආදිය ගෙන එහි ගොස් හණ මිටි ගෙන දකුණින් ද වමෙන් ද ඉදිරියෙන් ද යන පුවරු තුනක ගසමින්, ඇඹුල් කැඳ ආදිය බොමින් හා අනුභව කරමින් සෝදති. එය මහා ක්‍රීඩාවකි. රජුගේ ඇතු එම ක්‍රීඩාව දැක ගැඹුරු ජලයට බැස සොඬින් පැන් ගෙන එක්වරක් කුඹුතලයේ ද, එක්වරක් පිටේ ද, දෙපස ද, කලවා අතර ද ගසමින් ක්‍රීඩා කරයි. ඒ ක්‍රීඩාව ඇසුරෙන් එය 'සාණධෝවික' ක්‍රීඩාව යැයි කියනු ලැබේ. ඒ පිළිබඳව අදහස් කරමින් 'සාණධෝවික නම් ක්‍රීඩාවෙන් ක්‍රීඩා කරයි' යැයි කියන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වාදාරෝපණය කිරීමට මේ සච්චක නිගණ්ඨපුත්‍රයා කවරෙක්ද? ඔහු යක්ෂයෙක්ද, ශක්‍රයෙක්ද, බ්‍රහ්මයෙක්ද? සාමාන්‍ය මනුෂ්‍යයෙකුට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වාදාරෝපණය කළ නොහැකිය යන්න මෙහි අදහසයි.

၃၅၅. တေန ခေါ ပန သမယေနာတိ ယသ္မိံ သမယေ သစ္စကော အာရာမံ ပါဝိသိ, တသ္မိံ. ကိသ္မိံ ပန သမယေ ပါဝိသီတိ? မဟာမဇ္ဈနှိကသမယေ. ကသ္မာ ပန တသ္မိံ သမယေ စင်္ကမန္တီတိ? ပဏီတဘောဇနပစ္စယဿ ထိနမိဒ္ဓဿ ဝိနောဒနတ္ထံ. ဒိဝါပဓာနိကာ ဝါ တေ. တာဒိသာနဉှိ ပစ္ဆာဘတ္တံ စင်္ကမိတွာ နှတွာ သရီရံ ဥတုံ ဂဏှာပေတွာ နိသဇ္ဇ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တာနံ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ. ယေန တေ ဘိက္ခူတိ သော ကိရ ကုဟိံ သမဏော ဂေါတမောတိ ပရိဝေဏတော ပရိဝေဏံ ဂန္တွာ ပုစ္ဆိတွာ ပဝိသိဿာမီတိ ဝိလောကေန္တော အရညေ ဟတ္ထီ ဝိယ စင်္ကမေ စင်္ကမမာနေ ပံသုကူလိကဘိက္ခူ ဒိသွာ တေသံ သန္တိကံ အဂမာသိ. တံ သန္ဓာယ, ‘‘ယေန တေ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကဟံ နု ခေါ, ဘောတိ ကတရသ္မိံ အာဝါသေ ဝါ မဏ္ဍပေ ဝါတိ အတ္ထော. ဧသ, အဂ္ဂိဝေဿန, ဘဂဝါတိ တဒါ ကိရ ဘဂဝါ ပစ္စူသကာလေ မဟာကရုဏာ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေ သဗ္ဗညုတညာဏဇာလံ ပတ္ထရိတွာ ဗောဓနေယျသတ္တံ ဩလောကေန္တော အဒ္ဒသ – ‘‘သွေ သစ္စကော နိဂဏ္ဌပုတ္တော မဟတိံ လိစ္ဆဝိပရိသံ ဂဟေတွာ မမ ဝါဒံ အာရောပေတုကာမော အာဂမိဿတီ’’တိ. တသ္မာ ပါတောဝ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော ဝေသာလိယံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တော မဟာပရိသာယ နိသီဒိတုံ သုခဋ္ဌာနေ နိသီဒိဿာမီတိ ဂန္ဓကုဋိံ အပဝိသိတွာ မဟာဝနေ အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေ ဒိဝါဝိဟာရံ နိသီဒိ. တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ဝတ္တံ ဒဿေတွာ အာဂတာ, သစ္စကေန ပုဋ္ဌာ ဒူရေ နိသိန္နံ ဘဂဝန္တံ ဒဿေန္တာ, ‘‘ဧသ အဂ္ဂိဝေဿန ဘဂဝါ’’တိ အာဟံသု.

355. "එම කාලයෙහි" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, සච්චක නිගණ්ඨ පුත්‍රයා ආරාමයට ඇතුළු වූ ඒ කාලයයි. ඔහු කිනම් වේලාවක ඇතුළු වූයේ ද? මහා මධ්‍යාහ්න කාලයෙහි (හිරු මුදුන් වූ වෙලාවෙහි) ය. ඒ කාලයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා සක්මන් කරන්නේ කුමක් නිසා ද? ප්‍රණීත භෝජන අනුභවය හේතුවෙන් ඇති වන ථීනමිද්ධය (අලස බව) දුරු කිරීම පිණිස ය. එසේත් නැතිනම් ඔවුන් දහවල් කාලයෙහි භාවනාවෙහි යෙදෙන්නෝ ය. මන්ද, එවැනි භික්ෂූන් වහන්සේලාට දන් වැළඳීමෙන් පසු සක්මන් කර, ස්නානය කොට, ශරීරයෙහි උණුසුම සමනය කරගෙන හිඳ ශ්‍රමණ ධර්මයේ යෙදෙන විට සිත ඒකාග්‍ර වෙයි. "ඒ භික්ෂූන් යම් තැනක ද" යනු, ඒ සච්චක තෙමේ "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ කොහේ වැඩ වෙසෙන්නේ ද?" යනුවෙන් එක් පරිවේණයක සිට තවත් පරිවේණයකට යමින් විමසමින්, ඇතුළට පිවිසෙන්නෙමි'යි බලන කල, වනයෙහි වසන හස්තීන් මෙන් සක්මන් මළුවෙහි සක්මන් කරන පාංශුකූලික භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක ඔවුන් වෙත ගියේ ය. එය අරභයා "ඒ භික්ෂූන් යම් තැනක ද" යනාදිය වදාරන ලදී. "භවත්නි, කොහේ ද?" යන්නෙහි අර්ථය "කිනම් ආවාසයක හෝ මණ්ඩපයක ද?" යන්නයි. "අග්ගිවෙස්සන, මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ය" යනු, එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අලුයම් කාලයෙහි මහා කරුණා සමාපත්තියට සමවැදී, දසදහසක් සක්වළ පුරා සර්වඥතා ඥාන ජාලය පතුරුවා හික්මවිය යුතු සත්ත්වයන් දෙස බලන සේක්, "හෙට සච්චක නිගණ්ඨ පුත්‍රයා මහා ලිච්ඡවී පිරිසක් සමඟ පැමිණ මා සමඟ වාද කරන්නට කැමතිව පැමිණෙන්නේ ය" යන්න දුටු සේක. එබැවින් උදෑසන ම ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා, භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන වෛශාලී නුවර පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරී, දන් වැළඳීමෙන් පසු ආපසු පැමිණ, මහා පිරිසකට හිඳ ගැනීමට පහසු ස්ථානයක වැඩ සිටින්නෙමි'යි සිතා ගන්ධකුටියට ඇතුළු නොවී මහාවනයේ එක්තරා රුක් මුලක දිවා විහරණය සඳහා වැඩ සිටි සේක. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කළ යුතු වත් පිළිවෙත් පෙන්වා පැමිණි පසු, සච්චක විසින් විමසන ලදුව, ඈත වැඩ සිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙන්වමින් "අග්ගිවෙස්සන, මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ය" යි පැවසූහ.

မဟတိယာ လိစ္ဆဝိပရိသာယ သဒ္ဓိန္တိ ဟေဋ္ဌာ ပဉ္စမတ္တေဟိ လိစ္ဆဝိသတေဟိ ပရိဝုတောတိ ဝုတ္တံ. တေ ဧတဿ အန္တေဝါသိကာယေဝ, အန္တောဝေသာလိယံ ပန သစ္စကော ပဉ္စမတ္တာနိ လိစ္ဆဝိရာဇသတာနိ ဂဟေတွာ, ‘‘ဝါဒတ္ထိကော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမန္တော’’တိ သုတွာ ဒွိန္နံ ပဏ္ဍိတာနံ ကထာသလ္လာပံ သောဿာမာတိ [Pg.175] ယေဘုယျေန မနုဿာ နိက္ခန္တာ, ဧဝံ သာ ပရိသာ မဟတီ အပရိစ္ဆိန္နဂဏနာ အဟောသိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. အဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာတိ ဧတေ ဥဘတောပက္ခိကာ, တေ ဧဝံ စိန္တေသုံ – ‘‘သစေ နော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာ စောဒေဿန္တိ, ‘ကသ္မာ တုမှေ သမဏံ ဂေါတမံ ဝန္ဒိတ္ထာ’တိ, တေသံ, ‘ကိံ အဉ္ဇလိမတ္တကရဏေနပိ ဝန္ဒိတံ ဟောတီ’တိ ဝက္ခာမ. သစေ နော သမ္မာဒိဋ္ဌိကာ စောဒေဿန္တိ, ‘ကသ္မာ ဘဂဝန္တံ န ဝန္ဒိတ္ထာ’တိ, ‘ကိံ သီသေန ဘူမိံ ပဟရန္တေနေဝ ဝန္ဒိတံ ဟောတိ, နနု အဉ္ဇလိကမ္မမ္ပိ ဝန္ဒနာ ဧဝါ’တိ ဝက္ခာမာ’’တိ. နာမ ဂေါတ္တန္တိ, ဘော ဂေါတမ, အဟံ အသုကဿ ပုတ္တော ဒတ္တော နာမ မိတ္တော နာမ ဣဓ အာဂတောတိ ဝဒန္တာ နာမံ သာဝေန္တိ နာမ. ဘော ဂေါတမ, အဟံ ဝါသိဋ္ဌော နာမ ကစ္စာနော နာမ ဣဓ အာဂတောတိ ဝဒန္တာ ဂေါတ္တံ သာဝေန္တိ နာမ. ဧတေ ကိရ ဒလိဒ္ဒါ ဇိဏ္ဏကုလပုတ္တာ ပရိသမဇ္ဈေ နာမဂေါတ္တဝသေန ပါကဋာ ဘဝိဿာမာတိ ဧဝံ အကံသု. ယေ ပန တုဏှီဘူတာ နိသီဒိံသု, တေ ကေရာဋိကာ စေဝ အန္ဓဗာလာ စ. တတ္ထ ကေရာဋိကာ, ‘‘ဧကံ ဒွေ ကထာသလ္လာပေ ကရောန္တော ဝိဿာသိကော ဟောတိ, အထ ဝိဿာသေ သတိ ဧကံ ဒွေ ဘိက္ခာ အဒါတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ တတော အတ္တာနံ မောစေန္တာ တုဏှီ နိသီဒန္တိ. အန္ဓဗာလာ အညာဏတာယေဝ အဝက္ခိတ္တမတ္တိကာပိဏ္ဍော ဝိယ ယတ္ထ ကတ္ထစိ တုဏှီဘူတာ နိသီဒန္တိ.

"මහා ලිච්ඡවී පිරිසක් සමඟ" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, පහත සඳහන් වන පරිදි පන්සියයක් පමණ වූ ලිච්ඡවීන් පිරිවරාගෙන යන්නයි. ඔවුන් මොහුගේ ම අතවැසියෝ (ශිෂ්‍යයෝ) වූහ. වෛශාලී නුවර වැසියන් ද සච්චක නිගණ්ඨ පුත්‍රයා පන්සියයක් ලිච්ඡවී රජ දරුවන් ද කැටුව "වාද කිරීමේ අදහසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත යන්නේ ය" යන පුවත අසා, "අපි මේ පණ්ඩිතවරුන් දෙදෙනාගේ සංවාදය අසන්නෙමු" යි සිතා බොහෝ පිරිසක් නික්ම ආහ. මෙසේ ඒ පිරිස අතිවිශාල වූ අතර ගණනය කළ නොහැකි තරම් විය. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී. "දොහොත් මුදුන් දී වැඳ" යන්නෙහි අදහස, එහි සිටි පිරිස මිථ්‍යා දෘෂ්ටික හා සම්‍යග් දෘෂ්ටික වශයෙන් දෙපිරිසක් ම වූහ. ඔවුන් මෙසේ සිතූහ: "ඉදින් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ 'තොප කුමක් නිසා ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වැන්දේ ද?' කියා අපට දෝෂාරෝපණය කළහොත්, ඔවුන්ට 'වැඳීමක් නොව දොහොත් මුදුන් දීමක් පමණක් කළා' යැයි පවසන්නෙමු. ඉදින් සම්‍යග් දෘෂ්ටිකයෝ 'තොප කුමක් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නොවන්දේ ද?' කියා අපට දෝෂාරෝපණය කළහොත්, 'වැඳීම යනු හිසින් පොළොව ස්පර්ශ කිරීම ම ද? දොහොත් මුදුන් දීමත් වැඳීමක් ම නොවේ ද?' යැයි පවසන්නෙමු" යි ඔවුන් සිතූහ. "නම හා ගෝත්‍රය" යන්නෙන්, "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මම අසුවල් පුද්ගලයාගේ පුත්‍රයා වූ දත්ත වෙමි, මිත්ත වෙමි, මෙහි පැමිණියෙමි" යි පවසන්නෝ තම නම ප්‍රකාශ කරති. "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මම වාසෙට්ඨ වෙමි, කච්චායන වෙමි, මෙහි පැමිණියෙමි" යි පවසන්නෝ තම ගෝත්‍රය ප්‍රකාශ කරති. මොවුන් දිළිඳු වූ ද, පිරිහී ගිය පවුල්වල පුත්‍රයෝ වූහ. "පිරිස මැද නම සහ ගෝත්‍රය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් අපි ප්‍රසිද්ධ වන්නෙමු" යි සිතා ඔවුහු මෙසේ කළහ. නිහඬව හිඳගත් අය වනාහි වංචනිකයෝ (කෛරාටිකයෝ) සහ අන්ධබාලයෝ වූහ. එහිදී වංචනිකයෝ සිතුවේ, "යමෙකු සමඟ වචනයක් දෙකක් කතා කළ විට හිතවත් වෙයි, එසේ හිතවත් වූ පසු දානයක් පිරිනැමීමට සිදු වුවහොත් එය නොකර සිටීම නුසුදුසු ය" යනුවෙනි. එබැවින් ඒ දානය පිරිනැමීමේ වගකීමෙන් මිදීම පිණිස ඔවුහු නිහඬව සිටියහ. අන්ධබාලයෝ තමන්ගේ නොදැනුවත්කම නිසා ම, බිම දැමූ මැටි පිඩක් මෙන් කොහේ හෝ තැනක නිහඬව හිඳගත්හ.

၃၅၆. ကိဉ္စိဒေဝ ဒေသန္တိ ကဉ္စိ ဩကာသံ ကိဉ္စိ ကာရဏံ, အထဿ ဘဂဝါ ပဉှပုစ္ဆနေ ဥဿာဟံ ဇနေန္တော အာဟ – ပုစ္ဆ, အဂ္ဂိဝေဿန, ယဒါကင်္ခသီတိ. တဿတ္ထော – ‘‘ပုစ္ဆ ယဒိ အာကင်္ခသိ, န မေ ပဉှဝိဿဇ္ဇနေ ဘာရော အတ္ထိ’’. အထ ဝါ ‘‘ပုစ္ဆ ယံ အာကင်္ခသိ, သဗ္ဗံ တေ ဝိဿဇ္ဇေဿာမီ’’တိ သဗ္ဗညုပဝါရဏံ ပဝါရေသိ အသာဓာရဏံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓအဂ္ဂသာဝမဟာသာဝကေဟိ. တေ ဟိ ယဒါကင်္ခသီတိ န ဝဒန္တိ, သုတွာ ဝေဒိဿာမာတိ ဝဒန္တိ. ဗုဒ္ဓါ ပန ‘‘ပုစ္ဆာဝုသော, ယဒါကင်္ခသီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၃၇) ဝါ, ‘‘ပုစ္ဆ, မဟာရာဇ, ယဒါကင်္ခသီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၂) ဝါ,

356. "කිසියම් කරුණක් හෝ අවස්ථාවක්" යනු කිසියම් අවකාශයක් හෝ හේතුවකි. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රශ්න ඇසීමට ඔහු උනන්දු කරවනු පිණිස, "අග්ගිවෙස්සන, කැමති දෙයක් විමසන්න" යි වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් - "ඉදින් කැමති නම් විමසන්න, ප්‍රශ්න විසඳීම මට බරක් නොවේ" යන්නයි. එසේත් නැතිනම් "කැමති ඕනෑම දෙයක් අසන්න, ඒ සියල්ල මම විසඳා දෙන්නෙමි" යි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට හෝ අග්‍රශ්‍රාවක මහාශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට සාධාරණ නොවූ (බුදුවරුන්ට ම සුවිශේෂී වූ) 'සර්වඥතා ප්‍රවාරණය' (ඕනෑම ප්‍රශ්නයක් ඇසීමට අවසර දීම) කළ සේක. මන්ද එම ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා "ඔබ කැමති දෙයක් අසන්න" යැයි නොපවසන අතර, "අසා දැනගන්නෙමු" යැයි පවසති. බුදුවරු වනාහි "ඇවැත්නි, කැමති දෙයක් විමසන්න" හෝ "මහරජ, කැමති දෙයක් විමසන්න" යනුවෙන් පවසන සේක.

‘‘ပုစ္ဆ ဝါသဝ မံ ပဉှံ, ယံ ကိဉ္စိ မနသိစ္ဆသိ;

တဿ တဿေဝ ပဉှဿ, အဟံ အန္တံ ကရောမိ တေ’’ ဣတိ. (ဒီ. နိ. ၂.၃၅၆) ဝါ,

"වාසවය (ශක්‍රය), ඔබ සිතෙහි යම් ප්‍රශ්නයක් ඇත්නම් එය මගෙන් විමසන්න; ඒ ඒ සෑම ප්‍රශ්නයක ම කෙළවර (පිළිතුර) මම ඔබට පවසන්නෙමි" යන්න මෙනි.

‘‘တေန ဟိ တွံ, ဘိက္ခု, သကေ အာသနေ နိသီဒိတွာ ပုစ္ဆ ယဒါကင်္ခသီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၈၅) ဝါ,

"එසේ නම් මහණ, ඔබ ඔබේ අසුනෙහි හිඳගෙන කැමති දෙයක් විමසන්න" යන්න මෙනි.

‘‘ဗာဝရိဿ [Pg.176] စ တုယှံ ဝါ, သဗ္ဗေသံ သဗ္ဗသံသယံ;

ကတာဝကာသာ ပုစ္ဆဝှော, ယံ ကိဉ္စိ မနသိစ္ဆထာ’’တိ. (သု. နိ. ၁၀၃၆) ဝါ,

"බාවරී බ්‍රාහ්මණයාගේ හෝ ඔබ සැමගේ හෝ ඇති සියලු සැකයන් දුරු කරනු පිණිස, අවසර ලද බැවින් සිතෙහි ඇති යම් ප්‍රශ්නයක් වේ ද එය විමසන්න" යන්න මෙනි.

‘‘ပုစ္ဆ မံ သဘိယ ပဉှံ, ယံ ကိဉ္စိ မနသိစ္ဆသိ;

တဿ တဿေဝ ပဉှဿ, အဟံ အန္တံ ကရောမိ တေ’’ ဣတိ. (သု. နိ. ၅၁၇) ဝါ –

"සභිය, ඔබ සිතෙහි යම් ප්‍රශ්නයක් ඇත්නම් එය මගෙන් විමසන්න; ඒ ඒ සෑම ප්‍රශ්නයක ම කෙළවර මම ඔබට පවසන්නෙමි" යන්න මෙනි.

တေသံ တေသံ ယက္ခနရိန္ဒဒေဝသမဏဗြာဟ္မဏပရိဗ္ဗာဇကာနံ သဗ္ဗညုပဝါရဏံ ပဝါရေန္တိ. အနစ္ဆရိယဉ္စေတံ, ယံ ဘဂဝါ ဗုဒ္ဓဘူမိံ ပတွာ ဧတံ ပဝါရဏံ ပဝါရေယျ. ယော ဗောဓိသတ္တဘူမိယံ ပဒေသဉာဏေပိ ဌိတော

උන්වහන්සේ ඒ ඒ යක්ෂ, නරේන්ද්‍ර, දේව, ශ්‍රමණ, බ්‍රාහ්මණ හා පරිබ්‍රාජකයන් හට මෙසේ සර්වඥතා ප්‍රවාරණය කළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුදු බවට පත් වූ පසු මෙලෙස ප්‍රවාරණය කිරීම අරුමයක් නොවේ. බෝධිසත්ත්ව අවධියෙහි ප්‍රදේශ ඥානයෙහි පිහිටා සිටි කාලයෙහි පවා,

‘‘ကောဏ္ဍည ပဉှာနိ ဝိယာကရောဟိ,ယာစန္တိ တံ ဣသယော သာဓုရူပါ;

ကောဏ္ဍည ဧသော မနုဇေသု ဓမ္မော,ယံ ဝုဒ္ဓမာဂစ္ဆတိ ဧသ ဘာရော’’တိ. (ဇာ. ၂.၁၇.၆၀) –

"කොණ්ඩඤ්ඤය, මේ යහපත් වූ සෘෂිවරු ඔබෙන් ඉල්ලා සිටිති, එබැවින් ප්‍රශ්න විසඳන්න; කොණ්ඩඤ්ඤය, මිනිසුන් අතර යමෙක් ප්‍රඥාවෙන් වැඩී සිටී ද, ඔහු වෙත මෙම ප්‍රශ්න විසඳීමේ බර පැමිණීම ලෝක ස්වභාවයකි."

ဧဝံ သက္ကာဒီနံ အတ္ထာယ ဣသီဟိ ယာစိတော

මෙසේ ශක්‍රයා ඇතුළු පිරිසගේ යහපත පිණිස සෘෂිවරුන් විසින් ආරාධනා කරන ලදුව,

‘‘ကတာဝကာသာ ပုစ္ဆန္တု ဘောန္တော,ယံ ကိဉ္စိ ပဉှံ မနသာဘိပတ္ထိတံ;

အဟဉှိ တံ တံ ဝေါ ဝိယာကရိဿံ,ဉတွာ သယံ လောကမိမံ ပရဉ္စာ’’တိ. (ဇာ. ၂.၁၇.၆၁);

"පින්වතුනි, අවසර දෙන ලදී, සිතෙහි යම් ප්‍රශ්නයක් වේ ද එය විමසන්න; මම මේ ලෝකය ද පරලොව ද ස්වයංව දැනගෙන, ඒ ඒ ප්‍රශ්න ඔබට විසඳා දෙන්නෙමි" යනුවෙන් වදාළහ.

ဧဝံ သရဘင်္ဂကာလေ, သမ္ဘဝဇာတကေ စ သကလဇမ္ဗုဒီပံ တိက္ခတ္တုံ ဝိစရိတွာ ပဉှာနံ အန္တကရံ အဒိသွာ သုစိရတေန ဗြာဟ္မဏေန ပဉှံ ပုဋ္ဌော ဩကာသေ ကာရိတေ, ဇာတိယာ သတ္တဝဿော ရထိကာယံ ပံသုံ ကီဠန္တော ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ အန္တရဝီထိယံ နိသိန္နောဝ –

මෙසේ සරභංග ජාතකයෙහි ද සම්භව ජාතකයෙහි ද, මුළු දඹදිව පුරා තෙවරක් සැරිසරා ප්‍රශ්න විසඳිය හැකි අයෙකු නොදැක, සුචිරත බ්‍රාහ්මණයා විසින් ප්‍රශ්න විමසූ කල්හි, අවසර දෙනු ලැබූ කල, උපතින් සත් හැවිරිදි වියෙහි පසු වූ කුමාරයා වීථියෙහි වැලි සෙල්ලම් කරමින් සිටියදී ම, මාවත මැද පළඟක් බැඳ හිඳගෙන ම...

‘‘တဂ္ဃ တေ အဟမက္ခိဿံ, ယထာပိ ကုသလော တထာ;

ရာဇာ စ ခေါ တံ ဇာနာတိ, ယဒိ ကာဟတိ ဝါ န ဝါ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၆.၁၇၂) –

‘‘ඇත්තෙන්ම, දක්ෂ (ලිම්මා වූ) අයෙකු යම් ආකාරයකින් පවසන්නේ ද, එලෙසම මම ඔබට (පිළිතුර) ප්‍රකාශ කරන්නෙමි. ඉදින් ඔබ එය කරන්නේ ද නැද්ද යන්න, රජතුමාම එය නිසැකව දැනගනු ඇත.’’ මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සර්වඥතා ආරාධනාවෙන් යුතුව ආරාධනා කළ සේක.

သဗ္ဗညုပဝါရဏံ ပဝါရေသိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සර්වඥවරයන් වහන්සේලාට උචිත වූ ආරාධනා කිරීම් සහිතව ආරාධනා කරන ලද්දේය.

ဧဝံ ဘဂဝတာ သဗ္ဗညုပဝါရဏာယ ပဝါရိတာယ အတ္တမနော ပဉှံ ပုစ္ဆန္တော, ‘‘ကထံ ပန, ဘော ဂေါတမာ’’တိအာဒိမာဟ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සර්වඥතා ආරාධනාවෙන් ආරාධනා කළ කල්හි, සතුටු වූ සිත් ඇතිව ප්‍රශ්න අසනු කැමති වූ (සච්චක) පිරිවැජියා, ‘‘භවත් ගෞතමයෙනි, එය කෙසේ ද?’’ යන ආදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කළේය.

အထဿ [Pg.177] ဘဂဝါ, ‘‘ပဿထ, ဘော, အညံ သာဝကေန ကထိတံ, အညံ သတ္ထာ ကထေတိ, နနု မယာ ပဋိကစ္စေဝ ဝုတ္တံ, ‘သစေ တထာ ပတိဋ္ဌိဿတိ, ယထာဿ သာဝကေန ပတိဋ္ဌိတံ, ဧဝါဟံ ဝါဒံ အာရောပေဿာမီ’တိ. အယံ ပန အညမေဝ ကထေတိ, တတ္ထ ကိံ မယာ သက္ကာ ကာတု’’န္တိ ဧဝံ နိဂဏ္ဌဿ ဝစနောကာသော မာ ဟောတူတိ ဟေဋ္ဌာ အဿဇိတ္ထေရေန ကထိတနိယာမေနေဝ ကထေန္တော, ဧဝံ ခေါ အဟံ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိအာဒိမာဟ. ဥပမာ မံ, ဘော ဂေါတမ, ပဋိဘာတီတိ, ဘော ဂေါတမ, မယှံ ဧကာ ဥပမာ ဥပဋ္ဌာတိ, အာဟရာမိ တံ ဥပမန္တိ ဝဒတိ. ပဋိဘာတု တံ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိ ဥပဋ္ဌာတု တေ, အဂ္ဂိဝေဿန, အာဟရ တံ ဥပမံ ဝိသတ္ထောတိ ဘဂဝါ အဝေါစ. ဗလကရဏီယာတိ ဗာဟုဗလေန ကတ္တဗ္ဗာ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကာ ကမ္မန္တာ. ရူပတ္တာယံ ပုရိသပုဂ္ဂလောတိ ရူပံ အတ္တာ အဿာတိ ရူပတ္တာ, ရူပံ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ ဌိတပုဂ္ဂလံ ဒီပေတိ. ရူပေ ပတိဋ္ဌာယာတိ တသ္မိံ အတ္တာတိ ဂဟိတရူပေ ပတိဋ္ဌဟိတွာ. ပုညံ ဝါ အပုညံ ဝါ ပသဝတီတိ ကုသလံ ဝါ အကုသလံ ဝါ ပဋိလဘတိ. ဝေဒနတ္တာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမိနာ ကိံ ဒီပေတိ? ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဣမေသံ သတ္တာနံ ပထဝီ ဝိယ ပတိဋ္ဌာ, တေ ဣမေသု ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ပတိဋ္ဌာယ ကုသလာကုသလကမ္မံ နာမ အာယူဟန္တိ. တုမှေ ဧဝရူပံ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ အတ္တာနံ ပဋိသေဓေန္တော ပဉ္စက္ခန္ဓာ အနတ္တာတိ ဒီပေထာတိ အတိဝိယ သကာရဏံ ကတွာ ဥပမံ အာဟရိ. ဣမိနာ စ နိဂဏ္ဌေန အာဟဋဩပမ္မံ နိယတမေဝ, သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓတော အညော တဿ ကထံ ဆိန္ဒိတွာ ဝါဒေ ဒေါသံ ဒါတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. ဒုဝိဓာ ဟိ ပုဂ္ဂလာ ဗုဒ္ဓဝေနေယျာ စ သာဝကဝေနေယျာ စ. သာဝကဝေနေယျေ သာဝကာပိ ဝိနေန္တိ ဗုဒ္ဓါပိ. ဗုဒ္ဓဝေနေယျေ ပန သာဝကာ ဝိနေတုံ န သက္ကောန္တိ, ဗုဒ္ဓါဝ ဝိနေန္တိ. အယမ္ပိ နိဂဏ္ဌော ဗုဒ္ဓဝေနေယျော, တသ္မာ ဧတဿ ဝါဒံ ဆိန္ဒိတွာ အညော ဒေါသံ ဒါတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. တေနဿ ဘဂဝါ သယမေဝ ဝါဒေ ဒေါသဒဿနတ္ထံ နနု တွံ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိအာဒိမာဟ.

එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: ‘‘භවත්නි, බලන්න, ශ්‍රාවකයෙකු පැවසූ දෙයක් තිබියදී, ගුරුවරයා වෙනත් දෙයක් පවසයි. ‘ශ්‍රාවකයා යම් ස්ථාවරයක පිහිටියේ ද, ඔහු (සච්චක) ද ඒ ආකාරයෙන්ම පිහිටන්නේ නම්, එසේ වූ විට මම ඔහුට වාදයක් පවරමි’ යැයි මා විසින් කලින්ම පවසන ලද්දක් නොවේද? නමුත් මොහු දැන් වෙනත් දෙයක් පවසයි. එහිදී මා කුමක් කරන්නද?’’ මෙසේ නිගණ්ඨ පුත්‍ර සච්චක හට කරුණු දැක්වීමට අවස්ථාවක් (වචනෝකාශයක්) නොලැබෙන පිණිස, පහත අස්සජි තෙරුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රකාශ කරන ලද ආකාරයෙන්ම පවසමින්, ‘‘අග්ගිවෙස්සනයෙනි, මම මෙසේ පවසමි’’ යන ආදිය වදාළ සේක. ‘‘භවත් ගෞතමයෙනි, මට උපමාවක් වැටහේ’’ යන්නෙහි තේරුම නම්, ‘‘භවත් ගෞතමයෙනි, මට එක් උපමාවක් සිතට නැඟේ, මම එම උපමාව පවසන්නෙමි’’ යන්නයි. ‘‘අග්ගිවෙස්සනයෙනි, එය ඔබට වැටහේවා (පවසන්න)’’ යැයි ද, ‘‘අග්ගිවෙස්සනයෙනි, එම උපමාව නිදහසේ (විස්සට්ඨෝ) ඉදිරිපත් කරන්න’’ යැයි ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. ‘බලකරණීයා’ යනු බාහු බලයෙන් කළ යුතු කෘෂිකර්ම, වෙළඳාම් ආදී කටයුතුයි. ‘රූපත්තායං පුරිසපුග්ගලෝ’ යන්නෙහි රූපය තමාගේ ආත්මය ලෙස ගෙන සිටින පුද්ගලයා අදහස් කෙරේ. ‘රූපේ පතිට්ඨායා’ යනු එසේ ආත්මය ලෙස ගන්නා ලද රූපයෙහි පිහිටා යන්නයි. ‘පුණ්ණං වා අපුණ්ණං වා පසවති’ යනු කුසල් හෝ අකුසල් රැස් කරයි යන්නයි. වේදනා ආදී සෙසු ස්කන්ධයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙයින් කුමක් දක්වයි ද? මෙම පංචස්කන්ධය මෙම සත්ත්වයන්ට පොළොව මෙන් පදනමකි. ඔවුහු මෙම පංචස්කන්ධයෙහි පිහිටා කුසලාකුසල කර්මයන් රැස් කරති. ‘‘ඔබ මෙසේ විද්‍යමාන වන්නා වූ (ඇත්තා වූ) ආත්මය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් පංචස්කන්ධය අනාත්ම යැයි දක්වන්නෙහිද?’’ යැයි පවසමින් සච්චක ඉතා සාධක සහිතව උපමාව ඉදිරිපත් කළේය. මෙසේ නිගණ්ඨයා විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද උපමාව ස්ථිර එකක් වූ අතර, සර්වඥ බුදුවරයෙකු හැර වෙනත් කිසිවෙකුට ඔහුගේ කතාව කපා දමා වාදයෙහි දොස් දැක්වීමට හැකියාවක් නැත. පුද්ගලයෝ බුද්ධවේනෙය්‍ය සහ ශ්‍රාවකවේනෙය්‍ය වශයෙන් දෙවදෑරුම් වෙති. ශ්‍රාවකවේනෙය්‍ය පුද්ගලයන් ශ්‍රාවකයන්ට මෙන්ම බුදුරජාණන් වහන්සේට ද දමනය කළ හැකිය. නමුත් බුද්ධවේනෙය්‍ය පුද්ගලයන් ශ්‍රාවකයන්ට දමනය කළ නොහැකි අතර, බුදුවරයන් වහන්සේලාටම පමණක් දමනය කළ හැකිය. මෙම නිගණ්ඨයා ද බුද්ධවේනෙය්‍ය පුද්ගලයෙකු වූ බැවින්, ඔහුගේ වාදය බිඳ දමා දොස් දැක්වීමට වෙනත් කිසිවෙකුට නොහැකි විය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේම ඔහුගේ වාදයෙහි දොස් පෙන්වා දීම පිණිස, ‘‘අග්ගිවෙස්සනයෙනි, ඔබ (මෙසේ පවසන්නේ) නොවේද?’’ යන ආදිය වදාළ සේක.

အထ နိဂဏ္ဌော စိန္တေသိ – ‘‘အတိဝိယ သမဏော ဂေါတမော မမ ဝါဒံ ပတိဋ္ဌပေတိ, သစေ ဥပရိ ကောစိ ဒေါသော ဘဝိဿတိ, မမံ ဧကကံယေဝ နိဂ္ဂဏှိဿတိ. ဟန္ဒာဟံ ဣမံ ဝါဒံ မဟာဇနဿာပိ မတ္ထကေ ပက္ခိပါမီ’’တိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ – အဟမ္ပိ, ဘော ဂေါတမ, ဧဝံ ဝဒါမိ ရူပံ မေ အတ္တာ…ပေ… ဝိညာဏံ မေ အတ္တာတိ, အယဉ္စ မဟတီ ဇနတာတိ. ဘဂဝါ ပန နိဂဏ္ဌတော သတဂုဏေနပိ [Pg.178] သဟဿဂုဏေနပိ သတသဟဿဂုဏေနပိ ဝါဒီဝရတရော, တသ္မာ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ နိဂဏ္ဌော အတ္တာနံ မောစေတွာ မဟာဇနဿ မတ္ထကေ ဝါဒံ ပက္ခိပတိ, နာဿ အတ္တာနံ မောစေတုံ ဒဿာမိ, မဟာဇနတော နိဝတ္တေတွာ ဧကကံယေဝ နံ နိဂ္ဂဏှိဿာမီ’’တိ. အထ နံ ကိဉှိ တေ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော – နာယံ ဇနတာ မမ ဝါဒံ အာရောပေတုံ အာဂတာ, တွံယေဝ သကလံ ဝေသာလိံ သံဝဋ္ဋိတွာ မမ ဝါဒံ အာရောပေတုံ အာဂတော, တသ္မာ တွံ သကမေဝ ဝါဒံ နိဝေဌေဟိ, မာ မဟာဇနဿ မတ္ထကေ ပက္ခိပသီတိ. သော ပဋိဇာနန္တော အဟဉှိ, ဘော ဂေါတမာတိအာဒိမာဟ.

එවිට නිගණ්ඨයා මෙසේ සිතීය: ‘‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මාගේ වාදය ඉතා දැඩිව තහවුරු කරවති. ඉදින් මතුයෙහි මෙහි කිසියම් දොසක් ඇති වුවහොත්, උන්වහන්සේ මා පමණක් නිග්‍රහයට පත් කරනු ඇත. එබැවින් මම දැන් මෙම වාදය මහා ජනයා පිට ද පටවමි.’’ එසේ සිතා ඔහු, ‘‘භවත් ගෞතමයෙනි, මම ද රූපය මාගේ ආත්මයයි... විඤ්ඤාණය මාගේ ආත්මයයි පවසමි. මෙම මහා ජනකාය ද එසේම පවසති’’ යැයි කීවේය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිගණ්ඨයාට වඩා සිය ගුණයකින්, දහස් ගුණයකින්, ලක්ෂ ගුණයකින් වාද විෂයයෙහි උසස් වූ සේක. එබැවින් උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: ‘‘මෙම නිගණ්ඨයා තමා නිදහස් වී මහා ජනයා පිට වාදය පටවන්නට හදයි. මම ඔහුට නිදහස් වීමට ඉඩ නොදී, මහා ජනයාගෙන් වෙන් කොට ඔහුටම නිග්‍රහ කරන්නෙමි.’’ එවිට උන්වහන්සේ, ‘‘අග්ගිවෙස්සනයෙනි, මහා ජනයාගෙන් ඔබට ඇති වැඩක් කුමක්ද?’’ යන ආදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්: ‘‘මේ ජනයා මා හා වාද කිරීමට පැමිණි අය නොවෙති. ඔබම මුළු වෛශාලී වැසියන්ම රැස් කරගෙන මා හා වාද කිරීමට පැමිණියෙහිය. එබැවින් ඔබේම වාදය පැහැදිලි කරන්න, එය මහා ජනයා මත නොපටවන්න’’ යන්නයි. එවිට ඔහු එය පිළිගනිමින්, ‘‘භවත් ගෞතමයෙනි, මමම (මෙසේ පවසමි)’’ යනුවෙන් ප්‍රකාශ කළේය.

၃၅၇. ဣတိ ဘဂဝါ နိဂဏ္ဌဿ ဝါဒံ ပတိဋ္ဌပေတွာ, တေန ဟိ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိ ပုစ္ဆံ အာရဘိ. တတ္ထ တေန ဟီတိ ကာရဏတ္ထေ နိပါတော. ယသ္မာ တွံ ပဉ္စက္ခန္ဓေ အတ္တတော ပဋိဇာနာသိ, တသ္မာတိ အတ္ထော. သကသ္မိံ ဝိဇိတေတိ အတ္တနော ရဋ္ဌေ. ဃာတေတာယံ ဝါ ဃာတေတုန္တိ ဃာတာရဟံ ဃာတေတဗ္ဗယုတ္တကံ ဃာတေတုံ. ဇာပေတာယံ ဝါ ဇာပေတုန္တိ ဓနဇာနိရဟံ ဇာပေတဗ္ဗယုတ္တံ ဇာပေတုံ ဇိဏ္ဏဓနံ ကာတုံ. ပဗ္ဗာဇေတာယံ ဝါ ပဗ္ဗာဇေတုန္တိ သကရဋ္ဌတော ပဗ္ဗာဇနာရဟံ ပဗ္ဗာဇေတုံ, နီဟရိတုံ. ဝတ္တိတုဉ္စ အရဟတီတိ ဝတ္တတိ စေဝ ဝတ္တိတုဉ္စ အရဟတိ. ဝတ္တိတုံ ယုတ္တောတိ ဒီပေတိ. ဣတိ နိဂဏ္ဌော အတ္တနော ဝါဒဘေဒနတ္ထံ အာဟဋကာရဏမေဝ အတ္တနော မာရဏတ္ထာယ အာဝုဓံ တိခိဏံ ကရောန္တော ဝိယ ဝိသေသေတွာ ဒီပေတိ, ယထာ တံ ဗာလော. ဧဝံ မေ ရူပံ ဟောတူတိ မမ ရူပံ ဧဝံဝိဓံ ဟောတု, ပါသာဒိကံ အဘိရူပံ အလင်္ကတပ္ပဋိယတ္တံ သုဝဏ္ဏတောရဏံ ဝိယ သုသဇ္ဇိတစိတ္တပဋော ဝိယ စ မနာပဒဿနန္တိ. ဧဝံ မေ ရူပံ မာ အဟောသီတိ မမ ရူပံ ဧဝံဝိဓံ မာ ဟောတု, ဒုဗ္ဗဏ္ဏံ ဒုဿဏ္ဌိတံ ဝလိတပလိတံ တိလကသမာကိဏ္ဏန္တိ.

357. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිගණ්ඨයා ලවා ඔහුගේම වාදය තහවුරු කරවා, ‘‘එසේ නම් අග්ගිවෙස්සනයෙනි’’ යැයි ප්‍රශ්න කිරීම ආරම්භ කළ සේක. එහි ‘තේන හි’ යනු ‘යම් හෙයකින්’ යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ඔබ පංචස්කන්ධය ආත්මය ලෙස පිළිගන්නා බැවින් යන්න එහි අර්ථයයි. ‘සකස්මිං විජිතේ’ යනු තම රාජ්‍යයෙහි යන්නයි. ‘ඝාතේතායං වා ඝාතේතුං’ යනු මැරීමට සුදුස්සා මැරවීමටයි. ‘ජාපේතායං වා ජාපේතුං’ යනු ධනය විනාශ කිරීමට (දඩ ගැසීමට) සුදුස්සාගේ ධනය විනාශ කරවීමටයි. ‘පබ්බාජේතායං වා පබ්බාජේතුං’ යනු තම රාජ්‍යයෙන් පිටුවහල් කිරීමට සුදුස්සා පිටුවහල් කරවීමටයි. ‘වත්තිතුඤ්ච අරහති’ යනු තම කැමැත්ත අනුව පවත්වා ගැනීමට සුදුසුයි යන්නයි. මෙසේ නිගණ්ඨයා තම වාදය බිඳ ගැනීම පිණිසම උපමාව ඉදිරිපත් කළේ, අඥානයෙකු තමාම මරා ගැනීම සඳහා තියුණු ආයුධයක් සකස් කරන්නාක් මෙනි. ‘මගේ රූපය මෙසේ වේවා’ යන්නෙන් මගේ රූපය ප්‍රසාදජනක වේවා, ඉතා රූමත් වේවා, සැරසූ රන් තොරණක් මෙන් හෝ මැනවින් නිර්මාණය කළ සිත්තම් පටක් මෙන් මනා දර්ශනයක් ඇත්තක් වේවා යන අදහසයි. ‘මගේ රූපය මෙසේ නොවේවා’ යන්නෙන් මගේ රූපය අවලස්සන නොවේවා, විරූපී නොවේවා, රැලි වැටුණු සම හා පැහුණු කෙස් සහිත නොවේවා, ලප කැලැල් හා බිබිලි සහිත නොවේවා යන අර්ථයයි.

တုဏှီ အဟောသီတိ နိဂဏ္ဌော ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဝိရဒ္ဓဘာဝံ ဉတွာ, ‘‘သမဏော ဂေါတမော မမ ဝါဒံ ဘိန္ဒနတ္ထာယ ကာရဏံ အာဟရိ, အဟံ ဗာလတာယ တမေဝ ဝိသေသေတွာ ဒီပေသိံ, ဣဒါနိ နဋ္ဌောမှိ, သစေ ဝတ္တတီတိ ဝက္ခာမိ, ဣမေ ရာဇာနော ဥဋ္ဌဟိတွာ, ‘အဂ္ဂိဝေဿန, တွံ မမ ရူပေ ဝသော ဝတ္တတီတိ ဝဒသိ, ယဒိ တေ ရူပေ ဝသော ဝတ္တတိ, ကသ္မာ တွံ ယထာ ဣမေ လိစ္ဆဝိရာဇာနော [Pg.179] တာဝတိံသဒေဝသဒိသေဟိ အတ္တဘာဝေဟိ ဝိရောစန္တိ အဘိရူပါ ပါသာဒိကာ, ဧဝံ န ဝိရောစသီ’တိ. သစေ န ဝတ္တတီတိ ဝက္ခာမိ, သမဏော ဂေါတမော ဥဋ္ဌဟိတွာ, ‘အဂ္ဂိဝေဿန, တွံ ပုဗ္ဗေ ဝတ္တတိ မေ ရူပသ္မိံ ဝသောတိ ဝတွာ ဣဒါနိ ပဋိက္ခိပသီ’တိ ဝါဒံ အာရောပေဿတိ. ဣတိ ဝတ္တတီတိ ဝုတ္တေပိ ဧကော ဒေါသော, န ဝတ္တတီတိ ဝုတ္တေပိ ဧကော ဒေါသော’’တိ တုဏှီ အဟောသိ. ဒုတိယမ္ပိ ဘဂဝါ ပုစ္ဆိ, ဒုတိယမ္ပိ တုဏှီ အဟောသိ. ယသ္မာ ပန ယာဝတတိယံ ဘဂဝတာ ပုစ္ဆိတေ အဗျာကရောန္တဿ သတ္တဓာ မုဒ္ဓါ ဖလတိ, ဗုဒ္ဓါ စ နာမ သတ္တာနံယေဝ အတ္ထာယ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ပါရမီနံ ပူရိတတ္တာ သတ္တေသု ဗလဝအနုဒ္ဒယာ ဟောန္တိ. တသ္မာ ယာဝတတိယံ အပုစ္ဆိတွာ အထ ခေါ ဘဂဝါ သစ္စကံ နိဂဏ္ဌပုတ္တံ ဧတဒဝေါစ – ဧတံ ‘‘ဗျာကရောဟီ ဒါနီ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ.

‘නිහඬ විය’ යනු නිගණ්ඨ පුත්‍රයා මේ කරුණෙහිදී තම මතයෙහි පරස්පර බව දැන, “ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මාගේ වාදය බිඳීම පිණිස කරුණු ඉදිරිපත් කළහ, මම මෝඩකම නිසාම එය තවදුරටත් විස්තර කරමින් ප්‍රකාශ කළෙමි. දැන් මම පරාජය වී සිටිමි. ඉදින් ‘පාලනය කළ හැකිය’ (වශඟ වෙයි) කියා පැවසුවහොත්, මේ ලිච්ඡවි රජවරු නැගී සිට ‘අග්ගිවෙස්සන, ඔබ පවසන්නේ රූපය ඔබේ වසඟයෙහි පවතින බවයි. ඉදින් ඔබේ රූපය ඔබේ වසඟයෙහි පවතින්නේ නම්, ඇයි ඔබ මේ ලිච්ඡවි රජවරුන් තව්තිසා වැසි දෙවියන් වැනි ශරීරයන්ගෙන් යුක්තව අතිශය රූමත් ලෙසත් ප්‍රසාදජනක ලෙසත් බැබළෙන්නා සේ නොබැබළෙන්නේද?’ කියා අසනු ඇත. ඉදින් ‘පාලනය කළ නොහැකිය’ (වශඟ නොවේ) කියා පැවසුවහොත්, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ නැගී සිට ‘අග්ගිවෙස්සන, ඔබ කලින් මගේ රූපය මාගේ වසඟයෙහි පවතියි කියා පවසා දැන් එය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේදැයි’ පවසා වරද පටවනු ඇත. මෙසේ ‘වශඟ වෙයි’ කීවත් එක් දෝෂයකි, ‘වශඟ නොවේ’ කීවත් තවත් දෝෂයකි” යි සිතා නිහඬ විය. දෙවන වරටත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විමසූ සේක, දෙවන වරටත් ඔහු නිහඬ විය. යම් හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් තුන්වන වරටත් විමසනු ලැබූ කල්හි පිළිතුරු නොදෙන්නෙකුගේ හිස සත් කඩකට පැළෙන බැවින් ද, බුදුවරුන් යනු සත්වයන්ගේම යහපත පිණිස කල්ප ලක්ෂයකට අධික සතර අසංඛ්‍යයක් කාලය පාරමී ධර්මයන් පිරූ බැවින් සත්වයන් කෙරෙහි බලවත් කරුණාව ඇති බැවින් ද, එබැවින් තුන්වන වරට විමසීමට පෙර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සච්චක නිගණ්ඨ පුත්‍රයාට “දැන් මෙයට පිළිතුරු දෙන්න” යනාදී වචන වදාළ සේක.

တတ္ထ သဟဓမ္မိကန္တိ သဟေတုကံ သကာရဏံ. ဝဇိရံ ပါဏိမှိ အဿာတိ ဝဇိရပါဏိ. ယက္ခောတိ န ယော ဝါ သော ဝါ ယက္ခော, သက္ကော ဒေဝရာဇာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာဒိတ္တန္တိ အဂ္ဂိဝဏ္ဏံ. သမ္ပဇ္ဇလိတန္တိ သုဋ္ဌု ပဇ္ဇလိတံ. သဇောတိဘူတန္တိ သမန္တတော ဇောတိဘူတံ, ဧကဂ္ဂိဇာလဘူတန္တိ အတ္ထော. ဌိတော ဟောတီတိ မဟန္တံ သီသံ, ကန္ဒလမကုလသဒိသာ ဒါဌာ, ဘယာနကာနိ အက္ခိနာသာဒီနီတိ ဧဝံ ဝိရူပရူပံ မာပေတွာ ဌိတော. ကသ္မာ ပနေသ အာဂတောတိ? ဒိဋ္ဌိဝိဿဇ္ဇာပနတ္ထံ. အပိစ, ‘‘အဟဉ္စေဝ ခေါ ပန ဓမ္မံ ဒေသေယျံ, ပရေ စ မေ န အာဇာနေယျု’’န္တိ ဧဝံ ဓမ္မဒေသနာယ အပ္ပောဿုက္ကဘာဝံ အာပန္နေ ဘဂဝတိ သက္ကော မဟာဗြဟ္မုနာ သဒ္ဓိံ အာဂန္တွာ, ‘‘ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေထ, တုမှာကံ အာဏာယ အဝတ္တမာနေ မယံ ဝတ္တာပေဿာမ, တုမှာကံ ဓမ္မစက္ကံ ဟောတု, အမှာကံ အာဏာစက္က’’န္တိ ပဋိညမကာသိ. တသ္မာ ‘‘အဇ္ဇ သစ္စကံ တာသေတွာ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇာပေဿာမီ’’တိ အာဂတော.

එහි ‘සහධම්මික’ යනු හේතු සහිත වූ, කරුණු සහිත වූ යන්නයි. අතෙහි වජ්‍රායුධය ඇති බැවින් ‘වජිරපාණි’ නම් වේ. ‘යක්ඛ’ යනු සාමාන්‍ය යක්ෂයෙකු නොව, සක් දෙවිඳු බව දත යුතුය. ‘ආදිත්ත’ යනු ගිනි පැහැති යන්නයි. ‘සම්පජ්ජලිත’ යනු මැනවින් ඇවිළුණු යන්නයි. ‘සජෝතිභූත’ යනු හාත්පසින් ආලෝකවත් වූ, තනි ගිනි ජාලාවක් බඳු වූ යන අර්ථයයි. ‘සිටියේ වෙයි’ යනු මහත් වූ හිසක් ද, කෙසෙල් මුවක් බඳු දළ ද, බියකරු ඇස් හා නාසා ආදිය ද ඇතිව මෙසේ විරූපී රූපයක් මවාගෙන සිටියේය. ඔහු කුමට පැමිණියේද? දෘෂ්ටිය අත්හැරවීම පිණිස පැමිණියේය. තවද, “ඉදින් මම ධර්මය දේශනා කරද්දී අන් අය එය තේරුම් නොගන්නේ නම්” යයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්ම දේශනාව කෙරෙහි මඳ උත්සාහ ඇති වූ කල්හි, සක් දෙවිඳු මහා බ්‍රහ්මයා සමග පැමිණ “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, දහම් දෙසනු මැනව, ඔබ වහන්සේගේ ආඥාවට අවනත නොවන අය අපි අවනත කරවන්නෙමු. ඔබ වහන්සේට ධර්ම චක්‍රය වේවා, අපට ආඥා චක්‍රය වේවා” යි ප්‍රතිඥා කළේය. එබැවින් “අද සච්චකයා බිය ගන්වා ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙවන්නෙමි” යි සිතා ඔහු පැමිණියේය.

ဘဂဝါ စေဝ ပဿတိ, သစ္စကော စ နိဂဏ္ဌပုတ္တောတိ ယဒိ ဟိ တံ အညေပိ ပဿေယျုံ. တံ ကာရဏံ အဂရု အဿ, ‘‘သမဏော ဂေါတမော သစ္စကံ အတ္တနော ဝါဒေ အနောတရန္တံ ဉတွာ ယက္ခံ အာဝါဟေတွာ ဒဿေသိ, တတော သစ္စကော ဘယေန ကထေသီ’’တိ ဝဒေယျုံ. တသ္မာ ဘဂဝါ စေဝ ပဿတိ သစ္စကော စ. တဿ တံ ဒိသွာဝ သကလသရီရတော သေဒါ မုစ္စိံသု, အန္တောကုစ္ဆိ ဝိပရိဝတ္တမာနာ မဟာရဝံ ရဝိ. သော ‘‘အညေပိ နု ခေါ ပဿန္တီ’’တိ ဩလောကေန္တော [Pg.180] ကဿစိ လောမဟံသမတ္တမ္ပိ န အဒ္ဒသ. တတော – ‘‘ဣဒံ ဘယံ မမေဝ ဥပ္ပန္နံ. သစာဟံ ယက္ခောတိ ဝက္ခာမိ, ‘ကိံ တုယှမေဝ အက္ခီနိ အတ္ထိ, တွမေဝ ယက္ခံ ပဿသိ, ပဌမံ ယက္ခံ အဒိသွာ သမဏေန ဂေါတမေန ဝါဒသံဃာဋေ ခိတ္တောဝ ယက္ခံ ပဿသီ’တိ ဝဒေယျု’’န္တိ စိန္တေတွာ – ‘‘န ဒါနိ မေ ဣဓ အညံ ပဋိသရဏံ အတ္ထိ, အညတြ သမဏာ ဂေါတမာ’’တိ မညမာနော, အထ ခေါ သစ္စကော နိဂဏ္ဌပုတ္တော…ပေ… ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ. တာဏံ ဂဝေသီတိ တာဏန္တိ ဂဝေသမာနော. လေဏံ ဂဝေသီတိ လေဏန္တိ ဂဝေသမာနော. သရဏံ ဂဝေသီတိ သရဏန္တိ ဂဝေသမာနော. ဧတ္ထ စ တာယတိ ရက္ခတီတိ တာဏံ. နိလီယန္တိ ဧတ္ထာတိ လေဏံ. သရတီတိ သရဏံ, ဘယံ ဟိံသတိ ဝိဒ္ဓံသေတီတိ အတ္ထော.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හා සච්චක නිගණ්ඨ පුත්‍රයා පමණක් දකිති යනු, ඉදින් එය අන් අය ද දුටුවේ නම් ඒ කරුණ සුළු කොට තකා “ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ සච්චකයා තමාගේ මතයට නොපැමිණෙන බව දැන යක්ෂයෙකු කැඳවා පෙන්වූහ, එයින් සච්චකයා බියෙන් කතා කළේය” යි පවසනු ඇත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හා සච්චකයා පමණක් දකිති. ඔහු ඒ යක්ෂයා දුටු සැනින් මුළු සිරුරින්ම දාඩිය වැගිරුණි, උදරය ඇතුළත කැළඹී මහත් හඬක් නැගුණි. ඔහු “අන් අයත් දකිනවාදැයි” බලන කල කිසිවෙකුගේ ලොමු දැහැගැනීමක්වත් (බියක්වත්) නොදිටීය. එවිට “මේ බිය මටම ඇති වූවකි. ඉදින් මම ‘යක්ෂයෙක්’ යයි කීවොත්, ‘ඔබට පමණක්ද ඇස් තිබෙන්නේ, ඔබ පමණක්ද යක්ෂයාව දකින්නේ? කලින් යක්ෂයාව නොදැක ශ්‍රමණ ගෞතමයන් සමග වාදයට වැටුණු වහාම යක්ෂයාව දකිනවාද?’ යි පවසනු ඇතැ” යි සිතා, “දැන් මට මෙහි ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ හැර අන් පිළසරණක් නැතැ” යි අදහස් කරමින්, එකල්හි සච්චක නිගණ්ඨ පුත්‍රයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසීය. ‘තාණං ගවේසී’ යනු රැකවරණය සොයන්නා යන්නයි. ‘ලේණං ගවේසී’ යනු සැඟවෙන ස්ථානයක් සොයන්නා යන්නයි. ‘සරණං ගවේසී’ යනු පිළසරණ සොයන්නා යන්නයි. මෙහි රකින බැවින් ‘තාණ’ නම් වේ. මෙහි සැඟවෙන බැවින් ‘ලේණ’ නම් වේ. සිහි කරන බැවින් හෝ බිය නසන බැවින් ‘සරණ’ නම් වේ; බිය හිංසා කරයි, විනාශ කරයි යන අර්ථයයි.

၃၅၈. မနသိ ကရိတွာတိ မနမှိ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ဥပဓာရေတွာ. ဧဝံ မေ ဝေဒနာ ဟောတူတိ ကုသလာဝ ဟောတု, သုခါဝ ဟောတု. ဧဝံ မေ သညာ ဟောတူတိ ကုသလာဝ ဟောတု, သုခါဝ ဟောတု, သောမနဿသမ္ပယုတ္တာဝ ဟောတူတိ. သင်္ခါရဝိညာဏေသုပိ ဧသေဝ နယော. မာ အဟောသီတိ ဧတ္ထ ပန ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကလ္လံ နူတိ ယုတ္တံ နု. သမနုပဿိတုန္တိ ‘‘ဧတံ မမ ဧသောဟမသ္မိ ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ ဧဝံ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဝသေန ပဿိတုံ. နော ဟိဒံ, ဘော ဂေါတမာတိ န ယုတ္တမေတံ, ဘော ဂေါတမ. ဣတိ ဘဂဝါ ယထာ နာမ ဆေကော အဟိတုဏ္ဍိကော သပ္ပဒဋ္ဌဝိသံ တေနေဝ သပ္ပေန ပုန ဍံသာပေတွာ ဥဗ္ဗာဟေယျ, ဧဝံ တဿံယေဝ ပရိသတိ သစ္စကံ နိဂဏ္ဌပုတ္တံ တေနေဝ မုခေန ပဉ္စက္ခန္ဓာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ အနတ္တာတိ ဝဒါပေသိ. ဒုက္ခံ အလ္လီနောတိ ဣမံ ပဉ္စက္ခန္ဓဒုက္ခံ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အလ္လီနော. ဥပဂတော အဇ္ဈောသိတောတိပိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုက္ခံ ဧတံ မမာတိအာဒီသု ပဉ္စက္ခန္ဓဒုက္ခံ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဝသေန သမနုပဿတီတိ အတ္ထော. ပရိဇာနေယျာတိ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ တီရဏပရိညာယ ပရိတော ဇာနေယျ. ပရိက္ခေပေတွာတိ ခယံ ဝယံ အနုပ္ပာဒံ ဥပနေတွာ.

358. ‘මනසිකාර කොට’ යනු සිතෙහි තබාගෙන, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට, විමසා බලා යන්නයි. ‘මගේ වේදනාව මෙසේ වේවා’ යනු කුසල්ම වේවා, සැපම වේවා යන්නයි. ‘මගේ සංඥාව මෙසේ වේවා’ යනු කුසල් සංඥාවක්ම වේවා, සැප සංඥාවක්ම වේවා, සොමනස්ස සහගත සංඥාවක්ම වේවා යන්නයි. සංස්කාර හා විඤ්ඤාණයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘නොවේවා’ යන්නෙහිදී මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථය දත යුතුය. ‘සුදුසුද?’ යනු යුක්ති සහගතද යන්නයි. ‘සමනුපස්සනා කිරීමට’ යනු “මෙය මාගේය, මේ මම වෙමි, මෙය මාගේ ආත්මයයි” මෙසේ තණ්හා, මාන, දිට්ඨි වශයෙන් බැලීමයි. “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, එය එසේ නොවේ” යනු භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, එය නුසුදුසුය යන්නයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, දක්ෂ සර්ප වෛද්‍යවරයෙකු සර්පයෙකු කෑ විස නැවත ඒ සර්පයා ලවාම උරා බොවා ඉවත් කරවන්නාක් මෙන්, ඒ පිරිස මැදදීම සච්චක නිගණ්ඨ පුත්‍රයා ලවාම පංචස්කන්ධය අනිත්‍යය, දුක්ඛය, අනාත්මය යි පවසන ලෙස සැලැස්වූ සේක. ‘දුකට පැමිණි’ යනු මේ පංචස්කන්ධ දුක්ඛයට තණ්හා දිට්ඨි මගින් ඇලුණු යන්නයි. ‘බැසගත්’ යන්නද තණ්හා දිට්ඨි වශයෙන්ම දත යුතුය. “මේ දුක මාගේය” යනාදී තන්හි පංචස්කන්ධ දුක්ඛය තණ්හා, මාන, දිට්ඨි වශයෙන් බලයි යන අර්ථයයි. ‘පිරිසිඳ දත යුතුය’ යනු අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යයි තීරණ පරිඤ්ඤාවෙන් හාත්පසින් දැනගත යුතුය යන්නයි. ‘පිරික්ඛේපෙත්වා’ යනු ක්ෂය වීමට, වැය වීමට හා නූපදින තත්ත්වයට පත් කොට යන්නයි.

၃၅၉. နဝန္တိ တရုဏံ. အကုက္ကုကဇာတန္တိ ပုပ္ဖဂ္ဂဟဏကာလေ အန္တော အင်္ဂုဋ္ဌပ္ပမာဏော ဧကော ဃနဒဏ္ဍကော နိဗ္ဗတ္တတိ, တေန ဝိရဟိတန္တိ အတ္ထော. ရိတ္တောတိ သုညော အန္တောသာရဝိရဟိတော. ရိတ္တတ္တာဝ တုစ္ဆော. အပရဒ္ဓေါတိ ပရာဇိတော. ဘာသိတာ ခေါ ပန တေတိ ဣဒံ ဘဂဝါ တဿ မုခရဘာဝံ [Pg.181] ပကာသေတွာ နိဂ္ဂဏှန္တော အာဟ. သော ကိရ ပုဗ္ဗေ ပူရဏာဒယော ဆ သတ္ထာရော ဥပသင်္ကမိတွာ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. တေ ဝိဿဇ္ဇေတုံ န သက္ကောန္တိ. အထ နေသံ ပရိသမဇ္ဈေ မဟန္တံ ဝိပ္ပကာရံ အာရောပေတွာ ဥဋ္ဌာယ ဇယံ ပဝေဒေန္တော ဂစ္ဆတိ. သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမ္ပိ တထေဝ ဝိဟေဌေဿာမီတိ သညာယ ဥပသင်္ကမိတွာ –

359. ‘නව’ යනු තරුණ (අලුත්) යන්නයි. ‘අකුක්කුකජාත’ යනු මල් හටගන්නා කාලයේදී ගස ඇතුළත මාපටැඟිල්ලක් පමණ වූ ඝන දණ්ඩක් බඳු හරයක් හටගනියි, එයින් තොර වූ යන අර්ථයයි. ‘රිත්ත’ යනු හිස් වූ, අභ්‍යන්තර හරයෙන් තොර වූ යන්නයි. හිස් වූ බැවින්ම ‘තුච්ඡ’ නම් වේ. ‘අපරද්ධ’ යනු පරාජිත වූ යන්නයි. “භාෂිතා ඛො පන තේ” යන මේ වචනය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ මුඛර (කථාවෙහි දරුණු) බව ප්‍රකාශ කරමින් ඔහු මැඩලීම සඳහා වදාළ සේක. ඔහු මීට පෙර පූරණ ආදී සය ශාස්තෘවරුන් වෙත ගොස් ප්‍රශ්න විමසයි. ඔවුන්ට පිළිතුරු දිය නොහැකි විය. එවිට ඔහු පිරිස මැද ඔවුන්ට මහත් අපහාස කොට නැගිට තමාගේ ජය ප්‍රකාශ කරමින් යයි. ඔහු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට ද එමෙන්ම පීඩා කරන්නෙමි යන අදහසින් පැමිණ -

‘‘အမ္ဘော ကော နာမ ယံ ရုက္ခော, သိန္နပတ္တော သကဏ္ဋကော;

ယတ္ထ ဧကပ္ပဟာရေန, ဥတ္တမင်္ဂံ ဝိဘိဇ္ဇိတ’’န္တိ.

“එම්බා, සිහින් පත්‍ර ඇති, කටු සහිත වූ මේ කිනම් ගසක්ද? යම් ගසක එකම පහරකින් හිස බිඳී ගියේද?”

အယံ ခဒိရံ အာဟစ္စ အသာရကရုက္ခပရိစိတော မုဒုတုဏ္ဍသကုဏော ဝိယ သဗ္ဗညုတညာဏသာရံ အာဟစ္စ ဉာဏတုဏ္ဍဘေဒံ ပတ္တော သဗ္ဗညုတညာဏဿ ထဒ္ဓဘာဝံ အညာသိ. တဒဿ ပရိသမဇ္ဈေ ပကာသေန္တော ဘာသိတာ ခေါ ပန တေတိအာဒိမာဟ. နတ္ထိ ဧတရဟီတိ ဥပါဒိန္နကသရီရေ သေဒေါ နာမ နတ္ထီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ဧတရဟိ ပန နတ္ထီတိ ဝဒတိ. သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ ကာယံ ဝိဝရီတိ န သဗ္ဗံ ကာယံ ဝိဝရိ. ဗုဒ္ဓါ နာမ ဂဏ္ဌိကံ ပဋိမုဉ္စိတွာ ပဋိစ္ဆန္နသရီရာ ပရိသတိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ. အထ ဘဂဝါ ဂလဝါဋကသမ္မုခဋ္ဌာနေ စီဝရံ ဂဟေတွာ စတုရင်္ဂုလမတ္တံ ဩတာရေသိ. ဩတာရိတမတ္တေ ပန တသ္မိံ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ရသ္မိယော ပုဉ္ဇပုဉ္ဇာ ဟုတွာ သုဝဏ္ဏဃဋတော ရတ္တသုဝဏ္ဏရသဓာရာ ဝိယ, ရတ္တဝဏ္ဏဝလာဟကတော ဝိဇ္ဇုလတာ ဝိယ စ နိက္ခမိတွာ သုဝဏ္ဏမုရဇသဒိသံ မဟာခန္ဓံ ဥတ္တမသိရံ ပဒက္ခိဏံ ကုရုမာနာ အာကာသေ ပက္ခန္ဒိံသု. ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ ဧဝမကာသီတိ? မဟာဇနဿ ကင်္ခါဝိနောဒနတ္ထံ. မဟာဇနော ဟိ သမဏော ဂေါတမော မယှံ သေဒေါ နတ္ထီတိ ဝဒတိ, သစ္စကဿ တာဝ နိဂဏ္ဌပုတ္တဿ ယန္တာရုဠှဿ ဝိယ သေဒါ ပဂ္ဃရန္တိ. သမဏော ပန ဂေါတမော ဃနဒုပဋ္ဋစီဝရံ ပါရုပိတွာ နိသိန္နော, အန္တော သေဒဿ အတ္ထိတာ ဝါ နတ္ထိတာ ဝါ ကထံ သက္ကာ ဉာတုန္တိ ကင်္ခံ ကရေယျ, တဿ ကင်္ခါဝိနောဒနတ္ထံ ဧဝမကာသိ. မင်္ကုဘူတောတိ နိတ္တေဇဘူတော. ပတ္တက္ခန္ဓောတိ ပတိတက္ခန္ဓော. အပ္ပဋိဘာနောတိ ဥတ္တရိ အပ္ပဿန္တော. နိသီဒီတိ ပါဒင်္ဂုဋ္ဌကေန ဘူမိံ ကသမာနော နိသီဒိ.

මෙම සච්චක තෙමේ, හරයක් නොමැති ගසක වසන, මෘදු හොටක් ඇති ලීකොට්ටෝරුවෙකු (හෝ එවැනි පක්ෂියෙකු) හරවත් ඛදිර (ශාර) ගසකට කොටා තම හොට බිඳගත්තාක් මෙන්, සර්වඥතා ඥානය නමැති සාරය ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියේ තම ඥානය නමැති හොට බිඳී යාමට පත්ව සර්වඥතා ඥානයේ ඇති ගම්භීර (දැඩි) බව වටහා ගත්තේය. පිරිස මැද ඔහුගේ ඒ තත්ත්වය ප්‍රකාශ කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "භාසිතා ඛෝ පන තේ" යනාදිය වදාළ සේක. "නත්ථි ඒතරහී" යන්නෙන් අදහස් කළේ උපාදින්නක ශරීරයේ (භෞතික කයේ) ස්වේදය (දහඩිය) යන නාමයවත් නැතැයි කීම නොව, මේ මොහොතේ (ඔබ හා වාද කරන විට) දහඩිය නැති බව ප්‍රකාශ කිරීමයි. "සුවණ්ණවණ්ණං කායං විවරී" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මුළු ශරීරයම විවෘත කළ බව නොව, බුදුරජාණන් වහන්සේලා සාමාන්‍යයෙන් පටියක් බැඳ ශරීරය වසාගෙන පිරිස මැද ධර්මය දේශනා කරන බැවිනි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගෙල ප්‍රදේශයෙන් සිවුර අල්ලා අඟල් හතරක් පමණ පහත් කළ සේක. එසේ කළ සැනින්, රන්වන් පැහැති රශ්මි මාලාවන් රන් කළයකින් ගලා යන රන් දිය දහරක් මෙන් ද, රත් පැහැති වලාකුළකින් නික්මෙන විදුලි ලතාවක් මෙන් ද නික්මී, රන් බෙරයක් වැනි වූ මහා ගෙල ප්‍රදේශය හා උත්තම වූ ශීර්ෂය වටා ප්‍රදක්ෂිණා කරමින් අහසට විහිදී ගියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ කළේ මහා ජනයාගේ සැකය දුරු කිරීම පිණිසයි. මක්නිසාද යත්, සච්චක නිගණ්ඨ පුත්‍රයාගේ දහඩිය යන්ත්‍රයකින් මෙන් ගලා යද්දී, බුදුරජාණන් වහන්සේ ඝන දෙපට සිවුරක් පොරවාගෙන වැඩ සිටිති. "උන්වහන්සේගේ සිවුර ඇතුළත දහඩිය තිබේද නැද්ද යන්න කෙසේ දැනගත හැකිද?" යයි ඇතිවිය හැකි සැකය දුරු කිරීමට උන්වහන්සේ මෙසේ කළ සේක. "මංකුභූතෝ" යනු තේජස යටපත් වූ බවයි. "පත්තක්ඛන්ධෝ" යනු පහතට වැටුණු ගෙල ඇති (කලකිරුණු) බවයි. "අප්පටිභානෝ" යනු මින් ඉදිරියට කිවයුතු දෙයක් නොපෙනෙන (නිරුත්තර වූ) බවයි. "නිසීදී" යනු පාදයේ මහපට ඇඟිල්ලෙන් පොළොව හාරමින් (ලියමින්) හිඳගත් බවයි.

၃၆၀. ဒုမ္မုခေါတိ န ဝိရူပမုခေါ, အဘိရူပေါ ဟိ သော ပါသာဒိကော. နာမံ ပနဿ ဧတံ. အဘဗ္ဗော တံ ပေါက္ခရဏိံ ပုန ဩတရိတုန္တိ သဗ္ဗေသံ အဠာနံ [Pg.182] ဘဂ္ဂတ္တာ ပစ္ဆိန္နဂမနော ဩတရိတုံ အဘဗ္ဗော, တတ္ထေဝ ကာကကုလလာဒီနံ ဘတ္တံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဝိသူကာယိကာနီတိ ဒိဋ္ဌိဝိသူကာနိ. ဝိသေဝိတာနီတိ ဒိဋ္ဌိသဉ္စရိတာနိ. ဝိပ္ဖန္ဒိတာနီတိ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတာနိ. ယဒိဒံ ဝါဒါဓိပ္ပာယောတိ ဧတ္ထ ယဒိဒန္တိ နိပါတမတ္တံ; ဝါဒါဓိပ္ပာယော ဟုတွာ ဝါဒံ အာရောပေဿာမီတိ အဇ္ဈာသယေန ဥပသင်္ကမိတုံ အဘဗ္ဗော; ဓမ္မဿဝနာယ ပန ဥပသင်္ကမေယျာတိ ဒဿေတိ. ဒုမ္မုခံ လိစ္ဆဝိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစာတိ ကသ္မာ အဝေါစ? ဒုမ္မုခဿ ကိရဿ ဥပမာဟရဏကာလေ သေသ လိစ္ဆဝိကုမာရာပိ စိန္တေသုံ – ‘‘ဣမိနာ နိဂဏ္ဌေန အမှာကံ သိပ္ပုဂ္ဂဟဏဋ္ဌာနေ စိရံ အဝမာနော ကတော, အယံ ဒါနိ အမိတ္တဿ ပိဋ္ဌိံ ပဿိတုံ ကာလော. မယမ္ပိ ဧကေကံ ဥပမံ အာဟရိတွာ ပါဏိပ္ပဟာရေန ပတိတံ မုဂ္ဂရေန ပေါထေန္တော ဝိယ တထာ နံ ကရိဿာမ, ယထာ န ပုန ပရိသမဇ္ဈေ သီသံ ဥက္ခိပိတုံ သက္ခိဿတီ’’တိ, တေ ဩပမ္မာနိ ကရိတွာ ဒုမ္မုခဿ ကထာပရိယောသာနံ အာဂမယမာနာ နိသီဒိံသု. သစ္စကော တေသံ အဓိပ္ပာယံ ဉတွာ, ဣမေ သဗ္ဗေဝ ဂီဝံ ဥက္ခိပိတွာ ဩဋ္ဌေဟိ စလမာနေဟိ ဌိတာ; သစေ ပစ္စေကာ ဥပမာ ဟရိတုံ လဘိဿန္တိ, ပုန မယာ ပရိသမဇ္ဈေ သီသံ ဥက္ခိပိတုံ န သက္ကာ ဘဝိဿတိ, ဟန္ဒာဟံ ဒုမ္မုခံ အပသာဒေတွာ ယထာ အညဿ ဩကာသော န ဟောတိ, ဧဝံ ကထာဝါရံ ပစ္ဆိန္ဒိတွာ သမဏံ ဂေါတမံ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ တသ္မာ ဧတဒဝေါစ. တတ္ထ အာဂမေဟီတိ တိဋ္ဌ, မာ ပုန ဘဏာဟီတိ အတ္ထော.

360. “දුම්මුඛෝ” යනු විරූපී මුහුණක් ඇති අයෙක් නොව, ඉතා ප්‍රියමනාප රූමත් අයෙකි. එය ඔහුගේ නම පමණි. “අභබ්බෝ තං පොක්ඛරණිං පුන ඕතරිතුං” යන්නෙන් සියලු අඬු කැඩුණු කකුළුවෙකුට නැවත පොකුණට බැසීමට නොහැකි වන්නාක් මෙන් ද, එහිදීම කපුටන් වැනි සතුන්ගේ ආහාරයක් වන්නාක් මෙන් ද සච්චකගේ තත්ත්වය පෙන්වයි. “විසූකායිකානි” යනු දෘෂ්ටි නමැති කටු ය. “විසේවිතානි” යනු දෘෂ්ටි නිසා හටගත් ලාමක හැසිරීම් ය. “විප්ඵන්දිතානි” යනු දෘෂ්ටි නමැති සැලීමයි. “යදිදං වාදාධිප්පායෝ” යන්නෙහි “යදිදං” යනු නිපාතයකි. වාද කිරීමේ අදහසින් දෝෂාරෝපණයට පැමිණීමට ඔහු දැන් නුසුදුසුය; නමුත් ධර්මය ඇසීමට පැමිණිය හැකි බව මෙයින් පෙන්වයි. ඔහු දුම්මුඛ ලිච්ඡවි පුත්‍රයාට මෙසේ කීවේ ඇයි? දුම්මුඛ උපමාව දක්වන විට සෙසු ලිච්ඡවි කුමාරවරු ද මෙසේ සිතූහ: “මේ නිගණ්ඨයා ශිල්ප උගන්නා කාලයේ අපට බොහෝ අපහාස කළේය. දැන් මේ සතුරාගේ පරාජය දැකීමට කාලයයි. අපිත් එකිනෙකා උපමා ගෙන එමින්, අත්ලෙන් පහර වැදී වැටුණු අයෙකුට මුගුරකින් තලන්නාක් මෙන් මොහුට කරමු, එවිට මොහුට නැවත පිරිස මැද හිස ඔසවන්නට නොහැකි වනු ඇත.” ඔවුන් මෙසේ උපමා සූදානම් කරමින් දුම්මුඛගේ කතාව අවසන් වනතුරු බලා සිටියහ. සච්චක ඔවුන්ගේ අදහස දැන, “මේ ලිච්ඡවීන් සියල්ලෝම ගෙල ඔසවා තොල් සොලවමින් කතා කිරීමට සැදී පැහැදී සිටිති; ඉදින් ඔවුන්ට එකිනෙකාට උපමා කීමට අවස්ථාව ලැබුණහොත් මට නැවත පිරිස මැද හිස ඔසවන්නට නොහැකි වනු ඇත. එබැවින් මම දැන් දුම්මුඛව යටපත් කර, වෙනත් අයෙකුට අවස්ථාවක් නොලැබෙන සේ කතාව නවත්වා ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න අසමි” යයි සිතා එසේ කීවේය. එහි “ආගමේහි” යනු “නවතින්න, නැවත කතා නොකරන්න” යන්නයි.

၃၆၁. တိဋ္ဌတေသာ, ဘော ဂေါတမာတိ, ဘော ဂေါတမ, ဧသာ အမှာကဉ္စေဝ အညေသဉ္စ ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏာနံ ဝါစာ တိဋ္ဌတု. ဝိလာပံ ဝိလပိတံ မညေတိ ဧတဉှိ ဝစနံ ဝိလပိတံ ဝိယ ဟောတိ, ဝိပ္ပလပိတမတ္တံ ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ တိဋ္ဌတေသာတိ ဧတ္ထ ကထာတိ အာဟရိတွာ ဝတ္တဗ္ဗာ. ဝါစာဝိလာပံ ဝိလပိတံ မညေတိ ဧတ္ထ ပနိဒံ ဝါစာနိစ္ဆာရဏံ ဝိလပိတမတ္တံ မညေ ဟောတီတိ အတ္ထော.

361. “තිට්ඨතේසා භෝ ගෝතම” යනු, “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, අපගේ ද අනෙකුත් බොහෝ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ද ඒ කතාව පසෙක තිබේවා” යන්නයි. “විලාපං විලපිතං මඤ්ඤේ” යන්නෙන් ඒ වචන නන් දෙඩවීමක් පමණක් බව අදහස් වේ. එසේත් නැතිනම්, “තිට්ඨතේසා” යන්නෙන් ඒ කතාව නැවැත්විය යුතු බවත්, “වාචාවිලාපං” යන්නෙන් මේ වචන පිටකිරීම නිකම්ම විකාර දෙඩවීමක් ලෙස සලකන බවත් අදහස් වේ.

ဣဒါနိ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တော ကိတ္တာဝတာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝေသာရဇ္ဇပတ္တောတိ ဉာဏပတ္တော. အပရပ္ပစ္စယောတိ အပရပ္ပတ္တိယော. အထဿ ဘဂဝါ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တော ဣဓ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိအာဒိမာဟ, တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ယသ္မာ ပနေတ္ထ ပဿတီတိ ဝုတ္တတ္တာ သေက္ခဘူမိ ဒဿိတာ. တသ္မာ ဥတ္တရိ အသေက္ခဘူမိံ ပုစ္ဆန္တော ဒုတိယံ ပဉှံ ပုစ္ဆိ, တမ္ပိဿ ဘဂဝါ ဗျာကာသိ. တတ္ထ [Pg.183] ဒဿနာနုတ္တရိယေနာတိအာဒီသု ဒဿနာနုတ္တရိယန္တိ လောကိယလောကုတ္တရာ ပညာ. ပဋိပဒါနုတ္တရိယန္တိ လောကိယလောကုတ္တရာ ပဋိပဒါ. ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယန္တိ လောကိယလောကုတ္တရာ ဝိမုတ္တိ. သုဒ္ဓလောကုတ္တရမေဝ ဝါ ဂဟေတွာ ဒဿနာနုတ္တရိယန္တိ အရဟတ္တမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ. ပဋိပဒါနုတ္တရိယန္တိ သေသာနိ မဂ္ဂင်္ဂါနိ. ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယန္တိ အဂ္ဂဖလဝိမုတ္တိ. ခီဏာသဝဿ ဝါ နိဗ္ဗာနဒဿနံ ဒဿနာနုတ္တရိယံ နာမ. မဂ္ဂင်္ဂါနိ ပဋိပဒါနုတ္တရိယံ. အဂ္ဂဖလံ ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗုဒ္ဓေါ သော ဘဂဝါတိ သော ဘဂဝါ သယမ္ပိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဗုဒ္ဓေါ. ဗောဓာယာတိ ပရေသမ္ပိ စတုသစ္စဗောဓာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ဒန္တောတိအာဒီသု ဒန္တောတိ နိဗ္ဗိသေဝနော. ဒမထာယာတိ နိဗ္ဗိသေဝနတ္ထာယ. သန္တောတိ သဗ္ဗကိလေသဝူပသမေန သန္တော. သမထာယာတိ ကိလေသဝူပသမာယ. တိဏ္ဏောတိ စတုရောဃတိဏ္ဏော. တရဏာယာတိ စတုရောဃတရဏာယ. ပရိနိဗ္ဗုတောတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတော. ပရိနိဗ္ဗာနာယာတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနတ္ထာယ.

දැන් ප්‍රශ්න විමසමින් “කිත්තාවතා” යනාදිය පැවසීය. එහි “වේසාරජ්ජපත්තෝ” යනු විශාරද ඥානයට පැමිණි බවයි. “අපරප්පච්චයෝ” යනු තෙරුවන් කෙරෙහි අන්‍යයන් මත පදනම් නොවන අචල විශ්වාසයක් ඇති බවයි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙමින් “ඉධ අග්ගිවෙස්සන” යනාදිය වදාළ සේක, එහි අර්ථය පැහැදිලිය. මෙහි “පස්සති” (දකියි) යයි වදාළ බැවින් ශෛක්ෂ භූමිය දක්වන ලදී. එබැවින් ඊට ඉහළ අශෛක්ෂ භූමිය ගැන විමසීමට දෙවන ප්‍රශ්නය ඇසූ අතර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ද විසඳා වදාළ සේක. එහි “දස්සනානුත්තරිය” යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාවයි. “පටිපදානුත්තරිය” යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ප්‍රතිපදාවයි. “විමුත්තානුත්තරිය” යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර විමුක්තියයි. නැතහොත්, කේවල ලෝකෝත්තර අර්ථයෙන් ගත්කල, “දස්සනානුත්තරිය” යනු අර්හත් මාර්ග සම්මා දිට්ඨියයි. “පටිපදානුත්තරිය” යනු සෙසු මාර්ගාංගයි. “විමුත්තානුත්තරිය” යනු අර්හත් ඵල විමුක්තියයි. එසේත් නැතිනම් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලාගේ නිවන් දැකීම දස්සනානුත්තරිය වන අතර, මාර්ගාංග අට පටිපදානුත්තරිය ද, අර්හත් ඵලය විමුත්තානුත්තරිය ද වන බව දත යුතුය. “බුද්ධෝ සෝ භගවා” යනු ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේම සිවුසච්චය අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ වන සේක. “බෝධාය” යනු අන්‍යයන්ට ද සිවුසච්චය අවබෝධ කරවනු පිණිස ධර්මය දේශනා කරන සේක. “දන්තෝ” යනු කෙලෙස් විෂ රහිත වූ බැවිනි. “දමථාය” යනු අන්‍යයන් දමනය කරනු පිණිසයි. “සන්තෝ” යනු සියලු කෙලෙස් සංසිඳීමෙන් ශාන්ත වූ බැවිනි. “සමථාය” යනු අන්‍යයන්ගේ කෙලෙස් සංසිඳුවනු පිණිසයි. “තිණ්ණෝ” යනු සතර ඕඝයන්ගෙන් එතෙර වූ බැවිනි. “තරණාය” යනු අන්‍යයන් එතෙර කරවනු පිණිසයි. “පරිනිබ්බුතෝ” යනු කෙලෙස් නිවී යාමෙන් පරිනිර්වාණයට පත් වූ බැවිනි. “පරිනිබ්බානාය” යනු අන්‍යයන් පිරිනිවන් පෑවීම (කෙලෙස් නිවීම) පිණිසයි.

၃၆၂. ဓံသီတိ ဂုဏဓံသကာ. ပဂဗ္ဗာတိ ဝါစာပါဂဗ္ဗိယေန သမန္နာဂတာ. အာသာဒေတဗ္ဗန္တိ ဃဋ္ဋေတဗ္ဗံ. အာသဇ္ဇာတိ ဃဋ္ဋေတွာ. နတွေဝ ဘဝန္တံ ဂေါတမန္တိ ဘဝန္တံ ဂေါတမံ အာသဇ္ဇ ကဿစိ အတ္တနော ဝါဒံ အနုပဟတံ သကလံ အာဒါယ ပက္ကမိတုံ ထာမော နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. န ဟိ ဘဂဝါ ဟတ္ထိအာဒယော ဝိယ ကဿစိ ဇီဝိတန္တရာယံ ကရောတိ. အယံ ပန နိဂဏ္ဌော ဣမာ တိဿော ဥပမာ န ဘဂဝတော ဥက္ကံသနတ္ထံ အာဟရိ, အတ္တုက္ကံသနတ္ထမေဝ အာဟရိ. ယထာ ဟိ ရာဇာ ကဉ္စိ ပစ္စတ္ထိကံ ဃာတေတွာ ဧဝံ နာမ သူရော ဧဝံ ထာမသမ္ပန္နော ပုရိသော ဘဝိဿတီတိ ပစ္စတ္ထိကံ ထောမေန္တောပိ အတ္တာနမေဝ ထောမေတိ. ဧဝမေဝ သောပိ သိယာ ဟိ, ဘော ဂေါတမ, ဟတ္ထိံ ပဘိန္နန္တိအာဒီဟိ ဘဂဝန္တံ ဥက္ကံသေန္တောပိ မယမေဝ သူရာ မယံ ပဏ္ဍိတာ မယံ ဗဟုဿုတာယေဝ ဧဝံ ပဘိန္နဟတ္ထိံ ဝိယ, ဇလိတအဂ္ဂိက္ခန္ဓံ ဝိယ, ဖဏကတအာသီဝိသံ ဝိယ စ ဝါဒတ္ထိကာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ဥပသင်္ကမိမှာတိ အတ္တာနံယေဝ ဥက္ကံသေတိ. ဧဝံ အတ္တာနံ ဥက္ကံသေတွာ ဘဂဝန္တံ နိမန္တယမာနော အဓိဝါသေတု မေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဓိဝါသေတူတိ သမ္ပဋိစ္ဆတု. သွာတနာယာတိ ယံ မေ တုမှေသု ကာရံ ကရောတော သွေ ဘဝိဿတိ ပုညဉ္စ ပီတိပါမောဇ္ဇဉ္စ, တဒတ္ထာယ. အဓိဝါသေသိ ဘဂဝါ တုဏှီဘာဝေနာတိ ဘဂဝါ [Pg.184] ကာယင်္ဂံ ဝါ ဝါစင်္ဂံ ဝါ အစောပေတွာ အဗ္ဘန္တရေယေဝ ခန္တိံ ဓာရေန္တော တုဏှီဘာဝေန အဓိဝါသေသိ. သစ္စကဿ အနုဂ္ဂဟကရဏတ္ထံ မနသာဝ သမ္ပဋိစ္ဆီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

362. 'ධංසී' යනු ගුණයන් විනාශ කරන්නෝ ය. 'පගබ්භා' යනු රූක්ෂ වූ වචනයෙන් යුක්ත වූවෝ ය. 'ආසාදේතබ්බං' යනු ගැටිය යුතු වූ හෝ පීඩා කළ යුතු වූ දෙයයි. 'ආසජ්ජ' යනු ගැටී හෝ පහර දී ය. 'භවත් ගෝතමයන් වහන්සේට ම නොවේ' යන්නෙන් පෙන්වා දෙන්නේ භාග්‍යවත් ගෝතමයන් වහන්සේ හා ගැටී කිසිවෙකුට තමාගේ වාදය නොබිඳී එලෙසම රැගෙන යාමට ශක්තියක් නොමැති බවයි. සැබැවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇතෙකු මෙන් කිසිවෙකුගේ ජීවිතයට අනතුරක් නොකරති. එහෙත් මේ නිගණ්ඨයා මෙම උපමා තුන ඉදිරිපත් කළේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේව උසස් කිරීමට නොව, තමාම උසස් කොට පෙන්වීමටය. රජෙකු කිසියම් සතුරෙකු මරා 'මොහු මෙබඳු ශූරයෙකි, මෙබඳු ශක්තිමත් පුරුෂයෙකි' යි සතුරාට ප්‍රශංසා කළත්, එයින් තමාගේම ශූරත්වය පවසන්නාක් මෙනි. එසේම මොහු ද 'භවත් ගෝතමයන් වහන්සේ මත් වූ ඇතෙකු වැනිය' යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව වර්ණනා කළ ද, 'අපි ම ශූරයෝ වෙමු, අපි ම පණ්ඩිතයෝ වෙමු, අපි ම බහුශ්‍රැතයෝ වෙමු, මෙසේ මත් වූ ඇතෙකු වැනි, ඇවිළෙන ගිනි කඳක් වැනි, පෙණ තල විහිදුවූ විෂඝෝර සර්පයෙකු වැනි ශ්‍රමණයන් වහන්සේ වෙත වාද කරන්නට පැමිණියෙමු' යි තමා ගැනම වර්ණනා කරයි. මෙසේ තමා උසස් කොට සලකා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කරමින් 'මට අනුකම්පා කර හෙට දින දානය ඉවසා වදාරන සේක්වා' යනාදිය පැවසීය. එහි 'අධිවාසෙතු' යනු පිළිගන්නා සේක්වා යන්නයි. 'ස්වාතනාය' යනු ඔබ වහන්සේලා උදෙසා මා හෙට දින කරනු ලබන උපස්ථානයෙන් මට යම් පිනක් හා ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයක් ඇති වන්නේ ද ඒ සඳහා යන්නයි. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිශ්ශබ්දතාවයෙන් ඉවසා වදාළ සේක' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කය හෝ වචනය නොසොල්වා, තමන් වහන්සේ තුළ ම ඉවසීම දරමින් නිශ්ශබ්දව වැඩසිටි සේක. සච්චකයාට අනුග්‍රහයක් පිණිස මනසින් ම එය පිළිගත් බව මෙහි අදහසයි.

၃၆၃. ယမဿ ပတိရူပံ မညေယျာထာတိ တေ ကိရ လိစ္ဆဝီ တဿ ပဉ္စထာလိပါကသတာနိ နိစ္စဘတ္တံ အာဟရန္တိ. တဒေဝ သန္ဓာယ ဧသ သွေ တုမှေ ယံ အဿ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပတိရူပံ ကပ္ပိယန္တိ မညေယျာထ, တံ အာဟရေယျာထ; သမဏဿ ဟိ ဂေါတမဿ တုမှေ ပရိစာရကာ ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ ယုတ္တာယုတ္တံ ဇာနာထာတိ ဝဒတိ. ဘတ္တာဘိဟာရံ အဘိဟရိံသူတိ အဘိဟရိတဗ္ဗံ ဘတ္တံ အဘိဟရိံသု. ပဏီတေနာတိ ဥတ္တမေန. သဟတ္ထာတိ သဟတ္ထေန. သန္တပ္ပေတွာတိ သုဋ္ဌု တပ္ပေတွာ, ပရိပုဏ္ဏံ သုဟိတံ ယာဝဒတ္ထံ ကတွာ. သမ္ပဝါရေတွာတိ သုဋ္ဌု ပဝါရေတွာ, အလံ အလန္တိ ဟတ္ထသညာယ ပဋိက္ခိပါပေတွာ. ဘုတ္တာဝိန္တိ ဘုတ္တဝန္တံ. ဩနီတပတ္တပါဏိန္တိ ပတ္တတော ဩနီတပါဏိံ, အပနီတဟတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဩနိတ္တပတ္တပါဏိ’’န္တိပိ ပါဌော, တဿတ္ထော, ဩနိတ္တံ နာနာဘူတံ ပတ္တံ ပါဏိတော အဿာတိ ဩနိတ္တပတ္တပါဏီ. တံ ဩနိတ္တပတ္တပါဏိံ, ဟတ္ထေ စ ပတ္တဉ္စ ဓောဝိတွာ ဧကမန္တေ ပတ္တံ နိက္ခိပိတွာ နိသိန္နန္တိ အတ္ထော. ဧကမန္တံ နိသီဒီတိ ဘဂဝန္တံ ဧဝံဘူတံ ဉတွာ ဧကသ္မိံ ဩကာသေ နိသီဒီတိ အတ္ထော. ပုညဉ္စာတိ ယံ ဣမသ္မိံ ဒါနေ ပုညံ, အာယတိံ ဝိပါကက္ခန္ဓာတိ အတ္ထော. ပုညမဟီတိ ဝိပါကက္ခန္ဓာနံယေဝ ပရိဝါရော. တံ ဒါယကာနံ သုခါယ ဟောတူတိ တံ ဣမေသံ လိစ္ဆဝီနံ သုခတ္ထာယ ဟောတု. ဣဒံ ကိရ သော အဟံ ပဗ္ဗဇိတော နာမ, ပဗ္ဗဇိတေန စ န ယုတ္တံ အတ္တနော ဒါနံ နိယျာတေတုန္တိ တေသံ နိယျာတေန္တော ဧဝမာဟ. အထ ဘဂဝါ ယသ္မာ လိစ္ဆဝီဟိ သစ္စကဿ ဒိန္နံ, န ဘဂဝတော. သစ္စကေန ပန ဘဂဝတော ဒိန္နံ, တသ္မာ တမတ္ထံ ဒီပေန္တော ယံ ခေါ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိအာဒိမာဟ. ဣတိ ဘဂဝါ နိဂဏ္ဌဿ မတေန ဝိနာယေဝ အတ္တနော ဒိန္နံ ဒက္ခိဏံ နိဂဏ္ဌဿ နိယျာတေသိ, သာ စဿ အနာဂတေ ဝါသနာ ဘဝိဿတီတိ.

363. 'ඔබ යමක් සුදුසු යැයි සිතන්නේ නම්' යනු, ඒ ලිච්ඡවීන් ඔහුට (සච්චකයාට) දිනපතා බත් හැළි පන්සියයක් දානය ලෙස ගෙන එති. එය අරමුණු කරගෙන ඔහු මෙසේ පවසයි: 'හෙට දින ශ්‍රමණ ගෝතමයන් වහන්සේට යම් වස්තුවක් සුදුසු වේ යැයි, කැප වේ යැයි ඔබ සිතන්නේ ද එය රැගෙන එන්න. මන්ද ඔබ ශ්‍රමණ ගෝතමයන් වහන්සේගේ උපස්ථායකයන් බැවින් කැප අකැප දේ සහ සුදුසු නුසුදුසු දේ දන්නාහු ය.' 'බත් පිළිගැන්වූහ' යනු ගෙන ආ යුතු දානය පිළිගැන්වූහ යන්නයි. 'පණීතේන' යනු උතුම් වූ දෙයින් ය. 'සහත්ථා' යනු සියතින්ම ය. 'සන්තප්පෙත්වා' යනු මනාව තෘප්තිමත් කර, ප්‍රමාණවත් ලෙස පූර්ණව දන් දී ය. 'සම්පවාරෙත්වා' යනු 'දැන් ඇති' යි හස්ත සංඥාවෙන් පවසන තෙක් මනාව පැවරීමයි. 'භුත්තාවිං' යනු දන් වැළඳූ පසු ය. 'ඕනීතපත්තපාණිං' යනු පාත්‍රයෙන් ඉවතට ගත් අත ඇති හෙවත් වැළඳීම අවසන් කළ තැනැත්තා යන්නයි. 'ඕනිත්තපත්තපාණිං' කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය නම් අතින් පාත්‍රය ඉවත් කර තැබූ තැනැත්තා යන්නයි. එනම් අත ද පාත්‍රය ද සෝදා, පාත්‍රය එකත්පස්ව තබා වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ වැඩසිටින බව දැනගෙන සච්චකයා එක් පසෙක වාඩි විය. 'පුණ්ණඤ්ච' යනු මේ දානයෙන් ලැබෙන යම් පිනක් වේ ද, එය මතු විපාකස්කන්ධයන් පිණිස වන බවයි. 'පුණ්ණමහී' යනු ඒ විපාකස්කන්ධයන්ට ම අයත් පිරිවර සම්පත් ය. 'එය දායකයන්ගේ සැපය පිණිස වේවා' යනු එම පින ඒ ලිච්ඡවීන්ගේ හිතසුව පිණිස වේවා යන්නයි. 'මම පැවිද්දෙක් වෙමි, පැවිද්දෙකු විසින් තමාගේ දානය තමා සන්තක කරගැනීම නුසුදුසු ය' යි සිතා ඔහු එම පින ලිච්ඡවීන්ට පවරා මෙසේ කීය. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ලිච්ඡවීන් විසින් දානය දෙන ලද්දේ සච්චකයාට මිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නොවන බැවින් ද, සච්චකයා විසින් එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පූජා කරන ලද බැවින් ද, ඒ අර්ථය පැහැදිලි කරමින් 'අග්ගිවෙස්සානය, යම් පිනක්...' යනාදිය වදාළ සේක. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිගණ්ඨයාගේ අභිමතය පරිදි නොව, තමන් වහන්සේට දෙන ලද දක්ෂිණාව නිගණ්ඨයාටම පවරා දුන් සේක. එය ඔහුට අනාගතයෙහි වාසනාවක් (නිර්වාණයට උපනිශ්‍රයයක්) වනු ඇත.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි...

စူဠသစ္စကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චූළසච්චක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၆. မဟာသစ္စကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. මහාසච්චක සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၆၄. ဧဝံ [Pg.185] မေ သုတန္တိ မဟာသစ္စကသုတ္တံ. တတ္ထ ဧကံ သမယန္တိ စ တေန ခေါ ပန သမယေနာတိ စ ပုဗ္ဗဏှသမယန္တိ စ တီဟိ ပဒေဟိ ဧကောဝ သမယော ဝုတ္တော. ဘိက္ခူနဉှိ ဝတ္တပဋိပတ္တိံ ကတွာ မုခံ ဓောဝိတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ ကတရံ ဂါမံ ပဝိသိဿာမာတိ ဝိတက္ကမာဠကေ ဌိတကာလော နာမ ဟောတိ. ဘဂဝါ ဧဝရူပေ သမယေ ရတ္တဒုပဋ္ဋံ နိဝါသေတွာ ကာယဗန္ဓနံ ဗန္ဓိတွာ ပံသုကူလစီဝရံ ဧကံသံ ပါရုပိတွာ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမ္မ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဂန္ဓကုဋိပမုခေ အဋ္ဌာသိ. တံ သန္ဓာယ, – ‘‘ဧကံ သမယန္တိ စ တေန ခေါ ပန သမယေနာတိ စ ပုဗ္ဗဏှသမယ’’န္တိ စ ဝုတ္တံ. ပဝိသိတုကာမောတိ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိဿာမီတိ ဧဝံ ကတသန္နိဋ္ဌာနော. တေနုပသင်္ကမီတိ ကသ္မာ ဥပသင်္ကမီတိ? ဝါဒါရောပနဇ္ဈာသယေန. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ပုဗ္ဗေပါဟံ အပဏ္ဍိတတာယ သကလံ ဝေသာလိပရိသံ ဂဟေတွာ သမဏဿ ဂေါတမဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ပရိသမဇ္ဈေ မင်္ကု ဇာတော. ဣဒါနိ တထာ အကတွာ ဧကကောဝ ဂန္တွာ ဝါဒံ အာရောပေဿာမိ. ယဒိ သမဏံ ဂေါတမံ ပရာဇေတုံ သက္ခိဿာမိ, အတ္တနော လဒ္ဓိံ ဒီပေတွာ ဇယံ ကရိဿာမိ. ယဒိ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဇယော ဘဝိဿတိ, အန္ဓကာရေ နစ္စံ ဝိယ န ကောစိ ဇာနိဿတီ’’တိ နိဒ္ဒါပဉှံ နာမ ဂဟေတွာ ဣမိနာ ဝါဒဇ္ဈာသယေန ဥပသင်္ကမိ.

364. 'ඒවං මේ සුතං' යනු මහාසච්චක සූත්‍රයයි. එහි 'ඒකං සමයං', 'තේන ඛෝ පන සමයේන' සහ 'පුබ්බණ්හසමයං' යන පද තුනෙන් එක් කාලයක්ම විස්තර වේ. සැබැවින්ම භික්ෂූන් වහන්සේලා වත්පිළිවෙත් කොට, මුහුණ සෝදා, පාත්‍ර සිවුරු ගෙන, චෛත්‍යය වැඳ, 'කිනම් ගමකට පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩින්නෙමුද?' යි සිතන ශාලාවෙහි රැස්ව සිටින කාලයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙබඳු කාලයක රතු පැහැති දෙපට සිවුර හැඳ, කාය බන්ධනය බැඳ, පාංශුකූල සිවුර ඒකාංශ කොට පෙරවාගෙන, ගඳකිළියෙන් නික්ම භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා ගඳකිළිය ඉදිරිපිට වැඩසිටි සේක. එය අරමුණු කරගෙන ඒ පද තුන වදාරන ලදී. 'පවිසිතුකාමෝ' යනු පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩින්නෙමි යන තීරණය ඇතිව සිටීමයි. 'තේනුපසංකමි' යනු කුමන හේතුවක් නිසා පැමිණියේ ද? වාද ආරෝපණය කිරීමේ (දොස් නැගීමේ) අදහසිනි. ඔහුට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: 'පෙර මම මෝඩකම නිසා මුළු වෛශාලී පිරිසම කැඳවාගෙන ශ්‍රමණ ගෝතමයන් වෙත ගොස් පිරිස මැද ලජ්ජාවට පත් වුණෙමි. දැන් එසේ නොකර තනිවම ගොස් වාද ආරෝපණය කරන්නෙමි. ඉදින් ශ්‍රමණ ගෝතමයන් පරාජය කිරීමට හැකි වුවහොත්, මාගේ වාදය පෙන්වා ජයග්‍රහණය කරන්නෙමි. ඉදින් ශ්‍රමණ ගෝතමයන් ජයග්‍රහණය කළහොත්, අඳුරේ නටන්නාක් මෙන් කිසිවෙකු එය නොදන්නේය' යි සිතා නිග්‍රහ කිරීමේ ප්‍රශ්න ගෙන වාද කිරීමේ අදහසින් පැමිණියේය.

အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာတိ သစ္စကဿ နိဂဏ္ဌပုတ္တဿ အနုကမ္ပံ ပဋိစ္စ. ထေရဿ ကိရဿ ဧဝံ အဟောသိ – ‘‘ဘဂဝတိ မုဟုတ္တံ နိသိန္နေ ဗုဒ္ဓဒဿနံ ဓမ္မဿဝနဉ္စ လဘိဿတိ. တဒဿ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တိဿတီ’’တိ. တသ္မာ ဘဂဝန္တံ ယာစိတွာ ပံသုကူလစီဝရံ စတုဂ္ဂုဏံ ပညပေတွာ နိသီဒတု ဘဂဝါတိ အာဟ. ‘‘ကာရဏံ အာနန္ဒော ဝဒတီ’’တိ သလ္လက္ခေတွာ နိသီဒိ ဘဂဝါ ပညတ္တေ အာသနေ. ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာတိ ယံ ပန ပဉှံ ဩဝဋ္ဋိကသာရံ ကတွာ အာဒါယ အာဂတော တံ ဌပေတွာ ပဿေန တာဝ ပရိဟရန္တော ဧတံ သန္တိ, ဘော ဂေါတမာတိအာဒိဝစနံ အဝေါစ.

'අනුකම්පං උපාදාය' යනු නිගණ්ඨ පුත්‍ර සච්චකයා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ය. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් විය: 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මොහොතක් මෙහි වැඩසිටියහොත් මොහුට බුද්ධ දර්ශනය හා ධර්ම ශ්‍රවණය ලැබෙනු ඇත. එය ඔහුට බොහෝ කාලයක් හිතසුව පිණිස පවතිනු ඇත.' එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ඉල්ලා සිවුගුණ කොට පාංශුකූල සිවුරක් පනවා 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහි වැඩසිටින සේක්වා' යි කීය. 'ආනන්ද කරුණක් සහිතව පවසන්නේය' යි සලකා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පනවන ලද අසුනෙහි වැඩසිටි සේක. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසීය' යනු, ඔහු ඉණෙහි සඟවාගෙන ආ සාරවත් වස්තුවක් වැනි වූ ඒ (වාද) ප්‍රශ්නය පසෙක තබා, ප්‍රථමයෙන් වටින් ගොඩින් පටන් ගනිමින් 'භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, (කල්‍යාණ මිතුරන්) ඇත්තාහ' යනාදී වචන පැවසීය.

၃၆၅. ဖုသန္တိ ဟိ တေ, ဘော ဂေါတမာတိ တေ သမဏဗြာဟ္မဏာ သရီရေ ဥပ္ပန္နံ သာရီရိကံ ဒုက္ခံ ဝေဒနံ ဖုသန္တိ လဘန္တိ, အနုဘဝန္တီတိ အတ္ထော. ဦရုက္ခမ္ဘောတိ ခမ္ဘကတဦရုဘာဝေါ, ဦရုထဒ္ဓတာတိ အတ္ထော. ဝိမှယတ္ထဝသေန ပနေတ္ထ ဘဝိဿတီတိ အနာဂတဝစနံ ကတံ. ကာယနွယံ ဟောတီတိ ကာယာနုဂတံ [Pg.186] ဟောတိ ကာယဿ ဝသဝတ္တိ. ကာယဘာဝနာတိ ပန ဝိပဿနာ ဝုစ္စတိ, တာယ စိတ္တဝိက္ခေပံ ပါပုဏန္တော နာမ နတ္ထိ, ဣတိ နိဂဏ္ဌော အသန္တံ အဘူတံ ယံ နတ္ထိ, တဒေဝါဟ. စိတ္တဘာဝနာတိပိ သမထော ဝုစ္စတိ, သမာဓိယုတ္တဿ စ ပုဂ္ဂလဿ ဦရုက္ခမ္ဘာဒယော နာမ နတ္ထိ, ဣတိ နိဂဏ္ဌော ဣဒံ အဘူတမေဝ အာဟ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝုတ္တံ – ‘‘ယထေဝ ‘ဘူတပုဗ္ဗန္တိ ဝတွာ ဦရုက္ခမ္ဘောပိ နာမ ဘဝိဿတီ’တိအာဒီနိ ဝဒတော အနာဂတရူပံ န သမေတိ, တထာ အတ္ထောပိ န သမေတိ, အသန္တံ အဘူတံ ယံ နတ္ထိ, တံ ကထေတီ’’တိ.

365. "භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, ඔවුහු ස්පර්ශ කරති" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, එම මහණ බමුණන් ශරීරයෙහි හටගත් කායික දුක්ඛ වේදනාව ස්පර්ශ කිරීම, ලැබීම හෙවත් අනුභව කිරීමයි. "ඌරුක්ඛම්භෝ" යනු ඌරු පර්වයන් (කලවා) ස්ථම්භයක් මෙන් වීම හෙවත් ඌරු පර්වයන්ගේ තද බවයි. මෙහි පුදුමය පළ කිරීමේ අර්ථයෙන් "භවිස්සති" යනුවෙන් අනාගත කාල ක්‍රියා පදයක් යොදා ඇත. "කායන්වයං හෝති" යනු ශරීරය අනුව යන්නක් වීම හෙවත් ශරීරයට වසඟව පැවතීමයි. "කාය භාවනා" යනු විදර්ශනාවට නමකි; එමඟින් සිතේ විසිරයාමකට පත්වීමක් සිදු නොවේ. මෙලෙස නිඝණ්ඨ (සච්චක) තෙමේ නැති දෙයක්, සිදු නොවූ දෙයක් ගැනම පැවසීය. සමථය ද "චිත්ත භාවනා" යනුවෙන් හැඳින්වේ. සමාධියෙන් යුත් පුද්ගලයාට ඌරු පර්ව තදවීම් ආදිය සිදු නොවේ. මෙලෙස ද නිඝණ්ඨ තෙමේ අසත්‍යයක්ම පැවසීය. අටුවාවෙහි මෙසේ සඳහන් වේ - "යම් සේ 'පෙර සිදු වූ දෙයක්' යැයි පවසා 'ඌරුක්ඛම්භෝ ද වනු ඇත' ආදී වශයෙන් පවසන්නහුගේ අනාගත ස්වරූපය (අතීත අර්ථය හා) නොගැලපේද, එසේම එහි අර්ථය ද නොගැලපේ. ඔහු පවසන්නේ විද්‍යමාන නොවන, අභූත වූ, නැති දෙයක්මය."

နော ကာယဘာဝနန္တိ ပဉ္စာတပတပ္ပနာဒိံ အတ္တကိလမထာနုယောဂံ သန္ဓာယာဟ. အယဉှိ တေသံ ကာယဘာဝနာ နာမ. ကိံ ပန သော ဒိသွာ ဧဝမာဟ? သော ကိရ ဒိဝါဒိဝဿ ဝိဟာရံ အာဂစ္ဆတိ, တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ ဘိက္ခူ ပတ္တစီဝရံ ပဋိသာမေတွာ အတ္တနော အတ္တနော ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေသု ပဋိသလ္လာနံ ဥပဂစ္ဆန္တိ. သော တေ ပဋိသလ္လီနေ ဒိသွာ စိတ္တဘာဝနာမတ္တံ ဧတေ အနုယုဉ္ဇန္တိ, ကာယဘာဝနာ ပနေတေသံ နတ္ထီတိ မညမာနော ဧဝမာဟ.

"නෝ කායභාවනං" යන්නෙන් අදහස් කළේ පංචාතප තපනය (ගිනි පහකින් තැපීම) ආදී අත්තකිලමථානුයෝගයයි. එය ඔවුන්ගේ කාය භාවනාවයි. ඔහු කුමක් දැක මෙසේ පැවසුවේද? ඔහු දහවල් කාලයේ විහාරයට පැමිණෙන බව කියනු ලැබේ. එකල්හි භික්ෂූන් වහන්සේලා පාත්‍ර සිවුරු තැන්පත් කර, තමන් වහන්සේලාගේ රාත්‍රී ස්ථාන හෝ දිවා ස්ථානවල විවේකීව (පටිසල්ලානයෙහි) වැඩ වෙසෙති. ඔහු එම විවේකීව වැඩ වෙසෙන භික්ෂූන් දැක, "මොවුන් චිත්ත භාවනාවෙහි පමණක් යෙදෙති, මොවුන්ට කාය භාවනාවක් නැතැ"යි සිතා මෙසේ පැවසීය.

၃၆၆. အထ နံ ဘဂဝါ အနုယုဉ္ဇန္တော ကိန္တိ ပန တေ, အဂ္ဂိဝေဿန, ကာယဘာဝနာ သုတာတိ အာဟ. သော တံ ဝိတ္ထာရေန္တော သေယျထိဒံ, နန္ဒော ဝစ္ဆောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နန္ဒောတိ တဿ နာမံ. ဝစ္ဆောတိ ဂေါတ္တံ. ကိသောတိ နာမံ. သံကိစ္စောတိ ဂေါတ္တံ. မက္ခလိဂေါသာလော ဟေဋ္ဌာ အာဂတောဝ. ဧတေတိ ဧတေ တယော ဇနာ, တေ ကိရ ကိလိဋ္ဌတပါနံ မတ္ထကပတ္တာ အဟေသုံ. ဥဠာရာနိ ဥဠာရာနီတိ ပဏီတာနိ ပဏီတာနိ. ဂါဟေန္တိ နာမာတိ ဗလံ ဂဏှာပေန္တိ နာမ. ဗြူဟေန္တီတိ ဝဍ္ဎေန္တိ. မေဒေန္တီတိ ဇာတမေဒံ ကရောန္တိ. ပုရိမံ ပဟာယာတိ ပုရိမံ ဒုက္ကရကာရံ ပဟာယ. ပစ္ဆာ ဥပစိနန္တီတိ ပစ္ဆာ ဥဠာရခါဒနီယာဒီဟိ သန္တပ္ပေန္တိ, ဝဍ္ဎေန္တိ. အာစယာပစယော ဟောတီတိ ဝဍ္ဎိ စ အဝဍ္ဎိ စ ဟောတိ, ဣတိ ဣမဿ ကာယဿ ကာလေန ဝဍ္ဎိ, ကာလေန ပရိဟာနီတိ ဝဍ္ဎိပရိဟာနိမတ္တမေဝ ပညာယတိ, ကာယဘာဝနာ ပန န ပညာယတီတိ ဒီပေတွာ စိတ္တဘာဝနံ ပုစ္ဆန္တော, ‘‘ကိန္တိ ပန တေ, အဂ္ဂိဝေဿန, စိတ္တဘာဝနာ သုတာ’’တိ အာဟ. န သမ္ပာယာသီတိ သမ္ပာဒေတွာ ကထေတုံ နာသက္ခိ, ယထာ တံ ဗာလပုထုဇ္ဇနော.

366. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගෙන් විමසමින්, "අග්ගිවෙස්සන, තොප කාය භාවනාව ගැන අසා ඇත්තේ කෙසේද?" යි වදාළ සේක. ඔහු එය විස්තර කරමින් "නන්ද වච්ඡ, කිස සංකිච්ඡ" ආදී වශයෙන් පැවසීය. එහි "නන්ද" යනු ඔහුගේ නමයි, "වච්ඡ" යනු ගෝත්‍රයයි. "කිස" යනු නමයි, "සංකිච්ඡ" යනු ගෝත්‍රයයි. මක්ඛලී ගෝසාල ගැන පසුව සඳහන් වේ. මොවුන් තිදෙනා කිලිටි තපස් රකිනවුන් අතර අග්‍රප්‍රාප්ත වූවෝ වූහ. "උළාරානි උළාරානි" යනු ප්‍රණීත වූ ප්‍රණීත වූ (භෝජන) යන්නයි. "ගාහෙන්ති නාම" යනු ශක්තිය ලබා දෙන බවයි. "බ්‍රූහෙන්ති" යනු වර්ධනය කරන බවයි. "මේදෙන්ති" යනු ශරීර මේදය හෙවත් තෙල් වර්ධනය කරන බවයි. "පුරිමං පහාය" යනු පෙර කළ දුෂ්කර ක්‍රියාවන් අත්හැර දමා යන්නයි. "පච්ඡා උපචිනන්ති" යනු පසුව ප්‍රණීත ඛාද්‍ය භෝජනයන්ගෙන් ශරීරය පිනවීම හා වර්ධනය කිරීමයි. "ආචයාපචයෝ හෝති" යනු වර්ධනය හා පිරිහීම සිදුවීමයි. එනම්, මෙම රූප කායෙහි කාලීනව වර්ධනය හා කාලීනව පිරිහීම පමණක් පෙනෙන්නට තිබේ මිස, එහි 'කාය භාවනාවක්' (විදර්ශනාවක්) දැකිය නොහැකි බව පෙන්වා දෙමින්, උන්වහන්සේ චිත්ත භාවනාව පිළිබඳව විමසමින්, "අග්ගිවෙස්සන, තොප චිත්ත භාවනාව ගැන අසා ඇත්තේ කෙසේද?" යි වදාළ සේක. බාල පෘථග්ජනයෙකු සේ ඔහුට එය විස්තර කර කීමට නොහැකි විය.

၃၆၇. ကုတော [Pg.187] ပန တွန္တိ ယော တွံ ဧဝံ ဩဠာရိကံ ဒုဗ္ဗလံ ကာယဘာဝနံ န ဇာနာသိ? သော တွံ ကုတော သဏှံ သုခုမံ စိတ္တဘာဝနံ ဇာနိဿသီတိ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ စောဒနာလယတ္ထေရော, ‘‘အဗုဒ္ဓဝစနံ နာမေတံ ပဒ’’န္တိ ဗီဇနိံ ဌပေတွာ ပက္ကမိတုံ အာရဘိ. အထ နံ မဟာသီဝတ္ထေရော အာဟ – ‘‘ဒိဿတိ, ဘိက္ခဝေ, ဣမဿ စာတုမဟာဘူတိကဿ ကာယဿ အာစယောပိ အပစယောပိ အာဒါနမ္ပိ နိက္ခေပနမ္ပီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၆၂). တံ သုတွာ သလ္လက္ခေသိ – ‘‘ဩဠာရိကံ ကာယံ ပရိဂ္ဂဏှန္တဿ ဥပ္ပန္နဝိပဿနာ ဩဠာရိကာတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ.

367. "තොපට කොහෙන්ද" යනු, යම් තොප මෙවන් රළු වූ ද දුර්වල වූ ද කාය භාවනාව ගැන පවා නොදන්නේද, එවන් තොප සියුම් වූ ප්‍රණීත වූ චිත්ත භාවනාව ගැන කෙසේ නම් දැනගන්නෙහිද යන්නයි. මේ ස්ථානයෙහි චෝදනාාලය තෙරුන් වහන්සේ, "මෙම පදය බුද්ධ දේශනාවක් නොවේ" යැයි පවසා පවන්පත තබා පිටව යන්නට සැරසුණහ. එවිට මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ, "මහණෙනි, සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම්ලත් මෙම කයෙහි වර්ධනය ද, පිරිහීම ද, ආහාර ගැනීම ද, බැහැර කිරීම ද පෙනෙන්නට තිබේ" (සංයුක්ත නිකාය) යනුවෙන් වදාළහ. එය අසා උන්වහන්සේ තේරුම් ගත්තේ, "රළු කය පිරික්සන්නාට හටගන්නා විදර්ශනාව ද රළු යැයි පැවසීම සුදුසු" බවයි.

၃၆၈. သုခသာရာဂီတိ သုခသာရာဂေန သမန္နာဂတော. သုခါယ ဝေဒနာယ နိရောဓာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဒုက္ခာ ဝေဒနာတိ န အနန္တရာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သုခဒုက္ခာနဉှိ အနန္တရပစ္စယတာ ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၁.၂.၄၅-၄၆) ပဋိသိဒ္ဓါ. ယသ္မာ ပန သုခေ အနိရုဒ္ဓေ ဒုက္ခံ နုပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဣဓ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတီတိ ခေပေတွာ ဂဏှိတွာ တိဋ္ဌတိ. ဥဘတောပက္ခန္တိ သုခံ ဧကံ ပက္ခံ ဒုက္ခံ ဧကံ ပက္ခန္တိ ဧဝံ ဥဘတောပက္ခံ ဟုတွာ.

368. "සුඛසාරාගී" යනු සැප වේදනාව කෙරෙහි ඇලුණු රාගයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. "සැප වේදනාව නිරුද්ධ වීමෙන් දුක් වේදනාව හටගනී" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සැප වේදනාවෙන් පසුව නිතැතින්ම දුක් වේදනාව හටගන්නා බව නොවේ; මන්ද යත් සැප සහ දුක අතර අනන්තර ප්‍රත්‍ය භාවය පට්ඨාන ප්‍රකරණයෙහි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවිනි. නමුත් යම් හෙයකින් සැප වේදනාව නිරුද්ධ නොවී දුක් වේදනාව හට නොගන්නා බැවින් මෙහි මෙසේ වදාරන ලදී. "පරියාදාය තිට්ඨති" යනු (සිත) යටපත් කරගෙන, අත්පත් කරගෙන සිටීමයි. "උභතෝපක්ඛං" යනු සැප එක පැත්තක් ද, දුක එක පැත්තක් ද වශයෙන් දෙපැත්තම වීමයි.

၃၆၉. ဥပ္ပန္နာပိ သုခါ ဝေဒနာ စိတ္တံ န ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတိ, ဘာဝိတတ္တာ ကာယဿ. ဥပ္ပန္နာပိ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ စိတ္တံ န ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတိ, ဘာဝိတတ္တာ စိတ္တဿာတိ ဧတ္ထ ကာယဘာဝနာ ဝိပဿနာ, စိတ္တဘာဝနာ သမာဓိ. ဝိပဿနာ စ သုခဿ ပစ္စနီကာ, ဒုက္ခဿ အာသန္နာ. သမာဓိ ဒုက္ခဿ ပစ္စနီကော, သုခဿ အာသန္နော. ကထံ? ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နိသိန္နဿ ဟိ အဒ္ဓါနေ ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တေ တတ္ထ တတ္ထ အဂ္ဂိဥဋ္ဌာနံ ဝိယ ဟောတိ, ကစ္ဆေဟိ သေဒါ မုစ္စန္တိ, မတ္ထကတော ဥသုမဝဋ္ဋိဥဋ္ဌာနံ ဝိယ ဟောတီတိ စိတ္တံ ဟညတိ ဝိဟညတိ ဝိပ္ဖန္ဒတိ. ဧဝံ တာဝ ဝိပဿနာ သုခဿ ပစ္စနီကာ, ဒုက္ခဿ အာသန္နာ. ဥပ္ပန္နေ ပန ကာယိကေ ဝါ စေတသိကေ ဝါ ဒုက္ခေ တံ ဒုက္ခံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ သမာပတ္တိံ သမာပန္နဿ သမာပတ္တိက္ခဏေ ဒုက္ခံ ဒူရာပဂတံ ဟောတိ, အနပ္ပကံ သုခံ ဩက္ကမတိ. ဧဝံ သမာဓိ ဒုက္ခဿ ပစ္စနီကော, သုခဿ အာသန္နော. ယထာ ဝိပဿနာ သုခဿ ပစ္စနီကာ, ဒုက္ခဿ အာသန္နာ, န တထာ သမာဓိ. ယထာ သမာဓိ ဒုက္ခဿ ပစ္စနီကော, သုခဿ အာသန္နော, န စ တထာ ဝိပဿနာတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဥပ္ပန္နာပိ သုခါ ဝေဒနာ စိတ္တံ န ပရိယာဒါယ [Pg.188] တိဋ္ဌတိ, ဘာဝိတတ္တာ ကာယဿ. ဥပ္ပန္နာပိ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ စိတ္တံ န ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတိ, ဘာဝိတတ္တာ စိတ္တဿာ’’တိ.

369. "කාය භාවනාව (විදර්ශනාව) ප්‍රගුණ කර ඇති බැවින්, හටගත් සැප වේදනාව සිත යටපත් කර නොපවතියි. චිත්ත භාවනාව (සමාධිය) ප්‍රගුණ කර ඇති බැවින්, හටගත් දුක් වේදනාව සිත යටපත් කර නොපවතියි" යන මෙහි කාය භාවනාව යනු විදර්ශනාවයි, චිත්ත භාවනාව යනු සමාධියයි. විදර්ශනාව සැපයට ප්‍රතිපක්ෂය (සතුරෙක්) වන අතර දුකට ආසන්නය. සමාධිය දුකට ප්‍රතිපක්ෂ වන අතර සැපයට ආසන්නය. එය කෙසේද? විදර්ශනාව වඩාගෙන හිඳින තැනැත්තාට කාලය ගතවන විට තැනින් තැන ගින්නක් හටගන්නාක් මෙන් දැනේ, කිහිලිවලින් දහඩිය පිටවේ, හිසෙන් දුම් වළල්ලක් නඟින්නාක් මෙන් දැනේ; එවිට සිත පීඩාවට පත්වේ, තැතිගනී. මෙලෙස විදර්ශනාව සැපයට ප්‍රතිපක්ෂව ද දුකට ආසන්නව ද පවතී. නමුත් කායික හෝ චෛතසික දුකක් හටගත් කල, සමාපත්තියට සමවැදුණු භික්ෂුවට එම සමාපත්ති ක්ෂණයෙහි එම දුක බැහැර වී, දුක දුරස් වී, මහත් වූ සැපයක් උදාවේ. මෙලෙස සමාධිය දුකට ප්‍රතිපක්ෂව ද සැපයට ආසන්නව ද පවතී. විදර්ශනාව සැපයට ප්‍රතිපක්ෂව හා දුකට ආසන්නව පවතින්නා සේ සමාධිය එසේ නොවේ. සමාධිය දුකට ප්‍රතිපක්ෂව හා සැපයට ආසන්නව පවතින්නා සේ විදර්ශනාව එසේ නොවේ. එබැවින්, "හටගත් සැප වේදනාව සිත යටපත් කර නොපවතියි..." ආදී වශයෙන් වදාරන ලදී.

၃၇၀. အာသဇ္ဇ ဥပနီယာတိ ဂုဏေ ဃဋ္ဋေတွာ စေဝ ဥပနေတွာ စ. တံ ဝတ မေတိ တံ ဝတ မမ စိတ္တံ.

370. "ආසජ්ජ උපනීය" යනු ගුණයන්ට පහර දී (ගැටී) සහ අසලට ගෙන ඒමයි. "තං වත මේ" යනු ඒකාන්තයෙන්ම මාගේ ඒ සිතයි.

၃၇၁. ကိဉှိ နော သိယာ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိ, အဂ္ဂိဝေဿန, ကိံ န ဘဝိဿတိ, ဘဝိဿတေဝ, မာ ဧဝံ သညီ ဟောဟိ, ဥပ္ပဇ္ဇိယေဝ မေ သုခါပိ ဒုက္ခာပိ ဝေဒနာ, ဥပ္ပန္နာယ ပနဿာ အဟံ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ ဌာတုံ န ဒေမိ. ဣဒါနိဿ တမတ္ထံ ပကာသေတုံ ဥပရိ ပသာဒါဝဟံ ဓမ္မဒေသနံ ဒေသေတုကာမော မူလတော ပဋ္ဌာယ မဟာဘိနိက္ခမနံ အာရဘိ. တတ္ထ ဣဓ မေ, အဂ္ဂိဝေဿန, ပုဗ္ဗေဝ သမ္ဗောဓာ…ပေ… တတ္ထေဝ နိသီဒိံ, အလမိဒံ ပဓာနာယာတိ ဣဒံ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ပါသရာသိသုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ ပန ဝိသေသော, တတ္ထ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသဇ္ဇာ, ဣဓ ဒုက္ကရကာရိကာ.

371. අග්ගිවෙස්සන, එය එසේ නොවන්නේ ඇයි? එය ඒකාන්තයෙන්ම වන්නේය. මා කෙරෙහි සැප වේදනා ද දුක් වේදනා ද උපදින්නේමය. එසේ වුවද, එවන් වේදනාවන් උපන් කල්හි මම මගේ සිත යටපත් කරගෙන සිටීමට ඉඩ නොදෙමි. දැන් ඒ කරුණ පැහැදිලි කරනු පිණිසත්, මතු පැහැදීම ඇති කරන ධර්ම දේශනාවක් දේශනා කරනු පිණිසත්, මුල සිටම මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය ආරම්භ කළ සේක. එහි 'අග්ගිවෙස්සන, මට බුදු වීමට පෙර...' යන මේ සියල්ල මීට පෙර පාසරාසි සූත්‍රයෙහි සඳහන් වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම්, එහි බෝධි පර්යංකයෙහි වැඩසිටීම පවසන අතර මෙහි දුෂ්කරක්‍රියා කිරීම ගැන පවසා ඇත.

၃၇၄. အလ္လကဋ္ဌန္တိ အလ္လံ ဥဒုမ္ဗရကဋ္ဌံ. သသ္နေဟန္တိ သခီရံ. ကာမေဟီတိ ဝတ္ထုကာမေဟိ. အဝူပကဋ္ဌာတိ အနပဂတာ. ကာမစ္ဆန္ဒောတိအာဒီသု ကိလေသကာမောဝ ဆန္ဒကရဏဝသေန ဆန္ဒော. သိနေဟကရဏဝသေန သ္နေဟော. မုစ္ဆာကရဏဝသေန မုစ္ဆာ. ပိပါသာကရဏဝသေန ပိပါသာ. အနုဒဟနဝသေန ပရိဠာဟောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဩပက္ကမိကာတိ ဥပက္ကမနိဗ္ဗတ္တာ. ဉာဏာယ ဒဿနာယ အနုတ္တရာယ သမ္ဗောဓာယာတိ သဗ္ဗံ လောကုတ္တရမဂ္ဂဝေဝစနမေဝ.

374. 'අල්ලකට්ඨං' යනු තෙත සහිත වූ දිඹුල් ලී කොටයකි. 'සස්නේහං' යනු කිරි (සැරව) සහිත වූවකි. 'කාමේහි' යනු වස්තු කාමයන්ගෙනි. 'අවූපකට්ඨා' යනු දුරු නොවූ යන්නයි. 'කාමච්ඡන්දෝ' යනාදී තැන්හි ක්ලේශ කාමයම කැමැත්ත ඇති කරන බැවින් 'ඡන්දය' නම් වේ. ආලය ඇති කරන බැවින් 'ස්නේහය' නම් වේ. මුළාව ඇති කරන බැවින් 'මුච්ඡා' නම් වේ. පිපාසය ඇති කරන බැවින් 'පිපාසා' නම් වේ. දැවිල්ල ඇති කරන බැවින් 'පරිළාහ' නම් වේ. 'ඕපක්කමිකා' යනු උත්සාහයෙන් (වීර්යයෙන්) හටගත් වේදනාවන්ය. 'ඥානය පිණිස, දැකීම පිණිස, අනුත්තර සම්බෝධිය පිණිස' යන මේ සියල්ල ලෝකෝත්තර මාර්ගයටම කියන සමාන නම් වේ.

ဣဒံ ပနေတ္ထ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – အလ္လံ သခီရံ ဥဒုမ္ဗရကဋ္ဌံ ဝိယ ဟိ ကိလေသကာမေန ဝတ္ထုကာမတော အနိဿဋပုဂ္ဂလာ. ဥဒကေ ပက္ခိတ္တဘာဝေါ ဝိယ ကိလေသကာမေန တိန္တတာ; မန္ထနေနာပိ အဂ္ဂိနော အနဘိနိဗ္ဗတ္တနံ ဝိယ ကိလေသကာမေန ဝတ္ထုကာမတော အနိဿဋာနံ ဩပက္ကမိကာဟိ ဝေဒနာဟိ လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ အနဓိဂမော. အမန္ထနေနာပိ အဂ္ဂိနော အနဘိနိဗ္ဗတ္တနံ ဝိယ တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝိနာပိ ဩပက္ကမိကာဟိ ဝေဒနာဟိ လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ အနဓိဂမော. ဒုတိယဥပမာပိ ဣမိနာဝ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယံ ပန ဝိသေသော, ပုရိမာ သပုတ္တဘရိယပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဥပမာ; ပစ္ဆိမာ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကပဗ္ဗဇ္ဇာယ.

මෙහි උපමාවන් ගැලපීම මෙසේය: ක්ලේශ කාමයන් නිසා වස්තු කාමයන්ගෙන් වෙන් නොවූ පුද්ගලයා, කිරි සහිත වූ තෙත දිඹුල් ලීයක් වැනිය. ජලයේ දමා ඇති බැවින් තෙත් වී ඇති සේ, ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් තෙත් වී ඇති බව දත යුතුය. ලී කැබැල්ල මැදීමෙන් ගින්නක් උපදවා ගත නොහැකි වන්නා සේම, ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් වෙන් නොවූවන්ට දුෂ්කරක්‍රියා ආදියෙන් හටගන්නා වේදනාවන් මඟින් ලෝකෝත්තර මාර්ගය අවබෝධ කළ නොහැකිය. ලී කැබැල්ල නොමැදීමෙන් ද ගින්නක් උපදවා ගත නොහැකි වන්නා සේම, ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් වෙන් නොවූවන්ට එම වේදනාවන්ගෙන් තොරව ද ලෝකෝත්තර මාර්ගය අවබෝධ කළ නොහැකිය. දෙවන උපමාව ද මෙම ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙහි විශේෂය නම්, පළමු උපමාව අඹුදරුවන් සහිත ගිහි ජීවිතයේ පැවිද්දටත්, දෙවන උපමාව ධාර්මික බ්‍රාහ්මණයන්ගේ පැවිද්දටත් උපමා කර ඇති බවයි.

၃၇၆. တတိယဥပမာယ [Pg.189] ကောဠာပန္တိ ဆိန္နသိနေဟံ နိရာပံ. ထလေ နိက္ခိတ္တန္တိ ပဗ္ဗတထလေ ဝါ ဘူမိထလေ ဝါ နိက္ခိတ္တံ. ဧတ္ထာပိ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – သုက္ခကောဠာပကဋ္ဌံ ဝိယ ဟိ ကိလေသကာမေန ဝတ္ထုကာမတော နိဿဋပုဂ္ဂလာ, အာရကာ ဥဒကာ ထလေ နိက္ခိတ္တဘာဝေါ ဝိယ ကိလေသကာမေန အတိန္တတာ. မန္ထနေနာပိ အဂ္ဂိနော အဘိနိဗ္ဗတ္တနံ ဝိယ ကိလေသကာမေန ဝတ္ထုကာမတော နိဿဋာနံ အဗ္ဘောကာသိကနေသဇ္ဇိကာဒိဝသေန ဩပက္ကမိကာဟိပိ ဝေဒနာဟိ လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ အဓိဂမော. အညဿ ရုက္ခဿ သုက္ခသာခါယ သဒ္ဓိံ ဃံသနမတ္တေနေဝ အဂ္ဂိနော အဘိနိဗ္ဗတ္တနံ ဝိယ ဝိနာပိ ဩပက္ကမိကာဟိ ဝေဒနာဟိ သုခါယေဝ ပဋိပဒါယ လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ အဓိဂမောတိ. အယံ ဥပမာ ဘဂဝတာ အတ္တနော အတ္ထာယ အာဟဋာ.

376. තුන්වන උපමාවේ 'කෝළාපං' යනු යුෂ (සැරව) සිඳී ගිය, ජලය රහිත වූ ලීයකි. 'ථලේ නික්ඛිත්තං' යනු පර්වතයක හෝ සම භූමියක තබන ලද්දකි. මෙහි උපමා ගැලපීම මෙසේය: ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් වෙන් වූ පුද්ගලයා වියළි ලීයක් වැනිය. ජලයෙන් ඈත්ව ගොඩබිම තිබීම මෙන්, ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් තෙත් නොවීම දත යුතුය. මැදීමෙන් ගින්නක් උපදවා ගත හැකි වන්නා සේම, ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් වෙන් වූවන්ට අබ්භෝකාසික, නිසජ්ජික ආදී ධුතාංග වීර්යය නිසා හටගන්නා වේදනාවන් මඟින් ලෝකෝත්තර මාර්ගය අවබෝධ කරගත හැකිය. වියළි අතු එකිනෙක ඇතිල්ලීමෙන් පමණක් ගින්නක් උපදින්නා සේ, එවන් වේදනාවන්ගෙන් තොරව වුවද සුඛා පටිපදාවෙන් ලෝකෝත්තර මාර්ගය අවබෝධ කරගත හැකිය. මෙම උපමාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වකීය ප්‍රයෝජනය පිණිස ගෙන දක්වන ලද්දකි.

၃၇၇. ဣဒါနိ အတ္တနော ဒုက္ကရကာရိကံ ဒဿေန္တော, တဿ မယှန္တိအာဒိမာဟ. ကိံ ပန ဘဂဝါ ဒုက္ကရံ အကတွာ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိတုံ န သမတ္ထောတိ? ကတွာပိ အကတွာပိ သမတ္ထောဝ. အထ ကသ္မာ အကာသီတိ? သဒေဝကဿ လောကဿ အတ္တနော ပရက္ကမံ ဒဿေဿာမိ. သော စ မံ ဝီရိယနိမ္မထနဂုဏော ဟာသေဿတီတိ. ပါသာဒေ နိသိန္နောယေဝ ဟိ ပဝေဏိအာဂတံ ရဇ္ဇံ လဘိတွာပိ ခတ္တိယော န တထာပမုဒိတော ဟောတိ, ယထာ ဗလကာယံ ဂဟေတွာ သင်္ဂါမေ ဒွေ တယော သမ္ပဟာရေ ဒတွာ အမိတ္တမထနံ ကတွာ ပတ္တရဇ္ဇော. ဧဝံ ပတ္တရဇ္ဇဿ ဟိ ရဇ္ဇသိရိံ အနုဘဝန္တဿ ပရိသံ ဩလောကေတွာ အတ္တနော ပရက္ကမံ အနုဿရိတွာ, ‘‘အသုကဋ္ဌာနေ အသုကကမ္မံ ကတွာ အသုကဉ္စ အသုကဉ္စ အမိတ္တံ ဧဝံ ဝိဇ္ဈိတွာ ဧဝံ ပဟရိတွာ ဣမံ ရဇ္ဇသိရိံ ပတ္တောသ္မီ’’တိ စိန္တယတော ဗလဝသောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝမေဝံ ဘဂဝါပိ သဒေဝကဿ လောကဿ ပရက္ကမံ ဒဿေဿာမိ, သော ဟိ မံ ပရက္ကမော အတိဝိယ ဟာသေဿတိ, သောမနဿံ ဥပ္ပာဒေဿတီတိ ဒုက္ကရမကာသိ.

377. දැන් තමන් වහන්සේගේ දුෂ්කරක්‍රියාව දක්වනු පිණිස 'තස්ස මය්හං' යනාදිය වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුෂ්කරක්‍රියා නොකොට බුදු වීමට අසමත් වූයේද? දුෂ්කරක්‍රියා කළත් නොකළත් බුදු වීමට උන්වහන්සේ සමත් වන්නාහ. එසේ නම් ඇයි දුෂ්කරක්‍රියා කළේ? දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයාට තමන් වහන්සේගේ වීර්යය පෙන්වනු පිණිසයි. 'වීර්යයෙන් මර්දනය කර ලැබූ ඒ ගුණය මා සතුටු කරන්නේය' යනුවෙන් සිතා එසේ කළ සේක. මාලිගාවක සිටම පරම්පරාවෙන් ආ රාජ්‍යය ලැබූ රජෙකුට වඩා, සේනාව පිරිවරා යුද්ධ කොට සතුරන් පරාජය කර රාජ්‍යය ලබා ගත් රජු අතිශයින් සතුටු වෙයි. එසේ රාජ්‍ය ශ්‍රිය විඳින රජු පිරිස දෙස බලා තමාගේ වීර්යය සිහි කරමින්, 'මම අසවල් තැනදී අසවල් දේ කර, අසවල් සතුරාට මෙසේ පහර දී මෙම රාජ්‍ය ශ්‍රිය ලැබුවෙමි'යි සිතන කල මහත් සෝමනස්සයක් උපදී. එලෙසම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ලෝකයාට සිය වීර්යය පෙන්වීමටත්, ඒ වීර්යය තමන් වහන්සේව අතිශයින් සතුටු කරවන නිසාත්, සෝමනස්සය උපදවන නිසාත් දුෂ්කරක්‍රියා කළ සේක.

အပိစ ပစ္ဆိမံ ဇနတံ အနုကမ္ပမာနောပိ အကာသိယေဝ, ပစ္ဆိမာ ဟိ ဇနတာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ပါရမိယော ပူရေတွာပိ ပဓာနံ ပဒဟိတွာဝ သဗ္ဗညုတညာဏံ ပတ္တော, ကိမင်္ဂံ ပန မယန္တိ ပဓာနဝီရိယံ ကတ္တဗ္ဗံ မညိဿတိ; ဧဝံ သန္တေ ခိပ္ပမေဝ ဇာတိဇရာမရဏဿ အန္တံ ကရိဿတီတိ ပစ္ဆိမံ ဇနတံ အနုကမ္ပမာနော အကာသိယေဝ.

තවද මතු පරම්පරාව කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ද උන්වහන්සේ එසේ කළ සේක. මතු පරම්පරාව 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සාර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් පාරමිතා පුරාත් මෙතරම් වීර්යයක් කොටම සර්වඥතා ඥානය ලැබුවේ නම්, අප ගැන කවර කථාද?' යනුවෙන් සිතා වීර්යය කළ යුතුය යන අදහස ඇති කරගනිති. එවිට ඔවුන් වහන්සේගේ අනුකම්පාව නිසා වහාම ජාති, ජරා, මරණ කෙළවර කරනු ඇත.

ဒန္တေဘိဒန္တမာဓာယာတိ ဟေဋ္ဌာဒန္တေ ဥပရိဒန္တံ ဌပေတွာ. စေတသာ စိတ္တန္တိ ကုသလစိတ္တေန အကုသလစိတ္တံ. အဘိနိဂ္ဂဏှေယျန္တိ နိဂ္ဂဏှေယျံ. အဘိနိပ္ပီဠေယျန္တိ [Pg.190] နိပ္ပီဠေယျံ. အဘိသန္တာပေယျန္တိ တာပေတွာ ဝီရိယနိမ္မထနံ ကရေယျံ. သာရဒ္ဓေါတိ သဒရထော. ပဓာနာဘိတုန္နဿာတိ ပဓာနေန အဘိတုန္နဿ, ဝိဒ္ဓဿ သတောတိ အတ္ထော.

'දන්තේභිදන්තමාධාය' යනු යටි දත් මත උඩු දත් තබා තද කිරීමයි. 'චේතසා චිත්තං' යනු කුසල් සිතින් අකුසල් සිත යටපත් කිරීමයි. 'අභිනිග්ගණ්හෙය්‍යං' යනු මැනවින් මර්දනය කිරීමයි. 'අභිනිප්පීළෙය්‍යං' යනු තෙරපීමයි. 'අභිසන්තාපෙය්‍යං' යනු වීර්යයෙන් තැවීමයි. 'සාරද්ධෝ' යනු දැඩි උත්සාහය සහිත වූ (පිළිස්සෙන සුළු) යන්නයි. 'පධානාභිතුන්නස්ස' යනු වීර්යයෙන් මර්දනය කරන ලද නොහොත් පෙළන ලද යන්නයි.

၃၇၈. အပ္ပာဏကန္တိ နိရဿာသကံ. ကမ္မာရဂဂ္ဂရိယာတိ ကမ္မာရဿ ဂဂ္ဂရနာဠိယာ. သီသဝေဒနာ ဟောန္တီတိ ကုတောစိ နိက္ခမိတုံ အလဘမာနေဟိ ဝါတေဟိ သမုဋ္ဌာပိတာ ဗလဝတိယော သီသဝေဒနာ ဟောန္တိ. သီသဝေဌံ ဒဒေယျာတိ သီသဝေဌနံ ဒဒေယျ. ဒေဝတာတိ ဗောဓိသတ္တဿ စင်္ကမနကောဋိယံ ပဏ္ဏသာလပရိဝေဏသာမန္တာ စ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ.

378. 'අප්පාණකං' යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නැති කිරීමයි. 'කම්මාරගග්ගරියා' යනු කම්මල්කරුවෙකුගේ මයිනහම මෙනි. 'සීසවේදනා හොන්ති' යනු කිසිම තැනකින් පිට වීමට ඉඩක් නොලබන වාතය නිසා හටගන්නා අධික හිසරදයයි. 'සීසවේඨං දදෙය්‍ය' යනු හිසට වෙළුමක් යෙදීම වැනි වේදනාවකි. 'දේවතා' යනු බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ සක්මන් මළුව අසල ද පන්සල් වත්ත අවට ද වාසය කළ දේවතාවුන්ය.

တဒါ ကိရ ဗောဓိသတ္တဿ အဓိမတ္တေ ကာယဒါဟေ ဥပ္ပန္နေ မုစ္ဆာ ဥဒပါဒိ. သော စင်္ကမေဝ နိသိန္နော ဟုတွာ ပပတိ. တံ ဒိသွာ ဒေဝတာ ဧဝမာဟံသု – ‘‘ဝိဟာရောတွေဝ သော အရဟတော’’တိ, ‘‘အရဟန္တော နာမ ဧဝရူပါ ဟောန္တိ မတကသဒိသာ’’တိ လဒ္ဓိယာ ဝဒန္တိ. တတ္ထ ယာ ဒေဝတာ ‘‘ကာလင်္ကတော’’တိ အာဟံသု, တာ ဂန္တွာ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ အာရောစေသုံ – ‘‘တုမှာကံ ပုတ္တော ကာလင်္ကတော’’တိ. မမ ပုတ္တော ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ကာလင်္ကတော, နော အဟုတွာတိ? ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိတုံ နာသက္ခိ, ပဓာနဘူမိယံယေဝ ပတိတွာ ကာလင်္ကတောတိ. နာဟံ သဒ္ဒဟာမိ, မမ ပုတ္တဿ ဗောဓိံ အပတွာ ကာလင်္ကိရိယာ နာမ နတ္ထီတိ.

එකල්හි බෝධිසත්වයන් වහන්සේට අධික ශරීර දාහයක් ඇති වී මූර්ඡාව හටගත්තේය. උන්වහන්සේ සක්මන් මළුවෙහි හිඳගෙන සිටියදීම ඇද වැටුණහ. එය දැක දේවතාවෝ මෙසේ කීහ: 'මේ අර්හත් උත්තමයාගේ හැසිරීමයි.' රහතන් වහන්සේලා මෙවන් ස්වභාවයක් ඇත්තෝය, මළ සිරුරක් වැනිය යන විශ්වාසයෙන් ඔවුහු එසේ කීහ. එහි 'සිද්ධර්ථ කුමාරයා කළුරිය කළේය'යි පැවසූ දේවතාවෝ සුද්ධෝදන මහාරාජයා වෙත ගොස් 'ඔබේ පුත් කුමරු කළුරිය කළේය'යි දැන්වූහ. 'මාගේ පුත්‍රයා බුදුවී කළුරිය කළේද? නැතහොත් බුදු නොවීද?' කියා රජු ඇසීය. 'බුදු වීමට නොහැකි විය, වීර්යය කරන භූමියේදීම ඇද වැටී කළුරිය කළේය'යි ඔවුහු පැවසූහ. 'මම එය විශ්වාස නොකරමි, මාගේ පුත්‍රයාට බෝධියට පත් නොවී මරණය සිදු විය නොහැකිය'යි රජු පැවසීය.

အပရဘာဂေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတွာ အနုပုဗ္ဗေန ရာဇဂဟံ ဂန္တွာ ကပိလဝတ္ထုံ အနုပ္ပတ္တဿ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ပါသာဒံ အာရောပေတွာ ယာဂုခဇ္ဇကံ ဒတွာ အန္တရာဘတ္တသမယေ ဧတမတ္ထံ အာရောစေသိ – တုမှာကံ ဘဂဝါ ပဓာနကရဏကာလေ ဒေဝတာ အာဂန္တွာ, ‘‘ပုတ္တော တေ, မဟာရာဇ, ကာလင်္ကတော’’တိ အာဟံသူတိ. ကိံ သဒ္ဒဟသိ မဟာရာဇာတိ? န ဘဂဝါ သဒ္ဒဟိန္တိ. ဣဒါနိ, မဟာရာဇ, သုပိနပ္ပဋိဂ္ဂဟဏတော ပဋ္ဌာယ အစ္ဆရိယာနိ ပဿန္တော ကိံ သဒ္ဒဟိဿသိ? အဟမ္ပိ ဗုဒ္ဓေါ ဇာတော, တွမ္ပိ ဗုဒ္ဓပိတာ ဇာတော, ပုဗ္ဗေ ပန မယှံ အပရိပက္ကေ ဉာဏေ ဗောဓိစရိယံ စရန္တဿ ဓမ္မပါလကုမာရကာလေပိ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဟေတုံ ဂတဿ, ‘‘တုမှာကံ ပုတ္တော ဓမ္မပါလကုမာရော ကာလင်္ကတော, ဣဒမဿ အဋ္ဌီ’’တိ ဧဠကဋ္ဌိံ အာဟရိတွာ ဒဿေသုံ, တဒါပိ တုမှေ, ‘‘မမ ပုတ္တဿ အန္တရာမရဏံ နာမ နတ္ထိ, နာဟံ သဒ္ဒဟာမီ’’တိ အဝေါစုတ္ထ, မဟာရာဇာတိ ဣမိဿာ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ဘဂဝါ မဟာဓမ္မပါလဇာတကံ ကထေသိ.

මතු කාලයෙහි, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මචක්‍රය පවත්වනු ලැබ, පිළිවෙළින් රජගහ නුවරට වැඩම කොට, අනතුරුව කපිලවස්තු පුරයට පැමිණි කල්හි, සුද්ධෝදන මහාරාජයාණන් වහන්සේ උන්වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන, ප්‍රාසාදයට වැඩම කරවා, කැඳ සහ දෘඩ ආහාර පූජා කර, ආහාර අනුභව කරන අතරතුර මෙසේ සැළ කර සිටියේය: “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබවහන්සේ දුෂ්කරක්‍රියා කරන කාලයෙහි දේවතාවෝ පැමිණ, ‘මහාරාජය, ඔබගේ පුත්‍රයා මියගියේය’ යි පැවසූහ.” එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහාරාජය, ඔබ එය විශ්වාස කළෙහිද?” යි විමසූ සේක. රජතුමා, “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම එය විශ්වාස නොකළෙමි” යි පැවසීය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහාරාජය, සිහින දැකීම පටන් මේ දක්වා නොයෙකුත් ආශ්චර්යයන් දකින ඔබ දැන් එය කෙසේ නම් විශ්වාස කරන්නේද? මම බුදු වී සිටිමි, ඔබ බුදු පියෙක් වී සිටින්නෙහිය. එහෙත් පෙර මාගේ ඥානය නොමේරූ කාලයෙහි, බෝධිචර්යාවන් පුරමින් සිටි ධර්මපාල කුමාර අවධියේදී, ශිල්ප උගැනීමට ගොස් සිටියදී, ‘ඔබගේ පුත් ධර්මපාල කුමාරයා මියගියේය, මේ ඔහුගේ ඇටකටුයි’ කියා එළු ඇට පෙන්වූහ. එකල්හිද ඔබ ‘මාගේ පුතුට අකල් මරණයක් නැත, මම මෙය විශ්වාස නොකරමි’ යි කීහ.” බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම කරුණ නිමිති කරගෙන මහාධර්මපාල ජාතකය දේශනා කළ සේක.

၃၇၉. မာ [Pg.191] ခေါ တွံ မာရိသာတိ သမ္ပိယာယမာနာ အာဟံသု. ဒေဝတာနံ ကိရာယံ ပိယမနာပဝေါဟာရော, ယဒိဒံ မာရိသာတိ. အဇဇ္ဇိတန္တိ အဘောဇနံ. ဟလန္တိ ဝဒါမီတိ အလန္တိ ဝဒါမိ, အလံ ဣမိနာ ဧဝံ မာ ကရိတ္ထ, ယာပေဿာမဟန္တိ ဧဝံ ပဋိသေဓေမီတိ အတ္ထော.

379. “මා ඛො ත්වං මාරිසා” යනු මා කෙරෙහි ඇලුම් කළ දේවතාවෝ පැවසූහ. දේවතාවන් අතර “මාරිස” යන වචනය ප්‍රියශීලී ආමන්ත්‍රණයක් ලෙස භාවිත වේ. “අජජ්ජිතං” යනු ආහාර අනුභව නොකිරීමයි. “හලන්ති වදාමි” යනු ප්‍රමාණවත් (අලං) යැයි පවසමි. “මේ ආහාරයෙන් ඇති වැඩක් නැත, මෙසේ නොකරන්න, මම මගේ දිවි පවත්වා ගන්නෙමි” යැයි මෙසේ වැළැක්වූ බව අර්ථයයි.

၃၈၀-၁. မင်္ဂုရစ္ဆဝီတိ မင်္ဂုရမစ္ဆစ္ဆဝိ. ဧတာဝ ပရမန္တိ တာသမ္ပိ ဝေဒနာနမေတံယေဝ ပရမံ, ဥတ္တမံ ပမာဏံ. ပိတု သက္ကဿ ကမ္မန္တေ…ပေ… ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိတာတိ ရညော ကိရ ဝပ္ပမင်္ဂလဒိဝသော နာမ ဟောတိ, တဒါ အနေကပ္ပကာရံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ပဋိယာဒေန္တိ. နဂရဝီထိယော သောဓာပေတွာ ပုဏ္ဏဃဋေ ဌပါပေတွာ ဓဇပဋာကာဒယော ဥဿာပေတွာ သကလနဂရံ ဒေဝဝိမာနံ ဝိယ အလင်္ကရောန္တိ. သဗ္ဗေ ဒါသကမ္မကရာဒယော အဟတဝတ္ထနိဝတ္ထာ ဂန္ဓမာလာဒိပဋိမဏ္ဍိတာ ရာဇကုလေ သန္နိပတန္တိ. ရညော ကမ္မန္တေ နင်္ဂလသတသဟဿံ ယောဇီယတိ. တသ္မိံ ပန ဒိဝသေ ဧကေန ဦနံ အဋ္ဌသတံ ယောဇေန္တိ. သဗ္ဗနင်္ဂလာနိ သဒ္ဓိံ ဗလိဗဒ္ဒရသ္မိယောတ္တေဟိ ဇာဏုဿောဏိဿ ရထော ဝိယ ရဇတပရိက္ခိတ္တာနိ ဟောန္တိ. ရညော အာလမ္ဗနနင်္ဂလံ ရတ္တသုဝဏ္ဏပရိက္ခိတ္တံ ဟောတိ. ဗလိဗဒ္ဒါနံ သိင်္ဂါနိပိ ရသ္မိပတောဒါပိ သုဝဏ္ဏပရိက္ခိတ္တာ ဟောန္တိ. ရာဇာ မဟာပရိဝါရေန နိက္ခမန္တော ပုတ္တံ ဂဟေတွာ အဂမာသိ.

380-1. “මංගුරච්ඡවී” යනු මංගුර මත්ස්‍යයෙකුගේ වැනි පැහැයක් ඇති සිවියයි. “එතාව පරමං” යනු ඒ වේදනාවන්ගේ ද උපරිම ප්‍රමාණයයි. “පිතු සක්කස්ස කම්මන්තේ...” යනාදියෙන්, සුද්ධෝදන රජුගේ වප් මඟුල් උත්සවය පිළිබඳව කියැවේ. එකල්හි නොයෙක් වක වර්ගයේ ඛාද්‍ය භෝජ්‍යයන් පිළියෙළ කරති. නගර වීදි පිරිසිදු කර, පිරූ කළ තබා, කොඩි පතාක ආදිය ඔසවා මුළු නගරයම දිව්‍ය විමානයක් මෙන් සරසති. සියලු දාස කම්කරුවන් අලුත් වස්ත්‍ර හැඳ, සුවඳ මල් මාලාවන්ගෙන් සැරසී රජගෙදරට රැස් වෙති. රජුගේ කර්මාන්ත භූමියෙහි නඟුල් ලක්ෂයක් යොදවනු ලැබේ. එදිනට එකක් අඩු අටසියයක් (799) නඟුල් යොදවති. සියලු නඟුල් ගවයන්ගේ රැහැන් පටි සමඟ ජාණුසෝණී බ්‍රාහ්මණයාගේ රථය මෙන් රිදියෙන් පිරිවරා තිබුණි. රජුගේ නඟුල රත්රත්‍රන් පලස්වලින් පිරිවරා තිබුණි. ගවයන්ගේ අං මෙන්ම කස ද රන් ආලේපිතව තිබුණි. රජතුමා මහා පිරිවරක් සමඟ පුත්‍රයා ද රැගෙන නික්මුණේය.

ကမ္မန္တဋ္ဌာနေ ဧကော ဇမ္ဗုရုက္ခော ဗဟလပတ္တပလာသော သန္ဒစ္ဆာယော အဟောသိ. တဿ ဟေဋ္ဌာ ကုမာရဿ သယနံ ပညပေတွာ ဥပရိ သုဝဏ္ဏတာရကခစိတံ ဝိတာနံ ဗန္ဓာပေတွာ သာဏိပါကာရေန ပရိက္ခိပါပေတွာ အာရက္ခံ ဌပေတွာ ရာဇာ သဗ္ဗာလင်္ကာရံ အလင်္ကရိတွာ အမစ္စဂဏပရိဝုတော နင်္ဂလကရဏဋ္ဌာနံ အဂမာသိ. တတ္ထ ရာဇာ သုဝဏ္ဏနင်္ဂလံ ဂဏှာတိ. အမစ္စာ ဧကေနူနအဋ္ဌသတရဇတနင်္ဂလာနိ ဂဟေတွာ ဣတော စိတော စ ကသန္တိ. ရာဇာ ပန ဩရတော ပါရံ ဂစ္ဆတိ, ပါရတော ဝါ ဩရံ ဂစ္ဆတိ. ဧတသ္မိံ ဌာနေ မဟာသမ္ပတ္တိ ဟောတိ, ဗောဓိသတ္တံ ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နာ ဓာတိယော ရညော သမ္ပတ္တိံ ပဿိဿာမာတိ အန္တောသာဏိတော ဗဟိ နိက္ခန္တာ. ဗောဓိသတ္တော ဣတော စိတော စ ဩလောကေန္တော ကဉ္စိ အဒိသွာ ဝေဂေန ဥဋ္ဌာယ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ အာနာပါနေ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပဌမဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေသိ. ဓာတိယော ခဇ္ဇဘောဇ္ဇန္တရေ ဝိစရမာနာ ထောကံ စိရာယိံသု, သေသရုက္ခာနံ [Pg.192] ဆာယာ နိဝတ္တာ, တဿ ပန ရုက္ခဿ ပရိမဏ္ဍလာ ဟုတွာ အဋ္ဌာသိ. ဓာတိယော အယျပုတ္တော ဧကကောတိ ဝေဂေန သာဏိံ ဥက္ခိပိတွာ အန္တော ပဝိသမာနာ ဗောဓိသတ္တံ သယနေ ပလ္လင်္ကေန နိသိန္နံ တဉ္စ ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ ဂန္တွာ ရညော အာရောစယိံသု – ‘‘ကုမာရော ဒေဝ, ဧဝံ နိသိန္နော အညေသံ ရုက္ခာနံ ဆာယာ နိဝတ္တာ, ဇမ္ဗုရုက္ခဿ ပရိမဏ္ဍလာ ဌိတာ’’တိ. ရာဇာ ဝေဂေနာဂန္တွာ ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ, ‘‘ဣဒံ တေ, တာတ, ဒုတိယံ ဝန္ဒန’’န္တိ ပုတ္တံ ဝန္ဒိ. ဣဒမေတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ပိတု သက္ကဿ ကမ္မန္တေ…ပေ… ပဌမဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိတာ’’တိ. သိယာ နု ခေါ ဧသော မဂ္ဂေါ ဗောဓာယာတိ ဘဝေယျ နု ခေါ ဧတံ အာနာပါနဿတိပဌမဇ္ဈာနံ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ မဂ္ဂေါတိ. သတာနုသာရိဝိညာဏန္တိ နယိဒံ ဗောဓာယ မဂ္ဂေါ ဘဝိဿတိ, အာနာပါနဿတိပဌမဇ္ဈာနံ ပန ဘဝိဿတီတိ ဧဝံ ဧကံ ဒွေ ဝါရေ ဥပ္ပန္နသတိယာ အနန္တရံ ဥပ္ပန္နဝိညာဏံ သတာနုသာရိဝိညာဏံ နာမ. ယံ တံ သုခန္တိ ယံ တံ အာနာပါနဿတိပဌမဇ္ဈာနသုခံ.

කර්මාන්ත භූමියෙහි ඝන කොළ ඇති, තද සෙවණ ඇති එක් දඹ ගසක් තිබුණි. ඒ යට කුමාරයාට යහනක් පනවා, මතුපිට රන් තාරකාවලින් විසිතුරු කළ වියනක් බැඳ, වටතිර ඇද ආරක්ෂාව යොදවා, රජතුමා සියලු ආභරණයෙන් සැරසී ඇමතිවරුන් පිරිවරා නඟුල් ගාන ස්ථානයට ගියේය. එහිදී රජු රන් නඟුල ගත්තේය. ඇමතිවරු එකක් අඩු අටසියයක් රිදී නඟුල් ගෙන එහා මෙහා නඟුල් ගෑහ. රජතුමා ද මෙතෙර සිට එතෙරටත්, එතෙර සිට මෙතෙරටත් නඟුල් ගෑවේය. එහි මහත් වූ සම්පත්තියක් විය. බෝසතුන් පිරිවරා සිටි කිරිමව්වරු රජුගේ ඒ සිරිය බලනු පිණිස තිරයෙන් පිටතට ගියහ. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ එහා මෙහා බලා කිසිවකු නොදැක, වහා නැගී සිට පලක් බැඳ වාඩි වී ආනාපානසතිය වඩා ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා ගත්හ. කිරිමව්වරු ආහාර පාන ගන්නා අතරතුර එහා මෙහා ඇවිදිමින් ටිකක් ප්‍රමාද වූහ. සෙසු ගස්වල සෙවණැලි වෙනස් වුවත්, ඒ ගසෙහි සෙවණැල්ල පමණක් වටකුරුව නොවෙනස්ව තිබුණි. කිරිමව්වරු “කුමාරයා තනිවම හිඳී” යැයි සිතා වහා තිරය ඔසවා ඇතුළට යන විට, බෝසතුන් පලක් බැඳ යහන මත වැඩ හිඳිනුත්, ඒ ප්‍රාතිහාර්යයත් දැක රජුට සැළ කළහ: “දේවයන් වහන්ස, කුමරු මෙසේ පලක් බැඳ වැඩ හිඳියි, සෙසු ගස්වල සෙවණැලි වෙනස් වුවත් දඹ ගසේ සෙවණැල්ල පමණක් නොවෙනස්ව පවතී.” රජු වහා පැමිණ ප්‍රාතිහාර්යය දැක, “පුතණුවනි, මෙය ඔබට කරන දෙවන වන්දනාවයි” කියා වැන්දේය. මෙය ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබීම අරභයා පවසන ලද්දකි. “සියා නු ඛො එසො මග්ගො බෝධායා” යනු, ‘මෙම ආනාපානසති ප්‍රථම ධ්‍යානය බුදුවීම පිණිස මාර්ගය වේද?’ යනුවෙනි. “සතානුසාරිවිඤ්ඤාණං” යනු බුදුවීම පිණිස මාර්ගය මෙය නොවේය, නමුත් ආනාපානසති ප්‍රථම ධ්‍යානය එසේ වනු ඇතැයි එක් වරක් හෝ දෙවරක් උපන් සිහියට අනතුරුව උපන් විඤ්ඤාණයයි. “යං තං සුඛං” යනු ඒ ආනාපානසති ප්‍රථම ධ්‍යාන සුඛයයි.

၃၈၂. ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ဟောန္တီတိ ပဏ္ဏသာလပရိဝေဏသမ္မဇ္ဇနာဒိဝတ္တကရဏေန ဥပဋ္ဌိတာ ဟောန္တိ. ဗာဟုလ္လိကောတိ ပစ္စယဗာဟုလ္လိကော. အာဝတ္တော ဗာဟုလ္လာယာတိ ရသဂိဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပဏီတပိဏ္ဍပါတာဒီနံ အတ္ထာယ အာဝတ္တော. နိဗ္ဗိဇ္ဇ ပက္ကမိံသူတိ ဥက္ကဏ္ဌိတွာ ဓမ္မနိယာမေနေဝ ပက္ကန္တာ ဗောဓိသတ္တဿ သမ္ဗောဓိံ ပတ္တကာလေ ကာယဝိဝေကဿ ဩကာသဒါနတ္ထံ ဓမ္မတာယ ဂတာ. ဂစ္ဆန္တာ စ အညဋ္ဌာနံ အဂန္တွာ ဗာရာဏသိမေဝ အဂမံသု. ဗောဓိသတ္တော တေသု ဂတေသု အဒ္ဓမာသံ ကာယဝိဝေကံ လဘိတွာ ဗောဓိမဏ္ဍေ အပရာဇိတပလ္လင်္ကေ နိသီဒိတွာ သဗ္ဗညုတညာဏံ ပဋိဝိဇ္ဈိ.

382. “පච්චුපට්ඨිතා හොන්ති” යනු පන්සල හා අවට වැලි මළුව හැමදීම ආදී වත්පිළිවෙත් කිරීමෙන් උපස්ථාන කරන ලද බවයි. “බාහුල්ලිකො” යනු සිව්පසය බහුල කරගැනීමට උත්සාහ කරන්නාය. “ආවට්ටො බාහුල්ලායා” යනු රසයට ගිජු වී ප්‍රණීත පිණ්ඩපාතය ආදිය සෙවීමට යොමු වූ බවයි. “නිබ්බිජ්ජ පක්කමිංසු” යනු කලකිරී නික්ම ගිය බවයි. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ බුදු වන අවධියේදී උන්වහන්සේට කාය විවේකය ලබා දීම පිණිස ධර්මතාවෙන්ම (ස්වභාවයෙන්ම) ඔවුන් නික්ම ගියහ. ඔවුන් ගියත් වෙනත් තැනකට නොගොස් බරණැසටම ගියහ. ඔවුන් නික්ම ගිය පසු බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ අඩමසක් කාය විවේකය ලබා බෝ මැඩ අපරාජිත පර්යංකයෙහි වැඩ හිඳ සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරගත්හ.

၃၈၃. ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီတိအာဒိ ဘယဘေရဝေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

383. “විවිච්චේව කාමේහි” යනාදිය භයභේරව සූත්‍රයෙහි විස්තර කර ඇති ආකාරයටම දත යුතුය.

၃၈၇. အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟန္တိ အယံ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. နိဂဏ္ဌော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ သမဏံ ဂေါတမံ ဧကံ ပဉှံ ပုစ္ဆိံ. သမဏော ဂေါတမော ‘အပရာပိ မံ, အဂ္ဂိဝေဿန, အပရာပိ မံ, အဂ္ဂိဝေဿနာ’တိ ပရိယောသာနံ အဒဿေန္တော ကထေတိယေဝ. ကုပိတော နု ခေါ’’တိ? အထ ဘဂဝါ, အဂ္ဂိဝေဿန, တထာဂတေ အနေကသတာယ ပရိသာယ ဓမ္မံ ဒေသေန္တေ ကုပိတော [Pg.193] သမဏော ဂေါတမောတိ ဧကောပိ ဝတ္တာ နတ္ထိ, ပရေသံ ဗောဓနတ္ထာယ ပဋိဝိဇ္ဈနတ္ထာယ ဧဝ တထာဂတော ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ ဒဿေန္တော ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ အာရဗ္ဘာတိ သန္ဓာယ. ယာဝဒေဝါတိ ပယောဇနဝိဓိ ပရိစ္ဆေဒနိယမနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ပရေသံ ဝိညာပနမေဝ တထာဂတဿ ဓမ္မဒေသနာယ ပယောဇနံ, တသ္မာ န ဧကဿေဝ ဒေသေတိ, ယတ္တကာ ဝိညာတာရော အတ္ထိ, သဗ္ဗေသံ ဒေသေတီတိ. တသ္မိံယေဝ ပုရိမသ္မိန္တိ ဣမိနာ ကိံ ဒဿေတီတိ? သစ္စကော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘သမဏော ဂေါတမော အဘိရူပေါ ပါသာဒိကော သုဖုသိတံ ဒန္တာဝရဏံ, ဇိဝှာ မုဒုကာ, မဓုရံ ဝါက္ကရဏံ, ပရိသံ ရဉ္ဇေန္တော မညေ ဝိစရတိ, အန္တော ပနဿ စိတ္တေကဂ္ဂတာ နတ္ထီ’’တိ. အထ ဘဂဝါ, အဂ္ဂိဝေဿန, န တထာဂတော ပရိသံ ရဉ္ဇေန္တော ဝိစရတိ, စက္ကဝါဠပရိယန္တာယပိ ပရိသာယ တထာဂတော ဓမ္မံ ဒေသေတိ, အသလ္လီနော အနုပလိတ္တော ဧတ္တကံ ဧကဝိဟာရီ, သုညတဖလသမာပတ္တိံ အနုယုတ္တောတိ ဒဿေတုံ ဧဝမာဟ.

387. ‘අභිජානාමි ඛො පනාහං’ යන්න මෙහි පූර්වාපර සන්ධි ගැලපීමයි. එය වෙන් වූ අනුසන්ධියකි. සච්චක මෙසේ සිතුවේ යැයි කියනු ලැබේ - ‘මම ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගෙන් එක් ප්‍රශ්නයක් විමසුවෙමි. ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ “අග්ගිවෙස්සන, තවද මම... අග්ගිවෙස්සන, තවද මම...” යනුවෙන් අවසානයක් නොපෙන්වාම දේශනා කරති. උන්වහන්සේ කිපී ඇත්ද?’ එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘අග්ගිවෙස්සන, තථාගතයන් වහන්සේ සිය ගණනක් පිරිස මැද දහම් දෙසන කල්හි ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ කිපුණේ යැයි කියන එක් අයෙකු හෝ නැත. තථාගතයන් වහන්සේ දහම් දෙසන්නේ අන්‍යයන්ගේ අවබෝධය පිණිසමය, සත්‍යය ප්‍රතිවේධ කරනු පිණිසමය’ යන වග පෙන්වා දෙමින් මෙම ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි ‘ආරබ්භ’ යනු අරමුණු කොට යන්නයි. ‘යාවදේව’ යනු ප්‍රයෝජනය හා විධිමත් පිරිසිඳීම නියම කිරීමයි. මෙයින් කියැවෙන්නේ මෙයයි - අන්‍යයන්ට කරුණු වටහා දීමම තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාවේ ප්‍රයෝජනයයි. එබැවින් උන්වහන්සේ එක් අයෙකුට පමණක් දේශනා නොකරන අතර, වටහා ගත හැකි යම් තාක් අය වෙත්ද, ඒ සැමටම දේශනා කරති. ‘තස්මිංයෙව පුරිමස්මිං’ යන්නෙන් කුමක් පෙන්වන්නේද? සච්චක මෙසේ සිතුවේ යැයි කියනු ලැබේ - ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ අභිරූපවත්ය, ප්‍රසාදජනකය, මනාව පිහිටි තොල් සඟලක් ඇත්තේය, දිව මෘදුය, කටහඬ මධුරය. උන්වහන්සේ පිරිස රංජනය කරමින් (සතුටු කරමින්) හැසිරෙතැයි සිතමි. එහෙත් උන්වහන්සේගේ සිත තුළ චිත්ත ඒකාග්‍රතාවක් (සමාධියක්) නැත.’ එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘අග්ගිවෙස්සන, තථාගතයන් වහන්සේ පිරිස රංජනය කරමින් නොහැසිරෙති. සක්වල කෙළවර දක්වා ඇති පිරිසකට වුවද තථාගතයන් වහන්සේ දහම් දෙසති. උන්වහන්සේ කෙලෙසුන් කෙරෙන් ඉවත් වූ, ඒවායින් නොතැවරුණු, එපමණ කලක් ඒක විහාරීව ශුන්‍යත ඵල සමාපත්තියට සමවැදී වසන සේක’ යන්න පෙන්වා දීම පිණිස මෙසේ වදාළ සේක.

အဇ္ဈတ္တမေဝါတိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တမေဝ. သန္နိသာဒေမီတိ သန္နိသီဒါပေမိ, တထာဂတော ဟိ ယသ္မိံ ခဏေ ပရိသာ သာဓုကာရံ ဒေတိ, တသ္မိံ ခဏေ ပုဗ္ဗာဘောဂေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ, သာဓုကာရသဒ္ဒဿ နိဂ္ဃောသေ အဝိစ္ဆိန္နေယေဝ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဌိတဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ဗုဒ္ဓါနဉှိ ဘဝင်္ဂပရိဝါသော လဟုကော ဟောတီတိ အဿာသဝါရေ ပဿာသဝါရေ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တိ. ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပန္တိ ယေန သုညေန ဖလသမာဓိနာ နိစ္စကာလံ ဝိဟရာမိ, တသ္မိံ သမာဓိနိမိတ္တေ စိတ္တံ သဏ္ဌပေမိ သမာဒဟာမီတိ ဒဿေတိ.

‘අජ්ඣත්තමෙව’ යනු ගෝචර අජ්ඣත්තය (අභ්‍යන්තර අරමුණ) පමණක්මය. ‘සන්නිසාදේමි’ යනු මැනවින් පිහිටුවමි යන්නයි. තථාගතයන් වහන්සේ යම් මොහොතක පිරිස සාධුකාර පවත්වත්ද, ඒ මොහොතේ පෙර සූදානම් කරගත් මෙනෙහි කිරීමකින් යුතුව ඵල සමාපත්තියට සමවදින සේක. සාධුකාර හඬ නොසිඳෙත්ම සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි උන්වහන්සේ, සිටි තැන සිටම ධර්මය දේශනා කරන සේක. බුදුවරුන්ගේ භවාංග චිත්තය ඉතා සැහැල්ලු (වේගවත්) බැවින් ආශ්වාස වාරයකදී හා ප්‍රශ්වාස වාරයකදී පවා සමාපත්තියට සමවැදිය හැකි සේක. ‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං’ යන්නෙන්, යම් ශුන්‍යත ඵල සමාධියකින් නිරන්තරයෙන් වසන සේක්ද, ඒ සමාධි නිමිත්තෙහි සිත මැනවින් පිහිටුවන බව, මැනවින් තැන්පත් කරන බව දක්වයි.

ဩကပ္ပနိယမေတန္တိ သဒ္ဒဟနိယမေတံ. ဧဝံ ဘဂဝတော ဧကဂ္ဂစိတ္တတံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ဣဒါနိ အတ္တနော ဩဝဋ္ဋိကသာရံ ကတွာ အာနီတပဉှံ ပုစ္ဆန္တော အဘိဇာနာတိ ခေါ ပန ဘဝံ ဂေါတမော ဒိဝါ သုပိတာတိ အာဟ. ယထာ ဟိ သုနခေါ နာမ အသမ္ဘိန္နခီရပက္ကပါယသံ သပ္ပိနာ ယောဇေတွာ ဥဒရပူရံ ဘောဇိတောပိ ဂူထံ ဒိသွာ အခါဒိတွာ ဂန္တုံ န သက္ကာ, အခါဒမာနော ဃာယိတွာပိ ဂစ္ဆတိ, အဃာယိတွာဝ ဂတဿ ကိရဿ သီသံ ရုဇ္ဇတိ; ဧဝမေဝံ ဣမဿပိ သတ္ထာ အသမ္ဘိန္နခီရပက္ကပါယသသဒိသံ အဘိနိက္ခမနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အာသဝက္ခယာ ပသာဒနီယံ ဓမ္မဒေသနံ ဒေသေတိ. ဧတဿ ပန ဧဝရူပံ ဓမ္မဒေသနံ [Pg.194] သုတွာ သတ္ထရိ ပသာဒမတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပန္နံ, တသ္မာ ဩဝဋ္ဋိကသာရံ ကတွာ အာနီတပဉှံ အပုစ္ဆိတွာ ဂန္တုံ အသက္ကောန္တော ဧဝမာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ ထိနမိဒ္ဓံ သဗ္ဗခီဏာသဝါနံ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ ပဟီယတိ, ကာယဒရထော ပန ဥပါဒိန္နကေပိ ဟောတိ အနုပါဒိန္နကေပိ. တထာ ဟိ ကမလုပ္ပလာဒီနိ ဧကသ္မိံ ကာလေ ဝိကသန္တိ, ဧကသ္မိံ မကုလာနိ ဟောန္တိ, သာယံ ကေသဉ္စိ ရုက္ခာနမ္ပိ ပတ္တာနိ ပတိလီယန္တိ, ပါတော ဝိပ္ဖာရိကာနိ ဟောန္တိ. ဧဝံ ဥပါဒိန္နကဿ ကာယဿ ဒရထောယေဝ ဒရထဝသေန ဘဝင်္ဂသောတဉ္စ ဣဓ နိဒ္ဒါတိ အဓိပ္ပေတံ, တံ ခီဏာသဝါနမ္ပိ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယ, ‘‘အဘိဇာနာမဟ’’န္တိအာဒိမာဟ. သမ္မောဟဝိဟာရသ္မိံ ဝဒန္တီတိ သမ္မောဟဝိဟာရောတိ ဝဒန္တိ.

‘ඕකප්පනියමෙතං’ යනු මෙය අදහාගත යුතු (විශ්වාස කටයුතු) කරුණකි යන්නයි. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒකාග්‍රතාව පිළිගෙන, දැන් තමාගේ ඉණේ සඟවාගෙන ආ සාරවත් දෙයක් මෙන් සූදානම් කරගෙන ආ ප්‍රශ්නය විමසනුයේ ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ දහවල් කාලයේ නිදන බව දන්නේද?’ යයි ඇසුවේය. නිදසුනක් ලෙස, බල්ලෙකුට ගිතෙල් මුසු කිරි බතක් බඩ පිරෙන්නට දුන්නද, අසූචි දුටු විට එය නොකා යාමට නොහැකිය. නොකෑවද අවම වශයෙන් ඉව කර හෝ යයි. ඉව නොකර ගියහොත් උගේ හිස රද දෙන්නාක් මෙනි; එලෙසම මෙම සච්චකයාටද බුදුන් වහන්සේ අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ තැන් සිට ආසවක්ඛය (අරහත්වය) දක්වා වූ අතිශය ප්‍රසාදජනක ධර්ම දේශනාවක් වදාළ සේක. එහෙත් සච්චක හට මෙබඳු ධර්මයක් අසා පවා බුදුන් කෙරෙහි ප්‍රසාද මාත්‍රයක් වත් ඇති නොවීය. එබැවින් තමා සූදානම් කරගෙන ආ ප්‍රශ්නය නොඅසා යාමට නොහැකිව ඔහු මෙසේ කීවේය. එහිදී, රහතන් වහන්සේලා හට ථීනමිද්ධය අරහත් මාර්ගයෙන්ම ප්‍රහීණ වී ඇතත්, ශරීරයේ විඩාව (කායදරථය) උපාදින්නක (ජීවී) රූපයන්හි මෙන්ම අනුපාදින්නක (අජීවී) රූපයන්හිද පවතී. නෙළුම් ආදී මල් ඇතැම් විට විකසිත වන්නා සේම, ඇතැම් විට මල් පොහොට්ටු බවට පත්වේ. සවස් කාලයේ ඇතැම් ගස්වල කොළ හැකිළෙන අතර උදෑසන විහිදී යයි. එලෙසම උපාදින්නක වූ රූප කායේ විඩාව නිසා ඇතිවන භවාංග සන්තතිය මෙහි ‘නිදයි’ (නින්ද) යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. එය රහතන් වහන්සේලාටද පොදු දෙයකි. එය අරමුණු කොට ‘අභිජානාමහං’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘සම්මෝහවිහාරස්මිං වදන්ති’ යනු දැඩි මෝහයෙන් (මුළාවෙන්) යුත් වාසය යැයි පවසති යන්නයි.

၃၈၉. အာသဇ္ဇ အာသဇ္ဇာတိ ဃဋ္ဋေတွာ ဃဋ္ဋေတွာ. ဥပနီတေဟီတိ ဥပနေတွာ ကထိတေဟိ. ဝစနပ္ပထေဟီတိ ဝစနေဟိ. အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာတိ အလန္တိ စိတ္တေန သမ္ပဋိစ္ဆန္တော အဘိနန္ဒိတွာ ဝါစာယပိ ပသံသန္တော အနုမောဒိတွာ. ဘဂဝတာ ဣမဿ နိဂဏ္ဌဿ ဒွေ သုတ္တာနိ ကထိတာနိ. ပုရိမသုတ္တံ ဧကော ဘာဏဝါရော, ဣဒံ ဒိယဍ္ဎော, ဣတိ အဍ္ဎတိယေ ဘာဏဝါရေ သုတွာပိ အယံ နိဂဏ္ဌော နေဝ အဘိသမယံ ပတ္တော, န ပဗ္ဗဇိတော, န သရဏေသု ပတိဋ္ဌိတော. ကသ္မာ ဧတဿ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေသီတိ? အနာဂတေ ဝါသနတ္ထာယ. ပဿတိ ဟိ ဘဂဝါ, ‘‘ဣမဿ ဣဒါနိ ဥပနိဿယော နတ္ထိ, မယှံ ပန ပရိနိဗ္ဗာနတော သမဓိကာနံ ဒွိန္နံ ဝဿသတာနံ အစ္စယေန တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ သာသနံ ပတိဋ္ဌဟိဿတိ. တတြာယံ ကုလဃရေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ သမ္ပတ္တေ ကာလေ ပဗ္ဗဇိတွာ တီဏိ ပိဋကာနိ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပတွာ ကာဠဗုဒ္ဓရက္ခိတော နာမ မဟာခီဏာသဝေါ ဘဝိဿတီ’’တိ. ဣဒံ ဒိသွာ အနာဂတေ ဝါသနတ္ထာယ ဓမ္မံ ဒေသေသိ.

389. ‘ආසජ්ජ ආසජ්ජ’ යනු ගැටෙමින් ගැටෙමින් (පෙළමින්) යන්නයි. ‘උපනීතේහි’ යනු සමීප කර පවසන ලද (චෝදනා මුඛයෙන් කියූ) වචන මගිනි. ‘වචනප්පථේහි’ යනු වචනයන්ගෙනි. ‘අභිනන්දිත්වා අනුමෝදිත්වා’ යනු සිතින් පිළිගනිමින් සතුටු වී, වචනයෙන්ද ප්‍රශංසා කරමින් අනුමෝදන් වීමයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සච්චක නිගණ්ඨයා හට සූත්‍ර දෙකක් දේශනා කළ සේක. පළමු සූත්‍රය එක් භාණවාරයක් පමණ වන අතර, මෙය එකහමාරක් පමණ වේ. මෙසේ භාණවාර දෙක හමාරක ධර්මයක් අසා පවා මෙම සච්චකයා සත්‍යාවබෝධයට පත් නොවීය, පැවිදි නොවීය, සරණාගමනයෙහි පවා පිහිටියේ නැත. එසේ නම් බුදුන් වහන්සේ කුමක් නිසා මොහුට දහම් දෙසූ සේක්ද? අනාගතයෙහි වාසනා ගුණය පිණිසය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දුටු සේක - ‘මොහුට දැන් මාර්ග ඵල ලැබීමේ උපනිශ්‍රය නැත. එහෙත් මාගේ පරිනිර්වාණයෙන් වසර දෙසියයකට මඳක් වැඩි කලක් ඉක්ම ගිය පසු තම්බපණ්ණි දීපයේ (ශ්‍රී ලංකාවේ) ශාසනය පිහිටුවනු ලබයි. එහිදී මොහු කුලගෙයක ඉපිද, සුදුසු කල්හි පැවිදිව, තෙපිටකය උගෙන, විදර්ශනා වඩා, සිව්පිළිසිඹියා සහිතව අරහත්වයට පත්ව කාලබුද්ධරක්ඛිත නමින් මහා රහතන් වහන්සේ නමක් වන්නේය.’ මෙය දුටු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනාගත වාසනාව පිණිස දහම් දෙසූ සේක.

သောပိ တတ္ထေဝ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပမှိ သာသနေ ပတိဋ္ဌိတေ ဒေဝလောကတော စဝိတွာ ဒက္ခိဏဂိရိဝိဟာရဿ ဘိက္ခာစာရဂါမေ ဧကသ္မိံ အမစ္စကုလေ နိဗ္ဗတ္တော ပဗ္ဗဇ္ဇာသမတ္ထယောဗ္ဗနေ ပဗ္ဗဇိတွာ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဂဏံ ပရိဟရန္တော မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဥပဇ္ဈာယံ ပဿိတုံ အဂမာသိ. အထဿ ဥပဇ္ဈာယော သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ စောဒေဿာမီတိ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ အာဂတေန တေန သဒ္ဓိံ မုခံ ဒတွာ ကထာမတ္တမ္ပိ န အကာသိ. သော ပစ္စူသသမယေ ဝုဋ္ဌာယ ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ, – ‘‘တုမှေ, ဘန္တေ, မယိ ဂန္ထကမ္မံ ကတွာ တုမှာကံ သန္တိကံ အာဂတေ မုခံ ဒတွာ ကထာမတ္တမ္ပိ န [Pg.195] ကရိတ္ထ, ကော မယှံ ဒေါသော’’တိ ပုစ္ဆိ. ထေရော အာဟ – ‘‘တွံ, အာဝုသော, ဗုဒ္ဓရက္ခိတ ဧတ္တကေနေဝ ‘ပဗ္ဗဇ္ဇာကိစ္စံ မေ မတ္ထကံ ပတ္တ’န္တိ သညံ ကရောသီ’’တိ. ကိံ ကရောမိ, ဘန္တေတိ? ဂဏံ ဝိနောဒေတွာ တွံ ပပဉ္စံ ဆိန္ဒိတွာ စေတိယပဗ္ဗတဝိဟာရံ ဂန္တွာ သမဏဓမ္မံ ကရောဟီတိ. သော ဥပဇ္ဈာယဿ ဩဝါဒေ ဌတွာ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပတွာ ပုညဝါ ရာဇပူဇိတော ဟုတွာ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော စေတိယပဗ္ဗတဝိဟာရေ ဝသိ.

ඒ සච්චක තෙමේ ද එම තම්බපණ්ණි දීපයෙහි (ශ්‍රී ලංකාවේ) ශාසනය පිහිටි කල්හි, දෙව්ලොවින් චුත වී දක්‍ෂිණගිරි විහාරයේ පිඬුසිඟා වඩින ගමක එක්තරා ඇමති කුලයක උපන්නේය. ඔහු පැවිදි වීමට සුදුසු වයසට පත් වූ කල පැවිදි වී, තිපිටකය නම් වූ බුද්ධ වචනය හදාරා, භික්ෂු පිරිස පාලනය කරමින්, මහත් භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන තමාගේ උපාධ්‍යායන් වහන්සේ දැකීම පිණිස වැඩි සේක. එවිට ඔහුගේ උපාධ්‍යායන් වහන්සේ 'මාගේ සද්ධිවිහාරිකයාට අවවාද කරමි' යි සිතා, තිපිටක බුද්ධ වචනය හදාරා පැමිණි ඔහු සමග මුහුණ දී වචනයක් මාත්‍රයකුදු කතා නොකළහ. ඒ බුද්ධරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ අලුයම් කාලයෙහි නැගිට උපාධ්‍යාය තෙරුන් වහන්සේ වෙත ගොස්, "ස්වාමීනි, මා ග්‍රන්ථ ධුරය නිමවා ඔබ වහන්සේ වෙත පැමිණි කල්හි ඔබ වහන්සේ මුහුණ දී වචනයක්වත් කතා නොකළ සේක; මාගේ වරද කුමක්ද?" යි විමසූහ. තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: "ඇවැත් බුද්ධරක්ඛිත, ඔබ මෙපමණකින් ම 'මගේ මහණකමේ කෘත්‍යය කෙළවරට පත් විය' යැයි සිතන්නෙහිද?" "ස්වාමීනි, මම කුමක් කරම්ද?" "පිරිස අත්හැර, ප්‍රපංචයන් සිඳ දමා, චේතියපබ්බත විහාරයට ගොස් ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි යෙදෙන්න." ඒ බුද්ධරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ උපාධ්‍යායන් වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා, ප්‍රභේද සහිතව රහත් බවට පත් වී, පින්වත් වූ, රජුන් විසින් පූජා කරන ලද, මහත් භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා වැඩසිටින සේක් චේතියපබ්බත විහාරයෙහි වාසය කළහ.

တသ္မိဉှိ ကာလေ တိဿမဟာရာဇာ ဥပေါသထကမ္မံ ကရောန္တော စေတိယပဗ္ဗတေ ရာဇလေဏေ ဝသတိ. သော ထေရဿ ဥပဋ္ဌာကဘိက္ခုနော သညံ အဒါသိ – ‘‘ယဒါ မယှံ အယျော ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေတိ, ဓမ္မံ ဝါ ကထေတိ, တဒါ မေ သညံ ဒဒေယျာထာ’’တိ. ထေရောပိ ဧကသ္မိံ ဓမ္မဿဝနဒိဝသေ ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော ကဏ္ဋကစေတိယင်္ဂဏံ အာရုယှ စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ ကာဠတိမ္ဗရုရုက္ခမူလေ အဋ္ဌာသိ. အထ နံ ဧကော ပိဏ္ဍပါတိကတ္ထေရော ကာဠကာရာမသုတ္တန္တေ ပဉှံ ပုစ္ဆိ. ထေရော နနု, အာဝုသော, အဇ္ဇ ဓမ္မဿဝနဒိဝသောတိ အာဟ. အာမ, ဘန္တေ, ဓမ္မဿဝနဒိဝသောတိ. တေန ဟိ ပီဌကံ အာနေထ, ဣဓေဝ နိသိန္နာ ဓမ္မဿဝနံ ကရိဿာမာတိ. အထဿ ရုက္ခမူလေ အာသနံ ပညပေတွာ အဒံသု. ထေရော ပုဗ္ဗဂါထာ ဝတွာ ကာဠကာရာမသုတ္တံ အာရဘိ. သောပိဿ ဥပဋ္ဌာကဒဟရော ရညော သညံ ဒါပေသိ. ရာဇာ ပုဗ္ဗဂါထာသု အနိဋ္ဌိတာသုယေဝ ပါပုဏိ. ပတွာ စ အညာတကဝေသေနေဝ ပရိသန္တေ ဌတွာ တိယာမရတ္တိံ ဌိတကောဝ ဓမ္မံ သုတွာ ထေရဿ, ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါတိ ဝစနကာလေ သာဓုကာရံ အဒါသိ. ထေရော ဉတွာ, ကဒါ အာဂတောသိ, မဟာရာဇာတိ ပုစ္ဆိ. ပုဗ္ဗဂါထာ ဩသာရဏကာလေယေဝ, ဘန္တေတိ. ဒုက္ကရံ တေ မဟာရာဇ, ကတန္တိ. နယိဒံ, ဘန္တေ, ဒုက္ကရံ, ယဒိ ပန မေ အယျဿ ဓမ္မကထံ အာရဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ ဧကပဒေပိ အညဝိဟိတဘာဝေါ အဟောသိ, တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပဿ ပတောဒယဋ္ဌိနိတုဒနမတ္တေပိ ဌာနေ သာမိဘာဝေါ နာမ မေ မာ ဟောတူတိ သပထမကာသိ.

එකල්හි තිස්ස මහරජු පෙහෙවස් සමාදන්ව චේතිය පබ්බතයේ රාජලෙන නම් ලෙනෙහි වාසය කරයි. ඒ රජු තෙරුන් වහන්සේගේ උපස්ථායක භික්ෂුවට මෙසේ කීවේය: "යම් කලෙක මාගේ ආර්යයන් වහන්සේ ප්‍රශ්නයක් විසඳයිද, නැතහොත් ධර්මය දේශනා කරයිද, එකල්හි මට සංඥාවක් (දැනුම් දීමක්) ලබා දෙන්න." තෙරුන් වහන්සේ ද එක්තරා ධර්ම ශ්‍රවණ දිනයක භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන කණ්ටක චේතිය මළුවට නැග, සෑය වැඳ කලාතිම්බරු රුක් මුලෙහි වැඩසිටියහ. එවිට එක්තරා පිණ්ඩපාතික තෙරනමක් කාලාරාම සූත්‍රය පිළිබඳව ප්‍රශ්නයක් විමසීය. තෙරුන් වහන්සේ "ඇවැත්නි, අද ධර්ම ශ්‍රවණ දිනය නොවේද?" යි වදාළහ. "එසේය ස්වාමීනි, ධර්ම ශ්‍රවණ දිනයයි." "එසේ නම් අස්නක් පනවන්න, මෙහිම හිඳ ධර්ම ශ්‍රවණය කරමු" යි වදාළහ. එකල්හි උන්වහන්සේට රුක් මුල අස්නක් පනවා දුන්හ. තෙරුන් වහන්සේ පූර්ව ගාථා දේශනා කොට කාලාරාම සූත්‍රය ආරම්භ කළහ. ඒ උපස්ථායක සාමණේරයන් වහන්සේ ද රජුට සංඥාව ලබා දුන්නේය. රජු පූර්ව ගාථා දේශනා කර අවසන් වීමටත් පෙර එතැනට පැමිණියේය. පැමිණ නොහඳුනන වේශයකින් පිරිස කෙළවර සිට මුළු රැය තිස්සේම සිටගෙන ධර්මය අසා, තෙරුන් වහන්සේ "ඉදමවෝච භගවා" යැයි දේශනාව අවසන් කරන විට සාධුකාර දුන්නේය. තෙරුන් වහන්සේ එය දැනගෙන, "මහරජ, කවදා පැමිණියේද?" යි විමසූහ. "ස්වාමීනි, පූර්ව ගාථා ගායනා කරන වේලාවෙහිම පැමිණියෙමි" යි කීවේය. "මහරජ, ඔබ ඉතා අපහසු දෙයක් කළහ" යි වදාළහ. "ස්වාමීනි, මෙය අපහසු දෙයක් නොවේ. මාගේ ආර්යයන් වහන්සේ ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කළ තැන සිට එක පදයකදීවත් මාගේ සිත වෙනතක ගියේ නම්, මේ තම්බපණ්ණි දීපයෙහි කෙවිටක් ඇනිය හැකි පමණ භූමියකවත් මට රජකමක් නොවේවා" යි දිවුරුම් දුන්නේය.

တသ္မိံ ပန သုတ္တေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ပရိဒီပိတာ, တသ္မာ ရာဇာ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဧတ္တကာဝ, ဘန္တေ, ဗုဒ္ဓဂုဏာ, ဥဒါဟု အညေပိ အတ္ထီ’’တိ. မယာ ကထိတတော, မဟာရာဇ, အကထိတမေဝ ဗဟု အပ္ပမာဏန္တိ. ဥပမံ, ဘန္တေ, ကရောထာတိ. ယထာ, မဟာရာဇ[Pg.196], ကရီသသဟဿမတ္တေ သာလိက္ခေတ္တေ ဧကသာလိသီသတော အဝသေသသာလီယေဝ ဗဟူ, ဧဝံ မယာ ကထိတဂုဏာ အပ္ပာ, အဝသေသာ ဗဟူတိ. အပရမ္ပိ, ဘန္တေ, ဥပမံ ကရောထာတိ. ယထာ, မဟာရာဇ, မဟာဂင်္ဂါယ ဩဃပုဏ္ဏာယ သူစိပါသံ သမ္မုခံ ကရေယျ, သူစိပါသေန ဂတဥဒကံ အပ္ပံ, သေသံ ဗဟု, ဧဝမေဝ မယာ ကထိတဂုဏာ အပ္ပာ, အဝသေသာ ဗဟူတိ. အပရမ္ပိ, ဘန္တေ, ဥပမံ ကရောထာတိ. ဣဓ, မဟာရာဇ, စာတကသကုဏာ နာမ အာကာသေ ကီဠန္တာ ဝိစရန္တိ. ခုဒ္ဒကာ သာ သကုဏဇာတိ, ကိံ နု ခေါ တဿ သကုဏဿ အာကာသေ ပက္ခပသာရဏဋ္ဌာနံ ဗဟု, အဝသေသော အာကာသော အပ္ပောတိ? ကိံ, ဘန္တေ, ဝဒထ, အပ္ပော တဿ ပက္ခပသာရဏောကာသော, အဝသေသောဝ ဗဟူတိ. ဧဝမေဝ, မဟာရာဇ, အပ္ပကာ မယာ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ကထိတာ, အဝသေသာ ဗဟူ အနန္တာ အပ္ပမေယျာတိ. သုကထိတံ, ဘန္တေ, အနန္တာ ဗုဒ္ဓဂုဏာ အနန္တေနေဝ အာကာသေန ဥပမိတာ. ပသန္နာ မယံ အယျဿ, အနုစ္ဆဝိကံ ပန ကာတုံ န သက္ကောမ. အယံ မေ ဒုဂ္ဂတပဏ္ဏာကာရော ဣမသ္မိံ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ ဣမံ တိယောဇနသတိကံ ရဇ္ဇံ အယျဿ ဒေမာတိ. တုမှေဟိ, မဟာရာဇ, အတ္တနော ပသန္နာကာရော ကတော, မယံ ပန အမှာကံ ဒိန္နံ ရဇ္ဇံ တုမှာကံယေဝ ဒေမ, ဓမ္မေန သမေန ရဇ္ဇံ ကာရေဟိ မဟာရာဇာတိ.

ඒ සූත්‍රයෙහි බුදුගුණ විස්තර කරන ලද බැවින් රජු මෙසේ විමසීය: "ස්වාමීනි, බුදුගුණ මෙපමණක්මද? නැතහොත් වෙනත් ගුණ ඇද්ද?" "මහරජ, මා දේශනා කළ ගුණයන්ට වඩා දේශනා නොකළ ගුණම බොහෝය, ඒවා ප්‍රමාණ කළ නොහැකිය." "ස්වාමීනි, උපමාවක් වදාරනු මැනව" යි කී කල්හි, "මහරජ, පෑල දහසක් පමණ වූ ඇල් කුඹුරක, එක් ඇල් කරලක ඇති වී වලට වඩා ඉතිරි සියලු වී කරල්වල වී බොහෝ වන්නා සේ, මා දේශනා කළ ගුණ ස්වල්පය, ඉතිරි ගුණ බොහෝය." "ස්වාමීනි, තවත් උපමාවක් වදාරනු මැනව" යි කී කල්හි, "මහරජ, ජලයෙන් පිරී ගලා යන මහ ගඟක ඉදිකටු මලක් (ඉදිකටු සිදුරක්) ඉදිරියට කළහොත්, එම ඉදිකටු සිදුරෙන් ගත් ජලය ස්වල්පය, ඉතිරි ජලය බොහෝය. එලෙසම මා දේශනා කළ ගුණ ස්වල්පය, ඉතිරි ගුණ බොහෝය." "ස්වාමීනි, තවත් උපමාවක් වදාරනු මැනව" යි කී කල්හි, "මහරජ, මෙහි චාතක පක්ෂීන් නම් වූ කුරුල්ලෝ අහසේ ක්‍රීඩා කරමින් හැසිරෙති. ඒ කුරුල්ලෝ කුඩාය, ඒ කුරුල්ලා අහසෙහි පියාපත් විහිදන ඉඩ ප්‍රමාණය වැඩිද, නැතහොත් ඉතිරි අහස වැඩිද?" යි විමසූහ. "ස්වාමීනි, කුමක් පවසන්නද? උන් පියාපත් විහිදන ඉඩ ඉතා ස්වල්පය, ඉතිරි අහසම ඉතා විශාලය." "මහරජ, එසේම මා විසින් දේශනා කරන ලද්දේ බුදුගුණ ස්වල්පයකි, ඉතිරි ගුණ බොහෝය, අනන්තය, අප්‍රමාණය" යි වදාළහ. "ස්වාමීනි, මැනවින් වදාරන ලදී. අනන්ත බුදුගුණ අනන්ත වූ අහසටම උපමා කරන ලදී. අපි ඔබ වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණෙමු. ඔබ වහන්සේට සුදුසු පූජාවක් කිරීමට අපට නොහැකිය. මාගේ මේ දුප්පත් පඬුරක් ලෙස මේ තම්බපණ්ණි දීපයෙහි යොදුන් සියයක් පමණ වූ මේ රාජ්‍යය ඔබ වහන්සේට පූජා කරමි." "මහරජ, ඔබ ඔබේ පැහැදීම ප්‍රකාශ කළා. අපි අපට පූජා කළ ඒ රාජ්‍යය නැවත ඔබටම පවරමු. මහරජ, ධර්මයෙන් හා යුක්තියෙන් රාජ්‍යය කරවන්න" යි වදාළහ.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි

မဟာသစ္စကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහාසච්චක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၇. စူဠတဏှာသင်္ခယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. චූළතණ්හාසංඛය සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၉၀. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠတဏှာသင်္ခယသုတ္တံ. တတ္ထ ပုဗ္ဗာရာမေ မိဂါရမာတုပါသာဒေတိ ပုဗ္ဗာရာမသင်္ခါတေ ဝိဟာရေ မိဂါရမာတုယာ ပါသာဒေ. တတြာယံ အနုပုဗ္ဗီကထာအတီတေ သတသဟဿကပ္ပမတ္ထကေ ဧကာ ဥပါသိကာ ပဒုမုတ္တရံ ဘဂဝန္တံ နိမန္တေတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ သတသဟဿံ ဒါနံ ဒတွာ ဘဂဝတော ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိတွာ, ‘‘အနာဂတေ တုမှာဒိသဿ ဗုဒ္ဓဿ အဂ္ဂုပဋ္ဌာယိကာ ဟောမီ’’တိ ပတ္ထနမကာသိ. သာ ကပ္ပသတသဟဿံ ဒေဝေသု စေဝ မနုဿေသု စ သံသရိတွာ အမှာကံ ဘဂဝတော [Pg.197] ကာလေ ဘဒ္ဒိယနဂရေ မေဏ္ဍကသေဋ္ဌိပုတ္တဿ ဓနဉ္ဇယဿ သေဋ္ဌိနော ဂဟေ သုမနဒေဝိယာ ကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. ဇာတကာလေ စဿာ ဝိသာခါတိ နာမံ အကံသု. သာ ယဒါ ဘဂဝါ ဘဒ္ဒိယနဂရံ အဂမာသိ, တဒါ ပဉ္စဟိ ဒါရိကာသတေဟိ သဒ္ဓိံ ဘဂဝတော ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ ပဌမဒဿနမှိယေဝ သောတာပန္နာ အဟောသိ. အပရဘာဂေ သာဝတ္ထိယံ မိဂါရသေဋ္ဌိပုတ္တဿ ပုဏ္ဏဝဍ္ဎနကုမာရဿ ဂေဟံ ဂတာ, တတ္ထ နံ မိဂါရသေဋ္ဌိ မာတိဋ္ဌာနေ ဌပေသိ, တသ္မာ မိဂါရမာတာတိ ဝုစ္စတိ.

390. "ඒවං මේ සුතං" යනු චූළතණ්හාසංඛය සූත්‍රයයි. එහි "පුබ්බාරාමේ මිගාරමාතු පාසාදේ" යනු පුබ්බාරාමය නම් වූ විහාරයෙහි මිගාර සිටුතුමාගේ මව වූ විශාඛාවගේ ප්‍රාසාදයෙහිය. එහි අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය: අතීතයෙහි කල්ප ලක්ෂයකට පෙර එක්තරා උපාසිකාවක් පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කොට, බුදුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ ලක්ෂයක් මහා සංඝයාට දන් දී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාමුල වැතිර, "අනාගතයෙහි ඔබ වහන්සේ වැනි බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ අග්‍ර උපස්ථායිකාව වෙම්වා" යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. ඇය කල්ප ලක්ෂයක් දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි භද්දිය නගරයේ මෙණ්ඩක සිටුුපුත්‍ර ධනංජය සිටුතුමාගේ නිවසෙහි සුමනා දේවියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තාය. ඇය උපන් කල ඇයට "විශාඛා" යැයි නම් තැබූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භද්දිය නගරයට වැඩි කල, ඇය පන්සියයක් කුමරියන් සමග ගොස් බුදුන් වහන්සේ පෙරගමන් කොට පිළිගෙන ප්‍රථම දර්ශනයේදීම සෝවාන් වූවාය. පසු කාලයක ඇය සැවැත් නුවර මිගාර සිටුපුත්‍ර පුණ්‍යවර්ධන කුමාරයාගේ නිවසට ගියාය. එහිදී මිගාර සිටුතුමා ඇයව මවගේ ස්ථානයෙහි තැබීය. එබැවින් ඇයට "මිගාරමාතා" යැයි කියනු ලැබේ.

ပတိကုလံ ဂစ္ဆန္တိယာ စဿာ ပိတာ မဟာလတာပိဠန္ဓနံ နာမ ကာရာပေသိ. တသ္မိံ ပိဠန္ဓနေ စတဿော ဝဇိရနာဠိယော ဥပယောဂံ အဂမံသု, မုတ္တာနံ ဧကာဒသ နာဠိယော, ပဝါဠာနံ ဒွါဝီသတိ နာဠိယော, မဏီနံ တေတ္တိံသ နာဠိယော, ဣတိ ဧတေဟိ စ အညေဟိ စ သတ္တဝဏ္ဏေဟိ ရတနေဟိ နိဋ္ဌာနံ အဂမာသိ. တံ သီသေ ပဋိမုက္ကံ ယာဝ ပါဒပိဋ္ဌိယာ ဘဿတိ, ပဉ္စန္နံ ဟတ္ထီနံ ဗလံ ဓာရယမာနာဝ နံ ဣတ္ထီ ဓာရေတုံ သက္ကောတိ. သာ အပရဘာဂေ ဒသဗလဿ အဂ္ဂုပဋ္ဌာယိကာ ဟုတွာ တံ ပသာဓနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ နဝဟိ ကောဋီဟိ ဘဂဝတော ဝိဟာရံ ကာရယမာနာ ကရီသမတ္တေ ဘူမိဘာဂေ ပါသာဒံ ကာရေသိ. တဿ ဥပရိဘူမိယံ ပဉ္စ ဂဗ္ဘသတာနိ ဟောန္တိ, ဟေဋ္ဌာဘူမိယံ ပဉ္စာတိ ဂဗ္ဘသဟဿပ္ပဋိမဏ္ဍိတော အဟောသိ. သာ ‘‘သုဒ္ဓပါသာဒေါဝ န သောဘတီ’’တိ တံ ပရိဝါရေတွာ ပဉ္စ ဒွိကူဋဂေဟသတာနိ, ပဉ္စ စူဠပါသာဒသတာနိ, ပဉ္စ ဒီဃသာလသတာနိ စ ကာရာပေသိ. ဝိဟာရမဟော စတူဟိ မာသေဟိ နိဋ္ဌာနံ အဂမာသိ.

ඇය සැමියාගේ නිවසට (පතිකුලයට) යන කල, ඇගේ පියා ඇයට 'මහාලතා' නම් වූ පැළඳීමක් (ආභරණයක්) කරවා දුන්නේය. එම පැළඳීමෙහි වජ්‍ර (දියමන්ති) නැළි හතරක් ද, මුතු නැළි එකොළොසක් ද, පබළු නැළි විසි දෙකක් ද, මැණික් නැළි තිස් තුනක් ද යොදන ලදී. මෙසේ මේවායින් ද අනෙකුත් සප්ත වර්ණ රත්නයන්ගෙන් ද එය නිම කරන ලදී. එය හිසෙහි පැළඳි කල පතුල දක්වා වැසී පවතී. ඇතුන් පස් දෙනෙකුගේ ශක්තිය ඇති ස්ත්‍රියකට පමණක් එය දැරිය හැකිය. ඇය පසුව දසබලයන් වහන්සේගේ අග්‍ර උපස්ථායිකාව වී, එම පැළඳීම පරිත්‍යාග කර (විකුණා) කෝටි නවයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා විහාරයක් කරවමින්, කරීසයක් පමණ වන භූමි භාගයක ප්‍රාසාදයක් කරවූවාය. එහි උඩ මහලෙහි ගර්භ (කාමර) පන්සියයක් ද, යට මහලෙහි පන්සියයක් ද වශයෙන් ගර්භ දහසකින් එය අලංකාර විය. ඇය "හිස් ප්‍රාසාදය පමණක් ශෝභන නොවේ" යයි සිතා එය වටා ද්විකූටාගාර පන්සියයක් ද, කුඩා ප්‍රාසාද පන්සියයක් ද, දිගු ශාලා පන්සියයක් ද කරවූවාය. විහාර මහෝත්සවය මාස හතරකින් නිමාවට පත් විය.

မာတုဂါမတ္တဘာဝေ ဌိတာယ ဝိသာခါယ ဝိယ အညိဿာ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဓနပရိစ္စာဂေါ နာမ နတ္ထိ, ပုရိသတ္တဘာဝေ ဌိတဿ စ အနာထပိဏ္ဍိကဿ ဝိယ အညဿ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဓနပရိစ္စာဂေါ နာမ နတ္ထိ. သော ဟိ စတုပညာသကောဋိယော ဝိဿဇ္ဇေတွာ သာဝတ္ထိယာ ဒက္ခိဏဘာဂေ အနုရာဓပုရဿ မဟာဝိဟာရသဒိသေ ဌာနေ ဇေတဝနမဟာဝိဟာရံ နာမ ကာရေသိ. ဝိသာခါ, သာဝတ္ထိယာ ပါစီနဘာဂေ ဥတ္တမဒေဝီဝိဟာရသဒိသေ ဌာနေ ပုဗ္ဗာရာမံ နာမ ကာရေသိ. ဘဂဝါ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ကုလာနံ အနုကမ္ပာယ သာဝတ္ထိံ နိဿာယ ဝိဟရန္တော ဣမေသု ဒွီသု ဝိဟာရေသု နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝသိ. ဧကံ အန္တောဝဿံ ဇေတဝနေ ဝသတိ, ဧကံ ပုဗ္ဗာရာမေ, ဧတသ္မိံ ပန သမယေ ဘဂဝါ ပုဗ္ဗာရာမေ ဝိဟရတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ပုဗ္ဗာရာမေ မိဂါရမာတုပါသာဒေ’’တိ.

මාතෘගාමී (ස්ත්‍රී) ආත්ම භාවයක සිටින විශාඛාව මෙන් බුද්ධ ශාසනයෙහි ධනය පරිත්‍යාග කළ වෙනත් ස්ත්‍රියක් නැත. පුරුෂ ආත්ම භාවයක සිටින අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා මෙන් බුද්ධ ශාසනයෙහි ධනය පරිත්‍යාග කළ වෙනත් පුරුෂයෙක් ද නැත. ඒ අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා කෝටි පනස් හතරක් වැය කොට සැවැත් නුවර දකුණු දිශාවෙහි අනුරාධපුර මහා විහාරයට බඳු ස්ථානයක ජේතවන මහා විහාරය කරවීය. විශාඛාව සැවැත් නුවර නැගෙනහිර දිශාවෙහි උත්තමදේවී විහාරයට බඳු ස්ථානයක පූර්වාරාමය නම් වූ විහාරය කරවූවාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ පවුල් දෙක කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් සැවැත් නුවර ඇසුරු කරමින් වැඩවසන අතරතුර, මේ විහාර දෙකෙහිම නිරන්තරයෙන් වැඩසිටියහ. එක් වස් කාලයක් ජේතවනයෙහි ද, එක් වස් කාලයක් පූර්වාරාමයෙහි ද වැඩවසන සේක. මේ අවස්ථාවෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පූර්වාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එබැවින් "පූර්වාරාමයෙහි මිගාරමාතු ප්‍රාසාදයෙහි" යයි වදාරන ලදී.

ကိတ္တာဝတာ [Pg.198] နု ခေါ, ဘန္တေတိ ကိတ္တကေန နု ခေါ, ဘန္တေ. သံခိတ္တေန တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တော ဟောတီတိ တဏှာသင်္ခယေ နိဗ္ဗာနေ တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝိမုတ္တစိတ္တတာယ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တော နာမ သံခိတ္တေန ကိတ္တာဝတာ ဟောတိ? ယာယ ပဋိပတ္တိယာ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တော ဟောတိ, တံ မေ ခီဏာသဝဿ ဘိက္ခုနော ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒံ သံခိတ္တေန ဒေသေထာတိ ပုစ္ဆတိ. အစ္စန္တနိဋ္ဌောတိ ခယဝယသင်္ခါတံ အန္တံ အတီတာတိ အစ္စန္တာ. အစ္စန္တာ နိဋ္ဌာ အဿာတိ အစ္စန္တနိဋ္ဌော, ဧကန္တနိဋ္ဌော သတတနိဋ္ဌောတိ အတ္ထော. အစ္စန္တံ ယောဂက္ခေမီတိ အစ္စန္တယောဂက္ခေမီ, နိစ္စယောဂက္ခေမီတိ အတ္ထော. အစ္စန္တံ ဗြဟ္မစာရီတိ အစ္စန္တဗြဟ္မစာရီ, နိစ္စဗြဟ္မစာရီတိ အတ္ထော. အစ္စန္တံ ပရိယောသာနမဿာတိ ပုရိမနယေနေဝ အစ္စန္တပရိယောသာနော. သေဋ္ဌော ဒေဝမနုဿာနန္တိ ဒေဝါနဉ္စ မနုဿာနဉ္စ သေဋ္ဌော ဥတ္တမော. ဧဝရူပေါ ဘိက္ခု ကိတ္တာဝတာ ဟောတိ, ခိပ္ပမေတဿ သင်္ခေပေနေဝ ပဋိပတ္တိံ ကထေထာတိ ဘဂဝန္တံ ယာစတိ. ကသ္မာ ပနေသ ဧဝံ ဝေဂါယတီတိ? ကီဠံ အနုဘဝိတုကာမတာယ.

"ස්වාමීනි, කෙතෙක් පමණකින්ද?" යනු "ස්වාමීනි, කොපමණ ප්‍රමාණයකින්ද?" යන්නයි. "සංක්ෂේපයෙන් (කෙටියෙන්) තණ්හාව ක්ෂය කිරීමෙන් විමුක්තියට පත් වූයේ වෙයි" යන්නෙන්, තණ්හාව ක්ෂය වූ නිවන අරමුණු කොට විමුක්ත සිත් ඇති බැවින් තණ්හාසංඛය විමුක්ත නම් වේ. කෙටියෙන් කෙතෙක් පමණකින් එම තණ්හාසංඛය විමුක්තියට පත් වේද? රහත් වූ භික්ෂුවකගේ එම පූර්ව භාග ප්‍රතිපදාව මට කෙටියෙන් දේශනා කරනු මැනවයි විමසයි. "අච්චන්තනිට්ඨො" යනු ක්ෂය වීම හා වැය වීම යන අන්තය ඉක්මවා ගිය බැවින් "අච්චන්ත" නම් වේ. ඔහුට ක්ෂය වීම ඉක්මවා ගිය අවසානයක් ඇති බැවින් "අච්චන්තනිට්ඨො" නම් වේ. ඒකාන්ත අවසානය, නිරන්තර අවසානය යනු එහි අර්ථයයි. "අච්චන්තයෝගක්ඛේමී" යනු ඒකාන්තයෙන්ම සිව් වැදෑරුම් යෝගයන්ගෙන් මිදුණු (නිවන ඇති) තැනැත්තාය. "අච්චන්ත බ්‍රහ්මචාරී" යනු සදාකාලික බ්‍රහ්මචාරී වූ තැනැත්තාය. "අච්චන්ත පරියෝසාන" යනු ද පෙර කී ක්‍රමයටම අවසානයක් ඇති තැනැත්තාය. "දෙවි මිනිසුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ" යනු දෙවියන්ට හා මිනිසුන්ට වඩා උතුම් වූ යන්නයි. මෙබඳු වූ භික්ෂුව කෙතෙක් පමණකින් වේද, ඉක්මනින් මොහුගේ ප්‍රතිපදාව කෙටියෙන් වදාරනු මැනවයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අයදියි. ඔහු ඇයි මෙසේ කඩිනම් කරන්නේ? උයනේ ක්‍රීඩා කිරීමේ (සතුට විඳීමේ) කැමැත්ත ඇති බැවිනි.

အယံ ကိရ ဥယျာနကီဠံ အာဏာပေတွာ စတူဟိ မဟာရာဇူဟိ စတူသု ဒိသာသု အာရက္ခံ ဂါဟာပေတွာ ဒွီသု ဒေဝလောကေသု ဒေဝသံဃေန ပရိဝုတော အဍ္ဎတိယာဟိ နာဋကကောဋီဟိ သဒ္ဓိံ ဧရာဝဏံ အာရုယှ ဥယျာနဒွါရေ ဌိတော ဣမံ ပဉှံ သလ္လက္ခေသိ – ‘‘ကိတ္တကေန နု ခေါ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တဿ ခီဏာသဝဿ သင်္ခေပတော အာဂမနိယပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ ဟောတီ’’တိ. အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘အယံ ပဉှော အတိဝိယ သဿိရိကော, သစာဟံ ဣမံ ပဉှံ အနုဂ္ဂဏှိတွာဝ ဥယျာနံ ပဝိသိဿာမိ, ဆဒွါရိကေဟိ အာရမ္မဏေဟိ နိမ္မထိတော န ပုန ဣမံ ပဉှံ သလ္လက္ခေဿာမိ, တိဋ္ဌတု တာဝ ဥယျာနကီဠာ, သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဣမံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတွာ ဥဂ္ဂဟိတပဉှော ဥယျာနေ ကီဠိဿာမီ’’တိ ဟတ္ထိက္ခန္ဓေ အန္တရဟိတော ဘဂဝတော သန္တိကေ ပါတုရဟောသိ. တေပိ စတ္တာရော မဟာရာဇာနော အာရက္ခံ ဂဟေတွာ ဌိတဋ္ဌာနေယေဝ ဌိတာ, ပရိစာရိကဒေဝသံဃာပိ နာဋကာနိပိ ဧရာဝဏောပိ နာဂရာဇာ တတ္ထေဝ ဥယျာနဒွါရေ အဋ္ဌာသိ, ဧဝမေသ ကီဠံ အနုဘဝိတုကာမတာယ ဝေဂါယန္တော ဧဝမာဟ.

මොහු උයන් කෙළියට අණ දී, සිව් වරම් දෙවිවරුන් ලවා සතර දිශාවන්හි ආරක්ෂාව සලසා, දෙලොවක දෙවියන් පිරිවරාගෙන කෙළ දෙකහමාරක් පමණ වන දිව්‍ය නාටිකාවන් සමඟින් ඒරාවණ හස්තියා පිට නැගී උයන් දොරටුවෙහි සිටියදී මෙම ප්‍රශ්නය මෙනෙහි කළේය - "තණ්හාව ක්ෂය කිරීමෙන් විමුක්තියට පත් රහතන් වහන්සේගේ කෙටියෙන් දත යුතු පූර්ව භාග ප්‍රතිපදාව කෙබඳුද?" එවිට ඔහුට මෙසේ සිතුණි - "මෙම ප්‍රශ්නය ඉතා තේජවන්තය. ඉදින් මම මෙහි අර්ථය නිශ්චය කර නොගෙන උයනට පිවිසුණහොත්, සදොරින් එන අරමුණු නිසා පීඩිතව නැවත මෙම ප්‍රශ්නය මෙනෙහි කිරීමට නොහැකි වනු ඇත. උයන් කෙළිය පසුවට තිබේවා, බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් මෙම ප්‍රශ්නය විමසා, එය උගෙන පසුව උයනෙහි ක්‍රීඩා කරන්නෙමි." මෙසේ සිතා ඇත් කඳ මතින් අතුරුදන්ව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේ පෙනී සිටියේය. එම සතර වරම් දෙවිවරු ද තමන් සිටි තැන්වලම ආරක්ෂාව යොදමින් සිටියහ. පරිවාර දේව සමූහයා ද, නාටිකාවන් ද, ඒරාවණ දිව්‍ය නාගරාජයා ද එහිම උයන් දොරටුව අසල නැවතුණහ. මෙසේ මොහු උයන් කෙළියෙහි ඇලුම් කරන බැවින් කඩිනම් වෙමින් මෙසේ කීවේය.

သဗ္ဗေ ဓမ္မာ နာလံ အဘိနိဝေသာယာတိ ဧတ္ထ သဗ္ဗေ ဓမ္မာ နာမ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒွါဒသာယတနာနိ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော. တေ သဗ္ဗေပိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန အဘိနိဝေသာယ [Pg.199] နာလံ န ပရိယတ္တာ န သမတ္ထာ န ယုတ္တာ, ကသ္မာ? ဂဟိတာကာရေန အတိဋ္ဌနတော. တေ ဟိ နိစ္စာတိ ဂဟိတာပိ အနိစ္စာဝ သမ္ပဇ္ဇန္တိ, သုခါတိ ဂဟိတာပိ ဒုက္ခာဝ သမ္ပဇ္ဇန္တိ, အတ္တာတိ ဂဟိတာပိ အနတ္တာဝ သမ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ နာလံ အဘိနိဝေသာယ. အဘိဇာနာတီတိ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ဉာတပရိညာယ အဘိဇာနာတိ. ပရိဇာနာတီတိ တထေဝ တီရဏပရိညာယ ပရိဇာနာတိ. ယံကိဉ္စိ ဝေဒနန္တိ အန္တမသော ပဉ္စဝိညာဏသမ္ပယုတ္တမ္ပိ ယံကိဉ္စိ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဝေဒနံ အနုဘဝတိ. ဣမိနာ ဘဂဝါ သက္ကဿ ဒေဝါနမိန္ဒဿ ဝေဒနာဝသေန နိဗ္ဗတ္တေတွာ အရူပပရိဂ္ဂဟံ ဒဿေတိ. သစေ ပန ဝေဒနာကမ္မဋ္ဌာနံ ဟေဋ္ဌာ န ကထိတံ ဘဝေယျ, ဣမသ္မိံ ဌာနေ ကထေတဗ္ဗံ သိယာ. ဟေဋ္ဌာ ပန ကထိတံ, တသ္မာ သတိပဋ္ဌာနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အနိစ္စာနုပဿီတိ ဧတ္ထ အနိစ္စံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, အနိစ္စာနုပဿနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, အနိစ္စာနုပဿီ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ အနိစ္စန္တိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ, တေ ဟိ ဥပ္ပာဒဝယဋ္ဌေန အနိစ္စာ. အနိစ္စာနုပဿနာတိ ပဉ္စက္ခန္ဓာနံ ခယတော ဝယတော ဒဿနဉာဏံ. အနိစ္စာနုပဿီတိ တေန ဉာဏေန သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော. တသ္မာ ‘‘အနိစ္စာနုပဿီ ဝိဟရတီ’’တိ အနိစ္စတော အနုပဿန္တော ဝိဟရတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.

"සියලු ධර්මයන් අභිනිවේශය (තණ්හා-දිට්ඨි වශයෙන් දැඩිව ගැනීම) සඳහා සුදුසු නොවේ" යන්නෙහි, 'සියලු ධර්ම' නම් පංච උපාදානස්කන්ධයෝ ද, දොළොස් ආයතනයෝ ද, දහඅට ධාතූන් ද වෙති. ඒ සියල්ල තණ්හා-දිට්ඨි වශයෙන් වැරදි ලෙස ගැනීම සඳහා සුදුසු නැත. ඒ මන්ද? දැඩිව ගත් ආකාරයෙන් ඒවා නොපවතින බැවිනි. සැබවින්ම, ඒවා නිත්‍ය යයි ගත්ත ද අනිත්‍යම වෙති, සැප යයි ගත්ත ද දුකම වෙති, ආත්ම යයි ගත්ත ද අනාත්මම වෙති. එබැවින් දැඩිව ගැනීම සඳහා සුදුසු නොවේ. "අභිජානාති" යනු අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් ඥාතපරිඥානයෙන් වෙන් කොට දැනගැනීමයි. "පරිජානාති" යනු එලෙසම තීරණපරිඥානයෙන් වෙන් කොට දැනගැනීමයි. "යම් කිසි වේදනාවක්" යන්නෙන් අවම වශයෙන් පංච විඤ්ඤාණයන් හා යෙදුණු අල්ප වූ වේදනාවක් වුව ද විඳියි. මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සක් දෙවිඳුට වේදනාවන් මූලික කොටගෙන අරූප ධර්මයන් පිරිසිඳ දැකීම පෙන්වා දෙන සේක. වේදනා කමටහන මීට පෙර පවසා ඇති බැවින් සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි වදාළ ක්‍රමයටම මෙය දත යුතුය. "අනිච්චානුපස්සී" යන්නෙහි අනිත්‍යය දත යුතුය, අනිත්‍යානුපස්සනාව දත යුතුය, අනිත්‍යානුපස්සී පුද්ගලයා දත යුතුය. එහි "අනිත්‍ය" යනු පංචස්කන්ධයයි. ඒවා ඉපදීම හා විනාශ වීම යන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය වේ. "අනිත්‍යානුපස්සනා" යනු පංචස්කන්ධයන්ගේ ක්ෂය වීම හා වැය වීම දැකීමේ ඥානයයි. "අනිත්‍යානුපස්සී" යනු එම ඥානයෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයායි. එබැවින් "අනිත්‍යානුපස්සීව වාසය කරයි" යන්නෙන් අනිත්‍ය වශයෙන් නැවත නැවත බලමින් වෙසෙයි යනු මෙහි අර්ථයයි.

ဝိရာဂါနုပဿီတိ ဧတ္ထ ဒွေ ဝိရာဂါ ခယဝိရာဂေါ စ အစ္စန္တဝိရာဂေါ စ. တတ္ထ သင်္ခါရာနံ ခယဝယတော အနုပဿနာပိ, အစ္စန္တဝိရာဂံ နိဗ္ဗာနံ ဝိရာဂတော ဒဿနမဂ္ဂဉာဏမ္ပိ ဝိရာဂါနုပဿနာ. တဒုဘယသမာင်္ဂီပုဂ္ဂလော ဝိရာဂါနုပဿီ နာမ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိရာဂါနုပဿီ’’တိ, ဝိရာဂတော အနုပဿန္တောတိ အတ္ထော. နိရောဓာနုပဿိမှိပိ ဧသေဝ နယော, နိရောဓောပိ ဟိ ခယနိရောဓော စ အစ္စန္တနိရောဓော စာတိ ဒုဝိဓောယေဝ. ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီတိ ဧတ္ထ ပဋိနိဿဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ ဝေါဿဂ္ဂေါ, သော စ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါတိ ဒုဝိဓော ဟောတိ. တတ္ထ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါတိ ဝိပဿနာ, သာ ဟိ တဒင်္ဂဝသေန ကိလေသေ စ ခန္ဓေ စ ဝေါဿဇ္ဇတိ. ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါတိ မဂ္ဂေါ, သော ဟိ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ အာရမ္မဏတော ပက္ခန္ဒတိ. ဒွီဟိပိ ဝါ ကာရဏေဟိ ဝေါဿဂ္ဂေါယေဝ, သမုစ္ဆေဒဝသေန ခန္ဓာနံ ကိလေသာနဉ္စ ဝေါဿဇ္ဇနတော, နိဗ္ဗာနဉ္စ ပက္ခန္ဒနတော. တသ္မာ ကိလေသေ စ ခန္ဓေ စ ပရိစ္စဇတီတိ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါ, နိရောဓေ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီတိ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါတိ ဥဘယမ္ပေတံ မဂ္ဂေ သမေတိ. တဒုဘယသမင်္ဂီပုဂ္ဂလော ဣမာယ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာယ သမန္နာဂတတ္တာ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ နာမ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ’’တိ. န ကိဉ္စိ လောကေ ဥပါဒိယတီတိ [Pg.200] ကိဉ္စိ ဧကမ္ပိ သင်္ခါရဂတံ တဏှာဝသေန န ဥပါဒိယတိ န ဂဏှာတိ န ပရာမသတိ. အနုပါဒိယံ န ပရိတဿတီတိ အဂ္ဂဏှန္တော တဏှာပရိတဿနာယ န ပရိတဿတိ. ပစ္စတ္တညေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ သယမေဝ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ခီဏာ ဇာတီတိအာဒိနာ ပနဿ ပစ္စဝေက္ခဏာဝ ဒဿိတာ. ဣတိ ဘဂဝါ သက္ကဿ ဒေဝါနမိန္ဒဿ သံခိတ္တေန ခီဏာသဝဿ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒံ ပုစ္ဆိတော သလ္လဟုကံ ကတွာ သံခိတ္တေနေဝ ခိပ္ပံ ကထေသိ.

"විරාගානුපස්සී" යන මෙහි ක්ෂය විරාගය සහ අත්‍යන්ත විරාගය යැයි විරාග දෙවර්ගයකි. එහි සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂය වීම හා වැය වීම් වශයෙන් නැවත නැවත බලන්නා වූ විදර්ශනා ඥානය ද, අත්‍යන්ත විරාගය වූ නිවන විරාගයක් ලෙස දකින්නා වූ මාර්ග ඥානය ද "විරාගානුපස්සනාව" නමින් හැඳින්වේ. ඒ විදර්ශනා ඥානය හා මාර්ග ඥානය යන දෙකින් යුක්ත වූ පුද්ගලයා විරාගානුපස්සී නම් වේ. ඒ පුද්ගලයා අරභයා "විරාගානුපස්සී" යැයි වදාරන ලදී. විරාගය වශයෙන් නැවත නැවත බලන්නා යනු මෙහි අර්ථයයි. "නිරෝධානුපස්සී" යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. නිරෝධය ද ක්ෂය නිරෝධය හා අත්‍යන්ත නිරෝධය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. "පටිනිස්සග්ගානුපස්සී" යන මෙහි පටිනිස්සග්ග යනු අත්හැරීම (වොස්සග්ග) යි. එය ද පරිත්‍යාග වොස්සග්ගය හා පක්ඛන්දන වොස්සග්ගය යැයි දෙපරිදි වේ. එහි පරිත්‍යාග වොස්සග්ගය යනු විදර්ශනාවයි. එය තදංග වශයෙන් කෙලෙසුන් හා ස්කන්ධයන් අත්හරියි. පක්ඛන්දන වොස්සග්ගය යනු මාර්ගයයි. එය අරමුණු වශයෙන් නිවනට බැසගනියි (පනියි). එසේත් නැතහොත්, කරුණු දෙකක් නිසාම එය වොස්සග්ග නම් වේ. එනම්, සමුච්ඡේද වශයෙන් ස්කන්ධයන් හා කෙලෙසුන් අත්හරින බැවින් ද, නිවනට බැසගන්නා බැවින් ද වේ. එබැවින් කෙලෙසුන් හා ස්කන්ධයන් අත්හරින බැවින් පරිත්‍යාග වොස්සග්ගය යැයි ද, නිරෝධය වූ නිවන් ධාතුවට සිත බැසගන්නා බැවින් පක්ඛන්දන වොස්සග්ගය යැයි ද කියනු ලැබේ. මේ දෙවැදෑරුම් ලක්ෂණයම මාර්ගයෙහි හමුවේ. මේ දෙවැදෑරුම් අත්හැරීමෙන් යුක්ත පුද්ගලයා, මෙම පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවෙන් යුක්ත බැවින් "පටිනිස්සග්ගානුපස්සී" නම් වේ. ඒ අරභයා "පටිනිස්සග්ගානුපස්සී" යැයි වදාරන ලදී. "ලෝකයෙහි කිසිවක් උපාදානය නොකරයි" යනු කිසිදු සංස්කාර ධර්මයක් තණ්හාව හේතුවෙන් උපාදානය නොකිරීමයි, දැඩිව ග්‍රහණය නොකිරීමයි, වැරදි ලෙස ස්පර්ශ නොකිරීමයි. "උපාදානය නොකරන්නා තැති නොගනියි" යනු දැඩිව නොගනිමින් තණ්හාව නිසා ඇතිවන තැතිගැනීමට පත් නොවීමයි. "තමාම පිරිනිවෙයි" යනු තමා විසින්ම කෙලෙස් පිරිනිවීමෙන් පිරිනිවීමට පත්වීමයි. "ජාතිය ක්ෂය විය" යනාදී පාඨවලින් ඒ රහතන් වහන්සේගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයම දක්වන ලදී. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව විමසූ දේවෙන්ද්‍ර වූ සක් දෙවිඳුන් හට ඉතා සරල කොට, සංක්ෂිප්තව හා කඩිනමින් දේශනා කළ සේක.

၃၉၁. အဝိဒူရေ နိသိန္နော ဟောတီတိ အနန္တရေ ကူဋာဂါရေ နိသိန္နော ဟောတိ. အဘိသမေစ္စာတိ ဉာဏေန အဘိသမာဂန္တွာ, ဇာနိတွာတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ကိံ နု ခေါ ဧသ ဇာနိတွာ အနုမောဒိ, ဥဒါဟု အဇာနိတွာ ဝါတိ. ကသ္မာ ပနဿ ဧဝမဟောသီတိ? ထေရော ကိရ န ဘဂဝတော ပဉှဝိဿဇ္ဇနသဒ္ဒံ အဿောသိ, သက္ကဿ ပန ဒေဝရညော, ‘‘ဧဝမေတံ ဘဂဝါ ဧဝမေတံ သုဂတာ’’တိ အနုမောဒနသဒ္ဒံ အဿောသိ. သက္ကော ကိရ ဒေဝရာဇာ မဟတာ သဒ္ဒေန အနုမောဒိ. အထ ကသ္မာ န ဘဂဝတော သဒ္ဒံ အဿောသီတိ? ယထာပရိသဝိညာပကတ္တာ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ဓမ္မံ ကထေန္တာနံ ဧကာဗဒ္ဓါယ စက္ကဝါဠပရိယန္တာယပိ ပရိသာယ သဒ္ဒေါ သုယျတိ, ပရိယန္တံ ပန မုဉ္စိတွာ အင်္ဂုလိမတ္တမ္ပိ ဗဟိဒ္ဓါ န နိစ္ဆရတိ. ကသ္မာ? ဧဝရူပါ မဓုရကထာ မာ နိရတ္ထကာ အဂမာသီတိ. တဒါ ဘဂဝါ မိဂါရမာတုပါသာဒေ သတ္တရတနမယေ ကူဋာဂါရေ သိရိဂဗ္ဘမှိ နိသိန္နော ဟောတိ, တဿ ဒက္ခိဏပဿေ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဝသနကူဋာဂါရံ, ဝါမပဿေ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနဿ, အန္တရေ ဆိဒ္ဒဝိဝရောကာသော နတ္ထိ, တသ္မာ ထေရော န ဘဂဝတော သဒ္ဒံ အဿောသိ, သက္ကဿေဝ အဿောသီတိ.

391. "නුදුරෙහි හිඳින ලද්දේ වෙයි" යනු යාබදව පිහිටි කූටාගාරයෙහි වැඩසිටීමයි. "අභිසමෙච්ච" යනු ඥානයෙන් අවබෝධ කරගෙන, දැනගෙන යන අර්ථයයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ "මොහු දැනගෙන සතුටු වූවාද, නැතහොත් නොදැන සතුටු වූවාද?" යන්නයි. ඔහුට (මොග්ගල්ලාන තෙරුන්ට) මෙවැනි අදහසක් ඇති වූයේ මන්ද? තෙරුන් වහන්සේට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැන විසඳන හඬ ඇසුණේ නැත. එහෙත් සක් දෙවිඳුන්ගේ "එසේය භාග්‍යවතුන් වහන්ස, එසේය සුගතයන් වහන්ස" යැයි සාදුකාර දෙන හඬ ඇසුණි. සක් දෙවිඳුන් මහත් හඬින් සාදුකාර දුන් බව කියැවේ. එසේ නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ හඬ ඇසුණේ නැත්තේ මන්ද? පිරිසට අවබෝධ වන පරිදි පමණක් ඇසෙන්නට සැලැස්වූ බැවිනි. ධර්මය දේශනා කරන බුදුවරුන්ගේ හඬ සක්වළ කෙළවර දක්වා වුව ද පිරිසට ඇසේ. එහෙත් පිරිසෙන් ඔබ්බට අඟලක් තරම්වත් පිටතට හඬ විහිදී නොයයි. ඒ මන්ද? මෙවැනි මිහිරි ධර්ම දේශනාවක් නිෂ්ඵල ලෙස පිටතට නොයෑම සඳහාය. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මිගාරමාතෘ ප්‍රාසාදයෙහි සප්ත රත්නයෙන් නිම කළ කූටාගාරයේ ශ්‍රී ගැබෙහි වැඩසිටි සේක. එහි දකුණු පසින් සාරිපුත්ත තෙරුන්ගේ වාසස්ථානය ද, වම් පසින් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන්ගේ වාසස්ථානය ද විය. ඒ අතරෙහි කිසිදු සිදුරක් හෝ විවරයක් නොවීය. එබැවින් තෙරුන් වහන්සේට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ හඬ නෑසී සක් දෙවිඳුන්ගේ හඬ පමණක් ඇසුණි.

ပဉ္စဟိ တူရိယသတေဟီတိ ပဉ္စင်္ဂိကာနံ တူရိယာနံ ပဉ္စဟိ သတေဟိ. ပဉ္စင်္ဂိကံ တူရိယံ နာမ အာတတံ ဝိတတံ အာတတဝိတတံ သုသိရံ ဃနန္တိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတံ. တတ္ထ အာတတံ နာမ စမ္မပရိယောနဒ္ဓေသု ဘေရိအာဒီသု ဧကတလတူရိယံ. ဝိတတံ နာမ ဥဘယတလံ. အာတတဝိတတံ နာမ တန္တိဗဒ္ဓပဏဝါဒိ. သုသိရံ ဝံသာဒိ. ဃနံ သမ္မာဒိ. သမပ္ပိတောတိ ဥပဂတော. သမင်္ဂီဘူတောတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပရိစာရေတီတိ တံ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တော တတော တတော ဣန္ဒြိယာနိ စာရေတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ပရိဝါရေတွာ ဝဇ္ဇမာနေဟိ ပဉ္စဟိ တူရိယသတေဟိ သမန္နာဂတော ဟုတွာ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ [Pg.201] အနုဘဝတီ. ပဋိပဏာမေတွာတိ အပနေတွာ, နိဿဒ္ဒါနိ ကာရာပေတွာတိ အတ္ထော. ယထေဝ ဟိ ဣဒါနိ သဒ္ဓါ ရာဇာနော ဂရုဘာဝနိယံ ဘိက္ခုံ ဒိသွာ – ‘‘အသုကော နာမ အယျော အာဂစ္ဆတိ, မာ, တာတာ, ဂါယထ, မာ ဝါဒေထ, မာ နစ္စထာ’’တိ နာဋကာနိ ပဋိဝိနေန္တိ, သက္ကောပိ ထေရံ ဒိသွာ ဧဝမကာသိ. စိရဿံ ခေါ, မာရိသ မောဂ္ဂလ္လာန, ဣမံ ပရိယာယမကာသီတိ ဧဝရူပံ လောကေ ပကတိယာ ပိယသမုဒါဟာရဝစနံ ဟောတိ, လောကိယာ ဟိ စိရဿံ အာဂတမ္ပိ အနာဂတပုဗ္ဗမ္ပိ မနာပဇာတိယံ အာဂတံ ဒိသွာ, – ‘‘ကုတော ဘဝံ အာဂတော, စိရဿံ ဘဝံ အာဂတော, ကထံ တေ ဣဓာဂမနမဂ္ဂေါ ဉာတော မဂ္ဂမူဠှောသီ’’တိအာဒီနိ ဝဒန္တိ. အယံ ပန အာဂတပုဗ္ဗတ္တာယေဝ ဧဝမာဟ. ထေရော ဟိ ကာလေန ကာလံ ဒေဝစာရိကံ ဂစ္ဆတိယေဝ. တတ္ထ ပရိယာယမကာသီတိ ဝါရမကာသိ. ယဒိဒံ ဣဓာဂမနာယာတိ ယော အယံ ဣဓာဂမနာယ ဝါရော, တံ, ဘန္တေ, စိရဿမကာသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဒမာသနံ ပညတ္တန္တိ ယောဇနိကံ မဏိပလ္လင်္ကံ ပညပါပေတွာ ဧဝမာဟ.

"පංචහි තූරියසතේහි" යනු පංචාංගික තූර්ය භාණ්ඩ පන්සියයක් යන්නයි. පංචාංගික තූර්යය යනු ආතත, විතත, ආතතවිතත, සුසිර සහ ඝන යන අංග පහෙන් යුක්ත වූවකි. එහි "ආතත" යනු හම්වලින් වසන ලද බෙර ආදියෙහි එක් පැත්තක් පමණක් වැසූ තූර්යයයි. "විතත" යනු දෙපැත්තම වැසූ බෙර ආදියයි. "ආතතවිතත" යනු තන්තු බැඳි වීණා ආදී තූර්ය භාණ්ඩයි. "සුසිර" යනු වංශ (වේණූ) ආදී පිඹින භාණ්ඩයි. "ඝන" යනු තාලම්පට ආදී ඝන භාණ්ඩයි. "සමප්පිතෝ" යනු ළඟට පැමිණි යන්නයි. "සමංගීභූතෝ" යන්න ද එහිම පර්යාය වචනයකි. "පරිචාරේති" යනු ඒ සම්පත්තිය අනුභව කරමින් ඒ ඒ අරමුණෙහි ඉන්ද්‍රියයන් හැසිරවීමයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ පන්සියයක් තූර්ය භාණ්ඩ පිරිවරාගෙන වයද්දී දිව්‍ය සම්පත්තිය අනුභව කරන බවයි. "පටිපණාමෙත්වා" යනු ඉවත් කර, නිශ්ශබ්ද කරවා යන අර්ථයයි. වර්තමානයෙහි ශ්‍රද්ධාවන්ත රජවරු ගරුකටයුතු භික්ෂුවක දැක "අසවල් ස්වාමීන් වහන්සේ වඩින සේක, දරුවනි, ගී නොකියව්, තූර්ය වාදනය නොකරව්, නර්තනය නොකරව්" යැයි නාට්‍ය කණ්ඩායම් ඉවත් කරන්නාක් මෙන්, සක් දෙවිඳුන් ද තෙරුන් දැක එසේ කළේය. "නිදුකාණන් වහන්ස, මොග්ගල්ලානයෙනි, බොහෝ කලකට පසුව ඔබ වහන්සේ මෙසේ පැමිණි සේක" යන මෙවැනි වචන ලෝකයෙහි සාමාන්‍යයෙන් ප්‍රිය සම්භාෂණයේදී යෙදෙන වචන වේ. ලෝක වැසියෝ බොහෝ කලකට පසුව පැමිණි අයෙකු හෝ මීට පෙර නොපැමිණි අයෙකු හෝ දැක සතුටු වී, "පින්වත, කොහේ සිට පැමිණියේද? බොහෝ කලකට පසු පැමිණියේද? කොහොමද මෙහි පැමිණෙන මග දැනගත්තේ? මග වැරදී පැමිණියේද?" යනාදී දේ පවසති. මෙම සක් දෙවිඳුන් ද පෙර තෙරුන් වහන්සේ පැමිණ ඇති බැවින්ම මෙසේ පැවසීය. තෙරුන් වහන්සේ කලින් කලට දිව්‍ය චාරිකාවෙහි වඩිනා සේක. එහි "පරියායමකාසි" යනු පැමිණීමේ වාරයක් කළේය යන්නයි. "යදිදං ඉධාගමනාය" යනු මෙහි පැමිණීම සඳහා වූ යම් වාරයක් ඇද්ද, ස්වාමීනි, ඒ වාරය බොහෝ කලකට පසුව කළ සේක යන්න අදහසයි. "මෙන්න අසුනක් පනවා ඇත" යැයි පවසමින් එක් යොදුනක් පමණ වූ මාණික්‍ය පල්ලංකය පනවා එසේ පැවසීය.

၃၉၂. ဗဟုကိစ္စာ ဗဟုကရဏီယာတိ ဧတ္ထ ယေသံ ဗဟူနိ ကိစ္စာနိ, တေ ဗဟုကိစ္စာ. ဗဟုကရဏီယာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အပ္ပေဝ သကေန ကရဏီယေနာတိ သကရဏီယမေဝ အပ္ပံ မန္ဒံ, န ဗဟု, ဒေဝါနံ ကရဏီယံ ပန ဗဟု, ပထဝိတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ကပ္ပရုက္ခမာတုဂါမာဒီနံ အတ္ထာယ အဋ္ဋာ သက္ကဿ သန္တိကေ ဆိဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ နိယမေန္တော အာဟ – အပိစ ဒေဝါနံယေဝ တာဝတိံသာနံ ကရဏီယေနာတိ. ဒေဝါနဉှိ ဓီတာ စ ပုတ္တာ စ အင်္ကေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, ပါဒပရိစာရိကာ ဣတ္ထိယော သယနေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, တာသံ မဏ္ဍနပသာဓနကာရိကာ ဒေဝဓီတာ သယနံ ပရိဝါရေတွာ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, ဝေယျာဝစ္စကရာ အန္တောဝိမာနေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, ဧတေသံ အတ္ထာယ အဋ္ဋကရဏံ နတ္ထိ. ယေ ပန သီမန္တရေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, တေ ‘‘မမ သန္တကာ တဝ သန္တကာ’’တိ နိစ္ဆေတုံ အသက္ကောန္တာ အဋ္ဋံ ကရောန္တိ, သက္ကံ ဒေဝရာဇာနံ ပုစ္ဆန္တိ, သော ယဿ ဝိမာနံ အာသန္နတရံ, တဿ သန္တကောတိ ဝဒတိ. သစေ ဒွေပိ သမဋ္ဌာနေ ဟောန္တိ, ယဿ ဝိမာနံ ဩလောကေန္တော ဌိတော, တဿ သန္တကောတိ ဝဒတိ. သစေ ဧကမ္ပိ န ဩလောကေတိ, တံ ဥဘိန္နံ ကလဟုပစ္ဆေဒနတ္ထံ အတ္တနော သန္တကံ ကရောတိ. တံ သန္ဓာယ, ‘‘ဒေဝါနံယေဝ တာဝတိံသာနံ ကရဏီယေနာ’’တိ အာဟ. အပိစဿ ဧဝရူပံ ကီဠာကိစ္စမ္ပိ ကရဏီယမေဝ.

392. "බහුකිච්චා බහුකරණීයා" යන්නෙහි අර්ථය නම්: යමෙකුට බොහෝ කටයුතු ඇද්ද, ඔවුහු 'බහුකිච්ච' නම් වෙති. 'බහුකරණීයා' යනු එම පදයටම සමාන පදයකි. "අප්පේව සකේන කරණීයේන" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සක් දෙවිඳුට තමන්ගේ පෞද්ගලික කටයුතු ඇත්තේ ඉතා ස්වල්පයක් බවයි; එය බොහෝ නොවේ. එහෙත් දෙවියන් උදෙසා කළ යුතු කටයුතු බොහෝය. මක්නිසාද යත්, පොළොවේ සිට පටන් ගෙන කප්රුක්, ස්ත්‍රීන් ආදිය සම්බන්ධයෙන් හටගන්නා නඩු හබ (විවාද) විසඳනු ලබන්නේ සක් දෙවිඳු ඉදිරියෙහි බැවිනි. එබැවින් සීමා පනවමින් "තවද තාවතිංස වැසි දෙවියන්ගේ කටයුතු නිසා" යැයි පවසන ලදී. දෙවියන්ගේ දූ පුතුන් දෙවියන්ගේ උකුළෙහි උපදිති. පාද පරිචාරිකාවන් (මෙහෙකාරියන්) යහනෙහි උපදිති. ඔවුන් හැඩගන්වන දේවතාවියෝ යහන වටා උපදිති. වත්පිළිවෙත් කරන්නෝ විමන ඇතුළත උපදිති. මොවුන් සම්බන්ධයෙන් නඩු හබ ඇති නොවේ. එහෙත් සීමා අතර (මායිම්වල) උපදින අය සම්බන්ධයෙන් "මෙය මගේය, මෙය ඔබේය" කියා තීරණය කරගත නොහැකිව නඩු හබ ඇති කරගනිති. ඔවුහු සක් දෙවිඳුගෙන් විමසති. එවිට සක් දෙවිඳු යමෙකුගේ විමනට එය වඩාත් සමීප නම්, එය ඔහුට අයිති බව පවසයි. ඉදින් විමන් දෙකටම සම දුරක පිහිටියේ නම්, සක් දෙවිඳු බලමින් සිටින දෙසට අයිති විමනට එය අයිති බව පවසයි. ඉදින් දෙදෙසම නොබලන්නේ නම්, දෙදෙනාගේම කලහය සංසිඳුවනු පිණිස එය තමන් සතු කරගනී. එය අරමුණු කොට "තාවතිංස වැසි දෙවියන්ගේම කටයුතු නිසා" යැයි පවසන ලදී. තවද ඔහුට මෙවැනි ක්‍රීඩා කටයුතු ද කළ යුතුම වේ.

ယံ [Pg.202] နော ခိပ္ပမေဝ အန္တရဓာယတီတိ ယံ အမှာကံ သီဃမေဝ အန္ဓကာရေ ရူပဂတံ ဝိယ န ဒိဿတိ. ဣမိနာ – ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, တံ ပဉှဝိဿဇ္ဇနံ န သလ္လက္ခေမီ’’တိ ဒီပေတိ. ထေရော – ‘‘ကသ္မာ နု ခေါ အယံ ယက္ခော အသလ္လက္ခဏဘာဝံ ဒီပေတိ, ပဿေန ပရိဟရတီ’’တိ အာဝဇ္ဇန္တော – ‘‘ဒေဝါ နာမ မဟာမူဠှာ ဟောန္တိ. ဆဒွါရိကေဟိ အာရမ္မဏေဟိ နိမ္မထီယမာနာ အတ္တနော ဘုတ္တာဘုတ္တဘာဝမ္ပိ ပီတာပီတဘာဝမ္ပိ န ဇာနန္တိ, ဣဓ ကတမေတ္ထ ပမုဿန္တီ’’တိ အညာသိ. ကေစိ ပနာဟု – ‘‘ထေရော ဧတဿ ဂရု ဘာဝနိယော, တသ္မာ ‘ဣဒါနေဝ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလဿ သန္တိကေ ပဉှံ ဥဂ္ဂဟေတွာ အာဂတော, ဣဒါနေဝ နာဋကာနံ အန္တရံ ပဝိဋ္ဌောတိ ဧဝံ မံ ထေရော တဇ္ဇေယျာ’တိ ဘယေန ဧဝမာဟာ’’တိ. ဧတံ ပန ကောဟညံ နာမ ဟောတိ, န အရိယသာဝကဿ ဧဝရူပံ ကောဟညံ နာမ ဟောတိ, တသ္မာ မူဠှဘာဝေနေဝ န သလ္လက္ခေသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဥပရိ ကသ္မာ သလ္လက္ခေသီတိ? ထေရော တဿ သောမနဿသံဝေဂံ ဇနယိတွာ တမံ နီဟရိ, တသ္မာ သလ္လက္ခေသီတိ.

"යං නෝ ඛිප්පමේව අන්තරධායති" යනු කළුතර අඳුරේ ඇති රූපයක් මෙන් අපට වහා නොපෙනී යන දෙයයි. මෙයින් "ස්වාමීනි, මම ඒ ප්‍රශ්න විසඳීම ධාරණය කර නොගත්තෙමි" යන්න ප්‍රකාශ කරයි. "මේ යක්ෂයා (සක් දෙවිඳු) කුමක් හෙයින් ධාරණය කරගත නොහැකි බව පවසන්නේද, මඟහරින්නේද?" යැයි සලකා බැලූ මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවෝ, "දෙවියෝ නම් අතිශයින් මෝහයෙන් මුළා වූවෝ වෙති. සය දොරින් එන අරමුණුවලින් මිරිකී සිටින ඔවුහු තමන් ආහාර ගත්තාද නැද්ද, පානය කළාද නැද්ද යන්න පවා නොදනිති. මෙහි කළ දෙය මෙහිදීම අමතක කරති" යි වටහා ගත්හ. ඇතැම් ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති: "තෙරණුවෝ ඔහුට ගරු කටයුතු වූහ. එබැවින් 'දැන් ලොව අග්‍ර පුද්ගලයාණන් (බුදුරදුන්) වෙතින් ප්‍රශ්න ඉගෙන ගෙන අවුත්, එවෙලේම නාට්‍ය කණ්ඩායම් මැදට ගියේ යැයි තෙරණුවෝ මට දොස් පවරනු ඇතැයි' යන බියෙන් මෙසේ පැවසීය" යනුවෙනි. එහෙත් එය කෛරාටිකකමකි. ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකුට මෙවැනි කෛරාටිකකමක් නැත. එබැවින් එය මුළා වූ ස්වභාවය නිසාම ධාරණය කරගත නොහැකි වූවක් බව දත යුතුය. පසුව මතක තිබුණේ ඇයිද යත්? තෙරණුවෝ ඔහු තුළ සෝමනස්ස සහ සංවේගය උපදවා මෝහ අන්ධකාරය දුරු කළ බැවිනි. එනිසා ඔහුට එය මතක් විය.

ဣဒါနိ သက္ကော ပုဗ္ဗေ အတ္တနော ဧဝံ ဘူတကာရဏံ ထေရဿ အာရောစေတုံ ဘူတပုဗ္ဗန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သမုပဗျူဠှောတိ သန္နိပတိတော ရာသိဘူတော. အသုရာ ပရာဇိနိံသူတိ အသုရာ ပရာဇယံ ပါပုဏိံသု. ကဒါ ပနေတေ ပရာဇိတာတိ? သက္ကဿ နိဗ္ဗတ္တကာလေ. သက္ကော ကိရ အနန္တရေ အတ္တဘာဝေ မဂဓရဋ္ဌေ မစလဂါမေ မဃော နာမ မာဏဝေါ အဟောသိ, ပဏ္ဍိတော ဗျတ္တော, ဗောဓိသတ္တစရိယာ ဝိယဿ စရိယာ အဟောသိ. သော တေတ္တိံသ ပုရိသေ ဂဟေတွာ ကလျာဏမကာသိ. ဧကဒိဝသံ အတ္တနောဝ ပညာယ ဥပပရိက္ခိတွာ ဂါမမဇ္ဈေ မဟာဇနဿ သန္နိပတိတဋ္ဌာနေ ကစဝရံ ဥဘယတော အပဗ္ဗဟိတွာ တံ ဌာနံ အတိရမဏီယမကာသိ, ပုန တတ္ထေဝ မဏ္ဍပံ ကာရေသိ, ပုန ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ သာလံ ကာရေသိ. ဂါမတော စ နိက္ခမိတွာ ဂါဝုတမ္ပိ အဍ္ဎယောဇနမ္ပိ တိဂါဝုတမ္ပိ ယောဇနမ္ပိ ဝိစရိတွာ တေဟိ သဟာယေဟိ သဒ္ဓိံ ဝိသမံ သမံ အကာသိ. တေ သဗ္ဗေပိ ဧကစ္ဆန္ဒာ တတ္ထ တတ္ထ သေတုယုတ္တဋ္ဌာနေသု သေတုံ, မဏ္ဍပသာလာပေါက္ခရဏီမာလာဂစ္ဆရောပနာဒီနံ ယုတ္တဋ္ဌာနေသု မဏ္ဍပါဒီနိ ကရောန္တာ ဗဟုံ ပုညမကံသု. မဃော သတ္တ ဝတပဒါနိ ပူရေတွာ ကာယဿ ဘေဒါ သဒ္ဓိံ သဟာယေဟိ တာဝတိံသဘဝနေ နိဗ္ဗတ္တိ.

දැන් සක් දෙවිඳු අතීතයේ තමන්ට සිදු වූ මේ කාරණය තෙරණුවන්ට පැවසීම සඳහා "භූතපුබ්බං" යනාදිය පැවසීය. එහි "සමුපබ්‍යූළ්හෝ" යනු සටන් වැදීම පිණිස එක් රැස් වූ, සමූහයක් වූ යන්නයි. "අසුරා පරාජිනිංසූ" යනු අසුරයෝ පරාජයට පත් වූහ යන්නයි. ඔවුන් කවදා පරාජය වූවෝද? සක් දෙවිඳු උපන් අවධියේදීය. සක් දෙවිඳු මෙයට පෙර ආත්මයේ මගධ රටේ මචල ග්‍රාමයේ 'මඝ' නම් මාණවකයෙක්ව උපන්නේය. ඔහු පණ්ඩිතයෙකි, දක්ෂයෙකි. ඔහුගේ චර්යාව බෝසත් චර්යාවක් බඳු විය. ඔහු තිස් තුන් දෙනෙකුගෙන් යුත් පිරිසක් සමඟ එක්ව කුසල් කළේය. එක් දිනක් තමන්ගේම නුවණින් විමසා බලා, ගම මැද මහා ජනයා රැස්වන ස්ථානයේ තිබූ කුණු කසළ ඉවත් කර ඒ ස්ථානය ඉතා රමණීය කළේය. පසුව එහි මණ්ඩපයක් කරවීය. කාලය ගත වෙද්දී එහි ශාලාවක් (අම්බලමක්) කරවීය. ගමෙන් පිටතට ගොස් ගාවුතක්, අඩ යොදුනක්, තෙගාවුතක් හෝ යොදුනක් පමණ ඇවිදිමින් ඒ මිතුරන් සමඟ එක්ව විෂම ස්ථාන සමතලා කළේය. ඔවුන් සියල්ලෝම එකඟතාවයෙන් යුතුව ඒ ඒ තැන්වල ඒදඬු-පාලම් තැනීම, මණ්ඩප, ශාලා, පොකුණු තැනීම හා මල් පඳුරු වැවීම ආදී සුදුසු කටයුතු කරමින් බොහෝ පින් රැස් කළහ. මඝ මාණවකයා සප්ත ව්‍රත පද පුරවා කය බිඳී මරණින් මතු මිතුරන් සමඟ තාවතිංස භවයේ උපන්නේය.

တသ္မိံ [Pg.203] ကာလေ အသုရဂဏာ တာဝတိံသဒေဝလောကေ ပဋိဝသန္တိ. သဗ္ဗေ တေ ဒေဝါနံ သမာနာယုကာ သမာနဝဏ္ဏာ စ ဟောန္တိ, တေ သက္ကံ သပရိသံ ဒိသွာ အဓုနာ နိဗ္ဗတ္တာ နဝကဒေဝပုတ္တာ အာဂတာတိ မဟာပါနံ သဇ္ဇယိံသု. သက္ကော ဒေဝပုတ္တာနံ သညံ အဒါသိ – ‘‘အမှေဟိ ကုသလံ ကရောန္တေဟိ န ပရေဟိ သဒ္ဓိံ သာဓာရဏံ ကတံ, တုမှေ ဂဏ္ဍပါနံ မာ ပိဝိတ္ထ ပီတမတ္တမေဝ ကရောထာ’’တိ. တေ တထာ အကံသု. ဗာလအသုရာ ဂဏ္ဍပါနံ ပိဝိတွာ မတ္တာ နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိံသု. သက္ကော ဒေဝါနံ သညံ ဒတွာ တေ ပါဒေသု ဂါဟာပေတွာ သိနေရုပါဒေ ခိပါပေသိ, သိနေရုဿ ဟေဋ္ဌိမတလေ အသုရဘဝနံ နာမ အတ္ထိ, တာဝတိံသဒေဝလောကပ္ပမာဏမေဝ. တတ္ထ အသုရာ ဝသန္တိ. တေသမ္ပိ စိတ္တပါဋလိ နာမ ရုက္ခော အတ္ထိ. တေ တဿ ပုပ္ဖနကာလေ ဇာနန္တိ – ‘‘နာယံ တာဝတိံသာ, သက္ကေန ဝဉ္စိတာ မယ’’န္တိ. တေ ဂဏှထ နန္တိ ဝတွာ သိနေရုံ ပရိဟရမာနာ ဒေဝေ ဝုဋ္ဌေ ဝမ္မိကပါဒတော ဝမ္မိကမက္ခိကာ ဝိယ အဘိရုဟိံသု. တတ္ထ ကာလေန ဒေဝါ ဇိနန္တိ, ကာလေန အသုရာ. ယဒါ ဒေဝါနံ ဇယော ဟောတိ, အသုရေ ယာဝ သမုဒ္ဒပိဋ္ဌာ အနုဗန္ဓန္တိ. ယဒါ အသုရာနံ ဇယော ဟောတိ, ဒေဝေ ယာဝ ဝေဒိကပါဒါ အနုဗန္ဓန္တိ. တသ္မိံ ပန သင်္ဂါမေ ဒေဝါနံ ဇယော အဟောသိ, ဒေဝါ အသုရေ ယာဝ သမုဒ္ဒပိဋ္ဌာ အနုဗန္ဓိံသု. သက္ကော အသုရေ ပလာပေတွာ ပဉ္စသု ဌာနေသု အာရက္ခံ ဌပေသိ. ဧဝံ အာရက္ခံ ဒတွာ ဝေဒိကပါဒေ ဝဇိရဟတ္ထာ ဣန္ဒပဋိမာယော ဌပေသိ. အသုရာ ကာလေန ကာလံ ဥဋ္ဌဟိတွာ တာ ပဋိမာယော ဒိသွာ, ‘‘သက္ကော အပ္ပမတ္တော တိဋ္ဌတီ’’တိ တတောဝ နိဝတ္တန္တိ. တတော ပဋိနိဝတ္တိတွာတိ ဝိဇိတဋ္ဌာနတော နိဝတ္တိတွာ. ပရိစာရိကာယောတိ မာလာဂန္ဓာဒိကမ္မကာရိကာယော.

එසමයෙහි අසුර සමූහයා තාවතිංස දෙව්ලොව වාසය කළහ. ඔවුන් සියල්ලෝම දෙවියන් හා සමාන ආයුෂ හා වර්ණය ඇතිව සිටියහ. ඔවුහු සක් දෙවිඳු ඇතුළු පිරිස දැක, "දැන් අලුතෙන් උපන් දේවපුත්‍රයන් පිරිසක් පැමිණ ඇතැයි" සිතා මහා පානයක් (මද්‍යපානයක්) සූදානම් කළහ. සක් දෙවිඳු තම පිරිසට මෙසේ උපදෙස් දුන්නේය: "කුසල් කළ අප විසින් අන් අය සමඟ මෙලෙස මිශ්‍ර නොවිය යුතුය. ඔබලා මේ රළු මද්‍යපානය නොබොන්න. බොනවාක් මෙන් පෙන්වන්න." ඔවුහු එලෙසම කළහ. අඥාන අසුරයෝ රළු මද්‍යපානය පානය කර මත් වී නින්දට වැටුණහ. සක් දෙවිඳු දෙවියන්ට සංඥාවක් දී, ඒ අසුරයන් දෙපාවලින් අල්ලා මහා මේරු පර්වත පාමුලට දැමුවේය. මහා මේරුවේ පතුලෙහි අසුර භවනය නම් ස්ථානයක් ඇත. එය තාවතිංස දෙව්ලොව හා සමාන ප්‍රමාණයක් ගනී. අසුරයෝ එහි වාසය කරති. ඔවුන්ටද 'චිත්තපාටලී' නම් වෘක්ෂයක් ඇත. එහි මල් පිපෙන කාලයට, "මේ තාවතිංසය නොවේ, සක් දෙවිඳු අපව රවටා ඇතැයි" ඔවුන් වටහා ගනී. එවිට ඔවුහු "ඔහු අල්ලා ගන්න" යැයි පවසා, වැසි වැටුණු කල තුඹසකින් මතු වන පලැත්තන් මෙන් මහා මේරු පර්වතය වටා ඉහළට නැඟෙති. එහිදී කලෙක දෙවියෝ දිනති, කලෙක අසුරයෝ දිනති. දෙවියන් ජයගත් විට අසුරයන් මහා සමුද්‍රය දක්වා පන්නා දමති. අසුරයන් ජයගත් විට දෙවියන් මහා මේරු මුදුනේ වේදිකා පාමුල දක්වා පන්නා දමති. එහෙත් ඒ සංග්‍රාමයේදී දෙවියෝ ජයගත්හ. ඔවුහු අසුරයන් මුහුද දක්වා පන්නා දැමූහ. සක් දෙවිඳු අසුරයන් පළවා හැර ස්ථාන පහක ආරක්ෂාව යෙදවීය. මෙසේ ආරක්ෂාව සලසා, පර්වත මුදුනෙහි වජ්‍රායුධ අතින් ගත් සක් දේව රූප තැබීය. අසුරයෝ කලින් කලට ඉහළට නැඟ ඒ රූප දැක, "සක් දෙවිඳු අප්‍රමාදීව සිටින්නේය" යි සිතා එතැනින්ම ආපසු හැරී යති. "තතෝ පටිනිවත්තිත්වා" යනු ජයගත් ස්ථානයෙන් ආපසු හැරී යන්නයි. "පරිචාරිකායෝ" යනු මල්, සුවඳ විලවුන් ආදිය පිළියෙල කරන දේවතාවියන්ය.

၃၉၃. ဝေဿဝဏော စ မဟာရာဇာတိ သော ကိရ သက္ကဿ ဝလ္လဘော, ဗလဝဝိဿာသိကော, တသ္မာ သက္ကေန သဒ္ဓိံ အဂမာသိ. ပုရက္ခတွာတိ ပုရတော ကတွာ. ပဝိသိံသူတိ ပဝိသိတွာ ပန ဥပဍ္ဎပိဟိတာနိ ဒွါရာနိ ကတွာ ဩလောကယမာနာ အဋ္ဌံသု. ဣဒမ္ပိ, မာရိသ မောဂ္ဂလ္လာန, ပဿ ဝေဇယန္တဿ ပါသာဒဿ ရာမဏေယျကန္တိ, မာရိသ မောဂ္ဂလ္လာန, ဣဒမ္ပိ ဝေဇယန္တဿ ပါသာဒဿ ရာမဏေယျကံ ပဿ, သုဝဏ္ဏတ္ထမ္ဘေ ပဿ, ရဇတတ္ထမ္ဘေ မဏိတ္ထမ္ဘေ ပဝါဠတ္ထမ္ဘေ လောဟိတင်္ဂတ္ထမ္ဘေ မသာရဂလ္လတ္ထမ္ဘေ မုတ္တတ္ထမ္ဘေ သတ္တရတနတ္ထမ္ဘေ, တေသံယေဝ သုဝဏ္ဏာဒိမယေ ဃဋကေ ဝါဠရူပကာနိ စ ပဿာတိ [Pg.204] ဧဝံ ထမ္ဘပန္တိယော အာဒိံ ကတွာ ရာမဏေယျကံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. ယထာ တံ ပုဗ္ဗေကတပုညဿာတိ ယထာ ပုဗ္ဗေ ကတပုညဿ ဥပဘောဂဋ္ဌာနေန သောဘိတဗ္ဗံ, ဧဝမေဝံ သောဘတီတိ အတ္ထော. အတိဗာဠှံ ခေါ အယံ ယက္ခော ပမတ္တော ဝိဟရတီတိ အတ္တနော ပါသာဒေ နာဋကပရိဝါရေန သမ္ပတ္တိယာ ဝသေန အတိဝိယ မတ္တော.

393. වෛශ්‍රවණ මහාරාජයා ද (පැමිණියේය) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ඔහු ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාට ඉතා සමීප, විශ්වාසවන්ත මිතුරෙකු වූ බැවින් ශක්‍රයා සමඟ පැමිණි බවයි. 'පුරක්ඛත්වා' යනු පෙරටු කරගෙන යන්නයි. 'පවිසිංසු' යනු ඇතුළු වී, දොරවල් අඩක් වසා බලා සිටියහ යන්නයි. 'නිදුකාණන් වහන්ස, මොග්ගල්ලානයන් වහන්ස, වේජයන්ත ප්‍රාසාදයේ මෙම රමණීයත්වය බලන්න' යනු ශක්‍රයා වේජයන්ත ප්‍රාසාදයේ රමණීයත්වය පෙන්වමින්, රන් ටැම්, රිදී ටැම්, මැණික් ටැම්, පබළු ටැම්, රතු මැණික් ටැම්, මසාරගල්ල මැණික් ටැම්, මුතු ටැම් සහ සත් රුවන් ටැම් බලන්නැයි ද, එම ටැම්වල ඇති රන්වන් වූ කලස් සහ සත්ව රූප ද බලන්නැයි පවසමින් ප්‍රාසාදයේ ඇති ශෝභාව පෙන්වූ බවයි. 'යථා තං පුබ්බේකතපුඤ්ඤස්ස' යනු පෙර කරන ලද පින් ඇත්තෙකුගේ පරිභෝජන ස්ථානයක් යම් සේ බැබළිය යුතු ද, එමෙන්ම බබළයි යන්න අර්ථයයි. 'අතිබාළ්හං ඛො අයං යක්ඛෝ පමත්තෝ විහරති' යනු මේ දිව්‍ය පුත්‍රයා තමාගේ ප්‍රාසාදය සහ නළඟනන් පිරිවරා ලබන සම්පත් කෙරෙහි අතිශයින්ම මත්වී, ප්‍රමාදයට පත්ව වසන බවයි.

ဣဒ္ဓါဘိသင်္ခါရံ အဘိသင်္ခါသီတိ ဣဒ္ဓိမကာသိ. အာပေါကသိဏံ သမာပဇ္ဇိတွာ ပါသာဒပတိဋ္ဌိတောကာသံ ဥဒကံ ဟောတူတိ ဣဒ္ဓိံ အဓိဋ္ဌာယ ပါသာဒကဏ္ဏိကေ ပါဒင်္ဂုဋ္ဌကေန ပဟရိ. သော ပါသာဒေါ ယထာ နာမ ဥဒကပိဋ္ဌေ ဌပိတပတ္တံ မုခဝဋ္ဋိယံ အင်္ဂုလိယာ ပဟဋံ အပရာပရံ ကမ္ပတိ စလတိ န သန္တိဋ္ဌတိ. ဧဝမေဝံ သံကမ္ပိ သမ္ပကမ္ပိ သမ္ပဝေဓိ, ထမ္ဘပိဋ္ဌသံဃာဋကဏ္ဏိကဂေါပါနသိအာဒီနိ ကရကရာတိ သဒ္ဒံ မုဉ္စန္တာနိ ပတိတုံ ဝိယ အာရဒ္ဓါနိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သင်္ကမ္ပေသိ သမ္ပကမ္ပေသိ သမ္ပဝေဓေသီ’’တိ. အစ္ဆရိယဗ္ဘုတစိတ္တဇာတာတိ အဟော အစ္ဆရိယံ, အဟော အဗ္ဘုတန္တိ ဧဝံ သဉ္ဇာတအစ္ဆရိယအဗ္ဘုတာ စေဝ သဉ္ဇာတတုဋ္ဌိနော စ အဟေသုံ ဥပ္ပန္နဗလဝသောမနဿာ. သံဝိဂ္ဂန္တိ ဥဗ္ဗိဂ္ဂံ. လောမဟဋ္ဌဇာတန္တိ ဇာတလောမဟံသံ, ကဉ္စနဘိတ္တိယံ ဌပိတမဏိနာဂဒန္တေဟိ ဝိယ ဥဒ္ဓဂ္ဂေဟိ လောမေဟိ အာကိဏ္ဏသရီရန္တိ အတ္ထော. လောမဟံသော စ နာမေသ သောမနဿေနပိ ဟောတိ ဒေါမနဿေနပိ, ဣဓ ပန သောမနဿေန ဇာတော. ထေရော ဟိ သက္ကဿ သောမနဿဝေဂေန သံဝေဇေတုံ တံ ပါဋိဟာရိယမကာသိ. တသ္မာ သောမနဿဝေဂေန သံဝိဂ္ဂလောမဟဋ္ဌံ ဝိဒိတွာတိ အတ္ထော.

'සෘද්ධි අභිසංස්කාරයක් කළේය' යනු සෘද්ධියක් ප්‍රකාශ කළ බවයි. ආපෝ කසිණයට සමවැදී, ප්‍රාසාදය පිහිටි ස්ථානය ජලයක් වේවායි සෘද්ධියෙන් අධිෂ්ඨාන කොට, ප්‍රාසාදයේ කොණකට පාදයේ මහපට ඇඟිල්ලෙන් පහර දුන්නේය. එම ප්‍රාසාදය යම් සේ ජලය මතුපිට තැබූ පාත්‍රයක මුවවිටට ඇඟිල්ලෙන් පහර දුන් විට එය එහා මෙහා සෙලවෙමින් නොසන්සුන්ව පවතී ද, එමෙන්ම (මුළු ප්‍රාසාදයම) සැලුණේය, දැඩි ලෙස සැලුණේය, වෙව්ලුම් කෑවේය. ටැම්, බාල්ක, කුළුණු සහ පරාල ආදිය 'කර කරා' යන ශබ්ද නගමින් කඩා වැටෙන්නාක් මෙන් විය. එබැවින් 'සංකම්පේසි සම්පකම්පේසි සම්පවේධේසි' (සෙලවූහ, දැඩි ලෙස සෙලවූහ, වෙව්ලවූහ) යනුවෙන් පවසන ලදී. 'අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතා' යනු 'අහෝ ආශ්චර්යයකි, අහෝ අද්භූතයකි' යනුවෙන් පුදුමයත්, ප්‍රීතියත්, බලවත් සෝමනස්සයත් ඇති වූ බවයි. 'සංවිග්ගං' යනු තැතිගත් බවයි. 'ලෝමහට්ඨජාතං' යනු ලොමුදැහැගැන්වීමයි. රන් බිත්තියක ඇත් දළින් කළ ඇණ වල මැණික් එල්ලා ඇති කලෙක මෙන්, ශරීරයේ රෝමයන් උඩට එසවී ගිය බව අර්ථයයි. ලොමුදැහැගැන්වීම සතුට නිසා මෙන්ම බිය (දෝමනස්සය) නිසා ද ඇති වේ. මෙහිදී එය ඇති වූයේ සෝමනස්සය නිසාය. මක්නිසාද යත් මහා තෙරුන් වහන්සේ සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය පෑවේ ශක්‍රයා තුළ සෝමනස්ස සහගත සංවේගයක් ඇති කරවීමට බැවිනි. එබැවින් සෝමනස්ස වේගයෙන් ඇති වූ සංවේගය හා ලොමුදැහැගැන්වීම දැනගෙන යන්න අර්ථයයි.

၃၉၄. ဣဓာဟံ, မာရိသာတိ ဣဒါနိဿ ယသ္မာ ထေရေန သောမနဿသံဝေဂံ ဇနယိတွာ တမံ ဝိနောဒိတံ, တသ္မာ သလ္လက္ခေတွာ ဧဝမာဟ. ဧသော နု တေ, မာရိသ, သော ဘဂဝါ သတ္ထာတိ, မာရိသ, တွံ ကုဟိံ ဂတောသီတိ ဝုတ္တေ မယှံ သတ္ထု သန္တိကန္တိ ဝဒေသိ, ဣမသ္မိံ ဒေဝလောကေ ဧကပါဒကေန ဝိယ တိဋ္ဌသိ, ယံ တွံ ဧဝံ ဝဒေသိ, ဧသော နု တေ, မာရိသ, သော ဘဂဝါ သတ္ထာတိ ပုစ္ဆိံသု. သဗြဟ္မစာရီ မေ ဧသောတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ ထေရော အနဂါရိယော အဘိနီဟာရသမ္ပန္နော အဂ္ဂသာဝကော, သက္ကော အဂါရိယော, မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝသေန ပနေတေ သဗြဟ္မစာရိနော ဟောန္တိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. အဟော [Pg.205] နူန တေ သော ဘဂဝါ သတ္ထာတိ သဗြဟ္မစာရီ တာဝ တေ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကော, သော ပန တေ ဘဂဝါ သတ္ထာ အဟော နူန မဟိဒ္ဓိကောတိ သတ္ထု ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယဒဿနေ ဇာတာဘိလာပါ ဟုတွာ ဧဝမာဟံသု.

394. 'නිදුකාණන් වහන්ස, මම මෙහි' යන්නෙන් අදහස් කළේ, තෙරුන් වහන්සේ විසින් සෝමනස්ස සහගත සංවේගය උපදවා ශක්‍රයාගේ මෝහය දුරු කළ බැවින්, ඒ බව දැනගෙන මෙසේ කී බවයි. 'නිදුකාණන් වහන්ස, මේ ඔබගේ ශාස්තෘ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද?' යනු, 'නිදුකාණන් වහන්ස, ඔබ කොහි ගියේ දැයි' ඇසූ විට 'මම මගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගියෙමි' යි ඔබ පැවසූ බැවින් ද, මේ දේව ලෝකයෙහි එක පයක් තබා සිටින්නාක් මෙන් සිටින බැවින් ද, 'නිදුකාණන් වහන්ස, මේ ඔබ පැවසූ ඒ ශාස්තෘ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද?' යි (දෙවිවරු) විමසූහ. 'මේ මාගේ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේ කෙනෙකි' යන්නෙහි අර්ථය: තෙරුන් වහන්සේ ගිහිගෙයින් නික්මුණු, ප්‍රාර්ථනා සමෘද්ධිමත් කරගත් අග්‍රශ්‍රාවකයෙකු වන අතර, ශක්‍රයා ගිහියෙකි. එසේ වුව ද මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව (ආර්ය මාර්ගයෙහි ගමන් කිරීම) අනුව මොවුහු සබ්‍රහ්මචාරීහු වෙති. එබැවින් මෙසේ පවසන ලදී. 'අහෝ, ඔබගේ ඒ ශාස්තෘ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ (කෙබඳු විය යුතු ද!)' යනු ඔබගේ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේ මෙතරම් මහා සෘද්ධිමත් නම්, ඔබගේ ඒ ශාස්තෘ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙතරම් මහා සෘද්ධිමත් විය යුතු දැයි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් දැකීමට ඇති වූ ආශාවෙන් යුතුව මෙසේ පැවසූහ.

၃၉၅. ဉာတညတရဿာတိ ပညာတညတရဿ, သက္ကော ဟိ ပညာတာနံ အညတရော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ, ဒေသနံ ပန ဘဂဝါ ယထာနုသန္ဓိနာဝ နိဋ္ဌာပေသီတိ.

395. 'ඤාතඤ්ඤතරස්ස' යනු ප්‍රකට වූවන් අතරින් එක් අයෙකුට යන්නයි. ශක්‍රයා යනු ප්‍රකට අය අතරින් එක් අයෙකි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුසන්ධි ගළපමින් දේශනාව නිමවා වදාළ සේක.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි-

စူဠတဏှာသင်္ခယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චූළතණ්හාසංඛය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၈. မဟာတဏှာသင်္ခယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. මහාතණ්හාසංඛය සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၉၆. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာတဏှာသင်္ခယသုတ္တံ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ အလဂဒ္ဒူပမသုတ္တေ လဒ္ဓိမတ္တံ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ ဝုတ္တံ, ဣဓ သဿတဒိဋ္ဌိ. သော စ ဘိက္ခု ဗဟုဿုတော, အယံ အပ္ပဿုတော, ဇာတကဘာဏကော ဘဂဝန္တံ ဇာတကံ ကထေတွာ, ‘‘အဟံ, ဘိက္ခဝေ, တေန သမယေန ဝေဿန္တရော အဟောသိံ, မဟောသဓော, ဝိဓုရပဏ္ဍိတော, သေနကပဏ္ဍိတော, မဟာဇနကော ရာဇာ အဟောသိ’’န္တိ သမောဓာနေန္တံ သုဏာတိ. အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဣမေ ရူပဝေဒနာသညာသင်္ခါရာ တတ္ထ တတ္ထေဝ နိရုဇ္ဈန္တိ, ဝိညာဏံ ပန ဣဓလောကတော ပရလောကံ, ပရလောကတော ဣမံ လောကံ သန္ဓာဝတိ သံသရတီ’’တိ သဿတဒဿနံ ဥပ္ပန္နံ. တေနာဟ – ‘‘တဒေဝိဒံ ဝိညာဏံ သန္ဓာဝတိ သံသရတိ အနည’’န္တိ.

396. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදී ලෙස ආරම්භ වන්නේ මහාතණ්හාසංඛය සූත්‍රයයි. එහි 'දිට්ඨිගතං' යන්නෙන් අලගද්දූපම සූත්‍රයෙහි සඳහන් වූ වැරදි මතයක් පමණක් නොව, මෙහිදී ශාස්වත දෘෂ්ටිය අදහස් වේ. ඒ සාති භික්ෂුව බහුශ්‍රුතයෙකු වුව ද, ජාතක කතා දේශනා කරන්නෙකු වූ බැවින් ස්වල්ප ප්‍රඥාවන්තයෙකු විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, එකල මම වෙස්සන්තර රජු වීමි, මහෝෂධ පණ්ඩිත, විධුර පණ්ඩිත, සේනක පණ්ඩිත සහ මහාජනක රජු වීමි' යනාදී ලෙස ජාතක කතා එක්තැන් කර දේශනා කරනු අසා ඔහුට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: 'මේ රූප, වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර යන ධර්මයන් ඒ ඒ භවයන්හිම නිරුද්ධ වී යයි, නමුත් විඤ්ඤාණය නම් මේ ලෝකයෙන් පරලෝකයටත්, පරලෝකයෙන් මේ ලෝකයටත් ගමන් කරයි, සංසාරයේ සැරිසරයි' යනුවෙන් ශාස්වත දෘෂ්ටියක් ඔහු තුළ ඇති විය. එබැවින් 'එම විඤ්ඤාණයම සංසාරයේ සැරිසරයි, වෙනකක් නොවේ' යැයි ඔහු පැවසීය.

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ပန, ‘‘ဝိညာဏံ ပစ္စယသမ္ဘဝံ, သတိ ပစ္စယေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဝိနာ ပစ္စယံ နတ္ထိ ဝိညာဏဿ သမ္ဘဝေါ’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ အယံ ဘိက္ခု ဗုဒ္ဓေန အကထိတံ ကထေတိ, ဇိနစက္ကေ ပဟာရံ ဒေတိ, ဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ ပဋိဗာဟတိ, သောတုကာမံ ဇနံ ဝိသံဝါဒေတိ, အရိယပထေ တိရိယံ နိပတိတွာ မဟာဇနဿ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ပဋိပန္နော. ယထာ နာမ ရညော ရဇ္ဇေ မဟာစောရော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော မဟာဇနဿ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ ဇိနသာသနေ စောရော [Pg.206] ဟုတွာ မဟာဇနဿ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဥပ္ပန္နောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူတိ ဇနပဒဝါသိနော ပိဏ္ဍပါတိကဘိက္ခူ. တေနုပသင်္ကမိံသူတိ အယံ ပရိသံ လဘိတွာ သာသနမ္ပိ အန္တရဓာပေယျ, ယာဝ ပက္ခံ န လဘတိ, တာဝဒေဝ နံ ဒိဋ္ဌိဂတာ ဝိဝေစေမာတိ သုတသုတဋ္ဌာနတောယေဝ အဋ္ဌတွာ အနိသီဒိတွာ ဥပသင်္ကမိံသု.

එහෙත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද්දේ, 'විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගන්නා බවත්, ප්‍රත්‍යයක් ඇති කල්හිම විඤ්ඤාණය උපදින බවත්, ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොරව විඤ්ඤාණයේ හටගැනීමක් නොමැති' බවත්ය. එබැවින් මේ භික්ෂුව බුදුන් වදාළේ නැති දෙයක් පවසයි, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආඥා චක්‍රයට පහර දෙයි, විශාරද ඥානය වළක්වයි, දහම් ඇසීමට කැමති ජනයා මුළා කරයි, ආර්ය මාර්ගයට හරස් වෙමින් බොහෝ ජනයාට අහිත පිණිසත් දුක් පිණිසත් පිළිපදී. යම් සේ රජෙකුගේ රාජ්‍යයක උපදින මහා සොරෙකු බොහෝ ජනයාට අහිත පිණිසත් දුක් පිණිසත් උපදී ද, එමෙන්ම බුදු සසුනෙහි සොරෙකු වී මහා ජනයාට අහිත පිණිසත් දුක් පිණිසත් උපන් බව දත යුතුය. 'සම්බහුලා භික්ඛූ' යනු ජනපදවාසී පිණ්ඩපාතික භික්ෂූන් වහන්සේලාය. 'තේනුපසංකමිංසු' යනු මේ භික්ෂුව පිරිසක් ලබාගෙන ශාසනය අතුරුදන් කරවීමට පෙර, ඔහුට පක්ෂයක් ලැබීමටත් පෙරම, ඒ වැරදි දෘෂ්ටියෙන් මුදා ගනිමුයි සිතා ඒ බව ඇසූ තැන් සිට නොසිට, වාඩි නොවී වහා ඔහු වෙත පැමිණි බවයි.

၃၉၈. ကတမံ တံ သာတိ ဝိညာဏန္တိ သာတိ ယံ တွံ ဝိညာဏံ သန္ဓာယ ဝဒေသိ, ကတမံ တံ ဝိညာဏန္တိ? ယွာယံ, ဘန္တေ, ဝဒေါ ဝေဒေယျော တတြ တတြ ကလျာဏပါပကာနံ ကမ္မာနံ ဝိပါကံ ပဋိသံဝေဒေတီတိ, ဘန္တေ, ယော အယံ ဝဒတိ ဝေဒယတိ, ယော စာယံ တဟိံ တဟိံ ကုသလာကုသလကမ္မာနံ ဝိပါကံ ပစ္စနုဘောတိ. ဣဒံ, ဘန္တေ, ဝိညာဏံ, ယမဟံ သန္ဓာယ ဝဒေမီတိ. ကဿ နု ခေါ နာမာတိ ကဿ ခတ္တိယဿ ဝါ ဗြာဟ္မဏဿ ဝါ ဝေဿသုဒ္ဒဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတဒေဝမနုဿာနံ ဝါ အညတရဿ.

398. "සති, ඔබ යම් විඤ්ඤාණයක් පිළිබඳව පවසන්නේද, ඒ කවර විඤ්ඤාණයක්ද?" ස්වාමීනි, යමෙක් පවසයිද, විඳියිද, ඒ ඒ තැන්හි කුසල් අකුසල් කර්මයන්ගේ විපාකය අනුභව කරයිද, ඒ මේ විඤ්ඤාණයයි. ස්වාමීනි, මා යම් විඤ්ඤාණයක් ගැන පවසන්නේද එය මෙයයි. "එය කවරෙකුට අයත් එකක්ද? ක්ෂත්‍රියයෙකුටද, බ්‍රාහ්මණයෙකුටද, වෛශ්‍යයෙකුටද, ශුද්‍රයෙකුටද, ගෘහස්ථයෙකුටද, පැවිද්දෙකුටද, දෙවියෙකුටද නැතහොත් මිනිසෙකුටද?"

၃၉၉. အထ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသီတိ ကသ္မာ အာမန္တေသိ? သာတိဿ ကိရ ဧဝံ အဟောသိ – ‘‘သတ္ထာ မံ ‘မောဃပုရိသော’တိ ဝဒတိ, န စ မောဃပုရိသောတိ ဝုတ္တမတ္တေနေဝ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယော န ဟောတိ. ဥပသေနမ္ပိ ဟိ ဝင်္ဂန္တပုတ္တံ, ‘အတိလဟုံ ခေါ တွံ မောဃပုရိသ ဗာဟုလ္လာယ အာဝတ္တော’တိ (မဟာဝ. ၇၅) ဘဂဝါ မောဃပုရိသဝါဒေန ဩဝဒိ. ထေရော အပရဘာဂေ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ဆ အဘိညာ သစ္ဆာကာသိ. အဟမ္ပိ တထာရူပံ ဝီရိယံ ပဂ္ဂဏှိတွာ မဂ္ဂဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေဿာမီ’’တိ. အထဿ ဘဂဝါ ဆိန္နပစ္စယော အယံ သာသနေ အဝိရုဠှဓမ္မောတိ ဒဿေန္တော ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ. ဥသ္မီကတောတိအာဒိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာဓိပ္ပာယမေဝ. အထ ခေါ ဘဂဝါတိ အယမ္ပိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. သာတိဿ ကိရ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဘဂဝါ မယှံ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယော နတ္ထီတိ ဝဒတိ, ကိံ သက္ကာ ဥပနိဿယေ အသတိ ကာတုံ? န ဟိ တထာဂတာ သဥပနိဿယဿေဝ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ, ယဿ ကဿစိ ဒေသေန္တိယေဝ. အဟံ ဗုဒ္ဓဿ သန္တိကာ သုဂတောဝါဒံ လဘိတွာ သဂ္ဂသမ္ပတ္တူပဂံ ကုသလံ ကရိဿာမီ’’တိ. အထဿ ဘဂဝါ, ‘‘နာဟံ, မောဃပုရိသ, တုယှံ ဩဝါဒံ ဝါ အနုသာသနိံ ဝါ ဒေမီ’’တိ သုဂတောဝါဒံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေန္တော ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တဿတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဒါနိ ပရိသာယ [Pg.207] လဒ္ဓိံ သောဓေန္တော, ‘‘ဣဓာဟံ ဘိက္ခူ ပဋိပုစ္ဆိဿာမီ’’တိအာဒိမာဟ. တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

399. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතූ සේක. උන්වහන්සේ එසේ ඇමතුවේ මන්ද? සති භික්ෂුවට මෙසේ සිතුණු බව කියනු ලැබේ: "ශාස්තෘන් වහන්සේ මට 'මෝඝපුරුෂයා' (හිස් මිනිසා) යැයි පවසති. එහෙත් මෝඝපුරුෂයෙකු යැයි පැවසූ පමණින්ම මාර්ග ඵල ලැබීමේ උපනිශ්‍රය නැති නොවේ. වංගන්තපුත්‍ර උපසේන තෙරුන්ටද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මෝඝපුරුෂයා' යැයි වදාළ සේක. පසුව එම තෙරුන් වහන්සේ වීර්යය වඩා සය වැදෑරුම් අභිඥාවන් සාක්ෂාත් කළහ. මම ද එබඳු වීර්යයක් වඩා මාර්ග ඵල උපදවා ගන්නෙමි." එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, මේ සති භික්ෂුව ශාසනයෙහි සීල, සමාධි, ප්‍රඥා ආදියෙන් වැඩීමක් නැති අයෙකු බව පෙන්වනු පිණිස භික්ෂූන් ඇමතූ සේක. 'උස්මීකතො' යනාදියෙහි අර්ථය පෙර අලගද්දූපම සූත්‍රයෙහි වදාළ පරිදිම දත යුතුය. 'අථ ඛො භගවා' යන්න තවත් වෙනමම අනුසන්ධියකි. සති භික්ෂුවට මෙසේ සිතුණි: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට මාර්ග ඵල ලැබීමට උපනිශ්‍රය නැතැයි පවසති. උපනිශ්‍රය නැති කල්හි කුමක් කරන්නද? තථාගතයන් වහන්සේලා ධර්මය දේශනා කරන්නේ උපනිශ්‍රය ඇති අයට පමණක් නොවේ, ඕනෑම අයෙකුට දේශනා කරති. මම බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් සුගතෝවාදය ලබාගෙන ස්වර්ග සම්පත්තියට හේතු වන කුසල් කරන්නෙමි." එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මෝඝපුරුෂය, මම ඔබට අවවාදයක් හෝ අනුශාසනාවක් නොදෙමි" යැයි පවසමින් ඔහුගේ එම අදහස වළක්වා මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි අර්ථය පෙර අලගද්දූපම සූත්‍රයෙහි සඳහන් පරිදිම දත යුතුය. දැන් පිරිසගේ වැරදි මතය දුරු කරනු පිණිස "මහණෙනි, මම මෙහිදී ඔබගෙන් විමසමි" යනාදිය වදාළ සේක. ඒ සියල්ල පෙර සඳහන් කළ පරිදිම දත යුතුය.

၄၀၀. ဣဒါနိ ဝိညာဏဿ သပ္ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတုံ ယံ ယဒေဝ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မနဉ္စ ပဋိစ္စ ဓမ္မေ စာတိ သဟာဝဇ္ဇနေန ဘဝင်္ဂမနဉ္စ တေဘူမကဓမ္မေ စ ပဋိစ္စ. ကဋ္ဌဉ္စ ပဋိစ္စာတိအာဒိ ဩပမ္မနိဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တေန ကိံ ဒီပေတိ? ဒွါရသင်္ကန္တိယာ အဘာဝံ. ယထာ ဟိ ကဋ္ဌံ ပဋိစ္စ ဇလမာနော အဂ္ဂိ ဥပါဒါနပစ္စယေ သတိယေဝ ဇလတိ, တသ္မိံ အသတိ ပစ္စယဝေကလ္လေန တတ္ထေဝ ဝူပသမ္မတိ, န သကလိကာဒီနိ သင်္ကမိတွာ သကလိကဂ္ဂီတိအာဒိသင်္ချံ ဂစ္ဆတိ, ဧဝမေဝ စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပန္နံ ဝိညာဏံ တသ္မိံ ဒွါရေ စက္ခုရူပအာလောကမနသိကာရသင်္ခါတေ ပစ္စယမှိ သတိယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မိံ အသတိ ပစ္စယဝေကလ္လေန တတ္ထေဝ နိရုဇ္ဈတိ, န သောတာဒီနိ သင်္ကမိတွာ သောတဝိညာဏန္တိအာဒိသင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗဝါရေသု. ဣတိ ဘဂဝါ နာဟံ ဝိညာဏပ္ပဝတ္တေ ဒွါရသင်္ကန္တိမတ္တမ္ပိ ဝဒါမိ, အယံ ပန သာတိ မောဃပုရိသော ဘဝသင်္ကန္တိံ ဝဒတီတိ သာတိံ နိဂ္ဂဟေသိ.

400. දැන් විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යය සහිත බව (හේතූන් නිසා හටගන්නා බව) පෙන්වනු පිණිස "මහණෙනි, යම් යම් ප්‍රත්‍යයක් නිසා..." යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'මනසත් ධර්මයන්වත් නිසා' යනු ආවජ්ජන සිත සමඟ භවංග සිත සහ තෛභූමක ධර්මයන් ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන යන්නයි. 'දර නිසා ගින්න ඇතිවීම' යනාදී උපමාව වදාළේ විඤ්ඤාණය එක් ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයකින් තවත් ද්වාරයකට මාරු නොවන බව පෙන්වීමටය. උපමාවකින් දක්වතොත්, දර නිසා දැල්වෙන ගින්න, දර නමැති ප්‍රත්‍යය ඇති තාක් පමණක් දැල්වේ. එම ප්‍රත්‍යය නැති වූ විට හේතු ඌනතාවය නිසා එහිදීම නිවී යයි. එය වෙනත් දර කැබැල්ලකට මාරු වී 'දර ගින්න' යනාදී නමකට පත් නොවේ. එලෙසම ඇසත් රූපයත් නිසා හටගන්නා විඤ්ඤාණය එම චක්ඛු ද්වාරයෙහි ඇස, රූපය, ආලෝකය සහ මනසිකාරය යන ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හිම උපදී. ප්‍රත්‍යයන් නැති වූ විට හේතු ඌනතාවයෙන් එහිම නිරුද්ධ වේ. එය කන ආදී සෙසු ද්වාරවලට මාරු වී 'සෝත විඤ්ඤාණය' යනාදී නමකට පත් නොවේ. සියලු ද්වාරයන්හි ක්‍රමය මෙසේය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මම විඤ්ඤාණයේ පැවැත්මේදී එක් ද්වාරයකින් තවත් ද්වාරයකට මාරු වීමක් පවා වදාරන්නේ නැත, එහෙත් සති නමැති මේ මෝඝපුරුෂයා විඤ්ඤාණය භවයෙන් භවයට මාරු වන බව පවසයි" යනුවෙන් සති භික්ෂුව නිග්‍රහයට පත් කළ සේක.

၄၀၁. ဧဝံ ဝိညာဏဿ သပ္ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပန ပဉ္စန္နမ္ပိ ခန္ဓာနံ သပ္ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေန္တော, ဘူတမိဒန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘူတမိဒန္တိ ဣဒံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဇာတံ ဘူတံ နိဗ္ဗတ္တံ, တုမှေပိ တံ ဘူတမိဒန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ပဿထာတိ. တဒါဟာရသမ္ဘဝန္တိ တံ ပနေတံ ခန္ဓပဉ္စကံ အာဟာရသမ္ဘဝံ ပစ္စယသမ္ဘဝံ, သတိ ပစ္စယေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧဝံ ပဿထာတိ ပုစ္ဆတိ. တဒါဟာရနိရောဓာတိ တဿ ပစ္စယဿ နိရောဓာ. ဘူတမိဒံ နောဿူတိ ဘူတံ နု ခေါ ဣဒံ, န နု ခေါ ဘူတန္တိ. တဒါဟာရသမ္ဘဝံ နောဿူတိ တံ ဘူတံ ခန္ဓပဉ္စကံ ပစ္စယသမ္ဘဝံ နု ခေါ, န နု ခေါတိ. တဒါဟာရနိရောဓာတိ တဿ ပစ္စယဿ နိရောဓာ. နိရောဓဓမ္မံ နောဿူတိ တံ ဓမ္မံ နိရောဓဓမ္မံ နု ခေါ, န နု ခေါတိ. သမ္မပ္ပညာယ ပဿတောတိ ဣဒံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဇာတံ ဘူတံ နိဗ္ဗတ္တန္တိ ယာထာဝသရသလက္ခဏတော ဝိပဿနာပညာယ သမ္မာ ပဿန္တဿ. ပညာယ သုဒိဋ္ဌန္တိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိပဿနာပညာယ သုဋ္ဌု ဒိဋ္ဌံ. ဧဝံ ယေ ယေ တံ ပုစ္ဆံ သလ္လက္ခေသုံ, တေသံ တေသံ ပဋိညံ ဂဏှန္တော ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ သပ္ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတိ.

401. මෙසේ විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යය සහිත බව පෙන්වා, දැන් පංචස්කන්ධයම ප්‍රත්‍යය සහිත බව පෙන්වීමට "මෙය හටගත් දෙයකි" (භූතමිදං) යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'භූතමිදං' යනු මේ පංචස්කන්ධය හේතූන් නිසා හටගත්, ප්‍රත්‍යයෙන්ම නිපන් බවයි. "මහණෙනි, ඔබත් මෙය හටගත් දෙයකැයි (භූතමිදං) දකින්න" යැයි වදාළ සේක. 'තදාහාර සම්භවං' යනු එම පංචස්කන්ධය ආහාරය හෙවත් ප්‍රත්‍යය නිසා හටගත් බවයි. ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි එය උපදී, එලෙස දකින්නැයි විමසති. 'තදාහාර නිරෝධා' යනු එම ප්‍රත්‍යය නිරුද්ධ වීමෙනි. "මෙය හටගත් දෙයක්ද?" යනාදී වශයෙන් ප්‍රශ්න කරති. 'සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතෝ' යනු මේ පංචස්කන්ධය ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් බව යථා ස්වභාවයෙන් විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් දකින තැනැත්තාටය. 'පඤ්ඤාය සුදිට්ඨං' යනු කලින් වදාළ පරිදිම විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් දක්නා ලද්දක් වන බවයි. මෙසේ යම් යම් භික්ෂූන් වහන්සේලා එම ප්‍රශ්නය වටහා ගත්තේද, ඔවුන්ගේ පිළිගැනීම ඇති කරනු පිණිස පංචස්කන්ධයේ ප්‍රත්‍යය සහිත බව පෙන්වා වදාළ සේක.

ဣဒါနိ ယာယ ပညာယ တေဟိ တံ သပ္ပစ္စယံ သနိရောဓံ ခန္ဓပဉ္စကံ သုဒိဋ္ဌံ, တတ္ထ နိတ္တဏှဘာဝံ ပုစ္ဆန္တော ဣမံ စေ တုမှေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌိန္တိ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိံ[Pg.208]. သဘာဝဒဿနေန ပရိသုဒ္ဓံ. ပစ္စယဒဿနေန ပရိယောဒါတံ. အလ္လီယေထာတိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အလ္လီယိတွာ ဝိဟရေယျာထ. ကေလာယေထာတိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ကီဠမာနာ ဝိဟရေယျာထ. ဓနာယေထာတိ ဓနံ ဝိယ ဣစ္ဆန္တာ ဂေဓံ အာပဇ္ဇေယျာထ. မမာယေထာတိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ မမတ္တံ ဥပ္ပာဒေယျာထ. နိတ္ထရဏတ္ထာယ နော ဂဟဏတ္ထာယာတိ ယော သော မယာ စတုရောဃနိတ္ထရဏတ္ထာယ ကုလ္လူပမော ဓမ္မော ဒေသိတော, နော နိကန္တိဝသေန ဂဟဏတ္ထာယ. အပိ နု တံ တုမှေ အာဇာနေယျာထာတိ. ဝိပရိယာယေန သုက္ကပက္ခော ဝေဒိတဗ္ဗော.

දැන් යම් ප්‍රඥාවකින් එම පංචස්කන්ධය ප්‍රත්‍යය සහිත බවත්, නිරෝධය සහිත බවත් මැනවින් දක්නා ලද්දේද, එම ප්‍රඥාව කෙරෙහි තෘෂ්ණාවක් නොමැති බව විමසමින් "මෙය ඔබ..." යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'දෘෂ්ටිය' යනු විදර්ශනා සම්මා දිට්ඨියයි. ස්වභාවය දැකීමෙන් එය 'පරිසුද්ධ' වේ. ප්‍රත්‍යය දැකීමෙන් එය 'පරියෝදාත' වේ. 'ඇලෙන්නේද' (අල්ලීයේථ) යනු තෘෂ්ණා දෘෂ්ටිවලින් ඇලී වාසය කරන්නේද යන්නයි. 'ක්‍රීඩා කරන්නේද' (කේලායේථ) යනු තෘෂ්ණා දෘෂ්ටිවලින් ඇලී සතුටු වන්නේද යන්නයි. 'ධනයක් මෙන් තැන්පත් කරන්නේද' (ධනායේථ) යනු ධනයක් මෙන් තෘෂ්ණාවෙන් රකිනු ලබන්නේද යන්නයි. 'මගේ කරගන්නේද' (මමායේථ) යනු තෘෂ්ණා දෘෂ්ටිවලින් මමත්වය ඇති කරගන්නේද යන්නයි. 'එතෙර වීම පිණිස මිස ග්‍රහණය කර ගැනීම පිණිස නොවේ' යනු මා විසින් සතර ඕඝයෙන් එතෙර වීම පිණිස පහුරක් බඳු වූ ධර්මය දේශනා කරන ලද්දේ මිස තෘෂ්ණාවෙන් ග්‍රහණය කර ගැනීම පිණිස නොවන බවයි. ඒ බව ඔබ වටහා ගන්නේද යන්නයි. මෙහි අනෙක් පැත්ත වන සුක්ක පක්ෂය (පිරිසිදු පැත්ත) විපරීත වශයෙන් දත යුතුය.

၄၀၂. ဣဒါနိ တေသံ ခန္ဓာနံ ပစ္စယံ ဒဿေန္တော, စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, အာဟာရာတိအာဒိမာဟ, တမ္ပိ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ယထာ ပန ဧကော ဣမံ ဇာနာသီတိ ဝုတ္တော, ‘‘န ကေဝလံ ဣမံ, မာတရမ္ပိဿ ဇာနာမိ, မာတု မာတရမ္ပီ’’တိ ဧဝံ ပဝေဏိဝသေန ဇာနန္တော သုဋ္ဌု ဇာနာတိ နာမ. ဧဝမေဝံ ဘဂဝါ န ကေဝလံ ခန္ဓမတ္တမေဝ ဇာနာတိ, ခန္ဓာနံ ပစ္စယမ္ပိ တေသမ္ပိ ပစ္စယာနံ ပစ္စယန္တိ ဧဝံ သဗ္ဗပစ္စယပရမ္ပရံ ဇာနာတိ. သော တံ, ဗုဒ္ဓဗလံ ဒီပေန္တော ဣဒါနိ ပစ္စယပရမ္ပရံ ဒဿေတုံ, ဣမေ စ, ဘိက္ခဝေ, စတ္တာရော အာဟာရာတိအာဒိမာဟ. တံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ…ပေ… ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ဟောတီတိ ဧတ္ထ ပန ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကထာ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာ ဘဝေယျ, သာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာဝ.

402. දැන් එම ස්කන්ධයන්ගේ ප්‍රත්‍යය පෙන්වනු පිණිස, “මහණෙනි, මේ ආහාර සතරකි” යනාදිය වදාළ සේක. එය ද කලින් සඳහන් කළ අර්ථයම ලබා දෙයි. යම්සේ එක් අයෙකුගෙන් “මොහු හඳුනනවාද?” යි ඇසූ විට, “මොහු පමණක් නොව, මොහුගේ මව ද, මවගේ මව ද හඳුනමි” යි මෙසේ පරම්පරා වශයෙන් දැනගන්නා තැනැත්තා මැනවින් හඳුනන්නෙකු වේ ද, එමෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ස්කන්ධ මාත්‍රය පමණක් නොව, ස්කන්ධයන්ගේ ප්‍රත්‍යයන් ද, එම ප්‍රත්‍යයන්ගේ ප්‍රත්‍යයන් ද වශයෙන් සියලු ප්‍රත්‍ය පරම්පරාවම දන්නා සේක. උන්වහන්සේ ඒ බුද්ධ බලය ප්‍රකාශ කරමින් දැන් ප්‍රත්‍ය පරම්පරාව පෙන්වනු පිණිස, “මහණෙනි, මේ ආහාර සතරකි” යනාදිය වදාළ සේක. එය ද පවසා ඇති අර්ථයම වෙයි. “මහණෙනි, මෙසේ අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍ය කොට සංස්කාරයෝ වෙති... දුක් රැසෙහි හටගැනීම වෙයි” යන මෙහි පටිච්චසමුප්පාද කථාව විස්තර කළ යුතුව ඇත. එය විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත.

၄၀၄. ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတီတိ ဣမသ္မိံ အဝိဇ္ဇာဒိကေ ပစ္စယေ သတိ ဣဒံ သင်္ခါရာဒိကံ ဖလံ ဟောတိ. ဣမဿုပ္ပာဒါ ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣမဿ အဝိဇ္ဇာဒိကဿ ပစ္စယဿ ဥပ္ပာဒါ ဣဒံ သင်္ခါရာဒိကံ ဖလံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေနေဝါဟ – ‘‘ယဒိဒံ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ…ပေ… သမုဒယော ဟောတီ’’တိ. ဧဝံ ဝဋ္ဋံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေန္တော, အဝိဇ္ဇာယ တွေဝ အသေသဝိရာဂနိရောဓာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာယ တွေဝါတိ အဝိဇ္ဇာယ ဧဝ တု. အသေသဝိရာဂနိရောဓာတိ ဝိရာဂသင်္ခါတေန မဂ္ဂေန အသေသနိရောဓာ အနုပ္ပာဒနိရောဓာ. သင်္ခါရနိရောဓောတိ သင်္ခါရာနံ အနုပ္ပာဒနိရောဓော ဟောတိ, ဧဝံ နိရုဒ္ဓါနံ ပန သင်္ခါရာနံ နိရောဓာ ဝိညာဏနိရောဓော ဟောတိ, ဝိညာဏာဒီနဉ္စ နိရောဓာ နာမရူပါဒီနိ နိရုဒ္ဓါနိယေဝ ဟောန္တီတိ ဒဿေတုံ သင်္ခါရနိရောဓာ ဝိညာဏနိရောဓောတိအာဒိံ ဝတွာ ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ နိရောဓော [Pg.209] ဟောတီတိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကေဝလဿာတိ သကလဿ, သုဒ္ဓဿ ဝါ, သတ္တဝိရဟိတဿာတိ အတ္ထော. ဒုက္ခက္ခန္ဓဿာတိ ဒုက္ခရာသိဿ. နိရောဓော ဟောတီတိ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတိ.

404. “මෙය ඇති කල්හි මෙය වෙයි” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ අවිද්‍යාව ආදී මෙම ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි සංස්කාර ආදී මෙම ඵලය ඇති වන බවයි. “මෙය උපදින කල්හි මෙය උපදියි” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ අවිද්‍යාව ආදී මෙම ප්‍රත්‍යයේ ඉපදීම නිසා සංස්කාර ආදී මෙම ඵලය උපදින බවයි. එබැවින් “යම් මේ අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍ය කොට සංස්කාරයෝ වෙති... දුක් රැස හටගනියි” යැයි වදාළ සේක. මෙසේ වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) පෙන්වා, දැන් විවෘත්තය (නිවන) පෙන්වනු පිණිස, “අවිද්‍යාවම ඉතිරි නොමැතිව නිරුද්ධ වීමෙන්” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “අවිද්‍යාවම” යනු අවිද්‍යාවම පමණක් යන්නයි. “ඉතිරි නොමැතිව විරාග නිරෝධයෙන්” යනු විරාගය යැයි කියනු ලබන මාර්ගය මගින් සම්පූර්ණයෙන් නිරුද්ධ වීමෙන් හෙවත් නැවත නූපදනා ලෙස නිරුද්ධ වීමෙනි. “සංස්කාර නිරෝධය” යනු සංස්කාරයන්ගේ නැවත නූපදනා ලෙස නිරුද්ධ වීමයි. මෙසේ නිරුද්ධ වූ සංස්කාරයන් නිරුද්ධ වීමෙන් විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වෙයි. විඤ්ඤාණය ආදිය නිරුද්ධ වීමෙන් නාමරූප ආදිය ද නිරුද්ධ වන බව පෙන්වනු පිණිස, “සංස්කාර නිරෝධයෙන් විඤ්ඤාණ නිරෝධය වෙයි” යනාදිය පවසා, “මෙසේ මේ මුළුමහත් දුක් රැසෙහි නිරෝධය වෙයි” යැයි වදාළ සේක. එහි “මුළුමහත්” (කේවලස්ස) යනු සකල වූ හෙවත් මිශ්‍ර නොවූ, සත්ත්ව පුද්ගල භාවයෙන් තොර වූ යන අර්ථයයි. “දුක් රැසෙහි” යනු දුක් සමූහයෙහි යන්නයි. “නිරෝධය වෙයි” යනු නූපදනා බවයි.

၄၀၆. ဣမသ္မိံ အသတီတိအာဒိ ဝုတ္တပဋိပက္ခနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

406. “මෙය නැති කල්හි” යනාදිය කලින් පවසන ලද ක්‍රමයට විරුද්ධ ක්‍රමයෙන් තේරුම් ගත යුතුය.

၄၀၇. ဧဝံ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ဣမံ ဒွါဒသင်္ဂပစ္စယဝဋ္ဋံ သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂေန ဇာနန္တဿ ယာ ပဋိဓာဝနာ ပဟီယတိ, တဿာ အဘာဝံ ပုစ္ဆန္တော အပိ နု တုမှေ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧဝံ ဇာနန္တာတိ ဧဝံ သဟဝိပဿနာယ မဂ္ဂေန ဇာနန္တာ. ဧဝံ ပဿန္တာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပုဗ္ဗန္တန္တိ ပုရိမကောဋ္ဌာသံ, အတီတခန္ဓဓာတုအာယတနာနီတိ အတ္ထော. ပဋိဓာဝေယျာထာတိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန ပဋိဓာဝေယျာထ. သေသံ သဗ္ဗာသဝသုတ္တေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ.

407. මෙසේ වෘත්තය හා විවෘත්තය දේශනා කොට, දැන් විපස්සනා ඤාණය සහ මාර්ග ඤාණය සහිතව මෙම දොළොස් වැදෑරුම් ප්‍රත්‍ය වෘත්තය (පටිච්චසමුප්පාදය) දන්නා තැනැත්තාගේ යම් නැවත නැවත දිවීමක් ඇත්නම් එය ප්‍රහීණ වන බව පෙන්වීමට, එහි අභාවය විමසමින් “මහණෙනි, තොප මෙසේ දන්නාහු...” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “මෙසේ දන්නාහු” යනු විපස්සනා සහිත මාර්ග ඤාණයෙන් දන්නාහු යන්නයි. “මෙසේ දක්නාහු” යනු එම පදයටම සමාන අර්ථ ඇති පදයකි. “පූර්වාන්තය” යනු පෙර කොටසයි, එනම් අතීත ස්කන්ධ, ධාතු හා ආයතනයන්ය. “දිවෙන්නහුද” යනු තණ්හාව හා දිට්ඨිය හේතුවෙන් නැවත නැවත දිවෙන්නහුද (සලකන්නහුද) යන්නයි. ඉතිරිය සබ්බාසව සූත්‍රයෙහි විස්තර කර ඇති පරිදිම වේ.

ဣဒါနိ နေသံ တတ္ထ နိစ္စလဘာဝံ ပုစ္ဆန္တော, အပိ နု တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ ဇာနန္တာ ဧဝံ ပဿန္တာ ဧဝံ ဝဒေယျာထ, သတ္ထာ နော ဂရူတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဂရူတိ ဘာရိကော အကာမာ အနုဝတ္တိတဗ္ဗော. သမဏောတိ ဗုဒ္ဓသမဏော. အညံ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိသေယျာထာတိ အယံ သတ္ထာ အမှာကံ ကိစ္စံ သာဓေတုံ န သက္ကောတီတိ အပိ နု ဧဝံသညိနော ဟုတွာ အညံ ဗာဟိရကံ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိသေယျာထ. ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏာနန္တိ ဧဝံသညိနော ဟုတွာ ပုထူနံ တိတ္ထိယသမဏာနံ စေဝ ဗြာဟ္မဏာနဉ္စ. ဝတကောတူဟလမင်္ဂလာနီတိ ဝတသမာဒါနာနိ စ ဒိဋ္ဌိကုတူဟလာနိ စ ဒိဋ္ဌသုတမုတမင်္ဂလာနိ စ. တာနိ သာရတော ပစ္စာဂစ္ဆေယျာထာတိ ဧတာနိ သာရန္တိ ဧဝံသညိနော ဟုတွာ ပဋိအာဂစ္ဆေယျာထ. ဧဝံ နိဿဋ္ဌာနိ စ ပုန ဂဏှေယျာထာတိ အတ္ထော. သာမံ ဉာတန္တိ သယံ ဉာဏေန ဉာတံ. သာမံ ဒိဋ္ဌန္တိ သယံ ပညာစက္ခုနာ ဒိဋ္ဌံ. သာမံ ဝိဒိတန္တိ သယံ ဝိဘာဝိတံ ပါကဋံ ကတံ. ဥပနီတာ ခေါ မေ တုမှေတိ မယာ, ဘိက္ခဝေ, တုမှေ ဣမိနာ သန္ဒိဋ္ဌိကာဒိသဘာဝေန ဓမ္မေန နိဗ္ဗာနံ ဥပနီတာ, ပါပိတာတိ အတ္ထော. သန္ဒိဋ္ဌိကောတိအာဒီနမတ္ထော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတော. ဣဒမေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တန္တိ ဧတံ ဝစနမိဒံ တုမှေဟိ သာမံ ဉာတာဒိဘာဝံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တံ.

දැන් ඔවුන්ගේ එම අවබෝධයෙහි නොසැලෙන බව විමසමින්, “මහණෙනි, තොප මෙසේ දන්නාහු, මෙසේ දක්නාහු, ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ අපට ගරු වෙති’ යි මෙසේ පවසන්නහු ද?” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “ගරු” යනු බරපතල වූ, අකමැත්තෙන් වුව ද අනුගමනය කළ යුතු වූ යන්නයි. “සමණ” යනු බුදු සමණාණන් වහන්සේය. “අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු උදෙසන්නහුද” යනු “මෙම ශාස්තෘන් වහන්සේ අපගේ මහණ කිස නිම කිරීමට අසමත් වෙති” යි මෙසේ සිතා ශාසනයෙන් බැහැර වූ අන්‍ය මිථ්‍යා දෘෂ්ටික ශාස්තෘවරයෙකු සොයා යන්නහුද යන්නයි. “බොහෝ මහණ බමුණන්ගේ” යනු බොහෝ තීර්ථක ශ්‍රමණයන්ගේ හා බ්‍රාහ්මණයන්ගේ යන්නයි. “වත කොතූහල මංගල්‍යයන්” යනු සමාදන් වන ව්‍රතයන්, දිට්ඨි කෝලාහලයන් සහ දුටු-ඇසූ-මුතු මංගල්‍යයන්ය. “ඒවා සාරය වශයෙන් පිළිගන්නහුද” යනු ඒවා උතුම් යැයි සලකා නැවත ඒවා අනුගමනය කරන්නහුද යන්නයි. මෙසේ අත්හැර දැමූ වත කොතූහල ආදිය නැවත පිළිගන්නහුද යන අර්ථයයි. “තමාම දන්නා ලදී” යනු තමාගේම ඤාණයෙන් දැනගන්නා ලදී. “තමාම දක්නා ලදී” යනු තමාගේම ප්‍රඥා චක්ෂුසින් දක්නා ලදී. “තමාම අවබෝධ කරන ලදී” යනු තමා විසින්ම ප්‍රකට කරන ලදී. “මා විසින් තොප පමුණුවන ලදී” යනු “මහණෙනි, මා විසින් තොප සන්දිට්ඨික ආදී ස්වභාවයන් ඇති මෙම ධර්මය මගින් නිවනට පමුණුවන ලදී” යන අර්ථයයි. සන්දිට්ඨික ආදී පදවල අර්ථ විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. “මෙය මෙසේ පටිච්ච (ප්‍රත්‍යය කොට) වදාරන ලදී” යනු තොප විසින් තමාම දන්නා ලද බව ආදිය ප්‍රත්‍ය කොට (නිසා) මෙම වචනය වදාරන ලදී යන්නයි.

၄၀၈. တိဏ္ဏံ ခေါ ပန, ဘိက္ခဝေတိ ကသ္မာ အာရဘိ? နနု ဟေဋ္ဌာ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋဝသေန ဒေသနာ မတ္ထကံ ပါပိတာတိ? အာမ ပါပိတာ. အယံ ပန ပါဋိဧက္ကော အနုသန္ဓိ[Pg.210], ‘‘အယဉှိ လောကသန္နိဝါသော ပဋိသန္ဓိသမ္မူဠှော, တဿ သမ္မောဟဋ္ဌာနံ ဝိဒ္ဓံသေတွာ ပါကဋံ ကရိဿာမီ’’တိ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. အပိစ ဝဋ္ဋမူလံ အဝိဇ္ဇာ, ဝိဝဋ္ဋမူလံ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါ, ဣတိ ဝဋ္ဋမူလံ အဝိဇ္ဇံ ဝိဝဋ္ဋမူလဉ္စ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒံ ဒဿေတွာပိ, ‘‘ပုန ဧကဝါရံ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋဝသေန ဒေသနံ မတ္ထကံ ပါပေဿာမီ’’တိ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ သန္နိပါတာတိ သမောဓာနေန ပိဏ္ဍဘာဝေန. ဂဗ္ဘဿာတိ ဂဗ္ဘေ နိဗ္ဗတ္တနကသတ္တဿ. အဝက္ကန္တိ ဟောတီတိ နိဗ္ဗတ္တိ ဟောတိ. ကတ္ထစိ ဟိ ဂဗ္ဘောတိ မာတုကုစ္ဆိ ဝုတ္တော. ယထာဟ –

408. “මහණෙනි, කරුණු තුනක් එක්වීමෙන්” යනාදි දේශනාව කුමක් සඳහා ආරම්භ කළේ ද? කලින් වෘත්ත හා විවෘත්ත වශයෙන් දේශනාව අවසානයට පමුණුවන ලදී නේද? එසේය, පමුණුවන ලදී. එහෙත් මෙය වෙන් වූ අනුසන්ධියකි. සැබවින්ම මෙම ලෝක සත්ත්වයා ප්‍රතිසන්ධිය පිළිබඳව මුළාවී සිටියි. ඔහුගේ එම මුළාව දුරු කොට එය ප්‍රකට කරමි’යි අදහස් කර මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. තවද, වෘත්තයේ මූලය අවිද්‍යාවයි, විවෘත්තයේ මූලය බුද්ධෝත්පාදයයි. මෙසේ වෘත්ත මූලය වූ අවිද්‍යාව ද විවෘත්ත මූලය වූ බුද්ධෝත්පාදය ද පෙන්වා දී, නැවත වරක් වෘත්ත විවෘත්ත වශයෙන් දේශනාව අවසානයට පමුණුවමි’යි සිතා මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි “සන්නිපාතා” යනු එක්වීමෙන් හෙවත් සමූහයක් ලෙස එක්රැස් වීමෙනි. “ගර්භයට” (ගබ්භස්ස) යනු මව් කුසෙහි උපදින සත්ත්වයාටයි. “බැසගැනීම වෙයි” (අවක්කන්ති හෝති) යනු ඉපදීම වෙයි යන්නයි. සමහර තැන්වල මව් කුස “ගර්භය” (ගබ්භ) ලෙස හඳුන්වයි. එය මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘ယမေကရတ္တိံ ပဌမံ, ဂဗ္ဘေ ဝသတိ မာဏဝေါ;

အဗ္ဘုဋ္ဌိတောဝ သော ယာတိ, သ ဂစ္ဆံ န နိဝတ္တတီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၅.၃၆၃);

“මොනවා (සත්ත්වයා) යම් එක් රාත්‍රියක පළමුව මව් කුසෙහි වසයි ද, ඔහු එතැන් පටන් මරණය කරා යයි, යන ඔහු නැවත හැරී නොඑයි.”

ကတ္ထစိ ဂဗ္ဘေ နိဗ္ဗတ္တနသတ္တော. ယထာဟ – ‘‘ယထာ ခေါ, ပနာနန္ဒ, အညာ ဣတ္ထိကာ နဝ ဝါ ဒသ ဝါ မာသေ ဂဗ္ဘံ ကုစ္ဆိနာ ပရိဟရိတွာ ဝိဇာယန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၀၅). ဣဓ သတ္တော အဓိပ္ပေတော, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဂဗ္ဘဿ အဝက္ကန္တိ ဟောတီ’’တိ.

සමහර තැන්වල මව් කුස උපදින සත්ත්වයා “ගර්භය” (ගබ්භ) ලෙස හඳුන්වයි. “ආනන්දය, යම්සේ අන්‍ය ස්ත්‍රියක් නව මසක් හෝ දස මසක් කුසින් ගැබ (සත්ත්වයා) දරා ප්‍රසූත කරයිද” යැයි වදාළ පරිදිය. මෙහිදී සත්ත්වයා අදහස් කරන ලදී. එය අරභයා “ගර්භයාගේ බැසගැනීම වෙයි” යැයි පවසන ලදී.

ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သတ္တလောကေ. မာတာ စ ဥတုနီ ဟောတီတိ ဣဒံ ဥတုသမယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. မာတုဂါမဿ ကိရ ယသ္မိံ ဩကာသေ ဒါရကော နိဗ္ဗတ္တတိ, တတ္ထ မဟတီ လောဟိတပီဠကာ သဏ္ဌဟိတွာ ဘိဇ္ဇိတွာ ပဂ္ဃရတိ, ဝတ္ထု သုဒ္ဓံ ဟောတိ, သုဒ္ဓေ ဝတ္ထုမှိ မာတာပိတူသု ဧကဝါရံ သန္နိပတိတေသု ယာဝ သတ္တ ဒိဝသာနိ ခေတ္တမေဝ ဟောတိ. တသ္မိံ သမယေ ဟတ္ထဂ္ဂါဟဝေဏိဂ္ဂါဟာဒိနာ အင်္ဂပရာမသနေနပိ ဒါရကော နိဗ္ဗတ္တတိယေဝ. ဂန္ဓဗ္ဗောတိ တတြူပဂသတ္တော. ပစ္စုပဋ္ဌိတော ဟောတီတိ န မာတာပိတူနံ သန္နိပါတံ ဩလောကယမာနော သမီပေ ဌိတော ပစ္စုပဋ္ဌိတော နာမ ဟောတိ. ကမ္မယန္တယန္တိတော ပန ဧကော သတ္တော တသ္မိံ ဩကာသေ နိဗ္ဗတ္တနကော ဟောတီတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော. သံသယေနာတိ ‘‘အရောဂေါ နု ခေါ ဘဝိဿာမိ အဟံ ဝါ, ပုတ္တော ဝါ မေ’’တိ ဧဝံ မဟန္တေန ဇီဝိတသံသယေန. လောဟိတဉှေတံ, ဘိက္ခဝေတိ တဒါ ကိရ မာတုလောဟိတံ တံ ဌာနံ သမ္ပတ္တံ ပုတ္တသိနေဟေန ပဏ္ဍရံ ဟောတိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဝင်္ကကန္တိ ဂါမဒါရကာနံ ကီဠနကံ ခုဒ္ဒကနင်္ဂလံ. ဃဋိကာ ဝုစ္စတိ ဒီဃဒဏ္ဍေန ရဿဒဏ္ဍကံ ပဟရဏကီဠာ. မောက္ခစိကန္တိ သမ္ပရိဝတ္တကကီဠာ, အာကာသေ ဝါ ဒဏ္ဍကံ ဂဟေတွာ ဘူမိယံ ဝါ သီသံ ဌပေတွာ ဟေဋ္ဌုပရိယဘာဝေန ပရိဝတ္တနကီဠနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စိင်္ဂုလကံ ဝုစ္စတိ တာလပဏ္ဏာဒီဟိ ကတံ ဝါတပ္ပဟာရေန ပရိဗ္ဘမနစက္ကံ[Pg.211]. ပတ္တာဠှကံ ဝုစ္စတိ ပဏ္ဏနာဠိကာ, တာယ ဝါလိကာဒီနိ မိနန္တာ ကီဠန္တိ. ရထကန္တိ ခုဒ္ဒကရထံ. ဓနုကမ္ပိ ခုဒ္ဒကဓနုမေဝ.

"Idhā" යන්නෙන් මෙම සත්ව ලෝකය අදහස් වේ. "Mātā ca utunī hotī" යන වචනය ඍතු සමය (ආර්තව සමය) පිළිබඳව පවසන ලද්දකි. ස්ත්‍රියකගේ දරුවෙකු පිළිසිඳ ගන්නා ස්ථානයෙහි (ගර්භාෂයෙහි) විශාල රුධිර ගෙඩියක් හටගෙන, එය බිඳී වැගිරෙන විට ගර්භාෂය පිරිසිදු වේ. එසේ පිරිසිදු වූ ගර්භාෂය ඇති කල්හි මවුපියන් එක් වූ විට, දින හතක් යනතුරු එය දරුවෙකු පිළිසිඳ ගැනීමට සුදුසුම කාලය (කේෂ්ත්‍රය) වේ. එම කාලය තුළ අතින් අල්ලා ගැනීම හෝ කෙස් වැටියෙන් අල්ලා ගැනීම ආදී ශරීර ස්පර්ශයකින් පවා දරුවෙකු උපත ලැබිය හැකිය. "Gandhabbo" යනු එහි (මවු කුසට) එළඹෙන සත්වයාය. "Paccupaṭṭhito hotī" යන්නෙන් මවුපියන්ගේ එක්වීම දෙස බලාගෙන අසල සිටගෙන සිටීමක් අදහස් නොවේ. කර්ම නමැති යන්ත්‍රය මගින් මෙහෙයවනු ලබන, එම ස්ථානයෙහි උපත ලැබීමට සුදුසු එක්තරා සත්වයෙකු එහි සිටීම මෙහි අදහසයි. "Saṃsayenā" යනු "මම හෝ මාගේ පුත්‍රයා නිරෝගී වේවා" යනුවෙන් ජීවිතය පිළිබඳව පවතින මහත් සැකයෙනි. "Lohitañhetaṃ bhikkhave" යනු එකල දරුවා කෙරෙහි පවතින සෙනෙහස නිසා මවගේ රුධිරය දරුවා කිරි උරා බොන ස්ථානයට පැමිණි විට සුදු පැහැයට හැරෙන බවයි. ඒ නිසා මෙසේ වදාළ සේක. "Vaṅkaka" යනු ගම්බද දරුවන් සෙල්ලම් කරන කුඩා නගුලයි. "Ghaṭikā" යනු දිගු ලීයකින් කෙටි ලීයකට තලා කරන ක්‍රීඩාවයි (ගුඩු කෙළිය). "Mokkhacika" යනු අහසේදී හෝ පොළොවේදී ලීයක් අල්ලාගෙන හෝ හිස බිම තබාගෙන උඩ යට මාරු වෙමින් කරන ක්‍රීඩාවයි. "Ciṅgulaka" යනු තල් කොළ ආදියෙන් සාදන ලද, සුළඟින් කැරකෙන සෙල්ලම් පින්තාලියයි. "Pattāḷhaka" යනු කොළවලින් සාදන ලද මිනුම් භාජනයකි, එයින් වැලි ආදිය මැන දරුවන් ක්‍රීඩා කරති. "Rathaka" යනු කුඩා රථයකි. "Dhanuka" යනු කුඩා දුන්නකි.

၄၀၉. သာရဇ္ဇတီတိ ရာဂံ ဥပ္ပာဒေတိ. ဗျာပဇ္ဇတီတိ ဗျာပါဒံ ဥပ္ပာဒေတိ. အနုပဋ္ဌိတကာယသတီတိ ကာယေ သတိ ကာယသတိ, တံ အနုပဋ္ဌပေတွာတိ အတ္ထော. ပရိတ္တစေတသောတိ အကုသလစိတ္တော. ယတ္ထဿ တေ ပါပကာတိ ယဿံ ဖလသမာပတ္တိယံ ဧတေ နိရုဇ္ဈန္တိ, တံ န ဇာနာတိ နာဓိဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. အနုရောဓဝိရောဓန္တိ ရာဂဉ္စေဝ ဒေါသဉ္စ. အဘိနန္ဒတီတိ တဏှာဝသေန အဘိနန္ဒတိ, တဏှာဝသေနေဝ အဟော သုခန္တိအာဒီနိ ဝဒန္တော အဘိဝဒတိ. အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတီတိ တဏှာအဇ္ဈောသာနဂဟဏေန ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဂဏှာတိ. သုခံ ဝါ အဒုက္ခမသုခံ ဝါ အဘိနန္ဒတု, ဒုက္ခံ ကထံ အဘိနန္ဒတီတိ? ‘‘အဟံ ဒုက္ခိတော မမ ဒုက္ခ’’န္တိ ဂဏှန္တော အဘိနန္ဒတိ နာမ. ဥပ္ပဇ္ဇတိ နန္ဒီတိ တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တဒုပါဒါနန္တိ သာဝ တဏှာ ဂဟဏဋ္ဌေန ဥပါဒါနံ နာမ. တဿ ဥပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ…ပေ… သမုဒယော ဟောတီတိ, ဣဒဉှိ ဘဂဝတာ ပုန ဧကဝါရံ ဒွိသန္ဓိ တိသင်္ခေပံ ပစ္စယာကာရဝဋ္ဋံ ဒဿိတံ.

409. "Sārajjatī" යනු රාගය උපදවයි. "Byāpajjatī" යනු ව්‍යාපාදය (තරහව) උපදවයි. "Anupaṭṭhitakāyassatī" යනු ශරීරයේ පිළිකුල් සහගත බව පිළිබඳ සිහිය පිහිටුවා නොගැනීමයි. "Parittacetaso" යනු අකුසල් සිතයි. "Yatthassate pāpakā" යනු යම් ඵල සමපත්ති අවස්ථාවකදී මෙම අකුසල ධර්මයන් නිරුද්ධ වේද, එය නොදැනීම හෝ අවබෝධ නොකර ගැනීමයි. "Anurodhavirodha" යනු රාගය සහ ද්වේෂයයි. "Abhinandatī" යනු තණ්හාවෙන් යුතුව සතුටු වීමයි. "Ajjhosāyatiṭṭhatī" යනු තණ්හාවෙන් ගිලගෙන එය තදින් අල්ලා ගැනීමයි. සැප වේදනාව හෝ උපේක්ෂා වේදනාව අභිනන්දනය කිරීම පැහැදිලි වුවද, දුක අභිනන්දනය කරන්නේ කෙසේද? "මම දුකට පත්ව සිටිමි, මෙය මාගේ දුකයි" යනුවෙන් අල්ලා ගැනීම (උපාදානය) අභිනන්දනය නම් වේ. "Uppajjatinandī" යනු තණ්හාව උපදින බවයි. "Tadupādānanti" යනු එම තණ්හාවම අල්ලා ගැනීමේ අර්ථයෙන් උපාදානය නම් වන බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් නැවත වරක් ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද වෘත්තය මෙහි පෙන්වා දෙන ලදී.

၄၁၀-၄. ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေတုံ ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အပ္ပမာဏစေတသောတိ အပ္ပမာဏံ လောကုတ္တရံ စေတော အဿာတိ အပ္ပမာဏစေတသော, မဂ္ဂစိတ္တသမင်္ဂီတိ အတ္ထော. ဣမံ ခေါ မေ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, သံခိတ္တေန တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိံ ဓာရေထာတိ, ဘိက္ခဝေ, ဣမံ သံခိတ္တေန ဒေသိတံ မယှံ, တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိဒေသနံ တုမှေ နိစ္စကာလံ ဓာရေယျာထ မာ ပမဇ္ဇေယျာထ. ဒေသနာ ဟိ ဧတ္ထ ဝိမုတ္တိပဋိလာဘဟေတုတော ဝိမုတ္တီတိ ဝုတ္တာ. မဟာတဏှာဇာလတဏှာသံဃာဋပဋိမုက္ကန္တိ တဏှာဝ သံသိဗ္ဗိတဋ္ဌေန မဟာတဏှာဇာလံ, သံဃဋိတဋ္ဌေန သံဃာဋန္တိ ဝုစ္စတိ; ဣတိ ဣမသ္မိံ မဟာတဏှာဇာလေ တဏှာသံဃာဋေ စ ဣမံ သာတိံ ဘိက္ခုံ ကေဝဋ္ဋပုတ္တံ ပဋိမုက္ကံ ဓာရေထ. အနုပဝိဋ္ဌော အန္တောဂဓောတိ နံ ဓာရေထာတိ အတ္ထော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

410-4. දැන් සංසාර වෘත්තයෙන් මිදීම (විවට්ටය) පෙන්වීමට "මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ ලොව පහළ වෙති" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "Appamāṇacetaso" යනු අප්‍රමාණ වූ ලෝකෝත්තර සිතක් ඇති මාර්ග චිත්තයෙන් යුක්ත පුද්ගලයාය. "තණ්හාව ක්ෂය කිරීමෙන් ලැබෙන විමුක්තිය" පිළිබඳව නිරතුරුව සිහි තබා ගන්නා ලෙසත්, ප්‍රමාද නොවන ලෙසත් භික්ෂූන්ට වදාළ සේක. මෙහි දේශනාව විමුක්තිය ලැබීමට හේතු වන බැවින් එය "විමුක්තිය" ලෙස හඳුන්වන ලදී. තණ්හාව එහි බැඳී පවතින ස්වභාවය නිසා 'දැලක්' ලෙසද, තදින් වෙළෙන ස්වභාවය නිසා 'සංගාටයක්' ලෙසද හැඳින්වේ. ධීවර පුත්‍ර සāti භික්ෂුව මෙම තණ්හා නමැති දැලෙහි බැඳී සිටින බව මෙහි අදහසයි. ඉතිරි කොටස්වල අර්ථය පැහැදිලිය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි-

မဟာတဏှာသင်္ခယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහා තණ්හාසංඛය සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම විය.

၉. မဟာအဿပုရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. මහා අස්සපුර සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၁၅. ဧဝံ [Pg.212] မေ သုတန္တိ မဟာအဿပုရသုတ္တံ. တတ္ထ အင်္ဂေသူတိ အင်္ဂါ နာမ ဇာနပဒိနော ရာဇကုမာရာ, တေသံ နိဝါသော ဧကောပိ ဇနပဒေါ ရုဠှီသဒ္ဒေန ‘‘အင်္ဂါ’’တိ ဝုစ္စတိ, တသ္မိံ အင်္ဂေသု ဇနပဒေ. အဿပုရံ နာမ အင်္ဂါနံ နိဂမောတိ အဿပုရန္တိ နဂရနာမေန လဒ္ဓဝေါဟာရော အင်္ဂါနံ ဇနပဒဿ ဧကော နိဂမော, တံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာ ဝိဟရတီတိ အတ္ထော. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစာတိ ဧတံ ‘‘သမဏာ သမဏာတိ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇနော သဉ္ဇာနာတီ’’တိအာဒိဝစနမဝေါစ.

415. "Evaṃ me sutaṃ" යනාදිය මහා අස්සපුර සූත්‍රයයි. එහි "Aṅgesu" යනු අංග ජනපදවාසී කුමාරවරුන්ය. ඔවුන් වාසය කළ එක් ජනපදයක් ද "අංග" නමින් හැඳින්වේ. "Assapuraṃ nāma aṅgānaṃ nigamo" යනු අංග ජනපදයට අයත් අස්සපුර නම් වූ නියම්ගමයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ඇසුරු කරමින් වැඩසිටි සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, ජනයා ඔබලා ශ්‍රමණයන් ලෙස හඳුනා ගනිති" යනාදී වචන වදාළ සේක.

ကသ္မာ ပန ဧဝံ အဝေါစာတိ. တသ္မိံ ကိရ နိဂမေ မနုဿာ သဒ္ဓါ ပသန္နာ ဗုဒ္ဓမာမကာ ဓမ္မမာမကာ သံဃမာမကာ, တဒဟုပဗ္ဗဇိတသာမဏေရမ္ပိ ဝဿသတိကတ္ထေရသဒိသံ ကတွာ ပသံသန္တိ; ပုဗ္ဗဏှသမယံ ဘိက္ခုသံဃံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသန္တံ ဒိသွာ ဗီဇနင်္ဂလာဒီနိ ဂဟေတွာ ခေတ္တံ ဂစ္ဆန္တာပိ, ဖရသုအာဒီနိ ဂဟေတွာ အရညံ ပဝိသန္တာပိ တာနိ ဥပကရဏာနိ နိက္ခိပိတွာ ဘိက္ခုသံဃဿ နိသီဒနဋ္ဌာနံ အာသနသာလံ ဝါ မဏ္ဍပံ ဝါ ရုက္ခမူလံ ဝါ သမ္မဇ္ဇိတွာ အာသနာနိ ပညပေတွာ အရဇပါနီယံ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတွာ ဘိက္ခုသံဃံ နိသီဒါပေတွာ ယာဂုခဇ္ဇကာဒီနိ ဒတွာ ကတဘတ္တကိစ္စံ ဘိက္ခုသံဃံ ဥယျောဇေတွာ တတော တာနိ ဥပကရဏာနိ အာဒါယ ခေတ္တံ ဝါ အရညံ ဝါ ဂန္တွာ အတ္တနော ကမ္မာနိ ကရောန္တိ, ကမ္မန္တဋ္ဌာနေပိ နေသံ အညာ ကထာ နာမ နတ္ထိ. စတ္တာရော မဂ္ဂဋ္ဌာ စတ္တာရော ဖလဋ္ဌာတိ အဋ္ဌ ပုဂ္ဂလာ အရိယသံဃော နာမ; တေ ‘‘ဧဝရူပေန သီလေန, ဧဝရူပေန အာစာရေန, ဧဝရူပါယ ပဋိပတ္တိယာ သမန္နာဂတာ လဇ္ဇိနော ပေသလာ ဥဠာရဂုဏာ’’တိ ဘိက္ခုသံဃဿေဝ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တိ. ကမ္မန္တဋ္ဌာနတော အာဂန္တွာ ဘုတ္တသာယမာသာ ဃရဒွါရေ နိသိန္နာပိ, သယနိဃရံ ပဝိသိတွာ နိသိန္နာပိ ဘိက္ခုသံဃဿေဝ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တိ. ဘဂဝါ တေသံ မနုဿာနံ နိပစ္စကာရံ ဒိသွာ ဘိက္ခုသံဃံ ပိဏ္ဍပါတာပစာယနေ နိယောဇေတွာ ဧတဒဝေါစ.

උන්වහන්සේ එසේ වදාළේ කුමන හේතුවක් නිසාද? එම නියම්ගමෙහි මිනිසුන් තෙරුවන් කෙරෙහි මහත් ශ්‍රද්ධාවෙන් හා පැහැදීමෙන් යුක්තය. ඔවුන් එදිනම පැවිදි වූ සාමණේරයන් වහන්සේ නමකට වුවද වසර සියයක් පැරණි මහ තෙරුන් වහන්සේ නමකට මෙන් ගෞරව කරති. පෙරවරු කාලයේ පිඬුසිඟා වැඩම කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක, කුඹුරට හෝ වනාන්තරයට යමින් සිටි මිනිසුන් පවා තම ආයුධ පසෙක තබා, භික්ෂූන්ට වැඩසිටීමට ස්ථාන පිළියෙළ කර, පැන් සහ දන් පිළිගන්වා ආවතේව කරති. ඔවුන්ගේ කතාබහ සැමවිටම සංඝ රත්නය කෙරෙහි පවතින ගුණ වර්ණනාවන්ගෙන් යුක්තය. ඔවුන් නිවෙස්වල සිටින විට ද භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ගුණම පවසති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම මිනිසුන්ගේ අතිශය ගෞරවණීය හැසිරීම දැක, භික්ෂූන් වහන්සේලා දානයට හා ගෞරවයට සුදුසු වන පරිදි පිළිවෙත් පිරීමේ යෙදවීමට මෙම සූත්‍රය වදාළ සේක.

ယေ ဓမ္မာ သမဏကရဏာ စ ဗြာဟ္မဏကရဏာ စာတိ ယေ ဓမ္မာ သမာဒါယ ပရိပူရိတာ သမိတပါပသမဏဉ္စ ဗာဟိတပါပဗြာဟ္မဏဉ္စ ကရောန္တီတိ အတ္ထော. ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏဿ သမဏိယာနိ သမဏကရဏီယာနိ[Pg.213]. ကတမာနိ တီဏိ? အဓိသီလသိက္ခာသမာဒါနံ, အဓိစိတ္တသိက္ခာသမာဒါနံ, အဓိပညာသိက္ခာသမာဒါန’’န္တိ (အ. နိ. ၃.၈၂) ဧတ္ထ ပန သမဏေန ကတ္တဗ္ဗဓမ္မာ ဝုတ္တာ. တေပိ စ သမဏကရဏာ ဟောန္တိယေဝ. ဣဓ ပန ဟိရောတ္တပ္ပာဒိဝသေန ဒေသနာ ဝိတ္ထာရိတာ. ဧဝံ နော အယံ အမှာကန္တိ ဧတ္ထ နောတိ နိပါတမတ္တံ. ဧဝံ အယံ အမှာကန္တိ အတ္ထော. မဟပ္ဖလာ မဟာနိသံသာတိ ဥဘယမ္ပိ အတ္ထတော ဧကမေဝ. အဝဉ္ဈာတိ အမောဃာ. သဖလာတိ အယံ တဿေဝ အတ္ထော. ယဿာ ဟိ ဖလံ နတ္ထိ, သာ ဝဉ္ဈာ နာမ ဟောတိ. သဥဒြယာတိ သဝဍ္ဎိ, ဣဒံ သဖလတာယ ဝေဝစနံ. ဧဝဉှိ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, သိက္ခိတဗ္ဗန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ တုမှေဟိ သိက္ခိတဗ္ဗံ. ဣတိ ဘဂဝါ ဣမိနာ ဧတ္တကေန ဌာနေန ဟိရောတ္တပ္ပာဒီနံ ဓမ္မာနံ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ. ကသ္မာ? ဝစနပထပစ္ဆိန္ဒနတ္ထံ. သစေ ဟိ ကောစိ အစိရပဗ္ဗဇိတော ဗာလဘိက္ခု ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘‘ဘဂဝါ ဟိရောတ္တပ္ပာဒိဓမ္မေ သမာဒါယ ဝတ္တထာတိ ဝဒတိ, ကော နု ခေါ တေသံ သမာဒါယ ဝတ္တနေ အာနိသံသော’’တိ? တဿ ဝစနပထပစ္ဆိန္ဒနတ္ထံ. အယဉ္စ အာနိသံသော, ဣမေ ဟိ ဓမ္မာ သမာဒါယ ပရိပူရိတာ သမိတပါပသမဏံ နာမ ဗာဟိတပါပဗြာဟ္မဏံ နာမ ကရောန္တိ, စတုပစ္စယလာဘံ ဥပ္ပာဒေန္တိ, ပစ္စယဒါယကာနံ မဟပ္ဖလတံ သမ္ပာဒေန္တိ, ပဗ္ဗဇ္ဇံ အဝဉ္ဈံ သဖလံ သဥဒြယံ ကရောန္တီတိ ဝဏ္ဏံ အဘာသိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပန ဝဏ္ဏကထာ သတိပဋ္ဌာနေ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၇၃; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၇၃) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

යම් ධර්ම කෙනෙක් ශ්‍රමණ බව හා බ්‍රාහ්මණ බව ඇති කරන්නේද යන එහි අර්ථය නම්, යම් ධර්ම කෙනෙකු සමාදන් වී සම්පූර්ණ කළ කල්හි, සංසිඳුණු පාපයන් ඇති හෙයින් ශ්‍රමණ බවද, බැහැර කළ පාපයන් ඇති හෙයින් බ්‍රාහ්මණ බවද ඇති කරන්නේද ඒ ධර්මයන්ය. 'මහණෙනි, ශ්‍රමණයෙකු විසින් කළ යුතු වූ ශ්‍රමණ බව ඇති කරන ධර්ම තුනකි. ඒ කවර තුනක්ද? අධිසීල ශික්ෂා සමාදානය, අධිචිත්ත ශික්ෂා සමාදානය සහ අධිප්‍රඥා ශික්ෂා සමාදානයයි' (අං.නි. 3.82) යන මෙහි ශ්‍රමණයා විසින් කළ යුතු ධර්මයන් දක්වා ඇත. ඒවාද ශ්‍රමණ බව ඇති කරන ධර්මයෝම වෙති. එහෙත් මෙහි (මහා අස්සපුර සූත්‍රයේදී) හිරි-ඔත්තප්ප ආදී වශයෙන් දේශනාව විස්තර කරන ලදී. 'ඒ අපට මෙසේ වන්නේය' යන මෙහි 'නෝ' යනු නිපාත මාත්‍රයකි. 'අපට මෙසේ වන්නේය' යනු අර්ථයයි. 'මහත් ඵල මහානිසංස' යන පද දෙකම අර්ථයෙන් එකක්ම වේ. 'අවඤ්ඤා' යනු නිෂ්ඵල නොවන බවයි. 'සඵලා' යනු එහිම අර්ථයයි. යම් ධර්මයකට ඵලයක් නැද්ද එය 'වඤ්ඤා' (වඳ) නම් වේ. 'සඋද්‍රයා' යනු දියුණුව සහිත බවයි; මෙය 'සඵලා' යන්නටම වේවචනයකි. 'මහණෙනි, නුඹලා විසින් මෙසේ හික්මිය යුතුය' යන්නෙන්, මහණෙනි, තොප විසින් මෙලෙස පිළිපැදිය යුතු බව කියැවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සා පමනකින් හිරි-ඔත්තප්ප ආදී ධර්මයන්ගේ ගුණ වදාළේ ඇයිද යත්, වචන පථය (ප්‍රශ්නය) සිඳලීම සඳහාය. ඉදින් පැවිදි වී නොබෝ කලක් ඇති කිසියම් අඥාන භික්ෂුවක් මෙසේ පවසන්නේ නම්: 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හිරි-ඔත්තප්ප ආදී ධර්ම සමාදන්ව හැසිරෙන්නැයි වදාරති, ඒවා සමාදන්ව හැසිරීමේ ඇති ආනිසංසය කිමෙක්ද?' කියායි. ඔහුගේ ඒ වචන මාර්ගය (ප්‍රශ්නය) සිඳලීම පිණිස මෙය වදාරන ලදී. මෙය ආනිසංසයයි: එනම්, මේ ධර්මයන් සමාදන් වී සම්පූර්ණ කළ කල්හි කෙලෙස් සංසිඳුණු බැවින් 'ශ්‍රමණ' යන නාමයද, පාපයන් බැහැර කළ බැවින් 'බ්‍රාහ්මණ' යන නාමයද ලබා දෙයි, සිව්පසය ලැබීමට හේතු වෙයි, පසය දායකයන්ට මහත් ඵල ලබා දෙයි, පැවිද්ද නිෂ්ඵල නොවන, සඵල වූ, දියුණුව සහිත එකක් බවට පත් කරයි යනුවෙන් ගුණ වදාළ සේක. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වර්ණනාව සතිපට්ඨාන සූත්‍ර අටුවාවෙහි වදාළ පරිදිම දත යුතුය.

၄၁၆. ဟိရောတ္တပ္ပေနာတိ ‘‘ယံ ဟိရီယတိ ဟိရီယိတဗ္ဗေန, ဩတ္တပ္ပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၃၁) ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတာယ ဟိရိယာ စေဝ ဩတ္တပ္ပေန စ. အပိစေတ္ထ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဟိရီ, ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ ဩတ္တပ္ပံ. အတ္တာဓိပတေယျာ ဟိရီ, လောကာဓိပတေယျံ ဩတ္တပ္ပံ. လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာ ဟိရီ, ဘယသဘာဝသဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ, ဝိတ္ထာရကထာ ပနေတ္ထ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာ. အပိစ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ လောကံ ပါလနတော လောကပါလဓမ္မာ နာမာတိ ကထိတာ. ယထာဟ – ‘‘ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, သုက္ကာ ဓမ္မာ လောကံ ပါလေန္တိ. ကတမေ ဒွေ? ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စ. ဣမေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒွေ သုက္ကာ ဓမ္မာ လောကံ ပါလေန္တိ. ဣမေ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒွေ သုက္ကာ ဓမ္မာ လောကံ န ပါလေယျုံ, နယိဓ ပညာယေထ, ‘မာတာ’တိ ဝါ, ‘မာတုစ္ဆာ’တိ ဝါ, ‘မာတုလာနီ’တိ ဝါ, ‘အာစရိယဘရိယာ’တိ ဝါ, ‘ဂရူနံ ဒါရာ’တိ ဝါ, သမ္ဘေဒံ [Pg.214] လောကော အဂမိဿ, ယထာ အဇေဠကာ ကုက္ကုဋသူကရာ သောဏသိင်္ဂါလာ’’တိ (အ. နိ. ၂.၉). ဣမေယေဝ ဇာတကေ ‘‘ဒေဝဓမ္မာ’’တိ ကထိတာ. ယထာဟ –

416. හිරි-ඔත්තප්පයෙන් යනු, 'යමකින් ලැජ්ජා විය යුතු දෙයට ලැජ්ජා වෙයිද, බිය විය යුතු දෙයට බිය වෙයිද' යනුවෙන් මෙසේ විස්තර කරන ලද හිරියෙන් හා ඔත්තප්පයෙන් යන අර්ථයයි. තවද මෙහි හිරිය තමා තුළින්ම (අධ්‍යාත්මිකව) හටගන්නා අතර, ඔත්තප්පය බාහිර කරුණු නිසා හටගනී. හිරිය ආත්මාධිපතෙය්‍ය (තමා මූලික කරගත්) වන අතර, ඔත්තප්පය ලෝකාධිපතෙය්‍ය (ලෝකය මූලික කරගත්) වේ. හිරිය ලැජ්ජා සහගත ස්වභාවයෙහි පිහිටා ඇති අතර, ඔත්තප්පය බිය සහගත ස්වභාවයෙහි පිහිටා ඇත. මෙහි විස්තරාත්මක කථාව සර්වාකාරයෙන් විශුද්ධිමාර්ගයෙහි වදාරන ලදී. තවද මේ ධර්ම දෙක ලෝකය රකින බැවින් 'ලෝකපාල ධර්ම' යැයි කියනු ලැබේ. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: 'මහණෙනි, ලෝකය රකින්නා වූ මේ ශුක්ල ධර්ම දෙකක් වෙති. ඒ කවර දෙකක්ද? හිරිය සහ ඔත්තප්පයයි. මහණෙනි, මේ ශුක්ල ධර්ම දෙක ලෝකය රකිති. මහණෙනි, ඉදින් මේ ශුක්ල ධර්ම දෙක ලෝකය නොරකින්නේ නම්, මෙහි මවය කියා හෝ, සුළු මව/මහ මව කියා හෝ, නැන්දා කියා හෝ, ගුරු භාර්යාව කියා හෝ, ගුරු උතුමන්ගේ භාර්යාවන් කියා හෝ වෙනසක් පැන නොනගින්නේය. එළුවන්, බැටළුවන්, කුකුළන්, ඌරන් සහ සිවලුන් මෙන් ලෝකය එකට මිශ්‍ර වනු ඇත.' (අං.නි. 2.9). ජාතක පාලියෙහි මේ ධර්මයන්ම 'දේව ධර්ම' යනුවෙන් හඳුන්වා ඇත. ඒ මෙසේ වදාළහ:

‘‘ဟိရိဩတ္တပ္ပသမ္ပန္နာ, သုက္ကဓမ္မသမာဟိတာ;

သန္တော သပ္ပုရိသာ လောကေ, ဒေဝဓမ္မာတိ ဝုစ္စရေ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁.၆);

'හිරි ඔත්තප්පයෙන් සම්පන්න වූ, ශුක්ල ධර්මයන්ගෙන් පිරිපුන්, ලෝකයෙහි ශාන්ත වූ ඒ සත්පුරුෂයෝ දේව ධර්මයන්ගෙන් යුක්තයැයි කියනු ලැබෙති.'

မဟာစုန္ဒတ္ထေရဿ ပန ကိလေသသလ္လေခနပဋိပဒါတိ ကတွာ ဒဿိတာ. ယထာဟ – ‘‘ပရေ အဟိရိကာ ဘဝိဿန္တိ, မယမေတ္ထ ဟိရိမနာ ဘဝိဿာမာတိ သလ္လေခေါ ကရဏီယော. ပရေ အနောတ္တာပီ ဘဝိဿန္တိ, မယမေတ္ထ ဩတ္တာပီ ဘဝိဿာမာတိ သလ္လေခေါ ကရဏီယော’’တိ (မ. နိ. ၁.၈၃). ဣမေဝ မဟာကဿပတ္ထေရဿ ဩဝါဒူပသမ္ပဒါတိ ကတွာ ဒဿိတာ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘တသ္မာ တိဟ တေ, ကဿပ, ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ, တိဗ္ဗံ မေ ဟိရောတ္တပ္ပံ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဘဝိဿတိ ထေရေသု နဝေသု မဇ္ဈိမေသူတိ. ဧဝဉှိ တေ, ကဿပ, သိက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄). ဣဓ ပနေတေ သမဏဓမ္မာ နာမာတိ ဒဿိတာ.

මහා චුන්ද තෙරුන් වහන්සේට නම් මෙය කෙලෙස් සිඳලන (සල්ලේඛ) පිළිවෙතක් ලෙස දක්වන ලදී. එනම්: 'අන් අය ලැජ්ජා නැත්තෝ වුවද, අපි මෙහිදී ලැජ්ජා ඇත්තෝ වන්නෙමු යැයි සල්ලේඛය (කෙලෙස් සිඳලීම) කළ යුතුය. අන් අය බිය නැත්තෝ වුවද, අපි මෙහිදී බිය ඇත්තෝ වන්නෙමු යැයි සල්ලේඛය කළ යුතුය' (ම.නි. 1.83) යනුවෙනි. මේවාම මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේට ඕවාදූපසම්පදාව ලෙස දක්වන ලදී. එනම්: 'කාශ්‍යපය, එබැවින් ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය: තෙර, නව, මධ්‍යම භික්ෂූන් කෙරෙහි මගේ හිරි-ඔත්තප්පය දැඩිව පිහිටා තිබෙන්නේය. කාශ්‍යපය, ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය' (සං.නි. 2.154). මෙහිදී නම් මේවා ශ්‍රමණ ධර්මයන් ලෙස දක්වා ඇත.

ယသ္မာ ပန ဧတ္တာဝတာ သာမညတ္ထော မတ္ထကံ ပတ္တော နာမ ဟောတိ, တသ္မာ အပရေပိ သမဏကရဏဓမ္မေ ဒဿေတုံ သိယာ ခေါ ပန, ဘိက္ခဝေ, တုမှာကန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သာမညတ္ထောတိ သံယုတ္တကေ တာဝ, ‘‘ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, သာမညံ? အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ. သေယျထိဒံ, သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သာမညံ. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, သာမညတ္ထော? ယော, ဘိက္ခဝေ, ရာဂက္ခယော ဒေါသက္ခယော မောဟက္ခယော, အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သာမညတ္ထော’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၆) မဂ္ဂေါ ‘‘သာမည’’န္တိ, ဖလနိဗ္ဗာနာနိ ‘‘သာမညတ္ထော’’တိ ဝုတ္တာနိ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ မဂ္ဂမ္ပိ ဖလမ္ပိ ဧကတော ကတွာ သာမညတ္ထော ကထိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာရောစယာမီတိ ကထေမိ. ပဋိဝေဒယာမီတိ ဇာနာပေမိ.

යම් හෙයකින් මෙපමණකින්ම ශ්‍රමණ භාවයේ අර්ථය මුදුන්පත් වූවා නොවේද, එබැවින් අනෙකුත් ශ්‍රමණ බව ඇති කරන ධර්මයන් දැක්වීම සඳහා 'මහණෙනි, නුඹලාට මෙසේ විය හැකිය' යනාදිය වදාළහ. එහි 'සාමඤ්ඤත්ථ' යනු සංයුක්ත නිකායෙහි පළමුව මෙසේ දක්වා ඇත: 'මහණෙනි, ශ්‍රමණ බව (සාමඤ්ඤ) යනු කුමක්ද? මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි. එනම් සම්මා දිට්ඨිය...පෙ... සම්මා සමාධියයි. මහණෙනි, මෙය ශ්‍රමණ බව (සාමඤ්ඤ) යැයි කියනු ලැබේ. මහණෙනි, ශ්‍රමණ බවෙහි අර්ථය (සාමඤ්ඤත්ථ) යනු කුමක්ද? මහණෙනි, යම් රාගය ක්ෂය කිරීමක්, ද්වේෂය ක්ෂය කිරීමක්, මෝහය ක්ෂය කිරීමක් වේද, මෙය ශ්‍රමණ බවෙහි අර්ථය යැයි කියනු ලැබේ' (සං.නි. 5.36). මෙලෙස මාර්ගය 'සාමඤ්ඤ' ලෙසද, ඵලය හා නිවන 'සාමඤ්ඤත්ථ' ලෙසද වදාරන ලදී. එහෙත් මේ ස්ථානයේදී මාර්ගය හා ඵලය යන දෙකම එකට ගෙන 'සාමඤ්ඤත්ථ' යැයි වදාළ බව දත යුතුය. 'ආරෝචයාමි' යනු පවසමි/දේශනා කරමි යන්නයි. 'පටිවේදයාමි' යනු දැනුම් දෙමි යන්නයි.

၄၁၇. ပရိသုဒ္ဓေါ နော ကာယသမာစာရောတိ ဧတ္ထ ကာယသမာစာရော ပရိသုဒ္ဓေါ အပရိသုဒ္ဓေါတိ ဒုဝိဓော. ယော ဟိ ဘိက္ခု ပါဏံ ဟနတိ အဒိန္နံ အာဒိယတိ, ကာမေသု မိစ္ဆာ စရတိ, တဿ ကာယသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ, အယံ ပန ကမ္မပထဝသေနေဝ ဝါရိတော. ယော ပန ပါဏိနာ ဝါ လေဍ္ဍုနာ [Pg.215] ဝါ ဒဏ္ဍေန ဝါ သတ္ထေန ဝါ ပရံ ပေါထေတိ ဝိဟေဌေတိ, တဿ ကာယသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ, အယမ္ပိ သိက္ခာပဒဗဒ္ဓေနေဝ ပဋိက္ခိတ္တော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဥဘယမ္ပေတံ အကထေတွာ ပရမသလ္လေခေါ နာမ ကထိတော. ယော ဟိ ဘိက္ခု ပါနီယဃဋေ ဝါ ပါနီယံ ပိဝန္တာနံ, ပတ္တေ ဝါ ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇန္တာနံ ကာကာနံ နိဝါရဏဝသေန ဟတ္ထံ ဝါ ဒဏ္ဍံ ဝါ လေဍ္ဍုံ ဝါ ဥဂ္ဂိရတိ, တဿ ကာယသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ. ဝိပရီတော ပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. ဥတ္တာနောတိ ဥဂ္ဂတော ပါကဋော. ဝိဝဋောတိ အနာဝဋော အသဉ္ဆန္နော. ဥဘယေနာပိ ပရိသုဒ္ဓတံယေဝ ဒီပေတိ. န စ ဆိဒ္ဒဝါတိ သဒါ ဧကသဒိသော အန္တရန္တရေ ဆိဒ္ဒရဟိတော. သံဝုတောတိ ကိလေသာနံ ဒွါရ ပိဒဟနေန ပိဒဟိတော, န ဝဇ္ဇပဋိစ္ဆာဒနတ္ထာယ.

417. 'අපගේ කායසමාචාරය පිරිසිදුය' යන මෙහි කායසමාචාරය පිරිසිදු හා අපිරිසිදු යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. යම් භික්ෂුවක් සතුන් මරන්නේ නම්, නුදුන් දේ ගන්නේ නම්, කාමයන්හි වරදවා හැසිරෙන්නේ නම් ඔහුගේ කායසමාචාරය අපිරිසිදු නම් වේ. මෙය කර්ම පථයන්ට අදාළව වළක්වා ඇත. යම් භික්ෂුවක් අතින් හෝ කැට කැබිලිත්තෙන් හෝ දණ්ඩෙන් හෝ ආයුධයකින් හෝ අන් අයට තළන්නේද, පීඩා කරන්නේද ඔහුගේ කායසමාචාරයද අපිරිසිදු නම් වේ. මෙය ශික්ෂා පද බැඳීමෙන් (ප්‍රාතිමෝක්ෂයෙන්) වළක්වා ඇත. මේ සූත්‍රයෙහි ඒ දෙකම නොකියා පරම සල්ලේඛය (ඉතා සියුම් කෙලෙස් සිඳලීම) ගැන වදාරන ලදී. යම් භික්ෂුවක් පැන් කළයකින් පැන් බොන හෝ පාත්‍රයකින් බත් කන කපුටන් පන්නා දැමීම සඳහා අතක් හෝ දණ්ඩක් හෝ කැටයක් ඔසවන්නේද, ඔහුගේ කායසමාචාරය අපිරිසිදුය. එයට විරුද්ධ වූයේ (එසේ නොකිරීම) පිරිසිදු කායසමාචාරය නම් වේ. 'උත්තානො' යනු මතු වූ හෙවත් ප්‍රකට වූ යන අර්ථයයි. 'විවටො' යනු විවෘත වූ, ආවරණය නොවූ හෝ සැඟවුණු බවක් නැති යන අර්ථයයි. මේ පද දෙකෙන්ම පිරිසිදු බවම ප්‍රකාශ කරයි. 'න ච ඡිද්දවා' යනු සෑම කල්හිම එක හා සමාන වූ, අතරතුර කඩ වීමක් නැති යන අර්ථයයි. 'සංවුතො' යනු කෙලෙස් එන ද්වාරයන් වසා දැමීමෙන් වැසුණු බවයි; වරද සැඟවීම පිණිස වැසීමක් මෙයින් අදහස් නොවේ.

၄၁၈. ဝစီသမာစာရေပိ ယော ဘိက္ခု မုသာ ဝဒတိ, ပိသုဏံ ကထေတိ, ဖရုသံ ဘာသတိ, သမ္ဖံ ပလပတိ, တဿ ဝစီသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. အယံ ပန ကမ္မပထဝသေန ဝါရိတော. ယော ပန ဂဟပတိကာတိ ဝါ ဒါသာတိ ဝါ ပေဿာတိ ဝါ အာဒီဟိ ခုံသေန္တော ဝဒတိ, တဿ ဝစီသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. အယံ ပန သိက္ခာပဒဗဒ္ဓေနေဝ ပဋိက္ခိတ္တော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဥဘယမ္ပေတံ အကထေတွာ ပရမသလ္လေခေါ နာမ ကထိတော. ယော ဟိ ဘိက္ခု ဒဟရေန ဝါ သာမဏေရေန ဝါ, ‘‘ကစ္စိ, ဘန္တေ, အမှာကံ ဥပဇ္ဈာယံ ပဿထာ’’တိ ဝုတ္တေ, သမ္ဗဟုလာ, အာဝုသော, ဘိက္ခုဘိက္ခုနိယော ဧကသ္မိံ ပဒေသေ ဝိစဒိံသု, ဥပဇ္ဈာယော တေ ဝိက္ကာယိကသာကဘဏ္ဍိကံ ဥက္ခိပိတွာ ဂတော ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဟသာဓိပ္ပာယောပိ ဧဝရူပံ ကထံ ကထေတိ, တဿ ဝစီသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ. ဝိပရီတော ပရိသုဒ္ဓေါ နာမ.

418. වචී සමාචාරයෙහි (වචනයෙන් සිදුවන හැසිරීමෙහි) යම් මහණෙක් බොරු කියයි ද, කේලාම් කියයි ද, රළු වචන කියයි ද, හිස් වචන පලප කරයි ද, ඔහුගේ ඒ වචී සමාචාරය අපරිශුද්ධ යයි කියනු ලැබේ. මෙය කර්මපථයන්ගේ වශයෙන් වාරණය කරන ලද්දකි. තවද යම් මහණෙක් "ගෘහපතියා" කියා හෝ "දාසයා" කියා හෝ "සේවකයා" කියා හෝ මෙවැනි වචනවලින් නින්දා කරමින් කථා කරයි ද, ඔහුගේ ඒ වචී සමාචාරය ද අපරිශුද්ධ ය. මෙය ශික්ෂාපද පැනවීම් මගින්ම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. මේ මහා අස්සපුර සූත්‍රයෙහි මේ කරුණු දෙකම නොවදාරා පරම සල්ලේඛය (කෙලෙස් තුනී කිරීමේ උසස්ම පිළිවෙත) ගැන වදාරා ඇත. එනම් යම් මහණෙක්, තරුණ පැවිද්දෙකු හෝ සාමණේර නමක විසින් "ස්වාමීනි, අපගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ දුටුවෙහි ද?" කියා විමසූ කල්හි, "ඇවැත්නි, එක් ප්‍රදේශයක බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා සහ භික්ෂුණීන් වහන්සේලා විවාද කළහ. ඔබගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ විකිණීමට ඇති එළවළු මල්ලක් හිස තබාගෙන යන්නට ඇත" යනාදී වශයෙන් විහිළුවට පවා කථා කරයි ද, ඔහුගේ ඒ වචී සමාචාරය අපරිශුද්ධ ය. මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූයේ පරිශුද්ධ වචී සමාචාරය යි.

၄၁၉. မနောသမာစာရေ ယော ဘိက္ခု အဘိဇ္ဈာလု ဗျာပန္နစိတ္တော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော ဟောတိ, တဿ မနောသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. အယံ ပန ကမ္မပထဝသေနေဝ ဝါရိတော. ယော ပန ဥပနိက္ခိတ္တံ ဇာတရူပရဇတံ သာဒိယတိ, တဿ မနောသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. အယမ္ပိ သိက္ခာပဒဗဒ္ဓေနေဝ ပဋိက္ခိတ္တော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဥဘယမ္ပေတံ အကထေတွာ ပရမသလ္လေခေါ နာမ ကထိတော. ယော ပန ဘိက္ခု ကာမဝိတက္ကံ ဝါ ဗျာပါဒဝိတက္ကံ [Pg.216] ဝါ ဝိဟိံသာဝိတက္ကံ ဝါ ဝိတက္ကေတိ, တဿ မနောသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ. ဝိပရီတော ပရိသုဒ္ဓေါ နာမ.

419. මනෝ සමාචාරයෙහි (සිතින් සිදුවන හැසිරීමෙහි) යම් මහණෙක් දැඩි ලෝභයෙන් යුක්ත ද, ව්‍යාපාද සහිත සිත් ඇත්තේ ද, මිථ්‍යා දෘෂ්ටික ද වෙයි ද, ඔහුගේ මනෝ සමාචාරය අපරිශුද්ධ යයි කියනු ලැබේ. මෙය කර්මපථයන්ගේ වශයෙන්ම වාරණය කර ඇත. තවද යම් මහණෙක් තමන් සමීපයෙහි තබන ලද රන් රිදී පිළිගනී ද (එහි සතුටු වෙයි ද), ඔහුගේ ඒ මනෝ සමාචාරය ද අපරිශුද්ධ ය. මෙය ද ශික්ෂාපද පැනවීම් මගින්ම ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දකි. මේ සූත්‍රයෙහි මේ කරුණු දෙකම නොවදාරා පරම සල්ලේඛය (කෙලෙස් තුනී කරන උසස්ම හැසිරීම) ගැන වදාරා ඇත. එනම් යම් මහණෙක් කාම විතර්ක හෝ ව්‍යාපාද විතර්ක හෝ විහිංසා විතර්ක කෙරෙයි ද, ඔහුගේ ඒ මනෝ සමාචාරය අපරිශුද්ධ ය. මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූයේ (නෙක්ඛම්ම, අව්‍යාපාද, අවිහිංසා විතර්ක සහිත) පරිශුද්ධ මනෝ සමාචාරය යි.

၄၂၀. အာဇီဝသ္မိံ ယော ဘိက္ခု အာဇီဝဟေတု ဝေဇ္ဇကမ္မံ ပဟိဏဂမနံ ဂဏ္ဍဖာလနံ ကရောတိ, အရုမက္ခနံ ဒေတိ, တေလံ ပစတီတိ ဧကဝီသတိအနေသနာဝသေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ. ယော ဝါ ပန ဝိညာပေတွာ ဘုဉ္ဇတိ, တဿ အာဇီဝေါ အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. အယံ ပန သိက္ခာပဒဗဒ္ဓေနေဝ ပဋိက္ခိတ္တော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဥဘယမ္ပေတံ အကထေတွာ ပရမသလ္လေခေါ နာမ ကထိတော. ယော ဟိ ဘိက္ခု သပ္ပိနဝနီတတေလမဓုဖာဏိတာဒီနိ လဘိတွာ, ‘‘သွေ ဝါ ပုနဒိဝသေ ဝါ ဘဝိဿတီ’’တိ သန္နိဓိကာရကံ ပရိဘုဉ္ဇတိ, ယော ဝါ ပန နိမ္ဗင်္ကုရာဒီနိ ဒိသွာ သာမဏေရေ ဝဒတိ – ‘‘အံင်္ကုရေ ခါဒထာ’’တိ, သာမဏေရာ ထေရော ခါဒိတုကာမောတိ ကပ္ပိယံ ကတွာ ဒေန္တိ, ဒဟရေ ပန သာမဏေရေ ဝါ ပါနီယံ ပိဝထ, အာဝုသောတိ ဝဒတိ, တေ ထေရော ပါနီယံ ပိဝိတုကာမောတိ ပါနီယသင်္ခံ ဓောဝိတွာ ဒေန္တိ, တမ္ပိ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ အာဇီဝေါ အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ ဟောတိ. ဝိပရီတော ပရိသုဒ္ဓေါ နာမ.

420. ආජීවයෙහි (ජීවිකාවෙහි) යම් මහණෙක් ජීවිකාව උදෙසා වෙදකම් කිරීම, පණිවිඩ ගෙන යෑම, ගෙඩි සහ වණ කැපීම, තුවාලවල බෙහෙත් ගැල්වීම, තෙල් පිසීම යනාදී එක්විසි අන්‍යතාවලින් (අසම්මාජීවයන්ගෙන්) ජීවිකාව ගෙවයි ද, යමෙක් ඉල්ලාගෙන වළඳයි ද, ඔහුගේ ආජීවය අපරිශුද්ධ ය. මෙය ශික්ෂාපද පැනවීම් මගින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දකි. මේ සූත්‍රයෙහි මේ කරුණු දෙකම නොවදාරා පරම සල්ලේඛය (ඉතා උසස් ලෙස පිරිසිදු ආජීවය) වදාරා ඇත. සත්‍යයම ය. යම් මහණෙක් ගිතෙල්, වෙඬරු, තෙල්, මීපැණි, උක්සකුරු ආදිය ලැබී, "හෙටට හෝ අනිද්දාට ප්‍රයෝජනවත් වේවි" කියා රැස් කර තබාගෙන වළඳයි ද, එසේම කොහොඹ දළු ආදිය දැක සාමණේරයන්ට "මේ දළු අනුභව කරමුද?" කියා පවසයි ද, එවිට "තෙරුන් වහන්සේ මේවා වැළඳීමට කැමති සේකැ"යි සිතා සාමණේරවරුන් එය කැප කොට දෙන්නාහු ද, තවද තරුණ පැවිද්දන්ට හෝ සාමණේරයන්ට "ඇවැත්නි, පැන් බොමුද?" කියා පවසයි ද, එවිට "තෙරුන් වහන්සේ පැන් වැළඳීමට කැමති සේකැ"යි සිතා පැන් බොන සඟල සෝදා දෙන්නාහු ද, එසේ ලබාගෙන වළඳන මහණහුගේ ද ආජීවය අපරිශුද්ධ ය. මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූයේ පරිශුද්ධ ආජීවය යි.

၄၂၂. မတ္တညူတိ ပရိယေသနပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂေသု မတ္တညူ, ယုတ္တညူ, ပမာဏညူ.

422. 'මත්තඤ්ඤූ' (ප්‍රමාණය දන්නා බව) යනු සිව්පසය සෙවීමෙහි ද, පිළිගැනීමෙහි ද, පරිභෝජනයෙහි ද ප්‍රමාණය දන්නා බව ය, සුදුසු ප්‍රමාණය දන්නා බව ය, සීමාව දන්නා බව ය.

၄၂၃. ဇာဂရိယမနုယုတ္တာတိ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဆ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ဧကသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေ နိဒ္ဒါယ ဩကာသံ ဒတွာ ပဉ္စ ကောဋ္ဌာသေ ဇာဂရိယမှိ ယုတ္တာ ပယုတ္တာ. သီဟသေယျန္တိ ဧတ္ထ ကာမဘောဂိသေယျာ, ပေတသေယျာ, သီဟသေယျာ, တထာဂတသေယျာတိ စတဿော သေယျာ. တတ္ထ ‘‘ယေဘုယျေန, ဘိက္ခဝေ, ကာမဘောဂီ သတ္တာ ဝါမေန ပဿေန သေန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၆) အယံ ကာမဘောဂိသေယျာ, တေသု ဟိ ယေဘုယျေန ဒက္ခိဏပဿေန သယာနော နာမ နတ္ထိ.

423. 'ජාගරියමනුයුත්තා' යනු රෑ දහවල් කාලය කොටස් හයකට බෙදා, ඉන් එක් කොටසක සැතපීමට අවස්ථාව සලසා ගෙන, ඉතිරි කොටස් පහේම නිදි වර්ජිතව වීර්යයෙන් යෙදී සිටීමයි. 'සීහ සෙය්‍යාව' යන්නෙහි කාමභෝගී සෙය්‍යාව, ප්‍රේත සෙය්‍යාව, සීහ සෙය්‍යාව, තථාගත සෙය්‍යාව කියා සෙය්‍යාවන් සතරකි. එහි, "මහණෙනි, බොහෝ සෙයින් කාමභෝගී සත්ත්වයෝ වම් ඇලයෙන් සැතපෙන්නාහු ය" යනු කාමභෝගී සෙය්‍යාවයි. ඒ අය අතර දකුණු ඇලයෙන් සැතපෙන්නෝ බොහෝ සෙයින් නැත.

‘‘ယေဘုယျေန, ဘိက္ခဝေ, ပေတာ ဥတ္တာနာ သေန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၆) အယံ ပေတသေယျာ, ပေတာ ဟိ အပ္ပမံသလောဟိတတ္တာ အဋ္ဌိသံဃာတဇဋိတာ ဧကေန ပဿေန သယိတုံ န သက္ကောန္တိ, ဥတ္တာနာဝ သေန္တိ.

"මහණෙනි, බොහෝ සෙයින් ප්‍රේතයෝ උඩුබැලිව සැතපෙන්නාහු ය" යනු ප්‍රේත සෙය්‍යාවයි. ප්‍රේතයෝ මස් ලේ අඩු බැවින් ද, ඇට සැකිලි පමණක් ඉතිරිව තිබීම නිසා ද එක් ඇලයකින් සැතපීමට නොහැකිව උඩුබැලිවම සැතපෙති.

‘‘ယေဘုယျေန[Pg.217], ဘိက္ခဝေ, သီဟော မိဂရာဇာ နင်္ဂုဋ္ဌံ အန္တရသတ္ထိမှိ အနုပက္ခိပိတွာ ဒက္ခိဏေန ပဿေန သေတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၆) အယံ သီဟသေယျာ. တေဇုဿဒတ္တာ ဟိ သီဟော မိဂရာဇာ ဒွေ ပုရိမပါဒေ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ပစ္ဆိမပါဒေ ဧကသ္မိံ ဌပေတွာ နင်္ဂုဋ္ဌံ အန္တရသတ္ထိမှိ ပက္ခိပိတွာ ပုရိမပါဒပစ္ဆိမပါဒနင်္ဂုဋ္ဌာနံ ဌိတောကာသံ သလ္လက္ခေတွာ ဒွိန္နံ ပုရိမပါဒါနံ မတ္ထကေ သီသံ ဌပေတွာ သယတိ. ဒိဝသမ္ပိ သယိတွာ ပဗုဇ္ဈမာနော န ဥတြာသန္တော ပဗုဇ္ဈတိ. သီသံ ပန ဥက္ခိပိတွာ ပုရိမပါဒါနံ ဌိတောကာသံ သလ္လက္ခေတိ. သစေ ကိဉ္စိ ဌာနံ ဝိဇဟိတွာ ဌိတံ ဟောတိ, ‘‘နယိဒံ တုယှံ ဇာတိယာ, န သူရဘာဝဿ စ အနုရူပ’’န္တိ အနတ္တမနော ဟုတွာ တတ္ထေဝ သယတိ, န ဂေါစရာယ ပက္ကမတိ. အဝိဇဟိတွာ ဌိတေ ပန ‘‘တုယှံ ဇာတိယာ သူရဘာဝဿ စ အနုရူပမိဒ’’န္တိ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော ဥဋ္ဌာယ သီဟဝိဇမ္ဘိတံ ဝိဇမ္ဘိတွာ ကေသရဘာရံ ဝိဓုနိတွာ တိက္ခတ္တုံ သီဟနာဒံ နဒိတွာ ဂေါစရာယ ပက္ကမတိ. စတုတ္ထဇ္ဈာနသေယျာ ပန တထာဂတသေယျာတိ ဝုစ္စတိ. တာသု ဣဓ သီဟသေယျာ အာဂတာ. အယဉှိ တေဇုဿဒဣရိယာပထတ္တာ ဥတ္တမသေယျာ နာမ. ပါဒေ ပါဒန္တိ ဒက္ခိဏပါဒေ ဝါမပါဒံ. အစ္စာဓာယာတိ အတိအာဓာယ ဤသကံ အတိက္ကမ္မ ဌပေတွာ, ဂေါပ္ဖကေန ဟိ ဂေါပ္ဖကေ, ဇာဏုနာ ဝါ ဇာဏုမှိ သံဃဋ္ဋိယမာနေ အဘိဏှံ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ န ဟောတိ, သေယျာ အဖာသုကာ ဟောတိ. ယထာ ပန န သံဃဋ္ဋေတိ, ဧဝံ အတိက္ကမ္မ ဌပိတေ ဝေဒနာ နုပ္ပဇ္ဇတိ, စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, သေယျာ ဖာသုကာ ဟောတိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ.

"මහණෙනි, බොහෝ සෙයින් මෘගරාජ වූ සිංහයා වලිගය කලවා අතරට ඔබාගෙන දකුණු ඇලයෙන් සැතපෙයි" යනු සීහ සෙය්‍යාවයි. තේජස් සහිත බැවින් සිංහ තෙමේ පෙර පා දෙක එක් තැනක ද පසු පා දෙක එක් තැනක ද තබා, වලිගය කලවා අතරට ඔබා, එම පිහිටීම සිහි තබාගෙන පෙර පා දෙක මතුපිට හිස තබා නිදයි. දවස පුරා සැතපී අවදි වූ විට තැති ගැන්මක් නැතිව අවදි වෙයි. හිස ඔසවා තමා නිදාගත් ඉරියව්ව දෙස බලයි. ඉදින් යම් අංගයක් තිබූ තැනින් වෙනස් වී ඇත්නම්, "මෙය තාගේ ජාතියට හෝ වීරත්වයට ගැලපෙන්නේ නැතැ"යි නොසතුටු වී, ගොදුරු සෙවීමට නොගොස් එහිම සැතපෙයි. ඉදින් ඉරියව්ව වෙනස් නොවී තිබුණහොත්, "මෙය තාගේ ජාතියට හා වීරත්වයට ගැලපේ" යැයි සතුටු වී, නැගිට සිංහ විජෘම්භණය කොට, කෙසර මාලාව ගසා දමා, තෙවරක් සිංහ නාද පවත්වා ගොදුරු සෙවීමට යයි. සතරවන ධ්‍යානයෙන් සැතපීම තථාගත සෙය්‍යාවයි. මේ අතරින් මෙහි දක්වා ඇත්තේ සීහ සෙය්‍යාවයි. තේජවන්ත ඉරියව්වක් බැවින් මෙය උත්තම සෙය්‍යාවයි. 'පාදේන පාදං' යනු දකුණු පය මත වම් පය තැබීමයි. 'අච්චාධාය' යනු මදක් ඉක්මවා ඇට එකිනෙක ගැටෙන සේ නොවෙන්නට තැබීමයි. ඇස්වට ඇටය මත ඇස්වට ඇටය හෝ දණහිස මත දණහිස හෝ වැදුණු විට නිරන්තරයෙන් වේදනා හටගනී, එවිට සිත එකඟ නොවේ, සැතපීම අපහසු වෙයි. එසේ නොවැදෙන සේ මදක් ඉක්මවා තැබූ විට වේදනා හට නොගනී, සිත එකඟ වේ, සැතපීම සුවදායක වේ. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී.

၄၂၅. အဘိဇ္ဈံ လောကေတိအာဒိ စူဠဟတ္ထိပဒေ ဝိတ္ထာရိတံ.

425. 'අභිජ්ඣං ලෝකේ' යනාදිය චූළහත්ථිපදෝපම සූත්‍රයෙහි විස්තර කර ඇත.

၄၂၆. ယာ ပနာယံ သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေတိ ဥပမာ ဝုတ္တာ. တတ္ထ ဣဏံ အာဒါယာတိ ဝဍ္ဎိယာ ဓနံ ဂဟေတွာ. ဗျန္တီ ကရေယျာတိ ဝိဂတန္တာနိ ကရေယျ. ယထာ တေသံ ကာကဏိကမတ္တောပိ ပရိယန္တော နာမ နာဝသိဿတိ, ဧဝံ ကရေယျ, သဗ္ဗသော ပဋိနိယျာတေယျာတိ အတ္ထော. တတောနိဒါနန္တိ အာဏဏျနိဒါနံ. သော ဟိ အဏဏောမှီတိ အာဝဇ္ဇန္တော ဗလဝပါမောဇ္ဇံ လဘတိ, ဗလဝသောမနဿမဓိဂစ္ဆတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘လဘေထ ပါမောဇ္ဇံ, အဓိဂစ္ဆေယျ သောမနဿ’’န္တိ.

426. "මහණෙනි, යම් සේ උපමාවක් වදාරන ලදී ද" එහි 'ණය ගෙන' යනු පොලියට ණයට මුදල් ලබා ගැනීමයි. 'ව්‍යන්තිකරෙය්‍ය' යනු ණය මුළුමනින්ම ගෙවා අවසන් කිරීමයි. ඉතා කුඩා මුදලක්වත් ඉතිරි නොවන සේ ණය ගෙවා දමන අයුරින් යන්න මෙහි අදහසයි. 'තතො නිදානං' යනු ණය නැති බව නම් වූ හේතුව නිසා ය. සැබවින්ම එම පුද්ගලයා "මම ණය නැත්තෙක්මි"යි සිහි කරන විට මහත් ප්‍රීතියක් හා සෝමනස්සයක් ලබයි. එබැවින් "ප්‍රමෝදය ලබන්නේය, සෝමනස්සයට පැමිණෙන්නේය"යි වදාරන ලදී.

ဝိသဘာဂဝေဒနုပ္ပတ္တိယာ ကကစေနေဝ စတုဣရိယာပထံ ဆိန္ဒန္တော အာဗာဓတီတိ အာဗာဓော, သွာဿ အတ္ထီတိ အာဗာဓိကော. တံသမုဋ္ဌာနေန ဒုက္ခေန [Pg.218] ဒုက္ခိတော. အဓိမတ္တဂိလာနောတိ ဗာဠှဂိလာနော. နစ္ဆာဒေယျာတိ အဓိမတ္တဗျာဓိပရေတတာယ န ရုစ္စေယျ. ဗလမတ္တာတိ ဗလမေဝ, ဗလဉ္စဿ ကာယေ န ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. တတောနိဒါနန္တိ အာရောဂျနိဒါနံ, တဿ ဟိ အရောဂေါမှီတိ အာဝဇ္ဇယတော တဒုဘယံ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘လဘေထ ပါမောဇ္ဇံ, အဓိဂစ္ဆေယျ သောမနဿ’’န္တိ. န စဿ ကိဉ္စိ ဘောဂါနံ ဝယောတိ ကာကဏိကမတ္တမ္ပိ ဘောဂါနံ ဝယော န ဘဝေယျ. တတောနိဒါနန္တိ ဗန္ဓနာမောက္ခနိဒါနံ, သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ သဗ္ဗပဒေသု ယောဇေတဗ္ဗံ. အနတ္တာဓီနောတိ န အတ္တနိ အဓီနော, အတ္တနော ရုစိယာ ကိဉ္စိ ကာတုံ န လဘတိ. ပရာဓီနောတိ ပရေသု အဓီနော, ပရဿေဝ ရုစိယာ ပဝတ္တတိ. န ယေန ကာမံ ဂမောတိ ယေန ဒိသာဘာဂေနဿ ကာမော ဟောတိ. ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဂမနာယ, တေန ဂန္တုံ န လဘတိ. ဒါသဗျာတိ ဒါသဘာဝါ. ဘုဇိဿောတိ အတ္တနော သန္တကော. တတောနိဒါနန္တိ ဘုဇိဿနိဒါနံ. ကန္တာရဒ္ဓါနမဂ္ဂန္တိ ကန္တာရံ အဒ္ဓါနမဂ္ဂံ, နိရုဒကံ ဒီဃမဂ္ဂန္တိ အတ္ထော. တတောနိဒါနန္တိ ခေမန္တဘူမိနိဒါနံ.

තමාට නොගැලපෙන (විෂම) වේදනා ඉපදීම නිසා, කියතකින් මෙන් සතර ඉරියව් කපා දමන්නාක් මෙන් පීඩා කරන බැවින් එය ‘ආබාධ’ (ලෙඩක්) නම් වේ. එම පීඩාව යමෙකුට ඇද්ද ඔහු ‘ආබාධිත’ (ලෙඩෙක්) නම් වේ. එම රෝගය නිසා උපදින දුකෙන් පීඩා විඳින්නා ‘දුක්ඛිත’ නම් වේ. ‘අධිමත්තගිලානෝ’ යනු දැඩි ලෙස රෝගාතුර වීමයි. ‘නච්ඡාදෙය්‍ය’ යනු රෝගය දැඩි ලෙස පීඩා කරන බැවින් (ආහාර පානාදියෙහි) රුචියක් හෝ සතුටක් ඇති නොවීමයි. ‘බලමත්තා’ යනු තමාගේ ශරීරයෙහි තිබිය යුතු ශක්තිය හා බලය නැති වී යාමයි. ‘තතෝනිදානං’ යනු රෝගය සුව වීම නිමිත්තෙනි. රෝගය සුව වූ කල්හි, ‘මම දැන් නිරෝගී වෙමි’ යි මෙනෙහි කරන තැනැත්තාට ප්‍රීතිය හා ප්‍රමෝදය යන දෙකම ඇති වේ. ඒ නිසා, ‘ප්‍රමෝදය ලබයි, සෝමනස්සයට පැමිණෙයි’ යැයි වදාරන ලදී. ‘න චස්ස කිංචි භෝගානං වයෝ’ යනු (රෝගය සුව වීම සඳහා) තමාගේ වස්තුවෙන් කකාණික (මුදල් ඒකකයක්) මාත්‍රයක් හෝ වියදම් නොවී නිරෝගී වීමයි. ‘තතෝනිදානං’ යනු බන්ධනාගාරයෙන් නිදහස් වීම නිමිත්තෙනි. සෙසු පදවල ද පෙර කී පරිදිම අර්ථය යෙදිය යුතුය. ‘අනත්තාධීනෝ’ යනු තමාගේ වසඟයෙහි නැති බවයි. තමාගේ රුචිය පරිදි කිසිදු දෙයක් කිරීමට අවස්ථාව නොලැබීමයි. ‘පරාධීනෝ’ යනු අනුන්ගේ වසඟයෙහි සිටීමයි. අනුන්ගේ කැමැත්ත පරිදිම පැවතිය යුතු වීමයි. ‘න යේන කාමං ගමෝ’ යනු තමා කැමති දිශාවකට යාමට නොහැකි වීමයි. යාමට කැමැත්තක් උපන්නද, එසේ යාමට ඉඩක් නොලැබේ. ‘දාසබ්‍යා’ යනු වහල් භාවයයි. ‘භුජිස්සෝ’ යනු නිදහස් පුද්ගලයා, එනම් තමාගේම ස්වාමියා වීමයි. ‘තතෝනිදානං’ යනු නිදහස ලැබීම නිමිත්තෙනි. ‘කන්තාරද්ධනමග්ගං’ යනු ජලය රහිත, බියකරු වූ දීර්ඝ කාන්තාර මාර්ගයකි. ‘තතෝනිදානං’ යනු බිය රහිත ක්ෂේම භූමියකට පැමිණීම නිමිත්තෙනි.

ဣမေ ပဉ္စ နီဝရဏေ အပ္ပဟီနေတိ ဧတ္ထ ဘဂဝါ အပ္ပဟီနံ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ဣဏသဒိသံ, သေသာနိ ရောဂါဒိသဒိသာနိ ကတွာ ဒဿေတိ. တတြာယံ သဒိသတာ – ယော ဟိ ပရေသံ ဣဏံ ဂဟေတွာ ဝိနာသေတိ. သော တေဟိ ဣဏံ ဒေဟီတိ ဝုစ္စမာနောပိ ဖရုသံ ဝုစ္စမာနောပိ ဗဇ္ဈမာနောပိ ပဟရိယမာနောပိ ကိဉ္စိ ပဋိဗာဟိတုံ န သက္ကောတိ, သဗ္ဗံ တိတိက္ခတိ, တိတိက္ခကာရဏဉှိဿ တံ ဣဏံ ဟောတိ. ဧဝမေဝံ ယော ယမှိ ကာမစ္ဆန္ဒေန ရဇ္ဇတိ, တဏှာဂဏေန တံ ဝတ္ထုံ ဂဏှာတိ, သော တေန ဖရုသံ ဝုစ္စမာနောပိ ဗဇ္ဈမာနောပိ ပဟရိယမာနောပိ သဗ္ဗံ တိတိက္ခတိ. တိတိက္ခကာရဏဉှိဿ သော ကာမစ္ဆန္ဒော ဟောတိ ဃရသာမိကေဟိ ဝဓီယမာနာနံ ဣတ္ထီနံ ဝိယာတိ. ဧဝံ ဣဏံ ဝိယ ကာမစ္ဆန္ဒော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

‘ඉමේ පඤ්ච නීවරණේ අප්පහීනේ’ යන මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රහීණ නොකළ කාමච්ඡන්ද නීවරණය ණයකට සමාන කොටත්, සෙසු නීවරණ රෝගාදියට සමාන කොටත් දක්වා වදාරති. එහි සමානත්වය මෙසේය: යම් පුරුෂයෙක් අනුන්ගෙන් ණය ගෙන එය විනාශ කරයිද, ඔහුට ණය හිමියන් විසින් ‘ණය ගෙවනු’ යැයි පවසන කල්හි හෝ රූක්ෂ වචන කියන කල්හි හෝ බැඳ තබන හා තළන පෙළන කල්හි හෝ එය වැළැක්වීමට ඔහුට නොහැකිය. ඔහු ඒ සියල්ල ඉවසිය යුතුය. එසේ ඉවසීමට හේතුව ඔහු ගත් ණයයි. එපරිද්දෙන්ම යමෙක් යම් වස්තුවක කාමච්ඡන්දයෙන් ඇලේ ද, තණ්හාවෙන් ඒ වස්තුව දැඩිව ග්‍රහණය කරයිද, ඔහුට එම වස්තුව නිසා රළු වචන අසන්නට ලැබුණද, බැඳුම් හෝ පීඩා විඳින්නට ලැබුණද ඒ සියල්ල ඉවසයි. ඔහුට ඒ සියල්ල ඉවසීමට හේතුව ඔහුගේ කාමච්ඡන්දයයි. එය හරියට ගෘහ මූලිකයන් විසින් තළනු පෙළනු ලබන (එහෙත් ආලය නිසා එය ඉවසන) ස්ත්‍රියක මෙන් යැයි දත යුතුය. මෙසේ කාමච්ඡන්දය ණයකට සමාන බව දත යුතුය.

ယထာ ပန ပိတ္တရောဂါတုရော မဓုသက္ကရာဒီသုပိ ဒိန္နေသု ပိတ္တရောဂါတုရတာယ တေသံ ရသံ န ဝိန္ဒတိ, တိတ္တကံ တိတ္တကန္တိ ဥဂ္ဂိရတိယေဝ. ဧဝမေဝံ ဗျာပန္နစိတ္တော ဟိတကာမေဟိ အာစရိယုပဇ္ဈာယေဟိ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဩဝဒီယမာနော ဩဝါဒံ န ဂဏှာတိ, ‘‘အတိ ဝိယ မေ တုမှေ ဥပဒ္ဒဝေထာ’’တိအာဒီနိ ဝတွာ ဝိဗ္ဘမတိ. ပိတ္တရောဂါတုရတာယ သော ပုရိသော မဓုသက္ကရာဒိရသံ ဝိယ, ကောဓာတုရတာယ [Pg.219] ဈာနသုခါဒိဘေဒံ သာသနရသံ န ဝိန္ဒတီတိ. ဧဝံ ရောဂေါ ဝိယ ဗျာပါဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

තවද, පිත කිපීමෙන් රෝගාතුර වූවෙකුට මී පැණි, සිනී වැනි රසවත් දෑ දුන්නද, පිතේ දෝෂය නිසා ඔහුට එහි නියම රසය නොදැනේ. ඔහු ඒවා ‘තිත්තයි තිත්තයි’ කියමින් වමනය කරයි. එපරිද්දෙන්ම ව්‍යාපාදයෙන් (තරහෙන්) දූෂිත වූ සිත් ඇති තැනැත්තා, තමාගේ හිත සුව කැමති ආචාර්ය උපධ්‍යායන් වහන්සේලා ස්වල්ප මාත්‍ර වූ අවවාදයක් කළද එය පිළි නොගනී. ‘ඔබ වහන්සේලා මට ඕනෑවට වඩා කරදර කරනවා’ යැයි පවසා මහණකම අත්හැර යයි. පිතින් රෝගාතුර වූවෙකුට මී පැණි ආදියේ රසය නොදැනෙන්නාක් මෙන්, ක්‍රෝධයෙන් පෙළෙන තැනැත්තාට ධ්‍යාන සුඛය ආදී ශාසන රසය විඳිය නොහැක. මෙසේ ව්‍යාපාදය රෝගයකට සමාන බව දත යුතුය.

ယထာ ပန နက္ခတ္တဒိဝသေ ဗန္ဓနာဂါရေ ဗဒ္ဓေါ ပုရိသော နက္ခတ္တဿ နေဝ အာဒိံ, န မဇ္ဈံ, န ပရိယောသာနံ ပဿတိ. သော ဒုတိယဒိဝသေ မုတ္တော, ‘‘အဟော ဟိယျော နက္ခတ္တံ မနာပံ, အဟော နစ္စံ, အဟော ဂီတ’’န္တိအာဒီနိ သုတွာပိ ပဋိဝစနံ န ဒေတိ. ကိံ ကာရဏာ? နက္ခတ္တဿ အနနုဘူတတ္တာ. ဧဝမေဝံ ထိနမိဒ္ဓါဘိဘူတော ဘိက္ခု ဝိစိတ္တနယေပိ ဓမ္မဿဝနေ ပဝတ္တမာနေ နေဝ တဿ အာဒိံ, န မဇ္ဈံ, န ပရိယောသာနံ ဇာနာတိ. သော ဥဋ္ဌိတေ ဓမ္မဿဝနေ, ‘‘အဟော ဓမ္မဿဝနံ, အဟော ကာရဏံ, အဟော ဥပမာ’’တိ ဓမ္မဿဝနဿ ဝဏ္ဏံ ဘဏမာနာနံ သုတွာပိ ပဋိဝစနံ န ဒေတိ. ကိံ ကာရဏာ? ထိနမိဒ္ဓဝသေန ဓမ္မကထာယ အနနုဘူတတ္တာတိ. ဧဝံ ဗန္ဓနာဂါရံ ဝိယ ထိနမိဒ္ဓံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

තවද, උත්සව දිනක බන්ධනාගාරයක සිරවී සිටින මිනිසෙකුට එම උත්සවයේ ආරම්භය හෝ මැද හෝ අවසානය හෝ දැකගත නොහැකිය. ඔහු පසුදින සිරගෙයින් නිදහස් වූ පසු, ‘ඊයේ උත්සවය හරිම ලස්සනයි, නැටුම් ගැයුම් හරිම අගෙයි’ ආදී වශයෙන් අනුන් පවසන දේ ඇසුවද ඔහුට ඒ ගැන කිසිවක් කිව නොහැකිය. ඒ මන්ද යත්, ඔහු එය අත්නොවිඳි බැවිනි. එපරිද්දෙන්ම ථීනමිද්ධයෙන් (නිදිමත හා අලස බවෙන්) මැඩුණු භික්ෂුව, ඉතා විචිත්‍ර අයුරින් ධර්ම දේශනාවක් පවත්වන කල්හි වුවද එහි මුල, මැද හෝ අග නොදනී. දේශනාව අවසානයේ ‘ධර්ම දේශනාව හරිම අගෙයි, එහි කරුණු හා උපමා හරිම අගෙයි’ කියා අන් අය පවසන ගුණානුභාව ඇසුවද ඔහුට පෙරලා පිළිතුරක් දිය නොහැක. ඒ මන්ද යත්, ථීනමිද්ධය නිසා ඔහු ඒ ධර්ම රසය අත්නොවිඳි බැවිනි. මෙසේ ථීනමිද්ධය බන්ධනාගාරයකට සමාන බව දත යුතුය.

ယထာ ပန နက္ခတ္တံ ကီဠန္တောပိ ဒါသော, ‘‘ဣဒံ နာမ အစ္စာယိကံ ကရဏီယံ အတ္ထိ, သီဃံ, တတ္ထ ဂစ္ဆ, နော စေ ဂစ္ဆသိ, ဟတ္ထပါဒံ ဝါ တေ ဆိန္ဒာမိ ကဏ္ဏနာသံ ဝါ’’တိ ဝုတ္တော သီဃံ ဂစ္ဆတိယေဝ, နက္ခတ္တဿ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ အနုဘဝိတုံ န လဘတိ. ကသ္မာ? ပရာဓီနတာယ. ဧဝမေဝံ ဝိနယေ အပ္ပကတညုနာ ဝိဝေကတ္ထာယ အရညံ ပဝိဋ္ဌေနာပိ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ အန္တမသော ကပ္ပိယမံသေပိ အကပ္ပိယမံသသညာယ ဥပ္ပန္နာယ ဝိဝေကံ ပဟာယ သီလဝိသောဓနတ္ထံ ဝိနယဓရဿ သန္တိကေ ဂန္တဗ္ဗံ ဟောတိ. ဝိဝေကသုခံ အနုဘဝိတုံ န လဘတိ. ကသ္မာ? ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စာဘိဘူတတာယာတိ, ဧဝံ ဒါသဗျံ ဝိယ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ဒဋ္ဋဗ္ဗံ.

තවද, යම් වහලෙක් උත්සව සිරි නරඹමින් සිටියද, ඔහුට ‘මෙන්න මේ හදිසි කාර්යය තිබේ, වහාම එහි යන්න, නොගියහොත් තොපගේ අත් පා හෝ කන් නාසා කපා දමමි’ යැයි අණ ලැබුණු විට ඔහු වහාම එහි යා යුතුය. ඔහුට උත්සවයේ මුල මැද අග රස විඳීමට අවස්ථාව නොලැබේ. ඒ මන්ද යත්, ඔහු පරාධීන (වහලෙක්) බැවිනි. එපරිද්දෙන්ම විනය පිළිබඳ අල්ප දැනුමක් ඇති භික්ෂුවක් විවේකය සොයා ආරණ්‍යගත වුවද, යම් කරුණකදී (උදාහරණයක් ලෙස කැප මසකදී පවා මෙය අකැප මසකැයි යන වැරදි වැටහීමක් ඇති වූ විට) තමාගේ ශීලය පිරිසිදු කරගනු පිණිස විවේකය අත්හැර විනයධරයන් වෙත යා යුතු වේ. ඔහුට විවේක සුවය විඳීමට නොලැබේ. ඒ මන්ද යත්, උද්ධච්ච කුක්කුච්චය (සිතේ නොසන්සුන් බව හා පසුතැවිල්ල) නිසා ඔහු පීඩා විඳින බැවිනි. මෙසේ උද්ධච්ච කුක්කුච්චය වහල් භාවයට (දාසබ්‍යයට) සමාන බව දත යුතුය.

ယထာ ပန ကန္တာရဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နော ပုရိသော စောရေဟိ မနုဿာနံ ဝိလုတ္တောကာသံ ပဟတောကာသဉ္စ ဒိသွာ ဒဏ္ဍကသဒ္ဒေနပိ သကုဏသဒ္ဒေနပိ စောရာ အာဂတာတိ ဥဿင်္ကိတပရိသင်္ကိတော ဟောတိ, ဂစ္ဆတိပိ, တိဋ္ဌတိပိ, နိဝတ္တတိပိ, ဂတဋ္ဌာနတော အာဂတဋ္ဌာနမေဝ ဗဟုတရံ ဟောတိ. သော ကိစ္ဆေန ကသိရေန ခေမန္တဘူမိံ ပါပုဏာတိ ဝါ, န ဝါ ပါပုဏာတိ. ဧဝမေဝံ ယဿ အဋ္ဌသု ဌာနေသု ဝိစိကိစ္ဆာ ဥပ္ပန္နာ ဟောတိ. သော ‘‘ဗုဒ္ဓေါ နု ခေါ, န နု ခေါ ဗုဒ္ဓေါ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိစိကိစ္ဆန္တော အဓိမုစ္စိတွာ သဒ္ဓါယ ဂဏှိတုံ န သက္ကောတိ. အသက္ကောန္တော မဂ္ဂံ ဝါ ဖလံ ဝါ န ပါပုဏာတီတိ ယထာ [Pg.220] ကန္တာရဒ္ဓါနမဂ္ဂေ ‘‘စောရာ အတ္ထိ နတ္ထီ’’တိ ပုနပ္ပုနံ အာသပ္ပနပရိသပ္ပနံ အပရိယောဂါဟနံ ဆမ္ဘိတတ္တ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒေန္တော ခေမန္တပတ္တိယာ အန္တရာယံ ကရောတိ, ဧဝံ ဝိစိကိစ္ဆာပိ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ နု ခေါ န ဗုဒ္ဓေါ’’တိအာဒိနာ နယေန ပုနပ္ပုနံ အာသပ္ပနပရိသပ္ပနံ အပရိယောဂါဟနံ ဆမ္ဘိတတ္တံ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒယမာနာ အရိယဘူမိပ္ပတ္တိယာ အန္တရာယံ ကရောတီတိ ကန္တာရဒ္ဓါနမဂ္ဂေါ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

තවද, බියකරු කාන්තාර මාර්ගයක ගමන් කරන මිනිසෙක්, සොරුන් විසින් මිනිසුන්ව කොල්ලකෑ ස්ථාන හා පහර දුන් ස්ථාන දැක, ලී දඬු කඩන ශබ්දයකට හෝ පක්ෂියෙකුගේ ශබ්දයකට පවා ‘සොරුන් එනවා’ යැයි සැකයෙන් තැති ගනී. ඔහු ඉදිරියට යයි, නතර වෙයි, ආපසු හැරී බලයි. ගිය දුරට වඩා ආපසු ආ දුර වැඩි වේ. ඔහු ඉතා අමාරුවෙන් හා පීඩාවෙන් ක්ෂේම භූමියකට පැමිණෙන්නට හෝ නොපැමිණෙන්නට පුළුවන. එපරිද්දෙන්ම අටතැන්හි විචිකිච්ඡාව (සැකය) ඇති වූ භික්ෂුව ද, ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ සැබෑවක්මද, නැතිනම් එසේ නොවේද’ ආදී වශයෙන් සැක කරමින් ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව ධර්මය පිළිගැනීමට නොහැකි වෙයි. එසේ නොහැකි වීමෙන් ඔහු මාර්ග ඵලයන්ට ද පැමිණෙන්නේ නැත. කාන්තාර මාර්ගයක සොරුන් සිටීද නැද්ද යන්න ගැන සැක කරමින් ඉදිරියටත් පස්සටත් වෙමින්, සිතේ චකිතය ඇති කරගනිමින් ක්ෂේම භූමියට පැමිණීමට බාධා කරගන්නාක් මෙන්, විචිකිච්ඡාව ද බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි සැක උපදවමින් සිතේ වෙවුලුම ඇති කරමින් ආර්ය භූමියට පැමිණීමට බාධා පමුණුවයි. එබැවින් විචිකිච්ඡාව බියකරු කාන්තාර මාර්ගයකට සමාන බව දත යුතුය.

ဣဒါနိ သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, အာဏဏျန္တိ ဧတ္ထ ဘဂဝါ ပဟီနကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ အာဏဏျသဒိသံ, သေသာနိ အာရောဂျာဒိသဒိသာနိ ကတွာ ဒဿေတိ. တတြာယံ သဒိသတာ – ယထာ ဟိ ပုရိသော ဣဏံ အာဒါယ ကမ္မန္တေ ပယောဇေတွာ သမိဒ္ဓကမ္မန္တော, ‘‘ဣဒံ ဣဏံ နာမ ပလိဗောဓမူလ’’န္တိ စိန္တေတွာ သဝဍ္ဎိကံ ဣဏံ နိယျာတေတွာ ပဏ္ဏံ ဖာလာပေယျ. အထဿ တတော ပဋ္ဌာယ နေဝ ကောစိ ဒူတံ ပေသေတိ, န ပဏ္ဏံ, သော ဣဏသာမိကေ ဒိသွာပိ သစေ ဣစ္ဆတိ, အာသနာ ဥဋ္ဌဟတိ, နော စေ, န ဥဋ္ဌဟတိ. ကသ္မာ? တေဟိ သဒ္ဓိံ နိလ္လေပတာယ အလဂ္ဂတာယ. ဧဝမေဝ ဘိက္ခု, ‘‘အယံ ကာမစ္ဆန္ဒော နာမ ပလိဗောဓမူလ’’န္တိ သတိပဋ္ဌာနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဆ ဓမ္မေ ဘာဝေတွာ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ပဇဟတိ. တဿေဝံ ပဟီနကာမစ္ဆန္ဒဿ ယထာ ဣဏမုတ္တဿ ပုရိသဿ ဣဏသာမိကေ ဒိသွာ နေဝ ဘယံ န ဆမ္ဘိတတ္တံ ဟောတိ. ဧဝမေဝ ပရဝတ္ထုမှိ နေဝ သင်္ဂေါ န ဗန္ဓော ဟောတိ. ဒိဗ္ဗာနိပိ ရူပါနိ ပဿတော ကိလေသော န သမုဒါစရတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ အာဏဏျမိဝ ကာမစ္ဆန္ဒပ္ပဟာနမာဟ.

මහණෙනි, දැන් ‘ණය නැති බව වැනි ය’ යන මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රහීණ කරන ලද කාමච්ඡන්ද නීවරණය ණය නැති බවට සමාන කොට ද, සෙසු නීවරණයන් නිරෝගී බව ආදියට සමාන කොට ද දක්වන සේක. එහි මේ සමානත්වය මෙසේ ය – යම්සේ පුරුෂයෙක් ණයක් ගෙන කර්මාන්තයන්හි යොදවා, කර්මාන්ත දියුණු වූ පසු ‘මේ ණය නම් පීඩාකාරී මූලයකි’ යි සිතා, පොලිය සමඟ ණය ගෙවා දමා ණය පත්‍රය ඉරා දමන්නේ ද, එතැන් සිට ඔහු වෙත කිසිවෙක් පණිවිඩකරුවෙකු හෝ ලිපියක් හෝ නොඑවයි. ඔහු ණය හිමියන් දුටුව ද, ඉදින් කැමති නම් අසුනින් නැගිටියි, අකැමැති නම් නැගිටින්නේ නැත. ඒ මන්ද? ඔවුන් සමඟ තවදුරටත් කිසිදු ඇලීමක් හෝ බැඳීමක් නැති බැවිනි. එලෙසම භික්ෂුව, ‘මේ කාමච්ඡන්දය යනු බාධාවකි’ යි සලකා සතිපට්ඨානයෙහි දැක්වෙන ක්‍රමයට ම කරුණු හයක් වඩා කාමච්ඡන්ද නීවරණය ප්‍රහීණ කරයි. කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ කළ ඒ භික්ෂුවට, ණයෙන් මිදුණු මිනිසෙකුට ණය හිමියන් දැක බියක් හෝ තැතිගැනීමක් ඇති නොවනවා සේ ම, අන් වස්තූන් කෙරෙහි ඇලීමක් හෝ බැඳීමක් ඇති නොවේ. දිව්‍යමය රූප දුටුව ද ඔහුට කෙලෙස් ඇති නොවේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ කිරීම ණයෙන් නිදහස් වීමක් වැනි යැයි වදාළ සේක.

ယထာ ပန သော ပိတ္တရောဂါတုရော ပုရိသော ဘေသဇ္ဇကိရိယာယ တံ ရောဂံ ဝူပသမေတွာ တတော ပဋ္ဌာယ မဓုသက္ကရာဒီနံ ရသံ ဝိန္ဒတိ. ဧဝမေဝံ ဘိက္ခု, ‘‘အယံ ဗျာပါဒေါ နာမ အနတ္ထကာရကော’’တိ ဆ ဓမ္မေ ဘာဝေတွာ ဗျာပါဒနီဝရဏံ ပဇဟတိ. သော ဧဝံ ပဟီနဗျာပါဒေါ ယထာ ပိတ္တရောဂဝိမုတ္တော ပုရိသော မဓုသက္ကရာဒီနိ မဓုရာနိ သမ္ပိယာယမာနော ပဋိသေဝတိ. ဧဝမေဝံ အာစာရပဏ္ဏတ္တိအာဒီနိ သိက္ခာပိယမာနော သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ သမ္ပိယာယမာနော သိက္ခတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ အာရောဂျမိဝ ဗျာပါဒပ္ပဟာနမာဟ.

යම්සේ පිත්ත රෝගයකින් පීඩා විඳි පුරුෂයෙක් වෙදකම් කොට ඒ රෝගය සන්සිඳුවාගෙන එතැන් සිට මී පැණි, සක්කරා ආදියේ සැබෑ රස විඳින්නේ ද, එලෙසම භික්ෂුව ‘මේ ව්‍යාපාදය නම් අනර්ථකාරී දෙයකි’ යි සලකා කරුණු හයක් වඩා ව්‍යාපාද නීවරණය ප්‍රහීණ කරයි. ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ කළ ඒ භික්ෂුව, පිත්ත රෝගයෙන් මිදුණු මිනිසෙකු මී පැණි, සක්කරා ආදී මිහිරි රසයන් මහත් ප්‍රියතාවයෙන් අනුභව කරන්නා සේ, ආචාර ශීලයන් හා ශික්ෂාපදයන් මහත් ගෞරවයෙන් පිළිගෙන ප්‍රසාදයෙන් යුතුව හික්මෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ කිරීම නිරෝගී බවකට සමාන යැයි වදාළ සේක.

ယထာ [Pg.221] သော နက္ခတ္တဒိဝသေ ဗန္ဓနာဂါရံ ပဝေသိတော ပုရိသော အပရသ္မိံ နက္ခတ္တဒိဝသေ, ‘‘ပုဗ္ဗေပိ အဟံ ပမာဒဒေါသေန ဗဒ္ဓေါ တံ နက္ခတ္တံ နာနုဘဝါမိ, ဣဒါနိ အပ္ပမတ္တော ဘဝိဿာမီ’’တိ ယထာဿ ပစ္စတ္ထိကာ ဩကာသံ န လဘန္တိ. ဧဝံ အပ္ပမတ္တော ဟုတွာ နက္ခတ္တံ အနုဘဝိတွာ – ‘‘အဟော နက္ခတ္တံ အဟော နက္ခတ္တ’’န္တိ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ. ဧဝမေဝ ဘိက္ခု, ‘‘ဣဒံ ထိနမိဒ္ဓံ နာမ မဟာအနတ္ထကရ’’န္တိ ဆ ဓမ္မေ ဘာဝေတွာ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏံ ပဇဟတိ. သော ဧဝံ ပဟီနထိနမိဒ္ဓေါ ယထာ ဗန္ဓနာ မုတ္တော ပုရိသော သတ္တာဟမ္ပိ နက္ခတ္တဿ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ အနုဘဝတိ. ဧဝမေဝံ ဘိက္ခု ဓမ္မနက္ခတ္တဿ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ အနုဘဝန္တော သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ဗန္ဓနာ မောက္ခမိဝ ထိနမိဒ္ဓပ္ပဟာနမာဟ.

යම්සේ නැකත් උළෙල දවසක සිරගත කරන ලද මිනිසෙක්, වෙනත් නැකත් උළෙල දවසක ‘පෙර මම පමාව නිසා සිර වී ඒ උත්සවය විඳීමට නොහැකි වීමි, දැන් මම අප්‍රමාදී වෙමි’ යි සිතා සතුරන්ට කිසිදු අවස්ථාවක් නොලැබෙන පරිදි අප්‍රමාදී ව උත්සවය විඳිමින් ‘අහෝ උත්සවය! අහෝ උත්සවය!’ යි ප්‍රීති වාක්‍ය පවසන්නේ ද, එලෙසම භික්ෂුව ‘මේ ථීනමිද්ධය නම් මහා අනර්ථයකි’ යි සලකා කරුණු හයක් වඩා ථීනමිද්ධ නීවරණය ප්‍රහීණ කරයි. ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ කළ ඒ භික්ෂුව, සිරෙන් මිදුණු මිනිසෙකු සත් දිනක් මුළුල්ලේ උත්සවයේ මුල මැද අග විඳින්නා සේ, ධර්ම නැකතෙහි (සද්ධර්මයේ) මුල මැද අග අත්විඳිමින් ප්‍රතිසම්භිදාවන් ද සමඟ අර්හත්වයට පැමිණෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ කිරීම සිරෙන් නිදහස් වීමකට සමාන යැයි වදාළ සේක.

ယထာ ပန ဒါသော ကဉ္စိဒေဝ မိတ္တံ ဥပနိဿာယ သာမိကာနံ ဓနံ ဒတွာ အတ္တာနံ ဘုဇိဿံ ကတွာ တတော ပဋ္ဌာယ ယံ ဣစ္ဆတိ, တံ ကရေယျ. ဧဝမေဝ ဘိက္ခု, ‘‘ဣဒံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ နာမ မဟာအနတ္ထကရ’’န္တိ ဆ ဓမ္မေ ဘာဝေတွာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဇဟတိ. သော ဧဝံ ပဟီနုဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စော ယထာ ဘုဇိဿော ပုရိသော ယံ ဣစ္ဆတိ, တံ ကရောတိ. န တံ ကောစိ ဗလက္ကာရေန တတော နိဝတ္တေတိ. ဧဝမေဝံ ဘိက္ခု ယထာသုခံ နေက္ခမ္မပဋိပဒံ ပဋိပဇ္ဇတိ, န နံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ဗလက္ကာရေန တတော နိဝတ္တေတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ဘုဇိဿံ ဝိယ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စပ္ပဟာနမာဟ.

යම්සේ දාසයෙක් කිසියම් මිත්‍රයෙකු ඇසුරු කරමින් ස්වාමිවරුන්ට ධනය දී තමා නිදහස් මිනිසෙකු බවට පත් වී, එතැන් සිට තමා කැමති යමක් වේ ද එය කරන්නේ ද, එලෙසම භික්ෂුව ‘මේ උද්ධච්චකුක්කුච්චය නම් මහා අනර්ථයකි’ යි සලකා කරුණු හයක් වඩා උද්ධච්චකුක්කුච්චය ප්‍රහීණ කරයි. උද්ධච්චකුක්කුච්චය ප්‍රහීණ කළ ඒ භික්ෂුව, නිදහස් මිනිසෙකු තමා කැමති දෙයක් කරන්නා සේ, කැමති පරිදි නෙක්ඛම්ම ප්‍රතිපදාවෙහි (භාවනාවෙහි) යෙදෙයි. කිසිවෙකුට ඔහුව බලහත්කාරයෙන් එයින් වැළැක්විය නොහැක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උද්ධච්චකුක්කුච්චය ප්‍රහීණ කිරීම නිදහස් මිනිසෙකුගේ තත්ත්වයට සමාන යැයි වදාළ සේක.

ယထာ ဗလဝါ ပုရိသော ဟတ္ထသာရံ ဂဟေတွာ သဇ္ဇာဝုဓော သပရိဝါရော ကန္တာရံ ပဋိပဇ္ဇေယျ. တံ စောရာ ဒူရတောဝ ဒိသွာ ပလာယေယျုံ. သော သောတ္ထိနာ တံ ကန္တာရံ နိတ္ထရိတွာ ခေမန္တံ ပတ္တော ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော အဿ. ဧဝမေဝံ ဘိက္ခု, ‘‘အယံ ဝိစိကိစ္ဆာ နာမ အနတ္ထကာရိကာ’’တိ ဆ ဓမ္မေ ဘာဝေတွာ ဝိစိကိစ္ဆံ ပဇဟတိ. သော ဧဝံ ပဟီနဝိစိကိစ္ဆော ယထာ ဗလဝါ သဇ္ဇာဝုဓော သပရိဝါရော ပုရိသော နိဗ္ဘယော စောရေ တိဏံ ဝိယ အဂဏေတွာ သောတ္ထိနာ နိက္ခမိတွာ ခေမန္တဘူမိံ ပါပုဏာတိ. ဧဝမေဝံ ဒုစ္စရိတကန္တာရံ နိတ္ထရိတွာ ပရမခေမန္တဘူမိံ အမတံ နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏာတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ခေမန္တဘူမိံ ဝိယ ဝိစိကိစ္ဆာပဟာနမာဟ.

යම්සේ බලවත් පුරුෂයෙක් වටිනා වස්තුව ද රැගෙන, සන්නද්ධ ව පිරිවර සමඟ බියකරු වනයකට පිවිසෙන්නේ ද, සොරුන් ඔහුව දුර තියාම දැක පලා යති. ඔහු සුවසේ ඒ බියකරු වනය තරණය කොට නිර්භය තැනකට පැමිණ මහත් සතුටට පත් වන්නේ ද, එලෙසම භික්ෂුව ‘මේ විචිකිච්ඡාව නම් අනර්ථකාරී දෙයකි’ යි සලකා කරුණු හයක් වඩා විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ කරයි. විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ කළ ඒ භික්ෂුව, ආයුධ සන්නද්ධ පිරිවර සහිත බලවත් පුරුෂයෙකු සොරුන් තණකොළයක් තරම්වත් මායිම් නොකර සුවසේ බිය රහිත භූමියට පැමිණෙන්නා සේ, අකුසල නැමති බියකරු වනය තරණය කොට පරම ක්ෂේම භූමිය වූ අමා මහ නිවනට පැමිණෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ කිරීම ක්ෂේම භූමියකට පැමිණීම වැනි යැයි වදාළ සේක.

၄၂၇. ဣမမေဝ ကာယန္တိ ဣမံ ကရဇကာယံ. အဘိသန္ဒေတီတိ တေမေတိ သ္နေဟေတိ, သဗ္ဗတ္ထ ပဝတ္တပီတိသုခံ ကရောတိ. ပရိသန္ဒေတီတိ သမန္တတော သန္ဒေတိ. ပရိပူရေတီတိ ဝါယုနာ ဘသ္တံ ဝိယ ပူရေတိ. ပရိပ္ဖရတီတိ သမန္တတော ဖုသတိ[Pg.222]. သဗ္ဗာဝတော ကာယဿာတိ အဿ ဘိက္ခုနော သဗ္ဗကောဋ္ဌာသဝတော ကာယဿ. ကိဉ္စိ ဥပါဒိန္နကသန္တတိပဝတ္တိဋ္ဌာနေ ဆဝိမံသလောဟိတာနုဂတံ အဏုမတ္တမ္ပိ ဌာနံ ပဌမဇ္ဈာနသုခေန အဖုဋ္ဌံ နာမ န ဟောတိ. ဒက္ခောတိ ဆေကော ပဋိဗလော နှာနီယစုဏ္ဏာနိ ကာတုဉ္စေဝ ယောဇေတုဉ္စ သန္နေတုဉ္စ. ကံသထာလေတိ ယေန ကေနစိ လောဟေန ကတဘာဇနေ. မတ္တိကဘာဇနံ ပန ထိရံ န ဟောတိ, သန္နေန္တဿ ဘိဇ္ဇတိ, တသ္မာ တံ န ဒဿေတိ. ပရိပ္ဖောသကံ ပရိပ္ဖောသကန္တိ သိဉ္စိတွာ သိဉ္စိတွာ. သန္နေယျာတိ ဝါမဟတ္ထေန ကံသထာလံ ဂဟေတွာ ဒက္ခိဏေန ဟတ္ထေန ပမာဏယုတ္တံ ဥဒကံ သိဉ္စိတွာ သိဉ္စိတွာ ပရိမဒ္ဒန္တော ပိဏ္ဍံ ကရေယျ. သ္နေဟာနုဂတာတိ ဥဒကသိနေဟေန အနုဂတာ. သ္နေဟပရေတာတိ ဥဒကသိနေဟေန ပရိဂတာ. သန္တရဗာဟိရာတိ သဒ္ဓိံ အန္တောပဒေသေန စေဝ ဗဟိပဒေသေန စ, သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ဥဒကသိနေဟေန ဖုဋာတိ အတ္ထော. န စ ပဂ္ဃရိဏီတိ န ဗိန္ဒု ဗိန္ဒု ဥဒကံ ပဂ္ဃရတိ, သက္ကာ ဟောတိ ဟတ္ထေနပိ ဒွီဟိပိ တီဟိပိ အင်္ဂုလီဟိ ဂဟေတုံ ဩဝဋ္ဋိကမ္ပိ ကာတုန္တိ အတ္ထော.

427. ‘ඉමමේව කායං’ යනු මේ කරජ කායයි. ‘අභිසන්දේති’ යනු තෙමයි, ස්නේහ කරයි, සියලු තැන්හි හටගත් පීති සුඛය පතුරුවයි. ‘පරිසන්දේති’ යනු හාත්පසින් තෙත් කරයි. ‘පරිපූරේති’ යනු හුළං පිරවූ සම් මල්ලක් මෙන් පුරවයි. ‘පරිප්ඵරති’ යනු හාත්පසින් ස්පර්ශ කරයි. ‘සබ්බාවතෝ කායස්ස’ යනු ඒ භික්ෂුවගේ සියලු අවයවයන්ගෙන් යුත් කයෙහි ය. රූපී කයෙහි හටගත් යම් තැනක සම, මස්, ලේ පවතී ද, එහි අල්ප වූ හෝ තැනක් ප්‍රථම ධ්‍යාන සුඛයෙන් ස්පර්ශ නොවී නොපවතී. ‘දක්ඛෝ’ යනු නෑමට ගන්නා කුඩු සෑදීමට, මිශ්‍ර කිරීමට හා ගුළි කිරීමට දක්ෂ වූ, සමර්ථ වූ නහපකයා ය (ස්නානය කරවන්නා ය). ‘කංසථාලේ’ යනු යම්කිසි ලෝහයකින් කළ තැටියක ය. මැටි බඳුන ශක්තිමත් නොවන බැවින් ද, අඹරන විට බිඳෙන බැවින් ද එය මෙහි නොදැක්වූහ. ‘පරිප්ඵෝසකං පරිප්ඵෝසකං’ යනු ඉසිමින් ඉසිමින් ය. ‘සන්නෙය්‍ය’ යනු වම් අතින් ලෝකඩ තැටිය ගෙන දකුණු අතින් නියමිත ප්‍රමාණයට පැන් ඉසිමින් අඹරා ගුළියක් කරන්නේ ද යන්නයි. ‘ස්නේහානුගතා’ යනු දිය සීරාවෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘ස්නේහපරේතා’ යනු දිය සීරාවෙන් (ඇතුළත හා පිටත) වට වූ යන්නයි. ‘සන්තරබාහිරා’ යනු ඇතුළත හා පිටත යන සියලු තැන්හි ම දිය සීරාවෙන් පැතිර පවතී යන අර්ථයයි. ‘න ච පග්ඝරිණී’ යනු බින්දු බින්දු වශයෙන් වැගිරෙන්නේ නැත යන්නයි. ඒ ගුළිය අතින් හෝ ඇඟිලි දෙක තුනකින් හෝ අල්ලා ගැනීමටත්, ඉණෙහි රඳවා තබා ගැනීමටත් හැකි ය යනු මෙහි අර්ථයයි.

၄၂၈. ဒုတိယဇ္ဈာနသုခဥပမာယံ ဥဗ္ဘိတောဒကောတိ ဥဗ္ဘိန္နဥဒကော, န ဟေဋ္ဌာ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာ ဥဂ္ဂစ္ဆနဥဒကော, အန္တောယေဝ ပန ဥဗ္ဘိဇ္ဇနဥဒကောတိ အတ္ထော. အာယမုခန္တိ အာဂမနမဂ္ဂေါ. ဒေဝေါတိ မေဃော. ကာလေနကာလန္တိ ကာလေ ကာလေ, အနွဒ္ဓမာသံ ဝါ အနုဒသာဟံ ဝါတိ အတ္ထော. ဓာရန္တိ ဝုဋ္ဌိံ. နာနုပ္ပဝေစ္ဆေယျာတိ န ပဝေသေယျ, န ဝဿေယျာတိ အတ္ထော. သီတာ ဝါရိဓာရာ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာတိ သီတံ ဝါရိ တံ ဥဒကရဟဒံ ပူရယမာနံ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာ. ဟေဋ္ဌာ ဥဂ္ဂစ္ဆနဥဒကဉှိ ဥဂ္ဂန္တွာ ဥဂ္ဂန္တွာ ဘိဇ္ဇန္တံ ဥဒကံ ခေါဘေတိ. စတူဟိ ဒိသာဟိ ပဝိသနဥဒကံ ပုရာဏပဏ္ဏတိဏကဋ္ဌဒဏ္ဍကာဒီဟိ ဥဒကံ ခေါဘေတိ. ဝုဋ္ဌိဥဒကံ ဓာရာနိပါတပုပ္ဖုဠကေဟိ ဥဒကံ ခေါဘေတိ. သန္နိသိန္နမေဝ ပန ဟုတွာ ဣဒ္ဓိနိမ္မိတမိဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥဒကံ ဣမံ ပဒေသံ ဖရတိ, ဣမံ ပဒေသံ န ဖရတီတိ နတ္ထိ. တေန အဖုဋောကာသော နာမ န ဟောတီတိ. တတ္ထ ရဟဒေါ ဝိယ ကရဇကာယော, ဥဒကံ ဝိယ ဒုတိယဇ္ဈာနသုခံ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

428. දෙවන ධ්‍යාන සැපය පිළිබඳ උපමාවේදී; 'උබ්භිතොදකෝ' යනු ඇතුළතින්ම පැනනගින ජලයයි. එය යටින් මතු වී උඩට එන ජලයක් නොවේ, විල ඇතුළතින්ම පැනනගින ජලය යන අර්ථයයි. 'ආයමුඛං' යනු ජලය පැමිණෙන මාර්ගයයි. 'දේවෝ' යනු වැසි වළාකුළයි. 'කාලේන කාලං' යනු කලින් කලට හෙවත් අඩ මසකට වරක් හෝ දස දිනකට වරක් යන අර්ථයයි. 'ධාරං' යනු වර්ෂා ධාරාවයි. 'නානුප්පවෙච්ඡෙය්‍ය' යනු වැසි ජලය ඇතුල් නොවිය යුතුය හෙවත් වර්ෂාව නොවැසිය යුතුය යන්නයි. 'සීතා වාරිධාරා උබ්භිජ්ජිත්වා' යනු සිසිල් ජල ධාරා මතු වී එම විල පුරවමින් පැනනැගීමයි. සැබැවින්ම විලක යටින් මතු වන ජලය නැවත නැවත මතු වෙමින් ජලය කැළඹීමට පත් කරයි. සතර දිශාවෙන් ඇතුළු වන ජලය පරණ කොළ, තණකොළ, ලී කැබලි ආදියෙන් ජලය කැළඹීමට පත් කරයි. වැසි ජල ධාරා වැටෙන විට ඇතිවන ජල බුබුළු මගින් ජලය කැළඹෙයි. නමුත් ඉතා සන්සුන්ව, සෘද්ධියෙන් මැවුවාක් මෙන් විල ඇතුළතින්ම හටගන්නා ජලය 'මෙම ප්‍රදේශයට පැතිරෙයි, මෙම ප්‍රදේශයට නොපැතිරෙයි' කියා බෙදීමක් නැත. එබැවින් ජලය නොපැතිරුණු තැනක් එහි නොමැත. එහිදී විල මෙන් කරජකාය (ශරීරය) ද, ජලය මෙන් දෙවන ධ්‍යාන සැපය ද දත යුතුය. ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

၄၂၉. တတိယဇ္ဈာနသုခဥပမာယံ [Pg.223] ဥပ္ပလာနိ ဧတ္ထ သန္တီတိ ဥပ္ပလိနီ. သေသပဒဒွယေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ သေတရတ္တနီလေသု ယံကိဉ္စိ ဥပ္ပလံ ဥပ္ပလမေဝ, ဦနကသတပတ္တံ ပုဏ္ဍရီကံ, သတပတ္တံ ပဒုမံ. ပတ္တနိယမံ ဝါ ဝိနာပိ သေတံ ပဒုမံ, ရတ္တံ ပုဏ္ဍရီကန္တိ အယမေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော. ဥဒကာနုဂ္ဂတာနီတိ ဥဒကတော န ဥဂ္ဂတာနိ. အန္တောနိမုဂ္ဂပေါသီနီတိ ဥဒကတလဿ အန္တော နိမုဂ္ဂါနိယေဝ ဟုတွာ ပေါသီနိ, ဝဍ္ဎီနီတိ အတ္ထော. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

429. තුන්වන ධ්‍යාන සැපය පිළිබඳ උපමාවේදී; මෙහි මහනෙල් (නිල්, රතු, සුදු ආදී) ඇති බැවින් 'උප්පලිනී' නම් වේ. ඉතිරි පද දෙකෙහිද (පදුමිනී, පුණ්ඩරීකිනී) මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි සුදු, රතු සහ නිල් මහනෙල් අතුරින් ඕනෑම මහනෙලක් 'උප්පල' ලෙස හැඳින්වේ. පෙති සියයකට අඩු මහනෙල 'පුණ්ඩරීක' නම් වේ. පෙති සියයක් ඇති මහනෙල 'පදුම' නම් වේ. නැතහොත් පෙති සංඛ්‍යාව පිළිබඳ නියමයක් නොසලකා සුදු පැහැති මල 'පදුම' ලෙසද, රතු පැහැති මල 'පුණ්ඩරීක' ලෙසද මෙහි විනිශ්චය වේ. 'උදකානුග්ගතානි' යනු ජලයෙන් උඩට මතු නොවූ යන්නයි. 'අන්තෝනිමුග්ගපෝසීනී' යනු ජල මතුපිටින් යට ගිලී තිබෙමින්ම පෝෂණය වන හෙවත් වැඩෙන යන අර්ථයයි. ඉතිරි කොටස පෙර ක්‍රමයටම දත යුතුය.

၄၃၀. စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခဥပမာယံ ပရိသုဒ္ဓေန စေတသာ ပရိယောဒါတေနာတိ ဧတ္ထ နိရုပက္ကိလေသဋ္ဌေန ပရိသုဒ္ဓံ. ပဘဿရဋ္ဌေန ပရိယောဒါတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဩဒါတေန ဝတ္ထေနာတိ ဣဒံ ဥတုဖရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. ကိလိဋ္ဌဝတ္ထေန ဟိ ဥတုဖရဏံ န ဟောတိ, တင်္ခဏဓောတပရိသုဒ္ဓေန ဥတုဖရဏံ ဗလဝံ ဟောတိ. ဣမိဿာ ဟိ ဥပမာယ ဝတ္ထံ ဝိယ ကရဇကာယော. ဥတုဖရဏံ ဝိယ စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခံ. တသ္မာ ယထာ သုနှာတဿ ပုရိသဿ ပရိသုဒ္ဓံ ဝတ္ထံ သသီသံ ပါရုပိတွာ နိသိန္နဿ သရီရတော ဥတု သဗ္ဗမေဝ ဝတ္ထံ ဖရတိ, န ကောစိ ဝတ္ထဿ အဖုဋောကာသော ဟောတိ. ဧဝံ စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခေန ဘိက္ခုနော ကရဇကာယဿ န ကောစိ ဩကာသော အဖုဋော ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တမေဝ ဝါ ဝတ္ထံ ဝိယ, တံသမုဋ္ဌာနရူပံ ဥတုဖရဏံ ဝိယ. ယထာ ဟိ ကတ္ထစိ ဩဒါတဝတ္ထေ ကာယံ အပ္ဖုသန္တေပိ တံသမုဋ္ဌာနေန ဥတုနာ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ကာယော ဖုဋ္ဌော ဟောတိ. ဧဝံ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမုဋ္ဌိတေန သုခုမရူပေန သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ဘိက္ခုနော ကရဇကာယော ဖုဋော ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

430. සිව්වන ධ්‍යාන සැපය පිළිබඳ උපමාවේදී; 'පරිසුද්ධේන චේතසා පරියෝදාතේන' යන මෙහි කෙලෙස් රහිත බැවින් 'පරිසුද්ධ' යන්නද, ප්‍රභාස්වර බැවින් 'පරියෝදාත' යන්නද දත යුතුය. 'ඕදාතේන වත්ථේන' යන්න සෘතු ගුණය පැතිරීම (ශරීරයේ සුවදායී බව පැතිරීම) සඳහා වදාරන ලද්දකි. සැබැවින්ම කිලිටි වස්ත්‍රයකින් සෘතු පැතිරීම සිදු නොවේ. එසෙණෙහිම සෝදා පිරිසිදු කරන ලද වස්ත්‍රයකින් සෘතු පැතිරීම බලවත් වේ. මෙම උපමාවෙහි වස්ත්‍රය මෙන් කරජකාය දත යුතුය. සෘතු පැතිරීම මෙන් සිව්වන ධ්‍යාන සැපය දත යුතුය. එබැවින් හොඳින් ස්නානය කළ පුරුෂයෙකු පිරිසිදු වස්ත්‍රයක් හිස දක්වා පොරවාගෙන වාඩි වී සිටින විට ඔහුගේ ශරීරයෙන් නික්මෙන සෘතුව මුළු වස්ත්‍රය පුරාම පැතිරෙන්නාක් මෙන් ද, වස්ත්‍රයේ නොපැතිරුණු කිසිදු තැනක් නැත්තාක් මෙන් ද, එසේම සිව්වන ධ්‍යාන සැපයෙන් භික්ෂුවගේ ශරීරයේ නොපැතිරුණු කිසිදු තැනක් නැත යන අර්ථය මෙහි දත යුතුය. නැතහොත් සිව්වන ධ්‍යාන සිත වස්ත්‍රය මෙන් ද, එයින් හටගත් රූපය සෘතු පැතිරීම මෙන් ද දත යුතුය. යම් සේ ඇතැම් විට සුදු වස්ත්‍රය ශරීරයේ නොගෑවුණත්, සිරුරෙන් හටගත් සෘතුවෙන් මුළු වස්ත්‍රයම ස්පර්ශ වේද, එසේම සිව්වන ධ්‍යානයෙන් හටගත් සියුම් රූපයෙන් භික්ෂුවගේ මුළු කරජකායම ස්පර්ශ වන බව මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය.

၄၃၁. ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏဥပမာယံ တံဒိဝသံ ကတကိရိယာ ပါကဋာ ဟောတီတိ တံဒိဝသံ ဂတဂါမတ္တယမေဝ ဂဟိတံ. တတ္ထ ဂါမတ္တယံ ဂတပုရိသော ဝိယ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏလာဘီ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တယော ဂါမာ ဝိယ တယော ဘဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တဿ ပုရိသဿ တီသု ဂါမေသု တံဒိဝသံ ကတကိရိယာယ အာဝိဘာဝေါ ဝိယ ပုဗ္ဗေနိဝါသာယ စိတ္တံ အဘိနီဟရိတွာ နိသိန္နဿ ဘိက္ခုနော တီသု ဘဝေသု ကတကိရိယာယ အာဝိဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

431. පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානය පිළිබඳ උපමාවේදී; එදින කරන ලද ක්‍රියා පැහැදිලි වන බැවින් එදින ගිය ගම් තුනම නිදසුනට ගන්නා ලදී. එහිදී ගම් තුනට ගිය පුරුෂයා මෙන් පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානය ලැබූ තැනැත්තා දත යුතුය. ගම් තුන මෙන් භව තුන දත යුතුය. ඒ පුරුෂයාට ගම් තුනේදී එදින කළ ක්‍රියාවන් වැටහෙන්නාක් මෙන්, පූර්වේනිවාසානුස්මෘති අභිඥාව සඳහා සිත යොමු කර සිටින භික්ෂුවට භව තුනේදී කරන ලද ක්‍රියාවන් පැහැදිලි වන බව දත යුතුය.

၄၃၂. ဒိဗ္ဗစက္ခုဥပမာယံ [Pg.224] ဒွေ အဂါရာတိ ဒွေ ဃရာ. သဒွါရာတိ သမ္မုခဒွါရာ. အနုစင်္ကမန္တေတိ အပရာပရံ သဉ္စရန္တေ. အနုဝိစရန္တေတိ ဣတော စိတော စ ဝိစရန္တေ, ဣတော ပန ဂေဟာ နိက္ခမိတွာ ဧတံ ဂေဟံ, ဧတသ္မာ ဝါ နိက္ခမိတွာ ဣမံ ဂေဟံ ပဝိသနဝသေနပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တတ္ထ ဒွေ အဂါရာ သဒွါရာ ဝိယ စုတိပဋိသန္ဓိယော, စက္ခုမာ ပုရိသော ဝိယ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏလာဘီ, စက္ခုမတော ပုရိသဿ ဒွိန္နံ ဂေဟာနံ အန္တရေ ဌတွာ ပဿတော ဒွေ အဂါရေ ပဝိသနကနိက္ခမနကပုရိသာနံ ပါကဋကာလော ဝိယ ဒိဗ္ဗစက္ခုလာဘိနော အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဩလောကေန္တဿ စဝနကဥပပဇ္ဇနကသတ္တာနံ ပါကဋကာလော. ကိံ ပန တေ ဉာဏဿ ပါကဋာ, ပုဂ္ဂလဿာတိ? ဉာဏဿ. တဿ ပါကဋတ္တာ ပန ပုဂ္ဂလဿ ပါကဋာယေဝါတိ.

432. දිව්‍ය චක්ෂු අභිඥා උපමාවේදී; 'ද්වේ ආගාරා' යනු නිවාස දෙකකි. 'සද්වාරා' යනු එකිනෙකට මුහුණලා ඇති දොරවල්ය. 'අනුචංකමන්තේ' යනු එහා මෙහා සක්මන් කරන යන්නයි. 'අනුවිචරන්තේ' යනු මෙහාටත් එහාටත් ඇවිදින යන්නයි. එක් නිවසකින් නික්මී අනෙක් නිවසට ඇතුළු වීම හෝ මෙම නිවසින් නික්මී අනික් නිවසට ඇතුළු වීම යන අයුරින් මෙය දත යුතුය. එහි නිවාස දෙක මෙන් චුති සහ පටිසන්ධි දත යුතුය. ඇස් ඇති පුරුෂයා මෙන් දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය ලැබූ තැනැත්තා දත යුතුය. නිවාස දෙකක් මැද සිට බලන ඇස් ඇති පුරුෂයෙකුට මිනිසුන් ඇතුළු වන සහ නික්මෙන ආකාරය පැහැදිලි වන්නාක් මෙන්, දිව්‍ය චක්ෂු අභිඥාව ලැබූ භික්ෂුව ආලෝකය වඩා බලන කල්හි සත්වයන්ගේ චුත වීම සහ උපත ලැබීම පැහැදිලි වන බව දත යුතුය. 'එය ඥානයට පැහැදිලි වන්නේද නැතහොත් පුද්ගලයාටද?' යන ප්‍රශ්නයට, 'ඥානයට පැහැදිලි වේ' යනු පිළිතුරයි. ඥානයට පැහැදිලි වන බැවින් එම පුද්ගලයාටද එය පැහැදිලි වන බව දත යුතුය.

၄၃၃. အာသဝက္ခယဉာဏဥပမာယံ ပဗ္ဗတသင်္ခေပေတိ ပဗ္ဗတမတ္ထကေ. အနာဝိလောတိ နိက္ကဒ္ဒမော. သိပ္ပိယော စ သမ္ဗုကာ စ သိပ္ပိသမ္ဗုကံ. သက္ခရာ စ ကထလာ စ သက္ခရကထလံ. မစ္ဆာနံ ဂုမ္ဗာ ဃဋာတိ မစ္ဆဂုမ္ဗံ. တိဋ္ဌန္တမ္ပိ စရန္တမ္ပီတိ ဧတ္ထ သက္ခရကထလံ တိဋ္ဌတိယေဝ, ဣတရာနိ စရန္တိပိ တိဋ္ဌန္တိပိ. ယထာ ပန အန္တရန္တရာ ဌိတာသုပိ နိသိန္နာသုပိ ဝိဇ္ဇမာနာသုပိ, ‘‘ဧတာ ဂါဝေါ စရန္တီ’’တိ စရန္တိယော ဥပါဒါယ ဣတရာပိ စရန္တီတိ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝံ တိဋ္ဌန္တမေဝ သက္ခရကထလံ ဥပါဒါယ ဣတရမ္ပိ ဒွယံ တိဋ္ဌန္တန္တိ ဝုတ္တံ. ဣတရဉ္စ ဒွယံ စရန္တံ ဥပါဒါယ သက္ခရကထလမ္ပိ စရန္တန္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ စက္ခုမတော ပုရိသဿ တီရေ ဌတွာ ပဿတော သိပ္ပိသမ္ဗုကာဒီနံ ဝိဘူတကာလော ဝိယ အာသဝါနံ ခယာယ စိတ္တံ နီဟရိတွာ နိသိန္နဿ ဘိက္ခုနော စတုန္နံ သစ္စာနံ ဝိဘူတကာလော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

433. ආශ්‍රවක්ෂයකර ඥානය පිළිබඳ උපමාවේදී; 'පබ්බතසංඛේපේ' යනු පර්වත මුදුනෙහිය. 'අනාවිලෝ' යනු මඩ රහිත පිරිසිදු බවයි. බෙල්ලන් සහ හක්බෙල්ලන් 'සිප්පිසම්බුකං' නම් වේ. ගල්කැට සහ කැබිලිති 'සක්ඛරකථලං' නම් වේ. මත්ස්‍ය සමූහයා 'මච්ඡගුම්බං' නම් වේ. 'තිට්ඨන්තම්පි චරන්තම්පි' යන්නෙහි ගල්කැට සහ කැබිලිති නිශ්චලව පවතී, අනෙක් බෙල්ලන් සහ මසුන් හැසිරෙයි හෝ නිශ්චලව පවතී. යම් සේ අතරින් පතර සිටින හෝ ලැග සිටින ගවයන් සිටියදීත් 'මෙම ගවයෝ හැසිරෙති' කියා පවසන්නාක් මෙන් ද, එසේම නිශ්චලව පවතින ගල්කැට සමඟ අනෙක් චලනය වන දේද 'තිට්ඨන්ත' (නිශ්චල) ලෙසත්, හැසිරෙන බෙල්ලන් සමඟ අනෙක් දේද 'චරන්ත' (හැසිරෙන) ලෙසත් පවසන ලදී. එහිදී ඉවුරේ සිට බලන ඇස් ඇති පුරුෂයෙකුට බෙල්ලන්, මසුන් ආදිය පැහැදිලි වන්නාක් මෙන්, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම සඳහා සිත යොමු කර සිටින භික්ෂුවට සතර ආර්ය සත්‍යය පැහැදිලි වන බව දත යුතුය.

၄၃၄. ဣဒါနိ သတ္တဟာကာရေဟိ သလိင်္ဂတော သဂုဏတော ခီဏာသဝဿ နာမံ ဂဏှန္တော, အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သမဏော ဣတိပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သမဏော ဟောတီတိအာဒီသု, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ ဘိက္ခု သမိတပါပတ္တာ သမဏော ဟောတိ. ဗာဟိတပါပတ္တာ ဗြာဟ္မဏော ဟောတိ. နှာတကိလေသတ္တာ နှာတကော ဟောတိ, ဓောတကိလေသတ္တာတိ အတ္ထော. စတုမဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတေဟိ ဝေဒေဟိ အကုသလဓမ္မာနံ ဂတတ္တာ ဝေဒဂူ ဟောတိ, ဝိဒိတတ္တာတိ အတ္ထော. တေနေဝ ဝိဒိတာဿ ဟောန္တီတိအာဒိမာဟ. ကိလေသာနံ သုတတ္တာ သောတ္တိယော ဟောတိ, နိဿုတတ္တာ [Pg.225] အပဟတတ္တာတိ အတ္ထော. ကိလေသာနံ အာရကတ္တာ အရိယော ဟောတိ, ဟတတ္တာတိ အတ္ထော. တေဟိ အာရကတ္တာ အရဟံ ဟောတိ, ဒူရီဘူတတ္တာတိ အတ္ထော. သေသံ သဗတ္ထ ပါကဋမေဝါတိ.

434. දැන් ආකාර හතකින් තමන්ගේ ස්වරූපයෙන් සහ තමන්ගේ ගුණයෙන් රහතන් වහන්සේගේ නාමය ගනිමින්, "මහණෙනි, මේ භික්ෂුව ශ්‍රමණයෙකැයි කියනු ලැබේ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "මහණෙනි, මෙසේ මහණතෙමේ ශ්‍රමණ (මහණ) වෙයි" යනාදියෙහි, මහණෙනි, මෙසේ භික්ෂුව පව් සංසිඳුවා ගැනීම නිසා 'සමණ' වෙයි. පව් බැහැර කිරීම නිසා 'බ්‍රාහ්මණ' වෙයි. කෙලෙස් සෝදා හැරීම නිසා 'නාතක' වෙයි, එනම් කෙලෙස් ධෝවනය කළ තැනැත්තා යන අර්ථයයි. සතර මාර්ග ඥාන සංඛ්‍යාත ප්‍රඥාවෙන් අකුසල ධර්මයන් විනිවිද දත් බැවින් 'වේදගූ' වෙයි, එනම් විනිවිද දත් තැනැත්තා යන අර්ථයයි. එබැවින් ම "ඔහු විසින් දන්නා ලද්දාහු වෙති" යනාදිය වදාළ සේක. කෙලෙස් වැගිරී ගිය බැවින් (නික්ම ගිය බැවින්) 'සොත්ථිය' වෙයි, එනම් කෙලෙස්වලින් තොර වූ බැවින් හෝ කෙලෙස් ප්‍රහීණ කළ බැවින් යන අර්ථයයි. කෙලෙස්වලින් දුරු වූ බැවින් 'අරිය' වෙයි, එනම් කෙලෙස් නැසූ බැවින් යන අර්ථයයි. කෙලෙස්වලින් දුරු වූ බැවින් 'අරහත්' වෙයි, එනම් කෙලෙස්වලින් ඈත් වූ බැවින් යන අර්ථයයි. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලිය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

မဟာအဿပုရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහා අස්සපුර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. စူဠအဿပုရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. චූළ අස්සපුර සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၃၅. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠအဿပုရသုတ္တံ. တဿ ဒေသနာကာရဏံ ပုရိမသဒိသမေဝ. သမဏသာမီစိပ္ပဋိပဒါတိ သမဏာနံ အနုစ္ဆဝိကာ သမဏာနံ အနုလောမပ္ပဋိပဒါ.

435. "ඒවං මේ සුතං" යනු චූළ අස්සපුර සූත්‍රයයි. එහි දේශනා කරුණ පෙර සූත්‍රයට සමානමය. "සමණසාමීචිප්පටිපදා" යනු ශ්‍රමණයන් වහන්සේලාට සුදුසු වූ, ශ්‍රමණයන් වහන්සේලාට අනුලෝම වූ පිළිවෙතයි.

၄၃၆. သမဏမလာနန္တိအာဒီသု ဧတေ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သမဏေ မလိနေ ကရောန္တိ မလဂ္ဂဟိတေ, တသ္မာ ‘‘သမဏမလာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဧတေဟိ သမဏာ ဒုဿန္တိ, ပဒုဿန္တိ, တသ္မာ သမဏဒေါသာတိ ဝုစ္စန္တိ. ဧတေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ သမဏေ ကသဋေ နိရောဇေ ကရောန္တိ မိလာပေန္တိ, တသ္မာ သမဏကသဋာတိ ဝုစ္စန္တိ. အာပါယိကာနံ ဌာနာနန္တိ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တာပကာနံ ကာရဏာနံ. ဒုဂ္ဂတိဝေဒနိယာနန္တိ ဒုဂ္ဂတိယံ ဝိပါကဝေဒနာယ ပစ္စယာနံ. မတဇံ နာမာတိ မနုဿာ တိခိဏံ အယံ အယေန သုဃံသိတွာ တံ အယစုဏ္ဏံ မံသေန သဒ္ဓိံ မဒ္ဒိတွာ ကောဉ္စသကုဏေ ခါဒါပေန္တိ. တေ ဥစ္စာရံ ကာတုံ အသက္ကောန္တာ မရန္တိ. နော စေ မရန္တိ, ပဟရိတွာ မာရေန္တိ. အထ တေသံ ကုစ္ဆိံ ဖာလေတွာ နံ ဥဒကေန ဓောဝိတွာ စုဏ္ဏံ ဂဟေတွာ မံသေန သဒ္ဓိံ မဒ္ဒိတွာ ပုန ခါဒါပေန္တီတိ ဧဝံ သတ္တ ဝါရေ ခါဒါပေတွာ ဂဟိတေန အယစုဏ္ဏေန အာဝုဓံ ကရောန္တိ. သုသိက္ခိတာ စ နံ အယကာရာ ဗဟုဟတ္ထကမ္မမူလံ လဘိတွာ ကရောန္တိ. တံ မတသကုဏတော ဇာတတ္တာ ‘‘မတဇ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, အတိတိခိဏံ ဟောတိ. ပီတနိသိတန္တိ ဥဒကပီတဉ္စေဝ သိလာယ စ သုနိဃံသိတံ. သံဃာဋိယာတိ ကောသိယာ. သမ္ပာရုတန္တိ ပရိယောနဒ္ဓံ. သမ္ပလိဝေဌိတန္တိ သမန္တတော ဝေဌိတံ.

436. "සමණමලානං" යනාදියෙහි, මේ අභිජ්ඣා ව්‍යාපාද ආදී අකුසල ධර්මයන් උපදින කල්හි ශ්‍රමණයන් කිලිටි කරන බැවින් 'සමණ මල' (මහණ කිලිටි) යයි කියනු ලැබේ. මේවායින් ශ්‍රමණයන් දූෂණය වන බැවින් 'සමණ දෝස' යයි කියනු ලැබේ. මේවා උපදින කල්හි ශ්‍රමණයන් හරයක් නැති අසාර පුද්ගලයන් බවට පත් කරමින් පිරිහීමට පත් කරන බැවින් 'සමණ කසට' යයි කියනු ලැබේ. "ආපායිකානං ඨානානං" යනු අපායෙහි උත්පත්තිය ලබා දෙන කරුණුය. "දුග්ගතිවේදනීයානං" යනු දුගතියෙහි විපාක වේදනා ඇති කිරීමට ප්‍රත්‍ය වන කරුණුය. "මතජ" නම්: මිනිසුන් මුවහත් යකඩ කැබලි යකඩයකින් උලා මතු කරගත් ඒ යකඩ කුඩු මස් සමඟ අනා ක්‍රෞඤ්ච පක්ෂීන්ට කවති. එම පක්ෂීන් මළපහ කිරීමට නොහැකිව මිය යති. ඉදින් මිය නොගියහොත් තලා මරා දමති. ඉන්පසු ඔවුන්ගේ බඩ පලා, ජලයෙන් සෝදා, ඒ යකඩ කුඩු ගෙන මස් සමඟ අනා නැවතත් (වෙනත් පක්ෂීන්ට) කවති. මෙසේ සත් වරක් කවා ලබාගත් යකඩ කුඩුවලින් ආයුධ තනති. මනා පුහුණුව ලැබූ කම්මල්කරුවන් විශාල කුලියක් ලබාගෙන මෙය කරති. මියගිය පක්ෂියාගෙන් උපන් බැවින් එයට 'මතජ' යයි කියනු ලැබේ. එය ඉතා මුවහත්ය. "පීතනිසිතං" යනු ගලෙහි උලා මනාසේ මුවහත් කරන ලද්දකි. "සංඝාටියා" යනු කොපුවක (වැසුමක) බහාලූ යන්නයි. "සම්පාරුතං" යනු ආවරණය කරන ලද යන්නයි. "සම්පලිවේඨිතං" යනු හාත්පසින් වෙළන ලද යන්නයි.

၄၃၇. ရဇောဇလ္လိကဿာတိ [Pg.226] ရဇောဇလ္လဓာရိနော. ဥဒကောရောဟကဿာတိ ဒိဝသဿ တိက္ခတ္တုံ ဥဒကံ ဩရောဟန္တဿ. ရုက္ခမူလိကဿာတိ ရုက္ခမူလဝါသိနော. အဗ္ဘောကာသိကဿာတိ အဗ္ဘောကာသဝါသိနော. ဥဗ္ဘဋ္ဌကဿာတိ ဥဒ္ဓံ ဌိတကဿ. ပရိယာယဘတ္တိကဿာတိ မာသဝါရေန ဝါ အဍ္ဎမာသဝါရေန ဝါ ဘုဉ္ဇန္တဿ. သဗ္ဗမေတံ ဗာဟိရသမယေနေဝ ကထိတံ. ဣမသ္မိဉှိ သာသနေ စီဝရဓရော ဘိက္ခု သံဃာဋိကောတိ န ဝုစ္စတိ. ရဇောဇလ္လဓာရဏာဒိဝတာနိ ဣမသ္မိံ သာသနေ နတ္ထိယေဝ. ဗုဒ္ဓဝစနဿ ဗုဒ္ဓဝစနမေဝ နာမံ, န မန္တာတိ. ရုက္ခမူလိကော, အဗ္ဘောကာသိကောတိ ဧတ္တကံယေဝ ပန လဗ္ဘတိ. တမ္ပိ ဗာဟိရသမယေနေဝ ကထိတံ. ဇာတမေဝ နန္တိ တံဒိဝသေ ဇာတမတ္တံယေဝ နံ. သံဃာဋိကံ ကရေယျုန္တိ သံဃာဋိကံ ဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ စ ပါရုပိတွာ စ သံဃာဋိကံ ကရေယျုံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

437. "රජෝජල්ලිකස්ස" යනු සිරුරෙහි රැඳි දූවිලි හා කිලිටි දරන්නාටයි. "උදකෝරෝහකස්ස" යනු දිනකට තෙවරක් පව් සෝදා හැරීම පිණිස ජලයට බසින්නාටයි. "රුක්ඛමූලිකස්ස" යනු රුක් මුල්වල වසන්නාටයි. "අබ්භෝකාසිකස්ස" යනු එළිමහනෙහි වසන්නාටයි. "උබ්භට්ඨකස්ස" යනු ගල්තලාවක් මත කෙළින් සිටගෙන සිටින්නාටයි. "පරියායභත්තිකස්ස" යනු මසකට වරක් හෝ අඩමසකට වරක් ආහාර අනුභව කරන්නාටයි. මේ සියල්ල ශාසනයෙන් බැහැර වූ සමයයන් (මිථ්‍යා දෘෂ්ටි) අනුව පවසන ලද්දකි. මක්නිසාද යත්, මේ ශාසනයෙහි සිවුරු දරන භික්ෂුව 'සංඝාටික' (සිවුරු දරන්නා) යයි පමණක් නොකියනු ලැබේ. සිරුරෙහි දූවිලි දැරීම ආදී වෘතයන් මේ ශාසනයෙහි ඇත්තේම නැත. බුද්ධ වචනයට ඇත්තේ 'බුද්ධ වචනය' යන නාමයම පමණකි, එහි මන්ත්‍ර (වේද) නැතැයි දත යුතුය. රුක් මුල්වල වසන්නා, එළිමහනේ වසන්නා යනු මෙතෙක් පමණක් ලබන අර්ථයන්ය. එය ද පවසන ලද්දේ බාහිර ශාසනවල පැවති පිළිවෙත් අනුවය. "ජාතමේව නං" යනු එදින උපන් තැනැත්තාටම යන්නයි. "සංඝාටිකං කරෙය්‍යුං" යනු සකස් කළ වස්ත්‍ර හැඳීමෙන් හා පෙරවීමෙන් සංඝාටිකයෙකු කරන්නේය යන්නයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය අනුගමනය කළ යුතුය.

၄၃၈. ဝိသုဒ္ဓမတ္တာနံ သမနုပဿတီတိ အတ္တာနံ ဝိသုဇ္ဈန္တံ ပဿတိ. ဝိသုဒ္ဓေါတိ ပန န တာဝ ဝတ္တဗ္ဗော. ပါမောဇ္ဇံ ဇာယတီတိ တုဋ္ဌာကာရော ဇာယတိ. ပမုဒိတဿ ပီတီတိ တုဋ္ဌဿ သကလသရီရံ ခေါဘယမာနာ ပီတိ ဇာယတိ. ပီတိမနဿ ကာယောတိ ပီတိသမ္ပယုတ္တဿ ပုဂ္ဂလဿ နာမကာယော. ပဿမ္ဘတီတိ ဝိဂတဒရထော ဟောတိ. သုခံ ဝေဒေတီတိ ကာယိကမ္ပိ စေတသိကမ္ပိ သုခံ ဝေဒိယတိ. စိတ္တံ သမာဓိယတီတိ ဣမိနာ နေက္ခမ္မသုခေန သုခိတဿ စိတ္တံ သမာဓိယတိ, အပ္ပနာပတ္တံ ဝိယ ဟောတိ. သော မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာတိ ဟေဋ္ဌာ ကိလေသဝသေန အာရဒ္ဓါ ဒေသနာ ပဗ္ဗတေ ဝုဋ္ဌဝုဋ္ဌိ ဝိယ နဒိံ ယထာနုသန္ဓိနာ ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနံ ဩတိဏ္ဏာ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တမေဝ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ပေါက္ခရဏီတိ မဟာသီဟနာဒသုတ္တေ မဂ္ဂေါ ပေါက္ခရဏိယာ ဥပမိတော, ဣဓ သာသနံ ဥပမိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အာသဝါနံ ခယာ သမဏော ဟောတီတိ သဗ္ဗကိလေသာနံ သမိတတ္တာ ပရမတ္ထသမဏော ဟောတီတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

438. "විසුද්ධමත්තානං සමනුපස්සතී" යනු තමන් පිරිසිදු බව දකියි යන්නයි. පිරිසිදුය යන්න පළමුව කිව යුතුය. "පාමොජ්ජං ජායති" යනු ප්‍රමෝදය හෙවත් සතුට ඇති වෙයි යන්නයි. "පමුදිතස්ස පීති" යනු සතුටු වූ තැනැත්තාට මුළු සිරුරම පිනවන පීතිය ඇති වෙයි යන්නයි. "පීතිමනස්ස කායෝ" යනු පීතියෙන් යුත් පුද්ගලයාගේ නාමකායයි. "පස්සම්භති" යනු දැවිලි ගතිය (පීඩාව) පහව යයි යන්නයි. "සුඛං වේදේති" යනු කායික හා චෛතසික සුඛය විඳියි යන්නයි. "චිත්තං සමාධියති" යනු මේ නෙක්ඛම්ම සුඛයෙන් සතුටු වූ පුද්ගලයාගේ සිත එකඟ වෙයි, එය අර්පණාවට පත් වූවාක් මෙන් වෙයි යන්නයි. "සෝ මෙත්තාසහගතේන චේතසා" යනු පහළ කෙලෙස් වශයෙන් ආරම්භ කළ දේශනාව, පර්වතය මුදුනට වැසි වැස්ස ගංගාවට ගලා බසින්නාක් මෙන්, අනුසන්ධි වශයෙන් බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාවට බැස ගත්තේය. එහි යමක් කිව යුතු ද, ඒ සියල්ල විසුද්ධිමග්ගයෙහි පවසා ඇත. "සෙය්‍යථාපි භික්ඛවේ පොක්ඛරණී" යනාදිය මහාසීහනාද සූත්‍රයෙහි මාර්ගය පොකුණකට උපමා කළ අතර, මෙහි ශාසනය උපමා කරන ලදැයි දත යුතුය. "ආසවානං සංඛයා සමණෝ හෝති" යනු සියලු කෙලෙස් සංසිඳුවා ගැනීමෙන් පරමාර්ථ වශයෙන් ශ්‍රමණයා වෙයි යන්නයි. ඉතිරිය සෑම තැනකම ඉතා පැහැදිලිය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

စူဠအဿပုရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චූළ අස්සපුර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

စတုတ္ထဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සතරවන වග්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. စူဠယမကဝဂ္ဂေါ

5. චූළයමක වග්ගය

၁. သာလေယျကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සාලෙය්‍යක සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၃၉. ဧဝံ [Pg.227] မေ သုတန္တိ သာလေယျကသုတ္တံ. တတ္ထ ကောသလေသူတိ ကောသလာ နာမ ဇာနပဒိနော ရာဇကုမာရာ. တေသံ နိဝါသော ဧကောပိ ဇနပဒေါ ရုဠှီသဒ္ဒေန ကောသလာတိ ဝုစ္စတိ, တသ္မိံ ကောသလေသု ဇနပဒေ. ပေါရာဏာ ပနာဟု – ယသ္မာ ပုဗ္ဗေ မဟာပနာဒံ ရာဇကုမာရံ နာနာနာဋကာနိ ဒိသွာ သိတမတ္တမ္ပိ အကရောန္တံ သုတွာ ရာဇာ အာဟ – ‘‘ယော မမ ပုတ္တံ ဟသာပေတိ, သဗ္ဗာလင်္ကာရေန နံ အလင်္ကရောမီ’’တိ. တတော နင်္ဂလာနိပိ ဆဍ္ဍေတွာ မဟာဇနကာယေ သန္နိပတိတေ မနုဿာ သာတိရေကာနိ သတ္တဝဿာနိ နာနာကီဠိကာယော ဒဿေတွာ နံ ဟသာပေတုံ နာသက္ခိံသု. တတော သက္ကော ဒေဝနဋံ ပေသေသိ. သော ဒိဗ္ဗနာဋကံ ဒဿေတွာ ဟသာပေသိ. အထ တေ မနုဿာ အတ္တနော အတ္တနော ဝသနောကာသာဘိမုခါ ပက္ကမိံသု. တေ ပဋိပထေ မိတ္တသုဟဇ္ဇာဒယော ဒိသွာ ပဋိသန္ထာရံ ကရောန္တာ, ‘‘ကစ္စိ, ဘော, ကုသလံ, ကစ္စိ, ဘော, ကုသလ’’န္တိ အာဟံသု. တသ္မာ တံ ‘‘ကုသလံ ကုသလ’’န္တိ ဝစနံ ဥပါဒါယ သော ပဒေသော ကောသလာတိ ဝုစ္စတီတိ.

439. "ඒවං මේ සුතං" යනු සාලෙය්‍යක සූත්‍රයයි. එහි "කෝසලේසු" යනු කෝසල නම් ජනපදවාසී රාජකුමාරවරුන්ය. ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය වූ එක් ජනපදයක් රූඪි ශබ්දයෙන් 'කෝසල' යයි කියනු ලැබේ, එනම් ඒ කෝසල ජනපදයෙහි යන්නයි. පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ පවසති: පෙර මහාපනාද නම් රාජකුමාරයා විවිධ නාටක දැක සිනහවක් පවා නොපෑ බව අසා රජු මෙසේ පැවසීය - "යමෙක් මාගේ පුත්‍රයා සිනස්සවන්නේ ද, ඔහු සියලු ආභරණයෙන් සරසමි." ඉන්පසු නගුල් ආදිය ද අතහැර විශාල ජනකායක් රැස් වූහ. ඒ මිනිසුන් සත් වසරකට වැඩි කාලයක් විවිධ කෙළිසෙල්ලම් දැක්වුව ද ඔහු සිනස්සවීමට නොහැකි වූහ. එවිට සක් දෙවිඳු දිව්‍ය නළුවෙකු එවන ලදී. ඔහු දිව්‍ය නාටකයක් දක්වා කුමාරයා සිනස්සවන ලදී. එවිට ඒ මිනිසුන් තම තමන්ගේ වාසස්ථාන බලා පිටත් වූහ. මඟදී මුණගැසුණු හිතමිතුරන් දැක පිළිසඳරෙහි යෙදෙද්දී, "පින්වත, කුසල් ද (සැප සනීප ද)?" යි ඇසූහ. එබැවින් ඒ 'කුසල කුසල' යන වචනය මුල් කරගෙන එම ප්‍රදේශය 'කෝසල' යයි කියනු ලැබේ.

စာရိကံ စရမာနောတိ အတုရိတစာရိကံ စရမာနော. မဟတာ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိန္တိ သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါ သတသဟဿံ ဝါတိ ဧဝံ အပရိစ္ဆိန္နေန မဟတာ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ. ဗြာဟ္မဏဂါမောတိ ဗြာဟ္မဏာနံ သမောသရဏဂါမောပိ ဗြာဟ္မဏဂါမောတိ ဝုစ္စတိ ဗြာဟ္မဏာနံ ဘောဂဂါမောပိ. ဣဓ သမောသရဏဂါမော အဓိပ္ပေတော. တဒဝသရီတိ တံ အဝသရိ, သမ္ပတ္တောတိ အတ္ထော. ဝိဟာရော ပနေတ္ထ အနိယာမိတော; တသ္မာ တဿ အဝိဒူရေ ဗုဒ္ဓါနံ အနုစ္ဆဝိကော ဧကော ဝနသဏ္ဍော ဘဝိဿတိ, သတ္ထာ တံ ဝနသဏ္ဍံ ဂတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဿောသုန္တိ သုဏိံသု ဥပလဘိံသု. သောတဒွါရသမ္ပတ္တဝစနနိဂ္ဃောသာနုသာရေန ဇာနိံသု. ခေါတိ အဝဓာရဏတ္ထေ ပဒပူရဏမတ္တေ ဝါ နိပါတော. တတ္ထ အဝဓာရဏတ္ထေန အဿောသုံယေဝ[Pg.228], န နေသံ ကောစိ သဝနန္တရာယော အဟောသီတိ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဒပူရဏေန ဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာမတ္တမေဝ.

“චාරිකාවෙහි හැසිරෙනුයේ” යනු හදිසි නොවූ (සන්සුන්) ගමනින් වැඩම කරනුයේ යන්නයි. “මහත් වූ භික්ෂු සංඝයා සමඟ” යනු සියයක් හෝ දහසක් හෝ ලක්ෂයක් හෝ වශයෙන් අපරිමිත වූ මහත් වූ භික්ෂු සමූහය සමඟ යන්නයි. “බ්‍රාහ්මණ ග්‍රාමය” යනු බ්‍රාහ්මණයන් රැස්වන ගම්මානය මෙන්ම බ්‍රාහ්මණයන් භුක්ති විඳින (බදු ආදිය ලබන) ගම්මානයට ද කියනු ලැබේ. මෙහිලා අදහස් කළේ බ්‍රාහ්මණයන් පදිංචිව සිටින ගම්මානයයි. “එහි වැඩි සේක” යනු එම ගමට පැමිණි සේක, සම්ප්‍රාප්ත වූ සේක යනු අර්ථයයි. මෙහි විහාරයක් ගැන නියම කර නැත; එබැවින් එම ගමට නුදුරින් බුදුරජාණන් වහන්සේලාට සුදුසු වූ එක් වනාන්තරයක් තිබෙන්නට ඇත, ශාස්තෘන් වහන්සේ එම වනයට වැඩි සේකැයි දත යුතුය. “ඇසුවාහුය” යනු ශ්‍රවණය කළාහුය, දැනගත්තාහුය. කන් දොරට පැමිණි ශබ්ද රාවය අනුසාරයෙන් දැනගත්තාහුය. “ඛෝ” යනු අවධාරණ අර්ථයෙහි හෝ පද පූරණය පිණිස යෙදෙන නිපාතයකි. එහි අවධාරණ අර්ථයෙන් ගත් කල ‘අසාම’ යන අර්ථය දිය යුතුය, එනම් ඔවුන්ට ඇසීමට කිසිදු බාධාවක් නොවූ බව දත යුතුය. පද පූරණයක් ලෙස ගත් කල වාක්‍යයේ මිහිරි බව සඳහා පමණක් යෙදේ.

ဣဒါနိ ယမတ္ထံ အဿောသုံ, တံ ပကာသေတုံ သမဏော ခလု, ဘော, ဂေါတမောတိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သမိတပါပတ္တာ သမဏောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ခလူတိ အနုဿဝနတ္ထေ နိပါတော. ဘောတိ တေသံ အညမညံ အာလပနမတ္တံ. ဂေါတမောတိ ဘဂဝတော ဂေါတ္တဝသေန ပရိဒီပနံ. တသ္မာ သမဏော ခလု, ဘော, ဂေါတမောတိ ဧတ္ထ သမဏော ကိရ, ဘော, ဂေါတမဂေါတ္တောတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သကျပုတ္တောတိ ဣဒံ ပန ဘဂဝတော ဥစ္စာကုလပရိဒီပနံ. သကျကုလာ ပဗ္ဗဇိတောတိ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဘာဝဒီပနံ. ကေနစိ ပါရိဇုညေန အနဘိဘူတော အပရိက္ခီဏံယေဝ တံ ကုလံ ပဟာယ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတော ပရံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. တံ ခေါ ပနာတိ ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ, တဿ ခေါ ပန ဘောတော ဂေါတမဿာတိ အတ္ထော. ကလျာဏောတိ ကလျာဏဂုဏသမန္နာဂတော, သေဋ္ဌောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကိတ္တိသဒ္ဒေါတိ ကိတ္တိယေဝ, ထုတိဃောသော ဝါ. အဗ္ဘုဂ္ဂတောတိ သဒေဝကံ လောကံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဥဂ္ဂတော. ကိန္တိ? ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ…ပေ… ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ’’တိ.

දැන් ඔවුන් ඇසූ කාරණය ප්‍රකාශ කිරීමට “භවත්නි, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ...” යනාදිය වදාරන ලදී. එහි පව් සංසිඳුවා ගත් බැවින් “ශ්‍රමණ” යැයි දත යුතුය. “ඛලු” යනු අසා දැනගත් අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. “භෝ” යනු ඔවුන් එකිනෙකා අමතන ආකාරයයි. “ගෝතම” යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගෝත්‍රය ඇසුරින් කළ හැඳින්වීමකි. එබැවින් “භවත්නි, ගෝතම ගෝත්‍රයට අයත් ශ්‍රමණයන් වහන්සේ වැඩම කර ඇති බව කියනු ලැබේ” යනුවෙන් අර්ථය දත යුතුය. “ශාක්‍ය පුත්‍ර” යන්නෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උසස් කුලය ප්‍රකාශ වේ. “ශාක්‍ය කුලයෙන් පැවිදි වූ” යන්නෙන් ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ බව ප්‍රකාශ වේ. කිසිදු විපතකට හෝ පිරිහීමකට පත් නොවී, සම්පූර්ණව පැවති එම කුලය අතහැර ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ බව මෙයින් කියැවේ. ඉන් පසුව එන පදවල අර්ථය පෙර පවසන ලදී. “තං ඛෝ පන” යනු එබඳු ස්වභාවයක් ඇත්තා වූ ඒ භවත් ගෞතමයන්ගේ යන අර්ථය සඳහා යෙදෙන විභක්ති පදයකි. “කල්‍යාණ” යනු යහපත් ගුණධර්මවලින් යුක්ත වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යන අර්ථයයි. “කිත්තිසද්ද” යනු කීර්ති රාවයයි, එසේත් නැත්නම් ප්‍රශංසා නාදයයි. “අබ්භුග්ගත” යනු දෙවියන් සහිත ලෝකය පුරා පැතිර ගිය යන අර්ථයයි. එනම් “ඉතිපි සෝ භගවා... බුද්ධෝ භගවා” යනුවෙන් එම කීර්තිය පැතිර ගියේය.

တတြာယံ ပဒသမ္ဗန္ဓော – သော ဘဂဝါ ဣတိပိ အရဟံ, ဣတိပိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ…ပေ… ဣတိပိ ဘဂဝါတိ. ဣမိနာ စ ဣမိနာ စ ကာရဏေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ အာရကတ္တာ, အရီနံ အရာနဉ္စ ဟတတ္တာ, ပစ္စယာဒီနံ အရဟတ္တာ, ပါပကရဏေ ရဟာဘာဝါတိ ဣမေဟိ တာဝ ကာရဏေဟိ သော ဘဂဝါ အရဟန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိအာဒိနာ နယေန မာတိကံ နိက္ခိပိတွာ သဗ္ဗာနေဝ ဧတာနိ ပဒါနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဗုဒ္ဓါနုဿတိနိဒ္ဒေသေ ဝိတ္ထာရိတာနီတိ တတော တေသံ ဝိတ္ထာရော ဂဟေတဗ္ဗော.

එහි පද සම්බන්ධය මෙසේය - “ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ මේ කරුණෙන් අර්හත් වන සේක, මේ මේ කරුණෙන් සම්මා සම්බුද්ධ වන සේක...” ආදී වශයෙනි. මේ මේ කරුණ නිසා යැයි මෙහි කියන ලදී. එහි කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් ද, කෙලෙස් සතුරන් හා සංසාර චක්‍රයේ අරයන් නැසූ බැවින් ද, ප්‍රත්‍යාදීන් පූජා ලැබීමට සුදුසු බැවින් ද, රහසින්වත් පව් නොකරන බැවින් ද යන කරුණු නිසා පළමුව ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “අරහං” නම් වන බව දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් මාතෘකාව තබා විශුද්ධි මාර්ගයෙහි බුද්ධානුස්සති නිද්දේසයේ මෙම සියලු පද විස්තර කර ඇති බැවින්, එහි විස්තරය එතැනින් ගත යුතුය.

သာဓု ခေါ ပနာတိ သုန္ဒရံ ခေါ ပန; အတ္ထာဝဟံ သုခါဝဟန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တထာရူပါနံ အရဟတန္တိ ယထာရူပေါ သော ဘဝံ ဂေါတမော, ဧဝရူပါနံ အနေကေဟိပိ ကပ္ပကောဋိသတသဟဿေဟိ ဒုလ္လဘဒဿနာနံ ဗျာမပ္ပဘာပရိက္ခိတ္တေဟိ အသီတိအနုဗျဉ္ဇနရတနပဋိမဏ္ဍိတေဟိ ဒွတ္တိံသ္မဟာပုရိသလက္ခဏဝရေဟိ သမာကိဏ္ဏမနောရမသရီရာနံ အတပ္ပကဒဿနာနံ အတိမဓုရဓမ္မနိဂ္ဃောသာနံ, ယထာဘူတဂုဏာဓိဂမေန လောကေ အရဟန္တောတိ လဒ္ဓသဒ္ဒါနံ အရဟတံ. ဒဿနံ ဟောတီတိ ပသာဒသောမ္မာနိ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ဒဿနမတ္တမ္ပိ သာဓု ဟောတိ. သစေ ပန အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတေန ဗြဟ္မဿရေန ဓမ္မံ [Pg.229] ဒေသေန္တဿ ဧကံ ပဒမ္ပိ သောတုံ လဘိဿာမ, သာဓုတရံယေဝ ဘဝိဿတီတိ ဧဝံ အဇ္ဈာသယံ ကတွာ.

“සාධු ඛෝ පන” යනු යහපත්ය, අර්ථය පිණිස පවතින්නේය, සුවය පිණිස පවතින්නේය යන අර්ථයයි. “එබඳු රහතන් වහන්සේලා” යනු ඒ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ යම්බඳු ස්වභාවයක් ඇත්තේද, ඒ හා සමාන ස්වභාවයක් ඇති, කල්ප කෝටි ලක්ෂ ගණනකින් දැකීමට අපහසු වූ, ව්‍යාමප්‍රභා මණ්ඩලයෙන් හා අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජන රත්නයන්ගෙන් සෝභමාන වූ, තිස් දෙකක් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් යුතු මනරම් ශරීර ඇති, කොතරම් බැලුවත් තෘප්තියක් නොලැබෙන දර්ශනයක් ඇති, ඉතා මිහිරි ධර්ම ශබ්දයක් ඇති, සැබෑ ගුණාධිගමය නිසා ලෝකයෙහි “රහතන්” යන කීර්තිය ලත් රහතන් වහන්සේලාය. “දැකීම” යනු ප්‍රසාදයෙන් සන්සුන් වූ දෑස් විවර කර බැලීම පමණක් වුව ද යහපතකි. ඉදින් අෂ්ටාංගික ස්වරයෙන් යුතු බ්‍රහ්ම ස්වරයෙන් ධර්ම දේශනා කරන ශාස්තෘන් වහන්සේගේ එකම පදයක් හෝ අසන්නට ලැබෙන්නේ නම් එය වඩාත් යහපතැයි මෙසේ අදහස් කොට (පැමිණියාහුය).

ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသူတိ သဗ္ဗကိစ္စာနိ ပဟာယ တုဋ္ဌမာနသာ အာဂမံသု. ဧတဒဝေါစုန္တိ ဒုဝိဓာ ဟိ ပုစ္ဆာ အဂါရိကပုစ္ဆာ အနဂါရိကပုစ္ဆာ စ. တတ္ထ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, ကုသလံ, ကိံ အကုသလ’’န္တိ ဣမိနာ နယေန အဂါရိကပုစ္ဆာ အာဂတာ. ‘‘ဣမေ ခေါ, ဘန္တေ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ’’တိ ဣမိနာ နယေန အနဂါရိကပုစ္ဆာ. ဣမေ ပန အတ္တနော အနုရူပံ အဂါရိကပုစ္ဆံ ပုစ္ဆန္တာ ဧတံ, ‘‘ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု ကော ပစ္စယော’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစုံ. တေသံ ဘဂဝါ ယထာ န သက္ကောန္တိ သလ္လက္ခေတုံ, ဧဝံ သံခိတ္တေနေဝ တာဝ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တော, အဓမ္မစရိယာဝိသမစရိယာဟေတု ခေါ ဂဟပတယောတိအာဒိမာဟ. ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ ယထာ န သလ္လက္ခေန္တိ, ဧဝံ ဝိဿဇ္ဇေသီတိ? ပဏ္ဍိတမာနိကာ ဟိ တေ; အာဒိတောဝ မာတိကံ အဋ္ဌပေတွာ ယထာ သလ္လက္ခေန္တိ, ဧဝံ အတ္ထေ ဝိတ္ထာရိတေ, ဒေသနံ ဥတ္တာနိကာတိ မညန္တာ အဝဇာနန္တိ, မယမ္ပိ ကထေန္တာ ဧဝမေဝ ကထေယျာမာတိ ဝတ္တာရော ဘဝန္တိ. တေန နေသံ ဘဂဝါ ယထာ န သက္ကောန္တိ သလ္လက္ခေတုံ, ဧဝံ သံခိတ္တေနေဝ တာဝ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေသိ. တတော သလ္လက္ခေတုံ အသက္ကောန္တေဟိ ဝိတ္ထာရဒေသနံ ယာစိတော ဝိတ္ထာရေန ဒေသေတုံ, တေန ဟိ ဂဟပတယောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တေန ဟီတိ ကာရဏတ္ထေ နိပါတော. ယသ္မာ မံ တုမှေ ယာစထ, တသ္မာတိ အတ္ထော.

“භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියාහුය” යනු සියලු කටයුතු පසෙක ලා සතුටු සිතින් පැමිණි බවයි. “මෙසේ පැවසුවාහුය” යන්නෙහි ප්‍රශ්න දෙවර්ගයකි: ගිහි ප්‍රශ්න සහ මහණ ප්‍රශ්න (ආධ්‍යාත්මික ප්‍රශ්න) යනුවෙනි. එහි “ස්වාමීනි, කුසල් යනු කුමක්ද? අකුසල් යනු කුමක්ද?” යන ක්‍රමය ගිහි ප්‍රශ්නයයි. “ස්වාමීනි, මේ පංච උපාදානස්කන්ධයෝය” යන ක්‍රමය මහණ ප්‍රශ්නයයි. මේ පිරිස තමන්ට ගැලපෙන ගිහි ප්‍රශ්නයක් විමසනු කැමතිව “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මෙයට හේතුව කුමක්ද, ප්‍රත්‍යය කුමක්ද?” යනාදී වචන පැවසුවාහුය. ඔවුන්ට එකවර තේරුම් ගැනීමට නොහැකි වන සේ බුදුරජාණන් වහන්සේ පළමුව “ගෘහපතියෙනි, අධර්ම චර්යාව හා විෂම චර්යාව හේතු කොටගෙනය” යනාදී වශයෙන් ප්‍රශ්නයට කෙටියෙන් පිළිතුරු දුන් සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන්ට එකවර තේරුම් ගත නොහැකි වන සේ පිළිතුරු දුන්නේ මන්ද? මන්දයත් ඔවුන් තමන් පණ්ඩිතයන් යැයි සිතා සිටි බැවිනි. මුල සිටම මාතෘකාව තබා අර්ථ විස්තර කළහොත්, දේශනාව ඉතා සරල යැයි සිතා අවඥා කරනු ඇත, “අපට ද මෙසේම කිව හැකිය” යැයි කියනු ඇත. එබැවින් ඔවුන්ට එකවර වටහා ගත නොහැකි වන සේ කෙටියෙන් පිළිතුරු දුන් සේක. ඉන්පසු එය වටහා ගත නොහැකි වූ ඔවුන් විස්තර සහිත දේශනයක් ඉල්ලා සිටි කල්හි, විස්තරාත්මකව දේශනා කරනු පිණිස “එසේ නම් ගෘහපතියෙනි...” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “තේන හි” යනු කරුණු දැක්වීමේ නිපාතයකි. “නුඹලා මාගෙන් ඉල්ලා සිටින බැවින්, (මම දේශනා කරමි)” යන අර්ථයයි.

၄၄၀. တိဝိဓန္တိ တီဟိ ကောဋ္ဌာသေဟိ. ကာယေနာတိ ကာယဒွါရေန. အဓမ္မစရိယာဝိသမစရိယာတိ အဓမ္မစရိယသင်္ခါတာ ဝိသမစရိယာ. အယံ ပနေတ္ထ ပဒတ္ထော, အဓမ္မဿ စရိယာ အဓမ္မစရိယာ, အဓမ္မကရဏန္တိ အတ္ထော. ဝိသမာ စရိယာ, ဝိသမဿ ဝါ ကမ္မဿ စရိယာတိ ဝိသမစရိယာ. အဓမ္မစရိယာ စ သာ ဝိသမစရိယာ စာတိ အဓမ္မစရိယာဝိသမစရိယာ. ဧတေနုပါယေန သဗ္ဗေသု ကဏှသုက္ကပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. လုဒ္ဒေါတိ ကက္ခဠော. ဒါရုဏောတိ သာဟသိကော. လောဟိတပါဏီတိ ပရံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေန္တဿ ပါဏီ လောဟိတေန လိပ္ပန္တိ. သစေပိ န လိပ္ပန္တိ, တထာဝိဓော လောဟိတပါဏီတွေဝ ဝုစ္စတိ. ဟတပ္ပဟတေ နိဝိဋ္ဌောတိ ဟတေ စ ပရဿ ပဟာရဒါနေ[Pg.230], ပဟတေ စ ပရမာရဏေ နိဝိဋ္ဌော. အဒယာပန္နောတိ နိက္ကရုဏတံ အာပန္နော.

440. “ත්‍රිවිධ” යනු කොටස් තුනකි. “කයෙන්” යනු කාය ද්වාරයෙනි. “අධර්ම චර්යාව හා විෂම චර්යාව” යනු අධර්ම චර්යාව යැයි කියනු ලබන අසමාන වූ (නොමනා) හැසිරීමයි. එහි පදවල අර්ථය මෙසේය: අධර්මයේ හැසිරීම අධර්ම චර්යාවයි, එනම් අධර්ම ක්‍රියා කිරීමයි. විෂම චර්යාව යනු අසමාන හැසිරීමයි, නැතහොත් විෂම වූ (අකුසල්) කර්මයන්හි හැසිරීමයි. එබැවින් අධර්ම චර්යාව ද විෂම චර්යාව ද වන බැවින් ‘අධර්ම චර්යා විෂම චර්යා’ නම් වේ. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු අකුසල හා කුසල පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය. “රුදුරු” යනු රළු වූ තැනැත්තායි. “දරුණු” යනු සාහසික වූ තැනැත්තායි. “ලේ තැවරුණු දෑත් ඇත්තා” යනු අන්‍යන් ජීවිතයෙන් තොර කරන්නාගේ දෑත් ලෙයින් තැවරෙන බැවිනි. ලේ නොතැවරුණත්, සතුන් මැරීමේ ස්වභාවය ඇති තැනැත්තාට ‘ලේ තැවරුණු දෑත් ඇත්තා’ යැයි කියනු ලැබේ. “නැසීමෙහි හා පෙළීමෙහි නිරත වූ” යනු අන්‍යන් මැරීමෙහි සහ තැලීමෙහි යෙදී සිටින බවයි. “දයාවක් නැති” යනු කරුණාවෙන් තොර බවට පත් වූ තැනැත්තායි.

ယံ တံ ပရဿာတိ ယံ တံ ပရဿ သန္တကံ. ပရဝိတ္တူပကရဏန္တိ တဿေဝ ပရဿ ဝိတ္တူပကရဏံ တုဋ္ဌိဇနနံ ပရိက္ခာရဘဏ္ဍကံ. ဂါမဂတံ ဝါတိ အန္တောဂါမေ ဝါ ဌပိတံ. အရညဂတံ ဝါတိ အရညေ ရုက္ခဂ္ဂပဗ္ဗတမတ္ထကာဒီသု ဝါ ဌပိတံ. အဒိန္နန္တိ တေဟိ ပရေဟိ ကာယေန ဝါ ဝါစာယ ဝါ အဒိန္နံ. ထေယျသင်္ခါတန္တိ ဧတ္ထ ထေနောတိ စောရော. ထေနဿ ဘာဝေါ ထေယျံ, အဝဟရဏစိတ္တဿေတံ အဓိဝစနံ. သင်္ခါ သင်္ခါတန္တိ အတ္ထတော ဧကံ, ကောဋ္ဌာသဿေတံ အဓိဝစနံ, ‘‘သညာနိဒါနာ ဟိ ပပဉ္စသင်္ခါ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ထေယျဉ္စ တံ သင်္ခါတဉ္စာတိ ထေယျသင်္ခါတံ, ထေယျစိတ္တသင်္ခါတော ဧကော စိတ္တကောဋ္ဌာသောတိ အတ္ထော. ကရဏတ္ထေ စေတံ ပစ္စတ္တဝစနံ, တသ္မာ ထေယျသင်္ခါတေနာတိ အတ္ထတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

අනුන් සතු යමක් වේ ද එය 'යං තං පරස්ස' යන්නෙන් අදහස් වේ. 'පරවිත්තූපකරණ' යනු ඒ අන්‍යයන්ගේම සතුට උපදවන පරික්ඛාර හා භාණ්ඩයි. 'ගාමගතං' යනු ගම තුළ තබා ඇති දෙයයි. 'අරඤ්ඤගතං' යනු වනයෙහි ගස් මුදුන්වල හෝ පර්වත මුදුන්වල තබා ඇති දෙයයි. 'අදින්නං' යනු ඒ අන්‍යයන් විසින් කයින් හෝ වචනයෙන් ලබා නොදුන්, මනුෂ්‍යයන් සතු වස්තුවයි. 'ථෙය්‍යසංඛාතං' යන මෙහි 'ථේන' යනු සොරෙකි. සොරෙකුගේ ස්වභාවය 'ථෙය්‍ය' (සොරකම) නම් වේ. මෙය සොර සිතට නමකි. 'සංඛා' සහ 'සංඛාත' යන වචන දෙක අර්ථයෙන් එකක්ම වන අතර, එය 'සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසංඛා' යනාදියෙහි මෙන් කොටසකට හෝ රාශියකට නමකි. සොරකම ද වන, එමෙන්ම රාශියක් ද වන බැවින් 'ථෙය්‍යසංඛාත' නම් වේ. සොර සිත නමැති එක් සිතුවිලි කොටසක් යනු මෙහි අර්ථයයි. මෙය කර්ම අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්තියෙන් යෙදී ඇත. එබැවින් අර්ථ වශයෙන් 'ථෙය්‍යසංඛාතේන' (සොර සිතින්) යයි දත යුතුය.

မာတုရက္ခိတာတိအာဒီသု ယံ ပိတရိ နဋ္ဌေ ဝါ မတေ ဝါ ဃာသစ္ဆာဒနာဒီဟိ ပဋိဇဂ္ဂမာနာ, ဝယပတ္တံ ကုလဃရေ ဒဿာမီတိ မာတာ ရက္ခတိ, အယံ မာတုရက္ခိတာ နာမ. ဧတေနုပါယေန ပိတုရက္ခိတာဒယောပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဘာဂကုလာနိ ပန ကုစ္ဆိဂတေသုပိ ဂဗ္ဘေသု ကတိကံ ကရောန္တိ – ‘‘သစေ မယှံ ပုတ္တော ဟောတိ, တုယှံ ဓီတာ, အညတ္ထ ဂန္တုံ န လဘိဿတိ, မယှံ ပုတ္တဿေဝ ဟောတူ’’တိ. ဧဝံ ဂဗ္ဘေပိ ပရိဂ္ဂဟိတာ သဿာမိကာ နာမ. ‘‘ယော ဣတ္ထန္နာမံ ဣတ္ထိံ ဂစ္ဆတိ, တဿ ဧတ္တကော ဒဏ္ဍော’’တိ ဧဝံ ဂါမံ ဝါ ဂေဟံ ဝါ ဝီထိံ ဝါ ဥဒ္ဒိဿ ဌပိတဒဏ္ဍာ, ပန သပရိဒဏ္ဍာ နာမ. အန္တမသော မာလာဂုဏပရိက္ခိတ္တာပီတိ ယာ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန, ‘‘ဧသာ မေ ဘရိယာ ဘဝိဿတီ’’တိ သညာယ တဿာ ဥပရိ ကေနစိ မာလာဂုဏံ ခိပန္တေန မာလာဂုဏမတ္တေနာပိ ပရိက္ခိတ္တာ ဟောတိ. တထာရူပါသု စာရိတ္တံ အာပဇ္ဇိတာ ဟောတီတိ ဧဝရူပါသု ဣတ္ထီသု သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ္တေ ဝုတ္တမိစ္ဆာစာရလက္ခဏဝသေန ဝီတိက္ကမံ ကတ္တာ ဟောတိ.

'මාතුරක්ඛිතා' යනාදියෙහි, යම් තරුණියකගේ පියා පලාගිය කල්හි හෝ මියගිය කල්හි, මව විසින් ආහාර පාන හා ඇඳුම් පැළඳුම් දී රැකබලා ගනිමින්, වැඩිවිය පැමිණි පසු සුදුසු කුලගෙයකට පාවා දෙමියි රකිනු ලබයි ද, ඇය 'මාතුරක්ඛිතා' නම් වේ. මෙම ක්‍රමයම පිය රක්ෂිත ආදීන්ට ද අදාළ වේ. සමාන කුලයන්හි දෙමාපියෝ දරුවන් කුසෙහි සිටින කාලයේදීම 'මට පුතෙකු ලැබුණහොත් සහ ඔබට දියණියක ලැබුණහොත් ඇය වෙනත් තැනක නොගොස් මගේ පුතාටම හිමිවිය යුතුයි' යනුවෙන් ගිවිසුම් ඇති කරගනිති. මෙලෙස කුසෙහි සිටියදීම හිමිකරගනු ලැබූ ස්ත්‍රිය 'සස්සාමිකා' (හිමියෙකු ඇති තැනැත්තිය) නම් වේ. 'යම් පුරුෂයෙක් අසවල් ස්ත්‍රිය කරා යන්නේ නම් ඔහුට මෙපමණ දඩයක් නියම වේ' යැයි යම් ස්ත්‍රියකගේ නම, නිවස හෝ වීථිය උදෙසා දඩයක් පනවා ඇත්නම් ඇය 'සපරිදණ්ඩ' නම් වේ. 'අන්තමසෝ මාලාගුණපරික්ඛිත්තාපි' යනු අවම වශයෙන් 'මෑ මගේ බිරිඳ වන්නීය' යන අදහසින් යම් පුරුෂයෙක් මල් මාලාවක් දැමීමෙන් හෝ ඇය මල් මාලාවකින් වට කරන ලද්දී වෙයි ද ඇයයි. 'තථාරූපාසු චාරිත්තං ආපජ්ජිතා' යනු මෙවැනි ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි සම්මාදිට්ඨි සූත්‍රයෙහි වදාළ මිච්ඡාචාර ලක්ෂණයන්ට අනුව වරදවා හැසිරෙන්නෙකු වීමයි.

သဘာဂတောတိ သဘာယံ ဌိတော. ပရိသာဂတောတိ ပရိသာယံ ဌိတော. ဉာတိမဇ္ဈဂတောတိ ဒါယာဒါနံ မဇ္ဈေ ဌိတော. ပူဂမဇ္ဈဂတောတိ သေနီနံ မဇ္ဈေ ဌိတော. ရာဇကုလမဇ္ဈဂတောတိ ရာဇကုလဿ မဇ္ဈေ မဟာဝိနိစ္ဆယေ ဌိတော[Pg.231]. အဘိနီတောတိ ပုစ္ဆနတ္ထာယ နီတော. သက္ခိပုဋ္ဌောတိ သက္ခိံ ကတွာ ပုစ္ဆိတော. ဧဟမ္ဘော ပုရိသာတိ အာလပနမေတံ. အတ္တဟေတု ဝါ ပရဟေတု ဝါတိ အတ္တနော ဝါ ပရဿ ဝါ ဟတ္ထပါဒါဒိဟေတု ဝါ ဓနဟေတု ဝါ. အာမိသကိဉ္စိက္ခဟေတု ဝါတိ ဧတ္ထ အာမိသန္တိ လာဘော အဓိပ္ပေတော. ကိဉ္စိက္ခန္တိ ယံ ဝါ တံ ဝါ အပ္ပမတ္တကံ. အန္တမသော တိတ္တိရဝဋ္ဋကသပ္ပိပိဏ္ဍနဝနီတပိဏ္ဍာဒိမတ္တကဿပိ လဉ္ဇဿ ဟေတူတိ အတ္ထော. သမ္ပဇာနမုသာ ဘာသိတာ ဟောတီတိ ဇာနန္တောယေဝ မုသာဝါဒံ ကတ္တာ ဟောတိ.

'සභාගතෝ' යනු සභාවෙහි සිටින්නා ය. 'පරිසාගතෝ' යනු ගමේ පිරිස මැද සිටින්නා ය. 'ඤාතිමජ්ඣගතෝ' යනු උරුමකරුවන් මැද සිටින්නා ය. 'පූගමජ්ඣගතෝ' යනු ශ්‍රේණි හෝ සමිති මැද සිටින්නා ය. 'රාජකුලමජ්ඣගතෝ' යනු රාජ මාලිගාවේ මහා විනිශ්චය ශාලාවෙහි සිටින්නා ය. 'අභිනීතෝ' යනු ප්‍රශ්න කිරීම සඳහා පමුණුවන ලද්දේ ය. 'සක්ඛිපුට්ඨෝ' යනු සාක්ෂිකරුවෙකු කොට ප්‍රශ්න කරන ලද්දේ ය. 'එහම්භෝ පුරිස' යන්න ඇමතුමකි. 'අත්තහේතු වා පරහේතු වා' යනු තමා වෙනුවෙන් හෝ අනුන් වෙනුවෙන් හෝ අත් පා ආදී ශරීර අවයව හේතුවෙන් හෝ ධනය හේතුවෙන් යන්නයි. 'ආමිසකිඤ්චික්ඛහේතු' යන්නෙහි 'ආමිස' යනු ලාභයයි. 'කිඤ්චික්ඛ' යනු යම් සුළු අල්ලසකි. අවම වශයෙන් වටු මස්, ගිතෙල් පිඬක් හෝ බටර් පිඬක් වැනි ඉතා සුළු අල්ලසක් නිසා හෝ යනු අර්ථයයි. 'සම්පජානමුසාභාසිතා' යනු දැන දැනම බොරු කියන්නෙකු වීමයි.

ဣမေသံ ဘေဒါယာတိ ယေသံ ဣတောတိ ဝုတ္တာနံ သန္တိကေ သုတံ ဟောတိ, တေသံ ဘေဒါယ. အမူသံ ဘေဒါယာတိ ယေသံ အမုတြာတိ ဝုတ္တာနံ သန္တိကေ သုတံ ဟောတိ, တေသံ ဘေဒါယ. ဣတိ သမဂ္ဂါနံ ဝါ ဘေဒကာတိ ဧဝံ သမဂ္ဂါနံ ဝါ ဒွိန္နံ သဟာယကာနံ ဘေဒံ ကတ္တာ. ဘိန္နာနံ ဝါ အနုပ္ပဒါတာတိ သုဋ္ဌု ကတံ တယာ, တံ ပဇဟန္တေန ကတိပါဟေနေဝ တေ မဟန္တံ အနတ္ထံ ကရေယျာတိ ဧဝံ ဘိန္နာနံ ပုန အသံသန္ဒနာယ အနုပ္ပဒါတာ ဥပတ္ထမ္ဘေတာ ကာရဏံ ဒဿေတာတိ အတ္ထော. ဝဂ္ဂေါ အာရာမော အဘိရတိဋ္ဌာနမဿာတိ ဝဂ္ဂါရာမော. ဝဂ္ဂရတောတိ ဝဂ္ဂေသု ရတော. ဝဂ္ဂေ ဒိသွာ ဝါ သုတွာ ဝါ နန္ဒတီတိ ဝဂ္ဂနန္ဒီ. ဝဂ္ဂကရဏိံ ဝါစန္တိ ယာ ဝါစာ သမဂ္ဂေပိ သတ္တေ ဝဂ္ဂေ ကရောတိ ဘိန္ဒတိ, တံ ကလဟကာရဏံ ဝါစံ ဘာသိတာ ဟောတိ.

'ඉමෙසං භේදාය' යනු 'මොහුගෙන් ඇසුවෙමි' යි පවසන ලද, යමෙකුගෙන් ඇසූ දෙය ඔවුන් බිඳවීම සඳහා යොදා ගැනීමයි. 'අමූසං භේදාය' යනු 'අසවල් තැනැත්තාගෙන් ඇසුවෙමි' යි පවසන ලද, ඔවුන් බිඳවීම සඳහා යොදා ගැනීමයි. සමගි වූවන් බිඳවන්නෙකු වීම යනු මෙලෙස සමගිව සිටින යහළුවන් දෙදෙනෙකු බිඳවීමයි. 'භින්නානං වා අනුප්පදාතා' යනු බිඳී ගියවුන් නැවත එක් නොවනු පිණිස "ඔබ ඔහුව අත්හැරීම ඉතා හොඳය, එසේ නොකළේ නම් ඔහු දින කිහිපයකින් ඔබට මහත් අනර්ථයක් කරනු ඇත" යනාදී වශයෙන් ඔවුන් තවදුරටත් බිඳවීමට අනුබල දෙන්නා, ශක්තිය දෙන්නා හෝ කරුණු දක්වන්නා ය. තමාට හෝ අන්‍යයන්ට වෙන් වෙන්ව බිඳී වෙසෙන්නට ඇති ඇල්ම 'වග්ගාරාම' නම් වේ. බිඳී වෙන්වීමට කැමති තැනැත්තා 'වග්ගරත' නම් වේ. බිඳී වෙන්ව සිටිනු දැකීමෙන් හෝ ඇසීමෙන් සතුටු වන්නා 'වග්ගනන්දී' නම් වේ. 'වග්ගකරණිං වාචං' යනු සමගිව වසන සත්වයන් පවා බිඳී වෙන් කරවන, කලහයට මුල් වන වචන කතා කරන්නෙකු වීමයි.

အဏ္ဍကာတိ ယထာ သဒေါသေ ရုက္ခေ အဏ္ဍကာနိ ဥဋ္ဌဟန္တိ, ဧဝံ သဒေါသတာယ ခုံသနာဝမ္ဘနာဒိဝစနေဟိ အဏ္ဍကာ ဇာတာ. ကက္ကသာတိ ပူတိကာ. ယထာ နာမ ပူတိကရုက္ခော ကက္ကသော ဟောတိ ပဂ္ဃရိတစုဏ္ဏော, ဧဝံ ကက္ကသာ ဟောတိ, သောတံ ဃံသမာနာ ဝိယ ပဝိသတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကက္ကသာ’’တိ. ပရကဋုကာတိ ပရေသံ ကဋုကာ အမနာပါ ဒေါသဇနနီ. ပရာဘိသဇ္ဇနီတိ ကုဋိလကဏ္ဋကသာခါ ဝိယ မမ္မေသု ဝိဇ္ဈိတွာ ပရေသံ အဘိသဇ္ဇနီ ဂန္တုကာမာနမ္ပိ ဂန္တုံ အဒတွာ လဂ္ဂနကာရီ. ကောဓသာမန္တာတိ ကောဓဿ အာသန္နာ. အသမာဓိသံဝတ္တနိကာတိ အပ္ပနာသမာဓိဿ ဝါ ဥပစာရသမာဓိဿ ဝါ အသံဝတ္တနိကာ. ဣတိ သဗ္ဗာနေဝ တာနိ သဒေါသဝါစာယ ဝေဝစနာနိ.

'ගණ්ඩකා' (හෝ අණ්ඩකා) යනු දොසක් නැති ගසක ගැටිති හටගන්නාක් මෙන්, දොසක් නැති තැනැත්තාට නින්දා අපහාස කිරීම් ආදී වචනවලින් ගැටිති හටගැන්වීමයි. 'කක්කසා' යනු රළු වූ පල් වූ වචනයි. දිරාපත් වූ ගසක් රළු වන්නාක් මෙන් ද, එයින් කුඩු වැගිරෙන්නාක් මෙන් ද, ඒ රළු වචනය කණ පාරවමින් ඇතුළු වේ. එබැවින් 'කක්කසා' (රළු) යයි කියනු ලැබේ. 'පරකටුකා' යනු අනුන්ට තිත්ත වූ, සිත පිනවන්නේ නැති, ක්‍රෝධය උපදවන වචනයි. 'පරාභිසජ්ජනී' යනු වක ගැසුණු කටු අත්තක් මෙන් මර්මස්ථාන පසාරු කරමින් අනුන් රිදවන, කොහේ හෝ යාමට කැමති අයට පවා යාමට නොදී පටලවා ගන්නා වචනයි. 'කෝධසාමන්ත' යනු ක්‍රෝධයට ආසන්න වචනයි. 'අසමාධිසංවත්තනිකා' යනු අර්පනා සමාධියට හෝ උපචාර සමාධියට උපකාර නොවන වචනයි. මේ සියල්ලම සදෝෂී වචන සඳහා පර්යාය වචන වේ.

အကာလဝါဒီတိ အကာလေန ဝတ္တာ. အဘူတဝါဒီတိ ယံ နတ္ထိ, တဿ ဝတ္တာ. အနတ္ထဝါဒီတိ အကာရဏနိဿိတံ ဝတ္တာ. အဓမ္မဝါဒီတိ အသဘာဝံ ဝတ္တာ[Pg.232]. အဝိနယဝါဒီတိ အသံဝရဝိနယပဋိသံယုတ္တဿ ဝတ္တာ. အနိဓာနဝတိ ဝါစန္တိ ဟဒယမဉ္ဇူသာယံ နိဓေတုံ အယုတ္တံ ဝါစံ ဘာသိတာ ဟောတိ. အကာလေနာတိ ဝတ္တဗ္ဗကာလဿ ပုဗ္ဗေ ဝါ ပစ္ဆာ ဝါ အယုတ္တကာလေ ဝတ္တာ ဟောတိ. အနပဒေသန္တိ သုတ္တာပဒေသဝိရဟိတံ. အပရိယန္တဝတိန္တိ အပရိစ္ဆေဒံ, သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ နိက္ခိပိတွာ တဿ ဥပလဗ္ဘံ ဝါ ဥပမံ ဝါ ဝတ္ထုံ ဝါ အာဟရိတွာ ဗာဟိရကထံယေဝ ကထေတိ. နိက္ခိတ္တံ နိက္ခိတ္တမေဝ ဟောတိ. ‘‘သုတ္တံ နု ခေါ ကထေတိ ဇာတကံ နု ခေါ, နဿ အန္တံ ဝါ ကောဋိံ ဝါ ပဿာမာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. ယထာ ဝဋရုက္ခသာခါနံ ဂတဂတဋ္ဌာနေ ပါရောဟာ ဩတရန္တိ, ဩတိဏ္ဏောတိဏ္ဏဋ္ဌာနေ သမ္ပဇ္ဇိတွာ ပုန ဝဍ္ဎန္တိယေဝ. ဧဝံ အဍ္ဎယောဇနမ္ပိ ယောဇနမ္ပိ ဂစ္ဆန္တိယေဝ, ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တေ ပန မူလရုက္ခော ဝိနဿတိ, ပဝေဏိဇာတကာဝ တိဋ္ဌန္တိ. ဧဝမယမ္ပိ နိဂြောဓဓမ္မကထိကော နာမ ဟောတိ; နိက္ခိတ္တံ နိက္ခိတ္တမတ္တမေဝ ကတွာ ပဿေနေဝ ပရိဟရန္တော ဂစ္ဆတိ. ယော ပန ဗဟုမ္ပိ ဘဏန္တော ဧတဒတ္ထမိဒံ ဝုတ္တန္တိ အာဟရိတွာ ဇာနာပေတုံ သက္ကောတိ, တဿ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ. အနတ္ထသံဟိတန္တိ န အတ္ထနိဿိတံ.

'අකාලවාදී' යනු නුසුදුසු වේලාවෙහි කතා කරන්නා ය. 'අභූතවාදී' යනු නැති දෙයක් පවසන්නා ය. 'අනත්ථවාදී' යනු කරුණු සහිත නොවන වචන පවසන්නා ය. 'අධම්මවාදී' යනු අසත්‍ය දේ පවසන්නා ය. 'අවිනයවාදී' යනු සංවර විනය හා සම්බන්ධ නොවන වචන පවසන්නා ය. 'අනිධානවතිං වාචං' යනු හෘදය නමැති මංජුසාවෙහි තැන්පත් කර තැබීමට නුසුදුසු වචන කතා කරන්නෙකු වීමයි. 'අකාලේන' යනු කතා කළ යුතු වේලාවට පෙර හෝ පසුව, එනම් නුසුදුසු වේලාවෙහි කතා කිරීමයි. 'අනපදේසං' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ අසවල් සූත්‍රයෙහි මෙසේ වදාළහ යි සූත්‍රයක් උපුටා දැක්වීමක් නැති වචනයි. 'අපරියන්තවතිං' යනු සීමාවක් නැති වචනයි; එනම් සූත්‍රයක් හෝ ජාතකයක් පසෙක තබා, එහි උපමාවක් හෝ වස්තුවක් ගෙන තමා විසින් සාදාගත් පිටස්තර කතා පමණක් පැවසීමයි. එවිට ආරම්භ කළ සූත්‍රය එතැනම නතර වේ. "ඔහු සූත්‍රයක් දේශනා කරනවා ද නැතිනම් ජාතකයක් දේශනා කරනවා ද, එහි අගක් මුලක් අපට නොපෙනේ" යැයි කියන තත්ත්වයට එය පත් වේ. නුග ගසක අතු යන යන තැන අහස් මුල් බැස, පසුව ඒවා ගස් බවට පත්ව වැඩෙන්නාක් මෙන් ද, එලෙස යොදුන් ගණන් පැතිර යද්දී මුල් ගස විනාශ වී අනුපිළිවෙලින් හටගත් ගස් පමණක් ඉතිරි වන්නාක් මෙන් ද, මෙම ධර්ම කථිකයා ද 'නුග රුකක් වැනි ධර්ම කථිකයෙකු' වේ. ඔහු ආරම්භ කළ සූත්‍රය පසෙක තබා පිටස්තර කතා පවසමින් යයි. යම් භික්ෂුවක් බොහෝ දේ දේශනා කළත්, "මෙම අර්ථය පිණිස මෙය වදාරන ලදී" යනුවෙන් සූත්‍රයට අනුකූලව උපමා වස්තු ගෙනහැර දක්වමින් අර්ථය අවබෝධ කරවීමට සමත් වේ නම්, ඔහුට බොහෝ දේ දේශනා කිරීම සුදුසු ය. 'අනත්ථසංහිතං' යනු තමාගේ හෝ අන්‍යයන්ගේ වැඩපිණිස හේතු නොවන දේ ය.

အဘိဇ္ဈာတာ ဟောတီတိ အဘိဇ္ဈာယ ဩလောကေတာ ဟောတိ. အဟော ဝတာတိ ပတ္ထနတ္ထေ နိပါတော. အဘိဇ္ဈာယ ဩလောကိတမတ္တကေန စေတ္ထ ကမ္မပထဘေဒေါ န ဟောတိ. ယဒါ ပန, ‘‘အဟော ဝတိဒံ မမ သန္တကံ အဿ, အဟမေတ္ထ ဝသံ ဝတ္တေယျ’’န္တိ အတ္တနော ပရိဏာမေတိ, တဒါ ကမ္မပထဘေဒေါ ဟောတိ, အယမိဓ အဓိပ္ပေတော.

"අභිජ්ඣාතා හෝති" යන්නෙන් අභිධ්‍යාවෙන් (ලෝභයෙන්) බලන්නෙකු වේ යන අදහසයි. "අහෝ වත" යනු ප්‍රාර්ථනා අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. මෙහි අභිධ්‍යාවෙන් බැලූ පමණින්ම කර්මපථය බිඳී නොයයි. යම් කලෙක "අහෝ! මේ වස්තුව මගේ වන්නේ නම්, මම මෙහි මගේ කැමැත්ත පවත්වන්නෙමි" යි තමා වෙතට පමුණුවා ගන්නේද, එවිට කර්මපථය බිඳෙයි. මෙහි අදහස් කරන්නේ මෙයයි.

ဗျာပန္နစိတ္တောတိ ဝိပန္နစိတ္တော ပူတိဘူတစိတ္တော. ပဒုဋ္ဌမနသင်္ကပ္ပောတိ ဒေါသေန ဒုဋ္ဌစိတ္တသင်္ကပ္ပော. ဟညန္တူတိ ဃာတိယန္တူ. ဝဇ္ဈန္တူတိ ဝဓံ ပါပုဏန္တု. မာ ဝါ အဟေသုန္တိ ကိဉ္စိပိ မာ အဟေသုံ. ဣဓာပိ ကောပမတ္တကေန ကမ္မပထဘေဒေါ န ဟောတိ. ဟညန္တူတိအာဒိစိန္တနေနေဝ ဟောတိ, တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ.

"බ්‍යාපන්නචිත්තෝ" යනු වැනසුණු සිත ඇති, කුණු වූ සිත ඇති තැනැත්තායි. "පදුට්ඨමනසංකප්පෝ" යනු ද්වේෂයෙන් දූෂිත වූ සිතේ සංකල්පයයි. "හඤ්ඤන්තු" යනු නසනු ලබත්වා යන්නයි. "වජ්ඣන්තු" යනු වධයට පත් වෙත්වා යන්නයි. "මා වා අහේසුං" යනු කිසිදු යහපතක් (අභිවෘද්ධියක්) සිදු නොවේවා යන්නයි. මෙහිදීද කෝප වූ පමණින්ම කර්මපථය බිඳී නොයයි. "හඤ්ඤන්තු" (නසනු ලබත්වා) ආදී වශයෙන් සිතීමෙන්ම එය සිදු වේ. එබැවින් මෙසේ කියන ලදී.

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကောတိ အကုသလဒဿနော. ဝိပရီတဒဿနောတိ ဝိပလ္လတ္ထဒဿနော. နတ္ထိ ဒိန္နန္တိ ဒိန္နဿ ဖလာဘာဝံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ယိဋ္ဌံ ဝုစ္စတိ မဟာယာဂေါ. ဟုတန္တိ ပဟေဏကသက္ကာရော အဓိပ္ပေတော, တမ္ပိ ဥဘယံ ဖလာဘာဝမေဝ [Pg.233] သန္ဓာယ ပဋိက္ခိပတိ. သုကတဒုက္ကဋာနန္တိ သုကတဒုက္ကဋာနံ, ကုသလာကုသလာနန္တိ အတ္ထော. ဖလံ ဝိပါကောတိ ယံ ဖလန္တိ ဝါ ဝိပါကောတိ ဝါ ဝုစ္စတိ, တံ နတ္ထီတိ ဝဒတိ. နတ္ထိ အယံ လောကောတိ ပရလောကေ ဌိတဿ အယံ လောကော နတ္ထိ. နတ္ထိ ပရော လောကောတိ ဣဓ လောကေ ဌိတဿပိ ပရလောကော နတ္ထိ, သဗ္ဗေ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တီတိ ဒဿေတိ. နတ္ထိ မာတာ နတ္ထိ ပိတာတိ တေသု သမ္မာပဋိပတ္တိမိစ္ဆာပဋိပတ္တီနံ ဖလာဘာဝဝသေန ဝဒတိ. နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာတိ စဝိတွာ ဥပပဇ္ဇနကသတ္တာ နာမ နတ္ထီတိ ဝဒတိ. သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒေန္တီတိ ယေ ဣမဉ္စ လောကံ ပရဉ္စ လောကံ အဘိဝိသိဋ္ဌာယ ပညာယ သယံ ပစ္စက္ခံ ကတွာ ပဝေဒေန္တိ, တေ နတ္ထီတိ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနံ အဘာဝံ ဒီပေတိ, ဧတ္တာဝတာ ဒသဝတ္ထုကာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ကထိတာ ဟောတိ.

"මිච්ඡාදිට්ඨිකෝ" යනු අකුසල සහගත දැකීමයි. "විපරීතදස්සනෝ" යනු පෙරළුණු දැකීමයි. "නත්ථි දින්නං" යනු දුන් දෙයෙහි ඵලයක් නැති බව අදහස් කරමින් පවසයි. "යිට්ඨං" යනු මහා යාගයයි. "හුතං" යන්නෙන් ආගන්තුක සත්කාරය අදහස් කෙරේ; ඒ දෙකෙහිම ඵලයක් නැති බව පවසමින් එය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. "සුකටදුක්කටානං" යනු යහපත් හා අයහපත් ලෙස කරන ලද කුසලාකුසල කර්මයන්ගේ යන අර්ථයයි. "ඵලං විපාකෝ" යනු යම් ඵලයක් හෝ විපාකයක් වේ යයි කියනු ලබයිද, එය නැතැයි පවසයි. "නත්ථි අයං ලෝකෝ" යනු පරලොව සිටින්නෙකුට මේ ලෝකය නැත යන්නයි. "නත්ථි පරෝ ලෝකෝ" යනු මෙලොව සිටින්නෙකුට පරලොවක් නැත, සියලු සත්වයෝ ඒ ඒ භවයේදීම සිඳී යති යන්න පෙන්වයි. "නත්ථි මාතා නත්ථි පිතා" යනු ඒ මවුපියන් කෙරෙහි දක්වන සම්මා පිළිවෙතෙහි හෝ මිච්ඡා පිළිවෙතෙහි ඵලයක් නැති බව පවසයි. "නත්ථි සත්තා ඕපපාතිකා" යනු චුත වී උපදින සත්වයන් කියා පිරිසක් නැතැයි පවසයි. "සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවේදෙන්ති" යනු යම් පුද්ගලයෝ මේ ලෝකය හා පරලෝකය විශිෂ්ට ප්‍රඥාවෙන් තමන්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට පවසත්ද, එවැනි අය නැතැයි පවසමින් සර්වඥ බුදුවරුන්ගේ නැතිකම පෙන්වයි. මේ තාක් කරුණු දස වස්තුක මිච්ඡාදිට්ඨිය ගැන කියන ලදී.

၄၄၁. ပါဏာတိပါတံ ပဟာယာတိအာဒယော သတ္တ ကမ္မပထာ စူဠဟတ္ထိပဒေ ဝိတ္ထာရိတာ. အနဘိဇ္ဈာဒယော ဥတ္တာနတ္ထာယေဝ.

441. "පාණාතිපාතං පහාය" ආදී වූ සත් වැදෑරුම් කර්මපථයන් චූළහත්ථිපදෝපම සූත්‍රයෙහි විස්තර කරන ලදී. අභිධ්‍යාවෙන් තොර වීම ආදිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

၄၄၂. သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျန္တိ သဟဘာဝံ ဥပဂစ္ဆေယျံ. ဗြဟ္မကာယိကာနံ ဒေဝါနန္တိ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိဒေဝါနံ. အာဘာနံ ဒေဝါနန္တိ အာဘာ နာမ ဝိသုံ နတ္ထိ, ပရိတ္တာဘအပ္ပမာဏာဘအာဘဿရာနမေတံ အဓိဝစနံ. ပရိတ္တာဘာနန္တိအာဒိ ပန ဧကတော အဂ္ဂဟေတွာ တေသံယေဝ ဘေဒတော ဂဟဏံ. ပရိတ္တသုဘာနန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ဘဂဝါ အာသဝက္ခယံ ဒဿေတွာ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသိ.

442. "සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍යං" යනු එක්ව වාසය කරන ස්වභාවයට (සහභවයට) පැමිණෙන්නෙමි යන්නයි. "බ්‍රහ්මකායිකානං දේවානං" යනු ප්‍රථමධ්‍යාන භූමිවල උපන් බ්‍රහ්මයන් ගැනයි. "ආභානං දේවානං" යනු ආභා නමින් වෙන් වූ බ්‍රහ්ම පිරිසක් නැත, මෙය පරිත්තාභ, අප්පමාණාභ හා ආභස්සර යන බ්‍රහ්මයන් හැඳින්වීමට යොදන නමකි. "පරිත්තාභානං" ආදියෙන් පවසන්නේ ඒවා එක්තැන් කොට නොගෙන ඒ ඒ බ්‍රහ්මයන්ගේ වෙනස්කම් අනුව ගැනීමයි. "පරිත්තසුභානං" ආදියෙහිද මෙම ක්‍රමයමය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආශ්‍රවක්ෂය කිරීම පෙන්වා රහත් ඵලය අග්‍ර කොට දේශනාව නිමවා වදාළ සේක.

ဣဓ ဌတွာ ပန ဒေဝလောကာ သမာနေတဗ္ဗာ. တိဿန္နံ တာဝ ဈာနဘူမီနံ ဝသေန နဝ ဗြဟ္မလောကာ, ပဉ္စ သုဒ္ဓါဝါသာ စတူဟိ အာရူပေဟိ သဒ္ဓိံ နဝါတိ အဋ္ဌာရသ, ဝေဟပ္ဖလေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကူနဝီသတိ, တေ အသညံ ပက္ခိပိတွာ ဝီသတိ ဗြဟ္မလောကာ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဆဟိ ကာမာဝစရေဟိ သဒ္ဓိံ ဆဗ္ဗီသတိ ဒေဝလောကာ နာမ. တေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဘဂဝတာ ဒသကုသလကမ္မပထေဟိ နိဗ္ဗတ္တိ ဒဿိတာ.

මෙහිදී දේව ලෝකයන් එක්තැන් කොට දැක්විය යුතුය. ප්‍රථම ධ්‍යාන තුනෙහි වශයෙන් බ්‍රහ්ම ලෝක නවයකි. ශුද්ධාවාස පහ සහ අරූප ලෝක හතර සමඟ නවයකි; එවිට දහඅටකි. වේහප්ඵලය සමඟ දහනවයකි. එයට අසඤ්ඤ තලයට ඇතුළත් කළ විට බ්‍රහ්ම ලෝක විස්සකි. මෙසේ කාමාවචර දිව්‍ය ලෝක හය සමඟ දෙවි ලෝක විසි හයකි. ඒ සියල්ලෙහිම උපත දස කුසල කර්මපථයන්ගෙන් සිදුවන බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙන්වා දුන් සේක.

တတ္ထ ဆသု တာဝ ကာမာဝစရေသု တိဏ္ဏံ သုစရိတာနံ ဝိပါကေနေဝ နိဗ္ဗတ္တိ ဟောတိ. ဥပရိဒေဝလောကာနံ ပန ဣမေ ကမ္မပထာ ဥပနိဿယဝသေန ကထိတာ[Pg.234]. ဒသ ကုသလကမ္မပထာ ဟိ သီလံ, သီလဝတော စ ကသိဏပရိကမ္မံ ဣဇ္ဈတီတိ. သီလေ ပတိဋ္ဌာယ ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ ပဌမဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ နိဗ္ဗတ္တတိ; ဒုတိယာဒီနိ ဘာဝေတွာ ဒုတိယဇ္ဈာနဘူမိအာဒီသု နိဗ္ဗတ္တတိ; ရူပါဝစရဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌိတော ပဉ္စသု သုဒ္ဓါဝါသေသု နိဗ္ဗတ္တတိ; ရူပါဝစရဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ အရူပါဝစရသမာပတ္တိံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ စတူသု အရူပေသု နိဗ္ဗတ္တတိ; ရူပါရူပဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. အသညဘဝေါ ပန ဗာဟိရကာနံ တာပသပရိဗ္ဗာဇကာနံ အာစိဏ္ဏောတိ ဣဓ န နိဒ္ဒိဋ္ဌော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

එහි කාමාවචර දිව්‍ය ලෝක හයෙහි උපත තෙවැදෑරුම් සුචරිතයන්ගේ විපාකයෙන්ම සිදු වේ. ඉහළ දිව්‍ය ලෝකයන් සඳහා මෙම කර්මපථයන් උපනිශ්‍රය වශයෙන් (පදනම වශයෙන්) විපාක දෙන බව වදාරන ලදී. දස කුසල කර්මපථයන් යනු සීලයයි. සීලවන්තයාට කසිණ පරිකර්මය සමෘද්ධි වේ. සීලයෙහි පිහිටා කසිණ පරිකර්ම කොට ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා ප්‍රථම ධ්‍යාන භූමියෙහි උපදියි. දෙවන ආදී ධ්‍යාන වඩා දෙවන ධ්‍යාන භූමි ආදියෙහි උපදියි. රූපාවචර ධ්‍යානය පදනම් කරගෙන විදර්ශනාව වඩා අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටා ශුද්ධාවාස පහෙහි උපදියි. රූපාවචර ධ්‍යානය පදනම් කරගෙන අරූපාවචර සමාපත්ති උපදවා අරූප ලෝක හතරෙහි උපදියි. රූප-අරූප ධ්‍යාන පදනම් කරගෙන විදර්ශනාව වඩා අර්හත්ත්වයට පැමිණෙයි. අසඤ්ඤ භවය වනාහි බාහිර තාපස පරිබ්‍රාජකයන්ගේ පුරුද්දක් බැවින් මෙහි දක්වා නැත. සෙසු සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

පපඤ්චසූදනිය නම් මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාවෙහි

သာလေယျကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සාලෙය්‍යක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၂. ဝေရဉ္ဇကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. වේරඤ්ජක සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၄၄. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဝေရဉ္ဇကသုတ္တံ. တတ္ထ ဝေရဉ္ဇကာတိ ဝေရဉ္ဇဝါသိနော. ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေနာတိ ကေနစိဒေဝ အနိယမိတကိစ္စေန. သေသံ သဗ္ဗံ ပုရိမသုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကေဝလဉှိ ဣဓ အဓမ္မစာရီ ဝိသမစာရီတိ ဧဝံ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ ဒေသနာ ကတာ. ပုရိမသုတ္တေ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနာတိ အယံ ဝိသေသော. သေသံ တာဒိသမေဝါတိ.

444. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය වේරඤ්ජක සූත්‍රයයි. එහි "වේරඤ්ජකා" යනු වේරඤ්ජා ගමෙහි වාසය කරන බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියන්ය. "කේනචිදේව කරණීයේන" යනු යම්කිසි නිශ්චිත නොවන කටයුත්තක් සඳහා යන්නයි. සෙසු සියල්ල පෙර සූත්‍රයෙහි කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. කෙසේ වෙතත්, මෙහි "අධම්මචාරී විසමචාරී" යනාදී වශයෙන් පුද්ගලයා මුල් කරගත් (පුග්ගලාධිට්ඨානා) දේශනාවක් කරන ලදී. පෙර සූත්‍රයෙහි ධර්මය මුල් කරගත් (ධම්මාධිට්ඨානා) දේශනාවක් කරන ලදී; මෙය මෙහි විශේෂත්වයයි. සෙසු සියල්ල එයට සමානමය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

පපඤ්චසූදනිය නම් මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාවෙහි

ဝေရဉ္ဇကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වේරඤ්ජක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၃. မဟာဝေဒလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. මහා වේදල්ල සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၄၉. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာဝေဒလ္လသုတ္တံ. တတ္ထ အာယသ္မာတိ သဂါရဝသပ္ပတိဿဝစနမေတံ. မဟာကောဋ္ဌိကောတိ တဿ ထေရဿ နာမံ. ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဖလသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတော. ဒုပ္ပညော ဒုပ္ပညောတိ ဧတ္ထ ပညာယ ဒုဋ္ဌံ နာမ နတ္ထိ, အပ္ပညော နိပ္ပညောတိ အတ္ထော. ကိတ္တာဝတာ နု ခေါတိ ကာရဏပရိစ္ဆေဒပုစ္ဆာ, ကိတ္တကေန နု ခေါ ဧဝံ ဝုစ္စတီတိ [Pg.235] အတ္ထော. ပုစ္ဆာ စ နာမေသာ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ, ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ, ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ, အနုမတိပုစ္ဆာ, ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာတိ ပဉ္စဝိဓာ ဟောတိ. တာသမိဒံ နာနာကရဏံ –

449. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය මහා වේදල්ල සූත්‍රයයි. එහි "ආයස්මා" යනු ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත වචනයකි. "මහාකෝට්ඨිකෝ" යනු එම තෙරුන් වහන්සේගේ නමයි. "පටිසල්ලානා වුට්ඨිතෝ" යනු ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිටි යන්නයි. "දුප්පඤ්ඤෝ දුප්පඤ්ඤෝ" යන්නෙහි ප්‍රඥාවෙහි දෝෂයක් නැත, ප්‍රඥාව නැති යන අර්ථයයි. "කිත්තාවතා නු ඛෝ" යනු කාරණා පරිච්ඡේදය විමසන ප්‍රශ්නයකි, කොපමණකින් මෙසේ කියනු ලැබේද යන්න අර්ථයයි. ප්‍රශ්නය නම් අදිට්ඨජෝතනා ප්‍රශ්නය, දිට්ඨසංසන්දනා ප්‍රශ්නය, විමතිච්ඡේදන ප්‍රශ්නය, අනුමති ප්‍රශ්නය සහ කථේතුකම්‍යතා ප්‍රශ්නය යනුවෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. ඒවායේ වෙනස මෙසේය:

ကတမာ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ? ပကတိယာ လက္ခဏံ အညာတံ ဟောတိ အဒိဋ္ဌံ အတုလိတံ အတီရိတံ အဝိဘူတံ အဝိဘာဝိတံ, တဿ ဉာဏာယ ဒဿနာယ တုလနာယ တီရဏာယ ဝိဘူတာယ ဝိဘာဝနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. အယံ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ.

අදිට්ඨජෝතනා ප්‍රශ්නය යනු කුමක්ද? ස්වභාවයෙන්ම යම් ලක්ෂණයක් නොදන්නා ලද්දේ, නොදකින ලද්දේ, විමසා නොබලන ලද්දේ, ප්‍රකට නොවූයේ වෙයිද, එය දැනගනු පිණිස, දැකගනු පිණිස, විමසනු පිණිස, ප්‍රකට කරගනු පිණිස අසන ප්‍රශ්නයයි. මෙය අදිට්ඨජෝතනා ප්‍රශ්නයයි.

ကတမာ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ? ပကတိယာ လက္ခဏံ ဉာတံ ဟောတိ ဒိဋ္ဌံ တုလိတံ တီရိတံ ဝိဘူတံ ဝိဘာဝိတံ, အညေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. အယံ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ.

දිට්ඨසංසන්දනා ප්‍රශ්නය යනු කුමක්ද? ස්වභාවයෙන්ම යම් ලක්ෂණයක් දන්නා ලද්දේ, දකින ලද්දේ, විමසා බලන ලද්දේ, ප්‍රකට වූයේ වෙයිද, එය අනෙකුත් පණ්ඩිතයන් සමඟ සසඳා බැලීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නයයි. මෙය දිට්ඨසංසන්දනා ප්‍රශ්නයයි.

ကတမာ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ? ပကတိယာ သံသယပက္ခန္ဒော ဟောတိ ဝိမတိပက္ခန္ဒော, ဒွေဠှကဇာတော, ‘‘ဧဝံ နု ခေါ, န နု ခေါ, ကိံ နု ခေါ, ကထံ နု ခေါ’’တိ, သော ဝိမတိစ္ဆေဒနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. အယံ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ (မဟာနိ. ၁၅၀; စူဠနိ. ပုဏ္ဏကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၂).

විමතිඡේදන ප්‍රශ්නය (සැකය දුරුකිරීමේ ප්‍රශ්නය) යනු කුමක්ද? ස්වභාවයෙන්ම සැකයට පැමිණි, විමතියට පැමිණි, දෙගිඩියාවෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා, ‘‘මෙය මෙසේද? මෙය මෙසේ නොවේද? මෙය කුමක්ද? මෙය කෙසේද?’’ යනාදී වශයෙන් සැකය දුරුකර ගැනීම පිණිස ප්‍රශ්න විමසයි. මෙය විමතිඡේදන ප්‍රශ්නය නම් වේ.

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါတိ? အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’တိ (မဟာဝ. ၂၁) ဧဝရူပါ အနုမတိံ ဂဟေတွာ ဓမ္မဒေသနာကာလေ ပုစ္ဆာ အနုမတိပုစ္ဆာ နာမ.

‘‘මහණෙනි, ඒ කුමකැයි හඟින්නහුද? රූපය නිත්‍යද අනිත්‍යද? ස්වාමීනි, අනිත්‍යය’’ යනාදී වශයෙන් මෙබඳු වූ අනුමතිය (පිළිගැනීම) ලබාගෙන ධර්ම දේශනා කරන කාලයෙහි අසන ප්‍රශ්නය ‘අනුමති පෘච්ඡාව’ නම් වේ.

‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, သတိပဋ္ဌာနာ, ကတမေ စတ္တာရော’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၉၀) ဧဝရူပါ ဘိက္ခုသံဃံ သယမေဝ ပုစ္ဆိတွာ သယမေဝ ဝိဿဇ္ဇေတုကာမဿ ပုစ္ဆာ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ နာမ. တာသု ဣဓ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ အဓိပ္ပေတာ.

‘‘මහණෙනි, මේ සතර සතිපට්ඨානයෝය. කවර සතර දෙනෙක්ද?’’ යනාදී වශයෙන් භික්ෂු සංඝයාගෙන් තමන් වහන්සේම විමසා, තමන් වහන්සේම පිළිතුරු දීමට කැමැත්තෙන් අසන ප්‍රශ්නය ‘කථේතුකම්‍යතා පෘච්ඡාව’ නම් වේ. ඒ ප්‍රශ්න අතුරින් මෙහිලා ‘දිට්ඨසංසන්දන පෘච්ඡාව’ (දුටු දෙය සසඳා බැලීමේ ප්‍රශ්නය) අදහස් කරන ලදී.

ထေရော ဟိ အတ္တနော ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသီဒိတွာ သယမေဝ ပဉှံ သမုဋ္ဌပေတွာ သယံ ဝိနိစ္ဆိနန္တော ဣဒံ သုတ္တံ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ မတ္ထကံ ပါပေသိ. ဧကစ္စော ဟိ ပဉှံ သမုဋ္ဌာပေတုံယေဝ သက္ကောတိ န နိစ္ဆေတုံ; ဧကစ္စော နိစ္ဆေတုံ သက္ကောတိ န သမုဋ္ဌာပေတုံ; ဧကစ္စော ဥဘယမ္ပိ န သက္ကောတိ; ဧကစ္စော ဥဘယမ္ပိ သက္ကောတိ. တေသု ထေရော ဥဘယမ္ပိ သက္ကောတိယေဝ. ကသ္မာ? မဟာပညတာယ. မဟာပညံ နိဿာယ ဟိ ဣမသ္မိံ သာသနေ သာရိပုတ္တတ္ထေရော, မဟာကစ္စာနတ္ထေရော, ပုဏ္ဏတ္ထေရော, ကုမာရကဿပတ္ထေရော, အာနန္ဒတ္ထေရော, အယမေဝ အာယသ္မာတိ သမ္ဗဟုလာ ထေရာ ဝိသေသဋ္ဌာနံ အဓိဂတာ. န ဟိ သက္ကာ ယာယ ဝါ တာယ ဝါ အပ္ပမတ္တိကာယ ပညာယ သမန္နာဂတေန ဘိက္ခုနာ [Pg.236] သာဝကပါရမီဉာဏဿ မတ္ထကံ ပါပုဏိတုံ, မဟာပညေန ပန သက္ကာတိ မဟာပညတာယ သာရိပုတ္တတ္ထေရော တံ ဌာနံ အဓိဂတော. ပညာယ ဟိ ထေရေန သဒိသော နတ္ထိ. တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ မဟာပညာနံ ယဒိဒံ သာရိပုတ္တော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၈၉).

සැබවින්ම ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ (මහා කොට්ඨිත හිමියෝ) තමන්ගේ දිවා විහරණ ස්ථානයෙහි වැඩහිඳ, තමන්ම ප්‍රශ්නයක් මතු කොට, තමන්ම එය විමර්ශනය කරමින් මෙම සූත්‍රය මුල සිට අවසානය දක්වා දේශනා කළ සේක. සමහර පුද්ගලයෙක් ප්‍රශ්නයක් මතු කිරීමට පමණක් සමත් වේ, එය තීරණය කිරීමට (විසඳීමට) අසමත් වේ. සමහරෙක් විසඳීමට සමත් වේ, මතු කිරීමට අසමත් වේ. සමහරෙක් ඒ දෙකටම අසමත් වේ. සමහරෙක් ඒ දෙකටම සමත් වේ. ඔවුන් අතරින් ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ දෙකටම සමත් වූ සේක. ඒ මන්ද? මහා ප්‍රඥාවන්ත භාවය නිසාය. සැබවින්ම මේ ශාසනයෙහි සාරිපුත්ත ස්ථවිර, මහා කච්චායන ස්ථවිර, පුණ්ණ ස්ථවිර, කුමාර කස්සප ස්ථවිර, ආනන්ද ස්ථවිර සහ මෙම ආයුෂ්මත් (මහා කොට්ඨිත) ස්ථවිර යන බොහෝ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා මහා ප්‍රඥාව නිසා විශේෂ ස්ථාන (තනතුරු) අධිගමනය කළහ. යම් හෝ ස්වල්ප වූ ප්‍රඥාවකින් යුක්ත වූ භික්ෂුවකට ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයෙහි කෙළවරට පැමිණිය නොහැකිය. මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකුටම එය කළ හැකිය. මෙසේ මහා ප්‍රඥාවන්ත භාවය නිසා සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ තනතුර ලබාගත්හ. ප්‍රඥාව අතින් ස්ථවිරයන් වහන්සේට සමාන කිසිවෙක් නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේව, ‘‘මහණෙනි, මගේ මහා ප්‍රඥාවන්ත ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ සාරිපුත්ත අග්‍ර වන්නේය’’ යි පවසා ඒ ඒතදග්ග තනතුරෙහි තැබූ සේක.

တထာ န သက္ကာ ယာယ ဝါ တာယ ဝါ အပ္ပမတ္တိကာယ ပညာယ သမန္နာဂတေန ဘိက္ခုနာ ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ သဗ္ဗညုတညာဏေန သဒ္ဓိံ သံသန္ဒိတွာ သမာနေတွာ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ ဝိဘဇေတုံ, မဟာပညေန ပန သက္ကာတိ မဟာပညတာယ မဟာကစ္စာနတ္ထေရော တတ္ထ ပဋိဗလော ဇာတော, တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ ဝိဘဇန္တာနံ ယဒိဒံ မဟာကစ္စာနော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၇).

එසේම, යම් හෝ ස්වල්ප වූ ප්‍රඥාවකින් යුක්ත වූ භික්ෂුවකට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සංක්ෂිප්තව දේශනා කරන ලද ධර්මයෙහි අර්ථය, සර්වඥතා ඥානය හා ගළපා විස්තරාත්මකව බෙදා දැක්විය නොහැකිය. මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකුටම එය කළ හැකිය. එසේ මහා ප්‍රඥාවන්ත භාවය නිසා මහා කච්චායන ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ සඳහා සමත් වූ සේක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේව, ‘‘මහණෙනි, මගේ සංක්ෂිප්තව දේශනා කරන ලද ධර්මය විස්තරාත්මකව බෙදා දක්වන ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මහා කච්චායන අග්‍ර වන්නේය’’ යි පවසා ඒ ඒතදග්ග තනතුරෙහි තැබූ සේක.

တထာ န သက္ကာ ယာယ ဝါ တာယ ဝါ အပ္ပမတ္တိကာယ ပညာယ သမန္နာဂတေန ဘိက္ခုနာ ဓမ္မကထံ ကထေန္တေန ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ အာဟရိတွာ သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ဝိဘဇန္တေန ဓမ္မကထံ ကထေတုံ, မဟာပညေန ပန သက္ကာတိ မဟာပညတာယ ပုဏ္ဏတ္ထေရော စတုပရိသမဇ္ဈေ အလင်္ကတဓမ္မာသနေ စိတ္တဗီဇနိံ ဂဟေတွာ နိသိန္နော လီဠာယန္တော ပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယ ဓမ္မံ ကထေသိ. တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဓမ္မကထိကာနံ ယဒိဒံ ပုဏ္ဏော မန္တာဏိပုတ္တော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၆).

එසේම, යම් හෝ ස්වල්ප වූ ප්‍රඥාවකින් යුක්ත වූ භික්ෂුවකට දස කථාවස්තූන් ඇසුරු කොට, සප්ත විශුද්ධීන් බෙදා දක්වමින් ධර්ම දේශනා කළ නොහැකිය. මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකුටම එය කළ හැකිය. එසේ මහා ප්‍රඥාවන්ත භාවය නිසා පුණ්ණ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සිවු පිරිස මැද අලංකාර ධර්මාසනයක වැඩහිඳ, විසිතුරු වටාපතක් ගෙන, පුන් සඳක් මෙන් ලීලාවෙන් යුක්තව ධර්මය දේශනා කළ සේක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේව, ‘‘මහණෙනි, මගේ ධර්ම කථික වූ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මන්තාණිපුත්ත පුණ්ණ අග්‍ර වන්නේය’’ යි පවසා ඒ ඒතදග්ග තනතුරෙහි තැබූ සේක.

တထာ ယာယ ဝါ တာယ ဝါ အပ္ပမတ္တိကာယ ပညာယ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ဓမ္မံ ကထေန္တော ဣတော ဝါ ဧတ္တော ဝါ အနုက္ကမိတွာ ယဋ္ဌိကောဋိံ ဂဟေတွာ အန္ဓော ဝိယ, ဧကပဒိကံ ဒဏ္ဍကသေတုံ အာရုဠှော ဝိယ စ ဂစ္ဆတိ. မဟာပညော ပန စတုပ္ပဒိကံ ဂါထံ နိက္ခိပိတွာ ဥပမာ စ ကာရဏာနိ စ အာဟရိတွာ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဂဟေတွာ ဟေဋ္ဌုပရိယံ ကရောန္တော ကထေသိ. မဟာပညတာယ ပန ကုမာရကဿပတ္ထေရော စတုပ္ပဒိကံ ဂါထံ နိက္ခိပိတွာ ဥပမာ စ ကာရဏာနိ စ အာဟရိတွာ တေဟိ သဒ္ဓိံ ယောဇေန္တော ဇာတဿရေ ပဉ္စဝဏ္ဏာနိ ကုသုမာနိ ဖုလ္လာပေန္တော ဝိယ သိနေရုမတ္ထကေ ဝဋ္ဋိသဟဿံ တေလပဒီပံ ဇာလေန္တော ဝိယ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဟေဋ္ဌုပရိယံ ကရောန္တော [Pg.237] ကထေသိ. တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ စိတ္တကထိကာနံ ယဒိဒံ ကုမာရကဿပေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၇).

එසේම, යම් හෝ ස්වල්ප වූ ප්‍රඥාවකින් යුක්ත වූ භික්ෂුවක් ධර්මය දේශනා කරන විට, එහා මෙහා නොබලා සැරයටි කොනක් අල්ලාගෙන යන අන්ධයෙකු මෙන් හෝ තනි ලීයකින් කළ පාලමකට නැඟුණු කෙනෙකු මෙන් යයි. මහා ප්‍රඥාවන්තයා වනාහි සිවුපද ගාථාවක් පදනම් කොටගෙන, උපමා හා කරුණු ගෙන හැර පාමින් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය උඩුයටිකුරු කරමින් දේශනා කරයි. මහා ප්‍රඥාවන්ත භාවය නිසා කුමාර කස්සප ස්ථවිරයන් වහන්සේ සිවුපද ගාථාවක් ගෙන, උපමා හා කරුණු ගෙන හැර පාමින් ඒවා ගළපා, විලක පස්වණක් පියුම් පිබිදෙන්නාක් මෙන්ද, මහා මේරු පර්වත මුදුනක පහන් දහසක් දල්වන්නාක් මෙන්ද, ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය මැනවින් ගළපා දේශනා කළ සේක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේව, ‘‘මහණෙනි, මගේ විසිතුරු කථික ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ කුමාර කස්සප අග්‍ර වන්නේය’’ යි පවසා ඒ ඒතදග්ග තනතුරෙහි තැබූ සේක.

တထာ ယာယ ဝါ တာယ ဝါ အပ္ပမတ္တိကာယ ပညာယ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု စတူဟိ မာသေဟိ စတုပ္ပဒိကမ္ပိ ဂါထံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ. မဟာပညော ပန ဧကပဒေ ဌတွာ ပဒသတမ္ပိ ပဒသဟဿမ္ပိ ဂဏှာတိ. အာနန္ဒတ္ထေရော ပန မဟာပညတာယ ဧကပဒုဒ္ဓါရေ ဌတွာ သကိံယေဝ သုတွာ ပုန အပုစ္ဆန္တော သဋ္ဌိ ပဒသဟဿာနိ ပန္နရသ ဂါထာသဟဿာနိ ဝလ္လိယာ ပုပ္ဖာနိ အာကဍ္ဎိတွာ ဂဏှန္တော ဝိယ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဂဏှာတိ. ဂဟိတဂဟိတံ ပါသာဏေ ခတလေခါ ဝိယ, သုဝဏ္ဏဃဋေ ပက္ခိတ္တသီဟဝသာ ဝိယ စ ဂဟိတာကာရေနေဝ တိဋ္ဌတိ. တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဂတိမန္တာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော, သတိမန္တာနံ, ဓိတိမန္တာနံ, ဗဟုဿုတာနံ, ဥပဋ္ဌာကာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၉-၂၂၃).

එසේම, යම් හෝ ස්වල්ප වූ ප්‍රඥාවකින් යුක්ත වූ භික්ෂුවකට මාස හතරකින් සිවුපද ගාථාවක්වත් ඉගෙන ගත නොහැකිය. මහා ප්‍රඥාවන්තයා වනාහි එක පියවරක් තබන කෙටි කලකින් පද සියයක් හෝ දහසක් හෝ ඉගෙන ගනී. ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ මහා ප්‍රඥාවන්ත භාවය නිසා එක පියවරක් තබන තරම් කාලයකදී, එකම වරක් අසා, නැවත නොවිමසාම පද හැටදහසක් සහ ගාථා පහළොස්දහසක්, වැලක මල් ඇද ගන්නාක් මෙන් එකවරම ඉගෙන ගත්හ. ඉගෙන ගත් සෑම දෙයක්ම ගලක කෙටූ අකුරු මෙන්ද, රන් භාජනයක බහාලූ සිංහ තෙල් මෙන්ද, උගත් ආකාරයෙන්ම මතකයෙහි රැඳේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේව, ‘‘මහණෙනි, මගේ පණ්ඩිත වූ, සිහි බුද්ධිය ඇති, ධෛර්යවන්ත වූ, බහුශ්‍රුත වූ සහ උපස්ථායක වූ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ ආනන්ද අග්‍ර වන්නේය’’ යි පවසා ඒ ඒතදග්ග තනතුරෙහි තැබූ සේක.

န ဟိ သက္ကာ ယာယ ဝါ တာယ ဝါ အပ္ပမတ္တိကာယ ပညာယ သမန္နာဂတေန ဘိက္ခုနာ စတုပဋိသမ္ဘိဒါပဘေဒဿ မတ္ထကံ ပါပုဏိတုံ. မဟာပညေန ပန သက္ကာတိ မဟာပညတာယ မဟာကောဋ္ဌိတတ္ထေရော အဓိဂမပရိပုစ္ဆာသဝနပုဗ္ဗယောဂါနံ ဝသေန အနန္တနယုဿဒံ ပဋိသမ္ဘိဒါပဘေဒံ ပတ္တော. တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တာနံ ယဒိဒံ မဟာကောဋ္ဌိတော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၈).

යම් හෝ ස්වල්ප වූ ප්‍රඥාවකින් යුක්ත වූ භික්ෂුවකට සිවුපිළිසිඹියාපත් ඥානයන්ගේ කෙළවරට පැමිණිය නොහැකිය. මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකුටම එය කළ හැකිය. මෙසේ මහා ප්‍රඥාවන්ත භාවය නිසා මහා කොට්ඨිත ස්ථවිරයන් වහන්සේ අධිගමය, පරිපෘච්ඡාව, ශ්‍රවණය සහ පූර්ව යෝගය යන කරුණු මඟින් අනන්ත වූ නය ක්‍රමයන්ගෙන් යුක්ත ප්‍රතිසම්භිදා ඥානයට පැමිණි සේක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේව, ‘‘මහණෙනි, මගේ ප්‍රතිසම්භිදාප්‍රාප්ත ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මහා කොට්ඨිත අග්‍ර වන්නේය’’ යි පවසා ඒ ඒතදග්ග තනතුරෙහි තැබූ සේක.

ဣတိ ထေရော မဟာပညတာယ ပဉှံ သမုဋ္ဌာပေတုမ္ပိ နိစ္ဆေတုမ္ပီတိ ဥဘယမ္ပိ သက္ကောတိ. သော ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသီဒိတွာ သယမေဝ သဗ္ဗပဉှေ သမုဋ္ဌပေတွာ သယံ ဝိနိစ္ဆိနန္တော ဣဒံ သုတ္တံ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ မတ္ထကံ ပါပေတွာ, ‘‘သောဘနာ ဝတ အယံ ဓမ္မဒေသနာ, ဇေဋ္ဌဘာတိကေန နံ ဓမ္မသေနာပတိနာ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒိဿာမိ, တတော အယံ ဒွိန္နမ္ပိ အမှာကံ ဧကမတိယာ ဧကဇ္ဈာသယေန စ ဌပိတာ အတိဂရုကာ ဘဝိဿတိ ပါသာဏစ္ဆတ္တသဒိသာ, စတုရောဃနိတ္ထရဏတ္ထိကာနံ တိတ္ထေ ဌပိတနာဝါ ဝိယ, မဂ္ဂဂမနတ္ထိကာနံ သဟဿယုတ္တအာဇညရထော ဝိယ ဗဟုပကာရာ ဘဝိဿတီ’’တိ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနတ္ထံ ပဉှံ ပုစ္ဆိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘တာသု ဣဓ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ အဓိပ္ပေတာ’’တိ.

මහා කොට්ඨික මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ සිය මහා ප්‍රඥාව හේතුවෙන් ප්‍රශ්නයක් මතු කිරීමටත්, එය විසඳීමටත් යන කරුණු දෙකටම සමත් වන සේක. උන්වහන්සේ දිවා කාලයෙහි විවේකීව වැඩ හිඳිමින්, තමන් වහන්සේම සියලු ප්‍රශ්න මතු කොට, තමන් වහන්සේම ඒවා විනිශ්චය කරමින්, මෙම මහා වේදල්ල සූත්‍රය ආරම්භයේ සිට අවසානය දක්වා මෙනෙහි කළ සේක. පසුව උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: 'මෙම ධර්ම දේශනාව ඉතා ශෝභනයි. මම මෙය මාගේ වැඩිමහල් සොහොයුරාණන් වන් ධර්මසේනාපති සැරියුත් මහා රහතන් වහන්සේ සමඟ සාකච්ඡා කරන්නෙමි. එවිට අප දෙදෙනාගේම එකම අදහසින් හා එකම අභිප්‍රායෙන් තහවුරු වන මෙම දේශනාව ගල් කුඩයක් මෙන් ඉතා ස්ථාවර වනු ඇත. සතර ඕඝයෙන් එතෙර වීමට කැමති අයට තොටුපළක නතර කළ නෞකාවක් මෙන් ද, මඟ ගමන් කරන්නන්ට දහසක් අසුන් යෙදූ රථයක් මෙන් ද මෙය මහත් උපකාරී වනු ඇත.' මෙසේ දැනටමත් තමන් වහන්සේ දුටු ධර්ම ස්වභාවයන් සැසඳීම පිණිස ප්‍රශ්නය විමසූ සේක. එබැවින් 'මෙහිදී දෘෂ්ටිය සැසඳීමේ ප්‍රශ්නය අදහස් කරන ලදී' යැයි මා විසින් කියන ලදී.

နပ္ပဇာနာတီတိ [Pg.238] ဧတ္ထ ယသ္မာ နပ္ပဇာနာတိ, တသ္မာ ဒုပ္ပညောတိ ဝုစ္စတီတိ အယမတ္ထော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ နပ္ပဇာနာတီတိ ဣဒံ ဒုက္ခံ, ဧတ္တကံ ဒုက္ခံ, ဣတော ဥဒ္ဓံ နတ္ထီတိ ဒုက္ခသစ္စံ ယာထာဝသရသလက္ခဏတော န ပဇာနာတိ. အယံ ဒုက္ခသမုဒယောတိ ဣတော ဒုက္ခံ သမုဒေတီတိ ပဝတ္တိဒုက္ခပဘာဝိကာ တဏှာ သမုဒယသစ္စန္တိ ယာထာဝသရသလက္ခဏတော န ပဇာနာတိ. အယံ ဒုက္ခနိရောဓောတိ ဣဒံ ဒုက္ခံ အယံ ဒုက္ခသမုဒယော စ ဣဒံ နာမ ဌာနံ ပတွာ နိရုဇ္ဈတီတိ ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိ နိဗ္ဗာနံ နိရောဓသစ္စန္တိ ယာထာဝသရသလက္ခဏတော န ပဇာနာတိ. အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ အယံ ပဋိပဒါ ဒုက္ခနိရောဓံ ဂစ္ဆတီတိ မဂ္ဂသစ္စံ ယာထာဝသရသလက္ခဏတော န ပဇာနာတီတိ. အနန္တရဝါရေပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သင်္ခေပတော ပနေတ္ထ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနိကော ပုဂ္ဂလော ကထိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

'නප්පජානාති' (ප්‍රකටව නොදනී) යන්නෙහි අර්ථය නම්, යම් හෙයකින් ප්‍රකටව නොදන්නේ ද එහෙයින් 'දුෂ්ප්‍රඥ' (නුවණ මඳ තැනැත්තා) යැයි කියනු ලැබේ යන්නයි. සෑම පදයකම මෙම ක්‍රමයම වේ. 'මේ දුක යැයි නොදනී' යනු, මේ වනාහි තෘෂ්ණාව හැර අනෙක් තෛභූමක ධර්මයන් දුක්ඛ සත්‍යය බවත්, දුක මෙපමණක් බවත්, මීට වඩා දුකක් නැති බවත් යන දුක්ඛ සත්‍යයේ යථා ස්වභාවය හා ලක්ෂණයන් ප්‍රකටව නොදැනීමයි. 'මේ දුක්ඛ සමුදය' යනු, මෙයින් දුක හටගන්නා බවත්, ඒ නිසා දුක පවතින බවත්, දුක ඇති කරන තෘෂ්ණාව සමුදය සත්‍යය බවත් යන එහි යථා ස්වභාවය හා ලක්ෂණ ප්‍රකටව නොදැනීමයි. 'මේ දුක්ඛ නිරෝධය' යනු, මේ දුකත් මේ දුක්ඛ සමුදයත් යම් නිවනකට පැමිණ නිරුද්ධ වේ ද, ඒ දුක්ඛ-සමුදය යන දෙකෙහිම නොපැවැත්ම වන නිවන නිරෝධ සත්‍යය බව එහි යථා ස්වභාවයෙන් නොදැනීමයි. 'මේ දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාව' යනු, මේ අෂ්ටාංගික මාර්ගය දුක්ඛ නිරෝධය (නිවන) කරා යන බවත්, එය මාර්ග සත්‍යය බවත් එහි යථා ස්වභාවයෙන් නොදැනීමයි. මීළඟ වාරයෙහි ද මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය දත යුතුය. සංක්ෂේපයෙන් මෙහිදී සතර සත්‍ය කර්මස්ථානයෙහි නිරත පුද්ගලයා ගැන කියන ලදැයි දත යුතුය.

အယဉှိ အာစရိယသန္တိကေ စတ္တာရိ သစ္စာနိ သဝနတော ဥဂ္ဂဏှာတိ. ဌပေတွာ တဏှံ တေဘူမကာ ဓမ္မာ ဒုက္ခသစ္စံ, တဏှာ သမုဒယသစ္စံ, ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိ နိဗ္ဗာနံ နိရောဓသစ္စံ, ဒုက္ခသစ္စံ ပရိဇာနန္တော သမုဒယသစ္စံ ပဇဟန္တော နိရောဓပါပနော မဂ္ဂေါ မဂ္ဂသစ္စန္တိ ဧဝံ ဥဂ္ဂဟေတွာ အဘိနိဝိသတိ. တတ္ထ ပုရိမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ ဝဋ္ဋံ, ပစ္ဆိမာနိ ဝိဝဋ္ဋံ, ဝဋ္ဋေ အဘိနိဝေသော ဟောတိ, နော ဝိဝဋ္ဋေ, တသ္မာ အယံ အဘိနိဝိသမာနော ဒုက္ခသစ္စေ အဘိနိဝိသတိ.

සතර සත්‍ය කර්මස්ථානලාභී යෝගී පුද්ගලයා ආචාර්යයන් වහන්සේ සමීපයෙහි සතර සත්‍යයන් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඉගෙන ගනී. තෘෂ්ණාව හැර ඉතිරි තෛභූමක ධර්මයන් දුක්ඛ සත්‍යය බවත්, තෘෂ්ණාව සමුදය සත්‍යය බවත්, ඒ දුක්ඛ-සමුදය යන දෙකෙහිම නොපැවැත්ම වන නිවන නිරෝධ සත්‍යය බවත්, දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දකිමින්, සමුදය සත්‍යය ප්‍රහීණය කරමින්, නිරෝධ සත්‍යය කරා පමුණුවන අෂ්ටාංගික මාර්ගය මාර්ග සත්‍යය බවත් මෙසේ ඉගෙන ගෙන විදර්ශනා වඩා තැන්පත් වෙයි. එහි මුල් සත්‍යයන් දෙක 'වට්ටය' (සංසාර චක්‍රය) වන අතර පසු සත්‍යයන් දෙක 'විවට්ටය' (සංසාරයෙන් මිදීම) වේ. වට්ටය පිළිබඳව (දුක්ඛ, සමුදය) විදර්ශනා මෙනෙහි කිරීම සිදු වුවත්, විවට්ටය පිළිබඳව (නිරෝධ, මාර්ග) එසේ මෙනෙහි කිරීමක් සිදු නොවේ. එබැවින් මේ යෝගී තැනැත්තා විදර්ශනා වඩන කල්හි දුක්ඛ සත්‍යයෙහි නිවිෂ්ට වෙයි.

ဒုက္ခသစ္စံ နာမ ရူပါဒယော ပဉ္စက္ခန္ဓာတိ ဝဝတ္ထပေတွာ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနဝသေန ဩတရိတွာ, ‘‘စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ရူပံ ရူပ’’န္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. တဒါရမ္မဏာ ဝေဒနာ သညာ သင်္ခါရာ ဝိညာဏံ နာမန္တိ ဧဝံ ယမကတာလက္ခန္ဓံ ဘိန္ဒန္တော ဝိယ ‘‘ဒွေဝ ဣမေ ဓမ္မာ နာမရူပ’’န္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. တံ ပနေတံ န အဟေတုကံ သဟေတုကံ သပ္ပစ္စယံ, ကော စဿ ပစ္စယော အဝိဇ္ဇာဒယော ဓမ္မာတိ ဧဝံ ပစ္စယေ စေဝ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မေ စ ဝဝတ္ထပေတွာ ‘‘သဗ္ဗေပိ ဓမ္မာ ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စာ’’တိ အနိစ္စလက္ခဏံ အာရောပေတိ, တတော ဥဒယဝယပ္ပဋိပီဠနာကာရေန ဒုက္ခာ, အဝသဝတ္တနာကာရေန အနတ္တာတိ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ သမ္မသန္တော လောကုတ္တရမဂ္ဂံ ပါပုဏာတိ.

රූප ආදී පංචස්කන්ධයම දුක්ඛ සත්‍යය යැයි නිශ්චය කොට, සතර මහා ධාතු කර්මස්ථාන වශයෙන් බැසගෙන, සතර මහා භූතයන් ද සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කළ උපාදාය රූප ද 'රූපය' යැයි ව්‍යවස්ථාපනය කරයි. ඒ රූපය අරමුණු කොට පවතින වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ යන ධර්මයන් 'නාමය' යැයි ව්‍යවස්ථාපනය කරයි. මෙසේ තල් කඳක් පලන්නාක් මෙන්, 'මේ නාම හා රූප යන ධර්ම දෙක පමණක්ම වේ' යැයි නිශ්චය කරයි. ඒ නාම-රූපයන් අහේතුක නොවන බවත්, ඒවා හේතූන් හා ප්‍රත්‍යයන් සහිත බවත්, අවිද්‍යාව ආදී ධර්මයන් ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන් බවත් මෙසේ ප්‍රත්‍යයන් හා ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්මයන් නිශ්චය කරයි. ඉන්පසු, 'මේ සියලු ධර්මයන් හටගෙන නැති වී යන බැවින් අනිත්‍යය' කියා අනිත්‍ය ලක්ෂණයට නංවයි. ඉන්පසු ඇතිවීම හා නැතිවීම මගින් පීඩා විඳින අර්ථයෙන් 'දුක්ඛ' බවත්, තම වසඟයෙහි නොපවතින අර්ථයෙන් 'අනත්ත' බවත් වශයෙන් තිලක්ෂණයට නංවා, විදර්ශනා පිළිවෙළින් මෙනෙහි කරමින් ලෝකෝත්තර මාර්ගයට පැමිණෙයි.

မဂ္ဂက္ခဏေ [Pg.239] စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဧကပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ, ဧကာဘိသမယေန အဘိသမေတိ. ဒုက္ခံ ပရိညာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ. သမုဒယံ ပဟာနပဋိဝေဓေန, နိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓေန, မဂ္ဂံ ဘာဝနာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ. ဒုက္ခံ ပရိညာဘိသမယေန အဘိသမေတိ, သမုဒယံ ပဟာနာဘိသမယေန, နိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယေန, မဂ္ဂံ ဘာဝနာဘိသမယေန အဘိသမေတိ. သော တီဏိ သစ္စာနိ ကိစ္စတော ပဋိဝိဇ္ဈတိ, နိရောဓံ အာရမ္မဏတော. တသ္မိဉ္စဿ ခဏေ အဟံ ဒုက္ခံ ပရိဇာနာမိ, သမုဒယံ ပဇဟာမိ, နိရောဓံ သစ္ဆိကရောမိ, မဂ္ဂံ ဘာဝေမီတိ အာဘောဂသမန္နာဟာရမနသိကာရပစ္စဝေက္ခဏာ နတ္ထိ. ဧတဿ ပန ပရိဂ္ဂဏှန္တဿေဝ မဂ္ဂေါ တီသု သစ္စေသု ပရိညာဒိကိစ္စံ သာဓေန္တောဝ နိရောဓံ အာရမ္မဏတော ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ.

මාර්ග ක්ෂණයෙහි සතර සත්‍යයන් එකම අවබෝධයකින් (ප්‍රතිවේධයකින්) අවබෝධ කරයි, එකම අභිසමයකින් අවබෝධ කරයි. දුක පිරිසිඳ දැකීමෙන් (පරිඤ්ඤා ප්‍රතිවේධයෙන්) ද, සමුදය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් (පහාන ප්‍රතිවේධයෙන්) ද, නිරෝධය සාක්ෂාත් කිරීමෙන් (සච්ඡිකිරිය ප්‍රතිවේධයෙන්) ද, මාර්ගය වැඩීමෙන් (භාවනා ප්‍රතිවේධයෙන්) ද අවබෝධ කරයි. දුක්ඛ සත්‍යය පරිඤ්ඤා අභිසමයෙන් ද, සමුදය සත්‍යය පහාන අභිසමයෙන් ද, නිරෝධ සත්‍යය සච්ඡිකිරිය අභිසමයෙන් ද, මාර්ග සත්‍යය භාවනා අභිසමයෙන් ද අවබෝධ කරයි. ඒ යෝගී තැනැත්තා සත්‍යයන් තුනක් කෘත්‍යය (කාර්යය) වශයෙන් අවබෝධ කරන අතර, නිරෝධ සත්‍යය අරමුණක් වශයෙන් අවබෝධ කරයි. ඒ මාර්ග ක්ෂණයෙහි ඔහුට 'මම දුක පිරිසිඳ දකිමි, සමුදය ප්‍රහීණ කරමි, නිරෝධය සාක්ෂාත් කරමි, මාර්ගය වඩමි' යනුවෙන් මෙනෙහි කිරීමක් හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමක් සිදු නොවේ. නමුදු සත්‍යයන් ග්‍රහණය කරගන්නා වූ ඒ පුද්ගලයාගේ මාර්ගය සත්‍යයන් තුනෙහි පරිඤ්ඤා ආදී කෘත්‍යයන් සම්පූර්ණ කරමින්ම නිරෝධය අරමුණු කිරීමෙන් අවබෝධ කරයි.

တသ္မာ ပညဝါတိ ဝုစ္စတီတိ ဧတ္ထ ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ သောတာပန္နော, ဥပရိမကောဋိယာ ခီဏာသဝေါ ပညဝါတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော. ယော ပန တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ပါဠိတော စ အတ္ထတော စ အနုသန္ဓိတော စ ပုဗ္ဗာပရတော စ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဟေဋ္ဌုပရိယံ ကရောန္တော ဝိစရတိ, အနိစ္စဒုက္ခာနတ္တဝသေန ပရိဂ္ဂဟမတ္တမ္ပိ နတ္ထိ, အယံ ပညဝါ နာမ, ဒုပ္ပညော နာမာတိ? ဝိညာဏစရိတော နာမေသ, ပညဝါတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. အထ ယော တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ သမ္မသန္တော အဇ္ဇ အဇ္ဇေဝ အရဟတ္တန္တိ စရတိ, အယံ ပညဝါ နာမ, ဒုပ္ပညော နာမာတိ? ဘဇာပိယမာနော ပညဝါပက္ခံ ဘဇတိ. သုတ္တေ ပန ပဋိဝေဓောဝ ကထိတော.

'එබැවින් ප්‍රඥාවන්තයා යැයි කියනු ලැබේ' යන මෙහි අවම වශයෙන් සෝවාන් පුද්ගලයා ද, උපරිම වශයෙන් ක්ෂීණාශ්‍රව (රහත්) උත්තමයා ද ප්‍රඥාවන්තයා ලෙස දක්වා ඇත. යමෙක් පාලි වශයෙන් ද, අර්ථ වශයෙන් ද, අනුසන්ධි වශයෙන් ද, පූර්වාපර සම්බන්ධය අනුව ද තෙපිටක බුද්ධ වචනය ඉගෙන ගෙන එය ඒ මේ අත පෙරළමින් හැසිරෙයි ද, එහෙත් ඔහු තුළ අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත වශයෙන් ලක්ෂණ ග්‍රහණය කිරීමක් හෝ නොමැති නම්, ඔහු ප්‍රඥාවන්තයෙක් ද නැතහොත් දුෂ්ප්‍රඥයෙක් ද? ඔහු 'විඤ්ඤාණචරිත' (විඥානයෙන් හැසිරෙන) පුද්ගලයෙක් මිස ප්‍රඥාවන්තයෙක් යැයි නොකිය යුතුය. යමෙක් තිලක්ෂණයට නංවා විදර්ශනා පිළිවෙළින් මෙනෙහි කරමින් 'අද අදම අරිහත්වයට පත් වන්නෙමි' යි වීර්යයෙන් හැසිරෙයි ද, ඔහු ප්‍රඥාවන්තයෙක් ද නැතහොත් දුෂ්ප්‍රඥයෙක් ද? විග්‍රහ කර බලන කල ඔහු ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ පාර්ශ්වයට අයත් වේ. එහෙත් සූත්‍රයෙහි දක්වා ඇත්තේ අවබෝධය (ප්‍රතිවේධය) ලත් තැනැත්තා ගැනම පමණි.

ဝိညာဏံ ဝိညာဏန္တိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? ယေန ဝိညာဏေန သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ ဧသ ပညဝါ နာမ ဇာတော, တဿ အာဂမနဝိပဿနာ ဝိညာဏံ ကမ္မကာရကစိတ္တံ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ. သုခန္တိပိ ဝိဇာနာတီတိ သုခဝေဒနမ္ပိ ဝိဇာနာတိ. ဥပရိပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဣမိနာ ထေရော ‘‘သုခံ ဝေဒနံ ဝေဒယမာနော သုခံ ဝေဒနံ ဝေဒယာမီတိ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၁၃; ဒီ. နိ. ၂.၃၈၀) နယေန အာဂတဝေဒနာဝသေန အရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေသိ. တဿတ္ထော သတိပဋ္ဌာနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

'විඤ්ඤාණය, විඤ්ඤාණය' යැයි මෙහි කුමක් විමසයි ද? යම් විඤ්ඤාණයකින් සංස්කාරයන් මෙනෙහි කොට මේ පුද්ගලයා ප්‍රඥාවන්තයෙකු බවට පත් වූයේ ද, ඔහුගේ ඒ මාර්ගාවබෝධයට හේතු වූ විදර්ශනා විඤ්ඤාණය නම් වූ කර්මකාරක සිත ගැන විමසමි යි මෙසේ අසයි. 'සැපය කියා ද දනී' යනු සැප වේදනාව ද දනියි යන්නයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙයින් මහා කොට්ඨික ස්ථවිරයන් වහන්සේ 'සැප වේදනාවක් විඳින කල්හි සැප වේදනාවක් විඳිමි යි ප්‍රකටව දනී' යන ආදී ක්‍රමයෙන් පැමිණි වේදනාවන් ඔස්සේ අරූප කර්මස්ථානය දේශනා කළ සේක. එහි අර්ථය සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

သံသဋ္ဌာတိ [Pg.240] ဧကုပ္ပာဒါဒိလက္ခဏေန သံယောဂဋ္ဌေန သံသဋ္ဌာ, ဥဒါဟု ဝိသံသဋ္ဌာတိ ပုစ္ဆတိ. ဧတ္ထ စ ထေရော မဂ္ဂပညဉ္စ ဝိပဿနာဝိညာဏဉ္စာတိ ဣမေ ဒွေ လောကိယလောကုတ္တရဓမ္မေ မိဿေတွာ ဘူမန္တရံ ဘိန္ဒိတွာ သမယံ အဇာနန္တော ဝိယ ပုစ္ဆတီတိ န ဝေဒိတဗ္ဗော. မဂ္ဂပညာယ ပန မဂ္ဂဝိညာဏေန, ဝိပဿနာပညာယ စ ဝိပဿနာဝိညာဏေနေဝ သဒ္ဓိံ သံသဋ္ဌဘာဝံ ပုစ္ဆတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ထေရောပိဿ တမေဝတ္ထံ ဝိဿဇ္ဇေန္တော ဣမေ ဓမ္မာ သံသဋ္ဌာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ န စ လဗ္ဘာ ဣမေသံ ဓမ္မာနန္တိ ဣမေသံ လောကိယမဂ္ဂက္ခဏေပိ လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေပိ ဧကတော ဥပ္ပန္နာနံ ဒွိန္နံ ဓမ္မာနံ. ဝိနိဗ္ဘုဇိတွာ ဝိနိဗ္ဘုဇိတွာတိ ဝိသုံ ဝိသုံ ကတွာ ဝိနိဝဋ္ဋေတွာ, အာရမ္မဏတော ဝါ ဝတ္ထုတော ဝါ ဥပ္ပာဒတော ဝါ နိရောဓတော ဝါ နာနာကရဏံ ဒဿေတုံ န သက္ကာတိ အတ္ထော. တေသံ တေသံ ပန ဓမ္မာနံ ဝိသယော နာမ အတ္ထိ. လောကိယဓမ္မံ ပတွာ ဟိ စိတ္တံ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, လောကုတ္တရံ ပတွာ ပညာ.

"සංසට්ඨා" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එක්ව ඉපදීම ආදී ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්තව, එකට යෙදී පැවතීම නිසා මේවා එකිනෙකට මිශ්‍ර වී පවතින්නේද? නැතහොත් වෙන්ව පවතින්නේද? යන්න විමසයි. මෙහිදී මහා කොට්ඨිත තෙරුන් වහන්සේ මාර්ග ප්‍රඥාව සහ විපස්සනා විඤ්ඤාණය යන ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ධර්මයන් දෙක පටලවා ගනිමින්, භූමි අන්තරයන් බිඳ දමමින්, සම්මුතිය නොදන්නෙකු සේ ප්‍රශ්න කරන බවක් නොදැක්ක යුතුය. මාර්ග ප්‍රඥාව මාර්ග විඤ්ඤාණය සමඟ ද, විපස්සනා ප්‍රඥාව විපස්සනා විඤ්ඤාණය සමඟ ද එක්ව පවතින බව (සංසට්ඨ බව) විමසන බව දත යුතුය. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ද එම අර්ථයම විසඳමින් "ඉමේ ධම්මා සංසට්ඨා" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "න ච ලබ්භා ඉමේසං ධම්මානං" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ලෞකික මාර්ගක්ෂණයේදී හෝ ලෝකෝත්තර මාර්ගක්ෂණයේදී එක්ව උපන්නා වූ මෙම ධර්මයන් දෙක වෙන් කළ නොහැකි බවයි. "විනිබ්භුජිත්වා විනිබ්භුජිත්වා" යනු එකිනෙක වෙන් කොට, අරමුණු වශයෙන් හෝ වස්තු වශයෙන් හෝ උප්පාද හෝ නිරෝධ වශයෙන් හෝ වෙනස්කම් දැක්වීමට නොහැකි බවයි. එසේ වුවද එම ඒ ධර්මයන්ගේ විෂය පථයන් වෙනස් වේ. ලෞකික ධර්මයන්හිදී සිත ප්‍රධාන වේ, පෙරටුගාමී වේ. ලෝකෝත්තර ධර්මයන්හිදී ප්‍රඥාව ප්‍රධාන හා පෙරටුගාමී වේ."

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါပိ ဟိ လောကိယဓမ္မံ ပုစ္ဆန္တော, ‘‘ဘိက္ခု, တွံ ကတမံ ပညံ အဓိဂတော, ကိံ ပဌမမဂ္ဂပညံ, ဥဒါဟု ဒုတိယ တတိယ စတုတ္ထ မဂ္ဂပည’’န္တိ န ဧဝံ ပုစ္ဆတိ. ကိံ ဖဿော တွံ, ဘိက္ခု, ကိံ ဝေဒနော, ကိံ သညော, ကိံ စေတနောတိ န စ ပုစ္ဆတိ, စိတ္တဝသေန ပန, ‘‘ကိဉ္စိတ္တော တွံ, ဘိက္ခူ’’တိ (ပါရာ. ၁၃၅) ပုစ္ဆတိ. ကုသလာကုသလံ ပညပေန္တောပိ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ, မနောသေဋ္ဌာ မနောမယာ’’တိ (ဓ. ပ. ၁, ၂) စ, ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ? ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁) စ ဧဝံ စိတ္တဝသေနေဝ ပညာပေတိ. လောကုတ္တရံ ပုစ္ဆန္တော ပန ကိံ ဖဿော တွံ ဘိက္ခု, ကိံ ဝေဒနော, ကိံ သညော, ကိံ စေတနောတိ န ပုစ္ဆတိ. ကတမာ တေ, ဘိက္ခု, ပညာ အဓိဂတာ, ကိံ ပဌမမဂ္ဂပညာ, ဥဒါဟု ဒုတိယတတိယစတုတ္ထမဂ္ဂပညာတိ ဧဝံ ပညာဝသေနေဝ ပုစ္ဆတိ.

සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පවා ලෞකික ධර්මයන් ගැන විමසීමේදී, "මහණ, ඔබ කිනම් ප්‍රඥාවකට පැමිණියේද? පළමු මාර්ග ප්‍රඥාවටද, දෙවන, තෙවන හෝ සිව්වන මාර්ග ප්‍රඥාවටද?" යනුවෙන් විමසන්නේ නැත. "මහණ, ඔබගේ ස්පර්ශය කෙබඳුද? වේදනාව, සංඥාව හෝ චේතනාව කෙබඳුද?" කියාද විමසන්නේ නැත. සිත මුල් කරගනිමින්, "මහණ, ඔබ කිනම් සිතකින් යුක්තද?" යනුවෙන් විමසන සේක. කුසල් අකුසල් පැනවීමේදී ද "මනෝපුබ්බංගමා ධම්මා..." යනාදී වශයෙන් ද, "කුසල් දහම් කවරේද? යම් කලෙක කාමාවචර කුසල් සිතක් උපදී ද..." යනාදී වශයෙන් ද සිත මුල් කරගෙනම පනවන සේක. නමුත් ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ගැන විමසීමේදී, "මහණ, ඔබගේ ස්පර්ශය, වේදනාව, සංඥාව හෝ චේතනාව කෙබඳුද?" කියා විමසන්නේ නැත. "මහණ, ඔබ විසින් කිනම් ප්‍රඥාවක් අධිගමනය කරන ලද්දේද? පළමු මාර්ග ප්‍රඥාවද, නැතහොත් දෙවන, තෙවන හෝ සිව්වන මාර්ග ප්‍රඥාවද?" යනුවෙන් ප්‍රඥාව මුල් කරගෙනම විමසන සේක.

ဣန္ဒြိယသံယုတ္တေပိ ‘‘ပဉ္စိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဣန္ဒြိယာနိ. ကတမာနိ ပဉ္စ? သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဝီရိယိန္ဒြိယံ သတိန္ဒြိယံ သမာဓိန္ဒြိယံ ပညိန္ဒြိယံ. ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု သောတာပတ္တိယင်္ဂေသု ဧတ္ထ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, ဝီရိယိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု သမ္မပ္ပဓာနေသု ဧတ္ထ ဝီရိယိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, သတိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု ဧတ္ထ သတိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, သမာဓိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု ဈာနေသု ဧတ္ထ သမာဓိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, ပညိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု အရိယသစ္စေသု ဧတ္ထ ပညိန္ဒြိယံ [Pg.241] ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၄၇၈). ဧဝံ သဝိသယသ္မိံယေဝ လောကိယလောကုတ္တရာ ဓမ္မာ ကထိတာ.

ඉන්ද්‍රිය සංයුක්තයෙහි ද මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, මේ ඉන්ද්‍රියයෝ පස් දෙනෙකි. ඒ කවර පස් දෙනෙක්ද? ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය, වීර්යින්ද්‍රිය, සතින්ද්‍රිය, සමාධින්ද්‍රිය සහ ප්‍රඥින්ද්‍රියයි. මහණෙනි, ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය දැකිය යුත්තේ කොහිද? සෝතාපත්ති අංග සතරෙහිය. වීර්යින්ද්‍රිය දැකිය යුත්තේ සතර සම්‍යක් ප්‍රධානයන්හිය. සතින්ද්‍රිය දැකිය යුත්තේ සතර සතිපට්ඨානයන්හිය. සමාධින්ද්‍රිය දැකිය යුත්තේ සතර ධ්‍යානයන්හිය. ප්‍රඥින්ද්‍රිය දැකිය යුත්තේ සිවුසස් දහම්හිය." මෙසේ ඒ ඒ විෂය පථයන්හිම ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ධර්මයන් වදාරන ලදී.

ယထာ ဟိ စတ္တာရော သေဋ္ဌိပုတ္တာ ရာဇာတိ ရာဇပဉ္စမေသု သဟာယေသု နက္ခတ္တံ ကီဠိဿာမာတိ ဝီထိံ ဩတိဏ္ဏေသု ဧကဿ သေဋ္ဌိပုတ္တဿ ဂေဟံ ဂတကာလေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ, ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. ဒုတိယဿ တတိယဿ စတုတ္ထဿ ဂေဟံ ဂတကာလေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ, ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. အထ သဗ္ဗပစ္ဆာ ရညော ဂေဟံ ဂတကာလေ ကိဉ္စာပိ ရာဇာ သဗ္ဗတ္ထ ဣဿရောဝ, ဣမသ္မိံ ပန ကာလေ အတ္တနော ဂေဟေယေဝ, ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဝိစာရေတိ. ဧဝမေဝံ ခေါ သဒ္ဓါပဉ္စမကေသု ဣန္ဒြိယေသု တေသု သဟာယေသု ဧကတော ဝီထိံ ဩတရန္တေသု ဝိယ ဧကာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေသုပိ ယထာ ပဌမဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ ပတွာ အဓိမောက္ခလက္ခဏံ သဒ္ဓိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ ဒုတိယဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သမ္မပ္ပဓာနာနိ ပတွာ ပဂ္ဂဟဏလက္ခဏံ ဝီရိယိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ တတိယဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သတိပဋ္ဌာနာနိ ပတွာ ဥပဋ္ဌာနလက္ခဏံ သတိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ စတုတ္ထဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ ဈာနဝိမောက္ခေ ပတွာ အဝိက္ခေပလက္ခဏံ သမာဓိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. သဗ္ဗပစ္ဆာ ရညော ဂေဟံ ဂတကာလေ ပန ယထာ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ရာဇာဝ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ, ဧဝမေဝ အရိယသစ္စာနိ ပတွာ ပဇာနနလက္ခဏံ ပညိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ.

යහළුවන් පස් දෙනෙකු වන සිටු පුත්‍රයන් සිව් දෙනෙකු සහ රජතුමා නැකත් කෙළියෙහි යෙදීමට වීථියට බැස, එක් සිටු පුත්‍රයෙකුගේ නිවසට ගිය කල, සෙසු සිව් දෙනා නිහඬව වාඩි වී සිටිති. නිවසේ හිමිකරු පමණක් "මොවුන්ට කෑම් බීම් දෙන්න, මල් සුවඳ විලවුන් හා ආභරණ දෙන්න" යනාදී වශයෙන් නිවසෙහි කටයුතු මෙහෙයවයි. දෙවන, තෙවන හා සිව්වන සිටු පුත්‍රයන්ගේ නිවෙස්වලට ගිය කල ද සෙසු සිව් දෙනා නිහඬව සිටින අතර, ඒ ඒ නිවෙස් හිමියෝම කටයුතු මෙහෙයවති. අවසානයේ රජතුමාගේ මාලිගයට ගිය කල, රජතුමා සෑම තැනකටම අධිපති වුවද, එම අවස්ථාවේදී රජතුමා තම මාලිගය තුළ සිටිමින් "මොවුන්ට සංග්‍රහ කරන්න" යනාදිය මෙහෙයවයි. එමෙන්ම, ශ්‍රද්ධාව ඇතුළු පස් ඉන්ද්‍රියයන් එක් අරමුණක උපදින කල්හි ද, සෝතාපත්ති අංගයන්ට පැමිණි විට අධිමොක්ඛ (තීරණය කිරීමේ) ලක්ෂණයෙන් යුතු ශ්‍රද්ධින්ද්‍රියම ප්‍රධාන හා පෙරටුගාමී වේ. සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් එය අනුව පවතී. සම්‍යක් ප්‍රධානයන්ට පැමිණි විට වීර්යින්ද්‍රිය ප්‍රධාන වේ. සතිපට්ඨානයන්ට පැමිණි විට සතින්ද්‍රිය ප්‍රධාන වේ. ධ්‍යාන හා විමොක්ෂයන්ට පැමිණි විට සමාධින්ද්‍රිය ප්‍රධාන වේ. අවසානයේ ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කර ගැනීමේදී දැනගැනීමේ (පජානන) ලක්ෂණයෙන් යුත් ප්‍රඥින්ද්‍රියම ප්‍රධාන හා පෙරටුගාමී වන අතර සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් එය අනුව පවතී.

ဣတိ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တာနံ အဂ္ဂေ ဌပိတော မဟာကောဋ္ဌိတတ္ထေရော လောကိယဓမ္မံ ပုစ္ဆန္တော စိတ္တံ ဇေဋ္ဌကံ စိတ္တံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ ပုစ္ဆိ; လောကုတ္တရဓမ္မံ ပုစ္ဆန္တော [Pg.242] ပညံ ဇေဋ္ဌကံ ပညံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ ပုစ္ဆိ. ဓမ္မသေနာပတိသာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ တထေဝ ဝိဿဇ္ဇေသီတိ.

මෙසේ ප්‍රතිසම්භිදාලාභී රහතන් වහන්සේලා අතර අගතැන්පත් මහා කොට්ඨිත තෙරුන් වහන්සේ, ලෞකික ධර්මයන් ගැන විමසීමේදී සිත ප්‍රධාන කොට, සිත පෙරටු කොට විමසූ සේක. ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ගැන විමසීමේදී ප්‍රඥාව ප්‍රධාන කොට, ප්‍රඥාව පෙරටු කොට විමසූ සේක. ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ද එලෙසින්ම පිළිතුරු වදාළ බව දත යුතුය.

ယံ ဟာဝုသော, ပဇာနာတီတိ ယံ စတုသစ္စဓမ္မမိဒံ ဒုက္ခန္တိအာဒိနာ နယေန မဂ္ဂပညာ ပဇာနာတိ. တံ ဝိဇာနာတီတိ မဂ္ဂဝိညာဏမ္ပိ တထေဝ တံ ဝိဇာနာတိ. ယံ ဝိဇာနာတီတိ ယံ သင်္ခါရဂတံ အနိစ္စန္တိအာဒိနာ နယေန ဝိပဿနာဝိညာဏံ ဝိဇာနာတိ. တံ ပဇာနာတီတိ ဝိပဿနာပညာပိ တထေဝ တံ ပဇာနာတိ. တသ္မာ ဣမေ ဓမ္မာတိ တေန ကာရဏေန ဣမေ ဓမ္မာ. သံသဋ္ဌာတိ ဧကုပ္ပာဒဧကနိရောဓဧကဝတ္ထုကဧကာရမ္မဏတာယ သံသဋ္ဌာ.

ඇවැත්නි, 'යමක් ප්‍රජානනය කරයි' (පජානාති) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, යම් සිවුසච්ච දහමක් 'මෙය දුක්ඛය' යනාදී වශයෙන් මාර්ග ප්‍රඥාව විසින් ප්‍රජානනය කිරීමයි. 'එය විජානනය කරයි' (විජානාති) යනු මාර්ග විඥානය ද එලෙසම එම සත්‍ය දහම දැනගැනීමයි. 'යමක් විජානනය කරයි' යනු යම් සංස්කාර ධර්මයක් 'අනිත්‍ය' යනාදී වශයෙන් විදර්ශනා විඥානය විසින් දැනගැනීමයි. 'එය ප්‍රජානනය කරයි' යනු විදර්ශනා ප්‍රඥාව ද එලෙසම එම ලක්ෂණ දැනගැනීමයි. එබැවින් 'මේ ධර්මයෝ' යනු එම හේතුව නිසා මෙම ප්‍රඥා හා විඥාන යන ධර්මයෝ ය. 'මිශ්‍ර වූහ' (සංසට්ඨ) යනු එකම ඉපදීම, එකම නිරුද්ධ වීම, එකම වාස්තුව (නිශ්‍රය) සහ එකම ආරම්මණය ඇති බැවින් මිශ්‍ර වූවෝ යන්නයි.

ပညာ ဘာဝေတဗ္ဗာတိ ဣဒံ မဂ္ဂပညံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တံသမ္ပယုတ္တံ ပန ဝိညာဏံ တာယ သဒ္ဓိံ ဘာဝေတဗ္ဗမေဝ ဟောတိ. ဝိညာဏံ ပရိညေယျန္တိ ဣဒံ ဝိပဿနာဝိညာဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တံသမ္ပယုတ္တာ ပန ပညာ တေန သဒ္ဓိံ ပရိဇာနိတဗ္ဗာဝ ဟောတိ.

'ප්‍රඥාව වැඩිය යුතුය' යන මෙම වචනය මාර්ග ප්‍රඥාව අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ විඥානය ද එම ප්‍රඥාව සමඟම වැඩිය යුතුමය. 'විඥානය පිරිසිඳ දත යුතුය' (පරිඤ්ඤෙය්‍ය) යන මෙම වචනය විදර්ශනා විඥානය අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ප්‍රඥාව ද එම විඥානය සමඟම පිරිසිඳ දත යුතුමය.

၄၅၀. ဝေဒနာ ဝေဒနာတိ ဣဒံ ကသ္မာ ပုစ္ဆတိ? ဝေဒနာလက္ခဏံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ဧဝံ သန္တေပိ တေဘူမိကသမ္မသနစာရဝေဒနာဝ အဓိပ္ပေတာတိ သလ္လက္ခေတဗ္ဗာ. သုခမ္ပိ ဝေဒေတီတိ သုခံ အာရမ္မဏံ ဝေဒေတိ အနုဘဝတိ. ပရတော ပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ‘‘ရူပဉ္စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တဒုက္ခံ အဘဝိဿ, ဒုက္ခာနုပတိတံ ဒုက္ခာဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ သုခေန, နယိဒံ သတ္တာ ရူပသ္မိံ သာရဇ္ဇေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ရူပံ သုခံ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ ဒုက္ခေန, တသ္မာ သတ္တာ ရူပသ္မိံ သာရဇ္ဇန္တိ, သာရာဂါ သံယုဇ္ဇန္တိ, သံယောဂါ သံကိလိဿန္တိ. ဝေဒနာ စ ဟိဒံ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏဉ္စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တဒုက္ခံ အဘဝိဿ…ပေ… သံကိလိဿန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၇၀) ဣမိနာ ဟိ မဟာလိသုတ္တပရိယာယေန ဣဓ အာရမ္မဏံ သုခံ ဒုက္ခံ အဒုက္ခမသုခန္တိ ကထိတံ. အပိစ ပုရိမံ သုခံ ဝေဒနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ အပရာ သုခါ ဝေဒနာ ဝေဒေတိ; ပုရိမံ ဒုက္ခံ ဝေဒနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ အပရာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ဝေဒေတိ; ပုရိမံ အဒုက္ခမသုခံ ဝေဒနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ အပရာ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ ဝေဒေတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝေဒနာယေဝ ဟိ ဝေဒေတိ, န အညော ကောစိ ဝေဒိတာ နာမ အတ္ထီတိ ဝုတ္တမေတံ.

450. 'වේදනාව, වේදනාව' යන මෙම පැනය කුමක් නිසා අසන්නේ ද? වේදනාවේ ලක්ෂණය විමසනු පිණිස අසයි. එසේ වුවද, මෙහිදී ත්‍රෛභූමික ධර්මයන් විමර්ශනය කරන්නා වූ ඥානයට අරමුණු වන වේදනාවම අදහස් කරන බව දත යුතුය. 'සැපය ද විඳියි' (සුඛම්පි වේදේති) යනු සැප සහගත අරමුණ විඳියි, අනුභව කරයි යන්නයි. ඉදිරි පද දෙකෙහි ද (දුක්ඛ, අදුක්ඛමසුඛ) මෙම ක්‍රමයම වේ. මක්නිසාද යත්, 'මහාලි, ඉදින් මේ රූපය ඒකාන්තයෙන්ම දුක්ඛිත වූයේ නම්, දුක අනුව ගියේ නම්, දුකට බැස ගත්තේ නම්, සැපයෙන් තොර වූයේ නම්, සත්ත්වයෝ රූපයෙහි ඇලෙන්නේ නැත. මහාලි, රූපය සැප සහගත බැවින්, සැප අනුව ගිය බැවින්, සැපයට බැස ගත් බැවින්, දුකෙන් තොර බැවින්, සත්ත්වයෝ රූපයෙහි ඇලෙති, ඇලීම නිසා බැඳෙති, බැඳීම නිසා කෙලෙසෙති' යන මෙම මහාලි සූත්‍ර ක්‍රමයට අනුව මෙහි ආරම්මණය සැප, දුක් හා නොදුක් නොසැප වශයෙන් පවසන ලදී. තවද, පෙර වූ සැප වේදනාව අරමුණු කොට ගෙන පසුව උපදින සැප වේදනාවක් විඳියි; පෙර වූ දුක් වේදනාව අරමුණු කොට පසුව උපදින දුක් වේදනාවක් විඳියි; පෙර වූ නොදුක් නොසැප වේදනාව අරමුණු කොට පසුව උපදින නොදුක් නොසැප වේදනාවක් විඳියි යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. වේදනාවම විඳින්නේය, විඳින්නා වූ වෙනත් අයෙක් නැතැයි මෙය පවසන ලදී.

သညာ [Pg.243] သညာတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? သဗ္ဗသညာယ လက္ခဏံ. ကိံ သဗ္ဗတ္ထကသညာယာတိ? သဗ္ဗသညာယ လက္ခဏန္တိပိ သဗ္ဗတ္ထကသညာယ လက္ခဏန္တိပိ ဧကမေဝေတံ, ဧဝံ သန္တေပိ တေဘူမိကသမ္မသနစာရသညာဝ အဓိပ္ပေတာတိ သလ္လက္ခေတဗ္ဗာ. နီလကမ္ပိ သဉ္ဇာနာတီတိ နီလပုပ္ဖေ ဝါ ဝတ္ထေ ဝါ ပရိကမ္မံ ကတွာ ဥပစာရံ ဝါ အပ္ပနံ ဝါ ပါပေန္တော သဉ္ဇာနာတိ. ဣမသ္မိဉှိ အတ္ထေ ပရိကမ္မသညာပိ ဥပစာရသညာပိ အပ္ပနာသညာပိ ဝဋ္ဋတိ. နီလေ နီလန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇနကသညာပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ပီတကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

'සංඥාව, සංඥාව' යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසයි ද? සියලු සංඥාවන්ගේ ලක්ෂණයයි. එය සියලු සිත්හි උපදින සංඥාවන්ගේ ලක්ෂණය ද? සියලු සංඥාවන්ගේ ලක්ෂණය යන්නත්, සියලු සිත්හි උපදින සංඥාවන්ගේ ලක්ෂණය යන්නත් එකක්මය. එසේ වුවද, මෙහිදී ත්‍රෛභූමික ධර්මයන් විමර්ශනය කිරීමට හසු වන සංඥාවම අදහස් කරන බව දත යුතුය. 'නිල් පැහැය ද හඳුනා ගනියි' (නීලකම්පි සඤ්ජානාති) යනු නිල් මල්වල හෝ නිල් වස්ත්‍රයෙහි හෝ පරිකර්ම කොට උපචාරයට හෝ අප්පනාවට පමුණුවන්නා වූ පුද්ගලයා එය හඳුනා ගනියි. මෙම අර්ථයෙහි පරිකර්ම සංඥාව ද, උපචාර සංඥාව ද, අප්පනා සංඥාව ද යෝග්‍ය වේ. 'නිල්ය, නිල්ය' යනුවෙන් උපදින සංඥාව ද මෙයට ඇතුළත් වේ. පීත (කහ) ආදී සෙසු වර්ණයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

ယာ စာဝုသော, ဝေဒနာတိ ဧတ္ထ ဝေဒနာ, သညာ, ဝိညာဏန္တိ ဣမာနိ တီဏိ ဂဟေတွာ ပညာ ကသ္မာ န ဂဟိတာတိ? အသဗ္ဗသင်္ဂါဟိကတ္တာ. ပညာယ ဟိ ဂဟိတာယ ပညာယ သမ္ပယုတ္တာဝ ဝေဒနာဒယော လဗ္ဘန္တိ, နော ဝိပ္ပယုတ္တာ. တံ ပန အဂ္ဂဟေတွာ ဣမေသု ဂဟိတေသု ပညာယ သမ္ပယုတ္တာ စ ဝိပ္ပယုတ္တာ စ အန္တမသော ဒွေ ပဉ္စဝိညာဏဓမ္မာပိ လဗ္ဘန္တိ. ယထာ ဟိ တယော ပုရိသာ သုတ္တံ သုတ္တန္တိ ဝဒေယျုံ, စတုတ္ထော ရတနာဝုတသုတ္တန္တိ. တေသု ပုရိမာ တယော တက္ကဂတမ္ပိ ပဋ္ဋိဝဋ္ဋကာဒိဂတမ္ပိ ယံကိဉ္စိ ဗဟုံ သုတ္တံ လဘန္တိ အန္တမသော မက္ကဋကသုတ္တမ္ပိ. ရတနာဝုတသုတ္တံ ပရိယေသန္တော မန္ဒံ လဘတိ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဟေဋ္ဌတော ဝါ ပညာ ဝိညာဏေန သဒ္ဓိံ သမ္ပယောဂံ လဘာပိတာ ဝိဿဋ္ဌတ္တာဝ ဣဓ န ဂဟိတာတိ ဝဒန္တိ. ယံ ဟာဝုသော, ဝေဒေတီတိ ယံ အာရမ္မဏံ ဝေဒနာ ဝေဒေတိ, သညာပိ တဒေဝ သဉ္ဇာနာတိ. ယံ သဉ္ဇာနာတီတိ ယံ အာရမ္မဏံ သညာ သဉ္ဇာနာတိ, ဝိညာဏမ္ပိ တဒေဝ ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော.

'ඇවැත්නි, යම් වේදනාවක් වේ ද' යන මෙහි වේදනා, සංඥා, විඥාන යන මේ තුන ගෙන ප්‍රඥාව කුමක් නිසා නොගන්නා ලද්දේ ද? සියල්ල සංග්‍රහ නොවන බැවිනි. ප්‍රඥාව ගත් කළ, ප්‍රඥාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ වේදනා ආදියම ලැබෙන අතර, ප්‍රඥා විප්‍රයුක්ත වූවෝ නොලැබෙති. එම ප්‍රඥාව නොගෙන, මෙම වේදනා ආදිය ගත් විට ප්‍රඥා සම්ප්‍රයුක්ත මෙන්ම ප්‍රඥා විප්‍රයුක්ත වූ ද, අවසානයේ ද්විපංච විඥාන ධර්මයන් ද ලැබෙයි. නිදසුනක් ලෙස, පුරුෂයන් තිදෙනෙක් 'නූල, නූල' යැයි පවසද්දී, සිව්වැන්නා 'රත්නාභරණ ඇමිණූ නූල' යැයි පවසයි. එහිදී මුල් තිදෙනාගේ 'නූල' යන වචනයෙන් කපු නූල්, පට නූල් ආදී ඕනෑම නූලක්, අවසානයේ මකුළු නූල පවා ඇතුළත් වේ. නමුත් රත්නාභරණ ඇමිණූ නූලක් සොයන්නෙකුට ලැබෙන්නේ ඉතා ස්වල්පයකි. මෙම නිදසුන එලෙසම දත යුතුය. එසේම යටින් ප්‍රඥාව විඥානය සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වී තිබුණ ද, එය අතහැර දැමූ ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් මෙහිදී නොගන්නා ලදැයි පවසති. 'ඇවැත්නි, යමක් විඳියි ද' යනු වේදනාව යම් ආරම්මණයක් විඳියි ද, සංඥාව ද එම ආරම්මණයම හඳුනා ගනියි. 'යමක් හඳුනා ගනියි ද' යනු සංඥාව යම් ආරම්මණයක් හඳුනා ගනියි ද, විඥානය ද එම ආරම්මණයම විශේෂයෙන් දැනගනියි යනු අර්ථයයි.

ဣဒါနိ သဉ္ဇာနာတိ ဝိဇာနာတိ ပဇာနာတီတိ ဧတ္ထ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ဥပသဂ္ဂမတ္တမေဝ ဝိသေသော. ဇာနာတီတိ ပဒံ ပန အဝိသေသော. တဿာပိ ဇာနနတ္ထေ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. သညာ ဟိ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏံ သဉ္ဇာနနမတ္တမေဝ, အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ လက္ခဏပဋိဝေဓံ ပါပေတုံ န သက္ကောတိ. ဝိညာဏံ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏဉ္စေဝ သဉ္ဇာနာတိ, အနိစ္စာဒိလက္ခဏပဋိဝေဓဉ္စ ပါပေတိ, ဥဿက္ကိတွာ ပန မဂ္ဂပါတုဘာဝံ ပါပေတုံ န သက္ကောတိ. ပညာ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ, အနိစ္စာဒိဝသေန [Pg.244] လက္ခဏပဋိဝေဓမ္ပိ ပါပေတိ, ဥဿက္ကိတွာ မဂ္ဂပါတုဘာဝံ ပါပေတုမ္ပိ သက္ကောတိ.

දැන් 'සංජානාති' (හඳුනා ගනියි), 'විජානාති' (විශේෂයෙන් දැනගනියි), 'පජානාති' (ප්‍රඥාවෙන් දැනගනියි) යන මෙහි වෙනස දත යුතුය. එහි උපසර්ග මාත්‍රයම වෙනස වේ. 'ජානාති' (දැනගනියි) යන පදයෙහි වෙනසක් නැත. එනමුදු දැනගැනීමේ ස්වභාවය අනුව එහි වෙනස දත යුතුය. සංඥාව නිල් ආදී වශයෙන් අරමුණ හඳුනා ගැනීම පමණක් සිදු කරයි; අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධ කිරීමට (විනිවිද දැකීමට) එයට නොහැකිය. විඥානය නිල් ආදී වශයෙන් අරමුණ ද දැනගනියි, අනිත්‍ය ආදී ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධ කිරීමට ද සමත් වෙයි; නමුත් උත්සාහ කොට මාර්ගය පහළ කිරීමට එය සමත් නොවේ. ප්‍රඥාව වනාහි නිල් ආදී වශයෙන් අරමුණ ද හඳුනා ගනියි, අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධ කිරීමට ද සමත් වෙයි, උත්සාහ කොට මාර්ගය පහළ කිරීමට ද සමත් වන්නේය.

ယထာ ဟိ ဟေရညိကဖလကေ ကဟာပဏရာသိမှိ ကတေ အဇာတဗုဒ္ဓိ ဒါရကော ဂါမိကပုရိသော မဟာဟေရညိကောတိ တီသု ဇနေသု ဩလောကေတွာ ဌိတေသု အဇာတဗုဒ္ဓိ ဒါရကော ကဟာပဏာနံ စိတ္တဝိစိတ္တစတုရဿမဏ္ဍလဘာဝမေဝ ဇာနာတိ, ဣဒံ မနုဿာနံ ဥပဘောဂပရိဘောဂံ ရတနသမ္မတန္တိ န ဇာနာတိ. ဂါမိကပုရိသော စိတ္တာဒိဘာဝဉ္စေဝ ဇာနာတိ, မနုဿာနံ ဥပဘောဂပရိဘောဂရတနသမ္မတဘာဝဉ္စ. ‘‘အယံ ကူဋော အယံ ဆေကော အယံ ကရတော အယံ သဏှော’’တိ ပန န ဇာနာတိ. မဟာဟေရညိကော စိတ္တာဒိဘာဝမ္ပိ ရတနသမ္မတဘာဝမ္ပိ ကူဋာဒိဘာဝမ္ပိ ဇာနာတိ, ဇာနန္တော စ ပန နံ ရူပံ ဒိသွာပိ ဇာနာတိ, အာကောဋိတဿ သဒ္ဒံ သုတွာပိ, ဂန္ဓံ ဃာယိတွာပိ, ရသံ သာယိတွာပိ, ဟတ္ထေန ဂရုကလဟုကဘာဝံ ဥပဓာရေတွာပိ အသုကဂါမေ ကတောတိပိ ဇာနာတိ, အသုကနိဂမေ အသုကနဂရေ အသုကပဗ္ဗတစ္ဆာယာယ အသုကနဒီတီရေ ကတောတိပိ, အသုကာစရိယေန ကတောတိပိ ဇာနာတိ. ဧဝမေဝံ သညာ အဇာတဗုဒ္ဓိဒါရကဿ ကဟာပဏဒဿနံ ဝိယ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏမတ္တမေဝ သဉ္ဇာနာတိ. ဝိညာဏံ ဂါမိကပုရိသဿ ကဟာပဏဒဿနံ ဝိယ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ, အနိစ္စာဒိဝသေန လက္ခဏပဋိဝေဓမ္ပိ ပါပေတိ. ပညာ မဟာဟေရညိကဿ ကဟာပဏဒဿနံ ဝိယ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ, အနိစ္စာဒိဝသေန လက္ခဏပဋိဝေဓမ္ပိ ပါပေတိ, ဥဿက္ကိတွာ မဂ္ဂပါတုဘာဝမ္ပိ ပါပေတိ. သော ပန နေသံ ဝိသေသော ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈော.

නිදසුනක් ලෙස, රන්කරුවෙකුගේ පුවරුවක් මත තබා ඇති කහවනු රාශියක් දෙස බලන පුද්ගලයන් තිදෙනෙකු ගැන සිතමු. එනම්, තවමත් ඤාණය මෝරා නැති කුඩා දරුවෙකු, ගැමියෙකු සහ ප්‍රධාන රන්කරුවෙකි. එහිදී ඤාණය මෝරා නැති කුඩා දරුවා කහවනු වල විසිතුරු බව, විවිධ හැඩතල සහ හතරැස් හෝ වටකුරු බව පමණක් හඳුනා ගනියි. මේවා මිනිසුන්ගේ පරිභෝජනය සඳහා වූ සම්මත රත්නයන් බව ඔහු නොදනියි. ගැමියා කහවනු වල විසිතුරු බව ආදිය දන්නා අතර, මේවා මිනිසුන්ගේ පරිභෝජනයට ගන්නා සම්මත රත්නයන් බව ද දනියි. එහෙත් "මෙය කූට එකකි, මෙය නිවැරදි එකකි, මෙය රළුය, මෙය මෘදුය" යනාදිය ඔහු නොදනියි. මහා රන්කරුවා කහවනු වල විසිතුරු බව, සම්මත රත්න බව මෙන්ම එහි කූට බව ආදිය ද දනියි. ඔහු කහවනු දෙස බැලීමෙන් ද, එයට තට්ටු කළ විට නැගෙන ශබ්දයෙන් ද, එහි ගන්ධයෙන් ද, එහි රස බැලීමෙන් ද, අතට ගෙන එහි බර බලා ද එහි තත්ත්වය හඳුනා ගනියි. තවද මෙය අසවල් ගමේ, අසවල් නගරයේ, අසවල් පර්වතය අසල හෝ අසවල් ගං ඉවුරේ කළ එකක් බවත්, අසවල් ආචාර්යවරයා විසින් කරන ලද්දක් බවත් ඔහු දනියි. එලෙසම සඤ්ඤාව යනු කුඩා දරුවෙකු කහවනු දෙස බැලීමක් වැනිය; එය නිල් ආදී වශයෙන් අරමුණ පමණක් හඳුනා ගනියි. විඤ්ඤාණය යනු ගැමියා කහවනු දෙස බැලීමක් වැනිය; එය නිල් ආදී වශයෙන් අරමුණ හඳුනා ගන්නා අතරම, අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධයට ද යොමු කරයි. ප්‍රඥාව යනු මහා රන්කරුවා කහවනු දෙස බැලීමක් වැනිය; එය අරමුණ හඳුනා ගනිමින්, ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධය කරමින්, වීර්යය වඩා මාර්ගයේ පහළ වීම දක්වාම පමුණුවයි. ඔවුන් අතර ඇති ඒ වෙනස වටහා ගැනීම අතිශය දුෂ්කරය.

တေနာဟ အာယသ္မာ နာဂသေနော – ‘‘ဒုက္ကရံ, မဟာရာဇ, ဘဂဝတာ ကတန္တိ. ကိံ, ဘန္တေ, နာဂသေန ဘဂဝတာ ဒုက္ကရံ ကတန္တိ? ဒုက္ကရံ, မဟာရာဇ, ဘဂဝတာ ကတံ, ဣမေသံ အရူပီနံ စိတ္တစေတသိကာနံ ဓမ္မာနံ ဧကာရမ္မဏေ ပဝတ္တမာနာနံ ဝဝတ္ထာနံ အက္ခာတံ, အယံ ဖဿော, အယံ ဝေဒနာ, အယံ သညာ, အယံ စေတနာ, ဣဒံ စိတ္တ’’န္တိ (မိ. ပ. ၂.၇.၁၆). ယထာ ဟိ တိလတေလံ, သာသပတေလံ, မဓုကတေလံ, ဧရဏ္ဍကတေလံ, ဝသာတေလန္တိ ဣမာနိ ပဉ္စ တေလာနိ ဧကစာဋိယံ ပက္ခိပိတွာ ဒိဝသံ ယမကမန္ထေဟိ မန္ထေတွာ တတော ဣဒံ တိလတေလံ, ဣဒံ သာသပတေလန္တိ ဧကေကဿ ပါဋိယေက္ကံ ဥဒ္ဓရဏံ နာမ ဒုက္ကရံ, ဣဒံ တတော [Pg.245] ဒုက္ကရတရံ. ဘဂဝါ ပန သဗ္ဗညုတညာဏဿ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဓမ္မိဿရော ဓမ္မရာဇာ ဣမေသံ အရူပီနံ ဓမ္မာနံ ဧကာရမ္မဏေ ပဝတ္တမာနာနံ ဝဝတ္ထာနံ အက္ခာသိ. ပဉ္စန္နံ မဟာနဒီနံ သမုဒ္ဒံ ပဝိဋ္ဌဋ္ဌာနေ, ‘‘ဣဒံ ဂင်္ဂါယ ဥဒကံ, ဣဒံ ယမုနာယာ’’တိ ဧဝံ ပါဋိယေက္ကံ ဥဒကဥဒ္ဓရဏေနာပိ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ඒ හෙයින් ආයුෂ්මත් නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ - "මහරජතුමනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉතා දුෂ්කර කාර්යයක් කළ සේක." "ස්වාමීනි නාගසේනයන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කළ ඒ දුෂ්කර කාර්යය කුමක්ද?" "මහරජතුමනි, එකම අරමුණක පවතින අරූපී වූ මේ සිත්-චෛතසික ධර්මයන් පිළිබඳව, 'මෙය ස්පර්ශයයි, මෙය වේදනාවයි, මෙය සංඥාවයි, මෙය චේතනාවයි, මෙය සිතයි' යනුවෙන් යම් විග්‍රහයක් කරන ලද්දේ ද, එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කරන ලද දුෂ්කර කාර්යයකි. නිදසුනක් ලෙස, තල තෙල්, අබ තෙල්, මී තෙල්, එඬරු තෙල් සහ වසා තෙල් යන මේ තෙල් වර්ග පහම එකම බඳුනකට දමා දවස පුරා දඬු යුගලයකින් එකට මිශ්‍ර කර, පසුව 'මෙය තල තෙල්ය, මෙය අබ තෙල්ය' කියා එකින් එක වෙන් කර ගැනීම කොතරම් දුෂ්කරද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කළ විග්‍රහය ඊටත් වඩා දුෂ්කරය. සර්වඥතා ඤාණයෙන් සියල්ල අවබෝධ කළ හෙයින් ධර්මයේ අධිපති වූ, ධර්මරාජ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එකම අරමුණක පවතින මේ අරූපී ධර්මයන් මෙලෙස වෙන් කර වදාළ සේක. මහා ගංගා පහක් මුහුදට වැටෙන ස්ථානයකදී, 'මෙය ගංගා නදියේ ජලයයි, මෙය යමුනා නදියේ ජලයයි' කියා වෙන් කර ගන්නා ආකාරයෙන්ම මෙහි අර්ථය ද වටහා ගත යුතුය."

၄၅၁. နိဿဋ္ဌေနာတိ နိဿဋေန ပရိစ္စတ္တေန ဝါ. တတ္ထ နိဿဋေနာတိ အတ္ထေ သတိ ပဉ္စဟိ ဣန္ဒြိယေဟီတိ နိဿက္ကဝစနံ. ပရိစ္စတ္တေနာတိ အတ္ထေ သတိ ကရဏဝစနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ပဉ္စဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ နိဿရိတွာ မနောဒွါရေ ပဝတ္တေန ပဉ္စဟိ ဝါ ဣန္ဒြိယေဟိ တဿ ဝတ္ထုဘာဝံ အနုပဂမနတာယ ပရိစ္စတ္တေနာတိ. ပရိသုဒ္ဓေနာတိ နိရုပက္ကိလေသေန. မနောဝိညာဏေနာတိ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တေန. ကိံ နေယျန္တိ ကိံ ဇာနိတဗ္ဗံ. ‘‘ယံကိဉ္စိ နေယျံ နာမ အတ္ထိ ဓမ္မ’’န္တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၆၉) ဟိ ဇာနိတဗ္ဗံ နေယျန္တိ ဝုတ္တံ. အာကာသာနဉ္စာယတနံ နေယျန္တိ ကထံ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တေန အရူပါဝစရသမာပတ္တိ နေယျာတိ? ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနေ ဌိတေန အရူပါဝစရသမာပတ္တိံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ သက္ကာ ဟောတိ. ဧတ္ထ ဌိတဿ ဟိ သာ ဣဇ္ဈတိ. တသ္မာ ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနံ နေယျ’’န္တိအာဒိမာဟ. အထ နေဝသညာနာသညာယတနံ ကသ္မာ န ဝုတ္တန္တိ? ပါဋိယေက္ကံ အဘိနိဝေသာဘာဝတော. တတ္ထ ဟိ ကလာပတော နယတော သမ္မသနံ လဗ္ဘတိ, ဓမ္မသေနာပတိသဒိသဿာပိ ဟိ ဘိက္ခုနော ပါဋိယေက္ကံ အဘိနိဝေသော န ဇာယတိ. တသ္မာ ထေရောပိ, ‘‘ဧဝံ ကိရမေ ဓမ္မာ အဟုတွာ သမ္ဘောန္တိ, ဟုတွာ ပဋိဝေန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၉၄) ကလာပတော နယတော သမ္မသိတွာ ဝိဿဇ္ဇေသီတိ. ဘဂဝါ ပန သဗ္ဗညုတညာဏဿ ဟတ္ထဂတတ္တာ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိယမ္ပိ ပရောပညာသ ဓမ္မေ ပါဋိယေက္ကံ အံဂုဒ္ဓါရေနေဝ ဥဒ္ဓရိတွာ, ‘‘ယာဝတာ သညာသမာပတ္တိယော, တာဝတာ အညာပဋိဝေဓော’’တိ အာဟ.

451. "නිස්සට්ඨේන" යනු බැහැර කරන ලද හෝ අත්හරින ලද යන අර්ථයයි. එහි "නිස්සටේන" (බැහැර කරන ලද) යන අර්ථය ඇති විට, පස් ඉඳුරන්ගෙන් වෙන් වූ යන අර්ථයෙන් පංචමී විභක්තිය යෙදේ. "පරිච්චත්තේන" (අත්හරින ලද) යන අර්ථයේදී එය කර්ණ විභක්තිය ලෙස දත යුතුය. මෙයින් අදහස් කරන්නේ පස් ඉඳුරන්ගෙන් නික්ම මනෝද්වාරයෙහි පවතින බව හෝ පස් ඉඳුරන්ගේ වස්තු භාවයට පත් නොවන බැවින් අත්හරින ලද බවයි. "පරිසුද්ධේන" යනු කෙලෙස් උපද්‍රවයන්ගෙන් තොර වූ බවයි. "මනෝවිඤ්ඤාණේන" යනු රූපාවචර සිව්වන දැහැනට අයත් සිතයි. "කීම් නෙය්‍යං" යනු කුමක් දත යුතුද යන්නයි. "යම් කිසි නෙය්‍ය ධර්මයක් ඇද්ද" යනාදී පාඨ වල දත යුතු ධර්ම සමූහය "නෙය්‍ය" යනුවෙන් හැඳින්වේ. "ආකාසානඤ්චායතනය දත යුතුය" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ රූපාවචර සිව්වන දැහැනේ සිතින් අරූපාවචර සමාපත්තිය අවබෝධ කරගන්නේ කෙසේද යන්නයි. රූපාවචර සිව්වන දැහැනෙහි පිහිටා අරූපාවචර සමාපත්තිය උපදවා ගත හැකිය. එහි පිහිටි තැනැත්තාට එය සමෘද්ධිමත් වේ. එහෙයින් "ආකාසානඤ්චායතනය දත යුතුය" යනාදිය වදාරන ලදී. එසේ නම් "නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය" ගැන වෙන් කොට වදාරා නැත්තේ මන්ද? එහි වෙන් වෙන් වශයෙන් අභිනිවේශයක් (පිහිටීමක්) නොමැති බැවිනි. එහිදී සමූහ වශයෙන් (කලාප වශයෙන්) හෝ ක්‍රමයක් ලෙස මෙනෙහි කිරීම සිදු කළ හැකිය. ධර්මසේනාපති සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ වැනි භික්ෂුවකට වුවද එහිදී වෙන් වෙන් වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමක් ඇති නොවේ. එබැවින් ඒ තෙරුන් වහන්සේ "මේ ධර්මයන් කලින් නොවී හටගනියි, හටගෙන නැති වී යයි" යනුවෙන් සමූහ වශයෙන් මෙනෙහි කොට පිළිතුරු දුන් සේක. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සර්වඥතා ඤාණය අතැඹුලක් සේ පවතින බැවින්, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියේදී පවා පනස් දෙකකට අධික ධර්මයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් දැහැනේ අංග උපුටා දක්වමින් මෙනෙහි කළ සේක. "යම් තාක් සංඥා සමාපත්තීන් ඇද්ද, ඒ තාක් අන්‍ය ප්‍රතිවේධය පවතියි" යනුවෙන් වදාළේ එබැවිනි.

ပညာစက္ခုနာ ပဇာနာတီတိ ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌေန စက္ခုဘူတာယ ပညာယ ပဇာနာတိ. တတ္ထ ဒွေ ပညာ သမာဓိပညာ ဝိပဿနာပညာ စ. သမာဓိပညာယ ကိစ္စတော အသမ္မောဟတော စ ပဇာနာတိ. ဝိပဿနာပညာယ လက္ခဏပဋိဝေဓေန အာရမ္မဏတော ဇာနနံ ကထိတံ. ကိမတ္ထိယာတိ ကော ဧတိဿာ အတ္ထော. အဘိညတ္ထာတိအာဒီသု အဘိညေယျေ ဓမ္မေ အဘိဇာနာတီတိ [Pg.246] အဘိညတ္ထာ. ပရိညေယျေ ဓမ္မေ ပရိဇာနာတီတိ ပရိညတ္ထာ. ပဟာတဗ္ဗေ ဓမ္မေ ပဇဟတီတိ ပဟာနတ္ထာ. သာ ပနေသာ လောကိယာပိ အဘိညတ္ထာ စ ပရိညတ္ထာ စ ဝိက္ခမ္ဘနတော ပဟာနတ္ထာ. လောကုတ္တရာပိ အဘိညတ္ထာ စ ပရိညတ္ထာ စ သမုစ္ဆေဒတော ပဟာနတ္ထာ. တတ္ထ လောကိယာ ကိစ္စတော အသမ္မောဟတော စ ပဇာနာတိ, လောကုတ္တရာ အသမ္မောဟတော.

"ප්‍රඥා චක්ෂුසින් දැනගනියි" යනු දැකීමෙහි ප්‍රධාන වන බැවින් ඇසක් වැනි වූ ප්‍රඥාවෙන් දැනගැනීමයි. එහි ප්‍රඥාව දෙවදෑරුම් වේ: සමාධි ප්‍රඥාව සහ විපස්සනා ප්‍රඥාවයි. සමාධි ප්‍රඥාවෙන් කෘත්‍ය වශයෙන් ද, මුළා නොවීමෙන් ද දැනගනියි. විපස්සනා ප්‍රඥාවෙන් ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධය මගින් අරමුණු වශයෙන් දැනගැනීම කියැවේ. "කුමන අර්ථයක් සඳහාද" යනු මෙහි ප්‍රයෝජනය කුමක්ද යන්නයි. අභිඥා වශයෙන් දත යුතු ධර්මයන් විශේෂයෙන් දැනගන්නා බැවින් එය "අභිඤ්ඤත්ථා" නම් වේ. පිරිසිඳ දත යුතු ධර්මයන් පිරිසිඳ දැනගන්නා බැවින් "පරිඤ්ඤත්ථා" නම් වේ. ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන් ප්‍රහාණය කරන බැවින් "පහානත්ථා" නම් වේ. එම ලෞකික ප්‍රඥාව ද අභිඤ්ඤත්ථා, පරිඤ්ඤත්ථා වන අතර යටපත් කිරීම් වශයෙන් (විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන්) පහානත්ථා ද වේ. ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව ද අභිඤ්ඤත්ථා, පරිඤ්ඤත්ථා වන අතර සහමුලින්ම සිඳ දැමීමෙන් (සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන්) පහානත්ථා ද වේ. එහි ලෞකික ප්‍රඥාව කෘත්‍ය වශයෙන් සහ අසම්මෝහය (නොමුළා බව) වශයෙන් දැනගන්නා අතර, ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව අසම්මෝහය වශයෙන් පමණක් දැනගනියි.

၄၅၂. သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပာဒါယာတိ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စ. ပရတော စ ဃောသောတိ သပ္ပာယဓမ္မဿဝနံ. ယောနိသော စ မနသိကာရောတိ အတ္တနော ဥပါယမနသိကာရော. တတ္ထ သာဝကေသု အပိ ဓမ္မသေနာပတိနော ဒွေ ပစ္စယာ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋန္တိယေဝ. ထေရော ဟိ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကံ ဧကံ အသင်္ချေယျံ ပါရမိယော ပူရေတွာပိ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အဏုမတ္တမ္ပိ ကိလေသံ ပဇဟိတုံ နာသက္ခိ. ‘‘ယေ ဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါ’’တိ (မဟာဝ. ၆၀) အဿဇိတ္ထေရတော ဣမံ ဂါထံ သုတွာဝဿ ပဋိဝေဓော ဇာတော. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ပန သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနဉ္စ ပရတောဃောသကမ္မံ နတ္ထိ, ယောနိသောမနသိကာရသ္မိံယေဝ ဌတွာ ပစ္စေကဗောဓိဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ.

452. සම්මාදිට්ඨියෙහි ඉපදීම පිණිස යනු විපස්සනා සම්මා දිට්ඨිය සහ මග්ග සම්මා දිට්ඨියයි. පරතොඝෝස යනු සුදුසු ධර්ම ශ්‍රවණයයි. යෝනිසෝමනසිකාර යනු තමන්ගේ උපක්‍රමශීලීව සිහිපත් කිරීමයි. එහි ශ්‍රාවකයන් අතුරින් ධර්මසේනාපති සාරිපුත්ත මාහිමියන්ට පවා මෙම කරුණු දෙකම ලැබීම අවශ්‍ය වේ. ඒ මක්නිසාද යත්, උන්වහන්සේ කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍යයක් පාරමිතා පිරුවද, තමන්ගේම ස්වභාවයෙන් අංශුමාත්‍ර වූ හෝ කෙලෙසයක් ප්‍රහාණය කිරීමට අපොහොසත් වූ බැවිනි. අස්සජි මහරහතන් වහන්සේගෙන් 'යේ ධම්මා හේතුප්පභවා' යන ගාථාව ඇසීමෙන් ම උන්වහන්සේට ධර්මාවබෝධය (පටිවේධය) ඇති විය. එහෙත් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට සහ සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේලාට පරතොඝෝස ප්‍රත්‍යය අවශ්‍ය නොවේ. උන්වහන්සේලා යෝනිසෝමනසිකාරයෙහි ම පිහිටා පසේබුදු ඥානය සහ සර්වඥතා ඥානය උපදවා ගන්නා සේක.

အနုဂ္ဂဟိတာတိ လဒ္ဓူပကာရာ. သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ. ဖလက္ခဏေ နိဗ္ဗတ္တာ စေတောဝိမုတ္တိ ဖလံ အဿာတိ စေတောဝိမုတ္တိဖလာ. တဒေဝ စေတောဝိမုတ္တိသင်္ခါတံ ဖလံ အာနိသံသော အဿာတိ စေတောဝိမုတ္တိဖလာနိသံသာ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ စတုတ္ထဖလပညာ ပညာဝိမုတ္တိ နာမ, အဝသေသာ ဓမ္မာ စေတောဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သီလာနုဂ္ဂဟိတာတိအာဒီသု သီလန္တိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. သုတန္တိ သပ္ပာယဓမ္မဿဝနံ. သာကစ္ဆာတိ ကမ္မဋ္ဌာနေ ခလနပက္ခလနစ္ဆေဒနကထာ. သမထောတိ ဝိပဿနာပါဒိကာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော. ဝိပဿနာတိ သတ္တဝိဓာ အနုပဿနာ. စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလဉှိ ပူရေန္တဿ, သပ္ပာယဓမ္မဿဝနံ သုဏန္တဿ, ကမ္မဋ္ဌာနေ ခလနပက္ခလနံ ဆိန္ဒန္တဿ, ဝိပဿနာပါဒိကာသု အဋ္ဌသမာပတ္တီသု ကမ္မံ ကရောန္တဿ, သတ္တဝိဓံ အနုပဿနံ ဘာဝေန္တဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဖလံ ဒေတိ.

අනුග්‍රහ ලත් යනු උපකාර ලත් යන්නයි. සම්මා දිට්ඨිය යනු අර්හත් මාර්ග සම්මා දිට්ඨියයි. ඵල ක්ෂණයෙහි හටගත් චේතෝවිමුත්ති ඵලය යමකුට ඇද්ද, ඔහු චේතෝවිමුත්ති ඵල ඇත්තෙකි. ඒ චේතෝවිමුක්තිය නම් වූ ඵලය ම යමකුට ආනිසංසය වේද, ඔහු චේතෝවිමුත්ති ඵලානිසංස ඇත්තෙකි. දෙවන පදයෙහි ද ක්‍රමය මෙයමයි. මෙහි සතරවන ඵල ප්‍රඥාව (අර්හත් ඵල ප්‍රඥාව) ප්‍රඥා විමුක්තිය නම් වේ. ඉතිරි ධර්මයන් චේතෝවිමුක්තිය ලෙස දත යුතුය. සීලානුග්ගහිතා යනුවෙන් දැක්වෙනුයේ චතුපාරිසුද්ධි සීලයයි. සුත යනු සුදුසු ධර්ම ශ්‍රවණයයි. සාකච්ඡා යනු කර්මස්ථානයන්හි පවතින වැරදි සහ අඩුපාඩු දුරුකරගන්නා වූ සාකච්ඡාවයි. සමථ යනු විදර්ශනාවට පදනම වන අෂ්ට සමාපත්තීන්ය. විපස්සනා යනු සත් ආකාර අනුපස්සනාවන්ය. චතුපාරිසුද්ධි සීලය පුරන්නා වූ, සුදුසු ධර්ම ශ්‍රවණය කරන්නා වූ, කර්මස්ථානයන්හි දෝෂයන් කපාහරින්නා වූ, විදර්ශනාවට පදනම් වූ අෂ්ට සමාපත්තීන් වඩන්නා වූ සහ සත් ආකාර අනුපස්සනාවන් භාවනා කරන්නා වූ භික්ෂුවට අර්හත් මාර්ගය උපදී ඵලය ලබා දෙයි.

ယထာ ဟိ မဓုရံ အမ္ဗပက္ကံ ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမော အမ္ဗပေါတကဿ သမန္တာ ဥဒကကောဋ္ဌကံ ထိရံ ကတွာ ဗန္ဓတိ. ဃဋံ ဂဟေတွာ ကာလေန ကာလံ ဥဒကံ အာသိဉ္စတိ. ဥဒကဿ အနိက္ခမနတ္ထံ မရိယာဒံ ထိရံ ကရောတိ. ယာ ဟောတိ [Pg.247] သမီပေ ဝလ္လိ ဝါ သုက္ခဒဏ္ဍကော ဝါ ကိပိလ္လိကပုဋော ဝါ မက္ကဋကဇာလံ ဝါ, တံ အပနေတိ. ခဏိတ္တိံ ဂဟေတွာ ကာလေန ကာလံ မူလာနိ ပရိခဏတိ. ဧဝမဿ အပ္ပမတ္တဿ ဣမာနိ ပဉ္စ ကာရဏာနိ ကရောတော သော အမ္ဗော ဝဍ္ဎိတွာ ဖလံ ဒေတိ. ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရုက္ခဿ သမန္တတော ကောဋ္ဌကဗန္ဓနံ ဝိယ ဟိ သီလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ကာလေန ကာလံ ဥဒကသိဉ္စနံ ဝိယ ဓမ္မဿဝနံ, မရိယာဒါယ ထိရဘာဝကရဏံ ဝိယ သမထော, သမီပေ ဝလ္လိအာဒီနံ ဟရဏံ ဝိယ ကမ္မဋ္ဌာနေ ခလနပက္ခလနစ္ဆေဒနံ, ကာလေန ကာလံ ခဏိတ္တိံ ဂဟေတွာ မူလခဏနံ ဝိယ သတ္တန္နံ အနုပဿနာနံ ဘာဝနာ. တေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ အနုဂ္ဂဟိတဿ အမ္ဗရုက္ခဿ မဓုရဖလဒါနကာလော ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ဓမ္မေဟိ အနုဂ္ဂဟိတာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ အရဟတ္တဖလဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

නිදසුනක් ලෙස, මිහිරි ඉදුණු අඹ කෑමට කැමති අයෙක් අඹ පැළයක් වටා දිය අගලක් බැඳ එය ස්ථාවර කරයි. කලින් කලට කලයකින් පැන් වත් කරයි. ජලය පිටතට නොයන සේ වැටක් හෝ සීමාවක් ස්ථාවරව සාදයි. අවට ඇති වැල්, වියළි දඬු, කූඹි ගුල් හෝ මකුළු දැල් ඇත්නම් ඒවා ඉවත් කරයි. උදැල්ලක් ගෙන කලින් කලට මුල් අවට පොළොව කොටයි. මෙසේ නොපමා වූ තැනැත්තා මෙම කරුණු පහ ඉටු කරන විට එම අඹ ගස වැඩී ඵල ලබා දෙයි. මෙය ද එලෙසම දත යුතුය. ගස වටා බැමි බැඳීම වැනි වූයේ සීලයයි. කලින් කලට පැන් වත් කිරීම වැනි වූයේ ධර්ම ශ්‍රවණයයි. සීමාවන් ස්ථාවරව තැබීම වැනි වූයේ සමථයයි. අවට ඇති වැල් ආදිය ඉවත් කිරීම වැනි වූයේ කර්මස්ථානයෙහි පවතින අඩුපාඩු දුරු කිරීමයි. කලින් කලට උදැල්ලක් ගෙන මුල් අවට පොළොව කෙටීම වැනි වූයේ සප්ත අනුපස්සනාවන් භාවනා කිරීමයි. මෙම කරුණු පහෙන් පෝෂණය වූ අඹ ගස මිහිරි ඵල ලබා දෙන්නා සේ, මෙම ධර්ම පහෙන් අනුග්‍රහය ලත් භික්ෂුවගේ සම්මා දිට්ඨිය විසින් අර්හත් ඵලය ලබා දෙන බව දත යුතුය.

၄၅၃. ကတိ ပနာဝုသော, ဘဝါတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? မူလမေဝ ဂတော အနုသန္ဓိ, ဒုပ္ပညော ယေဟိ ဘဝေဟိ န ဥဋ္ဌာတိ, တေ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. တတ္ထ ကာမဘဝေါတိ ကာမဘဝူပဂံ ကမ္မံ ကမ္မာဘိနိဗ္ဗတ္တာ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓာပီတိ ဥဘယမေကတော ကတွာ ကာမဘဝေါတိ အာဟ. ရူပါရူပဘဝေသုပိ ဧသေဝ နယော. အာယတိန္တိ အနာဂတေ. ပုနဗ္ဘဝဿ အဘိနိဗ္ဗတ္တီတိ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ. ဣဓ ဝဋ္ဋံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. တတြာတတြာဘိနန္ဒနာတိ ရူပါဘိနန္ဒနာ သဒ္ဒါဘိနန္ဒနာတိ ဧဝံ တဟိံ တဟိံ အဘိနန္ဒနာ, ကရဏဝစနေ စေတံ ပစ္စတ္တံ. တတြတတြာဘိနန္ဒနာယ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧတ္တာဝတာ ဟိ ဂမနံ ဟောတိ, အာဂမနံ ဟောတိ, ဂမနာဂမနံ ဟောတိ, ဝဋ္ဋံ ဝတ္တတီတိ ဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿေသိ. ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋံ ပုစ္ဆန္တော ‘‘ကထံ ပနာဝုသော’’တိအာဒိမာဟ. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါတိ အဝိဇ္ဇာယ ခယနိရောဓေန. ဝိဇ္ဇုပ္ပာဒါတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇာယ ဥပ္ပာဒေန. ကိံ အဝိဇ္ဇာ ပုဗ္ဗေ နိရုဒ္ဓါ, အထ ဝိဇ္ဇာ ပုဗ္ဗေ ဥပ္ပန္နာတိ? ဥဘယမေတံ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ပဒီပုဇ္ဇလနေန အန္ဓကာရဝိဂမော ဝိယ ဝိဇ္ဇုပ္ပာဒေန အဝိဇ္ဇာ နိရုဒ္ဓါဝ ဟောတိ. တဏှာနိရောဓာတိ တဏှာယ ခယနိရောဓေန. ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ န ဟောတီတိ ဧဝံ အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝဿ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ န ဟောတိ, ဂမနံ အာဂမနံ ဂမနာဂမနံ ဥပစ္ဆိဇ္ဇတိ, ဝဋ္ဋံ န ဝတ္တတီတိ ဝိဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿေသိ.

453. ඇවැත්නි, භවයන් කීයක් ඇද්ද යන්නෙන් මෙහි විමසනුයේ කුමක්ද? මුලටම ගිය අනුසන්ධි ඇති, ප්‍රඥාව අඩු පුද්ගලයා යම් භවයකින් නිදහස් නොවේ ද, ඒ භවයන් ගැන අසමියි විමසයි. එහි කාමභව යනු කාම ලෝකයට පැමිණවීමට හේතු වන කර්මය ද, කර්මය නිසා හටගන්නා උපාදින්න ස්කන්ධ ද යන දෙකම එකට ගෙන කාමභව යැයි කියන ලදී. රූප හා අරූප භවයන්හි ද ක්‍රමය මෙයමයි. 'ආයතිං' යනු අනාගතයෙහි යන්නයි. නැවත භවයක් ඇති වීම 'පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති' නම් වේ. මෙහි වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) විමසමි යැයි අසයි. ඒ ඒ තැන ඇලීම යනු රූපයෙහි ඇලීම, ශබ්දයෙහි ඇලීම ආදී වශයෙන් ඒ ඒ අරමුණෙහි පවතින ඇලීමයි. මෙහි 'තත්‍රාතත්‍රාභිනන්දනාය' යන්නෙන් ඒ ඒ අරමුණෙහි ඇලීම නිසා නැවත භවයක් ඇති වේ යන්න අර්ථයයි. මෙපමණකින් ගමන, ආගමනය සහ ගමනාගමනය සිදුවේ. 'වෘත්තය කැරකේ' යන්නෙන් වෘත්තය මුදුනට පමුණුවා දැක්වූ සේක. දැන් විවෘත්තය (සංසාරයෙන් මිදීම) විමසමින් 'ඇවැත්නි, කෙසේ නම්' යනාදිය වදාළ සේක. එයට පිළිතුරු දීමේදී 'අවිද්‍යාව විරාග කිරීමෙන්' යනු අවිද්‍යාව ක්ෂය වී නිරුද්ධ වීමෙනි. 'විද්‍යාව ඉපදීමෙන්' යනු අර්හත් මාර්ග විද්‍යාව ඉපදීමෙනි. අවිද්‍යාව පළමුව නිරුද්ධ වූයේ ද, නැතහොත් විද්‍යාව පළමුව උපන්නේ ද? මෙය මෙසේ කිව නොහැක. පහනක් දැල්වීමෙන් අඳුර දුරු වන්නා සේ විද්‍යාව ඉපදීමත් සමඟ ම අවිද්‍යාව නිරුද්ධ වේ. තණ්හාව නිරුද්ධ වීම යනු තණ්හාව සහමුලින් ක්ෂය වීමයි. එවිට මතු නැවත භවයක් ඇති නොවේ. ගමන, ආගමනය සහ ගමනාගමනය සිඳී යයි. 'වෘත්තය නොකැරකේ' යන්නෙන් විවෘත්තය මුදුනට පමුණුවා දැක්වූ සේක.

၄၅၄. ကတမံ ပနာဝုသောတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဘိက္ခု ကာလေန ကာလံ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇတိ. တဿ နိရောဓပါဒကံ ပဌမဇ္ဈာနံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ပဌမံ ဈာနန္တိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? နိရောဓံ သမာပဇ္ဇနကေန [Pg.248] ဘိက္ခုနာ အင်္ဂဝဝတ္ထာနံ ကောဋ္ဌာသပရိစ္ဆေဒေါ နာမ ဇာနိတဗ္ဗော, ဣဒံ ဈာနံ ပဉ္စင်္ဂိကံ စတုရင်္ဂိကံ တိဝင်္ဂိကံ ဒုဝင်္ဂိကန္တိ အင်္ဂဝဝတ္ထာနံ ကောဋ္ဌာသပရိစ္ဆေဒံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ဝိတက္ကောတိအာဒီသု ပန အဘိနိရောပနလက္ခဏော ဝိတက္ကော, အနုမဇ္ဇနလက္ခဏော ဝိစာရော, ဖရဏလက္ခဏာ ပီတိ, သာတလက္ခဏံ သုခံ, အဝိက္ခေပလက္ခဏာ စိတ္တေကဂ္ဂတာတိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ ဝတ္တန္တိ. ကတင်္ဂဝိပ္ပဟီနန္တိ ဣဓ ပန ကိံ ပုစ္ဆတိ? နိရောဓံ သမာပဇ္ဇနကေန ဘိက္ခုနာ ဥပကာရာနုပကာရာနိ အင်္ဂါနိ ဇာနိတဗ္ဗာနိ, တာနိ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ, ဝိဿဇ္ဇနံ ပနေတ္ထ ပါကဋမေဝ. ဣတိ ဟေဋ္ဌာ နိရောဓပါဒကံ ပဌမဇ္ဈာနံ ဂဟိတံ, ဥပရိ တဿ အနန္တရပစ္စယံ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိံ ပုစ္ဆိဿတိ. အန္တရာ ပန ဆ သမာပတ္တိယော သံခိတ္တာ, နယံ ဝါ ဒဿေတွာ ဝိဿဋ္ဌာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

454. ඇවැත්නි, කවරෙක්ද යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසයිද? උභතෝභාගවිමුක්ත භික්ෂුව කලින් කලට නිරෝධ සමාපත්තියට සමවදී. උන්වහන්සේගේ නිරෝධයට පදනම් වන ප්‍රථම ධ්‍යානය ගැන විමසමි යැයි අසයි. 'ප්‍රථම ධ්‍යානය' යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසයිද? නිරෝධ සමාපත්තියට සමවදින භික්ෂුව විසින් ධ්‍යානයන්ගේ අංග බෙදීම සහ කොට්ඨාස වෙන් කිරීම දත යුතුය. මෙම ධ්‍යානය අංග පහකින් යුක්තය, මෙය අංග හතරකි, අංග තුනකි, අංග දෙකකි ආදී වශයෙන් අංග වෙන් කිරීම ගැන විමසමි යැයි අසයි. විතර්කය ආදියෙහි අර්ථය නම් - අරමුණට සිත එසවීම විතර්කයේ ලක්ෂණයයි, අරමුණ පිරිමැදීම විචාරයේ ලක්ෂණයයි, සිත පුරා පැතිරීම ප්‍රීතියේ ලක්ෂණයයි, සැපදායක බව සුඛයේ ලක්ෂණයයි, නොවිසිරුණු බව චිත්ත ඒකග්ගතාවයේ ලක්ෂණයයි. මෙසේ මෙම ධර්ම පහ පවතී. 'කවර අංගයන්ගෙන් පහ වූයේද' යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසයිද? නිරෝධ සමාපත්තියට සමවදින භික්ෂුව විසින් උපකාර වන සහ උපකාර නොවන අංගයන් දත යුතුය. ඒ ගැන විමසමි යැයි අසයි. මෙහි පිළිතුර පැහැදිලි ය. මෙසේ යටින් නිරෝධයට පාදක වන ප්‍රථම ධ්‍යානය ගන්නා ලදී, ඉන්පසු එයට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වන නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ගැන විමසයි. අතරතුර සමාපත්තීන් හය සංක්ෂිප්ත කරන ලදී. ක්‍රමය දක්වා ඒවා අත්හැරිය බව දත යුතුය.

၄၅၅. ဣဒါနိ ဝိညာဏနိဿယေ ပဉ္စ ပသာဒေ ပုစ္ဆန္တော ပဉ္စိမာနိ, အာဝုသောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဂေါစရဝိသယန္တိ ဂေါစရဘူတံ ဝိသယံ. အညမညဿာတိ စက္ခု သောတဿ သောတံ ဝါ စက္ခုဿာတိ ဧဝံ ဧကေကဿ ဂေါစရဝိသယံ န ပစ္စနုဘောတိ. သစေ ဟိ နီလာဒိဘေဒံ ရူပါရမ္မဏံ သမောဓာနေတွာ သောတိန္ဒြိယဿ ဥပနေယျ, ‘‘ဣင်္ဃ တာဝ နံ ဝဝတ္ထပေဟိ ဝိဘာဝေဟိ, ကိံ နာမေတံ အာရမ္မဏ’’န္တိ. စက္ခုဝိညာဏဉှိ ဝိနာပိ မုခေန အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘‘အရေ အန္ဓဗာလ, ဝဿသတမ္ပိ ဝဿသဟဿမ္ပိ ပရိဓာဝမာနော အညတြ မယာ ကုဟိံ ဧတဿ ဇာနနကံ လဘိဿသိ, အာဟရ နံ စက္ခုပသာဒေ ဥပနေဟိ, အဟမေတံ အာရမ္မဏံ ဇာနိဿာမိ, ယဒိ ဝါ နီလံ ယဒိ ဝါ ပီတကံ, န ဟိ ဧသော အညဿ ဝိသယော, မယှေဝေသော ဝိသယော’’တိ. သေသဒွါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝမေတာနိ အညမညဿ ဂေါစရံ ဝိသယံ န ပစ္စနုဘောန္တိ နာမ. ကိံ ပဋိသရဏန္တိ ဧတေသံ ကိံ ပဋိသရဏံ, ကိံ ဧတာနိ ပဋိသရန္တီတိ ပုစ္ဆတိ. မနော ပဋိသရဏန္တိ ဇဝနမနော ပဋိသရဏံ. မနော စ နေသန္တိ မနောဒွါရိကဇဝနမနော ဝါ ပဉ္စဒွါရိကဇဝနမနော ဝါ ဧတေသံ ဂေါစရဝိသယံ ရဇ္ဇနာဒိဝသေန အနုဘောတိ. စက္ခုဝိညာဏဉှိ ရူပဒဿနမတ္တမေဝ, ဧတ္ထ ရဇ္ဇနံ ဝါ ဒုဿနံ ဝါ မုယှနံ ဝါ နတ္ထိ. ဧတသ္မိံ ပန ဒွါရေ ဇဝနံ ရဇ္ဇတိ ဝါ ဒုဿတိ ဝါ မုယှတိ ဝါ. သောတဝိညာဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

455. දැන් විඤ්ඤාණයට නිශ්‍රය වන ප්‍රසාද රූප පහ පිළිබඳව විමසමින් "පඤ්චිමානි ආවුසො" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ගොචරවිසයං' යනු ගෝචර වූ (අරමුණු කරන) විෂයයයි. 'අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස' යනු චක්ඛු ඉන්ද්‍රිය සෝත ඉන්ද්‍රියයේ අරමුණ හෝ සෝත ඉන්ද්‍රිය චක්ඛු ඉන්ද්‍රියයේ අරමුණ හෝ අත් නොවිඳින බවයි. මෙසේ එකින් එක ඉන්ද්‍රියය තමන්ට අයත් නොවන අන් ඉන්ද්‍රියයක අරමුණ අත් නොවිඳියි. නිල් ආදී වර්ණ සහිත රූපාරම්මණයන් එක්කොට සෝතින්ද්‍රියට (කනට) ඉදිරිපත් කොට, "එම්බා, මෙය කුමන අරමුණක් දැයි විනිශ්චය කරව, ප්‍රකාශ කරව" යැයි කීවොත්, චක්ඛු විඤ්ඤාණය මුඛයක් නොමැතිව වුවද ස්වකීය ධර්මතාවයෙන් මෙසේ පවසනු ඇත: "අන්ධ බාලය, අවුරුදු සියයක් දහසක් දිව ගියත් මා හැර අන් කොතැනකදී මෙහි දැනීමක් ලබන්නෙහිද? මෙය චක්ඛු ප්‍රසාදය වෙත ගෙනෙන්න, මම මේ අරමුණ හඳුනා ගන්නෙමි. එය නිල් වුවත් කහ වුවත්, මෙය අන් කෙනෙකුගේ විෂයයක් නොවේ, මාගේම විෂයයකි." සෙසු ද්වාරයන්හිදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ මේ ඉන්ද්‍රියයන් එකිනෙකාගේ ගෝචර විෂයයන් අත් නොවිඳින්නාහුය. 'කිං පටිසරණං' යනු මේවායේ පිළිසරණ කුමක්ද, මේවා කුමක් ඇසුරු කරන්නේද යන්නයි. 'මනො පටිසරණං' යනු ජවන සිත පිළිසරණ වන බවයි. 'මනො ච නෙසං' යනු මනෝද්වාරික ජවන සිත හෝ පඤ්චද්වාරික ජවන සිත හෝ මේවායේ ගෝචර විෂයයන් ඇලීම ආදී වශයෙන් අත්විඳින බවයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණය යනු රූපය දැකීම මාත්‍රයකි, එහි ඇලීමක්, ගැටීමක් හෝ මුළාවක් නැත. එහෙත් මේ (මනෝ) ද්වාරයෙහි ජවනය ඇලෙයි, ගැටෙයි හෝ මුළා වෙයි. සෝත විඤ්ඤාණාදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

တတြာယံ ဥပမာ – ပဉ္စ ကိရ ဒုဗ္ဗလဘောဇကာ ရာဇာနံ သေဝိတွာ ကိစ္ဆေန ကသိရေန ဧကသ္မိံ ပဉ္စကုလိကေ ဂါမေ ပရိတ္တကံ အာယံ လဘိံသု. တေသံ တတ္ထ [Pg.249] မစ္ဆဘာဂေါ မံသဘာဂေါ ယုတ္တိကဟာပဏော ဝါ, ဗန္ဓကဟာပဏော ဝါ, မာပဟာရကဟာပဏော ဝါ, အဋ္ဌကဟာပဏော ဝါ, သောဠသကဟာပဏော ဝါ, ဗာတ္တိံသကဟာပဏော ဝါ, စတုသဋ္ဌိကဟာပဏော ဝါ, ဒဏ္ဍောတိ ဧတ္တကမတ္တမေဝ ပါပုဏာတိ. သတဝတ္ထုကံ ပဉ္စသတဝတ္ထုကံ သဟဿဝတ္ထုကံ မဟာဗလိံ ရာဇာဝ ဂဏှာတိ. တတ္ထ ပဉ္စကုလိကဂါမော ဝိယ ပဉ္စ ပသာဒါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ; ပဉ္စ ဒုဗ္ဗလဘောဇကာ ဝိယ ပဉ္စ ဝိညာဏာနိ; ရာဇာ ဝိယ ဇဝနံ; ဒုဗ္ဗလဘောဇကာနံ ပရိတ္တကံ အာယပါပုဏနံ ဝိယ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ရူပဒဿနာဒိမတ္တံ. ရဇ္ဇနာဒီနိ ပန ဧတေသု နတ္ထိ. ရညော မဟာဗလိဂ္ဂဟဏံ ဝိယ တေသု ဒွါရေသု ဇဝနဿ ရဇ္ဇနာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

එහි උපමාව මෙයයි - දුබල ගම්මුලාදෑනීන් පස් දෙනෙකු රජු සේවය කොට ඉතා දුකෙන් අපහසුවෙන් පස් දෙනෙකු වෙසෙන එක් කුඩා ගමකින් ස්වල්ප වූ අයබදු ලැබූහ. එහිදී ඔවුන්ට මසුන් කොටසක්, මස් කොටසක් හෝ යුක්ති සහගත කහාපණයක් හෝ, බන්ධන කහාපණයක් හෝ, පහර දීමකදී දඬුවම් වශයෙන් ලැබෙන කහාපණයක් හෝ, අටක් දහසයක් තිස් දෙකක් හැට හතරක් වූ කහාපණ හෝ දඩයක් හෝ වශයෙන් මෙපමණ මාත්‍රයක් පමණක් ලැබේ. සියයක්, පන්සියයක්, දහසක් වටිනා මහත් අයබද්ද (බලිය) රජු විසින්ම ගනු ලැබේ. මෙහි පස් දෙනෙකු සිටින ගම මෙන් පඤ්ච ප්‍රසාද රූප දත යුතුය. දුබල ගම්මුලාදෑනීන් පස් දෙනා මෙන් පඤ්ච විඤ්ඤාණයන් දත යුතුය. රජු මෙන් ජවනය දත යුතුය. දුබල ගම්මුලාදෑනීන් ස්වල්ප වූ අයබදු ලැබීම මෙන් චක්ඛු විඤ්ඤාණාදියේ රූප දැකීම මාත්‍රය දත යුතුය. ඇලීම් ආදිය මේවායේ නැත. රජු මහත් අයබදු ගැනීම මෙන්, එම ද්වාරයන්හි ජවනයාගේ ඇලීම් ආදිය දත යුතුය.

၄၅၆. ပဉ္စိမာနိ, အာဝုသောတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? အန္တောနိရောဓသ္မိံ ပဉ္စ ပသာဒေ. ကိရိယမယပဝတ္တသ္မိဉှိ ဝတ္တမာနေ အရူပဓမ္မာ ပသာဒါနံ ဗလဝပစ္စယာ ဟောန္တိ. ယော ပန တံ ပဝတ္တံ နိရောဓေတွာ နိရောဓသမာပတ္တိံ သမာပန္နော, တဿ အန္တောနိရောဓေ ပဉ္စ ပသာဒါ ကိံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌန္တီတိ ဣဒံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. အာယုံ ပဋိစ္စာတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌန္တိ. ဥသ္မံ ပဋိစ္စာတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ကမ္မဇတေဇံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌတိ. ယသ္မာ ပန ကမ္မဇတေဇောပိ ဇီဝိတိန္ဒြိယေန ဝိနာ န တိဋ္ဌတိ, တသ္မာ ‘‘ဥသ္မာ အာယုံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌတီ’’တိ အာဟ. ဈာယတောတိ ဇလတော. အစ္စိံ ပဋိစ္စာတိ ဇာလသိခံ ပဋိစ္စ. အာဘာ ပညာယတီတိ အာလောကော နာမ ပညာယတိ. အာဘံ ပဋိစ္စ အစ္စီတိ တံ အာလောကံ ပဋိစ္စ ဇာလသိခါ ပညာယတိ.

456. "පඤ්චිමානි ආවුසො" යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසයිද? නිරෝධ සමාපත්තිය තුළ පඤ්ච ප්‍රසාද රූප පවතින්නේ කෙසේද යන්නයි. ක්‍රියාමය පැවැත්මක් ඇති කල්හි නාම ධර්මයෝ ප්‍රසාද රූපයන්ට බලවත් ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. යම් මහණෙක් එම පැවැත්ම නිරුද්ධ කොට නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී සිටීද, ඔහුගේ නිරෝධය තුළ පඤ්ච ප්‍රසාද රූප කුමක් ඇසුරු කොට පවතින්නේද යන්න විමසයි. "ආයුං පටිච්ච" යනු ජීවිතින්ද්‍රිය ඇසුරු කොට පවතින බවයි. "උස්මං පටිච්ච" යනු ජීවිතින්ද්‍රිය කර්මජ තේජස ඇසුරු කොට පවතින බවයි. කර්මජ තේජස ද ජීවිතින්ද්‍රිය නොමැතිව නොපවතින බැවින්, "උෂ්ණය ආයුෂය ඇසුරු කොට පවතියි" යැයි වදාළ සේක. 'ඣායතො' යනු බැබළෙන විටයි. 'අච්චිං පටිච්ච' යනු ගිනි දැල්ල ඇසුරු කොටයි. 'ආභා පඤ්ඤායති' යනු ආලෝකය ප්‍රකාශ වන බවයි. 'ආභං පටිච්ච අච්චි' යනු එම ආලෝකය ඇසුරු කොට ගිනි දැල්ල ප්‍රකාශ වන බවයි.

ဧဝမေဝ ခေါ, အာဝုသော, အာယု ဥသ္မံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌတီတိ ဧတ္ထ ဇာလသိခါ ဝိယ ကမ္မဇတေဇော. အာလောကော ဝိယ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ဇာလသိခါ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အာလောကံ ဂဟေတွာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သာ တေန အတ္တနာ ဇနိတအာလောကေနေဝ သယမ္ပိ အဏု ထူလာ ဒီဃာ ရဿာတိ ပါကဋာ ဟောတိ. တတ္ထ ဇာလပဝတ္တိယာ ဇနိတအာလောကေန တဿာယေဝ ဇာလပဝတ္တိယာ ပါကဋဘာဝေါ ဝိယ ဥသ္မံ ပဋိစ္စ နိဗ္ဗတ္တေန ကမ္မဇမဟာဘူတသမ္ဘဝေန ဇီဝိတိန္ဒြိယေန ဥသ္မာယ အနုပါလနံ. ဇီဝိတိန္ဒြိယဉှိ ဒသပိ ဝဿာနိ…ပေ… ဝဿသတမ္ပိ ကမ္မဇတေဇပဝတ္တံ ပါလေတိ. ဣတိ မဟာဘူတာနိ ဥပါဒါရူပါနံ နိဿယပစ္စယာဒိဝသေန ပစ္စယာနိ ဟောန္တီတိ အာယု ဥသ္မံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌတိ. ဇီဝိတိန္ဒြိယံ [Pg.250] မဟာဘူတာနိ ပါလေတီတိ ဥသ္မာ အာယုံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

"එසේම ඇවැත්නි, ආයුෂය උෂ්ණය ඇසුරු කොට පවතියි" යන්නෙහි ගිනි දැල්ල මෙන් කර්මජ තේජස දත යුතුය. ආලෝකය මෙන් ජීවිතින්ද්‍රිය දත යුතුය. ගිනි දැල්ල උපදින විට ආලෝකය ද ගෙනම උපදියි. එම ගිනි දැල්ල තමා විසින් උපදවන ලද ආලෝකය මෙන්ම තමාද කුඩාය, මහත්ය, දිගය, මිටිය යැයි ප්‍රකට වෙයි. එහි ගිනි දැල්ලේ පැවැත්ම නිසා හටගත් ආලෝකයෙන් එම ගිනි දැල්ලේම පැවැත්ම ප්‍රකට වන්නාක් මෙන්, උෂ්ණය ඇසුරු කොට හටගත් ජීවිතින්ද්‍රිය මගින් උෂ්ණය (කර්මජ තේජස) ආරක්ෂා කිරීම සිදුවේ. ජීවිතින්ද්‍රිය වසර දහයක්... අවුරුදු සියයක් වුවද කර්මජ තේජසෙහි පැවැත්ම ආරක්ෂා කරයි. මෙසේ මහා භූත රූපයෝ උපාදා රූපයන්ට නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය ආදී වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති. එබැවින් ආයුෂය උෂ්ණය ඇසුරු කොට පවතියි. ජීවිතින්ද්‍රිය මහා භූතයන් ආරක්ෂා කරන බැවින් උෂ්ණය ආයුෂය ඇසුරු කොට පවතින බව දත යුතුය.

၄၅၇. အာယုသင်္ခါရာတိ အာယုမေဝ. ဝေဒနိယာ ဓမ္မာတိ ဝေဒနာ ဓမ္မာဝ. ဝုဋ္ဌာနံ ပညာယတီတိ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနံ ပညာယတိ. ယော ဟိ ဘိက္ခု အရူပပဝတ္တေ ဥက္ကဏ္ဌိတွာ သညဉ္စ ဝေဒနဉ္စ နိရောဓေတွာ နိရောဓံ သမာပန္နော, တဿ ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေန ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယပစ္စယာ အရူပဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဧဝံ ပန ရူပါရူပပဝတ္တံ ပဝတ္တတိ. ယထာ ကိံ? ယထာ ဧကော ပုရိသော ဇာလာပဝတ္တေ ဥက္ခဏ္ဌိတော ဥဒကေန ပဟရိတွာ ဇာလံ အပ္ပဝတ္တံ ကတွာ ဆာရိကာယ အင်္ဂါရေ ပိဓာယ တုဏှီ နိသီဒတိ. ယဒါ ပနဿ ပုန ဇာလာယ အတ္ထော ဟောတိ, ဆာရိကံ အပနေတွာ အင်္ဂါရေ ပရိဝတ္တေတွာ ဥပါဒါနံ ဒတွာ မုခဝါတံ ဝါ တာလဝဏ္ဋဝါတံ ဝါ ဒဒါတိ. အထ ဇာလာပဝတ္တံ ပုန ပဝတ္တတိ. ဧဝမေဝ ဇာလာပဝတ္တံ ဝိယ အရူပဓမ္မာ. ပုရိသဿ ဇာလာပဝတ္တေ ဥက္ကဏ္ဌိတွာ ဥဒကပ္ပဟာရေန ဇာလံ အပ္ပဝတ္တံ ကတွာ ဆာရိကာယ အင်္ဂါရေ ပိဓာယ တုဏှီဘူတဿ နိသဇ္ဇာ ဝိယ ဘိက္ခုနော အရူပပဝတ္တေ ဥက္ကဏ္ဌိတွာ သညဉ္စ ဝေဒနဉ္စ နိရောဓေတွာ နိရောဓသမာပဇ္ဇနံ. ဆာရိကာယ ပိဟိတအင်္ဂါရာ ဝိယ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ပုရိသဿ ပုန ဇာလာယ အတ္ထေ သတိ ဆာရိကာပနယနာဒီနိ ဝိယ ဘိက္ခုနော ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလာပဂမနံ. အဂ္ဂိဇာလာယ ပဝတ္တိ ဝိယ ပုန အရူပဓမ္မေသု ဥပ္ပန္နေသု ရူပါရူပပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

457. 'ආයුසංඛාරා' යනු ජීවිතින්ද්‍රියම වේ. 'වේදනීයා ධම්මා' යනු වේදනා ධර්මයෝමය. 'වුට්ඨානං පඤ්ඤායති' යනු සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම ප්‍රකාශ වන බවයි. යම් මහණෙක් නාම ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම කෙරෙහි කලකිරී සඤ්ඤාව හා වේදනාව නිරුද්ධ කොට නිරෝධයට සමවැදී සිටීද, ඔහුට නියමිත කාලය අවසානයේ රූප ජීවිතින්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙන් නැවත නාම ධර්මයෝ උපදිති. මෙසේ රූප-අරූප පැවැත්ම සිදු වේ. එය කෙසේද යත්? යම් පුරුෂයෙක් ගිනි දැල්ලේ පැවැත්ම ගැන නොකැමති වී ජලය ඉස ගින්න නිවා දමා, අළු මගින් ගිනි අඟුරු වසා නිහඬව සිටින්නාක් මෙනි. යම් කලෙක ඔහුට නැවත ගින්නක් අවශ්‍ය වූ විට අළු ඉවත් කොට, ගිනි අඟුරු පෙරළා, දර දමා, මුවින් හෝ තල් අත්තකින් සුළං දෙයි. එවිට නැවත ගිනි දැල්ල හටගනියි. එමෙන්ම ගිනි දැල්ලේ පැවැත්ම මෙන් නාම ධර්මයන් දත යුතුය. පුරුෂයා ගිනි දැල්ල කෙරෙහි කලකිරී ජලය ඉස ගින්න නිවා දමා අළු යට ගිනි අඟුරු සඟවා නිහඬව සිටීම මෙන්, භික්ෂුව නාම ධර්මයන් කෙරෙහි කලකිරී සඤ්ඤා වේදනා නිරෝධයට සමවැදීම දත යුතුය. අළු යට සැඟවුණු ගිනි අඟුරු මෙන් රූප ජීවිතින්ද්‍රිය දත යුතුය. පුරුෂයාට නැවත ගින්න අවශ්‍ය වූ විට අළු ඉවත් කිරීම ආදිය මෙන්, භික්ෂුවගේ නියමිත කාලය ඉක්ම යාම දත යුතුය. ගිනි දැල්ලේ පැවැත්ම මෙන්, නැවත නාම ධර්මයන් උපන් කල්හි රූප-අරූප ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම දත යුතුය.

အာယု ဥသ္မာ စ ဝိညာဏန္တိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ, ကမ္မဇတေဇောဓာတု, စိတ္တန္တိ ဣမေ တယော ဓမ္မာ ယဒါ ဣမံ ရူပကာယံ ဇဟန္တိ, အထာယံ အစေတနံ ကဋ္ဌံ ဝိယ ပထဝိယံ ဆဍ္ဍိတော သေတီတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉ္စေတံ –

"ආයුෂය, උෂ්ණය සහ විඤ්ඤාණය" යනු රූප ජීවිතින්ද්‍රිය, කර්මජ තේජෝ ධාතුව සහ සිතයි. මේ ධර්ම තුන යම් කලෙක මේ රූප කය අතහැර යයිද, එවිට මේ ශරීරය සිතක් නැති ලී කැබැල්ලක් මෙන් පොළොව මත දමන ලද්දේ වෙයි. මෙය මෙහි අර්ථයයි. මෙය මෙසේ වදාරන ලදී.

‘‘အာယု ဥသ္မာ စ ဝိညာဏံ, ယဒါ ကာယံ ဇဟန္တိမံ;

အပဝိဒ္ဓေါ တဒါ သေတိ, ပရဘတ္တံ အစေတန’’န္တိ. (သံ. နိ. ၃.၉၅);

යම් කලෙක ආයුෂය ද, උෂ්ණය (තේජෝ ධාතුව) ද, විඤ්ඤාණය ද මෙම ශරීරය අත්හැර යයි ද, එකල්හි අත්හරින ලද ශරීරය සිහියක් නැතිව (අචේතනිකව), අන්‍යයන්ට ප්‍රයෝජනයක් නොමැතිව, දර කැබැල්ලක් මෙන් වැතිර පවතී.

ကာယသင်္ခါရာတိ အဿာသပဿာသာ. ဝစီသင်္ခါရာတိ ဝိတက္ကဝိစာရာ. စိတ္တသင်္ခါရာတိ သညာဝေဒနာ. အာယူတိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ပရိဘိန္နာနီတိ ဥပဟတာနိ, ဝိနဋ္ဌာနီတိ အတ္ထော. တတ္ထ ကေစိ ‘‘နိရောဓသမာပန္နဿ စိတ္တသင်္ခါရာဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ ဝစနတော စိတ္တံ အနိရုဒ္ဓံ ဟောတိ, တသ္မာ သစိတ္တကာ အယံ သမာပတ္တီတိ ဝဒန္တိ. တေ ဝတ္တဗ္ဗာ – ‘‘ဝစီသင်္ခါရာပိဿ နိရုဒ္ဓါ’’တိ ဝစနတော ဝါစာ အနိရုဒ္ဓါ ဟောတိ, တသ္မာ နိရောဓံ သမာပန္နေန ဓမ္မမ္ပိ ကထေန္တေန သဇ္ဈာယမ္ပိ [Pg.251] ကရောန္တေန နိသီဒိတဗ္ဗံ သိယာ. ‘‘ယော စာယံ မတော ကာလင်္ကတော, တဿာပိ စိတ္တသင်္ခါရာ နိရုဒ္ဓါ’’တိ ဝစနတော စိတ္တံ အနိရုဒ္ဓံ ဘဝေယျ, တသ္မာ ကာလင်္ကတေ မာတာပိတရော ဝါ အရဟန္တေ ဝါ ဈာပယန္တေန အနန္တရိယကမ္မံ ကတံ ဘဝေယျ. ဣတိ ဗျဉ္ဇနေ အဘိနိဝေသံ အကတွာ အာစရိယာနံ နယေ ဌတွာ အတ္ထော ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော. အတ္ထော ဟိ ပဋိသရဏံ, န ဗျဉ္ဇနံ.

කාය සංඛාර යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ය. වචී සංඛාර යනු විතක්ක විචාරයන් ය. චිත්ත සංඛාර යනු සඤ්ඤා සහ වේදනා ය. ආයු යනු රූප ජීවිතින්ද්‍රියයි. 'පරිභින්නානි' යනු විනාශ වූයේ, නැසුණේ යන අර්ථයයි. එහිදී ඇතැම් ආචාර්යවරු 'නිරෝධ සමාපන්නයාගේ චිත්ත සංඛාරයෝම නිරුද්ධ වෙති' යන වචනය නිසා සිත නිරුද්ධ නොවේ යැයි ද, එබැවින් මෙම සමාපත්තිය සිත සහිත එකක් යැයි ද පවසති. ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය: 'වචී සංඛාරයෝ ද නිරුද්ධ වෙති' යන වචනය නිසා එසේ නම් වචනය නිරුද්ධ නොවිය යුතුය. එබැවින් නිරෝධ සමාපත්තියට සම වැදුණු භික්ෂුව ධර්මය දේශනා කරමින් හෝ සජ්ඣායනා කරමින් හෝ වැඩ සිටිය යුතුය. (එය එසේ නොවේ). 'යම් මේ මළ තැනැත්තා කාලක්‍රියා කළේ ද, ඔහුගේ ද චිත්ත සංඛාරයෝ නිරුද්ධ වෙති' යන වචනය නිසා මළ සිරුරෙහි සිත නිරුද්ධ නොවිය යුතුය. එසේ නම් කාලක්‍රියා කළ මවුපියන් හෝ රහතන් වහන්සේලා ආදාහනය කරන්නාට ආනන්තර්ය පාප කර්මය සිදුවිය යුතුය. එබැවින් වචනයෙහි පමණක් එල්බ නොසිට, ආචාර්යවරුන්ගේ ක්‍රමයට අනුව අර්ථය විමසා බැලිය යුතුය. අර්ථයම පිළිසරණ වේ, වචනය (අකුර) පිළිසරණ නොවේ.

ဣန္ဒြိယာနိ ဝိပ္ပသန္နာနီတိ ကိရိယမယပဝတ္တသ္မိဉှိ ဝတ္တမာနေ ဗဟိဒ္ဓါ အာရမ္မဏေသု ပသာဒေ ဃဋ္ဋေန္တေသု ဣန္ဒြိယာနိ ကိလမန္တာနိ ဥပဟတာနိ မက္ခိတာနိ ဝိယ ဟောန္တိ, ဝါတာဒီဟိ ဥဋ္ဌိတေန ရဇေန စတုမဟာပထေ ဌပိတအာဒါသော ဝိယ. ယထာ ပန ထဝိကာယံ ပက္ခိပိတွာ မဉ္ဇူသာဒီသု ဌပိတော အာဒါသော အန္တောယေဝ ဝိရောစတိ, ဧဝံ နိရောဓံ သမာပန္နဿ ဘိက္ခုနော အန္တောနိရောဓေ ပဉ္စ ပသာဒါ အတိဝိရောစန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣန္ဒြိယာနိ ဝိပ္ပသန္နာနီ’’တိ.

'ඉන්ද්‍රියයන් ඉතා ප්‍රසන්න වෙති' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: සාමාන්‍ය ක්‍රියාකාරීත්වයේදී බාහිර අරමුණු ඉන්ද්‍රියයන් හා ගැටෙන විට, ඒවා වෙහෙසට පත් වූ, පළුදු වූ හෝ කිලිටි වූ ස්වභාවයක් ගනී. එය සතර මංසන්ධියක තබා ඇති, සුළඟින් නැඟුණු දූවිල්ලෙන් වැසුණු කැඩපතක් වැනිය. නමුත් මංජුසාවක බහා තැබූ කැඩපතක් ඇතුළත බබළන්නාක් මෙන්, නිරෝධ සමාපත්තියට සම වැදුණු භික්ෂුවගේ ඉන්ද්‍රිය පස නිරෝධය තුළ අතිශයින් බබළයි. එබැවින් 'ඉන්ද්‍රියයන් ඉතා ප්‍රසන්න වෙති' යැයි කියන ලදී.

၄၅၈. ကတိ ပနာဝုသော, ပစ္စယာတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? နိရောဓဿ အနန္တရပစ္စယံ နေဝသညာနာသညာယတနံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ဝိဿဇ္ဇနေ ပနဿ သုခဿ စ ပဟာနာတိ စတ္တာရော အပဂမနပစ္စယာ ကထိတာ. အနိမိတ္တာယာတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာနကဖလသမာပတ္တိံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. အဝသေသသမာပတ္တိဝုဋ္ဌာနဉှိ ဘဝင်္ဂေန ဟောတိ, နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာနံ ပန ဝိပဿနာနိဿန္ဒာယ ဖလသမာပတ္တိယာတိ တမေဝ ပုစ္ဆတိ. သဗ္ဗနိမိတ္တာနန္တိ ရူပါဒီနံ သဗ္ဗာရမ္မဏာနံ. အနိမိတ္တာယ စ ဓာတုယာ မနသိကာရောတိ သဗ္ဗနိမိတ္တာပဂတာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ မနသိကာရော. ဖလသမာပတ္တိသဟဇာတံ မနသိကာရံ သန္ဓာယာဟ. ဣတိ ဟေဋ္ဌာ နိရောဓပါဒကံ ပဌမဇ္ဈာနံ ဂဟိတံ, နိရောဓဿ အနန္တရပစ္စယံ နေဝသညာနာသညာယတနံ ဂဟိတံ, ဣဓ နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာနကဖလသမာပတ္တိ ဂဟိတာတိ.

458. 'ආයුෂ්මතුනි, ප්‍රත්‍යයන් කීයක් ද?' යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසන්නේ ද? නිරෝධයට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වන නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ගැන විමසමි යි ප්‍රශ්න කරයි. පිළිතුරු දීමේදී 'සැපය ද ප්‍රහීණ කිරීමෙන්' යනාදී වශයෙන් පහව යාමේ ප්‍රත්‍ය හතරක් දක්වා ඇත. 'අනිමිත්ත' යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසන්නේ ද? නිරෝධයෙන් නැඟී සිටින තැනැත්තාගේ ඵලසමාපත්තිය ගැන විමසමි යි ප්‍රශ්න කරයි. සෙසු සමාපත්තිවලින් නැඟී සිටීම භවාංග සිතින් සිදු වුවද, නිරෝධයෙන් නැඟී සිටීම විපස්සනා නිසඳක් වූ ඵලසමාපත්තියෙන් සිදුවන බැවින් ඒ පිළිබඳවම විමසයි. 'සබ්බනිමිත්තානං' යනු රූප ආදී සියලු අරමුණුයි. 'අනිමිත්තාය ච ධාතුයා මනසිකාරෝ' යනු සියලු රූප ආදී නිමිතිවලින් තොර වූ නිවන් ධාතුව මෙනෙහි කිරීමයි. මෙය ඵලසමාපත්තිය හා උපදින මනසිකාරය අරභයා පවසන ලදී. මෙසේ පහතින් නිරෝධයට පදක වන ප්‍රථම ධ්‍යානය ද, නිරෝධයට අනන්තර ප්‍රත්‍ය වන නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ද, මෙහිදී නිරෝධයෙන් නැඟී සිටින ඵලසමාපත්තිය ද ගන්නා ලදී.

ဣမသ္မိံ ဌာနေ နိရောဓကထာ ကထေတဗ္ဗာ ဟောတိ. သာ, ‘‘ဒွီဟိ ဗလေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ တယော စ သင်္ခါရာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ သောဠသဟိ ဉာဏစရိယာဟိ နဝဟိ သမာဓိစရိယာဟိ ဝသီဘာဝတာပညာ နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဉာဏ’’န္တိ ဧဝံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ (ပဋိ. မ. ၁.၈၃) အာဂတာ. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ပနဿာ သဗ္ဗာကာရေန ဝိနိစ္ဆယကထာ ကထိတာ.

මෙම ස්ථානයේදී නිරෝධ කථාව කිව යුතුය. එය පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි සඳහන් වන්නේ මෙසේය: 'බල දෙකකින් (සමථ හා විපස්සනා) යුක්ත බව නිසා ද, සංඛාරයන් තිදෙනාගේ සංසිඳීම නිසා ද, ඥාන චරියා දහසයක් හා සමාධි චරියා නවයක් මගින් වසීභාවයට පැමිණි ප්‍රඥාව නිරෝධ සමාපත්තිය පිළිබඳ ඥානයයි.' විසුද්ධිමාර්ගයෙහි මෙම නිරෝධ සමාපත්තිය පිළිබඳ සියලු ආකාරයෙන් වූ විනිශ්චය කථාව දක්වා ඇත.

ဣဒါနိ [Pg.252] ဝလဉ္ဇနသမာပတ္တိံ ပုစ္ဆန္တော ကတိ ပနာဝုသော, ပစ္စယာတိအာဒိမာဟ. နိရောဓတော ဟိ ဝုဋ္ဌာနကဖလသမာပတ္တိယာ ဌိတိ နာမ န ဟောတိ, ဧကံ ဒွေ စိတ္တဝါရမေဝ ပဝတ္တိတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ. အယဉှိ ဘိက္ခု သတ္တ ဒိဝသေ အရူပပဝတ္တံ နိရောဓေတွာ နိသိန္နော နိရောဓဝုဋ္ဌာနကဖလသမာပတ္တိယံ န စိရံ တိဋ္ဌတိ. ဝလဉ္ဇနသမာပတ္တိယံ ပန အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒေါဝ ပမာဏံ. တသ္မာ သာ ဌိတိ နာမ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘အနိမိတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာ ဌိတိယာ’’တိ. တဿာ စိရဋ္ဌိတတ္ထံ ကတိ ပစ္စယာတိ အတ္ထော. ဝိဿဇ္ဇနေ ပနဿာ ပုဗ္ဗေ စ အဘိသင်္ခါရောတိ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒေါ ဝုတ္တော. ဝုဋ္ဌာနာယာတိ ဣဓ ဘဝင်္ဂဝုဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆတိ. ဝိဿဇ္ဇနေပိဿာ သဗ္ဗနိမိတ္တာနဉ္စ မနသိကာရောတိ ရူပါဒိနိမိတ္တဝသေန ဘဝင်္ဂသဟဇာတမနသိကာရော ဝုတ္တော.

දැන් පරිභෝජනය කළ යුතු (වළඤ්ජන) සමාපත්තිය ගැන විමසමින් 'ආයුෂ්මතුනි, ප්‍රත්‍යයන් කීයක් ද?' යනාදිය පැවසීය. නිරෝධයෙන් නැඟී සිටින ඵලසමාපත්තියෙහි ස්ථිතියක් (පැවතීමක්) නැත, එය එක් වරක් හෝ දෙවරක් පැවතී භවාංගයට බැස ගනී. සත් දවසක් නාම ධර්මයන් නිරුද්ධ කර සිටි භික්ෂුව නිරෝධයෙන් නැඟී සිටින ඵලසමාපත්තියෙහි බොහෝ වේලාවක් නොසිටියි. නමුත් වළඤ්ජන සමාපත්තියෙහිදී කාල සීමාව පර්යන්තය (ප්‍රමාණය) වේ. එබැවින් එය ස්ථිතියක් නම් වේ. එහෙයින් 'අනිමිත්තා චේතෝවිමුත්තියගේ ස්ථිතිය සඳහා' යැයි වදාළ සේක. එහි බොහෝ වේලාවක් පැවතීම සඳහා ප්‍රත්‍යයන් කීයක් ඇද්ද යනු අර්ථයයි. එයට පිළිතුරු දීමේදී 'පෙර අධිට්ඨානය (අභිසංඛාරය)' යන්නෙන් කාලය නියම කිරීම පවසන ලදී. 'විට්ඨානාය' (නැඟී සිටීම සඳහා) යන්නෙන් මෙහි භවාංගයෙන් නැඟී සිටීම විමසයි. පිළිතුරු දීමේදී 'සියලු නිමිති මෙනෙහි කිරීම' යන්නෙන් රූප ආදී නිමිති වශයෙන් භවාංගය හා උපදින මනසිකාරය පවසන ලදී.

၄၅၉. ယာ စာယံ, အာဝုသောတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? ဣဓ အညံ အဘိနဝံ နာမ နတ္ထိ. ဟေဋ္ဌာ ကထိတဓမ္မေယေဝ ဧကတော သမောဓာနေတွာ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ကတ္ထ ပန တေ ကထိတာ? ‘‘နီလမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ ပီတကမ္ပိ, လောဟိတကမ္ပိ, ဩဒါတကမ္ပိ သဉ္ဇာနာတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၅၀) ဧတသ္မိဉှိ ဌာနေ အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တိ ကထိတာ. ‘‘နတ္ထိ ကိဉ္စီတိ အာကိဉ္စညာယတနန္တိ နေယျ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၄၅၁) ဧတ္ထ အာကိဉ္စညံ. ‘‘ပညာစက္ခုနာ ပဇာနာတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၅၁) ဧတ္ထ သုညတာ. ‘‘ကတိ ပနာဝုသော, ပစ္စယာ အနိမိတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာ ဌိတိယာ ဝုဋ္ဌာနာယာ’’တိ ဧတ္ထ အနိမိတ္တာ. ဧဝံ ဟေဋ္ဌာ ကထိတာဝ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဧကတော သမောဓာနေတွာ ပုစ္ဆတိ. တံ ပန ပဋိက္ခိပိတွာ ဧတာ တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ နိဒ္ဒိဋ္ဌာဝါတိ ဝတွာ အညေ စတ္တာရော ဓမ္မာ ဧကနာမကာ အတ္ထိ. ဧကော ဓမ္မော စတုနာမကော အတ္ထိ, ဧတံ ပါကဋံ ကတွာ ကထာပေတုံ ဣဓ ပုစ္ဆတီတိ အဋ္ဌကထာယံ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတံ. တဿာ ဝိဿဇ္ဇနေ အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တီတိ အယံ ဖရဏအပ္ပမာဏတာယ အပ္ပမာဏာ နာမ. အယဉှိ အပ္ပမာဏေ ဝါ သတ္တေ ဖရတိ, ဧကသ္မိမ္ပိ ဝါ သတ္တေ အသေသေတွာ ဖရတိ.

459. 'ආයුෂ්මතුනි, යම් මේ...' යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසන්නේ ද? මෙහි අලුත් දෙයක් නැත. කලින් පවසන ලද ධර්මයන් එක් කොට විමසමි යි ප්‍රශ්න කරයි. ඒවා කොහි පවසන ලද්දේ ද? 'නිල් පැහැය ද හඳුනයි, කහ පැහැය ද, ලෝහිත (රතු) ද, ඕදාත (සුදු) ද හඳුනයි' යන මෙම ස්ථානයෙහි අප්පමාණා චේතෝවිමුත්තිය පවසන ලදී. 'කිසිවක් නැතැයි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය දත යුතුය' යන්නෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤය ද, 'ප්‍රඥා ඇසින් දැනගනී' යන්නෙන් සුඤ්ඤතය ද, 'අනිමිත්තා චේතෝවිමුත්තියගේ ස්ථිතිය හා නැඟී සිටීම සඳහා ප්‍රත්‍යයන් කීයක් ද?' යන්නෙන් අනිමිත්තය ද පවසන ලදී. මෙසේ කලින් පවසන ලද ධර්මයන්ම මෙහිදී එක් කොට විමසයි. නමුත් එය (අලුත් දෙයක් නැත යන්න) බැහැර කොට, ඒ ඒ ස්ථානයන්හි දක්වන ලද නාමයන් හතරක් ඇති එක් ධර්මයක් (අර්හත් ඵලය) ඇත. එම අර්හත් ඵල ධර්මය පැහැදිලි කරවනු පිණිස මෙහි විමසන්නේ යැයි අටුවාවෙහි නිගමනය කර ඇත. පිළිතුරු දීමේදී 'ආයුෂ්මතුනි, මෙය අප්පමාණා චේතෝවිමුත්තිය යැයි කියනු ලැබේ' යනු පැතිරීමෙහි අප්‍රමාණ බව නිසා අප්‍රමාණ නම් වේ. මෙය අප්‍රමාණ සත්ත්වයන් කෙරෙහි පතුරුවයි, එසේත් නැතහොත් එක් සත්ත්වයෙකු කෙරෙහි වුවද අශේෂව (සම්පූර්ණයෙන්) පතුරුවයි.

အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, အာကိဉ္စညာတိ အာရမ္မဏကိဉ္စနဿ အဘာဝတော အာကိဉ္စညာ. အတ္တေန ဝါတိ အတ္တ ဘာဝပေါသပုဂ္ဂလာဒိသင်္ခါတေန အတ္တေန သုညံ. အတ္တနိယေန ဝါတိ စီဝရာဒိပရိက္ခာရသင်္ခါတေန အတ္တနိယေန သုညံ. အနိမိတ္တာတိ [Pg.253] ရာဂနိမိတ္တာဒီနံ အဘာဝေနေဝ အနိမိတ္တာ, အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိံ သန္ဓာယာဟ. နာနတ္ထာ စေဝ နာနာဗျဉ္ဇနာ စာတိ ဗျဉ္ဇနမ္ပိ နေသံ နာနာ အတ္ထောပိ. တတ္ထ ဗျဉ္ဇနဿ နာနတာ ပါကဋာဝ. အတ္ထော ပန, အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တိ ဘူမန္တရတော မဟဂ္ဂတာ ဧဝ ဟောတိ ရူပါဝစရာ; အာရမ္မဏတော သတ္တ ပညတ္တိအာရမ္မဏာ. အာကိဉ္စညာ ဘုမ္မန္တရတော မဟဂ္ဂတာ အရူပါဝစရာ; အာရမ္မဏတော န ဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာ. သုညတာ ဘုမ္မန္တရတော ကာမာဝစရာ; အာရမ္မဏတော သင်္ခါရာရမ္မဏာ. ဝိပဿနာ ဟိ ဧတ္ထ သုညတာတိ အဓိပ္ပေတာ. အနိမိတ္တာ ဘုမ္မန္တရတော လောကုတ္တရာ; အာရမ္မဏတော နိဗ္ဗနာရမ္မဏာ.

ඇවැත්නි, ආකිඤ්චඤ්ඤා (කිසිවක් නැති බව) යනු අරමුණු වශයෙන් වූ පීඩාවක් (ක්ලේශයක්) නොමැති නිසා ආකිඤ්චඤ්ඤා නම් වේ. ආත්මය යනුවෙන් හෝ - ආත්මභාවය, පුද්ගලයා ආදී වශයෙන් හැඳින්වෙන ආත්මයෙන් ශුන්‍ය වූ (හිස් වූ) බැවින් ශුන්‍ය වේ. තමාට අයත් දෙය යනුවෙන් හෝ - සිවුරු ආදී පිරිකර වශයෙන් වූ තමාට අයත් දෙයින් ශුන්‍ය වූ බැවින් ශුන්‍ය වේ. අනිමිත්ත යනු රාග නිමිති ආදිය නොමැති බැවින්ම අනිමිත්ත වේ. මෙය රහත් ඵල සමාපත්තිය අරමුණු කර පවසන ලද්දකි. වෙනස් වූ අර්ථ ඇති, වෙනස් වූ අකුරු (ශබ්ද) ඇති යනු මේ ධර්මයන්ගේ ශබ්දයද වෙනස්ය, අර්ථයද වෙනස්ය යන්නයි. එහි ශබ්දයේ (අකුරුවල) වෙනස පැහැදිලිය. අර්ථය පිළිබඳව නම්, අප්‍රමාණ චේතෝවිමුක්තිය භූමි වශයෙන් මහග්ගත වූ රූපාවචර ධර්මයකි; අරමුණු වශයෙන් සත්ත්ව ප්‍රඥප්තිය අරමුණු කරයි. ආකිඤ්චඤ්ඤා (චේතෝවිමුක්තිය) භූමි වශයෙන් මහග්ගත වූ අරූපාවචර ධර්මයකි; අරමුණු වශයෙන් කිව නොහැකි අරමුණක් (අතීත, අජ්ඣත්ත ආදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කළ නොහැකි අරමුණක්) ඇත්තකි. ශුන්‍යතා (චේතෝවිමුක්තිය) භූමි වශයෙන් කාමාවචර වේ; අරමුණු වශයෙන් සංස්කාරයන් අරමුණු කරයි. මෙහි ශුන්‍යතා යනුවෙන් විපස්සනාව අදහස් කෙරේ. අනිමිත්ත (චේතෝවිමුක්තිය) භූමි වශයෙන් ලෝකෝත්තර වේ; අරමුණු වශයෙන් නිවන අරමුණු කරයි.

ရာဂေါ ခေါ, အာဝုသော, ပမာဏကရဏောတိအာဒီသု ယထာ ပဗ္ဗတပါဒေ ပူတိပဏ္ဏရသဥဒကံ နာမ ဟောတိ ကာဠဝဏ္ဏံ; ဩလောကေန္တာနံ ဗျာမသတဂမ္ဘီရံ ဝိယ ခါယတိ. ယဋ္ဌိံ ဝါ ရဇ္ဇုံ ဝါ ဂဟေတွာ မိနန္တဿ ပိဋ္ဌိပါဒေါတ္ထရဏမတ္တမ္ပိ န ဟောတိ. ဧဝမေဝံ ယာဝ ရာဂါဒယော နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, တာဝ ပုဂ္ဂလံ သဉ္ဇာနိတုံ န သက္ကာ ဟောန္တိ, သောတာပန္နော ဝိယ, သကဒါဂါမီ ဝိယ, အနာဂါမီ ဝိယ စ ခါယတိ. ယဒါ ပနဿ ရာဂါဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တဒါ ရတ္တော ဒုဋ္ဌော မူဠှောတိ ပညာယတိ. ဣတိ ဧတေ ‘‘ဧတ္တကော အယ’’န္တိ ပုဂ္ဂလဿ ပမာဏံ ဒဿေန္တော ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပမာဏကရဏာ နာမ ဝုတ္တာ. ယာဝတာ ခေါ, အာဝုသော, အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တိယောတိ ယတ္တကာ အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တိယော. ကိတ္တကာ ပန တာ? စတ္တာရော ဗြဟ္မဝိဟာရာ, စတ္တာရော မဂ္ဂါ, စတ္တာရိ စ ဖလာနီတိ ဒွါဒသ. တတ္ထ ဗြဟ္မဝိဟာရာ ဖရဏအပ္ပမာဏတာယ အပ္ပမာဏာ. သေသာ ပမာဏကရဏာနံ ကိလေသာနံ အဘာဝေန အပ္ပမာဏာ. နိဗ္ဗာနမ္ပိ အပ္ပမာဏမေဝ, စေတောဝိမုတ္တိ ပန န ဟောတိ, တသ္မာ န ဂဟိတံ. အကုပ္ပာတိ အရဟတ္တဖလစေတောဝိမုတ္တိ; သာ ဟိ တာသံ သဗ္ဗဇေဋ္ဌိကာ, တသ္မာ အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ ဝုတ္တာ. ရာဂေါ ခေါ, အာဝုသော, ကိဉ္စနောတိ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပုဂ္ဂလံ ကိဉ္စတိ မဒ္ဒတိ ပလိဗုန္ဓတိ. တသ္မာ ကိဉ္စနောတိ ဝုတ္တော. မနုဿာ ကိရ ဂေါဏေဟိ ခလံ မဒ္ဒါပေန္တော ကိဉ္စေဟိ ကပိလ, ကိဉ္စေဟိ ကာဠကာတိ ဝဒန္တိ. ဧဝံ မဒ္ဒနတ္ထော ကိဉ္စနတ္ထောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒေါသမောဟေသုပိ ဧသေဝ နယော. အာကိဉ္စညာ စေတောဝိမုတ္တိယော နာမ နဝ ဓမ္မာ အာကိဉ္စညာယတနဉ္စ မဂ္ဂဖလာနိ စ. တတ္ထ အာကိဉ္စညာယတနံ [Pg.254] ကိဉ္စနံ အာရမ္မဏံ အဿ နတ္ထီတိ အာကိဉ္စညံ. မဂ္ဂဖလာနိ ကိဉ္စနာနံ မဒ္ဒနာနံ ပလိဗုန္ဓနကိလေသာနံ နတ္ထိတာယ အာကိဉ္စညာနိ. နိဗ္ဗာနမ္ပိ အာကိဉ္စညံ, စေတောဝိမုတ္တိ ပန န ဟောတိ, တသ္မာ န ဂဟိတံ.

ඇවැත්නි, රාගය වනාහි ප්‍රමාණ කරන (සීමා කරන) දෙයකි යනාදී පාඨයන්හි, උදාහරණයක් ලෙස කඳු පාමුල කුණු වූ පරඬැල් පසින් කළු පැහැ ගැන්වුණු ජලය ඇති වළක් තිබේ යැයි සිතන්න; එය දෙස බලන්නවුන්ට බඹ සියයක් ගැඹුරු මෙන් පෙනේ. එහෙත් සැරයටියක් හෝ ලණුවක් ගෙන මැන බැලූ විට, එය පතුල් පිටිපතුල වැසෙන තරම්වත් ගැඹුරු නොවේ. එලෙසම, යම් තාක් රාගාදී ක්ලේශයෝ නූපදිත්ද, ඒ තාක් පුද්ගලයා නියම ලෙස හඳුනාගත නොහැකිය; ඔහු සෝවාන් වූවෙකු මෙන්ද, සකෘදාගාමී වූවෙකු මෙන්ද, අනාගාමී වූවෙකු මෙන්ද පෙනේ. නමුත් යම් කලෙක ඔහු තුළ රාගාදී ක්ලේශයන් උපදිත්ද, එකල ඔහු රාගයෙන් යුක්ත වූවෙකු, ද්වේෂයෙන් යුක්ත වූවෙකු හෝ මෝහයෙන් යුක්ත වූවෙකු ලෙස ප්‍රකට වේ. මෙසේ 'මොහු මේ තරම් කෙනෙකි' යනුවෙන් පුද්ගලයාගේ ප්‍රමාණය (සීමාව) පෙන්වන්නාක් මෙන් මේ රාගාදීන් උපදින බැවින් ඒවා 'ප්‍රමාණකාරී' (පමාණකරණ) ධර්මයන් ලෙස හැඳින්වේ. ඇවැත්නි, යම් පමණ අප්‍රමාණ චේතෝවිමුක්තීහු වෙත්ද යනුවෙන් දැක්වූයේ එම ධර්මයන් කොපමණද යන්නයි. ඒවා සතර බ්‍රහ්මවිහාර, සතර මාර්ග සහ සතර ඵල වශයෙන් දොළොසකි. එහි බ්‍රහ්මවිහාරයන් (අරමුණු වන සත්ත්වයන්ට) පතුරුවන අප්‍රමාණ බව නිසා 'අප්‍රමාණ' නම් වේ. සෙසු (මාර්ග ඵල) ධර්මයන් ප්‍රමාණකාරී ක්ලේශයන් නොමැති බැවින් 'අප්‍රමාණ' නම් වේ. නිවන ද අප්‍රමාණමය, එහෙත් එය චේතෝවිමුක්තියක් නොවන බැවින් මෙහිදී ගනු නොලැබේ. අකුප්පා (නොසැලෙන) චේතෝවිමුක්තිය යනු අරහත් ඵල චේතෝවිමුක්තියයි. එය ඒ සියලු ධර්මයන් අතර උසස්ම බැවින් 'අග්‍ර' යැයි කියනු ලැබේ. ඇවැත්නි, රාගය වනාහි 'කිඤ්චන' (පීඩාවක්) වේ; රාගය උපන් කල පුද්ගලයා පෙළයි, මඬියි, වෙළාගනියි. එබැවින් එය 'කිඤ්චන' යැයි කියනු ලැබේ. මිනිසුන් ගොනුන් යොදාගෙන කමතේ ගොයම් මඬවන (පාගන) විට, 'කපිලයා මඬවපන්, කාළකයා මඬවපන්' යැයි කියති. මෙසේ මැඩීම (පෑගීම) යන අර්ථය 'කිඤ්චන' යන වචනයේ අර්ථය ලෙස දත යුතුය. ද්වේෂය සහ මෝහය සම්බන්ධයෙන්ද මෙය මෙසේමය. ආකිඤ්චඤ්ඤා චේතෝවිමුක්ති නම් වූ ධර්මයන් නවයකි; එනම් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය සහ සතර මාර්ග, සතර ඵල ධර්මයන්ය. එහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට කිසිදු 'කිඤ්චන' (බාධක) අරමුණක් නොමැති බැවින් එය 'ආකිඤ්චඤ්ඤා' නම් වේ. මාර්ග සහ ඵලයන් වනාහි පෙළන්නා වූ, මඬින්නා වූ, වෙළාගන්නා වූ ක්ලේශයන් (කිඤ්චන) නොමැති බැවින් ආකිඤ්චඤ්ඤා නම් වේ. නිවන ද ආකිඤ්චඤ්ඤ (ක්ලේශ රහිත) වේ, එහෙත් එය චේතෝවිමුක්තියක් නොවන බැවින් මෙහිදී ගනු නොලැබේ.

ရာဂေါ ခေါ, အာဝုသော, နိမိတ္တကရဏောတိအာဒီသု ယထာ နာမ ဒွိန္နံ ကုလာနံ သဒိသာ ဒွေ ဝစ္ဆကာ ဟောန္တိ. ယာဝ တေသံ လက္ခဏံ န ကတံ ဟောတိ, တာဝ ‘‘အယံ အသုကကုလဿ ဝစ္ဆကော, အယံ အသုကကုလဿာ’’တိ န သက္ကာ ဟောန္တိ ဇာနိတုံ. ယဒါ ပန တေသံ သတ္တိသူလာဒီသု အညတရံ လက္ခဏံ ကတံ ဟောတိ, တဒါ သက္ကာ ဟောန္တိ ဇာနိတုံ. ဧဝမေဝ ယာဝ ပုဂ္ဂလဿ ရာဂေါ နုပ္ပဇ္ဇတိ, တာဝ န သက္ကာ ဟောတိ ဇာနိတုံ အရိယော ဝါ ပုထုဇ္ဇနော ဝါတိ. ရာဂေါ ပနဿ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ သရာဂေါ နာမ အယံ ပုဂ္ဂလောတိ သဉ္ဇာနနနိမိတ္တံ ကရောန္တော ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ‘‘နိမိတ္တကရဏော’’တိ ဝုတ္တော. ဒေါသမောဟေသုပိ ဧသေဝ နယော.

ඇවැත්නි, රාගය වනාහි නිමිති (සංඥා) ඇති කරන දෙයකි යනාදී තැන්හි, නිදසුනක් ලෙස පවුල් දෙකකට අයත් සමාන පෙනුමැති වස්සන් දෙදෙනෙකු සිටින බව සිතන්න. ඔවුන්ට කිසියම් හඳුනාගැනීමේ සලකුණක් (ලක්ෂණයක්) යොදන තෙක්, 'මූ අසවල් පවුලේ වස්සාය, මූ අසවල් පවුලේ වස්සාය' කියා වෙන් කොට හඳුනාගත නොහැකිය. එහෙත්, යම් කලෙක ඔවුන්ට හෙල්ලක් හෝ උලක් වැනි දෙයකින් කිසියම් ලකුණක් කරනු ලැබේද, එවිට ඔවුන් හඳුනාගත හැකිය. එලෙසම, යම් තාක් පුද්ගලයා තුළ රාගය නූපදියිද, ඒ තාක් මොහු ආර්යයෙක්ද නැතහොත් පෘථග්ජනයෙක්ද කියා හඳුනාගත නොහැකිය. නමුත් යම් කලෙක ඔහු තුළ රාගය උපදීද, එය 'මොහු රාග සහිත පුද්ගලයෙකි' යනුවෙන් හඳුනාගැනීමේ සලකුණක් ඇති කරන්නාක් මෙන් උපදියි. එබැවින් එය 'නිමිත්තකාරී' (නිමිත්තකරණ) යැයි කියනු ලැබේ. ද්වේෂය සහ මෝහය සම්බන්ධයෙන්ද මෙය මෙසේමය.

အနိမိတ္တာ စေတောဝိမုတ္တိ နာမ တေရသ ဓမ္မာ – ဝိပဿနာ, စတ္တာရော အာရုပ္ပာ, စတ္တာရော မဂ္ဂါ, စတ္တာရိ စ ဖလာနီတိ. တတ္ထ ဝိပဿနာ နိစ္စနိမိတ္တံ သုခနိမိတ္တံ အတ္တနိမိတ္တံ ဥဂ္ဃာဋေတီတိ အနိမိတ္တာ နာမ. စတ္တာရော အာရုပ္ပာ ရူပနိမိတ္တဿ အဘာဝေန အနိမိတ္တာ နာမ. မဂ္ဂဖလာနိ နိမိတ္တကရဏာနံ ကိလေသာနံ အဘာဝေန အနိမိတ္တာနိ. နိဗ္ဗာနမ္ပိ အနိမိတ္တမေဝ, တံ ပန စေတောဝိမုတ္တိ န ဟောတိ, တသ္မာ န ဂဟိတံ. အထ ကသ္မာ သုညတာ စေတောဝိမုတ္တိ န ဂဟိတာတိ? သာ, ‘‘သုညာ ရာဂေနာ’’တိအာဒိဝစနတော သဗ္ဗတ္ထ အနုပဝိဋ္ဌာဝ, တသ္မာ ဝိသုံ န ဂဟိတာ. ဧကတ္ထာတိ အာရမ္မဏဝသေန ဧကတ္ထာ. အပ္ပမာဏံ အာကိဉ္စညံ သုညတံ အနိမိတ္တန္တိ ဟိ သဗ္ဗာနေတာနိ နိဗ္ဗာနဿေဝ နာမာနိ. ဣတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန ဧကတ္ထာ. အညသ္မိံ ပန ဌာနေ အပ္ပမာဏာ ဟောန္တိ, အညသ္မိံ အာကိဉ္စညာ အညသ္မိံ သုညတာ အညသ္မိံ အနိမိတ္တာတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန နာနာဗျဉ္ဇနာ. ဣတိ ထေရော ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ.

අනිමිත්ත චේතෝවිමුක්ති නම් වූ ධර්මයන් දහතුනකි; එනම් විපස්සනාව, සතර අරූප ධ්‍යාන, සතර මාර්ග සහ සතර ඵල ධර්මයන්ය. එහි විපස්සනාව වනාහි නිත්‍ය සංඥාව, සුඛ සංඥාව සහ ආත්ම සංඥාව (නිමිති) බැහැර කරන බැවින් 'අනිමිත්ත' නම් වේ. සතර අරූප ධ්‍යානයන් රූප නිමිති (රූප සංඥා) නොමැති බැවින් 'අනිමිත්ත' නම් වේ. මාර්ග සහ ඵලයන් වනාහි නිමිති ඇති කරන ක්ලේශයන්ගේ අභාවය නිසා 'අනිමිත්ත' නම් වේ. නිවන ද අනිමිත්තමය, එහෙත් එය චේතෝවිමුක්තියක් නොවන බැවින් මෙහිදී ගනු නොලැබේ. එසේ නම්, ශුන්‍යතා චේතෝවිමුක්තිය (අවසානයේදී) වෙන් කොට නොගත්තේ මන්ද? එය 'රාගයෙන් ශුන්‍යය' යනාදී වචනයෙන් සියලු ධර්මයන්හි අන්තර්ගත වන බැවින් වෙන් කොට දක්වනු නොලැබීය. එකම අර්ථ ඇත්තේය යනු අරමුණු වශයෙන් එකම අර්ථ ඇති බවයි. අප්‍රමාණ, ආකිඤ්චඤ්ඤ, ශුන්‍යත සහ අනිමිත්ත යන මේ සියල්ල නිවනටම යෙදෙන නම් වේ. මේ ක්‍රමයෙන් ඒවා එකම අර්ථය දෙයි. නමුත් වෙනත් තැන්වලදී අප්‍රමාණ වේ, තවත් තැනක ආකිඤ්චඤ්ඤ වේ, තවත් තැනක ශුන්‍යතා වේ, තවත් තැනක අනිමිත්ත වේ. ඒ අනුව මේ ක්‍රමයෙන් ඒවා වෙනස් ශබ්ද (වචන) සහිත වේ. මෙසේ මහාසාරිපුත්ත තෙරුණන් වහන්සේ අනුසන්ධි ගළපමින් දේශනාව අවසන් කළ සේක.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි;

မဟာဝေဒလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහා වේදල්ල සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၄. စူဠဝေဒလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. චූළ වේදල්ල සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၆၀. ဧဝံ [Pg.255] မေ သုတန္တိ စူဠဝေဒလ္လသုတ္တံ. တတ္ထ ဝိသာခေါ ဥပါသကောတိ ဝိသာခေါတိ ဧဝံနာမကော ဥပါသကော. ယေန ဓမ္မဒိန္နာတိ ယေန ဓမ္မဒိန္နာ နာမ ဘိက္ခုနီ တေနုပသင်္ကမိ. ကော ပနာယံ ဝိသာခေါ? ကာ ဓမ္မဒိန္နာ? ကသ္မာ ဥပသင်္ကမီတိ? ဝိသာခေါ နာမ ဓမ္မဒိန္နာယ ဂိဟိကာလေ ဃရသာမိကော. သော ယဒါ ဘဂဝါ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ ပဝတ္တဝရဓမ္မစက္ကော ယသာဒယော ကုလပုတ္တေ ဝိနေတွာ ဥရုဝေလံ ပတွာ တတ္ထ ဇဋိလသဟဿံ ဝိနေတွာ ပုရာဏဇဋိလေဟိ ခီဏာသဝဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ရာဇဂဟံ ဂန္တွာ ဗုဒ္ဓဒဿနတ္ထံ ဒွါဒသနဟုတာယ ပရိသာယ သဒ္ဓိံ အာဂတဿ ဗိမ္ဗိသာရမဟာရာဇဿ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. တဒါ ရညာ သဒ္ဓိံ အာဂတေသု ဒွါဒသနဟုတေသု ဧကံ နဟုတံ ဥပါသကတ္တံ ပဋိဝေဒေသိ, ဧကာဒသ နဟုတာနိ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသု သဒ္ဓိံ ရညာ ဗိမ္ဗိသာရေန. အယံ ဥပါသကော တေသံ အညတရော, တေဟိ သဒ္ဓိံ ပဌမဒဿနေဝ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ, ပုန ဧကဒိဝသံ ဓမ္မံ သုတွာ သကဒါဂါမိဖလံ ပတွာ, တတော အပရဘာဂေပိ ဧကဒိဝသံ ဓမ္မံ သုတွာ အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌိတော. သော အနာဂါမီ ဟုတွာ ဂေဟံ အာဂစ္ဆန္တော ယထာ အညေသု ဒိဝသေသု ဣတော စိတော စ ဩလောကေန္တော သိတံ ကုရုမာနော အာဂစ္ဆတိ, ဧဝံ အနာဂန္တွာ သန္တိန္ဒြိယော သန္တမာနသော ဟုတွာ အဂမာသိ.

460. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදී ලෙස ආරම්භ වන සූත්‍රය චූළවේදල්ල සූත්‍රයයි. එහි ‘විසාඛෝ උපාසකෝ’ යනු විසාඛ යන නම ඇති උපාසකයාය. ‘යේන ධම්මදින්නා’ යනු ධම්මදින්නා නම් භික්ෂුණිය යම් තැනක සිටීද, ඒ ස්ථානයට ඔහු එළඹියේය යන්නයි. මේ විසාඛ යනු කවරෙක්ද? ධම්මදින්නා යනු කවරීද? ඔහු ඇය වෙත පැමිණියේ ඇයි? විසාඛ යනු ධම්මදින්නා ගිහි කල ඇගේ ස්වාමිපුරුෂයාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්ව, උතුම් ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කර, යස කුලපුත්‍රයා ඇතුළු පිරිස හික්මවා, උරුවේලාවට වැඩම කර, එහිදී දහසක් ජටිලයන් දමනය කර, පෙර ජටිලව සිටි රහතන් වහන්සේලා සමඟ රජගහ නුවරට වැඩම කළ සේක. බුදුන් වහන්සේ දැකීම පිණිස දොළොස් නහුතයක් පිරිස සමඟ පැමිණි බිම්බිසාර මහරජුට උන්වහන්සේ දහම් දේශනා කළ සේක. එකල රජු සමඟ පැමිණි දොළොස් නහුතයක් පිරිස අතරින් එක් නහුතයක් උපාසක භාවයෙහි පිහිටි අතර, රජු සමඟ එකොළොස් නහුතයක් දෙනා සෝවාන් ඵලයට පත් වූහ. විසාඛ උපාසකයා ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකි. ඔහු එම පිරිස සමඟ පළමු වරට බුදුන් වහන්සේ දැකීමෙන්ම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා, නැවත දිනක ධර්මය අසා සකෘදාගාමී ඵලයට පත්ව, පසුව තවත් දිනක ධර්මය අසා අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටියේය. ඔහු අනාගාමී වූ පසු, වෙනදා මෙන් එහා මෙහා බලමින් සිනාසෙමින් නිවසට නොපැමිණ, ඉතා සංසුන් ඉන්ද්‍රියයන් හා සංසුන් සිතින් යුක්තව නිවසට පැමිණියේය.

ဓမ္မဒိန္နာ သီဟပဉ္ဇရံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ ဝီထိံ ဩလောကယမာနာ တဿ အာဂမနာကာရံ ဒိသွာ, ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ စိန္တေတွာ တဿ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကုရုမာနာ သောပါနသီသေ ဌတွာ ဩလမ္ဗနတ္ထံ ဟတ္ထံ ပသာရေသိ. ဥပါသကော အတ္တနော ဟတ္ထံ သမိဉ္ဇေသိ. သာ ‘‘ပါတရာသဘောဇနကာလေ ဇာနိဿာမီ’’တိ စိန္တေသိ. ဥပါသကော ပုဗ္ဗေ တာယ သဒ္ဓိံ ဧကတော ဘုဉ္ဇတိ. တံ ဒိဝသံ ပန တံ အနပလောကေတွာ ယောဂါဝစရဘိက္ခု ဝိယ ဧကကောဝ ဘုဉ္ဇိ. သာ, ‘‘သာယနှကာလေ ဇာနိဿာမီ’’တိ စိန္တေသိ. ဥပါသကော တံဒိဝသံ သိရိဂဗ္ဘံ န ပါဝိသိ, အညံ ဂဗ္ဘံ ပဋိဇဂ္ဂါပေတွာ ကပ္ပိယမဉ္စကံ ပညပါပေတွာ နိပဇ္ဇိ. ဥပါသိကာ, ‘‘ကိံ နု ခွဿ ဗဟိဒ္ဓါ ပတ္ထနာ အတ္ထိ, ဥဒါဟု ကေနစိဒေဝ ပရိဘေဒကေန ဘိန္နော, ဥဒါဟု မယှေဝ ကောစိ ဒေါသော အတ္ထီ’’တိ ဗလဝဒေါမနဿာ [Pg.256] ဟုတွာ, ‘‘ဧကံ ဒွေ ဒိဝသေ ဝသိတကာလေ သက္ကာ ဉာတု’’န္တိ တဿ ဥပဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ.

ධම්මදින්නා ද සීහපංජරය (කවුළුව) විවෘත කර වීථිය දෙස බලමින් සිටියදී ඔහුගේ පැමිණීමේ ආකාරය දැක, ‘මේ කුමක්ද?’ යි සිතා, ඔහු පෙරගමන් කරනු පිණිස පඩිපෙළ මුදුනේ සිට අත දීමට සැරසුණාය. එහෙත් උපාසකයා තම අත ඉවතට ගත්තේය. ‘උදෑසන ආහාර වේලෙහිදී මේ ගැන දැනගන්නෙමි’ යි ඇය සිතුවාය. පෙරදී උපාසකයා ඇය සමඟ එක්ව ආහාර අනුභව කළේය. එදින ඇය දෙසවත් නොබලා භාවනා කරන භික්ෂුවක මෙන් තනිවම ආහාර අනුභව කළේය. ‘සවස් කාලයේදී දැනගන්නෙමි’ යි ඇය සිතුවාය. එදින උපාසකයා සිරිගැබට (නිදන කාමරයට) ඇතුළු නොවී, වෙනත් කාමරයක් පිළියෙළ කරවාගෙන එහි සයනය කළේය. ‘මොහුට මා හැර වෙනත් බාහිර කාන්තාවක් කෙරෙහි බලාපොරොත්තුවක් ඇත්ද? නැතහොත් යමෙකු මොහු භේද කළාද? එසේත් නැතිනම් මගේ කිසියම් වරදක් තිබේද?’ යි දැඩි දොම්නසට පත්ව, ‘දිනක් හෝ දෙකක් මෙලෙස සිටින විට කරුණ දැනගත හැකි වනු ඇතැයි’ සිතා, ඇය ඔහු වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසක සිටියාය.

ဥပါသကော, ‘‘ကိံ ဓမ္မဒိန္နေ အကာလေ အာဂတာသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. အာမ အယျပုတ္တ, အာဂတာမှိ, န တွံ ယထာ ပုရာဏော, ကိံ နု တေ ဗဟိဒ္ဓါ ပတ္ထနာ အတ္ထီတိ? နတ္ထိ ဓမ္မဒိန္နေတိ. အညော ကောစိ ပရိဘေဒကော အတ္ထီတိ? အယမ္ပိ နတ္ထီတိ. ဧဝံ သန္တေ မယှေဝ ကောစိ ဒေါသော ဘဝိဿတီတိ. တုယှမ္ပိ ဒေါသော နတ္ထီတိ. အထ ကသ္မာ မယာ သဒ္ဓိံ ယထာ ပကတိယာ အာလာပသလ္လာပမတ္တမ္ပိ န ကရောထာတိ? သော စိန္တေသိ – ‘‘အယံ လောကုတ္တရဓမ္မော နာမ ဂရု ဘာရိယော န ပကာသေတတဗ္ဗော, သစေ ခေါ ပနာဟံ န ကထေဿာမိ, အယံ ဟဒယံ ဖာလေတွာ ဧတ္ထေဝ ကာလံ ကရေယျာ’’တိ တဿာနုဂ္ဂဟတ္ထာယ ကထေသိ – ‘‘ဓမ္မဒိန္နေ အဟံ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ နာမ အဓိဂတော, တံ အဓိဂတဿ ဧဝရူပါ လောကိယကိရိယာ န ဝဋ္ဋတိ. ယဒိ တွံ ဣစ္ဆသိ, တဝ စတ္တာလီသ ကောဋိယော မမ စတ္တာလီသ ကောဋိယောတိ အသီတိကောဋိဓနံ အတ္ထိ, ဧတ္ထ ဣဿရာ ဟုတွာ မမ မာတိဋ္ဌာနေ ဝါ ဘဂိနိဋ္ဌာနေ ဝါ ဌတွာ ဝသ. တယာ ဒိန္နေန ဘတ္တပိဏ္ဍမတ္တကေန အဟံ ယာပေဿာမိ. အထေဝံ န ကရောသိ, ဣမေ ဘောဂေ ဂဟေတွာ ကုလဂေဟံ ဂစ္ဆ, အထာပိ တေ ဗဟိဒ္ဓါ ပတ္ထနာ နတ္ထိ, အဟံ တံ ဘဂိနိဋ္ဌာနေ ဝါ ဓိတုဋ္ဌာနေ ဝါ ဌပေတွာ ပေါသေဿာမီ’’တိ.

උපාසකයා, ‘ධම්මදින්නා, ඇයි අකාලයේ ආවේ?’ යි ඇසීය. ‘ස්වාමීනි, මම ආවෙමි. ඔබ පෙර මෙන් නොවේ. ඔබට මා හැර වෙනත් බාහිර බලාපොරොත්තුවක් තිබේද?’ යි ඇය ඇසුවාය. ‘ධම්මදින්නා, එවැන්නක් නැත’ යි ඔහු කීවේය. ‘වෙනත් යම් භේද කරන්නෙකු සිටීද?’ යි ඇසූ විට, ‘එවැන්නෙකුත් නැත’ යි ඔහු කීවේය. ‘එසේ නම් මගේම යම් වරදක් ඇත්ද?’ යි ඇසූ විට, ‘ඔබේ ද වරදක් නැත’ යි ඔහු පැවසීය. ‘එසේ නම් පෙර මෙන් මා සමඟ සුළු කතාබහක් හෝ නොකරන්නේ ඇයි?’ යි ඇය විමසීය. ඔහු මෙසේ සිතීය: ‘මේ ලෝකෝත්තර ධර්මය යනු ඉතා ගරුකටයුතු බරපතළ දෙයකි, එය ප්‍රකාශ නොකළ යුතුය. එහෙත් මා මෙය නොකීවොත්, ඇය හෘදය පැළී මෙතැනම මිය යනු ඇත.’ එබැවින් ඇයට අනුකම්පා පිණිස ඔහු මෙසේ කීවේය: ‘ධම්මදින්නා, මම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනාව අසා ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ කරගත්තෙමි. එවැනි ධර්මයක් අවබෝධ කරගත්තෙකුට මෙබඳු ලෞකික ක්‍රියාවන් නොගැලපේ. ඔබ කැමති නම්, ඔබේ කෝටි හතළිහ සහ මගේ කෝටි හතළිහ වශයෙන් කෝටි අසූවක ධනයක් මෙහි ඇත. එහි අධිපතිත්වය ගෙන, මගේ මවක හෝ සහෝදරියක ලෙස මෙහි වාසය කරන්න. ඔබ දෙන ආහාර පිණ්ඩයකින් පමණක් මම ජීවත් වන්නෙමි. ඉදින් එසේ නොකරන්නේ නම්, මේ ධනය රැගෙන ඔබේ මව්පියන්ගේ නිවසට යන්න. ඔබට වෙනත් බලාපොරොත්තුවක් නැතිනම්, මම ඔබව සහෝදරියක හෝ දියණියක මෙන් රක්ෂා කරන්නෙමි.’

သာ စိန္တေသိ – ‘‘ပကတိပုရိသော ဧဝံ ဝတ္တာ နာမ နတ္ထိ. အဒ္ဓါ ဧတေန လောကုတ္တရဝရဓမ္မော ပဋိဝိဒ္ဓေါ. သော ပန ဓမ္မော ကိံ ပုရိသေဟေဝ ပဋိဗုဇ္ဈိတဗ္ဗော, ဥဒါဟု မာတုဂါမောပိ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သက္ကောတီ’’တိ ဝိသာခံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧသော ဓမ္မော ပုရိသေဟေဝ လဘိတဗ္ဗော, မာတုဂါမေနပိ သက္ကာ လဒ္ဓု’’န္တိ? ကိံ ဝဒေသိ ဓမ္မဒိန္နေ, ယေ ပဋိပန္နကာ, တေ ဧတဿ ဒါယာဒါ, ယဿ ယဿ ဥပနိဿယော အတ္ထိ, သော သော ဧတံ ပဋိလဘတီတိ. ဧဝံ သန္တေ မယှံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အနုဇာနာထာတိ. သာဓု ဘဒ္ဒေ, အဟမ္ပိ တံ ဧတသ္မိံယေဝ မဂ္ဂေ ယောဇေတုကာမော, မနံ ပန တေ အဇာနမာနော န ကထေမီတိ တာဝဒေဝ ဗိမ္ဗိသာရဿ ရညော သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ.

ඇය මෙසේ සිතුවාය: ‘සාමාන්‍ය පුරුෂයෙකුට මෙබඳු දෙයක් කිව නොහැක. ඒකාන්තයෙන්ම මොහු ලෝකෝත්තර උතුම් ධර්මය අවබෝධ කරගෙන ඇත. එහෙත් එම ධර්මය අවබෝධ කරගත හැක්කේ පුරුෂයන්ට පමණක්ද? නැතහොත් ස්ත්‍රියකටත් එය අවබෝධ කළ හැකිද?’ ඇය විසාඛගෙන් මෙසේ ඇසුවාය: ‘ස්වාමීනි, මේ ධර්මය පුරුෂයන්ට පමණක් ලැබිය හැක්කක්ද? ස්ත්‍රියකටත් මෙය ලබාගත හැකිද?’ ‘ධම්මදින්නා, ඔබ කුමක් පවසන්නේද? යමෙක් ධර්මයෙහි පිළිපදින්නේද, ඔවුහු මේ ධර්මයේ දායාදයන් ලබති. යමෙකුට උපනිශ්‍රය ඇත්ද, ඔහු එම ධර්මය ලබනු ඇත’ යි ඔහු කීවේය. ‘එසේ නම්, මට පැවිදි වීමට අවසර දෙන්න’ යි ඇය පැවසුවාය. ‘සොඳුරිය, ඉතා මැනවි. මම ද ඔබව මේ මාර්ගයෙහිම යොදවන්නට කැමැත්තෙන් සිටියෙමි. එහෙත් ඔබේ සිත නොදන්නා නිසා එසේ නොකීවෙමි’ යි පවසා, ඔහු වහාම බිම්බිසාර මහරජු වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසක සිටියේය.

ရာဇာ[Pg.257], ‘‘ကိံ, ဂဟပတိ, အကာလေ အာဂတောသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ဓမ္မဒိန္နာ, ‘‘မဟာရာဇ, ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ ဝဒတီတိ. ကိံ ပနဿ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီတိ? အညံ ကိဉ္စိ နတ္ထိ, သောဝဏ္ဏသိဝိကံ ဒေဝ, လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ နဂရဉ္စ ပဋိဇဂ္ဂါပေတုန္တိ. ရာဇာ သောဝဏ္ဏသိဝိကံ ဒတွာ နဂရံ ပဋိဇဂ္ဂါပေသိ. ဝိသာခေါ ဓမ္မဒိန္နံ ဂန္ဓောဒကေန နဟာပေတွာ သဗ္ဗာလင်္ကာရေဟိ အလင်္ကာရာပေတွာ သောဝဏ္ဏသိဝိကာယ နိသီဒါပေတွာ ဉာတိဂဏေန ပရိဝါရာပေတွာ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒီဟိ ပူဇယမာနော နဂရဝါသနံ ကရောန္တော ဝိယ ဘိက္ခုနိဥပဿယံ ဂန္တွာ, ‘‘ဓမ္မဒိန္နံ ပဗ္ဗာဇေထာယျေ’’တိ အာဟ. ဘိက္ခုနိယော ‘‘ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ ဒေါသေ သဟိတုံ ဝဋ္ဋတိ ဂဟပတီ’’တိ အာဟံသု. နတ္ထယျေ ကောစိ ဒေါသော, သဒ္ဓါယ ပဗ္ဗဇတီတိ. အထေကာ ဗျတ္တာ ထေရီ တစပဉ္စကကမ္မဋ္ဌာနံ အာစိက္ခိတွာ ကေသေ ဩဟာရေတွာ ပဗ္ဗာဇေသိ. ဝိသာခေါ, ‘‘အဘိရမယျေ, သွာက္ခာတော ဓမ္မော’’တိ ဝန္ဒိတွာ ပက္ကာမိ.

‘ගෘහපතිය, ඇයි අකාලයේ පැමිණියේ?’ යි රජු ඇසීය. ‘මහරජතුමනි, ධම්මදින්නා පැවිදි වීමට කැමති බව පවසයි’ යි ඔහු දැන්වීය. ‘ඇයට ඒ සඳහා කුමක් ලැබිය යුතුද?’ යි රජු විමසීය. ‘දේවයන් වහන්ස, වෙනත් කිසිවක් නොව, රන් දෝලාවක් ද නගරය අලංකාර කිරීම ද අවශ්‍ය වේ’ යි ඔහු කීවේය. රජතුමා රන් දෝලාවක් ලබා දී නගරය අලංකාර කරවීය. විසාඛ උපාසකයා ධම්මදින්නාව සුවඳ පැනින් නාවා, සියලු ආභරණයෙන් සරසා, රන් දෝලාවක වඩා හිඳුවා, නෑ පිරිස පිරිවරාගෙන, සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදමින් නගරයම සුවඳවත් කරමින් මෙන් භික්ෂුණී ආශ්‍රමයට ගොස්, ‘ආර්යාවනි, ධම්මදින්නාව පැවිදි කරවනු මැනවි’ යි පැවසීය. භික්ෂුණීහු ‘ගෘහපතිය, ඇගේ වරදක් හෝ දෙකක් ඉවසා සිටීම වටින්නේය’ යි පැවසූහ. ‘ආර්යාවනි, කිසිදු වරදක් නැත, ඇය ශ්‍රද්ධාවෙන්ම පැවිදි වන්නීය’ යි ඔහු කීවේය. එවිට එක් දක්ෂ තෙරණියක් ඇයට තචපඤ්චක කමටහන් කියා දී, කෙස් වැටිය ඉවත් කර පැවිදි කරවූවාය. විසාඛ, ‘ආර්යාවනි, සතුටින් වාසය කරන්න, ධර්මය ස්වාක්ඛාත (මැනවින් දේශිත) ය’ යි පවසා වැඳ නික්ම ගියේය.

တဿာ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ လာဘသက္ကာရော ဥပ္ပဇ္ဇိ. တေနေဝ ပလိဗုဒ္ဓါ သမဏဓမ္မံ ကာတုံ ဩကာသံ န လဘတိ. အထာစရိယ-ဥပဇ္ဈာယထေရိယော ဂဟေတွာ ဇနပဒံ ဂန္တွာ အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု စိတ္တရုစိတံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထာပေတွာ သမဏဓမ္မံ ကာတုံ အာရဒ္ဓါ, အဘိနီဟာရသမ္ပန္နတ္တာ ပန နာတိစိရံ ကိလမိတ္ထ.

ඇය පැවිදි වූ දින සිටම ඇයට ලාභ සත්කාර උපන්නාය. එම ලාභ සත්කාරයන් නිසාම බාධා පැමිණි බැවින් මහණ දම් පිරීමට ඇයට අවස්ථාවක් නොලැබුණි. ඉක්බිති ඇය තම ආචාර්ය උපාධ්‍යාය මෙහෙණින් වහන්සේලා කැටුව ජනපදයකට ගොස්, සතළිස් කමටහන් අතුරින් සිතට රුචි කමටහන් පිළිබඳව අසා දැනගෙන මහණ දම් පිරීමට පටන් ගත්තාය. පෙර කරන ලද අභිනීහාර (පාරමී) සම්පත්තිය ඇති බැවින් ඇය වැඩි කලක් වෙහෙස නොවී රහත් වූවාය.

ဣတော ပဋ္ဌာယ ဟိ သတသဟဿကပ္ပမတ္ထကေ ပဒုမုတ္တရော နာမ သတ္ထာ လောကေ ဥဒပါဒိ. တဒါ ဧသာ ဧကသ္မိံ ကုလေ ဒါသီ ဟုတွာ အတ္တနော ကေသေ ဝိက္ကိဏိတွာ သုဇာတတ္ထေရဿ နာမ အဂ္ဂသာဝကဿ ဒါနံ ဒတွာ ပတ္ထနမကာသိ. သာ တာယ ပတ္ထနာဘိနီဟာရသမ္ပတ္တိယာ နာတိစိရံ ကိလမိတ္ထ, ကတိပါဟေနေဝ အရဟတ္တံ ပတွာ စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ ယေနတ္ထေန သာသနေ ပဗ္ဗဇိတာ, သော မတ္ထကံ ပတ္တော, ကိံ မေ ဇနပဒဝါသေန, မယှံ ဉာတကာပိ ပုညာနိ ကရိဿန္တိ, ဘိက္ခုနိသံဃောပိ ပစ္စယေဟိ န ကိလမိဿတိ, ရာဇဂဟံ ဂစ္ဆာမီ’’တိ ဘိက္ခုနိသံဃံ ဂဟေတွာ ရာဇဂဟမေဝ အဂမာသိ. ဝိသာခေါ, ‘‘ဓမ္မဒိန္နာ ကိရ အာဂတာ’’တိ သုတွာ, ‘‘ပဗ္ဗဇိတွာ နစိရဿေဝ ဇနပဒံ ဂတာ, ဂန္တွာပိ နစိရဿေဝ ပစ္စာဂတာ, ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿတိ, ဂန္တွာ ဇာနိဿာမီ’’တိ ဒုတိယဂမနေန ဘိက္ခုနိဥပဿယံ အဂမာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ ဝိသာခေါ ဥပါသကော ယေန ဓမ္မဒိန္နာ ဘိက္ခုနီ တေနုပသင်္ကမီ’’တိ.

මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට පෙර පදුමුත්තර නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක. එකල ඇය එක්තරා පවුලක මෙහෙකාරියක වී, තම කෙස් කළඹ විකුණා සුජාත නම් අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේට දානයක් දී ප්‍රාර්ථනාවක් කළාය. ඇය එම ප්‍රාර්ථනා හා අභිනීහාර සම්පත්තිය නිසා වැඩි කලක් වෙහෙස නොවී, දින කිහිපයකින්ම රහත් භාවයට පත්ව මෙසේ සිතුවාය. "මම යම් අර්ථයක් සඳහා ශාසනයෙහි පැවිදි වූයෙම්ද, ඒ අරමුණ ඉටු විය. මට ජනපදයෙහි වාසය කිරීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කිම? මාගේ නෑදෑයෝද පින් දහම් කරගන්නාහුය. භික්ෂුණී සංඝයාද සිව්පසයෙන් පීඩා නොවන්නාහුය. මම රජගහ නුවරට යන්නෙමි" යි භික්ෂුණී සංඝයාද කැටුව රජගහ නුවරටම වැඩම කළාය. විසාඛ සිටුතුමා "ධම්මදින්නා මෙහෙණින් වහන්සේ වැඩම කළා" යැයි අසා, "පැවිදි වී වැඩි කලක් නොගොස්ම ජනපදයට වැඩි සේක, ගොස් වැඩි කලක් නොගොස්ම නැවත වැඩම කළ සේක. මෙහි කරුණ කිමෙක්දැයි ගොස් දැනගන්නෙමි" යි සිතා දෙවන වරට භික්ෂුණී ආරාමයට ගියේය. ඒ පිළිබඳව "ඉක්බිති විසාඛ උපාසක තෙමේ ධම්මදින්නා භික්ෂුණිය වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය" යි වදාරන ලදී.

ဧတဒဝေါစာတိ [Pg.258] ဧတံ သက္ကာယောတိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. ကသ္မာ အဝေါစာတိ? ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အဘိရမသိ နာဘိရမသိ, အယျေ’’တိ ဧဝံ ပုစ္ဆနံ နာမ န ပဏ္ဍိတကိစ္စံ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ဥပနေတွာ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမိ, ပဉှဗျာကရဏေန တဿာ အဘိရတိံ ဝါ အနဘိရတိံ ဝါ ဇာနိဿာမီတိ, တသ္မာ အဝေါစ. တံ သုတွာဝ ဓမ္မဒိန္နာ အဟံ, အာဝုသော ဝိသာခ, အစိရပဗ္ဗဇိတာ သကာယံ ဝါ ပရကာယံ ဝါ ကုတော ဇာနိဿာမီတိ ဝါ, အညတ္ထေရိယော ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆာတိ ဝါ အဝတွာ ဥပနိက္ခိတ္တံ သမ္ပဋိစ္ဆမာနာ ဝိယ, ဧကပါသကဂဏ္ဌိံ မောစေန္တီ ဝိယ ဂဟနဋ္ဌာနေ ဟတ္ထိမဂ္ဂံ နီဟရမာနာ ဝိယ ခဂ္ဂမုခေန သမုဂ္ဂံ ဝိဝရမာနာ ဝိယ စ ပဋိသမ္ဘိဒါဝိသယေ ဌတွာ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇမာနာ, ပဉ္စ ခေါ ဣမေ, အာဝုသော ဝိသာခ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဉ္စာတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတိ ဥပါဒါနာနံ ပစ္စယဘူတာ ခန္ဓာတိ ဧဝမာဒိနာ နယေနေတ္ထ ဥပါဒါနက္ခန္ဓကထာ ဝိတ္ထာရေတွာ ကထေတဗ္ဗာ. သာ ပနေသာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာ ဧဝါတိ တတ္ထ ဝိတ္တာရိတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သက္ကာယသမုဒယာဒီသုပိ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တမေဝ.

"මෙය පැවසුවේය" යනු "මේ සක්කාය යි" ආදී වචන පැවසීමයි. කුමක් නිසා පැවසුවේද? විසාඛ සිටුතුමාට මෙබඳු අදහසක් ඇති වූයේලු: "ආර්යාවනි, ඔබ වහන්සේ සතුටින් වසන සේක්ද? නොසතුටින් වසන සේක්ද?" යි මෙසේ විමසීම පණ්ඩිතයන්ගේ කාර්යයක් නොවේ. මම පංච උපාදානස්කන්ධයන් අරභයා ප්‍රශ්න විමසන්නෙමි. ප්‍රශ්න විසඳන ආකාරයෙන් ඇයගේ සතුට හෝ නොසතුට දැනගන්නෙමි" යි සිතා එසේ පැවසීය. එය ඇසූ ධම්මදින්නා මෙහෙණින් වහන්සේ, "ඇවැත්නි විසාඛ, මම පැවිදි වී වැඩි කලක් නොවූ බැවින් මගේ කය හෝ අනුන්ගේ කය පිළිබඳව කෙසේ දැනගන්නම්ද?" කියා හෝ "වෙනත් ස්ථවිර මෙහෙණින් වහන්සේලා වෙත ගොස් විමසන්න" කියා හෝ නොපවසා, තැන්පත් කර තිබූ දෙයක් පිළිගන්නාක් මෙන්ද, එක් තලාවක් (ගැටයක්) ලිහන්නාක් මෙන්ද, ඝන වනාන්තරයක ඇතුන් ගිය මඟ පාදා ගන්නාක් මෙන්ද, කඩු තුඩකින් කරඬුවක් විවෘත කරන්නාක් මෙන්ද, පටිසම්භිදා ඥානයෙහි පිහිටා ප්‍රශ්න විසඳමින් "ඇවැත්නි විසාඛ, මේ පංච උපාදානස්කන්ධයෝය" යනාදිය පැවසූ සේක. එහි 'පංච' යනු ගණන් කිරීමේ සීමාවයි. 'උපාදානස්කන්ධ' යනු උපාදානයන්ට ප්‍රත්‍ය වූ ස්කන්ධයන් යනාදී ක්‍රමයෙන් මෙහි උපාදානස්කන්ධ කථාව විස්තර කළ යුතුය. එය විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇති බැවින් එහි දැක්වෙන ක්‍රමයටම දත යුතුය. සක්කාය සමුදය ආදියෙහිද කිව යුතු යමක් වේද, එය යට සඳහන් කළ තැන්වල පවසන ලදී.

ဣဒံ ပန စတုသစ္စဗျာကရဏံ သုတွာ ဝိသာခေါ ထေရိယာ အဘိရတဘာဝံ အညာသိ. ယော ဟိ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဥက္ကဏ္ဌိတော ဟောတိ အနဘိရတော, သော ဧဝံ ပုစ္ဆိတပုစ္ဆိတပဉှံ သဏ္ဍာသေန ဧကေကံ ပလိတံ ဂဏှန္တော ဝိယ, သိနေရုပါဒတော ဝါလုကံ ဥဒ္ဓရန္တော ဝိယ ဝိဿဇ္ဇေတုံ န သက္ကောတိ. ယသ္မာ ပန ဣမာနိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ လောကေ စန္ဒိမသူရိယာ ဝိယ ဗုဒ္ဓသာသနေ ပါကဋာနိ, ပရိသမဇ္ဈေ ဂတော ဟိ ဘဂဝါပိ မဟာထေရာပိ သစ္စာနေဝ ပကာသေန္တိ; ဘိက္ခုသံဃောပိ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ကုလပုတ္တေ စတ္တာရိ နာမ ကိံ, စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနီတိ ပဉှံ ဥဂ္ဂဏှာပေတိ. အယဉ္စ ဓမ္မဒိန္နာ ဥပါယကောသလ္လေ ဌိတာ ပဏ္ဍိတာ ဗျတ္တာ နယံ ဂဟေတွာ သုတေနပိ ကထေတုံ သမတ္ထာ, တသ္မာ ‘‘န သက္ကာ ဧတိဿာ ဧတ္တာဝတာ သစ္စာနံ ပဋိဝိဒ္ဓဘာဝေါ ဉာတုံ, သစ္စဝိနိဗ္ဘောဂပဉှဗျာကရဏေန သက္ကာ ဉာတု’’န္တိ စိန္တေတွာ ဟေဋ္ဌာ ကထိတာနိ ဒွေ သစ္စာနိ ပဋိနိဝတ္တေတွာ ဂုဠှံ ကတွာ ဂဏ္ဌိပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆန္တော တညေဝ နု ခေါ, အယျေတိအာဒိမာဟ.

මේ සතර සත්‍යය විස්තර කිරීම ඇසූ විසාඛ සිටුතුමා මෙහෙණින් වහන්සේගේ සතුටු ස්වභාවය (ධර්මයෙහි ඇලී සිටින බව) දැනගත්තේය. බුද්ධ ශාසනයෙහි යමෙක් කලකිරී, නොඇලී සිටින්නේද, ඔහු මෙසේ අසන අසන ප්‍රශ්නයට, අඬුවකින් එකින් එක නළල් කෙස් ගලවන්නාක් මෙන්ද, මහා මේරු පර්වත පාමුල වැලි ඉවත් කරන්නාක් මෙන්ද, පිළිතුරු දීමට අපොහොසත් වෙයි. යම් හෙයකින් ලොව හිරු සඳු මෙන් බුද්ධ ශාසනයෙහි සතර සත්‍යයෝ ප්‍රකටව පවතිත්ද, පිරිස මැදට වැඩි බුදුරජාණන් වහන්සේද මහා තේරුන් වහන්සේලාද සත්‍යයන්ම ප්‍රකාශ කරති. භික්ෂු සංඝයාද පැවිදි වූ දින සිටම කුලපුත්‍රයන්ට "හතරක් යනු කුමක්ද? සතර ආර්ය සත්‍යයෝය" යන ප්‍රශ්නය උගන්වති. මේ ධම්මදින්නා මෙහෙණින් වහන්සේද උපක්‍ය කෞශල්‍යයෙහි පිහිටි, මහා ප්‍රඥාවන්ත, විශාරද තැනැත්තියකි. ක්‍රමය ඉගෙනගෙන ශ්‍රැතය මගින් වුවද පැවසීමට ඇය සමර්ථ වන්නීය. එබැවින්, "මෙපමණකින් ඇය සත්‍යයන් අවබෝධ කළ බව දැනගත නොහැක. සත්‍යයන් විනිශ්චය කරන ප්‍රශ්න විසඳීමෙන් ම එය දැනගත හැකිය" යි සිතා, යට සඳහන් කළ සත්‍යයන් දෙක ආපසු හරවා, රහසිගත කොට ගැටළු ප්‍රශ්නයක් අසන්නෙමි' යි සිතා "ආර්යාවනි, ඒ උපාදානයමද..." යනාදිය ඇසීය.

တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ န ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, တညေဝ ဥပါဒါနန္တိ ဥပါဒါနဿ သင်္ခါရက္ခန္ဓေကဒေသဘာဝတော န တံယေဝ ဥပါဒါနံ တေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ, နာပိ အညတြ ပဉ္စဟိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓေဟိ ဥပါဒါနံ. ယဒိ ဟိ တညေဝ [Pg.259] သိယာ, ရူပါဒိသဘာဝမ္ပိ ဥပါဒါနံ သိယာ. ယဒိ အညတြ သိယာ, ပရသမယေ စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တော အနုသယော ဝိယ ပဏ္ဏတ္တိ ဝိယ နိဗ္ဗာနံ ဝိယ စ ခန္ဓဝိနိမုတ္တံ ဝါ သိယာ, ဆဋ္ဌော ဝါ ခန္ဓော ပညပေတဗ္ဗော ဘဝေယျ, တသ္မာ ဧဝံ ဗျာကာသိ. တဿာ ဗျာကရဏံ သုတွာ ‘‘အဓိဂတပတိဋ္ဌာ အယ’’န္တိ ဝိသာခေါ နိဋ္ဌမဂမာသိ. န ဟိ သက္ကာ အခီဏာသဝေန အသမ္ဗဒ္ဓေန အဝိတ္ထာယန္တေန ပဒီပသဟဿံ ဇာလေန္တေန ဝိယ ဧဝရူပေါ ဂုဠှော ပဋိစ္ဆန္နော တိလက္ခဏာဟတော ဂမ္ဘီရော ပဉှော ဝိဿဇ္ဇေတုံ. နိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ပန, ‘‘အယံ ဓမ္မဒိန္နာ သာသနေ လဒ္ဓပတိဋ္ဌာ အဓိဂတပဋိသမ္ဘိဒါ ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တာ ဘဝမတ္ထကေ ဌိတာ မဟာခီဏာသဝါ, သမတ္ထာ မယှံ ပုစ္ဆိတပဉှံ ကထေတုံ, ဣဒါနိ ပန နံ ဩဝတ္တိကသာရံ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ တံ ပုစ္ဆန္တော, ကထံ ပနာယျေတိအာဒိမာဟ.

එම ප්‍රශ්නය විසඳීමේදී "ඇවැත්නි විසාඛ, ඒ උපාදානයම නොවේ" යනුවෙන් වදාළේ, උපාදානය සංස්කාරස්කන්ධයෙන් කොටසක් වන බැවින්, එම උපාදානයම පංච උපාදානස්කන්ධයෝ නොවන නිසාත්, පංච උපාදානස්කන්ධයන්ගෙන් තොරව උපාදානයක් නොමැති නිසාත්ය. ඉදින් ඒ උපාදානයම වූයේ නම්, රූපාදි ස්වභාවයන්ද උපාදාන විය යුතුය. ඉදින් එයින් පරිබාහිරව වූයේ නම්, අන්‍ය මතයන්හි දැක්වෙන අනුසය මෙන්ද, ප්‍රඥප්ති මෙන්ද, නිවන මෙන්ද ස්කන්ධයන්ගෙන් මිදුණු දෙයක් විය යුතුය, නැතහොත් හයවන ස්කන්ධයක් පැනවිය යුතුය. එබැවින් ඇය එසේ පිළිතුරු දුන්නාය. ඇයගේ පිළිතුර ඇසූ විසාඛ සිටුතුමා "ඇය ධර්මයෙහි පිහිට ලැබූ තැනැත්තියකැ"යි නිගමනයට පැමිණියේය. ආශ්‍රවයන් ක්ෂය නොකළ අයෙකුට මෙබඳු වූ ගුප්ත වූ, සැඟවුණු, තිලක්ඛණයෙන් විනිශ්චය කළ යුතු ගැඹුරු ප්‍රශ්නයක්, තැති නොගෙන, පහන් දහසක් දල්වන්නාක් මෙන් විසඳීමට නොහැකිය. ඇය කෙරෙහි නිශ්චයකට පැමිණි විසාඛ සිටුතුමා, "මේ ධම්මදින්නා මෙහෙණින් වහන්සේ ශාසනයෙහි පිහිට ලැබුවාය, පටිසම්භිදා ලැබුවාය, වෛශාරද්‍යයට පත්වූවාය, භවය විනාශ කර රහත් භාවයට පත්වූවාය, මා අසන ප්‍රශ්න වලට පිළිතුරු දීමට ඇය සමර්ථය. දැන් මම ඇයගෙන් ඔවත්තිකසාර නම් ප්‍රශ්නය අසන්නෙමි" යි සිතා, "ආර්යාවනි, කෙසේද?" යනාදිය ඇසීය.

၄၆၁. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ အဿုတဝါတိအာဒိ မူလပရိယာယေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ. ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ, ‘‘ဣဓေကစ္စော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ. ယံ ရူပံ သော အဟံ, ယော အဟံ တံ ရူပန္တိ ရူပဉ္စ အတ္တဉ္စ အဒွယံ သမနုပဿတိ. သေယျထာပိ နာမ တေလပ္ပဒီပဿ ဈာယတော ယာ အစ္စိ သော ဝဏ္ဏော, ယော ဝဏ္ဏော သာ အစ္စီတိ အစ္စိဉ္စ ဝဏ္ဏဉ္စ အဒွယံ သမနုပဿတိ. ဧဝမေဝ ဣဓေကစ္စော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… အဒွယံ သမနုပဿတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၃၁) ဧဝံ ရူပံ အတ္တာတိ ဒိဋ္ဌိပဿနာယ ပဿတိ. ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနန္တိ အရူပံ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ ဆာယာဝန္တံ ရုက္ခံ ဝိယ တံ အတ္တာနံ ရူပဝန္တံ သမနုပဿတိ. အတ္တနိ ဝါ ရူပန္တိ အရူပမေဝ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ ပုပ္ဖသ္မိံ ဂန္ဓံ ဝိယ အတ္တနိ ရူပံ သမနုပဿတိ. ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနန္တိ အရူပမေဝ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ ကရဏ္ဍာယ မဏိံ ဝိယ အတ္တာနံ ရူပသ္မိံ သမနုပဿတိ. ဝေဒနံ အတ္တတောတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

461. එම ප්‍රශ්නය විසඳීමේදී 'අශ්‍රැතවත්' යනාදී කොටස මූලපරියාය සූත්‍රයේදී විස්තර කරන ලද ආකාරයටම වේ. 'රූපය ආත්මය වශයෙන් දකියි' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙකු රූපය ආත්මය ලෙස දකින බවයි. යම් රූපයක් ඇද්ද එය මමය, යම් මමෙක් ඇද්ද එය ඒ රූපයම යැයි රූපය හා ආත්මය දෙකක් නොවන ලෙස (අභින්නව) දකියි. දැල්වෙන්නා වූ තෙල් පහනක යම් සිළුවක් ඇද්ද එය එහි වර්ණයම වන අතර, යම් වර්ණයක් ඇද්ද එය ඒ සිළුවම වන්නා සේ, සිළුව හා වර්ණය දෙකක් නොවන ලෙස දකින්නාක් මෙනි. එලෙසින්ම මෙහි ඇතැම් අයෙකු රූපය ආත්මය ලෙස දකියි. මෙසේ රූපය ආත්මය යැයි දෘෂ්ටි වශයෙන් දකියි. 'රූපය ඇති ආත්මයක්' යනු අරූපය (නාමය) ආත්මය ලෙස ගෙන, සෙවණැල්ල ඇති ගසක් මෙන් එම ආත්මය රූපය සහිත බව දකියි. 'ආත්මයෙහි රූපය' යනු අරූපයම ආත්මය ලෙස ගෙන, මලක සුවඳ මෙන් ආත්මයෙහි රූපය දකියි. 'රූපයෙහි ආත්මය' යනු අරූපයම ආත්මය ලෙස ගෙන, කරඬුවක ඇති මිණි පළිඟුවක් මෙන් රූපයෙහි ආත්මය දකියි. වේදනාව ආත්මය ලෙස දැකීම ආදියේදීද මේ නයම වේ.

တတ္ထ, ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ သုဒ္ဓရူပမေဝ အတ္တာတိ ကထိတံ. ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ, အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ဝေဒနံ အတ္တတော… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ ဣမေသု သတ္တသု ဌာနေသု [Pg.260] အရူပံ အတ္တာတိ ကထိတံ. ဝေဒနာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ, အတ္တနိ ဝါ ဝေဒနံ, ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာနန္တိ ဧဝံ စတူသု ခန္ဓေသု တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ ဝသေန ဒွါဒသသု ဌာနေသု ရူပါရူပမိဿကော အတ္တာ ကထိတော. တတ္ထ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ… ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ ဣမေသု ပဉ္စသု ဌာနေသု ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ကထိတာ, အဝသေသေသု သဿတဒိဋ္ဌီတိ. ဧဝမေတ္ထ ပန္နရသ ဘဝဒိဋ္ဌိယော, ပဉ္စ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိယော ဟောန္တိ. န ရူပံ အတ္တတောတိ ဧတ္ထ ရူပံ အတ္တာတိ န သမနုပဿတိ. အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ပန သမနုပဿတိ. န ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ…ပေ… န ဝိညာဏသ္မိံ အတ္တာနန္တိ ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓေ ကေနစိ ပရိယာယေန အတ္တတော န သမနုပဿတိ, သဗ္ဗာကာရေန ပန အနိစ္စာ ဒုက္ခာ အနတ္တာတိ သမနုပဿတိ.

එහි 'රූපය ආත්මය ලෙස දකියි' යන්නෙන් ශුද්ධ රූපයම ආත්මය ලෙස කියන ලදී. රූපය සහිත ආත්මය, ආත්මයෙහි රූපය, රූපයෙහි ආත්මය, වේදනාව ආත්මය ලෙස... සංඥාව... සංස්කාර... විඤ්ඤාණය ආත්මය ලෙස දකියි යන මේ කරුණු සතෙහි අරූපය (නාමය) ආත්මය ලෙස පවසන ලදී. වේදනාව සහිත ආත්මය, ආත්මයෙහි වේදනාව, වේදනාවෙහි ආත්මය යනුවෙන් මෙසේ සෙසු ස්කන්ධ හතරෙහි තුන බැගින් වූ දොළොස් කරුණකදී රූප හා අරූප මිශ්‍ර වූ ආත්මයක් ගැන කියන ලදී. එහි රූපය ආත්මය ලෙස දැකීම... වේදනාව... සංඥාව... සංස්කාර... විඤ්ඤාණය ආත්මය ලෙස දැකීම යන මේ කරුණු පහෙහි උච්ඡේද දෘෂ්ටිය කියන ලද අතර, ඉතිරි කරුණු පහළොවෙහි ශාස්වත දෘෂ්ටිය පවසන ලදී. මෙසේ මෙහි පසළොස් භව දෘෂ්ටීහු සහ පංච විභව දෘෂ්ටීහු වෙති. 'රූපය ආත්මය නොවේ' යන්නෙන් රූපය ආත්මය ලෙස නොදකියි. ඒ වෙනුවට අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ලෙස දකියි. රූපය සහිත ආත්මය නොවෙයි... විඤ්ඤාණයෙහි ආත්මය නොවෙයි යනුවෙන් මේ පංචස්කන්ධය කිසිදු ආකාරයකින් ආත්මය ලෙස නොදකින අතර, සියලු ආකාරයෙන්ම අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ලෙස දකියි.

ဧတ္တာဝတာ ထေရိယာ, ‘‘ဧဝံ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဟောတီ’’တိ ဧဝံ ပုရိမပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တိယာ ဧတ္တကေန ဂမနံ ဟောတိ, အာဂမနံ ဟောတိ, ဂမနာဂမနံ ဟောတိ, ဝဋ္ဋံ ဝတ္တတီတိ ဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿိတံ. ဧဝံ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, သက္ကာယဒိဋ္ဌိ န ဟောတီတိ ပစ္ဆိမံ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တိယာ ဧတ္တကေန ဂမနံ န ဟောတိ, အာဂမနံ န ဟောတိ, ဂမနာဂမနံ န ဟောတိ, ဝဋ္ဋံ နာမ န ဝတ္တတီတိ ဝိဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿိတံ.

මෙපමණකින් ධම්මදින්නා තෙරණිය විසින්, 'ඇවැත්නි විසාඛය, මෙසේ සක්කාය දිට්ඨිය වේ' යැයි පළමු ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙමින්, මෙපමණකින් පැමිණීම වේ, නැවත පැමිණීම වේ, සංසාර චක්‍රය පැවතීම වේ යැයි වෘත්තය (සංසාරය) කෙළවර දක්වා පෙන්වන ලදී. 'ඇවැත්නි විසාඛය, මෙසේ සක්කාය දිට්ඨිය නොවේ' යැයි අවසන් ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙමින්, මෙපමණකින් පැමිණීමක් නැත, නැවත පැමිණීමක් නැත, සංසාර චක්‍රය නොපවතියි කියා විවෘත්තය (නිවන) කෙළවර දක්වා පෙන්වා දෙන ලදී.

၄၆၂. ကတမော ပနာယျေ, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါတိ အယံ ပဉှော ထေရိယာ ပဋိပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗော ဘဝေယျ – ‘‘ဥပါသက, တယာ ဟေဋ္ဌာ မဂ္ဂေါ ပုစ္ဆိတော, ဣဓ ကသ္မာ မဂ္ဂမေဝ ပုစ္ဆသီ’’တိ. သာ ပန အတ္တနော ဗျတ္တတာယ ပဏ္ဍိစ္စေန တဿ အဓိပ္ပာယံ သလ္လက္ခေသိ – ‘‘ဣမိနာ ဥပါသကေန ဟေဋ္ဌာ ပဋိပတ္တိဝသေန မဂ္ဂေါ ပုစ္ဆိတော ဘဝိဿတိ, ဣဓ ပန တံ သင်္ခတာသင်္ခတလောကိယလောကုတ္တရသင်္ဂဟိတာသင်္ဂဟိတဝသေန ပုစ္ဆိတုကာမော ဘဝိဿတီ’’တိ. တသ္မာ အပ္ပဋိပုစ္ဆိတွာဝ ယံ ယံ ပုစ္ဆိ, တံ တံ ဝိဿဇ္ဇေသိ. တတ္ထ သင်္ခတောတိ စေတိတော ကပ္ပိတော ပကပ္ပိတော အာယူဟိတော ကတော နိဗ္ဗတ္တိတော သမာပဇ္ဇန္တေန သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗော. တီဟိ စ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, ခန္ဓေဟိ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ သင်္ဂဟိတောတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ မဂ္ဂေါ သပ္ပဒေသော, တယော ခန္ဓာ နိပ္ပဒေသာ, တသ္မာ အယံ သပ္ပဒေသတ္တာ နဂရံ ဝိယ ရဇ္ဇေန နိပ္ပဒေသေဟိ တီဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟိတော. တတ္ထ သမ္မာဝါစာဒယော တယော သီလမေဝ, တသ္မာ တေ သဇာတိတော သီလက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတာတိ. ကိဉ္စာပိ ဟိ ပါဠိယံ သီလက္ခန္ဓေတိ ဘုမ္မေန ဝိယ နိဒ္ဒေသော ကတော, အတ္ထော ပန ကရဏဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သမ္မာဝါယာမာဒီသု ပန [Pg.261] တီသု သမာဓိ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အာရမ္မဏေ ဧကဂ္ဂဘာဝေန အပ္ပေတုံ န သက္ကောတိ. ဝီရိယေ ပန ပဂ္ဂဟကိစ္စံ သာဓေန္တေ သတိယာ စ အပိလာပနကိစ္စံ သာဓေန္တိယာ လဒ္ဓူပကာရော ဟုတွာ သက္ကောတိ.

462. “ආර්යයාවෙනි, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය කුමක්ද?” යන මේ ප්‍රශ්නය තෙරණිය විසින් පෙරළා විමසා විසඳිය යුතුව තිබුණි. එනම් “උපාසකය, ඔබ කලින් මාර්ගය ගැන ඇසුවෙහිය, මෙහිදී නැවතත් මාර්ගය ගැනම අසන්නේ මක්නිසාද?” යනුවෙනි. එහෙත් එම තෙරණිය තමන් වහන්සේගේ ව්‍යක්ත භාවය හා පණ්ඩිත භාවය නිසා ඔහුගේ අදහස තේරුම් ගත්හ. “මේ උපාසකයා කලින් ප්‍රතිපත්තියක් වශයෙන් මාර්ගය ගැන විමසන්නට ඇත, මෙහිදී සංඛත-අසංඛත, ලෞකික-ලෝකෝත්තර සහ සංගෘහිත-අසංගෘහිත වශයෙන් මාර්ගය ගැන විමසීමට කැමති වනු ඇත” යනුවෙනි. එබැවින් පෙරළා ප්‍රශ්න නොකොටම, ඔහු ඇසූ ඇසූ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දුන්හ. එහි 'සංඛත' යනු සිතන ලද, කල්පනා කරන ලද, පිළියෙළ කරන ලද, උත්සාහ කරන ලද, නිපදවන ලද සහ සමාපත්තිවලට සමවදින්නා විසින් සමවැදිය යුතු දෙයයි. “ඇවැත්නි විසාඛය, ස්කන්ධ තුනකින් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය සංගෘහිතය” යන්නෙහි, මාර්ගය එක් කොටසක් (සප්‍රදේශ) වන අතර ස්කන්ධ තුන සම්පුර්ණ (නිෂ්ප්‍රදේශ) බැවින්, රාජ්‍යයකින් නගරයක් ඇතුළත් වන්නා සේ, සප්‍රදේශ වූ මේ මාර්ගය නිෂ්ප්‍රදේශ වූ ස්කන්ධ තුනට ඇතුළත් කරන ලදී. එහි සම්මා වාචා ආදී තුන සීලයම වේ, එබැවින් ඒවා ස්වභාවයෙන්ම සීලක්ඛන්ධයට ඇතුළත් වේ. පාළියෙහි 'සීලක්ඛන්ධයෙහි' යනුවෙන් සප්තමී විභක්තියෙන් දැක්වුවද, එහි අර්ථය කරණ විභක්තියේ අර්ථයෙන් (සීලක්ඛන්ධය මගින්) තේරුම් ගත යුතුය. සම්මා වායාම ආදී තුන අතරින් සමාධියට තමාගේම ස්වභාවයෙන් අරමුණෙහි එකඟ බවකට (චිත්ත ඒකග්ගතාවකට) පැමිණිය නොහැක. එහෙත් වීර්යය මගින් උත්සාහවත් කිරීමේ කෘත්‍යයත්, සතිය මගින් අරමුණ මතු කර දීමේ කෘත්‍යයත් සිදු කරන විට, එම උපකාරය ලබාගෙන සමාධියට ඒකග්ගතාවයට පැමිණිය හැකිය.

တတြာယံ ဥပမာ – ယထာ ဟိ ‘‘နက္ခတ္တံ ကီဠိဿာမာ’’တိ ဥယျာနံ ပဝိဋ္ဌေသု တီသု သဟာယေသု ဧကော သုပုပ္ဖိတံ စမ္ပကရုက္ခံ ဒိသွာ ဟတ္ထံ ဥက္ခိပိတွာပိ ဂဟေတုံ န သက္ကုဏေယျ. အထဿ ဒုတိယော ဩနမိတွာ ပိဋ္ဌိံ ဒဒေယျ, သော တဿ ပိဋ္ဌိယံ ဌတွာပိ ကမ္ပမာနော ဂဟေတုံ န သက္ကုဏေယျ. အထဿ ဣတရော အံသကူဋံ ဥပနာမေယျ, သော ဧကဿ ပိဋ္ဌိယံ ဌတွာ ဧကဿ အံသကူဋံ ဩလုဗ္ဘ ယထာရုစိ ပုပ္ဖာနိ ဩစိနိတွာ ပိဠန္ဓိတွာ နက္ခတ္တံ ကီဠေယျ. ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကတော ဥယျာနံ ပဝိဋ္ဌာ တယော သဟာယကာ ဝိယ ဟိ ဧကတော ဇာတာ သမ္မာဝါယာမာဒယော တယော ဓမ္မာ. သုပုပ္ဖိတစမ္ပကော ဝိယ အာရမ္မဏံ. ဟတ္ထံ ဥက္ခိပိတွာပိ ဂဟေတုံ အသက္ကောန္တော ဝိယ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အာရမ္မဏေ ဧကဂ္ဂဘာဝေန အပ္ပေတုံ အသက္ကောန္တော သမာဓိ. ပိဋ္ဌိံ ဒတွာ ဩနတသဟာယော ဝိယ ဝါယာမော. အံသကူဋံ ဒတွာ ဌိတသဟာယော ဝိယ သတိ. ယထာ တေသု ဧကဿ ပိဋ္ဌိယံ ဌတွာ ဧကဿ အံသကူဋံ ဩလုဗ္ဘ ဣတရော ယထာရုစိ ပုပ္ဖံ ဂဟေတုံ သက္ကောတိ, ဧဝမေဝံ ဝီရိယေ ပဂ္ဂဟကိစ္စံ သာဓေန္တေ, သတိယာ စ အပိလာပနကိစ္စံ သာဓေန္တိယာ လဒ္ဓုပကာရော သမာဓိ သက္ကောတိ အာရမ္မဏေ ဧကဂ္ဂဘာဝေန အပ္ပေတုံ. တသ္မာ သမာဓိယေဝေတ္ထ သဇာတိတော သမာဓိက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတော. ဝါယာမသတိယော ပန ကိရိယတော သင်္ဂဟိတာ ဟောန္တိ.

ඒ සඳහා මෙම උපමාව ගත යුතුය: 'නැකත් කෙළියෙහි යෙදෙමු' යැයි උයනට ගිය යහළුවන් තිදෙනෙකු අතරින් එක් අයෙකු මනාව පිපුණු සපු ගසක් දැක අත එසවුවද මල් නෙළා ගැනීමට නොහැකි විය. එවිට දෙවැන්නා නැමී ඔහුට පිට දුන්නේය. ඔහු ඒ පිට මත නැගී සිටියද වෙවුලන බැවින් මල් නෙළීමට අපොහොසත් විය. එවිට අනෙක් තැනැත්තා ඔහුගේ උරහිස වාරු වීමට දුන්නේය. එවිට මල් නෙළන්නා එක් අයෙකුගේ පිට මත නැගී, අනෙකාගේ උරහිසට වාරු වී රිසි පරිදි මල් නෙළා ගෙන, ඒවා පළඳවා නැකත් කෙළියෙහි යෙදුණි. මෙයද එසේම දැක්විය යුතුය. එක්ව උයනට ගිය යහළුවන් තිදෙනා මෙන්, එක්ව උපන් සම්මා වායාම ආදී ධර්ම තුන දත යුතුය. මනාව පිපුණු සපු ගස මෙන් අරමුණ දත යුතුය. අත එසවුවද මල් නෙළාගත නොහැකි වූ තැනැත්තා මෙන් තමාගේම ස්වභාවයෙන් අරමුණෙහි එකඟ වීමට නොහැකි සමාධිය දත යුතුය. පිට දුන් යහළුවා මෙන් වීර්යය (වායාමය) දත යුතුය. උරහිස දුන් යහළුවා මෙන් සතිය දත යුතුය. ඔවුන් අතරින් එක් අයෙකුගේ පිට මත නැගී, අනෙකාගේ උරහිසට වාරු වී අනෙක් පුද්ගලයා කැමති පරිදි මල් නෙළන්නාක් මෙන්, වීර්යය මගින් ප්‍රග්‍රහ කෘත්‍යයත් සතිය මගින් අරමුණ මතු කිරීමේ කෘත්‍යයත් සිදු කරන විට එම උපකාරය ලත් සමාධියට අරමුණෙහි එකඟ වීමට හැකියාව ලැබේ. එබැවින් මෙහි සමාධිය පමණක් ස්වභාවයෙන්ම සමාධික්ඛන්ධයට ඇතුළත් වන අතර, වීර්යය හා සතිය ක්‍රියාවන් වශයෙන් (කිරියතෝ) ඇතුළත් වේ.

သမ္မာဒိဋ္ဌိသမ္မာသင်္ကပ္ပေသုပိ ပညာ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ အာရမ္မဏံ နိစ္ဆေတုံ န သက္ကောတိ, ဝိတက္ကေ ပန အာကောဋေတွာ အာကောဋေတွာ ဒေန္တေ သက္ကောတိ. ကထံ? ယထာ ဟိ ဟေရညိကော ကဟာပဏံ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ သဗ္ဗဘာဂေသု ဩလောကေတုကာမော သမာနောပိ န စက္ခုဒလေနေဝ ပရိဝတ္တေတုံ သက္ကောတိ, အင်္ဂုလိပဗ္ဗေဟိ ပန ပရိဝတ္တေတွာ ဣတော စိတော စ ဩလောကေတုံ သက္ကောတိ. ဧဝမေဝ န ပညာ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အနိစ္စာဒိဝသေန အာရမ္မဏံ နိစ္ဆေတုံ သက္ကောတိ, အဘိနိရောပနလက္ခဏေန ပန အာဟနနပရိယာဟနနရသေန ဝိတက္ကေန အာကောဋေန္တေန ဝိယ ပရိဝတ္တေန္တေန ဝိယ စ အာဒါယာ ဒိန္နမေဝ ဝိနိစ္ဆေတုံ သက္ကောတိ. တသ္မာ [Pg.262] ဣဓာပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိယေဝ သဇာတိတော ပညာက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတာ. သမ္မာသင်္ကပ္ပော ပန ကိရိယတော သင်္ဂဟိတော ဟောတိ. ဣတိ ဣမေဟိ တီဟိ ခန္ဓေဟိ မဂ္ဂေါ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘တီဟိ စ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, ခန္ဓေဟိ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ သင်္ဂဟိတော’’တိ.

සම්මා දිට්ඨිය සහ සම්මා සංකල්පය පවතින කල්හි ද, ප්‍රඥාවට තමන්ගේම ධර්මතාවය අනුව (ස්වභාවයෙන්ම) ‘අනිත්‍යය, දුක්ඛය, අනාත්මය’ යැයි අරමුණක් නිශ්චය කිරීමට නොහැකිය. එහෙත් විතක්කය විසින් නැවත නැවතත් තට්ටු කර (යොමු කර) දෙන කල්හි එයට (එම නිශ්චය කිරීමට) හැකි වෙයි. එය කෙසේ ද? රන්කරුවෙකු කහාපණයක් (කාසියක්) අතෙහි තබාගෙන සෑම පැත්තකින්ම බැලීමට කැමති වුවද, ඇස පමනක් මගින් එය පෙරළා බැලීමට නොහැකිය. එහෙත් ඇඟිලි පුරුක් මගින් එය එහා මෙහා හරවා බැලීමට ඔහුට හැකි වන්නාක් මෙනි. එලෙසම, ප්‍රඥාවට තමන්ගේ ස්වභාවයෙන්ම අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් අරමුණ නිශ්චය කළ නොහැකිය. එහෙත් (අරමුණෙහි සිත) පිහිටුවීමේ ලක්ෂණය ඇති, (අරමුණෙහි) හැපෙන හා ගැටෙන ස්වභාවය ඇති විතක්කය විසින් තට්ටු කරන්නාක් මෙන් ද පෙරළන්නාක් මෙන් ද ගෙන දෙනු ලබන අරමුණම විනිශ්චය කිරීමට ප්‍රඥාවට හැකි වෙයි. එබැවින් මෙහිදී ද සම්මා දිට්ඨියම ස්වභාවයෙන්ම ප්‍රඥා ස්කන්ධයට ඇතුළත් වේ. සම්මා සංකල්පය ක්‍රියාව (සිදුකරන කාර්යය) අනුව සංග්‍රහ වී ඇත. මෙසේ මෙම ස්කන්ධ තුනෙන් (සීල, සමාධි, ප්‍රඥා) මාර්ගය සංග්‍රහ වේ. එබැවින් “ඇවැත්නි විශාඛය, ස්කන්ධයන් තුනකින් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය සංග්‍රහ කර ඇතැයි” වදාරන ලදී.

ဣဒါနိ ဧကစိတ္တက္ခဏိကံ မဂ္ဂသမာဓိံ သနိမိတ္တံ သပရိက္ခာရံ ပုစ္ဆန္တော, ကတမော ပနာယျေတိအာဒိမာဟ. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ မဂ္ဂက္ခဏေ စတုကိစ္စသာဓနဝသေန ဥပ္ပန္နာ သတိ, သာ သမာဓိဿ ပစ္စယတ္ထေန နိမိတ္တံ. စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ စတုကိစ္စသာဓနဝသေနေဝ ဥပ္ပန္နံ ဝီရိယံ, တံ ပရိဝါရဋ္ဌေန ပရိက္ခာရော ဟောတိ. တေသံယေဝ ဓမ္မာနန္တိ တေသံ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ. အာသေဝနာတိအာဒီသု ဧကစိတ္တက္ခဏိကာယေဝ အာသေဝနာဒယော ဝုတ္တာတိ.

දැන් එක් චිත්ත ක්ෂණයක් ඇති, නිමිති සහිත වූ ද පිරිවර සහිත වූ ද මාර්ග සමාධිය ගැන විමසනු පිණිස ‘ආර්යාවෙනි, කවරක් ද’ යනාදිය පැවසුහ. එහි පිළිතුරෙහි: සතර සතිපට්ඨානයන් යනු මාර්ග ක්ෂණයේදී සතර වැදෑරුම් කෘත්‍යයන් සිදු කිරීමේ වශයෙන් උපන් සිහියයි. එම සිහිය සමාධියට ප්‍රත්‍ය අර්ථයෙන් ‘නිමිත්ත’ (හේතුව) වේ. සතර සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යයෝ සතර වැදෑරුම් කෘත්‍යයන් සිදු කිරීමේ වශයෙන්ම උපන් වීර්යයයි. එය පිරිවර යන අර්ථයෙන් ‘පරික්ඛාර’ (පිරිවර) වේ. ‘එම ධර්මයන්ගේම’ යනු එම මාර්ග සම්පයුත්ත ධර්මයන්ගේමය. ‘ආසේවනා’ (පුරුදු කිරීම) ආදී පදයන්ගෙන් එක් චිත්ත ක්ෂණයකදීම සිදුවන ආසේවනාදිය පවසන ලදැයි දත යුතුය.

ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ပန, ‘‘ဧကစိတ္တက္ခဏိကော နာမ မဂ္ဂေါ နတ္ထိ, ‘ဧဝံ ဘာဝေယျ သတ္တ ဝဿာနီ’တိ ဟိ ဝစနတော သတ္တပိ ဝဿာနိ မဂ္ဂဘာဝနာ ဟောတိ, ကိလေသာ ပန လဟု ဆိဇ္ဇန္တာ သတ္တဟိ ဉာဏေဟိ ဆိဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝဒတိ. သော ‘‘သုတ္တံ အာဟရာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော. အဒ္ဓါ အညံ အပဿန္တော, ‘‘ယာ တေသံယေဝ ဓမ္မာနံ အာသေဝနာ ဘာဝနာ ဗဟုလီကမ္မ’’န္တိ ဣဒမေဝ သုတ္တံ အာဟရိတွာ, ‘‘အညေန စိတ္တေန အာသေဝတိ, အညေန ဘာဝေတိ, အညေန ဗဟုလီကရောတီ’’တိ ဝက္ခတိ. တတော ဝတ္တဗ္ဗော – ‘‘ကိံ ပနိဒံ, သုတ္တံ နေယျတ္ထံ နီတတ္ထ’’န္တိ. တတော ဝက္ခတိ – ‘‘နီတတ္ထံ ယထာ သုတ္တံ တထေဝ အတ္ထော’’တိ. တဿ ဣဒံ ဥတ္တရံ – ဧဝံ သန္တေ ဧကံ စိတ္တံ အာသေဝမာနံ ဥပ္ပန္နံ, အပရမ္ပိ အာသေဝမာနံ, အပရမ္ပိ အာသေဝမာနန္တိ ဧဝံ ဒိဝသမ္ပိ အာသေဝနာဝ ဘဝိဿတိ, ကုတော ဘာဝနာ, ကုတော ဗဟုလီကမ္မံ? ဧကံ ဝါ ဘာဝယမာနံ ဥပ္ပန္နံ အပရမ္ပိ ဘာဝယမာနံ အပရမ္ပိ ဘာဝယမာနန္တိ ဧဝံ ဒိဝသမ္ပိ ဘာဝနာဝ ဘဝိဿတိ, ကုတော အာသေဝနာ ကုတော ဗဟုလီကမ္မံ? ဧကံ ဝါ ဗဟုလီကရောန္တံ ဥပ္ပန္နံ, အပရမ္ပိ ဗဟုလီကရောန္တံ, အပရမ္ပိ ဗဟုလီကရောန္တန္တိ ဧဝံ ဒိဝသမ္ပိ ဗဟုလီကမ္မမေဝ ဘဝိဿတိ ကုတော အာသေဝနာ, ကုတော ဘာဝနာတိ.

විතණ්ඩවාදියා (නිවැරදි ධර්මය පිළිනොගෙන තර්ක කරන්නා) පවසන්නේ: “එක් චිත්ත ක්ෂණයක පවතින මාර්ගයක් නම් නැත. ‘මෙසේ සත් වසරක් වැඩිය යුතුය’ යන වචනයට අනුව සත් වසරක් පුරා මාර්ග භාවනාව පවතී. කෙලෙස් වනාහි ශීඝ්‍රයෙන් කැපී යන බැවින්, (ජවන්) ඥාන හතකින් කැපී යයි” යනුවෙනි. ඔහුට “සූත්‍රය ගෙන එන්න” යැයි කිව යුතුය. ඔහු නිසැකවම වෙනත් සූත්‍රයක් නොදැක, “එම ධර්මයන්ගේම යම් ආසේවනයක්, භාවනාවක්, බහුලීකර්මයක් වේද” යන මෙම සූත්‍රයම ඉදිරිපත් කරමින්, “වෙනත් සිතකින් ආසේවනය කරයි, වෙනත් සිතකින් වඩයි (භාවනා කරයි), වෙනත් සිතකින් බහුලව කරයි” යැයි පවසනු ඇත. එවිට ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතුය: “මේ සූත්‍රය නෙය්‍යත්ථ (වෙනත් අරුතක් සෙවිය යුතු) ද නැතහොත් නීතත්ථ (එලෙසම අරුත් ගත යුතු) ද?” එවිට ඔහු “නීතත්ථය, සූත්‍රයෙහි පවතින පරිදිම අර්ථය වේ” යැයි පවසනු ඇත. ඔහුට දිය යුතු පිළිතුර මෙයයි: එසේ නම්, එක් සිතක් ආසේවනය කරමින් උපදී, තවත් සිතක් ආසේවනය කරමින් උපදී, තවත් සිතක් ආසේවනය කරමින් උපදී... මෙසේ දවස පුරාම ආසේවනයම පමණක් පවතිනු ඇත. එසේ නම් භාවනාව කොහේද? බහුලීකර්මය කොහේද? නැතහොත් එක් සිතක් වඩමින් (භාවනා කරමින්) උපදී, තවත් සිතක් වඩමින් උපදී... මෙසේ දවස පුරාම භාවනාවම පමණක් පවතිනු ඇත. එවිට ආසේවනය කොහේද? බහුලීකර්මය කොහේද? නැතහොත් එක් සිතක් බහුලව කරමින් උපදී, තවත් සිතක් බහුලව කරමින් උපදී... මෙසේ දවස පුරාම බහුලීකර්මයම පමණක් පවතිනු ඇත. එවිට ආසේවනය කොහේද? භාවනාව කොහේද?

အထ ဝါ ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘‘ဧကေန စိတ္တေန အာသေဝတိ, ဒွီဟိ ဘာဝေတိ, တီဟိ ဗဟုလီကရောတိ. ဒွီဟိ ဝါ အာသေဝတိ, တီဟိ ဘာဝေတိ, ဧကေန ဗဟုလီကရောတိ[Pg.263]. တီဟိ ဝါ အာသေဝတိ, ဧကေန ဘာဝေတိ, ဒွီဟိ ဗဟုလီကရောတီ’’တိ. သော ဝတ္တဗ္ဗော – ‘‘မာ သုတ္တံ မေ လဒ္ဓန္တိ ယံ ဝါ တံ ဝါ အဝစ. ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တေန နာမ အာစရိယဿ သန္တိကေ ဝသိတွာ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ အတ္ထရသံ ဝိဒိတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ. ဧကစိတ္တက္ခဏိကာဝ အယံ အာသေဝနာ, ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ ဘာဝနာ, ဧကစိတ္တက္ခဏိကံ ဗဟုလီကမ္မံ. ခယဂါမိလောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဗဟုလစိတ္တက္ခဏိကော နာမ နတ္ထိ, ‘ဧကစိတ္တက္ခဏိကောယေဝါ’တိ သညာပေတဗ္ဗော. သစေ သဉ္ဇာနာတိ, သဉ္ဇာနာတု, နော စေ သဉ္ဇာနာတိ, ဂစ္ဆ ပါတောဝ ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ ယာဂုံ ပိဝါဟီ’’တိ ဥယျောဇေတဗ္ဗော.

එසේත් නැතිනම් ඔහු මෙසේ පවසනු ඇත: “එක් සිතකින් ආසේවනය කරයි, සිත් දෙකකින් වඩයි (භාවනා කරයි), සිත් තුනකින් බහුලව කරයි.” එසේත් නැතිනම් “සිත් දෙකකින් ආසේවනය කරයි, සිත් තුනකින් වඩයි, එක් සිතකින් බහුලව කරයි.” නැතහොත් “සිත් තුනකින් ආසේවනය කරයි, එක් සිතකින් වඩයි, සිත් දෙකකින් බහුලව කරයි.” ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: “මට සූත්‍රයක් ලැබී ඇතැයි කියමින් හිතුමතේ දේ නොපවසන්න. ප්‍රශ්නයකට පිළිතුරු දෙන තැනැත්තා නම් ගුරුවරයෙකු සමීපයෙහි වැස, බුද්ධ වචනය උගෙන, අර්ථය හා රසය දැන පිළිතුරු දිය යුතුය. මෙම ආසේවනය එක් චිත්ත ක්ෂණිකමය, භාවනාව ද එක් චිත්ත ක්ෂණිකමය, බහුලීකර්මය ද එක් චිත්ත ක්ෂණිකමය. කෙලෙස් ක්ෂය කිරීමට යන ලෝකෝත්තර මාර්ගය බහු චිත්ත ක්ෂණික (සිත් රාශියක් පවතින) එකක් නොවේ, එය ‘එක් චිත්ත ක්ෂණිකම වේ’ යැයි ඔහුට අවබෝධ කරවිය යුතුය. ඉදින් ඔහු එය පිළිගන්නේ නම් යහපති, පිළිනොගන්නේ නම් ‘යන්න, උදෙන්ම විහාරයට ගොස් කැඳ පානය කරන්න’ යැයි පවසා පිටත් කර යැවිය යුතුය.”

၄၆၃. ကတိ ပနာယျေ သင်္ခါရာတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? ယေ သင်္ခါရေ နိရောဓေတွာ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇတိ, တေ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. တေနေဝဿ အဓိပ္ပာယံ ဉတွာ ထေရီ, ပုညာဘိသင်္ခါရာဒီသု အနေကေသု သင်္ခါရေသု ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ, ကာယသင်္ခါရာဒယောဝ အာစိက္ခန္တီ, တယောမေ, အာဝုသောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကာယပဋိဗဒ္ဓတ္တာ ကာယေန သင်္ခရီယတိ ကရီယတိ နိဗ္ဗတ္တီယတီတိ ကာယသင်္ခါရော. ဝါစံ သင်္ခရောတိ ကရောတိ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဝစီသင်္ခါရော. စိတ္တပဋိဗဒ္ဓတ္တာ စိတ္တေန သင်္ခရီယတိ ကရီယတိ နိဗ္ဗတ္တီယတီတိ စိတ္တသင်္ခါရော. ကတမော ပနာယျေတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? ဣမေ သင်္ခါရာ အညမညမိဿာ အာလုဠိတာ အဝိဘူတာ ဒုဒ္ဒီပနာ. တထာ ဟိ, ကာယဒွါရေ အာဒါနဂဟဏမုဉ္စနစောပနာနိ ပါပေတွာ ဥပ္ပန္နာ အဋ္ဌ ကာမာဝစရကုသလစေတနာ ဒွါဒသ အကုသလစေတနာတိ ဧဝံ ကုသလာကုသလာ ဝီသတိ စေတနာပိ အဿာသပဿာသာပိ ကာယသင်္ခါရာတွေဝ ဝုစ္စန္တိ. ဝစီဒွါရေ ဟနုသံစောပနံ ဝစီဘေဒံ ပါပေတွာ ဥပ္ပန္နာ ဝုတ္တပ္ပကာရာဝ ဝီသတိ စေတနာပိ ဝိတက္ကဝိစာရာပိ ဝစီသင်္ခါရောတွေဝ ဝုစ္စန္တိ. ကာယဝစီဒွါရေသု စောပနံ အပတ္တာ ရဟော နိသိန္နဿ စိန္တယတော ဥပ္ပန္နာ ကုသလာကုသလာ ဧကူနတိံသ စေတနာပိ သညာ စ ဝေဒနာ စာတိ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာပိ စိတ္တသင်္ခါရောတွေဝ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝံ ဣမေ သင်္ခါရာ အညမညမိဿာ အာလုဠိတာ အဝိဘူတာ ဒုဒ္ဒီပနာ. တေ ပါကဋေ ဝိဘူတေ ကတွာ ကထာပေဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ.

463. “ආර්යාවෙනි, සංස්කාරයෝ කීයක් වෙත්ද?” යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසයිද? යම් සංස්කාර කෙනෙකු නිරුද්ධ කොට නිරෝධ සමාපත්තියට සමවදී ද, ඒ සංස්කාරයන් ගැන විමසමි යන අදහසින් අසයි. එබැවින් ඔහුගේ අදහස දැන තෙරණිය, පුණ්‍යාභිසංස්කාර ආදී බොහෝ සංස්කාරයන් තිබියදීත්, කාය සංස්කාර ආදියම පැහැදිලි කරනු පිණිස “ඇවැත්නි, මේ සංස්කාර තුනකි” යනාදිය පැවසුවාය. එහිදී, ශරීරය හා සම්බන්ධ බැවින් ශරීරය මගින් සකස් කරනු ලබන, සිදු කරනු ලබන, උපදවනු ලබන බැවින් ‘කාය සංස්කාර’ නම් වේ. වචනය සකස් කරන, සිදු කරන, උපදවන බැවින් ‘වචී සංස්කාර’ නම් වේ. සිත හා සම්බන්ධ බැවින් සිත මගින් සකස් කරනු ලබන, සිදු කරනු ලබන, උපදවනු ලබන බැවින් ‘චිත්ත සංස්කාර’ නම් වේ. “ආර්යාවෙනි, ඒ කවරහුද?” යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසයිද? මෙම සංස්කාරයෝ එකිනෙක මිශ්‍ර වී, කැළඹී, අපැහැදිලිව පවතින බැවින් විස්තර කිරීමට අපහසුය. එසේම, කාය ද්වාරයෙහි (ශරීරය මගින්) අල්ලා ගැනීම, දැරීම, අත්හැරීම හා සෙලවීම් සිදු කරමින් උපදින කාමාවචර කුසල් සිත් අටක් හා අකුසල් සිත් දොළසක් යනාදී වශයෙන් වූ කුසල් අකුසල් විසි චේතනාවන් ද, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ද ‘කාය සංස්කාර’ යනුවෙන්ම කියනු ලැබේ. වචී ද්වාරයෙහි (කටහඬ මගින්) හනුවල සෙලවීම් සිදු කරමින් වචන පිට කරමින් උපදින ඉහත කී විසි චේතනාවන් මෙන්ම විතක්ක විචාරයන් ද ‘වචී සංස්කාර’ යනුවෙන්ම කියනු ලැබේ. කාය-වචී ද්වාරයන්හි සෙලවීමක් ඇති නොකර, හුදෙකලාව හිඳිමින් කල්පනා කරන්නාට උපදින කුසල් අකුසල් එකුන් තිස් චේතනාවන් ද, සංඥාව හා වේදනාව යන මේ ධර්ම දෙක ද ‘චිත්ත සංස්කාර’ යනුවෙන්ම කියනු ලැබේ. මෙසේ මෙම සංස්කාරයෝ එකිනෙක මිශ්‍ර වී, කැළඹී, අපැහැදිලිව පවතිති. ඒවා ප්‍රකට කොට, පැහැදිලි කොට පවසනු කැමැත්තෙන් මෙසේ විමසයි.

ကသ္မာ ပနာယျေတိ ဣဓ ကာယသင်္ခါရာဒိနာမဿ ပဒတ္ထံ ပုစ္ဆတိ. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ ကာယပ္ပဋိဗဒ္ဓါတိ ကာယနိဿိတာ, ကာယေ သတိ ဟောန္တိ, အသတိ [Pg.264] န ဟောန္တိ. စိတ္တပ္ပဋိဗဒ္ဓါတိ စိတ္တနိဿိတာ, စိတ္တေ သတိ ဟောန္တိ, အသတိ န ဟောန္တိ.

“ආර්යාවෙනි, කුමක් නිසාද?” යන්නෙන් මෙහි කාය සංස්කාර ආදී නාමයන්ගේ පද අර්ථය විමසයි. එහි පිළිතුරෙහි: ‘කායප්පටිබද්ධා’ යනු ශරීරය ඇසුරු කළ (ශරීරය මත පදනම් වූ) බවයි. ශරීරය පවතින විට කාය සංස්කාර පවතී, ශරීරය නොමැති විට ඒවා නැත. ‘චිත්තප්පටිබද්ධා’ යනු සිත ඇසුරු කළ (සිත මත පදනම් වූ) බවයි. සිත පවතින විට චිත්ත සංස්කාර පවතී, සිත නොමැති විට ඒවා නැත.

၄၆၄. ဣဒါနိ ကိံ နု ခေါ ဧသာ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ ဝလဉ္ဇေတိ, န ဝလဉ္ဇေတိ. စိဏ္ဏဝသီ ဝါ တတ္ထ နော စိဏ္ဏဝသီတိ ဇာနနတ္ထံ ပုစ္ဆန္တော, ကထံ ပနာယျေ, သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ္တိ ဟောတီတိအာဒိမာဟ. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ သမာပဇ္ဇိဿန္တိ ဝါ သမာပဇ္ဇာမီတိ ဝါ ပဒဒွယေန နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိကာလော ကထိတော. သမာပန္နောတိ ပဒေန အန္တောနိရောဓော. တထာ ပုရိမေဟိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ သစိတ္တကကာလော ကထိတော, ပစ္ဆိမေန အစိတ္တကကာလော. ပုဗ္ဗေဝ တထာ စိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတီတိ နိရောဓသမာပတ္တိတော ပုဗ္ဗေ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒကာလေယေဝ, ဧတ္တကံ ကာလံ အစိတ္တကော ဘဝိဿာမီတိ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒစိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတိ. ယံ တံ တထတ္တာယ ဥပနေတီတိ ယံ ဧဝံ ဘာဝိတံ စိတ္တံ, တံ ပုဂ္ဂလံ တထတ္တာယ အစိတ္တကဘာဝါယ ဥပနေတိ.

464. දැන් මේ ධම්මදින්නා තෙරණිය සංඥාවේදයිත නිරෝධ සමාපත්තිය භුක්ති විඳින්නීද, නැද්ද? එහි ඇය පුහුණු කළ වශීභාවයක් (පැවසිය හැකි හැකියාවක්) ඇත්තීද නැද්ද? යන වග දැනගැනීම පිණිස විමසමින්, "ආර්යාවනි, සංඥාවේදයිත නිරෝධ සමාපත්තිය කෙසේ වේද?" යනාදිය ප්‍රකාශ කළහ. එහි පිළිතුරෙහි 'සමවදින්නාහුය' හෝ 'සමවදිමි' යන පද දෙකෙන් නේවසංඥානාසංඥායතන සමාපත්ති කාලය කියැවේ. 'සමාවන්නෝ' යන පදයෙන් නිරෝධය ඇතුළත කාලය කියැවේ. එමෙන්ම, මුල් පද දෙකෙන් සචිත්තක (සිත සහිත) කාලයත්, අවසන් පදයෙන් අචිත්තක (සිත රහිත) කාලයත් කියැවේ. 'පෙරම එසේ සිත වඩා තිබේ' යන්නෙන් නිරෝධ සමාපත්තියට පෙර කාලයෙහිම 'මෙපමණ කාලයක් මම සිත රහිතව සිටිමි' යි කාලය සීමා කළ සිත වඩා තිබේ. 'යමක් එය ඒ සඳහා පමුණුවයිද' යන්නෙන් මෙසේ වඩා ගත් යම් සිතක් ඇද්ද, එම සිත ඒ පුද්ගලයා සිත රහිත භාවයට පමුණුවයි.

ပဌမံ နိရုဇ္ဈတိ ဝစီသင်္ခါရောတိ သေသသင်္ခါရေဟိ ပဌမံ ဒုတိယဇ္ဈာနေယေဝ နိရုဇ္ဈတိ. တတော ကာယသင်္ခါရောတိ တတော ပရံ ကာယသင်္ခါရော စတုတ္ထဇ္ဈာနေ နိရုဇ္ဈတိ. တတော စိတ္တသင်္ခါရောတိ တတော ပရံ စိတ္တသင်္ခါရော အန္တောနိရောဓေ နိရုဇ္ဈတိ. ဝုဋ္ဌဟိဿန္တိ ဝါ ဝုဋ္ဌဟာမီတိ ဝါ ပဒဒွယေန အန္တောနိရောဓကာလော ကထိတော. ဝုဋ္ဌိတောတိ ပဒေန ဖလသမာပတ္တိကာလော. တထာ ပုရိမေဟိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ အစိတ္တကကာလော ကထိတော, ပစ္ဆိမေန သစိတ္တကကာလော. ပုဗ္ဗေဝ တထာ စိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတီတိ နိရောဓသမာပတ္တိတော ပုဗ္ဗေ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒကာလေယေဝ ဧတ္တကံ ကာလံ အစိတ္တကော ဟုတွာ တတော ပရံ သစိတ္တကော ဘဝိဿာမီတိ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒစိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတိ. ယံ တံ တထတ္တာယ ဥပနေတီတိ ယံ ဧဝံ ဘာဝိတံ စိတ္တံ, တံ ပုဂ္ဂလံ တထတ္တာယ သစိတ္တကဘာဝါယ ဥပနေတိ. ဣတိ ဟေဋ္ဌာ နိရောဓသမာပဇ္ဇနကာလော ဂဟိတော, ဣဓ နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာနကာလော.

පළමුව 'වචී සංස්කාරය නිරුද්ධ වේ' යන්නෙන් සෙසු සංස්කාරයන්ට පෙර දෙවන ධ්‍යානයේදීම වචී සංස්කාරය නිරුද්ධ වන බව කියැවේ. 'ඉන්පසු කාය සංස්කාරය' යනු ඉන්පසු සිව්වන ධ්‍යානයේදී කාය සංස්කාරය නිරුද්ධ වීමයි. 'ඉන්පසු චිත්ත සංස්කාරය' යනු ඉන්පසු නිරෝධය ඇතුළතදී චිත්ත සංස්කාරය නිරුද්ධ වීමයි. 'නැගී සිටින්නාහුය' හෝ 'නැගී සිටිමි' යන පද දෙකෙන් නිරෝධ සමාපත්තිය ඇතුළත කාලය කියැවේ. 'වුට්ඨිතෝ' (නැගී සිටි) යන පදයෙන් ඵලසමාපත්ති කාලය කියැවේ. එමෙන්ම මුල් පද දෙකෙන් අචිත්තක කාලයත්, අවසන් පදයෙන් සචිත්තක කාලයත් කියැවේ. 'පෙරම එසේ සිත වඩා තිබේ' යන්නෙන් නිරෝධ සමාපත්තියට පෙර කාලසීමාව නියම කරන අවස්ථාවේදීම 'මෙපමණ කාලයක් සිත රහිතව සිට ඉන්පසු සිත සහිත වන්නෙමි' යි කාලය නියම කළ සිත වඩා තිබේ. 'යමක් එය ඒ සඳහා පමුණුවයිද' යනු එසේ වඩන ලද සිත එම පුද්ගලයා සචිත්තක භාවය (සිත සහිත බව) කරා පමුණුවන බවයි. මෙසේ මෙහි ඉහත වාරයේදී නිරෝධයට සමවැදීමේ කාලයත්, මෙහි නිරෝධයෙන් නැගී සිටීමේ කාලයත් ගන්නා ලදී.

ဣဒါနိ နိရောဓကထံ ကထေတုံ ဝါရောတိ နိရောဓကထာ ကထေတဗ္ဗာ သိယာ, သာ ပနေသာ, ‘‘ဒွီဟိ ဗလေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ တယော စ သင်္ခါရာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ သောဠသဟိ ဉာဏစရိယာဟိ နဝဟိ သမာဓိစရိယာဟိ ဝသီဘာဝတာပညာ နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဉာဏ’’န္တိ မာတိကံ ဌပေတွာ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတာ. တသ္မာ တတ္ထ ကထိတနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗာ[Pg.265]. ကော ပနာယံ နိရောဓော နာမ? စတုန္နံ ခန္ဓာနံ ပဋိသင်္ခါ အပ္ပဝတ္တိ. အထ ကိမတ္ထမေတံ သမာပဇ္ဇန္တီတိ. သင်္ခါရာနံ ပဝတ္တေ ဥက္ကဏ္ဌိတာ သတ္တာဟံ အစိတ္တကာ ဟုတွာ သုခံ ဝိဟရိဿာမ, ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ နာမေတံ, ယဒိဒံ နိရောဓောတိ ဧတဒတ္ထံ သမာပဇ္ဇန္တိ.

දැන් නිරෝධය පිළිබඳ කථාව පැවසීමට අවස්ථාව පැමිණ ඇත. එබැවින් නිරෝධ කථාව පැවසිය යුතුය. එම නිරෝධ කථාව, "බල දෙකකින් යුක්ත බැවින්ද, සංස්කාර තුනක සංසිඳීමෙන්ද, ඥාණචරියා සොළොසකින් හා සමාධිචරියා නවයකින් හා වශීභාවයන් පහකින් යුක්ත බැවින් නිරෝධ සමාපත්තියෙහි ඥානය වේ" යන මාතෘකාව තබා සියලු ආකාරයෙන් විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. එබැවින් එහි දැක්වෙන ක්‍රමයටම මෙය තේරුම් ගත යුතුය. මේ නිරෝධය යනු කුමක්ද? එය නාමස්කන්ධ සතරේ (වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ) නොපැවැත්මයි. මොහු කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහා මෙයට සමවදීද? සංස්කාරයන්ගේ පැවැත්ම ගැන කළකිරී, සත් දිනක් සිත රහිතව සුවසේ වසන්නෙමු යන අදහසිනි. මේ නිරෝධය 'දිට්ඨධම්ම නිබ්බානය' (මේ ආත්මයේදීම ලබන නිර්වාණය) ලෙස හැඳින්වේ. මේ සඳහා ඔවුහු සමවදිති.

ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စိတ္တသင်္ခါရောတိ နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿ ဟိ ဖလသမာပတ္တိစိတ္တံ ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တံသမ္ပယုတ္တံ သညဉ္စ ဝေဒနဉ္စ သန္ဓာယ, ‘‘ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စိတ္တသင်္ခါရော’’တိ အာဟ. တတော ကာယသင်္ခါရောတိ တတော ပရံ ဘဝင်္ဂသမယေ ကာယသင်္ခါရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကိံ ပန ဖလသမာပတ္တိ အဿာသပဿာသေ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ? သမုဋ္ဌာပေတိ. ဣမဿ ပန စတုတ္ထဇ္ဈာနိကာ ဖလသမာပတ္တိ, သာ န သမုဋ္ဌာပေတိ. ကိံ ဝါ ဧတေန ဖလသမာပတ္တိ ပဌမဇ္ဈာနိကာ ဝါ ဟောတု, ဒုတိယတတိယစတုတ္ထဇ္ဈာနိကာ ဝါ, သန္တာယ သမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌိတဿ ဘိက္ခုနော အဿာသပဿာသာ အဗ္ဗောဟာရိကာ ဟောန္တိ. တေသံ အဗ္ဗောဟာရိကဘာဝေါ သဉ္ဇီဝတ္ထေရဝတ္ထုနာ ဝေဒိတဗ္ဗော. သဉ္ဇီဝတ္ထေရဿ ဟိ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ကိံသုကပုပ္ဖသဒိသေ ဝီတစ္စိတင်္ဂါရေ မဒ္ဒမာနဿ ဂစ္ဆတော စီဝရေ အံသုမတ္တမ္ပိ န ဈာယိ, ဥသုမာကာရမတ္တမ္ပိ နာဟောသိ, သမာပတ္တိဖလံ နာမေတန္တိ ဝဒန္တိ. ဧဝမေဝံ သန္တာယ သမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌိတဿ ဘိက္ခုနော အဿာသပဿာသာ အဗ္ဗောဟာရိကာ ဟောန္တီတိ ဘဝင်္ဂသမယေနေဝေတံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

පළමුව 'චිත්ත සංස්කාරය උපදී' යන්නෙන් නිරෝධයෙන් නැගී සිටින්නාට පළමුව ඵලසමාපත්ති චිත්තය උපදින බව කියැවේ. ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත සංඥාව හා වේදනාව අදහස් කරමින් 'පළමුව චිත්ත සංස්කාරය උපදී' යයි වදාළහ. 'ඉන්පසු කාය සංස්කාරය' යනු ඉන්පසු භවංග අවස්ථාවේදී කාය සංස්කාරය උපදින බවයි. ඵලසමාපත්තිය ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ඇති නොකරන්නේද? ඇති කරයි. නමුත් මේ නිරෝධයට සමවැදුණු තැනැත්තාගේ ඵලසමාපත්තිය සිව්වන ධ්‍යානයට අයත් බැවින් එය ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ඇති නොකරයි. ඵලසමාපත්තිය පළමු ධ්‍යානයට හෝ වෙනත් ධ්‍යානයකට අයත් වුවද, නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි භික්ෂුවගේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස අතිශයින්ම සූක්ෂ්ම බැවින් ඒවා නැතිවා සේ සැලකේ (අබ්බෝහාරික). ඔවුන්ගේ ඒ ස්වභාවය සංජීව තෙරුන්ගේ කථාවෙන් තේරුම් ගත යුතුය. සංජීව තෙරුන් නිරෝධයෙන් නැගී සිට ගිනි අඟුරු මතින් වැඩියද, උන්වහන්සේගේ සිවුරේ නූල් පටක්වත් නොපිළිස්සුණු බවත්, උණුසුමක්වත් නොදැනුණු බවත් කියැවේ. මෙය සමාපත්ති බලයයි. එසේම නිරෝධයෙන් නැගී සිටි භික්ෂුවගේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස භවංග අවස්ථාවේදී අතිශයින් සූක්ෂ්ම බැවින් එසේ පවසන ලදැයි දත යුතුය.

တတော ဝစီသင်္ခါရောတိ တတော ပရံ ကိရိယမယပဝတ္တဝဠဉ္ဇနကာလေ ဝစီသင်္ခါရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကိံ ဘဝင်္ဂံ ဝိတက္ကဝိစာရေ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ? သမုဋ္ဌာပေတိ. တံသမုဋ္ဌာနာ ပန ဝိတက္ကဝိစာရာ ဝါစံ အဘိသင်္ခါတုံ န သက္ကောန္တီတိ ကိရိယမယပဝတ္တဝဠဉ္ဇနကာလေနေဝတံ ကထိတံ. သုညတော ဖဿောတိအာဒယော သဂုဏေနာပိ အာရမ္မဏေနာပိ ကထေတဗ္ဗာ. သဂုဏေန တာဝ သုညတာ နာမ ဖလသမာပတ္တိ, တာယ သဟဇာတံ ဖဿံ သန္ဓာယ သုညတော ဖဿောတိ ဝုတ္တံ. အနိမိတ္တာပဏိဟိတေသုပိဧသေဝ နယော. အာရမ္မဏေန ပန နိဗ္ဗာနံ ရာဂါဒီဟိ သုညတ္တာ သုညံ နာမ, ရာဂနိမိတ္တာဒီနံ အဘာဝါ အနိမိတ္တံ, ရာဂဒေါသမောဟပ္ပဏိဓီနံ အဘာဝါ အပ္ပဏိဟိတံ. သုညတံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပန္နဖလသမာပတ္တိယံ ဖဿော သုညတော နာမ. အနိမိတ္တာပဏိဟိတေသုပိ ဧသေဝ နယော.

ඉන්පසු 'වචී සංස්කාරය' යනු ඉන්පසු කිරිය සිතින් සිදුවන කාය විඥප්ති වචී විඥප්ති අවස්ථාවේදී වචී සංස්කාරය උපදින බවයි. භවංග සිත විතර්ක විචාර ඇති නොකරන්නේද? ඇති කරයි. නමුත් එම විතර්ක විචාර වචනයක් පිට කිරීමට තරම් සමත් නොවන බැවින්, වචන කථා කිරීමට සමත් ජවන් සිත් පවතින අවස්ථාව අදහස් කරමින් මෙසේ කියන ලදී. 'සුඤ්ඤත ඵස්ස' යනාදිය ගුණයෙන් හා අරමුණෙන් විස්තර කළ යුතුය. පළමුව ගුණයෙන් නම් ඵලසමාපත්තිය 'සුඤ්ඤත' (හිස් වූ) නම ලබයි. ඒ හා උපන් ඵස්සය 'සුඤ්ඤත ඵස්ස' නම් වේ. අනිමිත්ත හා අප්පණිහිත යන දෙකෙහිද ක්‍රමය මෙයමය. අරමුණු වශයෙන් ගත් කල නිර්වාණය රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් හිස් බැවින් 'සුඤ්ඤත' නම් වේ. රාග නිමිත්තාදිය නැති බැවින් 'අනිමිත්ත' නම් වේ. රාග දෝස මෝහ නැති බැවින් 'අප්පණිහිත' නම් වේ. සුඤ්ඤත වූ නිවන අරමුණු කර උපන් ඵලසමාපත්තියේ ඵස්සය 'සුඤ්ඤත' නම් වේ. අනිමිත්ත හා අප්පණිහිත කෙරෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ.

အပရာ [Pg.266] အာဂမနိယကထာ နာမ ဟောတိ, သုညတာ, အနိမိတ္တာ, အပ္ပဏိဟိတာတိ ဟိ ဝိပဿနာပိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု သင်္ခါရေ အနိစ္စတော ပရိဂ္ဂဟေတွာ အနိစ္စတော ဒိသွာ အနိစ္စတော ဝုဋ္ဌာတိ, တဿ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ အနိမိတ္တာ နာမ ဟောတိ. ယော ဒုက္ခတော ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဒုက္ခတော ဒိသွာ ဒုက္ခတော ဝုဋ္ဌာတိ, တဿ အပ္ပဏိဟိတာ နာမ. ယော အနတ္တတော ပရိဂ္ဂဟေတွာ အနတ္တတော ဒိသွာ အနတ္တတော ဝုဋ္ဌာတိ, တဿ သုညတာ နာမ. တတ္ထ အနိမိတ္တဝိပဿနာယ မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တော နာမ, အနိမိတ္တမဂ္ဂဿ ဖလံ အနိမိတ္တံ နာမ. အနိမိတ္တဖလသမာပတ္တိသဟဇာတေ ဖဿေ ဖုသန္တေ အနိမိတ္တော ဖဿော ဖုသတီတိ ဝုစ္စတိ. အပ္ပဏိဟိတသုညတေသုပိ ဧသေဝ နယော. အာဂမနိယေန ကထိတေ ပန သုညတော ဝါ ဖဿော အနိမိတ္တော ဝါ ဖဿော အပ္ပဏိဟိတော ဝါ ဖဿောတိ ဝိကပ္ပော အာပဇ္ဇေယျ, တသ္မာ သဂုဏေန စေဝ အာရမ္မဏေန စ ကထေတဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ တယော ဖဿာ ဖုသန္တီတိ သမေတိ.

මෙහි තවත් ආගමනීය කථාවක් තිබේ. එනම් විපස්සනාවද සුඤ්ඤත, අනිමිත්ත, අප්පණිහිත ලෙස හැඳින්වේ. යම් භික්ෂුවක් සංස්කාරයන් අනිත්‍ය වශයෙන් දැක අනිත්‍යයෙන් නැගී සිටීද, ඔහුගේ විපස්සනාව 'අනිමිත්ත' නම් වේ. දුක් වශයෙන් දැක නැගී සිටින්නාගේ විපස්සනාව 'අප්පණිහිත' නම් වේ. අනාත්ම වශයෙන් දැක නැගී සිටින්නාගේ විපස්සනාව 'සුඤ්ඤත' නම් වේ. එහිදී අනිමිත්ත විපස්සනාවෙන් පැමිණි මාර්ගය 'අනිමිත්ත' නම් වන අතර, එහි ඵලයද 'අනිමිත්ත' නම් වේ. අනිමිත්ත ඵලසමාපත්තිය හා උපන් ඵස්සය ස්පර්ශ වන විට 'අනිමිත්ත ඵස්සය ස්පර්ශ කරයි' යයි කියනු ලැබේ. සෙසු දෙකටද ක්‍රමය මෙයමය. ආගමනීය ක්‍රමයට පැවසීමේදී සුඤ්ඤත ඵස්සය හෝ අනිමිත්ත ඵස්සය හෝ අප්පණිහිත ඵස්සය හෝ යනුවෙන් වෙනසක් ඇති විය හැක. එබැවින් ගුණයෙන් හා අරමුණෙන් මෙය විස්තර කළ යුතුය. එවිට 'ඵස්ස තුනක් ස්පර්ශ කරයි' යන දේශනාව හා ගැළපේ.

ဝိဝေကနိန္နန္တိအာဒီသု နိဗ္ဗာနံ ဝိဝေကော နာမ, တသ္မိံ ဝိဝေကေ နိန္နံ ဩနတန္တိ ဝိဝေကနိန္နံ. အညတော အာဂန္တွာ ယေန ဝိဝေကော, တေန ဝင်္ကံ ဝိယ ဟုတွာ ဌိတန္တိ ဝိဝေကပေါဏံ. ယေန ဝိဝေကော, တေန ပတမာနံ ဝိယ ဌိတန္တိ ဝိဝေကပဗ္ဘာရံ.

‘විවේකනින්න’ යනාදී පදවල නිවන ‘විවේකය’ නම් වේ. ඒ නිවන් සංඛ්‍යාත විවේකය දෙසට නැමුණු බැවින් ‘විවේකනින්න’ නම් වේ. වෙනත් තැනක සිට පැමිණ යම් තැනක (උපධි) විවේකය ඇද්ද, ඒ දෙසට ඇළුණු ස්වභාවයෙන් යුක්තව සිටින බැවින් ‘විවේකපෝණ’ නම් වේ. යම් තැනක විවේකය ඇද්ද, ඒ දෙසට බෑවුම් වූවාක් මෙන් පවතින බැවින් ‘විවේකපබ්භාර’ නම් වේ.

၄၆၅. ဣဒါနိ ယာ ဝေဒနာ နိရောဓေတွာ နိရောဓသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ, တာ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆန္တော ကတိ ပနာယျေ, ဝေဒနာတိ အာဟ. ကာယိကံ ဝါတိအာဒီသု ပဉ္စဒွါရိကံ သုခံ ကာယိကံ နာမ, မနောဒွါရိကံ စေတသိကံ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ သုခန္တိ သဘာဝနိဒ္ဒေသော. သာတန္တိ တဿေဝ မဓုရဘာဝဒီပကံ ဝေဝစနံ. ဝေဒယိတန္တိ ဝေဒယိတဘာဝဒီပကံ, သဗ္ဗဝေဒနာနံ သာဓာရဏဝစနံ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဌိတိသုခါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခာတိအာဒီသု သုခါယ ဝေဒနာယ အတ္ထိဘာဝေါ သုခံ, နတ္ထိဘာဝေါ ဒုက္ခံ. ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ အတ္ထိဘာဝေါ ဒုက္ခံ, နတ္ထိဘာဝေါ သုခံ. အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ ဇာနနဘာဝေါ သုခံ, အဇာနနဘာဝေါ ဒုက္ခန္တိ အတ္ထော.

465. දැන් යම් වේදනාවන් නිරුද්ධ කොට නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදේ ද, ඒ පිළිබඳව විමසනු පිණිස ‘ආර්යාවෙනි, වේදනාවෝ කෙතෙක්ද?’ යි විමසයි. ‘කායිකං වා’ යනාදී පදවල පංචද්වාරයෙහි උපදින සුඛය ‘කායික’ නම් වන අතර, මනෝද්වාරයෙහි උපදින සුඛය ‘චෛතසික’ නම් වන බව දත යුතුය. එහි ‘සුඛං’ යනු ස්වභාවය හැඳින්වීමකි. ‘සාතං’ යනු ඒ සුඛයේම මධුර බව පවසන පර්යාය වචනයකි. ‘වේදයිතං’ යනු වින්දනය කරන ස්වභාවය පවසන, සියලු වේදනාවන්ට පොදු වචනයකි. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘ස්ථිතිසුඛා විපරිණාමදුක්ඛා’ යනාදියෙහි සුඛ වේදනාව පවතින තාක් ‘සුඛ’ නම් වේ, එය නැතිවී යාම (වෙනස් වීම) ‘දුක්ඛ’ නම් වේ. දුක් වේදනාව පවතින තාක් ‘දුක්ඛ’ නම් වේ, එය නැතිවී යාම ‘සුඛ’ නම් වේ. අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව දැනීම ‘සුඛ’ නම් වේ, නොදැනීම ‘දුක්ඛ’ නම් වේ යනු මෙහි අර්ථයයි.

ကိံ အနုသယော အနုသေတီတိ ကတမော အနုသယော အနုသေတိ. အပ္ပဟီနဋ္ဌေန သယိတော ဝိယ ဟောတီတိ အနုသယပုစ္ဆံ ပုစ္ဆတိ. န ခေါ, အာဝုသော [Pg.267] ဝိသာခ, သဗ္ဗာယ သုခါယ ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတီတိ န သဗ္ဗာယ သုခါယ ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတိ. န သဗ္ဗာယ သုခါယ ဝေဒနာယ သော အပ္ပဟီနော, န သဗ္ဗံ သုခံ ဝေဒနံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ကိံ ပဟာတဗ္ဗန္တိ အယံ ပဟာနပုစ္ဆာ နာမ.

‘කවර අනුසයක් අනුශය වේද?’ යනු ‘කිං අනුසයෝ අනුසේති’ යන්නෙහි අර්ථයයි. ප්‍රහීණ නොකළ අර්ථයෙන්, සන්තානයෙහි ලැගුම් ගත්තාක් මෙන් පවතින බැවින් ‘අනුසය’ පිළිබඳව විමසයි. ‘ඇවැත්නි විශාඛය, සියලු සුඛ වේදනාවන්හි රාගානුසය පවතින්නේ නොවේ’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සියලු සුඛ වේදනාවන්හි රාගානුසය අනුශය නොවන බවයි. සියලු සුඛ වේදනාවන්හි එම රාගානුසය ප්‍රහීණ නොකළා නොවේ, එමෙන්ම සියලු සුඛ වේදනාවන් අරමුණු කොට එය නූපදින්නේය යනු අර්ථයයි. සෑම තැනකම මේ ක්‍රමයම වේ. ‘කුමක් ප්‍රහීණ කළ යුතුද?’ යනු ප්‍රහාණ පෘච්ඡාවයි.

ရာဂံ တေန ပဇဟတီတိ ဧတ္ထ ဧကေနေဝ ဗျာကရဏေန ဒွေ ပုစ္ဆာ ဝိဿဇ္ဇေသိ. ဣဓ ဘိက္ခု ရာဂါနုသယံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇတိ, ဈာနဝိက္ခမ္ဘိတံ ရာဂါနုသယံ တထာ ဝိက္ခမ္ဘိတမေဝ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန သမုဂ္ဃာတေတိ. သော အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟီနောပိ တထာ ဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာဝ ပဌမဇ္ဈာနေ နာနုသေတိ နာမ. တေနာဟ – ‘‘န တတ္ထ ရာဂါနုသယော အနုသေတီ’’တိ. တဒါယတနန္တိ တံ အာယတနံ, ပရမဿာသဘာဝေန ပတိဋ္ဌာနဘူတံ အရဟတ္တန္တိ အတ္ထော. ဣတိ အနုတ္တရေသူတိ ဧဝံ အနုတ္တရာ ဝိမောက္ခာတိ လဒ္ဓနာမေ အရဟတ္တေ. ပိဟံ ဥပဋ္ဌာပယတောတိ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေန္တဿ. ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပိဟာပစ္စယာ ဒေါမနဿန္တိ ပတ္ထနာယ ပဋ္ဌပနမူလကံ ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တံ ပနေတံ န ပတ္ထနာယ ပဋ္ဌပနမူလကံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပတ္ထေတွာ အလဘန္တဿ ပန အလာဘမူလကံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ, ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပိဟာပစ္စယာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဒေါမနဿံ နာမ ဧကန္တေန အကုသလံ, ဣဒံ ပန သေဝိတဗ္ဗံ ဒေါမနဿံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ. ယောဂိနော ဟိ တေမာသိကံ ဆမာသိကံ ဝါ နဝမာသိကံ ဝါ ပဋိပဒံ ဂဏှန္တိ. တေသု ယော တံ တံ ပဋိပဒံ ဂဟေတွာ အန္တောကာလပရိစ္ဆေဒေယေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿာမီတိ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော န သက္ကောတိ ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလေန ပါပုဏိတုံ, တဿ ဗလဝဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အာဠိန္ဒိကဝါသိမဟာဖုဿဒေဝတ္ထေရဿ ဝိယ အဿုဓာရာ ပဝတ္တန္တိ. ထေရော ကိရ ဧကူနဝီသတိဝဿာနိ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တံ ပူရေသိ. တဿ, ‘‘ဣမသ္မိံ ဝါရေ အရဟတ္တံ ဂဏှိဿာမိ, ဣမသ္မိံ ဝါရေ ဝိသုဒ္ဓိပဝါရဏံ ပဝါရေဿာမီ’’တိ မာနသံ ဗန္ဓိတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တဿေဝ ဧကူနဝီသတိဝဿာနိ အတိက္ကန္တာနိ. ပဝါရဏာဒိဝသေ အာဂတေ ထေရဿ အဿုပါတေန မုတ္တဒိဝသော နာမ နာဟောသိ. ဝီသတိမေ ပန ဝဿေ အရဟတ္တံ ပါဏုဏိ.

‘රාගං තේන පජහති’ යන්නෙහි එකම විසර්ජනයකින් ප්‍රශ්න දෙකක් විසඳයි. මෙහි මහණ තෙමේ රාගානුසය යටපත් කොට ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවැදෙයි. ධ්‍යානයෙන් යටපත් කළ ඒ රාගානුසය එලෙසම යටපත්ව තිබියදී විදර්ශනා වඩා අනාගාමී මාර්ගයෙන් සහමුලින් උදුරා දමයි. අනාගාමී මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වුවද, ප්‍රථම ධ්‍යානය මගින් යටපත් කරන ලද බැවින් ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි එය අනුශය නොවේ යයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘එහි රාගානුසය අනුශය නොවේ’ යයි වදාළහ. ‘තදායතනං’ යනු පරම සහනය ගෙන දෙන පිහිටක් වූ අරහත් ඵලයයි. ‘ඉති අනුත්තරේසු’ යනු ‘අනුත්තර විමොක්ඛ’ යන නම ලබන අරහත් ඵලයෙහි ය. ‘පිහං උපට්ඨාපයතෝ’ යනු පැතුමක් ඇති කරගන්නා වූ මහණා හට ය. ‘උප්පජ්ජති පිහාපච්චයා දෝමනස්සං’ යනු පැතුම මුල් කරගත් දොම්නස උපදී යන්නයි. එය හුදු පැතුම නිසාම නොව, පැතුවද නොලැබෙන තැනැත්තාට නොලැබීම මුල් කරගෙන උපදින බැවින් ‘පැතුම නිසා දොම්නස උපදී’ යයි පවසන ලදී. එහි දොම්නස යනු ඒකාන්තයෙන්ම අකුසලයක් වුවද, භාවනා කරන්නාට මෙය ‘සේවිය යුතු දොම්නසක්’ ලෙස වටිනා බව පවසති. යෝගාවචරයෝ තෙමසක්, සයමසක් හෝ නවමසක් ප්‍රතිපදාව පුරති. ඒ නියමිත කාලය තුළ අරහත් බව ලබමියි උත්සාහ කරද්දී එය ලැබීමට අපොහොසත් වුවහොත්, ඔහුට බලවත් දොම්නසක් උපදී. ආළින්දකවාසී මහා ඵුස්සදේව තෙරුන් හට මෙන් කඳුළු ධාරා ගලා යයි. ඒ තෙරුන් වහන්සේ දහනව වසරක් තිස්සේ ගතපච්චාගත වත පිරූහ. ‘මේ වාරයේදී අරහත් බව ලබමි, මේ වාරයේදී පිරිසිදු පවාරණයෙන් පවාරණය කරමි’ යි අධිෂ්ඨාන කොට ශ්‍රමණ ධර්මය පුරද්දීම දහනව වසරක් ඉක්ම ගියේය. පවාරණ දිනය පැමිණි විට උන්වහන්සේට කඳුළු වැගිරුණේ නැති දවසක් නොවීය. විසිවන වසරේදී උන්වහන්සේ අරහත් ඵලයට පැමිණි සේක.

ပဋိဃံ [Pg.268] တေန ပဇဟတီတိ ဧတ္ထ ဒေါမနဿေနေဝ ပဋိဃံ ပဇဟတိ. န ဟိ ပဋိဃေနေဝ ပဋိဃပ္ပဟာနံ, ဒေါမနဿေန ဝါ ဒေါမနဿပ္ပဟာနံ နာမ အတ္ထိ. အယံ ပန ဘိက္ခု တေမာသိကာဒီသု အညတရံ ပဋိပဒံ ဂဟေတွာ ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ – ‘‘ပဿ ဘိက္ခု, ကိံ တုယှံ သီလေန ဟီနဋ္ဌာနံ အတ္ထိ, ဥဒါဟု ဝီရိယေန, ဥဒါဟု ပညာယ, နနု တေ သီလံ သုပရိသုဒ္ဓံ ဝီရိယံ သုပဂ္ဂဟိတံ ပညာ သူရာ ဟုတွာ ဝဟတီ’’တိ. သော ဧဝံ ပဋိသဉ္စိက္ခိတွာ, ‘‘န ဒါနိ ပုန ဣမဿ ဒေါမနဿဿ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ ဒဿာမီ’’တိ ဝီရိယံ ဒဠှံ ကတွာ အန္တောတေမာသေ ဝါ အန္တောဆမာသေ ဝါ အန္တောနဝမာသေ ဝါ အနာဂါမိမဂ္ဂေန တံ သမုဂ္ဃာတေတိ. ဣမိနာ ပရိယာယေန ပဋိဃေနေဝ ပဋိဃံ, ဒေါမနဿေနေဝ ဒေါမနဿံ ပဇဟတိ နာမ.

‘පටිඝං තේන පජහති’ යන්නෙහි එම දොම්නසින්ම පටිඝය ප්‍රහීණ කරයි. පටිඝයෙන්ම පටිඝය ප්‍රහීණ කිරීමක් හෝ දොම්නසින්ම දොම්නස ප්‍රහීණ කිරීමක් මෙහි අදහස් නොවේ. මේ මහණ තෙමේ තෙමසක් ආදී කාලයකට ප්‍රතිපදාවක් ගෙන මෙසේ සලකයි: ‘මහණ, බලන්න, ඔබේ සීලයෙහි, වීර්යයෙහි හෝ ප්‍රඥාවෙහි අඩුවක් තිබේද? ඔබේ සීලය අතිශයින් පිරිසිදු නොවේද? වීර්යය මැනවින් දරා සිටිනවා නොවේද? ප්‍රඥාව තියුණු වී මෙහෙයවන්නේ නොවේද?’ ඔහු මෙසේ සලකා ‘දැන් නැවත මේ දොම්නස ඉපදීමට ඉඩ නොදෙමි’ යි වීර්යය දැඩි කොට තෙමසක්, සයමසක් හෝ නවමසක් ඇතුළත අනාගාමී මාර්ගයෙන් එය සහමුලින් උදුරා දමයි. මේ අයුරින් පටිඝයෙන්ම පටිඝය ද දොම්නසින්ම දොම්නස ද ප්‍රහීණ කෙරේ යයි කියනු ලැබේ.

န တတ္ထ ပဋိဃာနုသယော အနုသေတီတိ တတ္ထ ဧဝရူပေ ဒေါမနဿေ ပဋိဃာနုသယော နာနုသေတိ. န တံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပဟီနောဝ တတ္ထ ပဋိဃာနုသယောတိ အတ္ထော. အဝိဇ္ဇံ တေန ပဇဟတီတိ ဣဓ ဘိက္ခု အဝိဇ္ဇာနုသယံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇတိ, ဈာနဝိက္ခမ္ဘိတံ အဝိဇ္ဇာနုသယံ တထာ ဝိက္ခမ္ဘိတမေဝ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တမဂ္ဂေန သမုဂ္ဃာတေတိ. သော အရဟတ္တမဂ္ဂေန ပဟီနောပိ တထာ ဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ နာနုသေတိ နာမ. တေနာဟ – ‘‘န တတ္ထ အဝိဇ္ဇာနုသယော အနုသေတီ’’တိ.

‘එහි පටිඝානුසය අනුශය නොවේ’ යනු එවැනි දොම්නසක් කෙරෙහි පටිඝානුසය නොපවතී යන්නයි. එය අරමුණු කොට නූපදින බැවින් එහි පටිඝානුසය ප්‍රහීණ වූවක්ම වේ. ‘අවිද්‍යාව ප්‍රහීණ කරයි’ යන්නෙහි මහණ තෙමේ අවිද්‍යානුසය යටපත් කොට සිව්වන ධ්‍යානයට සමවැදෙයි. ධ්‍යානයෙන් යටපත් කළ ඒ අවිද්‍යානුසය එලෙසම තිබියදී විදර්ශනා වඩා අරහත් මාර්ගයෙන් සහමුලින් උදුරා දමයි. අරහත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වුවද, සිව්වන ධ්‍යානයෙන් යටපත් කළ බැවින් සිව්වන ධ්‍යානයෙහි අනුශය නොවේ යයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘එහි අවිද්‍යානුසය අනුශය නොවේ’ යයි වදාළහ.

၄၆၆. ဣဒါနိ ပဋိဘာဂပုစ္ဆံ ပုစ္ဆန္တော သုခါယ ပနာယျေတိအာဒိမာဟ. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ ယသ္မာ သုခဿ ဒုက္ခံ, ဒုက္ခဿ စ သုခံ ပစ္စနီကံ, တသ္မာ ဒွီသု ဝေဒနာသု ဝိသဘာဂပဋိဘာဂေါ ကထိတော. ဥပေက္ခာ ပန အန္ဓကာရာ အဝိဘူတာ ဒုဒ္ဒီပနာ, အဝိဇ္ဇာပိ တာဒိသာဝါတိ တေနေတ္ထ သဘာဂပဋိဘာဂေါ ကထိတော. ယတ္တကေသု ပန ဌာနေသု အဝိဇ္ဇာ တမံ ကရောတိ, တတ္တကေသု ဝိဇ္ဇာ တမံ ဝိနောဒေတီတိ ဝိသဘာဂပဋိဘာဂေါ ကထိတော. အဝိဇ္ဇာယ ခေါ, အာဝုသောတိ ဧတ္ထ ဥဘောပေတေ ဓမ္မာ အနာသဝါ လောကုတ္တရာတိ သဘာဂပဋိဘာဂေါဝ ကထိတော. ဝိမုတ္တိယာ ခေါ, အာဝုသောတိ ဧတ္ထ အနာသဝဋ္ဌေန လောကုတ္တရဋ္ဌေန အဗျာကတဋ္ဌေန စ သဘာဂပဋိဘာဂေါဝ ကထိတော. အစ္စယာသီတိ ဧတ္ထ ပဉှံ အတိက္ကမိတွာ ဂတောသီတိ အတ္ထော. နာသက္ခိ ပဉှာနံ ပရိယန္တံ ဂဟေတုန္တိ ပဉှာနံ ပရိစ္ဆေဒပမာဏံ ဂဟေတုံ နာသက္ခိ, အပ္ပဋိဘာဂဓမ္မဿ ပဋိဘာဂံ ပုစ္ဆိ. နိဗ္ဗာနံ နာမေတံ အပ္ပဋိဘာဂံ[Pg.269], န သက္ကာ နီလံ ဝါ ပီတကံ ဝါတိ ကေနစိ ဓမ္မေန သဒ္ဓိံ ပဋိဘာဂံ ကတွာ ဒဿေတုံ. တဉ္စ တွံ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ပုစ္ဆသီတိ အတ္ထော.

466. දැන් ප්‍රතිභාග ප්‍රශ්නය (සංසන්දනාත්මක ප්‍රශ්නය) විමසනු කැමැතිව, "සුඛාය පනාය්‍යෙ" යනාදිය වදාළ සේක. එයට පිළිතුරු දීමේදී, සැපයට දුකද දුකට සැපද ප්‍රතිපක්ෂ වන බැවින්, එම වේදනා දෙකෙහි අසමාන වූ ප්‍රතිභාගයක් (විසභාග පටිභාග) දක්වන ලදී. උපේක්ෂාව වනාහි අඳුරක් වැනි ය, පැහැදිලි නැත, පෙන්වා දීම දුෂ්කර ය. අවිද්‍යාව ද එබඳු ම බැවින් මෙහිදී උපේක්ෂාව හා අවිද්‍යාව අතර සමාන වූ ප්‍රතිභාගයක් (සභාග පටිභාග) දක්වන ලදී. යම් තාක් තැන්වල අවිද්‍යාව අඳුර ඇති කරයි ද, ඒ තාක් තැන්වල විද්‍යාව එම අඳුර දුරු කරයි යන අර්ථයෙන් මෙහි ප්‍රතිපක්ෂ ප්‍රතිභාගයක් දක්වන ලදී. "අවිජ්ජාය ඛො ආවුසො" යන මෙහිදී ඒ ධර්මයන් දෙකම ආශ්‍රව රහිත වූ ලෝකෝත්තර ධර්මයන් බැවින් සමාන ප්‍රතිභාගයක් ම දක්වන ලදී. "විමුත්තියා ඛො ආවුසො" යන මෙහිදී අනාශ්‍රව අර්ථයෙන් ද, ලෝකෝත්තර අර්ථයෙන් ද, ව්‍යතිරේක (අව්‍යාකෘත) අර්ථයෙන් ද සමාන ප්‍රතිභාගයක් ම දක්වන ලදී. "අච්චයාසී" යන්නෙන් ප්‍රශ්නය ඉක්මවා ගියේය යනු අර්ථයයි. ප්‍රශ්නවල කෙළවර (පර්යන්තය) ග්‍රහණය කර ගැනීමට නොහැකි වූයේ යන්නෙන්, ප්‍රශ්නවල ප්‍රමාණය හෝ සීමාව හඳුනා ගැනීමට නොහැකිව, සමාන කළ නොහැකි (අප්පටිභාග) ධර්මය වූ නිවන පිළිබඳව ප්‍රතිභාගයක් විමසූ බව අදහස් වේ. මේ නිවන නම් අසදෘශ වූවකි, එය නිල් හෝ කහ පැහැතියි කියා කිසිදු ධර්මයක් හා සමාන කොට පෙන්විය නොහැකිය. ඔබ එය මෙම අදහසින් විමසන්නේ යැයි අර්ථයයි.

ဧတ္တာဝတာ စာယံ ဥပါသကော ယထာ နာမ သတ္တမေ ဃရေ သလာကဘတ္တံ လဘိတွာ ဂတော ဘိက္ခု သတ္တ ဃရာနိ အတိက္ကမ္မ အဋ္ဌမဿ ဒွါရေ ဌိတော သဗ္ဗာနိပိ သတ္တ ဂေဟာနိ ဝိရဒ္ဓေါဝ န အညာသိ, ဧဝမေဝံ အပ္ပဋိဘာဂဓမ္မဿ ပဋိဘာဂံ ပုစ္ဆန္တော သဗ္ဗာသုပိ သတ္တသု သပ္ပဋိဘာဂပုစ္ဆာသု ဝိရဒ္ဓေါဝ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. နိဗ္ဗာနောဂဓန္တိ နိဗ္ဗာနဗ္ဘန္တရံ နိဗ္ဗာနံ အနုပဝိဋ္ဌံ. နိဗ္ဗာနပရာယနန္တိ နိဗ္ဗာနံ ပရံ အယနမဿ ပရာ ဂတိ, န တတော ပရံ ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. နိဗ္ဗာနံ ပရိယောသာနံ အဝသာနံ အဿာတိ နိဗ္ဗာနပရိယောသာနံ.

මේ තාක් පැහැදිලි කළ පරිදි, මෙම උපාසකයා යම් රහතන් වහන්සේ නමක් නිවාස හතකින් සලාක බත ලබාගෙන ගොස්, එම නිවාස හත ඉක්මවා අටවැනි නිවසේ දොරකඩ සිටියදීත් එම නිවාස හතම මඟ හැරුණාක් මෙන් නොදත්තා සේ, සමාන කළ නොහැකි ධර්මය වූ නිවනෙහි ප්‍රතිභාගය විමසන්නා වූ ඔහු, ප්‍රතිභාග සහිත වූ ප්‍රශ්න හතේදීම මඟ හැරී ගිය අයෙකු ලෙස දත යුතුය. "නිබ්බානොගධං" යනු නිවන අභ්‍යන්තර කොට ඇති, නිවනට බැසගත් බවයි. "නිබ්බානපරායණං" යනු එම ධර්මයට නිවන උතුම්ම පිළිසරණ (ගමනාන්තය) වන්නේය, එයින් ඔබ්බට නොයන්නේය යනු අර්ථයයි. නිවන අවසානය කොට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් "නිබ්බානපරියොසානං" නම් වේ.

၄၆၇. ပဏ္ဍိတာတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတာ, ဓာတုကုသလာ အာယတနကုသလာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကုသလာ ဌာနာဋ္ဌာနကုသလာတိ အတ္ထော. မဟာပညာတိ မဟန္တေ အတ္ထေ မဟန္တေ ဓမ္မေ မဟန္တာ နိရုတ္တိယော မဟန္တာနိ ပဋိဘာနာနိ ပရိဂ္ဂဏှနသမတ္ထာယ ပညာယ သမန္နာဂတာ. ယထာ တံ ဓမ္မဒိန္နာယာတိ ယထာ ဓမ္မဒိန္နာယ ဘိက္ခုနိယာ ဗျာကတံ, အဟမ္ပိ တံ ဧဝမေဝံ ဗျာကရေယျန္တိ. ဧတ္တာဝတာ စ ပန အယံ သုတ္တန္တော ဇိနဘာသိတော နာမ ဇာတော, န သာဝကဘာသိတော. ယထာ ဟိ ရာဇယုတ္တေဟိ လိခိတံ ပဏ္ဏံ ယာဝ ရာဇမုဒ္ဒိကာယ န လဉ္ဆိတံ ဟောတိ, န တာဝ ရာဇပဏ္ဏန္တိ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ; လဉ္ဆိတမတ္တံ ပန ရာဇပဏ္ဏံ နာမ ဟောတိ, တထာ, ‘‘အဟမ္ပိ တံ ဧဝမေဝ ဗျာကရေယျ’’န္တိ ဣမာယ ဇိနဝစနမုဒ္ဒိကာယ လဉ္ဆိတတ္တာ အယံ သုတ္တန္တော အာဟစ္စဝစနေန ဇိနဘာသိတော နာမ ဇာတော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

467. "පණ්ඩිතා" යනු ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ, ධාතු පිළිබඳ දක්ෂ වූ, ආයතන පිළිබඳ දක්ෂ වූ, පටිච්චසමුප්පාදය පිළිබඳ දක්ෂ වූ හා ස්ථානාස්ථාන පිළිබඳ දක්ෂ වූ යන්නයි. "මහාපඤ්ඤා" යනු මහත් වූ අර්ථ, මහත් වූ ධර්ම, මහත් වූ නිරුක්ති සහ මහත් වූ ප්‍රතිභාන (වැටහීම්) වටහා ගැනීමට සමර්ථ වූ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. "යථා තං ධම්මදින්නායා" යනු ධම්මදින්නා භික්ෂුණිය ප්‍රකාශ කළ පරිදිම මම ද එය එලෙසම ප්‍රකාශ කරන්නෙමි යන්නයි. මෙපමණකින් මෙම සූත්‍රය ශ්‍රාවක භාෂිතයක් නොව ජින භාෂිතයක් (බුද්ධ වචනයක්) බවට පත් විය. නිදසුනක් ලෙස, රජුගේ නිලධාරීන් විසින් ලියන ලද ලිපියක් රජුගේ මුද්‍රාව තබන තෙක් රජුගේ ලිපියක් ලෙස ගණන් නොගැනේ; මුද්‍රාව තැබූ සැනින් එය රජුගේ ලිපියක් වන්නා සේ, "මම ද එය එසේම ප්‍රකාශ කරන්නෙමි" යන බුද්ධ වචනය නමැති මුද්‍රාව තැබීම නිසා මෙම සූත්‍රය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ම වචනයක් ලෙස ජින භාෂිතයක් බවට පත් විය. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි-

စူဠဝေဒလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චූළවේදල්ල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၅. စူဠဓမ္မသမာဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. චූළධම්මසමාදාන සූත්‍ර වර්ණනාව.

၄၆၈. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠဓမ္မသမာဒါနသုတ္တံ. တတ္ထ ဓမ္မသမာဒါနာနီတိ ဓမ္မောတိ ဂဟိတဂဟဏာနိ. ပစ္စုပ္ပန္နသုခန္တိ ပစ္စုပ္ပန္နေ သုခံ, အာယူဟနက္ခဏေ သုခံ [Pg.270] သုကရံ သုခေန သက္ကာ ပူရေတုံ. အာယတိံ ဒုက္ခဝိပါကန္တိ အနာဂတေ ဝိပါကကာလေ ဒုက္ခဝိပါကံ. ဣမိနာ ဥပါယေန သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

468. "එවං මේ සුතං" යනාදිය චූළධම්මසමාදාන සූත්‍රයයි. එහි "ධම්මසමාදානානි" යන්නෙහි ධර්ම යනු සමාදන් වූ පිළිවෙත් ය. "පච්චුප්පන්නසුඛං" යනු පිළිවෙත් පුරන අවස්ථාවේ සැපවත් බවයි, එනම් උත්සාහ කරන මොහොතේ එය සැපසේ, පහසුවෙන් ඉටු කළ හැකි බවයි. "ආයතිං දුක්ඛවිපාකං" යනු මතු අනාගතයේ විපාක දෙන කල්හි දුක් සහිත විපාක දෙන බවයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු පදවල අර්ථ දත යුතුය.

၄၆၉. နတ္ထိ ကာမေသု ဒေါသောတိ ဝတ္ထုကာမေသုပိ ကိလေသကာမေသုပိ ဒေါသော နတ္ထိ. ပါတဗျတံ အာပဇ္ဇန္တီတိ တေ ဝတ္ထုကာမေသု ကိလေသကာမေန ပါတဗျတံ ပိဝိတဗ္ဗတံ, ယထာရုစိ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော. မောဠိဗဒ္ဓါဟီတိ မောဠိံ ကတွာ ဗဒ္ဓကေသာဟိ. ပရိဗ္ဗာဇိကာဟီတိ တာပသပရိဗ္ဗာဇိကာဟိ. ဧဝမာဟံသူတိ ဧဝံ ဝဒန္တိ. ပရိညံ ပညပေန္တီတိ ပဟာနံ သမတိက္ကမံ ပညပေန္တိ. မာလုဝါသိပါဋိကာတိ ဒီဃသဏ္ဌာနံ မာလုဝါပက္ကံ. ဖလေယျာတိ အာတပေန သုဿိတွာ ဘိဇ္ဇေယျ. သာလမူလေတိ သာလရုက္ခဿ သမီပေ. သန္တာသံ အာပဇ္ဇေယျာတိ ကသ္မာ အာပဇ္ဇတိ? ဘဝနဝိနာသဘယာ. ရုက္ခမူလေ ပတိတမာလုဝါဗီဇတော ဟိ လတာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ရုက္ခံ အဘိရုဟတိ. သာ မဟာပတ္တာ စေဝ ဟောတိ ဗဟုပတ္တာ စ, ကောဝိဠာရပတ္တသဒိသေဟိ ပတ္တေဟိ သမန္နာဂတာ. အထ တံ ရုက္ခံ မူလတော ပဋ္ဌာယ ဝိနန္ဓမာနာ သဗ္ဗဝိဋပါနိ သဉ္ဆာဒေတွာ မဟန္တံ ဘာရံ ဇနေတွာ တိဋ္ဌတိ. သာ ဝါတေ ဝါ ဝါယန္တေ ဒေဝေ ဝါ ဝဿန္တေ ဩဃနံ ဇနေတွာ တဿ ရုက္ခဿ သဗ္ဗသာခါပသာခံ ဘဉ္ဇတိ, ဘူမိယံ နိပါတေတိ. တတော တသ္မိံ ရုက္ခေ ပတိဋ္ဌိတဝိမာနံ ဘိဇ္ဇတိ နဿတိ. ဣတိ သာ ဘဝနဝိနာသဘယာ သန္တာသံ အာပဇ္ဇတိ.

469. "නත්ථි කාමේසු දෝසෝ" යනු වස්තු කාමයන්හි හෝ ක්ලේශ කාමයන්හි වරදක් නැත යන්නයි. "පාතබ්‍යතං ආපජ්ජන්ති" යනු එම පුද්ගලයන් වස්තු කාමයන් කෙරෙහි ක්ලේශ කාමයෙන් යුතුව, තමන් කැමති පරිදි පානය කිරීමට හෝ පරිභෝජනය කිරීමට පැමිණෙති යනු අර්ථයයි. "මෝළිබද්ධාහි" යනු කොණ්ඩය මුදුන් කොට බැඳි තැනැත්තියන් සමඟයි. "පරිබ්බජිකාහි" යනු තාපස පරිබ්‍රාජිකාවන් සමඟයි. "ඒවමාහංසු" යනු මෙසේ පවසති යන්නයි. "පරිඤ්ඤං පඤ්ඤපෙන්ති" යනු ප්‍රහාණය හෙවත් ඉක්මවා යාම පනවති යන්නයි. "මාළුවාසිපාටිකා" යනු දිගටි හැඩැති ඉදුණු මාළුවා ඵලයකි. "ඵලෙය්‍ය" යනු අව්වට වේළී පැළී යන්නේය යන්නයි. "සාලමූලේ" යනු සල් ගසක් අසලයි. "සන්තාසං ආපජ්ජෙය්‍ය" යනු කුමක් නිසා බියට පත් වේද? වාසස්ථානය විනාශ වේ ය යන බියෙනි. සැබවින්ම සල් ගසක් මුල වැටුණු මාළුවා බීජයකින් වැලක් හටගෙන ගසට ගොඩවේ. එය විශාල පත්‍ර සහිත වූ ද, බොහෝ පත්‍ර සහිත වූ ද, කොවිළාර පත්‍ර බඳු පත්‍රවලින් යුක්ත වූ ද වැලක් වෙයි. ඉන්පසු එම ගස මුල සිට වෙළා ගනිමින් සියලු අතු පතර වසාගෙන විශාල බරක් ජනනය කරමින් පවතී. එම වැල සුළඟ හමන විට හෝ වැසි වසින විට බර වැඩි වී එම ගසේ සියලු අතු පතර කඩා දමයි, පොළොවට පත පත කරයි. එවිට එම ගසේ තිබූ විමානය බිඳී විනාශ වෙයි. එබැවින් එම දේවතාවිය තම වාසස්ථානය විනාශ වේ ය යන බියෙන් තැති ගැන්මට පත් වෙයි.

အာရာမဒေဝတာတိ တတ္ထ တတ္ထ ပုပ္ဖာရာမဖလာရာမေသု အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ. ဝနဒေဝတာတိ အန္ဓဝနသုဘဂဝနာဒီသု ဝနေသု အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ. ရုက္ခဒေဝတာတိ အဘိလက္ခိတေသု နဠေရုပုစိမန္ဒာဒီသု ရုက္ခေသု အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ. ဩသဓိတိဏဝနပ္ပတီသူတိ ဟရီတကီအာမလကီအာဒီသု ဩသဓီသု တာလနာဠိကေရာဒီသု တိဏေသု ဝနဇေဋ္ဌကေသု စ ဝနပ္ပတိရုက္ခေသု အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ. ဝနကမ္မိကာတိ ဝနေ ကသနလာယနဒါရုအာဟရဏဂေါရက္ခာဒီသု ကေနစိဒေဝ ကမ္မေန ဝါ ဝိစရကမနုဿာ. ဥဒ္ဓရေယျုန္တိ ခါဒေယျုံ. ဝိလမ္ဗိနီတိ ဝါတေန ပဟတပဟတဋ္ဌာနေသု ကေဠိံ ကရောန္တီ ဝိယ ဝိလမ္ဗန္တီ. သုခေါ ဣမိဿာတိ ဧဝရူပါယ မာလုဝါလတာယ သမ္ဖဿောပိ သုခေါ, ဒဿနမ္ပိ သုခံ. အယံ မေ ဒါရကာနံ အာပါနမဏ္ဍလံ ဘဝိဿတိ, ကီဠာဘူမိ ဘဝိဿတိ, ဒုတိယံ [Pg.271] မေ ဝိမာနံ ပဋိလဒ္ဓန္တိ လတာယ ဒဿနေပိ သမ္ဖဿေပိ သောမနဿဇာတာ ဧဝမာဟ.

"ආරාමදේවතා" යනු ඒ ඒ තැන්හි මල් උයන් හා පලතුරු උයන්වල වසන දේවතාවන්ය. "වනදේවතා" යනු අන්ධවනය, සුභගවනය ආදී වනාන්තරවල වසන දේවතාවන්ය. "රුක්ඛදේවතා" යනු නළේරු, නිඹ ආදී ප්‍රකට වෘක්ෂයන්හි වසන දේවතාවන්ය. "ඕසධිතිණවනප්පතීසු" යනු අරළු, නෙල්ලි ආදී ඔසු පැළෑටිවල ද, තල්, පොල් ආදී තණ කුලයේ ශාකවල ද, වනයේ දැවැන්ත වෘක්ෂයන්හි ද වසන දේවතාවන් යන්නයි. "වනකම්මිකා" යනු වනයෙහි සීසෑම, දර කැපීම, ගවයන් බැලීම ආදී යම් කිසි කටයුත්තක් සඳහා සැරිසරන මනුෂ්‍යයන්ය. "උද්ධරෙය්‍යුං" යනු කන්නෝ නම් (විනාශ කරන්නෝ නම්) යන්නයි. "විලම්බිනී" යනු සුළඟින් පහර ලබන විට ඒ ඒ තැන්හි ක්‍රීඩා කරන්නාක් මෙන් එල්ලී සිටින ස්වභාවයයි. "සුඛෝ ඉමිස්සා" යනු මෙබඳු වූ මාළුවා වැලක ස්පර්ශය ද සැපයකි, දැකීම ද සැපයකි යන්නයි. "මෙය මාගේ දරුවන්ට ක්‍රීඩා මණ්ඩපයක් වනු ඇත, ක්‍රීඩා භූමියක් වනු ඇත, මට දෙවැනි විමානයක් ලැබුණි" යැයි එම වැල දැකීමෙන් හා ස්පර්ශයෙන් සතුටට පත්ව මෙසේ පැවසීය.

ဝိဋဘိံ ကရေယျာတိ သာခါနံ ဥပရိ ဆတ္တာကာရေန တိဋ္ဌေယျ. ဩဃနံ ဇနေယျာတိ ဟေဋ္ဌာ ဃနံ ဇနေယျ. ဥပရိ အာရုယှ သကလံ ရုက္ခံ ပလိဝေဌေတွာ ပုန ဟေဋ္ဌာ ဘဿမာနာ ဘူမိံ ဂဏှေယျာတိ အတ္ထော. ပဒါလေယျာတိ ဧဝံ ဩဃနံ ကတွာ ပုန တတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မူလာ ဩတိဏ္ဏသာခါဟိ အဘိရုဟမာနာ သဗ္ဗသာခါ ပလိဝေဌေန္တီ မတ္ထကံ ပတွာ တေနေဝ နိယာမေန ပုန ဩရောဟိတွာ စ အဘိရုဟိတွာ စ သကလရုက္ခံ သံသိဗ္ဗိတွာ အဇ္ဈောတ္ထရန္တီ သဗ္ဗသာခါ ဟေဋ္ဌာ ကတွာ သယံ ဥပရိ ဌတွာ ဝါတေ ဝါ ဝါယန္တေ ဒေဝေ ဝါ ဝဿန္တေ ပဒါလေယျ. ဘိန္ဒေယျာတိ အတ္ထော. ခါဏုမတ္တမေဝ တိဋ္ဌေယျ, တတ္ထ ယံ သာခဋ္ဌကဝိမာနံ ဟောတိ, တံ သာခါသု ဘိဇ္ဇမာနာသု တတ္ထ တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇိတွာ သဗ္ဗသာခါသု ဘိန္နာသု သဗ္ဗံ ဘိဇ္ဇတိ. ရုက္ခဋ္ဌကဝိမာနံ ပန ယာဝ ရုက္ခဿ မူလမတ္တမ္ပိ တိဋ္ဌတိ, တာဝ န နဿတိ. ဣဒံ ပန ဝိမာနံ သာခဋ္ဌကံ, တသ္မာ သဗ္ဗသာခါသု သံဘိဇ္ဇမာနာသု ဘိဇ္ဇိတ္ထ. ဒေဝတာ ပုတ္တကေ ဂဟေတွာ ခါဏုကေ ဌိတာ ပရိဒေဝိတုံ အာရဒ္ဓါ.

"විටභිං කරෙය්‍ය" යනු අතුවලට ඉහළින් කුඩයක ආකාරයෙන් පවතින්නේය යන්නයි. "ඕඝනං ජනෙය්‍ය" යනු යටින් ඝන බවක් (තද බවක්) ඇති කරන්නේය යන්නයි. ඉහළට නැඟ මුළු ගසම වෙළාගෙන නැවත පහළට වැටෙමින් පොළොව අල්ලා ගන්නේය යනු මෙහි අර්ථයයි. "පදාලෙය්‍ය" යනු මෙසේ ඝන බවක් ඇති කොට, නැවත එතැන් සිට මුල් දක්වාම පහළට බැසගත් අතුවලින් ඉහළට නඟිමින් සියලු අතු වෙළා ගනිමින් මුදුනට පැමිණ, එම ක්‍රමයෙන්ම නැවත බැසීමෙන් හා නැගීමෙන් මුළු ගසම එකට අමුණා වසාගෙන, සියලු අතු යට කර තමන් මත්තෙහි සිට සුළං හමන විට හෝ වැසි වසින විට (ගස) පලන්නේය. "බිඳින්නේය" යනු අර්ථයයි. ගසෙහි කොටය (කඳ) පමණක් ඉතිරි වන්නේය. එහි යම් අතුවල පිහිටි විමානයක් වේද, එය අතු බිඳී යන කල්හි ඒ ඒ තැන්වලදීම බිඳී ගොස් සියලු අතු බිඳී ගිය කල මුළු විමානයම විනාශ වෙයි. ගසෙහි (කඳෙහි) පිහිටි විමානය වනාහි ගසේ මුල් පමණක් හෝ පවතින තාක් විනාශ නොවේ. මේ විමානය වනාහි අතුවල පිහිටි එකකි, එබැවින් සියලු අතු බිඳී යන විට එය බිඳී ගියේය. දේවතාවිය දරුවන් රැගෙන ගස් කොටය මත සිට හඬා වැලපෙන්නට පටන් ගත්තාය.

၄၇၁. တိဗ္ဗရာဂဇာတိကောတိ ဗဟလရာဂသဘာဝေါ. ရာဂဇံ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတီတိ တိဗ္ဗရာဂဇာတိကတ္တာ ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌေ အာရမ္မဏေ နိမိတ္တံ ဂဏှာတိ. အထဿ အာစရိယုပဇ္ဈာယာ ဒဏ္ဍကမ္မံ အာဏာပေန္တိ. သော အဘိက္ခဏံ ဒဏ္ဍကမ္မံ ကရောန္တော ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတိ, နတွေဝ ဝီတိက္ကမံ ကရောတိ. တိဗ္ဗဒေါသဇာတိကောတိ အပ္ပမတ္တိကေနေဝ ကုပ္ပတိ, ဒဟရသာမဏေရေဟိ သဒ္ဓိံ ဟတ္ထပရာမာသာဒီနိ ကရောန္တောဝ ကထေတိ. သောပိ ဒဏ္ဍကမ္မပစ္စယာ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတိ. မောဟဇာတိကော ပန ဣဓ ကတံ ဝါ ကတတော အကတံ ဝါ အကတတော န သလ္လက္ခေတိ, တာနိ တာနိ ကိစ္စာနိ ဝိရာဓေတိ. သောပိ ဒဏ္ဍကမ္မပစ္စယာ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတိ.

471. "තිබ්බරාගජාතිකො" යනු තදබල රාග සහිත ස්වභාවයයි. "රාගජං දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදේති" යනු තදබල රාග සහිත බව නිසා දක්නා ලැබෙන සෑම අරමුණකම නිමිති ගන්නේය. එවිට ඔහුගේ ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලා ඔහුට දඬුවම් (දණ්ඩකර්ම) පනවති. ඔහු නිරතුරුවම එම දඬුවම් පමුණුවන කල්හි දුක් දොම්නස් විඳියි, එහෙත් ඇවතකට පත් නොවේ. "තිබ්බදෝසජාතිකො" යනු ස්වල්ප මාත්‍රයකින් පවා කෝප වන්නෙකි, ඔහු දහරා සාමණේරයන් වහන්සේලා සමඟ අතින් ඇල්ලීම ආදිය කරමින්ම කතා කරයි. ඔහු ද දඬුවම් හේතුවෙන් දුක් දොම්නස් විඳියි. මෝහජාතික පුද්ගලයා වනාහි මෙහිදී තමා කළ දෙය කළ දෙයක් ලෙස හෝ නොකළ දෙය නොකළ දෙයක් ලෙස හෝ මෙනෙහි නොකරයි, විවිධ කටයුතු වරද්දා ගනියි. ඔහු ද දඬුවම් හේතුවෙන් දුක් දොම්නස් විඳියි.

၄၇၂. န တိဗ္ဗရာဂဇာတိကောတိအာဒီနိ ဝုတ္တပဋိပက္ခနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ကောစိ တိဗ္ဗရာဂါဒိဇာတိကော ဟောတိ, ကောစိ န တိဗ္ဗရာဂါဒိဇာတိကော? ကမ္မနိယာမေန. ယဿ ဟိ ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ လောဘော ဗလဝါ ဟောတိ, အလောဘော မန္ဒော, အဒေါသာမောဟာ ဗလဝန္တော, ဒေါသမောဟာ [Pg.272] မန္ဒာ, တဿ မန္ဒော အလောဘော လောဘံ ပရိယာဒါတုံ န သက္ကောတိ, အဒေါသာမောဟာ ပန ဗလဝန္တော ဒေါသမောဟေ ပရိယာဒါတုံ သက္ကောန္တိ. တသ္မာ သော တေန ကမ္မေန ဒိန္နပဋိသန္ဓိဝသေန နိဗ္ဗတ္တော လုဒ္ဓေါ ဟောတိ, သုခသီလော အက္ကောဓနော ပညဝါ ဝဇိရူပမဉာဏော.

472. "න තිබ්බරාගජාතිකො" යනාදිය කලින් කී දේට ප්‍රතිවිරුද්ධ ක්‍රමයට දත යුතුය. මෙහි ඇතැමෙක් තදබල රාගාදී ගති ඇත්තෝ වෙති, ඇතැමෙක් එවැනි ගති නැත්තෝ වෙති, එය එසේ වන්නේ ඇයි? එය කර්ම නියමය නිසා වෙයි. යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවෙහි (කුසල් කරන විට) ලෝභය ප්‍රබලවද, අලෝභය දුර්වලවද පවතීද, අදෝෂ හා අමෝහ යන ධර්මයන් ප්‍රබලවද, දෝෂ හා මෝහ දුර්වලවද පවතීද, ඔහුගේ දුර්වල වූ අලෝභයට ලෝභය මර්දනය කිරීමට නොහැකිය. එහෙත් ප්‍රබල වූ අදෝෂ හා අමෝහයන්ට දෝෂය හා මෝහය මර්දනය කිරීමට හැකි වෙයි. එබැවින් ඔහු එම කර්මය විසින් දෙන ලද ප්‍රතිසන්ධියෙන් උපන්නේ ලෝභී පුද්ගලයෙක් වෙයි, එහෙත් (අදෝෂ-අමෝහ බලවත් බැවින්) යහපත් සිල් ඇති, ක්‍රෝධ නොකරන, වජ්‍රයක් බඳු ප්‍රඥාව ඇති කෙනෙකු වෙයි.

ယဿ ပန ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ လောဘဒေါသာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, အလောဘာဒေါသာ မန္ဒာ, အမောဟော ဗလဝါ, မောဟော မန္ဒော, သော ပုရိမနယေနေဝ လုဒ္ဓေါ စေဝ ဟောတိ ဒုဋ္ဌော စ, ပညဝါ ပန ဟောတိ ဝဇိရူပမဉာဏော ဒတ္တာဘယတ္ထေရော ဝိယ.

යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවෙහි ලෝභය හා දෝෂය ප්‍රබලවද, අලෝභය හා අදෝෂය දුර්වලවද පවතීද, අමෝහය ප්‍රබලවද, මෝහය දුර්වලවද පවතීද, ඔහු පෙර කී පරිදිම ලෝභී වූද ද්වේෂ කරන්නා වූද තැනැත්තෙකු වෙයි. එහෙත් ඔහු වජ්‍රයක් බඳු ඥානය ඇති ප්‍රඥාවන්තයෙකු වෙයි. ඒ දත්තාභය තෙරුන් වහන්සේ මෙනි.

ယဿ ပန ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ လောဘာဒေါသမောဟာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, ဣတရေ မန္ဒာ, သော ပုရိမနယေနေဝ လုဒ္ဓေါ စေဝ ဟောတိ ဒန္ဓော စ, သုခသီလကော ပန ဟောတိ အက္ကောဓနော.

යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවෙහි ලෝභය හා මෝහය ප්‍රබලවද, අනෙක් (අලෝභ, අමෝහ) ධර්මයන් දුර්වලවද පවතීද, ඔහු පෙර කී පරිදිම ලෝභී වූද අඥාන (මන්දබුද්ධි) වූද තැනැත්තෙකු වෙයි. එහෙත් ඔහු යහපත් ගතිගුණ ඇති, ක්‍රෝධ නොකරන්නෙකු වෙයි.

တထာ ယဿ ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ တယောပိ လောဘဒေါသမောဟာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, အလောဘာဒယော မန္ဒာ, သော ပုရိမနယေနေဝ လုဒ္ဓေါ စေဝ ဟောတိ ဒုဋ္ဌော စ မူဠှော စ.

එමෙන්ම, යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවෙහි ලෝභ, දෝෂ, මෝහ යන තුනම ප්‍රබලවද, අලෝභ ආදී ධර්මයන් දුර්වලවද පවතීද, ඔහු පෙර කී පරිදිම ලෝභී වූද ද්වේෂ සහගත වූද මුළා වූද තැනැත්තෙකු වෙයි.

ယဿ ပန ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ အလောဘဒေါသမောဟာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, ဣတရေ မန္ဒာ, သော ပုရိမနယေနေဝ အပ္ပကိလေသော ဟောတိ, ဒိဗ္ဗာရမ္မဏမ္ပိ ဒိသွာ နိစ္စလော, ဒုဋ္ဌော ပန ဟောတိ ဒန္ဓပညော စ.

යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවෙහි අලෝභය, දෝෂය හා මෝහය ප්‍රබලවද, අනෙක් ධර්මයන් දුර්වලවද පවතීද, ඔහු පෙර කී පරිදිම අල්ප ක්ලේශයන් ඇත්තෙකු වෙයි. දිව්‍යමය අරමුණක් දුටුවද නොසැලෙයි. එහෙත් ඔහු ද්වේෂ කරන්නෙකු හා මඳ ප්‍රඥා ඇත්තෙකු වෙයි.

ယဿ ပန ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ အလောဘာဒေါသမောဟာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, ဣတရေ မန္ဒာ, သော ပုရိမနယေနေဝ အလုဒ္ဓေါ စေဝ ဟောတိ သုခသီလကော စ, မူဠှော ပန ဟောတိ.

යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවෙහි අලෝභය, අදෝෂය හා මෝහය ප්‍රබලවද, අනෙක් ධර්මයන් දුර්වලවද පවතීද, ඔහු පෙර කී පරිදිම ලෝභ නැති, යහපත් ගතිගුණ ඇති තැනැත්තෙකු වෙයි. එහෙත් ඔහු මුළා වූ (අඥාන) තැනැත්තෙකු වෙයි.

တထာ ယဿ ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ အလောဘဒေါသာမောဟာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, ဣတရေ မန္ဒာ, သော ပုရိမနယေနေဝ အလုဒ္ဓေါ စေဝ ဟောတိ ပညဝါ စ, ဒုဋ္ဌော ပန ဟောတိ ကောဓနော.

එමෙන්ම, යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවෙහි අලෝභය, දෝෂය හා අමෝහය ප්‍රබලවද, අනෙක් ධර්මයන් දුර්වලවද පවතීද, ඔහු පෙර කී පරිදිම ලෝභ නැති, ප්‍රඥාවන්තයෙකු වෙයි. එහෙත් ඔහු ද්වේෂ සහගත වූ ක්‍රෝධ කරන්නෙකු වෙයි.

ယဿ [Pg.273] ပန ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ တယောပိ အလောဘာဒယော ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, လောဘာဒယော မန္ဒာ, သော မဟာသံဃရက္ခိတတ္ထေရော ဝိယ အလုဒ္ဓေါ အဒုဋ္ဌော ပညဝါ စ ဟောတိ.

යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවෙහි අලෝභ ආදී (අලෝභ, අදෝෂ, අමෝහ) යන තුනම ප්‍රබලවද, ලෝභ ආදී ධර්මයන් දුර්වලවද පවතීද, ඔහු මහා සංඝරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ මෙන් ලෝභ නැති, ද්වේෂ නැති, ප්‍රඥාවන්තයෙකු වෙයි.

သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි...

စူဠဓမ္မသမာဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චූළධම්මසමාදාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၆. မဟာဓမ္မသမာဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. මහාධම්මසමාදාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၇၃. ဧဝံ မေ သုတ္တန္တိ မဟာဓမ္မသမာဒါနသုတ္တံ. တတ္ထ ဧဝံကာမာတိ ဧဝံဣစ္ဆာ. ဧဝံဆန္ဒာတိ ဧဝံအဇ္ဈာသယာ. ဧဝံအဓိပ္ပာယာတိ ဧဝံလဒ္ဓိကာ. တတြာတိ တသ္မိံ အနိဋ္ဌဝဍ္ဎနေ စေဝ ဣဋ္ဌပရိဟာနေ စ. ဘဂဝံမူလကာတိ ဘဂဝါ မူလံ ဧတေသန္တိ ဘဂဝံမူလကာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣမေ, ဘန္တေ, အမှာကံ ဓမ္မာ ပုဗ္ဗေ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဥပ္ပာဒိတာ, တသ္မိံ ပရိနိဗ္ဗုတေ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဣမေ ဓမ္မေ ဥပ္ပာဒေတုံ သမတ္ထော နာမ နာဟောသိ, ဘဂဝတာ ပန နော ဣမေ ဓမ္မာ ဥပ္ပာဒိတာ. ဘဂဝန္တဉှိ နိဿာယ မယံ ဣမေ ဓမ္မေ အာဇာနာမ ပဋိဝိဇ္ဈာမာတိ ဧဝံ ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာတိ. ဘဂဝံနေတ္တိကာတိ ဘဂဝါ ဟိ ဓမ္မာနံ နေတာ ဝိနေတာ အနုနေတာတိ. ယထာသဘာဝတော ပါဋိယေက္ကံ ပါဋိယေက္ကံ နာမံ ဂဟေတွာ ဒဿိတာ ဓမ္မာ ဘဂဝံနေတ္တိကာ နာမ ဟောန္တိ. ဘဂဝံပဋိသရဏာတိ စတုဘူမကာ ဓမ္မာ သဗ္ဗညုတညာဏဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆမာနာ ဘဂဝတိ ပဋိသရန္တိ နာမာတိ ဘဂဝံပဋိသရဏာ. ပဋိသရန္တီတိ ဩသရန္တိ သမောသရန္တိ. အပိစ မဟာဗောဓိမဏ္ဍေ နိသိန္နဿ ဘဂဝတော ပဋိဝေဓဝသေန ဖဿော အာဂစ္ဆတိ, အဟံ ဘဂဝါ ကိန္နာမောတိ? တွံ ဖုသနဋ္ဌေန ဖဿော နာမ. ဝေဒနာ, သညာ, သင်္ခါရာ, ဝိညာဏံ အာဂစ္ဆတိ. အဟံ ဘဂဝါ ကိန္နာမန္တိ? တွံ ဝိဇာနနဋ္ဌေန ဝိညာဏံ နာမာတိ ဧဝံ စတုဘူမကဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝတော ပါဋိယေက္ကံ ပါဋိယေက္ကံ နာမံ ဂဏှန္တော ဘဂဝါ ဓမ္မေ ပဋိသရတီတိပိ ဘဂဝံပဋိသရဏာ. ဘဂဝန္တညေဝ ပဋိဘာတူတိ ဘဂဝတောယေဝ ဧတဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော ဥပဋ္ဌာတု, တုမှေယေဝ နော ကထေတွာ ဒေထာတိ အတ္ထော.

473. ‘ඒවං මේ සුතන්ති’ යනු මහාධම්මසමාදාන සූත්‍රයයි. එහි ‘ඒවංකාමා’ යනු මෙබඳු කැමැත්තක් ඇති බවයි. ‘ඒවංඡන්දා’ යනු මෙබඳු අධ්‍යාශය (අදහස්) ඇති බවයි. ‘ඒවංඅධිප්පායා’ යනු මෙබඳු ලබ්ධි (අදහස්) ඇති බවයි. ‘තත්‍රා’ යනු ඒ අනිෂ්ට දේ වැඩීම හා ඉෂ්ට දේ පිරිහීම සම්බන්ධයෙනි. ‘භගවංමූලකා’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ධර්මයන්ට මූලය වන බැවිනි. එහි අර්ථය මෙයයි: ස්වාමීනි, අපට මෙම ධර්මයන් පෙර කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් උපදවන ලදී. උන්වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු, එක් බුද්ධාන්තරයක් තුළ වෙනත් ශ්‍රමණයෙකුට හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකුට මෙම ධර්මයන් උපදවන්නට සමර්ථකමක් නොතිබුණි. නමුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අපට මේ ධර්මයන් උපදවා දෙන ලදී. සැබවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිසාම අපි මේ ධර්මයන් දැනගනිමු, අවබෝධ කරගනිමු. මෙසේ ‘ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේම මූලය කොට ඇති ධර්මයෝ අප සතු වෙති’ යනු එහි අදහසයි. ‘භාගවංනෙත්තිකා’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේම ධර්මයන් මෙහෙයවන්නා, විනයනය කරන්නා සහ මග පෙන්වන්නා වන බැවිනි. ස්වභාවය අනුව එකිනෙක නාමයන් ගෙන දක්වන බැවින් ධර්මයෝ ‘භාගවංනෙත්තිකා’ නම් වෙති. ‘භාගවංපටිසරණා’ යනු සර්වඥතා ඥානයට හසුවන සිව්භූමික ධර්මයන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙතම පරමාර්ථ වශයෙන් පැමිණෙන බැවින් ‘භාගවංපටිසරණා’ නම් වේ. ‘පටිසරන්ති’ යනු එක්රැස් වෙති, මනාව එක්රැස් වෙති යන්නයි. තවද මහාබෝධි මණ්ඩපයේ වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රතිවේධ ඥානයේ බලයෙන් ඵස්සය පැමිණේ, එවිට ‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මාගේ නම කුමක්ද?’ කියා විමසන කල්හි, ‘තෝ ස්පර්ශ වන අර්ථයෙන් ඵස්ස නම් වේ’ යයි වදාළ සේක. වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ පැමිණි විටත් එසේමය. ‘තෝ දැනගන්නා අර්ථයෙන් විඤ්ඤාණ නම් වේ’ යයි මෙසේ සිව්භූමික ධර්මයන්ගේ තත්ත්වාකාරය අනුව එකිනෙකට නාමයන් ලබාදෙන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මයන්ට පිළිසරණ වන බැවින්ද ‘භාගවංපටිසරණා’ නම් වේ. ‘භාගවන්තඤ්ඤේව පටිභාතූ’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේටම මේ වදාළ දේශනාවේ අර්ථය වැටහේවා, ඔබවහන්සේම අපට මෙය විස්තර කර වදාරන සේක්වා යනු අර්ථයයි.

၄၇၄. သေဝိတဗ္ဗေတိ [Pg.274] နိဿယိတဗ္ဗေ. ဘဇိတဗ္ဗေတိ ဥပဂန္တဗ္ဗေ. ယထာ တံ အဝိဒ္ဒသုနောတိ ယထာ အဝိဒုနော ဗာလဿ အန္ဓပုထုဇ္ဇနဿ. ယထာ တံ ဝိဒ္ဒသုနောတိ ယထာ ဝိဒုနော မေဓာဝိနော ပဏ္ဍိတဿ.

474. ‘සේවිතබ්බේ’ යනු නිශ්‍රය කළ යුතු (ඇසුරු කළ යුතු) ධර්මයන්ය. ‘භජිතබ්බේ’ යනු කරා යා යුතු (සේවනය කළ යුතු) ධර්මයන්ය. ‘යථා තං අවිද්දසුනෝ’ යනු නොදන්නා වූ අඥාන අන්ධ පෘථග්ජනයෙකු මෙනි. ‘යථා තං විද්දසුනෝ’ යනු දන්නා වූ මේධාවී පණ්ඩිතයෙකු මෙනි.

၄၇၅. အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မသမာဒါနန္တိ ပုရိမသုတ္တေ ဥပ္ပဋိပါဋိအာကာရေန မာတိကာ ဌပိတာ, ဣဓ ပန ယထာဓမ္မရသေနေဝ သတ္ထာ မာတိကံ ဌပေသိ. တတ္ထ ဓမ္မသမာဒါနန္တိ ပါဏာတိပါတာဒီနံ ဓမ္မာနံ ဂဟဏံ.

475. ‘අත්ථි, භික්ඛවේ, ධම්මසමාදානන්ති’ යනු පෙර (චූළධම්මසමාදාන) සූත්‍රයේ අනුපිළිවෙලින් තොරව මාතෘකාව තබන ලදී. මෙහිදී ශාස්තෘන් වහන්සේ ධර්ම ස්වභාවයට අනුකූලවම මාතෘකාව තැබූ සේක. එහි ‘ධම්මසමාදානං’ යනු ප්‍රාණාතිපාතාදී ධර්මයන් සමාදන් වීමයි.

၄၇၆. အဝိဇ္ဇာဂတောတိ အဝိဇ္ဇာယ သမန္နာဂတော.

476. ‘අවිජ්ජාගතෝ’ යනු අවිද්‍යාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි.

၄၇၇. ဝိဇ္ဇာဂတောတိ ဝိဇ္ဇာယ သမန္နာဂတော ပညဝါ.

477. ‘විජ්ජාගතෝ’ යනු විද්‍යාවෙන් යුක්ත වූ ප්‍රඥාවන්ත තැනැත්තායි.

၄၇၈. သဟာပိ ဒုက္ခေနာတိ ဧတ္ထ မိစ္ဆာစာရော အဘိဇ္ဈာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ ဣမေ တာဝ တယော ပုဗ္ဗစေတနာယ စ အပရစေတနာယ စာတိ ဒွိန္နံ စေတနာနံ ဝသေန ဒုက္ခဝေဒနာ ဟောန္တိ. သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ပန သုခသမ္ပယုတ္တာ ဝါ ဥပေက္ခာသမ္ပယုတ္တာ ဝါ ဟောတိ. သေသာ ပါဏာတိပါတာဒယော သတ္တ တိဿန္နမ္ပိ စေတနာနံ ဝသေန ဒုက္ခဝေဒနာ ဟောန္တိ. ဣဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘သဟာပိ ဒုက္ခေန သဟာပိ ဒေါမနဿေနာ’’တိ. ဒေါမနဿမေဝ စေတ္ထ ဒုက္ခန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပရိယေဋ္ဌိံ ဝါ အာပဇ္ဇန္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂပရဘာဂေသု ကာယိကံ ဒုက္ခမ္ပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ.

478. ‘සහාපි දුක්ඛේනා’ යන්නෙහි මිථ්‍යාචාරය, අභිජ්ඣාව, මිථ්‍යාදෘෂ්ටිය යන මේ තිදෙනා පූර්ව චේතනාව සහ අපර චේතනාව යන චේතනා දෙකේ බලයෙන් දුක්ඛ වේදනාවෝ වෙති. සන්නිට්ඨාපක චේතනාව වනාහි සුඛ සම්ප්‍රයුක්ත හෝ උපේක්ෂා සම්ප්‍රයුක්ත වේ. ඉතිරි ප්‍රාණාතිපාතාදී සත් දෙනා චේතනා තුනේම බලයෙන් දුක්ඛ වේදනාවෝම වෙති. මෙය අරභයා ‘සහාපි දුක්ඛේන සහාපි දෝමනස්සේන’ යයි වදාරන ලදී. මෙහි ‘දුක්ඛ’ යනු දෝමනස්සයම බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් අකුසලයෙහි නිරත වන්නාගේ පූර්ව හා අපර අවස්ථාවන්හි පවත්නා කායික දුක ද මෙයට ගැළපේ.

၄၇၉. သဟာပိ သုခေနာတိ ဧတ္ထ ပါဏာတိပါတော ဖရုသဝါစာ ဗျာပါဒေါတိ ဣမေ တာဝ တယော ပုဗ္ဗစေတနာယ စ အပရစေတနာယ စာတိ ဒွိန္နံ စေတနာနံ ဝသေန သုခဝေဒနာ ဟောန္တိ. သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ပန ဒုက္ခသမ္ပယုတ္တာဝ ဟောတိ. သေသာ သတ္တ တိဿန္နမ္ပိ စေတနာနံ ဝသေန သုခဝေဒနာ ဟောန္တိယေဝ. သဟာပိ သောမနဿေနာတိ သောမနဿမေဝ စေတ္ထ သုခန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဋ္ဌဖောဋ္ဌဗ္ဗသမင်္ဂိနော ဝါ ပုဗ္ဗဘာဂပရဘာဂေသု ကာယိကံ သုခမ္ပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ.

479. ‘සහාපි සුඛේනා’ යන්නෙහි ප්‍රාණාතිපාතය, පරුෂ වචනය, ව්‍යාපාදය යන මේ තිදෙනා පූර්ව චේතනාව හා අපර චේතනාව යන චේතනා දෙකේ බලයෙන් සුඛ වේදනාවෝ වෙති. සන්නිට්ඨාපක චේතනාව වනාහි දුක්ඛ සම්ප්‍රයුක්තමය. ඉතිරි සත් දෙනා චේතනා තුනේදීම සුඛ වේදනාවෝම වෙති. ‘සහාපි සෝමනස්සේන’ යන්නෙන් මෙහි ‘සුඛ’ යනු සෝමනස්සයම බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් ඉෂ්ට ස්පර්ශයක් ලබන්නාගේ පූර්ව හා අපර අවස්ථාවන්හි පවත්නා කායික සැපය ද මෙයට ගැළපේ.

၄၈၀. တတိယဓမ္မသမာဒါနေ ဣဓေကစ္စော မစ္ဆဗန္ဓော ဝါ ဟောတိ, မာဂဝိကော ဝါ, ပါဏုပဃာတံယေဝ နိဿာယ ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ. တဿ ဂရုဋ္ဌာနိယော ဘိက္ခု အကာမကဿေဝ ပါဏာတိပါတေ အာဒီနဝံ, ပါဏာတိပါတဝိရတိယာ စ အာနိသံသံ ကထေတွာ သိက္ခာပဒံ ဒေတိ. သော ဂဏှန္တောပိ ဒုက္ခိတော ဒေါမနဿိတောဝ ဟုတွာ ဂဏှာတိ. အပရဘာဂေ ကတိပါဟံ ဝီတိနာမေတွာ [Pg.275] ရက္ခိတုံ အသက္ကောန္တောပိ ဒုက္ခိတောဝ ဟောတိ, တဿ ပုဗ္ဗာပရစေတနာ ဒုက္ခသဟဂတာဝ ဟောန္တိ. သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ပန သုခသဟဂတာ ဝါ ဥပေက္ခာသဟဂတာ ဝါတိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ ပုဗ္ဗဘာဂပရဘာဂစေတနာဝ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ – ‘‘သဟာပိ ဒုက္ခေန သဟာပိ ဒေါမနဿေနာ’’တိ. ဒေါမနဿမေဝ စေတ္ထ ဒုက္ခန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

480. තුන්වන ධර්ම සමාදානයෙහි, මෙලොව ඇතැම් මසුන් මරන්නෙකු හෝ වැද්දෙකු ප්‍රාණඝාතයම නිශ්‍රය කොට ජීවත් වෙයි. ඔහුට ගරු කටයුතු භික්ෂුවක් ඔහුගේ අකැමැත්තෙන් වුවද ප්‍රාණාතිපාතයේ ආදීනව සහ එයින් වැළකීමේ ආනිශංස කියා දී සිල්පද ලබා දෙයි. ඔහු එය සමාදන් වන්නේ ද දුකෙන් හා දොම්නසින් යුතුවමය. පසුව දින කිහිපයක් ගත වී එය රැකගත නොහැකි වූ විට ද ඔහු දුකට පත් වෙයි. ඔහුගේ පූර්ව අපර චේතනාවෝ දුක්ඛ සහගතමය. සන්නිට්ඨාපක චේතනාව වනාහි සුඛ සහගත හෝ උපේක්ෂා සහගත වේ. මෙසේ සෑම තැනම අර්ථය දත යුතුය. මෙසේ පූර්ව හා අපර භාග චේතනාවන් අරභයා ‘සහාපි දුක්ඛේන සහාපි දෝමනස්සේන’ යන මෙම වචනය වදාරන ලදී. මෙහි ද දුක්ඛ යනු දෝමනස්සයම බව දත යුතුය.

၄၈၁. စတုတ္ထဓမ္မသမာဒါနေ ဒသသုပိ ပဒေသု တိဿောပိ ပုဗ္ဗဘာဂါပရဘာဂသန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ သုခသမ္ပယုတ္တာ ဟောန္တိယေဝ, တံ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ – ‘‘သဟာပိ သုခေန သဟာပိ သောမနဿေနာ’’တိ. သောမနဿမေဝ စေတ္ထ သုခန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

481. සිව්වන ධර්ම සමාදානයෙහි පද දසයේම චේතනා තුනම (පූර්ව, අපර, සන්නිට්ඨාපක) සුඛ සම්ප්‍රයුක්ත වෙයි. එය අරභයා ‘සහාපි සුඛේන සහාපි සෝමනස්සේන’ යයි වදාරන ලදී. මෙහි ‘සුඛ’ යනු සෝමනස්සයම බව දත යුතුය.

၄၈၂. တိတ္တကာလာဗူတိ တိတ္တကရသအလာဗု. ဝိသေန သံသဋ္ဌောတိ ဟလာဟလဝိသေန သမ္ပယုတ္တော မိဿိတော လုဠိတော. နစ္ဆာဒေဿတီတိ န ရုစ္စိဿတိ န တုဋ္ဌိံ ကရိဿတိ. နိဂစ္ဆသီတိ ဂမိဿသိ. အပ္ပဋိသင်္ခါယ ပိဝေယျာတိ တံ အပ္ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပိဝေယျ.

482. ‘තිත්තකාලාබූ’ යනු තිත්ත රසැති ලබු යුෂයි. ‘විසේන සංසට්ඨෝ’ යනු හලාහල විෂෙන් යුක්ත වූ, මිශ්‍ර වූ හෝ කළතන ලද යන්නයි. ‘නච්ඡාදේස්සති’ යනු රුචි නොවේ, සතුටක් ඇති නොකරයි. ‘නිගච්ඡසි’ යනු පැමිණෙන්නේය (පැමිණෙන්නෙහිය). ‘අප්පටිසංඛාය පිවෙය්‍ය’ යනු ඒ විෂ සහිත ලබු යුෂ නොවිමසා පානය කිරීමයි.

၄၈၃. အာပါနီယကံသောတိ အာပါနီယဿ မဓုရပါနကဿ ဘရိတကံသော. ဝဏ္ဏသမ္ပန္နောတိ ပါနကဝဏ္ဏာဒီဟိ သမ္ပန္နဝဏ္ဏော, ကံသေ ပက္ခိတ္တပါနကဝသေန ပါနကကံသောပိ ဧဝံ ဝုတ္တော. ဆာဒေဿတီတိ တဉှိ ဟလာဟလဝိသံ ယတ္ထ ယတ္ထ ပက္ခိတ္တံ ဟောတိ, တဿ တဿေဝ ရသံ ဒေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆာဒေဿတီ’’တိ.

483. ‘ආපානීය කංසෝ’ යනු පානය කළ හැකි මධුර පානයෙන් පිරුණු ලෝකඩ බඳුනකි. ‘වණ්ණසම්පන්නෝ’ යනු පානයෙහි පැහැය ආදියෙන් යුක්ත වූ බඳුනයි. බඳුනෙහි දමන ලද පානය නිසා බඳුනට ද ‘පානීය කංස’ යයි කියනු ලැබේ. ‘ඡාදේස්සති’ යනු සැබවින්ම ඒ හලාහල විෂ යම් බඳුනක බහා ඇති ද, ඒ ඒ දියරයේ රසය එය ලබා දෙයි (එම නිසා සතුටු කරන්නේය). එබැවින් ‘ඡාදේස්සති’ යයි කියන ලදී.

၄၈၄. ပူတိမုတ္တန္တိ မုတ္တမေဝ. ယထာ ဟိ မနုဿဘာဝေါ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ပူတိကာယောတွေဝ, တဒဟုဇာတာပိ ဂလောစိလတာ ပူတိလတာတွေဝ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ တင်္ခဏံ ဂဟိတံ တရုဏမ္ပိ မုတ္တံ ပူတိမုတ္တမေဝ. နာနာဘေသဇ္ဇေဟီတိ ဟရီတကာမလကာဒီဟိ နာနောသဓေဟိ. သုခီ အဿာတိ အရောဂေါ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော သုခီ ဘဝေယျ.

484. ‘පූතිමුත්තං’ යනු ගව මුත්‍රාමය. උපමාවකින් දක්වතොත් - ස්වර්ණ වර්ණ වූ මිනිස් සිරුර පවා ‘පූතිකාය’ (කුණු කය) යයි කියනු ලැබේ. එදිනම උපන් හාතාවාරිය වැල පවා ‘පූතිලතා’ (කුණු වැල්) යයි කියනු ලැබේ. එසේම එකෙණෙහි ගන්නා ලද අලුත් මුත්‍රා පවා ‘පූතිමුත්ත’ (කුණු මුත්‍රා) ලෙසම හැඳින්වේ. ‘නානාභේසජ්ජේහි’ යනු අරළු, නෙල්ලි ආදී විවිධ ඖෂධ වර්ගයි. ‘සුඛී අස්ස’ යනු රෝගී බවින් තොරව, ස්වර්ණ වර්ණ ශරීරයක් ඇතිව සුවපත් වන්නේය යන්නයි.

၄၈၅. ဒဓိ စ မဓု စာတိ သုပရိသုဒ္ဓံ ဒဓိ စ သုမဓုရံ မဓု စ. ဧကဇ္ဈံ သံသဋ္ဌန္တိ ဧကတော ကတွာ မိဿိတံ အာလုဠိတံ. တဿ တန္တိ တဿ တံ စတုမဓုရဘေသဇ္ဇံ ပိဝတော ရုစ္စေယျ. ဣဒဉ္စ ယံ ဘဂန္ဒရသံသဋ္ဌံ လောဟိတံ ပက္ခန္ဒတိ, န တဿ ဘေသဇ္ဇံ, အာဟာရံ ထမ္ဘေတွာ မဂ္ဂံ အဝလဉ္ဇံ ကရောတိ. ယံ [Pg.276] ပန ပိတ္တသံသဋ္ဌံ လောဟိတံ, တဿေတံ ဘေသဇ္ဇံ သီတလကိရိယာယ ပရိယတ္တဘူတံ.

485. "දධි ච මධු චා" යනු අතිශයින් පිරිසිදු මීකිරි සහ අතිශයින් මිහිරි මීපැණියි. "ඒකජ්ඣං සංසට්ඨං" යනු එක් කොට මිශ්‍ර කරන ලද, කළඹන ලද යන්නයි. "තස්ස තං" යනු එම සිව්මධුර ඖෂධය පානය කරන්නා වූ එම පුරුෂයාට එය ප්‍රිය වන්නේය යන්නයි. භගන්දර රෝගය (ගෙඩි වර්ගයක්) හා මිශ්‍රව යම් ලේ වහනයක් වේ ද, එයට මෙම ඖෂධය සුදුසු නොවේ; එය ආහාර ස්තම්භනය කොට මල මාර්ගය අවහිර කරයි. යම් හෙයකින් පිත හා මිශ්‍ර වූ ලේ වහනයක් වේ ද, ඔහුට මෙම ඖෂධය සිසිල් කිරීමේ ගුණයෙන් එම රෝගය සන්සිඳුවීමට සමත් වන්නේය.

၄၈၆. ဝိဒ္ဓေတိ ဥဗ္ဗိဒ္ဓေ. မေဃဝိဂမေန ဒူရီဘူတေတိ အတ္ထော. ဝိဂတဝလာဟကေတိ အပဂတမေဃေ, ဒေဝေတိ အာကာသေ. အာကာသဂတံ တမဂတန္တိ အာကာသဂတံ တမံ. ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏပရပ္ပဝါဒေတိ ပုထူနံ သမဏဗြာဟ္မဏသင်္ခါတာနံ ပရေသံ ဝါဒေ. အဘိဝိဟစ္စာတိ အဘိဟန္တွာ. ဘာသတေ စ တပတေ စ ဝိရောစတေ စာတိ သရဒကာလေ မဇ္ဈနှိကသမယေ အာဒိစ္စောဝ ဩဘာသံ မုဉ္စတိ တပတိ ဝိဇ္ဇောတတီတိ.

486. "විද්ධේ" යනු ඉහළට නැඟුණු යන අර්ථයයි. වලාකුළු පහව යාමෙන් දුරු වූ යන අරුතයි. "විගතවලාහකේ" යනු වලාකුළු පහව ගිය කල්හිය, "දේවේ" යනු අහසෙහිය. "ආකාසගතං තමගතං" යනු අහසෙහි වූ අඳුරයි. "පුථුසමණබ්‍රාහ්මණපරප්පවාදේ" යනු බොහෝ වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් යැයි කියනු ලබන පරවාදයන් (අන්‍ය මතයන්) පිළිබඳවයි. "අභිවිහච්චා" යනු විනාශ කොට යන්නයි. "භාසතේ ච තපතේ ච විරෝචතේ ච" යනු සරත් කාලයේ මධ්‍යහ්න සමයෙහි සූර්යයා මෙන් ආලෝකය විහිදුවයි, තැපෙයි, බබළයි යන අර්ථයයි.

ဣဒံ ပန သုတ္တံ ဒေဝတာနံ အတိဝိယ ပိယံ မနာပံ. တတြိဒံ ဝတ္ထု – ဒက္ခိဏဒိသာယံ ကိရ ဟတ္ထိဘောဂဇနပဒေ သင်္ဂရဝိဟာရော နာမ အတ္ထိ. တဿ ဘောဇနသာလဒွါရေ သင်္ဂရရုက္ခေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ ရတ္တိဘာဂေ ဧကဿ ဒဟရဿ သရဘညဝသေန ဣဒံ သုတ္တံ ဩသာရေန္တဿ သုတွာ သာဓုကာရံ အဒါသိ. ဒဟရော ကိံ ဧသောတိ အာဟ. အဟံ, ဘန္တေ, ဣမသ္မိံ ရုက္ခေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာတိ. ကသ္မိံ ဒေဝတေ ပသန္နာသိ, ကိံ သဒ္ဒေ, ဥဒါဟု သုတ္တေတိ? သဒ္ဒေါ နာမ, ဘန္တေ, ယဿ ကဿစိ ဟောတိယေဝ, သုတ္တေ ပသန္နာမှိ. သတ္ထာရာ ဇေတဝနေ နိသီဒိတွာ ကထိတဒိဝသေ စ အဇ္ဇ စ ဧကဗျဉ္ဇနေပိ နာနံ နတ္ထီတိ. အဿောသိ တွံ ဒေဝတေ သတ္ထာရာ ကထိတဒိဝသေတိ? အာမ, ဘန္တေ. ကတ္ထ ဌိတာ အဿောသီတိ? ဇေတဝနံ, ဘန္တေ, ဂတာမှိ, မဟေသက္ခာသု ပန ဒေဝတာသု အာဂစ္ဆန္တီသု တတ္ထ ဩကာသံ အလဘိတွာ ဣဓေဝ ဌတွာ အဿောသိန္တိ. ဧတ္ထ ဌိတာယ သက္ကာ သုတ္ထု သဒ္ဒေါ သောတုန္တိ? တွံ ပန, ဘန္တေ, မယှံ သဒ္ဒံ သုဏသီတိ? အာမ ဒေဝတေတိ. ဒက္ခိဏကဏ္ဏပဿေ နိသီဒိတွာ ကထနကာလော ဝိယ, ဘန္တေ, ဟောတီတိ. ကိံ ပန ဒေဝတေ သတ္ထု ရူပံ ပဿသီတိ? သတ္ထာ မမေဝ ဩလောကေတီတိ မညမာနာ သဏ္ဌာတုံ န သက္ကောမိ, ဘန္တေတိ. ဝိသေသံ ပန နိဗ္ဗတ္တေတုံ အသက္ခိတ္ထ ဒေဝတေတိ. ဒေဝတာ တတ္ထေဝ အန္တရဓာယိ. တံ ဒိဝသံ ကိရေသ ဒေဝပုတ္တော သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌိတော. ဧဝမိဒံ သုတ္တံ ဒေဝတာနံ ပိယံ မနာပံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

මෙම සූත්‍රය දේවතාවුන්ට අතිශයින්ම ප්‍රිය මනාප වූවකි. ඒ පිළිබඳව මෙම කතා පුවත වේ – දකුණු දිග ප්‍රදේශයේ හත්ථිභෝග ජනපදයෙහි සංගර විහාරය නමින් විහාරයක් තිබුණි. එහි භෝජන ශාලා ද්වාරයෙහි වූ සංගර වෘක්ෂයෙහි අධිගෘහිත දේවතාවෙක්, රාත්‍රී කාලයේදී එක්තරා දහම් ගයන ස්වරයෙන් මෙම සූත්‍රය සජ්ඣායනා කළ සාමණේර නමකගේ හඬ අසා සාධුකාර දුන්නේය. "මේ කවුද?" යැයි සාමණේරයන් වහන්සේ ඇසූහ. "ස්වාමීනී, මම මේ ගසට අධිගෘහිත දේවතාවා වෙමි" යි පැවසීය. "දේවතාවිය, ඔබ පැහැදුණේ කුමකටද? ශබ්දයටද නැතහොත් සූත්‍රයටද?" යි ඇසූහ. "ස්වාමීනී, ශබ්දය නම් ඕනෑම අයෙකුට තිබිය හැක, මම පැහැදුණේ සූත්‍රයටයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයේ වැඩසිටිමින් මෙය දේශනා කළ දිනයේත් අදත් එකම අකුරක්වත් වෙනස් වී නැත" යි කීවාය. "දේවතාවිය, ඔබ ශාස්තෘන් වහන්සේ දේශනා කළ දින අසා සිටියෙහිද?" "එසේය ස්වාමීනී." "කොහේ සිටද ඇසුවේ?" "ස්වාමීනී, මම ජේතවනයට ගියෙමි. එහෙත් මහේශාක්‍ය දේවතාවන් පැමිණි කල්හි එහි ඉඩක් නොලැබී මෙහි සිටම අසා සිටියෙමි." "මෙහි සිට ශාස්තෘන් වහන්සේගේ හඬ ඇසිය හැකිද?" "ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේට මගේ හඬ ඇසෙනවාද?" "එසේය දේවතාවිය." "ස්වාමීනී, එය හරියට දකුණු කන් අසල හිඳගෙන දේශනා කරන්නාක් මෙන් ඇසේ." "දේවතාවිය, ඔබ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ රූපය දකින්නෙහිද?" "ස්වාමීනී, ශාස්තෘන් වහන්සේ මා දෙසම බලනවා කියා සිතෙන විට මට එහි රැඳී සිටීමට පවා නොහැක." "දේවතාවිය, ඔබට මාර්ගඵල ආදී විශේෂාධිගමයක් ලැබුණේද?" එවිට දේවතාවිය එහිම අතුරුදන් වූවාය. එදින එම දේවපුත්‍රයා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටි බව කියනු ලැබේ. මෙසේ මෙම සූත්‍රය දේවතාවුන්ට ප්‍රිය මනාප වේ. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි.

မဟာဓမ္မသမာဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහාධම්මසමාදාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. ဝီမံသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. විමංසක සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၈၇. ဧဝံ [Pg.277] မေ သုတန္တိ ဝီမံသကသုတ္တံ. တတ္ထ ဝီမံသကေနာတိ တယော ဝီမံသကာ – အတ္ထဝီမံသကော သင်္ခါရဝီမံသကော သတ္ထုဝီမံသကောတိ. တေသု, ‘‘ပဏ္ဍိတာ ဟာဝုသော, မနုဿာ ဝီမံသကာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၂) ဧတ္ထ အတ္ထဝီမံသကော အာဂတော. ‘‘ယတော ခေါ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဓာတုကုသလော စ ဟောတိ, အာယတနကုသလော စ ဟောတိ, ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကုသလော စ ဟောတိ, ဌာနာဋ္ဌာနကုသလော စ ဟောတိ, ဧတ္တာဝတာ ခေါ, အာနန္ဒ, ပဏ္ဍိတော ဘိက္ခု ဝီမံသကောတိ အလံ ဝစနာယာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၂၄) ဧတ္ထ သင်္ခါရဝီမံသကော အာဂတော. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ သတ္ထုဝီမံသကော အဓိပ္ပေတော. စေတောပရိယာယန္တိ စိတ္တဝါရံ စိတ္တပရိစ္ဆေဒံ. သမန္နေသနာတိ ဧသနာ ပရိယေသနာ ဥပပရိက္ခာ. ဣတိ ဝိညာဏာယာတိ ဧဝံ ဝိဇာနနတ္ထာယ.

487. "ඒවං මේ සුතං" යනුවෙන් ආරම්භ වන්නේ විමංසක සූත්‍රයයි. එහි "විමංසක" යනු විමසන්නන් තිදෙනෙකි: අර්ථ විමසන්නා, සංස්කාර විමසන්නා සහ ශාස්තෘ විමසන්නා යනුයි. ඔවුන් අතුරින්, "පණ්ඩිතා හාවුසෝ මනුස්සා විමංසකා" යන තැන තමාගේ හා අනුන්ගේ යහපත විමසන අර්ථ විමසන්නා අදහස් වේ. "ආනන්ද, යම් හෙයකින් මහණ තෙමේ ධාතූන් කෙරෙහි කුසල වේ ද..." යන තැන සංස්කාරයන්ගේ ලක්ෂණ විමසන සංස්කාර විමසන්නා අදහස් වේ. මෙම සූත්‍රයෙහි නම් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ විමසන "ශාස්තෘ විමසන්නා" අදහස් කරනු ලැබේ. "චේතෝපරියායං" යනු සරාගී ආදී වශයෙන් සිතේ ස්වභාවය පිරිසිඳ හඳුනාගැනීමයි. "සමන්නේසනා" යනු සෙවීම, නැවත නැවත සෙවීම සහ විමසා බැලීමයි. "ඉති විඤ්ඤාණාය" යනු මෙසේ දැනගනු පිණිස යන්නයි.

၄၈၈. ဒွီသု ဓမ္မေသု တထာဂတော သမန္နေသိတဗ္ဗောတိ ဣဓ ကလျာဏမိတ္တူပနိဿယံ ဒဿေတိ. မဟာ ဟိ ဧသ ကလျာဏမိတ္တူပနိဿယော နာမ. တဿ မဟန္တဘာဝေါ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – ဧကသ္မိံ ဟိ သမယေ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဥပဍ္ဎံ အတ္တနော အာနုဘာဝေန ဟောတိ, ဥပဍ္ဎံ ကလျာဏမိတ္တာနုဘာဝေနာတိ စိန္တေတွာ အတ္တနော ဓမ္မတာယ နိစ္ဆေတုံ အသက္ကောန္တော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိ, – ‘‘ဥပဍ္ဎမိဒံ, ဘန္တေ, ဗြဟ္မစရိယဿ, ယဒိဒံ ကလျာဏမိတ္တတာ ကလျာဏသဟာယတာ ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကတာ’’တိ. ဘဂဝါ အာဟ – ‘‘မာ ဟေဝံ, အာနန္ဒ, မာ ဟေဝံ, အာနန္ဒ, သကလမေဝိဒံ, အာနန္ဒ, ဗြဟ္မစရိယံ ယဒိဒံ ကလျာဏမိတ္တတာ ကလျာဏသဟာယတာ, ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကတာ. ကလျာဏမိတ္တဿေတံ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခုနော ပါဋိကင်္ခံ ကလျာဏသဟာယဿ ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကဿ, အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဘာဝေဿတိ, အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဗဟုလီကရိဿတိ. ကထဉ္စာနန္ဒ, ဘိက္ခု ကလျာဏမိတ္တော…ပေ… အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ, အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဗဟုလီကရောတိ. ဣဓာနန္ဒ, ဘိက္ခု သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဘာဝေတိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိံ ဘာဝေတိ ဝိဝေကနိဿိတံ ဧဝံ ခေါ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ကလျာဏမိတ္တော…ပေ… ဗဟုလီကရောတိ, တဒမိနာပေတံ, အာနန္ဒ, ပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာ သကလမေဝိဒံ ဗြဟ္မစရိယံ ယဒိဒံ ကလျာဏမိတ္တတာ ကလျာဏသဟာယတာ ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကတာ. မမဉှိ, အာနန္ဒ, ကလျာဏမိတ္တံ အာဂမ္မ ဇာတိဓမ္မာ သတ္တာ ဇာတိယာ ပရိမုစ္စန္တိ. ဇရာဓမ္မာ…ပေ… သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသဓမ္မာ [Pg.278] သတ္တာ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသေဟိ ပရိမုစ္စန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂).

488. "කරුණු දෙකකදී තථාගතයන් වහන්සේ විමසිය යුතුය" යන්නෙන් මෙහි කල්‍යාණ මිත්‍ර උපනිශ්‍රය (ඇසුර) දක්වයි. මෙම කල්‍යාණ මිත්‍ර ඇසුර නම් ඉතා උතුම් වූවකි. එහි ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙසේ දත යුතුය – එක් කලෙක ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් අඩක් තමන්ගේ ශක්තියෙන් ද, ඉතිරි අඩ කල්‍යාණ මිත්‍රයාගේ ඇසුරෙන් ද සිදුවන්නේ යැයි සිතා, තමන්ටම එය නිශ්චය කරගත නොහැකිව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ මෙසේ ඇසූහ: "ස්වාමීනී, යම් මේ කල්‍යාණ මිත්‍රත්වයක්, කල්‍යාණ යහළුකමක් ඇද්ද, මෙය බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් අඩක් නොවේද?" භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: "ආනන්ද, එසේ නොකියන්න. ආනන්ද, යම් මේ කල්‍යාණ මිත්‍රත්වයක් ඇද්ද, මෙය මුළු මහත් බ්‍රහ්මචර්යාවම වන්නේය. ආනන්ද, කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු ඇති මහණෙකු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩන්නේය, එය බහුල කරන්නේය යන මේ කරුණ බලාපොරොත්තු විය හැකිය. ආනන්ද, කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු ඇති මහණෙකු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩන්නේ කෙසේද? මෙහි ආනන්ද, මහණ තෙමේ විවේකය ඇසුරු කළ සම්මා දිට්ඨිය වඩයි... සම්මා සමාධිය වඩයි. ආනන්ද, කල්‍යාණ මිත්‍රත්වය යනු මුළු බ්‍රහ්මචර්යාවම බව මේ ක්‍රමයෙන් ද දත යුතුය. ආනන්ද, කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු වන මා නිසාම ඉපදීම ස්වභාව කොට ඇති සත්වයෝ ඉපදීමෙන් මිදෙති. ජරාව ස්වභාව කොට ඇත්තෝ... සෝක, පරිදේව, දුක්ඛ, දෝමනස්ස, උපායාසයන් ස්වභාව කොට ඇති සත්වයෝ ඒ දුක්වලින් මිදෙන්නාහ."

ဘိက္ခူနံ ဗာဟိရင်္ဂသမ္ပတ္တိံ ကထေန္တောပိ အာဟ – ‘‘ဗာဟိရံ, ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂန္တိ ကရိတွာ နာညံ ဧကင်္ဂမ္ပိ သမနုပဿာမိ, ယံ ဧဝံ မဟတော အတ္ထာယ သံဝတ္တတိ, ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ကလျာဏမိတ္တတာ. ကလျာဏမိတ္တတာ, ဘိက္ခဝေ, မဟတော အတ္ထာယ သံဝတ္တတီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၁၃). မဟာစုန္ဒဿ ကိလေသသလ္လေခပဋိပဒံ ကထေန္တောပိ, ‘‘ပရေ ပါပမိတ္တာ ဘဝိဿန္တိ, မယမေတ္ထ ကလျာဏမိတ္တာ ဘဝိဿာမာတိ သလ္လေခေါ ကရဏီယော’’တိ (မ. နိ. ၁.၈၃) အာဟ. မေဃိယတ္ထေရဿ ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယဓမ္မေ ကထေန္တောပိ, ‘‘အပရိပက္ကာယ, မေဃိယ, စေတောဝိမုတ္တိယာ ပဉ္စ ဓမ္မာ ပရိပါကာယ သံဝတ္တန္တိ. ကတမေ ပဉ္စ? ဣဓ, မေဃိယ, ဘိက္ခု ကလျာဏမိတ္တော ဟောတိ’’တိ (ဥဒါ. ၃၁) ကလျာဏမိတ္တူပနိဿယမေဝ ဝိသေသေသိ. ပိယပုတ္တဿ ရာဟုလတ္ထေရဿ အဘိဏှောဝါဒံ ဒေန္တောပိ –

මහණෙනි, බාහිර අංග සම්පත්තිය (බාහිර කරුණුවල පරිපූර්ණත්වය) ගැන දේශනා කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, යම් බාහිර අංගයක් මහත් වූ යහපත පිණිස පවතී ද, එබඳු වූ කළ්‍යාණමිත්‍රත්වයට සමාන වෙනත් කිසිදු අංගයක් මම නොදකිමි. මහණෙනි, කළ්‍යාණමිත්‍රත්වය මහත් වූ යහපත පිණිස පවතී." මහා චුන්ද තෙරුන් හට කෙලෙස් සිඳලීමේ ප්‍රතිපදාව (සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව) වදාරන කල්හි ද, "අන් අය පාපමිත්‍රයන් වන කල්හි, අපි මෙහි කළ්‍යාණමිත්‍රයන් වන්නෙමු යැයි සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාවෙහි යෙදිය යුතුය" යි වදාළ සේක. මේඝිය තෙරුන් හට විමුක්තිය මෝරා යාමට හේතු වන ධර්මයන් දේශනා කරන කල්හි ද, "මේඝිය, නොමෝරන ලද චේතෝ විමුක්තිය මෝරා යාම පිණිස කරුණු පහක් පවතී. ඒ පහ මොනවාද? මේඝිය, මෙහි මහණ තෙමේ කළ්‍යාණමිත්‍රයෙකු ලැබූවෙක් වෙයි" යනුවෙන් කළ්‍යාණමිත්‍ර ඇසුරම විශේෂ කොට වදාළ සේක. තමන් වහන්සේගේ ප්‍රිය පුත්‍ර වූ රාහුල තෙරුන් හට නිරන්තරයෙන් අවවාද දෙන කල්හි ද මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘မိတ္တေ ဘဇဿု ကလျာဏေ, ပန္တဉ္စ သယနာသနံ;

ဝိဝိတ္တံ အပ္ပနိဂ္ဃောသံ, မတ္တညူ ဟောဟိ ဘောဇနေ.

"කළ්‍යාණ වූ (ගුණවත්) මිතුරන් ඇසුරු කරන්න. ජන ශූන්‍ය වූ, හුදෙකලා වූ, ශබ්දයෙන් තොර වූ සේනාසන ඇසුරු කරන්න. ආහාරයෙහි පමණ දැනගන්න."

စီဝရေ ပိဏ္ဍပါတေ စ, ပစ္စယေ သယနာသနေ;

ဧတေသု တဏှံ မာကာသိ, မာ လောကံ ပုနရာဂမီ’’တိ. (သု. နိ. ၃၄၀, ၃၄၁) –

"සිවුර, පිණ්ඩපාතය, බෙහෙත් පිරිකර සහ සේනාසනය යන මෙකී සිවුපසය කෙරෙහි තෘෂ්ණාව නොකරන්න. නැවත මේ ලෝකයට (පුනර්භවයකට) නොඑන්න."

ကလျာဏမိတ္တူပနိဿယမေဝ သဗ္ဗပဌမံ ကထေသိ. ဧဝံ မဟာ ဧသ ကလျာဏမိတ္တူပနိဿယော နာမ. ဣဓာပိ တံ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ ဒွီသု ဓမ္မေသု တထာဂတော သမန္နေသိတဗ္ဗောတိ ဒေသနံ အာရဘိ. ပဏ္ဍိတော ဘိက္ခု ဒွီသု ဓမ္မေသု တထာဂတံ ဧသတု ဂဝေသတူတိ အတ္ထော. ဧတေန ဘဂဝါ အယံ မဟာဇစ္စောတိ ဝါ, လက္ခဏသမ္ပန္နောတိ ဝါ, အဘိရူပေါ ဒဿနီယောတိ ဝါ, အဘိညာတော အဘိလက္ခိတောတိ ဝါ, ဣမံ နိဿာယာဟံ စီဝရာဒယော ပစ္စယေ လဘိဿာမီတိ ဝါ, ဧဝံ စိန္တေတွာ မံ နိဿာယ ဝသနကိစ္စံ နတ္ထိ. ယော ပန ဧဝံ သလ္လက္ခေတိ, ‘‘ပဟောတိ မေ ဧသ သတ္ထာ ဟုတွာ သတ္ထုကိစ္စံ သာဓေတု’’န္တိ, သော မံ ဘဇတူတိ သီဟနာဒံ နဒတိ. ဗုဒ္ဓသီဟနာဒေါ ကိရ နာမေသ သုတ္တန္တောတိ.

සියල්ලට ප්‍රථමයෙන් කළ්‍යාණමිත්‍ර ඇසුරෙහි ඇති වැදගත්කම වදාළ සේක. මෙසේ කළ්‍යාණමිත්‍ර ඇසුර යනු මහත් වූ වැඩදායී දෙයකි. මේ විමංසක සූත්‍රයෙහි ද එම කළ්‍යාණමිත්‍ර ඇසුර පෙන්වා දෙමින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ධර්ම කරුණු දෙකක් සම්බන්ධයෙන් තථාගතයන් වහන්සේව විමසා බැලිය යුතු ය" යි දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි අර්ථය නම්, "පණ්ඩිත මහණ තෙමේ කරුණු දෙකක් සම්බන්ධයෙන් තථාගතයන් වහන්සේව සෙවිය යුතුය, විමසිය යුතුය" යන්නයි. මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙන්වා දෙන්නේ "මේ බුදුරජාණන් වහන්සේ උසස් කුලයක උපන් කෙනෙකි", හෝ "මහා පුරුෂ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය", හෝ "අතිශයින් රූමත්ය, ප්‍රිය දර්ශනීයය", හෝ "ඉතා ප්‍රසිද්ධය, කැපී පෙනෙන කෙනෙකි", හෝ "මොහු ඇසුරු කරමින් මම සිවුරු ආදී පිරිකර ලබන්නෙමි" යනාදී වශයෙන් සිතා උන්වහන්සේ ඇසුරෙහි විසීමෙන් පලක් නොවන බවයි. යමෙක් "මේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මගේ ශාස්තෘවරයා වී ශාස්තෘ කෘත්‍යය (නිවන් මඟ පෙන්වීම) ඉටු කර දීමට සමර්ථ වෙති" යි සිතයි ද, ඔහු මා ඇසුරු කෙරේවා යි සිංහ නාද කළ සේක. සැබවින්ම මේ සූත්‍රය බුදුවරුන්ගේ සිංහනාදය ලෙස හැඳින්විය යුතු බව දත යුතුය.

ဣဒါနိ [Pg.279] တေ ဒွေ ဓမ္မေ ဒဿေန္တော စက္ခုသောတဝိညေယျေသူတိ အာဟ. တတ္ထ သတ္ထု ကာယိကော သမာစာရော ဝီမံသကဿ စက္ခုဝိညေယျော ဓမ္မော နာမ. ဝါစသိကော သမာစာရော သောတဝိညေယျော ဓမ္မော နာမ. ဣဒါနိ တေသု သမန္နေသိတဗ္ဗာကာရံ ဒဿေန္တော ယေ သံကိလိဋ္ဌာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သံကိလိဋ္ဌာတိ ကိလေသသမ္ပယုတ္တာ. တေ စ န စက္ခုသောတဝိညေယျာ. ယထာ ပန ဥဒကေ စလန္တေ ဝါ ပုပ္ဖုဠကေ ဝါ မုဉ္စန္တေ အန္တော မစ္ဆော အတ္ထီတိ ဝိညာယတိ, ဧဝံ ပါဏာတိပါတာဒီနိ ဝါ ကရောန္တဿ, မုသာဝါဒါဒီနိ ဝါ ဘဏန္တဿ ကာယဝစီသမာစာရေ ဒိသွာ စ သုတွာ စ တံသမုဋ္ဌာပကစိတ္တံ သံကိလိဋ္ဌန္တိ ဝိညာယတိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. သံကိလိဋ္ဌစိတ္တဿ ဟိ ကာယဝစီသမာစာရာပိ သံကိလိဋ္ဌာယေဝ နာမ. န တေ တထာဂတဿ သံဝိဇ္ဇန္တီတိ န တေ တထာဂတဿ အတ္ထိ. န ဥပလဗ္ဘန္တီတိ ဧဝံ ဇာနာတီတိ အတ္ထော. နတ္ထိတာယေဝ ဟိ တေ န ဥပလဗ္ဘန္တိ န ပဋိစ္ဆန္နတာယ. တထာ ဟိ ဘဂဝါ ဧကဒိဝသံ ဣမေသု ဓမ္မေသု ဘိက္ခုသံဃံ ပဝါရေန္တော အာဟ – ‘‘ဟန္ဒ ဒါနိ, ဘိက္ခဝေ, ပဝါရေမိ ဝေါ, န စ မေ ကိဉ္စိ ဂရဟထ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ’’တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘န ခေါ မယံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတော ကိဉ္စိ ဂရဟာမ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ. ဘဂဝါ ဟိ, ဘန္တေ, အနုပ္ပန္နဿ မဂ္ဂဿ ဥပ္ပာဒေတာ, အသဉ္ဇာတဿ မဂ္ဂဿ သဉ္ဇာနေတာ, အနက္ခာတဿ မဂ္ဂဿ အက္ခာတာ, မဂ္ဂညူ မဂ္ဂဝိဒူ မဂ္ဂကောဝိဒေါ. မဂ္ဂါနုဂါ စ, ဘန္တေ, ဧတရဟိ သာဝကာ ဝိဟရန္တိ ပစ္ဆာသမန္နာဂတာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၁၅). ဧဝံ ပရိသုဒ္ဓါ တထာဂတဿ ကာယဝစီသမာစာရာ. ဥတ္တရောပိ သုဒံ မာဏဝေါ တထာဂတဿ ကာယဝစီဒွါရေ အနာရာဓနီယံ ကိဉ္စိ ပဿိဿာမီတိ သတ္တ မာသေ အနုဗန္ဓိတွာ လိက္ခာမတ္တမ္ပိ န အဒ္ဒသ. မနုဿဘူတော ဝါ ဧသ ဗုဒ္ဓဘူတဿ ကာယဝစီဒွါရေ ကိံ အနာရာဓနီယံ ပဿိဿတိ? မာရောပိ ဒေဝပုတ္တော ဗောဓိသတ္တဿ သတော မဟာဘိနိက္ခမနတော ပဋ္ဌာယ ဆဗ္ဗဿာနိ ဂဝေသမာနော ကိဉ္စိ အနာရာဓနီယံ နာဒ္ဒသ, အန္တမသော စေတောပရိဝိတက္ကမတ္တမ္ပိ. မာရော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘သစဿ ဝိတက္ကိတမတ္တမ္ပိ အကုသလံ ပဿိဿာမိ, တတ္ထေဝ နံ မုဒ္ဓနိ ပဟရိတွာ ပက္ကမိဿာမီ’’တိ. သော ဆဗ္ဗဿာနိ အဒိသွာ ဗုဒ္ဓဘူတမ္ပိ ဧကံ ဝဿံ အနုဗန္ဓိတွာ ကိဉ္စိ ဝဇ္ဇံ အပဿန္တော ဂမနသမယေ ဝန္ဒိတွာ –

දැන් එම කරුණු දෙක පෙන්වා දෙමින් "ඇසට සහ කනට විෂය වන කරුණු සම්බන්ධයෙන්" යැයි වදාළ සේක. එහිදී ශාස්තෘන් වහන්සේගේ කායික පැවැත්ම (සමාචාරය) විමසන්නා වූ මහණහුගේ ඇසට විෂය වන ධර්මයයි. වාචසික පැවැත්ම කනට විෂය වන ධර්මයයි. දැන් ඒවා විමසා බැලිය යුතු ආකාරය පෙන්වමින් "යම් කිසි කිලිටි වූ (සංකිලිට්ඨ)" ආදී වශයෙන් වදාළ සේක. එහි 'සංකිලිට්ඨ' යනු කෙලෙස් සහිත වූ කාය හා වාචසික ක්‍රියාවන්ය. ඒවා ඇසින් හෝ කනින් සෘජුව දැකිය නොහැක. නිදසුනක් ලෙස, ජලය සෙලවෙන විට හෝ බුබුළු දමන විට ඇතුළත මත්ස්‍යයෙකු සිටින බව දන්නේ යම් සේද, එමෙන්ම ප්‍රාණඝාත ආදිය කරන හෝ මුසාවාද ආදිය පවසන කෙනෙකුගේ කායික වාචසික හැසිරීම දැකීමෙන් හා ඇසීමෙන්, ඒ සඳහා මුල් වූ සිත කිලිටි වී ඇති බව දත හැකිය. එබැවින් එසේ වදාළ සේක. සැබවින්ම කෙලෙස් සහිත සිතක් ඇති තැනැත්තාගේ කායික වාචසික හැසිරීම් ද කිලිටි වූ ඒවාම වෙයි. "තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි එවැනි දෑ නැත" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි කිලිටි ක්‍රියා නොමැති බවත්, සොයාගත නොහැකි බවත්ය. ඒවා සැබවින්ම නොමැති නිසාම සොයාගත නොහැකිය, සඟවා ඇති නිසා නොවේ. එහෙයිනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දිනක් භික්ෂු සංඝයා පවරා ගන්නා අවස්ථාවක මෙසේ වදාළේ: "මහණෙනි, දැන් මම ඔබ සැමට පවරමි, මාගේ කිසිදු කායික හෝ වාචසික ක්‍රියාවක ගරහන ලද්දක් නැත." මෙසේ වදාළ කල්හි ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ අසුනෙන් නැගී සිට, සිවුර ඒකාංශ කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඇඟිලි බැඳ වැඳ මෙසේ පැවසූ සේක: "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කායික වූ හෝ වාචසික වූ කිසිදු දොසක් අපි නොදකිමු. ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි නූපන් මඟ උපදවන්නා වූ, ප්‍රකට නොවූ මඟ ප්‍රකට කරන්නා වූ, දේශනා නොකළ මඟ දේශනා කරන්නා වූ, මඟ දන්නා වූ, මඟ අවබෝධ කළා වූ, මඟෙහි දක්ෂ වූ සේක. ස්වාමීනි, දැන් ශ්‍රාවකයෝ මඟෙහි අනුව යන්නෝ වී පසුව එම මඟ සම්පූර්ණ කරන්නෝ වෙති." මෙසේ තථාගතයන් වහන්සේගේ කායික වාචසික සමාචාරය අතිශයින්ම පිරිසිදුය. උත්තර මාණවකයා ද තථාගතයන් වහන්සේගේ කයෙහි හෝ වචනයෙහි යම් දොසක් දකිමියි සිතා මාස හතක් පුරා උන්වහන්සේ පසුපස ගිය ද අබ ඇටයක් මාත්‍ර වූ දොසක් හෝ නොදුටුවේය. මනුෂ්‍යයෙකු වූ උත්තර මාණවකයා බුදු වූ උන්වහන්සේගේ කයෙහි හෝ වචනයෙහි කවර නම් වරදක් දකින්න ද? මාරයා පවා බෝසතාණන් වහන්සේ මහ අභිනික්මන් කළ දින සිට වසර හයක් පුරා සිදු කළ සෙවීමේදී කිසිදු වරදක් නොදුටුවේය, අඩුම තරමේ සිතෙහි ඇති වූ අකුසල් කල්පනාවක් මාත්‍රයක් හෝ නොදුටුවේය. මාරයා මෙසේ සිතුවේය: "ඉදින් මම ඔහුගේ සිතෙහි අකුසල් සිතුවිලි මාත්‍රයක් හෝ දුටුවහොත්, එහිදීම ඔහුගේ හිසට පහර දී පළවා හරින්නෙමි." ඔහු සය වසරක් පුරා වරදක් නොදැක, උන්වහන්සේ බුදු වූ පසුව ද වසරක් මුළුල්ලේ පසුපස ගියත් කිසිදු වරදක් නොදැක, අවසානයේදී වැඳ මෙසේ කීවේය:

‘‘မဟာဝီရ [Pg.280] မဟာပုညံ, ဣဒ္ဓိယာ ယသသာ ဇလံ;

သဗ္ဗဝေရဘယာတီတံ, ပါဒေ ဝန္ဒာမိ ဂေါတမ’’န္တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၅၉) –

"මහා වීරයන් වහන්ස, මහා පින්වන්තයන් වහන්ස, තේජසින් හා කීර්තියෙන් බබළන, සියලු වෛරයෙන් හා බියෙන් එතෙර වූ ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්ස, මම ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් නමදිමි."

ဂါထံ ဝတွာ ဂတော.

මෙම ගාථාව පවසා මාරයා නික්ම ගියේය.

ဝီတိမိဿာတိ ကာလေ ကဏှာ, ကာလေ သုက္ကာတိ ဧဝံ ဝေါမိဿကာ. ဝေါဒါတာတိ ပရိသုဒ္ဓါ နိက္ကိလေသာ. သံဝိဇ္ဇန္တီတိ ဝေါဒါတာ ဓမ္မာ အတ္ထိ ဥပလဗ္ဘန္တိ. တထာဂတဿ ဟိ ပရိသုဒ္ဓါ ကာယသမာစာရာဒယော. တေနာဟ – ‘‘စတ္တာရိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတဿ အရက္ခေယျာနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ? ပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရော, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော, နတ္ထိ တထာဂတဿ ကာယဒုစ္စရိတံ, ယံ တထာဂတော ရက္ခေယျ, ‘မာ မေ ဣဒံ ပရော အညာသီ’တိ. ပရိသုဒ္ဓဝစီသမာစာရော… ပရိသုဒ္ဓမနောသမာစာရော… ပရိသုဒ္ဓါဇီဝေါ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော, နတ္ထိ တထာဂတဿ မိစ္ဆာဇီဝေါ, ယံ တထာဂတော ရက္ခေယျ, မာ မေ ဣဒံ ပရော အညာသီ’’တိ (အ. နိ. ၇.၅၈).

'වීතිමිස්සා' යනු ඇතැම් විට අකුසල් හා ඇතැම් විට කුසල් ක්‍රියාවන්ගෙන් මිශ්‍ර වූ බවයි. 'වෝදාතා' යනු කෙලෙස් රහිත වූ පිරිසිදු ක්‍රියාවන්ය. 'සංවිජ්ජන්ති' යනු පිරිසිදු ධර්මයන් දක්නට ලැබෙන බවයි. සැබවින්ම තථාගතයන් වහන්සේගේ කායික සමාචාරයන් පිරිසිදුය. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් රැකගත යුතු (සඟවාගත යුතු) කරුණු සතරක් නැත. ඒ සතර මොනවාද? මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ පිරිසිදු කායික පැවැත්මෙන් යුක්තය. 'අනුන් මෙය නොදැනේවා' යි සඟවා රැකගත යුතු කිසිදු කායික දුශ්චරිතයක් උන්වහන්සේට නැත. පිරිසිදු වාචසික පැවැත්මෙන් යුක්තය... පිරිසිදු මානසික පැවැත්මෙන් යුක්තය... මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ පිරිසිදු ආජීවයෙන් යුක්තය. 'අනුන් මෙය නොදැනේවා' යි සඟවා රැකගත යුතු කිසිදු මිථ්‍යා ආජීවයක් උන්වහන්සේට නැත."

ဣမံ ကုသလံ ဓမ္မန္တိ ဣမံ အနဝဇ္ဇံ အာဇီဝဋ္ဌမကသီလံ. ‘‘အယမာယသ္မာ သတ္ထာ ကိံ နု ခေါ ဒီဃရတ္တံ သမာပန္နော အတိစိရကာလတော ပဋ္ဌာယ ဣမိနာ သမန္နာဂတော, ဥဒါဟု ဣတ္တရသမာပန္နော ဟိယျော ဝါ ပရေ ဝါ ပရသုဝေ ဝါ ဒိဝသေ သမာပန္နော’’တိ ဧဝံ ဂဝေသတူတိ အတ္ထော. ဧကစ္စေန ဟိ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဝသန္တေန ဗဟု မိစ္ဆာဇီဝကမ္မံ ကတံ, တံ တတ္ထ ကာလာတိက္ကမေ ပညာယတိ, ပါကဋံ ဟောတိ. သော အညတရံ ပစ္စန္တဂါမံ ဝါ သမုဒ္ဒတီရံ ဝါ ဂန္တွာ ပဏ္ဏသာလံ ကာရေတွာ အာရညကော ဝိယ ဟုတွာ ဝိဟရတိ. မနုဿာ သမ္ဘာဝနံ ဥပ္ပာဒေတွာ တဿ ပဏီတေ ပစ္စယေ ဒေန္တိ. ဇနပဒဝါသိနော ဘိက္ခူ တဿ ပရိဟာရံ ဒိသွာ, ‘‘အတိဒပ္ပိတော ဝတာယံ အာယသ္မာ, ကော နု ခေါ ဧသော’’တိ ပရိဂ္ဂဏှန္တာ, ‘‘အသုကဋ္ဌာနေ အသုကံ နာမ မိစ္ဆာဇီဝံ ကတွာ ပက္ကန္တဘိက္ခူ’’တိ ဉတွာ န သက္ကာ ဣမိနာ သဒ္ဓိံ ဥပေါသထော ဝါ ပဝါရဏာ ဝါ ကာတုန္တိ သန္နိပတိတွာ ဓမ္မေန သမေန ဥက္ခေပနီယာဒီသု အညတရံ ကမ္မံ ကရောန္တိ. ဧဝရူပါယ ပဋိစ္ဆန္နပဋိပတ္တိယာ အတ္ထိဘာဝံ ဝါ နတ္ထိဘာဝံ ဝါ ဝီမံသာပေတုံ ဧဝမာဟ.

‘‘මේ කුසල ධර්මය’’ යනු මෙම නිවැරදි වූ ආජීවට්ඨමක සීලයයි. ‘‘මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ සැබවින්ම දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ මෙම සීලයෙන් යුක්තව වාසය කළේ ද, එනම් ඉතා දීර්ඝ කාලයක සිට මෙයින් සමන්විතව සිටියේ ද, නැතහොත් තාවකාලිකව සමාදන් වූවෙක් ද, ඊයේ හෝ පෙරේදා හෝ ඊට පෙර දිනක සීලය සමාදන් වූවෙක් ද’’ යනු මෙහි අර්ථයයි. යම් පුද්ගලයෙකු එක් ස්ථානයක වසමින් බොහෝ මිථ්‍යා ආජීව කර්මයන් කොට, කාලය ගත වූ පසු එය එතැන ප්‍රකට වන විට, ඔහු වෙනත් ප්‍රත්‍යන්ත ගමකට හෝ මුහුදු වෙරළකට ගොස් පන්සලක් කරවා ආරණ්‍යවාසී භික්ෂුවක් මෙන් වාසය කරයි. මිනිසුන් ඔහු කෙරෙහි පැහැදීමක් ඇති කරගෙන ඔහුට ප්‍රණීත ප්‍රත්‍යයන් පූජා කරති. එවිට ජනපදවාසී භික්ෂූන් ඔහුගේ පැවැත්ම දැක, ‘‘මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ඉතා සංවර බවක් පෙන්වයි, සැබවින්ම මොහු කවරෙක් ද?’’ යි විමසා බලන විට, ‘‘අසවල් ස්ථානයෙහි අසවල් නම් මිථ්‍යා ආජීවය කොට පලා ආ භික්ෂුවකි’’ යි දැනගෙන, ‘‘මොහු සමඟ උපෝසථ හෝ පවාරණ කර්ම කළ නොහැකිය’’ යි රැස්ව විනයානුකූලව උක්ඛේපනීය ආදී කර්මයන්ගෙන් එක්තරා කර්මයක් කරති. මෙවැනි සැඟවුණු පිළිවෙතක් ඇත්දැයි විමසීමට මෙසේ වදාළ සේක.

ဧဝံ ဇာနာတီတိ ဒီဃရတ္တံ သမာပန္နော, န ဣတ္တရသမာပန္နောတိ ဇာနာတိ. အနစ္ဆရိယံ စေတံ. ယံ တထာဂတဿ ဧတရဟိ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တဿ ဒီဃရတ္တံ အာဇီဝဋ္ဌမကသီလံ [Pg.281] ပရိသုဒ္ဓံ ဘဝေယျ. ယဿ ဗောဓိသတ္တကာလေပိ ဧဝံ အဟောသိ.

‘‘මෙසේ දනියි’’ යනු ඔහු දීර්ඝ කාලයක් සමාදන් වූවෙක් බවත්, තාවකාලිකව සමාදන් වූවෙක් නොවන බවත් දැන ගැනීමයි. දැනට සර්වඥතා ඥානය ලබා සිටින තථාගතයන් වහන්සේගේ ආජීවට්ඨමක සීලය දීර්ඝ කාලයක් පිරිසිදුව පැවතීම පුදුමයක් නොවේ. මන්ද යත් උන්වහන්සේගේ බෝධිසත්ව අවධියේදී පවා එය එසේම වූ බැවිනි.

အတီတေ ကိရ ဂန္ဓာရရာဇာ စ ဝေဒေဟရာဇာ စ ဒွေပိ သဟာယကာ ဟုတွာ ကာမေသု အာဒီနဝံ ဒိသွာ ရဇ္ဇာနိ ပုတ္တာနံ နိယျာတေတွာ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ဧကသ္မိံ အရညဂါမကေ ပိဏ္ဍာယ စရန္တိ. ပစ္စန္တော နာမ ဒုလ္လဘလောဏော ဟောတိ. တတော အလောဏံ ယာဂုံ လဘိတွာ ဧကိဿာယ သာလာယ နိသီဒိတွာ ပိဝန္တိ. အန္တရန္တရေ မနုဿာ လောဏစုဏ္ဏံ အာဟရိတွာ ဒေန္တိ. ဧကဒိဝသံ ဧကော ဝေဒေဟိသိဿ ပဏ္ဏေ ပက္ခိပိတွာ လောဏစုဏ္ဏံ အဒါသိ. ဝေဒေဟိသိ ဂဟေတွာ ဥပဍ္ဎံ ဂန္ဓာရိသိဿ-သန္တိကေ ဌပေတွာ ဥပဍ္ဎံ အတ္တနော သန္တိကေ ဌပေသိ. တတော ထောကံ ပရိဘုတ္တာဝသေသံ ဒိသွာ, ‘‘မာ ဣဒံ နဿီ’’တိ ပဏ္ဏေန ဝေဌေတွာ တိဏဂဟနေ ဌပေသိ. ပုန ဧကသ္မိံ ဒိဝသေ ယာဂုပါနကာလေ သတိံ ကတွာ ဩလောကေန္တော တံ ဒိသွာ ဂန္ဓာရိသိံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘ဣတော ထောကံ ဂဏှထ အာစရိယာ’’တိ အာဟ. ကုတော တေ လဒ္ဓံ ဝေဒေဟိသီတိ? တသ္မိံ ဒိဝသေ ပရိဘုတ္တာဝသေသံ ‘‘မာ နဿီ’’တိ မယာ ဌပိတန္တိ. ဂန္ဓာရိသိ ဂဟေတုံ န ဣစ္ဆတိ, အလောဏကံယေဝ ယာဂုံ ပိဝိတွာ ဝေဒေဟံ ဣသိံ အဝေါစ –

අතීතයෙහි ගන්ධාර රජු සහ විදේහ රජු යන දෙදෙනා මිතුරන්ව සිට, කාමයන්හි ආදීනව දැක, රාජ්‍යයන් පුතුන්ට පවරා ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදිව එක් ආරණ්‍ය ගමක පිඬු සිඟා වැඩිහිටියහ. ප්‍රත්‍යන්ත ප්‍රදේශවල ලුණු ලැබීම දුෂ්කරය. ඔවුහු ලුණු රහිත කැඳ ලබාගෙන එක් සාලාවක වාඩි වී පානය කරති. අතරින් පතර මිනිස්සු ලුණු කුඩු ගෙනැවිත් පූජා කරති. එක් දිනක එක් අයෙකු විදේහ තාපසයාගේ පත්‍රයක ලුණු කුඩු දමා පූජා කළේය. විදේහ තාපසයා එයින් අඩක් ගන්ධාර තාපසයා වෙත තබා අඩක් තමා ළඟ තබා ගත්තේය. ඉන්පසු වළඳා ඉතිරි වූ ලුණු ස්වල්පය දැක, ‘‘මෙය නැති නොවේවා’’ යි සිතා පත්‍රයකින් ඔතා තණ ගොල්ලක තැබුවේය. නැවත දිනක කැඳ පානය කරන වේලාවේදී ඒ පිළිබඳ සිහිපත් වී, එය බලා ගන්ධාර තාපසයා වෙත ගොස්, ‘‘ආචාර්යයන් වහන්ස, මෙයින් ස්වල්පයක් ගන්න’’ යි පැවසීය. ‘‘විදේහය, ඔබට මෙය කොහෙන් ලැබුණේ ද?’’ යි විමසූ විට, ‘‘එදින වළඳා ඉතිරි වූ ලුණු විනාශ නොවේවා යි මා විසින් තබන ලදි’’ යි පැවසීය. ගන්ධාර තාපසයා එය ගැනීමට අකමැති විය. ඔහු ලුණු රහිත කැඳම පානය කොට විදේහ තාපසයාට මෙසේ පැවසීය:

‘‘ဟိတွာ ဂါမသဟဿာနိ, ပရိပုဏ္ဏာနိ သောဠသ;

ကောဋ္ဌာဂါရာနိ ဖီတာနိ, သန္နိဓိံ ဒါနိ ကုဗ္ဗသီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၆);

‘‘සම්පත් පිරුණු ගම් දහස් ගණනක් ද, ධනයෙන් පිරුණු ධාන්‍යාගාර දහසයක් ද අතහැර දමා, දැන් ඔබ (ලුණු) රැස් කිරීමක් කරන්නේ ද?’’

ဝေဒေဟိသိ အဝေါစ – ‘‘တုမှေ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတာ, ဣဒါနိ ကသ္မာ လောဏစုဏ္ဏမတ္တသန္နိဓိကာရဏာ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အနုစ္ဆဝိကံ န ကရောထာ’’တိ? ကိံ မယာ ကတံ ဝေဒေဟိသီတိ? အထ နံ အာဟ –

එවිට විදේහ තාපසයා මෙසේ කීවේය: ‘‘ඔබ වහන්සේලා රාජ්‍යය අතහැර පැවිදි වූහ. දැන් කුමක් නිසා ලුණු කුඩු ස්වල්පයක් රැස් කිරීම නිසා පැවිද්දට නුසුදුසු දෙයක් ලෙස දොස් පවරන්නේ ද?’’ එවිට ගන්ධාර තාපසයා ‘‘විදේහය, මා විසින් කරන ලද වරද කුමක් ද?’’ යි අසා මෙසේ පැවසීය:

‘‘ဟိတွာ ဂန္ဓာရဝိသယံ, ပဟူတဓနဓာရိယံ;

ပသာသနတော နိက္ခန္တော, ဣဓ ဒါနိ ပသာသသီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၇);

‘‘මහත් ධන ධාන්‍යයෙන් පිරුණු ගන්ධාර දේශය අතහැර, රාජ්‍ය පාලනයෙන් බැහැරව පැමිණ, දැන් මෙහි දී මට අනුශාසනා (පාලනය) කරන්නේ ද?’’

ဂန္ဓာရော အာဟ –

ගන්ධාර තාපසයා මෙසේ කීය:

‘‘ဓမ္မံ ဘဏာမိ ဝေဒေဟ, အဓမ္မော မေ န ရုစ္စတိ;

ဓမ္မံ မေ ဘဏမာနဿ, န ပါပမုပလိမ္ပတီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၈);

‘‘විදේහය, මම ධර්මය පවසමි, මම අධර්මයට අකමැතිය. ධර්මය පවසන මට පාපයක් තැවරෙන්නේ නැත.’’

ဝေဒေဟော [Pg.282] အာဟ –

විදේහ තාපසයා මෙසේ කීය:

‘‘ယေန ကေနစိ ဝဏ္ဏေန, ပရော လဘတိ ရုပ္ပနံ;

မဟတ္ထိယမ္ပိ စေ ဝါစံ, န တံ ဘာသေယျ ပဏ္ဍိတော’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၉);

‘‘යම් ආකාරයකින් අන් අයෙකු පීඩාවට පත් වේ නම්, එය මහත් ප්‍රයෝජනයක් ඇති වචනයක් වුව ද පණ්ඩිතයා එය නොපැවසිය යුතුය.’’

ဂန္ဓာရော အာဟ –

ගන්ධාර තාපසයා මෙසේ කීය:

‘‘ကာမံ ရုပ္ပတု ဝါ မာ ဝါ, ဘုသံဝ ဝိကိရီယတု;

ဓမ္မံ မေ ဘဏမာနဿ, န ပါပမုပလိမ္ပတီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၈၀);

‘‘සැබවින්ම අන් අය පීඩාවට පත් වුවත් නැතත්, දැඩි ලෙස පැවසුවත්, ධර්මය පවසන මට පාපයක් තැවරෙන්නේ නැත.’’

တတော ဝေဒေဟိသိ ယဿ သကာပိ ဗုဒ္ဓိ နတ္ထိ, အာစရိယသန္တိကေ ဝိနယံ န သိက္ခတိ, သော အန္ဓမဟိံသော ဝိယ ဝနေ စရတီတိ စိန္တေတွာ အာဟ –

ඉන්පසු විදේහ තාපසයා, යමෙකුට තමාගේම වැටහීමක් නැත්නම්, ගුරුවරයෙකු වෙතින් විනයක් ඉගෙන නොගන්නේ නම්, ඔහු වනයෙහි හැසිරෙන අන්ධ මී හරකෙකු මෙන් හැසිරෙන්නේ යැයි සිතා මෙසේ කීවේය:

‘‘နော စေ အဿ သကာ ဗုဒ္ဓိ, ဝိနယော ဝါ သုသိက္ခိတော;

ဝနေ အန္ဓမဟိံသောဝ, စရေယျ ဗဟုကော ဇနော.

‘‘යමෙකුට තමාගේම නුවණක් හෝ මැනවින් උගත් විනයක් නැත්නම්, බොහෝ දෙනා වනයෙහි වසන අන්ධ මී හරකෙකු මෙන් හැසිරෙති.’’

ယသ္မာ စ ပနိဓေကစ္စေ, အာစေရမှိ သုသိက္ခိတာ;

တသ္မာ ဝိနီတဝိနယာ, စရန္တိ သုသမာဟိတာ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၈၁-၈၂);

‘‘නමුත් මෙලොව ඇතැම්හු ගුරුවරයා වෙතින් මැනවින් ශික්ෂණය ලබති. එබැවින් විනයෙහි හික්මුණු ඔවුහු සමාහිත සිත් ඇතිව හැසිරෙති.’’

ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ ဝေဒေဟိသိ အဇာနိတွာ မယာ ကတန္တိ ဂန္ဓာရိသိံ ခမာပေသိ. တေ ဥဘောပိ တပံ စရိတွာ ဗြဟ္မလောကံ အဂမံသု. ဧဝံ တထာဂတဿ ဗောဓိသတ္တကာလေပိ ဒီဃရတ္တံ အာဇီဝဋ္ဌမကသီလံ ပရိသုဒ္ဓံ အဟောသိ.

මෙසේ පවසා විදේහ තාපසයා, ‘‘නොදැනුවත්කමින් මා අතින් සිදු විය’’ යි පවසා ගන්ධාර තාපසයාගෙන් සමාව ඉල්ලා සිටියේය. ඒ දෙදෙනාම තපස් රැක බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපත ලැබූහ. මෙසේ තථාගතයන් වහන්සේගේ බෝධිසත්ව කාලයේදී පවා ආජීවට්ඨමක සීලය දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ පිරිසිදුව පැවතුණි.

ဥတ္တဇ္ဈာပန္နော အယမာယသ္မာ ဘိက္ခု ယသပတ္တောတိ အယမာယသ္မာ အမှာကံ သတ္ထာ ဘိက္ခု ဉတ္တံ ပညာတဘာဝံ ပါကဋဘာဝံ အဇ္ဈာပန္နော နု ခေါ, သယဉ္စ ပရိဝါရသမ္ပတ္တိံ ပတ္တော နု ခေါ နောတိ. တေန စဿ ပညာတဇ္ဈာပန္နဘာဝေန ယသသန္နိဿိတဘာဝေန စ ကိံ ဧကစ္စေ အာဒီနဝါ သန္ဒိဿန္တိ ဥဒါဟု နောတိ ဧဝံ သမန္နေသန္တူတိ ဒဿေတိ. န တာဝ, ဘိက္ခဝေတိ, ဘိက္ခဝေ, ယာဝ ဘိက္ခု န ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီသု အဘိညာတဘာဝံ ဝါ ပရိဝါရသမ္ပတ္တိံ ဝါ အာပန္နော ဟောတိ, တာဝ ဧကစ္စေ မာနာတိမာနာဒယော အာဒီနဝါ န သံဝိဇ္ဇန္တိ ဥပသန္တူပသန္တော ဝိယ သောတာပန္နော ဝိယ သကဒါဂါမီ ဝိယ စ ဝိဟရတိ. အရိယော နု ခေါ ပုထုဇ္ဇနော နု ခေါတိပိ ဉာတုံ န သက္ကာ ဟောတိ.

‘‘මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ කීර්තියට හා පිරිවර සම්පත්තියට පත්ව සිටී’’ යනු, අපගේ ශාස්තෘ වූ මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ප්‍රකට පුද්ගලයෙකු බවට පත් වී ඇත්ද, පිරිවර සම්පත්තියට පත් වී ඇත්දැයි විමසීමයි. ඔහු ප්‍රසිද්ධියට පත්වීම නිසාත්, පිරිවර මත යැපීම නිසාත් ඇතැම් ආදීනවයන් දක්නට ලැබේද නැද්ද යන්න සොයා බැලිය යුතු බව මෙයින් පෙන්වයි. ‘‘මහණෙනි, භික්ෂුවක් රජුන් හෝ රජ මහා අමාත්‍යයන් ආදීන් අතර ප්‍රසිද්ධියට හෝ පිරිවර සම්පත්තියට පත් නොවන තාක් කල්, මානය හා අතිමානය වැනි ඇතැම් ආදීනවයන් ඔහු තුළ හට නොගනී. ඔහු අතිශය ශාන්ත වූවෙකු ලෙස, සෝවාන් වූවෙකු මෙන් හෝ සකෘදාගාමී වූවෙකු මෙන් වාසය කරයි. එවිට ඔහු ආර්යයෙක් ද පෘථග්ජනයෙක් ද යන්න හඳුනා ගැනීමට පවා නොහැකි වේ.’’

ယတော [Pg.283] စ ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ ယဒါ ပန ဣဓေကစ္စော ဘိက္ခု ဉာတော ဟောတိ ပရိဝါရသမ္ပန္နော ဝါ, တဒါ တိဏှေန သိင်္ဂေန ဂေါဂဏံ ဝိဇ္ဈန္တော ဒုဋ္ဌဂေါဏော ဝိယ, မိဂသံဃံ အဘိမဒ္ဒမာနော ဒီပိ ဝိယ စ အညေ ဘိက္ခူ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဇ္ဈန္တော အဂါရဝေါ အသဘာဂဝုတ္တိ အဂ္ဂပါဒေန ဘူမိံ ဖုသန္တော ဝိယ စရတိ. ဧကစ္စော ပန ကုလပုတ္တော ယထာ ယထာ ဉာတော ဟောတိ ယသဿီ, တထာ တထာ ဖလဘာရဘရိတော ဝိယ သာလိ သုဋ္ဌုတရံ ဩနမတိ, ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီသု ဥပသင်္ကမန္တေသု အကိဉ္စနဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ သမဏသညံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ဆိန္နဝိသာဏဥသဘော ဝိယ, စဏ္ဍာလဒါရကော ဝိယ စ သောရတော နိဝါတော နီစစိတ္တော ဟုတွာ ဘိက္ခုသံဃဿ စေဝ သဒေဝကဿ စ လောကဿ, ဟိတာယ သုခါယ ပဋိပဇ္ဇတိ. ဧဝရူပံ ပဋိပတ္တိံ သန္ဓာယ ‘‘နာဿ ဣဓေကစ္စေ အာဒီနဝါ’’တိ အာဟ.

මහණෙනි, යම් කලෙක මේ ශාසනයෙහි ඇතැම් භික්ෂුවක් ප්‍රසිද්ධ වූයේ හෝ පිරිවර සම්පන්න වූයේ හෝ වෙයිද, එකල්හි ඔහු තියුණු අං ඇතිව ගව සමූහයාට විදින දරුණු ගවයකු මෙන්ද, මුව සමූහයා මඩිනා දිවියකු මෙන්ද, අනෙක් භික්ෂූන්ට තැනින් තැන පීඩා කරමින්, අගෞරවශීලීව, සබ්‍රහ්මචාරීන්ට අසදෘශ වූ පැවැත්මෙන් යුක්තව, පතුල් කෙළවරින් පොළොව ස්පර්ශ කරන්නාක් මෙන් මහත් මානයෙන් යුතුව හැසිරෙයි. ඇතැම් කුලපුත්‍රයෙක් වනාහි යම් යම් සේ ප්‍රසිද්ධ වූයේ, යසස් ඇත්තේ වෙයිද, ඒ ඒ සේ ඵලබරින් පිරුණු හැල් වී කරලක් මෙන් වඩාත් නිහතමානීව නැමෙයි. රජුන්, රාජ මහාමාත්‍යයන් ආදීන් තමන් වෙත පැමිණෙන කල්හි, තමන් සතු කිසිවක් නැති බව (අකිඤ්චනභාවය) මෙනෙහි කොට, ශ්‍රමණ සංඥාව උපදවාගෙන, අං කැඩුණු වෘෂභයකු මෙන්ද, සැඩොල් දරුවකු මෙන්ද ඉතා සන්සුන්ව, යටහත් පහත් සිතින් යුක්තව, මහා සංඝයාගේද දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේද හිතසුව පිණිස පිළිපදියි. මෙබඳු පිළිවෙත අරභයා 'මොහු කෙරෙහි ඇතැම් දොස් නැතැ'යි වදාළ සේක.

တထာဂတော ပန အဋ္ဌသု လောကဓမ္မေသု တာဒီ, သော ဟိ လာဘေပိ တာဒီ, အလာဘေပိ တာဒီ, ယသေပိ တာဒီ, အယသေပိ တာဒီ, ပသံသာယပိ တာဒီ, နိန္ဒာယပိ တာဒီ, သုခေပိ တာဒီ, ဒုက္ခေပိ တာဒီ, တသ္မာ သဗ္ဗာကာရေန နာဿ ဣဓေကစ္စေ အာဒီနဝါ သံဝိဇ္ဇန္တိ. အဘယူပရတောတိ အဘယော ဟုတွာ ဥပရတော, အစ္စန္တူပရတော သတတူပရတောတိ အတ္ထော. န ဝါ ဘယေန ဥပရတောတိပိ အဘယူပရတော. စတ္တာရိ ဟိ ဘယာနိ ကိလေသဘယံ ဝဋ္ဋဘယံ ဒုဂ္ဂတိဘယံ ဥပဝါဒဘယန္တိ. ပုထုဇ္ဇနော စတူဟိပိ ဘယေဟိ ဘာယတိ. သေက္ခာ တီဟိ, တေသဉှိ ဒုဂ္ဂတိဘယံ ပဟီနံ, ဣတိ သတ္တ သေက္ခာ ဘယူပရတာ, ခီဏာသဝေါ အဘယူပရတော နာမ, တဿ ဟိ ဧကမ္ပိ ဘယံ နတ္ထိ. ကိံ ပရဝါဒဘယံ နတ္ထီတိ? နတ္ထိ. ပရာနုဒ္ဒယံ ပန ပဋိစ္စ, ‘‘မာဒိသံ ခီဏာသဝံ ပဋိစ္စ သတ္တာ မာ နဿန္တူ’’တိ ဥပဝါဒံ ရက္ခတိ. မူလုပ္ပလဝါပိဝိဟာရဝါသီ ယသတ္ထေရော ဝိယ.

තථාගතයන් වහන්සේ වනාහි අෂ්ට ලෝකධර්මයන්හිදී තාදී ගුණයෙන් යුක්ත වන සේක. උන්වහන්සේ ලාභයේදී මෙන්ම අලාභයේදීත්, යසසෙහිදී මෙන්ම අයසෙහිදීත්, ප්‍රසංසාවේදී මෙන්ම නින්දාවේදීත්, සැපයේදී මෙන්ම දුකයේදීත් අකම්පිතව (තාදීව) වැඩසිටින සේක. එබැවින් සියලු ආකාරයෙන්ම උන්වහන්සේ කෙරෙහි කිසිදු දෝෂයක් විද්‍යමාන නොවේ. 'අභයූපරත' යනු බියක් නැතිව පව්කම්වලින් වැළකුණු, අතිශයින්ම වැළකුණු, නිරතුරුවම වැළකුණු යන අර්ථයයි. නොහොත් බිය නිසා නොවී පව්කම්වලින් වැළකුණු බැවින් 'අභයූපරත' නම් වේ. කෙලෙස් බිය, වෘත්ත බිය, දුග්ගති බිය සහ උපවාද බිය යනුවෙන් බිය සතරකි. පෘථග්ජනයා මේ සතර බියටම බිය වෙයි. සේඛ පුද්ගලයෝ බිය තුනකට බිය වෙති; මක්නිසාද යත් ඔවුන්ගේ දුග්ගති බිය ප්‍රහීණ වී ඇති බැවිනි. මෙසේ සප්ත සේඛ පුද්ගලයෝ 'භයූපරත' (බිය නිසා පව්වලින් වැළකුණු) වෙති. ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේ 'අභයූපරත' නම් වන සේක. උන්වහන්සේට කිසිදු බියක් නැත. පරෝපවාද බිය උන්වහන්සේට නැද්ද? නැත. එහෙත් අනුන් කෙරෙහි දක්වන අනුකම්පාව නිසා, 'මා වැනි ක්ෂීණාස්‍රවයෙකු අරභයා සත්වයෝ සිත දූෂණය කරගෙන විනාශ නොවෙත්වා'යි සිතා පරෝපවාදයෙන් තමන්ව ආරක්ෂා කර ගන්නා සේක. මුළුප්පලවාපි විහාරයේ වැඩසිටි යස තෙරුන් වහන්සේ මෙනි.

ထေရော ကိရ မူလုပ္ပလဝါပိဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. အထဿ ဥပဋ္ဌာကကုလဒွါရံ ပတ္တဿ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ထဏ္ဍိလပီဌကံ နိဿာယ အာသနံ ပညပေသုံ. အမစ္စဓီတာပိ တံယေဝ ပီဌကံ နိဿာယ ပရတောဘာဂေ နီစတရံ အာသနံ ပညာပေတွာ နိသီဒိ. ဧကော နေဝါသိကော ဘိက္ခု ပစ္ဆာ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌော ဒွါရေ ဌတွာဝ ဩလောကေန္တော ထေရော အမစ္စဓီတရာ သဒ္ဓိံ ဧကမဉ္စေ နိသိန္နောတိ သလ္လက္ခေတွာ, ‘‘အယံ ပံသုကူလိကော ဝိဟာရေဝ ဥပသန္တူပသန္တော [Pg.284] ဝိယ ဝိဟရတိ, အန္တောဂါမေ ပန ဥပဋ္ဌာယိကာဟိ သဒ္ဓိံ ဧကမဉ္စေ နိသီဒတီ’’တိ စိန္တေတွာ, ‘‘ကိံ နု ခေါ မယာ ဒုဒ္ဒိဋ္ဌ’’န္တိ ပုနပ္ပုနံ ဩလောကေတွာ တထာသညီဝ ဟုတွာ ပက္ကာမိ. ထေရောပိ ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ နိသီဒိ. နေဝါသိကောပိ ကတဘတ္တကိစ္စော ဝိဟာရံ ဂန္တွာ, ‘‘တံ ပံသုကူလိကံ နိဂ္ဂဏှိတွာ ဝိဟာရာ နိက္ကဍ္ဎိဿာမီ’’တိ အသညတနီဟာရေန ထေရဿ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ပရိဘောဂဃဋတော ဥလုင်္ကေန ဥဒကံ ဂဟေတွာ မဟာသဒ္ဒံ ကရောန္တော ပါဒေ ဓောဝိ. ထေရော, ‘‘ကော နု ခေါ အယံ အသညတစာရိကော’’တိ အာဝဇ္ဇန္တော သဗ္ဗံ ဉတွာ, ‘‘အယံ မယိ မနံ ပဒေါသေတွာ အပါယူပဂေါ မာ အဟောသီ’’တိ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ကဏ္ဏိကာမဏ္ဍလသမီပေ ပလ္လင်္ကေန နိသီဒိ. နေဝါသိကော ဒုဋ္ဌာကာရေန ဃဋိကံ ဥက္ခိပိတွာ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ အန္တော ပဝိဋ္ဌော ထေရံ အပဿန္တော, ‘‘ဟေဋ္ဌာမဉ္စံ ပဝိဋ္ဌော ဘဝိဿတီ’’တိ ဩလောကေတွာ တတ္ထာပိ အပဿန္တော နိက္ခမိတုံ အာရဘိ. ထေရော ဥက္ကာသိ. ဣတရော ဥဒ္ဓံ ဩလောကေန္တော ဒိသွာ အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တော ဧဝမာဟ – ‘‘ပတိရူပံ တေ, အာဝုသော, ပံသုကူလိက ဧဝံ အာနုဘာဝသမ္ပန္နဿ ဥပဋ္ဌာယိကာယ သဒ္ဓိံ ဧကမဉ္စေ နိသီဒိတု’’န္တိ. ပဗ္ဗဇိတာ နာမ, ဘန္တေ, မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ န ဧကမဉ္စေ နိသီဒန္တိ, တုမှေဟိ ပန ဒုဒ္ဒိဋ္ဌမေတန္တိ. ဧဝံ ခီဏာသဝါ ပရာနုဒ္ဒယာယ ဥပဝါဒံ ရက္ခန္တိ.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ මුළුප්පලවාපි ගමට පිඬු පිණිස වැඩම කළ සේක. එවිට උන්වහන්සේගේ උපස්ථායක නිවසක දොරටුව අසලදී උන්වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන, බිත්තියට හේත්තු කළ පුවරුවක අසුනක් පැනවූහ. ඇමති දියණියද එම පුවරුවටම හේත්තු කොට අනෙක් පසින් මඳක් පහත් අසුනක් පනවාගෙන හිඳගත්තාය. පසුව පිඬු පිණිස පැමිණි එක් ආවාසික භික්ෂුවක් දොරටුව අසල සිට බලන කල, තෙරුන් වහන්සේ ඇමති දියණිය සමඟ එක් ඇඳක/අසුනක හිඳගෙන සිටින බව දැක, 'මේ පාංශුකූලික භික්ෂුව විහාරයෙහිදී ඉතා ශාන්ත වූවෙකු මෙන් වෙසෙයි, ගම ඇතුළතදී උපස්ථායිකාවන් සමඟ එක්ව හිඳගනියි' කියා සිතීය. 'මට වැරදී පෙනුණාද' කියා නැවත නැවතත් බැලූ ඔහු, එසේම යැයි යන සාවද්‍ය සංඥාව ඇතිව පිටත්ව ගියේය. තෙරුන් වහන්සේ ද දන් වළඳා විහාරයට වැඩම කොට, වාසස්ථානයට ඇතුළු වී දොර වසාගෙන වැඩසිටියහ. ආවාසික භික්ෂුවද දන් වළඳා අවසන් වී, 'ඒ පාංශුකූලික භික්ෂුවට නිග්‍රහ කොට විහාරයෙන් පන්නා දමමි'යි අසංවර අයුරින් තෙරුන්ගේ වාසස්ථානයට ගොස්, පැන් කළයෙන් මණ්ඩාවෙන් පැන් ගෙන, මහත් හඬ නගමින් පා සේදුවේය. 'මේ අසංවරව හැසිරෙන්නේ කවුදැ'යි තෙරුන් වහන්සේ මෙනෙහි කොට සියල්ල දැන, 'මොහු මා කෙරෙහි සිත දූෂණය කරගෙන අපායගාමී නොවේවා'යි සිතා අහසට පැන නැගී, වහලයේ කැණිමඩල අසල පලක් බැඳ හිඳගත්හ. ආවාසික භික්ෂුව ක්‍රෝධයෙන් යුතුව දොර හැර ඇතුළට පැමිණි විට තෙරුන් වහන්සේව නොදැක, 'ඇඳ යටට වෙන්න ඇති' කියා බලා එහිද නැති බැවින් පිටවීමට සැරසුණි. එවිට තෙරුන් වහන්සේ කැස්සක් ඇති කළහ. අනෙක් භික්ෂුව උඩ බලා උන්වහන්සේව දැක, එය ඉවසාගත නොහැකිව මෙසේ කීවේය: 'ඇවැත් පාංශුකූලිකය, මෙවන් ආනුභාව සම්පන්න ඔබට උපස්ථායිකාව සමඟ එක අසුනේ හිඳීම සුදුසුද?'. එවිට තෙරුන් වහන්සේ වදාළේ 'ස්වාමීනි, පැවිද්දන් වනාහි මාතුගාමිකයන් සමඟ එක අසුනේ නොහිඳිති. ඔබ විසින් දක්නා ලද්දේ වැරදි දැකීමකි' යනුවෙනි. මෙසේ ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේලා අනුන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් උපවාදයන්ගෙන් තමන්ව ආරක්ෂා කර ගනිති.

ခယာ ရာဂဿာတိ ရာဂဿ ခယေနေဝ. ဝီတရာဂတ္တာ ကာမေ န ပဋိသေဝတိ, န ပဋိသင်္ခါယ ဝါရေတွာတိ. တဉ္စေတိ ဧဝံ တထာဂတဿ ကိလေသပ္ပဟာနံ ဉတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဌိတနိသိန္နကာလာဒီသုပိ စတုပရိသမဇ္ဈေ အလင်္ကတဓမ္မာသနေ နိသီဒိတွာပိ ဣတိပိ သတ္ထာ ဝီတရာဂေါ ဝီတဒေါသော ဝီတမောဟော ဝန္တကိလေသော ပဟီနမလော အဗ္ဘာ မုတ္တပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယ သုပရိသုဒ္ဓေါတိ ဧဝံ တထာဂတဿ ကိလေသပ္ပဟာနေ ဝဏ္ဏံ ကထယမာနံ တံ ဝီမံသကံ ဘိက္ခုံ ပရေ ဧဝံ ပုစ္ဆေယျုံ စေတိ အတ္ထော.

'ඛයා රාගස්සා' යනු රාගය ක්ෂය වීමෙන්මය. රාගය ප්‍රහීණ වූ බැවින් කාමයන් සේවනය නොකරයි, මනා නුවණින් සලකා ඒවා වළක්වා ගනියි යන අර්ථයයි. 'තඤ්චේ' යනු මෙසේ තථාගතයන් වහන්සේගේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය දැන, ඒ ඒ ස්ථානයන්හි වැඩසිටින කල මෙන්ම සිව්වනක් පිරිස මැද අලංකාර ධර්මාසනයක වැඩහිඳින කල වුවද, 'අප බුදු පියාණන් වහන්සේ වීතරාගී වන සේක, වීතදෝෂී වන සේක, වීතමෝහී වන සේක, වමාරා දැමූ කෙලෙස් ඇති සේක, පහ කළ මල (කිලිටු) ඇති සේක, වලාකුළෙන් මිදුණු පසළොස්වක සඳ මෙන් අතිශයින්ම පිරිසිදු වන සේක'යි මෙසේ තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරන ඒ විමසන සුලු භික්ෂුවගෙන් අන් අය එසේ විමසන්නේ නම් යන අර්ථයයි.

အာကာရာတိ ကာရဏာနိ. အနွယာတိ အနုဗုဒ္ဓိယော. သံဃေ ဝါ ဝိဟရန္တောတိ အပ္ပေကဒါ အပရိစ္ဆိန္နဂဏနဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဇ္ဈေ ဝိဟရန္တော. ဧကော ဝါ ဝိဟရန္တောတိ ဣစ္ဆာမဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဍ္ဎမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုန္တိ, တေမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုန္တိ ဧဝံ ပဋိသလ္လာနေ စေဝ ပါလိလေယျကဝနသဏ္ဍေ စ ဧကကော ဝိဟရန္တော. သုဂတာတိ သုဋ္ဌုဂတာ သုပ္ပဋိပန္နာ ကာရကာ ယုတ္တပယုတ္တာ. ဧဝရူပါပိ ဟိ ဧကစ္စေ ဘိက္ခူ အတ္ထိ. ဒုဂ္ဂတာတိ [Pg.285] ဒုဋ္ဌုဂတာ ဒုပ္ပဋိပန္နာ ကာယဒဠှိဗဟုလာ ဝိဿဋ္ဌကမ္မဋ္ဌာနာ. ဧဝရူပါပိ ဧကစ္စေ အတ္ထိ. ဂဏမနုသာသန္တီတိ ဂဏဗန္ဓနေန ဗဒ္ဓါ ဂဏာရာမာ ဂဏဗဟုလိကာ ဟုတွာ ဂဏံ ပရိဟရန္တိ. ဧဝရူပါပိ ဧကစ္စေ အတ္ထိ. တေသံ ပဋိပက္ခဘူတာ ဂဏတော နိဿဋာ ဝိသံသဋ္ဌာ ဝိပ္ပမုတ္တဝိဟာရိနောပိ အတ္ထိ.

'ආකාරා' යනු කරුණුය. 'අන්වායා' යනු අනුබෝධයන්ය. 'සංඝේ වා විහරන්තෝ' යනු ඇතැම් විට අපරිමිත භික්ෂූ සංඝයා මැද වෙසෙන කලයි. 'එකෝ වා විහරන්තෝ' යනු 'මහණෙනි, මම අඩමසක් හෝ තෙමසක් විවේකීව හුදෙකලාව වාසය කිරීමට කැමැත්තෙමි'යි පවසා විවේකීව වැඩසිටින කල සහ පාලිලෙය්‍ය වනයෙහි හුදෙකලාව වෙසෙන කලයි. 'සුගතා' යනු යහපත් ගමන් ඇති, මනා පිළිවෙත් ඇති, කටයුතු කළ යුතු දේ කළ, වීර්යය කළ යුතු තැන්හි වීර්යය කළ යන අර්ථයයි. මෙබඳු වූ ඇතැම් භික්ෂූහු ද ඇත්තාහ. 'දුග්ගතා' යනු අයහපත් ගමන් ඇති, වැරදි පිළිවෙත් ඇති, ශරීරය පෝෂණය කිරීමෙහිම ඇලුණු, කමටහන් අත්හළ වූවෝය. මෙබඳු වූ ඇතැම් භික්ෂූහු ද ඇත්තාහ. 'ගණමනුසාසන්තී' යනු පිරිවරෙහි බැඳී, පිරිවරෙහි ඇලී, පිරිවර බහුලව පතමින් වාසය කරන්නාහ. මෙබඳු වූ ඇතැම් භික්ෂූහු ද ඇත්තාහ. ඔවුන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, පිරිවරින් බැහැර වූ, පිරිවර සමඟ නොමුසු වූ, විවේකීව වෙසෙන භික්ෂූහු ද ඇත්තාහ.

အာမိသေသု သန္ဒိဿန္တီတိ အာမိသဂိဒ္ဓါ အာမိသစက္ခုကာ စတုပစ္စယအာမိသတ္ထမေဝ အာဟိဏ္ဍမာနာ အာမိသေသု သန္ဒိဿမာနကဘိက္ခူပိ အတ္ထိ. အာမိသေန အနုပလိတ္တာ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဝိနိဝတ္တမာနသာ အဗ္ဘာ မုတ္တစန္ဒသဒိသာ ဟုတွာ ဝိဟရမာနာပိ အတ္ထိ. နာယမာယသ္မာ တံ တေန အဝဇာနာတီတိ အယံ အာယသ္မာ သတ္ထာ တာယ တာယ ပဋိပတ္တိယာ တံ တံ ပုဂ္ဂလံ နာဝဇာနာတိ, အယံ ပဋိပန္နော ကာရကော, အယံ ဂဏတော နိဿဋော ဝိသံသဋ္ဌော. အယံ အာမိသေန အနုပလိတ္တော ပစ္စယေဟိ ဝိနိဝတ္တမာနသော အဗ္ဘာ မုတ္တော စန္ဒိမာ ဝိယာတိ ဧဝမဿ ဂေဟသိတဝသေန ဥဿာဒနာပိ နတ္ထိ. အယံ ဒုပ္ပဋိပန္နော အကာရကော ကာယဒဠှိဗဟုလော ဝိဿဋ္ဌကမ္မဋ္ဌာနော, အယံ ဂဏဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ, အယံ အာမိသဂိဒ္ဓေါ လောလော အာမိသစက္ခုကောတိ ဧဝမဿ ဂေဟသိတဝသေန အပသာဒနာပိ နတ္ထီတိ အတ္ထော. ဣမိနာ ကိံ ကထိတံ ဟောတိ? တထာဂတဿ သတ္တေသု တာဒိဘာဝေါ ကထိတော ဟောတိ. အယဉှိ –

"ආමිසයන්හි පෙනී සිටිති" යනු ආමිසයට ගිජු වූ, ආමිසය දෙසම බලන, සතර පසය නැමති ආමිසය උදෙසාම සැරිසරන්නා වූ, ආමිසයන්හි දක්නට ලැබෙන භික්ෂූහු ද වෙති. ආමිසයෙන් නොලැවුණු, සතර පසයෙන් ඉවත් වූ සිත් ඇති, වලාකුළින් මිදුණු සඳ වැනි වී වාසය කරන භික්ෂූහු ද වෙති. "මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ඒ හේතුවෙන් ඔහු හෙළා නොදකිති" යනු, මේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ ඒ පිළිවෙත නිසා ඒ ඒ පුද්ගලයා හෙළා නොදකිති. "මේ භික්ෂුව මැනවින් පිළිපන් කෙනෙකි, කටයුතු කරන්නෙකි, පිරිසෙන් වෙන් වූ තැනැත්තෙකි, මිශ්‍ර නොවූ තැනැත්තෙකි. මොහු ආමිසයෙන් නොලැවුණු, පසයෙන් ඉවත් වූ සිත් ඇති, වලාකුළින් මිදුණු පුන් සඳ මෙනි" යි මෙසේ ඔහුට ගෘහස්තව විසීමේ ස්වභාවයෙන් ගුණ වර්ණනා කිරීමක් ද නැත. "මේ භික්ෂුව වැරදි ලෙස පිළිපන් කෙනෙකි, කටයුතු නොකරන්නෙකි, කය පිනවීමට බර වූ කෙනෙකි, කමටහන් අත්හළ කෙනෙකි, මොහු පිරිසට බැඳුණු කෙනෙකි, ආමිසයට ගිජු වූ, ලෝල වූ, ආමිසය දෙසම බලන කෙනෙකි" යි මෙසේ ඔහුට ගෘහස්ත භාවයෙන් නින්දා කිරීමක් ද නැත යන අර්ථයයි. මෙයින් කුමක් කියන ලද්දේ ද? තථාගතයන් වහන්සේ සත්වයන් කෙරෙහි දක්වන තාදී භාවය (සමාන ස්වභාවය) පවසන ලදී. එනම්;

‘‘ဝဓကဿ ဒေဝဒတ္တဿ, စောရဿင်္ဂုလိမာလိနော;

ဓနပါလေ ရာဟုလေ စ, သဗ္ဗေသံ သမကော မုနီ’’တိ. (မိ. ပ. ၆.၆.၅);

"වධක දේවදත්තයන් කෙරෙහි ද, අංගුලිමාල සොරා කෙරෙහි ද, ධනපාල ඇතු කෙරෙහි ද, රාහුල කෙරෙහි ද යන මේ සියල්ලන් කෙරෙහි මුනිවරයාණෝ සමාන සිත් ඇත්තාහ."

၄၈၉. တတြ, ဘိက္ခဝေတိ တေသု ဒွီသု ဝီမံသကေသု. ယော, ‘‘ကေ ပနာယသ္မတော အာကာရာ’’တိ ပုစ္ဆာယံ အာဂတော ဂဏ္ဌိဝီမံသကော စ, ယော ‘‘အဘယူပရတော အယမာယသ္မာ’’တိ အာဂတော မူလဝီမံသကော စ. တေသု မူလဝီမံသကေန တထာဂတောဝ ဥတ္တရိ ပဋိပုစ္ဆိတဗ္ဗော. သော ဟိ ပုဗ္ဗေ ပရဿေဝ ကထာယ နိဋ္ဌင်္ဂတော. ပရော စ နာမ ဇာနိတွာပိ ကထေယျ အဇာနိတွာပိ. ဧဝမဿ ကထာ ဘူတာပိ ဟောတိ အဘူတာပိ, တသ္မာ ပရဿေဝ ကထာယ နိဋ္ဌံ အဂန္တွာ တတော ဥတ္တရိ တထာဂတောဝ ပဋိပုစ္ဆိတဗ္ဗောတိ အတ္ထော.

489. එහි "මහණෙනි" යනු ඒ විමසන්නන් දෙදෙනා අතුරෙනි. "ආයුෂ්මතුන් වහන්සේගේ කරුණු කවරේ ද?" යන පැනයෙහි සඳහන් වන ගැටලු විමසන්නා ද, "මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ භය නිසා වැළකුණේ ද?" යන පැනයෙහි සඳහන් වන මූලික කරුණු විමසන්නා ද යන දෙදෙනා ය. ඔවුන් අතුරෙන් මූලික කරුණු විමසන්නා විසින් තථාගතයන් වහන්සේගෙන්ම මතු විමසිය යුතුය. ඔහු මීට පෙර අන් අයගේ කතාවෙන් පමණක් නිගමනයකට පැමිණියේය. අන්‍යයා ද දැන හෝ නොදැන හෝ යමක් කිව හැකිය. එවිට ඔහුගේ කතාව සත්‍ය විය හැකි සේම අසත්‍ය ද විය හැකිය. එබැවින් අන්‍යයාගේ කතාවෙන් පමණක් නිගමනයට නොපැමිණ, එයින් ඔබ්බට ගොස් තථාගතයන් වහන්සේගෙන්ම ඒ ගැන විමසිය යුතුය යනු අර්ථයයි.

ဗျာကရမာနောတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ တထာဂတဿ မိစ္ဆာဗျာကရဏံ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ သမ္မာ မိစ္ဆာတိ အဝတွာ ဗျာကရမာနောတွေဝ ဝုတ္တံ. ဧတံ ပထောဟမသ္မိ [Pg.286] ဧတံ ဂေါစရောတိ ဧသ မယှံ ပထော ဧသ ဂေါစရောတိ အတ္ထော. ‘‘ဧတာပါထော’’တိပိ ပါဌော, တဿတ္ထော မယှံ အာဇီဝဋ္ဌမကသီလံ ပရိသုဒ္ဓံ, သွာဟံ တဿ ပရိသုဒ္ဓဘာဝေန ဝီမံသကဿ ဘိက္ခုနော ဉာဏမုခေ ဧတာပါထော, ဧဝံ အာပါထံ ဂစ္ဆာမီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နော စ တေန တမ္မယောတိ တေနပိ စာဟံ ပရိသုဒ္ဓေန သီလေန န တမ္မယော, န သတဏှော, ပရိသုဒ္ဓသီလတ္တာဝ နိတ္တဏှောဟမသ္မီတိ ဒီပေတိ.

"ප්‍රකාශ කරන්නා වූ" යන මෙහි තථාගතයන් වහන්සේට වැරදි ලෙස ප්‍රකාශ කිරීමක් නොමැති බැවින්, "නිවැරදිය, වැරදිය" කියා නොපවසා "ප්‍රකාශ කරන්නා වූ" යනුවෙන්ම පවසන ලදී. "මේ මාගේ මාවතයි, මේ මාගේ ගෝචරයයි" යනු මේ මාගේ මාවතයි, මේ මාගේ අරමුණයි යන අර්ථයයි. "එතාපාතෝ" යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත. එහි අර්ථය නම්, "මාගේ ආජීවට්ඨමක සීලය පිරිසිදුය. පිරිසිදු බව නිසා ඒ විමසන්නා වූ භික්ෂුවගේ ඥානයට මෙසේ වැටහෙයි, මෙසේ විෂයය වෙයි" යන්නයි. "එයින් ඔහු ඒ මය (සීලමය) නොවේ" යනු ඒ පිරිසිදු සීලයෙන් මම තෘෂ්ණාව සහිත නොවෙමි. සීලය පිරිසිදු බැවින් මම තෘෂ්ණාව රහිත වෙමි යන්න පෙන්වයි.

ဥတ္တရုတ္တရိံ ပဏီတပဏီတန္တိ ဥတ္တရုတ္တရိံ စေဝ ပဏီတတရဉ္စ ကတွာ ဒေသေတိ. ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂန္တိ ကဏှံ စေဝ သုက္ကဉ္စ, တဉ္စ ခေါ သပ္ပဋိဘာဂံ သဝိပက္ခံ ကတွာ, ကဏှံ ပဋိဗာဟိတွာ သုက္ကန္တိ သုက္ကံ ပဋိဗာဟိတွာ ကဏှန္တိ ဧဝံ သပ္ပဋိဘာဂံ ကတွာ ကဏှသုက္ကံ ဒေသေတိ. ကဏှံ ဒေသေန္တောပိ သဥဿာဟံ သဝိပါကံ ဒေသေတိ, သုက္ကံ ဒေသေန္တောပိ သဥဿာဟံ သဝိပါကံ ဒေသေတိ. အဘိညာယ ဣဓေကစ္စံ ဓမ္မံ ဓမ္မေသု နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတီတိ တသ္မိံ ဒေသိတေ ဓမ္မေ ဧကစ္စံ ပဋိဝေဓဓမ္မံ အဘိညာယ တေန ပဋိဝေဓဓမ္မေန ဒေသနာဓမ္မေ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတိ. သတ္ထရိ ပသီဒတီတိ ဧဝံ ဓမ္မေ နိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ဘိယျောသောမတ္တာယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ သော ဘဂဝါတိ သတ္ထရိ ပသီဒတိ. တေန ပန ဘဂဝတာ ယော ဓမ္မော အက္ခာတော, သောပိ သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မော နိယျာနိကတ္တာ. ယွာဿ တံ ဓမ္မံ ပဋိပန္နော သံဃော, သောပိ သုပ္ပဋိပန္နော ဝင်္ကာဒိဒေါသရဟိတံ ပဋိပဒံ ပဋိပန္နတ္တာတိ ဧဝံ ဓမ္မေ သံဃေပိ ပသီဒတိ. တဉ္စေတိ တံ ဧဝံ ပသန္နံ တတ္ထ တတ္ထ တိဏ္ဏံ ရတနာနံ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တံ ဘိက္ခုံ.

"මතු මත්තෙහි ප්‍රණීත වූ ප්‍රණීත වූ" යනු වඩ වඩාත් උසස් වූ ද, අතිශයින් ප්‍රණීත වූ ද දහම් දේශනා කරති. "කළු හා සුදු ධර්මයන් සප්‍රතිභාග කොට" යනු අකුසල සහ කුසල පක්ෂයන් ප්‍රතිපක්ෂ කොට සලකා, අකුසල පක්ෂය බැහැර කර කුසල පක්ෂය ද, කුසල පක්ෂය බැහැර කර අකුසල පක්ෂය ද වශයෙන් සප්‍රතිභාග කොට දේශනා කරති. අකුසල පක්ෂය දේශනා කරන විට ද උත්සාහය හා විපාක සහිතව දේශනා කරති, කුසල පක්ෂය දේශනා කරන විට ද උත්සාහය හා විපාක සහිතව දේශනා කරති. "මෙහි ඇතැම් ධර්මයක් මැනවින් දැන ධර්මයන්හි නිශ්චාවට පැමිණෙයි" යනු ඒ දේශනා කළ ධර්මයෙහි ඇතැම් වූ අවබෝධ කළ යුතු ධර්මයක් (මාර්ග ඥානය) විශේෂ ඥානයෙන් දැන, ඒ මාර්ග ඥානයෙන් දේශනා කරන ලද ධර්මයන්හි නිශ්චයට පැමිණෙයි. "ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදෙයි" යනු මෙසේ ධර්මයෙහි නිශ්චයට පැමිණ, "ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැබවින්ම සම්මා සම්බුද්ධයහ" යි අතිශයින්ම ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදෙයි. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යම් ධර්මයක් දේශනා කරන ලද ද, ඒ ධර්මය ද සසරින් එතෙර කරවන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මැනවින් දේශනා කරන ලදී. උන්වහන්සේගේ ඒ ධර්මයෙහි පිළිපන් යම් සංඝයෙක් වේ ද, ඒ සංඝයා ද වංක ආදී දෝෂ රහිත වූ පිළිවෙතට පිළිපන් බැවින් සුපටිපන්න වෙති යි මෙසේ ධර්මයෙහි හා සංඝයා කෙරෙහි ද පැහැදෙයි. "ඔහුට" යනු මෙසේ පැහැදුණු, ඒ ඒ සූත්‍ර ස්ථානයන්හි තෙරුවන්ගේ ගුණ පවසන ඒ භික්ෂුවටයි.

၄၉၀. ဣမေဟိ အာကာရေဟီတိ ဣမေဟိ သတ္ထုဝီမံသနကာရဏေဟိ. ဣမေဟိ ပဒေဟီတိ ဣမေဟိ အက္ခရသမ္ပိဏ္ဍနပဒေဟိ. ဣမေဟိ ဗျဉ္ဇနေဟီတိ ဣမေဟိ ဣဓ ဝုတ္တေဟိ အက္ခရေဟိ. သဒ္ဓါ နိဝိဋ္ဌာတိ ဩကပ္ပနာ ပတိဋ္ဌိတာ. မူလဇာတာတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဝသေန သဉ္ဇာတမူလာ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ဟိ သဒ္ဓါယ မူလံ နာမ. အာကာရဝတီတိ ကာရဏံ ပရိယေသိတွာ ဂဟိတတ္တာ သကာရဏာ. ဒဿနမူလိကာတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂမူလိကာ. သော ဟိ ဒဿနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဒဠှာတိ ထိရာ. အသံဟာရိယာတိ ဟရိတုံ န သက္ကာ. သမဏေန ဝါတိ သမိတပါပသမဏေန ဝါ. ဗြာဟ္မဏေန ဝါတိ ဗာဟိတပါပဗြာဟ္မဏေန ဝါ. ဒေဝေန ဝါတိ ဥပပတ္တိဒေဝေန ဝါ. မာရေန ဝါတိ ဝသဝတ္တိမာရေန [Pg.287] ဝါ, သောတာပန္နဿ ဟိ ဝသဝတ္တိမာရေနာပိ သဒ္ဓါ အသံဟာရိယာ ဟောတိ သူရမ္ဗဋ္ဌဿ ဝိယ.

490. "මේ කරුණුවලින්" යනු මේ ශාස්තෘන් වහන්සේ විමසන්නා වූ කරුණුවලින් ය. "මේ පදයන්ගෙන්" යනු අක්ෂර එක් වූ මේ පදයන්ගෙන් ය. "මේ ව්‍යංජනයන්ගෙන්" යනු මෙහි පවසන ලද මේ අක්ෂරයන්ගෙන් ය. "ශ්‍රද්ධාව පිහිටියේ වෙයි" යනු නිශ්චිත විශ්වාසය පිහිටියේ යන්නයි. "මුල් බැසගත්" යනු සෝවාන් මාර්ගය නිසා උපන් මුල් ඇති බවයි. සැබවින්ම සෝවාන් මාර්ගය ශ්‍රද්ධාවට මූලයයි. "සහේතුක වූ" යනු කරුණු විමසා ගත් බැවින් හේතු සහිත වූ යන්නයි. "දර්ශනය මූලික කරගත්" යනු සෝවාන් මාර්ගය මූලික කරගත් යන්නයි. සැබවින්ම ඒ සෝවාන් මාර්ගය 'දර්ශනය' යැයි කියනු ලැබේ. "ස්ථීර වූ" යනු දැඩි වූ යන්නයි. "සෙලවිය නොහැකි" යනු ඉවත් කළ නොහැකි බවයි. "ශ්‍රමණයකු විසින් හෝ" යනු පව් සන්සිඳවූ ශ්‍රමණයකු විසින් හෝ වේවා, "බ්‍රාහ්මණයකු විසින් හෝ" යනු පව් බැහැර කළ බ්‍රාහ්මණයකු විසින් හෝ වේවා, "දෙවියකු විසින් හෝ" යනු උප්පත්ති දේවතාවකු විසින් හෝ වේවා, "මාරයකු විසින් හෝ" යනු වසවර්ති මාරයා විසින් හෝ වේවා යන්නයි. සැබවින්ම සෝවාන් වූ පුද්ගලයාගේ ශ්‍රද්ධාව වසවර්ති මාරයාට පවා සෙලවිය නොහැකිය, එය සූරම්බට්ඨගේ ශ්‍රද්ධාව මෙනි.

သော ကိရ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ သောတာပန္နော ဟုတွာ ဂေဟံ အာဂတော. အထ မာရော ဒွတ္တိံသဝရလက္ခဏပ္ပဋိမဏ္ဍိတံ ဗုဒ္ဓရူပံ မာပေတွာ တဿ ဃရဒွါရေ ဌတွာ – ‘‘သတ္ထာ အာဂတော’’တိ သာသနံ ပဟိဏိ. သူရော စိန္တေသိ, ‘‘အဟံ ဣဒါနေဝ သတ္ထု သန္တိကာ ဓမ္မံ သုတွာ အာဂတော, ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဥပသင်္ကမိတွာ သတ္ထုသညာယ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. မာရော အာဟ – ‘‘ယံ တေ မယာ, သူရမ္ဗဋ္ဌ, ရူပံ အနိစ္စံ…ပေ… ဝိညာဏံ အနိစ္စန္တိ ကထိတံ, တံ အနုပဓာရေတွာဝ သဟသာ မယာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. တသ္မာ တွံ ရူပံ နိစ္စံ…ပေ… ဝိညာဏံ နိစ္စန္တိ ဂဏှာဟီ’’တိ. သူရော စိန္တေသိ – ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, ယံ ဗုဒ္ဓါ အနုပဓာရေတွာ အပစ္စက္ခံ ကတွာ ကိဉ္စိ ကထေယျုံ, အဒ္ဓါ အယံ မယှံ ဝိဗာဓနတ္ထံ မာရော အာဂတော’’တိ. တတော နံ တွံ မာရောတိ အာဟ. သော မုသာဝါဒံ ကာတုံ နာသက္ခိ, အာမ မာရောသ္မီတိ ပဋိဇာနိ. ကသ္မာ အာဂတောသီတိ ဝုတ္တေ တဝ သဒ္ဓါစာလနတ္ထန္တိ အာဟ. ကဏှ ပါပိမ, တွံ တာဝ ဧကကော တိဋ္ဌ, တာဒိသာနံ မာရာနံ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ မမ သဒ္ဓံ စာလေတုံ အသမတ္ထံ, မဂ္ဂေန အာဂတာ သဒ္ဓါ နာမ သိလာပထဝိယံ ပတိဋ္ဌိတသိနေရု ဝိယ အစလာ ဟောတိ, ကိံ တွံ ဧတ္ထာတိ အစ္ဆရံ ပဟရိ. သော ဌာတုံ အသက္ကောန္တော တတ္ထေဝန္တရဓာယိ. ဗြဟ္မုနာ ဝါတိ ဗြဟ္မကာယိကာဒီသု အညတရဗြဟ္မုနာ ဝါ. ကေနစိ ဝါ လောကသ္မိန္တိ ဧတေ သမဏာဒယော ဌပေတွာ အညေနပိ ကေနစိ ဝါ လောကသ္မိံ ဟရိတုံ န သက္ကာ. ဓမ္မသမန္နေသနာတိ သဘာဝသမန္နေသနာ. ဓမ္မတာသုသမန္နိဋ္ဌောတိ ဓမ္မတာယ သုသမန္နိဋ္ဌော, သဘာဝေနေဝ သုဋ္ဌု သမန္နေသိတော ဟောတီတိ အတ္ထော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

සූරමුට්ඨ (සූරම්බට්ඨ) නම් උපාසකයා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා සෝවාන් වී නිවසට ගියේය. ඉක්බිති මාරයා දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයෙන් විභූෂිත වූ බුද්ධ වේශයක් මවාගෙන ඔහුගේ ගෙදර දොරකඩ සිට ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළා’ යැයි පණිවිඩයක් යැවීය. සූරමුට්ඨ මෙසේ සිතීය: ‘මම දැන්ම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සමීපයෙන් ධර්මය අසා පැමිණියෙමි, මේ කවුරුන් විය හැකිද?’ ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේ යැයි යන සංඥාවෙන් යුතුව සමීපයට ගොස් වැඳ එකත්පසක සිටියේය. මාරයා මෙසේ කීවේය: ‘සූරම්බට්ඨය, යම් රූපයක් අනිත්‍යය... පෙ... විඤ්ඤාණය අනිත්‍යය යැයි මා විසින් තොපට දේශනා කරන ලදද, එය නොවිමසා හදිසියේ මා විසින් එසේ පවසන ලද්දකි. එබැවින් තොප රූපය නිත්‍යය... පෙ... විඤ්ඤාණය නිත්‍යය යැයි පිළිගනු.’ එවිට සූරමුට්ඨ මෙසේ සිතීය: ‘බුදුරජාණන් වහන්සේලා යමක් නොවිමසා, ප්‍රත්‍යක්ෂ නොකොට කිසිවක් දේශනා කරන්නේ නැත. ඒකාන්තයෙන්ම මේ මාගේ ශ්‍රද්ධාව පළුදු කිරීමට පැමිණි මාරයෙකි.’ ඉක්බිති ඔහු ‘තෝ මාරයා නේද?’ යැයි ඇසීය. මාරයාට බොරු කීමට නොහැකි වූ බැවින් ‘එසේය, මම මාරයා වෙමි’ යි පිළිගත්තේය. ‘කුමකට ආවේදැයි’ ඇසූ කල, ‘තොපගේ ශ්‍රද්ධාව සෙලවීමට ආවෙමි’ යි මාරයා කීවේය. ‘පාපිෂ්ඨ වූ කණ්හ (මාරය), තෝ තනිව සිටපන්. තොප වැනි මාරයන් සියයක් දහසක් ආවත් මාගේ ශ්‍රද්ධාව සෙලවීමට අසමත්ය. ආර්ය මාර්ගයෙන් ලත් ශ්‍රද්ධාව නම් මහා පොළොවෙහි පිහිටි මහා මේරු පර්වතය මෙන් අචල වේ. තොප මෙහි කුමක් කරන්නේද?’ යැයි පවසා ඔහු අසුරු සැණක් ගැසීය. මාරයාට එහි රැඳී සිටීමට නොහැකි වී එතැනම අතුරුදහන් විය. ‘බ්‍රහ්මුනා වා’ යනු බ්‍රහ්මකායිකාදී බඹලොව වැසි යම් බ්‍රහ්මයෙකු විසින් හෝ යන්නයි. ‘කේනචි වා ලෝකස්මිං’ යනු මේ මහණ බමුණන් හැර ලොව වෙනත් කිසිවෙකුටවත් එය පැහැරගත නොහැකි බවයි. ‘ධම්මසමන්නෙසනා’ යනු ස්වභාවය විමසීමයි. ‘ධම්මතාසුසමන්නිට්ඨෝ’ යනු ධර්මතාවයෙන් මැනවින් නිගමනය කරන ලද, ස්වභාවයෙන්ම මැනවින් විමසන ලද යන්න අර්ථයයි. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අරුත් ඇත්තේමය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

පපංචසූදනිය නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි.

ဝီမံသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වීමංසක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈. ကောသမ္ဗိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. කෝසම්බිය සූත්‍ර වර්ණනාව.

၄၉၁. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ကောသမ္ဗိယသုတ္တံ. တတ္ထ ကောသမ္ဗိယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. တဿ ကိရ နဂရဿ အာရာမပေါက္ခရဏီအာဒီသု တေသု တေသု ဌာနေသု ကောသမ္ဗရုက္ခာဝ ဥဿန္နာ အဟေသုံ, တသ္မာ ကောသမ္ဗီတိ သင်္ခံ အဂမာသိ. ကုသမ္ဗဿ နာမ ဣသိနော အဿမတော အဝိဒူရေ မာပိတတ္တာတိပိ [Pg.288] ဧကေ. ဃောသိတာရာမေတိ ဃောသိတသေဋ္ဌိနာ ကာရိတေ အာရာမေ.

491. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදී ආරම්භය ඇති කෝසම්බිය සූත්‍රයයි. එහි ‘කෝසම්බියං’ යනු එම නම ඇති නගරයෙහි යන්නයි. ඒ නගරයේ ආරාම පොකුණු ආදී තැන්වල කොසඹ ගස් බහුලව තිබුණු බැවින් ‘කෝසම්බී’ යන නම ලැබුණි. කුසම්බ නම් ඉසිවරයාගේ අසපුවට නුදුරින් මවන ලද බැවින් ද ‘කෝසම්බී’ යැයි කියනු ලැබේ යැයි ඇතැම්හු පවසති. ‘ඝෝසිතාරාමේ’ යනු ඝෝසිත සිටුවරයා විසින් කරවන ලද ආරාමයෙහිය.

ပုဗ္ဗေ ကိရ အဒ္ဒိလရဋ္ဌံ နာမ အဟောသိ. တတော ကောတူဟလကော နာမ ဒလိဒ္ဒေါ ဆာတကဘယေန သပုတ္တဒါရော ကေဒါရပရိစ္ဆိန္နံ သုဘိက္ခံ ရဋ္ဌံ ဂစ္ဆန္တော ပုတ္တံ ဝဟိတုံ အသက္ကောန္တော ဆဍ္ဍေတွာ အဂမာသိ. မာတာ နိဝတ္တိတွာ တံ ဂဟေတွာ ဂတာ. တေ ဧကံ ဂေါပါလကဂါမကံ ပဝိသိံသု, ဂေါပါလကာနဉ္စ တဒါ ပဟတပါယသော ပဋိယတ္တော ဟောတိ, တတော ပါယသံ လဘိတွာ ဘုဉ္ဇိံသု. အထ သော ပုရိသော ပဟူတပါယသံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဇိရာပေတုံ အသက္ကောန္တော ရတ္တိဘာဂေ ကာလံ ကတွာ တတ္ထေဝ သုနခိယာ ကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဟေတွာ ကုက္ကုရော ဇာတော. သော ဂေါပါလကဿ ပိယော အဟောသိ မနာပေါ, ဂေါပါလကော စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ ဥပဋ္ဌာသိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါပိ ဘတ္တကိစ္စာဝသာနေ ကုက္ကုရဿ ဧကံ ပိဏ္ဍံ ဒေတိ. သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ သိနေဟံ ဥပ္ပာဒေတွာ ဂေါပါလကေန သဒ္ဓိံ ပဏ္ဏသာလမ္ပိ ဂစ္ဆတိ.

පෙර අද්දිල නම් රටක් විය. එහි කෝතූහලක නම් දිළින්දෙක් දුර්භික්ෂ බිය නිසා අඹුදරුවන් සමඟ කේදාර නම් වූ සුභික්ෂ රටට යන්නේ, දරුවා වඩාගෙන යාමට නොහැකිව ඔහු අතහැර දමා ගියේය. මව නැවත හැරී විත් දරුවා රැගෙන ගියාය. ඔවුහු එක් ගොපලු ගමකට පිවිසුණහ. එකල ගොපල්ලන් විසින් බොහෝ කිරිපිඬු සකස් කර තිබුණි. එයින් කිරිපිඬු ලැබ ඔවුහු අනුභව කළහ. ඉක්බිති ඒ මිනිසා අධික ලෙස කිරිපිඬු අනුභව කොට එය දිරවාගත නොහැකිව රාත්‍රී කාලයේ මියගොස්, එහිම බැල්ලියකගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන සුනඛයෙකු වී උපන්නේය. ඌ ගොපල්ලාට ප්‍රිය මනාප සතෙකු විය. ගොපල්ලා එක් පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමකට උපස්ථාන කළේය. පසේබුදු රජාණන් වහන්සේද දන් වැළඳීමෙන් පසු සුනඛයාට බත් පිඬක් දෙති. ඌ පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි සෙනෙහස උපදවාගෙන ගොපල්ලා සමඟ පන්සලටද යයි.

သော ဂေါပါလကေ အသန္နိဟိတေ ဘတ္တဝေလာယ သယမေဝ ဂန္တွာ ကာလာရောစနတ္ထံ ပဏ္ဏသာလဒွါရေ ဘုဿတိ, အန္တရာမဂ္ဂေပိ စဏ္ဍမိဂေ ဒိသွာ ဘုဿိတွာ ပလာပေတိ. သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ မုဒုကေန စိတ္တေန ကာလံ ကတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိ. တတြဿ ဃောသကဒေဝပုတ္တောတွေဝ နာမံ အဟောသိ. သော ဒေဝလောကတော စဝိတွာ ကောသမ္ဗိယံ ဧကသ္မိံ ကုလဃရေ နိဗ္ဗတ္တိ. တံ အပုတ္တကော သေဋ္ဌိ တဿ မာတာပိတူနံ ဓနံ ဒတွာ ပုတ္တံ ကတွာ အဂ္ဂဟေသိ. အထ သော အတ္တနော ပုတ္တေ ဇာတေ သတ္တက္ခတ္တုံ မာရာပေတုံ ဥပက္ကမိ. သော ပုညဝန္တတာယ သတ္တသုပိ ဌာနေသု မရဏံ အပ္ပတွာ အဝသာနေ ဧကာယ သေဋ္ဌိဓီတာယ ဝေယျတ္တိယေန လဒ္ဓဇီဝိကော အပရဘာဂေ ပိတုအစ္စယေန သေဋ္ဌိဋ္ဌာနံ ပတွာ ဃောသိတသေဋ္ဌိ နာမ ဇာတော. အညေပိ ကောသမ္ဗိယံ ကုက္ကုဋသေဋ္ဌိ ပါဝါရိကသေဋ္ဌီတိ ဒွေ သေဋ္ဌိနော သန္တိ. ဣမေဟိ သဒ္ဓိံ တယော အဟေသုံ.

ගොපල්ලා කාර්යබහුල වූ විට, ඌ තනිවම දාන වේලාවට ගොස් පන්සල් දොරකඩ බුරමින් කාලය දැනුම් දෙයි. අතරමඟදී වන මෘගයන් දැක බුරා ඔවුන් පලවා හරියි. ඒ සුනඛයා පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ මෘදු සිතින් මියගොස් දෙව්ලොව උපන්නේය. එහි ඔහුට ‘ඝෝසක දේවපුත්ත’ යැයි නම විය. ඔහු දෙව්ලොවින් චුතව කෝසම්බී නුවර එක් කුලගෙයක උපන්නේය. දරුවන් නැති සිටුවරයෙක් ඔහුගේ දෙමාපියන්ට ධනය දී ඔහු හදාගැනීමට ගත්තේය. පසුව සිටුවරයාට තමාගේම පුතෙකු උපන් විට, මොහු (ඝෝසක) සත් වතාවක් මරාදැමීමට උත්සාහ කළේය. ඔහු පින්වන්ත වූ බැවින් ඒ සත් අවස්ථාවේදීම මරණයට පත් නොවී, අවසානයේ එක් සිටු දියණියකගේ දක්ෂ උපාය නිසා දිවි බේරාගත්තේය. පසුව පියාගේ මරණයෙන් පසු සිටු තනතුර ලබා ‘ඝෝසිත සිටු’ නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. කෝසම්බී නුවර කුක්කුට සිටු සහ පාවාරික සිටු යැයි තවත් සිටුවරු දෙදෙනෙක් සිටියහ. මොවුන් සමඟ සිටුවරු තිදෙනෙක් වූහ.

တေန စ သမယေန တေသံ သဟာယကာနံ သေဋ္ဌီနံ ကုလူပကာ ပဉ္စသတာ ဣသယော ပဗ္ဗတပါဒေ ဝသိံသု. တေ ကာလေန ကာလံ လောဏမ္ဗိလသေဝနတ္ထာယ မနုဿပထံ အာဂစ္ဆန္တိ. အထေကသ္မိံ ဝါရေ ဂိမှသမယေ မနုဿပထံ [Pg.289] အာဂစ္ဆန္တာ နိရုဒကမဟာကန္တာရံ အတိက္ကမိတွာ ကန္တာရပရိယောသာနေ မဟန္တံ နိဂြောဓရုက္ခံ ဒိသွာ စိန္တေသုံ – ‘‘ယာဒိသော အယံ ရုက္ခော, အဒ္ဓါ ဧတ္ထ မဟေသက္ခာယ ဒေဝတာယ ဘဝိတဗ္ဗံ, သာဓု ဝတဿ, သစေ နော ပါနီယံ ဝါ ဘောဇနီယံ ဝါ ဒဒေယျာ’’တိ. ဒေဝတာ ဣသီနံ အဇ္ဈာသယံ ဝိဒိတွာ ဣမေသံ သင်္ဂဟံ ကရိဿာမီတိ အတ္တနော အာနုဘာဝေန ဝိဋပန္တရတော နင်္ဂလသီသမတ္တံ ဥဒကဓာရံ ပဝတ္တေသိ. ဣသိဂဏော ရဇတက္ခန္ဓသဒိသံ ဥဒကဝဋ္ဋိံ ဒိသွာ အတ္တနော ဘာဇနေဟိ ဥဒကံ ဂဟေတွာ ပရိဘောဂံ ကတွာ စိန္တေသိ – ‘‘ဒေဝတာယ အမှာကံ ပရိဘောဂဥဒကံ ဒိန္နံ, ဣဒံ ပန အဂါမကံ မဟာအရညံ, သာဓု ဝတဿ, သစေ နော အာဟာရမ္ပိ ဒဒေယျာ’’တိ. ဒေဝတာ ဣသီနံ ဥပသံကပ္ပနဝသေန ဒိဗ္ဗာနိ ယာဂုခဇ္ဇကာဒီနိ ဒတွာ သန္တပ္ပေသိ. ဣသယော စိန္တယိံသု – ‘‘ဒေဝတာယ အမှာကံ ပရိဘောဂဥဒကမ္ပိ ဘောဇနမ္ပိ သဗ္ဗံ ဒိန္နံ, သာဓု ဝတဿ, သစေ နော အတ္တာနံ ဒဿေယျာ’’တိ.

එකල ඒ යහළු සිටුවරුන්ගේ කුලූපක වූ පන්සීයක් ඍෂිවරු පර්වත පාමුල වාසය කළහ. ඔවුහු කලින් කලට ලුණු ඇඹුල් සොයා මිනිස් වාසයට එති. එක් දිනක් ගිම්හාන කාලයේ මිනිස් වාසයට එන ඔවුහු ජලය රහිත මහා කාන්තාරයක් පසුකොට, කාන්තාරය කෙළවර මහා නුග ගසක් දැක මෙසේ සිතූහ: ‘මේ ගස පෙනෙන හැටියට මෙහි ඒකාන්තයෙන්ම මහේශාක්‍ය දේවතාවෙක් සිටිය යුතුය. ඉදින් ඔහු අපට බොන පැන් හෝ කන බොන දෙයක් දෙන්නේ නම් ඉතා මැනවි.’ දේවතාවා ඍෂිවරුන්ගේ අදහස දැන, මොවුන්ට සංග්‍රහ කරමියි සිතා ස්වකීය ආනුභාවයෙන් අතු අතරින් නඟුල් ඊසක් පමණ වූ ජල ධාරාවක් පහළ කළේය. ඍෂි පිරිස රිදී කඳක් වැනි වූ ඒ දිය දහර දැක තමන්ගේ භාජනවලට පැන් ගෙන පරිහරණය කොට මෙසේ සිතූහ: ‘දේවතාවා අපට පරිහරණය කිරීමට පැන් ලබා දුන්නේය. එහෙත් මෙය ගමක් නැති මහා වනාන්තරයකි. ඔහු අපට ආහාරද ලබා දෙන්නේ නම් ඉතා මැනවි.’ දේවතාවා ඍෂිවරුන්ගේ කල්පනාවට අනුව දිව්‍යමය කැඳ හා කැවිලි පෙවිලි දී සන්තර්පණය කළේය. ඍෂිවරු ‘දේවතාවා අපට පැන් සහ භෝජන සියල්ල දුන්නේය. ඔහු අපට පෙනී සිටින්නේ නම් ඉතා මැනවි’ යි සිතූහ.

ဒေဝတာ တေသံ အဇ္ဈာသယံ ဝိဒိတွာ ဥပဍ္ဎကာယံ ဒဿေသိ. တေ အာဟံသု – ‘‘ဒေဝတေ, မဟတီ တေ သမ္ပတ္တိ, ကိံ ကမ္မံ ကတွာ ဣမံ သမ္ပတ္တိံ အဓိဂတာသီ’’တိ? ဘန္တေ, နာတိမဟန္တံ ပရိတ္တကံ ကမ္မံ ကတွာတိ. ဥပဍ္ဎဥပေါသထကမ္မံ နိဿာယ ဟိ ဒေဝတာယ သာ သမ္ပတ္တိ လဒ္ဓါ.

දේවතාවා ඔවුන්ගේ අදහස දැන සිරුරෙන් අඩක් පෙනී සිටියේය. ඔවුහු ‘දේවතාවනි, ඔබගේ සම්පත්තිය ඉතා මහත්ය. කවර නම් පින්කමක් කොට මේ සම්පත්තිය ලැබුවෙහිද?’ යැයි ඇසූහ. ‘ස්වාමීනි, ඉතා මහත් නොවූ ස්වල්ප පින්කමක් කිරීමෙනි’ යි ඔහු කීවේය. ඒ දේවතාවා එම සම්පත්තිය ලැබුවේ අඩ දිනක් උපෝසථ ශීලය රැකීම නිසාමය.

အနာထပိဏ္ဍိကဿ ကိရ ဂေဟေ အယံ ဒေဝပုတ္တော ကမ္မကာရော အဟောသိ. သေဋ္ဌိဿ ဟိ ဂေဟေ ဥပေါသထဒိဝသေသု အန္တမသော ဒါသကမ္မကာရေ ဥပါဒါယ သဗ္ဗော ဇနော ဥပေါသထိကော ဟောတိ. ဧကဒိဝသံ အယံ ကမ္မကာရော ဧကကောဝ ပါတော ဥဋ္ဌာယ ကမ္မန္တံ ဂတော. မဟာသေဋ္ဌိ နိဝါပံ လဘနမနုဿေ သလ္လက္ခေန္တော ဧတဿေဝေကဿ အရညံ ဂတဘာဝံ ဉတွာ အဿ သာယမာသတ္ထာယ နိဝါပံ အဒါသိ. ဘတ္တကာရိကာ ဒါသီ ဧကဿေဝ ဘတ္တံ ပစိတွာ အရညတော အာဂတဿ ဘတ္တံ ဝဍ္ဎေတွာ အဒါသိ, ကမ္မကာရော အာဟ – ‘‘အညေသု ဒိဝသေသု ဣမသ္မိံ ကာလေ ဂေဟံ ဧကသဒ္ဒံ အဟောသိ, အဇ္ဇ အတိဝိယ သန္နိသိန္နံ, ကိံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ? တဿ သာ အာစိက္ခိ – ‘‘အဇ္ဇ ဣမသ္မိံ ဂေဟေ သဗ္ဗေ မနုဿာ ဥပေါသထိကာ, မဟာသေဋ္ဌိ တုယှေဝေကဿ နိဝါပံ အဒါသီ’’တိ. ဧဝံ အမ္မာတိ? အာမ သာမီတိ. ဣမသ္မိံ ကာလေ ဥပေါသထံ သမာဒိန္နဿ ဥပေါသထကမ္မံ ဟောတိ န ဟောတီတိ မဟာသေဋ္ဌိံ ပုစ္ဆ အမ္မာတိ? တာယ ဂန္တွာ ပုစ္ဆိတော မဟာသေဋ္ဌိ အာဟ – ‘‘သကလဥပေါသထကမ္မံ န ဟောတိ, ဥပဍ္ဎကမ္မံ ပန ဟောတိ, ဥပေါသထိကော ဟောတူ’’တိ[Pg.290]. ကမ္မကာရော ဘတ္တံ အဘုဉ္ဇိတွာ မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ ဥပေါသထိကော ဟုတွာ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ နိပဇ္ဇိ. တဿ အာဟာရပရိက္ခီဏကာယဿ ရတ္တိံ ဝါတော ကုပ္ပိ. သော ပစ္စူသသမယေ ကာလံ ကတွာ ဥပဍ္ဎဥပေါသထကမ္မနိဿန္ဒေန မဟာဝဋ္ဋနိအဋဝိယံ နိဂြောဓရုက္ခေ ဒေဝပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. သော တံ ပဝတ္တိံ ဣသီနံ အာရောစေသိ.

අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ නිවසේ මෙම දිව්‍ය පුත්‍රයා කම්කරුවෙකු වී සිටියේයැයි කියනු ලැබේ. සිටුතුමාගේ නිවසේ පොහොය දිනවලදී, අවසානයේ දාස කම්කරුවන් පවා ඇතුළුව සියලු දෙනාම සිල් සමාදන් වෙති. එක් දිනක් මෙම කම්කරුවා තනිවම උදෑසනින්ම නැගිට වැඩපලට ගියේය. මහා සිටුතුමා ආහාර ලබන මිනිසුන් ගැන විමසීමේදී, මෙම පුද්ගලයා පමණක් වනයට ගොස් ඇති බව දැනගෙන, ඔහුගේ සන්ධ්‍යා භෝජනය සඳහා ආහාර වෙන් කළේය. බත් පිසින දාසිය ඔහු වෙනුවෙන්ම බත් පිස, වනයෙන් පැමිණි කම්කරුවාට බත් බෙදා දුන්නාය. එවිට කම්කරුවා මෙසේ ඇසීය, "වෙනත් දිනවල මෙම වේලාවට නිවස එකම ඝෝෂාවකින් පිරී පවතියි, නමුත් අද ඉතා නිශ්ශබ්දයි, මෙයට හේතුව කුමක්ද?" එවිට ඇය ඔහුට මෙසේ පැවසුවාය, "අද මේ නිවසේ සියලු දෙනාම සිල් සමාදන් වී සිටිති, මහා සිටුතුමා ඔබ වෙනුවෙන් පමණක් ආහාර වෙන් කළේය." "මෑණියනි, එසේද?" "එසේය ස්වාමීනි." "මෑණියනි, මෙම වේලාවේදී සිල් සමාදන් වන්නෙකුට සිල් රැකීමේ ආනිසංස ලැබේ දැයි මහා සිටුතුමාගෙන් විමසන්න." ඇය ගොස් විමසූ විට මහා සිටුතුමා පැවසුවේ, "සම්පූර්ණ උපෝසථ පුණ්‍ය කර්මය සිදු නොවුණත්, අර්ධ උපෝසථ පුණ්‍ය කර්මයක් සිදු වේ, එබැවින් ඔහු සිල් සමාදන් වේවා" කියාය. කම්කරුවා ආහාර නොගෙන මුව සෝදා සිල් සමාදන්ව තමා වසන ස්ථානයට ගොස් වැතිරුණේය. ආහාර නොමැති වීම නිසා ශරීරය දුර්වලව රාත්‍රියේදී ඔහුට වාත රෝගයක් හටගත්තේය. ඔහු අලුයම් කාලයේ මියගොස්, ඒ අර්ධ උපෝසථ පුණ්‍ය කර්මයේ අනුභාවයෙන් මහා වට්ටනිය වනයේ නුග රුකක දිව්‍ය පුත්‍රයෙකු වී උපන්නේය. ඔහු ඒ තොරතුරු සෘෂිවරුන්ට පැවසීය.

ဣသယော တုမှေဟိ မယံ ဗုဒ္ဓေါ, ဓမ္မော, သံဃောတိ အသုတပုဗ္ဗံ သာဝိတာ, ဥပ္ပန္နော နု ခေါ လောကေ ဗုဒ္ဓေါတိ? အာမ, ဘန္တေ, ဥပ္ပန္နောတိ. ဣဒါနိ ကုဟိံ ဝသတီတိ? သာဝတ္ထိံ နိဿာယ ဇေတဝနေ, ဘန္တေတိ. ဣသယော တိဋ္ဌထ တာဝ တုမှေ မယံ သတ္ထာရံ ပဿိဿာမာတိ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌာ နိက္ခမိတွာ အနုပုဗ္ဗေန ကောသမ္ဗိနဂရံ သမ္ပာပုဏိံသု. မဟာသေဋ္ဌိနော, ‘‘ဣသယော အာဂတာ’’တိ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ, ‘‘သွေ အမှာကံ ဘိက္ခံ ဂဏှထ, ဘန္တေ’’တိ နိမန္တေတွာ ပုနဒိဝသေ ဣသိဂဏဿ မဟာဒါနံ အဒံသု. ဣသယော ဘုဉ္ဇိတွာဝ ဂစ္ဆာမာတိ အာပုစ္ဆိံသု. တုမှေ, ဘန္တေ, အညသ္မိံ ကာလေ ဧကမ္ပိ မာသံ ဒွေပိ တယောပိ စတ္တာရောပိ မာသေ ဝသိတွာ ဂစ္ဆထ. ဣမသ္မိံ ပန ဝါရေ ဟိယျော အာဂန္တွာ အဇ္ဇေဝ ဂစ္ဆာမာတိ ဝဒထ, ကိမိဒန္တိ? အာမ ဂဟပတယော ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပန္နော, န ခေါ ပန သက္ကာ ဇီဝိတန္တရာယော ဝိဒိတုံ, တေန မယံ တုရိတာ ဂစ္ဆာမာတိ. တေန ဟိ, ဘန္တေ, မယမ္ပိ ဂစ္ဆာမ, အမှေဟိ သဒ္ဓိံယေဝ ဂစ္ဆထာတိ. တုမှေ အဂါရိယာ နာမ မဟာဇဋာ, တိဋ္ဌထ တုမှေ, မယံ ပုရေတရံ ဂမိဿာမာတိ နိက္ခမိတွာ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဒွေပိ ဒိဝသာနိ အဝသိတွာ တုရိတဂမနေနေဝ သာဝတ္ထိံ ပတွာ ဇေတဝနဝိဟာရေ သတ္ထု သန္တိကမေဝ အဂမံသု. သတ္ထု မဓုရဓမ္မကထံ သုတွာ သဗ္ဗေဝ ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု.

සෘෂිවරු මෙසේ කීහ: "පින්වත් දේවපුත්‍රය, ඔබ අපට මීට පෙර කිසිදා අසා නොතිබූ බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන වචන ඇසීමට සැලැස්වූයෙහිය. ලෝකයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් උපන් සේක්ද?" "එසේය ස්වාමීනි, බුදුරජාණන් වහන්සේ උපන් සේක." "දැන් උන්වහන්සේ කොහි වැඩ වසන සේක්ද?" "ස්වාමීනි, සැවැත් නුවර ඇසුරු කරමින් ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සේක." එවිට සෘෂිවරු, "ඔබලා මෙහි නවතින්න, අපි ශාස්තෘන් වහන්සේව දැකගන්නෙමු" යි හටගත් මහත් ප්‍රීතියෙන් යුතුව නික්මී පිළිවෙළින් කොසඹෑ නුවරට පැමිණියහ. මහා සිටුවරු, "සෘෂිවරු වැඩම කළහ" යි පෙරගමන් කොට පිළිගෙන, "ස්වාමීනි, හෙට අපගේ දානය පිළිගනු මැනවි" යි ආරාධනා කොට පසුදින සෘෂි කණ්ඩායමට මහා දානයක් පූජා කළහ. සෘෂිවරු දානය වැළඳූ සැනින් "අපි නික්මෙන්නෙමු" යි පවසා සමුගත්තෝය. "ස්වාමීනි, වෙනත් කාලවලදී ඔබ වහන්සේලා මසක්, දෙමසක්, තෙමසක් හෝ සාරමසක් වැඩ වසන සේක. නමුත් මෙවර ඊයේ වැඩම කර අදම වඩින්නෙමු යි පවසන්නේ කුමක් නිසාද?" "එසේය ගෘහපතියනි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වී ඇති සේක. ජීවිතයේ අන්තරායන් දැනගත නොහැකිය, එබැවින් අපි ඉතා ඉක්මනින් වඩින්නෙමු." "ස්වාමීනි, එසේ නම් අපිත් යන්නෙමු, අප සමගම වැඩම කරනු මැනවි." "ඔබලා ගිහි බැඳීම් හා කරදර බහුල අයයි, ඔබලා නවතින්න, අපි කලින් යන්නෙමු" යි පවසා නික්මී අතරමග එකම තැනක දෙදිනක්වත් නොනැවතී ඉතා ඉක්මනින් සැවැත් නුවරට පැමිණ ජේතවනාරාමයේ ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට ගියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මධුර ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කර සියලු දෙනාම පැවිදි වී අර්හත් භාවයට පත් වූහ.

တေပိ တယော သေဋ္ဌိနော ပဉ္စဟိ ပဉ္စဟိ သကဋသတေဟိ သပ္ပိမဓုဖာဏိတာဒီနိ စေဝ ပဋ္ဋုန္နဒုကူလာဒီနိ စ အာဒါယ ကောသမ္ဗိတော နိက္ခမိတွာ အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိံ ပတွာ ဇေတဝနသာမန္တေ ခန္ဓာဝါရံ ဗန္ဓိတွာ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. သတ္ထာ တိဏ္ဏမ္ပိ သဟာယကာနံ မဓုရဓမ္မကထံ ကထေသိ. တေ ဗလဝသောမနဿဇာတာ သတ္ထာရံ နိမန္တေတွာ ပုနဒိဝသေ မဟာဒါနံ အဒံသု. ပုန နိမန္တေတွာ ပုနဒိဝသေတိ ဧဝံ အဍ္ဎမာသံ ဒါနံ ဒတွာ, ‘‘အမှာကံ ဇနပဒံ အာဂမနာယ ပဋိညံ ဒေထာ’’တိ ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိံသု. ဘဂဝါ, ‘‘သုညာဂါရေ ခေါ ဂဟပတယော တထာဂတာ အဘိရမန္တီ’’တိ အာဟ. ဧတ္တာဝတာ ပဋိညာ ဒိန္နာ နာမ ဟောတီတိ ဂဟပတယော [Pg.291] သလ္လက္ခေတွာ ဒိန္နာ နော ဘဂဝတာ ပဋိညာတိ ဒသဗလံ ဝန္ဒိတွာ နိက္ခမိတွာ အန္တရာမဂ္ဂေ ယောဇနေ ယောဇနေ ဌာနေ ဝိဟာရံ ကာရေတွာ အနုပုဗ္ဗေန ကောသမ္ဗိံ ပတွာ, ‘‘လောကေ ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပန္နော’’တိ ကထယိံသု. တယောပိ ဇနာ အတ္တနော အတ္တနော အာရာမေ မဟန္တံ ဓနပရိစ္စာဂံ ကတွာ ဘဂဝတော ဝသနတ္ထာယ ဝိဟာရေ ကာရာပယိံသု. တတ္ထ ကုက္ကုဋသေဋ္ဌိနာ ကာရိတော ကုက္ကုဋာရာမော နာမ အဟောသိ. ပါဝါရိကသေဋ္ဌိနာ အမ္ဗဝနေ ကာရိတော ပါဝါရိကမ္ဗဝနော နာမ အဟောသိ. ဃောသိတေန ကာရိတော ဃောသိတာရာမော နာမ အဟောသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ဃောသိတသေဋ္ဌိနာ ကာရိတေ အာရာမေ’’တိ.

එම සිටුවරු තිදෙනාද කරත්ත පන්සීය බැගින් ගෙන ගිතෙල්, මීපැණි, උක්සකුරු ආදියද පට්ටුන්න හා දුකුල වස්ත්‍ර ආදියද රැගෙන කොසඹෑ නුවරින් නික්ම පිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට පැමිණ, ජේතවනාරාමය අසල කඳවුරු බැඳ ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ නමස්කාර කොට පිළිසඳරෙහි යෙදී එකත්පස්ව හුන්හ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ යහළුවන් තිදෙනාටම මධුර ධර්ම කථාවක් දේශනා කළ සේක. ඔවුහු මහත් ප්‍රීතියට පත්ව ශාස්තෘන් වහන්සේට ආරාධනා කොට පසුදින මහා දානයක් පූජා කළහ. නැවත ආරාධනා කොට පසුදින යනාදී වශයෙන් අඩ මසක් දානය දී, "ස්වාමීනි, අපගේ ජනපදයට වැඩම කිරීමට පොරොන්දු වනු මැනවි" යි පාමුල වැතිරී අයැද සිටියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "ගෘහපතියනි, තථාගතවරු විවේකී ස්ථානවලට ඇලුම් කරති" යි වදාළ සේක. සිටුවරුන් මෙය පොරොන්දුව දුන් බවට ලකුණක් ලෙස සලකා, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපට පොරොන්දුව දුන් සේක" යි සිතා දසබලධාරීන් වහන්සේට වැඳ නික්ම, අතරමගදී යොදුනෙන් යොදුනට විහාර කරවා පිළිවෙළින් කොසඹෑ නුවරට පැමිණ, "ලොව බුදුරජාණන් වහන්සේ උපන් සේක" යි ප්‍රකාශ කළහ. ඒ තිදෙනාම තම තමන්ගේ ආරාමයන්හි මහත් ධන පරිත්‍යාගයක් කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වැඩසිටීම සඳහා විහාර කරවූහ. එහි කුක්කුට සිටුතුමා කරවූ විහාරය කුක්කුටාරාමය නම් විය. පාවාරික සිටුතුමා අඹ වනයේ කරවූ විහාරය පාවාරිකම්බවනය නම් විය. ඝෝසිත සිටුතුමා කරවූ විහාරය ඝෝසිතාරාමය නම් විය. එය අරභයා "ඝෝසිත සිටුතුමා කරවූ ආරාමයෙහි" යයි කියන ලදී.

ဘဏ္ဍနဇာတာတိအာဒီသု ကလဟဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါ ဘဏ္ဍနံ နာမ, တံ ဇာတံ ဧတေသန္တိ ဘဏ္ဍနဇာတာ. ဟတ္ထပရာမာသာဒိဝသေန မတ္ထကံ ပတ္တော ကလဟော ဇာတော ဧတေသန္တိ ကလဟဇာတာ. ဝိရုဒ္ဓဘူတံ ဝါဒန္တိ ဝိဝါဒံ, တံ အာပန္နာတိ ဝိဝါဒါပန္နာ. မုခသတ္တီဟီတိ ဝါစာသတ္တီဟိ. ဝိတုဒန္တာတိ ဝိဇ္ဈန္တာ. တေ န စေဝ အညမညံ သညာပေန္တိ န စ သညတ္တိံ ဥပေန္တီတိ တေ အတ္ထဉ္စ ကာရဏဉ္စ ဒဿေတွာ နေဝ အညမညံ ဇာနာပေန္တိ. သစေပိ သညာပေတုံ အာရဘန္တိ, တထာပိ သညတ္တိံ န ဥပေန္တိ, ဇာနိတုံ န ဣစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. နိဇ္ဈတ္တိယာပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ နိဇ္ဈတ္တီတိ သညတ္တိဝေဝစနမေဝေတံ. ကသ္မာ ပနေတေ ဘဏ္ဍနဇာတာ အဟေသုန္တိ? အပ္ပမတ္တကေန ကာရဏေန.

'භණ්ඩනජාතා' යනාදී පදවලින් හැඳින්වෙන්නේ කලහයට පෙර සිදුවන වාදවිවාද 'භණ්ඩන' බවයි. එවැනි වාදයක් හටගෙන ඇති බැවින් ඔවුන් 'භණ්ඩනජාතා' (කෝලාහල කරන්නෝ) නම් වෙති. අතින් පහර දීම ආදියෙන් අවසානයට පත් වූ කලහය මොවුන් අතර ඇති බැවින් ඔවුන් 'කලහජාතා' (කලහ කරන්නෝ) නම් වෙති. විරුද්ධවාදයකට පැමිණි බැවින් 'විවාදාපන්නා' (විවාදයට පැමිණියෝ) නම් වෙති. 'මුඛසත්තීහි' යනු වචන නමැති හෙල්ලවලින් යන්නයි. 'විතුදන්තා' යනු විදිමින් යන්නයි. 'ඔවුහු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් හඳුන්වා නොදෙති, අවබෝධයටද නොපැමිණෙති' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, එම භික්ෂූන් අර්ථය හා හේතුව පෙන්වා දුන්නද එකිනෙකාට අවබෝධ කරවා නොදෙන බවයි. අවබෝධ කරවීමට උත්සාහ කළද ඔවුන් අවබෝධය කරා නොපැමිණෙති, එනම් කරුණු දැනගැනීමට කැමති නොවෙති යනු මෙහි අර්ථයයි. 'නිජ්ඣත්ති' යන්නෙහිද මේ ක්‍රමයම අදාළ වේ. මෙහි 'නිජ්ඣත්ති' යනු 'පඤ්ඤත්ති' (අවබෝධය/සංඥාව) යන්නට සමාන වචනයකි. ඔවුන් කුමන හේතුවක් නිසා මෙසේ වාදවිවාද කරගත්තෝද යත්? ඉතා සුළු කරුණක් නිසාය.

ဒွေ ကိရ ဘိက္ခူ ဧကသ္မိံ အာဝါသေ ဝသန္တိ ဝိနယဓရော စ သုတ္တန္တိကော စ. တေသု သုတ္တန္တိကော ဘိက္ခု ဧကဒိဝသံ ဝစ္စကုဋိံ ပဝိဋ္ဌော အာစမနဥဒကာဝသေသံ ဘာဇနေ ဌပေတွာဝ နိက္ခမိ. ဝိနယဓရော ပစ္ဆာ ပဝိဋ္ဌော တံ ဥဒကံ ဒိသွာ နိက္ခမိတွာ တံ ဘိက္ခုံ ပုစ္ဆိ, အာဝုသော, တယာ ဣဒံ ဥဒကံ ဌပိတန္တိ? အာမ, အာဝုသောတိ. တွမေတ္ထ အာပတ္တိဘာဝံ န ဇာနာသီတိ? အာမ န ဇာနာမီတိ. ဟောတိ, အာဝုသော, ဧတ္ထ အာပတ္တီတိ. သစေ ဟောတိ ဒေသေဿာမီတိ. သစေ ပန တေ, အာဝုသော, အသဉ္စိစ္စ အသတိယာ ကတံ, နတ္ထိ တေ အာပတ္တီတိ. သော တဿာ အာပတ္တိယာ အနာပတ္တိဒိဋ္ဌိ အဟောသိ.

එක් ආවාසයක විනයධර සහ සුත්තන්තික යනුවෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමක් වාසය කළහ. එහි සුත්තන්තික භික්ෂුව එක් දිනක් වච්චකුටියට (වැසිකිළියට) ඇතුළු වී, ආචමන ජලය (සෝදන දිය) ස්වල්පයක් භාජනයේ ඉතිරි කර තබාම පිටතට පැමිණියේය. පසුව එහි ඇතුළු වූ විනයධර භික්ෂුව එම ජලය දැක පිටතට පැමිණ, ඒ සුත්තන්තික භික්ෂුවගෙන්, “ඇවැත්නි, මේ ජලය තැබුවේ ඔබද?” යි ඇසීය. “එසේය ඇවැත්නි” යි පැවසූ කල්හි, “ඇවැත්නි, මෙහි ඇවැතක් සිදුවන බව ඔබ නොදන්නෙහිද?” යි ඇසීය. “ඇවැත්නි, මම නොදනිමි” යි පැවසූ කල්හි, “ඇවැත්නි, මෙහි ඇවැතක් සිදුවේ” යි පැවසීය. “ඇවැත්නි, එසේ ඇවැතක් සිදුවේ නම් මම එය දේශනා (ප්‍රකාශ) කරන්නෙමි” යි කී කල්හි, “ඇවැත්නි, ඉදින් ඔබ විසින් මෙය චේතනාවකින් තොරව, නොදැනුවත්කමින් හෝ අමතක වීමෙන් කරන ලද්දක් නම් ඔබට ඇවැතක් නැත” යි විනයධර භික්ෂුව පැවසීය. එවිට සුත්තන්තික භික්ෂුව එම ඇවැත සම්බන්ධයෙන් ‘ඇවැතක් නැත’ යන දෘෂ්ටියෙහි පිහිටියේය.

ဝိနယဓရော အတ္တနော နိဿိတကာနံ, ‘‘အယံ သုတ္တန္တိကော အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇမာနောပိ န ဇာနာတီ’’တိ အာရောစေသိ. တေ တဿ နိဿိတကေ ဒိသွာ – ‘‘တုမှာကံ ဥပဇ္ဈာယော အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇိတွာပိ အာပတ္တိဘာဝံ န ဇာနာတီ’’တိ အာဟံသု. တေ ဂန္တွာ အတ္တနော ဥပဇ္ဈာယဿ အာရောစေသုံ. သော [Pg.292] ဧဝမာဟ – ‘‘အယံ ဝိနယဓရော ပုဗ္ဗေ ‘အနာပတ္တီ’တိ ဝတွာ ဣဒါနိ ‘အာပတ္တီ’တိ ဝဒတိ, မုသာဝါဒီ ဧသော’’တိ. တေ ဂန္တွာ, ‘‘တုမှာကံ ဥပဇ္ဈာယော မုသာဝါဒီ’’တိ ဧဝံ အညမညံ ကလဟံ ဝဍ္ဎယိံသု, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

විනයධර භික්ෂුව තම ශිෂ්‍ය භික්ෂූන්ට මෙසේ කීවේය: “මේ සුත්තන්තික භික්ෂුව ඇවැතකට පත් වුවද ඒ බව දන්නේ නැත.” ඒ ශිෂ්‍යයෝ සුත්තන්තික භික්ෂුවගේ ශිෂ්‍යයන් දැක, “ඔබේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ ඇවැතකට පත් වීත් ඒ බව නොදනිති” යි පැවසූහ. ඔවුහු ගොස් තම උපාධ්‍යායයන් වහන්සේට ඒ බව සැළ කළහ. එවිට උන්වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: “මේ විනයධර භික්ෂුව කලින් ‘ඇවැතක් නැත’ කියා දැන් ‘ඇවැතක් තිබේ’ යි පවසයි, මොහු මුසාවාදී (බොරුවක් පවසන) අයෙකි.” ඒ ශිෂ්‍යයෝ ගොස් “ඔබේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ මුසාවාදියෙකි” යි පවසමින් මෙසේ ඔවුනොවුන් අතර කලහය වර්ධනය කළහ. ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙය පවසන ලදී.

ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာတိ ဧတံ, ‘‘ဣဓ, ဘန္တေ, ကောသမ္ဗိယံ ဘိက္ခူ ဘဏ္ဍနဇာတာ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. တဉ္စ ခေါ နေဝ ပိယကမျတာယ န ဘေဒါဓိပ္ပာယေန, အထ ခေါ အတ္ထကာမတာယ ဟိတကာမတာယ. သာမဂ္ဂိကာရကော ကိရေသ ဘိက္ခု, တသ္မာဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ယထာ ဣမေ ဘိက္ခူ ဝိဝါဒံ အာရဒ္ဓါ, န သက္ကာ မယာ, နာပိ အညေန ဘိက္ခုနာ သမဂ္ဂါ ကာတုံ, အပ္ပေဝ နာမ သဒေဝကေ လောကေ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော ဘဂဝါ သယံ ဝါ ဂန္တွာ, အတ္တနော ဝါ သန္တိကံ ပက္ကောသာပေတွာ ဧတေသံ ဘိက္ခူနံ ခန္တိမေတ္တာပဋိသံယုတ္တံ သာရဏီယဓမ္မဒေသနံ ကထေတွာ သာမဂ္ဂိံ ကရေယျာ’’တိ အတ္ထကာမတာယ ဟိတကာမတာယ ဂန္တွာ အဝေါစ.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැළ කළේය’ යන්නෙන්, ‘ස්වාමීනි, මෙහි කොසඹෑ නුවර භික්ෂූන් අතර කලහයක් හටගෙන ඇත’ යනාදී වචන පැවසීම අදහස් වේ. එසේ සැළ කිරීම තමා කෙරෙහි ඇලුම් කරවීමේ කැමැත්තෙන් හෝ භේද කිරීමේ අදහසින් නොව, හිතානුකම්පාවෙන් හා අභිවෘද්ධිය කැමැත්තෙනි. මෙම භික්ෂුව සමගිය ඇති කිරීමට කැමති වූ බැවින් ඔහුට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: ‘මේ භික්ෂූන් යම් සේ විවාද කිරීමට පටන් ගෙන ඇත්ද, මා හට හෝ වෙනත් භික්ෂුවකට මොවුන් සමගි කරවීමට නොහැකිය. දෙවියන් සහිත ලෝකයේ අසහාය පුද්ගලයාණන් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේම වැඩම කොට හෝ, උන්වහන්සේ වෙතට මොවුන් කැඳවාගෙන හෝ, මේ භික්ෂූන්ට ඉවසීම හා මෙත්තාව පිළිබඳ සාරණීය ධර්ම දේශනා කොට සමගිය ඇති කරන්නේ නම් මැනවි’ යි යහපත හා අභිවෘද්ධිය කැමැත්තෙන් ගොස් සැළ කළේය.

၄၉၂. ဆယိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သာရဏီယာတိ ဟေဋ္ဌာ ကလဟဘဏ္ဍနဝသေန ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ. ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဆ သာရဏီယာ ဓမ္မာ အာဂတာတိ ဧဝမိဒံ ကောသမ္ဗိယသုတ္တံ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဂတံ ဟောတိ. တတ္ထ သာရဏီယာတိ သရိတဗ္ဗယုတ္တာ အဒ္ဓါနေ အတိက္ကန္တေပိ န ပမုဿိတဗ္ဗာ. ယော တေ ဓမ္မေ ပူရေတိ, တံ သဗြဟ္မစာရီနံ ပိယံ ကရောန္တီတိ ပိယကရဏာ. ဂရုံ ကရောန္တီတိ ဂရုကရဏာ. သင်္ဂဟာယာတိ သင်္ဂဟဏတ္ထာယ. အဝိဝါဒါယာတိ အဝိဝါဒနတ္ထာယ. သာမဂ္ဂိယာတိ သမဂ္ဂဘာဝတ္ထာယ. ဧကီဘာဝါယာတိ ဧကီဘာဝတ္ထာယ နိန္နာနာကရဏာယ. သံဝတ္တန္တီတိ ဘဝန္တိ. မေတ္တံ ကာယကမ္မန္တိ မေတ္တစိတ္တေန ကတ္တဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ. ဝစီကမ္မမနောကမ္မေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမာနိ ဘိက္ခူနံ ဝသေန အာဂတာနိ, ဂိဟီသုပိ လဗ္ဘန္တိယေဝ. ဘိက္ခူနဉှိ မေတ္တစိတ္တေန အာဘိသမာစာရိကဓမ္မပူရဏံ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ဂိဟီနံ စေတိယဝန္ဒနတ္ထာယ ဗောဓိဝန္ဒနတ္ထာယ သံဃနိမန္တနတ္ထာယ ဂမနံ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌေ ဘိက္ခူ ဒိသွာ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ပတ္တပဋိဂ္ဂဟဏံ အာသနပညာပနံ အနုဂမနန္တိ ဧဝမာဒိကံ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ.

492. ‘මහණෙනි, මේ සිහි කටයුතු (සාරණීය) ධර්ම සයකි’ යන්න කලහ හා විවාදයන් මුල් කරගෙන දේශනා කරන ලදී. මෙහිදී සාරණීය ධර්ම සයක් දේශනා කර ඇති බැවින් මෙම කොසඹෑ සූත්‍රය අනුසන්ධි වශයෙන් පැමිණ ඇත. එහි ‘සාරණීය’ යනු දිගු කලක් ගත වුවද අමතක නොකළ යුතු, සිහි කටයුතු වූ ධර්මයන්ය. යමෙක් එම ධර්මයන් පුරන්නේද, ඔහු සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ප්‍රිය කරන්නක් වන බැවින් ඒවා ‘පියකරණ’ (ප්‍රිය උපදවන) ධර්ම වේ. ගෞරව ඇති කරන බැවින් ‘ගරුකරණ’ ධර්ම වේ. ‘සංගහාය’ යනු එකමුතු වීම පිණිසයි. ‘අවිවාදාය’ යනු විවාද නොකිරීම පිණිසයි. ‘සාමග්ගියා’ යනු සමගි බව පිණිසයි. ‘එකීභාවාය’ යනු එකිනෙකාගෙන් වෙන් නොවී එකම අරමුණක පිහිටීම පිණිසයි. ‘සංවත්තන්ති’ යනු පවතී හෝ සිදුවේ යන්නයි. ‘මෙත්තං කායකම්මං’ යනු මෙත් සිතින් කළ යුතු කායික ක්‍රියාවන්ය. වාක්කර්ම හා මනෝකර්ම සම්බන්ධයෙන්ද මේ ක්‍රමයම වේ. මේවා භික්ෂූන් උදෙසා දේශනා කළද, ගිහියන් කෙරෙහිද පවතී. භික්ෂූන්ට නම් මෙත් සිතින් ආභිසමාචාරික වත්පිළිවෙත් පිරීම මෙත්තා කායකර්මයයි. ගිහියන්ට නම් චෛත්‍ය වැඳීමට, බෝධි වැඳීමට, සංඝයා නිමන්ත්‍රණය කිරීමට යෑමත්, පිඬු සිඟා වඩින භික්ෂූන් දැක පෙරගමන් කිරීම, පාත්‍රය පිළිගැනීම, අසුන් පැනවීම, පසුගමන් කිරීම ආදී කටයුතු මෙත්තා කායකර්මය නම් වේ.

ဘိက္ခူနံ မေတ္တစိတ္တေန အာစာရပညတ္တိသိက္ခာပဒံ, ကမ္မဋ္ဌာနကထနံ ဓမ္မဒေသနာ တေပိဋကမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. ဂိဟီနဉ္စ, ‘‘စေတိယဝန္ဒနတ္ထာယ ဂစ္ဆာမ, ဗောဓိဝန္ဒနတ္ထာယ ဂစ္ဆာမ, ဓမ္မဿဝနံ ကရိဿာမ, ပဒီပမာလာပုပ္ဖပူဇံ ကရိဿာမ, တီဏိ သုစရိတာနိ သမာဒါယ ဝတ္တိဿာမ, သလာကဘတ္တာဒီနိ ဒဿာမ, ဝဿာဝါသိကံ ဒဿာမ, အဇ္ဇ သံဃဿ [Pg.293] စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒဿာမ, သံဃံ နိမန္တေတွာ ခါဒနီယာဒီနိ သံဝိဒဟထ, အာသနာနိ ပညာပေထ, ပါနီယံ ဥပဋ္ဌပေထ, သံဃံ ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ အာနေထ, ပညတ္တာသနေ နိသီဒါပေတွာ ဆန္ဒဇာတာ ဥဿာဟဇာတာ ဝေယျာဝစ္စံ ကရောထာ’’တိအာဒိကထနကာလေ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ.

භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙත් සිතින් ආචාර ශික්ෂාපද හා පညප්ති ශික්ෂාපද කියාදීම, කර්මස්ථාන කියාදීම, ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය දේශනා කිරීම මෙත්තා වාක්කර්මය නම් වේ. ගිහියන් සම්බන්ධයෙන් නම්, ‘චෛත්‍ය වැඳීමට යමු, බෝධි වැඳීමට යමු, බණ ඇසීමට යමු, පහන් හා මල් පූජා කරමු, ත්‍රිවිධ සුචරිතය සමාදන් වී පිළිපදිමු, සලාක බත් ආදිය පූජා කරමු, වස්සාවාසික සිවුරු පූජා කරමු, අද සංඝයාට සිව්පසය පූජා කරමු, සංඝයා නිමන්ත්‍රණය කර කැවිලි පෙවිලි ආදිය පිළියෙල කරමු, අසුන් පනවා පානීය ජලය තබමු, සංඝයාට පෙරගමන් කොට වැඩම කරවා පැනවූ අසුන්හි වඩා හිඳුවා ඉමහත් කැමැත්තෙන් හා උනන්දුවෙන් වත්පිළිවෙත් (වෙයියාපච්ච) කරමු’ යනාදී වශයෙන් පවසන අවස්ථා මෙත්තා වාක්කර්මය නම් වේ.

ဘိက္ခူနံ ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ စေတိယင်္ဂဏဝတ္တာဒီနိ စ ကတွာ ဝိဝိတ္တာသနေ နိသီဒိတွာ, ‘‘ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ ဘိက္ခူ သုခီ ဟောန္တု, အဝေရာ အဗျာပဇ္ဈာ’’တိ စိန္တနံ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ. ဂိဟီနံ ‘‘အယျာ သုခီ ဟောန္တု, အဝေရာ အဗျာပဇ္ဈာ’’တိ စိန္တနံ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ.

භික්ෂූන් වහන්සේලා අලුයම අවදි වී ශරීර කෘත්‍යයන් හා චෛත්‍ය මළුව ඇමදීම ආදී වත්පිළිවෙත් නිමවා, විවේකී අසුනක හිඳ, ‘මේ විහාරයෙහි වසන භික්ෂූන් වහන්සේලා සුවපත් වෙත්වා, වෛරී නොවෙත්වා, දුක් පීඩා නොවෙත්වා’ යි සිතීම මෙත්තා මනෝකර්මය නම් වේ. ගිහියන් සම්බන්ධයෙන් ‘ස්වාමීන් වහන්සේලා සුවපත් වෙත්වා, වෛරී නොවෙත්වා, දුක් පීඩා නොවෙත්වා’ යි සිතීම මෙත්තා මනෝකර්මය නම් වේ.

အာဝိ စေဝ ရဟော စာတိ သမ္မုခါ စ ပရမ္မုခါ စ. တတ္ထ နဝကာနံ စီဝရကမ္မာဒီသု သဟာယဘာဝူပဂမနံ သမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ထေရာနံ ပန ပါဒဓောဝနဝန္ဒနဗီဇနဒါနာဒိဘေဒမ္ပိ သဗ္ဗံ သာမီစိကမ္မံ သမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ဥဘယေဟိပိ ဒုန္နိက္ခိတ္တာနံ ဒါရုဘဏ္ဍာဒီနံ တေသု အဝမညံ အကတွာ အတ္တနာ ဒုန္နိက္ခိတ္တာနံ ဝိယ ပဋိသာမနံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ဒေဝတ္ထေရော တိဿတ္ထေရောတိ ဧဝံ ပဂ္ဂယှ ဝစနံ သမ္မုခါ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. ဝိဟာရေ အသန္တံ ပန ပရိပုစ္ဆန္တဿ, ကုဟိံ အမှာကံ ဒေဝတ္ထေရော, အမှာကံ တိဿတ္ထေရော ကဒါ နု ခေါ အာဂမိဿတီတိ ဧဝံ မမာယနဝစနံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. မေတ္တာသိနေဟသိနိဒ္ဓါနိ ပန နယနာနိ ဥမ္မီလေတွာ သုပ္ပသန္နေန မုခေန ဩလောကနံ သမ္မုခါ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ. ဒေဝတ္ထေရော, တိဿတ္ထေရော အရောဂေါ ဟောတု အပ္ပာဗာဓောတိ သမန္နာဟရဏံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ.

‘ආවි චේව රහෝ ච’ යනු හමුවේදී සහ නැති තැනදී (ප්‍රකාශිතව හා රහසිගතව) යන්නයි. එහි නවක භික්ෂූන්ගේ සිවුරු මැසීම ආදී කටයුතු වලදී උපකාරී වීම හමුවේදී කරන මෙත්තා කායකර්මයයි. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට පා සේදීම, වන්දනා කිරීම, පවන් සැලීම ආදී සියලු වත්පිළිවෙත් කිරීම හමුවේදී කරන මෙත්තා කායකර්මයයි. උභය පාර්ශවයටම අදාළව, යම් අයෙකු විසින් නිසි ලෙස නොතබන ලද ලී බඩු ආදිය දැක ඒ පුද්ගලයාට අවමන් නොකොට, තමාගේ බඩු බාහිරාදිය මෙන් ඒවා සුරක්ෂිතව තැබීම නැති තැනදී කරන මෙත්තා කායකර්මයයි. ‘දේව ස්ථවිරයන් වහන්සේ, තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ’ යනාදී වශයෙන් ගෞරවයෙන් ඇමතීම හමුවේදී කරන මෙත්තා වාක්කර්මයයි. විහාරයේ නැති තැනකදී විමසන අයෙකුට, ‘අපේ දේව ස්ථවිරයන් වහන්සේ කොහේද? අපේ තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ කවදා වඩිනු ඇත්ද?’ යනාදී වශයෙන් ආදරයෙන් හා ගෞරවයෙන් පැවසීම නැති තැනදී කරන මෙත්තා වාක්කර්මයයි. මෛත්‍රී සහගත ස්නේහයෙන් යුතුව දෙනෙත් විවර කොට ඉතා ප්‍රසන්න මුහුණින් බැලීම හමුවේදී කරන මෙත්තා මනෝකර්මයයි. ‘දේව ස්ථවිරයන් වහන්සේ, තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ නිදුක් වෙත්වා, නීරෝගී වෙත්වා’ යි මෙනෙහි කිරීම නැති තැනදී කරන මෙත්තා මනෝකර්මය නම් වේ.

လာဘာတိ စီဝရာဒယော လဒ္ဓပစ္စယာ. ဓမ္မိကာတိ ကုဟနာဒိဘေဒံ မိစ္ဆာဇီဝံ ဝဇ္ဇေတွာ ဓမ္မေန သမေန ဘိက္ခာစရိယဝတ္တေန ဥပ္ပန္နာ. အန္တမသော ပတ္တပရိယာပန္နမတ္တမ္ပီတိ ပစ္ဆိမကောဋိယာ ပတ္တေ ပရိယာပန္နံ ပတ္တဿ အန္တောဂတံ ဒွတ္တိကဋစ္ဆုဘိက္ခာမတ္တမ္ပိ. အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂီတိ ဧတ္ထ ဒွေ ပဋိဝိဘတ္တာနိ နာမ အာမိသပဋိဝိဘတ္တံ ပုဂ္ဂလပဋိဝိဘတ္တဉ္စ. တတ္ထ, ‘‘ဧတ္တကံ ဒဿာမိ, ဧတ္တကံ န ဒဿာမီ’’တိ ဧဝံ စိတ္တေန ဝိဘဇနံ အာမိသပဋိဝိဘတ္တံ နာမ. ‘‘အသုကဿ ဒဿာမိ, အသုကဿ န ဒဿာမီ’’တိ ဧဝံ စိတ္တေန ဝိဘဇနံ ပန ပုဂ္ဂလပဋိဝိဘတ္တံ နာမ. တဒုဘယမ္ပိ အကတွာ ယော အပ္ပဋိဝိဘတ္တံ ဘုဉ္ဇတိ, အယံ အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂီ နာမ.

ලාභා යනු සිවුරු ආදී වශයෙන් ලද ප්‍රත්‍යයන්ය. ධම්මිකා යනු වංචනික ක්‍රියා ආදී විවිධ මිථ්‍යා ආජීවයන් බැහැර කර, ධර්මානුකූලව හා සාධාරණ ලෙස පිණ්ඩපාත චාරිකා වත්පිළිවෙත් මගින් උපයා ගත් ප්‍රත්‍යයන්ය. අවම වශයෙන් පාත්‍රයට ලැබුණු ප්‍රමාණය පවා යනු අවම වශයෙන් පාත්‍රයට ඇතුළත් වූ, එනම් පාත්‍රය තුළ ඇති හැඳි දෙකක් හෝ තුනක් වැනි සුළු ආහාර ප්‍රමාණය පවා අදහස් වේ. අප්පටිවිභත්තභෝගී යන්නෙහි ආමිස පටිවිභත්ත සහ පුග්ගල පටිවිභත්ත යැයි බෙදා වෙන් කිරීම් දෙකක් ඇත. එහිදී, 'මෙපමණක් දෙමි, මෙපමණක් නොදෙමි' යැයි සිතින් වෙන් කිරීම ආමිස පටිවිභත්තය නම් වේ. 'අසවල් පුද්ගලයාට දෙමි, අසවල් පුද්ගලයාට නොදෙමි' යැයි සිතින් වෙන් කිරීම පුද්ගල පටිවිභත්තය නම් වේ. මේ දෙකම නොකර යම් භික්ෂුවක් වෙන් නොකළ දේ පරිභෝජනය කරයිද, ඒ භික්ෂුව අප්පටිවිභත්තභෝගී (බෙදා වෙන් නොකර පරිභෝජනය කරන්නා) නම් වේ.

သီလဝန္တေဟိ [Pg.294] သဗြဟ္မစာရီဟိ သာဓာရဏဘောဂီတိ ဧတ္ထ သာဓာရဏဘောဂိနော ဣဒံ လက္ခဏံ, ယံ ယံ ပဏီတံ လဗ္ဘတိ, တံ တံ နေဝ လာဘေန လာဘံ ဇိဂီသနာမုခေန ဂိဟီနံ ဒေတိ, န အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇတိ; ပဋိဂ္ဂဏှန္တောဝ သံဃေန သာဓာရဏံ ဟောတူတိ ဂဟေတွာ ဂဏ္ဍိံ ပဟရိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ သံဃသန္တကံ ဝိယ ပဿတိ. ဣဒံ ပန သာရဏီယဓမ္မံ ကော ပူရေတိ, ကော န ပူရေတီတိ? ဒုဿီလော တာဝ န ပူရေတိ. န ဟိ တဿ သန္တကံ သီလဝန္တာ ဂဏှန္တိ. ပရိသုဒ္ဓသီလော ပန ဝတ္တံ အခဏ္ဍေန္တော ပူရေတိ.

සීලවන්තේහි සබ්‍රහ්මචාරීහි සාධාරණභෝගී යන්නෙහි පොදුවේ පරිභෝජනය කරන භික්ෂුවගේ ලක්ෂණය මෙයයි: තමාට යම් ප්‍රණීත ලාභයක් ලැබුණහොත්, ලාභ අපේක්ෂාවෙන් එය ගිහියන්ට නොදෙයි, තමාම පමණක් පරිභෝජනය ද නොකරයි. එය පිළිගන්නා අවස්ථාවේදීම 'මෙය සංඝයාට සාධාරණ වේවා' යි සිතා පිළිගෙන, ඝණ්ඨාව නාද කර වැළඳිය යුතු සංඝ සන්තක දෙයක් ලෙස සලකයි. මෙම සාරණීය ධර්මය පුරන්නේ කවුද, නොපුරන්නේ කවුද? දුශ්ශීලයා මෙය නොපුරයි. මන්ද, සිල්වතුන් ඔහුගේ දෙයක් භාර නොගන්නා බැවිනි. පිරිසිදු සිල් ඇති භික්ෂුව වත් පිළිවෙත් නොකඩවා මෙය පුරවයි.

တတြိဒံ ဝတ္တံ – ယော ဟိ ဩဒိဿကံ ကတွာ မာတု ဝါ ပိတု ဝါ အာစရိယုပဇ္ဈာယာဒီနံ ဝါ ဒေတိ, သော ဒါတဗ္ဗံ ဒေတိ, သာရဏီယဓမ္မော ပနဿ န ဟောတိ, ပလိဗောဓဇဂ္ဂနံ နာမ ဟောတိ. သာရဏီယဓမ္မော ဟိ မုတ္တပလိဗောဓဿေဝ ဝဋ္ဋတိ, တေန ပန ဩဒိဿကံ ဒေန္တေန ဂိလာနဂိလာနုပဋ္ဌာကအာဂန္တုကဂမိကာနဉ္စေဝ နဝပဗ္ဗဇိတဿ စ သံဃာဋိပတ္တဂ္ဂဟဏံ အဇာနန္တဿ ဒါတဗ္ဗံ. ဧတေသံ ဒတွာ အဝသေသံ ထေရာသနတော ပဋ္ဌာယ ထောကံ ထောကံ အဒတွာ ယော ယတ္တကံ ဂဏှာတိ, တဿ တတ္တကံ ဒါတဗ္ဗံ. အဝသိဋ္ဌေ အသတိ ပုန ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ထေရာသနတော ပဋ္ဌာယ ယံ ယံ ပဏီတံ, တံ တံ ဒတွာ သေသံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ, ‘‘သီလဝန္တေဟီ’’တိ ဝစနတော ဒုဿီလဿ အဒါတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ.

එහි වත් පිළිවෙත මෙයයි – යම් භික්ෂුවක් මවට හෝ පියාට හෝ ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වැනි අයට පමණක් වෙන් කර යමක් දෙයිද, ඔහු දිය යුතු දෙය දෙයි; නමුත් ඔහුට සාරණීය ධර්මය සම්පූර්ණ නොවේ. එය පලිබෝධ (බැඳීම්) රැකබලා ගැනීමක් පමණි. සාරණීය ධර්මය සුදුසු වන්නේ පලිබෝධයන්ගෙන් මිදුණු භික්ෂුවටමය. එසේ වෙන් කර දෙන්නේ නම් ගිලන් වූ, ගිලනුන්ට උපස්ථාන කරන, අමුත්තන් ලෙස පැමිණි, ගමනක් යන භික්ෂූන්ට ද, සිවුරු පාත්‍ර පරිහරණය නොදන්නා අලුත පැවිදි වූ භික්ෂුවට ද දිය යුතුය. ඔවුන්ට දී, ඉතිරි දේ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආසනයේ සිට ආරම්භ කර ස්වල්පය බැගින් බෙදා නොදී, යමෙකුට අවශ්‍ය ප්‍රමාණය ලබා දෙයි නම් ඔහුට එය දිය යුතුය. ඉතිරි නොවන්නේ නම් නැවත පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කර, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආසනයේ සිට ආරම්භ කර යම් ප්‍රණීත දෙයක් වේ නම් එය පූජා කර ඉතිරි දේ පරිභෝජනය කළ යුතුය. 'සිල්වතුන් සමග' යන වචනය නිසා දුශ්ශීල භික්ෂුවට නොදී සිටීම ද සුදුසුය.

အယံ ပန သာရဏီယဓမ္မော သုသိက္ခိတာယ ပရိသာယ သုပူရော ဟောတိ, နော အသိက္ခိတာယ ပရိသာယ. သုသိက္ခိတာယ ဟိ ပရိသာယ ယော အညတော လဘတိ, သော န ဂဏှာတိ, အညတော အလဘန္တောပိ ပမာဏယုတ္တမေဝ ဂဏှာတိ, န အတိရေကံ. အယဉ္စ ပန သာရဏီယဓမ္မော ဧဝံ ပုနပ္ပုနံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ လဒ္ဓံ လဒ္ဓံ ဒေန္တဿာပိ ဒွါဒသဟိ ဝဿေဟိ ပူရတိ, န တတော ဩရံ. သစေ ဟိ ဒွါဒသမေပိ ဝဿေ သာရဏီယဓမ္မပူရကော ပိဏ္ဍပါတပူရံ ပတ္တံ အာသနသာလာယံ ဌပေတွာ နဟာယိတုံ ဂစ္ဆတိ, သံဃတ္ထေရော စ ကဿေသော ပတ္တောတိ? သာရဏီယဓမ္မပူရကဿာတိ ဝုတ္တေ – ‘‘အာဟရထ န’’န္တိ သဗ္ဗံ ပိဏ္ဍပါတံ ဝိစာရေတွာ ဘုဉ္ဇိတွာ စ ရိတ္တပတ္တံ ဌပေတိ. အထ သော ဘိက္ခု ရိတ္တပတ္တံ ဒိသွာ, ‘‘မယှံ အသေသေတွာဝ ပရိဘုဉ္ဇိံသူ’’တိ ဒေါမနဿံ ဥပ္ပာဒေတိ, သာရဏီယဓမ္မော ဘိဇ္ဇတိ, ပုန ဒွါဒသ ဝဿာနိ ပူရေတဗ္ဗော [Pg.295] ဟောတိ, တိတ္ထိယပရိဝါသသဒိသော ဟေသ. သကိံ ခဏ္ဍေ ဇာတေ ပုန ပူရေတဗ္ဗောဝ. ယော ပန, ‘‘လာဘာ ဝတ မေ, သုလဒ္ဓံ ဝတ မေ, ယဿ မေ ပတ္တဂတံ အနာပုစ္ဆာဝ သဗြဟ္မစာရီ ပရိဘုဉ္ဇန္တီ’’တိ သောမနဿံ ဇနေတိ, တဿ ပုဏ္ဏော နာမ ဟောတိ.

මෙම සාරණීය ධර්මය මනාව පුහුණු වූ පිරිසක් මැද සම්පූර්ණ කිරීම පහසුය, නුපුහුණු පිරිසක් මැද එසේ නොවේ. මනාව පුහුණු වූ පිරිසක යම් භික්ෂුවකට වෙනත් තැනකින් යමක් ලැබෙන්නේ නම් ඔහු පොදු දෙයින් ලබා නොගනී. වෙනත් තැනකින් නොලැබුණත් අවශ්‍ය ප්‍රමාණයට මිස අතිරික්තයක් ලබා නොගනී. මෙම සාරණීය ධර්මය නැවත නැවතත් පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කර ලද දේ දෙන භික්ෂුවකට වසර දොළොසකින් සම්පූර්ණ වේ, ඊට අඩු කාලයකින් නොවේ. දොළොස්වන වසරේදී පවා සාරණීය ධර්මය පුරන භික්ෂුව පිණ්ඩපාතයෙන් පිරුණු පාත්‍රය සාලාවේ තබා නෑමට ගිය විට, සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේ 'මෙය කාගේ පාත්‍රයක්ද?' කියා අසා, 'සාරණීය ධර්මය පුරන්නාගේය' යි පැවසූ විට, 'එය ගෙනෙන්න' යැයි කියා සියලු ආහාර බෙදා දී වළඳා හිස් පාත්‍රය තැබුවේ යැයි සිතමු. එවිට එම භික්ෂුව හිස් පාත්‍රය දැක 'මට කිසිවක් ඉතිරි නොකර සියල්ල වැළඳූහ' කියා දොම්නසක් ඇති කරගත්තොත් ඔහුගේ සාරණීය ධර්මය බිඳේ. නැවත වසර දොළොසක් එය පිරවිය යුතුය. මෙය තීර්ථකයන්ගේ පරිවාසයට සමානය. එක් වරක් බිඳුණු විට නැවත පිරවිය යුතුමය. යමෙක් 'මට ලාභයකි, මම හොඳින් ලද්දෙමි, මාගේ පාත්‍රයේ තිබූ ආහාරය විමසීමකින් තොරවම මාගේ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා වැළඳූහ' කියා සෝමනස්සයක් ඇති කරගන්නේ නම්, ඔහුට එය සම්පූර්ණ වූවා නම් වේ.

ဧဝံ ပူရိတသာရဏီယဓမ္မဿ ပန နေဝ ဣဿာ, န မစ္ဆရိယံ ဟောတိ, သော မနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ, သုလဘပစ္စယော; ပတ္တဂတမဿ ဒီယမာနမ္ပိ န ခီယတိ, ဘာဇနီယဘဏ္ဍဋ္ဌာနေ အဂ္ဂဘဏ္ဍံ လဘတိ, ဘယေ ဝါ ဆာတကေ ဝါ သမ္ပတ္တေ ဒေဝတာ ဥဿုက္ကံ အာပဇ္ဇန္တိ.

මෙලෙස සාරණීය ධර්මය සම්පූර්ණ කළ භික්ෂුවකට ඊර්ෂ්‍යාවක් හෝ මසුරුකමක් ඇති නොවේ. ඔහු මිනිසුන්ට ප්‍රිය වේ, ප්‍රත්‍යයන් පහසුවෙන් ලබන්නෙකු වේ. ඔහුගේ පාත්‍රයට ලැබුණු දේ අන් අයට දුන්නත් එය ගෙවී නොයයි. බඩු බෙදන ස්ථානවලදී අග්‍ර භාණ්ඩ ලබයි. බියක් හෝ දුර්භික්ෂයක් පැමිණි විට දේවතාවෝ ඒ පිළිබඳව උනන්දු වෙති.

တတြိမာနိ ဝတ္ထူနိ – လေဏဂိရိဝါသီ တိဿတ္ထေရော ကိရ မဟာဂိရိဂါမံ ဥပနိဿာယ ဝသတိ. ပညာသ မဟာထေရာ နာဂဒီပံ စေတိယဝန္ဒနတ္ထာယ ဂစ္ဆန္တာ ဂိရိဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကိဉ္စိ အလဒ္ဓါ နိက္ခမိံသု. ထေရော ပဝိသန္တော တေ ဒိသွာ ပုစ္ဆိ – ‘‘လဒ္ဓံ, ဘန္တေ’’တိ? ဝိစရိမှာ, အာဝုသောတိ. သော အလဒ္ဓဘာဝံ ဉတွာ အာဟ – ‘‘ယာဝါဟံ, ဘန္တေ, အာဂစ္ဆာမိ, တာဝ ဣဓေဝ ဟောထာ’’တိ. မယံ, အာဝုသော, ပညာသ ဇနာ ပတ္တတေမနမတ္တမ္ပိ န လဘိမှာတိ. နေဝါသိကာ နာမ, ဘန္တေ, ပဋိဗလာ ဟောန္တိ, အလဘန္တာပိ ဘိက္ခာစာရမဂ္ဂသဘာဝံ ဇာနန္တီတိ. ထေရာ အာဂမိံသု. ထေရော ဂါမံ ပါဝိသိ. ဓုရဂေဟေယေဝ မဟာဥပါသိကာ ခီရဘတ္တံ သဇ္ဇေတွာ ထေရံ ဩလောကယမာနာ ဌိတာ ထေရဿ ဒွါရံ သမ္ပတ္တဿေဝ ပတ္တံ ပူရေတွာ အဒါသိ. သော တံ အာဒါယ ထေရာနံ သန္တိကံ ဂန္တွာ, ‘‘ဂဏှထ, ဘန္တေ’’တိ သံဃတ္ထေရမာဟ. ထေရော, ‘‘အမှေဟိ ဧတ္တကေဟိ ကိဉ္စိ န လဒ္ဓံ, အယံ သီဃမေဝ ဂဟေတွာ အာဂတော, ကိံ နု ခေါ’’တိ သေသာနံ မုခံ ဩလောကေသိ. ထေရော ဩလောကနာကာရေနေဝ ဉတွာ – ‘‘ဓမ္မေန သမေန လဒ္ဓပိဏ္ဍပါတော, နိက္ကုက္ကုစ္စာ ဂဏှထ ဘန္တေ’’တိအာဒိတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗေသံ ယာဝဒတ္ထံ ဒတွာ အတ္တနာပိ ယာဝဒတ္ထံ ဘုဉ္ဇိ.

එහි කථා පුවත් මෙසේය – ලෙණගිරිවාසී තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ මහාගිරි ග්‍රාමය ඇසුරු කරමින් වාසය කළහ. මහා තෙරුන් වහන්සේලා පනස් නමක් නාගදීපයට චෛත්‍ය වන්දනාව සඳහා වැඩම කරද්දී ගිරි ග්‍රාමයට පිණ්ඩපාතයේ වැඩි නමුත් කිසිවක් නොලැබී නික්මුණහ. තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතයට වඩිනා විට ඔවුන් දැක 'ස්වාමීනි, යමක් ලැබුණේද?' කියා ඇසූහ. 'ඇවැත්නි, ගමේ පිණ්ඩපාතයේ වැඩියෙමු' යි පැවසූහ. උන්වහන්සේ කිසිවක් නොලැබුණු බව දැනගෙන, 'ස්වාමීනි, මම එනතෙක් මෙහිම රැඳී සිටින්න' යැයි පැවසූහ. 'ඇවැත්නි, අපි පනස් නමක් පාත්‍රය තෙමෙන තරමටවත් දෙයක් නොලැබුවෙමු' යි ඔවුහු කීහ. 'ස්වාමීනි, ඒ ඒ තැන්වල ස්ථිරව වාසය කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ සඳහා සමත් වෙති. යමක් නොලැබුණත් පිණ්ඩපාත මාවත්වල ස්වභාවය ඔවුහු දනිති' යි කීහ. තෙරුන් වහන්සේලා එහි රැඳී සිටියහ. තෙරුන් වහන්සේ ගමට වැඩිහිටියහ. පළමු නිවසේම මහා උපාසිකාවක් කිරි බත් පිළියෙළ කර තෙරුන් වහන්සේ එන දෙස බලා සිටියාය. තෙරුන් වහන්සේ දොරකඩට පැමිණි විගස ඇය පාත්‍රය පුරවා පූජා කළාය. උන්වහන්සේ එය රැගෙන තෙරුන් වහන්සේලා වෙත ගොස් 'ස්වාමීනි, පිළිගනු මැනව' යි සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේට පැවසූහ. 'අප මෙපමණ පිරිසකට කිසිවක් නොලැබුණු අතර, මෙම භික්ෂුව ඉතා ඉක්මනින් ආහාර ලබාගෙන ආවේ කෙසේද?' යි සිතූ සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සෙසු භික්ෂූන්ගේ මුහුණු දෙස බැලූහ. තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ ඒ බැලූ ආකාරයෙන්ම කරුණ වටහාගෙන 'ස්වාමීනි, මෙය ධර්මානුකූලව හා සාධාරණව ලද පිණ්ඩපාතයකි. සැකයකින් තොරව පිළිගනු මැනව' යි කියා පළමුවැන්නාගේ සිට සියල්ලන්ටම කැමති ප්‍රමාණයට පූජා කර තමා ද අවශ්‍ය ප්‍රමාණයට වැළඳූහ.

အထ နံ ဘတ္တကိစ္စာဝသာနေ ထေရာ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘ကဒါ, အာဝုသော, လောကုတ္တရဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈီ’’တိ? နတ္ထိ မေ, ဘန္တေ, လောကုတ္တရဓမ္မောတိ. ဈာနလာဘီသိ, အာဝုသောတိ? ဧတမ္ပိ မေ, ဘန္တေ, နတ္ထီတိ. နနု, အာဝုသော, ပါဋိဟာရိယန္တိ? သာရဏီယဓမ္မော မေ, ဘန္တေ, ပူရိတော, တဿ မေ ဓမ္မဿ ပူရိတကာလတော [Pg.296] ပဋ္ဌာယ သစေပိ ဘိက္ခုသတသဟဿံ ဟောတိ, ပတ္တဂတံ န ခီယတီတိ. သာဓု သာဓု, သပ္ပုရိသ, အနုစ္ဆဝိကမိဒံ တုယှန္တိ. ဣဒံ တာဝ ပတ္တဂတံ န ခီယတီတိ ဧတ္ထ ဝတ္ထု.

ඉන්පසු වළඳා අවසානයේ තෙරුන් වහන්සේලා උන්වහන්සේගෙන් මෙසේ ඇසූහ – 'ඇවැත්නි, ඔබ කවදා ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ කළෙහිද?' 'ස්වාමීනි, මා තුළ ලෝකෝත්තර ධර්මයක් නැත' යි උන්වහන්සේ කීහ. 'ඇවැත්නි, ඔබ ධ්‍යාන ලාභියෙක්ද?' 'ස්වාමීනි, එයද මා තුළ නැත.' 'ඇවැත්නි, මෙය ප්‍රාතිහාර්යයක් නොවේද?' 'ස්වාමීනි, මා විසින් සාරණීය ධර්මය පුරවන ලදී. එම ධර්මය සම්පූර්ණ කළ කාලයේ සිට, භික්ෂූන් වහන්සේලා ලක්ෂයක් වැඩ සිටියත් මාගේ පාත්‍රයේ ඇති ආහාරය ගෙවී නොයයි.' 'පින්වත, සාධු සාධු! මෙය ඔබට ඉතා සුදුසුය' යි ඔවුහු පැවසූහ. මෙය 'පාත්‍රයේ ඇති දේ ගෙවී නොයයි' යන්න පිළිබඳ කථා පුවතයි.

အယမေဝ ပန ထေရော စေတိယပဗ္ဗတေ ဂိရိဘဏ္ဍမဟာပူဇာယ ဒါနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ, ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ ကိံ ဝရဘဏ္ဍ’’န္တိ ပုစ္ဆတိ. ဒွေ သာဋကာ, ဘန္တေတိ. ဧတေ မယှံ ပါပုဏိဿန္တီတိ. တံ သုတွာ အမစ္စော ရညော အာရောစေသိ – ‘‘ဧကော ဒဟရော ဧဝံ ဝဒတီ’’တိ. ‘‘ဒဟရဿေဝံ စိတ္တံ, မဟာထေရာနံ ပန သုခုမသာဋကာ ဝဋ္ဋန္တီ’’တိ ဝတွာ, ‘‘မဟာထေရာနံ ဒဿာမီ’’တိ ဌပေသိ. တဿ ဘိက္ခုသံဃေ ပဋိပါဋိယာ ဌိတေ ဒေန္တဿ မတ္ထကေ ဌပိတာပိ တေ သာဋကာ ဟတ္ထံ နာရောဟန္တိ, အညေဝ အာရောဟန္တိ. ဒဟရဿ ဒါနကာလေ ပန ဟတ္ထံ အာရုဠှာ. သော တဿ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ အမစ္စဿ မုခံ ဩလောကေတွာ ဒဟရံ နိသီဒါပေတွာ ဒါနံ ဒတွာ သံဃံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဒဟရဿ သန္တိကေ နိသီဒိတွာ, ‘‘ကဒါ, ဘန္တေ, ဣမံ ဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈိတ္ထာ’’တိ အာဟ. သော ပရိယာယေနပိ အသန္တံ အဝဒန္တော, ‘‘နတ္ထိ မယှံ, မဟာရာဇ, လောကုတ္တရဓမ္မော’’တိ အာဟ. နနု, ဘန္တေ, ပုဗ္ဗေဝ အဝစုတ္ထာတိ? အာမ, မဟာရာဇ, သာရဏီယဓမ္မပူရကော အဟံ, တဿ မေ ဓမ္မဿ ပူရိတကာလတော ပဋ္ဌာယ ဘာဇနီယဘဏ္ဍဋ္ဌာနေ အဂ္ဂဘဏ္ဍံ ပါပုဏာတီတိ. သာဓု သာဓု, ဘန္တေ, အနုစ္ဆဝိကမိဒံ တုမှာကန္တိ ဝန္ဒိတွာ ပက္ကာမိ. ဣဒံ ဘာဇနီယဘဏ္ဍဋ္ဌာနေ အဂ္ဂဘဏ္ဍံ ပါပုဏာတီတိ ဧတ္ထ ဝတ္ထု.

මෙම තිස්ස තෙරුන් වහන්සේම චේතිය පබ්බතයෙහි පවත්වන ලද ගිරිභණ්ඩ මහා පූජාවේදී දානමය පුණ්‍යකර්මය සිදු කරන ස්ථානයට වැඩම කොට, "මේ දානයෙහි ඇති උතුම්ම වස්තුව කුමක්ද?" යි විමසූහ. "ස්වාමීනි, වටිනා වස්ත්‍ර යුගල දෙකකි" යි ඔවුහු පැවසූහ. "මේවා මට ලැබෙනු ඇතැ" යි උන්වහන්සේ වදාළහ. එය ඇසූ අමාත්‍යවරයා, "එක් තරුණ භික්ෂුවක් මෙසේ පවසන්නේය" යි රජුට දැන්වීය. "මේ තරුණ භික්ෂුවට මෙබඳු වස්තු කෙරෙහි ආශා ඇති විය. එහෙත් මෙවැනි සියුම් වස්ත්‍ර සුදුසු වන්නේ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාටය" යි පවසා, "මම මේවා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට පූජා කරමි" යි සිතා රජු ඒවා තබා ගත්තේය. භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ පිළිවෙළින් වැඩ සිටිද්දී දන් පූජා කරන රජුගේ අතට, ඒ වස්ත්‍ර යුගල පසෙකින් තැබුවද පූජා කිරීම සඳහා අතට පත් නොවීය. වෙනත් වස්ත්‍රම අතට පත් විය. එහෙත් අර තරුණ භික්ෂුවට දන් පූජා කරන අවස්ථාවේදී ඒවා රජුගේ අතට පත් විය. රජු ඒවා උන්වහන්සේගේ අතෙහි තබා, අමාත්‍යවරයාගේ මුහුණ දෙස බලා, තරුණ භික්ෂුව වැඩහිඳුවා දානය පූජා කළේය. ඉන්පසු සංඝයා වහන්සේලාට පිටත්ව යාමට අවසර දී, ඒ තරුණ භික්ෂුව අසල වාඩි වී, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ කවදා මේ ධර්මය අවබෝධ කළ සේක්ද?" යි ඇසීය. උන්වහන්සේ තමන් තුළ නොමැති ලෝකෝත්තර ධර්මයක් ගැන වක්‍රාකාරයෙන්වත් පැවසීමට අකමැතිව, "මහරජ, මා තුළ ලෝකෝත්තර ධර්මයක් නැතැ" යි පැවසූහ. "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මීට පෙර 'මේවා මට ලැබේවි' කියා පැවසුවා නොවේද?" යි රජු ඇසීය. "එසේය මහරජ, මම සාරණීය ධර්මයන් පුරන්නෙක් වෙමි. මා එම ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළ කාලයේ පටන්, සිවුරු පිරිකර බෙදන ස්ථානයකදී උතුම්ම පිරිකර මට හිමි වෙයි" යනුවෙන් වදාළහ. "සාදු! සාදු! ස්වාමීනි, මෙය ඔබ වහන්සේට ඉතා සුදුසුයි" කියා රජු වැඳ නමස්කාර කොට නික්ම ගියේය. 'භාජනීය භණ්ඩ ස්ථානයෙහි අග්‍ර භාණ්ඩය ලැබීම' පිළිබඳ කතාව මෙසේය.

ဗြာဟ္မဏတိဿဘယေ ပန ဘာတရဂါမဝါသိနော နာဂတ္ထေရိယာ အနာရောစေတွာဝ ပလာယိံသု. ထေရီ ပစ္စူသကာလေ, ‘‘အတိဝိယ အပ္ပနိဂ္ဃောသော ဂါမော, ဥပဓာရေထ တာဝါ’’တိ ဒဟရဘိက္ခုနိယော အာဟ. တာ ဂန္တွာ သဗ္ဗေသံ ဂတဘာဝံ ဉတွာ အာဂမ္မ ထေရိယာ အာရောစေသုံ. သာ သုတွာ, ‘‘မာ တုမှေ တေသံ ဂတဘာဝံ စိန္တယိတ္ထ, အတ္တနော ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာယောနိသောမနသိကာရေသုယေဝ ယောဂံ ကရောထာ’’တိ ဝတွာ ဘိက္ခာစာရဝေလာယ ပါရုပိတွာ အတ္တဒွါဒသမာ ဂါမဒွါရေ နိဂြောဓရုက္ခမူလေ အဋ္ဌာသိ. ရုက္ခေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ ဒွါဒသန္နမ္ပိ ဘိက္ခုနီနံ ပိဏ္ဍပါတံ ဒတွာ, ‘‘အယျေ, အညတ္ထ မာ ဂစ္ဆထ, နိစ္စံ ဣဓေဝ ဧထာ’’တိ အာဟ. ထေရိယာ ပန ကနိဋ္ဌဘာတာ [Pg.297] နာဂတ္ထေရော နာမ အတ္ထိ. သော, ‘‘မဟန္တံ ဘယံ, န သက္ကာ ဣဓ ယာပေတုံ, ပရတီရံ ဂမိဿာမာတိ အတ္တဒွါဒသမောဝ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနာ နိက္ခန္တော ထေရိံ ဒိသွာ ဂမိဿာမီ’’တိ ဘာတရဂါမံ အာဂတော. ထေရီ, ‘‘ထေရာ အာဂတာ’’တိ သုတွာ တေသံ သန္တိကံ ဂန္တွာ, ကိံ အယျာတိ ပုစ္ဆိ. သော တံ ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိ. သာ, ‘‘အဇ္ဇ ဧကဒိဝသံ ဝိဟာရေယေဝ ဝသိတွာ သွေဝ ဂမိဿထာ’’တိ အာဟ. ထေရာ ဝိဟာရံ အဂမံသု.

බ්‍රාහ්මණ තිස්ස බිය හටගත් කල්හි භාතර ගම්වාසීහු නාගා තෙරණියට නොදන්වාම පලා ගියහ. අළුයම් කාලයෙහි තෙරණිය, "ගම අතිශයින්ම නිශ්ශබ්දයි, පළමුව ඒ පිළිබඳ සොයා බලන්න" යි තරුණ මෙහෙණින් වහන්සේලාට පැවසුවාය. ඔවුහු ගොස් සැමදෙනාම ගම අත්හැර ගොස් ඇති බව දැනගෙන නැවත පැමිණ තෙරණියට ඒ බව දැන්වූහ. එය ඇසූ ඇය, "ඔවුන් ගිය බව ගැන නොසිතන්න, ඔබගේ උද්දේශ (පාළි ඉගෙනීම), පරිපුච්ඡා (අර්ථ විමසීම) සහ යෝනිසෝමනසිකාරයෙහිම නියැලෙන්න" යි පවසා, පිණ්ඩපාත වේලාවෙහි සිවුරු පෙරවාගෙන, තවත් මෙහෙණින් වහන්සේලා එකොළොස් නමක් සමඟ (තමන් වහන්සේ දොළොස්වැන්නීව) ගම් දොරටුවේ වූ නුග රුක් සෙවණක වැඩ සිටියාය. ඒ වෘක්ෂයෙහි අධිගෘහිත දේවතාවා එම මෙහෙණින් වහන්සේලා දොළොස් නමටම පිණ්ඩපාතය පූජා කොට, "ආර්යාවනි, වෙනත් තැනක වැඩම නොකරන්න, නිරන්තරයෙන් මෙහිම වැඩම කරන්න" යි පැවසීය. නාගා තෙරණියට නාග තෙරණුවෝ නමින් බාල සහෝදරයෙක් වූහ. උන්වහන්සේ, "මේ බිය ඉතා මහත්ය, මෙහි ජීවත් විය නොහැකිය, එබැවින් එතෙරට යමු" යි සිතා තවත් දොළොස් නමක් සමඟ තමන් වහන්සේ වසන ස්ථානයෙන් නික්ම, "තෙරණිය දැක යන්නෙමි" යි භාතර ගමට වැඩම කළහ. තෙරණුවෝ වැඩම කළ බව අසා තෙරණිය උන්වහන්සේලා අසලට ගොස්, "ආර්යයන් වහන්ස, කුමකට වැඩම කළ සේක්ද?" යි විමසුවාය. උන්වහන්සේ ඒ පුවත පැවසූහ. "අද දින එක් දිනක් විහාරයෙහිම වැඩ සිට හෙට වැඩම කරන්න" යි තෙරණිය කීවාය. තෙරණුවෝ විහාරයට වැඩි සේක.

ထေရီ ပုနဒိဝသေ ရုက္ခမူလေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘ဣမံ ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇထာ’’တိ အာဟ. ထေရော, ‘‘ဝဋ္ဋိဿတိ ထေရီ’’တိ ဝတွာ တုဏှီ အဋ္ဌာသိ. ဓမ္မိကော တာတာ ပိဏ္ဍပါတော ကုက္ကုစ္စံ အကတွာ ပရိဘုဉ္ဇထာတိ. ဝဋ္ဋိဿတိ ထေရီတိ. သာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ အာကာသေ ခိပိ, ပတ္တော အာကာသေ အဋ္ဌာသိ. ထေရော, ‘‘သတ္တတာလမတ္တေ ဌိတမ္ပိ ဘိက္ခုနီဘတ္တမေဝ, ထေရီတိ ဝတွာ ဘယံ နာမ သဗ္ဗကာလံ န ဟောတိ, ဘယေ ဝူပသန္တေ အရိယဝံသံ ကထယမာနော, ‘ဘော ပိဏ္ဍပါတိက ဘိက္ခုနီဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝီတိနာမယိတ္ထာ’တိ စိတ္တေန အနုဝဒိယမာနော သန္ထမ္ဘေတုံ န သက္ခိဿာမိ, အပ္ပမတ္တာ ဟောထ ထေရိယော’’တိ မဂ္ဂံ အာရုဟိ.

පසුදින තෙරණිය රුක් සෙවණෙහිදී පිණ්ඩපාතය රැගෙන තෙරණුවන් වෙත වැඩම කොට, "මෙම පිණ්ඩපාතය වළඳන්න" යි පැවසුවාය. "තෙරණියනි, මෙය කැප වේද?" යි පවසා තෙරණුවෝ නිශ්ශබ්දව වැඩ සිටියහ. "මල්ලි, මේ පිණ්ඩපාතය දැහැමි එකකි, සැකයක් නොමැතිව වළඳන්න" යි ඕ පැවසුවාය. "තෙරණියනි, මෙය කැප වේද?" යි උන්වහන්සේ නැවතත් විමසූහ. එවිට ඇය පාත්‍රය ගෙන අහසට දැමුවාය. පාත්‍රය අහසෙහි රැඳී පැවතියේය. තෙරණුවෝ, "තල් ගස් හතක පමණ උසක රැඳී තිබුණද මෙය මෙහෙණියකට දුන් දානයක්ම නොවේද?" යි පවසා, "බිය නිරන්තරයෙන් පවතින්නේ නැත, බිය පහ වූ පසු අරියවංස ධර්මය දේශනා කරන කල්හි 'පිණ්ඩපාතිකයෙනි, ඔබ මෙහෙණියකගේ දානය වළඳා කාලය ගෙවූවෙහිය' යි සිතින් කරන චෝදනාවලදී මට ස්ථිරව සිටිය නොහැකි වනු ඇත. තෙරණියනි, අප්‍රමාදී වන්න" යි පවසා මඟට පිළිපන්හ.

ရုက္ခဒေဝတာပိ, ‘‘သစေ ထေရော ထေရိယာ ဟတ္ထတော ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇိဿတိ, န နံ နိဝတ္တေဿာမိ, သစေ ပန န ပရိဘုဉ္ဇိဿတိ, နိဝတ္တေဿာမီ’’တိ စိန္တယမာနာ ဌတွာ ထေရဿ ဂမနံ ဒိသွာ ရုက္ခာ ဩရုယှ ပတ္တံ, ဘန္တေ, ဒေထာတိ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ထေရံ ရုက္ခမူလံယေဝ အာနေတွာ အာသနံ ပညာပေတွာ ပိဏ္ဍပါတံ ဒတွာ ကတဘတ္တကိစ္စံ ပဋိညံ ကာရေတွာ ဒွါဒသ ဘိက္ခုနိယော, ဒွါဒသ စ ဘိက္ခူ သတ္တ ဝဿာနိ ဥပဋ္ဌဟိ. ဣဒံ ဒေဝတာ ဥဿုက္ကံ အာပဇ္ဇန္တီတိ ဧတ္ထ ဝတ္ထု, တတြ ဟိ ထေရီ သာရဏီယဓမ္မပူရိကာ အဟောသိ.

වෘක්ෂ දේවතාවා ද, "ඉදින් තෙරණුවෝ තෙරණියගේ අතින් පිණ්ඩපාතය වළඳන්නේ නම් මම උන්වහන්සේව නතර නොකරමි. ඉදින් නොවළඳන්නේ නම් නතර කරමි" යි සිතමින් බලා සිටියේය. තෙරණුවන් නික්ම යන බව දැක ගසින් බැස, "ස්වාමීනි, පාත්‍රය දෙන්න" යි පවසා පාත්‍රය ගෙන, තෙරණුවන්ව රුක් සෙවණටම කැඳවාගෙන ගොස් අසුන් පනවා පිණ්ඩපාතය පූජා කළේය. වළඳා අවසන් වූ පසු උන්වහන්සේගෙන් පොරොන්දුවක් ගෙන, මෙහෙණින් වහන්සේලා දොළොස් නමට සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා දොළොස් නමට වසර හතක් මුළුල්ලේ උපස්ථාන කළේය. 'දේවතාවන් උනන්දු වීම' පිළිබඳ කතාව මෙයයි. එහිදී තෙරණිය සාරණීය ධර්මයන් පුරන්නියක් වූවාය.

အခဏ္ဍာနီတိအာဒီသု ယဿ သတ္တသု အာပတ္တိက္ခန္ဓေသု အာဒိမှိ ဝါ အန္တေ ဝါ သိက္ခာပဒံ ဘိန္နံ ဟောတိ, တဿ သီလံ ပရိယန္တေ ဆိန္နသာဋကော ဝိယ ခဏ္ဍံ နာမ. ယဿ ပန ဝေမဇ္ဈေ ဘိန္နံ, တဿ မဇ္ဈေ ဆိဒ္ဒသာဋကော ဝိယ ဆိဒ္ဒံ နာမ ဟောတိ. ယဿ ပန ပဋိပါဋိယာ ဒွေ တီဏိ ဘိန္နာနိ, တဿ ပိဋ္ဌိယံ ဝါ ကုစ္ဆိယံ ဝါ ဥဋ္ဌိတေန ဝိသဘာဂဝဏ္ဏေန ကာဠရတ္တာဒီနံ အညတရဝဏ္ဏာ ဂါဝီ ဝိယ သဗလံ နာမ ဟောတိ. ယဿ ပန အန္တရန္တရာ ဘိန္နာနိ, တဿ [Pg.298] အန္တရန္တရာ ဝိသဘာဂဗိန္ဒုစိတြာ ဂါဝီ ဝိယ ကမ္မာသံ နာမ ဟောတိ. ယဿ ပန သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဘိန္နာနိ, တဿ တာနိ သီလာနိ အခဏ္ဍာနိ အစ္ဆိဒ္ဒါနိ အသဗလာနိ အကမ္မာသာနိ နာမ ဟောန္တိ. တာနိ ပနေတာနိ တဏှာဒါသဗျတော မောစေတွာ ဘုဇိဿဘာဝကရဏတော ဘုဇိဿာနိ. ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝိညူဟိ ပသတ္ထတ္တာ ဝိညုပ္ပသတ္ထာနိ. တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အပရာမဋ္ဌတ္တာ, ‘‘ဣဒံ နာမ တွံ အာပန္နပုဗ္ဗော’’တိ ကေနစိ ပရာမဋ္ဌုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ စ အပရာမဋ္ဌာနိ. ဥပစာရသမာဓိံ ဝါ အပ္ပနာသမာဓိံ ဝါ သံဝတ္တယန္တီတိ သမာဓိသံဝတ္တနိကာနီတိ ဝုစ္စန္တိ. သီလသာမညဂတော ဝိဟရတီတိ တေသု တေသု ဒိသာဘာဂေသု ဝိဟရန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ သမာနဘာဝူပဂတသီလော ဝိဟရတိ. သောတာပန္နာဒီနဉှိ သီလံ သမုဒ္ဒန္တရေပိ ဒေဝလောကေပိ ဝသန္တာနံ အညေသံ သောတာပန္နာဒီနံ သီလေန သမာနမေဝ ဟောတိ, နတ္ထိ မဂ္ဂသီလေ နာနတ္တံ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

'අඛණ්ඩ' ආදී පදයන්හි තේරුම මෙසේය: යමෙකුගේ සප්ත ආපත්තික්ඛන්ධයන්ගෙන් මුල හෝ අග ශික්ෂාපදයක් බිඳී ඇත්නම්, ඔහුගේ සීලය කෙළවරින් ඉරුණු වස්ත්‍රයක් මෙන් 'ඛණ්ඩ' නම් වේ. ඉදින් මැදින් බිඳී ඇත්නම්, එය මැදින් සිදුරු වූ වස්ත්‍රයක් මෙන් 'ඡිද්ද' නම් වේ. යමෙකුගේ අනුපිළිවෙළින් ශික්ෂාපද දෙකක් හෝ තුනක් බිඳී ඇත්නම්, ඔහුගේ සීලය පිටෙහි හෝ කුසෙහි හටගත් කළු, රතු ආදී විෂම වර්ණ ඇති එළදෙනකගේ මෙන් 'සබල' නම් වේ. යමෙකුගේ සීලය අතරින් පතර බිඳී ඇත්නම්, එය අතරින් පතර විෂම වර්ණ ලප ඇති එළදෙනකගේ මෙන් 'කම්මාස' නම් වේ. යමෙකුගේ සීලය සර්වප්‍රකාරයෙන්ම නොබිඳී පවතී නම්, ඒ සීලයන් 'අඛණ්ඩ, අඡිද්ද, අසබල, අකම්මාස' නම් වේ. එම සීලයන් තණ්හාව නමැති දාසබවෙන් මුදවා නිදහස් බව (භුජිස්ස බව) ඇති කරන බැවින් 'භුජිස්ස' නම් වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ආදී ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් පසසන ලද බැවින් 'විඤ්ඤුප්පසත්ථ' නම් වේ. තණ්හා දිට්ඨි දෙකින් පරාමර්ශනය නොවන බැවින් ද, "ඔබ මීට පෙර මෙබඳු ආපත්තියකට පැමිණියෙහිය" යි කිසිවෙකුට චෝදනා කළ නොහැකි බැවින් ද 'අපරාමට්ඨ' නම් වේ. උපචාර සමාධිය හෝ අප්පනා සමාධිය ඇති කිරීමට හේතු වන බැවින් 'සමාධිසංවත්තනික' යයි කියනු ලැබේ. 'සීල සාමඤ්ඤගතව වසයි' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ඒ ඒ ප්‍රදේශයන්හි වසන භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ සමාන වූ සීලයකින් යුක්තව වාසය කිරීමයි. සෝතාපන්න ආදී උතුමන්ගේ සීලය, මුහුදෙන් එතෙර හෝ දෙව්ලොව වසන අන්‍ය වූ සෝතාපන්න ආදී උතුමන්ගේ සීලය හා සමානම වේ. මාර්ග සීලයෙහි වෙනසක් නැත. ඒ අදහසින් මෙය වදාරන ලදී.

ယာယံ ဒိဋ္ဌီတိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. အရိယာတိ နိဒ္ဒေါသာ. နိယျာတီတိ နိယျာနိကာ. တက္ကရဿာတိ ယော တထာကာရီ ဟောတိ. ဒုက္ခက္ခယာယာတိ သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယတ္ထံ. ဒိဋ္ဌိသာမညဂတောတိ သမာနဒိဋ္ဌိဘာဝံ ဥပဂတော ဟုတွာ ဝိဟရတိ. အဂ္ဂန္တိ ဇေဋ္ဌကံ. သဗ္ဗဂေါပါနသိယော သင်္ဂဏှာတီတိ သင်္ဂါဟိကံ. သဗ္ဗဂေါပါနသီနံ သံဃာဋံ ကရောတီတိ သံဃာဋနိကံ. သံဃာဋနိယန္တိ အတ္ထော. ယဒိဒံ ကူဋန္တိ ယမေတံ ကူဋာဂါရကဏ္ဏိကာသင်္ခါတံ ကူဋံ နာမ. ပဉ္စဘူမိကာဒိပါသာဒါ ဟိ ကူဋဗဒ္ဓါဝ တိဋ္ဌန္တိ. ယသ္မိံ ပတိတေ မတ္တိကံ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗေ ပတန္တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ယထာ ကူဋံ ကူဋာဂါရဿ, ဧဝံ ဣမေသမ္ပိ သာရဏီယဓမ္မာနံ ယာ အယံ အရိယာ ဒိဋ္ဌိ, သာ အဂ္ဂါ စ သင်္ဂါဟိကာ စ သံဃာဋနိယာ စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

'යම් මේ දෘෂ්ටියක්' යනු මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සම්මා දිට්ඨියයි. 'ආර්ය' යනු නිදොස් වූ (අපරාධ රහිත) අර්ථයයි. 'නිය්‍යාති' යනු (සංසාර දුකින්) නික්ම යන්නා වූ හෙවත් නෛර්යාණික වූ බවයි. 'තක්කරස්ස' යනු ඒ අනුශාසනය පරිදි කටයුතු කරන්නා වූ තැනැත්තාටයි. 'දුක්ඛක්ඛයාය' යනු සියලු දුක් කෙළවර කිරීම පිණිසයි. 'දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො' යනු සමාන දෘෂ්ටි ඇති බවට පැමිණ වාසය කිරීමයි. 'අග්ගං' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ හෝ ප්‍රධාන වූ දෙයයි. 'සියලු පරාලයන් එක්තැන් කරයි' යනු පරාල ඒකරාශී කරන්නා වූ හෝ සංග්‍රහ කරන්නා වූ අර්ථයයි. සියලු පරාලයන්ගේ එක්වීම සිදුකරන බැවින් එය 'සංඝාටනික' නම් වේ. 'සංඝාටනීය' යනුද එහිම අර්ථයයි. 'යම් මේ කූටය' යනු කූටාගාරයක (මුදුන් වහලයේ) මුදුන් මෝලය හෙවත් කූටය නමින් හැඳින්වෙන යමක් ඇද්ද එයයි. පස් මහල් ප්‍රාසාද ආදිය පවා පවතින්නේ එම මුදුන් ලීය හෙවත් කූටය හා බැඳී පවතින බැවිනි. එම කූටය බිඳ වැටුණු කල්හි, මැටි බදාමයේ සිට සියලුම අංගයන් බිඳ වැටෙයි. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී. එලෙසම, කූටාගාරයකට මුදුන් ලීය යම් සේද, එලෙසම මේ සාරණීය ධර්මයන් අතුරින් යම් මේ ආර්ය දෘෂ්ටියක් ඇද්ද, එය ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, සියල්ල එක්තැන් කරන්නා වූ සහ සියල්ලට රැකවරණය දෙන මූලිකාංගය ලෙස දත යුතුය.

၄၉၃. ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ယာယံ ဒိဋ္ဌီတိ ဧတ္ထ, ဘိက္ခဝေ, ယာယံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဒိဋ္ဌိ အရိယာ နိယျာနိကာ နိယျာတိ တက္ကရဿ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယာတိ ဝုတ္တာ, သာ ကထံ ကေန ကာရဏေန နိယျာတီတိ အတ္ထော. ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တောဝ ဟောတီတိ ဧတ္တာဝတာပိ ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တောယေဝ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. သုပ္ပဏိဟိတံ မေ မာနသန္တိ မယှံ စိတ္တံ သုဋ္ဌု ဌပိတံ. သစ္စာနံ ဗောဓာယာတိ စတုန္နံ သစ္စာနံ ဗောဓတ္ထာယ. အရိယန္တိအာဒီသု တံ ဉာဏံ ယသ္မာ အရိယာနံ ဟောတိ, န ပုထုဇ္ဇနာနံ, တသ္မာ အရိယန္တိ ဝုတ္တံ. ယေသံ ပန လောကုတ္တရဓမ္မောပိ အတ္ထိ, တေသံယေဝ ဟောတိ, န [Pg.299] အညေသံ, တသ္မာ လောကုတ္တရန္တိ ဝုတ္တံ. ပုထုဇ္ဇနာနံ ပန အဘာဝတော အသာဓာရဏံ ပုထုဇ္ဇနေဟီတိ ဝုတ္တံ. ဧသ နယော သဗ္ဗဝါရေသု.

493. "මහණෙනි, කෙසේ නම්..." යන මෙහි, මහණෙනි, යම් සෝතාපත්ති මාර්ග දෘෂ්ටියක් ආර්ය වූ, නෛර්යාණික වූ, ඒ අනුව කටයුතු කරන්නා දුක් කෙළවර කිරීම පිණිස සංසාර දුකින් එතෙර කරවන්නේ යැයි කියන ලදද, එය කෙසේ හෝ කුමන හේතුවක් නිසා සංසාරයෙන් එතෙර කරවන්නේද යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'පරියුට්ඨිත චිත්ත ඇත්තෙකුම වෙයි' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, මෙපමණකින් හෝ (කෙලෙසුන්ගෙන්) පීඩිත වූ සිතක් ඇත්තෙකුම වන බවයි. සියලුම අට වාරයෙහිම ක්‍රමය මෙසේමය. 'මාගේ සිත මැනවින් පිහිටුවන ලදී' යනු මාගේ සිත හොඳින් පිහිටුවා ගන්නා ලදී යන්නයි. 'සත්‍යයන් අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස' යනු චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහාය. 'ආර්ය' ආදී තැන්හි, එම ඥානය ආර්යයන් වහන්සේලාටම හිමි වන බැවින් සහ පෘථග්ජනයන්ට නොවන බැවින් එය 'ආර්ය' යැයි කියනු ලැබේ. යම් ලෝකෝත්තර ධර්මයක් ඇද්ද, එය එම ආර්යයන් වහන්සේලාටම හිමි වන බැවින් සහ පෘථග්ජනයන්ට නොවන බැවින් එය 'ලෝකෝත්තර' යැයි කියනු ලැබේ. පෘථග්ජනයන් කෙරෙහි එය නොමැති බැවින් 'පෘථග්ජනයන් හා අසාධාරණ වූ' (ඔවුන්ට පොදු නොවන) යැයි කියන ලදී. ඉතිරි වාර හයෙහිද ක්‍රමය මෙසේමය.

၄၉၄. လဘာမိ ပစ္စတ္တံ သမထန္တိ အတ္တနော စိတ္တေ သမထံ လဘာမီတိ အတ္ထော. နိဗ္ဗုတိယမ္ပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ သမထောတိ ဧကဂ္ဂတာ. နိဗ္ဗုတီတိ ကိလေသဝူပသမော.

494. 'ලබාමි පච්චත්තං සමථං' යනු තමාගේම සිතෙහි සමථය (සමාධිය) ලබමි යන අර්ථයයි. 'නිබ්බුතියං' යන්නෙහිද ක්‍රමය මෙයමය. මෙහි 'සමථ' යනු සිතේ ඒකාග්‍රතාවයි. 'නිබ්බුති' යනු කෙලෙසුන්ගේ සංසිඳීමයි.

၄၉၅. တထာရူပါယ ဒိဋ္ဌိယာတိ ဧဝရူပါယ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဒိဋ္ဌိယာ.

495. 'තථාරූපොය දිට්ඨියා' යනු මෙබඳු වූ සෝතාපත්ති මාර්ග දෘෂ්ටියෙනි.

၄၉၆. ဓမ္မတာယာတိ သဘာဝေန. ဓမ္မတာ ဧသာတိ သဘာဝေါ ဧသ. ဝုဋ္ဌာနံ ပညာယတီတိ သံဃကမ္မဝသေန ဝါ ဒေသနာယ ဝါ ဝုဋ္ဌာနံ ဒိဿတိ. အရိယသာဝကော ဟိ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇန္တော ဂရုကာပတ္တီသု ကုဋိကာရသဒိသံ, လဟုကာပတ္တီသု သဟသေယျာဒိသဒိသံ အစိတ္တကာပတ္တိံယေဝ အာပဇ္ဇတိ, တမ္ပိ အသဉ္စိစ္စ, နော သဉ္စိစ္စ, အာပန္နံ န ပဋိစ္ဆာဒေတိ. တသ္မာ အထ ခေါ နံ ခိပ္ပမေဝါတိအာဒိမာဟ. ဒဟရောတိ တရုဏော. ကုမာရောတိ န မဟလ္လကော. မန္ဒောတိ စက္ခုသောတာဒီနံ မန္ဒတာယ မန္ဒော. ဥတ္တာနသေယျကောတိ အတိဒဟရတာယ ဥတ္တာနသေယျကော, ဒက္ခိဏေန ဝါ ဝါမေန ဝါ ပဿေန သယိတုံ န သက္ကောတီတိ အတ္ထော. အင်္ဂါရံ အက္ကမိတွာတိ ဣတော စိတော စ ပသာရိတေန ဟတ္ထေန ဝါ ပါဒေန ဝါ ဖုသိတွာ. ဧဝံ ဖုသန္တာနံ ပန မနုဿာနံ န သီဃံ ဟတ္ထော ဈာယတိ, တထာ ဟိ ဧကစ္စေ ဟတ္ထေန အင်္ဂါရံ ဂဟေတွာ ပရိဝတ္တမာနာ ဒူရမ္ပိ ဂစ္ဆန္တိ. ဒဟရဿ ပန ဟတ္ထပါဒါ သုခုမာလာ ဟောန္တိ, သော ဖုဋ္ဌမတ္တေနေဝ ဒယှမာနော စိရီတိ သဒ္ဒံ ကရောန္တော ခိပ္ပံ ပဋိသံဟရတိ, တသ္မာ ဣဓ ဒဟရောဝ ဒဿိတော. မဟလ္လကော စ ဒယှန္တောပိ အဓိဝါသေတိ, အယံ ပန အဓိဝါသေတုံ န သက္ကောတိ. တသ္မာပိ ဒဟရောဝ ဒဿိတော. ဒေသေတီတိ အာပတ္တိပဋိဂ္ဂါဟကေ သဘာဂပုဂ္ဂလေ သတိ ဧကံ ဒိဝသံ ဝါ ရတ္တိံ ဝါ အနဓိဝါသေတွာ ရတ္တိံ စတုရင်္ဂေပိ တမေ သဘာဂဘိက္ခုနော ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဒေသေတိယေဝ.

496. 'ධම්මතාය' යනු ස්වභාවයෙනි. 'ධම්මතා ඒසා' යනු මෙය ස්වභාවයකි යන්නයි. 'වුට්ඨානං පඤ්ඤායති' යනු සංඝ කර්මයක් මගින් හෝ දේශනාවක් මගින් (ඇවතින්) නැගී සිටීම දක්නට ලැබේ. සැබවින්ම ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකු යම් ඇවතකට පත් වන්නේ නම්, ගරු ඇවැත් අතර කුටිකාර ශික්ෂාපදය හා සමාන ඇවතකට හෝ ලහු ඇවැත් අතර සහසෙය්‍ය ශික්ෂාපදය හා සමාන අචිත්තක ඇවතකට (නොදැනුවත්ව සිදුවන ඇවැත්) පමණක් පත් වෙයි. එයද චේතනාවකින් තොරව මිස දැනුවත්ව සිදු නොවේ. එසේ පත් වූ ඇවත ඔහු වසං නොකරයි. එබැවින් 'අථ ඛෝ නං ඛිප්පමේව' යනාදිය වදාරන ලදී. 'දහරො' යනු බාල වූ හෙවත් ලාබාල තැනැත්තාය. 'කුමාරො' යනු වයසින් වැඩි මහල්ලෙකු නොවන දරුවාය. 'මන්දො' යනු ඇස, කන ආදී ඉන්ද්‍රියන්ගේ දුබලතාව නිසා ඉතා මන්දගාමී වූවෙකි. 'උත්තානසෙය්‍යකො' යනු ඉතා ලාබාල බැවින් උඩුබැලි අතටම නිදාගන්නා වූ, දකුණට හෝ වමට හැරී නිදාගත නොහැකි වූ දරුවාය. 'අංගාරං අක්කමිත්වා' යනු එහා මෙහා අත් පාවලින් පහර දීමේදී ගිනි අඟුරක් ස්පර්ශ වීමයි. එසේ ස්පර්ශ වන වැඩුණු මිනිසුන්ගේ අත් ඉක්මනින් නොපිළිස්සෙයි. මන්ද සමහර මිනිස්සු අතින් ගිනි අඟුරු ගෙන එහාට මෙහාට පෙරළමින් බොහෝ දුරක් පවා යති. නමුත් කුඩා දරුවාගේ අත් පා ඉතා සියුම් බැවින්, ස්පර්ශ වූ පමණින්ම පිළිස්සෙන විට 'කිරි' යන හඬ නගමින් වහාම අත පය අකුළා ගනියි. එබැවින් මෙහි කුඩා දරුවා උදාහරණයට ගෙන ඇත. වැඩිමහල් තැනැත්තා පිළිස්සුණද එය ඉවසා සිටිය හැකිය, නමුත් මේ කුඩා දරුවාට එය ඉවසා සිටිය නොහැක. එබැවින් කුඩා දරුවාම පෙන්වන ලදී. 'දේසේති' යනු ඇවැත් පිළිගන්නා සභාග පුද්ගලයෙකු සිටින කල්හි, දිනක් හෝ රැයක් හෝ පමා නොකොට, සතර අගුලක් පවා ඝන අඳුර ඇති රාත්‍රියක වුවද, එම සභාග භික්ෂුව වසන තැනට ගොස් ඇවැත් දේශනා කිරීමයි.

၄၉၇. ဥစ္စာဝစာနီတိ ဥစ္စနီစာနိ. ကိံ ကရဏီယာနီတိ ကိံ ကရောမီတိ ဧဝံ ဝတွာ ကတ္တဗ္ဗကမ္မာနိ. တတ္ထ ဥစ္စကမ္မံ နာမ စီဝရဿ ကရဏံ ရဇနံ စေတိယေ သုဓာကမ္မံ ဥပေါသထာဂါရစေတိယဃရဗောဓိဃရေသု ကတ္တဗ္ဗကမ္မန္တိ ဧဝမာဒိ. အဝစကမ္မံ နာမ ပါဒဓောဝနမက္ခနာဒိခုဒ္ဒကကမ္မံ, အထ ဝါ စေတိယေ [Pg.300] သုဓာကမ္မာဒိ ဥစ္စကမ္မံ နာမ. တတ္ထေဝ ကသာဝပစနဥဒကာနယနကုစ္ဆကရဏ နိယျာသဗန္ဓနာဒိ အဝစကမ္မံ နာမ. ဥဿုက္ကံ အာပန္နော ဟောတီတိ ဥဿုက္ကဘာဝံ ကတ္တဗ္ဗတံ ပဋိပန္နော ဟောတိ. တိဗ္ဗာပေက္ခော ဟောတီတိ ဗဟလပတ္ထနော ဟောတိ. ထမ္ဗဉ္စ အာလုမ္ပတီတိ တိဏဉ္စ အာလုမ္ပမာနာ ခါဒတိ. ဝစ္ဆကဉ္စ အပစိနာတီတိ ဝစ္ဆကဉ္စ အပလောကေတိ. တရုဏဝစ္ဆာ ဟိ ဂါဝီ အရညေ ဧကတော အာဂတံ ဝစ္ဆကံ ဧကသ္မိံ ဌာနေ နိပန္နံ ပဟာယ ဒူရံ န ဂစ္ဆတိ, ဝစ္ဆကဿ အာသန္နဋ္ဌာနေ စရမာနာ တိဏံ အာလုမ္ပိတွာ ဂီဝံ ဥက္ခိပိတွာ ဧကန္တံ ဝစ္ဆကမေဝ စ ဝိလောကေတိ, ဧဝမေဝ သောတာပန္နော ဥစ္စာဝစာနိ ကိံ ကရဏီယာနိ ကရောန္တော တန္နိန္နော ဟောတိ, အသိထိလပူရကော တိဗ္ဗစ္ဆန္ဒော ဗဟလပတ္ထနော ဟုတွာဝ ကရောတိ.

497. 'උච්චාවචානි' යනු උස් පහත් හෙවත් කුඩා මහත් දේවල්ය. 'කිං කරණීයානි' යනු 'මම කුමක් කරම්ද' යයි පවසා කළ යුතු වතාවත්ය. එහි 'උච්චකම්ම' (උසස් කටයුතු) නම් චීවර මැසීම, පඬු පෙවීම, සේයියාවෙහි හුණු පිරියම් කිරීම, උපෝසථාගාර, චෛත්‍යඝර, බෝධිඝර ආදියෙහි කළ යුතු වතාවත්ය. 'අවචකම්ම' (කුඩා කටයුතු) නම් පා සේදීම, තෙල් ගෑම වැනි කුඩා වතාවත්ය. නැතහොත් සේයියාවෙහි හුණු පිරියම් ආදිය උසස් කටයුතු වන අතර, එහිම පඬු දිය සෑදීම, පැන් ගෙන ඒම, ඉනිමං බැඳීම ආදිය කුඩා කටයුතු වේ. 'උස්සුක්කං ආපන්නො හොති' යනු උනන්දුවෙන් කටයුතු කරන්නෙකු වීමයි. 'තිබ්බාපෙක්ඛො හොති' යනු දැඩි ප්‍රාර්ථනා ඇති බවයි. 'තණකොළ කඩාගෙන කයි' යනු තණකොළ කඩාගනිමින් අනුභව කිරීමයි. 'වස්සා දෙස බලයි' යනු වස්සා දෙස හැරී බැලීමයි. සැබවින්ම, කුඩා වස්සෙකු සිටින දෙන, වනයෙහි එක්ව පැමිණ එක් තැනක ලැග සිටින වස්සා හැර දමා බොහෝ ඈතට නොයයි. වස්සාට නුදුරු තැනක තණ කමින් සිටින දෙන, තණ කටින් ගෙන බෙල්ල ඔසවා නිරන්තරයෙන් වස්සා දෙසම බලයි. එලෙසම, සෝතාපන්න පුද්ගලයා කුඩා මහත් වූ කටයුතු කරන අතරතුරදීම, එම (සික්ඛාත්‍රය) කෙරෙහි නැඹුරු වූ සිත් ඇත්තේ වෙයි. ලිහිල් නොවන පරිදි සිල් පුරවන්නෙකු, දැඩි කැමැත්තක් හා බලවත් ප්‍රාර්ථනාවක් ඇත්තෙකු වී කටයුතු කරයි.

တတြိဒံ ဝတ္ထု – မဟာစေတိယေ ကိရ သုဓာကမ္မေ ကရိယမာနေ ဧကော အရိယသာဝကော ဧကေန ဟတ္ထေန သုဓာဘာဇနံ, ဧကေန ကုစ္ဆံ ဂဟေတွာ သုဓာကမ္မံ ကရိဿာမီတိ စေတိယင်္ဂဏံ အာရုဠှော. ဧကော ကာယဒဠှိဗဟုလော ဘိက္ခု ဂန္တွာ ထေရဿ သန္တိကေ အဋ္ဌာသိ. ထေရော အညသ္မိံ သတိ ပပဉ္စော ဟောတီတိ တသ္မာ ဌာနာ အညံ ဌာနံ ဂတော. သောပိ ဘိက္ခု တတ္ထေဝ အဂမာသိ. ထေရော ပုန အညံ ဌာနန္တိ ဧဝံ ကတိပယဋ္ဌာနေ အာဂတံ, – ‘‘သပ္ပုရိသ မဟန္တံ စေတိယင်္ဂဏံ ကိံ အညသ္မိံ ဌာနေ ဩကာသံ န လဘထာ’’တိ အာဟ. န ဣတရော ပက္ကာမီတိ.

මෙහි මේ කතාවයි - මහා සේයියාවෙහි හුණු පිරියම් කරන කල්හි එක්තරා ආර්ය ශ්‍රාවකයෙක් එක් අතකින් හුණු බඳුනද, එක් අතකින් හුණු ගුලියද ගෙන හුණු පිරියම් කරන්නෙමියි සේයියා මළුවට නැගුණි. ශරීර ශක්තියෙන් යුක්ත වූ එක්තරා භික්ෂුවක් පැමිණ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ අසල නැවතුණි. ස්ථවිරයන් වහන්සේ 'වෙනත් අයෙකු සිටින විට ප්‍රමාදයක් සිදු විය හැකිය' යි සිතා එතැනින් වෙනත් තැනකට වැඩම කළහ. එම භික්ෂුවද එතැනටම ගියේය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ නැවතත් වෙනත් තැනකට වැඩම කළහ. මෙලෙස අවස්ථා කිහිපයකදීම ඔහු පැමිණි කල්හි, 'පින්වත, චෛත්‍ය මළුව විශාලය, ඔබට වෙනත් තැනක ඉඩක් නැද්ද?' යි ඇසූහ. එවිට අනෙක් භික්ෂුව එතැනින් ඉවත්ව ගියේය.

၄၉၈. ဗလတာယ သမန္နာဂတောတိ ဗလေန သမန္နာဂတော. အဋ္ဌိံ ကတွာတိ အတ္ထိကဘာဝံ ကတွာ, အတ္ထိကော ဟုတွာတိ အတ္ထော. မနသိကတွာတိ မနသ္မိံ ကရိတွာ. သဗ္ဗစေတသာ သမန္နာဟရိတွာတိ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဝိက္ခေပံ အကရောန္တော သကလစိတ္တေန သမန္နာဟရိတွာ. ဩဟိတသောတောတိ ဌပိတသောတော. အရိယသာဝကာ ဟိ ပိယဓမ္မဿဝနာ ဟောန္တိ, ဓမ္မဿဝနဂ္ဂံ ဂန္တွာ နိဒ္ဒါယမာနာ ဝါ ယေန ကေနစိ သဒ္ဓိံ သလ္လပမာနာ ဝါ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တာ ဝါ န နိသီဒန္တိ, အထ ခေါ အမတံ ပရိဘုဉ္ဇန္တာ ဝိယ အတိတ္တာဝ ဟောန္တိ ဓမ္မဿဝနေ, အထ အရုဏံ ဥဂ္ဂစ္ဆတိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ.

498. "බලතාය සමන්නාගතො" යනු බලයෙන් යුක්ත වූයේ යන්නයි. "අට්ඨිං කත්වා" යනු ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව (එය වැදගත් දෙයක් කොට සලකා), ගෞරව ඇත්තෙකු වී යන අර්ථයයි. "මනසිකත්වා" යනු සිතෙහි තබාගෙන යන්නයි. "සබ්බචේතසා සමන්නාහරිත්වා" යනු ස්වල්ප වූ හෝ වික්ෂේපයක් (සිත විසිර යාමක්) නොවී, සකල චිත්තයෙන්ම මෙනෙහි කොට යන්නයි. "ඕහිතසොතො" යනු දහම් ඇසීමට යොමු කරන ලද කන් ඇතිව යන්නයි. ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ දහම් ඇසීමට ප්‍රිය කරති. ඔවුහු ධර්ම ශාලාවට ගොස් නිදාගනිමින් හෝ කිසිවෙකු සමඟ කතා කරමින් හෝ වික්ෂිප්ත සිතින් යුක්තව හෝ අසුන් නොගනිති. ඒ වෙනුවට ඔවුහු අමෘතය අනුභව කරන්නාක් මෙන් ධර්ම ශ්‍රවණයෙහි නොසන්සුන්ව (ධර්ම පිපාසයෙන් යුක්තව) අරුණෝදය උදා වන තෙක්ම සිටිති. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී.

၅၀၀. ဓမ္မတာ [Pg.301] သုသမန္နိဋ္ဌာ ဟောတီတိ သဘာဝေါ သုဋ္ဌု သမန္နေသိတော ဟောတိ. သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယာတိ ကရဏဝစနံ, သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကတဉာဏေနာတိ အတ္ထော. ဧဝံ သတ္တင်္ဂသမန္နာဂတောတိ ဧဝံ ဣမေဟိ သတ္တဟိ မဟာပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေဟိ သမန္နာဂတော. အယံ တာဝ အာစရိယာနံ သမာနကထာ. လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဟိ ဗဟုစိတ္တက္ခဏိကော နာမ နတ္ထိ.

500. "ධම්මතා සුසමන්නිට්ඨා හෝති" යනු ස්වභාවය මැනවින් විමසන ලද්දේ වෙයි යන්නයි. "සෝතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියායා" යන්නෙහි කරණ විභක්ති අර්ථය ගත යුතුය; එනම් සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කළා වූ ඥානයෙන් යන අර්ථයයි. "ඒවං සත්තංගසමන්නාගතො" යනු මෙසේ වූ මේ මහා ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ඥානයන් සතෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. මෙය ආචාර්යවරුන්ගේ පොදු එකඟතාවයයි. මන්දයත්, ලෝකෝත්තර මාර්ගය යනු බොහෝ චිත්තක්ෂණයක් ඇත්තක් නොවන බැවිනි.

ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ပန ဧကစိတ္တက္ခဏိကော နာမ မဂ္ဂေါ နတ္ထိ, ‘‘ဧဝံ ဘာဝေယျ သတ္တ ဝဿာနီ’’တိ ဟိ ဝစနတော သတ္တပိ ဝဿာနိ မဂ္ဂဘာဝနာ ဟောန္တိ. ကိလေသာ ပန လဟု ဆိဇ္ဇန္တာ သတ္တဟိ ဉာဏေဟိ ဆိဇ္ဇန္တီတိ ဝဒတိ. သော သုတ္တံ အာဟရာတိ ဝတ္တဗ္ဗော, အဒ္ဓါ အညံ သုတ္တံ အပဿန္တော, ‘‘ဣဒမဿ ပဌမံ ဉာဏံ အဓိဂတံ ဟောတိ, ဣဒမဿ ဒုတိယံ ဉာဏံ…ပေ… ဣဒမဿ သတ္တမံ ဉာဏံ အဓိဂတံ ဟောတီ’’တိ ဣမမေဝ အာဟရိတွာ ဒဿေဿတိ. တတော ဝတ္တဗ္ဗော ကိံ ပနိဒံ သုတ္တံ နေယျတ္ထံ နီတတ္ထန္တိ. တတော ဝက္ခတိ – ‘‘နီတတ္ထတ္ထံ, ယထာသုတ္တံ တထေဝ အတ္ထော’’တိ. သော ဝတ္တဗ္ဗော – ‘‘ဓမ္မတာ သုသမန္နိဋ္ဌာ ဟောတိ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယာတိ ဧတ္ထ ကော အတ္ထော’’တိ? အဒ္ဓါ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယတ္ထောတိ ဝက္ခတိ. တတော ပုစ္ဆိတဗ္ဗော, ‘‘မဂ္ဂသမင်္ဂီ ဖလံ သစ္ဆိကရောတိ, ဖလသမင်္ဂီ’’တိ. ဇာနန္တော, ‘‘ဖလသမင်္ဂီ သစ္ဆိကရောတီ’’တိ ဝက္ခတိ. တတော ဝတ္တဗ္ဗော, – ‘‘ဧဝံ သတ္တင်္ဂသမန္နာဂတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပတ္တိဖလသမန္နာဂတော ဟောတီတိ ဣဓ မဂ္ဂံ အဘာဝေတွာ မဏ္ဍူကော ဝိယ ဥပ္ပတိတွာ အရိယသာဝကော ဖလမေဝ ဂဏှိဿတိ. မာ သုတ္တံ မေ လဒ္ဓန္တိ ယံ ဝါ တံ ဝါ အဝစ. ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တေန နာမ အာစရိယသန္တိကေ ဝသိတွာ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ အတ္ထရသံ ဝိဒိတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတီ’’တိ. ‘‘ဣမာနိ သတ္တ ဉာဏာနိ အရိယသာဝကဿ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနေဝ, လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဗဟုစိတ္တက္ခဏိကော နာမ နတ္ထိ, ဧကစိတ္တက္ခဏိကောယေဝါ’’တိ သညာပေတဗ္ဗော. သစေ သဉ္ဇာနာတိ သဉ္ဇာနာတု. နော စေ သဉ္ဇာနာတိ, ‘‘ဂစ္ဆ ပါတောဝ ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ ယာဂုံ ပိဝါဟီ’’တိ ဥယျောဇေတဗ္ဗော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

විතණ්ඩවාදියා පවසන්නේ එක් චිත්තක්ෂණයක මාර්ගයක් නොමැති බවයි. "වසර හතක් මෙසේ වැඩිය යුතුය" යන වචනයට අනුව වසර හතක් පුරා මාර්ග භාවනාව පවතින බව ඔහු කියයි. කෙලෙස් වහා නැසී ගියද, ඒවා ඥාන සතකින් සිඳී යන බව ඔහු පවසයි. එවිට ඔහුට "සූත්‍රයක් පෙන්වන්න" යැයි කිව යුතුය. අන් සූත්‍රයක් නොදකින ඔහු, "මොහුට මේ පළමු ඥානය ලැබුණි, දෙවන ඥානය ලැබුණි..." යනාදී වශයෙන් ඇති මේ සූත්‍රයම පෙන්වනු ඇත. එවිට ඔහුගෙන් විමසිය යුත්තේ "මේ සූත්‍රය නෙය්‍යත්ථ (අර්ථය පැහැදිලි කළ යුතු) ද නැතහොත් නීතත්ථ (අර්ථය පැහැදිලි වූ) ද?" යන්නයි. එවිට ඔහු "මෙය නීතත්ථ සූත්‍රයකි, සූත්‍රයෙහි ඇති පරිදිම අර්ථය පවතී" යයි පවසනු ඇත. එවිට ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතුය: "සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කිරීම සඳහා ධර්මතාවය මැනවින් නිම කරන ලද්දේ වෙයි යන්නෙහි අර්ථය කුමක්ද?" එවිට ඔහු ඒකාන්තයෙන්ම "සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කිරීමේ අර්ථයයි" පවසනු ඇත. පසුව ඔහුගෙන් මෙසේ විමසිය යුතුය: "මාර්ගයට පත් වූ තැනැත්තා ඵලය සාක්ෂාත් කරයිද, නැතහොත් ඵලයට පත් වූ තැනැත්තාද?" එවිට ඔහු දන්නේ නම් "ඵලයට පත් වූ තැනැත්තා සාක්ෂාත් කරයි" යනුවෙන් පවසනු ඇත. එවිට ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: "මහණෙනි, මෙසේ අංග සතකින් යුක්ත වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයා සෝවාන් ඵලයෙන් යුක්ත වූවෙක් වෙයි" යන මෙහි මාර්ගය නොවඩා ගෙම්බෙකු මෙන් පැන ගොස් ආර්ය ශ්‍රාවකයා ඵලයම ලබා ගන්නේද? මට සූත්‍රයක් හමු විය කියා හිතුමතේට යමක් නොපැවසිය යුතුය. ප්‍රශ්නයක් විසඳන තැනැත්තා ආචාර්යවරයෙකු ඇසුරේ වාසය කොට, බුද්ධ වචනය උගෙන, එහි අර්ථ රසය දැන කරුණු පැවසිය යුතුය. මේ ඥාන සත ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ඥානයන්මය; ලෝකෝත්තර මාර්ගය බොහෝ චිත්තක්ෂණ පවතින්නක් නොවන බවත්, එය එක් චිත්තක්ෂණයක් පමණක් බවත් ඔහුට අවබෝධ කරවිය යුතුය. ඉදින් ඔහු එය පිළිගන්නේ නම් යහපති. පිළිනොගන්නේ නම්, "දැන් ගොස් උදෑසනම විහාරයට වැදී කැඳ ටිකක් බොන්න" යැයි කියා ඔහුව පිටත් කර හැරිය යුතුය. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි-

ကောသမ္ဗိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කෝසම්බිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

၉. ဗြဟ္မနိမန္တနိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. බ්‍රහ්මනිමන්තනික සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၀၁. ဧဝံ [Pg.302] မေ သုတန္တိ ဗြဟ္မနိမန္တနိကသုတ္တံ. တတ္ထ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ လာမကာ သဿတဒိဋ္ဌိ. ဣဒံ နိစ္စန္တိ ဣဒံ သဟ ကာယေန ဗြဟ္မဋ္ဌာနံ အနိစ္စံ ‘‘နိစ္စ’’န္တိ ဝဒတိ. ဓုဝါဒီနိ တဿေဝ ဝေဝစနာနိ. တတ္ထ ဓုဝန္တိ ထိရံ. သဿတန္တိ သဒါ ဝိဇ္ဇမာနံ. ကေဝလန္တိ အခဏ္ဍံ သကလံ. အစဝနဓမ္မန္တိ အစဝနသဘာဝံ. ဣဒဉှိ န ဇာယတီတိအာဒီသု ဣမသ္မိံ ဌာနေ ကောစိ ဇာယနကော ဝါ ဇီယနကော ဝါ မီယနကော ဝါ စဝနကော ဝါ ဥပပဇ္ဇနကော ဝါ နတ္ထီတိ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဣတော စ ပနညန္တိ ဣတော သဟ ကာယကာ ဗြဟ္မဋ္ဌာနာ ဥတ္တရိ အညံ နိဿရဏံ နာမ နတ္ထီတိ ဧဝမဿ ထာမဂတာ သဿတဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပန္နာ ဟောတိ. ဧဝံဝါဒီ ပန သော ဥပရိ တိဿော ဈာနဘူမိယော စတ္တာရော မဂ္ဂါ စတ္တာရိ ဖလာနိ နိဗ္ဗာနန္တိ သဗ္ဗံ ပဋိဗာဟတိ. အဝိဇ္ဇာဂတောတိ အဝိဇ္ဇာယ ဂတော သမန္နာဂတော အညာဏီ အန္ဓီဘူတော. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယော နာမ.

501. "ඒවං මේ සුතං" යනු බ්‍රහ්මනිමන්තනික සූත්‍රයයි. එහි "පාපකං දිට්ඨිගතං" යනු ලාමක වූ ශාශ්වත දෘෂ්ටියයි. "ඉදං නිච්චං" යනු සිරුරත් සමඟ ඇති මේ බ්‍රහ්ම ලෝකය අනිත්‍ය වුවත්, එය "නිත්‍යය" යැයි ඔහු පවසයි. "ධුව" යනාදී වචන එම නිත්‍ය යන පදයටම පර්යාය පද වේ. එහි "ධුවං" යනු ස්ථීර බවයි. "සස්සතං" යනු සැමදා පවතින්නක් බවයි. "කේවලං" යනු අඛණ්ඩ වූ සකල අර්ථයයි. "අචවනධම්මං" යනු චුත නොවන ස්වභාවයයි. "ඉදඤ්හි න ජායති" යනාදී තැන්වල, මේ ස්ථානයෙහි කිසිවෙකු උපදින්නේ හෝ දිරන්නේ හෝ මියයන්නේ හෝ චුත වන්නේ හෝ නැවත උපදින්නේ හෝ නැත යන අදහසින් පවසයි. "ඉතෝ ච පනඤ්ඤං" යනු සිරුර සමඟ ඇති මේ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙන් ඔබ්බට වෙනත් නික්මීමක් නැත යනුවෙන් ඔහු තුළ බලවත් වූ ශාශ්වත දෘෂ්ටියක් උපදින්නේය. මෙසේ පවසන ඒ බක බ්‍රහ්මයා ඉහළ ධ්‍යාන භූමි තුන ද, සතර මාර්ග සතර ඵල ද, නිවන ද යන මේ සියල්ල ප්‍රතික්ෂේප කරයි. "අවිජ්ජාගතෝ" යනු අවිද්‍යාවෙන් යුක්ත වූ, නොදන්නා වූ, අන්ධ වූ යන්නයි. "යත්‍ර හි නාම" යනු යම් බක නම් වූ (බ්‍රහ්මයෙක්) යන්නයි.

၅၀၂. အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မာရော ပါပိမာတိ မာရော ကထံ ဘဂဝန္တံ အဒ္ဒသ? သော ကိရ အတ္တနော ဘဝနေ နိသီဒိတွာ ကာလေန ကာလံ သတ္ထာရံ အာဝဇ္ဇေတိ – ‘‘အဇ္ဇ သမဏော ဂေါတမော ကတရသ္မိံ ဂါမေ ဝါ နိဂမေ ဝါ ဝသတီ’’တိ. ဣမသ္မိံ ပန ကာလေ အာဝဇ္ဇန္တော, ‘‘ဥက္ကဋ္ဌံ နိဿာယ သုဘဂဝနေ ဝိဟရတီ’’တိ ဉတွာ, ‘‘ကတ္ထ နု ခေါ ဂတော’’တိ ဩလောကေန္တော ဗြဟ္မလောကံ ဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ, ‘‘သမဏော ဂေါတမော ဗြဟ္မလောကံ ဂစ္ဆတိ, ယာဝ တတ္ထ ဓမ္မကထံ ကထေတွာ ဗြဟ္မဂဏံ မမ ဝိသယာ နာတိက္ကမေတိ, တာဝ ဂန္တွာ ဓမ္မဒေသနာယံ ဝိဆန္ဒံ ကရိဿာမီ’’တိ သတ္ထု ပဒါနုပဒိကော ဂန္တွာ ဗြဟ္မဂဏဿ အန္တရေ အဒိဿမာနေန ကာယေန အဋ္ဌာသိ. သော, ‘‘သတ္ထာရာ ဗကဗြဟ္မာ အပသာဒိတော’’တိ ဉတွာ ဗြဟ္မုနော ဥပတ္ထမ္ဘော ဟုတွာ အဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မာရော ပါပိမာ’’တိ.

502. "අථ ඛො භික්ඛවේ මාරෝ පාපිමා" යන තැන, මාරයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දුටුවේ කෙසේද? ඔහු සිය භවනයෙහි හිඳ කලින් කලට ශාස්තෘන් වහන්සේ ගැන මෙසේ මෙනෙහි කරයි: "අද ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ කිනම් ගමක හෝ නියම් ගමක වාසය කරන්නේද?" මේ අවස්ථාවෙහි මෙනෙහි කරන විට උක්කට්ඨා නුවර ඇසුරු කරමින් සුභග වනයේ වසන බව දැන, "උන්වහන්සේ කොහේ වැඩම කළේ දැයි" බලන විට බ්‍රහ්ම ලෝකයට වඩිනු දැක, "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් බ්‍රහ්ම ලෝකයට යයි; එහි ධර්ම දේශනා කොට බ්‍රහ්ම සමූහයා මාගේ විෂය පථයෙන් බැහැර කිරීමට පෙර මම එහි ගොස් ධර්ම දේශනාවට බාධා කරමි" යි සිතා ශාස්තෘන් වහන්සේ පසුපසින් ගොස් බ්‍රහ්ම සමූහයා අතර නොපෙනෙන සිරුරකින් යුතුව සිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් බක බ්‍රහ්මයාට නිග්‍රහ කරන ලද (දෘෂ්ටිය බිඳින ලද) බව දැන ඔහු බ්‍රහ්මයාට උපකාර පිණිස පෙනී සිටියේය. එබැවින් "අථ ඛො භික්ඛවේ මාරෝ පාපිමා" යයි වදාරන ලදී.

ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇံ အနွာဝိသိတွာတိ ဧကဿ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဿ သရီရံ ပဝိသိတွာ. မဟာဗြဟ္မာနံ ပန ဗြဟ္မပုရောဟိတာနံ ဝါ အနွာဝိသိတုံ န သက္ကောတိ. မေတမာသဒေါတိ မာ ဧတံ အပသာဒယိတ္ထ. အဘိဘူတိ အဘိဘဝိတွာ ဌိတော ဇေဋ္ဌကော. အနဘိဘူတောတိ အညေဟိ အနဘိဘူတော. အညဒတ္ထူတိ ဧကံသဝစနေ [Pg.303] နိပါတော. ဒဿနဝသေန ဒသော, သဗ္ဗံ ပဿတီတိ ဒီပေတိ. ဝသဝတ္တီတိ သဗ္ဗဇနံ ဝသေ ဝတ္တေတိ. ဣဿရောတိ လောကေ ဣဿရော. ကတ္တာ နိမ္မာတာတိ လောကဿ ကတ္တာ စ နိမ္မာတာ စ, ပထဝီဟိမဝန္တသိနေရုစက္ကဝါဠမဟာသမုဒ္ဒစန္ဒိမသူရိယာ စ ဣမိနာ နိမ္မိတာတိ ဒီပေတိ.

"බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජං අන්වාවිසිත්වා" යනු එක් බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජ බ්‍රහ්මයෙකුගේ ශරීරයට ඇතුළු වී යන්නයි. මහා බ්‍රහ්මයන්ගේ හෝ බ්‍රහ්ම පුරෝහිතයන්ගේ සිරුරට ඇතුළු වීමට ඔහුට නොහැක. "මේතමාසදෝ" යනු මොහුට (බක බ්‍රහ්මයාට) නිග්‍රහ නොකරන්න යන්නයි. "අභිභූ" යනු අන්‍යයන් මැඩපවත්වා සිටින ජ්‍යෙෂ්ඨයාය. "අනභිභූතෝ" යනු අන්‍යයන් විසින් මැඩපැවැත්විය නොහැකි තැනැත්තාය. "අඤ්ඤදත්ථු" යනු ඒකාන්තය යන අර්ථය දෙන නිපාත පදයකි. දැකීමේ අර්ථයෙන් "දසෝ" යනු සියල්ල දක්නා බව හඟවයි. "වසවත්ති" යනු සියලු දෙනා තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වන බවයි. "ඉස්සරෝ" යනු ලෝකයෙහි අධිපති බවයි. "කත්තා නිම්මාතා" යනු ලෝකය කරන්නා සහ මවන්නා යන අර්ථයයි; එනම් පෘථිවිය, හිමාලය, මහාමේරුව, සක්වල, මහා සමුද්‍රය, සඳ සහ හිරු මොහු විසින් මවන ලදැයි යන මිථ්‍යා අදහස හඟවයි.

သေဋ္ဌော သဇိတာတိ အယံ လောကဿ ဥတ္တမော စ သဇိတာ စ. ‘‘တွံ ခတ္တိယော နာမ ဟောဟိ, တွံ ဗြာဟ္မဏော နာမ, ဝေဿော နာမ, သုဒ္ဒေါ နာမ, ဂဟဋ္ဌော နာမ, ပဗ္ဗဇိတော နာမ, အန္တမသော ဩဋ္ဌော ဟောဟိ, ဂေါဏော ဟောဟီ’’တိ ဧဝံ သတ္တာနံ ဝိသဇ္ဇေတာ အယန္တိ ဒဿေတိ. ဝသီ ပိတာ ဘူတဘဗျာနန္တိ အယံ စိဏ္ဏဝသိတာယ ဝသီ, အယံ ပိတာ ဘူတာနဉ္စ ဘဗျာနဉ္စာတိ ဝဒတိ. တတ္ထ အဏ္ဍဇဇလာဗုဇာ သတ္တာ အန္တောအဏ္ဍကောသေ စေဝ အန္တောဝတ္ထိမှိ စ ဘဗျာ နာမ, ဗဟိ နိက္ခန္တကာလတော ပဋ္ဌာယ ဘူတာ. သံသေဒဇာ ပဌမစိတ္တက္ခဏေ ဘဗျာ, ဒုတိယတော ပဋ္ဌာယ ဘူတာ. ဩပပါတိကာ ပဌမဣရိယာပထေ ဘဗျာ, ဒုတိယတော ပဋ္ဌာယ ဘူတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေ သဗ္ဗေပိ ဧတဿ ပုတ္တာတိ သညာယ, ‘‘ပိတာ ဘူတဘဗျာန’’န္တိ အာဟ.

‘ශ්‍රේෂ්ඨ නිර්මාණකරුවා’ යනු මොහු ලෝකයේ උත්තමයා ද නිර්මාණකරුවා ද වන බවයි. “ඔබ ක්ෂත්‍රියයෙක් වන්න, ඔබ බ්‍රාහ්මණයෙක්, වෛශ්‍යයෙක්, ක්ෂුද්‍රයෙක්, ගිහියෙක්, පැවිද්දෙක් වන්න, අවසානයේ ඔටුවෙක් හෝ ගොනෙක් වන්නැ”යි මෙසේ මොහු සත්ත්වයන් නිර්මාණය කරන්නා (බෙදා දක්වන්නා) බව දක්වයි. ‘වශී පියා භූත භව්‍යයන්ගේ’ යනු මොහු පුරුදු කරන ලද වශීභාවය නිසා වශී වූවෙකි (ධ්‍යාන සමාපත්තිවල දක්ෂයෙකි). මොහු දැනට උපන් (භූත) සහ ඉදිරියට උපදින (භව්‍ය) සත්ත්වයන්ගේ පියා යැයි පවසයි. එහි අණ්ඩජ සහ ජලාබුජ සත්ත්වයන් බිත්තර කබල තුළ සහ ගර්භාෂය තුළ සිටින විට ‘භව්‍ය’ නම් වේ, ඉන් පිටතට පැමිණි කාලයේ සිට ‘භූත’ නම් වේ. සංසේදජ සත්ත්වයන් පළමු චිත්තක්ෂණයේදී ‘භව්‍ය’ වන අතර දෙවන චිත්තක්ෂණයේ සිට ‘භූත’ වේ. ඕපපාතික සත්ත්වයන් පළමු ඉරියව්වේදී ‘භව්‍ය’ වන අතර දෙවන ඉරියව්වේ සිට ‘භූත’ වන බව දත යුතුය. ඒ සියලු දෙනාම මොහුගේ පුත්‍රයන් ය යන හැඟීමෙන්, “භූත භව්‍යයන්ගේ පියා” යැයි පැවසීය.

ပထဝီဂရဟကာတိ ယထာ တွံ ဧတရဟိ, ‘‘အနိစ္စာ ဒုက္ခာ အနတ္တာ’’တိ ပထဝိံ ဂရဟသိ ဇိဂုစ္ဆသိ, ဧဝံ တေပိ ပထဝီဂရဟကာ အဟေသုံ, န ကေဝလံ တွံယေဝါတိ ဒီပေတိ. အာပဂရဟကာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဟီနေ ကာယေ ပတိဋ္ဌိတာတိ စတူသု အပါယေသု နိဗ္ဗတ္တာ. ပထဝီပသံသကာတိ ယထာ တွံ ဂရဟသိ, ဧဝံ အဂရဟိတွာ, ‘‘နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အစ္ဆေဇ္ဇာ အဘေဇ္ဇာ အက္ခယာ’’တိ ဧဝံ ပထဝီပသံသကာ ပထဝိယာ ဝဏ္ဏဝါဒိနော အဟေသုန္တိ ဝဒတိ. ပထဝါဘိနန္ဒိနောတိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန ပထဝိယာ အဘိနန္ဒိနော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ပဏီတေ ကာယေ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တာ. တံ တာဟန္တိ တေန ကာရဏေန တံ အဟံ. ဣင်္ဃာတိ စောဒနတ္ထေ နိပါတော. ဥပါတိဝတ္တိတ္ထောတိ အတိက္ကမိတ္ထ. ‘‘ဥပါတိဝတ္တိတော’’တိပိ ပါဌော, အယမေဝတ္ထော. ဒဏ္ဍေန ပဋိပ္ပဏာမေယျာတိ စတုဟတ္ထေန မုဂ္ဂရဒဏ္ဍေန ပေါထေတွာ ပလာပေယျ. နရကပပါတေတိ သတပေါရိသေ မဟာသောဗ္ဘေ. ဝိရာဓေယျာတိ ဟတ္ထေန ဂဟဏယုတ္တေ ဝါ ပါဒေန ပတိဋ္ဌာနယုတ္တေ ဝါ ဌာနေ ဂဟဏပတိဋ္ဌာနာနိ ကာတုံ န သက္ကုဏေယျ. နနု တွံ ဘိက္ခု ပဿသီတိ ဘိက္ခု နနု တွံ ဣမံ ဗြဟ္မပရိသံ သန္နိပတိတံ ဩဘာသမာနံ ဝိရောစမာနံ ဇောတယမာနံ ပဿသီတိ ဗြဟ္မုနော ဩဝါဒေ ဌိတာနံ [Pg.304] ဣဒ္ဓါနုဘာဝံ ဒဿေတိ. ဣတိ ခေါ မံ, ဘိက္ခဝေ, မာရော ပါပိမာ ဗြဟ္မပရိသံ ဥပနေသီတိ, ဘိက္ခဝေ, မာရော ပါပိမာ နနု တွံ ဘိက္ခု ပဿသိ ဗြဟ္မပရိသံ ယသေန စ သိရိယာ စ ဩဘာသမာနံ ဝိရောစမာနံ ဇောတယမာနံ, ယဒိ တွမ္ပိ မဟာဗြဟ္မုနော ဝစနံ အနတိက္ကမိတွာ ယဒေဝ တေ ဗြဟ္မာ ဝဒတိ, တံ ကရေယျာသိ, တွမ္ပိ ဧဝမေဝံ ယသေန စ သိရိယာ စ ဝိရောစေယျာသီတိ ဧဝံ ဝဒန္တော မံ ဗြဟ္မပရိသံ ဥပနေသိ ဥပသံဟရိ. မာ တွံ မညိတ္ထောတိ မာ တွံ မညိ. မာရော တွမသိ ပါပိမာတိ ပါပိမ တွံ မဟာဇနဿ မာရဏတော မာရော နာမ, ပါပကံ လာမကံ မဟာဇနဿ အယသံ ကရဏတော ပါပိမာ နာမာတိ ဇာနာမိ.

‘පඨවි ගරහකයෝ’ යනු ඔබ දැන් “අනිත්‍යය, දුක්ඛය, අනත්තය” කියා පඨවියට ගරහනවාක් මෙන්, එසේ පඨවියට ගරහන්නෝ අතීතයේ සිටියහ, ඔබ පමණක්ම නොවේ යැයි දක්වයි. ආපෝ ගරහක ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘හීන කායෙහි පිහිටි’ යනු සතර අපායෙහි උපන් අයයි. ‘පඨවි පසංසකයෝ’ යනු ඔබ ගරහන්නාක් මෙන් නොව, “නිත්‍යය, ස්ථිරය, සදාකාලිකය, කැඩිය නොහැකිය, බිඳිය නොහැකිය, ක්ෂය නොවන සුළුය” කියා මෙසේ පඨවිය පසසන, පඨවියෙහි ගුණ කියන අය අතීතයේ සිටියහ යැයි පවසයි. ‘පඨවාභිනන්දිනෝ’ යනු තණ්හා දිට්ඨි වශයෙන් පඨවියෙහි අභිනන්දනය කරන්නෝ (ඇලී සිටින්නෝ) ය. ඉතිරි පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘ප්‍රණීත කායෙහි පිහිටි’ යනු බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන් අයයි. ‘තං තාහං’ යනු ඒ හේතුවෙන් මම ඔබට (එසේ කියමි). ‘ඉංඝ’ යනු මෙහෙයවීමේ අර්ථයෙහි නිපාතයකි. ‘උපාතිවත්තිත්ථෝ’ යනු ඉක්මවා ගියේය යන්නයි. ‘උපාතිවත්තිතෝ’ කියා ද පාඨයක් ඇත, අර්ථය මෙයම වේ. ‘දණ්ඩෙන් පටිප්පණාමෙය්‍ය’ යනු සතර රියන් මුගුරු දණ්ඩකින් තලා පලවා හැරීමයි. ‘නරක පපාතේ’ යනු පුරුෂයන් සියයක් උස ඇති මහා ප්‍රපාතයක (විවරයක) ය. ‘විරාධෙය්‍ය’ යනු අතින් අල්ලා ගැනීමට සුදුසු තැනක හෝ පයින් සිට ගැනීමට සුදුසු තැනක අල්ලා ගැනීමක් හෝ සිට ගැනීමක් කිරීමට නොහැකි වීමයි. “මහණ, ඔබ නොදකින්නෙහිද?” යනු “මහණ, ඔබ එක්රැස් වූ, බබළන, විරාජමාන වන, ආලෝකවත් වන මේ බ්‍රහ්ම පිරිස නොදකින්නෙහිද?” යි පවසා බ්‍රහ්මයාගේ අවවාදයෙහි පිහිටි අයගේ සෘද්ධි අනුභාවය දක්වයි. “මහණෙනි, මෙසේ පවිටු මාරයා බ්‍රහ්ම පිරිස වෙත මා පැමිණවීය” යනු “මහණෙනි, පවිටු මාරයා ‘මහණ, යසසින් හා ශ්‍රීයෙන් බබළන, විරාජමාන වන, ආලෝකවත් වන බ්‍රහ්ම පිරිස ඔබ නොදකින්නෙහිද? ඉදින් ඔබත් මහා බ්‍රහ්මයාගේ වචනය ඉක්මවා නොගොස් බ්‍රහ්මයා ඔබට පවසන දෙයම කරන්නේ නම්, ඔබත් මෙසේම යසසින් හා ශ්‍රීයෙන් බැබළෙන්නේය’ යි මෙසේ පවසමින් මා බ්‍රහ්ම පිරිස වෙත පැමිණවීය, එක් කළේය.” ‘ඔබ නොසිතන්න’ යනු ඔබ (එසේ) නොසිතන්න. ‘පවිටු මාරයා ඔබය’ යනු “පවිටු මාරය, ඔබ මහා ජනයාගේ කුසල ධර්ම නසන බැවින් ‘මාර’ නම් වේ, මහා ජනයාට පවිටු ලාමක අයසක් (අකුසලයක්) ඇති කරන බැවින් ‘පවිටු’ (පාපිමා) නම් වේ යැයි මම දනිමි.”

၅၀၃. ကသိဏံ အာယုန္တိ သကလံ အာယုံ. တေ ခေါ ဧဝံ ဇာနေယျုန္တိ တေ ဧဝံ မဟန္တေန တပေါကမ္မေန သမန္နာဂတာ, တွံ ပန ပုရိမဒိဝသေ ဇာတော, ကိံ ဇာနိဿသိ, ယဿ တေ အဇ္ဇာပိ မုခေ ခီရဂန္ဓော ဝါယတီတိ ဃဋ္ဋေန္တော ဝဒတိ. ပထဝိံ အဇ္ဈောသိဿသီတိ ပထဝိံ အဇ္ဈောသာယ ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ တဏှာမာနဒိဋ္ဌီဟိ ဂဏှိဿသိ. ဩပသာယိကော မေ ဘဝိဿသီတိ မယှံ သမီပသယော ဘဝိဿသိ, မံ ဂစ္ဆန္တံ အနုဂစ္ဆိဿသိ, ဌိတံ ဥပတိဋ္ဌိဿသိ, နိသိန္နံ ဥပနိသီဒိဿသိ, နိပန္နံ ဥပနိပဇ္ဇိဿသီတိ အတ္ထော. ဝတ္ထုသာယိကောတိ မမ ဝတ္ထုသ္မိံ သယနကော. ယထာကာမကရဏီယော ဗာဟိတေယျောတိ မယာ အတ္တနော ရုစိယာ ယံ ဣစ္ဆာမိ, တံ ကတ္တဗ္ဗော, ဗာဟိတွာ စ ပန ဇဇ္ဈရိကာဂုမ္ဗတောပိ နီစတရော လကုဏ္ဍဋကတရော ကာတဗ္ဗော ဘဝိဿသီတိ အတ္ထော.

503. ‘කසිණ ආයු’ යනු මුළු ආයු කාලයයි. ‘ඔවුහු මෙසේ දනිත්වා’ යනු ඔවුහු මෙවන් මහත් තපෝකර්මයකින් යුක්තය, ඔබ වනාහි පෙර දිනෙක උපන් කෙනෙකි, තවමත් ඔබගේ මුඛයෙහි කිරි සුවඳ හමද්දී ඔබ කුමක් දන්නේදැයි පීඩා කරමින් (අභියෝග කරමින්) පවසයි. ‘පඨවිය අජ්ඣෝසිස්සසි’ යනු පඨවිය අල්ලාගෙන, ගිලගෙන, අවසන් කර තණ්හා මාන දිට්ඨිවලින් ග්‍රහණය කරන්නෙහි නම් යන්නයි. ‘මගේ සේවකයෙකු වන්නෙහිය’ යනු මගේ සමීපයෙහි වසන සහායකයෙකු වන්නෙහිය, මා යද්දී පසුව පසෙකින් එන්නෙහිය, සිටගෙන සිටින විට උපස්ථාන කරන්නෙහිය, වාඩි වී සිටින විට අසලින් වාඩි වන්නෙහිය, නිදා සිටින විට අසලින් නිදියන්නෙහිය යන අර්ථයයි. ‘වත්ථුසායිකෝ’ යනු මගේ වාසස්ථානයෙහි පෙනෙන්නට සිටින්නෙකි. ‘යථාකාම කරණීයෝ බාහිතෙය්‍යෝ’ යනු මා විසින් මගේ රුචිය පරිදි යමක් කිරීමට කැමතිද එය කළ යුතු සේවකයෙකු වන බවයි, පහත් කොට ජජ්ඣරික පඳුරකටත් වඩා නීච වූ, ඉතා කුදු වූ අයෙකු කළ යුතුය යන අර්ථයයි.

ဣမိနာ ဧသ ဘဂဝန္တံ ဥပလာပေတိ ဝါ အပသာဒေတိ ဝါ. ဥပလာပေတိ နာမ သစေ ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, တဏှာဒီဟိ ပထဝိံ အဇ္ဈောသိဿသိ, ဩပသာယိကော မေ ဘဝိဿသိ, မယိ ဂစ္ဆန္တေ ဂမိဿသိ, တိဋ္ဌန္တေ ဌဿသိ, နိသိန္နေ နိသီဒိဿသိ, နိပန္နေ နိပဇ္ဇိဿသိ, အဟံ တံ သေသဇနံ ပဋိဗာဟိတွာ ဝိဿာသိကံ အဗ္ဘန္တရိကံ ကရိဿာမီတိ ဧဝံ တာဝ ဥပလာပေတိ နာမ. သေသပဒေဟိ ပန အပသာဒေတိ နာမ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – သစေ တွံ ပထဝိံ အဇ္ဈောသိဿသိ, ဝတ္ထုသာယိကော မေ ဘဝိဿသိ, မမ ဂမနာဒီနိ အာဂမေတွာ ဂမိဿသိ ဝါ ဌဿသိ ဝါ နိသီဒိဿသိ ဝါ နိပဇ္ဇိဿသိ ဝါ, မမ ဝတ္ထုသ္မိံ မယှံ အာရက္ခံ ဂဏှိဿသိ, အဟံ ပန တံ ယထာကာမံ ကရိဿာမိ ဗာဟိတွာ [Pg.305] စ ဇဇ္ဈရိကာဂုမ္ဗတောပိ လကုဏ္ဍကတရန္တိ ဧဝံ အပသာဒေတိ နာမ. အယံ ပန ဗြဟ္မာ မာနနိဿိတော, တသ္မာ ဣဓ အပသာဒနာဝ အဓိပ္ပေတာ. အာပါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

මෙයින් ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේව පොළඹවා ගැනීමට (සැනසීමට) හෝ පහත් කිරීමට (නෙරපා හැරීමට) උත්සාහ කරයි. ‘පොළඹවා ගැනීම’ (උපලාපනය) නම්, “මහණ, ඉදින් ඔබ තණ්හා ආදියෙන් පඨවිය අල්ලා ගන්නේ නම්, මගේ සමීපයේ සිටින්නෙකු වන්නෙහිය, මා යද්දී යන්නෙහිය, සිටිද්දී සිටින්නෙහිය, වාඩි වෙද්දී වාඩි වන්නෙහිය, නිදද්දී නිදන්නෙහිය, මම සෙසු ජනයා වළක්වා ඔබව මගේ විශ්වාසවන්ත අභ්‍යන්තරිකයෙකු කරන්නෙමි” යි මෙසේ පැවසීමයි. ඉතිරි පදවලින් ‘පහත් කිරීම’ (අපසාදනය) කරයි. එහි අදහස නම් - ඉදින් ඔබ පඨවිය අල්ලා ගන්නේ නම්, මගේ වාසස්ථානයෙහි වසන්නෙකු වන්නෙහිය, මගේ ගමන් බිමන් බලාපොරොත්තුවෙන් පසුව එන්නෙහිය, සිටින්නෙහිය, වාඩි වන්නෙහිය හෝ නිදන්නෙහිය, මගේ වාසස්ථානයෙහි මට ආරක්ෂාව සලසන්නෙහිය, මම වනාහි ඔබව කැමති පරිදි කරන්නෙමි, පහත් කොට ජජ්ඣරික පඳුරකටත් වඩා කුදු කරන්නෙමි යි මෙසේ අපසාදනය කරයි. මේ බ්‍රහ්මයා මානය මත යැපෙන්නෙකි, එබැවින් මෙහි පහත් කිරීමම අදහස් කෙරේ. ආපෝ ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

အပိစ တေ အဟံ ဗြဟ္မေတိ ဣဒါနိ ဘဂဝါ, ‘‘အယံ ဗြဟ္မာ မာနနိဿိတော ‘အဟံ ဇာနာမီ’တိ မညတိ, အတ္တနော ယသေန သမ္မတ္တော သရီရံ ဖုသိတုမ္ပိ သမတ္ထံ ကိဉ္စိ န ပဿတိ, ထောကံ နိဂ္ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ စိန္တေတွာ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ဂတိဉ္စ ပဇာနာမီတိ နိပ္ဖတ္တိဉ္စ ပဇာနာမိ. ဇုတိဉ္စာတိ အာနုဘာဝဉ္စ ပဇာနာမိ. ဧဝံ မဟေသက္ခောတိ ဧဝံ မဟာယသော မဟာပရိဝါရော.

‘එසේ වුවද බ්‍රහ්මය, මම’ යනු දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “මේ බ්‍රහ්මයා මානය මත යැපී ‘මම දනිමි’ යි සිතයි, තමාගේ යසසින් මත්ව ශරීරය ස්පර්ශ කිරීමටවත් සමත් කිසිවෙකු නොදකියි, මොහුව මඳක් නිග්‍රහ කළ යුතුය”යි සිතා මේ දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි ‘ගතිය ද පජානාමි’ යනු සත්ත්වයන්ගේ උප්පත්තිය (ප්‍රතිඵලය) ද දනිමි යන්නයි. ‘ජුතිය ද’ යනු ආනුභාවය ද දනිමි යන්නයි. ‘එවන් මහේශාක්‍ය’ යනු මෙවන් මහත් යසසක් හා මහත් පිරිසක් ඇති බ්‍රහ්මයා යන්නයි.

ယာဝတာ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဟရန္တီတိ ယတ္တကေ ဌာနေ စန္ဒိမသူရိယာ ဝိစရန္တိ. ဒိသာ ဘန္တိ ဝိရောစနာတိ ဒိသာသု ဝိရောစမာနာ ဩဘာသန္တိ, ဒိသာ ဝါ တေဟိ ဝိရောစမာနာ ဩဘာသန္တိ. တာဝ သဟဿဓာ လောကောတိ တတ္တကေန ပမာဏေန သဟဿဓာ လောကော, ဣမိနာ စက္ကဝါဠေန သဒ္ဓိံ စက္ကဝါဠသဟဿန္တိ အတ္ထော. ဧတ္ထ တေ ဝတ္တတေ ဝသောတိ ဧတ္ထ စက္ကဝါဠသဟဿေ တုယှံ ဝသော ဝတ္တတိ. ပရောပရဉ္စ ဇာနာသီတိ ဧတ္ထ စက္ကဝါဠသဟဿေ ပရောပရေ ဥစ္စနီစေ ဟီနပ္ပဏီတေ သတ္တေ ဇာနာသိ. အထော ရာဂဝိရာဂိနန္တိ န ကေဝလံ, ‘‘အယံ ဣဒ္ဓေါ အယံ ပကတိမနုဿော’’တိ ပရောပရံ, ‘‘အယံ ပန သရာဂေါ အယံ ဝီတရာဂေါ’’တိ ဧဝံ ရာဂဝိရာဂိနမ္ပိ ဇနံ ဇာနာသိ. ဣတ္ထံဘာဝညထာဘာဝန္တိ ဣတ္ထံဘာဝေါတိ ဣဒံ စက္ကဝါဠံ. အညထာဘာဝေါတိ ဣတော သေသံ ဧကူနသဟဿံ. သတ္တာနံ အာဂတိံ ဂတိန္တိ ဧတ္ထ စက္ကဝါဠသဟဿေ ပဋိသန္ဓိဝသေန သတ္တာနံ အာဂတိံ, စုတိဝသေန ဂတိံ စ ဇာနာသိ. တုယှံ ပန အတိမဟန္တောဟမသ္မီတိ သညာ ဟောတိ, သဟဿိဗြဟ္မာ နာမ တွံ, အညေသံ ပန တယာ ဥတ္တရိ ဒွိသဟဿာနံ တိသဟဿာနံ စတုသဟဿာနံ ပဉ္စသဟဿာနံ ဒသသဟဿာနံ သတသဟဿာနဉ္စ ဗြဟ္မာနံ ပမာဏံ နတ္ထိ, စတုဟတ္ထာယ ပိလောတိကာယ ပဋပ္ပမာဏံ ကာတုံ ဝါယမန္တော ဝိယ မဟန္တောသ္မီတိ သညံ ကရောသီတိ နိဂ္ဂဏှာတိ.

"යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති" යනු යම් තාක් ප්‍රදේශයක සඳ හා හිරු සැරිසරන්නේද (මහාමේරු පර්වතය වටා යන්නේද) යන්නයි. "දිසා භන්ති විරෝචනා" යනු දිශාවන්හි බබළමින් ආලෝකය පතුරුවති යන්නයි. නැතහොත් ඒ සඳු හා හිරු නිසා දිශාවන් බබළමින් ආලෝකවත් වෙති යන්නයි. "තාව සහස්සධා ලෝකෝ" යනු ඒ සා ප්‍රමාණ වූ දහසක් ලෝක ධාතුවයි. එනම් මේ සක්වල සමඟ සක්වල දහසක් යන්න අර්ථයයි. "එත්ථ තේ වත්තතේ වසෝ" යනු මේ සක්වල දහසෙහි ඔබගේ වසඟය හෙවත් ආධිපත්‍යය පවතී යන්නයි. "පරෝපරඤ්ච ජානාසි" යනු මේ සක්වල දහසෙහි උස් පහත් වූ ද, හීන ප්‍රණීත වූ ද සත්ත්වයන් පිළිබඳව ඔබ දන්නෙහිය. "අථෝ රාගවිරාගිනං" යනු හුදෙක් "මොහු සක්‍රයාය, මොහු සාමාන්‍ය මනුෂ්‍යයෙකි" යනුවෙන් පුද්ගලයන් හඳුනාගන්නවා පමණක් නොව, "මොහු රාග සහිතය, මොහු රාග රහිතය" යනුවෙන් රාගාදී කෙලෙස් සහිත හා රහිත පුද්ගලයන් පිළිබඳව ද ඔබ දන්නෙහිය. "ඉත්ථම්භාවඤ්ඤථාභාවං" යන්නෙහි "ඉත්ථම්භාව" යනු මේ සක්වලයි. "අඤ්ඤථාභාව" යනු මීට අමතරව ඇති ඉතිරි නවසිය අනූනවයක් සක්වලවල්ය. "සත්තානං ආගතිං ගතිං" යනු මේ සක්වල දහසෙහි ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් සත්ත්වයන්ගේ පැමිණීම ද චුති වශයෙන් ඔවුන්ගේ පරලොව යාම ද ඔබ දන්නෙහිය. එහෙත් ඔබට "මම ඉතා ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි" යන හැඟීමක් පවතී. ඔබ සහස්සී බ්‍රහ්ම නමකි. නමුත් ඔබට වඩා ඉහළින් සිටින ද්විසහස්සී, තිසහස්සී, චතුසහස්සී, පඤ්චසහස්සී, දසසහස්සී සහ ශතසහස්සී බ්‍රහ්මයන්ගේ ප්‍රමාණය ගණනය කළ නොහැක. රියන් හතරක පරණ රෙදි කැබැල්ලකින් වියනක් තැනීමට වෙහෙසෙන්නෙකු මෙන් ඔබ "මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි" යන වැරදි සංඥාව ඇති කරගන්නෙහි දැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුව මඩනා සේක.

၅၀၄. ဣဓူပပန္နောတိ ဣဓ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ ဥပပန္နော. တေန တံ တွံ န ဇာနာသီတိ တေန ကာရဏေန တံ ကာယံ တွံ န ဇာနာသိ. နေဝ တေ သမသမောတိ [Pg.306] ဇာနိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ ပတွာပိ တယာ သမသမော န ဟောမိ. အဘိညာယာတိ အညာယ. ကုတော နီစေယျန္တိ တယာ နီစတရဘာဝေါ ပန မယှံ ကုတော.

504. "ඉධූපපන්නෝ" යනු මෙහි ප්‍රථම ධ්‍යාන භූමියෙහි උපන්නේය යන්නයි. "තේන තං ත්වං න ජානාසි" යනු ඒ හේතුවෙන් ඔබ ඒ පිරිස හඳුනන්නේ නැත. "නේව තේ සමසමෝ" යනු දැනගත යුතු කරුණු අතින් ඔබ හා සමාන නොවෙමි (ඔබට වඩා අතිශයින් උසස් වෙමි). "අභිඤ්ඤාය" යනු විශේෂයෙන් දැනගෙන යන්නයි. "කුතෝ නීචෙය්‍යං" යනු මට ඔබ මෙන් පහත් බවක් කොහින් වන්නද? (එනම් ඔබ මට වඩා පහත්ය).

ဟေဋ္ဌူပပတ္တိကော ကိရေသ ဗြဟ္မာ အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ အပရိဟီနဇ္ဈာနော ကာလံ ကတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနဘူမိယံ ဝေဟပ္ဖလဗြဟ္မလောကေ ပဉ္စကပ္ပသတိကံ အာယုံ ဂဟေတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ ဟေဋ္ဋူပပတ္တိကံ ကတွာ တတိယဇ္ဈာနံ ပဏီတံ ဘာဝေတွာ သုဘကိဏှဗြဟ္မလောကေ စတုသဋ္ဌိကပ္ပံ အာယုံ ဂဟေတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. တတ္ထ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ဘာဝေတွာ အာဘဿရေသု အဋ္ဌကပ္ပံ အာယုံ ဂဟေတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. တတ္ထ ပဌမဇ္ဈာနံ ဘာဝေတွာ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ ကပ္ပာယုကော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ, သော ပဌမကာလေ အတ္တနာ ကတကမ္မဉ္စ နိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနဉ္စ အညာသိ, ကာလေ ပန ဂစ္ဆန္တေ ဥဘယံ ပမုဿိတွာ သဿတဒိဋ္ဌိံ ဥပ္ပာဒေသိ. တေန နံ ဘဂဝါ, ‘‘တေန တံ တွံ န ဇာနာသိ…ပေ… ကုတော နီစေယျ’’န္တိ အာဟ.

සැබවින්ම මේ බක බ්‍රහ්මයා උසස් බඹලොවකින් චුතව පහළ බඹලොවක උපන්නෙකි. ඔහු බුද්ධෝත්පාද කාලයකට පෙර තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි වී කසිණ පරිකර්ම කොට සමාපත්ති උපදවා, නොපිරිහුණු ධ්‍යාන ඇතිව කළුරිය කොට සතරවන ධ්‍යාන භූමිය වූ වේහප්ඵල බඹලොව කල්ප පන්සියයක ආයුෂ ඇතිව උපන්නේය. එහි ආයු කෙළවර තෙක් සිට පහළ භවයකට ඇති වූ ආශාව නිසා තෙවන ධ්‍යානය වඩවා සුභකිණ්හ බඹලොව කල්ප සැට හතරක ආයු ඇතිව උපන්නේය. එහි දෙවන ධ්‍යානය වඩා ආභස්සර බඹලොව කල්ප අටක ආයුෂ ඇතිව උපන්නේය. එහිදී ප්‍රථම ධ්‍යානය වඩා ප්‍රථම ධ්‍යාන භූමියෙහි අසංඛ්‍ය කල්පයක් ආයු ඇතිව උපන්නේය. ඔහු මුල් කාලයේදී තමන් පෙර කළ කර්මය හා උපන් ස්ථානය දැන සිටියේය. නමුත් කාලය ගතවීමත් සමඟ ඒ කරුණු දෙකම අමතක වී ගොස් "ශාස්වත දෘෂ්ටිය" (සදාකාලික බව) ඇති කරගත්තේය. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "තේන තං ත්වං න ජානාසි...පෙ... කුතෝ නීචෙය්‍යං" යැයි වදාළ සේක.

အထ ဗြဟ္မာ စိန္တေသိ – ‘‘သမဏော ဂေါတမော မယှံ အာယုဉ္စ နိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနဉ္စ ပုဗ္ဗေကတကမ္မဉ္စ ဇာနာတိ, ဟန္ဒ နံ ပုဗ္ဗေ ကတကမ္မံ ပုစ္ဆာမီ’’တိ သတ္ထာရံ အတ္တနော ပုဗ္ဗေကတကမ္မံ ပုစ္ဆိ. သတ္ထာ ကထေသိ.

එවිට බ්‍රහ්මයා මෙසේ සිතුවේය: "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මගේ ආයුෂයත්, උපන් ස්ථානයත්, පෙර කළ කර්මයත් දන්නා සේක. දැන් මම උන්වහන්සේගෙන් මගේ පෙර කර්මය ගැන විමසමි" යි සිතා බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් තම පෙර කර්මය ගැන විමසීය. බුදුරජාණන් වහන්සේ එය වදාළ සේක.

ပုဗ္ဗေ ကိရေသ ကုလဃရေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ကာမေသု အာဒီနဝံ ဒိသွာ, ‘‘ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏဿ အန္တံ ကရိဿာမီ’’တိ နိက္ခမ္မ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနလာဘီ ဟုတွာ ဂင်္ဂါတီရေ ပဏ္ဏသာလံ ကာရေတွာ ဈာနရတိယာ ဝီတိနာမေတိ. တဒါ စ ကာလေန ကာလံ သတ္ထဝါဟာ ပဉ္စဟိ သကဋသတေဟိ မရုကန္တာရံ ပဋိပဇ္ဇန္တိ. မရုကန္တာရေ ပန ဒိဝါ န သက္ကာ ဂန္တုံ, ရတ္တိံ ဂမနံ ဟောတိ. အထ ပုရိမသကဋဿ အဂ္ဂယုဂေ ယုတ္တဗလိဗဒ္ဒါ ဂစ္ဆန္တာ နိဝတ္တိတွာ အာဂတမဂ္ဂါဘိမုခါဝ အဟေသုံ. ဣတရသကဋာနိ တထေဝ နိဝတ္တိတွာ အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ နိဝတ္တိတဘာဝံ ဇာနိံသု. တေသဉ္စ တဒါ ကန္တာရံ အတိက္ကမနဒိဝသော အဟောသိ. သဗ္ဗံ ဒါရုဒကံ ပရိက္ခီဏံ, တသ္မာ, ‘‘နတ္ထိ ဒါနိ အမှာကံ ဇီဝိတ’’န္တိ စိန္တေတွာ ဂေါဏေ စက္ကေသု ဗန္ဓိတွာ မနုဿာ သကဋပစ္ဆာယာယံ ပဝိသိတွာ နိပဇ္ဇိံသု[Pg.307]. တာပသောပိ ကာလဿေဝ ပဏ္ဏသာလတော နိက္ခမိတွာ ပဏ္ဏသာလဒွါရေ နိသိန္နော ဂင်္ဂံ ဩလောကယမာနော အဒ္ဒသ ဂင်္ဂံ မဟတာ ဥဒကောဃေန ဝုယှမာနံ ပဝတ္တိတမဏိက္ခန္ဓံ ဝိယ အာဂစ္ဆန္တိံ. ဒိသွာ စိန္တေသိ – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ဣမသ္မိံ လောကေ ဧဝရူပဿ မဓုရောဒကဿ အလာဘေန ကိလိဿမာနာ သတ္တာ’’တိ. သော ဧဝံ အာဝဇ္ဇန္တော မရုကန္တာရေ တံ သတ္ထံ ဒိသွာ, ‘‘ဣမေ သတ္တာ မာ နဿန္တူ’’တိ, ‘‘ဣတော မဟာ ဥဒကက္ခန္ဓော ဆိဇ္ဇိတွာ မရုကန္တာရေ သတ္ထာဘိမုခေါ ဂစ္ဆတူ’’တိ အဘိညာစိတ္တေန အဓိဋ္ဌာသိ. သဟစိတ္တုပ္ပာဒေန မာတိကာရုဠှံ ဝိယ ဥဒကံ တတ္ထ အဂမာသိ. မနုဿာ ဥဒကသဒ္ဒေန ဝုဋ္ဌာယ ဥဒကံ ဒိသွာ ဟတ္ထတုဋ္ဌာ နှာယိတွာ ပိဝိတွာ ဂေါဏေပိ ပါယေတွာ သောတ္ထိနာ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနံ အဂမံသု. သတ္ထာ တံ ဗြဟ္မုနော ပုဗ္ဗကမ္မံ ဒဿေန္တော –

පුරාණයේ මේ බ්‍රහ්මයා කුලගෙයක ඉපදී, කාමයන්ගේ දොස් දැක, "ජාති ජරා ව්‍යාධි මරණ කෙළවර කරමි" යි නික්ම තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි විය. සමාපත්ති උපදවා අභිඥාවන්ට පාදක වන ධ්‍යාන ලබා, ගංගා තීරයෙහි පන්සලක් කරවා ධ්‍යාන සුවයෙන් කාලය ගත කළේය. එකල කලින් කලට ගැල් පන්සියයකින් යුත් වෙළෙඳ කණ්ඩායම් වැලි කතර හරහා ගමන් කළහ. වැලි කතරේ දහවල් කාලයේ ගමන් කළ නොහැකි බැවින් ගමන සිදුවූයේ රාත්‍රියටයි. එවිට පෙරමුණේම ගිය ගැල්වල වියගහේ බැඳි ගොනුන් යද්දී ආපසු හැරී පැමිණි මඟ දෙසටම මුහුණලා සිටියහ. අනෙක් ගැල්ද එසේම හැරී තිබුණු අතර අරුණෝදය උදා වූ විට ආපසු හැරී ඇති බව වෙළෙඳුන් දැනගත්හ. එදින ඔවුන්ට කතරින් එතෙර විය යුතු දිනය වුවද, සියලු දර සහ පැන් අවසන් වී තිබුණි. "දැන් අපට ජීවිතයක් නැතැ"යි සිතා ගොනුන් ගැල් රෝදවල බැඳ දමා මිනිස්සු ගැල් සෙවණට වී නිදාගත්හ. තාපසයා ද අලුයම පන්සලෙන් නික්ම පන්සල් දොරෙහි වාඩි වී ගංගාව දෙස බලද්දී, මහත් ජල කඳක් ගලා එන මැණික් රුවක් මෙන් ගලා බසිනා ගඟ දුටුවේය. එය දැක, "මේ ලෝකයේ මෙවැනි මිහිරි පැන් නොලැබීමෙන් පීඩා විඳින සත්ත්වයන් සිටිත්දැ"යි සිතුවේය. ඔහු එසේ මෙනෙහි කරද්දී වැලි කතරේ අතරමං වූ ඒ වෙළෙඳ කණ්ඩායම දැක, "මේ සත්ත්වයන් විනාශ නොවේවා! මේ ගංගාවෙන් මහත් ජල කඳක් වෙන් වී වැලි කතරේ වෙළෙඳුන් සිටින දිසාවට ගලා යේවා!" යි අභිඥා සිතින් අධිෂ්ඨාන කළේය. සිත ඉපදුණු සැණින් කාණුවකින් ගලන දියක් මෙන් ගංගා දිය එතැනට ගලා ගියේය. මිනිස්සු දිය ශබ්දය ඇසී නැඟිට පැන් දැක, අතිශයින් ප්‍රීතිමත් වී ස්නානය කොට, පැන් පානය කර, ගොනුන්ට ද පැන් පොවා සුවසේ කැමති තැනට ගියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ බ්‍රහ්මයාගේ ඒ පෙර කර්මය පෙන්වා දෙමින් මෙසේ වදාළ සේක.

‘‘ယံ တွံ အပါယေသိ ဗဟူ မနုဿေ,ပိပါသိတေ ဃမ္မနိ သမ္ပရေတေ;

တံ တေ ပုရာဏံ ဝတသီလဝတ္တံ,သုတ္တပ္ပဗုဒ္ဓေါဝ အနုဿရာမီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၁) –

"පිපාසිතව දැඩි ග්‍රීෂ්මයෙන් පීඩිත වූ බොහෝ මිනිසුන්ට ඔබ යම් පැන් පානයක් දුන්නේද, ඔබගේ ඒ පුරාණ සිල්වත් ව්‍රතයක් බඳු වූ කර්මය, නින්දෙන් පිබිදුණු අයෙකු මෙන් මම සිහි කරමි."

ဣမံ ဂါထမာဟ.

යන මේ ගාථාව (බුදුරජාණන් වහන්සේ) වදාළ සේක. බ්‍රහ්මය, පිපාසිත වූ, ග්‍රීෂ්මයෙන් පීඩිත වූ බොහෝ මිනිසුන්ට ඔබ පැන් පෙවූයෙහි ද, ඒ ඔබගේ පැරණි ව්‍රත සීල වත් පිළිවෙත් නමැති කර්මය, නින්දෙන් පිබිදුණු අයෙකු මෙන් මම සිහි කරමි.

အပရသ္မိံ သမယေ တာပသော ဂင်္ဂါတီရေ ပဏ္ဏသာလံ မာပေတွာ အာရညကံ ဂါမံ နိဿာယ ဝသတိ. တေန စ သမယေန စောရာ တံ ဂါမံ ပဟရိတွာ ဟတ္ထသာရံ ဂဟေတွာ ဂါဝိယော စ ကရမရေ စ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တိ. ဂါဝေါပိ သုနခါပိ မနုဿာပိ မဟာဝိရဝံ ဝိရဝန္တိ. တာပသော တံ သဒ္ဒံ သုတွာ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ အာဝဇ္ဇန္တော, ‘‘မနုဿာနံ ဘယံ ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဉတွာ, ‘‘မယိ ပဿန္တေ ဣမေ သတ္တာ မာ နဿန္တူ’’တိ အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ အဘိညာစိတ္တေန စောရာနံ ပဋိပထေ စတုရင်္ဂိနိသေနံ မာပေသိ ကမ္မသဇ္ဇံ အာဂစ္ဆန္တိံ. စောရာ ဒိသွာ, ‘‘ရာဇာ’’တိ တေ မညမာနာ ဝိလောပံ ဆဍ္ဍေတွာ ပက္ကမိံသု. တာပသော ‘‘ယံ ယဿ သန္တကံ, တံ တဿေဝ ဟောတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ, တံ တထေဝ အဟောသိ. မဟာဇနော သောတ္ထိဘာဝံ ပါပုဏိ. သတ္ထာ ဣဒမ္ပိ တဿ ပုဗ္ဗကမ္မံ ဒဿေန္တော –

වෙනත් දිනක එක් තාපසයෙක් ගංගා තීරයෙහි පන්සලක් (කොළ සෙවිලි කළ කුටියක්) මවාගෙන, ආරණ්‍යවාසී ගමකට නුදුරින් වාසය කළේය. එකල සොරුන් පිරිසක් ඒ ගම පැහැරගෙන, එහි වූ සම්පත් ද, ගවයන් ද, මිනිසුන් ද අල්ලාගෙන ගියහ. ගවයෝ ද සුනඛයෝ ද මිනිස්සු ද මහත් හඬින් විලාප නැඟූහ. ඒ හඬ ඇසූ තාපසයා, "මේ කිමෙක්දැයි" මෙනෙහි කරන්නේ, මිනිසුන්ට භයක් පැමිණ ඇති බව දැන, "මා බලා සිටියදී මේ සත්වයෝ විනාශ නොවෙත්වා" යි සිතා, අභිඥාපාදක ධ්‍යානයට සමවැදී එයින් නැඟී සිට, අභිඥා සිතින් සොරුන් එන මඟ සිවුරඟ සේනාවක් මවා පෑවේය. සොරුන් එය දැක, "රජුගේ සේනාව යැයි" සිතා, පැහැරගත් වස්තුව අතහැර පලා ගියහ. තාපසයා "යමෙකුගේ වස්තුව යමෙකුට අයිති ද, එය ඔහුටම ලැබේවා" යි අධිෂ්ඨාන කළේය. එය එසේම විය. ජනයා සුවපත් වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ බක බ්‍රහ්මයාගේ මේ පෙර කර්මය දක්වමින් -

‘‘ယံ [Pg.308] ဧဏိကူလသ္မိံ ဇနံ ဂဟီတံ,အမောစယီ ဂယှက နီယမာနံ;

တံ တေ ပုရာဏံ ဝတသီလဝတ္တံ,သုတ္တပ္ပဗုဒ္ဓေါဝ အနုဿရာမီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၂) –

"බ්‍රහ්මය, එණිකූල (ගංගා තීරයෙහි) දී සොරුන් විසින් අල්ලාගෙන යනු ලැබූ ඒ ජන සමූහයා ඔබ මුදාගත්හ. ඔබගේ ඒ පුරාණ වත්පිළිවෙත් හා සීල ගුණය, නිදා පිබිදුණු අයෙකු මෙන් මම සිහි කරමි" යි මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

ဣမံ ဂါထမာဟ. ဧတ္ထ ဧဏိကူလသ္မိန္တိ ဂင်္ဂါတီရေ.

මෙහි 'එණිකූලස්මිං' යනු ගංගා තීරයෙහි යන්නයි.

ပုန ဧကသ္မိံ သမယေ ဥပရိဂင်္ဂါဝါသိကံ ကုလံ ဟေဋ္ဌာဂင်္ဂါဝါသိကေန ကုလေန သဒ္ဓိံ မိတ္တသန္ထဝံ ကတွာ နာဝါသံဃာဋံ ဗန္ဓိတွာ ဗဟုံ ခါဒနီယဘောဇနီယဉ္စေဝ ဂန္ဓမာလာဒီနိ စ အာရောပေတွာ ဂင်္ဂါသောတေန အာဂစ္ဆတိ. မနုဿာ ခါဒမာနာ ဘုဉ္ဇမာနာ နစ္စန္တာ ဂါယန္တာ ဒေဝဝိမာနေန ဂစ္ဆန္တာ ဝိယ ဗလဝသောမနဿာ အဟေသုံ. ဂင်္ဂေယျကော နာဂေါ ဒိသွာ ကုပိတော, ‘‘ဣမေ မယိ သညမ္ပိ န ကရောန္တိ, ဣဒါနိ နေ သမုဒ္ဒမေဝ ပါပေဿာမီ’’တိ မဟန္တံ အတ္တဘာဝံ မာပေတွာ ဥဒကံ ဒွိဓာ ဘိန္ဒိတွာ ဥဋ္ဌာယ ဖဏံ ကတွာ သုဿူကာရံ ကရောန္တော အဋ္ဌာသိ. မဟာဇနော ဒိသွာ ဘီတော ဝိဿရမကာသိ. တာပသော ပဏ္ဏသာလာယ နိသိန္နော သုတွာ, ‘‘ဣမေ ဂါယန္တာ နစ္စန္တာ သောမနဿဇာတာ အာဂစ္ဆန္တိ, ဣဒါနိ ပန ဘယရဝံ ရဝိံသု, ကိံ နု ခေါ’’တိ အာဝဇ္ဇန္တော နာဂရာဇံ ဒိသွာ, ‘‘မယိ ပဿန္တေ ဣမေ သတ္တာ မာ နဿန္တူ’’တိ အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ အတ္တဘာဝံ ဝိဇဟိတွာ သုပဏ္ဏဝဏ္ဏံ မာပေတွာ နာဂရာဇဿ ဒဿေသိ. နာဂရာဇာ ဘီတော ဖဏံ သံဟရိတွာ ဥဒကံ ပဝိဋ္ဌော. မဟာဇနော သောတ္ထိဘာဝံ ပါပုဏိ. သတ္ထာ ဣဒမ္ပိ တဿ ပုဗ္ဗကမ္မံ ဒဿေန္တော –

නැවතත් එක් සමයෙක, ඉහළ ගඟ වාසය කළ පවුලක් පහළ ගඟ වාසය කළ පවුලක් සමඟ මිත්‍ර වී, ඔරු පාරු එකට බැඳ, බොහෝ කෑම්බීම් හා සුවඳ විලවුන් ආදිය පටවාගෙන ගඟ දිය පහරේ පැමිණියහ. මිනිස්සු කමින් බොමින් නටමින් ගයමින් දිව්‍ය විමානයකින් යනවාක් මෙන් මහත් සොම්නසින් පැමිණියහ. ගංගෙය්‍යක නම් නාගයා මෙය දැක කිපී, "මේ මිනිස්සු මට කිසිදු සැලකිල්ලක් නොදක්වති, මොවුන් දැන් මුහුදටම පමුණුවන්නෙමි" යි සිතා, මහත් ආත්ම භාවයක් මවාගෙන, ජලය දෙබෑ කරගෙන නැඟී සිට පෙනය විහිදා බියකරු හඬක් කරමින් සිටියේය. මිනිස්සු එය දැක බියපත් වී විලාප තැබූහ. පන්සලේ සිටි තාපසයා එය ඇසී, "මොවුන් ගයමින් නටමින් සතුටින් පැමිණ දැන් බියෙන් මොරගසන්නේ ඇයිදැයි" මෙනෙහි කරන්නේ, නාගරාජයා දැක, "මා බලා සිටියදී මේ සත්වයෝ විනාශ නොවෙත්වා" යි සිතා, අභිඥාපාදක ධ්‍යානයට සමවැදී තමාගේ ආත්ම භාවය අත්හැර ගුරුළු වෙස් මවාගෙන නාගයාට පෙනී සිටියේය. නාගයා බියට පත්ව පෙනය හකුළුවාගෙන දිය යටට ගියේය. ජනයා සුවපත් වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගේ මේ පෙර කර්මය ද දක්වමින් -

‘‘ဂင်္ဂါယ သောတသ္မိံ ဂဟီတနာဝံ,လုဒ္ဒေန နာဂေန မနုဿကပ္ပာ;

အမောစယိတ္ထ ဗလသာ ပသယှ,တံ တေ ပုရာဏံ ဝတသီလဝတ္တံ;

သုတ္တပ္ပဗုဒ္ဓေါဝ အနုဿရာမီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၃) –

"ගංගා දිය පහරෙහි රෞද්‍ර නාගයෙකු විසින් නවත්වා ගන්නා ලද ඒ යාත්‍රාවෙහි සිටි මිනිසුන් ඔබ මුදාගත්හ. ඔබගේ ඒ පුරාණ වත්පිළිවෙත් හා සීල ගුණය, නිදා පිබිදුණු අයෙකු මෙන් මම සිහි කරමි" යි මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

ဣမံ ဂါထမာဟ.

මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

အပရသ္မိံ သမယေ ဧသ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ကေသဝေါ နာမ တာပသော အဟောသိ. တေန သမယေန အမှာကံ ဗောဓိသတ္တော ကပ္ပော နာမ မာဏဝေါ [Pg.309] ကေသဝဿ ဗဒ္ဓစရော အန္တေဝါသိကော ဟုတွာ အာစရိယဿ ကိံကာရပဋိဿာဝီ မနာပစာရီ ဗုဒ္ဓိသမ္ပန္နော အတ္ထစရော အဟောသိ. ကေသဝေါ တံ ဝိနာ ဝတ္တိတုံ နာသက္ခိ, တံ နိဿာယေဝ ဇီဝိကံ ကပ္ပေသိ. သတ္ထာ ဣဒမ္ပိ တဿ ပုဗ္ဗကမ္မံ ဒဿေန္တော –

තවත් කාලයක මොහු ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදි වී කේසව නම් තාපසයෙක් විය. එකල අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කප්ප නම් මාණවකයෙක්ව කේසව තාපසයාගේ අතේවැසි ගෝලයෙකු වී, තම ගුරුවරයාට කීකරුව, ප්‍රිය මනාපව, ප්‍රඥාවන්තව හා වැඩදායී ලෙස කටයුතු කළේය. කේසව තාපසයා ඔහු නොමැතිව සිටීමට අසමත් විය, ඔහු ඇසුරු කරගෙනම ජීවත් විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගේ මේ පෙර කර්මය ද දක්වමින් -

‘‘ကပ္ပော စ တေ ဗဒ္ဓစရော အဟောသိ,သမ္ဗုဒ္ဓိမန္တံ ဝတိနံ အမညိ;

တံ တေ ပုရာဏံ ဝတသီလဝတ္တံ,သုတ္တပ္ပဗုဒ္ဓေါဝ အနုဿရာမီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၄) –

"කප්ප මාණවකයා ඔබේ හිතෛෂී ගෝලයා විය. ඔහු මනා නුවණක් හා වත්සම්පන්න බවක් ඇත්තෙකැයි ඔබ සැලකූහ. ඔබගේ ඒ පුරාණ වත්පිළිවෙත් හා සීල ගුණය, නිදා පිබිදුණු අයෙකු මෙන් මම සිහි කරමි" යි මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

ဣမံ ဂါထမာဟ.

මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

ဧဝံ ဗြဟ္မုနော နာနတ္တဘာဝေသု ကတကမ္မံ သတ္ထာ ပကာသေသိ. သတ္ထရိ ကထေန္တေယေဝ ဗြဟ္မာ သလ္လက္ခေသိ, ဒီပသဟဿေ ဥဇ္ဇလိတေ ရူပါနိ ဝိယ သဗ္ဗကမ္မာနိဿ ပါကဋာနိ အဟေသုံ. သော ပသန္နစိတ္တော ဣမံ ဂါထမာဟ –

මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ බ්‍රහ්මයාගේ විවිධ ආත්මයන්හි කරන ලද කර්මයන් ප්‍රකාශ කළ සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ දේශනා කරද්දීම බ්‍රහ්මයාට ඒවා වැටහුණි. දහසක් පහන් දැල්වූ විට රූපයන් පැහැදිලි වන්නාක් මෙන්, ඔහුට තමාගේ සියලු කර්මයන් පැහැදිලි විය. හෙතෙම පැහැදුණු සිතින් යුතුව මෙම ගාථාව පැවසීය -

‘‘အဒ္ဓါ ပဇာနာသိ မမေတမာယုံ,အညမ္ပိ ဇာနာသိ တထာ ဟိ ဗုဒ္ဓေါ;

တထာ ဟိ တာယံ ဇလိတာနုဘာဝေါ,ဩဘာသယံ တိဋ္ဌတိ ဗြဟ္မလောက’’န္တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၅);

"ඒකාන්තයෙන්ම ඔබ වහන්සේ මගේ මේ ආයුෂය (ජීවිත පුවත්) දනිති. අන් සියල්ල ද දනිති. ඒ නිසාම ඔබ වහන්සේ බුද්ධ නම් වන සේක. එලෙසම ඔබ වහන්සේ දිලිසෙන ආනුභාවයෙන් යුතුව මුළු බඹලොවම ඒකාලෝක කරමින් වැඩ සිටින සේක."

အထဿ ဘဂဝါ ဥတ္တရိ အသမသမတံ ပကာသေန္တော ပထဝိံ ခေါ အဟံ ဗြဟ္မေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပထဝိယာ ပထဝတ္တေန အနနုဘူတန္တိ ပထဝိယာ ပထဝိသဘာဝေန အနနုဘူတံ အပ္ပတ္တံ. ကိံ ပန တန္တိ? နိဗ္ဗာနံ. တဉှိ သဗ္ဗသ္မာ သင်္ခတာ နိဿဋတ္တာ ပထဝိသဘာဝေန အပ္ပတ္တံ နာမ. တဒဘိညာယာတိ တံ နိဗ္ဗာနံ ဇာနိတွာ သစ္ဆိကတွာ. ပထဝိံ နာပဟောသိန္တိ ပထဝိံ တဏှာဒိဋ္ဌိမာနဂါဟေဟိ န ဂဏှိံ. အာပါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝိတ္ထာရော ပန မူလပရိယာယေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තවදුරටත් තමන් වහන්සේගේ අසමසම බව පවසමින් "බ්‍රහ්මය, මම පඨවිය දනිමි" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'පඨවියා පඨවත්තේන අනනුභූතං' යනු පඨවියේ පඨවි ස්වභාවයෙන් ස්පර්ශ නොවන ලද්දකි. එය කුමක්ද? නිවනයි. ඒකාන්තයෙන්ම නිවන සියලු සංඛත ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බැවින්, පඨවි ස්වභාවයෙන් ස්පර්ශ නොවන ලද්දකි. 'තදභිඤ්ඤාය' යනු ඒ නිවන දැන පසක් කරගෙන යන්නයි. 'පඨවිං නාපහෝසිං' යනු පඨවිය කෙරෙහි තණ්හා, මාන, දිට්ඨි වශයෙන් දැඩිව නොගත්තෙමි යන්නයි. ආපෝ (ජලය) ආදී අනෙක් ධාතූන් කෙරෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි විස්තරය මූලපරියාය සූත්‍රයෙහි වදාළ අයුරින්ම දත යුතුය.

သစေ ခေါ တေ, မာရိသ, သဗ္ဗဿ သဗ္ဗတ္တေနာတိ ဣဒမေဝ ဗြဟ္မာ အတ္တနော ဝါဒိတာယ သဗ္ဗန္တိ အက္ခရံ နိဒ္ဒိသိတွာ အက္ခရေ ဒေါသံ ဂဏှန္တော အာဟ. သတ္ထာ ပန သက္ကာယံ သန္ဓာယ ‘‘သဗ္ဗ’’န္တိ ဝဒတိ, ဗြဟ္မာ သဗ္ဗသဗ္ဗံ သန္ဓာယ. တွံ ‘‘သဗ္ဗ’’န္တိ ဝဒသိ, ‘‘သဗ္ဗဿ သဗ္ဗတ္တေန အနနုဘူတ’’န္တိ ဝဒသိ, ယဒိ သဗ္ဗံ အနနုဘူတံ နတ္ထိ, အထဿ အနနုဘူတံ အတ္ထိ. မာ ဟေဝ တေ ရိတ္တကမေဝ အဟောသိ [Pg.310] တုစ္ဆကမေဝ အဟောသီတိ တုယှံ ဝစနံ ရိတ္တကံ မာ ဟောတု, တုစ္ဆကံ မာ ဟောတူတိ သတ္ထာရံ မုသာဝါဒေန နိဂ္ဂဏှာတိ.

"නිදුකාණන් වහන්ස, ඉදින් ඔබ 'සියල්ලගේම සියලු බවින් ස්පර්ශ නොවන ලද්දක්' ඇතැයි පවසන්නේ නම්..." යනුවෙන් බ්‍රහ්මයා තමාගේම වාදයක් ගොඩනඟා, 'සියල්ල' (සබ්බ) යන වචනයෙහි දොස් දක්වන්නට උත්සාහ කරමින් පැවසීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ සක්කාය (පංචස්කන්ධය) අරමුණු කරගෙන 'සියල්ල' යැයි පවසන සේක. බ්‍රහ්මයා මුළුමනින්ම සියල්ල අරමුණු කරගෙන, "ඔබ 'සියල්ල' යැයි පවසනවා නම්, 'සියල්ලගේම සියලු බවින් ස්පර්ශ නොවන දෙයක්' ඇතැයි පවසනවා නම්, ඉදින් ඒ සියල්ල ස්පර්ශ නොවන දෙයක් නැතිනම්, එවිට එයට ස්පර්ශ නොවන දෙයක් තිබිය යුතුය. ඔබගේ වචනය හිස් එකක් නොවේවා, නිස්සාර එකක් නොවේවා" යි පවසමින් ශාස්තෘන් වහන්සේට මුසාවාදයෙන් දෝෂාරෝපණය කිරීමට උත්සාහ කළේය.

သတ္ထာ ပန ဧတသ္မာ ဗြဟ္မုနာ သတဂုဏေန သဟဿဂုဏေန သတသဟဿဂုဏေန ဝါဒီတရော, တသ္မာ အဟံ သဗ္ဗဉ္စ ဝက္ခာမိ, အနနုဘူတဉ္စ ဝက္ခာမိ, သုဏာဟိ မေတိ တဿ ဝါဒမဒ္ဒနတ္ထံ ကာရဏံ အာဟရန္တော ဝိညာဏန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိညာဏန္တိ ဝိဇာနိတဗ္ဗံ. အနိဒဿနန္တိ စက္ခုဝိညာဏဿ အာပါထံ အနုပဂမနတော အနိဒဿနံ နာမ, ပဒဒွယေနပိ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝုတ္တံ. အနန္တန္တိ တယိဒံ ဥပ္ပာဒဝယအန္တရဟိတတ္တာ အနန္တံ နာမ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ –

ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ බ්‍රහ්මයාට වඩා සිය ගුණයකින්, දහස් ගුණයකින්, ලක්ෂ ගුණයකින් වාද විෂයෙහි අතිශයින් ශ්‍රේෂ්ඨ වන සේක. එබැවින් "මම සියල්ල ද පවසන්නෙමි, ඒ ස්වභාවයෙන් ස්පර්ශ නොවන නිවන ද පවසන්නෙමි, මා පවසන දේ අසන්න" යැයි ඔහුගේ වාදය මඩිනු පිණිස කරුණු දක්වමින් "විඤ්ඤාණං" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'විඤ්ඤාණං' යනු මඟ පල ඥානයෙන් දත යුතු දෙයයි. 'අනිදස්සනං' යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයට ගොදුරු නොවන බැවින් අනිදස්සන නම් වේ. මේ පද දෙකෙන්ම කියැවෙන්නේ නිවනමයි. 'අනන්තං' යනු උප්පාද හා වය (ඉපදීම හා විනාශය) යන අන්තයන්ගෙන් තොර බැවින් අනන්ත නම් වේ. මේ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘အန္တဝန္တာနိ ဘူတာနိ, အသမ္ဘူတံ အနန္တကံ;

ဘူတေ အန္တာနိ ဒိဿန္တိ, ဘူတေ အန္တာ ပကာသိတာ’’တိ.

"හටගත්තා වූ (සංඛත) ධර්මයෝ අන්තයක් (විනාශයක්) ඇත්තෝය. හට නොගත්තා වූ නිවන අනන්තය (අන්තයක් නැත්තකි). හටගත්තා වූ ධර්මයන් කෙරෙහි අන්තයන් (විනාශයන්) පෙනේ. හටගත්තා වූ ධර්මයන් කෙරෙහි අන්තයන් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේය."

သဗ္ဗတောပဘန္တိ သဗ္ဗသော ပဘာသမ္ပန္နံ. နိဗ္ဗာနတော ဟိ အညော ဓမ္မော သပဘတရော ဝါ ဇောတိဝန္တတရော ဝါ ပရိသုဒ္ဓတရော ဝါ ပဏ္ဍရတရော ဝါ နတ္ထိ. သဗ္ဗတော ဝါ တထာ ပဘူတမေဝ, န ကတ္ထစိ နတ္ထီတိ သဗ္ဗတောပဘံ. ပုရတ္ထိမဒိသာဒီသု ဟိ အသုကဒိသာယ နာမ နိဗ္ဗာနံ နတ္ထီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. အထ ဝါ ပဘန္တိ တိတ္ထဿ နာမံ, သဗ္ဗတော ပဘမဿာတိ သဗ္ဗတောပဘံ. နိဗ္ဗာနဿ ကိရ ယထာ မဟာသမုဒ္ဒဿ ယတော ယတော ဩတရိတုကာမာ ဟောန္တိ, တံ တဒေဝ တိတ္ထံ, အတိတ္ထံ နာမ နတ္ထိ. ဧဝမေဝံ အဋ္ဌတိံသာယ ကမ္မဋ္ဌာနေသု ယေန ယေန မုခေန နိဗ္ဗာနံ ဩတရိတုကာမာ ဟောန္တိ, တံ တဒေဝ တိတ္ထံ. နိဗ္ဗာနဿ အတိတ္ထံ နာမ ကမ္မဋ္ဌာနံ နတ္ထိ. တေန ဝုတ္တံ သဗ္ဗတောပဘန္တိ. တံ ပထဝိယာ ပထဝတ္တေနာတိ တံ နိဗ္ဗာနံ ပထဝိယာ ပထဝီသဘာဝေန တတော ပရေသံ အာပါဒီနံ အာပါဒိသဘာဝေန စ အနနုဘူတံ. ဣတိ ယံ တုမှာဒိသာနံ ဝိသယဘူတံ သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မဇာတံ တဿ သဗ္ဗတ္တေန တံ ဝိညာဏံ အနိဒဿနံ အနန္တံ သဗ္ဗတောပတံ အနနုဘူတန္တိ ဝါဒံ ပတိဋ္ဌပေသိ.

‘සබ්බතෝපභං’ යනු සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ප්‍රභාවෙන් (ආලෝකයෙන්) යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. සැබවින්ම නිර්වාණයට වඩා වැඩි දීප්තියක් ඇති හෝ වඩාත් බැබළෙන්නා වූ හෝ වඩාත් පිරිසිදු වූ හෝ වඩාත් සුදු වූ (නිර්මල වූ) වෙනත් ධර්මයක් නැත. එසේම සෑම අතින්ම ප්‍රභූත වූ (මැනවින් විද්‍යමාන වන්නා වූ), කිසිදු තැනක නැතැයි කිව නොහැකි බැවින් එය ‘සබ්බතෝපභ’ නම් වේ. නැගෙනහිර ආදී දිශාවන් අතුරින් අසවල් දිශාවෙහි නිර්වාණය නම් වූ ධර්මයක් නැතැයි කිව නොහැකි බැවිනි. එසේත් නැතහොත්, ‘පභ’ යනු තොටුපළට නමකි; සෑම පැත්තකින්ම බැසිය හැකි තොටුපළවල් ඇති බැවින් ‘සබ්බතෝපභ’ නම් වේ. මහා සමුද්‍රයෙහි යම් යම් තැනකින් බැසීමට කැමති අයට ඒ ඒ තැනම තොටුපළක් වන්නා සේත්, තොටුපළක් නොවන තැනක් නැත්තා සේත්, එමෙන්ම අටතිස් කර්මස්ථානයන් අතුරින් යම් යම් මුඛයකින් (ක්‍රමයකින්) නිර්වාණයට බැසීමට (අවබෝධ කිරීමට) කැමති වන්නේද, ඒ ඒ කර්මස්ථානයම තොටුපළක් වේ. නිර්වාණයට බැසීමට තොටුපළක් නොවන කර්මස්ථානයක් නම් නැත. එබැවින් ‘සබ්බතෝපභං’ යැයි වදාරන ලදී. ‘තං පථවියා පථවිත්තේන’ යනු ඒ නිර්වාණය පෘථිවියෙහි පෘථිවි ස්වභාවයෙන්ද, ඉන් පසුව එන ආපෝ ආදී ධාතූන්ගේ ස්වභාවයෙන්ද අනුභව නොකරන ලද්දකි (නොපැමිණෙන ලද්දකි). මෙසේ ඔබ වැනි අයගේ විෂය පථයට අයත් වූ යම් තෛභූමික ධර්ම සමූහයක් ඇද්ද, ඒ සියල්ලේ ස්වභාවයෙන් එම විඥානය (මාර්ග ඵල ඥානයෙන් අවබෝධ කළ යුතු නිවන) දැකිය නොහැකි වූ, අන්තයක් නැති වූ, සෑම අතින්ම ප්‍රභාස්වර වූ, (තෛභූමික ධර්මයන් විසින්) අනුභව නොකරන ලද්දකැයි බුදුරජාණන් වහන්සේ සිය වාදය පිහිටුවූ සේක.

တတော ဗြဟ္မာ ဂဟိတဂဟိတံ သတ္ထာရာ ဝိဿဇ္ဇာပိတော ကိဉ္စိ ဂဟေတဗ္ဗံ အဒိသွာ လဠိတကံ ကာတုကာမော ဟန္ဒ စရဟိ တေ, မာရိသ, အန္တရဓာယာမီတိ အာဟ. တတ္ထ အန္တရဓာယာမီတိ အဒိဿမာနကပါဋိဟာရိယံ ကရောမီတိ အာဟ. သစေ ဝိသဟသီတိ ယဒိ သက္ကောသိ မယှံ အန္တရဓာယိတုံ, အန္တရဓာယသိ[Pg.311], ပါဋိဟာရိယံ ကရောဟီတိ. နေဝဿု မေ သက္ကောတိ အန္တရဓာယိတုန္တိ မယှံ အန္တရဓာယိတုံ နေဝ သက္ကောတိ. ကိံ ပနေသ ကာတုကာမော အဟောသီတိ? မူလပဋိသန္ဓိံ ဂန္တုကာမော အဟောသိ. ဗြဟ္မာနဉှိ မူလပဋိသန္ဓိကအတ္တဘာဝေါ သုခုမော, အညေသံ အနာပါထော, အဘိသင်္ခတကာယေနေဝ တိဋ္ဌန္တိ. သတ္ထာ တဿ မူလပဋိသန္ဓိံ ဂန္တုံ န အဒါသိ. မူလပဋိသန္ဓိံ ဝါ အဂန္တွာပိ ယေန တမေန အတ္တာနံ အန္တရဓာပေတွာ အဒိဿမာနကော ဘဝေယျ, သတ္ထာ တံ တမံ ဝိနောဒေသိ, တသ္မာ အန္တရဓာယိတုံ နာသက္ခိ. သော အသက္ကောန္တော ဝိမာနေ နိလီယတိ, ကပ္ပရုက္ခေ နိလီယတိ, ဥက္ကုဋိကော နိသီဒတိ. ဗြဟ္မဂဏော ကေဠိမကာသိ – ‘‘ဧသ ခေါ ဗကော ဗြဟ္မာ ဝိမာနေ နိလီယတိ, ကပ္ပရုက္ခေ နိလီယတိ, ဥက္ကုဋိကော နိသီဒတိ, ဗြဟ္မေ တွံ အန္တရဟိတောမှီ’’တိ သညံ ဥပ္ပာဒေသိ နာမာတိ. သော ဗြဟ္မဂဏေန ဥပ္ပဏ္ဍိတော မင်္ကု အဟောသိ.

ඉන්පසු බක බ්‍රහ්මයා තමා දැඩිව ගෙන සිටි දෘෂ්ටීන් ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් බැහැර කරවනු ලැබූ කල්හි, තවදුරටත් ගත යුතු කිසිදු දෘෂ්ටියක් නොදැක, සැඟවී ප්‍රාතිහාර්යයක් පෑමට කැමතිව, “පින්වත, දැන් මම ඔබගෙන් සැඟවෙමි” යි කීවේය. එහි ‘අන්තරධායාමි’ යනු නොපෙනී සිටීමේ ප්‍රාතිහාර්යයක් කරමි යන්නයි. ‘සචේ විසහසි’ යනු ඉදින් ඔබට හැකි නම් මා සැඟවෙනු බලන්න, ප්‍රාතිහාර්යයක් කරන්න යනුවෙන් (බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක). ‘නෙවස්සු මේ සක්කෝති අන්තරධායිතුං’ යනු මට සැඟවී සිටීමට නොහැකි වනු ඇත යන්නයි. ඔහු කුමක් කිරීමට කැමති වූයේද යත්? ඔහු තම මූල ප්‍රතිසන්ධි ස්වරූපයට යාමට කැමති විය. බ්‍රහ්මයන්ගේ මූල ප්‍රතිසන්ධි ආත්මභාවය ඉතා සියුම්ය, අන් අයට එය නොපෙනේ; ඔවුන් සැමවිටම පෙනී සිටින්නේ අභිසංස්කරණය කරන ලද (මවාගත්) කයකිනි. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුට ඒ මූල ප්‍රතිසන්ධි ස්වරූපයට යාමට ඉඩ නොදුන් සේක. මූල ප්‍රතිසන්ධියට නොගොස් හෝ යම් අන්ධකාරයකින් තමා සැඟවී නොපෙනී සිටිය හැකිවේද, ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ අන්ධකාරය දුරු කළ සේක. එබැවින් ඔහුට සැඟවී සිටීමට නොහැකි විය. ඔහු සැඟවීමට නොහැකිව විමානය තුළ සැඟවෙයි, කල්ප වෘක්ෂයෙහි සැඟවෙයි, උක්කුටිකයෙන් (බිම ඇකිලී) වාඩි වී සිටියි. එවිට බ්‍රහ්ම පිරිස ඔහුට විහිළු තහළු කළහ - “මේ බක බ්‍රහ්මයා විමානයෙහි සැඟවෙයි, කල්ප වෘක්ෂයෙහි සැඟවෙයි, උක්කුටිකයෙන් වාඩි වී සිටියි, ‘බ්‍රහ්මය, ඔබ සැඟවී සිටින්නෙහිය’ කියා ඔහු සිතාගෙන සිටින්නේ යැයි” සිනාසුණහ. ඔහු බ්‍රහ්ම පිරිසගේ උසුළු විසුළුවලට ලක්ව ලජ්ජාවට පත් විය.

ဧဝံ ဝုတ္တေ အဟံ, ဘိက္ခဝေတိ, ဘိက္ခဝေ, ဧတေန ဗြဟ္မုနာ, ‘‘ဟန္ဒ စရဟိ တေ, မာရိသ, အန္တရဓာယာမီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ တံ အန္တရဓာယိတုံ အသက္ကောန္တံ ဒိသွာ အဟံ ဧတဒဝေါစံ. ဣမံ ဂါထမဘာသိန္တိ ကသ္မာ ဘဂဝါ ဂါထမဘာသီတိ? သမဏဿ ဂေါတမဿ ဣမသ္မိံ ဌာနေ အတ္ထိဘာဝေါ ဝါ နတ္ထိဘာဝေါ ဝါ ကထံ သက္ကာ ဇာနိတုန္တိ ဧဝံ ဗြဟ္မဂဏဿ ဝစနောကာသော မာ ဟောတူတိ အန္တရဟိတောဝ ဂါထမဘာသိ.

“මෙසේ වදාළ කල්හි මහණෙනි” යනු, ඒ බ්‍රහ්මයා විසින් “පින්වත, දැන් මම ඔබගෙන් සැඟවෙමි” යි මෙසේ කී කල්හි, ඔහුට සැඟවීමට නොහැකි වූ බව දැක මම මෙසේ කීවෙමි. “මෙම ගාථාව වදාළෙමි” යනු කුමක් හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගාථාවක් වදාළ සේක්ද? “ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මේ ස්ථානයෙහි සිටින්නේ ද නැද්ද යන්න කෙසේ නම් දැනගත හැකිද?” කියා බ්‍රහ්ම පිරිසට කතා කිරීමට අවස්ථාවක් නොතබා, බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ අන්තර්ධාන වී සිටිමින්ම ගාථාව වදාළ සේක.

တတ္ထ ဘဝေဝါဟံ ဘယံ ဒိသွာတိ အဟံ ဘဝေ ဘယံ ဒိသွာယေဝ. ဘဝဉ္စ ဝိဘဝေသိနန္တိ ဣမဉ္စ ကာမဘဝါဒိတိဝိဓမ္ပိ သတ္တဘဝံ ဝိဘဝေသိနံ ဝိဘဝံ ဂဝေသမာနံ ပရိယေသမာနမ္ပိ ပုနပ္ပုနံ ဘဝေယေဝ ဒိသွာ. ဘဝံ နာဘိဝဒိန္တိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန ကိဉ္စိ ဘဝံ န အဘိဝဒိံ, န ဂဝေသိန္တိ အတ္ထော. နန္ဒိဉ္စ န ဥပါဒိယိန္တိ ဘဝတဏှံ န ဥပဂဉ္ဆိံ, န အဂ္ဂဟေသိန္တိ အတ္ထော. ဣတိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပကာသေန္တော သတ္ထာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ ဒေသနာနုသာရေန ဝိပဿနာဂဗ္ဘံ ဂါဟာပေတွာ ဒသမတ္တာနိ ဗြဟ္မသဟဿာနိ မဂ္ဂဖလာမတပါနံ ပိဝိံသု.

එහි ‘භවේ වාහං භයං දිස්වා’ යනු මම භවයෙහි (භවත්‍රයෙහි) භය දැකම යන්නයි. ‘භවඤ්ච විභවේසිනං’ යනු කාම භවය ආදී තෙවැදෑරුම් වූ මේ සත්ව භවය හා භවය නැති කිරීම (විභවය) සොයන්නා වූ ද, නැවත නැවතත් භවයම පතන්නා වූ ද ස්වභාවය දැක, ‘භවං නාභිවදිං’ යනු තණ්හා දිට්ඨි වශයෙන් කිසිදු භවයකට අභිනන්දනයක් (ඇල්මක්) නොකළෙමි, එය නොපැතුවෙමි යන අර්ථයයි. ‘නන්දිඤ්ච න උපාදියිං’ යනු භව තණ්හාවට පැමිණි නැත, එය අල්ලා නොගත්තෙමි යන අර්ථයයි. මෙසේ සතර සත්‍යය ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි දේශනානුසාරයෙන් විපස්සනා වඩා දසදහසක් බ්‍රහ්මයෝ මාර්ග ඵල නම් වූ අමෘත පානය කළහ (මාර්ග ඵලාවබෝධය කළහ).

အစ္ဆရိယဗ္ဘုတစိတ္တဇာတာတိ အစ္ဆရိယဇာတာ အဗ္ဘုတဇာတာ တုဋ္ဌိဇာတာ စ အဟေသုံ. သမူလံ ဘဝံ ဥဒဗ္ဗဟီတိ ဗောဓိမဏ္ဍေ အတ္တနော တာယ တာယ ဒေသနာယ အညေသမ္ပိ ဗဟူနံ ဒေဝမနုဿာနံ သမူလကံ ဘဝံ ဥဒဗ္ဗဟိ, ဥဒ္ဓရိ ဥပ္ပာဋေသီတိ အတ္ထော.

‘අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතා’ යනු ආශ්චර්යයට පත් වූ, අද්භූතයට පත් වූ හා සතුටට පත් වූ සිත් ඇති වූහ යන්නයි. ‘සමූලං භවං උදබ්බහි’ යනු බෝධි මණ්ඩපයේදී තමන් වහන්සේ විසින් මෙන්ම ඒ ඒ දේශනාවන් මගින් අන් බොහෝ දෙවි මිනිසුන්ගේ ද අවිද්‍යා තණ්හා සහිත වූ භවය මුලින්ම උදුරා දැමූ සේක, බැහැර කළ සේක යනු අර්ථයයි.

၅၀၅. တသ္မိံ [Pg.312] ပန သမယေ မာရော ပါပိမာ ကောဓာဘိဘူတော ဟုတွာ, ‘‘မယိ ဝိစရန္တေယေဝ သမဏေန ဂေါတမေန ဓမ္မကထံ ကထေတွာ ဒသမတ္တာနိ ဗြဟ္မသဟဿာနိ မမ ဝသံ အတိဝတ္တိတာနီ’’တိ ကောဓာဘိဘူတတာယ အညတရဿ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဿ သရီရေ အဓိမုစ္စိ, တံ ဒဿေတုံ အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သစေ တွံ ဧဝံ အနုဗုဒ္ဓေါတိ သစေ တွံ ဧဝံ အတ္တနာဝ စတ္တာရိ သစ္စာနိ အနုဗုဒ္ဓေါ. မာ သာဝကေ ဥပနေသီတိ ဂိဟိသာဝကေ ဝါ ပဗ္ဗဇိတသာဝကေ ဝါ တံ ဓမ္မံ မာ ဥပနယသိ. ဟီနေ ကာယေ ပတိဋ္ဌိတာတိ စတူသု အပါယေသု ပတိဋ္ဌိတာ. ပဏီတေ ကာယေ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဗြဟ္မလောကေ ပတိဋ္ဌိတာ. ဣဒံ ကေ သန္ဓာယ ဝဒတိ? ဗာဟိရပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတေ တာပသပရိဗ္ဗာဇကေ. အနုပ္ပန္နေ ဟိ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ ကုလပုတ္တာ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ကဿစိ ကိဉ္စိ အဝိစာရေတွာ ဧကစရာ ဟုတွာ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဗြဟ္မလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိံသု, တေ သန္ဓာယ ဧဝမာဟ. အနက္ခာတံ ကုသလဉှိ မာရိသာတိ ပရေသံ အနက္ခာတံ အနောဝဒနံ ဓမ္မကထာယ အကထနံ ကုသလံ ဧတံ သေယျော. မာ ပရံ ဩဝဒါဟီတိ ကာလေန မနုဿလောကံ, ကာလေန ဒေဝလောကံ, ကာလေန ဗြဟ္မလောကံ, ကာလေန နာဂလောကံ အာဟိဏ္ဍန္တော မာ ဝိစရိ, ဧကသ္မိံ ဌာနေ နိသိန္နော ဈာနမဂ္ဂဖလသုခေန ဝီတိနာမေဟီတိ. အနာလပနတာယာတိ အနုလ္လပနတာယ. ဗြဟ္မုနော စ အဘိနိမန္တနတာယာတိ ဗကဗြဟ္မုနော စ ဣဒဉှိ, မာရိသ, နိစ္စန္တိအာဒိနာ နယေန သဟ ကာယကေန ဗြဟ္မဋ္ဌာနေန နိမန္တနဝစနေန. တသ္မာတိ တေန ကာရဏေန. ဣမဿ ဝေယျာကရဏဿ ဗြဟ္မနိမန္တနိကံတွေဝ အဓိဝစနံ သင်္ခါ သမညာ ပညတ္တိ ဇာတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

505. නමුත් එම අවස්ථාවෙහි පාපිෂ්ඨ මාරයා ක්‍රෝධයෙන් මැඬුණේ වී, “මා සැරිසරද්දීම ශ්‍රමණ ගෞතමයන් ධර්ම කථා පවත්වා දසදහසක් පමණ බ්‍රහ්මයන් මාගේ වසඟයෙන් ඔබ්බට (මුදා) ගෙන ගියේය” යි කෝපයෙන් මැඬුණු බැවින්, එක්තරා බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජ බ්‍රහ්මයෙකුගේ ශරීරයට ආවේශ විය. එය දැක්වීමට “ඉන්පසු මහණෙනි” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “ඉදින් ඔබ මෙසේ අවබෝධ කළේ නම්” යනු ඉදින් ඔබ විසින්ම මෙසේ සතර සත්‍යය අවබෝධ කරගන්නා ලද්දේ නම් යන්නයි. “ශ්‍රාවකයන් (නිවනට) නොපමුණුවන්න” යනු ගිහි ශ්‍රාවකයන් හෝ පැවිදි ශ්‍රාවකයන් ඒ ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමට (ප්‍රතිවේධයට) පත් නොකරන්න යන්නයි. “හීන කායයන්හි පිහිටියාහු” යනු සතර අපායෙහි පිහිටියාහුය. “ප්‍රණීත කායයන්හි පිහිටියාහු” යනු බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි පිහිටියාහුය. මෙය කාහට උදෙසා කියන්නක්ද? ශාසනයෙන් බැහැරව පැවිදි වූ තාපස පරිබ්‍රාජකයන් උදෙසා කියන ලද්දකි. බුද්ධෝත්පාද කාලයක් නැති විට පවා කුලපුත්‍රයෝ තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි වී, කිසිවෙකුට කිසිවක් අනුශාසනා නොකර හුදකලාව හැසිරෙමින් සමාපත්ති උපදවා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදින්නාහ. ඔවුන් උදෙසා මෙසේ කියන ලදී. “පින්වත, අනුශාසනා නොකිරීම කුසලයකි” යනු අන් අයට ධර්මය දේශනා නොකිරීම, අනුශාසනා නොකිරීම යහපත්ය, එය උතුම්ය යන්නයි. “අනුන්ට අනුශාසනා නොකරන්න” යනු කලෙක මනුෂ්‍ය ලෝකයට ද, කලෙක දේව ලෝකයට ද, කලෙක බ්‍රහ්ම ලෝකයට ද, කලෙක නාග ලෝකයට ද සැරිසරමින් නොයන්න, එක් තැනක වාඩි වී ධ්‍යාන මාර්ග ඵල සැපයෙන් කාලය ගත කරන්න යන්න මෙහි අදහසයි. ‘අනාලපනතාය’ යනු ධර්මය දේශනා නොකරනු පිණිසයි. ‘බ්‍රහ්මුනෝ ච අභිනිමන්තනතාය’ යනු බක බ්‍රහ්මයා විසින් ද “පින්වත, මෙය නිත්‍යය” යනාදී ක්‍රමයෙන් සජීවී බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි නවාතැන් ගැනීමට කළ ආරාධනා වචනය හේතුවෙනි. ‘තස්මා’ යනු ඒ කරුණ නිසාය. මෙම ව්‍යාකරණයට (විස්තරාත්මක දේශනාවට) ‘බ්‍රහ්ම නිමන්තනික’ යන නම, සංඥාව, පညප්තිය ඇති විය. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකායෙහි අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

ဗြဟ္မနိမန္တနိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

බ්‍රහ්මනිමන්තනික සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၁၀. မာရတဇ္ဇနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. මාරතජ්ජනීය සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၀၆. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မာရတဇ္ဇနီယသုတ္တံ. တတ္ထ ကောဋ္ဌမနုပဝိဋ္ဌောတိ ကုစ္ဆိံ ပဝိသိတွာ အန္တာနံ အန္တော အနုပဝိဋ္ဌော, ပက္ကာသယဋ္ဌာနေ နိသိန္နော. ဂရုဂရော ဝိယာတိ ဂရုကဂရုကော ဝိယ ထဒ္ဓေါ ပါသာဏပုဉ္ဇသဒိသော. မာသာစိတံ [Pg.313] မညေတိ မာသဘတ္တံ ဘုတ္တဿ ကုစ္ဆိ ဝိယ မာသပူရိတပသိဗ္ဗကော ဝိယ တိန္တမာသော ဝိယ စာတိ အတ္ထော. ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာတိ သစေ အာဟာရဒေါသေန ဧသ ဂရုဘာဝေါ, အဗ္ဘောကာသေ စင်္ကမိတုံ န သပ္ပာယန္တိ စင်္ကမာ ဩရောဟိတွာ ပဏ္ဏသာလံ ပဝိသိတွာ ပကတိပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒိ. ပစ္စတ္တံ ယောနိသော မနသာကာသီတိ, ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ အာဝဇ္ဇမာနော အတ္တနောယေဝ ဥပါယေန မနသိ အကာသိ. သစေ ပန ထေရော အတ္တနော သီလံ အာဝဇ္ဇေတွာ, ‘‘ယံ ဟိယျော ဝါ ပရေ ဝါ ပရသုဝေ ဝါ ပရိဘုတ္တံ အဝိပက္ကမတ္ထိ, အညော ဝါ ကောစိ ဝိသဘာဂဒေါသော, သဗ္ဗံ ဇီရတု ဖာသုကံ ဟောတူ’’တိ ဟတ္ထေန ကုစ္ဆိံ ပရာမသိဿ, မာရော ပါပိမာ ဝိလီယိတွာ အဂမိဿ. ထေရော ပန တထာ အကတွာ ယောနိသော မနသိ အကာသိ. မာ တထာဂတံ ဝိဟေသေသီတိ ယထာ ဟိ ပုတ္တေသု ဝိဟေသိတေသု မာတာပိတရော ဝိဟေသိတာဝ ဟောန္တိ, သဒ္ဓိဝိဟာရိကအန္တေဝါသိကေသု ဝိဟေသိတေသု အာစရိယုပဇ္ဈာယာ ဝိဟေသိတာဝ, ဇနပဒေ ဝိဟေသိတေ ရာဇာ ဝိဟေသိတောဝ ဟောတိ, ဧဝံ တထာဂတသာဝကေ ဝိဟေသိတေ တထာဂတော ဝိဟေသိတောဝ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘မာ တထာဂတံ ဝိဟေသေသီ’’တိ.

506. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදී ලෙස ආරම්භ වන්නේ මාරතජ්ජනීය සූත්‍රයයි. එහි ‘කොට්ඨමනුපවිට්ඨෝ’ යනු කුසට ඇතුළු වී බඩවැල් ඇතුළත ආමාශය පවතින ස්ථානයේ වාඩි වී සිටීමයි. ‘ගරුගරෝ විය’ යනු ගල් ගොඩක් මෙන් ඉතා බරව සහ තදව පවතින බවයි. ‘මාසාචිතං මඤ්ඤේ’ යනු මෑ ඇට බත් අනුභව කළ අයෙකුගේ කුස මෙන් හෝ මෑ ඇට පුරවන ලද මල්ලක් මෙන් හෝ පොඟවන ලද මෑ ඇට මෙන් යන අර්ථයයි. ‘විහාරං පවිසිත්වා’ යනු ආහාරයේ දෝෂයක් නිසා මෙම බර ගතිය ඇති වූයේ නම් එළිමහනේ සක්මන් කිරීම සුදුසු නොවන බව සිතා සක්මනින් බැස කුටියට ඇතුළු වී පනවන ලද අසනයෙහි වැඩ සිටි බවයි. ‘පච්චත්තං යෝනිසෝ මනසාකාසී’ යනු මෙම බර ගතිය කුමක් නිසාදැයි නුවණින් මෙනෙහි කිරීමයි. ඉදින් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ තම සිල්වත් බව සිහිපත් කරමින් ඊයේ හෝ පෙරේදා අනුභව කරන ලද නොදිරවූ යමක් ඇත්නම් හෝ වෙනත් අහිතකර තත්ත්වයක් ඇත්නම් එය සුවපත් වේවා යැයි පවසමින් අතින් කුස පිරිමැද්දේ නම් පාපිෂ්ඨ මාරයා දිය වී යන්නට ඉඩ තිබුණි. එහෙත් තෙරුන් වහන්සේ එසේ නොකර නුවණින් මෙනෙහි කළහ. ‘මා තථාගතං විහේසේසී’ යනු දරුවන්ට පීඩා කරන කල මවුපියන්ට පීඩා කළාක් මෙන් ද, ශිෂ්‍යයන්ට පීඩා කරන කල ගුරුවරුන්ට පීඩා කළාක් මෙන් ද, රටවැසියාට පීඩා කරන කල රජුට පීඩා කළාක් මෙන් ද බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන්ට පීඩා කිරීම තථාගතයන් වහන්සේට පීඩා කිරීමක් වන බැවිනි. එබැවින් ‘තථාගතයන් වහන්සේට වෙහෙසක් නොකරව’ යැයි පැවසූහ.

ပစ္စဂ္ဂဠေ အဋ္ဌာသီတိ ပတိအဂ္ဂဠေဝ အဋ္ဌာသိ. အဂ္ဂဠံ ဝုစ္စတိ ကဝါဋံ, မုခေန ဥဂ္ဂန္တွာ ပဏ္ဏသာလတော နိက္ခမိတွာ ဗဟိပဏ္ဏသာလာယ ကဝါဋံ နိဿာယ အဋ္ဌာသီတိ အတ္ထော.

‘පච්චග්ගළේ අට්ඨාසී’ යනු දොර අගුල (දොර පියන) අසල සිටගත් බවයි. ‘අග්ගළං’ යනු දොර පියනට නමකි. මුවින් පිටතට පැමිණ කුටියෙන් නික්ම කුටියෙන් පිටත දොර පියනට හේත්තු වී සිටියේය යන්න අර්ථයයි.

၅၀၇. ဘူတပုဗ္ဗာဟံ ပါပိမာတိ ကသ္မာ ဣဒံ ဒေသနံ အာရဘိ? ထေရော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘အာကာသဋ္ဌကဒေဝတာနံ တာဝ မနုဿဂန္ဓော ယောဇနသတေ ဌိတာနံ အာဗာဓံ ကရောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘ယောဇနသတံ ခေါ ရာဇည မနုဿဂန္ဓော ဒေဝေ ဥဗ္ဗာဓတီ’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၁၅). အယံ ပန မာရော နာဂရိကော ပရိစောက္ခော မဟေသက္ခော အာနုဘာဝသမ္ပန္နော ဒေဝရာဇာ သမာနော မမ ကုစ္ဆိယံ ပဝိသိတွာ အန္တာနံ အန္တော ပက္ကာသယောကာသေ နိသိန္နော အတိဝိယ ပဒုဋ္ဌော ဘဝိဿတိ. ဧဝရူပံ နာမ ဇေဂုစ္ဆံ ပဋိကူလံ ဩကာသံ ပဝိသိတွာ နိသီဒိတုံ သက္ကောန္တဿ ကိမညံ အကရဏီယံ ဘဝိဿတိ, ကိံ အညံ လဇ္ဇိဿတိ, တွံ မမ ဉာတိကောတိ ပန ဝုတ္တေ မုဒုဘာဝံ အနာပဇ္ဇမာနော နာမ နတ္ထိ, ဟန္ဒဿ [Pg.314] ဉာတိကောဋိံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ မုဒုကေနေဝ နံ ဥပါယေန ဝိဿဇ္ဇေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဣမံ ဒေသနမာရဘိ.

507. ‘භූතපුබ්බාහං පාපිම’ යනාදී වශයෙන් මෙම දේශනාව ආරම්භ කළේ ඇයිද යත්? තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: “යොදුන් සියයක් දුරින් සිටින ආකාශස්ථ දේවතාවුන්ට පවා මනුෂ්‍ය ගන්ධය පීඩාවක් කරයි. ‘රජතුමනි, මනුෂ්‍ය ගන්ධය යොදුන් සියයක් දුරට දෙවියන්ව පෙළයි’ යනුවෙන් දේශනා කර ඇත. එහෙත් මේ මාරයා ඉතා පිරිසිදු, මහේශාක්‍ය, ආනුභාව සම්පන්න දෙව්රජකු වුවද, මාගේ කුස තුළට වැදී බඩවැල් ඇතුළත ආමාශය පවතින ස්ථානයේ වාඩි වී සිටීම ඉතා පිළිකුල් සහගතය. මෙවැනි පිළිකුල් ස්ථානයක සිටීමට හැකි මාරයාට වෙනත් කළ නොහැකි අකටයුත්තක් හෝ ලජ්ජා වන කරුණක් නැත. ඔබ මාගේ නෑයෙකු යැයි පැවසූ විට මොළොක් නොවන කෙනෙකු නැත. එබැවින් මොහුට නෑකම සිහිපත් කර දී මෘදු උපක්‍රමයකින් මොහුව මුදා හරිමි” යි සිතා මෙම දේශනාව ඇරඹූහ.

သော မေ တွံ ဘာဂိနေယျော ဟောသီတိ သော တွံ တသ္မိံ ကာလေ မယှံ ဘာဂိနေယျော ဟောသိ. ဣဒံ ပဝေဏိဝသေန ဝုတ္တံ. ဒေဝလောကသ္မိံ ပန မာရဿ ပိတု ဝံသော ပိတာမဟဿ ဝံသော ရဇ္ဇံ ကရောန္တော နာမ နတ္ထိ, ပုညဝသေန ဒေဝလောကေ ဒေဝရာဇာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော, ယာဝတာယုကံ ဌတွာ စဝတိ. အညော ဧကော အတ္တနာ ကတေန ကမ္မေန တသ္မိံ ဌာနေ အဓိပတိ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တတိ. ဣတိ အယံ မာရောပိ တဒါ တတော စဝိတွာ ပုန ကုသလံ ကတွာ ဣမသ္မိံ ကာလေ တသ္မိံ အဓိပတိဋ္ဌာနေ နိဗ္ဗတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘සෝ මේ ත්වං භාගිනෙය්‍යෝ හෝසී’ යනු “එකල ඔබ මාගේ බෑණනුවන් වී සිටියෙහිය” යන්නයි. මෙය පරම්පරා අනුපිළිවෙළ අනුව පවසන ලද්දකි. දෙව්ලොව මාරයාගේ පියාගේ හෝ සීයාගේ පරම්පරාවෙන් රජකම ලැබීමක් නැත. පිනෙහි ආනුභාවයෙන් දෙව්ලොව දෙව්රජකු වී ඉපදී ආයුෂ කෙළවර චුත වෙයි. තවත් අයෙකු තමා කළ කර්මය අනුව එම ස්ථානයේ අධිපතිව උපදී. ඒ අනුව මෙම මාරයාද එදා එම දෙව්ලොවින් චුතව නැවත කුසල් කොට මේ කාලයේ එම අධිපති තනතුරෙහි උපන් බව දත යුතුය.

ဝိဓုရောတိ ဝိဂတဓုရော, အညေဟိ သဒ္ဓိံ အသဒိသောတိ အတ္ထော. အပ္ပကသိရေနာတိ အပ္ပဒုက္ခေန. ပသုပါလကာတိ အဇေဠကပါလကာ. ပထာဝိနောတိ မဂ္ဂပဋိပန္နာ. ကာယေ ဥပစိနိတွာတိ သမန္တတော စိတကံ ဗန္ဓိတွာ. အဂ္ဂိံ ဒတွာ ပက္ကမိံသူတိ ဧတ္တကေန သရီရံ ပရိယာဒါနံ ဂမိဿတီတိ စိတကဿ ပမာဏံ သလ္လက္ခေတွာ စတူသု ဒိသာသု အဂ္ဂိံ ဒတွာ ပက္ကမိံသု. စိတကော ပဒီပသိခါ ဝိယ ပဇ္ဇလိ, ထေရဿ ဥဒကလေဏံ ပဝိသိတွာ နိသိန္နကာလော ဝိယ အဟောသိ. စီဝရာနိ ပပ္ဖောဋေတွာတိ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဝိဂတဓူမေ ကိံသုကဝဏ္ဏေ အင်္ဂါရေ မဒ္ဒမာနော စီဝရာနိ ဝိဓုနိတွာ. သရီရေ ပနဿ ဥသုမမတ္တမ္ပိ နာဟောသိ, စီဝရေသု အံသုမတ္တမ္ပိ နဇ္ဈာယိ, သမာပတ္တိဖလံ နာမေတံ.

‘විධුරෝ’ යනු අසමසම වූ හෙවත් අන් අය හා සමාන කළ නොහැකි යන අර්ථයයි. ‘අප්පකසිරේන’ යනු දුකක් රහිතව හෙවත් පහසුවෙන් යන්නයි. ‘පසුපාලකා’ යනු එළු බැටළු පාලකයන්ය. ‘පථාවිනෝ’ යනු මගීන්ය. ‘කායේ උපචිනිත්වා’ යනු ශරීරය වටා දර සෑයක් බැඳීමයි. ‘අග්ගිං දත්වා පක්කමිංසු’ යනු මෙපමණකින් ශරීරය විනාශ වනු ඇතැයි සිතා සතර දිසාවෙන් ගිනි දමා නික්ම ගියහ. දර සෑය පහන් සිළුවක් මෙන් ඇවිළුණු අතර තෙරුන් වහන්සේට එය දිය ලෙනකට වැදී වාඩි වී සිටින්නාක් මෙන් විය. ‘චීවරානි පප්ඵෝටේත්වා’ යනු සමාපත්තියෙන් නැගී සිට දුම් රහිත, කිණිහිරිය මල් බඳු රතු පැහැති ගිනි අඟුරු මත ඇවිදිමින් චීවර ගසා දැමීමයි. තෙරුන් වහන්සේගේ ශරීරයේ රෝම කූපයකටවත් හානියක් නොවූ අතර චීවරයේ නූල් පොටක්වත් ගින්නෙන් පිළිස්සුනේ නැත. මෙය නිරෝධ සමාපත්තියේ ඵලයයි.

၅၀၈. အက္ကောသထာတိ ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသထ. ပရိဘာသထာတိ ဝါစာယ ပရိဘာသထ. ရောသေထာတိ ဃဋ္ဋေထ. ဝိဟေသေထာတိ ဒုက္ခာပေထ. သဗ္ဗမေတံ ဝါစာယ ဃဋ္ဋနဿေဝ အဓိဝစနံ. ယထာ တံ ဒူသီ မာရောတိ ယထာ ဧတေသံ ဒူသီ မာရော. လဘေထ ဩတာရန္တိ လဘေထ ဆိဒ္ဒံ, ကိလေသုပ္ပတ္တိယာ အာရမ္မဏံ ပစ္စယံ လဘေယျာတိ အတ္ထော. မုဏ္ဍကာတိအာဒီသု မုဏ္ဍေ မုဏ္ဍာတိ သမဏေ စ သမဏာတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋေယျ, ဣမေ ပန ဟီဠေန္တာ မုဏ္ဍကာ သမဏကာတိ အာဟံသု. ဣဗ္ဘာတိ ဂဟပတိကာ. ကိဏှာတိ ကဏှာ, ကာဠကာတိ အတ္ထော. ဗန္ဓုပါဒါပစ္စာတိ ဧတ္ထ ဗန္ဓူတိ ဗြဟ္မာ အဓိပ္ပေတော. တဉှိ ဗြာဟ္မဏာ ပိတာမဟောတိ ဝေါဟရန္တိ. ပါဒါနံ [Pg.315] အပစ္စာ ပါဒါပစ္စာ, ဗြဟ္မုနော ပိဋ္ဌိပါဒတော ဇာတာတိ အဓိပ္ပာယော. တေသံ ကိရ အယံ လဒ္ဓိ – ‘‘ဗြာဟ္မဏာ ဗြဟ္မုနော မုခတော နိက္ခန္တာ, ခတ္တိယာ ဥရတော, ဝေဿာ နာဘိတော, သုဒ္ဒါ ဇာဏုတော, သမဏာ ပိဋ္ဌိပါဒတော’’တိ.

508. ‘අක්කෝසථ’ යනු දස අක්කෝස වස්තුවෙන් බැන වැදීමයි. ‘පරිභාසථ’ යනු වචනයෙන් තර්ජනය කිරීමයි. ‘රෝසේථ’ යනු වචනයෙන් පීඩා කිරීමයි. ‘විහේසේථ’ යනු දුකට පත් කිරීමයි. මේ සියල්ල වචනයෙන් කරන කරදර හඳුන්වන නම් වේ. ‘යථා තං දූසී මාරෝ’ යනු ඒ දූෂිත මාරයා යම් සේ ද යන්නයි. ‘ලභේථ ඕතාරං’ යනු යම් සිදුරක් හෙවත් කෙලෙස් ඉපදීමට අවස්ථාවක් ලැබීමයි. ‘මුණ්ඩකා’ යනාදී තැන්හි හිස මුඩු කළ අයට ‘මුණ්ඩක’ යැයි ද ශ්‍රමණයන්ට ‘සමණ’ යැයි ද කීම සාමාන්‍ය වුවත් මොවුන් නින්දා කරනු පිණිස ‘හිස මුඩු කළ මහණන්’ යැයි පැවසූහ. ‘ඉබ්භා’ යනු ගෘහපතියන්ය. ‘කිණ්හා’ යනු කළු (අපිරිසිදු) අය යන්නයි. ‘බන්ධුපාදාපච්චා’ යන්නෙහි ‘බන්ධු’ යනු බ්‍රහ්මයායි. බ්‍රාහ්මණයෝ ඔහුට ‘මී පියා’ යැයි කියති. බ්‍රහ්මයාගේ පතුලෙන් උපන් නිසා ‘පාදාපච්චා’ නම් වේ. ඔවුන්ගේ දෘෂ්ටිය වූයේ බ්‍රාහ්මණයන් බ්‍රහ්මයාගේ මුඛයෙන් ද, ක්ෂත්‍රියයන් පපුවෙන් ද, වෛශ්‍යයන් නාභියෙන් ද, ශුද්‍රයන් දණහිසින් ද, ශ්‍රමණයන් පතුලෙන් ද උපන් බවයි.

ဈာယိနောသ္မာ ဈာယိနောသ္မာတိ ဈာယိနော မယံ ဈာယိနော မယန္တိ. မဓုရကဇာတာတိ အာလသိယဇာတာ. ဈာယန္တီတိ စိန္တယန္တိ. ပဇ္ဈာယန္တီတိအာဒီနိ ဥပသဂ္ဂဝသေန ဝဍ္ဎိတာနိ. မူသိကံ မဂ္ဂယမာနောတိ သာယံ ဂေါစရတ္ထာယ သုသိရရုက္ခတော နိက္ခန္တံ ရုက္ခသာခါယ မူသိကံ ပရိယေသန္တော. သော ကိရ ဥပသန္တူပသန္တော ဝိယ နိစ္စလောဝ တိဋ္ဌတိ, သမ္ပတ္တကာလေ မူသိကံ သဟသာ ဂဏှာတိ. ကောတ္ထူတိ သိင်္ဂါလော, သောဏောတိပိ ဝဒန္တိ. သန္ဓိသမလသင်္ကဋိရေတိ သန္ဓိမှိ စ သမလေ စ သင်္ကဋိရေ စ. တတ္ထ သန္ဓိ နာမ ဃရသန္ဓိ. သမလော နာမ ဂူထနိဒ္ဓမနပနာဠိ. သင်္ကဋိရံ နာမ သင်္ကာရဋ္ဌာနံ. ဝဟစ္ဆိန္နောတိ ကန္တာရတော နိက္ခန္တော ဆိန္နဝဟော. သန္ဓိသမလသင်္ကဋိရေတိ သန္ဓိမှိ ဝါ သမလေ ဝါ သင်္ကဋိရေ ဝါ. သောပိ ဟိ ဗဒ္ဓဂတ္တော ဝိယ နိစ္စလော ဈာယတိ.

‘ජායිනෝස්මා’ යනු “අපි ධ්‍යාන වඩන්නෝ වෙමු” යන්නයි. ‘මධුරකජාතා’ යනු අලස බවට පත් වූවන්ය. ‘ජායන්ති’ යනු කල්පනා කරති (කනස්සල්ලෙන් පසුවෙති). ‘පජ්ජායන්ති’ යනාදිය උපසර්ග එක්වීමෙන් වැඩි වූ පදයි. ‘මූසිකං මග්ගයමානෝ’ යනු රාත්‍රියේ ගොදුරු පිණිස ගස් බෙනකින් නික්ම අත්තක සිටින මීයන් සොයන බකමූණා මෙනි. ඌ මීයා අසලට එන තෙක් නිශ්චලව සිට එකවරම ඩැහැගනී. ‘කොට්ඨු’ යනු හිවලෙකි, බල්ලෙකි යැයි ද කියති. ‘සන්ධිසමලසංකටිරේ’ යනු වැටවල් අසල, අසූචි කාණු අසල සහ කුණු ගොඩවල් අසල යන්නයි. ‘වහච්ඡින්නෝ’ යනු බර ඇදීම නිසා පිට කොන්ද කැඩුණු බූරුවා යන්නයි. උන් ද තමන්ගේ ශරීරය තද කරගෙන නිශ්චලව සිටිමින් කල්පනා කරති.

နိရယံ ဥပပဇ္ဇန္တီတိ သစေ မာရော မနုဿာနံ သရီရေ အဓိမုစ္စိတွာ ဧဝံ ကရေယျ, မနုဿာနံ အကုသလံ န ဘဝေယျ, မာရဿေဝ ဘဝေယျ. သရီရေ ပန အနဓိမုစ္စိတွာ ဝိသဘာဂဝတ္ထုံ ဝိပ္ပဋိသာရာရမ္မဏံ ဒဿေတိ, တဒါ ကိရ သော ဘိက္ခူ ခိပ္ပံ ဂဟေတွာ မစ္ဆေ အဇ္ဈောတ္ထရန္တေ ဝိယ, ဇာလံ ဂဟေတွာ မစ္ဆေ ဂဏှန္တေ ဝိယ, လေပယဋ္ဌိံ ဩဍ္ဍေတွာ သကုဏေ ဗန္ဓန္တေ ဝိယ, သုနခေဟိ သဒ္ဓိံ အရညေ မိဂဝံ စရန္တေ ဝိယ, မာတုဂါမေ ဂဟေတွာ အာပါနဘူမိယံ နိသိန္နေ ဝိယ, နစ္စန္တေ ဝိယ, ဂါယန္တေ ဝိယ, ဘိက္ခုနီနံ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေသု ဝိသဘာဂမနုဿေ နိသိန္နေ ဝိယ, ဌိတေ ဝိယ စ ကတွာ ဒဿေသိ. မနုဿာ အရညဂတာပိ ဝနဂတာပိ ဝိဟာရဂတာပိ ဝိပ္ပဋိသာရာရမ္မဏံ ပဿိတွာ အာဂန္တွာ အညေသံ ကထေန္တိ – ‘‘သမဏာ ဧဝရူပံ အဿမဏကံ အနနုစ္ဆဝိကံ ကရောန္တိ, ဧတေသံ ဒိန္နေ ကုတော ကုသလံ, မာ ဧတေသံ ကိဉ္စိ အဒတ္ထာ’’တိ. ဧဝံ တေ မနုဿာ ဒိဋ္ဌဒိဋ္ဌဋ္ဌာနေ သီလဝန္တေ အက္ကောသန္တာ အပုညံ ပသဝိတွာ အပါယပူရကာ အဟေသုံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နိရယံ ဥပပဇ္ဇန္တီ’’တိ.

“නිරයට උපදිති” යනු, ඉදින් මාරයා මිනිසුන්ගේ ශරීරවලට ආවේශ වී මෙලෙස කළේ නම්, මිනිසුන්ට අකුසලයක් සිදු නොවන අතර එය මාරයාටම අයත් වනු ඇත. නමුත් ඔහු ශරීරවලට ආවේශ නොවී, අමනාප වස්තූන් මගින් පසුතැවිලි වීමට හේතු වන අරමුණු පෙන්වයි. එවිට ඔහු, භික්ෂූන් වහන්සේලා මසුන් අල්ලනවා සේ, දැල් දමා මසුන් අල්ලනවා සේ, මැලියම් පොලු තබා පක්ෂීන් බඳිනවා සේ, සුනඛයන් සමග වනාන්තරයේ දඩයමේ යනවා සේ, මාතුගාමිකයන් අල්ලාගෙන සුරා පානය කරන තැන්වල වාඩි වී සිටිනවා සේ, නටනවා සේ, ගයනවා සේ සහ භික්ෂුණීන්ගේ රාත්‍රී හා දිවා ස්ථානවල විරුද්ධ ලිංගික මිනිසුන් වාඩි වී හෝ සිටගෙන සිටිනවා සේ මවා පෙන්වීය. ආරණ්‍යයට, වනයට හෝ විහාරයට ගිය මිනිස්සු, පසුතැවිලි වීමට හේතු වන මෙම අරමුණු දැක, පැමිණ අන් අයට මෙසේ පවසති: “ශ්‍රමණයෝ මෙබඳු වූ අශ්‍රමණික වූ, නුසුදුසු වූ දේ කරති. මොවුන්ට දීමෙන් කුමන පිනක්ද? මොවුන්ට කිසිවක් නොදෙන්න.” මෙලෙස ඒ මිනිස්සු දුටු දුටු තැන සිල්වත් මහණුන්ට ආක්‍රෝශ කරමින් පව් රැස් කරගෙන අපාය පුරවන්නෝ වූහ. එහෙයින් “නිරයට උපදිති” යැයි වදාරන ලදී.

၅၀၉. အနွာဝိဋ္ဌာတိ [Pg.316] အာဝဋ္ဋိတာ. ဖရိတွာ ဝိဟရိံသူတိ န ကေဝလံ ဖရိတွာ ဝိဟရိံသု. ကကုသန္ဓဿ ပန ဘဂဝတော ဩဝါဒေ ဌတွာ ဣမေ စတ္တာရော ဗြဟ္မဝိဟာရေ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနပဒဋ္ဌာနံ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသု.

509. “අන්වාවිට්ඨා” යනු කැරකැවුණු යන්නයි. “පැතිර වාසය කළහ” යනු හුදෙක් පැතිර සිටීම පමණක් නොවේ. කකුසඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා, මේ සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන් උපදවා, ධ්‍යානය පදනම් කරගත් විදර්ශනාව වඩා අරිහත් භාවයට පත් වූහ.

၅၁၀. အာဂတိံ ဝါ ဂတိံ ဝါတိ ပဋိသန္ဓိဝသေန အာဂမနဋ္ဌာနံ ဝါ, စုတိဝသေန ဂမနဋ္ဌာနံ ဝါ န ဇာနာမိ. သိယာ စိတ္တဿ အညထတ္တန္တိ သောမနဿဝသေန အညထတ္တံ ဘဝေယျ. သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇန္တီတိ ဣဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ ဟိ ပုဗ္ဗေ ဝိပ္ပဋိသာရကရံ အာရမ္မဏံ ဒဿေတိ, ဧဝမိဓာပိ ပသာဒကရံ. သော ကိရ တဒါ မနုဿာနံ ဒဿနဋ္ဌာနေ ဘိက္ခူ အာကာသေ ဂစ္ဆန္တေ ဝိယ, ဌိတေ ဝိယ ပလ္လင်္ကေန နိသိန္နေ ဝိယ, အာကာသေ သူစိကမ္မံ ကရောန္တေ ဝိယ, ပေါတ္ထကံ ဝါစေန္တေ ဝိယ, အာကာသေ စီဝရံ ပသာရေတွာ ကာယံ ဥတုံ ဂဏှာပေန္တေ ဝိယ, နဝပဗ္ဗဇိတေ အာကာသေန စရန္တေ ဝိယ, တရုဏသာမဏေရေ အာကာသေ ဌတွာ ပုပ္ဖာနိ ဩစိနန္တေ ဝိယ ကတွာ ဒဿေသိ. မနုဿာ အရညဂတာပိ ဝနဂတာပိ ဝိဟာရဂတာပိ ပဗ္ဗဇိတာနံ တံ ပဋိပတ္တိံ ဒိသွာ အာဂန္တွာ အညေသံ ကထေန္တိ – ‘‘ဘိက္ခူသု အန္တမသော သာမဏေရာပိ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝါ, ဧတေသံ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ နာမ ဟောတိ, ဧတေသံ ဒေထ သက္ကရောထာ’’တိ. တတော မနုဿာ ဘိက္ခုသံဃံ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ သက္ကရောန္တာ ဗဟုံ ပုညံ ကတွာ သဂ္ဂပထပူရကာ အဟေသုံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇန္တီ’’တိ.

510. “පැමිණීම හෝ යාම” යනු ප්‍රතිසන්ධිය වශයෙන් පැමිණෙන ස්ථානය හෝ චුතිය වශයෙන් යන ස්ථානය මම නොදනිමි. “සිතේ වෙනස් වීමක් විය හැකිය” යනු සෝමනස්සය නිසා සිතේ වෙනස් වීමක් විය හැකිය යන්නයි. “ස්වර්ග ලෝකයට උපදිති” යන්නෙහි අර්ථය මෙහිදීද පෙර ක්‍රමයටම දත යුතුය. පෙර පසුතැවීමට හේතු වන අරමුණු පෙන්වූවා සේ, මෙහිදී පැහැදීමට හේතු වන අරමුණු පෙන්වයි. ඒ මාරයා එවිට මිනිසුන් බලන තැන්වල භික්ෂූන් වහන්සේලා අහසින් යනවා සේ, සිටගෙන සිටිනවා සේ, පළඟක් බැඳ වාඩි වී සිටිනවා සේ, අහසෙහි මැහුම් වැඩ කරනවා සේ, පොත් කියවනවා සේ, අහසෙහි සිවුරු පතුරුවා ශරීරයට සුවය ලබා ගන්නවා සේ, අලුත පැවිදි වූවන් අහසින් හැසිරෙනවා සේ, තරුණ සාමණේරයන් අහසේ සිට මල් නෙළනවා සේ මවා පෙන්වීය. මිනිස්සු ආරණ්‍යයට, වනයට හෝ විහාරයට ගිය විට පැවිද්දන්ගේ ඒ පිළිවෙත දැක, පැමිණ අන් අයට මෙසේ පවසති: “භික්ෂූන් වහන්සේලා අතර අන්තිමේදී සාමණේරයන් වහන්සේලා පවා මෙබඳු මහත් ඉද්ධි බල ඇති, මහානුභාව සම්පන්න අය වෙති. මොවුන්ට දෙන දෙය මහත් ඵල මහානිසංස වේ. මොවුන්ට දන් දෙන්න, සත්කාර කරන්න.” ඉන්පසු මිනිස්සු භික්ෂු සංඝයාට සිව්පසයෙන් සත්කාර කරමින් බොහෝ පින් රැස් කරගෙන ස්වර්ග මාර්ගය පුරවන්නෝ වූහ. එහෙයින් “ස්වර්ග ලෝකයට උපදිති” යැයි වදාරන ලදී.

၅၁၁. ဧထ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, အသုဘာနုပဿိနော ကာယေ ဝိဟရထာတိ ဘဂဝါ သကလဇမ္ဗုဒီပံ အာဟိဏ္ဍန္တော အန္တမသော ဒွိန္နမ္ပိ တိဏ္ဏမ္ပိ ဘိက္ခူနံ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ –

511. “මහණෙනි, එව, ඔබ වහන්සේලා ශරීරයෙහි අසුභය අනුව බලමින් වෙසෙන්න” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුළු දඹදිව පුරා සැරිසරමින්, අඩුම තරමින් භික්ෂූන් දෙතුන් නමකගේ වාසස්ථානයකට වුවද වැඩම කොට මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘အသုဘသညာပရိစိတေန, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော စေတသာ ဗဟုလံ ဝိဟရတော မေထုနဓမ္မသမာပတ္တိယာ စိတ္တံ ပတိလီယတိ ပတိကုဋတိ ပတိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ, ဥပေက္ခာ ဝါ ပါဋိကုလျတာ ဝါ သဏ္ဌာတိ.

“මහණෙනි, අසුභ සංඥාව පුරුදු කළ සිතින් යුක්තව බොහෝ සෙයින් වාසය කරන භික්ෂුවගේ සිත, මෙถุน ධර්ම සමාපත්තියෙන් ඉවත් වෙයි, හැකිළෙයි, ආපසු හැරෙයි, එහි නොපැතිරෙයි. එහි උපේක්ෂාව හෝ පිළිකුල් බව පිහිටයි.”

အာဟာရေ ပဋိကူလသညာပရိစိတေန, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော စေတသာ ဗဟုလံ ဝိဟရတော ရသတဏှာယ စိတ္တံ ပတိလီယတိ ပတိကုဋတိ [Pg.317] ပတိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ, ဥပေက္ခာ ဝါ ပါဋိကုလျတာ ဝါ သဏ္ဌာတိ.

“මහණෙනි, ආහාරයෙහි පිළිකුල් සංඥාව පුරුදු කළ සිතින් යුක්තව බොහෝ සෙයින් වාසය කරන භික්ෂුවගේ සිත, රස තණ්හාවෙන් ඉවත් වෙයි, හැකිළෙයි, ආපසු හැරෙයි, එහි නොපැතිරෙයි. එහි උපේක්ෂාව හෝ පිළිකුල් බව පිහිටයි.”

သဗ္ဗလောကေ အနဘိရတိသညာပရိစိတေန, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော စေတသာ ဗဟုလံ ဝိဟရတော လောကစိတြေသု စိတ္တံ ပတိလီယတိ ပတိကုဋတိ ပတိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ, ဥပေက္ခာ ဝါ ပါဋိကုလျတာ ဝါ သဏ္ဌာတိ.

“මහණෙනි, සියලු ලෝකයෙහි නොඇලෙන සංඥාව පුරුදු කළ සිතින් යුක්තව බොහෝ සෙයින් වාසය කරන භික්ෂුවගේ සිත, ලෝකයෙහි විසිතුරු දේ කෙරෙහි ඉවත් වෙයි, හැකිළෙයි, ආපසු හැරෙයි, එහි නොපැතිරෙයි. එහි උපේක්ෂාව හෝ පිළිකුල් බව පිහිටයි.”

အနိစ္စသညာပရိစိတေန, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော စေတသာ ဗဟုလံ ဝိဟရတော လာဘသက္ကာရသိလောကေ စိတ္တံ ပတိလီယတိ ပတိကုဋတိ ပတိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ, ဥပေက္ခာ ဝါ ပါဋိကုလျတာ ဝါ သဏ္ဌာတီ’’တိ (အ. နိ. ၇.၄၉) ဧဝံ အာနိသံသံ ဒဿေတွာ –

“මහණෙනි, අනිත්‍ය සංඥාව පුරුදු කළ සිතින් යුක්තව බොහෝ සෙයින් වාසය කරන භික්ෂුවගේ සිත, ලාභ සත්කාර හා කීර්තිය කෙරෙහි ඉවත් වෙයි, හැකිළෙයි, ආපසු හැරෙයි, එහි නොපැතිරෙයි. එහි උපේක්ෂාව හෝ පිළිකුල් බව පිහිටයි” යනුවෙන් මෙසේ ආනිසංස දක්වා -

ဧထ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, အသုဘာနုပဿီ ကာယေ ဝိဟရထ, အာဟာရေ ပဋိကူလသညိနော သဗ္ဗလောကေ အနဘိရတိသညိနော သဗ္ဗသင်္ခါရေသု အနိစ္စာနုပဿိနောတိ. ဣမာနိ စတ္တာရိ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ ကထေသိ. တေပိ ဘိက္ခူ ဣမေသု စတူသု ကမ္မဋ္ဌာနေသု ကမ္မံ ကရောန္တာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ သဗ္ဗာသဝေ ခေပေတွာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသု, ဣမာနိပိ စတ္တာရိ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ ရာဂသန္တာနိ ဒေါသမောဟသန္တာနိ ရာဂပဋိဃာတာနိ ဒေါသမောဟပဋိဃာတာနိ စာတိ.

“මහණෙනි, එව, ඔබ වහන්සේලා ශරීරයෙහි අසුභය බලමින්, ආහාරයෙහි පිළිකුල් සංඥාව ඇතිව, සියලු ලෝකයෙහි නොඇලෙන සංඥාව ඇතිව, සියලු සංස්කාරයන්හි අනිත්‍යය බලමින් වාසය කරන්නැයි මේ කර්මස්ථාන සතර වදාළ සේක. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාද මේ කර්මස්ථාන හතරෙහි යෙදෙමින්, විදර්ශනාව වඩා, සියලු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කර අරිහත් භාවයෙහි පිහිටියහ. මේ කර්මස්ථාන සතර රාගය සංසිඳුවන්නා වූ, ද්වේෂය හා මෝහය සංසිඳුවන්නා වූ මෙන්ම රාගය, ද්වේෂය හා මෝහය දුරු කරන්නා වූ දේ බව දත යුතුය.”

၅၁၂. သက္ခရံ ဂဟေတွာတိ အန္တောမုဋ္ဌိယံ တိဋ္ဌနပမာဏံ ပါသာဏံ ဂဟေတွာ. အယဉှိ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကေဟိ ဘိက္ခူ အက္ကောသာပေတွာပိ, ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာနံ ဝသေန ဘိက္ခုသံဃဿ လာဘသက္ကာရံ ဥပ္ပာဒါပေတွာပိ, ဩတာရံ အလဘန္တော ဣဒါနိ သဟတ္ထာ ဥပက္ကမိတုကာမော အညတရဿ ကုမာရဿ သရီရေ အဓိမုစ္စိတွာ ဧဝရူပံ ပါသာဏံ အဂ္ဂဟေသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သက္ခရံ ဂဟေတွာ’’တိ.

512. “කැටයක් ගෙන” යනු අත මිට මොළවා ගත් විට ඒ තුළ රැඳෙන ප්‍රමාණයේ ගලක් ගෙන යන්නයි. මේ දූසී මාරයා බමුණු ගහපතියන් ලවා භික්ෂූන්ට ආක්‍රෝශ කරවාද, බමුණු ගහපතියන් ලවා භික්ෂු සංඝයාට ලාභ සත්කාර උපදවා දී ද අවස්ථාවක් ලබා ගත නොහැකි වූයෙන්, දැන් තමාගේම අතින් ලුහුබැඳීමට කැමතිව එක්තරා කුමාරයෙකුගේ ශරීරයට ආවේශ වී මෙබඳු ගලක් ගත්තේය. එය අරභයා “කැටයක් ගෙන” යැයි වදාරන ලදී.

သီသံ ဝေါ ဘိန္ဒီတိ သီသံ ဘိန္ဒိ, မဟာစမ္မံ ဆိဇ္ဇိတွာ မံသံ ဒွေဓာ အဟောသိ. သက္ခရာ ပနဿ သီသကဋာဟံ အဘိန္ဒိတွာ အဋ္ဌိံ အာဟစ္စေဝ နိဝတ္တာ. နာဂါပလောကိတံ အပလောကေသီတိ ပဟာရသဒ္ဒံ သုတွာ ယထာ နာမ ဟတ္ထိနာဂေါ [Pg.318] ဣတော ဝါ ဧတ္တော ဝါ အပလောကေတုကာမော ဂီဝံ အပရိဝတ္တေတွာ သကလသရီရေနေဝ နိဝတ္တိတွာ အပလောကေတိ. ဧဝံ သကလသရီရေနေဝ နိဝတ္တိတွာ အပလောကေသိ. ယထာ ဟိ မဟာဇနဿ အဋ္ဌီနိ ကောဋိယာ ကောဋိံ အာဟစ္စ ဌိတာနိ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ အင်္ကုသလဂ္ဂါနိ, န ဧဝံ ဗုဒ္ဓါနံ. ဗုဒ္ဓါနံ ပန သင်္ခလိကာနိ ဝိယ ဧကာဗဒ္ဓါနိ ဟုတွာ ဌိတာနိ, တသ္မာ ပစ္ဆတော အပလောကနကာလေ န သက္ကာ ဟောတိ ဂီဝံ ပရိဝတ္တေတုံ. ယထာ ပန ဟတ္ထိနာဂေါ ပစ္ဆာဘာဂံ အပလောကေတုကာမော သကလသရီရေနေဝ ပရိဝတ္တတိ, ဧဝံ ပရိဝတ္တိတဗ္ဗံ ဟောတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ယန္တေန ပရိဝတ္တိတာ သုဝဏ္ဏပဋိမာ ဝိယ သကလသရီရေနေဝ နိဝတ္တိတွာ အပလောကေသိ, အပလောကေတွာ ဌိတော ပန, ‘‘န ဝါယံ ဒူသီ မာရော မတ္တမညာသီ’’တိ အာဟ. တဿတ္ထော, အယံ ဒူသီ မာရော ပါပံ ကရောန္တော နေဝ ပမာဏံ အညာသိ, ပမာဏာတိက္ကန္တမကာသီတိ.

"හිස පලන්නෙමි" යනු හිස පලන ලද්දේය. මහත් වූ සම සිඳී ගොස් මස් කොටස් දෙකකට වෙන් විය. ගල් කැටය ඔහුගේ හිස් කබල නොපලා අස්ථියෙහි වැදී ආපසු හැරුණේය. "ඇත් බැලුමෙන් බැලුවේය" යනු පහර දෙන හඬ ඇසී, හස්තිරාජයෙකු මෙහාට හෝ එහාට බලනු කැමති වූ විට බෙල්ල හරවන්නේ නැතිව මුළු සිරුරම හරවා බලන්නාක් මෙන්, මුළු සිරුරම හරවා බැලුවේය. එලෙසම මුළු සිරුරම හරවා බැලුවේය. සාමාන්‍ය ජනයාගේ අස්ථි එකිනෙකට කෙළවරින් කෙළවර ගැටී පවතී, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අස්ථි හෙන්ඩුවක අග මෙන් එකිනෙක බැඳී පවතී, නමුත් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ එසේ නොවේ. බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අස්ථි වනාහි දම්වැලක පුරුක් මෙන් එකිනෙකට සම්බන්ධ වී පවතී, එබැවින් පසුපස හැරී බලන අවස්ථාවක බෙල්ල පමණක් හැරවීමට නොහැකිය. හස්තිරාජයෙකු පසුපස බලනු කැමති වූ විට මුළු සිරුරම හරවන්නාක් මෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ ද එසේ හැරවිය යුතුය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යන්ත්‍රයකින් කරකවන ලද රන් පිළිමයක් මෙන් මුළු සිරුරම හරවා බැලූ සේක. එසේ බලා සිටිමින් "මේ දූසී මාරයා ප්‍රමාණය නොදැන සිටියේය" යයි වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්, මේ දූසී මාරයා පව් කරමින් එහි ප්‍රමාණය නොදැන සිටියේය, ප්‍රමාණය ඉක්මවා කළේය යන්නයි.

သဟာပလောကနာယာတိ ကကုသန္ဓဿ ဘဂဝတော အပလောကနေနေဝ သဟ တင်္ခဏညေဝ. တမှာ စ ဌာနာ စဝီတိ တမှာ စ ဒေဝဋ္ဌာနာ စုတော, မဟာနိရယံ ဥပပန္နောတိ အတ္ထော. စဝမာနော ဟိ န ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဌိတော စဝတိ, တသ္မာ ဝသဝတ္တိဒေဝလောကံ အာဂန္တွာ စုတော, ‘‘သဟာပလောကနာယာ’’တိ စ ဝစနတော န ဘဂဝတော အပလောကိတတ္တာ စုတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော, စုတိကာလဒဿနမတ္တမေဝ ဟေတံ. ဥဠာရေ ပန မဟာသာဝကေ ဝိရဒ္ဓတ္တာ ကုဒါရိယာ ပဟဋံ ဝိယဿ အာယု တတ္ထေဝ ဆိဇ္ဇိတွာ ဂတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တယော နာမဓေယျာ ဟောန္တီတိ တီဏိ နာမာနိ ဟောန္တိ. ဆဖဿာယတနိကောတိ ဆသု ဖဿာယတနေသု ပါဋိယေက္ကာယ ဝေဒနာယ ပစ္စယော.

"බැලීමත් සමඟම" යනු කකුසඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ බැලීමත් සමඟම එම මොහොතේදීමය. "එම ස්ථානයෙන් චුත විය" යනු එම දිව්‍ය ස්ථානයෙන් චුත වී මහා නිරයෙහි උපන්නේය යන්න අර්ථයයි. සත්වයෙක් තැන නොතැනක සිට චුත නොවේ, එබැවින් වසවත්ති දේව ලෝකයට පැමිණ චුත විය. "බැලීමත් සමඟම" යන වචනය නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බැලූ පමණින්ම චුත වූයේ යයි නොදත යුතුය, එයින් පෙන්වා දෙන්නේ චුත වූ කාලය පමණි. උතුම් වූ මහා ශ්‍රාවකයෙකුට අපරාධ කළ බැවින් කෙටේරියකින් පහර දුන්නාක් මෙන් ඔහුගේ ආයුෂ එතැනදීම සිඳී ගියේ යයි දත යුතුය. "නම් තුනක් වේ" යනු නම් තුනක් ඇත යන්නයි. "සප්ඵස්සායතනික" යනු ඵස්සායතන හයෙහි වෙන් වෙන්ව උපදින වේදනාවන්ට හේතුවයි.

သင်္ကုသမာဟတောတိ အယသူလေဟိ သမာဟတော. ပစ္စတ္တဝေဒနိယောတိ သယမေဝ ဝေဒနာဇနကော. သင်္ကုနာ သင်္ကု ဟဒယေ သမာဂစ္ဆေယျာတိ အယသူလေန သဒ္ဓိံ အယသူလံ ဟဒယမဇ္ဈေ သမာဂစ္ဆေယျ. တသ္မိံ ကိရ နိရယေ ဥပပန္နာနံ တိဂါဝုတော အတ္တဘာဝေါ ဟောတိ, ထေရဿာပိ တာဒိသော အဟောသိ. အထဿ ဟိ နိရယပါလာ တာလက္ခန္ဓပမာဏာနိ အယသူလာနိ အာဒိတ္တာနိ သမ္ပဇ္ဇလိတာနိ သဇောတိဘူတာနိ သယမေဝ ဂဟေတွာ ပုနပ္ပုနံ နိဝတ္တမာနာ, – ‘‘ဣမိနာ တေ ဌာနေန စိန္တေတွာ ပါပံ ကတ’’န္တိ ပူဝဒေါဏိယံ [Pg.319] ပူဝံ ကောဋ္ဋေန္တော ဝိယ ဟဒယမဇ္ဈံ ကောဋ္ဋေတွာ, ပဏ္ဏာသ ဇနာ ပါဒါဘိမုခါ ပဏ္ဏာသ ဇနာ သီသာဘိမုခါ ကောဋ္ဋေတွာ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ ဂစ္ဆန္တာ ပဉ္စဟိ ဝဿသတေဟိ ဥဘော အန္တေ ပတွာ ပုန နိဝတ္တမာနာ ပဉ္စဟိ ဝဿသတေဟိ ဟဒယမဇ္ဈံ အာဂစ္ဆန္တိ. တံ သန္ဓာယ ဧဝံ ဝုတ္တံ.

"සංකුසමාහත" යනු යකඩ හුල් වලින් පහර දෙන ලද්දේය. "පච්චත්තවේදනීය" යනු තමාටම වේදනාව උපදවන්නා වූ යන්නයි. "හුලෙන් හුල හදවතේ මුණගැසෙන්නේය" යනු යකඩ හුලක් සමඟ තවත් යකඩ හුලක් හදවත මධ්‍යයේ මුණගැසෙන්නේය යන්නයි. එම නිරයෙහි උපදින සත්වයන්ගේ ශරීරය ගාවුත් තුනක් පමණ වන බව කියනු ලැබේ, මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේට ද එවැනිම ශරීරයක් විය. එවිට නිරය පාලකයෝ තල් කඳන් වැනි, දිලිසෙන, ගිනි ඇවිළුණු, දුම් පිටවන යකඩ හුල් තමුන්ම ගෙන නැවත නැවතත් කරකවමින්, "තෝ මේ හදවතින් සිතා පව් කළෙහිය" යයි පවසමින් වළක හුණු කොටන්නාක් මෙන් හදවත මැදට කොටති. පනස් දෙනෙක් පාද දෙසින් ද පනස් දෙනෙක් හිස දෙසින් ද කොටමින් යති. මෙසේ යන්නා වූ ඔවුහු අවුරුදු පන්සීයකින් දෙකෙළවරට පැමිණ, නැවත හැරී අවුරුදු පන්සීයකින් හදවත මැදට පැමිණෙති. එය අරමුණු කොට මෙසේ වදාරන ලදී.

ဝုဋ္ဌာနိမန္တိ ဝိပါကဝုဋ္ဌာနဝေဒနံ. သာ ကိရ မဟာနိရယေ ဝေဒနာတော ဒုက္ခတရာ ဟောတိ, ယထာ ဟိ သိနေဟပါနသတ္တာဟတော ပရိဟာရသတ္တာဟံ ဒုက္ခတရံ, ဧဝံ မဟာနိရယဒုက္ခတော ဥဿဒေ ဝိပါကဝုဋ္ဌာနဝေဒနာ ဒုက္ခတရာတိ ဝဒန္တိ. သေယျထာပိ မစ္ဆဿာတိ ပုရိသသီသဉှိ ဝဋ္ဋံ ဟောတိ, သူလေန ပဟရန္တဿ ပဟာရော ဌာနံ န လဘတိ ပရိဂလတိ, မစ္ဆသီသံ အာယတံ ပုထုလံ, ပဟာရော ဌာနံ လဘတိ, အဝိရဇ္ဈိတွာ ကမ္မကာရဏာ သုကရာ ဟောတိ, တသ္မာ ဧဝရူပံ သီသံ ဟောတိ.

"වුට්ඨානිමං" යනු විපාක වශයෙන් හටගන්නා වූ මහා වේදනාවයි. එය මහා නිරයෙහි වේදනාවට වඩා දුක් සහගත බව කියනු ලැබේ. තෙල් බීමෙන් ඇති වන සතියක දුකට වඩා එම තෙල් දිරවීමේදී ඇති වන සතියක දුක වඩාත් දුක් සහගත වන්නාක් මෙන්, මහා නිරයේ දුකට වඩා ඔස්සද නිරයෙහි විපාක වේදනාව වඩාත් දුක් සහගත බව පවසති. "මසුන්ගේ මෙන්" යනු මනුෂ්‍යයෙකුගේ හිස වටකුරුය, හුලකින් පහර දෙන විට පහර වදින ස්ථානයක් නොලැබ ලිස්සා යයි. මත්ස්‍යයෙකුගේ හිස දිගු හා පළල්ය, පහර දෙන ස්ථානය හොඳින් හසු වෙයි, වැරදීමකින් තොරව වධ දීම පහසු වෙයි, එබැවින් ඔහුට එවැනි හිසක් විය.

၅၁၃. ဝိဓုရံ သာဝကမာသဇ္ဇာတိ ဝိဓုရံ သာဝကံ ဃဋ္ဋယိတွာ. ပစ္စတ္တဝေဒနာတိ သယမေဝ ပါဋိယေက္ကဝေဒနာဇနကာ. ဤဒိသော နိရယော အာသီတိ ဣမသ္မိံ ဌာနေ နိရယော ဒေဝဒူတသုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗော. ကဏှ-ဒုက္ခံ နိဂစ္ဆသီတိ ကာဠက-မာရ, ဒုက္ခံ ဝိန္ဒိဿသိ. မဇ္ဈေ သရဿာတိ မဟာသမုဒ္ဒဿ မဇ္ဈေ ဥဒကံ ဝတ္ထုံ ကတွာ နိဗ္ဗတ္တဝိမာနာနိ ကပ္ပဋ္ဌိတိကာနိ ဟောန္တိ, တေသံ ဝေဠုရိယဿ ဝိယ ဝဏ္ဏော ဟောတိ, ပဗ္ဗတမတ္ထကေ ဇလိတနဠဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဝိယ စ နေသံ အစ္စိယော ဇောတန္တိ, ပဘဿရာ ပဘာသမ္ပန္နာ ဟောန္တိ, တေသု ဝိမာနေသု နီလဘေဒါဒိဝသေန နာနတ္တဝဏ္ဏာ အစ္ဆရာ နစ္စန္တိ. ယော ဧတမဘိဇာနာတီတိ ယော ဧတံ ဝိမာနဝတ္ထုံ ဇာနာတီတိ အတ္ထော. ဧဝမေတ္ထ ဝိမာနပေတဝတ္ထုကေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပါဒင်္ဂုဋ္ဌေန ကမ္ပယီတိ ဣဒံ ပါသာဒကမ္ပနသုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗံ. ယော ဝေဇယန္တံ ပါသာဒန္တိ ဣဒံ စူဠတဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိသုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗံ. သက္ကံ သော ပရိပုစ္ဆတီတိ ဣဒမ္ပိ တေနေဝ ဒီပေတဗ္ဗံ. သုဓမ္မာယာဘိတော သဘန္တိ သုဓမ္မသဘာယ သမီပေ, အယံ ပန ဗြဟ္မလောကေ သုဓမ္မသဘာဝ, န တာဝတိံသဘဝနေ. သုဓမ္မသဘာဝိရဟိတော ဟိ ဒေဝလောကော နာမ နတ္ထိ.

513. "විධුර ශ්‍රාවකයාට අපරාධ කොට" යනු විධුර නම් අග්‍ර ශ්‍රාවකයාට හිංසා කොට යන්නයි. "පච්චත්තවේදනා" යනු තමාටම වෙන් වෙන්ව වේදනාව උපදවන්නා වූ යන්නයි. "එබඳු වූ නිරයක් විය" යනු මෙහිදී දේවදූත සූත්‍රයෙන් නිරය පිළිබඳව විස්තර කළ යුතුය. "අඳුරු දුකට පැමිණෙන්නෙහිය" යනු අඳුරු වූ මහා දුකක් විඳින්නෙහිය යන්නයි. "මුහුද මැද" යනු මහා සමුද්‍රය මධ්‍යයෙහි ජලය ඇසුරු කොට හටගත් විමාන කල්පයක් පුරා පවතී. ඒවායේ වර්ණය වෛදූර්ය මැණිකක වර්ණය මෙනි. කඳු මුදුනක ඇවිළෙන ගිනි කඳක් මෙන් ඒවායේ රශ්මිය බබළයි. ඒවා දීප්තිමත්ය, ප්‍රභාවෙන් යුක්තය. ඒ විමාන වල නිල් ආදී විවිධ වර්ණ ඇති අප්සරාවෝ නටති. "යමෙක් මෙය දන්නේද" යනු යම් ශ්‍රාවකයෙක් මේ විමාන පවතින ස්ථානය දන්නේද යන්න අර්ථයයි. මෙලෙස මෙහි අර්ථය විමානපේතවත්ථු ඇසුරින් දත යුතුය. "පිටිපතුලෙන් කම්පා කළේය" යන්න ප්‍රාසාදකම්පන සූත්‍රයෙන් විස්තර කළ යුතුය. "යමෙක් වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය" යන්න චූළතණ්හාසංඛය විමුක්ති සූත්‍රයෙන් විස්තර කළ යුතුය. "ඔහු සක්දෙවිඳුගෙන් විමසයි" යන්න ද එම සූත්‍රයෙන්ම විස්තර කළ යුතුය. "සුධර්මා ශාලාව අබියස" යනු සුධර්මා සභාව අසලයි. මෙය බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ඇති සුධර්මා සභාවයි, තාවතිංසයෙහි එකක් නොවේ. මක්නිසාද යත්, සුධර්මා සභාවෙන් තොර වූ දිව්‍ය ලෝකයක් නැති බැවිනි.

ဗြဟ္မလောကေ ပဘဿရန္တိ ဗြဟ္မလောကေ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနမဟာကဿပါဒီဟိ သာဝကေဟိ သဒ္ဓိံ တဿ တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ နိသိန္နဿ [Pg.320] ဘဂဝတော ဩဘာသံ. ဧကသ္မိဉှိ သမယေ ဘဂဝါ ဗြဟ္မလောကေ သုဓမ္မာယ ဒေဝသဘာယ သန္နိပတိတွာ, – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ကောစိ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကော. ယော ဣဓ အာဂန္တုံ သက္ကုဏေယျာ’’တိ စိန္တေန္တဿေဝ ဗြဟ္မဂဏဿ စိတ္တမညာယ တတ္ထ ဂန္တွာ ဗြဟ္မဂဏဿ မတ္ထကေ နိသိန္နော တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနာဒီနံ အာဂမနံ စိန္တေသိ. တေပိ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ ပစ္စေကံ ဒိသာသု နိသီဒိံသု, သကလဗြဟ္မလောကော ဧကောဘာသော အဟောသိ. သတ္ထာ စတုသစ္စပ္ပကာသနံ ဓမ္မံ ဒေသေသိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ အနေကာနိ ဗြဟ္မသဟဿာနိ မဂ္ဂဖလေသု ပတိဋ္ဌဟိံသု. တံ သန္ဓာယိမာ ဂါထာ ဝုတ္တာ, သော ပနာယမတ္ထော အညတရဗြဟ္မသုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗော.

"බඹලොව බබළන" යනු බඹලොව මහා මොග්ගල්ලාන, මහා කාශ්‍යප ආදී ශ්‍රාවකයන් සමඟ තේජෝ ධාතු සමාපත්තියට සමවැදී වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආලෝකයයි. එක් සමයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බඹලොව සුධර්මා නම් දිව්‍ය සභාවට රැස් වූ බ්‍රහ්ම සමූහයාගේ, "මෙහි පැමිණීමට සමත් මෙතරම් මහා තේජසක් ඇති කිසිදු මහණෙක් හෝ බමුණෙක් සිටීද?" යන සිතිවිල්ල දැන, එහි වැඩම කොට බ්‍රහ්ම සමූහයාට ඉහළින් අහසේ වැඩහිඳ තේජෝ ධාතු සමාපත්තියට සමවැදී මහා මොග්ගල්ලාන ආදීන්ගේ පැමිණීම අපේක්ෂා කළ සේක. ඔවුහු ද එහි ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ තේජෝ ධාතු සමාපත්තියට සමවැදී වෙන් වෙන් දිශාවල වාඩි වූහ. මුළු බඹලොවම එකම ආලෝකයක් විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ සිව්සස් දහම දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ දහස් ගණන් බ්‍රහ්මයෝ මගපල වල පිහිටියහ. එය අරමුණු කොට මේ ගාථා වදාරන ලදී. එම අර්ථය බකබ්‍රහ්ම සූත්‍රයෙන් විස්තර කළ යුතුය.

ဝိမောက္ခေန အဖဿယီတိ ဈာနဝိမောက္ခေန ဖုသိ. ဝနန္တိ ဇမ္ဗုဒီပံ. ပုဗ္ဗဝိဒေဟာနန္တိ ပုဗ္ဗဝိဒေဟာနဉ္စ ဒီပံ. ယေ စ ဘူမိသယာ နရာတိ ဘူမိသယာ နရာ နာမ အပရဂေါယာနကာ စ ဥတ္တရကုရုကာ စ. တေပိ သဗ္ဗေ ဖုသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယံ ပန အတ္ထော နန္ဒောပနန္ဒဒမနေန ဒီပေတဗ္ဗော. ဝတ္ထု ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဣဒ္ဓိကထာယ ဝိတ္ထာရိတံ. အပုညံ ပသဝီတိ အပုညံ ပဋိလဘိ. အာသံ မာ အကာသိ ဘိက္ခူသူတိ ဘိက္ခူ ဝိဟေသေမီတိ ဧတံ အာသံ မာ အကာသိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

"විමොක්ඛෙන අඵස්සයී" යනු ධ්‍යාන විමෝක්ෂයෙන් ස්පර්ශ කළේය (පැමිණියේය) යන්නයි. "වනං" යනු ජම්බුද්වීපයයි. "පුබ්බවිදේහානං" යනු පූර්වවිදේහ ද්වීපයයි. "යේ ච භූමිසයා නරා" යනු භූමියෙහි වාසය කරන මිනිසුන් වන අපරගෝයාන සහ උත්තරකුරු ද්වීපවාසීන්ය. ඔවුන් සියල්ලන්ව ද ස්පර්ශ කළේය (පැමිණියේය) යන්න මෙහි අර්ථයයි. මෙම කරුණ නන්දෝපනන්ද දමනය ඇසුරින් පැහැදිලි කරගත යුතුය. ඒ පිළිබඳ පුවත විසුද්ධිමග්ගයෙහි ඉද්ධිකථාවේ විස්තර කර ඇත. "අපුඤ්ඤං පසවී" යනු අකුසල් රැස් කරගත්තේය යන්නයි. "ආසං මා අකාසි භික්ඛූසු" යනු භික්ෂූන්ට පීඩා කරන්නෙමි යන ඒ බලාපොරොත්තුව ඇති කර නොගන්න යන්නයි. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි...

မာရတဇ္ဇနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මාරතජ්ජනීය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ပဉ္စမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පස්වන වග්ග (වර්ගයේ) වර්ණනාව නිමවා ඇත.

မူလပဏ္ဏာသဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

මූලපණ්ණාසක අටුවාව නිමවා ඇත.