Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Majjhimanikāyo

มัชฌิมนิกาย

Mūlapaṇṇāsapāḷi

มูลปัณณาสกปาฬิ

1. Mūlapariyāyavaggo

๑. มูลปริยายวรรค

1. Mūlapariyāyasuttaṃ

๑. มูลปริยายสูตร

1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā ukkaṭṭhāyaṃ viharati subhagavane sālarājamūle. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘sabbadhammamūlapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ป่าสุภควัน ใกล้โคนไม้สาละอันเป็นราชาแห่งป่า เขตเมืองอุกกัฏฐา ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมบรรยายอันเป็นมูลแห่งธรรมทั้งปวงแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

2. ‘‘Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto – pathaviṃ pathavito sañjānāti; pathaviṃ pathavito saññatvā pathaviṃ maññati, pathaviyā maññati, pathavito maññati, pathaviṃ meti maññati, pathaviṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

๒. ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนในโลกนี้ผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมหมายรู้ปฐพีว่าเป็นปฐพี ครั้นหมายรู้ปฐพีว่าเป็นปฐพีแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายปฐพี ย่อมสำคัญมั่นหมายในปฐพี ย่อมสำคัญมั่นหมายจากปฐพี ย่อมสำคัญมั่นหมายว่าปฐพีเป็นของเรา ย่อมเพลิดเพลินปฐพี ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะปฐพีนั้นเป็นสิ่งที่เขายังไม่ได้กำหนดรู้

‘‘Āpaṃ āpato sañjānāti; āpaṃ āpato saññatvā āpaṃ maññati, āpasmiṃ maññati, āpato maññati, āpaṃ meti maññati, āpaṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

ย่อมหมายรู้อาโปว่าเป็นอาโป ครั้นหมายรู้อาโปว่าเป็นอาโปแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายอาโป ย่อมสำคัญมั่นหมายในอาโป ย่อมสำคัญมั่นหมายจากอาโป ย่อมสำคัญมั่นหมายว่าอาโปเป็นของเรา ย่อมเพลิดเพลินอาโป ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะอาโปนั้นเป็นสิ่งที่เขายังไม่ได้กำหนดรู้

‘‘Tejaṃ [Pg.2] tejato sañjānāti; tejaṃ tejato saññatvā tejaṃ maññati, tejasmiṃ maññati, tejato maññati, tejaṃ meti maññati, tejaṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

ย่อมหมายรู้เตโชว่าเป็นเตโช ครั้นหมายรู้เตโชว่าเป็นเตโชแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายเตโช ย่อมสำคัญมั่นหมายในเตโช ย่อมสำคัญมั่นหมายจากเตโช ย่อมสำคัญมั่นหมายว่าเตโชเป็นของเรา ย่อมเพลิดเพลินเตโช ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะเตโชนั้นเป็นสิ่งที่เขายังไม่ได้กำหนดรู้

‘‘Vāyaṃ vāyato sañjānāti; vāyaṃ vāyato saññatvā vāyaṃ maññati, vāyasmiṃ maññati, vāyato maññati, vāyaṃ meti maññati, vāyaṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

ย่อมหมายรู้วาโยว่าเป็นวาโย ครั้นหมายรู้วาโยว่าเป็นวาโยแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายวาโย ย่อมสำคัญมั่นหมายในวาโย ย่อมสำคัญมั่นหมายจากวาโย ย่อมสำคัญมั่นหมายว่าวาโยเป็นของเรา ย่อมเพลิดเพลินวาโย ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะวาโยนั้นเป็นสิ่งที่เขายังไม่ได้กำหนดรู้

3. ‘‘Bhūte bhūtato sañjānāti; bhūte bhūtato saññatvā bhūte maññati, bhūtesu maññati, bhūtato maññati, bhūte meti maññati, bhūte abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

๓. ย่อมหมายรู้ภูตสัตว์ว่าเป็นภูตสัตว์ ครั้นหมายรู้ภูตสัตว์ว่าเป็นภูตสัตว์แล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายภูตสัตว์ ย่อมสำคัญมั่นหมายในภูตสัตว์ทั้งหลาย ย่อมสำคัญมั่นหมายจากภูตสัตว์ ย่อมสำคัญมั่นหมายว่าภูตสัตว์เป็นของเรา ย่อมเพลิดเพลินภูตสัตว์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะภูตสัตว์นั้นเป็นสิ่งที่เขายังไม่ได้กำหนดรู้

‘‘Deve devato sañjānāti; deve devato saññatvā deve maññati, devesu maññati, devato maññati, deve meti maññati, deve abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

ย่อมหมายรู้เทวดาว่าเป็นเทวดา ครั้นหมายรู้เทวดาว่าเป็นเทวดาแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายเทวดา ย่อมสำคัญมั่นหมายในเทวดาทั้งหลาย ย่อมสำคัญมั่นหมายจากเทวดา ย่อมสำคัญมั่นหมายว่าเทวดาเป็นของเรา ย่อมเพลิดเพลินเทวดา ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะเทวดานั้นเป็นสิ่งที่เขายังไม่ได้กำหนดรู้

‘‘Pajāpatiṃ pajāpatito sañjānāti; pajāpatiṃ pajāpatito saññatvā pajāpatiṃ maññati, pajāpatismiṃ maññati, pajāpatito maññati, pajāpatiṃ meti maññati, pajāpatiṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

ย่อมหมายรู้ปชาบดีว่าเป็นปชาบดี ครั้นหมายรู้ปชาบดีว่าเป็นปชาบดีแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายปชาบดี ย่อมสำคัญมั่นหมายในปชาบดี ย่อมสำคัญมั่นหมายจากปชาบดี ย่อมสำคัญมั่นหมายว่าปชาบดีเป็นของเรา ย่อมเพลิดเพลินปชาบดี ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะปชาบดีนั้นเป็นสิ่งที่เขายังไม่ได้กำหนดรู้

‘‘Brahmaṃ brahmato sañjānāti; brahmaṃ brahmato saññatvā brahmaṃ maññati, brahmasmiṃ maññati, brahmato maññati, brahmaṃ meti maññati, brahmaṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

ย่อมหมายรู้พรหมว่าเป็นพรหม ครั้นหมายรู้พรหมว่าเป็นพรหมแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายพรหม ย่อมสำคัญมั่นหมายในพรหม ย่อมสำคัญมั่นหมายจากพรหม ย่อมสำคัญมั่นหมายว่าพรหมเป็นของเรา ย่อมเพลิดเพลินพรหม ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะพรหมนั้นเป็นสิ่งที่เขายังไม่ได้กำหนดรู้

‘‘Ābhassare ābhassarato sañjānāti; ābhassare ābhassarato saññatvā ābhassare maññati, ābhassaresu maññati, ābhassarato maññati, ābhassare meti maññati, ābhassare abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

ย่อมหมายรู้หมู่เทพชั้นอาภัสสระว่าเป็นหมู่เทพชั้นอาภัสสระ ครั้นหมายรู้หมู่เทพชั้นอาภัสสระว่าเป็นหมู่เทพชั้นอาภัสสระแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายหมู่เทพชั้นอาภัสสระ ย่อมสำคัญมั่นหมายในหมู่เทพชั้นอาภัสสระ ย่อมสำคัญมั่นหมายจากหมู่เทพชั้นอาภัสสระ ย่อมสำคัญมั่นหมายว่าหมู่เทพชั้นอาภัสสระเป็นของเรา ย่อมเพลิดเพลินหมู่เทพชั้นอาภัสสระ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะหมู่เทพชั้นอาภัสสระนั้นเป็นสิ่งที่เขายังไม่ได้กำหนดรู้

‘‘Subhakiṇhe subhakiṇhato sañjānāti; subhakiṇhe subhakiṇhato saññatvā subhakiṇhe maññati, subhakiṇhesu maññati, subhakiṇhato maññati, subhakiṇhe meti maññati, subhakiṇhe abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

ย่อมหมายรู้หมู่เทพชั้นสุภกิณหะว่าเป็นหมู่เทพชั้นสุภกิณหะ ครั้นหมายรู้หมู่เทพชั้นสุภกิณหะว่าเป็นหมู่เทพชั้นสุภกิณหะแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายหมู่เทพชั้นสุภกิณหะ ย่อมสำคัญมั่นหมายในหมู่เทพชั้นสุภกิณหะ ย่อมสำคัญมั่นหมายจากหมู่เทพชั้นสุภกิณหะ ย่อมสำคัญมั่นหมายว่าหมู่เทพชั้นสุภกิณหะเป็นของเรา ย่อมเพลิดเพลินหมู่เทพชั้นสุภกิณหะ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะหมู่เทพชั้นสุภกิณหะนั้นเป็นสิ่งที่เขายังไม่ได้กำหนดรู้

‘‘Vehapphale [Pg.3] vehapphalato sañjānāti; vehapphale vehapphalato saññatvā vehapphale maññati, vehapphalesu maññati, vehapphalato maññati, vehapphale meti maññati, vehapphale abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

ย่อมหมายรู้หมู่เทพชั้นเวหัปผละว่าเป็นหมู่เทพชั้นเวหัปผละ ครั้นหมายรู้หมู่เทพชั้นเวหัปผละว่าเป็นหมู่เทพชั้นเวหัปผละแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายหมู่เทพชั้นเวหัปผละ ย่อมสำคัญมั่นหมายในหมู่เทพชั้นเวหัปผละ ย่อมสำคัญมั่นหมายจากหมู่เทพชั้นเวหัปผละ ย่อมสำคัญมั่นหมายว่าหมู่เทพชั้นเวหัปผละเป็นของเรา ย่อมเพลิดเพลินหมู่เทพชั้นเวหัปผละ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะหมู่เทพชั้นเวหัปผละนั้นเป็นสิ่งที่เขายังไม่ได้กำหนดรู้

‘‘Abhibhuṃ abhibhūto sañjānāti; abhibhuṃ abhibhūto saññatvā abhibhuṃ maññati, abhibhusmiṃ maññati, abhibhūto maññati, abhibhuṃ meti maññati, abhibhuṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

ย่อมหมายรู้อภิภูว่าเป็นอภิภู ครั้นหมายรู้อภิภูว่าเป็นอภิภูแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายอภิภู ย่อมสำคัญมั่นหมายในอภิภู ย่อมสำคัญมั่นหมายจากอภิภู ย่อมสำคัญมั่นหมายว่าอภิภูเป็นของเรา ย่อมเพลิดเพลินอภิภู ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะอภิภูนั้นเป็นสิ่งที่เขายังไม่ได้กำหนดรู้

4. ‘‘Ākāsānañcāyatanaṃ ākāsānañcāyatanato sañjānāti; ākāsānañcāyatanaṃ ākāsānañcāyatanato saññatvā ākāsānañcāyatanaṃ maññati, ākāsānañcāyatanasmiṃ maññati, ākāsānañcāyatanato maññati, ākāsānañcāyatanaṃ meti maññati, ākāsānañcāyatanaṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

๔. ย่อมหมายรู้อากาสานัญจายตนะว่าเป็นอากาสานัญจายตนะ ครั้นหมายรู้อากาสานัญจายตนะว่าเป็นอากาสานัญจายตนะแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายอากาสานัญจายตนะ ย่อมสำคัญมั่นหมายในอากาสานัญจายตนะ ย่อมสำคัญมั่นหมายจากอากาสานัญจายตนะ ย่อมสำคัญมั่นหมายว่าอากาสานัญจายตนะเป็นของเรา ย่อมเพลิดเพลินอากาสานัญจายตนะ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะอากาสานัญจายตนะนั้นเป็นสิ่งที่เขายังไม่ได้กำหนดรู้

‘‘Viññāṇañcāyatanaṃ viññāṇañcāyatanato sañjānāti; viññāṇañcāyatanaṃ viññāṇañcāyatanato saññatvā viññāṇañcāyatanaṃ maññati, viññāṇañcāyatanasmiṃ maññati, viññāṇañcāyatanato maññati, viññāṇañcāyatanaṃ meti maññati, viññāṇañcāyatanaṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

ย่อมหมายรู้วิญญาณัญจายตนะว่าเป็นวิญญาณัญจายตนะ ครั้นหมายรู้วิญญาณัญจายตนะว่าเป็นวิญญาณัญจายตนะแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายวิญญาณัญจายตนะ ย่อมสำคัญมั่นหมายในวิญญาณัญจายตนะ ย่อมสำคัญมั่นหมายจากวิญญาณัญจายตนะ ย่อมสำคัญมั่นหมายว่าวิญญาณัญจายตนะเป็นของเรา ย่อมเพลิดเพลินวิญญาณัญจายตนะ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะวิญญาณัญจายตนะนั้นเป็นสิ่งที่เขายังไม่ได้กำหนดรู้

‘‘Ākiñcaññāyatanaṃ ākiñcaññāyatanato sañjānāti; ākiñcaññāyatanaṃ ākiñcaññāyatanato saññatvā ākiñcaññāyatanaṃ maññati, ākiñcaññāyatanasmiṃ maññati, ākiñcaññāyatanato maññati, ākiñcaññāyatanaṃ meti maññati, ākiñcaññāyatanaṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

ย่อมหมายรู้อากิญจัญญายตนะว่าเป็นอากิญจัญญายตนะ ครั้นหมายรู้อากิญจัญญายตนะว่าเป็นอากิญจัญญายตนะแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายอากิญจัญญายตนะ ย่อมสำคัญมั่นหมายในอากิญจัญญายตนะ ย่อมสำคัญมั่นหมายจากอากิญจัญญายตนะ ย่อมสำคัญมั่นหมายว่าอากิญจัญญายตนะเป็นของเรา ย่อมเพลิดเพลินอากิญจัญญายตนะ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะอากิญจัญญายตนะนั้นเป็นสิ่งที่เขายังไม่ได้กำหนดรู้

‘‘Nevasaññānāsaññāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatanato sañjānāti; nevasaññānāsaññāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatanato saññatvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ maññati, nevasaññānāsaññāyatanasmiṃ maññati, nevasaññānāsaññāyatanato maññati, nevasaññānāsaññāyatanaṃ meti maññati, nevasaññānāsaññāyatanaṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

“ย่อมหมายรู้เนวสัญญานาสัญญายตนะ โดยความเป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะ ครั้นหมายรู้เนวสัญญานาสัญญายตนะ โดยความเป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายเนวสัญญานาสัญญายตนะ ย่อมสำคัญมั่นหมายในเนวสัญญานาสัญญายตนะ ย่อมสำคัญมั่นหมายจากเนวสัญญานาสัญญายตนะ ย่อมสำคัญมั่นหมายว่า ‘เนวสัญญานาสัญญายตนะของเรา’ ย่อมเพลิดเพลินเนวสัญญานาสัญญายตนะ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า ‘เพราะสิ่งนั้นปุถุชนนั้นยังไม่ได้กำหนดรู้’

5. ‘‘Diṭṭhaṃ [Pg.4] diṭṭhato sañjānāti; diṭṭhaṃ diṭṭhato saññatvā diṭṭhaṃ maññati, diṭṭhasmiṃ maññati, diṭṭhato maññati, diṭṭhaṃ meti maññati, diṭṭhaṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

๕. “ย่อมหมายรู้สิ่งที่เห็น โดยความเป็นสิ่งที่เห็น ครั้นหมายรู้สิ่งที่เห็น โดยความเป็นสิ่งที่เห็นแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายสิ่งที่เห็น ย่อมสำคัญมั่นหมายในสิ่งที่เห็น ย่อมสำคัญมั่นหมายจากสิ่งที่เห็น ย่อมสำคัญมั่นหมายว่า ‘สิ่งที่เห็นของเรา’ ย่อมเพลิดเพลินสิ่งที่เห็น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า ‘เพราะสิ่งนั้นปุถุชนนั้นยังไม่ได้กำหนดรู้’

‘‘Sutaṃ sutato sañjānāti; sutaṃ sutato saññatvā sutaṃ maññati, sutasmiṃ maññati, sutato maññati, sutaṃ meti maññati, sutaṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

“ย่อมหมายรู้สิ่งที่ได้ยิน โดยความเป็นสิ่งที่ได้ยิน ครั้นหมายรู้สิ่งที่ได้ยิน โดยความเป็นสิ่งที่ได้ยินแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายสิ่งที่ได้ยิน ย่อมสำคัญมั่นหมายในสิ่งที่ได้ยิน ย่อมสำคัญมั่นหมายจากสิ่งที่ได้ยิน ย่อมสำคัญมั่นหมายว่า ‘สิ่งที่ได้ยินของเรา’ ย่อมเพลิดเพลินสิ่งที่ได้ยิน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า ‘เพราะสิ่งนั้นปุถุชนนั้นยังไม่ได้กำหนดรู้’

‘‘Mutaṃ mutato sañjānāti; mutaṃ mutato saññatvā mutaṃ maññati, mutasmiṃ maññati, mutato maññati, mutaṃ meti maññati, mutaṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

“ย่อมหมายรู้สิ่งที่ได้ทราบ โดยความเป็นสิ่งที่ได้ทราบ ครั้นหมายรู้สิ่งที่ได้ทราบ โดยความเป็นสิ่งที่ได้ทราบแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายสิ่งที่ได้ทราบ ย่อมสำคัญมั่นหมายในสิ่งที่ได้ทราบ ย่อมสำคัญมั่นหมายจากสิ่งที่ได้ทราบ ย่อมสำคัญมั่นหมายว่า ‘สิ่งที่ได้ทราบของเรา’ ย่อมเพลิดเพลินสิ่งที่ได้ทราบ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า ‘เพราะสิ่งนั้นปุถุชนนั้นยังไม่ได้กำหนดรู้’

‘‘Viññātaṃ viññātato sañjānāti; viññātaṃ viññātato saññatvā viññātaṃ maññati, viññātasmiṃ maññati, viññātato maññati, viññātaṃ meti maññati, viññātaṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

“ย่อมหมายรู้สิ่งที่รู้แจ้ง โดยความเป็นสิ่งที่รู้แจ้ง ครั้นหมายรู้สิ่งที่รู้แจ้ง โดยความเป็นสิ่งที่รู้แจ้งแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายสิ่งที่รู้แจ้ง ย่อมสำคัญมั่นหมายในสิ่งที่รู้แจ้ง ย่อมสำคัญมั่นหมายจากสิ่งที่รู้แจ้ง ย่อมสำคัญมั่นหมายว่า ‘สิ่งที่รู้แจ้งของเรา’ ย่อมเพลิดเพลินสิ่งที่รู้แจ้ง ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า ‘เพราะสิ่งนั้นปุถุชนนั้นยังไม่ได้กำหนดรู้’

6. ‘‘Ekattaṃ ekattato sañjānāti; ekattaṃ ekattato saññatvā ekattaṃ maññati, ekattasmiṃ maññati, ekattato maññati, ekattaṃ meti maññati, ekattaṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

๖. “ย่อมหมายรู้ความเป็นหนึ่ง โดยความเป็นหนึ่ง ครั้นหมายรู้ความเป็นหนึ่ง โดยความเป็นหนึ่งแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายความเป็นหนึ่ง ย่อมสำคัญมั่นหมายในความเป็นหนึ่ง ย่อมสำคัญมั่นหมายจากความเป็นหนึ่ง ย่อมสำคัญมั่นหมายว่า ‘ความเป็นหนึ่งของเรา’ ย่อมเพลิดเพลินความเป็นหนึ่ง ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า ‘เพราะสิ่งนั้นปุถุชนนั้นยังไม่ได้กำหนดรู้’

‘‘Nānattaṃ nānattato sañjānāti; nānattaṃ nānattato saññatvā nānattaṃ maññati, nānattasmiṃ maññati, nānattato maññati, nānattaṃ meti maññati, nānattaṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

“ย่อมหมายรู้ความต่างกัน โดยความต่างกัน ครั้นหมายรู้ความต่างกัน โดยความต่างกันแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายความต่างกัน ย่อมสำคัญมั่นหมายในความต่างกัน ย่อมสำคัญมั่นหมายจากความต่างกัน ย่อมสำคัญมั่นหมายว่า ‘ความต่างกันของเรา’ ย่อมเพลิดเพลินความต่างกัน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า ‘เพราะสิ่งนั้นปุถุชนนั้นยังไม่ได้กำหนดรู้’

‘‘Sabbaṃ sabbato sañjānāti; sabbaṃ sabbato saññatvā sabbaṃ maññati, sabbasmiṃ maññati, sabbato maññati, sabbaṃ meti maññati, sabbaṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

“ย่อมหมายรู้สิ่งทั้งปวง โดยความเป็นสิ่งทั้งปวง ครั้นหมายรู้สิ่งทั้งปวง โดยความเป็นสิ่งทั้งปวงแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายสิ่งทั้งปวง ย่อมสำคัญมั่นหมายในสิ่งทั้งปวง ย่อมสำคัญมั่นหมายจากสิ่งทั้งปวง ย่อมสำคัญมั่นหมายว่า ‘สิ่งทั้งปวงของเรา’ ย่อมเพลิดเพลินสิ่งทั้งปวง ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า ‘เพราะสิ่งนั้นปุถุชนนั้นยังไม่ได้กำหนดรู้’

‘‘Nibbānaṃ nibbānato sañjānāti; nibbānaṃ nibbānato saññatvā nibbānaṃ maññati, nibbānasmiṃ maññati, nibbānato maññati, nibbānaṃ meti maññati, nibbānaṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Apariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

“ย่อมหมายรู้นิพพาน โดยความเป็นนิพพาน ครั้นหมายรู้นิพพาน โดยความเป็นนิพพานแล้ว ย่อมสำคัญมั่นหมายนิพพาน ย่อมสำคัญมั่นหมายในนิพพาน ย่อมสำคัญมั่นหมายจากนิพพาน ย่อมสำคัญมั่นหมายว่า ‘นิพพานของเรา’ ย่อมเพลิดเพลินนิพพาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า ‘เพราะสิ่งนั้นปุถุชนนั้นยังไม่ได้กำหนดรู้’

Puthujjanavasena paṭhamanayabhūmiparicchedo niṭṭhito.

ปฐมนยภูมิปริจเฉทว่าด้วยปุถุชน จบ

7. ‘‘Yopi [Pg.5] so, bhikkhave, bhikkhu sekkho appattamānaso anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamāno viharati, sopi pathaviṃ pathavito abhijānāti; pathaviṃ pathavito abhiññāya pathaviṃ mā maññi, pathaviyā mā maññi, pathavito mā maññi, pathaviṃ meti mā maññi, pathaviṃ mābhinandi. Taṃ kissa hetu? ‘Pariññeyyaṃ tassā’ti vadāmi.

๗. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นเสขะ ยังไม่บรรลุอรหัตผล ปรารถนาธรรมอันเกษมจากโยคะที่ยอดเยี่ยมอยู่ แม้ภิกษุนั้นก็ย่อมรู้ยิ่งปฐวี โดยความเป็นปฐวี ครั้นรู้ยิ่งปฐวี โดยความเป็นปฐวีแล้ว ไม่พึงสำคัญมั่นหมายปฐวี ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในปฐวี ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากปฐวี ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘ปฐวีของเรา’ ไม่พึงเพลิดเพลินปฐวี ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า ‘เพราะสิ่งนั้นเป็นสิ่งที่พระเสขะพึงกำหนดรู้’

‘‘Āpaṃ…pe… tejaṃ… vāyaṃ… bhūte… deve… pajāpatiṃ… brahmaṃ… ābhassare… subhakiṇhe… vehapphale… abhibhuṃ… ākāsānañcāyatanaṃ… viññāṇañcāyatanaṃ… ākiñcaññāyatanaṃ… nevasaññānāsaññāyatanaṃ… diṭṭhaṃ… sutaṃ… mutaṃ… viññātaṃ… ekattaṃ… nānattaṃ… sabbaṃ… nibbānaṃ nibbānato abhijānāti; nibbānaṃ nibbānato abhiññāya nibbānaṃ mā maññi, nibbānasmiṃ mā maññi, nibbānato mā maññi, nibbānaṃ meti mā maññi, nibbānaṃ mābhinandi. Taṃ kissa hetu? ‘Pariññeyyaṃ tassā’ti vadāmi.

“ย่อมรู้ยิ่งอาโป...ฯลฯ...เตโช...วาโย...ภูต...เทวดา...ปชาบดี...พรหม...อาภัสสรพรหม...สุภกิณหพรหม...เวหัปผลพรหม...อภิภู...อากาสานัญจายตนะ...วิญญาณัญจายตนะ...อากิญจัญญายตนะ...เนวสัญญานาสัญญายตนะ...สิ่งที่เห็น...สิ่งที่ได้ยิน...สิ่งที่ได้ทราบ...สิ่งที่รู้แจ้ง...ความเป็นหนึ่ง...ความต่างกัน...สิ่งทั้งปวง...ย่อมรู้ยิ่งนิพพาน โดยความเป็นนิพพาน ครั้นรู้ยิ่งนิพพาน โดยความเป็นนิพพานแล้ว ไม่พึงสำคัญมั่นหมายนิพพาน ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในนิพพาน ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากนิพพาน ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘นิพพานของเรา’ ไม่พึงเพลิดเพลินนิพพาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า ‘เพราะสิ่งนั้นเป็นสิ่งที่พระเสขะพึงกำหนดรู้’

Sekkhavasena dutiyanayabhūmiparicchedo niṭṭhito.

ทุติยนยภูมิปริจเฉทว่าด้วยพระเสขะ จบ

8. ‘‘Yopi so, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto, sopi pathaviṃ pathavito abhijānāti; pathaviṃ pathavito abhiññāya pathaviṃ na maññati, pathaviyā na maññati, pathavito na maññati, pathaviṃ meti na maññati, pathaviṃ nābhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Pariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

๘. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นพระอรหันต์สิ้นอาสวะแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นภวสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ แม้ภิกษุนั้นก็ย่อมรู้ยิ่งปฐวี โดยความเป็นปฐวี ครั้นรู้ยิ่งปฐวี โดยความเป็นปฐวีแล้ว ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายปฐวี ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายในปฐวี ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายจากปฐวี ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘ปฐวีของเรา’ ย่อมไม่เพลิดเพลินปฐวี ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า ‘เพราะสิ่งนั้นพระอรหันต์นั้นกำหนดรู้แล้ว’

‘‘Āpaṃ…pe… tejaṃ… vāyaṃ… bhūte… deve… pajāpatiṃ… brahmaṃ… ābhassare… subhakiṇhe… vehapphale… abhibhuṃ… ākāsānañcāyatanaṃ… viññāṇañcāyatanaṃ… ākiñcaññāyatanaṃ… nevasaññānāsaññāyatanaṃ… diṭṭhaṃ… sutaṃ… mutaṃ… viññātaṃ… ekattaṃ… nānattaṃ… sabbaṃ… nibbānaṃ nibbānato abhijānāti; nibbānaṃ nibbānato abhiññāya nibbānaṃ na maññati, nibbānasmiṃ na maññati, nibbānato na maññati, nibbānaṃ meti na maññati, nibbānaṃ nābhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Pariññātaṃ tassā’ti vadāmi.

“ย่อมรู้ยิ่งอาโป...ฯลฯ...เตโช...วาโย...ภูต...เทวดา...ปชาบดี...พรหม...อาภัสสรพรหม...สุภกิณหพรหม...เวหัปผลพรหม...อภิภู...อากาสานัญจายตนะ...วิญญาณัญจายตนะ...อากิญจัญญายตนะ...เนวสัญญานาสัญญายตนะ...สิ่งที่เห็น...สิ่งที่ได้ยิน...สิ่งที่ได้ทราบ...สิ่งที่รู้แจ้ง...ความเป็นหนึ่ง...ความต่างกัน...สิ่งทั้งปวง...ย่อมรู้ยิ่งนิพพาน โดยความเป็นนิพพาน ครั้นรู้ยิ่งนิพพาน โดยความเป็นนิพพานแล้ว ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายนิพพาน ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายในนิพพาน ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายจากนิพพาน ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘นิพพานของเรา’ ย่อมไม่เพลิดเพลินนิพพาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า ‘เพราะสิ่งนั้นพระอรหันต์นั้นกำหนดรู้แล้ว’

Khīṇāsavavasena tatiyanayabhūmiparicchedo niṭṭhito.

ตติยนยภูมิปริจเฉทว่าด้วยพระขีณาสพ จบ

9. ‘‘Yopi [Pg.6] so, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto, sopi pathaviṃ pathavito abhijānāti; pathaviṃ pathavito abhiññāya pathaviṃ na maññati, pathaviyā na maññati, pathavito na maññati, pathaviṃ meti na maññati, pathaviṃ nābhinandati. Taṃ kissa hetu? Khayā rāgassa, vītarāgattā.

๙. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุใดเป็นพระอรหันต์ สิ้นอาสวะแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นสังโยชน์ในภพแล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ แม้ภิกษุนั้นก็ย่อมรู้ชัดซึ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวี ครั้นรู้ชัดซึ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวีแล้ว ย่อมไม่สำคัญปฐวี ไม่สำคัญในปฐวี ไม่สำคัญแต่ปฐวี ไม่สำคัญว่าปฐวีเป็นของเรา ย่อมไม่เพลิดเพลินปฐวี ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะราคะสิ้นไป เพราะปราศจากราคะ

‘‘Āpaṃ…pe… tejaṃ… vāyaṃ… bhūte… deve… pajāpatiṃ… brahmaṃ… ābhassare… subhakiṇhe… vehapphale… abhibhuṃ… ākāsānañcāyatanaṃ… viññāṇañcāyatanaṃ… ākiñcaññāyatanaṃ … nevasaññānāsaññāyatanaṃ … diṭṭhaṃ… sutaṃ… mutaṃ… viññātaṃ… ekattaṃ… nānattaṃ… sabbaṃ… nibbānaṃ nibbānato abhijānāti; nibbānaṃ nibbānato abhiññāya nibbānaṃ na maññati, nibbānasmiṃ na maññati, nibbānato na maññati, nibbānaṃ meti na maññati, nibbānaṃ nābhinandati. Taṃ kissa hetu? Khayā rāgassa, vītarāgattā.

ย่อมรู้ชัดซึ่งอาโป...เป... ซึ่งเตโช... ซึ่งวาโย... ซึ่งภูตสัตว์... ซึ่งเทวดา... ซึ่งปชาบดี... ซึ่งพรหม... ซึ่งอาภัสสรพรหม... ซึ่งสุภกิณหพรหม... ซึ่งเวหัปผลพรหม... ซึ่งอภิภู... ซึ่งอากาสานัญจายตนะ... ซึ่งวิญญาณัญจายตนะ... ซึ่งอากิญจัญญายตนะ... ซึ่งเนวสัญญานาสัญญายตนะ... ซึ่งรูปที่เห็น... ซึ่งเสียงที่ได้ยิน... ซึ่งกลิ่น รส โผฏฐัพพะที่รับรู้... ซึ่งธรรมารมณ์ที่รู้แจ้ง... ซึ่งความเป็นอันเดียว... ซึ่งความต่างกัน... ซึ่งสิ่งทั้งปวง... ย่อมรู้ชัดซึ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพาน ครั้นรู้ชัดซึ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพานแล้ว ย่อมไม่สำคัญนิพพาน ไม่สำคัญในนิพพาน ไม่สำคัญแต่นิพพาน ไม่สำคัญว่านิพพานเป็นของเรา ย่อมไม่เพลิดเพลินนิพพาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะราคะสิ้นไป เพราะปราศจากราคะ

Khīṇāsavavasena catutthanayabhūmiparicchedo niṭṭhito.

ภูมิปริจเฉทแห่งนัยที่ ๔ ว่าด้วยพระขีณาสพ จบ

10. ‘‘Yopi so, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto, sopi pathaviṃ pathavito abhijānāti; pathaviṃ pathavito abhiññāya pathaviṃ na maññati, pathaviyā na maññati, pathavito na maññati, pathaviṃ meti na maññati, pathaviṃ nābhinandati. Taṃ kissa hetu? Khayā dosassa, vītadosattā.

๑๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุใดเป็นพระอรหันต์ สิ้นอาสวะแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นสังโยชน์ในภพแล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ แม้ภิกษุนั้นก็ย่อมรู้ชัดซึ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวี ครั้นรู้ชัดซึ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวีแล้ว ย่อมไม่สำคัญปฐวี ไม่สำคัญในปฐวี ไม่สำคัญแต่ปฐวี ไม่สำคัญว่าปฐวีเป็นของเรา ย่อมไม่เพลิดเพลินปฐวี ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะโทสะสิ้นไป เพราะปราศจากโทสะ

‘‘Āpaṃ…pe… tejaṃ… vāyaṃ… bhūte… deve… pajāpatiṃ… brahmaṃ… ābhassare… subhakiṇhe… vehapphale… abhibhuṃ… ākāsānañcāyatanaṃ… viññāṇañcāyatanaṃ… ākiñcaññāyatanaṃ… nevasaññānāsaññāyatanaṃ… diṭṭhaṃ… sutaṃ… mutaṃ… viññātaṃ… ekattaṃ… nānattaṃ… sabbaṃ… nibbānaṃ nibbānato abhijānāti; nibbānaṃ nibbānato abhiññāya nibbānaṃ na maññati, nibbānasmiṃ na maññati, nibbānato na maññati, nibbānaṃ meti na maññati, nibbānaṃ nābhinandati. Taṃ kissa hetu? Khayā dosassa, vītadosattā.

ย่อมรู้ชัดซึ่งอาโป...เป... ซึ่งเตโช... ซึ่งวาโย... ซึ่งภูตสัตว์... ซึ่งเทวดา... ซึ่งปชาบดี... ซึ่งพรหม... ซึ่งอาภัสสรพรหม... ซึ่งสุภกิณหพรหม... ซึ่งเวหัปผลพรหม... ซึ่งอภิภู... ซึ่งอากาสานัญจายตนะ... ซึ่งวิญญาณัญจายตนะ... ซึ่งอากิญจัญญายตนะ... ซึ่งเนวสัญญานาสัญญายตนะ... ซึ่งรูปที่เห็น... ซึ่งเสียงที่ได้ยิน... ซึ่งกลิ่น รส โผฏฐัพพะที่รับรู้... ซึ่งธรรมารมณ์ที่รู้แจ้ง... ซึ่งความเป็นอันเดียว... ซึ่งความต่างกัน... ซึ่งสิ่งทั้งปวง... ย่อมรู้ชัดซึ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพาน ครั้นรู้ชัดซึ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพานแล้ว ย่อมไม่สำคัญนิพพาน ไม่สำคัญในนิพพาน ไม่สำคัญแต่นิพพาน ไม่สำคัญว่านิพพานเป็นของเรา ย่อมไม่เพลิดเพลินนิพพาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะโทสะสิ้นไป เพราะปราศจากโทสะ

Khīṇāsavavasena pañcamanayabhūmiparicchedo niṭṭhito.

ภูมิปริจเฉทแห่งนัยที่ ๕ ว่าด้วยพระขีณาสพ จบ

11. ‘‘Yopi [Pg.7] so, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto, sopi pathaviṃ pathavito abhijānāti; pathaviṃ pathavito abhiññāya pathaviṃ na maññati, pathaviyā na maññati, pathavito na maññati, pathaviṃ meti na maññati, pathaviṃ nābhinandati. Taṃ kissa hetu? Khayā mohassa, vītamohattā.

๑๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุใดเป็นพระอรหันต์ สิ้นอาสวะแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นสังโยชน์ในภพแล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ แม้ภิกษุนั้นก็ย่อมรู้ชัดซึ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวี ครั้นรู้ชัดซึ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวีแล้ว ย่อมไม่สำคัญปฐวี ไม่สำคัญในปฐวี ไม่สำคัญแต่ปฐวี ไม่สำคัญว่าปฐวีเป็นของเรา ย่อมไม่เพลิดเพลินปฐวี ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะโมหะสิ้นไป เพราะปราศจากโมหะ

‘‘Āpaṃ…pe… tejaṃ… vāyaṃ… bhūte… deve… pajāpatiṃ… brahmaṃ… ābhassare… subhakiṇhe… vehapphale… abhibhuṃ… ākāsānañcāyatanaṃ… viññāṇañcāyatanaṃ… ākiñcaññāyatanaṃ … nevasaññānāsaññāyatanaṃ… diṭṭhaṃ… sutaṃ… mutaṃ… viññātaṃ… ekattaṃ… nānattaṃ… sabbaṃ… nibbānaṃ nibbānato abhijānāti; nibbānaṃ nibbānato abhiññāya nibbānaṃ na maññati, nibbānasmiṃ na maññati, nibbānato na maññati, nibbānaṃ meti na maññati, nibbānaṃ nābhinandati. Taṃ kissa hetu? Khayā mohassa, vītamohattā.

ย่อมรู้ชัดซึ่งอาโป...เป... ซึ่งเตโช... ซึ่งวาโย... ซึ่งภูตสัตว์... ซึ่งเทวดา... ซึ่งปชาบดี... ซึ่งพรหม... ซึ่งอาภัสสรพรหม... ซึ่งสุภกิณหพรหม... ซึ่งเวหัปผลพรหม... ซึ่งอภิภู... ซึ่งอากาสานัญจายตนะ... ซึ่งวิญญาณัญจายตนะ... ซึ่งอากิญจัญญายตนะ... ซึ่งเนวสัญญานาสัญญายตนะ... ซึ่งรูปที่เห็น... ซึ่งเสียงที่ได้ยิน... ซึ่งกลิ่น รส โผฏฐัพพะที่รับรู้... ซึ่งธรรมารมณ์ที่รู้แจ้ง... ซึ่งความเป็นอันเดียว... ซึ่งความต่างกัน... ซึ่งสิ่งทั้งปวง... ย่อมรู้ชัดซึ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพาน ครั้นรู้ชัดซึ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพานแล้ว ย่อมไม่สำคัญนิพพาน ไม่สำคัญในนิพพาน ไม่สำคัญแต่นิพพาน ไม่สำคัญว่านิพพานเป็นของเรา ย่อมไม่เพลิดเพลินนิพพาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะโมหะสิ้นไป เพราะปราศจากโมหะ

Khīṇāsavavasena chaṭṭhanayabhūmiparicchedo niṭṭhito.

ภูมิปริจเฉทแห่งนัยที่ ๖ ว่าด้วยพระขีณาสพ จบ

12. ‘‘Tathāgatopi, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho pathaviṃ pathavito abhijānāti; pathaviṃ pathavito abhiññāya pathaviṃ na maññati, pathaviyā na maññati, pathavito na maññati, pathaviṃ meti na maññati, pathaviṃ nābhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Pariññātantaṃ tathāgatassā’ti vadāmi.

๑๒. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็ย่อมรู้ชัดซึ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวี ครั้นรู้ชัดซึ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวีแล้ว ย่อมไม่สำคัญปฐวี ไม่สำคัญในปฐวี ไม่สำคัญแต่ปฐวี ไม่สำคัญว่าปฐวีเป็นของเรา ย่อมไม่เพลิดเพลินปฐวี ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะตถาคตได้กำหนดรู้สิ่งนั้นแล้ว

‘‘Āpaṃ…pe… tejaṃ… vāyaṃ… bhūte… deve… pajāpatiṃ… brahmaṃ… ābhassare… subhakiṇhe… vehapphale… abhibhuṃ… ākāsānañcāyatanaṃ… viññāṇañcāyatanaṃ … ākiñcaññāyatanaṃ… nevasaññānāsaññāyatanaṃ… diṭṭhaṃ… sutaṃ… mutaṃ… viññātaṃ… ekattaṃ… nānattaṃ… sabbaṃ… nibbānaṃ nibbānato abhijānāti; nibbānaṃ nibbānato abhiññāya nibbānaṃ na maññati, nibbānasmiṃ na maññati, nibbānato na maññati, nibbānaṃ meti na maññati, nibbānaṃ nābhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Pariññātantaṃ tathāgatassā’ti vadāmi.

ย่อมรู้ชัดซึ่งอาโป...เป... ซึ่งเตโช... ซึ่งวาโย... ซึ่งภูตสัตว์... ซึ่งเทวดา... ซึ่งปชาบดี... ซึ่งพรหม... ซึ่งอาภัสสรพรหม... ซึ่งสุภกิณหพรหม... ซึ่งเวหัปผลพรหม... ซึ่งอภิภู... ซึ่งอากาสานัญจายตนะ... ซึ่งวิญญาณัญจายตนะ... ซึ่งอากิญจัญญายตนะ... ซึ่งเนวสัญญานาสัญญายตนะ... ซึ่งรูปที่เห็น... ซึ่งเสียงที่ได้ยิน... ซึ่งกลิ่น รส โผฏฐัพพะที่รับรู้... ซึ่งธรรมารมณ์ที่รู้แจ้ง... ซึ่งความเป็นอันเดียว... ซึ่งความต่างกัน... ซึ่งสิ่งทั้งปวง... ย่อมรู้ชัดซึ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพาน ครั้นรู้ชัดซึ่งนิพพานโดยความเป็นนิพพานแล้ว ย่อมไม่สำคัญนิพพาน ไม่สำคัญในนิพพาน ไม่สำคัญแต่นิพพาน ไม่สำคัญว่านิพพานเป็นของเรา ย่อมไม่เพลิดเพลินนิพพาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่า เพราะตถาคตได้กำหนดรู้สิ่งนั้นแล้ว

Tathāgatavasena sattamanayabhūmiparicchedo niṭṭhito.

ภูมิปริจเฉทแห่งนัยที่ ๗ ว่าด้วยพระตถาคต จบ

13. ‘‘Tathāgatopi[Pg.8], bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho pathaviṃ pathavito abhijānāti; pathaviṃ pathavito abhiññāya pathaviṃ na maññati, pathaviyā na maññati, pathavito na maññati, pathaviṃ meti na maññati, pathaviṃ nābhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Nandī dukkhassa mūla’nti – iti viditvā ‘bhavā jāti bhūtassa jarāmaraṇa’nti. Tasmātiha, bhikkhave, ‘tathāgato sabbaso taṇhānaṃ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti vadāmi.

๑๓. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็ย่อมรู้ชัดซึ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวี ครั้นรู้ชัดซึ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวีแล้ว ย่อมไม่สำคัญปฐวี ไม่สำคัญในปฐวี ไม่สำคัญแต่ปฐวี ไม่สำคัญว่าปฐวีเป็นของเรา ย่อมไม่เพลิดเพลินปฐวี ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะตถาคตทรงทราบว่า ความเพลินเป็นมูลแห่งทุกข์ เพราะมีภพจึงมีชาติ เพราะมีชาติ สัตว์ผู้เกิดแล้วจึงมีชราและมรณะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เรากล่าวว่า ตถาคตตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม เพราะสิ้นตัณหาทั้งปวงโดยประการทั้งปวง เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ เพราะสละ เพราะสละคืน

‘‘Āpaṃ …pe… tejaṃ… vāyaṃ… bhūte… deve… pajāpatiṃ… brahmaṃ… ābhassare… subhakiṇhe… vehapphale… abhibhuṃ… ākāsānañcāyatanaṃ… viññāṇañcāyatanaṃ… ākiñcaññāyatanaṃ… nevasaññānāsaññāyatanaṃ… diṭṭhaṃ… sutaṃ… mutaṃ… viññātaṃ… ekattaṃ… nānattaṃ… sabbaṃ… nibbānaṃ nibbānato abhijānāti; nibbānaṃ nibbānato abhiññāya nibbānaṃ na maññati, nibbānasmiṃ na maññati, nibbānato na maññati, nibbānaṃ meti na maññati, nibbānaṃ nābhinandati. Taṃ kissa hetu? ‘Nandī dukkhassa mūla’nti – iti viditvā ‘bhavā jāti bhūtassa jarāmaraṇa’nti. Tasmātiha, bhikkhave, ‘tathāgato sabbaso taṇhānaṃ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti vadāmī’’ti.

ย่อมรู้ชัดซึ่งอาโปธาตุ ฯลฯ เตโชธาตุ ฯลฯ วาโยธาตุ ฯลฯ ภูตสัตว์ ฯลฯ เทพ ฯลฯ ปชาบดี ฯลฯ พรหม ฯลฯ อาภัสสรพรหม ฯลฯ สุภกิณหพรหม ฯลฯ เวหัปผลพรหม ฯลฯ อภิภูพรหม ฯลฯ อากาสานัญจายตนพรหม ฯลฯ วิญญาณัญจายตนพรหม ฯลฯ อากิญจัญญายตนพรหม ฯลฯ เนวสัญญานาสัญญายตนพรหม ฯลฯ รูปที่เห็น ฯลฯ เสียงที่ได้ยิน ฯลฯ อารมณ์ที่ทราบ ฯลฯ อารมณ์ที่รู้แจ้ง ฯลฯ ภาวะที่唯一 ฯลฯ ภาวะที่หลากหลาย ฯลฯ สรรพสิ่ง ฯลฯ ย่อมรู้ชัดนิพพานว่าเป็นนิพพาน ครั้นรู้ชัดนิพพานว่าเป็นนิพพานแล้ว ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายนิพพาน ไม่สำคัญมั่นหมายในนิพพาน ไม่สำคัญมั่นหมายจากนิพพาน ไม่สำคัญมั่นหมายว่านิพพานเป็นของเรา ย่อมไม่เพลิดเพลินนิพพาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะทรงทราบว่า ‘นันทิเป็นมูลเหตุแห่งทุกข์’ ดังนี้ และทรงทราบว่า ‘เพราะมีภพ ชาติจึงมี ชรามรณะย่อมมีแก่สัตว์ผู้เกิดแล้ว’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจึงกล่าวว่า ‘ตถาคตตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม เพราะความสิ้นไป ความคลายกำหนัด ความดับ ความสละ และความสลัดคืนซึ่งตัณหาทั้งหลายโดยประการทั้งปวง’ ดังนี้

Tathāgatavasena aṭṭhamanayabhūmiparicchedo niṭṭhito.

ปริจเฉทว่าด้วยภูมิแห่งนัยที่ ๘ โดยนัยแห่งพระตถาคต จบแล้ว

Idamavoca bhagavā. Na te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นไม่ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Mūlapariyāyasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ.

มูลปริยายสูตรที่ ๑ จบ

2. Sabbāsavasuttaṃ

๒. สัพพาสวสูตร

14. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘sabbāsavasaṃvarapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desessāmi. Taṃ suṇātha[Pg.9], sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปริยายอันเป็นเครื่องสังวรอาสวะทั้งปวงแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังปริยายนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

15. ‘‘Jānato ahaṃ, bhikkhave, passato āsavānaṃ khayaṃ vadāmi, no ajānato no apassato. Kiñca, bhikkhave, jānato kiñca passato āsavānaṃ khayaṃ vadāmi? Yoniso ca manasikāraṃ ayoniso ca manasikāraṃ. Ayoniso, bhikkhave, manasikaroto anuppannā ceva āsavā uppajjanti, uppannā ca āsavā pavaḍḍhanti; yoniso ca kho, bhikkhave, manasikaroto anuppannā ceva āsavā na uppajjanti, uppannā ca āsavā pahīyanti.

๑๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย สำหรับผู้รู้ ผู้เห็น ไม่ใช่สำหรับผู้ไม่รู้ ผู้ไม่เห็น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร เราจึงกล่าวความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย คือ โยนิโสมนสิการ และอโยนิโสมนสิการ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลทำอโยนิโสมนสิการ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น และอาสวะที่เกิดขึ้นแล้วก็เจริญขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อบุคคลทำโยนิโสมนสิการ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น และอาสวะที่เกิดขึ้นแล้วก็ถูกละเสีย

16. ‘‘Atthi, bhikkhave, āsavā dassanā pahātabbā, atthi āsavā saṃvarā pahātabbā, atthi āsavā paṭisevanā pahātabbā, atthi āsavā adhivāsanā pahātabbā, atthi āsavā parivajjanā pahātabbā, atthi āsavā vinodanā pahātabbā, atthi āsavā bhāvanā pahātabbā.

๑๖. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละด้วยทัสสนะมีอยู่ อาสวะที่พึงละด้วยสังวรมีอยู่ อาสวะที่พึงละด้วยการเสพมีอยู่ อาสวะที่พึงละด้วยการอดกลั้นมีอยู่ อาสวะที่พึงละด้วยการเว้นมีอยู่ อาสวะที่พึงละด้วยการบรรเทามีอยู่ อาสวะที่พึงละด้วยภาวนามีอยู่

Dassanā pahātabbāsavā

อาสวะที่พึงละด้วยทัสสนะ

17. ‘‘Katame ca, bhikkhave, āsavā dassanā pahātabbā? Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano – ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto – manasikaraṇīye dhamme nappajānāti, amanasikaraṇīye dhamme nappajānāti. So manasikaraṇīye dhamme appajānanto amanasikaraṇīye dhamme appajānanto, ye dhammā na manasikaraṇīyā, te dhamme manasi karoti, ye dhammā manasikaraṇīyā te dhamme na manasi karoti.

๑๗. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละด้วยทัสสนะเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ผู้ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ผู้ไม่ได้เห็นสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่รู้ชัดซึ่งธรรมที่ควรมนสิการ ย่อมไม่รู้ชัดซึ่งธรรมที่ไม่ควรมนสิการ ปุถุชนนั้นเมื่อไม่รู้ชัดซึ่งธรรมที่ควรมนสิการ และไม่รู้ชัดซึ่งธรรมที่ไม่ควรมนสิการ ย่อมมนสิการธรรมที่ไม่ควรมนสิการ ไม่มนสิการธรรมที่ควรมนสิการ

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā na manasikaraṇīyā ye dhamme manasi karoti? Yassa, bhikkhave, dhamme manasikaroto anuppanno vā kāmāsavo uppajjati, uppanno vā kāmāsavo pavaḍḍhati; anuppanno vā bhavāsavo uppajjati, uppanno vā bhavāsavo pavaḍḍhati; anuppanno vā avijjāsavo uppajjati, uppanno vā avijjāsavo pavaḍḍhati – ime dhammā na manasikaraṇīyā ye dhamme manasi karoti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ไม่ควรมนสิการที่ปุถุชนนั้นมนสิการอยู่เป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อปุถุชนนั้นมนสิการธรรมเหล่าใดอยู่ กามาสวะที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น หรือกามาสวะที่เกิดขึ้นแล้วก็เจริญขึ้น ภวาสวะที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น หรือภวาสวะที่เกิดขึ้นแล้วก็เจริญขึ้น อวิชชาสวะที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น หรืออวิชชาสวะที่เกิดขึ้นแล้วก็เจริญขึ้น ธรรมเหล่านี้เป็นธรรมที่ไม่ควรมนสิการที่ปุถุชนนั้นมนสิการอยู่

‘‘Katame [Pg.10] ca, bhikkhave, dhammā manasikaraṇīyā ye dhamme na manasi karoti? Yassa, bhikkhave, dhamme manasikaroto anuppanno vā kāmāsavo na uppajjati, uppanno vā kāmāsavo pahīyati; anuppanno vā bhavāsavo na uppajjati, uppanno vā bhavāsavo pahīyati; anuppanno vā avijjāsavo na uppajjati, uppanno vā avijjāsavo pahīyati – ime dhammā manasikaraṇīyā ye dhamme na manasi karoti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรมนสิการที่ปุถุชนนั้นไม่มนสิการอยู่เป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อปุถุชนนั้นมนสิการธรรมเหล่าใดอยู่ กามาสวะที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น หรือกามาสวะที่เกิดขึ้นแล้วก็ถูกละเสีย ภวาสวะที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น หรือภวาสวะที่เกิดขึ้นแล้วก็ถูกละเสีย อวิชชาสวะที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น หรืออวิชชาสวะที่เกิดขึ้นแล้วก็ถูกละเสีย ธรรมเหล่านี้เป็นธรรมที่ควรมนสิการที่ปุถุชนนั้นไม่มนสิการอยู่

‘‘Tassa amanasikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ manasikārā manasikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ amanasikārā anuppannā ceva āsavā uppajjanti uppannā ca āsavā pavaḍḍhanti.

เพราะปุถุชนนั้นมนสิการธรรมที่ไม่ควรมนสิการ และไม่มนสิการธรรมที่ควรมนสิการ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น และอาสวะที่เกิดขึ้นแล้วก็เจริญขึ้น

18. ‘‘So evaṃ ayoniso manasi karoti – ‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ? Na nu kho ahosiṃ atītamaddhānaṃ? Kiṃ nu kho ahosiṃ atītamaddhānaṃ? Kathaṃ nu kho ahosiṃ atītamaddhānaṃ? Kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ? Bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ? Na nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṃ? Kiṃ nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṃ? Kathaṃ nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṃ? Kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhāna’nti? Etarahi vā paccuppannamaddhānaṃ ajjhattaṃ kathaṃkathī hoti – ‘ahaṃ nu khosmi? No nu khosmi? Kiṃ nu khosmi? Kathaṃ nu khosmi? Ayaṃ nu kho satto kuto āgato? So kuhiṃ gāmī bhavissatī’ti?

๑๘. ปุถุชนนั้นย่อมมนสิการโดยไม่แยบคายอย่างนี้ว่า ‘ในอดีตกาล เราได้มีแล้วหรือหนอ ในอดีตกาล เราไม่ได้มีแล้วหรือหนอ ในอดีตกาล เราได้เป็นอะไรหนอ ในอดีตกาล เราได้เป็นอย่างไรหนอ ในอดีตกาล เราเป็นอะไรแล้วจึงได้มาเป็นอะไรหนอ ในอนาคตกาล เราจักมีหรือหนอ ในอนาคตกาล เราจักไม่มีหรือหนอ ในอนาคตกาล เราจักเป็นอะไรหนอ ในอนาคตกาล เราจักเป็นอย่างไรหนอ ในอนาคตกาล เราเป็นอะไรแล้วจักไปเป็นอะไรหนอ’ หรือว่าในปัจจุบันกาลนี้ ย่อมมีความสงสัยในตนเกิดขึ้นว่า ‘เรามีอยู่หรือหนอ เราไม่มีอยู่หรือหนอ เราเป็นอะไรหนอ เราเป็นอย่างไรหนอ สัตว์นี้มาจากไหนหนอ เขาจักไปที่ไหนหนอ’ ดังนี้

19. ‘‘Tassa evaṃ ayoniso manasikaroto channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjati. ‘Atthi me attā’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati; ‘natthi me attā’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati; ‘attanāva attānaṃ sañjānāmī’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati; ‘attanāva anattānaṃ sañjānāmī’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati; ‘anattanāva attānaṃ sañjānāmī’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati; atha vā panassa evaṃ diṭṭhi hoti – ‘yo me ayaṃ attā vado vedeyyo tatra tatra kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvedeti so kho pana me ayaṃ attā nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo [Pg.11] sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’ti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ. Diṭṭhisaṃyojanasaṃyutto, bhikkhave, assutavā puthujjano na parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi; ‘na parimuccati dukkhasmā’ti vadāmi.

๑๙. เมื่อภิกษุนั้นทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายอย่างนั้น ทิฏฐิอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาทิฏฐิ ๖ อย่างย่อมเกิดขึ้น คือ ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นแก่เขาโดยความเป็นจริง โดยความมั่นคงว่า ‘อัตตาของเรามีอยู่’ หรือทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นแก่เขาโดยความเป็นจริง โดยความมั่นคงว่า ‘อัตตาของเราไม่มีอยู่’ หรือทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นแก่เขาโดยความเป็นจริง โดยความมั่นคงว่า ‘เรารู้ชัดซึ่งอัตตาด้วยอัตตานั่นเอง’ หรือทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นแก่เขาโดยความเป็นจริง โดยความมั่นคงว่า ‘เรารู้ชัดซึ่งอนัตตาด้วยอัตตานั่นเอง’ หรือทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นแก่เขาโดยความเป็นจริง โดยความมั่นคงว่า ‘เรารู้ชัดซึ่งอัตตาด้วยอนัตตานั่นเอง’ หรืออีกอย่างหนึ่ง เขาย่อมมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาของเรานี้ใด ที่พูดได้ ที่เสวยอารมณ์ได้ ย่อมเสวยวิบากของกรรมดีกรรมชั่วในที่นั้นๆ อัตตาของเรานี้นั้นแล เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เช่นนั้นเสมอไปเหมือนสิ่งเที่ยงแท้ทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทิฏฐิคตะ (ความเห็นผิด) ป่าชัฏคือทิฏฐิ ทางกันดารคือทิฏฐิ เสี้ยนหนามคือทิฏฐิ ความดิ้นรนคือทิฏฐิ สังโยชน์คือทิฏฐิ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ประกอบด้วยทิฏฐิสังโยชน์ ย่อมไม่พ้นไปจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เรากล่าวว่า ‘เขาย่อมไม่พ้นไปจากทุกข์’

20. ‘‘Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako – ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto, sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto – manasikaraṇīye dhamme pajānāti amanasikaraṇīye dhamme pajānāti. So manasikaraṇīye dhamme pajānanto amanasikaraṇīye dhamme pajānanto ye dhammā na manasikaraṇīyā te dhamme na manasi karoti, ye dhammā manasikaraṇīyā te dhamme manasi karoti.

๒๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับ ผู้เห็นพระอริยเจ้าทั้งหลาย ผู้ฉลาดในอริยธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในอริยธรรม, ผู้เห็นสัตบุรุษทั้งหลาย ผู้ฉลาดในสัปปุริสธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม, ย่อมรู้ชัดซึ่งธรรมที่ควรทำไว้ในใจ และธรรมที่ไม่ควรทำไว้ในใจ อริยสาวกนั้น เมื่อรู้ชัดซึ่งธรรมที่ควรทำไว้ในใจและธรรมที่ไม่ควรทำไว้ในใจ ย่อมไม่ทำไว้ในใจซึ่งธรรมเหล่านั้นที่ไม่ควรทำไว้ในใจ ย่อมทำไว้ในใจซึ่งธรรมเหล่านั้นที่ควรทำไว้ในใจ

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā na manasikaraṇīyā ye dhamme na manasi karoti? Yassa, bhikkhave, dhamme manasikaroto anuppanno vā kāmāsavo uppajjati, uppanno vā kāmāsavo pavaḍḍhati; anuppanno vā bhavāsavo uppajjati, uppanno vā bhavāsavo pavaḍḍhati; anuppanno vā avijjāsavo uppajjati, uppanno vā avijjāsavo pavaḍḍhati – ime dhammā na manasikaraṇīyā, ye dhamme na manasi karoti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ไม่ควรทำไว้ในใจ ที่เธอไม่ทำไว้ในใจ เป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลทำไว้ในใจซึ่งธรรมเหล่าใด กามาสวะที่ยังไม่เกิดก็ย่อมเกิดขึ้น หรือกามาสวะที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมเจริญขึ้น, ภวาสวะที่ยังไม่เกิดก็ย่อมเกิดขึ้น หรือภวาสวะที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมเจริญขึ้น, อวิชชาสวะที่ยังไม่เกิดก็ย่อมเกิดขึ้น หรืออวิชชาสวะที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมเจริญขึ้น, เหล่านี้คือธรรมที่ไม่ควรทำไว้ในใจ ที่เธอไม่ทำไว้ในใจ

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā manasikaraṇīyā ye dhamme manasi karoti? Yassa, bhikkhave, dhamme manasikaroto anuppanno vā kāmāsavo na uppajjati, uppanno vā kāmāsavo pahīyati; anuppanno vā bhavāsavo na uppajjati, uppanno vā bhavāsavo pahīyati; anuppanno vā avijjāsavo na uppajjati, uppanno vā avijjāsavo pahīyati – ime dhammā manasikaraṇīyā ye dhamme manasi karoti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ควรทำไว้ในใจ ที่เธอทำไว้ในใจ เป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลทำไว้ในใจซึ่งธรรมเหล่าใด กามาสวะที่ยังไม่เกิดก็ย่อมไม่เกิดขึ้น หรือกามาสวะที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมถูกละเสีย, ภวาสวะที่ยังไม่เกิดก็ย่อมไม่เกิดขึ้น หรือภวาสวะที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมถูกละเสีย, อวิชชาสวะที่ยังไม่เกิดก็ย่อมไม่เกิดขึ้น หรืออวิชชาสวะที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมถูกละเสีย, เหล่านี้คือธรรมที่ควรทำไว้ในใจ ที่เธอทำไว้ในใจ

‘‘Tassa amanasikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ amanasikārā manasikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ manasikārā anuppannā ceva āsavā na uppajjanti, uppannā ca āsavā pahīyanti.

เพราะเธอไม่ทำไว้ในใจซึ่งธรรมที่ไม่ควรทำไว้ในใจ และทำไว้ในใจซึ่งธรรมที่ควรทำไว้ในใจ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่เกิดก็ย่อมไม่เกิดขึ้น และอาสวะทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมถูกละเสีย

21. ‘‘So ‘idaṃ dukkha’nti yoniso manasi karoti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yoniso manasi karoti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yoniso [Pg.12] manasi karoti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yoniso manasi karoti. Tassa evaṃ yoniso manasikaroto tīṇi saṃyojanāni pahīyanti – sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso. Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā dassanā pahātabbā.

๒๑. เธอย่อมทำไว้ในใจโดยแยบคายว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมทำไว้ในใจโดยแยบคายว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมทำไว้ในใจโดยแยบคายว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมทำไว้ในใจโดยแยบคายว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อเธอทำไว้ในใจโดยแยบคายอย่างนั้น สังโยชน์ ๓ ประการ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ย่อมถูกละเสีย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า อาสวะที่พึงละได้ด้วยทัสสนะ

Saṃvarā pahātabbāsavā

อาสวะที่พึงละได้ด้วยสังวร

22. ‘‘Katame ca, bhikkhave, āsavā saṃvarā pahātabbā? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto viharati. Yañhissa, bhikkhave, cakkhundriyasaṃvaraṃ asaṃvutassa viharato uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, cakkhundriyasaṃvaraṃ saṃvutassa viharato evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. Paṭisaṅkhā yoniso sotindriyasaṃvarasaṃvuto viharati…pe… ghānindriyasaṃvarasaṃvuto viharati…pe… jivhindriyasaṃvarasaṃvuto viharati…pe… kāyindriyasaṃvarasaṃvuto viharati…pe… manindriyasaṃvarasaṃvuto viharati. Yañhissa, bhikkhave, manindriyasaṃvaraṃ asaṃvutassa viharato uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, manindriyasaṃvaraṃ saṃvutassa viharato evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti.

๒๒. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อาสวะที่พึงละได้ด้วยสังวรเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว เป็นผู้สำรวมในจักขุนทรีย์อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าเมื่อเธอไม่สำรวมจักขุนทรีย์อยู่ อาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความลำบากพึงเกิดขึ้นได้ แต่เมื่อเธอสำรวมจักขุนทรีย์อยู่ อาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความลำบากเหล่านั้นย่อมไม่มีแก่เธอด้วยอาการอย่างนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว เป็นผู้สำรวมในโสตินทรีย์อยู่...ฯลฯ... เป็นผู้สำรวมในฆานินทรีย์อยู่...ฯลฯ... เป็นผู้สำรวมในชิวหินทรีย์อยู่...ฯลฯ... เป็นผู้สำรวมในกายินทรีย์อยู่...ฯลฯ... เป็นผู้สำรวมในมนินทรีย์อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าเมื่อเธอไม่สำรวมมนินทรีย์อยู่ อาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความลำบากพึงเกิดขึ้นได้ แต่เมื่อเธอสำรวมมนินทรีย์อยู่ อาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความลำบากเหล่านั้นย่อมไม่มีแก่เธอด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Yañhissa, bhikkhave, saṃvaraṃ asaṃvutassa viharato uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, saṃvaraṃ saṃvutassa viharato evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā saṃvarā pahātabbā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าเมื่อเธอไม่สำรวมอยู่ อาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความลำบากพึงเกิดขึ้นได้ แต่เมื่อเธอสำรวมอยู่ อาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความลำบากเหล่านั้นย่อมไม่มีแก่เธอด้วยอาการอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า อาสวะที่พึงละได้ด้วยสังวร

Paṭisevanā pahātabbāsavā

อาสวะที่พึงละได้ด้วยการเสพ

23. ‘‘Katame ca, bhikkhave, āsavā paṭisevanā pahātabbā? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevati – ‘yāvadeva sītassa paṭighātāya, uṇhassa paṭighātāya, ḍaṃsamakasavātātapasarīṃsapa- samphassānaṃ paṭighātāya, yāvadeva hirikopīnappaṭicchādanatthaṃ’.

๒๓. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อาสวะที่พึงละได้ด้วยการเสพเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ย่อมใช้สอยจีวร เพียงเพื่อป้องกันความหนาว เพื่อป้องกันความร้อน เพื่อป้องกันสัมผัสจากเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลานทั้งหลาย และเพียงเพื่อปกปิดอวัยวะที่ก่อให้เกิดความละอาย

‘‘Paṭisaṅkhā yoniso piṇḍapātaṃ paṭisevati – ‘neva davāya, na madāya, na maṇḍanāya, na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya, vihiṃsūparatiyā, brahmacariyānuggahāya, iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi navañca [Pg.13] vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro ca’.

ภิกษุพิจารณาโดยแยบคายแล้วฉันบิณฑบาต ไม่ใช่เพื่อเล่น ไม่ใช่เพื่อมัวเมา ไม่ใช่เพื่อประดับ ไม่ใช่เพื่อตกแต่ง แต่เพียงเพื่อความตั้งอยู่ได้แห่งกายนี้ เพื่อความเป็นไปได้ของอัตภาพ เพื่อบำบัดความเบียดเบียน เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ‘เราจักกำจัดเวทนาเก่า (ความหิว) และจักไม่ให้เวทนาใหม่ (ความอิ่มเกินไป) เกิดขึ้น ความเป็นไปแห่งอัตภาพ ความไม่มีโทษ และการอยู่ผาสุกจักมีแก่เรา’

‘‘Paṭisaṅkhā yoniso senāsanaṃ paṭisevati – ‘yāvadeva sītassa paṭighātāya, uṇhassa paṭighātāya, ḍaṃsamakasavātātapasarīṃsapasamphassānaṃ paṭighātāya, yāvadeva utuparissayavinodanapaṭisallānārāmatthaṃ’.

ภิกษุพิจารณาโดยแยบคายแล้วใช้เสนาสนะ เพียงเพื่อป้องกันความหนาว เพื่อป้องกันความร้อน เพื่อป้องกันสัมผัสจากเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน เพียงเพื่อบรรเทาอันตรายจากฤดู และเพื่อยินดีในที่หลีกเร้น

‘‘Paṭisaṅkhā yoniso gilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭisevati – ‘yāvadeva uppannānaṃ veyyābādhikānaṃ vedanānaṃ paṭighātāya, abyābajjhaparamatāya’.

ภิกษุพิจารณาโดยแยบคายแล้วใช้คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เพียงเพื่อบำบัดทุกขเวทนาอันเกิดจากอาพาธต่างๆ ที่เกิดขึ้นแล้ว เพื่อความเป็นผู้ไม่มีโรคเบียดเบียนเป็นอย่างยิ่ง

‘‘Yañhissa, bhikkhave, appaṭisevato uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, paṭisevato evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā paṭisevanā pahātabbā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความคับแค้นเหล่าใด พึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นเพราะการไม่ใช้สอยปัจจัย อาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความคับแค้นเหล่านั้น ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้นผู้ใช้สอยปัจจัยอยู่อย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะเหล่านี้เรากล่าวว่าพึงละได้ด้วยการใช้สอย

Adhivāsanā pahātabbāsavā

อาสวะที่พึงละได้ด้วยการอดกลั้น

24. ‘‘Katame ca, bhikkhave, āsavā adhivāsanā pahātabbā? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassa uṇhassa, jighacchāya pipāsāya. Ḍaṃsamakasavātātapasarīṃsapasamphassānaṃ, duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ, uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsakajātiko hoti.

๒๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละได้ด้วยการอดกลั้นเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว เป็นผู้อดทนต่อความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย ต่อสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน ต่อถ้อยคำที่กล่าวร้าย ใส่ร้าย เป็นผู้อดกลั้นต่อทุกขเวทนาทางกายที่เกิดขึ้นแล้ว อันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน ไม่น่ายินดี ไม่น่าพอใจ แทบจะคร่าชีวิตได้

‘‘Yañhissa, bhikkhave, anadhivāsayato uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, adhivāsayato evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā adhivāsanā pahātabbā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความคับแค้นเหล่าใด พึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นเพราะการไม่อดกลั้น อาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความคับแค้นเหล่านั้น ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้นผู้อดกลั้นอยู่อย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะเหล่านี้เรากล่าวว่าพึงละได้ด้วยการอดกลั้น

Parivajjanā pahātabbāsavā

อาสวะที่พึงละได้ด้วยการหลีกเว้น

25. ‘‘Katame ca, bhikkhave, āsavā parivajjanā pahātabbā? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjeti, caṇḍaṃ assaṃ parivajjeti, caṇḍaṃ goṇaṃ parivajjeti, caṇḍaṃ kukkuraṃ parivajjeti, ahiṃ khāṇuṃ kaṇṭakaṭṭhānaṃ sobbhaṃ papātaṃ candanikaṃ oḷigallaṃ. Yathārūpe anāsane nisinnaṃ [Pg.14] yathārūpe agocare carantaṃ yathārūpe pāpake mitte bhajantaṃ viññū sabrahmacārī pāpakesu ṭhānesu okappeyyuṃ, so tañca anāsanaṃ tañca agocaraṃ te ca pāpake mitte paṭisaṅkhā yoniso parivajjeti.

๒๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละได้ด้วยการหลีกเว้นเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว หลีกเว้นช้างดุร้าย ม้าดุร้าย โคดุร้าย สุนัขดุร้าย งู ตอไม้ ที่มีหนาม บ่อ เหว บ่อของโสโครก ที่เทของโสโครก เมื่อภิกษุนั่งในที่นั่งอันไม่สมควร เที่ยวไปในที่อโคจร และคบมิตรชั่วเหล่าใด เพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายพึงระแวงในฐานะอันเป็นบาป ภิกษุนั้นพิจารณาโดยแยบคายแล้ว หลีกเว้นที่นั่งอันไม่สมควรนั้น ที่อโคจรนั้น และมิตรชั่วเหล่านั้น

‘‘Yañhissa, bhikkhave, aparivajjayato uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, parivajjayato evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā parivajjanā pahātabbā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความคับแค้นเหล่าใด พึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นเพราะการไม่หลีกเว้น อาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความคับแค้นเหล่านั้น ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้นผู้หลีกเว้นอยู่อย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะเหล่านี้เรากล่าวว่าพึงละได้ด้วยการหลีกเว้น

Vinodanā pahātabbāsavā

อาสวะที่พึงละได้ด้วยการบรรเทา

26. ‘‘Katame ca, bhikkhave, āsavā vinodanā pahātabbā? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, uppannaṃ byāpādavitakkaṃ…pe… uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ…pe… uppannuppanne pāpake akusale dhamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti.

๒๖. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละได้ด้วยการบรรเทาเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ไม่ยอมรับกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมละ บรรเทา ทำให้สิ้นสุด ให้ถึงความไม่มี... ไม่ยอมรับพยาบาทวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว...เป... ไม่ยอมรับวิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว...เป... ไม่ยอมรับบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วๆ ย่อมละ บรรเทา ทำให้สิ้นสุด ให้ถึงความไม่มี

‘‘Yañhissa, bhikkhave, avinodayato uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, vinodayato evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā vinodanā pahātabbā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความคับแค้นเหล่าใด พึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นเพราะการไม่บรรเทา อาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความคับแค้นเหล่านั้น ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้นผู้บรรเทาอยู่อย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะเหล่านี้เรากล่าวว่าพึงละได้ด้วยการบรรเทา

Bhāvanā pahātabbāsavā

อาสวะที่พึงละได้ด้วยการเจริญ

27. ‘‘Katame ca, bhikkhave, āsavā bhāvanā pahātabbā? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ; paṭisaṅkhā yoniso dhammavicayasambojjhaṅgaṃ bhāveti…pe… vīriyasambojjhaṅgaṃ bhāveti… pītisambojjhaṅgaṃ bhāveti… passaddhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… samādhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ.

๒๗. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละได้ด้วยการเจริญเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว เจริญสติสัมโพชฌงค์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละ... เจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์...เป... เจริญวิริยสัมโพชฌงค์... เจริญปีติสัมโพชฌงค์... เจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์... เจริญสมาธิสัมโพชฌงค์... เจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละ

‘‘Yañhissa, bhikkhave, abhāvayato uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, bhāvayato evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā bhāvanā pahātabbā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความคับแค้นเหล่าใด พึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นเพราะการไม่เจริญ อาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความคับแค้นเหล่านั้น ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้นผู้เจริญอยู่อย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะเหล่านี้เรากล่าวว่าพึงละได้ด้วยการเจริญ

28. ‘‘Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno ye āsavā dassanā pahātabbā te dassanā pahīnā honti, ye āsavā saṃvarā pahātabbā [Pg.15] te saṃvarā pahīnā honti, ye āsavā paṭisevanā pahātabbā te paṭisevanā pahīnā honti, ye āsavā adhivāsanā pahātabbā te adhivāsanā pahīnā honti, ye āsavā parivajjanā pahātabbā te parivajjanā pahīnā honti, ye āsavā vinodanā pahātabbā te vinodanā pahīnā honti, ye āsavā bhāvanā pahātabbā te bhāvanā pahīnā honti; ayaṃ vuccati, bhikkhave – ‘bhikkhu sabbāsavasaṃvarasaṃvuto viharati, acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ, sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’’ti.

๒๘. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อาสวะเหล่าใดที่ภิกษุพึงละได้ด้วยทัสสนะ อาสวะเหล่านั้นอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยทัสสนะ อาสวะเหล่าใดที่พึงละได้ด้วยสังวร อาสวะเหล่านั้นอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยสังวร อาสวะเหล่าใดที่พึงละได้ด้วยการใช้สอย อาสวะเหล่านั้นอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยการใช้สอย อาสวะเหล่าใดที่พึงละได้ด้วยการอดกลั้น อาสวะเหล่านั้นอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยการอดกลั้น อาสวะเหล่าใดที่พึงละได้ด้วยการหลีกเว้น อาสวะเหล่านั้นอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยการหลีกเว้น อาสวะเหล่าใดที่พึงละได้ด้วยการบรรเทา อาสวะเหล่านั้นอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยการบรรเทา อาสวะเหล่าใดที่พึงละได้ด้วยการเจริญ อาสวะเหล่านั้นอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยการเจริญ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า ‘เป็นผู้สำรวมแล้วด้วยความสำรวมในอาสวะทั้งปวง อยู่, ตัดตัณหาได้แล้ว, คลายสังโยชน์ได้แล้ว, ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้แล้ว เพราะละมานะได้โดยชอบ’

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Sabbāsavasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ.

สัพพาสวสูตรที่ ๒ จบ

3. Dhammadāyādasuttaṃ

๓. ธรรมทายาทสูตร

29. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๒๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā – ‘kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’ti. Tumhe ca me, bhikkhave, āmisadāyādā bhaveyyātha no dhammadāyādā, tumhepi tena ādiyā bhaveyyātha – ‘āmisadāyādā satthusāvakā viharanti, no dhammadāyādā’ti; ahampi tena ādiyo bhaveyyaṃ – ‘āmisadāyādā satthusāvakā viharanti, no dhammadāyādā’ti. Tumhe ca me, bhikkhave, dhammadāyādā bhaveyyātha, no āmisadāyādā, tumhepi tena na ādiyā bhaveyyātha – ‘dhammadāyādā satthusāvakā viharanti, no āmisadāyādā’ti; ahampi tena na ādiyo bhaveyyaṃ – ‘dhammadāyādā satthusāvakā viharanti, no āmisadāyādā’ti. Tasmātiha me, bhikkhave, dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā. Atthi me [Pg.16] tumhesu anukampā – ‘kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นธรรมทายาทของเรา อย่าเป็นอามิสทายาทเลย เรามีความเอ็นดูในเธอทั้งหลายว่า ‘ทำอย่างไรหนอ สาวกทั้งหลายของเราจะพึงเป็นธรรมทายาท ไม่เป็นอามิสทายาท’ ภิกษุทั้งหลาย หากเธอทั้งหลายพึงเป็นอามิสทายาทของเรา ไม่เป็นธรรมทายาท เธอก็จะถูกตำหนิได้ว่า ‘สาวกของพระศาสดาเป็นอามิสทายาท ไม่เป็นธรรมทายาท’ แม้เราก็จะถูกตำหนิได้ว่า ‘สาวกของพระศาสดาเป็นอามิสทายาท ไม่เป็นธรรมทายาท’ ภิกษุทั้งหลาย หากเธอทั้งหลายพึงเป็นธรรมทายาทของเรา ไม่เป็นอามิสทายาท เธอก็จะไม่ถูกตำหนิได้ว่า ‘สาวกของพระศาสดาเป็นธรรมทายาท ไม่เป็นอามิสทายาท’ แม้เราก็จะไม่ถูกตำหนิได้ว่า ‘สาวกของพระศาสดาเป็นธรรมทายาท ไม่เป็นอามิสทายาท’ ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายจงเป็นธรรมทายาทของเรา อย่าเป็นอามิสทายาทเลย เรามีความเอ็นดูในเธอทั้งหลายว่า ‘ทำอย่างไรหนอ สาวกทั้งหลายของเราจะพึงเป็นธรรมทายาท ไม่เป็นอามิสทายาท’

30. ‘‘Idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito paripuṇṇo pariyosito suhito yāvadattho; siyā ca me piṇḍapāto atirekadhammo chaḍḍanīyadhammo. Atha dve bhikkhū āgaccheyyuṃ jighacchādubbalya- paretā. Tyāhaṃ evaṃ vadeyyaṃ – ‘ahaṃ khomhi, bhikkhave, bhuttāvī pavārito paripuṇṇo pariyosito suhito yāvadattho; atthi ca me ayaṃ piṇḍapāto atirekadhammo chaḍḍanīyadhammo. Sace ākaṅkhatha, bhuñjatha, no ce tumhe bhuñjissatha, idānāhaṃ appaharite vā chaḍḍessāmi, appāṇake vā udake opilāpessāmī’ti. Tatrekassa bhikkhuno evamassa – ‘bhagavā kho bhuttāvī pavārito paripuṇṇo pariyosito suhito yāvadattho; atthi cāyaṃ bhagavato piṇḍapāto atirekadhammo chaḍḍanīyadhammo. Sace mayaṃ na bhuñjissāma, idāni bhagavā appaharite vā chaḍḍessati, appāṇake vā udake opilāpessati’. Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā – ‘dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādā’ti. Āmisaññataraṃ kho panetaṃ, yadidaṃ piṇḍapāto. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ piṇḍapātaṃ abhuñjitvā imināva jighacchādubbalyena evaṃ imaṃ rattindivaṃ vītināmeyya’’nti. So taṃ piṇḍapātaṃ abhuñjitvā teneva jighacchādubbalyena evaṃ taṃ rattindivaṃ vītināmeyya. Atha dutiyassa bhikkhuno evamassa – ‘bhagavā kho bhuttāvī pavārito paripuṇṇo pariyosito suhito yāvadattho; atthi cāyaṃ bhagavato piṇḍapāto atirekadhammo chaḍḍanīyadhammo. Sace mayaṃ na bhuñjissāma, idāni bhagavā appaharite vā chaḍḍessati, appāṇake vā udake opilāpessati. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā jighacchādubbalyaṃ paṭivinodetvā evaṃ imaṃ rattindivaṃ vītināmeyya’nti. So taṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā jighacchādubbalyaṃ paṭivinodetvā evaṃ taṃ rattindivaṃ vītināmeyya. Kiñcāpi so, bhikkhave, bhikkhu taṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā jighacchādubbalyaṃ paṭivinodetvā evaṃ taṃ rattindivaṃ vītināmeyya, atha kho asuyeva me purimo bhikkhu pujjataro ca pāsaṃsataro ca. Taṃ kissa hetu? Tañhi tassa, bhikkhave, bhikkhuno dīgharattaṃ [Pg.17] appicchatāya santuṭṭhiyā sallekhāya subharatāya vīriyārambhāya saṃvattissati. Tasmātiha me, bhikkhave, dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā – ‘kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’’’ti.

๓๐. “ภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนี้ เราฉันเสร็จแล้ว ห้ามภัตแล้ว อิ่มแล้ว เพียงพอแล้ว เต็มที่แล้ว ตามที่ต้องการแล้ว และบิณฑบาตของเรายังมีเหลืออยู่ ควรจะทิ้ง ต่อมา มีภิกษุ ๒ รูปมา ถูกความหิวและความอ่อนเพลียครอบงำ เราพึงบอกภิกษุ ๒ รูปนั้นอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราฉันเสร็จแล้ว ห้ามภัตแล้ว อิ่มแล้ว เพียงพอแล้ว เต็มที่แล้ว ตามที่ต้องการแล้ว และบิณฑบาตของเรานี้ยังมีเหลืออยู่ ควรจะทิ้ง ถ้าเธอทั้งหลายต้องการ ก็จงฉันเถิด ถ้าเธอทั้งหลายจักไม่ฉัน บัดนี้เราจักทิ้งในที่ที่ไม่มีของเขียว หรือจักทำให้ปราศจากสัตว์มีชีวิตในน้ำ’ ในภิกษุ ๒ รูปนั้น ภิกษุรูปหนึ่งอาจจะคิดอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทรงฉันเสร็จแล้ว ทรงห้ามภัตแล้ว ทรงอิ่มแล้ว ทรงเพียงพอแล้ว ทรงเต็มที่แล้ว ตามที่ทรงต้องการแล้ว และบิณฑบาตของพระผู้มีพระภาคนี้ยังมีเหลืออยู่ ควรจะทิ้ง ถ้าพวกเราจักไม่ฉัน บัดนี้พระผู้มีพระภาคจักทรงทิ้งในที่ที่ไม่มีของเขียว หรือจักทรงทำให้ปราศจากสัตว์มีชีวิตในน้ำ ก็พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นธรรมทายาทของเรา อย่าเป็นอามิสทายาทเลย” ก็บิณฑบาตนี้เป็นอามิสอย่างหนึ่ง ทางที่ดี เราไม่ฉันบิณฑบาตนี้แล้ว พึงยังคืนและวันนี้ให้ล่วงไปด้วยความหิวและความอ่อนเพลียนี้เถิด’ ภิกษุรูปนั้นไม่ฉันบิณฑบาตนั้นแล้ว พึงยังคืนและวันนั้นให้ล่วงไปด้วยความหิวและความอ่อนเพลียนั้นเถิด ส่วนภิกษุรูปที่สองอาจจะคิดอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทรงฉันเสร็จแล้ว ทรงห้ามภัตแล้ว ทรงอิ่มแล้ว ทรงเพียงพอแล้ว ทรงเต็มที่แล้ว ตามที่ทรงต้องการแล้ว และบิณฑบาตของพระผู้มีพระภาคนี้ยังมีเหลืออยู่ ควรจะทิ้ง ถ้าพวกเราจักไม่ฉัน บัดนี้พระผู้มีพระภาคจักทรงทิ้งในที่ที่ไม่มีของเขียว หรือจักทรงทำให้ปราศจากสัตว์มีชีวิตในน้ำ ทางที่ดี เราฉันบิณฑบาตนี้แล้ว บรรเทาความหิวและความอ่อนเพลียแล้ว พึงยังคืนและวันนี้ให้ล่วงไปเถิด’ ภิกษุรูปนั้นฉันบิณฑบาตนั้นแล้ว บรรเทาความหิวและความอ่อนเพลียแล้ว พึงยังคืนและวันนั้นให้ล่วงไปเถิด ภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุรูปนั้นฉันบิณฑบาตนั้นแล้ว บรรเทาความหิวและความอ่อนเพลียแล้ว พึงยังคืนและวันนั้นให้ล่วงไป แต่ภิกษุรูปแรกของเรานั้นน่าบูชากว่าและน่าสรรเสริญกว่า ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะการกระทำนั้นของภิกษุนั้นจักเป็นไปเพื่อความมักน้อย ความสันโดษ ความขัดเกลา ความเลี้ยงง่าย และการปรารภความเพียร ตลอดกาลนาน ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายจงเป็นธรรมทายาทของเรา อย่าเป็นอามิสทายาทเลย เรามีความเอ็นดูในเธอทั้งหลายว่า ‘ทำอย่างไรหนอ สาวกทั้งหลายของเราจะพึงเป็นธรรมทายาท ไม่เป็นอามิสทายาท’”

Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเรื่องนี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสเรื่องนี้แล้ว จึงเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังวิหาร

31. Tatra kho āyasmā sāriputto acirapakkantassa bhagavato bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca –

๓๑. ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจากไปไม่นาน ท่านพระสารีบุตรได้เรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ท่านผู้มีอายุ ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นตอบรับท่านพระสารีบุตรว่า “ขอรับ ท่านผู้มีอายุ” ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวเรื่องนี้ว่า

‘‘Kittāvatā nu kho, āvuso, satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṃ nānusikkhanti, kittāvatā ca pana satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekamanusikkhantī’’ti? ‘‘Dūratopi kho mayaṃ, āvuso, āgacchāma āyasmato sāriputtassa santike etassa bhāsitassa atthamaññātuṃ. Sādhu vatāyasmantaṃyeva sāriputtaṃ paṭibhātu etassa bhāsitassa attho; āyasmato sāriputtassa sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hāvuso, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca –

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อพระศาสดาประทับอยู่ในที่สงัด สาวกทั้งหลายไม่ศึกษาตามในวิเวก ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ และเมื่อพระศาสดาประทับอยู่ในที่สงัด สาวกทั้งหลายศึกษาตามในวิเวก ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ” (ภิกษุทั้งหลายตอบว่า) “ท่านผู้มีอายุ พวกกระผมมาจากที่ไกลเพื่อจะทราบเนื้อความของภาษิตนี้ในสำนักของท่านพระสารีบุตร ขอโอกาสเถิด ขอเนื้อความของภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งแก่ท่านพระสารีบุตรเองเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากท่านพระสารีบุตรแล้ว จักทรงจำไว้” (ท่านพระสารีบุตรกล่าวว่า) “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” (ภิกษุทั้งหลายตอบว่า) “ขอรับ ท่านผู้มีอายุ” ภิกษุเหล่านั้นตอบรับท่านพระสารีบุตรแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวเรื่องนี้ว่า

‘‘Kittāvatā nu kho, āvuso, satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṃ nānusikkhanti? Idhāvuso, satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṃ nānusikkhanti, yesañca dhammānaṃ satthā pahānamāha, te ca dhamme nappajahanti, bāhulikā ca honti, sāthalikā, okkamane pubbaṅgamā, paviveke nikkhittadhurā. Tatrāvuso, therā bhikkhū tīhi ṭhānehi gārayhā bhavanti. ‘Satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṃ nānusikkhantī’ti – iminā paṭhamena ṭhānena therā bhikkhū gārayhā bhavanti. ‘Yesañca dhammānaṃ satthā pahānamāha te ca dhamme nappajahantī’ti – iminā dutiyena [Pg.18] ṭhānena therā bhikkhū gārayhā bhavanti. ‘Bāhulikā ca, sāthalikā, okkamane pubbaṅgamā, paviveke nikkhittadhurā’ti – iminā tatiyena ṭhānena therā bhikkhū gārayhā bhavanti. Therā, āvuso, bhikkhū imehi tīhi ṭhānehi gārayhā bhavanti. Tatrāvuso, majjhimā bhikkhū…pe… navā bhikkhū tīhi ṭhānehi gārayhā bhavanti. ‘Satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṃ nānusikkhantī’ti – iminā paṭhamena ṭhānena navā bhikkhū gārayhā bhavanti. ‘Yesañca dhammānaṃ satthā pahānamāha te ca dhamme nappajahantī’ti – iminā dutiyena ṭhānena navā bhikkhū gārayhā bhavanti. ‘Bāhulikā ca honti, sāthalikā, okkamane pubbaṅgamā, paviveke nikkhittadhurā’ti – iminā tatiyena ṭhānena navā bhikkhū gārayhā bhavanti. Navā, āvuso, bhikkhū imehi tīhi ṭhānehi gārayhā bhavanti. Ettāvatā kho, āvuso, satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṃ nānusikkhanti.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล สาวกทั้งหลายจึงไม่ศึกษาตามวิเวกของพระศาสดาผู้ประทับอยู่ในที่สงัด ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ในศาสนานี้ สาวกทั้งหลายไม่ศึกษาตามวิเวกของพระศาสดาผู้ประทับอยู่ในที่สงัด และธรรมเหล่าใดที่พระศาสดาตรัสว่าควรละ เธอก็ไม่ละธรรมเหล่านั้น ทั้งยังเป็นผู้มักมาก เป็นผู้ย่อหย่อน เป็นผู้นำในทางเสื่อม เป็นผู้ทอดธุระในวิเวก ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ในบรรดาสาวกเหล่านั้น ภิกษุเถระทั้งหลายย่อมเป็นผู้ถูกติเตียนได้ด้วยเหตุ ๓ ประการ คือ ภิกษุเถระทั้งหลายย่อมเป็นผู้ถูกติเตียนได้ด้วยเหตุข้อแรกนี้ว่า ‘สาวกทั้งหลายไม่ศึกษาตามวิเวกของพระศาสดาผู้ประทับอยู่ในที่สงัด’ ภิกษุเถระทั้งหลายย่อมเป็นผู้ถูกติเตียนได้ด้วยเหตุข้อที่สองนี้ว่า ‘และธรรมเหล่าใดที่พระศาสดาตรัสว่าควรละ เธอก็ไม่ละธรรมเหล่านั้น’ ภิกษุเถระทั้งหลายย่อมเป็นผู้ถูกติเตียนได้ด้วยเหตุข้อที่สามนี้ว่า ‘ทั้งยังเป็นผู้มักมาก เป็นผู้ย่อหย่อน เป็นผู้นำในทางเสื่อม เป็นผู้ทอดธุระในวิเวก’ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุเถระทั้งหลายย่อมเป็นผู้ถูกติเตียนได้ด้วยเหตุ ๓ ประการนี้ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ในบรรดาสาวกเหล่านั้น ภิกษุผู้เป็นมัชฌิมะ...ฯลฯ... ภิกษุใหม่ทั้งหลายย่อมเป็นผู้ถูกติเตียนได้ด้วยเหตุ ๓ ประการ คือ ภิกษุใหม่ทั้งหลายย่อมเป็นผู้ถูกติเตียนได้ด้วยเหตุข้อแรกนี้ว่า ‘สาวกทั้งหลายไม่ศึกษาตามวิเวกของพระศาสดาผู้ประทับอยู่ในที่สงัด’ ภิกษุใหม่ทั้งหลายย่อมเป็นผู้ถูกติเตียนได้ด้วยเหตุข้อที่สองนี้ว่า ‘และธรรมเหล่าใดที่พระศาสดาตรัสว่าควรละ เธอก็ไม่ละธรรมเหล่านั้น’ ภิกษุใหม่ทั้งหลายย่อมเป็นผู้ถูกติเตียนได้ด้วยเหตุข้อที่สามนี้ว่า ‘ทั้งยังเป็นผู้มักมาก เป็นผู้ย่อหย่อน เป็นผู้นำในทางเสื่อม เป็นผู้ทอดธุระในวิเวก’ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุใหม่ทั้งหลายย่อมเป็นผู้ถูกติเตียนได้ด้วยเหตุ ๓ ประการนี้ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล สาวกทั้งหลายจึงไม่ศึกษาตามวิเวกของพระศาสดาผู้ประทับอยู่ในที่สงัด

32. ‘‘Kittāvatā ca, panāvuso, satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekamanusikkhanti? Idhāvuso, satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekamanusikkhanti – yesañca dhammānaṃ satthā pahānamāha te ca dhamme pajahanti; na ca bāhulikā honti, na sāthalikā okkamane nikkhittadhurā paviveke pubbaṅgamā. Tatrāvuso, therā bhikkhū tīhi ṭhānehi pāsaṃsā bhavanti. ‘Satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekamanusikkhantī’ti – iminā paṭhamena ṭhānena therā bhikkhū pāsaṃsā bhavanti. ‘Yesañca dhammānaṃ satthā pahānamāha te ca dhamme pajahantī’ti – iminā dutiyena ṭhānena therā bhikkhū pāsaṃsā bhavanti. ‘Na ca bāhulikā, na sāthalikā okkamane nikkhittadhurā paviveke pubbaṅgamā’ti – iminā tatiyena ṭhānena therā bhikkhū pāsaṃsā bhavanti. Therā, āvuso, bhikkhū imehi tīhi ṭhānehi pāsaṃsā bhavanti. Tatrāvuso, majjhimā bhikkhū…pe… navā bhikkhū tīhi ṭhānehi pāsaṃsā bhavanti. ‘Satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekamanusikkhantī’ti – iminā paṭhamena ṭhānena navā bhikkhū pāsaṃsā bhavanti. ‘Yesañca dhammānaṃ satthā pahānamāha te ca dhamme pajahantī’ti – iminā dutiyena ṭhānena navā bhikkhū pāsaṃsā bhavanti. ‘Na ca bāhulikā, na sāthalikā okkamane nikkhittadhurā paviveke pubbaṅgamā’ti – iminā tatiyena ṭhānena navā bhikkhū pāsaṃsā bhavanti. Navā, āvuso, bhikkhū imehi [Pg.19] tīhi ṭhānehi pāsaṃsā bhavanti. Ettāvatā kho, āvuso, satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekamanusikkhanti.

๓๒. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ด้วยเหตุเพียงเท่าไรเล่า สาวกทั้งหลายจึงศึกษาตามวิเวกของพระศาสดาผู้ประทับอยู่ในที่สงัด ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ในศาสนานี้ สาวกทั้งหลายศึกษาตามวิเวกของพระศาสดาผู้ประทับอยู่ในที่สงัด และธรรมเหล่าใดที่พระศาสดาตรัสว่าควรละ เธอก็ละธรรมเหล่านั้น ทั้งไม่เป็นผู้มักมาก ไม่เป็นผู้ย่อหย่อน เป็นผู้ทอดธุระในทางเสื่อม เป็นผู้นำในวิเวก ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ในบรรดาสาวกเหล่านั้น ภิกษุเถระทั้งหลายย่อมเป็นผู้ควรสรรเสริญได้ด้วยเหตุ ๓ ประการ คือ ภิกษุเถระทั้งหลายย่อมเป็นผู้ควรสรรเสริญได้ด้วยเหตุข้อแรกนี้ว่า ‘สาวกทั้งหลายศึกษาตามวิเวกของพระศาสดาผู้ประทับอยู่ในที่สงัด’ ภิกษุเถระทั้งหลายย่อมเป็นผู้ควรสรรเสริญได้ด้วยเหตุข้อที่สองนี้ว่า ‘และธรรมเหล่าใดที่พระศาสดาตรัสว่าควรละ เธอก็ละธรรมเหล่านั้น’ ภิกษุเถระทั้งหลายย่อมเป็นผู้ควรสรรเสริญได้ด้วยเหตุข้อที่สามนี้ว่า ‘ทั้งไม่เป็นผู้มักมาก ไม่เป็นผู้ย่อหย่อน เป็นผู้ทอดธุระในทางเสื่อม เป็นผู้นำในวิเวก’ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุเถระทั้งหลายย่อมเป็นผู้ควรสรรเสริญได้ด้วยเหตุ ๓ ประการนี้ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ในบรรดาสาวกเหล่านั้น ภิกษุผู้เป็นมัชฌิมะ...ฯลฯ... ภิกษุใหม่ทั้งหลายย่อมเป็นผู้ควรสรรเสริญได้ด้วยเหตุ ๓ ประการ คือ ภิกษุใหม่ทั้งหลายย่อมเป็นผู้ควรสรรเสริญได้ด้วยเหตุข้อแรกนี้ว่า ‘สาวกทั้งหลายศึกษาตามวิเวกของพระศาสดาผู้ประทับอยู่ในที่สงัด’ ภิกษุใหม่ทั้งหลายย่อมเป็นผู้ควรสรรเสริญได้ด้วยเหตุข้อที่สองนี้ว่า ‘และธรรมเหล่าใดที่พระศาสดาตรัสว่าควรละ เธอก็ละธรรมเหล่านั้น’ ภิกษุใหม่ทั้งหลายย่อมเป็นผู้ควรสรรเสริญได้ด้วยเหตุข้อที่สามนี้ว่า ‘ทั้งไม่เป็นผู้มักมาก ไม่เป็นผู้ย่อหย่อน เป็นผู้ทอดธุระในทางเสื่อม เป็นผู้นำในวิเวก’ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุใหม่ทั้งหลายย่อมเป็นผู้ควรสรรเสริญได้ด้วยเหตุ ๓ ประการนี้ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล สาวกทั้งหลายจึงศึกษาตามวิเวกของพระศาสดาผู้ประทับอยู่ในที่สงัด

33. ‘‘Tatrāvuso, lobho ca pāpako doso ca pāpako. Lobhassa ca pahānāya dosassa ca pahānāya atthi majjhimā paṭipadā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Katamā ca sā, āvuso, majjhimā paṭipadā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho sā, āvuso, majjhimā paṭipadā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati.

๓๓. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ในธรรมเหล่านั้น โลภะเป็นธรรมลามก โทสะก็เป็นธรรมลามก มีอยู่ มัชฌิมาปฏิปทาที่ทำให้เกิดจักษุ ทำให้เกิดญาณ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เพื่อละโลภะและเพื่อละโทสะ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็มัชฌิมาปฏิปทาที่ทำให้เกิดจักษุ ทำให้เกิดญาณ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย นี้แล คือมัชฌิมาปฏิปทาที่ทำให้เกิดจักษุ ทำให้เกิดญาณ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน

‘‘Tatrāvuso, kodho ca pāpako upanāho ca pāpako…pe… makkho ca pāpako paḷāso ca pāpako, issā ca pāpikā maccherañca pāpakaṃ, māyā ca pāpikā sāṭheyyañca pāpakaṃ, thambho ca pāpako sārambho ca pāpako, māno ca pāpako atimāno ca pāpako, mado ca pāpako pamādo ca pāpako. Madassa ca pahānāya pamādassa ca pahānāya atthi majjhimā paṭipadā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Katamā ca sā, āvuso, majjhimā paṭipadā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho sā, āvuso, majjhimā paṭipadā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattatī’’ti.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ในธรรมเหล่านั้น ความโกรธเป็นธรรมเลวทราม ความผูกโกรธก็เป็นธรรมเลวทราม... (เป)... ความลบหลู่คุณท่านก็เป็นธรรมเลวทราม ความตีเสมอก็เป็นธรรมเลวทราม ความริษยาก็เป็นธรรมเลวทราม ความตระหนี่ก็เป็นธรรมเลวทราม มารยาก็เป็นธรรมเลวทราม ความโอ้อวดก็เป็นธรรมเลวทราม ความหัวดื้อก็เป็นธรรมเลวทราม ความแข่งดีก็เป็นธรรมเลวทราม ความถือตัวก็เป็นธรรมเลวทราม ความดูหมิ่นท่านก็เป็นธรรมเลวทราม ความเมาก็เป็นธรรมเลวทราม ความประมาทก็เป็นธรรมเลวทราม มัชฌิมาปฏิปทาที่ทำให้เกิดจักษุ ทำให้เกิดญาณ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เพื่อละความเมาและความประมาท มีอยู่ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็มัชฌิมาปฏิปทาที่ทำให้เกิดจักษุ ทำให้เกิดญาณ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพานนั้น เป็นไฉนเล่า คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย นี้แล คือมัชฌิมาปฏิปทาที่ทำให้เกิดจักษุ ทำให้เกิดญาณ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน

Idamavocāyasmā sāriputto. Attamanā te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinandunti.

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตร ดังนี้แล

Dhammadāyādasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ.

ธัมมทายาทสูตรที่ ๓ จบ

4. Bhayabheravasuttaṃ

๔. ภยเภรวสูตร

34. Evaṃ [Pg.20] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho jāṇussoṇi brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho jāṇussoṇi brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yeme, bho gotama, kulaputtā bhavantaṃ gotamaṃ uddissa saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, bhavaṃ tesaṃ gotamo pubbaṅgamo, bhavaṃ tesaṃ gotamo bahukāro, bhavaṃ tesaṃ gotamo samādapetā ; bhoto ca pana gotamassa sā janatā diṭṭhānugatiṃ āpajjatī’’ti. ‘‘Evametaṃ, brāhmaṇa, evametaṃ, brāhmaṇa! Ye te, brāhmaṇa, kulaputtā mamaṃ uddissa saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, ahaṃ tesaṃ pubbaṅgamo, ahaṃ tesaṃ bahukāro, ahaṃ tesaṃ samādapetā; mama ca pana sā janatā diṭṭhānugatiṃ āpajjatī’’ti. ‘‘Durabhisambhavāni hi kho, bho gotama, araññavanapatthāni pantāni senāsanāni, dukkaraṃ pavivekaṃ, durabhiramaṃ ekatte, haranti maññe mano vanāni samādhiṃ alabhamānassa bhikkhuno’’ti. ‘‘Evametaṃ, brāhmaṇa, evametaṃ, brāhmaṇa! Durabhisambhavāni hi kho, brāhmaṇa, araññavanapatthāni pantāni senāsanāni, dukkaraṃ pavivekaṃ, durabhiramaṃ ekatte, haranti maññe mano vanāni samādhiṃ alabhamānassa bhikkhuno’’ti.

๓๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ชาณุสโสณีพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ชาณุสโสณีพราหมณ์นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ กุลบุตรเหล่าใดแล อุทิศพระโคดมผู้เจริญ มีศรัทธาออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต พระโคดมผู้เจริญทรงเป็นผู้นำหน้าของกุลบุตรเหล่านั้น พระโคดมผู้เจริญทรงเป็นผู้มีอุปการะมากแก่กุลบุตรเหล่านั้น พระโคดมผู้เจริญทรงเป็นผู้แนะนำกุลบุตรเหล่านั้น และมหาชนนี้ย่อมประพฤติตามทิฏฐิของพระโคดมผู้เจริญ” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ดูก่อนพราหมณ์ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น กุลบุตรเหล่าใดแล อุทิศเรา มีศรัทธาออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เราเป็นผู้นำหน้าของกุลบุตรเหล่านั้น เราเป็นผู้มีอุปการะมากแก่กุลบุตรเหล่านั้น เราเป็นผู้แนะนำกุลบุตรเหล่านั้น และมหาชนนี้ย่อมประพฤติตามทิฏฐิของเรา” ชาณุสโสณีพราหมณ์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็เสนาสนะอันสงัด คือ ป่าชัฏและป่าทึบ เป็นที่อยู่อาศัยได้ยาก ความสงัดทำได้ยาก ความยินดีในที่คนเดียวทำได้ยาก ป่าทั้งหลายย่อมนำใจของภิกษุผู้ไม่ได้สมาธิไปเสียกระมัง” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ดูก่อนพราหมณ์ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น เสนาสนะอันสงัด คือ ป่าชัฏและป่าทึบ เป็นที่อยู่อาศัยได้ยาก ความสงัดทำได้ยาก ความยินดีในที่คนเดียวทำได้ยาก ป่าทั้งหลายย่อมนำใจของภิกษุผู้ไม่ได้สมาธิไปเสียกระมัง”

35. ‘‘Mayhampi kho, brāhmaṇa, pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi – ‘durabhisambhavāni hi kho araññavanapatthāni pantāni senāsanāni, dukkaraṃ pavivekaṃ, durabhiramaṃ ekatte, haranti maññe mano vanāni samādhiṃ alabhamānassa bhikkhuno’ti. Tassa mayhaṃ brāhmaṇa, etadahosi – ‘ye kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā aparisuddhakāyakammantā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, aparisuddhakāyakammantasandosahetu have te bhonto samaṇabrāhmaṇā akusalaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti. Na kho panāhaṃ aparisuddhakāyakammanto araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevāmi; parisuddhakāyakammantohamasmi. Ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā [Pg.21] araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti tesamahaṃ aññataro’ti. Etamahaṃ, brāhmaṇa, parisuddhakāyakammataṃ attani sampassamāno bhiyyo pallomamāpādiṃ araññe vihārāya.

๓๕. ดูก่อนพราหมณ์ แม้เราเองก็เคยมีความคิดอย่างนี้ ก่อนแต่ตรัสรู้ เมื่อยังไม่ได้ตรัสรู้ ยังเป็นโพธิสัตว์อยู่ว่า ‘เสนาสนะอันสงัด คือ ป่าชัฏและป่าทึบ เป็นที่อยู่อาศัยได้ยาก ความสงัดทำได้ยาก ความยินดีในที่คนเดียวทำได้ยาก ป่าทั้งหลายย่อมนำใจของภิกษุผู้ไม่ได้สมาธิไปเสียกระมัง’ ดูก่อนพราหมณ์ เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเล่าหนอ มีกายกรรมไม่บริสุทธิ์ ย่อมเสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่าชัฏและป่าทึบ ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นแล ย่อมเรียกร้องภัยและความหวาดเสียวอันเป็นอกุศลเข้ามา เพราะโทษคือกายกรรมของตนไม่บริสุทธิ์ ส่วนเราแล หามีกายกรรมไม่บริสุทธิ์ เสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่าชัฏและป่าทึบไม่ เรามีกายกรรมบริสุทธิ์ พระอริยเจ้าเหล่าใดมีกายกรรมบริสุทธิ์ เสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่าชัฏและป่าทึบ เราเป็นคนหนึ่งในพระอริยเจ้าเหล่านั้น’ ดูก่อนพราหมณ์ เรานั้นเมื่อพิจารณาเห็นความเป็นผู้มีกายกรรมบริสุทธิ์นี้ในตน ก็ถึงความสบายใจอย่างยิ่งเพื่อจะอยู่ในป่า

36. ‘‘Tassa mayhaṃ, brāhmaṇa, etadahosi – ‘ye kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā aparisuddhavacīkammantā…pe… aparisuddhamanokammantā …pe… aparisuddhājīvā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, aparisuddhājīvasandosahetu have te bhonto samaṇabrāhmaṇā akusalaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti. Na kho panāhaṃ aparisuddhājīvo araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevāmi; parisuddhājīvohamasmi. Ye hi vo ariyā parisuddhājīvā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti tesamahaṃ aññataro’ti. Etamahaṃ, brāhmaṇa, parisuddhājīvataṃ attani sampassamāno bhiyyo pallomamāpādiṃ araññe vihārāya.

๓๖. ดูก่อนพราหมณ์ เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเล่าหนอ มีวจีกรรมไม่บริสุทธิ์... (เป)... มีมโนกรรมไม่บริสุทธิ์... (เป)... มีอาชีวะไม่บริสุทธิ์ ย่อมเสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่าชัฏและป่าทึบ ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นแล ย่อมเรียกร้องภัยและความหวาดเสียวอันเป็นอกุศลเข้ามา เพราะโทษคืออาชีวะของตนไม่บริสุทธิ์ ส่วนเราแล หามีอาชีวะไม่บริสุทธิ์ เสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่าชัฏและป่าทึบไม่ เรามีอาชีวะบริสุทธิ์ พระอริยเจ้าเหล่าใดมีอาชีวะบริสุทธิ์ เสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่าชัฏและป่าทึบ เราเป็นคนหนึ่งในพระอริยเจ้าเหล่านั้น’ ดูก่อนพราหมณ์ เรานั้นเมื่อพิจารณาเห็นความเป็นผู้มีอาชีวะบริสุทธิ์นี้ในตน ก็ถึงความสบายใจอย่างยิ่งเพื่อจะอยู่ในป่า

37. ‘‘Tassa mayhaṃ, brāhmaṇa, etadahosi – ‘ye kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā abhijjhālū kāmesu tibbasārāgā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, abhijjhālukāmesutibbasārāgasandosahetu have te bhonto samaṇabrāhmaṇā akusalaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti. Na kho panāhaṃ abhijjhālu kāmesu tibbasārāgo araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevāmi; anabhijjhālūhamasmi. Ye hi vo ariyā anabhijjhālū araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, tesamahaṃ aññataro’ti. Etamahaṃ, brāhmaṇa, anabhijjhālutaṃ attani sampassamāno bhiyyo pallomamāpādiṃ araññe vihārāya.

๓๗. พราหมณ์ เรานั้นได้มีความคิดนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม เป็นผู้มากด้วยอภิชฌา มีความกำหนัดอย่างแรงกล้าในกามทั้งหลาย เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมเรียกหาภัยและความหวาดสะพรึงอันเป็นอกุศลเข้ามา เพราะเหตุแห่งโทษของตน คือความเป็นผู้มากด้วยอภิชฌา มีความกำหนัดอย่างแรงกล้าในกามทั้งหลาย ส่วนเราแล มิใช่เป็นผู้มากด้วยอภิชฌา มีความกำหนัดอย่างแรงกล้าในกามทั้งหลาย เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ เราเป็นผู้ไม่มีอภิชฌา ก็พระอริยะเหล่าใดเป็นผู้ไม่มีอภิชฌา เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ เราเป็นผู้หนึ่งในบรรดาพระอริยะเหล่านั้น’ พราหมณ์ เราเมื่อเห็นความเป็นผู้ไม่มีอภิชฌานี้ในตน ก็เกิดความอุ่นใจอย่างยิ่งเพื่อจะอยู่ในป่า

38. ‘‘Tassa mayhaṃ, brāhmaṇa, etadahosi – ‘ye kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā byāpannacittā paduṭṭhamanasaṅkappā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, byāpannacittapaduṭṭhamanasaṅkappasandosahetu have te bhonto samaṇabrāhmaṇā akusalaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti. Na kho panāhaṃ byāpannacitto paduṭṭhamanasaṅkappo araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevāmi; mettacittohamasmi. Ye hi vo ariyā mettacittā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti tesamahaṃ aññataro’ti. Etamahaṃ, brāhmaṇa, mettacittataṃ attani sampassamāno bhiyyo pallomamāpādiṃ araññe vihārāya.

๓๘. พราหมณ์ เรานั้นได้มีความคิดนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม มีจิตพยาบาท มีความดำริในใจอันโทษประทุษร้ายแล้ว เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมเรียกหาภัยและความหวาดสะพรึงอันเป็นอกุศลเข้ามา เพราะเหตุแห่งโทษของตน คือความเป็นผู้มีจิตพยาบาท มีความดำริในใจอันโทษประทุษร้ายแล้ว ส่วนเราแล มิใช่เป็นผู้มีจิตพยาบาท มีความดำริในใจอันโทษประทุษร้ายแล้ว เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ เราเป็นผู้มีเมตตาจิต ก็พระอริยะเหล่าใดเป็นผู้มีเมตตาจิต เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ เราเป็นผู้หนึ่งในบรรดาพระอริยะเหล่านั้น’ พราหมณ์ เราเมื่อเห็นความเป็นผู้มีเมตตาจิตนี้ในตน ก็เกิดความอุ่นใจอย่างยิ่งเพื่อจะอยู่ในป่า

39. ‘‘Tassa [Pg.22] mayhaṃ, brāhmaṇa, etadahosi – ‘ye kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā thīnamiddhapariyuṭṭhitā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, thīnamiddhapariyuṭṭhānasandosahetu have te bhonto samaṇabrāhmaṇā akusalaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti. Na kho panāhaṃ thīnamiddhapariyuṭṭhito araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevāmi; vigatathīnamiddhohamasmi. Ye hi vo ariyā vigatathīnamiddhā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti tesamahaṃ aññataro’ti. Etamahaṃ, brāhmaṇa, vigatathīnamiddhataṃ attani sampassamāno bhiyyo pallomamāpādiṃ araññe vihārāya.

๓๙. พราหมณ์ เรานั้นได้มีความคิดนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ถูกถีนมิทธะครอบงำแล้ว เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมเรียกหาภัยและความหวาดสะพรึงอันเป็นอกุศลเข้ามา เพราะเหตุแห่งโทษของตน คือความเป็นผู้ถูกถีนมิทธะครอบงำแล้ว ส่วนเราแล มิใช่เป็นผู้ถูกถีนมิทธะครอบงำแล้ว เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ เราเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ ก็พระอริยะเหล่าใดเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ เราเป็นผู้หนึ่งในบรรดาพระอริยะเหล่านั้น’ พราหมณ์ เราเมื่อเห็นความเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะนี้ในตน ก็เกิดความอุ่นใจอย่างยิ่งเพื่อจะอยู่ในป่า

40. ‘‘Tassa mayhaṃ, brāhmaṇa, etadahosi – ‘ye kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā uddhatā avūpasantacittā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, uddhataavūpasantacittasandosahetu have te bhonto samaṇabrāhmaṇā akusalaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti. Na kho panāhaṃ uddhato avūpasantacitto araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevāmi; vūpasantacittohamasmi. Ye hi vo ariyā vūpasantacittā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, tesamahaṃ aññataro’ti. Etamahaṃ, brāhmaṇa, vūpasantacittataṃ attani sampassamāno bhiyyo pallomamāpādiṃ araññe vihārāya.

๔๐. พราหมณ์ เรานั้นได้มีความคิดนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม เป็นผู้ฟุ้งซ่าน มีจิตไม่สงบระงับ เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมเรียกหาภัยและความหวาดสะพรึงอันเป็นอกุศลเข้ามา เพราะเหตุแห่งโทษของตน คือความเป็นผู้ฟุ้งซ่าน มีจิตไม่สงบระงับ ส่วนเราแล มิใช่เป็นผู้ฟุ้งซ่าน มีจิตไม่สงบระงับ เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ เราเป็นผู้มีจิตสงบระงับแล้ว ก็พระอริยะเหล่าใดเป็นผู้มีจิตสงบระงับแล้ว เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ เราเป็นผู้หนึ่งในบรรดาพระอริยะเหล่านั้น’ พราหมณ์ เราเมื่อเห็นความเป็นผู้มีจิตสงบระงับแล้วนี้ในตน ก็เกิดความอุ่นใจอย่างยิ่งเพื่อจะอยู่ในป่า

41. ‘‘Tassa mayhaṃ, brāhmaṇa, etadahosi – ‘ye kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kaṅkhī vicikicchī araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, kaṅkhivicikicchisandosahetu have te bhonto samaṇabrāhmaṇā akusalaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti. Na kho panāhaṃ kaṅkhī vicikicchī araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevāmi; tiṇṇavicikicchohamasmi. Ye hi vo ariyā tiṇṇavicikicchā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti tesamahaṃ aññataro’ti. Etamahaṃ, brāhmaṇa, tiṇṇavicikicchataṃ attani sampassamāno bhiyyo pallomamāpādiṃ araññe vihārāya.

๔๑. พราหมณ์ เรานั้นได้มีความคิดนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม เป็นผู้มีความสงสัย มีความลังเลใจ เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมเรียกหาภัยและความหวาดสะพรึงอันเป็นอกุศลเข้ามา เพราะเหตุแห่งโทษของตน คือความเป็นผู้มีความสงสัย มีความลังเลใจ ส่วนเราแล มิใช่เป็นผู้มีความสงสัย มีความลังเลใจ เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ เราเป็นผู้ข้ามความสงสัยได้แล้ว ก็พระอริยะเหล่าใดเป็นผู้ข้ามความสงสัยได้แล้ว เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ เราเป็นผู้หนึ่งในบรรดาพระอริยะเหล่านั้น’ พราหมณ์ เราเมื่อเห็นความเป็นผู้ข้ามความสงสัยได้แล้วนี้ในตน ก็เกิดความอุ่นใจอย่างยิ่งเพื่อจะอยู่ในป่า

42. ‘‘Tassa mayhaṃ, brāhmaṇa, etadahosi – ‘ye kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā attukkaṃsakā paravambhī araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, attukkaṃsanaparavambhanasandosahetu have te bhonto [Pg.23] samaṇabrāhmaṇā akusalaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti. Na kho panāhaṃ attukkaṃsako paravambhī araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevāmi; anattukkaṃsako aparavambhīhamasmi. Ye hi vo ariyā anattukkaṃsakā aparavambhī araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti tesamahaṃ aññataro’ti. Etamahaṃ, brāhmaṇa, anattukkaṃsakataṃ aparavambhitaṃ attani sampassamāno bhiyyo pallomamāpādiṃ araññe vihārāya.

๔๒. พราหมณ์ เรานั้นได้มีความคิดนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม เป็นผู้ยกตนข่มผู้อื่น เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมเรียกหาภัยและความหวาดสะพรึงอันเป็นอกุศลเข้ามา เพราะเหตุแห่งโทษของตน คือความเป็นผู้ยกตนข่มผู้อื่น ส่วนเราแล มิใช่เป็นผู้ยกตนข่มผู้อื่น เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ เราเป็นผู้ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ก็พระอริยะเหล่าใดเป็นผู้ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ เราเป็นผู้หนึ่งในบรรดาพระอริยะเหล่านั้น’ พราหมณ์ เราเมื่อเห็นความเป็นผู้ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นนี้ในตน ก็เกิดความอุ่นใจอย่างยิ่งเพื่อจะอยู่ในป่า

43. ‘‘Tassa mayhaṃ, brāhmaṇa, etadahosi – ‘ye kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā chambhī bhīrukajātikā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, chambhibhīrukajātikasandosahetu have te bhonto samaṇabrāhmaṇā akusalaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti. Na kho panāhaṃ chambhī bhīrukajātiko araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevāmi; vigatalomahaṃsohamasmi. Ye hi vo ariyā vigatalomahaṃsā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti tesamahaṃ aññataro’ti. Etamahaṃ, brāhmaṇa, vigatalomahaṃsataṃ attani sampassamāno bhiyyo pallomamāpādiṃ araññe vihārāya.

๔๓. พราหมณ์ เรานั้นได้มีความคิดนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม เป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีชาติขลาดกลัว เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมเรียกหาภัยและความหวาดสะพรึงอันเป็นอกุศลเข้ามา เพราะเหตุแห่งโทษของตน คือความเป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีชาติขลาดกลัว ส่วนเราแล มิใช่เป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีชาติขลาดกลัว เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ เราเป็นผู้มีขนพองสยองเกล้าไปปราศแล้ว ก็พระอริยะเหล่าใดเป็นผู้มีขนพองสยองเกล้าไปปราศแล้ว เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือป่าชัฏและป่าทึบอยู่ เราเป็นผู้หนึ่งในบรรดาพระอริยะเหล่านั้น’ พราหมณ์ เราเมื่อเห็นความเป็นผู้มีขนพองสยองเกล้าไปปราศแล้วนี้ในตน ก็เกิดความอุ่นใจอย่างยิ่งเพื่อจะอยู่ในป่า

44. ‘‘Tassa mayhaṃ, brāhmaṇa, etadahosi – ‘ye kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā lābhasakkārasilokaṃ nikāmayamānā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, lābhasakkārasilokanikāmana sandosahetu have te bhonto samaṇabrāhmaṇā akusalaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti. Na kho panāhaṃ lābhasakkārasilokaṃ nikāmayamāno araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevāmi; appicchohamasmi. Ye hi vo ariyā appicchā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti tesamahaṃ aññataro’ti. Etamahaṃ, brāhmaṇa, appicchataṃ attani sampassamāno bhiyyo pallomamāpādiṃ araññe vihārāya.

๔๔. พราหมณ์ เรานั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งปรารถนาลาภ สักการะ และชื่อเสียง เข้าไปอาศัยเสนาสนะคือป่าชัฏ ป่าทึบ อันเป็นที่นอนที่นั่งอันสงัดอยู่ สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมเรียกภัยและความหวาดสะพรึงอันเป็นอกุศลเข้ามาหาตนแน่แท้ เพราะเหตุแห่งโทษคือความปรารถนาลาภ สักการะ และชื่อเสียงของตน ส่วนเราไม่ได้ปรารถนาลาภ สักการะ และชื่อเสียง เข้าไปอาศัยเสนาสนะคือป่าชัฏ ป่าทึบ อันเป็นที่นอนที่นั่งอันสงัดอยู่ เราเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย ก็พระอริยะเหล่าใดเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย เข้าไปอาศัยเสนาสนะคือป่าชัฏ ป่าทึบ อันเป็นที่นอนที่นั่งอันสงัดอยู่ เราก็เป็นคนหนึ่งในบรรดาพระอริยะเหล่านั้น’ พราหมณ์ เรานั้นเมื่อเห็นความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อยนั้นในตน จึงเกิดความโน้มน้อมเพื่อจะอยู่ในป่ายิ่งขึ้น

45. ‘‘Tassa mayhaṃ, brāhmaṇa, etadahosi – ‘ye kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kusītā hīnavīriyā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti[Pg.24], kusītahīnavīriyasandosahetu have te bhonto samaṇabrāhmaṇā akusalaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti. Na kho panāhaṃ kusīto hīnavīriyo araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevāmi; āraddhavīriyohamasmi. Ye hi vo ariyā āraddhavīriyā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti tesamahaṃ aññataro’ti. Etamahaṃ, brāhmaṇa, āraddhavīriyataṃ attani sampassamāno bhiyyo pallomamāpādiṃ araññe vihārāya.

๔๕. พราหมณ์ เรานั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งเป็นผู้เกียจคร้าน มีความเพียรเลวทราม เข้าไปอาศัยเสนาสนะคือป่าชัฏ ป่าทึบ อันเป็นที่นอนที่นั่งอันสงัดอยู่ สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมเรียกภัยและความหวาดสะพรึงอันเป็นอกุศลเข้ามาหาตนแน่แท้ เพราะเหตุแห่งโทษคือความเป็นผู้เกียจคร้าน มีความเพียรเลวทรามของตน ส่วนเราไม่ได้เป็นผู้เกียจคร้าน มีความเพียรเลวทราม เข้าไปอาศัยเสนาสนะคือป่าชัฏ ป่าทึบ อันเป็นที่นอนที่นั่งอันสงัดอยู่ เราเป็นผู้ปรารภความเพียร ก็พระอริยะเหล่าใดเป็นผู้ปรารภความเพียร เข้าไปอาศัยเสนาสนะคือป่าชัฏ ป่าทึบ อันเป็นที่นอนที่นั่งอันสงัดอยู่ เราก็เป็นคนหนึ่งในบรรดาพระอริยะเหล่านั้น’ พราหมณ์ เรานั้นเมื่อเห็นความเป็นผู้ปรารภความเพียรนั้นในตน จึงเกิดความโน้มน้อมเพื่อจะอยู่ในป่ายิ่งขึ้น

46. ‘‘Tassa mayhaṃ, brāhmaṇa, etadahosi – ‘ye kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā muṭṭhassatī asampajānā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, muṭṭhassatiasampajānasandosahetu have te bhonto samaṇabrāhmaṇā akusalaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti. Na kho panāhaṃ muṭṭhassati asampajāno araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevāmi; upaṭṭhitassatihamasmi. Ye hi vo ariyā upaṭṭhitassatī araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti tesamahaṃ aññataro’ti. Etamahaṃ, brāhmaṇa, upaṭṭhitassatitaṃ attani sampassamāno bhiyyo pallomamāpādiṃ araññe vihārāya.

๔๖. พราหมณ์ เรานั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งเป็นผู้มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ เข้าไปอาศัยเสนาสนะคือป่าชัฏ ป่าทึบ อันเป็นที่นอนที่นั่งอันสงัดอยู่ สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมเรียกภัยและความหวาดสะพรึงอันเป็นอกุศลเข้ามาหาตนแน่แท้ เพราะเหตุแห่งโทษคือความเป็นผู้มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะของตน ส่วนเราไม่ได้เป็นผู้มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ เข้าไปอาศัยเสนาสนะคือป่าชัฏ ป่าทึบ อันเป็นที่นอนที่นั่งอันสงัดอยู่ เราเป็นผู้มีสติตั้งมั่น ก็พระอริยะเหล่าใดเป็นผู้มีสติตั้งมั่น เข้าไปอาศัยเสนาสนะคือป่าชัฏ ป่าทึบ อันเป็นที่นอนที่นั่งอันสงัดอยู่ เราก็เป็นคนหนึ่งในบรรดาพระอริยะเหล่านั้น’ พราหมณ์ เรานั้นเมื่อเห็นความเป็นผู้มีสติตั้งมั่นนั้นในตน จึงเกิดความโน้มน้อมเพื่อจะอยู่ในป่ายิ่งขึ้น

47. ‘‘Tassa mayhaṃ, brāhmaṇa, etadahosi – ‘ye kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā asamāhitā vibbhantacittā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, asamāhitavibbhantacittasandosahetu have te bhonto samaṇabrāhmaṇā akusalaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti. Na kho panāhaṃ asamāhito vibbhantacitto araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevāmi; samādhisampannohamasmi. Ye hi vo ariyā samādhisampannā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti tesamahaṃ aññataro’ti. Etamahaṃ, brāhmaṇa, samādhisampadaṃ attani sampassamāno bhiyyo pallomamāpādiṃ araññe vihārāya.

๔๗. พราหมณ์ เรานั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งเป็นผู้ไม่มีสมาธิ มีจิตฟุ้งซ่าน เข้าไปอาศัยเสนาสนะคือป่าชัฏ ป่าทึบ อันเป็นที่นอนที่นั่งอันสงัดอยู่ สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมเรียกภัยและความหวาดสะพรึงอันเป็นอกุศลเข้ามาหาตนแน่แท้ เพราะเหตุแห่งโทษคือความเป็นผู้ไม่มีสมาธิ มีจิตฟุ้งซ่านของตน ส่วนเราไม่ได้เป็นผู้ไม่มีสมาธิ มีจิตฟุ้งซ่าน เข้าไปอาศัยเสนาสนะคือป่าชัฏ ป่าทึบ อันเป็นที่นอนที่นั่งอันสงัดอยู่ เราเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสมาธิ ก็พระอริยะเหล่าใดเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสมาธิ เข้าไปอาศัยเสนาสนะคือป่าชัฏ ป่าทึบ อันเป็นที่นอนที่นั่งอันสงัดอยู่ เราก็เป็นคนหนึ่งในบรรดาพระอริยะเหล่านั้น’ พราหมณ์ เรานั้นเมื่อเห็นความถึงพร้อมด้วยสมาธินั้นในตน จึงเกิดความโน้มน้อมเพื่อจะอยู่ในป่ายิ่งขึ้น

48. ‘‘Tassa mayhaṃ, brāhmaṇa, etadahosi – ‘ye kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā duppaññā eḷamūgā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, duppaññaeḷamūgasandosahetu have te bhonto samaṇabrāhmaṇā akusalaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti. Na kho panāhaṃ duppañño eḷamūgo [Pg.25] araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevāmi; paññāsampannohamasmi. Ye hi vo ariyā paññāsampannā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti tesamahaṃ aññataro’ti. Etamahaṃ, brāhmaṇa, paññāsampadaṃ attani sampassamāno bhiyyo pallomamāpādiṃ araññe vihārāya.

๔๘. พราหมณ์ เรานั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งเป็นผู้มีปัญญาทราม โง่เขลาเหมือนคนใบ้กินน้ำลาย เข้าไปอาศัยเสนาสนะคือป่าชัฏ ป่าทึบ อันเป็นที่นอนที่นั่งอันสงัดอยู่ สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นย่อมเรียกภัยและความหวาดสะพรึงอันเป็นอกุศลเข้ามาหาตนแน่แท้ เพราะเหตุแห่งโทษคือความเป็นผู้มีปัญญาทราม โง่เขลาเหมือนคนใบ้กินน้ำลายของตน ส่วนเราไม่ได้เป็นผู้มีปัญญาทราม โง่เขลาเหมือนคนใบ้กินน้ำลาย เข้าไปอาศัยเสนาสนะคือป่าชัฏ ป่าทึบ อันเป็นที่นอนที่นั่งอันสงัดอยู่ เราเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา ก็พระอริยะเหล่าใดเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา เข้าไปอาศัยเสนาสนะคือป่าชัฏ ป่าทึบ อันเป็นที่นอนที่นั่งอันสงัดอยู่ เราก็เป็นคนหนึ่งในบรรดาพระอริยะเหล่านั้น’ พราหมณ์ เรานั้นเมื่อเห็นความถึงพร้อมด้วยปัญญานั้นในตน จึงเกิดความโน้มน้อมเพื่อจะอยู่ในป่ายิ่งขึ้น

Soḷasapariyāyaṃ niṭṭhitaṃ.

ปริยาย ๑๖ ประการ จบ

49. ‘‘Tassa mayhaṃ, brāhmaṇa, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ yā tā rattiyo abhiññātā abhilakkhitā – cātuddasī pañcadasī aṭṭhamī ca pakkhassa – tathārūpāsu rattīsu yāni tāni ārāmacetiyāni vanacetiyāni rukkhacetiyāni bhiṃsanakāni salomahaṃsāni tathārūpesu senāsanesu vihareyyaṃ appeva nāmāhaṃ bhayabheravaṃ passeyya’nti. So kho ahaṃ, brāhmaṇa, aparena samayena yā tā rattiyo abhiññātā abhilakkhitā – cātuddasī pañcadasī aṭṭhamī ca pakkhassa – tathārūpāsu rattīsu yāni tāni ārāmacetiyāni vanacetiyāni rukkhacetiyāni bhiṃsanakāni salomahaṃsāni tathārūpesu senāsanesu viharāmi. Tattha ca me, brāhmaṇa, viharato mago vā āgacchati, moro vā kaṭṭhaṃ pāteti, vāto vā paṇṇakasaṭaṃ ereti; tassa mayhaṃ brāhmaṇa etadahosi – ‘etaṃ nūna taṃ bhayabheravaṃ āgacchatī’ti. Tassa mayhaṃ, brāhmaṇa, etadahosi – ‘kiṃ nu kho ahaṃ aññadatthu bhayapaṭikaṅkhī viharāmi? Yaṃnūnāhaṃ yathābhūtaṃ yathābhūtassa me taṃ bhayabheravaṃ āgacchati, tathābhūtaṃ tathābhūtova taṃ bhayabheravaṃ paṭivineyya’nti. Tassa mayhaṃ, brāhmaṇa, caṅkamantassa taṃ bhayabheravaṃ āgacchati. So kho ahaṃ, brāhmaṇa, neva tāva tiṭṭhāmi na nisīdāmi na nipajjāmi, yāva caṅkamantova taṃ bhayabheravaṃ paṭivinemi. Tassa mayhaṃ, brāhmaṇa, ṭhitassa taṃ bhayabheravaṃ āgacchati. So kho ahaṃ, brāhmaṇa, neva tāva caṅkamāmi na nisīdāmi na nipajjāmi. Yāva ṭhitova taṃ bhayabheravaṃ paṭivinemi. Tassa mayhaṃ, brāhmaṇa, nisinnassa taṃ bhayabheravaṃ āgacchati. So kho ahaṃ, brāhmaṇa, neva tāva nipajjāmi na tiṭṭhāmi [Pg.26] na caṅkamāmi, yāva nisinnova taṃ bhayabheravaṃ paṭivinemi. Tassa mayhaṃ, brāhmaṇa, nipannassa taṃ bhayabheravaṃ āgacchati. So kho ahaṃ, brāhmaṇa, neva tāva nisīdāmi na tiṭṭhāmi na caṅkamāmi, yāva nipannova taṃ bhayabheravaṃ paṭivinemi.

๔๙. พราหมณ์ เรานั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงอยู่ในเสนาสนะเช่นนั้น คือ อารามเจดีย์ วนเจดีย์ รุกขเจดีย์ ที่น่าสะพรึงกลัว ชวนให้ขนพองสยองเกล้า ในราตรีที่เขารู้กันดี ที่เขากำหนดกันไว้ คือ คืน 14 ค่ำ 15 ค่ำ และ 8 ค่ำ แห่งปักษ์ เราพึงเห็นภัยและความหวาดกลัวนั้นได้บ้าง’ พราหมณ์ ต่อมาสมัยอื่น เราได้อยู่ในเสนาสนะเช่นนั้น คือ อารามเจดีย์ วนเจดีย์ รุกขเจดีย์ ที่น่าสะพรึงกลัว ชวนให้ขนพองสยองเกล้า ในราตรีที่เขารู้กันดี ที่เขากำหนดกันไว้ คือ คืน 14 ค่ำ 15 ค่ำ และ 8 ค่ำ แห่งปักษ์ พราหมณ์ เมื่อเราอยู่ในเสนาสนะเช่นนั้น เนื้อเดินมาบ้าง นกยูงทำกิ่งไม้ให้ตกลงมาบ้าง หรือลมพัดกองใบไม้ให้มีเสียงบ้าง เรานั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ภัยและความหวาดกลัวที่ว่าจะมา คงเป็นอันนี้แน่’ พราหมณ์ เรานั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ทำไมหนอ เราจึงมัวแต่หวังภัยอยู่เล่า ไฉนหนอ เมื่อเราเป็นอยู่อย่างไรๆ ภัยและความหวาดกลัวนั้นมาถึงเราผู้เป็นอยู่อย่างนั้นๆ เราพึงกำจัดภัยและความหวาดกลัวนั้นเสียในอิริยาบถนั้นๆ ทีเดียว’ พราหมณ์ เมื่อเรากำลังเดินจงกรมอยู่ ภัยและความหวาดกลัวนั้นเกิดขึ้น เรานั้นไม่ยืน ไม่นั่ง ไม่นอน จนกว่าจะกำจัดภัยและความหวาดกลัวนั้นได้ขณะที่กำลังเดินจงกรมอยู่นั่นเอง พราหมณ์ เมื่อเรากำลังยืนอยู่ ภัยและความหวาดกลัวนั้นเกิดขึ้น เรานั้นไม่เดินจงกรม ไม่นั่ง ไม่นอน จนกว่าจะกำจัดภัยและความหวาดกลัวนั้นได้ขณะที่กำลังยืนอยู่นั่นเอง พราหมณ์ เมื่อเรากำลังนั่งอยู่ ภัยและความหวาดกลัวนั้นเกิดขึ้น เรานั้นไม่นอน ไม่ยืน ไม่เดินจงกรม จนกว่าจะกำจัดภัยและความหวาดกลัวนั้นได้ขณะที่กำลังนั่งอยู่นั่นเอง พราหมณ์ เมื่อเรากำลังนอนอยู่ ภัยและความหวาดกลัวนั้นเกิดขึ้น เรานั้นไม่นั่ง ไม่ยืน ไม่เดินจงกรม จนกว่าจะกำจัดภัยและความหวาดกลัวนั้นได้ขณะที่กำลังนอนอยู่นั่นเอง

50. ‘‘Santi kho pana, brāhmaṇa, eke samaṇabrāhmaṇā rattiṃyeva samānaṃ divāti sañjānanti, divāyeva samānaṃ rattīti sañjānanti. Idamahaṃ tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sammohavihārasmiṃ vadāmi. Ahaṃ kho pana, brāhmaṇa, rattiṃyeva samānaṃ rattīti sañjānāmi, divāyeva samānaṃ divāti sañjānāmi. Yaṃ kho taṃ, brāhmaṇa, sammā vadamāno vadeyya – ‘asammohadhammo satto loke uppanno bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti, mameva taṃ sammā vadamāno vadeyya – ‘asammohadhammo satto loke uppanno bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti.

๕๐. พราหมณ์ ยังมีสมณพราหมณ์พวกหนึ่ง เมื่อเป็นกลางคืนอยู่แท้ๆ กลับจำได้หมายรู้ว่าเป็นกลางวัน เมื่อเป็นกลางวันอยู่แท้ๆ กลับจำได้หมายรู้ว่าเป็นกลางคืน เรากล่าวการอยู่ของสมณพราหมณ์เหล่านั้นว่า เป็นการอยู่ในความหลง ส่วนเราแล พราหมณ์ เมื่อเป็นกลางคืนอยู่ ก็จำได้หมายรู้ว่าเป็นกลางคืน เมื่อเป็นกลางวันอยู่ ก็จำได้หมายรู้ว่าเป็นกลางวัน พราหมณ์ ผู้ที่กล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงเรื่องนั้นอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ผู้มีธรรมคือความไม่หลงเกิดขึ้นในโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ เขากล่าวถึงเรานั่นเองโดยชอบว่า ‘สัตว์ผู้มีธรรมคือความไม่หลงเกิดขึ้นในโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’

51. ‘‘Āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇa, vīriyaṃ ahosi asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekaggaṃ. So kho ahaṃ, brāhmaṇa, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca vihāsiṃ, sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedesiṃ; yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ.

๕๑. พราหมณ์ เรานั้นมีความเพียรที่ปรารภแล้ว ไม่ย่อหย่อน มีสติมั่นคง ไม่ฟั่นเฟือน มีกายสงบ ไม่กระสับกระส่าย มีจิตตั้งมั่น เป็นหนึ่ง พราหมณ์ เรานั้นสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่ เพราะปีติจางคลายไป มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ อยู่ เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่

52. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ [Pg.27] anussarāmi, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Ayaṃ kho me, brāhmaṇa, rattiyā paṭhame yāme paṭhamā vijjā adhigatā, avijjā vihatā vijjā uppannā, tamo vihato āloko uppanno, yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.

๕๒. เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ เรานั้นน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสติญาณ เรานั้นย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น เรานั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น เรานั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้มาเกิดในภพนี้’ เราย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งลักษณะและเรื่องราวได้ด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นวิชชาที่หนึ่ง ที่เราได้บรรลุแล้วในปฐมยามแห่งราตรี อวิชชาถูกกำจัดแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ความมืดถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว เหมือนที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส ส่งตนไปแล้วอยู่

53. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāmi – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā; te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā; te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāmi. Ayaṃ kho me, brāhmaṇa, rattiyā majjhime yāme dutiyā vijjā adhigatā, avijjā vihatā vijjā uppannā, tamo vihato āloko uppanno, yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.

๕๓. เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ เรานั้นน้อมจิตไปเพื่อจุตูปปาตญาณ เรานั้นย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง ผิวพรรณดีและผิวพรรณทราม ไปสู่สุคติและทุคติ ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์ เกินกว่าตาของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต เป็นผู้กล่าวร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ สัตว์เหล่านั้น หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ส่วนท่านผู้เจริญทั้งหลาย สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่กล่าวร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ สัตว์เหล่านั้น หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เราย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง ผิวพรรณดีและผิวพรรณทราม ไปสู่สุคติและทุคติ ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์ เกินกว่าตาของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นวิชชาที่สอง ที่เราได้บรรลุแล้วในมัชฌิมยามแห่งราตรี อวิชชาถูกกำจัดแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ความมืดถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว เหมือนที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส ส่งตนไปแล้วอยู่

54. ‘‘So [Pg.28] evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ. ‘Ime āsavā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ. Tassa me evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccittha, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccittha, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccittha. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ ahosi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsiṃ. Ayaṃ kho me, brāhmaṇa, rattiyā pacchime yāme tatiyā vijjā adhigatā, avijjā vihatā vijjā uppannā, tamo vihato āloko uppanno, yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.

๕๔. เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ เรานั้นน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ เรานั้นได้รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ได้รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ได้รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ได้รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ได้รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘เหล่านี้อาสวะ’ ได้รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวสมุทัย’ ได้รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวนิโรธ’ ได้รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อเรารู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตก็หลุดพ้นแล้วแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็เกิดญาณว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ได้รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนพราหมณ์ นี้แหละเป็นวิชชาที่สาม ที่เราได้บรรลุแล้วในปัจฉิมยามแห่งราตรี อวิชชาถูกกำจัดแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ความมืดถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว เหมือนที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส ส่งตนไปแล้วอยู่

55. ‘‘Siyā kho pana te, brāhmaṇa, evamassa – ‘ajjāpi nūna samaṇo gotamo avītarāgo avītadoso avītamoho, tasmā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevatī’ti. Na kho panetaṃ, brāhmaṇa, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Dve kho ahaṃ, brāhmaṇa, atthavase sampassamāno araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevāmi – attano ca diṭṭhadhammasukhavihāraṃ sampassamāno, pacchimañca janataṃ anukampamāno’’ti.

๕๕. ดูก่อนพราหมณ์ ท่านอาจจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘บางทีพระสมณโคดมในทุกวันนี้ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากโทสะ ยังไม่ปราศจากโมหะเป็นแน่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเสพเสนาสนะอันเป็นป่าและป่าเปลี่ยวที่สงัด’ ดูก่อนพราหมณ์ แต่ท่านไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย ดูก่อนพราหมณ์ เราเล็งเห็นอำนาจประโยชน์ ๒ ประการ จึงเสพเสนาสนะอันเป็นป่าและป่าเปลี่ยวที่สงัด คือ เล็งเห็นการอยู่เป็นสุขในปัจจุบันของตนด้วย และอนุเคราะห์หมู่ชนรุ่นหลังด้วย

56. ‘‘Anukampitarūpā vatāyaṃ bhotā gotamena pacchimā janatā, yathā taṃ arahatā sammāsambuddhena. Abhikkantaṃ, bho gotama! Abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

๕๖. “ท่านพระโคดมได้ทรงมีพระมหากรุณาในหมู่ชนรุ่นหลัง เหมือนดังที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจะพึงทรงอนุเคราะห์หนอ ข้าแต่ท่านพระโคดม ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่ท่านพระโคดม ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยคิดว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ฉันใด ท่านพระโคดมได้ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าพระองค์นี้ขอถึงท่านพระโคดม พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป”

Bhayabheravasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ.

ภยเภรวสูตรที่ ๔ จบ

5. Anaṅgaṇasuttaṃ

๕. อนังคณสูตร

57. Evaṃ [Pg.29] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca –

๕๗. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรเรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า “อาวุโสภิกขเว” (ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย) ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรว่า “อาวุโส” (ขอรับท่าน) ท่านพระสารีบุตรจึงได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘Cattārome, āvuso, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idhāvuso, ekacco puggalo sāṅgaṇova samāno ‘atthi me ajjhattaṃ aṅgaṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Idha panāvuso, ekacco puggalo sāṅgaṇova samāno ‘atthi me ajjhattaṃ aṅgaṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Idhāvuso, ekacco puggalo anaṅgaṇova samāno ‘natthi me ajjhattaṃ aṅgaṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Idha panāvuso, ekacco puggalo anaṅgaṇova samāno ‘natthi me ajjhattaṃ aṅgaṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Tatrāvuso, yvāyaṃ puggalo sāṅgaṇova samāno ‘atthi me ajjhattaṃ aṅgaṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ayaṃ imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ sāṅgaṇānaṃyeva sataṃ hīnapuriso akkhāyati. Tatrāvuso, yvāyaṃ puggalo sāṅgaṇova samāno ‘atthi me ajjhattaṃ aṅgaṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ sāṅgaṇānaṃyeva sataṃ seṭṭhapuriso akkhāyati. Tatrāvuso, yvāyaṃ puggalo anaṅgaṇova samāno ‘natthi me ajjhattaṃ aṅgaṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ayaṃ imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ anaṅgaṇānaṃyeva sataṃ hīnapuriso akkhāyati. Tatrāvuso, yvāyaṃ puggalo anaṅgaṇova samāno ‘natthi me ajjhattaṃ aṅgaṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ anaṅgaṇānaṃyeva sataṃ seṭṭhapuriso akkhāyatī’’ti.

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคล ๔ จำพวกนี้มีปรากฏอยู่ในโลก ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีมลทิน แต่ไม่รู้ตามความเป็นจริงว่า ‘มลทินภายในของเรามีอยู่’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีมลทิน และรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘มลทินภายในของเรามีอยู่’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ไม่มีมลทิน แต่ไม่รู้ตามความเป็นจริงว่า ‘มลทินภายในของเราไม่มี’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ไม่มีมลทิน และรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘มลทินภายในของเราไม่มี’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดเป็นผู้มีมลทิน แต่ไม่รู้ตามความเป็นจริงว่า ‘มลทินภายในของเรามีอยู่’ ในบรรดาบุคคล ๒ จำพวกผู้มีมลทินนั้น บุคคลนี้เรียกว่าเป็นบุรุษชั้นเลว ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดเป็นผู้มีมลทิน และรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘มลทินภายในของเรามีอยู่’ ในบรรดาบุคคล ๒ จำพวกผู้มีมลทินนั้น บุคคลนี้เรียกว่าเป็นบุรุษชั้นเยี่ยม ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดเป็นผู้ไม่มีมลทิน แต่ไม่รู้ตามความเป็นจริงว่า ‘มลทินภายในของเราไม่มี’ ในบรรดาบุคคล ๒ จำพวกผู้ไม่มีมลทินนั้น บุคคลนี้เรียกว่าเป็นบุรุษชั้นเลว ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดเป็นผู้ไม่มีมลทิน และรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘มลทินภายในของเราไม่มี’ ในบรรดาบุคคล ๒ จำพวกผู้ไม่มีมลทินนั้น บุคคลนี้เรียกว่าเป็นบุรุษชั้นเยี่ยม”

58. Evaṃ vutte, āyasmā mahāmoggallāno āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca –

๕๘. เมื่อท่านพระสารีบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ถามท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า

‘‘Ko nu kho, āvuso sāriputta, hetu ko paccayo yenimesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ sāṅgaṇānaṃyeva sataṃ eko hīnapuriso akkhāyati, eko seṭṭhapuriso akkhāyati? Ko panāvuso sāriputta, hetu ko [Pg.30] paccayo yenimesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ anaṅgaṇānaṃyeva sataṃ eko hīnapuriso akkhāyati, eko seṭṭhapuriso akkhāyatī’’ti?

“ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ในบรรดาบุคคล ๒ จำพวกผู้มีมลทินนั้น บุคคลจำพวกหนึ่งเรียกว่าเป็นบุรุษชั้นเลว บุคคลอีกจำพวกหนึ่งเรียกว่าเป็นบุรุษชั้นเยี่ยม และอะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ในบรรดาบุคคล ๒ จำพวกผู้ไม่มีมลทินนั้น บุคคลจำพวกหนึ่งเรียกว่าเป็นบุรุษชั้นเลว บุคคลอีกจำพวกหนึ่งเรียกว่าเป็นบุรุษชั้นเยี่ยม”

59. ‘‘Tatrāvuso, yvāyaṃ puggalo sāṅgaṇova samāno ‘atthi me ajjhattaṃ aṅgaṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – na chandaṃ janessati na vāyamissati na vīriyaṃ ārabhissati tassaṅgaṇassa pahānāya; so sarāgo sadoso samoho sāṅgaṇo saṃkiliṭṭhacitto kālaṃ karissati. Seyyathāpi, āvuso, kaṃsapāti ābhatā āpaṇā vā kammārakulā vā rajena ca malena ca pariyonaddhā. Tamenaṃ sāmikā na ceva paribhuñjeyyuṃ na ca pariyodapeyyuṃ, rajāpathe ca naṃ nikkhipeyyuṃ. Evañhi sā, āvuso, kaṃsapāti aparena samayena saṃkiliṭṭhatarā assa malaggahitā’’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti. ‘‘Evameva kho, āvuso, yvāyaṃ puggalo sāṅgaṇova samāno ‘atthi me ajjhattaṃ aṅgaṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – na chandaṃ janessati na vāyamissati na vīriyaṃ ārabhissati tassaṅgaṇassa pahānāya; so sarāgo sadoso samoho sāṅgaṇo saṃkiliṭṭhacitto kālaṃ karissati.

๕๙. “ดูก่อนท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ ในบุคคล ๒ จำพวกนั้น บุคคลใดเป็นผู้มีมลทิน แต่ไม่รู้ตามความเป็นจริงว่า ‘มลทินภายในของเรามีอยู่’ บุคคลนั้นเป็นอันหวังได้ว่าจะไม่ก่อฉันทะ ไม่พยายาม ไม่ปรารภความเพียรเพื่อละมลทินนั้น เขาจักเป็นผู้มีราคะ โทสะ โมหะ มีมลทิน มีจิตเศร้าหมอง ทำกาละไป ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เปรียบเหมือนภาชนะสำริดที่เขานำมาจากร้านตลาดหรือจากตระกูลช่างโลหะ เปื้อนด้วยธุลีและสนิม เจ้าของภาชนะนั้นไม่ใช้สอยและไม่ขัดสี กลับนำไปเก็บไว้ในที่ที่มีธุลี ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ภาชนะสำริดนั้นจะกลายเป็นภาชนะที่เศร้าหมองยิ่งขึ้นและมีสนิมจับมากขึ้นในสมัยต่อมามิใช่หรือ” “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ” “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลใดเป็นผู้มีมลทิน แต่ไม่รู้ตามความเป็นจริงว่า ‘มลทินภายในของเรามีอยู่’ บุคคลนั้นเป็นอันหวังได้ว่าจะไม่ก่อฉันทะ ไม่พยายาม ไม่ปรารภความเพียรเพื่อละมลทินนั้น เขาจักเป็นผู้มีราคะ โทสะ โมหะ มีมลทิน มีจิตเศร้าหมอง ทำกาละไป

‘‘Tatrāvuso, yvāyaṃ puggalo sāṅgaṇova samāno ‘atthi me ajjhattaṃ aṅgaṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti, tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – chandaṃ janessati vāyamissati vīriyaṃ ārabhissati tassaṅgaṇassa pahānāya; so arāgo adoso amoho anaṅgaṇo asaṃkiliṭṭhacitto kālaṃ karissati. Seyyathāpi, āvuso, kaṃsapāti ābhatā āpaṇā vā kammārakulā vā rajena ca malena ca pariyonaddhā. Tamenaṃ sāmikā paribhuñjeyyuñceva pariyodapeyyuñca, na ca naṃ rajāpathe nikkhipeyyuṃ. Evañhi sā, āvuso, kaṃsapāti aparena samayena parisuddhatarā assa pariyodātā’’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti. ‘‘Evameva kho, āvuso, yvāyaṃ puggalo sāṅgaṇova samāno ‘atthi me ajjhattaṃ aṅgaṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti, tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – chandaṃ janessati vāyamissati vīriyaṃ ārabhissati tassaṅgaṇassa pahānāya; so arāgo adoso amoho anaṅgaṇo asaṃkiliṭṭhacitto kālaṃ karissati.

ดูก่อนอาวุโส ในบุคคล ๒ จำพวกนั้น บุคคลใดมีมลทินอยู่ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘มลทินภายในของเรามีอยู่’ พึงหวังข้อนี้ได้ว่า บุคคลนั้นจักก่อฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร เพื่อละมลทินนั้น เขาจะไม่มีราคะ ไม่มีโทสะ ไม่มีโมหะ ไม่มีมลทิน มีจิตไม่เศร้าหมอง ทำกาละไป. ดูก่อนอาวุโส เปรียบเหมือนภาชนะสำริดที่เขานำมาจากร้านหรือจากสกุลช่างโลหะ เปื้อนด้วยธุลีและสนิม เจ้าของใช้สอยด้วย ขัดสีด้วย และไม่ทิ้งไว้ในที่มีธุลีด้วย ดูก่อนอาวุโส ด้วยเหตุอย่างนี้ ภาชนะสำริดนั้นจะพึงบริสุทธิ์สะอาดยิ่งขึ้นในสมัยต่อมามิใช่หรือ? (พระมหาโมคคัลลานะตอบว่า) อย่างนั้น อาวุโส. (พระสารีบุตรกล่าวว่า) ดูก่อนอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกันแล บุคคลใดมีมลทินอยู่ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘มลทินภายในของเรามีอยู่’ พึงหวังข้อนี้ได้ว่า บุคคลนั้นจักก่อฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร เพื่อละมลทินนั้น เขาจะไม่มีราคะ ไม่มีโทสะ ไม่มีโมหะ ไม่มีมลทิน มีจิตไม่เศร้าหมอง ทำกาละไป.

‘‘Tatrāvuso[Pg.31], yvāyaṃ puggalo anaṅgaṇova samāno ‘natthi me ajjhattaṃ aṅgaṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – subhanimittaṃ manasi karissati, tassa subhanimittassa manasikārā rāgo cittaṃ anuddhaṃsessati; so sarāgo sadoso samoho sāṅgaṇo saṃkiliṭṭhacitto kālaṃ karissati. Seyyathāpi, āvuso, kaṃsapāti ābhatā āpaṇā vā kammārakulā vā parisuddhā pariyodātā. Tamenaṃ sāmikā na ceva paribhuñjeyyuṃ na ca pariyodapeyyuṃ, rajāpathe ca naṃ nikkhipeyyuṃ. Evañhi sā, āvuso, kaṃsapāti aparena samayena saṃkiliṭṭhatarā assa malaggahitā’’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti. ‘‘Evameva kho, āvuso, yvāyaṃ puggalo anaṅgaṇova samāno ‘natthi me ajjhattaṃ aṅgaṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – subhanimittaṃ manasi karissati, tassa subhanimittassa manasikārā rāgo cittaṃ anuddhaṃsessati;so sarāgo sadoso samoho sāṅgaṇo saṃkiliṭṭhacittokālaṃkarissati.

ดูก่อนอาวุโส ในบุคคล ๒ จำพวกนั้น บุคคลใดไม่มีมลทินอยู่ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘มลทินภายในของเราไม่มี’ พึงหวังข้อนี้ได้ว่า บุคคลนั้นจักทำในใจซึ่งสุภนิมิต เมื่อเขาทำในใจซึ่งสุภนิมิต ราคะจักครอบงำจิตได้ เขาจะมีราคะ มีโทสะ มีโมหะ มีมลทิน มีจิตเศร้าหมอง ทำกาละไป. ดูก่อนอาวุโส เปรียบเหมือนภาชนะสำริดที่เขานำมาจากร้านหรือจากสกุลช่างโลหะ บริสุทธิ์ผุดผ่อง เจ้าของไม่ใช้สอยด้วย ไม่ขัดสีด้วย และทิ้งไว้ในที่มีธุลีด้วย ดูก่อนอาวุโส ด้วยเหตุอย่างนี้ ภาชนะสำริดนั้นจะพึงเศร้าหมองยิ่งขึ้น มีสนิมจับในสมัยต่อมามิใช่หรือ? (พระมหาโมคคัลลานะตอบว่า) อย่างนั้น อาวุโส. (พระสารีบุตรกล่าวว่า) ดูก่อนอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกันแล บุคคลใดไม่มีมลทินอยู่ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘มลทินภายในของเราไม่มี’ พึงหวังข้อนี้ได้ว่า บุคคลนั้นจักทำในใจซึ่งสุภนิมิต เมื่อเขาทำในใจซึ่งสุภนิมิต ราคะจักครอบงำจิตได้ เขาจะมีราคะ มีโทสะ มีโมหะ มีมลทิน มีจิตเศร้าหมอง ทำกาละไป.

‘‘Tatrāvuso, yvāyaṃ puggalo anaṅgaṇova samāno ‘natthi me ajjhattaṃ aṅgaṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti, tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – subhanimittaṃ na manasi karissati, tassa subhanimittassa amanasikārā rāgo cittaṃ nānuddhaṃsessati; so arāgo adoso amoho anaṅgaṇo asaṃkiliṭṭhacitto kālaṃ karissati. Seyyathāpi, āvuso, kaṃsapāti ābhatā āpaṇā vā kammārakulā vā parisuddhā pariyodātā. Tamenaṃ sāmikā paribhuñjeyyuñceva pariyodapeyyuñca, na ca naṃ rajāpathe nikkhipeyyuṃ. Evañhi sā, āvuso, kaṃsapāti aparena samayena parisuddhatarā assa pariyodātā’’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti. ‘‘Evameva kho, āvuso, yvāyaṃ puggalo anaṅgaṇova samāno ‘natthi me ajjhattaṃ aṅgaṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti, tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – subhanimittaṃ na manasi karissati, tassa subhanimittassa amanasikārā rāgo cittaṃ nānuddhaṃsessati; so arāgo adoso amoho anaṅgaṇo asaṃkiliṭṭhacitto kālaṃ karissati.

ดูก่อนอาวุโส ในบุคคล ๒ จำพวกนั้น บุคคลใดไม่มีมลทินอยู่ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘มลทินภายในของเราไม่มี’ พึงหวังข้อนี้ได้ว่า บุคคลนั้นจักไม่ทำในใจซึ่งสุภนิมิต เมื่อเขาไม่ทำในใจซึ่งสุภนิมิต ราคะจักครอบงำจิตไม่ได้ เขาจะไม่มีราคะ ไม่มีโทสะ ไม่มีโมหะ ไม่มีมลทิน มีจิตไม่เศร้าหมอง ทำกาละไป. ดูก่อนอาวุโส เปรียบเหมือนภาชนะสำริดที่เขานำมาจากร้านหรือจากสกุลช่างโลหะ บริสุทธิ์ผุดผ่อง เจ้าของใช้สอยด้วย ขัดสีด้วย และไม่ทิ้งไว้ในที่มีธุลีด้วย ดูก่อนอาวุโส ด้วยเหตุอย่างนี้ ภาชนะสำริดนั้นจะพึงบริสุทธิ์สะอาดยิ่งขึ้นในสมัยต่อมามิใช่หรือ? (พระมหาโมคคัลลานะตอบว่า) อย่างนั้น อาวุโส. (พระสารีบุตรกล่าวว่า) ดูก่อนอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกันแล บุคคลใดไม่มีมลทินอยู่ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘มลทินภายในของเราไม่มี’ พึงหวังข้อนี้ได้ว่า บุคคลนั้นจักไม่ทำในใจซึ่งสุภนิมิต เมื่อเขาไม่ทำในใจซึ่งสุภนิมิต ราคะจักครอบงำจิตไม่ได้ เขาจะไม่มีราคะ ไม่มีโทสะ ไม่มีโมหะ ไม่มีมลทิน มีจิตไม่เศร้าหมอง ทำกาละไป.

‘‘Ayaṃ kho, āvuso moggallāna, hetu ayaṃ paccayo yenimesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ sāṅgaṇānaṃyeva sataṃ eko hīnapuriso akkhāyati, eko seṭṭhapuriso akkhāyati. Ayaṃ panāvuso moggallāna, hetu ayaṃ [Pg.32] paccayo yenimesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ anaṅgaṇānaṃyeva sataṃ eko hīnapuriso akkhāyati, eko seṭṭhapuriso akkhāyatī’’ti.

ดูก่อนท่านโมคคัลลานะ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่บุคคล ๒ จำพวกนี้ ซึ่งเป็นผู้มีมลทินด้วยกัน คนหนึ่งเรียกว่าเป็นบุรุษชั้นเลว คนหนึ่งเรียกว่าเป็นบุรุษชั้นประเสริฐ. ดูก่อนท่านโมคคัลลานะ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่บุคคล ๒ จำพวกนี้ ซึ่งเป็นผู้ไม่มีมลทินด้วยกัน คนหนึ่งเรียกว่าเป็นบุรุษชั้นเลว คนหนึ่งเรียกว่าเป็นบุรุษชั้นประเสริฐ.

60. ‘‘Aṅgaṇaṃ aṅgaṇanti, āvuso, vuccati. Kissa nu kho etaṃ, āvuso, adhivacanaṃ yadidaṃ aṅgaṇa’’nti? ‘‘Pāpakānaṃ kho etaṃ, āvuso, akusalānaṃ icchāvacarānaṃ adhivacanaṃ, yadidaṃ aṅgaṇa’’nti.

๖๐. (พระมหาโมคคัลลานะทูลถามว่า) ดูก่อนอาวุโส ที่เรียกว่า ‘มลทิน มลทิน’ ดังนี้ คำว่า ‘มลทิน’ นี้ เป็นชื่อเรียกอะไรหนอแล? (พระสารีบุตรตอบว่า) ดูก่อนอาวุโส คำว่า ‘มลทิน’ นี้ เป็นชื่อเรียกอกุศลธรรมอันเป็นไปตามความปรารถนาอันลามก.

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ idhekaccassa bhikkhuno evaṃ icchā uppajjeyya – ‘āpattiñca vata āpanno assaṃ, na ca maṃ bhikkhū jāneyyuṃ āpattiṃ āpanno’ti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ taṃ bhikkhuṃ bhikkhū jāneyyuṃ – ‘āpattiṃ āpanno’ti. ‘Jānanti maṃ bhikkhū āpattiṃ āpanno’ti – iti so kupito hoti appatīto. Yo ceva kho, āvuso, kopo yo ca appaccayo – ubhayametaṃ aṅgaṇaṃ.

ดูก่อนอาวุโส เป็นไปได้ที่ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ จะพึงเกิดความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราต้องอาบัติแล้ว ขอภิกษุทั้งหลายอย่าได้รู้ว่าเราต้องอาบัติเลย’ และเป็นไปได้ที่ภิกษุทั้งหลายจะพึงรู้ภิกษุนั้นว่า ‘ต้องอาบัติแล้ว’ เธอก็จะโกรธ ไม่พอใจว่า ‘ภิกษุทั้งหลายรู้ว่าเราต้องอาบัติแล้ว’ ดูก่อนอาวุโส ความโกรธก็ดี ความไม่พอใจก็ดี ทั้งสองอย่างนี้เรียกว่ามลทิน.

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ idhekaccassa bhikkhuno evaṃ icchā uppajjeyya – ‘āpattiñca vata āpanno assaṃ, anuraho maṃ bhikkhū codeyyuṃ, no saṅghamajjhe’ti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ taṃ bhikkhuṃ bhikkhū saṅghamajjhe codeyyuṃ, no anuraho. ‘Saṅghamajjhe maṃ bhikkhū codenti, no anuraho’ti – iti so kupito hoti appatīto. Yo ceva kho, āvuso, kopo yo ca appaccayo – ubhayametaṃ aṅgaṇaṃ.

ดูก่อนอาวุโส เป็นไปได้ที่ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ จะพึงเกิดความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราต้องอาบัติแล้ว ขอภิกษุทั้งหลายพึงโจทเราในที่ลับ ไม่ใช่ในท่ามกลางสงฆ์’ และเป็นไปได้ที่ภิกษุทั้งหลายจะพึงโจทภิกษุนั้นในท่ามกลางสงฆ์ ไม่ใช่ในที่ลับ เธอก็จะโกรธ ไม่พอใจว่า ‘ภิกษุทั้งหลายโจทเราในท่ามกลางสงฆ์ ไม่ใช่ในที่ลับ’ ดูก่อนอาวุโส ความโกรธก็ดี ความไม่พอใจก็ดี ทั้งสองอย่างนี้เรียกว่ามลทิน.

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ idhekaccassa bhikkhuno evaṃ icchā uppajjeyya – ‘āpattiñca vata āpanno assaṃ, sappaṭipuggalo maṃ codeyya, no appaṭipuggalo’ti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ taṃ bhikkhuṃ appaṭipuggalo codeyya, no sappaṭipuggalo. ‘Appaṭipuggalo maṃ codeti, no sappaṭipuggalo’ti – iti so kupito hoti appatīto. Yo ceva kho, āvuso, kopo yo ca appaccayo – ubhayametaṃ aṅgaṇaṃ.

ดูก่อนอาวุโส ก็ฐานะนี้เป็นสิ่งที่มีได้ คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ พึงเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ถ้าเราพึงต้องอาบัติหนอ ขอให้บุคคลผู้มีอาบัติเช่นเดียวกันโจทเราเถิด บุคคลผู้ไม่มีอาบัติเช่นเดียวกันอย่าโจทเลย’ ดูก่อนอาวุโส ก็ฐานะนี้เป็นสิ่งที่มีได้ คือ บุคคลผู้ไม่มีอาบัติเช่นเดียวกันพึงโจทภิกษุนั้น ไม่ใช่บุคคลผู้มีอาบัติเช่นเดียวกัน ภิกษุนั้นจึงโกรธ ไม่พอใจว่า ‘บุคคลผู้ไม่มีอาบัติเช่นเดียวกันโจทเรา ไม่ใช่บุคคลผู้มีอาบัติเช่นเดียวกัน’ ดูก่อนอาวุโส ความโกรธและความไม่พอใจใด ทั้งสองอย่างนี้เป็นมลทิน

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ idhekaccassa bhikkhuno evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata mameva satthā paṭipucchitvā paṭipucchitvā bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseyya, na aññaṃ bhikkhuṃ satthā paṭipucchitvā paṭipucchitvā bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseyyā’ti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ aññaṃ bhikkhuṃ satthā paṭipucchitvā [Pg.33] paṭipucchitvā bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseyya, na taṃ bhikkhuṃ satthā paṭipucchitvā paṭipucchitvā bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseyya. ‘Aññaṃ bhikkhuṃ satthā paṭipucchitvā paṭipucchitvā bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti, na maṃ satthā paṭipucchitvā paṭipucchitvā bhikkhūnaṃ dhammaṃ desetī’ti – iti so kupito hoti appatīto. Yo ceva kho, āvuso, kopo yo ca appaccayo – ubhayametaṃ aṅgaṇaṃ.

ดูก่อนอาวุโส ก็ฐานะนี้เป็นสิ่งที่มีได้ คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ พึงเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้พระศาสดาทรงสอบถามเราแล้วสอบถามอีกแล้วจึงทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายเถิด ขออย่าได้ทรงสอบถามภิกษุอื่นแล้วสอบถามอีกแล้วจึงทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายเลย’ ดูก่อนอาวุโส ก็ฐานะนี้เป็นสิ่งที่มีได้ คือ พระศาสดาทรงสอบถามภิกษุอื่นแล้วสอบถามอีกแล้วจึงทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย แต่ไม่ทรงสอบถามภิกษุนั้นแล้วสอบถามอีกแล้วจึงทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นจึงโกรธ ไม่พอใจว่า ‘พระศาสดาทรงสอบถามภิกษุอื่นแล้วสอบถามอีกแล้วจึงทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย แต่ไม่ทรงสอบถามเราแล้วสอบถามอีกแล้วจึงทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย’ ดูก่อนอาวุโส ความโกรธและความไม่พอใจใด ทั้งสองอย่างนี้เป็นมลทิน

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ idhekaccassa bhikkhuno evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata mameva bhikkhū purakkhatvā purakkhatvā gāmaṃ bhattāya paviseyyuṃ, na aññaṃ bhikkhuṃ bhikkhū purakkhatvā purakkhatvā gāmaṃ bhattāya paviseyyu’nti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ aññaṃ bhikkhuṃ bhikkhū purakkhatvā purakkhatvā gāmaṃ bhattāya paviseyyuṃ, na taṃ bhikkhuṃ bhikkhū purakkhatvā purakkhatvā gāmaṃ bhattāya paviseyyuṃ. ‘Aññaṃ bhikkhuṃ bhikkhū purakkhatvā purakkhatvā gāmaṃ bhattāya pavisanti, na maṃ bhikkhū purakkhatvā purakkhatvā gāmaṃ bhattāya pavisantī’ti – iti so kupito hoti appatīto. Yo ceva kho, āvuso, kopo yo ca appaccayo – ubhayametaṃ aṅgaṇaṃ.

ดูก่อนอาวุโส ก็ฐานะนี้เป็นสิ่งที่มีได้ คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ พึงเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้ภิกษุทั้งหลายทำเราไว้ข้างหน้าแล้วทำอีกแล้วจึงเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตเถิด ขออย่าได้ทำภิกษุอื่นไว้ข้างหน้าแล้วทำอีกแล้วจึงเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตเลย’ ดูก่อนอาวุโส ก็ฐานะนี้เป็นสิ่งที่มีได้ คือ ภิกษุทั้งหลายทำภิกษุอื่นไว้ข้างหน้าแล้วทำอีกแล้วจึงเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต แต่ไม่ทำภิกษุนั้นไว้ข้างหน้าแล้วทำอีกแล้วจึงเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต ภิกษุนั้นจึงโกรธ ไม่พอใจว่า ‘ภิกษุทั้งหลายทำภิกษุอื่นไว้ข้างหน้าแล้วทำอีกแล้วจึงเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต แต่ไม่ทำเราไว้ข้างหน้าแล้วทำอีกแล้วจึงเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต’ ดูก่อนอาวุโส ความโกรธและความไม่พอใจใด ทั้งสองอย่างนี้เป็นมลทิน

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ idhekaccassa bhikkhuno evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata ahameva labheyyaṃ bhattagge aggāsanaṃ aggodakaṃ aggapiṇḍaṃ, na añño bhikkhu labheyya bhattagge aggāsanaṃ aggodakaṃ aggapiṇḍa’nti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ añño bhikkhu labheyya bhattagge aggāsanaṃ aggodakaṃ aggapiṇḍaṃ, na so bhikkhu labheyya bhattagge aggāsanaṃ aggodakaṃ aggapiṇḍaṃ. ‘Añño bhikkhu labhati bhattagge aggāsanaṃ aggodakaṃ aggapiṇḍaṃ, nāhaṃ labhāmi bhattagge aggāsanaṃ aggodakaṃ aggapiṇḍa’nti – iti so kupito hoti appatīto. Yo ceva kho, āvuso, kopo yo ca appaccayo – ubhayametaṃ aṅgaṇaṃ.

ดูก่อนอาวุโส ก็ฐานะนี้เป็นสิ่งที่มีได้ คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ พึงเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้เราเท่านั้นพึงได้อาสนะเลิศ น้ำเลิศ บิณฑบาตเลิศ ในโรงฉันเถิด ภิกษุอื่นอย่าได้อาสนะเลิศ น้ำเลิศ บิณฑบาตเลิศ ในโรงฉันเลย’ ดูก่อนอาวุโส ก็ฐานะนี้เป็นสิ่งที่มีได้ คือ ภิกษุอื่นได้อาสนะเลิศ น้ำเลิศ บิณฑบาตเลิศ ในโรงฉัน แต่ภิกษุนั้นไม่ได้อาสนะเลิศ น้ำเลิศ บิณฑบาตเลิศ ในโรงฉัน ภิกษุนั้นจึงโกรธ ไม่พอใจว่า ‘ภิกษุอื่นได้อาสนะเลิศ น้ำเลิศ บิณฑบาตเลิศ ในโรงฉัน แต่เราไม่ได้อาสนะเลิศ น้ำเลิศ บิณฑบาตเลิศ ในโรงฉัน’ ดูก่อนอาวุโส ความโกรธและความไม่พอใจใด ทั้งสองอย่างนี้เป็นมลทิน

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ idhekaccassa bhikkhuno evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata ahameva bhattagge bhuttāvī anumodeyyaṃ, na añño bhikkhu bhattagge bhuttāvī anumodeyyā’ti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ añño bhikkhu bhattagge bhuttāvī anumodeyya, na so bhikkhu bhattagge bhuttāvī anumodeyya. ‘Añño bhikkhu bhattagge bhuttāvī [Pg.34] anumodati, nāhaṃ bhattagge bhuttāvī anumodāmī’ti – iti so kupito hoti appatīto. Yo ceva kho, āvuso, kopo yo ca appaccayo – ubhayametaṃ aṅgaṇaṃ.

ดูก่อนอาวุโส ก็ฐานะนี้เป็นสิ่งที่มีได้ คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ พึงเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้เราเท่านั้นฉันเสร็จแล้วในโรงฉัน พึงทำอนุโมทนาเถิด ภิกษุอื่นฉันเสร็จแล้วในโรงฉัน อย่าได้ทำอนุโมทนาเลย’ ดูก่อนอาวุโส ก็ฐานะนี้เป็นสิ่งที่มีได้ คือ ภิกษุอื่นฉันเสร็จแล้วในโรงฉัน ทำอนุโมทนา แต่ภิกษุนั้นฉันเสร็จแล้วในโรงฉัน ไม่ได้ทำอนุโมทนา ภิกษุนั้นจึงโกรธ ไม่พอใจว่า ‘ภิกษุอื่นฉันเสร็จแล้วในโรงฉัน ทำอนุโมทนา แต่เราฉันเสร็จแล้วในโรงฉัน ไม่ได้ทำอนุโมทนา’ ดูก่อนอาวุโส ความโกรธและความไม่พอใจใด ทั้งสองอย่างนี้เป็นมลทิน

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ idhekaccassa bhikkhuno evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata ahameva ārāmagatānaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseyyaṃ, na añño bhikkhu ārāmagatānaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseyyā’ti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ añño bhikkhu ārāmagatānaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseyya, na so bhikkhu ārāmagatānaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseyya. ‘Añño bhikkhu ārāmagatānaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti, nāhaṃ ārāmagatānaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ desemī’ti – iti so kupito hoti appatīto. Yo ceva kho, āvuso, kopo yo ca appaccayo – ubhayametaṃ aṅgaṇaṃ.

ดูก่อนอาวุโส ก็ฐานะนี้เป็นสิ่งที่มีได้ คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ พึงเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้เราเท่านั้นพึงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาสู่อารามเถิด ภิกษุอื่นอย่าได้แสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาสู่อารามเลย’ ดูก่อนอาวุโส ก็ฐานะนี้เป็นสิ่งที่มีได้ คือ ภิกษุอื่นแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาสู่อาราม แต่ภิกษุนั้นไม่ได้แสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาสู่อาราม ภิกษุนั้นจึงโกรธ ไม่พอใจว่า ‘ภิกษุอื่นแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาสู่อาราม แต่เราไม่ได้แสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาสู่อาราม’ ดูก่อนอาวุโส ความโกรธและความไม่พอใจใด ทั้งสองอย่างนี้เป็นมลทิน

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ idhekaccassa bhikkhuno evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata ahameva ārāmagatānaṃ bhikkhunīnaṃ dhammaṃ deseyyaṃ…pe… upāsakānaṃ dhammaṃ deseyyaṃ…pe… upāsikānaṃ dhammaṃ deseyyaṃ, na añño bhikkhu ārāmagatānaṃ upāsikānaṃ dhammaṃ deseyyā’ti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ añño bhikkhu ārāmagatānaṃ upāsikānaṃ dhammaṃ deseyya, na so bhikkhu ārāmagatānaṃ upāsikānaṃ dhammaṃ deseyya. ‘Añño bhikkhu ārāmagatānaṃ upāsikānaṃ dhammaṃ deseti, nāhaṃ ārāmagatānaṃ upāsikānaṃ dhammaṃ desemī’ti – iti so kupito hoti appatīto. Yo ceva kho, āvuso, kopo yo ca appaccayo – ubhayametaṃ aṅgaṇaṃ.

ดูก่อนอาวุโส ฐานะที่ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้จะพึงมีความปรารถนาเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราผู้เดียวเท่านั้นพึงแสดงธรรมแก่ภิกษุณีทั้งหลายผู้มาสู่อาราม ... แก่อุบาสกทั้งหลาย ... แก่อุบาสิกาทั้งหลายผู้มาสู่อาราม ภิกษุอื่นไม่พึงแสดงธรรมแก่อุบาสิกาทั้งหลายผู้มาสู่อาราม’ นี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้ ก็แต่ว่า ดูก่อนอาวุโส ฐานะที่ภิกษุอื่นแสดงธรรมแก่อุบาสิกาทั้งหลายผู้มาสู่อาราม แต่ภิกษุรูปนั้นไม่ได้แสดงธรรมแก่อุบาสิกาทั้งหลายผู้มาสู่อาราม นี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้ ภิกษุรูปนั้นจึงโกรธ ไม่พอใจ ด้วยเหตุว่า ‘ภิกษุอื่นแสดงธรรมแก่อุบาสิกาทั้งหลายผู้มาสู่อาราม แต่เราไม่ได้แสดงธรรมแก่อุบาสิกาทั้งหลายผู้มาสู่อาราม’ ดูก่อนอาวุโส ความโกรธและความไม่พอใจ ทั้งสองอย่างนี้เป็นมลทิน

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ idhekaccassa bhikkhuno evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata mameva bhikkhū sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, na aññaṃ bhikkhuṃ bhikkhū sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyu’nti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ aññaṃ bhikkhuṃ bhikkhū sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, na taṃ bhikkhuṃ bhikkhū sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ. ‘Aññaṃ bhikkhuṃ bhikkhū sakkaronti garuṃ [Pg.35] karonti mānenti pūjenti, na maṃ bhikkhū sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjentī’ti – iti so kupito hoti appatīto. Yo ceva kho, āvuso, kopo yo ca appaccayo – ubhayametaṃ aṅgaṇaṃ.

ดูก่อนอาวุโส ฐานะที่ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้จะพึงมีความปรารถนาเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้ภิกษุทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเราผู้เดียวเท่านั้น ไม่พึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุอื่นเลย’ นี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้ ก็แต่ว่า ดูก่อนอาวุโส ฐานะที่ภิกษุทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุอื่น แต่ไม่สักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุรูปนั้น นี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้ ภิกษุรูปนั้นจึงโกรธ ไม่พอใจ ด้วยเหตุว่า ‘ภิกษุทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุอื่น แต่ไม่สักการะ เคารพ นับถือ บูชาเรา’ ดูก่อนอาวุโส ความโกรธและความไม่พอใจ ทั้งสองอย่างนี้เป็นมลทิน

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ idhekaccassa bhikkhuno evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata mameva bhikkhuniyo…pe… upāsakā…pe… upāsikā sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, na aññaṃ bhikkhuṃ upāsikā sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyu’nti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ aññaṃ bhikkhuṃ upāsikā sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, na taṃ bhikkhuṃ upāsikā sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ. ‘Aññaṃ bhikkhuṃ upāsikā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, na maṃ upāsikā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjentī’ti – iti so kupito hoti appatīto. Yo ceva kho, āvuso, kopo yo ca appaccayo – ubhayametaṃ aṅgaṇaṃ.

ดูก่อนอาวุโส ฐานะที่ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้จะพึงมีความปรารถนาเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้ภิกษุณีทั้งหลาย ... อุบาสกทั้งหลาย ... อุบาสิกาทั้งหลาย สักการะ เคารพ นับถือ บูชาเราผู้เดียวเท่านั้น ไม่พึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุอื่นเลย’ นี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้ ก็แต่ว่า ดูก่อนอาวุโส ฐานะที่อุบาสิกาทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุอื่น แต่ไม่สักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุรูปนั้น นี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้ ภิกษุรูปนั้นจึงโกรธ ไม่พอใจ ด้วยเหตุว่า ‘อุบาสิกาทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุอื่น แต่ไม่สักการะ เคารพ นับถือ บูชาเรา’ ดูก่อนอาวุโส ความโกรธและความไม่พอใจ ทั้งสองอย่างนี้เป็นมลทิน

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ idhekaccassa bhikkhuno evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata ahameva lābhī assaṃ paṇītānaṃ cīvarānaṃ, na añño bhikkhu lābhī assa paṇītānaṃ cīvarāna’nti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ añño bhikkhu lābhī assa paṇītānaṃ cīvarānaṃ, na so bhikkhu lābhī assa paṇītānaṃ cīvarānaṃ. ‘Añño bhikkhu lābhī paṇītānaṃ cīvarānaṃ, nāhaṃ lābhī paṇītānaṃ cīvarāna’nti – iti so kupito hoti appatīto. Yo ceva kho, āvuso, kopo yo ca appaccayo – ubhayametaṃ aṅgaṇaṃ.

ดูก่อนอาวุโส ฐานะที่ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้จะพึงมีความปรารถนาเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราผู้เดียวเท่านั้นพึงเป็นผู้ได้จีวรอันประณีต ภิกษุอื่นไม่พึงเป็นผู้ได้จีวรอันประณีตเลย’ นี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้ ก็แต่ว่า ดูก่อนอาวุโส ฐานะที่ภิกษุอื่นเป็นผู้ได้จีวรอันประณีต แต่ภิกษุรูปนั้นไม่เป็นผู้ได้จีวรอันประณีต นี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้ ภิกษุรูปนั้นจึงโกรธ ไม่พอใจ ด้วยเหตุว่า ‘ภิกษุอื่นเป็นผู้ได้จีวรอันประณีต แต่เราไม่เป็นผู้ได้จีวรอันประณีต’ ดูก่อนอาวุโส ความโกรธและความไม่พอใจ ทั้งสองอย่างนี้เป็นมลทิน

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ idhekaccassa bhikkhuno evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata ahameva lābhī assaṃ paṇītānaṃ piṇḍapātānaṃ…pe… paṇītānaṃ senāsanānaṃ…pe… paṇītānaṃ gilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ, na añño bhikkhu lābhī assa paṇītānaṃ gilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’nti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ añño bhikkhu lābhī assa paṇītānaṃ gilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ, na so bhikkhu lābhī assa paṇītānaṃ gilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. ‘Añño bhikkhu [Pg.36] lābhī paṇītānaṃ gilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ, nāhaṃ lābhī paṇītānaṃ gilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’nti – iti so kupito hoti appatīto. Yo ceva kho, āvuso, kopo yo ca appaccayo – ubhayametaṃ aṅgaṇaṃ.

ดูก่อนอาวุโส ฐานะที่ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้จะพึงมีความปรารถนาเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราผู้เดียวเท่านั้นพึงเป็นผู้ได้บิณฑบาตอันประณีต ... เสนาสนะอันประณีต ... คิลานปัจจัยเภสัชบริขารอันประณีต ภิกษุอื่นไม่พึงเป็นผู้ได้คิลานปัจจัยเภสัชบริขารอันประณีตเลย’ นี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้ ก็แต่ว่า ดูก่อนอาวุโส ฐานะที่ภิกษุอื่นเป็นผู้ได้คิลานปัจจัยเภสัชบริขารอันประณีต แต่ภิกษุรูปนั้นไม่เป็นผู้ได้คิลานปัจจัยเภสัชบริขารอันประณีต นี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้ ภิกษุรูปนั้นจึงโกรธ ไม่พอใจ ด้วยเหตุว่า ‘ภิกษุอื่นเป็นผู้ได้คิลานปัจจัยเภสัชบริขารอันประณีต แต่เราไม่เป็นผู้ได้คิลานปัจจัยเภสัชบริขารอันประณีต’ ดูก่อนอาวุโส ความโกรธและความไม่พอใจ ทั้งสองอย่างนี้เป็นมลทิน

‘‘Imesaṃ kho etaṃ, āvuso, pāpakānaṃ akusalānaṃ icchāvacarānaṃ adhivacanaṃ, yadidaṃ aṅgaṇa’’nti.

ดูก่อนอาวุโส คำว่า ‘มลทิน’ นี้แล เป็นชื่อเรียกอกุศลธรรมอันลามกเหล่านี้ ที่เป็นไปตามความปรารถนา

61. ‘‘Yassa kassaci, āvuso, bhikkhuno ime pāpakā akusalā icchāvacarā appahīnā dissanti ceva sūyanti ca, kiñcāpi so hoti āraññiko pantasenāsano piṇḍapātiko sapadānacārī paṃsukūliko lūkhacīvaradharo, atha kho naṃ sabrahmacārī na ceva sakkaronti na garuṃ karonti na mānenti na pūjenti. Taṃ kissa hetu? Te hi tassa āyasmato pāpakā akusalā icchāvacarā appahīnā dissanti ceva sūyanti ca. Seyyathāpi, āvuso, kaṃsapāti ābhatā āpaṇā vā kammārakulā vā parisuddhā pariyodātā. Tamenaṃ sāmikā ahikuṇapaṃ vā kukkurakuṇapaṃ vā manussakuṇapaṃ vā racayitvā aññissā kaṃsapātiyā paṭikujjitvā antarāpaṇaṃ paṭipajjeyyuṃ. Tamenaṃ jano disvā evaṃ vadeyya – ‘ambho, kimevidaṃ harīyati jaññajaññaṃ viyā’ti? Tamenaṃ uṭṭhahitvā apāpuritvā olokeyya. Tassa sahadassanena amanāpatā ca saṇṭhaheyya, pāṭikulyatā ca saṇṭhaheyya, jegucchatā ca saṇṭhaheyya; jighacchitānampi na bhottukamyatā assa, pageva suhitānaṃ. Evameva kho, āvuso, yassa kassaci bhikkhuno ime pāpakā akusalā icchāvacarā appahīnā dissanti ceva sūyanti ca, kiñcāpi so hoti āraññiko pantasenāsano piṇḍapātiko sapadānacārī paṃsukūliko lūkhacīvaradharo, atha kho naṃ sabrahmacārī na ceva sakkaronti na garuṃ karonti na mānenti na pūjenti. Taṃ kissa hetu? Te hi tassa āyasmato pāpakā akusalā icchāvacarā appahīnā dissanti ceva sūyanti ca.

๖๑. ดูกรอาวุโส ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งยังละธรรมอันเป็นบาปอกุศล คือความปรารถนาลามกเหล่านี้ไม่ได้ ทั้งได้เห็นและได้ยินอยู่ ถึงแม้ภิกษุนั้นจะเป็นผู้อยู่ป่า อยู่เสนาสนะอันสงัด เที่ยวบิณฑบาต เที่ยวไปตามลำดับตรอก ถือผ้าบังสุกุล ถือนุ่งห่มจีวรเศร้าหมองก็ตาม แต่เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายก็ไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชาเธอเลย ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายยังได้เห็นและได้ยินธรรมอันเป็นบาปอกุศล คือความปรารถนาลามกที่ท่านผู้มีอายุนั้นยังละไม่ได้อยู่ ดูกรอาวุโส เปรียบเหมือนถาดสำริดที่เขานำมาจากตลาดหรือจากร้านช่างทองแดง เป็นถาดที่บริสุทธิ์ผุดผ่อง เจ้าของถาดนั้นใส่ซากงู หรือซากสุนัข หรือซากมนุษย์ลงไปจนเต็ม แล้วเอาถาดสำริดอีกใบหนึ่งปิดไว้ เดินไปในตลาด คนเห็นถาดนั้นแล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘แน่ะท่าน ท่านหอบหิ้วอะไรมา ประหนึ่งว่าเป็นของน่ารักน่าใคร่’ เขาพึงลุกขึ้นเปิดดู พอได้เห็นเท่านั้น ความไม่น่าพอใจ ความน่าเกลียด ความน่าชัง ก็พึงตั้งขึ้น แม้คนหิวก็ไม่มีความอยากบริโภค ไม่ต้องพูดถึงคนอิ่มแล้ว ฉันใดก็ฉันนั้น ดูกรอาวุโส ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งยังละธรรมอันเป็นบาปอกุศล คือความปรารถนาลามกเหล่านี้ไม่ได้ ทั้งได้เห็นและได้ยินอยู่ ถึงแม้ภิกษุนั้นจะเป็นผู้อยู่ป่า อยู่เสนาสนะอันสงัด เที่ยวบิณฑบาต เที่ยวไปตามลำดับตรอก ถือผ้าบังสุกุล ถือนุ่งห่มจีวรเศร้าหมองก็ตาม แต่เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายก็ไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชาเธอเลย ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายยังได้เห็นและได้ยินธรรมอันเป็นบาปอกุศล คือความปรารถนาลามกที่ท่านผู้มีอายุนั้นยังละไม่ได้อยู่

62. ‘‘Yassa kassaci, āvuso, bhikkhuno ime pāpakā akusalā icchāvacarā pahīnā dissanti ceva sūyanti ca, kiñcāpi so hoti gāmantavihārī [Pg.37] nemantaniko gahapaticīvaradharo, atha kho naṃ sabrahmacārī sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti. Taṃ kissa hetu? Te hi tassa āyasmato pāpakā akusalā icchāvacarā pahīnā dissanti ceva sūyanti ca. Seyyathāpi, āvuso, kaṃsapāti ābhatā āpaṇā vā kammārakulā vā parisuddhā pariyodātā. Tamenaṃ sāmikā sālīnaṃ odanaṃ vicitakāḷakaṃ anekasūpaṃ anekabyañjanaṃ racayitvā aññissā kaṃsapātiyā paṭikujjitvā antarāpaṇaṃ paṭipajjeyyuṃ. Tamenaṃ jano disvā evaṃ vadeyya – ‘ambho, kimevidaṃ harīyati jaññajaññaṃ viyā’ti? Tamenaṃ uṭṭhahitvā apāpuritvā olokeyya. Tassa saha dassanena manāpatā ca saṇṭhaheyya, appāṭikulyatā ca saṇṭhaheyya, ajegucchatā ca saṇṭhaheyya; suhitānampi bhottukamyatā assa, pageva jighacchitānaṃ. Evameva kho, āvuso, yassa kassaci bhikkhuno ime pāpakā akusalā icchāvacarā pahīnā dissanti ceva sūyanti ca, kiñcāpi so hoti gāmantavihārī nemantaniko gahapaticīvaradharo, atha kho naṃ sabrahmacārī sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti. Taṃ kissa hetu? Te hi tassa āyasmato pāpakā akusalā icchāvacarā pahīnā dissanti ceva sūyanti cā’’ti.

๖๒. ดูกรอาวุโส ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งละธรรมอันเป็นบาปอกุศล คือความปรารถนาลามกเหล่านี้ได้แล้ว ทั้งได้เห็นและได้ยินอยู่ ถึงแม้ภิกษุนั้นจะเป็นผู้อยู่ในเสนาสนะใกล้บ้าน รับนิมนต์ นุ่งห่มจีวรของคฤหบดีก็ตาม แต่เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายย่อมสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเธอ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายได้เห็นและได้ยินธรรมอันเป็นบาปอกุศล คือความปรารถนาลามกที่ท่านผู้มีอายุนั้นละได้แล้วอยู่ ดูกรอาวุโส เปรียบเหมือนถาดสำริดที่เขานำมาจากตลาดหรือจากร้านช่างทองแดง เป็นถาดที่บริสุทธิ์ผุดผ่อง เจ้าของถาดนั้นใส่ข้าวสุกแห่งข้าวสาลีที่เก็บเมล็ดดำออกแล้ว พร้อมด้วยแกงและกับหลายอย่างจนเต็ม แล้วเอาถาดสำริดอีกใบหนึ่งปิดไว้ เดินไปในตลาด คนเห็นถาดนั้นแล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘แน่ะท่าน ท่านหอบหิ้วอะไรมา ประหนึ่งว่าเป็นของน่ารักน่าใคร่’ เขาพึงลุกขึ้นเปิดดู พอได้เห็นเท่านั้น ความน่าพอใจ ความไม่น่าเกลียด ความไม่น่าชัง ก็พึงตั้งขึ้น แม้คนอิ่มแล้วก็ยังมีความอยากบริโภค ไม่ต้องพูดถึงคนหิว ฉันใดก็ฉันนั้น ดูกรอาวุโส ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งละธรรมอันเป็นบาปอกุศล คือความปรารถนาลามกเหล่านี้ได้แล้ว ทั้งได้เห็นและได้ยินอยู่ ถึงแม้ภิกษุนั้นจะเป็นผู้อยู่ในเสนาสนะใกล้บ้าน รับนิมนต์ นุ่งห่มจีวรของคฤหบดีก็ตาม แต่เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายย่อมสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเธอ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายได้เห็นและได้ยินธรรมอันเป็นบาปอกุศล คือความปรารถนาลามกที่ท่านผู้มีอายุนั้นละได้แล้วอยู่

63. Evaṃ vutte, āyasmā mahāmoggallāno āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘upamā maṃ, āvuso sāriputta, paṭibhātī’’ti. ‘‘Paṭibhātu taṃ, āvuso moggallānā’’ti. ‘‘Ekamidāhaṃ, āvuso, samayaṃ rājagahe viharāmi giribbaje. Atha khvāhaṃ, āvuso, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisiṃ. Tena kho pana samayena samīti yānakāraputto rathassa nemiṃ tacchati. Tamenaṃ paṇḍuputto ājīvako purāṇayānakāraputto paccupaṭṭhito hoti. Atha kho, āvuso, paṇḍuputtassa ājīvakassa purāṇayānakāraputtassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘aho vatāyaṃ samīti yānakāraputto imissā nemiyā imañca vaṅkaṃ imañca jimhaṃ imañca dosaṃ taccheyya, evāyaṃ nemi apagatavaṅkā apagatajimhā apagatadosā suddhā assa sāre patiṭṭhitā’ti. Yathā yathā kho, āvuso, paṇḍuputtassa ājīvakassa purāṇayānakāraputtassa cetaso parivitakko hoti, tathā tathā [Pg.38] samīti yānakāraputto tassā nemiyā tañca vaṅkaṃ tañca jimhaṃ tañca dosaṃ tacchati. Atha kho, āvuso, paṇḍuputto ājīvako purāṇayānakāraputto attamano attamanavācaṃ nicchāresi – ‘hadayā hadayaṃ maññe aññāya tacchatī’ti.

๖๓. เมื่อท่านพระสารีบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวกะท่านพระสารีบุตรว่า ‘ดูกรอาวุโสสารีบุตร อุปมาหนึ่งปรากฏแก่ข้าพเจ้า’ ท่านพระสารีบุตรกล่าวว่า ‘ดูกรอาวุโสโมคคัลลานะ ขอให้อุปมานั้นจงปรากฏแก่ท่านเถิด’ ท่านพระมหาโมคคัลลานะกล่าวว่า ‘ดูกรอาวุโส สมัยหนึ่ง ข้าพเจ้าอยู่ในกรุงราชคฤห์ อันมีภูเขาล้อมรอบ ดูกรอาวุโส ครั้งนั้นแล ข้าพเจ้านุ่งแล้ว ถือบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงราชคฤห์ในเวลาเช้า ก็สมัยนั้น บุตรของช่างรถชื่อว่าสมิติ กำลังถากกำของล้อรถอยู่ อาชีวกชื่อบัณฑุบุตร ซึ่งเคยเป็นบุตรของช่างรถมาก่อน ได้ยืนอยู่ใกล้ๆ เขา ดูกรอาวุโส ครั้งนั้นแล ความปริวิตกแห่งจิตได้เกิดขึ้นแก่อาชีวกบัณฑุบุตร ผู้เคยเป็นบุตรของช่างรถมาก่อนว่า ‘โอหนอ บุตรของช่างรถชื่อสมิตินี้ พึงถากส่วนที่คด ส่วนที่โค้ง และส่วนที่เป็นโทษแห่งกำนี้เสีย ถ้ากระไร กำนี้พึงเป็นของหมดคด หมดโค้ง หมดโทษ บริสุทธิ์ ตั้งอยู่ในแก่น’ ดูกรอาวุโส เมื่อใดที่ความปริวิตกแห่งจิตเกิดขึ้นแก่อาชีวกบัณฑุบุตร ผู้เคยเป็นบุตรของช่างรถมาก่อนอย่างใดๆ เมื่อนั้น บุตรของช่างรถชื่อสมิติก็ถากส่วนที่คด ส่วนที่โค้ง และส่วนที่เป็นโทษแห่งกำนั้นอย่างนั้นๆ ดูกรอาวุโส ครั้งนั้นแล อาชีวกบัณฑุบุตร ผู้เคยเป็นบุตรของช่างรถมาก่อน มีใจยินดี ได้เปล่งวาจาแสดงความดีใจว่า ‘ท่านผู้นี้ถากประหนึ่งว่ารู้ใจด้วยใจ’

‘‘Evameva kho, āvuso, ye te puggalā assaddhā, jīvikatthā na saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, saṭhā māyāvino ketabino uddhatā unnaḷā capalā mukharā vikiṇṇavācā, indriyesu aguttadvārā, bhojane amattaññuno, jāgariyaṃ ananuyuttā, sāmaññe anapekkhavanto, sikkhāya na tibbagāravā, bāhulikā sāthalikā, okkamane pubbaṅgamā, paviveke nikkhittadhurā, kusītā hīnavīriyā muṭṭhassatī asampajānā asamāhitā vibbhantacittā duppaññā eḷamūgā, tesaṃ āyasmā sāriputto iminā dhammapariyāyena hadayā hadayaṃ maññe aññāya tacchati.

ดูกรอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลเหล่าใดไม่มีศรัทธา บวชจากเรือนเป็นบรรพชิตเพื่อเลี้ยงชีพ ไม่ใช่บวชด้วยศรัทธา เป็นคนเจ้าเล่ห์ มีมายา คดโกง ฟุ้งซ่าน เย่อหยิ่ง คะนอง ปากกล้า พูดจาเลอะเทอะ ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ไม่รู้จักประมาณในโภชนะ ไม่ประกอบความเพียรเครื่องตื่น ไม่เอื้อเฟื้อในความเป็นสมณะ ไม่เคารพในสิกขาอย่างแรงกล้า เป็นผู้มักมาก ย่อหย่อน เป็นหัวหน้าในการถอยกลับ ทอดธุระในวิเวก เกียจคร้าน มีความเพียรเลว มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ ไม่มีสมาธิ มีจิตหมุนไปผิด ปัญญาทราม เป็นคนโง่เขลาเงอะงะ ท่านพระสารีบุตรย่อมถากบุคคลเหล่านั้น ด้วยธรรมบรรยายนี้ ประหนึ่งว่ารู้ใจด้วยใจ

‘‘Ye pana te kulaputtā saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, asaṭhā amāyāvino aketabino anuddhatā anunnaḷā acapalā amukharā avikiṇṇavācā, indriyesu guttadvārā, bhojane mattaññuno, jāgariyaṃ anuyuttā, sāmaññe apekkhavanto, sikkhāya tibbagāravā, na bāhulikā na sāthalikā, okkamane nikkhittadhurā, paviveke pubbaṅgamā, āraddhavīriyā pahitattā upaṭṭhitassatī sampajānā samāhitā ekaggacittā paññavanto aneḷamūgā, te āyasmato sāriputtassa imaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā pivanti maññe, ghasanti maññe vacasā ceva manasā ca – ‘sādhu vata, bho, sabrahmacārī akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpetī’ti. Seyyathāpi, āvuso, itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanakajātiko sīsaṃnhāto uppalamālaṃ vā vassikamālaṃ vā atimuttakamālaṃ vā labhitvā ubhohi hatthehi paṭiggahetvā uttamaṅge sirasmiṃ patiṭṭhapeyya, evameva kho, āvuso, ye te kulaputtā saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, asaṭhā amāyāvino aketabino anuddhatā anunnaḷā acapalā amukharā avikiṇṇavācā, indriyesu guttadvārā, bhojane mattaññuno, jāgariyaṃ anuyuttā, sāmaññe apekkhavanto, sikkhāya tibbagāravā, na bāhulikā na sāthalikā, okkamane nikkhittadhurā, paviveke pubbaṅgamā, āraddhavīriyā pahitattā upaṭṭhitassatī [Pg.39] sampajānā samāhitā ekaggacittā paññavanto aneḷamūgā, te āyasmato sāriputtassa imaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā pivanti maññe, ghasanti maññe vacasā ceva manasā ca – ‘sādhu vata, bho, sabrahmacārī akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpetī’ti. Itiha te ubho mahānāgā aññamaññassa subhāsitaṃ samanumodiṃsū’’ti.

ส่วนกุลบุตรเหล่าใดมีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา ไม่หลอกลวง ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่เย่อหยิ่ง ไม่คะนอง ไม่พูดพล่าม มีวาจาไม่เรี่ยราย มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้ประมาณในโภชนะ ประกอบความเพียรเครื่องตื่น มีความอาลัยในความเป็นสมณะ มีความเคารพอย่างแรงกล้าในสิกขา ไม่มักมาก ไม่ย่อหย่อน มีธุระอันวางแล้วในธรรมเป็นที่ก้าวลง เป็นผู้นำในวิเวก มีความเพียรปรารภแล้ว มีตนส่งไปแล้ว มีสติมั่นคง มีสัมปชัญญะ มีจิตตั้งมั่น มีจิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง มีปัญญา ไม่เป็นใบ้เพราะน้ำลายไหล กุลบุตรเหล่านั้นได้ฟังธรรมบรรยายนี้ของท่านพระสารีบุตรแล้ว ราวกับว่ากำลังดื่ม ราวกับว่ากำลังบริโภคทั้งทางวาจาและทางใจว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ดีจริงหนอ เพื่อนพรหมจารี ยกเพื่อนพรหมจารีขึ้นจากอกุศลแล้วให้ตั้งอยู่ในกุศล’ ดูก่อนอาวุโส เปรียบเหมือนหญิงหรือชายที่เป็นหนุ่มสาว ชอบแต่งตัว อาบน้ำสระเกล้าแล้ว ได้พวงอุบล หรือพวงมะลิ หรือพวงอติมุตตกะแล้ว พึงประคองรับด้วยมือทั้งสองแล้วตั้งไว้บนศีรษะซึ่งเป็นอวัยวะสูงสุด ฉันใด ดูก่อนอาวุโส กุลบุตรเหล่าใดมีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา ไม่หลอกลวง ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่เย่อหยิ่ง ไม่คะนอง ไม่พูดพล่าม มีวาจาไม่เรี่ยราย มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้ประมาณในโภชนะ ประกอบความเพียรเครื่องตื่น มีความอาลัยในความเป็นสมณะ มีความเคารพอย่างแรงกล้าในสิกขา ไม่มักมาก ไม่ย่อหย่อน มีธุระอันวางแล้วในธรรมเป็นที่ก้าวลง เป็นผู้นำในวิเวก มีความเพียรปรารภแล้ว มีตนส่งไปแล้ว มีสติมั่นคง มีสัมปชัญญะ มีจิตตั้งมั่น มีจิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง มีปัญญา ไม่เป็นใบ้เพราะน้ำลายไหล กุลบุตรเหล่านั้นได้ฟังธรรมบรรยายนี้ของท่านพระสารีบุตรแล้ว ราวกับว่ากำลังดื่ม ราวกับว่ากำลังบริโภคทั้งทางวาจาและทางใจว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ดีจริงหนอ เพื่อนพรหมจารี ยกเพื่อนพรหมจารีขึ้นจากอกุศลแล้วให้ตั้งอยู่ในกุศล’ ฉันนั้นเหมือนกันแล ด้วยประการฉะนี้ พระมหานาคทั้งสองนั้นต่างชื่นชมสุภาษิตของกันและกัน

Anaṅgaṇasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ.

อนังคณสูตรที่ ๕ จบ

6. Ākaṅkheyyasuttaṃ

๖. อากังเขยยสูตร

64. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๖๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Sampannasīlā, bhikkhave, viharatha sampannapātimokkhā; pātimokkhasaṃvarasaṃvutā viharatha ācāragocarasampannā aṇumattesu vajjesu bhayadassāvino; samādāya sikkhatha sikkhāpadesu.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นผู้มีศีลสมบูรณ์ มีปาติโมกข์สมบูรณ์อยู่เถิด จงเป็นผู้สำรวมด้วยความสำรวมในปาติโมกข์ ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาในสิกขาบททั้งหลายอยู่เถิด

65. ‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘sabrahmacārīnaṃ piyo ca assaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’ti, sīlesvevassa paripūrakārī ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgārānaṃ.

๖๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเป็นที่รัก ที่พอใจ ที่เคารพ และที่ยกย่องของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย’ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ประกอบความสงบแห่งจิตในภายใน ไม่เหินห่างจากฌาน เพียบพร้อมด้วยวิปัสสนา ส่งเสริมการอยู่ในเรือนว่างเถิด

‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘lābhī assaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’nti, sīlesvevassa paripūrakārī ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgārānaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร’ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ประกอบความสงบแห่งจิตในภายใน ไม่เหินห่างจากฌาน เพียบพร้อมด้วยวิปัสสนา ส่งเสริมการอยู่ในเรือนว่างเถิด

‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘yesāhaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsana gilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjāmi tesaṃ te kārā mahapphalā assu [Pg.40] mahānisaṃsā’ti, sīlesvevassa paripūrakārī ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgārānaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราฉันจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารของผู้ใด การกระทำของเขานั้นพึงมีผลใหญ่ มีอานิสงส์ใหญ่’ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ประกอบความสงบแห่งจิตในภายใน ไม่เหินห่างจากฌาน เพียบพร้อมด้วยวิปัสสนา ส่งเสริมการอยู่ในเรือนว่างเถิด

‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘ye maṃ ñātī sālohitā petā kālaṅkatā pasannacittā anussaranti tesaṃ taṃ mahapphalaṃ assa mahānisaṃsa’nti, sīlesvevassa paripūrakārī ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgārānaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘ญาติสาโลหิตทั้งหลายของเราผู้ล่วงลับไปแล้ว ระลึกถึงเราด้วยจิตที่เลื่อมใส การระลึกถึงของเรานั้นของพวกเขา พึงมีผลใหญ่ มีอานิสงส์ใหญ่’ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ประกอบความสงบแห่งจิตในภายใน ไม่เหินห่างจากฌาน เพียบพร้อมด้วยวิปัสสนา ส่งเสริมการอยู่ในเรือนว่างเถิด

66. ‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘aratiratisaho assaṃ, na ca maṃ arati saheyya, uppannaṃ aratiṃ abhibhuyya abhibhuyya vihareyya’nti, sīlesvevassa paripūrakārī…pe… brūhetā suññāgārānaṃ.

๖๖. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเป็นผู้อดทนต่อความไม่ยินดีและความยินดีได้ และความไม่ยินดีไม่พึงครอบงำเราได้ เราพึงข่มความไม่ยินดีที่เกิดขึ้นแล้วๆ อยู่’ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ... (เป) ... ส่งเสริมการอยู่ในเรือนว่างเถิด

‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘bhayabheravasaho assaṃ, na ca maṃ bhayabheravaṃ saheyya, uppannaṃ bhayabheravaṃ abhibhuyya abhibhuyya vihareyya’nti, sīlesvevassa paripūrakārī…pe… brūhetā suññāgārānaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเป็นผู้อดทนต่อภัยและความหวาดเสียวได้ และภัยและความหวาดเสียวไม่พึงครอบงำเราได้ เราพึงข่มภัยและความหวาดเสียวที่เกิดขึ้นแล้วๆ อยู่’ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ... (เป) ... ส่งเสริมการอยู่ในเรือนว่างเถิด

‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī assaṃ akicchalābhī akasiralābhī’ti, sīlesvevassa paripūrakārī…pe… brūhetā suññāgārānaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเป็นผู้ได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก ซึ่งฌาน ๔ อันเป็นของอภิเจตสิก เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน’ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ... (เป) ... ส่งเสริมการอยู่ในเรือนว่างเถิด

‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā, te kāyena phusitvā vihareyya’nti, sīlesvevassa paripūrakārī…pe… brūhetā suññāgārānaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเข้าถึงวิโมกข์อันสงบ ที่เป็นอรูป ซึ่งล่วงรูปเสียแล้ว อยู่ด้วยกาย’ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ... (เป) ... ส่งเสริมการอยู่ในเรือนว่างเถิด

67. ‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno assaṃ avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’ti, sīlesvevassa paripūrakārī…pe… brūhetā suññāgārānaṃ.

๖๗. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเป็นโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า’ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ... (เป) ... ส่งเสริมการอยู่ในเรือนว่างเถิด

‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī assaṃ sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ kareyya’nti, sīlesvevassa paripūrakārī…pe… brūhetā suññāgārānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป เพราะราคะ โทสะ และโมหะเบาบางลง มาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียว แล้วพึงทำที่สุดแห่งทุกข์ได้’ ไซร้ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์...ฯลฯ...พึงเป็นผู้เพิ่มพูนเรือนว่าง

‘‘Ākaṅkheyya [Pg.41] ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko assaṃ tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā’ti, sīlesvevassa paripūrakārī…pe… brūhetā suññāgārānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น มีความไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการสิ้นไป’ ไซร้ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์...ฯลฯ...พึงเป็นผู้เพิ่มพูนเรือนว่าง

68. ‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhaveyyaṃ – ekopi hutvā bahudhā assaṃ, bahudhāpi hutvā eko assaṃ; āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ; tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gaccheyyaṃ, seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ kareyyaṃ, seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gaccheyyaṃ, seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kameyyaṃ, seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmaseyyaṃ parimajjeyyaṃ; yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteyya’nti, sīlesvevassa paripūrakārī…pe… brūhetā suññāgārānaṃ.

๖๘. ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงบรรลุอิทธิวิธีหลายประการ คือ คนเดียวเป็นหลายคนก็ได้ หลายคนเป็นคนเดียวก็ได้ ทำให้ปรากฏก็ได้ ทำให้หายไปก็ได้ ไปทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัด เหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดินเหมือนในน้ำก็ได้ เดินบนน้ำไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ ไปในอากาศโดยบัลลังก์เหมือนนกมีปีกก็ได้ ลูบคลำพระจันทร์พระอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากด้วยฝ่ามือก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปถึงพรหมโลกก็ได้’ ไซร้ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์...ฯลฯ...พึงเป็นผู้เพิ่มพูนเรือนว่าง

‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇeyyaṃ – dibbe ca mānuse ca ye dūre santike cā’ti, sīlesvevassa paripūrakārī…pe… brūhetā suññāgārānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ ทั้งที่อยู่ไกลและอยู่ใกล้ ด้วยโสตธาตุอันเป็นทิพย์ บริสุทธิ์ เกินวิสัยของมนุษย์’ ไซร้ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์...ฯลฯ...พึงเป็นผู้เพิ่มพูนเรือนว่าง

‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajāneyyaṃ – sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ; sadosaṃ vā cittaṃ sadosaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītadosaṃ vā cittaṃ vītadosaṃ cittanti pajāneyyaṃ; samohaṃ vā cittaṃ samohaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītamohaṃ vā cittaṃ vītamohaṃ cittanti pajāneyyaṃ; saṃkhittaṃ vā cittaṃ saṃkhittaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vikkhittaṃ vā cittaṃ vikkhittaṃ cittanti pajāneyyaṃ; mahaggataṃ vā cittaṃ mahaggataṃ cittanti pajāneyyaṃ, amahaggataṃ vā cittaṃ amahaggataṃ cittanti pajāneyyaṃ; sauttaraṃ vā cittaṃ sauttaraṃ cittanti pajāneyyaṃ, anuttaraṃ vā cittaṃ anuttaraṃ cittanti pajāneyyaṃ; samāhitaṃ vā cittaṃ samāhitaṃ cittanti pajāneyyaṃ, asamāhitaṃ vā cittaṃ asamāhitaṃ cittanti pajāneyyaṃ; vimuttaṃ vā cittaṃ vimuttaṃ cittanti pajāneyyaṃ, avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajāneyya’nti, sīlesvevassa paripūrakārī…pe… brūhetā suññāgārānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่น บุคคลอื่น ด้วยใจของตน คือ จิตมีราคะ ก็พึงรู้ว่า จิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะ ก็พึงรู้ว่า จิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะ ก็พึงรู้ว่า จิตมีโทสะ หรือจิตปราศจากโทสะ ก็พึงรู้ว่า จิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะ ก็พึงรู้ว่า จิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะ ก็พึงรู้ว่า จิตปราศจากโมหะ จิตหดหู่ ก็พึงรู้ว่า จิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่าน ก็พึงรู้ว่า จิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะ ก็พึงรู้ว่า จิตเป็นมหัคคตะ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะ ก็พึงรู้ว่า จิตไม่เป็นมหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า ก็พึงรู้ว่า จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า ก็พึงรู้ว่า จิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า จิตเป็นสมาธิ ก็พึงรู้ว่า จิตเป็นสมาธิ หรือจิตไม่เป็นสมาธิ ก็พึงรู้ว่า จิตไม่เป็นสมาธิ จิตหลุดพ้น ก็พึงรู้ว่า จิตหลุดพ้น หรือจิตไม่หลุดพ้น ก็พึงรู้ว่า จิตไม่หลุดพ้น’ ไซร้ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์...ฯลฯ...พึงเป็นผู้เพิ่มพูนเรือนว่าง

‘‘Ākaṅkheyya [Pg.42] ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyyaṃ, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jāti satasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapannoti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyya’nti, sīlesvevassa paripūrakārī…pe… brūhetā suññāgārānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ คือ หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้มาเกิดในภพนี้ เราพึงระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ พร้อมทั้งลักษณะและชีวประวัติได้อย่างนี้’ ไซร้ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์...ฯลฯ...พึงเป็นผู้เพิ่มพูนเรือนว่าง

‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passeyyaṃ cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajāneyyaṃ – ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā; ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannāti, iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passeyyaṃ cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajāneyya’nti, sīlesvevassa paripūrakārī ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgārānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เกินวิสัยของมนุษย์ พึงรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมว่า ท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต กล่าวร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ สัตว์เหล่านั้น หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ส่วนท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่กล่าวร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ สัตว์เหล่านั้น หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์ เราพึงเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เกินวิสัยของมนุษย์ พึงรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้อย่างนี้’ ไซร้ เธอพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ประกอบเนืองๆ ซึ่งเจโตสมถะอันเป็นภายใน ไม่ละเลยฌาน ประกอบพร้อมด้วยวิปัสสนา เป็นผู้เพิ่มพูนเรือนว่าง

69. ‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭhevadhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja [Pg.43] vihareyya’nti, sīlesvevassa paripūrakārī ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgārānaṃ.

๖๙. ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่เถิด’ ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ประกอบความสงบแห่งจิตในภายในเนืองๆ ไม่เหินห่างจากฌาน ประกอบพร้อมด้วยวิปัสสนา เพิ่มพูนสุญญาคารเถิด

‘‘Sampannasīlā, bhikkhave, viharatha sampannapātimokkhā; pātimokkhasaṃvarasaṃvutā viharatha ācāragocarasampannā aṇumattesu vajjesu bhayadassāvino; samādāya sikkhatha sikkhāpadesū’’ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vutta’’nti.

คำที่เรากล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยปาติโมกข์อยู่เถิด จงเป็นผู้สำรวมด้วยความสำรวมในปาติโมกข์ ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาในสิกขาบททั้งหลายอยู่เถิด’ นั้น เราอาศัยเนื้อความนี้จึงกล่าว

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Ākaṅkheyyasuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ.

อากังเขยยสูตรที่ ๖ จบ

7. Vatthasuttaṃ

๗. วัตถสูตร

70. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๗๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, vatthaṃ saṃkiliṭṭhaṃ malaggahitaṃ; tamenaṃ rajako yasmiṃ yasmiṃ raṅgajāte upasaṃhareyya – yadi nīlakāya yadi pītakāya yadi lohitakāya yadi mañjiṭṭhakāya durattavaṇṇamevassa aparisuddhavaṇṇamevassa. Taṃ kissa hetu? Aparisuddhattā, bhikkhave, vatthassa. Evameva kho, bhikkhave, citte saṃkiliṭṭhe, duggati pāṭikaṅkhā. Seyyathāpi, bhikkhave, vatthaṃ parisuddhaṃ pariyodātaṃ; tamenaṃ rajako yasmiṃ yasmiṃ raṅgajāte upasaṃhareyya – yadi nīlakāya yadi pītakāya yadi lohitakāya yadi mañjiṭṭhakāya – surattavaṇṇamevassa parisuddhavaṇṇamevassa. Taṃ kissa hetu? Parisuddhattā, bhikkhave, vatthassa. Evameva kho, bhikkhave, citte asaṃkiliṭṭhe, sugati pāṭikaṅkhā.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนผ้าที่เศร้าหมองมลทินจับ ช่างย้อมพึงนำผ้านั้นใส่ลงในน้ำย้อมชนิดใดๆ คือ สีเขียว สีเหลือง สีแดง หรือสีชมพู ผ้านั้นจะพึงเป็นผ้าที่ย้อมติดไม่ดี มีสีไม่บริสุทธิ์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะผ้าเป็นของไม่บริสุทธิ์ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อจิตเศร้าหมองแล้ว ทุคติเป็นอันหวังได้ ฉันนั้นเหมือนกัน เปรียบเหมือนผ้าที่บริสุทธิ์ผุดผ่อง ช่างย้อมพึงนำผ้านั้นใส่ลงในน้ำย้อมชนิดใดๆ คือ สีเขียว สีเหลือง สีแดง หรือสีชมพู ผ้านั้นจะพึงเป็นผ้าที่ย้อมติดดี มีสีบริสุทธิ์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะผ้าเป็นของบริสุทธิ์ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อจิตไม่เศร้าหมองแล้ว สุคติเป็นอันหวังได้ ฉันนั้นเหมือนกัน

71. ‘‘Katame ca, bhikkhave, cittassa upakkilesā? Abhijjhāvisamalobho cittassa upakkileso, byāpādo cittassa upakkileso, kodho cittassa upakkileso, upanāho cittassa upakkileso, makkho [Pg.44] cittassa upakkileso, paḷāso cittassa upakkileso, issā cittassa upakkileso, macchariyaṃ cittassa upakkileso, māyā cittassa upakkileso, sāṭheyyaṃ cittassa upakkileso, thambho cittassa upakkileso, sārambho cittassa upakkileso, māno cittassa upakkileso, atimāno cittassa upakkileso, mado cittassa upakkileso, pamādo cittassa upakkileso.

๗๑. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอุปกิเลสของจิต อภิชฌาวิสมโลภะเป็นอุปกิเลสของจิต, พยาบาทเป็นอุปกิเลสของจิต, โกธะเป็นอุปกิเลสของจิต, อุปนาหะเป็นอุปกิเลสของจิต, มักขะเป็นอุปกิเลสของจิต, ปลาสะเป็นอุปกิเลสของจิต, อิสสาเป็นอุปกิเลสของจิต, มัจฉริยะเป็นอุปกิлеสของจิต, มายาเป็นอุปกิเลสของจิต, สาเถยยะเป็นอุปกิเลสของจิต, ถัมภะเป็นอุปกิเลสของจิต, สารัมภะเป็นอุปกิเลสของจิต, มานะเป็นอุปกิเลสของจิต, อติมานะเป็นอุปกิเลสของจิต, มทะเป็นอุปกิเลสของจิต, ปมาทะเป็นอุปกิเลสของจิต

72. ‘‘Sa kho so, bhikkhave, bhikkhu ‘abhijjhāvisamalobho cittassa upakkileso’ti – iti viditvā abhijjhāvisamalobhaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati; ‘byāpādo cittassa upakkileso’ti – iti viditvā byāpādaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati; ‘kodho cittassa upakkileso’ti – iti viditvā kodhaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati; ‘upanāho cittassa upakkileso’ti – iti viditvā upanāhaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati; ‘makkho cittassa upakkileso’ti – iti viditvā makkhaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati; ‘paḷāso cittassa upakkileso’ti – iti viditvā paḷāsaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati; ‘issā cittassa upakkileso’ti – iti viditvā issaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati; ‘macchariyaṃ cittassa upakkileso’ti – iti viditvā macchariyaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati; ‘māyā cittassa upakkileso’ti – iti viditvā māyaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati; ‘sāṭheyyaṃ cittassa upakkileso’ti – iti viditvā sāṭheyyaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati; ‘thambho cittassa upakkileso’ti – iti viditvā thambhaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati; ‘sārambho cittassa upakkileso’ti – iti viditvā sārambhaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati; ‘māno cittassa upakkileso’ti – iti viditvā mānaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati; ‘atimāno cittassa upakkileso’ti – iti viditvā atimānaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati; ‘mado cittassa upakkileso’ti – iti viditvā madaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati; ‘pamādo cittassa upakkileso’ti – iti viditvā pamādaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati.

๗๒. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นรู้ชัดว่า ‘อภิชฌาวิสมโลภะเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว ย่อมละอภิชฌาวิสมโลภะที่เป็นอุปกิเลสของจิตเสียได้, รู้ชัดว่า ‘พยาบาทเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว ย่อมละพยาบาทที่เป็นอุปกิเลสของจิตเสียได้, รู้ชัดว่า ‘โกธะเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว ย่อมละโกธะที่เป็นอุปกิเลสของจิตเสียได้, รู้ชัดว่า ‘อุปนาหะเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว ย่อมละอุปนาหะที่เป็นอุปกิเลสของจิตเสียได้, รู้ชัดว่า ‘มักขะเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว ย่อมละมักขะที่เป็นอุปกิเลสของจิตเสียได้, รู้ชัดว่า ‘ปลาสะเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว ย่อมละปลาสะที่เป็นอุปกิเลสของจิตเสียได้, รู้ชัดว่า ‘อิสสาเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว ย่อมละอิสสาที่เป็นอุปกิเลสของจิตเสียได้, รู้ชัดว่า ‘มัจฉริยะเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว ย่อมละมัจฉริยะที่เป็นอุปกิเลสของจิตเสียได้, รู้ชัดว่า ‘มายาเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว ย่อมละมายาที่เป็นอุปกิเลสของจิตเสียได้, รู้ชัดว่า ‘สาเถยยะเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว ย่อมละสาเถยยะที่เป็นอุปกิเลสของจิตเสียได้, รู้ชัดว่า ‘ถัมภะเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว ย่อมละถัมภะที่เป็นอุปกิเลสของจิตเสียได้, รู้ชัดว่า ‘สารัมภะเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว ย่อมละสารัมภะที่เป็นอุปกิเลสของจิตเสียได้, รู้ชัดว่า ‘มานะเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว ย่อมละมานะที่เป็นอุปกิเลสของจิตเสียได้, รู้ชัดว่า ‘อติมานะเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว ย่อมละอติมานะที่เป็นอุปกิเลสของจิตเสียได้, รู้ชัดว่า ‘มทะเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว ย่อมละมทะที่เป็นอุปกิเลสของจิตเสียได้, รู้ชัดว่า ‘ปมาทะเป็นอุปกิเลสของจิต’ ดังนี้แล้ว ย่อมละปมาทะที่เป็นอุปกิเลสของจิตเสียได้

73. ‘‘Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno ‘abhijjhāvisamalobho cittassa upakkileso’ti – iti viditvā abhijjhāvisamalobho cittassa upakkileso [Pg.45] pahīno hoti, ‘byāpādo cittassa upakkileso’ti – iti viditvā byāpādo cittassa upakkileso pahīno hoti; ‘kodho cittassa upakkileso’ti – iti viditvā kodho cittassa upakkileso pahīno hoti; ‘upanāho cittassa upakkileso’ti – iti viditvā upanāho cittassa upakkileso pahīno hoti; ‘makkho cittassa upakkileso’ti – iti viditvā makkho cittassa upakkileso pahīno hoti; ‘paḷāso cittassa upakkileso’ti – iti viditvā paḷāso cittassa upakkileso pahīno hoti; ‘issā cittassa upakkileso’ti – iti viditvā issā cittassa upakkileso pahīno hoti; ‘macchariyaṃ cittassa upakkileso’ti – iti viditvā macchariyaṃ cittassa upakkileso pahīno hoti; ‘māyā cittassa upakkileso’ti – iti viditvā māyā cittassa upakkileso pahīno hoti; ‘sāṭheyyaṃ cittassa upakkileso’ti – iti viditvā sāṭheyyaṃ cittassa upakkileso pahīno hoti; ‘thambho cittassa upakkileso’ti – iti viditvā thambho cittassa upakkileso pahīno hoti; ‘sārambho cittassa upakkileso’ti – iti viditvā sārambho cittassa upakkileso pahīno hoti; ‘māno cittassa upakkileso’ti – iti viditvā māno cittassa upakkileso pahīno hoti; ‘atimāno cittassa upakkileso’ti – iti viditvā atimāno cittassa upakkileso pahīno hoti; ‘mado cittassa upakkileso’ti – iti viditvā mado cittassa upakkileso pahīno hoti; ‘pamādo cittassa upakkileso’ti – iti viditvā pamādo cittassa upakkileso pahīno hoti.

๗๓. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล ภิกษุรู้ดังนี้ว่า ‘อภิชฌาวิสมโลภะ เป็นอุปกิเลสของจิต’ อุปกิเลสของจิตคืออภิชฌาวิสมโลภะนั้น อันภิกษุนั้นย่อมละได้แล้ว, รู้ดังนี้ว่า ‘พยาบาท เป็นอุปกิเลสของจิต’ อุปกิเลสของจิตคือพยาบาทนั้น อันภิกษุนั้นย่อมละได้แล้ว, รู้ดังนี้ว่า ‘โกธะ เป็นอุปกิเลสของจิต’ อุปกิเลสของจิตคือโกธะนั้น อันภิกษุนั้นย่อมละได้แล้ว, รู้ดังนี้ว่า ‘อุปนาหะ เป็นอุปกิเลสของจิต’ อุปกิเลสของจิตคืออุปนาหะนั้น อันภิกษุนั้นย่อมละได้แล้ว, รู้ดังนี้ว่า ‘มักขะ เป็นอุปกิเลสของจิต’ อุปกิเลสของจิตคือมักขะนั้น อันภิกษุนั้นย่อมละได้แล้ว, รู้ดังนี้ว่า ‘ปลาสะ เป็นอุปกิเลสของจิต’ อุปกิเลสของจิตคือปลาสะนั้น อันภิกษุนั้นย่อมละได้แล้ว, รู้ดังนี้ว่า ‘อิสสา เป็นอุปกิเลสของจิต’ อุปกิเลสของจิตคืออิสสานั้น อันภิกษุนั้นย่อมละได้แล้ว, รู้ดังนี้ว่า ‘มัจฉริยะ เป็นอุปกิเลสของจิต’ อุปกิเลสของจิตคือมัจฉริยะนั้น อันภิกษุนั้นย่อมละได้แล้ว, รู้ดังนี้ว่า ‘มายา เป็นอุปกิเลสของจิต’ อุปกิเลสของจิตคือมายานั้น อันภิกษุนั้นย่อมละได้แล้ว, รู้ดังนี้ว่า ‘สาเถยยะ เป็นอุปกิเลสของจิต’ อุปกิเลสของจิตคือสาเถยยะนั้น อันภิกษุนั้นย่อมละได้แล้ว, รู้ดังนี้ว่า ‘ถัมภะ เป็นอุปกิเลสของจิต’ อุปกิเลสของจิตคือถัมภะนั้น อันภิกษุนั้นย่อมละได้แล้ว, รู้ดังนี้ว่า ‘สารัมภะ เป็นอุปกิเลสของจิต’ อุปกิเลสของจิตคือสารัมภะนั้น อันภิกษุนั้นย่อมละได้แล้ว, รู้ดังนี้ว่า ‘มานะ เป็นอุปกิเลสของจิต’ อุปกิเลสของจิตคือมานะนั้น อันภิกษุนั้นย่อมละได้แล้ว, รู้ดังนี้ว่า ‘อติมานะ เป็นอุปกิเลสของจิต’ อุปกิเลสของจิตคืออติมานะนั้น อันภิกษุนั้นย่อมละได้แล้ว, รู้ดังนี้ว่า ‘มทะ เป็นอุปกิเลสของจิต’ อุปกิเลสของจิตคือมทะนั้น อันภิกษุนั้นย่อมละได้แล้ว, รู้ดังนี้ว่า ‘ปมาทะ เป็นอุปกิเลสของจิต’ อุปกิเลสของจิตคือปมาทะนั้น อันภิกษุนั้นย่อมละได้แล้ว

74. ‘‘So buddhe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti; dhamme aveccappasādena samannāgato hoti – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti; saṅghe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno [Pg.46] bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṃ cattāri purisayugāni, aṭṭha purisapuggalā. Esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo, anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti.

๗๔. ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม’ ดังนี้, ย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ ดังนี้, ย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติตรงแล้ว, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อญายธรรม, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติสมควร, ได้แก่บุรุษสี่คู่ แปดบุรุษบุคคล, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคนี้ เป็นผู้ควรของคำนับ เป็นผู้ควรของต้อนรับ เป็นผู้ควรของทำบุญ เป็นผู้ควรทำอัญชลี เป็นนาบุญของโลก ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า’ ดังนี้

75. ‘‘Yathodhi kho panassa cattaṃ hoti vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ, so ‘buddhe aveccappasādena samannāgatomhī’ti labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati; ‘dhamme…pe… saṅghe aveccappasādena samannāgatomhī’ti labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ; pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. ‘Yathodhi kho pana me cattaṃ vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭha’nti labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ; pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati.

๗๕. ก็แล อกุศลธรรมส่วนใดส่วนหนึ่ง อันภิกษุนั้นสละแล้ว คายแล้ว ปล่อยแล้ว ละแล้ว สละคืนแล้ว, ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณาเห็นว่า ‘เราเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า’ ดังนี้ ย่อมได้ความรู้แจ้งอรรถ ย่อมได้ความรู้แจ้งธรรม ย่อมได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม, เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด, เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ, ผู้มีกายสงบ ย่อมเสวยสุข, เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น, เมื่อพิจารณาเห็นว่า ‘เราเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม... ฯเปฯ... ในพระสงฆ์’ ดังนี้ ย่อมได้ความรู้แจ้งอรรถ ย่อมได้ความรู้แจ้งธรรม ย่อมได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม, เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด, เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ, ผู้มีกายสงบ ย่อมเสวยสุข, เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น, เมื่อพิจารณาเห็นว่า ‘ก็แล อกุศลธรรมส่วนใดส่วนหนึ่ง อันเราสละแล้ว คายแล้ว ปล่อยแล้ว ละแล้ว สละคืนแล้ว’ ดังนี้ ย่อมได้ความรู้แจ้งอรรถ ย่อมได้ความรู้แจ้งธรรม ย่อมได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม, เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด, เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ, ผู้มีกายสงบ ย่อมเสวยสุข, เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น

76. ‘‘Sa kho so, bhikkhave, bhikkhu evaṃsīlo evaṃdhammo evaṃpañño sālīnaṃ cepi piṇḍapātaṃ bhuñjati vicitakāḷakaṃ anekasūpaṃ anekabyañjanaṃ, nevassa taṃ hoti antarāyāya. Seyyathāpi, bhikkhave, vatthaṃ saṃkiliṭṭhaṃ malaggahitaṃ acchodakaṃ āgamma parisuddhaṃ hoti pariyodātaṃ, ukkāmukhaṃ vā panāgamma jātarūpaṃ parisuddhaṃ hoti pariyodātaṃ, evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃsīlo evaṃdhammo evaṃpañño sālīnaṃ cepi piṇḍapātaṃ bhuñjati vicitakāḷakaṃ anekasūpaṃ anekabyañjanaṃ, nevassa taṃ hoti antarāyāya.

๗๖. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ ถึงจะฉันบิณฑบาตข้าวสาลีที่เขาเก็บเมล็ดดำออกแล้ว มีแกงมีกับหลายอย่าง ก็ไม่มีอันตรายแก่เธอเลย, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนผ้าที่เศร้าหมองมลทินจับ อาศัยน้ำที่ใสสะอาดย่อมเป็นผ้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง, หรือเหมือนทองคำอาศัยเบ้าหลอม ย่อมเป็นทองบริสุทธิ์ผุดผ่อง, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุผู้มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ ถึงจะฉันบิณฑบาตข้าวสาลีที่เขาเก็บเมล็ดดำออกแล้ว มีแกงมีกับหลายอย่าง ก็ไม่มีอันตรายแก่เธอเลย

77. ‘‘So mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati; karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena [Pg.47] cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.

๗๗. ภิกษุนั้นมีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น เธอแผ่ไปสู่ทิศเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวางโดยนัยนี้ ในทิศทั้งปวง โดยความเป็นผู้มีจิตเสมอในสัตว์ทั้งปวง แผ่ไปสู่โลกพร้อมด้วยสัตว์ทั้งปวง ด้วยใจสหรคตด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ มีใจสหรคตด้วยกรุณา...ฯลฯ... มีใจสหรคตด้วยมุทิตา...ฯลฯ... มีใจสหรคตด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น เธอแผ่ไปสู่ทิศเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวางโดยนัยนี้ ในทิศทั้งปวง โดยความเป็นผู้มีจิตเสมอในสัตว์ทั้งปวง แผ่ไปสู่โลกพร้อมด้วยสัตว์ทั้งปวง ด้วยใจสหรคตด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่

78. ‘‘So ‘atthi idaṃ, atthi hīnaṃ, atthi paṇītaṃ, atthi imassa saññāgatassa uttariṃ nissaraṇa’nti pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave – ‘bhikkhu sināto antarena sinānenā’’’ti.

๗๘. ภิกษุนั้นย่อมรู้ชัดว่า ‘สิ่งนี้มีอยู่ สิ่งที่เลวทรามมีอยู่ สิ่งที่ประณีตมีอยู่ ธรรมเป็นเครื่องสลัดออกจากกองสัญญานี้ที่ยิ่งขึ้นไปมีอยู่’ เมื่อเธอรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ ย่อมหลุดพ้นแม้จากภวาสวะ ย่อมหลุดพ้นแม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า ‘ผู้ได้อาบน้ำด้วยการอาบในภายใน’

79. Tena kho pana samayena sundarikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavato avidūre nisinno hoti. Atha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘gacchati pana bhavaṃ gotamo bāhukaṃ nadiṃ sināyitu’’nti? ‘‘Kiṃ, brāhmaṇa, bāhukāya nadiyā? Kiṃ bāhukā nadī karissatī’’ti? ‘‘Lokkhasammatā hi, bho gotama, bāhukā nadī bahujanassa, puññasammatā hi, bho gotama, bāhukā nadī bahujanassa, bāhukāya pana nadiyā bahujano pāpakammaṃ kataṃ pavāhetī’’ti. Atha kho bhagavā sundarikabhāradvājaṃ brāhmaṇaṃ gāthāhi ajjhabhāsi –

๗๙. ก็โดยสมัยนั้นแล พราหมณ์ชื่อสุนทริกภารทวาชะนั่งอยู่ในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาค ครั้งนั้นแล พราหมณ์สุนทริกภารทวาชะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ท่านพระโคดมไปอาบน้ำที่แม่น้ำพาหุกาบ้างหรือไม่’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ จะมีประโยชน์อะไรด้วยแม่น้ำพาหุกา แม่น้ำพาหุกาจะทำอะไรได้’ พราหมณ์กราบทูลว่า ‘ข้าแต่ท่านพระโคดม แม่น้ำพาหุกาเป็นที่ที่คนจำนวนมากสมมติกันว่าเป็นท่าศักดิ์สิทธิ์ เป็นที่ที่คนจำนวนมากสมมติกันว่าเป็นบุญ อันที่จริง คนจำนวนมากลอยบาปกรรมที่ทำไว้ในแม่น้ำพาหุกา’ ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคาถาแก่พราหมณ์สุนทริกภารทวาชะว่า

‘‘Bāhukaṃ adhikakkañca, gayaṃ sundarikaṃ mapi ;

Sarassatiṃ payāgañca, atho bāhumatiṃ nadiṃ;

Niccampi bālo pakkhando, kaṇhakammo na sujjhati.

คนพาลผู้มีกรรมดำ ถึงจะไปยังแม่น้ำพาหุกา ท่าอธิกักกะ แม่น้ำคยา แม่น้ำสุนทริกา แม่น้ำสรัสสตี ท่าปยาคะ และแม่น้ำพาหุมดีเป็นนิตย์ ก็บริสุทธิ์ไม่ได้

‘‘Kiṃ sundarikā karissati, kiṃ payāgā kiṃ bāhukā nadī;

Veriṃ katakibbisaṃ naraṃ, na hi naṃ sodhaye pāpakamminaṃ.

แม่น้ำสุนทริกาจะทำอะไรได้ ท่าปยาคะและแม่น้ำพาหุกาจะทำอะไรได้ แม่น้ำเหล่านั้นย่อมชำระคนผู้มีเวร ผู้ทำกรรมหยาบช้า ผู้มีกรรมชั่วให้หมดจดไม่ได้เลย

‘‘Suddhassa [Pg.48] ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā;

Suddhassa sucikammassa, sadā sampajjate vataṃ;

Idheva sināhi brāhmaṇa, sabbabhūtesu karohi khemataṃ.

สำหรับผู้บริสุทธิ์แล้ว วันนั้นย่อมเป็นฤกษ์ดี (ผัคคุณฤกษ์) เสมอ สำหรับผู้บริสุทธิ์แล้ว เป็นอุโบสถเสมอ สำหรับผู้บริสุทธิ์ผู้มีกรรมสะอาดแล้ว วัตรย่อมถึงพร้อมเสมอ ดูก่อนพราหมณ์ ท่านจงอาบในธรรมวินัยนี้เถิด จงทำความเกษมในสรรพสัตว์เถิด

‘‘Sace musā na bhaṇasi, sace pāṇaṃ na hiṃsasi;

Sace adinnaṃ nādiyasi, saddahāno amaccharī;

Kiṃ kāhasi gayaṃ gantvā, udapānopi te gayā’’ti.

ถ้าท่านไม่พูดเท็จ ถ้าไม่เบียดเบียนสัตว์ ถ้าไม่ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ เป็นผู้มีศรัทธา ไม่ตระหนี่ ท่านจะไปที่ท่าคยาทำไม แม้บ่อน้ำก็เป็นท่าคยาของท่าน

80. Evaṃ vutte, sundarikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ bhoto gotamassa santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. Alattha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno kho panāyasmā bhāradvājo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭhevadhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā bhāradvājo arahataṃ ahosīti.

๘๐. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์สุนทริกภารทวาชะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่ท่านพระโคดม ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่ท่านพระโคดม ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ท่านพระโคดมทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยคิดว่า ‘คนมีจักษุจักเห็นรูป’ ฉะนั้น ข้าพเจ้านี้ขอถึงท่านพระโคดม พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ข้าพเจ้าพึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของท่านพระโคดม’ พราหมณ์สุนทริกภารทวาชะได้บรรพชา ได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็แล ท่านพระภารทวาชะอุปสมบทแล้วไม่นาน หลีกออกจากหมู่อยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ และท่านพระภารทวาชะก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย

Vatthasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ.

วัตถสูตรที่ ๗ จบ

8. Sallekhasuttaṃ

๘. สัลเลขสูตร

81. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmā mahācundo sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho [Pg.49] āyasmā mahācundo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yā imā, bhante, anekavihitā diṭṭhiyo loke uppajjanti – attavādapaṭisaṃyuttā vā lokavādapaṭisaṃyuttā vā – ādimeva nu kho, bhante, bhikkhuno manasikaroto evametāsaṃ diṭṭhīnaṃ pahānaṃ hoti, evametāsaṃ diṭṭhīnaṃ paṭinissaggo hotī’’ti?

๘๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาจุนทะออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทิฏฐิหลายอย่างที่เกิดขึ้นในโลกนี้ ที่ประกอบด้วยอัตตวาทะบ้าง ที่ประกอบด้วยโลกวาทะบ้าง การละ การสละคืนทิฏฐิเหล่านี้ของภิกษุผู้มนสิการอยู่ ย่อมมีได้ในเบื้องต้นทีเดียวหรือหนอแล’

82. ‘‘Yā imā, cunda, anekavihitā diṭṭhiyo loke uppajjanti – attavādapaṭisaṃyuttā vā lokavādapaṭisaṃyuttā vā – yattha cetā diṭṭhiyo uppajjanti yattha ca anusenti yattha ca samudācaranti taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na me so attā’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññā passato evametāsaṃ diṭṭhīnaṃ pahānaṃ hoti, evametāsaṃ diṭṭhīnaṃ paṭinissaggo hoti.

๘๒. ดูก่อนจุนทะ ทิฏฐิหลายอย่างที่เกิดขึ้นในโลกนี้ ที่ประกอบด้วยอัตตวาทะบ้าง ที่ประกอบด้วยโลกวาทะบ้าง ทิฏฐิเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นในสิ่งใด ย่อมนอนเนื่องอยู่ในสิ่งใด และย่อมเป็นไปในสิ่งใด การละ การสละคืนทิฏฐิเหล่านี้ ย่อมมีได้แก่ผู้ที่เห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati yaṃ idhekacco bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya. Tassa evamassa – ‘sallekhena viharāmī’ti. Na kho panete, cunda, ariyassa vinaye sallekhā vuccanti. Diṭṭhadhammasukhavihārā ete ariyassa vinaye vuccanti.

ดูก่อนจุนทะ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่. ภิกษุนั้นพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราอยู่ด้วยสัลเลขธรรม’. ดูก่อนจุนทะ แต่ธรรมเหล่านี้เราไม่เรียกว่าเป็นสัลเลขะในวินัยของพระอริยะ แต่เราเรียกว่าเป็นทิฏฐธรรมสุขวิหารในวินัยของพระอริยะ.

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati yaṃ idhekacco bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya. Tassa evamassa – ‘sallekhena viharāmī’ti. Na kho panete, cunda, ariyassa vinaye sallekhā vuccanti. Diṭṭhadhammasukhavihārā ete ariyassa vinaye vuccanti.

ดูก่อนจุนทะ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ บรรลุทุติยฌานที่ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป เป็นธรรมผ่องใสในภายใน เป็นภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น. ภิกษุนั้นพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราอยู่ด้วยสัลเลขธรรม’. ดูก่อนจุนทะ แต่ธรรมเหล่านี้เราไม่เรียกว่าเป็นสัลเลขะในวินัยของพระอริยะ แต่เราเรียกว่าเป็นทิฏฐธรรมสุขวิหารในวินัยของพระอริยะ.

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati yaṃ idhekacco bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca vihareyya, sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeyya, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya. Tassa evamassa – ‘sallekhena viharāmī’ti. Na kho panete, cunda, ariyassa vinaye sallekhā vuccanti. Diṭṭhadhammasukhavihārā ete ariyassa vinaye vuccanti.

ดูก่อนจุนทะ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ มีอุเบกขาอยู่ มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติจางคลายไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘เป็นผู้วางเฉย มีสติ อยู่เป็นสุข’. ภิกษุนั้นพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราอยู่ด้วยสัลเลขธรรม’. ดูก่อนจุนทะ แต่ธรรมเหล่านี้เราไม่เรียกว่าเป็นสัลเลขะในวินัยของพระอริยะ แต่เราเรียกว่าเป็นทิฏฐธรรมสุขวิหารในวินัยของพระอริยะ.

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati yaṃ idhekacco bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasuṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ [Pg.50] catutthaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya. Tassa evamassa – ‘sallekhena viharāmī’ti. Na kho panete, cunda, ariyassa vinaye sallekhā vuccanti. Diṭṭhadhammasukhavihārā ete ariyassa vinaye vuccanti.

ดูก่อนจุนทะ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขและทุกข์ได้ และเพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว. ภิกษุนั้นพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราอยู่ด้วยสัลเลขธรรม’. ดูก่อนจุนทะ แต่ธรรมเหล่านี้เราไม่เรียกว่าเป็นสัลเลขะในวินัยของพระอริยะ แต่เราเรียกว่าเป็นทิฏฐธรรมสุขวิหารในวินัยของพระอริยะ.

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati yaṃ idhekacco bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā, paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā, nānattasaññānaṃ amanasikārā, ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja vihareyya. Tassa evamassa – ‘sallekhena viharāmī’ti. Na kho panete, cunda, ariyassa vinaye sallekhā vuccanti. Santā ete vihārā ariyassa vinaye vuccanti.

ดูก่อนจุนทะ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ ก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง ดับปฏิฆสัญญา ไม่ใส่ใจนานัตตสัญญา บรรลุอากาสานัญจายตนะ โดยบริกรรมว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ อยู่. ภิกษุนั้นพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราอยู่ด้วยสัลเลขธรรม’. ดูก่อนจุนทะ แต่ธรรมเหล่านี้เราไม่เรียกว่าเป็นสัลเลขะในวินัยของพระอริยะ แต่เราเรียกว่าเป็นสันตวิหารในวินัยของพระอริยะ.

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati yaṃ idhekacco bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja vihareyya. Tassa evamassa – ‘sallekhena viharāmī’ti. Na kho panete, cunda, ariyassa vinaye sallekhā vuccanti. Santā ete vihārā ariyassa vinaye vuccanti.

ดูก่อนจุนทะ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ ก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง บรรลุวิญญาณัญจายตนะ โดยบริกรรมว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ อยู่. ภิกษุนั้นพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราอยู่ด้วยสัลเลขธรรม’. ดูก่อนจุนทะ แต่ธรรมเหล่านี้เราไม่เรียกว่าเป็นสัลเลขะในวินัยของพระอริยะ แต่เราเรียกว่าเป็นสันตวิหารในวินัยของพระอริยะ.

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati yaṃ idhekacco bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja vihareyya. Tassa evamassa – ‘sallekhena viharāmī’ti. Na kho panete, cunda, ariyassa vinaye sallekhā vuccanti. Santā ete vihārā ariyassa vinaye vuccanti.

ดูก่อนจุนทะ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ ก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง บรรลุอากิญจัญญายตนะ โดยบริกรรมว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ อยู่. ภิกษุนั้นพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราอยู่ด้วยสัลเลขธรรม’. ดูก่อนจุนทะ แต่ธรรมเหล่านี้เราไม่เรียกว่าเป็นสัลเลขะในวินัยของพระอริยะ แต่เราเรียกว่าเป็นสันตวิหารในวินัยของพระอริยะ.

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati yaṃ idhekacco bhikkhu sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja vihareyya. Tassa evamassa – ‘sallekhena viharāmī’ti. Na kho panete, cunda, ariyassa vinaye sallekhā vuccanti. Santā ete vihārā ariyassa vinaye vuccanti.

ดูก่อนจุนทะ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ ก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง บรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่. ภิกษุนั้นพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราอยู่ด้วยสัลเลขธรรม’. ดูก่อนจุนทะ แต่ธรรมเหล่านี้เราไม่เรียกว่าเป็นสัลเลขะในวินัยของพระอริยะ แต่เราเรียกว่าเป็นสันตวิหารในวินัยของพระอริยะ.

83. ‘‘Idha kho pana vo, cunda, sallekho karaṇīyo. ‘Pare vihiṃsakā bhavissanti, mayamettha avihiṃsakā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare pāṇātipātī bhavissanti, mayamettha pāṇātipātā paṭiviratā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare adinnādāyī bhavissanti, mayamettha adinnādānā paṭiviratā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare [Pg.51] abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārī bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare musāvādī bhavissanti, mayamettha musāvādā paṭiviratā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare pisuṇavācā bhavissanti, mayamettha pisuṇāya vācāya paṭiviratā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare pharusavācā bhavissanti, mayamettha pharusāya vācāya paṭiviratā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare samphappalāpī bhavissanti, mayamettha samphappalāpā paṭiviratā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare abhijjhālū bhavissanti, mayamettha anabhijjhālū bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare byāpannacittā bhavissanti, mayamettha abyāpannacittā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare micchādiṭṭhī bhavissanti, mayamettha sammādiṭṭhī bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare micchāsaṅkappā bhavissanti, mayamettha sammāsaṅkappā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare micchāvācā bhavissanti, mayamettha sammāvācā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare micchākammantā bhavissanti, mayamettha sammākammantā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare micchāājīvā bhavissanti, mayamettha sammāājīvā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare micchāvāyāmā bhavissanti, mayamettha sammāvāyāmā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare micchāsatī bhavissanti, mayamettha sammāsatī bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare micchāsamādhi bhavissanti, mayamettha sammāsamādhī bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare micchāñāṇī bhavissanti, mayamettha sammāñāṇī bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare micchāvimuttī bhavissanti, mayamettha sammāvimuttī bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo.

๘๓. ดูก่อนจุนทะ ในข้อนี้ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้เบียดเบียน แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ไม่เบียดเบียน’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้ฆ่าสัตว์ แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้ลักทรัพย์ แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้งดเว้นจากอทินนาทาน’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้พูดเท็จ แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้งดเว้นจากมุสาวาท’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้พูดส่อเสียด แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้งดเว้นจากปิสุณาวาจา’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้พูดคำหยาบ แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้งดเว้นจากผรุสวาจา’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้พูดเพ้อเจ้อ แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้งดเว้นจากสัมผัปปลาปะ’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีอภิชฌา แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ไม่มีอภิชฌา’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีจิตพยาบาท แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ไม่มีจิตพยาบาท’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีความเห็นผิด แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้มีความเห็นชอบ’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีความดำริผิด แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้มีความดำริชอบ’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีวาจาผิด แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้มีวาจาชอบ’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีการงานผิด แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้มีการงานชอบ’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีการเลี้ยงชีพผิด แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้มีการเลี้ยงชีพชอบ’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีความพยายามผิด แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้มีความพยายามชอบ’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีความระลึกผิด แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้มีความระลึกชอบ’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีความตั้งใจมั่นผิด แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้มีความตั้งใจมั่นชอบ’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีความรู้ผิด แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้มีความรู้ชอบ’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีความหลุดพ้นผิด แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้มีความหลุดพ้นชอบ’

‘‘‘Pare thīnamiddhapariyuṭṭhitā bhavissanti, mayamettha vigatathīnamiddhā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare uddhatā bhavissanti, mayamettha anuddhatā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare vicikicchī bhavissanti, mayamettha tiṇṇavicikicchā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare kodhanā bhavissanti, mayamettha akkodhanā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare upanāhī bhavissanti, mayamettha anupanāhī bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare makkhī bhavissanti[Pg.52], mayamettha amakkhī bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare paḷāsī bhavissanti, mayamettha apaḷāsī bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare issukī bhavissanti, mayamettha anissukī bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare maccharī bhavissanti, mayamettha amaccharī bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare saṭhā bhavissanti, mayamettha asaṭhā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare māyāvī bhavissanti, mayamettha amāyāvī bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare thaddhā bhavissanti, mayamettha atthaddhā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare atimānī bhavissanti, mayamettha anatimānī bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare dubbacā bhavissanti, mayamettha suvacā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare pāpamittā bhavissanti, mayamettha kalyāṇamittā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare pamattā bhavissanti, mayamettha appamattā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare assaddhā bhavissanti, mayamettha saddhā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare ahirikā bhavissanti, mayamettha hirimanā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare anottāpī bhavissanti, mayamettha ottāpī bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare appassutā bhavissanti, mayamettha bahussutā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare kusītā bhavissanti, mayamettha āraddhavīriyā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare muṭṭhassatī bhavissanti, mayamettha upaṭṭhitassatī bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare duppaññā bhavissanti, mayamettha paññāsampannā bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo. ‘Pare sandiṭṭhiparāmāsī ādhānaggāhī duppaṭinissaggī bhavissanti, mayamettha asandiṭṭhiparāmāsī anādhānaggāhī suppaṭinissaggī bhavissāmā’ti sallekho karaṇīyo.

เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักถูกถีนมิทธะครอบงำ แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้ฟุ้งซ่าน แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีความสงสัย แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ข้ามความสงสัยได้’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มักโกรธ แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ไม่มักโกรธ’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้ผูกโกรธ แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ไม่ผูกโกรธ’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้ลบหลู่คุณท่าน แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ไม่ลบหลู่คุณท่าน’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้ตีเสมอ แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ไม่ตีเสมอ’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้ริษยา แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ไม่ริษยา’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้ตระหนี่ แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ไม่ตระหนี่’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้โอ้อวด แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ไม่โอ้อวด’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีมายา แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ไม่มีมายา’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้กระด้าง แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ไม่กระด้าง’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้ดูหมิ่นท่าน แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ไม่ดูหมิ่นท่าน’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้ว่ายาก แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ว่าง่าย’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีมิตรชั่ว แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้มีมิตรดี’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้ประมาท แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ไม่ประมาท’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้ไม่มีศรัทธา แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้มีศรัทธา’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้ไม่มีหิริ แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้มีหิริ’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้ไม่มีโอตตัปปะ แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้มีโอตตัปปะ’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีสุตะน้อย แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้มีสุตะมาก’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้เกียจคร้าน แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ปรารภความเพียร’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีสติหลงลืม แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้มีสติตั้งมั่น’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีปัญญาทราม แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา’ เธอทั้งหลายพึงกระทำการขัดเกลาอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้ยึดมั่นทิฏฐิของตน ถือโดยวิปลาส และสละได้ยาก แต่เราทั้งหลายในข้อนี้ จักเป็นผู้ไม่ยึดมั่นทิฏฐิของตน ไม่ถือโดยวิปลาส และสละได้ง่าย’

84. ‘‘Cittuppādampi kho ahaṃ, cunda, kusalesu dhammesu bahukāraṃ vadāmi, ko pana vādo kāyena vācāya anuvidhīyanāsu! Tasmātiha, cunda, ‘pare vihiṃsakā bhavissanti, mayamettha avihiṃsakā bhavissāmā’ti cittaṃ uppādetabbaṃ. ‘Pare pāṇātipātī bhavissanti, mayamettha pāṇātipātā paṭiviratā [Pg.53] bhavissāmā’ti cittaṃ uppādetabbaṃ…‘pare sandiṭṭhiparāmāsī ādhānaggāhī duppaṭinissaggī bhavissanti, mayamettha asandiṭṭhiparāmāsī anādhānaggāhī suppaṭinissaggī bhavissāmā’ti cittaṃ uppādetabbaṃ.

๘๔. ดูก่อนจุนทะ เรากล่าวว่า แม้ความตั้งจิตไว้ในกุศลธรรมทั้งหลาย ก็มีอุปการะมาก ไฉนจะกล่าวไปถึงการประกอบด้วยกาย ด้วยวาจาเล่า ดูก่อนจุนทะ เพราะเหตุนั้นแหละ เธอทั้งหลายพึงตั้งจิตไว้อย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้เบียดเบียน แต่เราทั้งหลายในเรื่องนี้ จักเป็นผู้ไม่เบียดเบียน’ เธอทั้งหลายพึงตั้งจิตไว้อย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้ฆ่าสัตว์ แต่เราทั้งหลายในเรื่องนี้ จักเป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์’ ... เธอทั้งหลายพึงตั้งจิตไว้อย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้ยึดมั่นทิฏฐิของตน ถือไว้อย่างมั่นคง สละคืนได้ยาก แต่เราทั้งหลายในเรื่องนี้ จักเป็นผู้ไม่ยึดมั่นทิฏฐิของตน ไม่ถือไว้อย่างมั่นคง สละคืนได้ง่าย’

85. ‘‘Seyyathāpi, cunda, visamo maggo assa, tassa añño samo maggo parikkamanāya; seyyathā vā pana, cunda, visamaṃ titthaṃ assa, tassa aññaṃ samaṃ titthaṃ parikkamanāya; evameva kho, cunda, vihiṃsakassa purisapuggalassa avihiṃsā hoti parikkamanāya, pāṇātipātissa purisapuggalassa pāṇātipātā veramaṇī hoti parikkamanāya, adinnādāyissa purisapuggalassa adinnādānā veramaṇī hoti parikkamanāya, abrahmacārissa purisapuggalassa abrahmacariyā veramaṇī hoti parikkamanāya, musāvādissa purisapuggalassa musāvādā veramaṇī hoti parikkamanāya, pisuṇavācassa purisapuggalassa pisuṇāya vācāya veramaṇī hoti parikkamanāya, pharusavācassa purisapuggalassa pharusāya vācāya veramaṇī hoti parikkamanāya, samphappalāpissa purisapuggalassa samphappalāpā veramaṇī hoti parikkamanāya, abhijjhālussa purisapuggalassa anabhijjhā hoti parikkamanāya, byāpannacittassa purisapuggalassa abyāpādo hoti parikkamanāya, micchādiṭṭhissa purisapuggalassa sammādiṭṭhi hoti parikkamanāya, micchāsaṅkappassa purisapuggalassa sammāsaṅkappo hoti parikkamanāya, micchāvācassa purisapuggalassa sammāvācā hoti parikkamanāya, micchākammantassa purisapuggalassa sammākammanto hoti parikkamanāya, micchāājīvassa purisapuggalassa sammāājīvo hoti parikkamanāya, micchāvāyāmassa purisapuggalassa sammāvāyāmo hoti parikkamanāya, micchāsatissa purisapuggalassa sammāsati hoti parikkamanāya, micchāsamādhissa purisapuggalassa sammāsamādhi hoti parikkamanāya, micchāñāṇissa purisapuggalassa sammāñāṇaṃ hoti parikkamanāya, micchāvimuttissa purisapuggalassa sammāvimutti hoti parikkamanāya.

๘๕. ดูก่อนจุนทะ เปรียบเหมือนทางไม่เรียบ พึงมีทางอื่นที่เรียบเพื่อหลีกเลี่ยงทางนั้น หรือเปรียบเหมือนท่าที่ไม่เรียบ พึงมีท่าอื่นที่เรียบเพื่อหลีกเลี่ยงท่านั้น ฉันใด ดูก่อนจุนทะ อวิหิงสาเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้เบียดเบียน, เว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้ฆ่าสัตว์, เว้นจากการลักทรัพย์เป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้ลักทรัพย์, เว้นจากอพรหมจรรย์เป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้ประพฤติไม่ประเสริฐ, เว้นจากการพูดเท็จเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้พูดเท็จ, เว้นจากการพูดส่อเสียดเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้พูดส่อเสียด, เว้นจากการพูดคำหยาบเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้พูดคำหยาบ, เว้นจากการพูดเพ้อเจ้อเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้พูดเพ้อเจ้อ, อนภิชฌาเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้มีความเพ่งเล็ง, อพยาบาทเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้มีจิตพยาบาท, สัมมาทิฏฐิเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้มีความเห็นผิด, สัมมาสังกัปปะเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้มีความดำริผิด, สัมมาวาจาเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้มีวาจาผิด, สัมมากัมมันตะเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้มีการงานผิด, สัมมาอาชีวะเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้มีการเลี้ยงชีพผิด, สัมมาวายามะเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้มีความพยายามผิด, สัมมาสติเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้มีความระลึกผิด, สัมมาสมาธิเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้มีความตั้งมั่นผิด, สัมมาญาณเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้มีความรู้ผิด, สัมมาวิมุตติเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้มีความหลุดพ้นผิด ฉันนั้น

‘‘Thīnamiddhapariyuṭṭhitassa purisapuggalassa vigatathinamiddhatā hoti parikkamanāya, uddhatassa purisapuggalassa anuddhaccaṃ hoti parikkamanāya, vicikicchissa purisapuggalassa tiṇṇavicikicchatā hoti parikkamanāya, kodhanassa purisapuggalassa [Pg.54] akkodho hoti parikkamanāya, upanāhissa purisapuggalassa anupanāho hoti parikkamanāya, makkhissa purisapuggalassa amakkho hoti parikkamanāya, paḷāsissa purisapuggalassa apaḷāso hoti parikkamanāya, issukissa purisapuggalassa anissukitā hoti parikkamanāya, maccharissa purisapuggalassa amacchariyaṃ hoti parikkamanāya, saṭhassa purisapuggalassa asāṭheyyaṃ hoti parikkamanāya, māyāvissa purisapuggalassa amāyā hoti parikkamanāya, thaddhassa purisapuggalassa atthaddhiyaṃ hoti parikkamanāya, atimānissa purisapuggalassa anatimāno hoti parikkamanāya, dubbacassa purisapuggalassa sovacassatā hoti parikkamanāya, pāpamittassa purisapuggalassa kalyāṇamittatā hoti parikkamanāya, pamattassa purisapuggalassa appamādo hoti parikkamanāya, assaddhassa purisapuggalassa saddhā hoti parikkamanāya, ahirikassa purisapuggalassa hirī hoti parikkamanāya, anottāpissa purisapuggalassa ottappaṃ hoti parikkamanāya, appassutassa purisapuggalassa bāhusaccaṃ hoti parikkamanāya, kusītassa purisapuggalassa vīriyārambho hoti parikkamanāya, muṭṭhassatissa purisapuggalassa upaṭṭhitassatitā hoti parikkamanāya, duppaññassa purisapuggalassa paññāsampadā hoti parikkamanāya, sandiṭṭhiparāmāsi-ādhānaggāhi-duppaṭinissaggissa purisapuggalassa asandiṭṭhiparāmāsianādhānaggāhi-suppaṭinissaggitā hoti parikkamanāya.

ความเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้ถูกถีนมิทธะครอบงำ, ความไม่ฟุ้งซ่านเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้ฟุ้งซ่าน, ความเป็นผู้ข้ามความสงสัยได้เป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้มีความสงสัย, ความไม่โกรธเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้มักโกรธ, ความไม่ผูกโกรธเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้ผูกโกรธ, ความไม่ลบหลู่คุณท่านเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้ลบหลู่คุณท่าน, ความไม่ตีเสมอเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้ตีเสมอ, ความไม่ริษยาเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้ริษยา, ความไม่ตระหนี่เป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้ตระหนี่, ความไม่โอ้อวดเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้โอ้อวด, ความไม่มีมารยาเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้มีมารยา, ความไม่กระด้างเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้กระด้าง, ความไม่ถือตัวจัดเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้ถือตัวจัด, ความเป็นผู้ว่าง่ายเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้ว่ายาก, ความมีกัลยาณมิตรเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้มีบาปมิตร, ความไม่ประมาทเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้ประมาท, ศรัทธาเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้ไม่มีศรัทธา, หิริเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้ไม่มีหิริ, โอตตัปปะเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้ไม่มีโอตตัปปะ, พาหุสัจจะเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้สดับน้อย, การปรารภความเพียรเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้เกียจคร้าน, ความเป็นผู้มีสติตั้งมั่นเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้มีสติหลงลืม, ปัญญาสัมปทาเป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้มีปัญญาทราม, ความเป็นผู้ไม่ยึดมั่นทิฏฐิของตน ไม่ถือไว้อย่างมั่นคง สละคืนได้ง่าย เป็นทางหลีกเลี่ยงของบุรุษบุคคลผู้ยึดมั่นทิฏฐิของตน ถือไว้อย่างมั่นคง สละคืนได้ยาก

86. ‘‘Seyyathāpi, cunda, ye keci akusalā dhammā sabbe te adhobhāgaṅgamanīyā, ye keci kusalā dhammā sabbe te uparibhāgaṅgamanīyā, evameva kho, cunda, vihiṃsakassa purisapuggalassa avihiṃsā hoti uparibhāgāya, pāṇātipātissa purisapuggalassa pāṇātipātā veramaṇī hoti uparibhāgāya…pe… sandiṭṭhiparāmāsi-ādhānaggāhi-duppaṭinissaggissa purisapuggalassa asandiṭṭhiparāmāsi-anādhānaggāhi-suppaṭinissaggitā hoti uparibhāgāya.

๘๖. ดูก่อนจุนทะ เปรียบเหมือนอกุศลธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเป็นไปเพื่อส่วนเบื้องต่ำ, กุศลธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเป็นไปเพื่อส่วนเบื้องสูง ฉันใด ดูก่อนจุนทะ อวิหิงสาของบุรุษบุคคลผู้เบียดเบียน ย่อมเป็นไปเพื่อส่วนเบื้องสูง, การงดเว้นจากการฆ่าสัตว์ของบุรุษบุคคลผู้ฆ่าสัตว์ ย่อมเป็นไปเพื่อส่วนเบื้องสูง...ฯลฯ... ความเป็นผู้ไม่ยึดมั่นทิฏฐิของตน ไม่ถือไว้อย่างมั่นคง สละคืนได้ง่าย ของบุรุษบุคคลผู้ยึดมั่นทิฏฐิของตน ถือไว้อย่างมั่นคง สละคืนได้ยาก ย่อมเป็นไปเพื่อส่วนเบื้องสูง ฉันนั้น

87. ‘‘So vata, cunda, attanā palipapalipanno paraṃ palipapalipannaṃ uddharissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. So vata, cunda, attanā apalipapalipanno paraṃ [Pg.55] palipapalipannaṃ uddharissatīti ṭhānametaṃ vijjati. So vata, cunda, attanā adanto avinīto aparinibbuto paraṃ damessati vinessati parinibbāpessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. So vata, cunda, attanā danto vinīto parinibbuto paraṃ damessati vinessati parinibbāpessatīti ṭhānametaṃ vijjati. Evameva kho, cunda, vihiṃsakassa purisapuggalassa avihiṃsā hoti parinibbānāya, pāṇātipātissa purisapuggalassa pāṇātipātā veramaṇī hoti parinibbānāya. Adinnādāyissa purisapuggalassa adinnādānā veramaṇī hoti parinibbānāya. Abrahmacārissa purisapuggalassa abrahmacariyā veramaṇī hoti parinibbānāya. Musāvādissa purisapuggalassa musāvādā veramaṇī hoti parinibbānāya. Pisuṇavācassa purisapuggalassa pisuṇāya vācāya veramaṇī hoti parinibbānāya. Pharusavācassa purisapuggalassa pharusāya vācāya veramaṇī hoti parinibbānāya. Samphappalāpissa purisapuggalassa samphappalāpā veramaṇī hoti parinibbānāya. Abhijjhālussa purisapuggalassa anabhijjhā hoti parinibbānāya. Byāpannacittassa purisapuggalassa abyāpādo hoti parinibbānāya. Micchādiṭṭhissa purisapuggalassa sammādiṭṭhi hoti parinibbānāya. Micchāsaṅkappassa purisapuggalassa sammāsaṅkappo hoti parinibbānāya. Micchāvācassa purisapuggalassa sammāvācā hoti parinibbānāya. Micchākammantassa purisapuggalassa sammākammanto hoti parinibbānāya. Micchāājīvassa purisapuggalassa sammāājīvo hoti parinibbānāya. Micchāvāyāmassa purisapuggalassa sammāvāyāmo hoti parinibbānāya. Micchāsatissa purisapuggalassa sammāsati hoti parinibbānāya. Micchāsamādhissa purisapuggalassa sammāsamādhi hoti parinibbānāya. Micchāñāṇissa purisapuggalassa sammāñāṇaṃ hoti parinibbānāya. Micchāvimuttissa purisapuggalassa sammāvimutti hoti parinibbānāya.

๘๗. ดูก่อนจุนทะ บุคคลผู้จมอยู่ในเปือกตมด้วยตนเอง จักฉุดบุคคลอื่นผู้จมอยู่ในเปือกตมขึ้นได้นั้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนจุนทะ ส่วนบุคคลผู้ไม่จมอยู่ในเปือกตมด้วยตนเอง จักฉุดบุคคลอื่นผู้จมอยู่ในเปือกตมขึ้นได้นั้น ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนจุนทะ บุคคลผู้ที่ตนเองยังไม่ได้ฝึก ยังไม่ได้แนะนำ ยังไม่ปรินิพพานแล้ว จักฝึก จักแนะนำ จักทำให้ผู้อื่นปรินิพพานได้นั้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนจุนทะ ส่วนบุคคลผู้ที่ตนเองฝึกแล้ว แนะนำแล้ว ปรินิพพานแล้ว จักฝึก จักแนะนำ จักทำให้ผู้อื่นปรินิพพานได้นั้น ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนจุนทะ ฉันนั้นเหมือนกัน อวิหิงสา (ความไม่เบียดเบียน) เป็นไปเพื่อความดับ (กิเลส) ของบุคคลผู้มักเบียดเบียน, เว้นจากการฆ่าสัตว์ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้ฆ่าสัตว์, เว้นจากการลักทรัพย์ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้ลักทรัพย์, เว้นจากพฤติกรรมไม่ประเสริฐ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้ประพฤติไม่ประเสริฐ, เว้นจากการพูดเท็จ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้พูดเท็จ, เว้นจากคำส่อเสียด เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้พูดส่อเสียด, เว้นจากคำหยาบ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้พูดคำหยาบ, เว้นจากคำเพ้อเจ้อ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้พูดเพ้อเจ้อ, อนภิชฌา (ความไม่เพ่งเล็ง) เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้มักเพ่งเล็ง, อพยาบาท (ความไม่พยาบาท) เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้มีจิตพยาบาท, สัมมาทิฐิ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้เป็นมิจฉาทิฐิ, สัมมาสังกัปปะ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้เป็นมิจฉาสังกัปปะ, สัมมาวาจา เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้เป็นมิจฉาวาจา, สัมมากัมมันตะ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้เป็นมิจฉากัมมันตะ, สัมมาอาชีวะ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้เป็นมิจฉาอาชีวะ, สัมมาวายามะ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้เป็นมิจฉาวายามะ, สัมมาสติ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้เป็นมิจฉาสติ, สัมมาสมาธิ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้เป็นมิจฉาสมาธิ, สัมมาญาณ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้เป็นมิจฉาญาณ, สัมมาวิมุตติ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้เป็นมิจฉาวิมุตติ

‘‘Thīnamiddhapariyuṭṭhitassa purisapuggalassa vigatathinamiddhatā hoti parinibbānāya. Uddhatassa purisapuggalassa anuddhaccaṃ hoti parinibbānāya. Vicikicchissa purisapuggalassa tiṇṇavicikicchatā hoti parinibbānāya. Kodhanassa purisapuggalassa akkodho hoti parinibbānāya. Upanāhissa purisapuggalassa anupanāho hoti parinibbānāya. Makkhissa purisapuggalassa amakkho hoti parinibbānāya. Paḷāsissa purisapuggalassa apaḷāso [Pg.56] hoti parinibbānāya. Issukissa purisapuggalassa anissukitā hoti parinibbānāya. Maccharissa purisapuggalassa amacchariyaṃ hoti parinibbānāya. Saṭhassa purisapuggalassa asāṭheyyaṃ hoti parinibbānāya. Māyāvissa purisapuggalassa amāyā hoti parinibbānāya. Thaddhassa purisapuggalassa atthaddhiyaṃ hoti parinibbānāya. Atimānissa purisapuggalassa anatimāno hoti parinibbānāya. Dubbacassa purisapuggalassa sovacassatā hoti parinibbānāya. Pāpamittassa purisapuggalassa kalyāṇamittatā hoti parinibbānāya. Pamattassa purisapuggalassa appamādo hoti parinibbānāya. Assaddhassa purisapuggalassa saddhā hoti parinibbānāya. Ahirikassa purisapuggalassa hirī hoti parinibbānāya. Anottāpissa purisapuggalassa ottappaṃ hoti parinibbānāya. Appassutassa purisapuggalassa bāhusaccaṃ hoti parinibbānāya. Kusītassa purisapuggalassa vīriyārambho hoti parinibbānāya. Muṭṭhassatissa purisapuggalassa upaṭṭhitassatitā hoti parinibbānāya. Duppaññassa purisapuggalassa paññāsampadā hoti parinibbānāya. Sandiṭṭhiparāmāsi-ādhānaggāhi-duppaṭinissaggissa purisapuggalassa asandiṭṭhiparāmāsi-anādhānaggāhi-suppaṭinissaggitā hoti parinibbānāya.

ความปราศจากถีนมิทธะ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้ถูกถีนมิทธะครอบงำ, ความไม่ฟุ้งซ่าน เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้ฟุ้งซ่าน, ความข้ามพ้นวิจิกิจฉา เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้มีความสงสัย, ความไม่โกรธ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้มักโกรธ, ความไม่ผูกโกรธ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้ผูกโกรธ, ความไม่ลบหลู่คุณท่าน เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้ลบหลู่คุณท่าน, ความไม่ตีเสมอ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้ตีเสมอ, ความไม่ริษยา เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้มักริษยา, ความไม่ตระหนี่ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้ตระหนี่, ความไม่โอ้อวด เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้โอ้อวด, ความไม่มีมายา เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้มีมายา, ความไม่กระด้าง เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้กระด้าง, ความไม่ถือตัวจัด เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้ถือตัวจัด, ความเป็นผู้ว่าง่าย เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้ว่ายาก, ความมีกัลยาณมิตร เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้มีบาปมิตร, ความไม่ประมาท เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้ประมาท, ศรัทธา เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้ไม่มีศรัทธา, หิริ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้ไม่มีหิริ, โอตตัปปะ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้ไม่มีโอตตัปปะ, พาหุสัจจะ เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้สดับน้อย, การปรารภความเพียร เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้เกียจคร้าน, ความมีสติตั้งมั่น เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้มีสติหลงลืม, ปัญญาสัมปทา เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้มีปัญญาทราม, ความไม่ยึดมั่นถือมั่นทิฐิของตนและสละคืนได้ง่าย เป็นไปเพื่อความดับของบุคคลผู้ยึดมั่นถือมั่นทิฐิของตนและสละคืนได้ยาก

88. ‘‘Iti kho, cunda, desito mayā sallekhapariyāyo, desito cittuppādapariyāyo, desito parikkamanapariyāyo, desito uparibhāgapariyāyo, desito parinibbānapariyāyo. Yaṃ kho, cunda, satthārā karaṇīyaṃ sāvakānaṃ hitesinā anukampakena anukampaṃ upādāya, kataṃ vo taṃ mayā. ‘Etāni, cunda, rukkhamūlāni, etāni suññāgārāni, jhāyatha, cunda, mā pamādattha, mā pacchāvippaṭisārino ahuvattha’ – ayaṃ kho amhākaṃ anusāsanī’’ti.

๘๘. ดูก่อนจุนทะ ปริยายแห่งการขัดเกลา เราได้แสดงแล้วอย่างนี้, ปริยายแห่งการยังจิตให้เกิดขึ้น เราได้แสดงแล้ว, ปริยายแห่งการก้าวเว้น เราได้แสดงแล้ว, ปริยายแห่งส่วนเบื้องบน เราได้แสดงแล้ว, ปริยายแห่งความดับสนิท เราได้แสดงแล้ว. ดูก่อนจุนทะ กิจใดอันศาสดาผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ผู้อนุเคราะห์ อาศัยความอนุเคราะห์ พึงกระทำแก่สาวกทั้งหลาย กิจนั้นเราได้ทำแล้วแก่เธอทั้งหลาย. ดูก่อนจุนทะ นั่นโคนไม้ นั่นเรือนว่าง เธอทั้งหลายจงเพ่งพินิจเถิด อย่าประมาท อย่าได้เป็นผู้มีความเดือดร้อนใจในภายหลังเลย นี้เป็นอนุศาสนีของเราสำหรับเธอทั้งหลาย

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā mahācundo bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระมหาจุนทะมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Catuttālīsapadā vuttā, sandhayo pañca desitā;

Sallekho nāma suttanto, gambhīro sāgarūpamoti.

พระสุตตันต์ชื่อสัลเลขะ มีความลึกซึ้ง เปรียบด้วยสาคร มีบท ๔๔ บท และมีปริยาย ๕ ข้อ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้

Sallekhasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ.

สัลเลขสูตรที่ ๘ จบ

9. Sammādiṭṭhisuttaṃ

๙. สัมมาทิฏฐิสูตร

89. Evaṃ [Pg.57] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca –

๘๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี. ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า 'ดูกรอาวุโสทั้งหลาย' ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรว่า 'ขอรับ ท่านผู้มีอายุ' ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘‘Sammādiṭṭhi sammādiṭṭhī’ti, āvuso, vuccati. Kittāvatā nu kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti?

ดูกรอาวุโสทั้งหลาย ที่เรียกว่า 'สัมมาทิฏฐิ สัมมาทิฏฐิ' ดังนี้. ดูกรอาวุโสทั้งหลาย ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ อริยสาวกจึงชื่อว่าเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม และเป็นผู้มาถึงสัทธรรมนี้

‘‘Dūratopi kho mayaṃ, āvuso, āgaccheyyāma āyasmato sāriputtassa santike etassa bhāsitassa atthamaññātuṃ. Sādhu vatāyasmantaṃyeva sāriputtaṃ paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Āyasmato sāriputtassa sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, āvuso, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca –

ดูกรอาวุโส แม้จากที่ไกล พวกข้าพเจ้าก็จะพึงมาสู่สำนักของท่านพระสารีบุตร เพื่อทราบเนื้อความแห่งภาษิตนี้. ดีละหนอ ขอเนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งแก่ท่านพระสารีบุตรเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังคำของท่านพระสารีบุตรแล้ว จักทรงจำไว้. (พระสารีบุตรกล่าวว่า) ดูกรอาวุโสทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว. ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรว่า 'ขอรับ ท่านผู้มีอายุ' ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘Yato kho, āvuso, ariyasāvako akusalañca pajānāti, akusalamūlañca pajānāti, kusalañca pajānāti, kusalamūlañca pajānāti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhammaṃ. Katamaṃ panāvuso, akusalaṃ, katamaṃ akusalamūlaṃ, katamaṃ kusalaṃ, katamaṃ kusalamūlaṃ? Pāṇātipāto kho, āvuso, akusalaṃ, adinnādānaṃ akusalaṃ, kāmesumicchācāro akusalaṃ, musāvādo akusalaṃ, pisuṇā vācā akusalaṃ, pharusā vācā akusalaṃ, samphappalāpo akusalaṃ, abhijjhā akusalaṃ, byāpādo akusalaṃ, micchādiṭṭhi akusalaṃ – idaṃ vuccatāvuso akusalaṃ. Katamañcāvuso, akusalamūlaṃ? Lobho akusalamūlaṃ, doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ – idaṃ vuccatāvuso, akusalamūlaṃ.

ดูกรอาวุโสทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งอกุศล ย่อมรู้ชัดซึ่งอกุศลมูล ย่อมรู้ชัดซึ่งกุศล และย่อมรู้ชัดซึ่งกุศลมูล. ดูกรอาวุโสทั้งหลาย แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อริยสาวกก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม และเป็นผู้มาถึงสัทธรรมนี้. ดูกรอาวุโสทั้งหลาย ก็อกุศลเป็นไฉน อกุศลมูลเป็นไฉน กุศลเป็นไฉน กุศลมูลเป็นไฉน? ดูกรอาวุโสทั้งหลาย การฆ่าสัตว์เป็นอกุศล, การลักทรัพย์เป็นอกุศล, การประพฤติผิดในกามเป็นอกุศล, การพูดเท็จเป็นอกุศล, การพูดส่อเสียดเป็นอกุศล, การพูดคำหยาบเป็นอกุศล, การพูดเพ้อเจ้อเป็นอกุศล, อภิชฌาเป็นอกุศล, พยาบาทเป็นอกุศล, มิจฉาทิฏฐิเป็นอกุศล. ดูกรอาวุโสทั้งหลาย นี้เรียกว่าอกุศล. ดูกรอาวุโสทั้งหลาย ก็อกุศลมูลเป็นไฉน? โลภะเป็นอกุศลมูล, โทสะเป็นอกุศลมูล, โมหะเป็นอกุศลมูล. ดูกรอาวุโสทั้งหลาย นี้เรียกว่าอกุศลมูล.

‘‘Katamañcāvuso[Pg.58], kusalaṃ? Pāṇātipātā veramaṇī kusalaṃ, adinnādānā veramaṇī kusalaṃ, kāmesumicchācārā veramaṇī kusalaṃ, musāvādā veramaṇī kusalaṃ, pisuṇāya vācāya veramaṇī kusalaṃ, pharusāya vācāya veramaṇī kusalaṃ, samphappalāpā veramaṇī kusalaṃ, anabhijjhā kusalaṃ, abyāpādo kusalaṃ, sammādiṭṭhi kusalaṃ – idaṃ vuccatāvuso, kusalaṃ. Katamañcāvuso, kusalamūlaṃ? Alobho kusalamūlaṃ, adoso kusalamūlaṃ, amoho kusalamūlaṃ – idaṃ vuccatāvuso, kusalamūlaṃ.

ดูกรอาวุโสทั้งหลาย ก็กุศลเป็นไฉน? การงดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นกุศล, การงดเว้นจากการลักทรัพย์เป็นกุศล, การงดเว้นจากการประพฤติผิดในกามเป็นกุศล, การงดเว้นจากการพูดเท็จเป็นกุศล, การงดเว้นจากการพูดส่อเสียดเป็นกุศล, การงดเว้นจากการพูดคำหยาบเป็นกุศล, การงดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อเป็นกุศล, อนภิชฌาเป็นกุศล, อพยาบาทเป็นกุศล, สัมมาทิฏฐิเป็นกุศล. ดูกรอาวุโสทั้งหลาย นี้เรียกว่ากุศล. ดูกรอาวุโสทั้งหลาย ก็กุศลมูลเป็นไฉน? อโลภะเป็นกุศลมูล, อโทสะเป็นกุศลมูล, อโมหะเป็นกุศลมูล. ดูกรอาวุโสทั้งหลาย นี้เรียกว่ากุศลมูล.

‘‘Yato kho, āvuso, ariyasāvako evaṃ akusalaṃ pajānāti, evaṃ akusalamūlaṃ pajānāti, evaṃ kusalaṃ pajānāti, evaṃ kusalamūlaṃ pajānāti, so sabbaso rāgānusayaṃ pahāya, paṭighānusayaṃ paṭivinodetvā, ‘asmī’ti diṭṭhimānānusayaṃ samūhanitvā, avijjaṃ pahāya vijjaṃ uppādetvā, diṭṭhevadhamme dukkhassantakaro hoti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti.

ดูกรอาวุโสทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งอกุศลอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งอกุศลมูลอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งกุศลอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งกุศลมูลอย่างนี้ อริยสาวกนั้นละราคานุสัยได้โดยสิ้นเชิง บรรเทาปฏิฆานุสัย ถอนทิฏฐิมานานุสัยว่า 'เรามีอยู่' ได้เด็ดขาด ละอวิชชา ยังวิชชาให้เกิดขึ้น ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบันเทียว. ดูกรอาวุโสทั้งหลาย แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อริยสาวกก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม และเป็นผู้มาถึงสัทธรรมนี้

90. ‘‘Sādhāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ uttari pañhaṃ apucchuṃ – ‘‘siyā panāvuso, aññopi pariyāyo yathā ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti?

๙๐. ภิกษุเหล่านั้นชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของท่านพระสารีบุตรว่า 'ดีละ อาวุโส' แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปกะท่านพระสารีบุตรว่า 'ดูกรอาวุโส ก็ปริยายอื่นที่อริยสาวกชื่อว่าเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม และเป็นผู้มาถึงสัทธรรมนี้ จะพึงมีอีกบ้างไหม'

‘‘Siyā, āvuso. Yato kho, āvuso, ariyasāvako āhārañca pajānāti, āhārasamudayañca pajānāti, āhāranirodhañca pajānāti, āhāranirodhagāminiṃ paṭipadañca pajānāti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhammaṃ. Katamo panāvuso, āhāro, katamo āhārasamudayo, katamo āhāranirodho, katamā āhāranirodhagāminī paṭipadā? Cattārome, āvuso, āhārā bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā, sambhavesīnaṃ vā anuggahāya. Katame cattāro? Kabaḷīkāro āhāro oḷāriko [Pg.59] vā sukhumo vā, phasso dutiyo, manosañcetanā tatiyā, viññāṇaṃ catutthaṃ. Taṇhāsamudayā āhārasamudayo, taṇhānirodhā āhāranirodho, ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo āhāranirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto, sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi’.

ดูกรอาวุโสทั้งหลาย พึงมี. ดูกรอาวุโสทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งอาหาร ย่อมรู้ชัดซึ่งอาหารสมุทัย ย่อมรู้ชัดซึ่งอาหารนิโรธ ย่อมรู้ชัดซึ่งอาหารนิโรธคามินีปฏิปทา. ดูกรอาวุโสทั้งหลาย แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อริยสาวกก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม และเป็นผู้มาถึงสัทธรรมนี้. ดูกรอาวุโสทั้งหลาย ก็อาหารเป็นไฉน อาหารสมุทัยเป็นไฉน อาหารนิโรธเป็นไฉน อาหารนิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไฉน? ดูกรอาวุโสทั้งหลาย อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้ เพื่อความดำรงอยู่ของหมู่สัตว์ผู้เกิดแล้ว หรือเพื่ออนุเคราะห์หมู่สัตว์ผู้แสวงหาภพ. ๔ อย่างเป็นไฉน? คือ กวฬิงการาหาร ที่หยาบหรือละเอียด ๑ ผัสสาหารเป็นที่ ๒ มโนสัญเจตนาหารเป็นที่ ๓ วิญญาณาหารเป็นที่ ๔. เพราะตัณหาสมุทัย จึงมีอาหารสมุทัย เพราะตัณหานิโรธ จึงมีอาหารนิโรธ. อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คืออาหารนิโรธคามินีปฏิปทา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ.

‘‘Yato kho, āvuso, ariyasāvako evaṃ āhāraṃ pajānāti, evaṃ āhārasamudayaṃ pajānāti, evaṃ āhāranirodhaṃ pajānāti, evaṃ āhāranirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so sabbaso rāgānusayaṃ pahāya, paṭighānusayaṃ paṭivinodetvā, ‘asmī’ti diṭṭhimānānusayaṃ samūhanitvā, avijjaṃ pahāya vijjaṃ uppādetvā, diṭṭhevadhamme dukkhassantakaro hoti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti.

ดูกรอาวุโสทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งอาหารอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งอาหารสมุทัยอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งอาหารนิโรธอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งอาหารนิโรธคามินีปฏิปทาอย่างนี้ อริยสาวกนั้นละราคานุสัยได้โดยสิ้นเชิง บรรเทาปฏิฆานุสัย ถอนทิฏฐิมานานุสัยว่า 'เรามีอยู่' ได้เด็ดขาด ละอวิชชา ยังวิชชาให้เกิดขึ้น ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบันเทียว. ดูกรอาวุโสทั้งหลาย แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อริยสาวกก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม และเป็นผู้มาถึงสัทธรรมนี้

91. ‘‘Sādhāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ uttari pañhaṃ apucchuṃ – ‘‘siyā panāvuso, aññopi pariyāyo yathā ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti?

๙๑. ลำดับนั้น ภิกษุเหล่านั้นชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของท่านพระสารีบุตรแล้ว ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า “ท่านผู้มีอายุ ก็ปริยายแม้อื่นที่พระอริยสาวกเป็นผู้มีความเห็นชอบ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่พระสัทธรรมนี้ ยังจะมีอยู่อีกไหม”

‘‘Siyā, āvuso. Yato kho, āvuso, ariyasāvako dukkhañca pajānāti, dukkhasamudayañca pajānāti, dukkhanirodhañca pajānāti, dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadañca pajānāti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhammaṃ. Katamaṃ panāvuso, dukkhaṃ, katamo dukkhasamudayo, katamo dukkhanirodho, katamā dukkhanirodhagāminī paṭipadā? Jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, maraṇampi dukkhaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, appiyehi sampayogopi dukkho, piyehi vippayogopi dukkho, yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ, saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā – idaṃ vuccatāvuso, dukkhaṃ. Katamo cāvuso, dukkhasamudayo? Yāyaṃ taṇhā [Pg.60] ponobbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, seyyathidaṃ, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā – ayaṃ vuccatāvuso, dukkhasamudayo. Katamo cāvuso, dukkhanirodho? Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo – ayaṃ vuccatāvuso, dukkhanirodho. Katamā cāvuso, dukkhanirodhagāminī paṭipadā? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi – ayaṃ vuccatāvuso, dukkhanirodhagāminī paṭipadā.

ท่านผู้มีอายุ พึงมีอยู่ ท่านผู้มีอายุ ในกาลใดแล พระอริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งทุกข์ ย่อมรู้ชัดซึ่งทุกขสมุทัย ย่อมรู้ชัดซึ่งทุกขนิโรธ ย่อมรู้ชัดซึ่งทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ท่านผู้มีอายุ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล พระอริยสาวกจึงชื่อว่าเป็นผู้มีความเห็นชอบ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่พระสัทธรรมนี้ ท่านผู้มีอายุ ก็ทุกข์เป็นไฉน แม้ความเกิดก็เป็นทุกข์ แม้ความแก่ก็เป็นทุกข์ แม้ความตายก็เป็นทุกข์ แม้ความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจก็เป็นทุกข์ ความประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักก็เป็นทุกข์ ความพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รักก็เป็นทุกข์ ปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น แม้นั้นก็เป็นทุกข์ ว่าโดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ ท่านผู้มีอายุ นี้เรียกว่า ทุกข์ ท่านผู้มีอายุ ก็ทุกขสมุทัยเป็นไฉน ตัณหานี้ใดที่ทำให้มีภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิดเพลิน เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ท่านผู้มีอายุ นี้เรียกว่า ทุกขสมุทัย ท่านผู้มีอายุ ก็ทุกขนิโรธเป็นไฉน ความดับเพราะจางคลายโดยไม่เหลือแห่งตัณหานั้นแหละ ความสละ ความสละคืน ความปล่อย ความไม่อาลัย ท่านผู้มีอายุ นี้เรียกว่า ทุกขนิโรธ ท่านผู้มีอายุ ก็ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไฉน อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ ท่านผู้มีอายุ นี้เรียกว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา

‘‘Yato kho, āvuso, ariyasāvako evaṃ dukkhaṃ pajānāti, evaṃ dukkhasamudayaṃ pajānāti, evaṃ dukkhanirodhaṃ pajānāti, evaṃ dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so sabbaso rāgānusayaṃ pahāya, paṭighānusayaṃ paṭivinodetvā, ‘asmī’ti diṭṭhimānānusayaṃ samūhanitvā, avijjaṃ pahāya vijjaṃ uppādetvā, diṭṭhevadhamme dukkhassantakaro hoti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti.

ท่านผู้มีอายุ ในกาลใดแล พระอริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งทุกข์อย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งทุกขสมุทัยอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งทุกขนิโรธอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอย่างนี้ พระอริยสาวกนั้นละราคานุสัยได้โดยประการทั้งปวง บรรเทาปฏิฆานุสัย ถอนทิฏฐิมานานุสัยว่า ‘เรามีอยู่’ ได้เด็ดขาด ละอวิชชาแล้วยังวิชชาให้เกิดขึ้น ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ในปัจจุบันเทียว ท่านผู้มีอายุ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล พระอริยสาวกจึงชื่อว่าเป็นผู้มีความเห็นชอบ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่พระสัทธรรมนี้

92. ‘‘Sādhāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ uttari pañhaṃ apucchuṃ – ‘‘siyā panāvuso, aññopi pariyāyo yathā ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti?

๙๒. ลำดับนั้น ภิกษุเหล่านั้นชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของท่านพระสารีบุตรแล้ว ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า “ท่านผู้มีอายุ ก็ปริยายแม้อื่นที่พระอริยสาวกเป็นผู้มีความเห็นชอบ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่พระสัทธรรมนี้ ยังจะมีอยู่อีกไหม”

‘‘Siyā, āvuso. Yato kho, āvuso, ariyasāvako jarāmaraṇañca pajānāti, jarāmaraṇasamudayañca pajānāti, jarāmaraṇanirodhañca pajānāti, jarāmaraṇanirodhagāminiṃ paṭipadañca pajānāti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhammaṃ. Katamaṃ panāvuso, jarāmaraṇaṃ, katamo jarāmaraṇasamudayo, katamo jarāmaraṇanirodho, katamā jarāmaraṇanirodhagāminī paṭipadā? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko – ayaṃ vuccatāvuso, jarā. Katamañcāvuso, maraṇaṃ? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ [Pg.61] tamhā tamhā sattanikāyā cuti cavanatā bhedo antaradhānaṃ maccu maraṇaṃ kālaṃkiriyā khandhānaṃ bhedo, kaḷevarassa nikkhepo, jīvitindriyassupacchedo – idaṃ vuccatāvuso, maraṇaṃ. Iti ayañca jarā idañca maraṇaṃ – idaṃ vuccatāvuso, jarāmaraṇaṃ. Jātisamudayā jarāmaraṇasamudayo, jātinirodhā jarāmaraṇanirodho, ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo jarāmaraṇanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

ท่านผู้มีอายุ พึงมีอยู่ ท่านผู้มีอายุ ในกาลใดแล พระอริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งชรามรณะ ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งชรามรณะ ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งชรามรณะ ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งชรามรณะ ท่านผู้มีอายุ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล พระอริยสาวกจึงชื่อว่าเป็นผู้มีความเห็นชอบ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่พระสัทธรรมนี้ ท่านผู้มีอายุ ก็ชรามรณะเป็นไฉน ความแก่ ความคร่ำคร่า ความมีฟันหลุด ความมีผมหงอก ความมีหนังเหี่ยวย่น ความเสื่อมแห่งอายุ ความแก่หง่อมแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย ของสัตว์เหล่านั้นๆ ในหมู่สัตว์นั้นๆ นี้เรียกว่า ชรา ท่านผู้มีอายุ ก็มรณะเป็นไฉน การจุติ การเคลื่อนไป การแตกทำลาย การหายไป การตาย การทำกาละ การแตกแห่งขันธ์ทั้งหลาย การทอดทิ้งซากศพ การขาดแห่งชีวิตินทรีย์ ของสัตว์เหล่านั้นๆ จากหมู่สัตว์นั้นๆ นี้เรียกว่า มรณะ ดังนั้น ชรานี้ด้วย มรณะนี้ด้วย ท่านผู้มีอายุ นี้เรียกว่า ชรามรณะ เพราะชาติเป็นสมุทัย ชรามรณะจึงมี เพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งชรามรณะ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ

‘‘Yato kho, āvuso, ariyasāvako evaṃ jarāmaraṇaṃ pajānāti, evaṃ jarāmaraṇasamudaṃ pajānāti, evaṃ jarāmaraṇanirodhaṃ pajānāti, evaṃ jarāmaraṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so sabbaso rāgānusayaṃ pahāya…pe… dukkhassantakaro hoti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti.

ท่านผู้มีอายุ ในกาลใดแล พระอริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งชรามรณะอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งชรามรณะอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งชรามรณะอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งชรามรณะอย่างนี้ พระอริยสาวกนั้นละราคานุสัยได้โดยประการทั้งปวง ฯลฯ ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ท่านผู้มีอายุ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล พระอริยสาวกจึงชื่อว่าเป็นผู้มีความเห็นชอบ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่พระสัทธรรมนี้

93. ‘‘Sādhāvuso’’ti kho…pe… apucchuṃ – siyā panāvuso…pe… ‘‘siyā, āvuso. Yato kho, āvuso, ariyasāvako jātiñca pajānāti, jātisamudayañca pajānāti, jātinirodhañca pajānāti, jātinirodhagāminiṃ paṭipadañca pajānāti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhammaṃ. Katamā panāvuso, jāti, katamo jātisamudayo, katamo jātinirodho, katamā jātinirodhagāminī paṭipadā? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṃ pātubhāvo, āyatanānaṃ paṭilābho – ayaṃ vuccatāvuso, jāti. Bhavasamudayā jātisamudayo, bhavanirodhā jātinirodho, ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo jātinirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

๙๓. “สาธุ ท่านผู้มีอายุ” ภิกษุเหล่านั้น...ฯลฯ...ได้เรียนถามว่า “ท่านผู้มีอายุ ก็ทางอื่น...ฯลฯ...ยังมีอยู่อีกหรือ” “มีอยู่ ท่านผู้มีอายุ ในกาลใด อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งชาติ รู้ชัดซึ่งชาติสมุทัย รู้ชัดซึ่งชาตินิโรธ และรู้ชัดซึ่งชาตินิโรธคามินีปฏิปทา แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อริยสาวกก็ชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่พระสัทธรรมนี้ ท่านผู้มีอายุ ก็ชาติเป็นไฉน ชาติสมุทัยเป็นไฉน ชาตินิโรธเป็นไฉน ชาตินิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไฉน ท่านผู้มีอายุ ความเกิด ความบังเกิด ความหยั่งลง ความเกิดจำเพาะ การปรากฏแห่งขันธ์ทั้งหลาย การได้อายตนะทั้งหลาย ของสัตว์เหล่านั้นๆ ในหมู่สัตว์นั้นๆ นี้เรียกว่า ชาติ เพราะภวสมุทัย จึงมีชาติสมุทัย เพราะภวนิโรธ จึงมีชาตินิโรธ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือชาตินิโรธคามินีปฏิปทา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ

‘‘Yato kho, āvuso, ariyasāvako evaṃ jātiṃ pajānāti, evaṃ jātisamudayaṃ pajānāti, evaṃ jātinirodhaṃ pajānāti, evaṃ jātinirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so sabbaso rāgānusayaṃ pahāya…pe… dukkhassantakaro hoti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi [Pg.62] hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti.

“ท่านผู้มีอายุ ในกาลใด อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งชาติอย่างนี้ รู้ชัดซึ่งชาติสมุทัยอย่างนี้ รู้ชัดซึ่งชาตินิโรธอย่างนี้ รู้ชัดซึ่งชาตินิโรธคามินีปฏิปทาอย่างนี้ อริยสาวกนั้นละราคานุสัยได้โดยสิ้นเชิง...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อริยสาวกก็ชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่พระสัทธรรมนี้”

94. ‘‘Sādhāvuso’’ti kho…pe… apucchuṃ – siyā panāvuso…pe… ‘‘siyā, āvuso. Yato kho, āvuso, ariyasāvako bhavañca pajānāti, bhavasamudayañca pajānāti, bhavanirodhañca pajānāti, bhavanirodhagāminiṃ paṭipadañca pajānāti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhammaṃ. Katamo panāvuso, bhavo, katamo bhavasamudayo, katamo bhavanirodho, katamā bhavanirodhagāminī paṭipadā? Tayome, āvuso, bhavā – kāmabhavo, rūpabhavo, arūpabhavo. Upādānasamudayā bhavasamudayo, upādānanirodhā bhavanirodho, ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhavanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

๙๔. “สาธุ ท่านผู้มีอายุ” ภิกษุเหล่านั้น...ฯลฯ...ได้เรียนถามว่า “ท่านผู้มีอายุ ก็ทางอื่น...ฯลฯ...ยังมีอยู่อีกหรือ” “มีอยู่ ท่านผู้มีอายุ ในกาลใด อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งภพ รู้ชัดซึ่งภวสมุทัย รู้ชัดซึ่งภวนิโรธ และรู้ชัดซึ่งภวนิโรธคามินีปฏิปทา แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อริยสาวกก็ชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่พระสัทธรรมนี้ ท่านผู้มีอายุ ก็ภพเป็นไฉน ภวสมุทัยเป็นไฉน ภวนิโรธเป็นไฉน ภวนิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไฉน ท่านผู้มีอายุ ภพ ๓ ประการนี้ คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ เพราะอุปาทานสมุทัย จึงมีภวสมุทัย เพราะอุปาทานนิโรธ จึงมีภวนิโรธ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือภวนิโรธคามินีปฏิปทา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ

‘‘Yato kho, āvuso, ariyasāvako evaṃ bhavaṃ pajānāti, evaṃ bhavasamudayaṃ pajānāti, evaṃ bhavanirodhaṃ pajānāti, evaṃ bhavanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so sabbaso rāgānusayaṃ pahāya…pe… dukkhassantakaro hoti. Ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti.

“ท่านผู้มีอายุ ในกาลใด อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งภพอย่างนี้ รู้ชัดซึ่งภวสมุทัยอย่างนี้ รู้ชัดซึ่งภวนิโรธอย่างนี้ รู้ชัดซึ่งภวนิโรธคามินีปฏิปทาอย่างนี้ อริยสาวกนั้นละราคานุสัยได้โดยสิ้นเชิง...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อริยสาวกก็ชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่พระสัทธรรมนี้”

95. ‘‘Sādhāvuso’’ti kho…pe… apucchuṃ – siyā panāvuso…pe… ‘‘siyā, āvuso. Yato kho, āvuso, ariyasāvako upādānañca pajānāti, upādānasamudayañca pajānāti, upādānanirodhañca pajānāti, upādānanirodhagāminiṃ paṭipadañca pajānāti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhammaṃ. Katamaṃ panāvuso, upādānaṃ, katamo upādānasamudayo, katamo upādānanirodho, katamā upādānanirodhagāminī paṭipadā? Cattārimāni, āvuso, upādānāni – kāmupādānaṃ, diṭṭhupādānaṃ, sīlabbatupādānaṃ, attavādupādānaṃ. Taṇhāsamudayā upādānasamudayo, taṇhānirodhā upādānanirodho, ayameva ariyo [Pg.63] aṭṭhaṅgiko maggo upādānanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

๙๕. “สาธุ ท่านผู้มีอายุ” ภิกษุเหล่านั้น...ฯลฯ...ได้เรียนถามว่า “ท่านผู้มีอายุ ก็ทางอื่น...ฯลฯ...ยังมีอยู่อีกหรือ” “มีอยู่ ท่านผู้มีอายุ ในกาลใด อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งอุปาทาน รู้ชัดซึ่งอุปาทานสมุทัย รู้ชัดซึ่งอุปาทานนิโรธ และรู้ชัดซึ่งอุปาทานนิโรธคามินีปฏิปทา แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อริยสาวกก็ชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่พระสัทธรรมนี้ ท่านผู้มีอายุ ก็อุปาทานเป็นไฉน อุปาทานสมุทัยเป็นไฉน อุปาทานนิโรธเป็นไฉน อุปาทานนิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไฉน ท่านผู้มีอายุ อุปาทาน ๔ ประการนี้ คือ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน เพราะตัณหาสมุทัย จึงมีอุปาทานสมุทัย เพราะตัณหานิโรธ จึงมีอุปาทานนิโรธ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คืออุปาทานนิโรธคามินีปฏิปทา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ

‘‘Yato kho, āvuso, ariyasāvako evaṃ upādānaṃ pajānāti, evaṃ upādānasamudayaṃ pajānāti, evaṃ upādānanirodhaṃ pajānāti, evaṃ upādānanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so sabbaso rāgānusayaṃ pahāya…pe… dukkhassantakaro hoti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti.

“ท่านผู้มีอายุ ในกาลใด อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งอุปาทานอย่างนี้ รู้ชัดซึ่งอุปาทานสมุทัยอย่างนี้ รู้ชัดซึ่งอุปาทานนิโรธอย่างนี้ รู้ชัดซึ่งอุปาทานนิโรธคามินีปฏิปทาอย่างนี้ อริยสาวกนั้นละราคานุสัยได้โดยสิ้นเชิง...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อริยสาวกก็ชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่พระสัทธรรมนี้”

96. ‘‘Sādhāvuso’’ti kho…pe… apucchuṃ – siyā panāvuso…pe… ‘‘siyā, āvuso. Yato kho, āvuso, ariyasāvako taṇhañca pajānāti, taṇhāsamudayañca pajānāti, taṇhānirodhañca pajānāti, taṇhānirodhagāminiṃ paṭipadañca pajānāti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhammaṃ. Katamā panāvuso, taṇhā, katamo taṇhāsamudayo, katamo taṇhānirodho, katamā taṇhānirodhagāminī paṭipadā? Chayime, āvuso, taṇhākāyā – rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā. Vedanāsamudayā taṇhāsamudayo, vedanānirodhā taṇhānirodho, ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo taṇhānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

๙๖. “สาธุ ท่านผู้มีอายุ” ภิกษุเหล่านั้น...ฯลฯ...ได้เรียนถามว่า “ท่านผู้มีอายุ ก็ทางอื่น...ฯลฯ...ยังมีอยู่อีกหรือ” “มีอยู่ ท่านผู้มีอายุ ในกาลใด อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งตัณหา รู้ชัดซึ่งตัณหาสมุทัย รู้ชัดซึ่งตัณหานิโรธ และรู้ชัดซึ่งตัณหานิโรธคามินีปฏิปทา แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อริยสาวกก็ชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่พระสัทธรรมนี้ ท่านผู้มีอายุ ก็ตัณหาเป็นไฉน ตัณหาสมุทัยเป็นไฉน ตัณหานิโรธเป็นไฉน ตัณหานิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไฉน ท่านผู้มีอายุ หมู่แห่งตัณหา ๖ ประการนี้ คือ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา เพราะเวทนาสมุทัย จึงมีตัณหาสมุทัย เพราะเวทนานิโรธ จึงมีตัณหานิโรธ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือตัณหานิโรธคามินีปฏิปทา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ

‘‘Yato kho, āvuso, ariyasāvako evaṃ taṇhaṃ pajānāti, evaṃ taṇhāsamudayaṃ pajānāti, evaṃ taṇhānirodhaṃ pajānāti, evaṃ taṇhānirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so sabbaso rāgānusayaṃ pahāya…pe… dukkhassantakaro hoti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti.

“ดูก่อนอาวุโส ทั้งหลาย ในกาลใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งตัณหาอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งตัณหาสมุทัยอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งตัณหานิโรธอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งตัณหานิโรธคามินีปฏิปทาอย่างนี้ อริยสาวกนั้นละราคานุสัยได้โดยสิ้นเชิง ... ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ดูก่อนอาวุโส ทั้งหลาย แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อริยสาวกชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบพร้อมแล้วด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ชื่อว่ามาสู่สัทธรรมนี้”

97. ‘‘Sādhāvuso’’ti kho…pe… apucchuṃ – siyā panāvuso…pe… ‘‘siyā, āvuso. Yato kho, āvuso, ariyasāvako vedanañca pajānāti, vedanāsamudayañca pajānāti, vedanānirodhañca pajānāti, vedanānirodhagāminiṃ paṭipadañca pajānāti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako [Pg.64] sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhammaṃ. Katamā panāvuso, vedanā, katamo vedanāsamudayo, katamo vedanānirodho, katamā vedanānirodhagāminī paṭipadā? Chayime, āvuso, vedanākāyā – cakkhusamphassajā vedanā, sotasamphassajā vedanā, ghānasamphassajā vedanā, jivhāsamphassajā vedanā, kāyasamphassajā vedanā, manosamphassajā vedanā. Phassasamudayā vedanāsamudayo, phassanirodhā vedanānirodho, ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo vedanānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

๙๗. ภิกษุเหล่านั้น...ทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้มีอายุ...พึงมีอยู่หรือ” “ดูก่อนอาวุโส พึงมีอยู่ ดูก่อนอาวุโส ในกาลใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนาด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนาสมุทัยด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนานิโรธด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนานิโรธคามินีปฏิปทาด้วย แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อริยสาวกชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบพร้อมแล้วด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ชื่อว่ามาสู่สัทธรรมนี้ ก็เวทนาเป็นไฉน เวทนาสมุทัยเป็นไฉน เวทนานิโรธเป็นไฉน เวทนานิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไฉน ดูก่อนอาวุโส กองเวทนา ๖ ประการเหล่านี้คือ เวทนาเกิดแต่จักขุสัมผัส เวทนาเกิดแต่โสตสัมผัส เวทนาเกิดแต่ฆานสัมผัส เวทนาเกิดแต่ชิวหาสัมผัส เวทนาเกิดแต่กายสัมผัส เวทนาเกิดแต่มโนสัมผัส เพราะผัสสะเป็นสมุทัย เวทนาจึงเกิด เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือเวทนานิโรธคามินีปฏิปทา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...สัมมาสมาธิ

‘‘Yato kho, āvuso, ariyasāvako evaṃ vedanaṃ pajānāti, evaṃ vedanāsamudayaṃ pajānāti, evaṃ vedanānirodhaṃ pajānāti, evaṃ vedanānirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so sabbaso rāgānusayaṃ pahāya…pe… dukkhassantakaro hoti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti.

“ดูก่อนอาวุโส ทั้งหลาย ในกาลใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนาอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนาสมุทัยอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนานิโรธอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนานิโรธคามินีปฏิปทาอย่างนี้ อริยสาวกนั้นละราคานุสัยได้โดยสิ้นเชิง ... ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ดูก่อนอาวุโส ทั้งหลาย แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อริยสาวกชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบพร้อมแล้วด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ชื่อว่ามาสู่สัทธรรมนี้”

98. ‘‘Sādhāvuso’’ti kho…pe… apucchuṃ – siyā panāvuso…pe… ‘‘siyā, āvuso. Yato kho, āvuso, ariyasāvako phassañca pajānāti, phassasamudayañca pajānāti, phassanirodhañca pajānāti, phassanirodhagāminiṃ paṭipadañca pajānāti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhammaṃ. Katamo panāvuso, phasso, katamo phassasamudayo, katamo phassanirodho, katamā phassanirodhagāminī paṭipadā? Chayime, āvuso, phassakāyā – cakkhusamphasso, sotasamphasso, ghānasamphasso, jivhāsamphasso, kāyasamphasso, manosamphasso. Saḷāyatanasamudayā phassasamudayo, saḷāyatananirodhā phassanirodho, ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo phassanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

๙๘. ภิกษุเหล่านั้น...ทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้มีอายุ...พึงมีอยู่หรือ” “ดูก่อนอาวุโส พึงมีอยู่ ดูก่อนอาวุโส ในกาลใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งผัสสะด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งผัสสสมุทัยด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งผัสสนิโรธด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งผัสสนิโรธคามินีปฏิปทาด้วย แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อริยสาวกชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบพร้อมแล้วด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ชื่อว่ามาสู่สัทธรรมนี้ ก็ผัสสะเป็นไฉน ผัสสสมุทัยเป็นไฉน ผัสสนิโรธเป็นไฉน ผัสสนิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไฉน ดูก่อนอาวุโส กองผัสสะ ๖ ประการเหล่านี้คือ จักขุสัมผัส โสตสัมผัส ฆานสัมผัส ชิวหาสัมผัส กายสัมผัส มโนสัมผัส เพราะสฬายตนะเป็นสมุทัย ผัสสะจึงเกิด เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือผัสสนิโรธคามินีปฏิปทา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...สัมมาสมาธิ

‘‘Yato kho, āvuso, ariyasāvako evaṃ phassaṃ pajānāti, evaṃ phassasamudayaṃ pajānāti, evaṃ phassanirodhaṃ pajānāti, evaṃ phassanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so sabbaso rāgānusayaṃ pahāya…pe… dukkhassantakaro [Pg.65] hoti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti.

“ดูก่อนอาวุโส ทั้งหลาย ในกาลใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งผัสสะอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งผัสสสมุทัยอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งผัสสนิโรธอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งผัสสนิโรธคามินีปฏิปทาอย่างนี้ อริยสาวกนั้นละราคานุสัยได้โดยสิ้นเชิง ... ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ดูก่อนอาวุโส ทั้งหลาย แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อริยสาวกชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบพร้อมแล้วด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ชื่อว่ามาสู่สัทธรรมนี้”

99. ‘‘Sādhāvuso’’ti kho…pe… apucchuṃ – siyā panāvuso…pe… ‘‘siyā, āvuso. Yato kho, āvuso, ariyasāvako saḷāyatanañca pajānāti, saḷāyatanasamudayañca pajānāti, saḷāyatananirodhañca pajānāti, saḷāyatananirodhagāminiṃ paṭipadañca pajānāti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhammaṃ. Katamaṃ panāvuso, saḷāyatanaṃ, katamo saḷāyatanasamudayo, katamo saḷāyatananirodho, katamā saḷāyatananirodhagāminī paṭipadā? Chayimāni, āvuso, āyatanāni – cakkhāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, manāyatanaṃ. Nāmarūpasamudayā saḷāyatanasamudayo, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho, ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saḷāyatananirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

๙๙. ภิกษุเหล่านั้น...ทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้มีอายุ...พึงมีอยู่หรือ” “ดูก่อนอาวุโส พึงมีอยู่ ดูก่อนอาวุโส ในกาลใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งสฬายตนะด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งสฬายตนสมุทัยด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งสฬายตนนิโรธด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งสฬายตนนิโรธคามินีปฏิปทาด้วย แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อริยสาวกชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบพร้อมแล้วด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ชื่อว่ามาสู่สัทธรรมนี้ ก็สฬายตนะเป็นไฉน สฬายตนสมุทัยเป็นไฉน สฬายตนนิโรธเป็นไฉน สฬายตนนิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไฉน ดูก่อนอาวุโส อายตนะ ๖ ประการเหล่านี้คือ จักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ มนายตนะ เพราะนามรูปเป็นสมุทัย สฬายตนะจึงเกิด เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือสฬายตนนิโรธคามินีปฏิปทา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...สัมมาสมาธิ

‘‘Yato kho, āvuso, ariyasāvako evaṃ saḷāyatanaṃ pajānāti, evaṃ saḷāyatanasamudayaṃ pajānāti, evaṃ saḷāyatananirodhaṃ pajānāti, evaṃ saḷāyatananirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so sabbaso rāgānusayaṃ pahāya…pe… dukkhassantakaro hoti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti.

“ดูก่อนอาวุโส ทั้งหลาย ในกาลใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งสฬายตนะอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งสฬายตนสมุทัยอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งสฬายตนนิโรธอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งสฬายตนนิโรธคามินีปฏิปทาอย่างนี้ อริยสาวกนั้นละราคานุสัยได้โดยสิ้นเชิง ... ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ดูก่อนอาวุโส ทั้งหลาย แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อริยสาวกชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบพร้อมแล้วด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ชื่อว่ามาสู่สัทธรรมนี้”

100. ‘‘Sādhāvuso’’ti kho…pe… apucchuṃ – siyā panāvuso…pe… ‘‘siyā, āvuso. Yato kho, āvuso, ariyasāvako nāmarūpañca pajānāti, nāmarūpasamudayañca pajānāti, nāmarūpanirodhañca pajānāti, nāmarūpanirodhagāminiṃ paṭipadañca pajānāti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhammaṃ. Katamaṃ panāvuso, nāmarūpaṃ, katamo nāmarūpasamudayo, katamo nāmarūpanirodho, katamā nāmarūpanirodhagāminī paṭipadā? Vedanā, saññā, cetanā, phasso, manasikāro [Pg.66] – idaṃ vuccatāvuso, nāmaṃ; cattāri ca mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ – idaṃ vuccatāvuso, rūpaṃ. Iti idañca nāmaṃ idañca rūpaṃ – idaṃ vuccatāvuso, nāmarūpaṃ. Viññāṇasamudayā nāmarūpasamudayo, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nāmarūpanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

๑๐๐. “ดีละ ท่านผู้มีอายุ”...ฯลฯ...ภิกษุเหล่านั้นทูลถามว่า “ท่านผู้มีอายุ ก็ทางอื่น...ฯลฯ...พึงมีอยู่หรือ” ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “พึงมีอยู่ ท่านผู้มีอายุ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในกาลใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งนามรูป เหตุเกิดแห่งนามรูป ความดับแห่งนามรูป และข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งนามรูป แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ท่านผู้มีอายุ อริยสาวกชื่อว่าเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่สัทธรรมนี้ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็อะไรเล่าคือนามรูป อะไรคือเหตุเกิดแห่งนามรูป อะไรคือความดับแห่งนามรูป อะไรคือข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งนามรูป เวทนา สัญญา เจตนา ผัสสะ มนสิการ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ นี้เรียกว่านาม มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ นี้เรียกว่ารูป ดังพรรณนามาฉะนี้ นามนี้ด้วย รูปนี้ด้วย ดูก่อนท่านผู้มีอายุ นี้เรียกว่านามรูป เพราะวิญญาณเกิด นามรูปจึงเกิด เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งนามรูป ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ

‘‘Yato kho, āvuso, ariyasāvako evaṃ nāmarūpaṃ pajānāti, evaṃ nāmarūpasamudayaṃ pajānāti, evaṃ nāmarūpanirodhaṃ pajānāti, evaṃ nāmarūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so sabbaso rāgānusayaṃ pahāya…pe… dukkhassantakaro hoti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti.

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในกาลใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งนามรูปอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งนามรูปอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งนามรูปอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งนามรูปอย่างนี้ อริยสาวกนั้นละราคานุสัยได้โดยประการทั้งปวง...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ท่านผู้มีอายุ อริยสาวกชื่อว่าเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่สัทธรรมนี้

101. ‘‘Sādhāvuso’’ti kho…pe… apucchuṃ – siyā panāvuso…pe… ‘‘siyā, āvuso. Yato kho, āvuso, ariyasāvako viññāṇañca pajānāti, viññāṇasamudayañca pajānāti, viññāṇanirodhañca pajānāti, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadañca pajānāti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhammaṃ. Katamaṃ panāvuso, viññāṇaṃ, katamo viññāṇasamudayo, katamo viññāṇanirodho, katamā viññāṇanirodhagāminī paṭipadā? Chayime, āvuso, viññāṇakāyā – cakkhuviññāṇaṃ, sotaviññāṇaṃ, ghānaviññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃ, kāyaviññāṇaṃ, manoviññāṇaṃ. Saṅkhārasamudayā viññāṇasamudayo, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo viññāṇanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

๑๐๑. “ดีละ ท่านผู้มีอายุ”...ฯลฯ...ภิกษุเหล่านั้นทูลถามว่า “ท่านผู้มีอายุ ก็ทางอื่น...ฯลฯ...พึงมีอยู่หรือ” ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “พึงมีอยู่ ท่านผู้มีอายุ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในกาลใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งวิญญาณ เหตุเกิดแห่งวิญญาณ ความดับแห่งวิญญาณ และข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ท่านผู้มีอายุ อริยสาวกชื่อว่าเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่สัทธรรมนี้ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็อะไรเล่าคือวิญญาณ อะไรคือเหตุเกิดแห่งวิญญาณ อะไรคือความดับแห่งวิญญาณ อะไรคือข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ หมู่แห่งวิญญาณ ๖ เหล่านี้คือ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณ เพราะสังขารเกิด วิญญาณจึงเกิด เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ

‘‘Yato kho, āvuso, ariyasāvako evaṃ viññāṇaṃ pajānāti, evaṃ viññāṇasamudayaṃ pajānāti, evaṃ viññāṇanirodhaṃ pajānāti, evaṃ viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so sabbaso rāgānusayaṃ pahāya…pe… dukkhassantakaro hoti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti.

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในกาลใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งวิญญาณอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ อริยสาวกนั้นละราคานุสัยได้โดยประการทั้งปวง...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ท่านผู้มีอายุ อริยสาวกชื่อว่าเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่สัทธรรมนี้

102. ‘‘Sādhāvuso’’ti [Pg.67] kho…pe… apucchuṃ – siyā panāvuso…pe… ‘‘siyā, āvuso. Yato kho, āvuso, ariyasāvako saṅkhāre ca pajānāti, saṅkhārasamudayañca pajānāti, saṅkhāranirodhañca pajānāti, saṅkhāranirodhagāminiṃ paṭipadañca pajānāti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhammaṃ. Katame panāvuso, saṅkhārā, katamo saṅkhārasamudayo, katamo saṅkhāranirodho, katamā saṅkhāranirodhagāminī paṭipadā? Tayome, āvuso, saṅkhārā – kāyasaṅkhāro, vacīsaṅkhāro, cittasaṅkhāro. Avijjāsamudayā saṅkhārasamudayo, avijjānirodhā saṅkhāranirodho, ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅkhāranirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

๑๐๒. “ดีละ ท่านผู้มีอายุ”...ฯลฯ...ภิกษุเหล่านั้นทูลถามว่า “ท่านผู้มีอายุ ก็ทางอื่น...ฯลฯ...พึงมีอยู่หรือ” ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “พึงมีอยู่ ท่านผู้มีอายุ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในกาลใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งสังขารทั้งหลาย เหตุเกิดแห่งสังขาร ความดับแห่งสังขาร และข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสังขาร แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ท่านผู้มีอายุ อริยสาวกชื่อว่าเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่สัทธรรมนี้ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็อะไรเล่าคือสังขารทั้งหลาย อะไรคือเหตุเกิดแห่งสังขาร อะไรคือความดับแห่งสังขาร อะไรคือข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสังขาร ดูก่อนท่านผู้มีอายุ สังขาร ๓ เหล่านี้คือ กายสังขาร วจีสังขาร จิตตสังขาร เพราะอวิชชาเกิด สังขารจึงเกิด เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสังขาร ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ

‘‘Yato kho, āvuso, ariyasāvako evaṃ saṅkhāre pajānāti, evaṃ saṅkhārasamudayaṃ pajānāti, evaṃ saṅkhāranirodhaṃ pajānāti, evaṃ saṅkhāranirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so sabbaso rāgānusayaṃ pahāya, paṭighānusayaṃ paṭivinodetvā, ‘asmī’ti diṭṭhimānānusayaṃ samūhanitvā, avijjaṃ pahāya vijjaṃ uppādetvā, diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti.

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในกาลใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งสังขารอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งสังขารอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสังขารอย่างนี้ อริยสาวกนั้นละราคานุสัยได้โดยประการทั้งปวง บรรเทาปฏิฆานุสัย ถอนขึ้นซึ่งทิฏฐิและมานานุสัยว่า ‘เรามีอยู่’ ละอวิชชา ยังวิชชาให้เกิดขึ้น ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบันเทียว แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ท่านผู้มีอายุ อริยสาวกชื่อว่าเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่สัทธรรมนี้

103. ‘‘Sādhāvuso’’ti kho…pe… apucchuṃ – siyā panāvuso…pe… ‘‘siyā, āvuso. Yato kho, āvuso, ariyasāvako avijjañca pajānāti, avijjāsamudayañca pajānāti, avijjānirodhañca pajānāti, avijjānirodhagāminiṃ paṭipadañca pajānāti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhammaṃ. Katamā panāvuso, avijjā, katamo avijjāsamudayo, katamo avijjānirodho, katamā avijjānirodhagāminī paṭipadā? Yaṃ kho, āvuso, dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ – ayaṃ vuccatāvuso, avijjā. Āsavasamudayā avijjāsamudayo, āsavanirodhā avijjānirodho, ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo avijjānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

๑๐๓. “สาธุ อาวุโส” ดังนี้แล... (ละ)... ทูลถามแล้วว่า “อาวุโส ก็... (ละ)... พึงมีได้หรือ” “พึงมีได้ อาวุโส ในกาลใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งอวิชชา ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งอวิชชา ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับอวิชชา และย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติเครื่องให้ถึงความดับอวิชชา ผู้มีอายุ แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อริยสาวกชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่สัทธรรมนี้แล้ว ก็อวิชชาเป็นไฉน เหตุเกิดแห่งอวิชชาเป็นไฉน ความดับอวิชชาเป็นไฉน ข้อปฏิบัติเครื่องให้ถึงความดับอวิชชาเป็นไฉน ผู้มีอายุ ความไม่รู้ในทุกข์ ความไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งทุกข์ ความไม่รู้ในความดับทุกข์ ความไม่รู้ในข้อปฏิบัติเครื่องให้ถึงความดับทุกข์ ผู้มีอายุ นี้เรียกว่าอวิชชา เพราะอาสวะเป็นเหตุเกิด อวิชชาจึงเกิด เพราะอาสวะดับ อวิชชาจึงดับ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือข้อปฏิบัติเครื่องให้ถึงความดับอวิชชา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ... (ละ)... สัมมาสมาธิ

‘‘Yato [Pg.68] kho, āvuso, ariyasāvako evaṃ avijjaṃ pajānāti, evaṃ avijjāsamudayaṃ pajānāti, evaṃ avijjānirodhaṃ pajānāti, evaṃ avijjānirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so sabbaso rāgānusayaṃ pahāya, paṭighānusayaṃ paṭivinodetvā, ‘asmī’ti diṭṭhimānānusayaṃ samūhanitvā, avijjaṃ pahāya vijjaṃ uppādetvā, diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti.

“ผู้มีอายุ ในกาลใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งอวิชชาอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งอวิชชาอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับอวิชชาอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติเครื่องให้ถึงความดับอวิชชาอย่างนี้ อริยสาวกนั้นละราคานุสัยได้โดยสิ้นเชิง บรรเทาปฏิฆานุสัย ถอนทิฏฐิมานานุสัยว่า 'เรามีอยู่' ขึ้นได้เด็ดขาด ละอวิชชาแล้ว ทำวิชชาให้เกิดขึ้น ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน) ผู้มีอายุ แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อริยสาวกชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่สัทธรรมนี้แล้ว”

104. ‘‘Sādhāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ uttari pañhaṃ apucchuṃ – ‘‘siyā panāvuso, aññopi pariyāyo yathā ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti?

๑๐๔. ภิกษุเหล่านั้นชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของท่านพระสารีบุตรว่า “สาธุ อาวุโส” แล้ว ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปกะท่านพระสารีบุตรว่า “ผู้มีอายุ ก็ปริยายแม้อื่นที่อริยสาวกเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่สัทธรรมนี้แล้ว พึงมีอยู่หรือ”

‘‘Siyā, āvuso. Yato kho, āvuso, ariyasāvako āsavañca pajānāti, āsavasamudayañca pajānāti, āsavanirodhañca pajānāti, āsavanirodhagāminiṃ paṭipadañca pajānāti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti, ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhammaṃ. Katamo panāvuso, āsavo, katamo āsavasamudayo, katamo āsavanirodho, katamā āsavanirodhagāminī paṭipadāti? Tayome, āvuso, āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, avijjāsavo. Avijjāsamudayā āsavasamudayo, avijjānirodhā āsavanirodho, ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo āsavanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

“พึงมีได้ อาวุโส ในกาลใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งอาสวะ ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งอาสวะ ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับอาสวะ และย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติเครื่องให้ถึงความดับอาสวะ ผู้มีอายุ แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อริยสาวกชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่สัทธรรมนี้แล้ว ก็อาสวะเป็นไฉน เหตุเกิดแห่งอาสวะเป็นไฉน ความดับอาสวะเป็นไฉน ข้อปฏิบัติเครื่องให้ถึงความดับอาสวะเป็นไฉน ผู้มีอายุ อาสวะ ๓ อย่างนี้ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ เพราะอวิชชาเป็นเหตุเกิด อาสวะจึงเกิด เพราะอวิชชาดับ อาสวะจึงดับ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือข้อปฏิบัติเครื่องให้ถึงความดับอาสวะ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ... (ละ)... สัมมาสมาธิ

‘‘Yato kho, āvuso, ariyasāvako evaṃ āsavaṃ pajānāti, evaṃ āsavasamudayaṃ pajānāti, evaṃ āsavanirodhaṃ pajānāti, evaṃ āsavanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so sabbaso rāgānusayaṃ pahāya, paṭighānusayaṃ paṭivinodetvā, ‘asmī’ti diṭṭhimānānusayaṃ samūhanitvā, avijjaṃ pahāya vijjaṃ uppādetvā, diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti – ettāvatāpi kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti[Pg.69], ujugatāssa diṭṭhi, dhamme aveccappasādena samannāgato, āgato imaṃ saddhamma’’nti.

“ผู้มีอายุ ในกาลใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งอาสวะอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งอาสวะอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับอาสวะอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติเครื่องให้ถึงความดับอาสวะอย่างนี้ อริยสาวกนั้นละราคานุสัยได้โดยสิ้นเชิง บรรเทาปฏิฆานุสัย ถอนทิฏฐิมานานุสัยว่า 'เรามีอยู่' ขึ้นได้เด็ดขาด ละอวิชชาแล้ว ทำวิชชาให้เกิดขึ้น ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน) ผู้มีอายุ แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อริยสาวกชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นตรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม มาสู่สัทธรรมนี้แล้ว”

Idamavocāyasmā sāriputto. Attamanā te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinandunti.

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตร ดังนี้แล

Sammādiṭṭhisuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ.

สัมมาทิฏฐิสูตรที่ ๙ จบ

10. Mahāsatipaṭṭhānasuttaṃ

๑๐. มหาสติปัฏฐานสูตร

105. Evaṃ [Pg.70] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kurūsu viharati kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑๐๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิคมของชาวกุรุ ชื่อว่ากัมมาสธัมมะ ในแคว้นกุรุ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

Uddeso

อุเทศ

106. ‘‘Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā, sokaparidevānaṃ samatikkamāya, dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya, ñāyassa adhigamāya, nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā.

๑๐๖. “ภิกษุทั้งหลาย หนทางนี้เป็นทางสายเอก เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อก้าวล่วงความโศกและความคร่ำครวญ เพื่อดับความทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน หนทางนี้คือสติปัฏฐาน ๔

‘‘Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ.

“๔ อย่างเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ เป็นผู้มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ เป็นผู้มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ เป็นผู้มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ เป็นผู้มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

Uddeso niṭṭhito.

อุเทศ จบ

Kāyānupassanā ānāpānapabbaṃ

กายานุปัสสนา อานาปานบรรพ

107. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati, pallaṅkaṃ ābhujitvā, ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya, parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So satova assasati, satova passasati. Dīghaṃ vā assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṃ vā passasanto ‘dīghaṃ passasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā assasanto ‘rassaṃ assasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā passasanto ‘rassaṃ passasāmī’ti pajānāti, ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati[Pg.71], ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati.

๑๐๗. ภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่าพิจารณาเห็นกายในกายอยู่? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไปสู่ป่าก็ดี ไปสู่โคนไม้ก็ดี ไปสู่เรือนว่างก็ดี นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอย่อมมีสติหายใจออก ย่อมมีสติหายใจเข้า เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกยาว’ เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้ายาว’ เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกสั้น’ เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้าสั้น’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวง หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวง หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขาร หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขาร หายใจเข้า’

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho bhamakāro vā bhamakārantevāsī vā dīghaṃ vā añchanto ‘dīghaṃ añchāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā añchanto ‘rassaṃ añchāmī’ti pajānāti; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu dīghaṃ vā assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṃ vā passasanto ‘dīghaṃ passasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā assasanto ‘rassaṃ assasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā passasanto ‘rassaṃ passasāmī’ti pajānāti; ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. ‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนายช่างกลึงหรือลูกมือของนายช่างกลึงผู้ชำนาญ เมื่อชักเชือกกลึงยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราชักเชือกกลึงยาว’ เมื่อชักเชือกกลึงสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราชักเชือกกลึงสั้น’ ข้อนี้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกยาว’ เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้ายาว’ เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกสั้น’ เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้าสั้น’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวง หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวง หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขาร หายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขาร หายใจเข้า’ ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในกายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่อรู้ เพียงเพื่ออาศัยระลึก เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้

Ānāpānapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

อานาปานบรรพ จบ

Kāyānupassanā iriyāpathapabbaṃ

อิริยาปถบรรพในกายานุปัสสนา

108. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu gacchanto vā ‘gacchāmī’ti pajānāti, ṭhito vā ‘ṭhitomhī’ti pajānāti, nisinno vā ‘nisinnomhī’ti pajānāti, sayāno vā ‘sayānomhī’ti pajānāti. Yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti tathā tathā naṃ pajānāti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. ‘Atthi [Pg.72] kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

๑๐๘. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเมื่อเดิน ก็รู้ชัดว่า ‘เราเดิน’ เมื่อยืน ก็รู้ชัดว่า ‘เรายืนอยู่’ เมื่อนั่ง ก็รู้ชัดว่า ‘เรานั่งอยู่’ เมื่อนอน ก็รู้ชัดว่า ‘เรานอนอยู่’ หรือกายของเธอตั้งอยู่โดยอาการใดๆ เธอก็รู้ชัดอาการนั้นๆ ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในกายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่อรู้ เพียงเพื่ออาศัยระลึก เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้

Iriyāpathapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

อิริยาปถบรรพ จบ

Kāyānupassanā sampajānapabbaṃ

สัมปชัญญบรรพในกายานุปัสสนา

109. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

๑๐๙. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมทำความรู้สึกตัวในการก้าวไป การถอยกลับ, ในการแลดู การเหลียวดู, ในการคู้เข้า การเหยียดออก, ในการครองสังฆาฏิ บาตร และจีวร, ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม, ในการถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ, ในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่บ้าง...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้

Sampajānapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

สัมปชัญญบรรพ จบ

Kāyānupassanā paṭikūlamanasikārapabbaṃ

ปฏิกูลมนสิการบรรพในกายานุปัสสนา

110. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā, tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā mutta’nti.

๑๑๐. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมพิจารณากายนี้แหละ เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป เบื้องล่างแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้มี ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ม้าม หัวใจ ตับ พังผืด ไต ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ubhatomukhā putoḷi pūrā nānāvihitassa dhaññassa, seyyathidaṃ – sālīnaṃ vīhīnaṃ muggānaṃ māsānaṃ tilānaṃ taṇḍulānaṃ. Tamenaṃ cakkhumā puriso muñcitvā paccavekkheyya – ‘ime sālī ime vīhī ime [Pg.73] muggā ime māsā ime tilā ime taṇḍulā’ti. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā, tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā…pe… mutta’nti.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนไถ้มีปากสองข้าง เต็มด้วยธัญชาติต่างๆ คือ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ถั่วเขียว ถั่วเหลือง งา ข้าวสาร บุรุษผู้มีจักษุแก้ไถ้นั้นแล้วพึงพิจารณาเห็นว่า ‘นี้ข้าวสาลี นี้ข้าวเปลือก นี้ถั่วเขียว นี้ถั่วเหลือง นี้งา นี้ข้าวสาร’ ข้อนี้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมพิจารณากายนี้แหละ เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป เบื้องล่างแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้มี ผม ขน...ฯลฯ...มูตร’

‘‘Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่บ้าง...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้

Paṭikūlamanasikārapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

ปฏิกูลมนสิการบรรพ จบ

Kāyānupassanā dhātumanasikārapabbaṃ

ธาตุมนสิการบรรพ

111. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.

๑๑๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมพิจารณากายนี้แหละ ตามที่ตั้งอยู่ ตามที่ดำรงอยู่ โดยความเป็นธาตุว่า ‘ในกายนี้มีอยู่ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ’ ดังนี้

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṃ vadhitvā catumahāpathe bilaso vibhajitvā nisinno assa. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนฆ่าโค หรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ชำนาญ ฆ่าโคแล้ว แบ่งออกเป็นส่วนๆ นั่งอยู่ที่หนทางใหญ่ ๔ แพร่ง ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมพิจารณากายนี้แหละ ตามที่ตั้งอยู่ ตามที่ดำรงอยู่ โดยความเป็นธาตุว่า ‘ในกายนี้มีอยู่ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ’ ดังนี้ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้

Dhātumanasikārapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

ธาตุมนสิการบรรพ จบ

Kāyānupassanā navasivathikapabbaṃ

นวสีวถิกาบรรพ

112. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā tīhamataṃ vā uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakajātaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

๑๑๒. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า ตายแล้ววันหนึ่งบ้าง สองวันบ้าง สามวันบ้าง ที่ขึ้นอืด เขียวคล้ำ มีน้ำเหลืองไหล เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีธรรมดาอย่างนี้ มีความเป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ ดังนี้ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้

‘‘Puna [Pg.74] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ kākehi vā khajjamānaṃ kulalehi vā khajjamānaṃ gijjhehi vā khajjamānaṃ kaṅkehi vā khajjamānaṃ sunakhehi vā khajjamānaṃ byagghehi vā khajjamānaṃ dīpīhi vā khajjamānaṃ siṅgālehi vā khajjamānaṃ vividhehi vā pāṇakajātehi khajjamānaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า อันฝูงกาจิกกินอยู่บ้าง ฝูงเหยี่ยวจิกกินอยู่บ้าง ฝูงแร้งจิกกินอยู่บ้าง ฝูงนกตะกรุมจิกกินอยู่บ้าง ฝูงสุนัขกัดกินอยู่บ้าง ฝูงเสือโคร่งกัดกินอยู่บ้าง ฝูงเสือเหลืองกัดกินอยู่บ้าง ฝูงสุนัขจิ้งจอกกัดกินอยู่บ้าง หมู่สัตว์เล็กๆ ต่างๆ กัดกินอยู่บ้าง เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีธรรมดาอย่างนี้ มีความเป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ ดังนี้ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ aṭṭhikasaṅkhalikaṃ samaṃsalohitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikasaṅkhalikaṃ nimaṃsalohitamakkhitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikasaṅkhalikaṃ apagatamaṃsalohitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikāni apagatasambandhāni disā vidisā vikkhittāni, aññena hatthaṭṭhikaṃ aññena pādaṭṭhikaṃ aññena gopphakaṭṭhikaṃ aññena jaṅghaṭṭhikaṃ aññena ūruṭṭhikaṃ aññena kaṭiṭṭhikaṃ aññena phāsukaṭṭhikaṃ aññena piṭṭhiṭṭhikaṃ aññena khandhaṭṭhikaṃ aññena gīvaṭṭhikaṃ aññena hanukaṭṭhikaṃ aññena dantaṭṭhikaṃ aññena sīsakaṭāhaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นร่างกระดูก ยังมีเนื้อและเลือด ยังมีเส้นเอ็นผูกรัดอยู่...ฯลฯ... เป็นร่างกระดูก ปราศจากเนื้อ แต่ยังเปื้อนเลือด ยังมีเส้นเอ็นผูกรัดอยู่...ฯลฯ... เป็นร่างกระดูก ปราศจากเนื้อและเลือด ยังมีเส้นเอ็นผูกรัดอยู่...ฯลฯ... เป็นท่อนกระดูก ปราศจากเส้นเอ็นผูกรัด กระจัดกระจายไปในทิศน้อยทิศใหญ่ คือ กระดูกมือไปทางหนึ่ง กระดูกเท้าไปทางหนึ่ง กระดูกข้อเท้าไปทางหนึ่ง กระดูกแข้งไปทางหนึ่ง กระดูกขาไปทางหนึ่ง กระดูกสะโพกไปทางหนึ่ง กระดูกซี่โครงไปทางหนึ่ง กระดูกสันหลังไปทางหนึ่ง กระดูกไหล่ไปทางหนึ่ง กระดูกคอไปทางหนึ่ง กระดูกคางไปทางหนึ่ง กระดูกฟันไปทางหนึ่ง กะโหลกศีรษะไปทางหนึ่ง เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีธรรมดาอย่างนี้ มีความเป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ ดังนี้ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ, aṭṭhikāni setāni saṅkhavaṇṇapaṭibhāgāni …pe… aṭṭhikāni puñjakitāni terovassikāni…pe… aṭṭhikāni pūtīni cuṇṇakajātāni. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī [Pg.75] viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. ‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นท่อนกระดูก สีขาวเหมือนสีสังข์...ฯลฯ... เป็นท่อนกระดูก กองเรี่ยรายอยู่ เกินปีหนึ่งขึ้นไป...ฯลฯ... เป็นท่อนกระดูก ผุเป็นผงไป เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีธรรมดาอย่างนี้ มีความเป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ ดังนี้ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นทั้งธรรมดาคือความเกิดขึ้นทั้งธรรมดาคือความเสื่อมไปในกายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงสักว่าเพื่อรู้ เพียงสักว่าเพื่ออาศัยระลึก เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฐิไม่อาศัยอยู่แล้ว และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้

Navasivathikapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

นวสีวถิกาบรรพ จบ

Cuddasakāyānupassanā niṭṭhitā.

กายานุปัสสนา ๑๔ บรรพ จบ

Vedanānupassanā

เวทนานุปัสสนา

113. ‘‘Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhaṃ vā vedanaṃ vedayamāno ‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti; dukkhaṃ vā vedanaṃ vedayamāno ‘dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti; adukkhamasukhaṃ vā vedanaṃ vedayamāno ‘adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti; sāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘sāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti; nirāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘nirāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti; sāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘sāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti; nirāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘nirāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti; sāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘sāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti; nirāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti; iti ajjhattaṃ vā vedanāsu vedanānupassī viharati, bahiddhā vā vedanāsu vedanānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā vedanāsu vedanānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, vayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, samudayavayadhammānupassī vā vedanāsu viharati. ‘Atthi vedanā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati[Pg.76], na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati.

๑๑๓. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไรเล่า ภิกษุชื่อว่ามีปกติพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนา’ เมื่อเสวยทุกขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนา’ เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนา’ เมื่อเสวยสุขเวทนาที่เจือด้วยอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนาที่เจือด้วยอามิส’ เมื่อเสวยสุขเวทนาที่ไม่เจือด้วยอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนาที่ไม่เจือด้วยอามิส’ เมื่อเสวยทุกขเวทนาที่เจือด้วยอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนาที่เจือด้วยอามิส’ เมื่อเสวยทุกขเวทนาที่ไม่เจือด้วยอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนาที่ไม่เจือด้วยอามิส’ เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่เจือด้วยอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่เจือด้วยอามิส’ เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่ไม่เจือด้วยอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่ไม่เจือด้วยอามิส’ ด้วยประการฉะนี้ เธอย่อมมีปกติพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายในบ้าง มีปกติพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายนอกบ้าง มีปกติพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายทั้งภายในและภายนอกบ้าง มีปกติพิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในเวทนาทั้งหลายบ้าง มีปกติพิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในเวทนาทั้งหลายบ้าง มีปกติพิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในเวทนาทั้งหลายอยู่บ้าง ก็หรือสติของภิกษุนั้นเข้าไปตั้งมั่นอยู่ว่า ‘เวทนามีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยระลึกและเพื่ออาศัยญาณเท่านั้น เธอเป็นผู้ไม่อาศัย (ตัณหาและทิฏฐิ) อยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ามีปกติพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ แม้อย่างนี้แล

Vedanānupassanā niṭṭhitā.

เวทนานุปัสสนา จบ

Cittānupassanā

จิตตานุปัสสนา

114. ‘‘Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu citte cittānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sarāgaṃ vā cittaṃ ‘sarāgaṃ citta’nti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘vītarāgaṃ citta’nti pajānāti; sadosaṃ vā cittaṃ ‘sadosaṃ citta’nti pajānāti, vītadosaṃ vā cittaṃ ‘vītadosaṃ citta’nti pajānāti; samohaṃ vā cittaṃ ‘samohaṃ citta’nti pajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ ‘vītamohaṃ citta’nti pajānāti; saṃkhittaṃ vā cittaṃ ‘saṃkhittaṃ citta’nti pajānāti, vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘vikkhittaṃ citta’nti pajānāti; mahaggataṃ vā cittaṃ ‘mahaggataṃ citta’nti pajānāti, amahaggataṃ vā cittaṃ ‘amahaggataṃ citta’nti pajānāti; sauttaraṃ vā cittaṃ ‘sauttaraṃ citta’nti pajānāti, anuttaraṃ vā cittaṃ ‘anuttaraṃ citta’nti pajānāti; samāhitaṃ vā cittaṃ ‘samāhitaṃ citta’nti pajānāti, asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘asamāhitaṃ citta’nti pajānāti; vimuttaṃ vā cittaṃ ‘vimuttaṃ citta’nti pajānāti, avimuttaṃ vā cittaṃ ‘avimuttaṃ citta’nti pajānāti. Iti ajjhattaṃ vā citte cittānupassī viharati, bahiddhā vā citte cittānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā citte cittānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā cittasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā cittasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā cittasmiṃ viharati. ‘Atthi citta’nti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu citte cittānupassī viharati.

๑๑๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไรเล่า ภิกษุชื่อว่ามีปกติพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ จิตมีราคะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีราคะ’ หรือจิตปราศจากราคะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากราคะ’ จิตมีโทสะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีโทสะ’ หรือจิตปราศจากโทสะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากโทสะ’ จิตมีโมหะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีโมหะ’ หรือจิตปราศจากโมหะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากโมหะ’ จิตหดหู่ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตหดหู่’ หรือจิตฟุ้งซ่าน ก็รู้ชัดว่า ‘จิตฟุ้งซ่าน’ จิตถึงความเป็นใหญ่ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตถึงความเป็นใหญ่’ หรือจิตไม่ถึงความเป็นใหญ่ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่ถึงความเป็นใหญ่’ จิตยังมีจิตอื่นยิ่งกว่า ก็รู้ชัดว่า ‘จิตยังมีจิตอื่นยิ่งกว่า’ หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า’ จิตเป็นสมาธิ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตเป็นสมาธิ’ หรือจิตไม่เป็นสมาธิ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่เป็นสมาธิ’ จิตหลุดพ้น ก็รู้ชัดว่า ‘จิตหลุดพ้น’ หรือจิตไม่หลุดพ้น ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่หลุดพ้น’ ด้วยประการฉะนี้ เธอย่อมมีปกติพิจารณาเห็นจิตในจิตภายในบ้าง มีปกติพิจารณาเห็นจิตในจิตภายนอกบ้าง มีปกติพิจารณาเห็นจิตในจิตทั้งภายในและภายนอกบ้าง มีปกติพิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในจิตบ้าง มีปกติพิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในจิตบ้าง มีปกติพิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในจิตอยู่บ้าง ก็หรือสติของภิกษุนั้นเข้าไปตั้งมั่นอยู่ว่า ‘จิตมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยระลึกและเพื่ออาศัยญาณเท่านั้น เธอเป็นผู้ไม่อาศัย (ตัณหาและทิฏฐิ) อยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ามีปกติพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ แม้อย่างนี้แล

Cittānupassanā niṭṭhitā.

จิตตานุปัสสนา จบ

Dhammānupassanā nīvaraṇapabbaṃ

ธัมมานุปัสสนา นีวรณบรรพ

115. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu?

๑๑๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีปกติพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่อย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีปกติพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายคือนิวรณ์ ๕ อยู่ ก็อย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุจึงชื่อว่ามีปกติพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายคือนิวรณ์ ๕ อยู่

‘‘Idha[Pg.77], bhikkhave, bhikkhu santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ kāmacchando’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ kāmacchando’ti pajānāti; yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อกามฉันท์อันมีอยู่ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘กามฉันท์ภายในจิตของเรามีอยู่’ หรือเมื่อกามฉันท์อันไม่มีอยู่ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘กามฉันท์ภายในจิตของเราไม่มีอยู่’ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้กามฉันท์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้ ย่อมรู้ชัดถึงการละกามฉันท์ที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปของกามฉันท์ที่ละได้แล้ว

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ byāpādaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ byāpādo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ byāpādaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ byāpādo’ti pajānāti; yathā ca anuppannassa byāpādassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa byāpādassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa byāpādassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

เมื่อพยาบาทอันมีอยู่ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘พยาบาทภายในจิตของเรามีอยู่’ หรือเมื่อพยาบาทอันไม่มีอยู่ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘พยาบาทภายในจิตของเราไม่มีอยู่’ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้พยาบาทที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้ ย่อมรู้ชัดถึงการละพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปของพยาบาทที่ละได้แล้ว

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ thīnamiddhaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ thīnamiddha’nti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ thīnamiddhaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ thīnamiddha’nti pajānāti, yathā ca anuppannassa thīnamiddhassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa thīnamiddhassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa thīnamiddhassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

เมื่อถีนมิทธะภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ถีนมิทธะภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อถีนมิทธะภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ถีนมิทธะภายในของเราไม่มีอยู่’ อนึ่ง ถีนมิทธะที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดเหตุนั้น ถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้ว จะละได้อย่างไร ก็รู้ชัดเหตุนั้น และถีนมิทธะที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีกได้อย่างไร ก็รู้ชัดเหตุนั้น

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ uddhaccakukkuccaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ uddhaccakukkucca’nti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ uddhaccakukkuccaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ uddhaccakukkucca’nti pajānāti; yathā ca anuppannassa uddhaccakukkuccassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa uddhaccakukkuccassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa uddhaccakukkuccassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

เมื่ออุทธัจจกุกกุจจะภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘อุทธัจจกุกกุจจะภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่ออุทธัจจกุกกุจจะภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘อุทธัจจกุกกุจจะภายในของเราไม่มีอยู่’ อนึ่ง อุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดเหตุนั้น อุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้ว จะละได้อย่างไร ก็รู้ชัดเหตุนั้น และอุทธัจจกุกกุจจะที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีกได้อย่างไร ก็รู้ชัดเหตุนั้น

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ vicikicchā’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ vicikicchā’ti pajānāti; yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

เมื่อวิจิกิจฉาภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘วิจิกิจฉาภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อวิจิกิจฉาภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘วิจิกิจฉาภายในของเราไม่มีอยู่’ อนึ่ง วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดเหตุนั้น วิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว จะละได้อย่างไร ก็รู้ชัดเหตุนั้น และวิจิกิจฉาที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีกได้อย่างไร ก็รู้ชัดเหตุนั้น

‘‘Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati[Pg.78], samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu.

ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในธรรมอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในธรรมอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในธรรมอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่อรู้ เพียงเพื่ออาศัยระลึก เธอเป็นผู้ไม่อาศัย (ตัณหาและทิฏฐิ) อยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคือนิวรณ์ ๕ อยู่ อย่างนี้แล

Nīvaraṇapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

นิวรณบรรพ จบ

Dhammānupassanā khandhapabbaṃ

ธรรมานุปัสสนา ขันธบรรพ

116. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo; iti saññā, iti saññāya samudayo, iti saññāya atthaṅgamo; iti saṅkhārā, iti saṅkhārānaṃ samudayo, iti saṅkhārānaṃ atthaṅgamo; iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti; iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu.

๑๑๖. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ อย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘อย่างนี้รูป อย่างนี้ความเกิดแห่งรูป อย่างนี้ความดับแห่งรูป อย่างนี้เวทนา อย่างนี้ความเกิดแห่งเวทนา อย่างนี้ความดับแห่งเวทนา อย่างนี้สัญญา อย่างนี้ความเกิดแห่งสัญญา อย่างนี้ความดับแห่งสัญญา อย่างนี้สังขาร อย่างนี้ความเกิดแห่งสังขาร อย่างนี้ความดับแห่งสังขาร อย่างนี้วิญญาณ อย่างนี้ความเกิดแห่งวิญญาณ อย่างนี้ความดับแห่งวิญญาณ’ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในธรรมอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในธรรมอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในธรรมอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่อรู้ เพียงเพื่ออาศัยระลึก เธอเป็นผู้ไม่อาศัย (ตัณหาและทิฏฐิ) อยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ อย่างนี้แล

Khandhapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

ขันธบรรพ จบ

Dhammānupassanā āyatanapabbaṃ

ธรรมานุปัสสนา อายตนบรรพ

117. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu?

๑๑๗. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออายตนะภายในและภายนอก ๖ คู่ อยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออายตนะภายในและภายนอก ๖ คู่ อยู่ อย่างไรเล่า

‘‘Idha[Pg.79], bhikkhave, bhikkhu cakkhuñca pajānāti, rūpe ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้รู้ชัดซึ่งจักษุ รู้ชัดซึ่งรูป และรู้ชัดสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งสองนั้น อนึ่ง สังโยชน์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดเหตุนั้น สังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว จะละได้อย่างไร ก็รู้ชัดเหตุนั้น และสังโยชน์ที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีกได้อย่างไร ก็รู้ชัดเหตุนั้น

‘‘Sotañca pajānāti, sadde ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

รู้ชัดซึ่งโสตะ รู้ชัดซึ่งเสียง และรู้ชัดสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยโสตะและเสียงทั้งสองนั้น อนึ่ง สังโยชน์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดเหตุนั้น สังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว จะละได้อย่างไร ก็รู้ชัดเหตุนั้น และสังโยชน์ที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีกได้อย่างไร ก็รู้ชัดเหตุนั้น

‘‘Ghānañca pajānāti, gandhe ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

รู้ชัดซึ่งฆานะ รู้ชัดซึ่งกลิ่น และรู้ชัดสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยฆานะและกลิ่นทั้งสองนั้น อนึ่ง สังโยชน์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดเหตุนั้น สังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว จะละได้อย่างไร ก็รู้ชัดเหตุนั้น และสังโยชน์ที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีกได้อย่างไร ก็รู้ชัดเหตุนั้น

‘‘Jivhañca pajānāti, rase ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

ย่อมรู้จักชัดซึ่งลิ้นด้วย ย่อมรู้จักชัดซึ่งรสด้วย ย่อมรู้จักชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอายตนะทั้งสองนั้นด้วย ย่อมรู้จักชัดว่าความเกิดขึ้นแห่งสังโยชน์ที่ยังไม่เกิดมีได้อย่างไรด้วย ย่อมรู้จักชัดว่าการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้อย่างไรด้วย ย่อมรู้จักชัดว่าความไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตแห่งสังโยชน์ที่ละได้แล้วมีได้อย่างไรด้วย

‘‘Kāyañca pajānāti, phoṭṭhabbe ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

ย่อมรู้จักชัดซึ่งกายด้วย ย่อมรู้จักชัดซึ่งโผฏฐัพพะด้วย ย่อมรู้จักชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอายตนะทั้งสองนั้นด้วย ย่อมรู้จักชัดว่าความเกิดขึ้นแห่งสังโยชน์ที่ยังไม่เกิดมีได้อย่างไรด้วย ย่อมรู้จักชัดว่าการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้อย่างไรด้วย ย่อมรู้จักชัดว่าความไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตแห่งสังโยชน์ที่ละได้แล้วมีได้อย่างไรด้วย

‘‘Manañca pajānāti, dhamme ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

ย่อมรู้จักชัดซึ่งใจด้วย ย่อมรู้จักชัดซึ่งธรรมารมณ์ด้วย ย่อมรู้จักชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอายตนะทั้งสองนั้นด้วย ย่อมรู้จักชัดว่าความเกิดขึ้นแห่งสังโยชน์ที่ยังไม่เกิดมีได้อย่างไรด้วย ย่อมรู้จักชัดว่าการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้อย่างไรด้วย ย่อมรู้จักชัดว่าความไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตแห่งสังโยชน์ที่ละได้แล้วมีได้อย่างไรด้วย

‘‘Iti [Pg.80] ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu.

ภิกษุนั้นย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในและภายนอกอยู่บ้าง ย่อมพิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง ย่อมพิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง ย่อมพิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘ธรรมทั้งหลายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่อรู้ เพียงเพื่ออาศัยระลึก เธอย่อมไม่อาศัย (ตัณหาและทิฏฐิ) อยู่ด้วย ย่อมไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลกด้วย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย ในอายตนะภายในและภายนอก ๖ ประการอยู่อย่างนี้แล

Āyatanapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

อายตนบรรพ จบ

Dhammānupassanā bojjhaṅgapabbaṃ

ธรรมานุปัสสนา โพชฌงคบรรพ

118. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu santaṃ vā ajjhattaṃ satisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ satisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ satisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ satisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

๑๑๘. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ประการอื่นยังมีอีก ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ โพชฌงค์ ๗ ประการอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ โพชฌงค์ ๗ ประการอยู่อย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อสติสัมโพชฌงค์มีอยู่ภายในจิต ก็ย่อมรู้จักชัดว่า ‘สติสัมโพชฌงค์มีอยู่ภายในจิตของเรา’ หรือเมื่อสติสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ภายในจิต ก็ย่อมรู้จักชัดว่า ‘สติสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ภายในจิตของเรา’ ย่อมรู้จักชัดว่าความเกิดขึ้นแห่งสติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดมีได้อย่างไรด้วย และย่อมรู้จักชัดว่าความเจริญบริบูรณ์แห่งสติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้อย่างไรด้วย

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

เมื่อธัมมวิจยสัมโพชฌงค์มีอยู่ภายในจิต ก็ย่อมรู้จักชัดว่า ‘ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์มีอยู่ภายในจิตของเรา’ หรือเมื่อธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ภายในจิต ก็ย่อมรู้จักชัดว่า ‘ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ภายในจิตของเรา’ ย่อมรู้จักชัดว่าความเกิดขึ้นแห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดมีได้อย่างไรด้วย และย่อมรู้จักชัดว่าความเจริญบริบูรณ์แห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้อย่างไรด้วย

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa vīriyasambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

เมื่อวิริยสัมโพชฌงค์มีอยู่ภายในจิต ก็ย่อมรู้จักชัดว่า ‘วิริยสัมโพชฌงค์มีอยู่ภายในจิตของเรา’ หรือเมื่อวิริยสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ภายในจิต ก็ย่อมรู้จักชัดว่า ‘วิริยสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ภายในจิตของเรา’ ย่อมรู้จักชัดว่าความเกิดขึ้นแห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดมีได้อย่างไรด้วย และย่อมรู้จักชัดว่าความเจริญบริบูรณ์แห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้อย่างไรด้วย

‘‘Santaṃ [Pg.81] vā ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa pītisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

เมื่อปีติสัมโพชฌงค์มีอยู่ภายในจิต ก็ย่อมรู้จักชัดว่า ‘ปีติสัมโพชฌงค์มีอยู่ภายในจิตของเรา’ หรือเมื่อปีติสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ภายในจิต ก็ย่อมรู้จักชัดว่า ‘ปีติสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ภายในจิตของเรา’ ย่อมรู้จักชัดว่าความเกิดขึ้นแห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดมีได้อย่างไรด้วย และย่อมรู้จักชัดว่าความเจริญบริบูรณ์แห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้อย่างไรด้วย

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa passaddhisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

เมื่อปัสสัทธิสัมโพชฌงค์มีอยู่ภายในจิต ก็ย่อมรู้จักชัดว่า ‘ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์มีอยู่ภายในจิตของเรา’ หรือเมื่อปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ภายในจิต ก็ย่อมรู้จักชัดว่า ‘ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ภายในจิตของเรา’ ย่อมรู้จักชัดว่าความเกิดขึ้นแห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดมีได้อย่างไรด้วย และย่อมรู้จักชัดว่าความเจริญบริบูรณ์แห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้อย่างไรด้วย

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa samādhisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

เมื่อสมาธิสัมโพชฌงค์มีอยู่ภายในจิต ก็ย่อมรู้จักชัดว่า ‘สมาธิสัมโพชฌงค์มีอยู่ภายในจิตของเรา’ หรือเมื่อสมาธิสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ภายในจิต ก็ย่อมรู้จักชัดว่า ‘สมาธิสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ภายในจิตของเรา’ ย่อมรู้จักชัดว่าความเกิดขึ้นแห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดมีได้อย่างไรด้วย และย่อมรู้จักชัดว่าความเจริญบริบูรณ์แห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้อย่างไรด้วย

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

เมื่ออุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘อุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่ออุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘อุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ อนึ่ง อุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด จะเกิดขึ้นด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว จะเจริญบริบูรณ์ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

‘‘Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu.

ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘ธรรมทั้งหลายมีอยู่’ ก็เพียงสักว่าความรู้ เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ด้วย ย่อมไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายในโพชฌงค์ ๗ อยู่ แม้อย่างนี้แล

Bojjhaṅgapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

โพชฌงคบรรพ จบ

Dhammānupassanā saccapabbaṃ

ธัมมานุปัสสนา สัจจบรรพ

119. ‘‘Puna [Pg.82] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti.

๑๑๙. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายในอริยสัจ ๔ อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายในอริยสัจ ๔ อยู่ อย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’

Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.

ปฐมภาณวาร จบ

Dukkhasaccaniddeso

ทุกขสัจจนิทเทส

120. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ? Jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, maraṇampi dukkhaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, appiyehi sampayogopi dukkho, piyehi vippayogopi dukkho, yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ, saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.

๑๒๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขอริยสัจเป็นไฉน แม้ชาติก็เป็นทุกข์ แม้ชราก็เป็นทุกข์ แม้มรณะก็เป็นทุกข์ แม้โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส ก็เป็นทุกข์ แม้ความประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักก็เป็นทุกข์ แม้ความพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รักก็เป็นทุกข์ ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้ แม้นั้นก็เป็นทุกข์ โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์

121. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, jāti? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṃ pātubhāvo āyatanānaṃ paṭilābho, ayaṃ vuccati, bhikkhave, jāti.

๑๒๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ชาติเป็นไฉน ความเกิด ความบังเกิด ความหยั่งลง ความเกิดจำเพาะ ความปรากฏแห่งขันธ์ ความได้อายตนะ ในหมู่สัตว์นั้นๆ ของสัตว์เหล่านั้นๆ นี้เรียกว่า ชาติ

122. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, jarā? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko, ayaṃ vuccati, bhikkhave, jarā.

๑๒๒. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ชราเป็นไฉน ความแก่ ความคร่ำคร่า ความมีฟันหลุด ความมีผมหงอก ความมีหนังเหี่ยวย่น ความเสื่อมแห่งอายุ ความแก่รอบแห่งอินทรีย์ ในหมู่สัตว์นั้นๆ ของสัตว์เหล่านั้นๆ นี้เรียกว่า ชรา

123. ‘‘Katamañca, bhikkhave, maraṇaṃ? Yaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhā tamhā sattanikāyā cuti cavanatā bhedo antaradhānaṃ maccu maraṇaṃ kālaṅkiriyā khandhānaṃ bhedo kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassupacchedo, idaṃ vuccati, bhikkhave, maraṇaṃ.

๑๒๓. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มรณะเป็นไฉน ความเคลื่อน ความเคลื่อนไป ความแตกทำลาย ความหายไป มฤตยู ความตาย การทำกาละ ความแตกแห่งขันธ์ การทอดทิ้งซากศพ ความขาดแห่งชีวิตินทรีย์ จากหมู่สัตว์นั้นๆ ของสัตว์เหล่านั้นๆ นี้เรียกว่า มรณะ

124. ‘‘Katamo [Pg.83] ca, bhikkhave, soko? Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko, ayaṃ vuccati, bhikkhave, soko.

๑๒๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็โสกะเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความโศก ความเศร้าโศก สภาพที่เศร้าโศก ความโศกภายใน ความเศร้าโศกยิ่งภายใน ของผู้ที่ประสบกับความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง ถูกธรรมคือทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว นี้เรียกว่า โสกะ

125. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, paridevo? Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṃ paridevitattaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, paridevo.

๑๒๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ปริเทวะเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การคร่ำครวญ การร่ำไรรำพัน อาการที่คร่ำครวญ อาการที่ร่ำไรรำพัน สภาพที่คร่ำครวญ สภาพที่ร่ำไรรำพัน ของผู้ที่ประสบกับความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง ถูกธรรมคือทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว นี้เรียกว่า ปริเทวะ

126. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhaṃ? Yaṃ kho, bhikkhave, kāyikaṃ dukkhaṃ kāyikaṃ asātaṃ kāyasamphassajaṃ dukkhaṃ asātaṃ vedayitaṃ, idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhaṃ.

๑๒๖. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกข์เป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความทุกข์ทางกาย ความไม่สบายทางกาย เวทนาที่เป็นทุกข์ไม่สบายอันเกิดจากกายสัมผัส นี้เรียกว่า ทุกข์

127. ‘‘Katamañca, bhikkhave, domanassaṃ? Yaṃ kho, bhikkhave, cetasikaṃ dukkhaṃ cetasikaṃ asātaṃ manosamphassajaṃ dukkhaṃ asātaṃ vedayitaṃ, idaṃ vuccati, bhikkhave, domanassaṃ.

๑๒๗. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็โทมนัสเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความทุกข์ทางใจ ความไม่สบายทางใจ เวทนาที่เป็นทุกข์ไม่สบายอันเกิดจากมโนสัมผัส นี้เรียกว่า โทมนัส

128. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, upāyāso? Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa āyāso upāyāso āyāsitattaṃ upāyāsitattaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, upāyāso.

๑๒๘. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อุปายาสเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความคับแค้น ความคับแค้นยิ่ง สภาพที่คับแค้น สภาพที่คับแค้นยิ่ง ของผู้ที่ประสบกับความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง ถูกธรรมคือทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว นี้เรียกว่า อุปายาส

129. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, appiyehi sampayogo dukkho? Idha yassa te honti aniṭṭhā akantā amanāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā dhammā, ye vā panassa te honti anatthakāmā ahitakāmā aphāsukakāmā ayogakkhemakāmā, yā tehi saddhiṃ saṅgati samāgamo samodhānaṃ missībhāvo, ayaṃ vuccati, bhikkhave, appiyehi sampayogo dukkho.

๑๒๙. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักเป็นทุกข์เป็นไฉน ในโลกนี้ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ อันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ หรือบุคคลผู้ไม่หวังประโยชน์ ไม่หวังความเกื้อกูล ไม่หวังความผาสุก ไม่หวังความเกษมจากโยคะ มีอยู่แก่ผู้ใด การประสบ การประชุม การสมภพ การระคนกับสิ่งเหล่านั้น นี้เรียกว่า ความประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักเป็นทุกข์

130. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, piyehi vippayogo dukkho? Idha yassa te honti iṭṭhā kantā manāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā dhammā, ye vā panassa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukakāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā mittā vā amaccā vā ñātisālohitā vā, yā tehi saddhiṃ asaṅgati asamāgamo [Pg.84] asamodhānaṃ amissībhāvo, ayaṃ vuccati, bhikkhave, piyehi vippayogo dukkho.

๑๓๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รักเป็นทุกข์เป็นไฉน ในโลกนี้ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ หรือบุคคลผู้หวังประโยชน์ หวังความเกื้อกูล หวังความผาสุก หวังความเกษมจากโยคะ คือ มารดา หรือบิดา หรือพี่ชายน้องชาย หรือพี่สาวน้องสาว หรือมิตร หรืออำมาตย์ หรือญาติสาโลหิต มีอยู่แก่ผู้ใด การไม่ประสบ การไม่ประชุม การไม่สมภพ การไม่ระคนกับสิ่งเหล่านั้น นี้เรียกว่า ความพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รักเป็นทุกข์

131. ‘‘Katamañca, bhikkhave, yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ? Jātidhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati – ‘aho vata mayaṃ na jātidhammā assāma, na ca vata no jāti āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Jarādhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati – ‘aho vata mayaṃ na jarādhammā assāma, na ca vata no jarā āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Byādhidhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati – ‘aho vata mayaṃ na byādhidhammā assāma, na ca vata no byādhi āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Maraṇadhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati – ‘aho vata mayaṃ na maraṇadhammā assāma, na ca vata no maraṇaṃ āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati – ‘aho vata mayaṃ na sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā assāma, na ca vata no sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā āgaccheyyu’nti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ.

๑๓๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น แม้นั่นก็เป็นทุกข์ เป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลายผู้มีความเกิดเป็นธรรมดาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความเกิดเป็นธรรมดา ขอความเกิดอย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นจะพึงได้สมความปรารถนาหามิได้ แม้นี้ก็คือความปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น ก็เป็นทุกข์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลายผู้มีความแก่เป็นธรรมดาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความแก่เป็นธรรมดา ขอความแก่อย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นจะพึงได้สมความปรารถนาหามิได้ แม้นี้ก็คือความปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น ก็เป็นทุกข์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลายผู้มีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ขอความเจ็บป่วยอย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นจะพึงได้สมความปรารถนาหามิได้ แม้นี้ก็คือความปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น ก็เป็นทุกข์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลายผู้มีความตายเป็นธรรมดาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความตายเป็นธรรมดา ขอความตายอย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นจะพึงได้สมความปรารถนาหามิได้ แม้นี้ก็คือความปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น ก็เป็นทุกข์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลายผู้มีความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจเป็นธรรมดาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจเป็นธรรมดา ขอความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจอย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นจะพึงได้สมความปรารถนาหามิได้ แม้นี้ก็คือความปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น ก็เป็นทุกข์

132. ‘‘Katame ca, bhikkhave, saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ.

๑๓๒. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อุปาทานขันธ์ ๕ โดยย่อเป็นทุกข์ เป็นไฉน ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เราเรียกว่า อุปาทานขันธ์ ๕ โดยย่อเป็นทุกข์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่า ทุกขอริยสัจ

Samudayasaccaniddeso

สมุทยสัจจนิทเทส

133. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ? Yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī. Seyyathidaṃ – kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā.

๑๓๓. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขสมุทัยอริยสัจ เป็นไฉน ตัณหานี้ใดที่ทำให้มีภพอีก ประกอบด้วยความกำหนัดเพราะความเพลิน เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา

‘‘Sā [Pg.85] kho panesā, bhikkhave, taṇhā kattha uppajjamānā uppajjati, kattha nivisamānā nivisati? Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ตัณหานี้นั้น เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในที่ไหน เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในที่ไหน สิ่งใดในโลกมีสภาวะเป็นที่รัก มีสภาวะเป็นที่น่ายินดี ตัณหานี้ เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในสิ่งนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในสิ่งนั้น

‘‘Kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ? Cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. Sotaṃ loke…pe… ghānaṃ loke… jivhā loke… kāyo loke… mano loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

ก็อะไรในโลกมีสภาวะเป็นที่รัก มีสภาวะเป็นที่น่ายินดี จักษุในโลก มีสภาวะเป็นที่รัก มีสภาวะเป็นที่น่ายินดี ตัณหานี้ เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในจักษุนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในจักษุนั้น โสตะในโลก...ฯลฯ... ฆานะในโลก... ชิวหาในโลก... กายในโลก... มโนในโลก มีสภาวะเป็นที่รัก มีสภาวะเป็นที่น่ายินดี ตัณหานี้ เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในมโนนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในมโนนั้น

‘‘Rūpā loke… saddā loke… gandhā loke… rasā loke… phoṭṭhabbā loke… dhammā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

รูปทั้งหลายในโลก... เสียงทั้งหลายในโลก... กลิ่นทั้งหลายในโลก... รสทั้งหลายในโลก... โผฏฐัพพะทั้งหลายในโลก... ธรรมารมณ์ทั้งหลายในโลก มีสภาวะเป็นที่รัก มีสภาวะเป็นที่น่ายินดี ตัณหานี้ เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในธรรมารมณ์เหล่านั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในธรรมารมณ์เหล่านั้น

‘‘Cakkhuviññāṇaṃ loke… sotaviññāṇaṃ loke… ghānaviññāṇaṃ loke… jivhāviññāṇaṃ loke… kāyaviññāṇaṃ loke… manoviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

จักขุวิญญาณในโลก... โสตวิญญาณในโลก... ฆานวิญญาณในโลก... ชิวหาวิญญาณในโลก... กายวิญญาณในโลก... มโนวิญญาณในโลก มีสภาวะเป็นที่รัก มีสภาวะเป็นที่น่ายินดี ตัณหานี้ เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในมโนวิญญาณนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในมโนวิญญาณนั้น

‘‘Cakkhusamphasso loke… sotasamphasso loke… ghānasamphasso loke… jivhāsamphasso loke… kāyasamphasso loke… manosamphasso loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

จักขุสัมผัสในโลก... โสตสัมผัสในโลก... ฆานสัมผัสในโลก... ชิวหาสัมผัสในโลก... กายสัมผัสในโลก... มโนสัมผัสในโลก มีสภาวะเป็นที่รัก มีสภาวะเป็นที่น่ายินดี ตัณหานี้ เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในมโนสัมผัสนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในมโนสัมผัสนั้น

‘‘Cakkhusamphassajā vedanā loke… sotasamphassajā vedanā loke… ghānasamphassajā vedanā loke… jivhāsamphassajā vedanā loke… kāyasamphassajā vedanā loke… manosamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากฆานสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากชิวหาสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากกายสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสในโลก มีสภาวะเป็นที่รัก มีสภาวะเป็นที่น่ายินดี ตัณหานี้ เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในเวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในเวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสนั้น

‘‘Rūpasaññā loke… saddasaññā loke… gandhasaññā loke… rasasaññā loke… phoṭṭhabbasaññā loke… dhammasaññā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

รูปสัญญาในโลก... สัททสัญญาในโลก... คันธสัญญาในโลก... รสสัญญาในโลก... โผฏฐัพพสัญญาในโลก... ธรรมสัญญาในโลก มีสภาวะเป็นที่รัก มีสภาวะเป็นที่น่ายินดี ตัณหานี้ เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในธรรมสัญญานั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในธรรมสัญญานั้น

‘‘Rūpasañcetanā [Pg.86] loke… saddasañcetanā loke… gandhasañcetanā loke… rasasañcetanā loke… phoṭṭhabbasañcetanā loke… dhammasañcetanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

รูปสัญเจตนาในโลก... สัททสัญเจตนาในโลก... คันธสัญเจตนาในโลก... รสสัญเจตนาในโลก... โผฏฐัพพสัญเจตนาในโลก... ธรรมสัญเจตนาในโลก มีสภาวะเป็นที่รัก มีสภาวะเป็นที่น่ายินดี ตัณหานี้ เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในธรรมสัญเจตนานั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในธรรมสัญเจตนานั้น

‘‘Rūpataṇhā loke… saddataṇhā loke… gandhataṇhā loke… rasataṇhā loke… phoṭṭhabbataṇhā loke… dhammataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

รูปตัณหาในโลก... สัททตัณหาในโลก... คันธตัณหาในโลก... รสตัณหาในโลก... โผฏฐัพพตัณหาในโลก... ธรรมตัณหาในโลก มีสภาวะเป็นที่รัก มีสภาวะเป็นที่น่ายินดี ตัณหานี้ เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในธรรมตัณหานั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในธรรมตัณหานั้น

‘‘Rūpavitakko loke… saddavitakko loke… gandhavitakko loke… rasavitakko loke… phoṭṭhabbavitakko loke… dhammavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

รูปวิตกในโลก... สัททวิตกในโลก... คันธวิตกในโลก... รสวิตกในโลก... โผฏฐัพพวิตกในโลก... ธรรมวิตกในโลก มีสภาวะเป็นที่รัก มีสภาวะเป็นที่น่ายินดี ตัณหานี้ เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในธรรมวิตกนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในธรรมวิตกนั้น

‘‘Rūpavicāro loke… saddavicāro loke… gandhavicāro loke… rasavicāro loke… phoṭṭhabbavicāro loke… dhammavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ.

ความตรองในรูปในโลก... ความตรองในเสียงในโลก... ความตรองในกลิ่นในโลก... ความตรองในรสในโลก... ความตรองในโผฏฐัพพะในโลก... ความตรองในธรรมารมณ์ในโลก เป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ, ตัณหานี้เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในธรรมารมณ์นี้, เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในธรรมารมณ์นี้. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่า ทุกขสมุทัยอริยสัจ

Nirodhasaccaniddeso

นิเทศแห่งนิโรธสัจ

134. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ? Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo.

๑๓๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขนิโรธอริยสัจเป็นไฉน? คือ ความดับเพราะคลายโดยไม่เหลือแห่งตัณหานั้นนั่นเทียว ความสละ ความสละคืน ความปล่อย ความไม่อาลัย

‘‘Sā kho panesā, bhikkhave, taṇhā kattha pahīyamānā pahīyati, kattha nirujjhamānā nirujjhati? Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ตัณหานั้นแล เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละได้ในที่ไหน เมื่อจะดับ ย่อมดับในที่ไหน? สิ่งใดในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานี้เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละได้ในสิ่งนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในสิ่งนั้น

‘‘Kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ? Cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. Sotaṃ loke…pe… ghānaṃ loke… jivhā loke… kāyo loke… mano [Pg.87] loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

ก็อะไรในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ? จักษุในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานี้เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละได้ในจักษุนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในจักษุนั้น โสตะในโลก...ฯลฯ... ฆานะในโลก... ชิวหาในโลก... กายในโลก... มโนในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานี้เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละได้ในมโนนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในมโนนั้น

‘‘Rūpā loke… saddā loke… gandhā loke… rasā loke… phoṭṭhabbā loke… dhammā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

รูปทั้งหลายในโลก... เสียงทั้งหลายในโลก... กลิ่นทั้งหลายในโลก... รสทั้งหลายในโลก... โผฏฐัพพะทั้งหลายในโลก... ธรรมารมณ์ทั้งหลายในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานี้เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละได้ในธรรมารมณ์เหล่านั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมารมณ์เหล่านั้น

‘‘Cakkhuviññāṇaṃ loke… sotaviññāṇaṃ loke… ghānaviññāṇaṃ loke… jivhāviññāṇaṃ loke… kāyaviññāṇaṃ loke… manoviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

จักษุวิญญาณในโลก... โสตวิญญาณในโลก... ฆานวิญญาณในโลก... ชิวหาวิญญาณในโลก... กายวิญญาณในโลก... มโนวิญญาณในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานี้เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละได้ในมโนวิญญาณนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในมโนวิญญาณนั้น

‘‘Cakkhusamphasso loke… sotasamphasso loke… ghānasamphasso loke… jivhāsamphasso loke… kāyasamphasso loke… manosamphasso loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

จักษุสัมผัสในโลก... โสตสัมผัสในโลก... ฆานสัมผัสในโลก... ชิวหาสัมผัสในโลก... กายสัมผัสในโลก... มโนสัมผัสในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานี้เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละได้ในมโนสัมผัสนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในมโนสัมผัสนั้น

‘‘Cakkhusamphassajā vedanā loke… sotasamphassajā vedanā loke… ghānasamphassajā vedanā loke… jivhāsamphassajā vedanā loke… kāyasamphassajā vedanā loke… manosamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

เวทนาที่เกิดแต่จักษุสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่โสตสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่ฆานสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่ชิวหาสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่กายสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัสในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานี้เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละได้ในเวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัสนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในเวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัสนั้น

‘‘Rūpasaññā loke… saddasaññā loke… gandhasaññā loke… rasasaññā loke… phoṭṭhabbasaññā loke… dhammasaññā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

รูปสัญญาในโลก... สัททสัญญาในโลก... คันธสัญญาในโลก... รสสัญญาในโลก... โผฏฐัพพสัญญาในโลก... ธรรมสัญญาในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานี้เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละได้ในธรรมสัญญานั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมสัญญานั้น

‘‘Rūpasañcetanā loke… saddasañcetanā loke… gandhasañcetanā loke… rasasañcetanā loke… phoṭṭhabbasañcetanā loke… dhammasañcetanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

รูปสัญเจตนาในโลก... สัททสัญเจตนาในโลก... คันธสัญเจตนาในโลก... รสสัญเจตนาในโลก... โผฏฐัพพสัญเจตนาในโลก... ธรรมสัญเจตนาในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานี้เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละได้ในธรรมสัญเจตนานั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมสัญเจตนานั้น

‘‘Rūpataṇhā loke… saddataṇhā loke… gandhataṇhā loke… rasataṇhā loke… phoṭṭhabbataṇhā loke… dhammataṇhā loke piyarūpaṃ [Pg.88] sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

รูปตัณหาในโลก... สัททตัณหาในโลก... คันธตัณหาในโลก... รสตัณหาในโลก... โผฏฐัพพตัณหาในโลก... ธรรมตัณหาในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานี้เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละได้ในธรรมตัณหานั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมตัณหานั้น

‘‘Rūpavitakko loke… saddavitakko loke… gandhavitakko loke… rasavitakko loke… phoṭṭhabbavitakko loke… dhammavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

รูปวิตกในโลก... สัททวิตกในโลก... คันธวิตกในโลก... รสวิตกในโลก... โผฏฐัพพวิตกในโลก... ธรรมวิตกในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานี้เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละได้ในธรรมวิตกนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมวิตกนั้น

‘‘Rūpavicāro loke… saddavicāro loke… gandhavicāro loke… rasavicāro loke… phoṭṭhabbavicāro loke… dhammavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ. Etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhāmānā nirujjhati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ.

ความตรองในรูปในโลก... ความตรองในเสียงในโลก... ความตรองในกลิ่นในโลก... ความตรองในรสในโลก... ความตรองในโผฏฐัพพะในโลก... ความตรองในธรรมารมณ์ในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานี้เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละได้ในธรรมารมณ์นั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมารมณ์นั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่า ทุกขนิโรธอริยสัจ

Maggasaccaniddeso

นิเทศแห่งมรรคสัจ

135. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi.

๑๓๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจเป็นไฉน? คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ

‘‘Katamā ca, bhikkhave, sammādiṭṭhi? Yaṃ kho, bhikkhave, dukkhe ñāṇaṃ, dukkhasamudaye ñāṇaṃ, dukkhanirodhe ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammādiṭṭhi.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาทิฏฐิเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความรู้ในทุกข์ ความรู้ในทุกขสมุทัย ความรู้ในทุกขนิโรธ ความรู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา นี้เราเรียกว่า สัมมาทิฏฐิ

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāsaṅkappo? Nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo avihiṃsāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāsaṅkappo.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาสังกัปปะเป็นไฉน? ความดำริในการออกจากกาม ความดำริในความไม่พยาบาท ความดำริในความไม่เบียดเบียน นี้เราเรียกว่า สัมมาสังกัปปะ

‘‘Katamā ca, bhikkhave, sammāvācā? Musāvādā veramaṇī, pisuṇāya vācāya veramaṇī, pharusāya vācāya veramaṇī, samphappalāpā veramaṇī. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāvācā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาวาจาเป็นไฉน? เจตนาเครื่องงดเว้นจากการพูดเท็จ เจตนาเครื่องงดเว้นจากวาจาส่อเสียด เจตนาเครื่องงดเว้นจากวาจาหยาบ เจตนาเครื่องงดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ นี้เราเรียกว่า สัมมาวาจา

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammākammanto? Pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammākammanto.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมากัมมันตะเป็นไฉน? เจตนาเครื่องงดเว้นจากการฆ่าสัตว์ เจตนาเครื่องงดเว้นจากการลักทรัพย์ เจตนาเครื่องงดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม นี้เราเรียกว่า สัมมากัมมันตะ

‘‘Katamo [Pg.89] ca, bhikkhave, sammāājīvo? Idha, bhikkhave, ariyasāvako micchāājīvaṃ pahāya sammāājīvena jīvitaṃ kappeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāājīvo.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาอาชีวะเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ละมิจฉาอาชีวะแล้ว สำเร็จความเป็นอยู่ด้วยสัมมาอาชีวะ นี้เราเรียกว่า สัมมาอาชีวะ

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāvāyāmo? Idha, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāvāyāmo.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาวายามะเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อมิให้อกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิดบังเกิดขึ้น, ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อละอกุศลธรรมอันลามกที่บังเกิดขึ้นแล้ว, ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดบังเกิดขึ้น, ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญเต็มที่ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมที่บังเกิดขึ้นแล้ว ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาวายามะ

‘‘Katamā ca, bhikkhave, sammāsati? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāsati.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาสติเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้แล้ว พิจารณาเห็นกายในกายอยู่, พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ เป็นผู้มีเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้แล้ว, พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ เป็นผู้มีเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้แล้ว, พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ เป็นผู้มีเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาสติ

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāsamādhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati, sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาสมาธิเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว เข้าปฐมฌาน อันมีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป เข้าทุติยฌาน อันเป็นความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีแต่ปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่ อนึ่ง เพราะปีติจางคลายไป เป็นผู้อยู่อุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย ย่อมเข้าตติยฌานที่พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘เป็นผู้อยู่อุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ อยู่ เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว จึงเข้าจตุตถฌาน อันไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีแต่ความที่สติเป็นธรรมชาติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ

136. ‘‘Iti [Pg.90] ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu.

๑๓๖. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่บ้าง, พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่บ้าง, พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง, พิจารณาเห็นธรรมคือความเกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง, พิจารณาเห็นธรรมคือความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง, พิจารณาเห็นทั้งธรรมคือความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอนั้นเข้าไปตั้งอยู่ว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงสักว่าความรู้ เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฐิไม่อาศัยอยู่แล้ว และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออริยสัจ ๔ อยู่ อย่างนี้แล

Saccapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

สัจจบพพะ จบ

Dhammānupassanā niṭṭhitā.

ธรรมานุปัสสนา จบ

137. ‘‘Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya satta vassāni, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitā.

๑๓๗. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๗ ปี เขาพึงหวังผล ๒ ประการอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ พระอรหัตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่ ก็จักเป็นพระอนาคามี

‘‘Tiṭṭhantu, bhikkhave, satta vassāni. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya cha vassāni…pe… pañca vassāni… cattāri vassāni… tīṇi vassāni… dve vassāni… ekaṃ vassaṃ… tiṭṭhatu, bhikkhave, ekaṃ vassaṃ. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya satta māsāni, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitā. Tiṭṭhantu, bhikkhave, satta māsāni. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya cha māsāni…pe… pañca māsāni… cattāri māsāni… tīṇi māsāni… dve māsāni… ekaṃ māsaṃ… aḍḍhamāsaṃ… tiṭṭhatu, bhikkhave, aḍḍhamāso. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya sattāhaṃ, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ diṭṭheva dhamme aññā sati vā upādisese anāgāmitā’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ๗ ปี ยกไว้ก่อน, ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๖ ปี... ฯลฯ... ๕ ปี... ๔ ปี... ๓ ปี... ๒ ปี... ๑ ปี... ๑ ปี ยกไว้ก่อน, ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๗ เดือน เขาพึงหวังผล ๒ ประการอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ พระอรหัตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่ ก็จักเป็นพระอนาคามี, ๗ เดือน ยกไว้ก่อน, ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๖ เดือน... ฯลฯ... ๕ เดือน... ๔ เดือน... ๓ เดือน... ๒ เดือน... ๑ เดือน... กึ่งเดือน... กึ่งเดือน ยกไว้ก่อน, ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๗ วัน เขาพึงหวังผล ๒ ประการอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ พระอรหัตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่ ก็จักเป็นพระอนาคามี

138. ‘‘‘Ekāyano [Pg.91] ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā’ti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti.

๑๓๘. ‘ภิกษุทั้งหลาย หนทางนี้เป็นทางสายเอก เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อก้าวล่วงความโศกและความร่ำไรรำพัน เพื่อความดับสูญแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน หนทางนี้คือสติปัฏฐาน ๔ ประการ’ ดังนี้ คำใดที่เราได้กล่าวไว้แล้วดังนี้ คำนั้น เราอาศัยข้อนี้กล่าวแล้ว

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Mahāsatipaṭṭhānasuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ.

มหาสติปัฏฐานสูตรที่ ๑๐ จบ

Mūlapariyāyavaggo niṭṭhito paṭhamo.

มูลปริยายวรรคที่ ๑ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อเรื่องของวรรคนั้น คือ

Mūlasusaṃvaradhammadāyādā, bheravānaṅgaṇākaṅkheyyavatthaṃ;

Sallekhasammādiṭṭhisatipaṭṭhaṃ, vaggavaro asamo susamatto.

มูลปริยายสูตร สัพพาสวสังวรสูตร ธรรมทายาทสูตร ภยเภรวสูตร อนังคณสูตร อากังเขยยสูตร วัตถสูตร สัลเลขสูตร สัมมาทิฏฐิสูตร และสติปัฏฐานสูตร วรรคอันประเสริฐ ไม่มีวรรคอื่นเปรียบ จบลงด้วยดีแล้ว

2. Sīhanādavaggo

๒. สีหนาทวรรค

1. Cūḷasīhanādasuttaṃ

๑. จูฬสีหนาทสูตร

139. Evaṃ [Pg.92] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑๓๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo, idha tatiyo samaṇo, idha catuttho samaṇo; suññā parappavādā samaṇebhi aññehīti. Evametaṃ, bhikkhave, sammā sīhanādaṃ nadatha.

“ภิกษุทั้งหลาย สมณะมีในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่ ๒ มีในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่ ๓ มีในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่ ๔ มีในศาสนานี้เท่านั้น ลัทธิอื่นว่างจากสมณะทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงบันลือสีหนาทโดยชอบอย่างนี้เถิด”

140. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘ko panāyasmantānaṃ assāso, kiṃ balaṃ, yena tumhe āyasmanto evaṃ vadetha – idheva samaṇo, idha dutiyo samaṇo, idha tatiyo samaṇo, idha catuttho samaṇo; suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’ti? Evaṃvādino, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evamassu vacanīyā – ‘atthi kho no, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro dhammā akkhātā ye mayaṃ attani sampassamānā evaṃ vadema – idheva samaṇo, idha dutiyo samaṇo, idha tatiyo samaṇo, idha catuttho samaṇo; suññā parappavādā samaṇebhi aññehīti. Katame cattāro? Atthi kho no, āvuso, satthari pasādo, atthi dhamme pasādo, atthi sīlesu paripūrakāritā; sahadhammikā kho pana piyā manāpā – gahaṭṭhā ceva pabbajitā ca. Ime kho no, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro dhammā akkhātā ye mayaṃ attani sampassamānā evaṃ vadema – idheva samaṇo, idha dutiyo samaṇo, idha tatiyo samaṇo, idha catuttho samaṇo; suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’ti.

๑๔๐. “ภิกษุทั้งหลาย เป็นไปได้ที่ปริพาชกอัญญเดียรถีย์จะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อะไรเป็นที่อุ่นใจ อะไรเป็นกำลังของท่านผู้มีอายุ ที่พวกท่านกล่าวอย่างนี้ว่า “สมณะมีในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่ ๒ มีในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่ ๓ มีในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่ ๔ มีในศาสนานี้เท่านั้น ลัทธิอื่นว่างจากสมณะทั้งหลาย”’ ภิกษุทั้งหลาย ปริพาชกอัญญเดียรถีย์ผู้กล่าวอย่างนั้น เธอทั้งหลายพึงกล่าวตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูกรอาวุโสทั้งหลาย มีอยู่แล ธรรม ๔ ประการที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสไว้แล้ว ซึ่งเมื่อพวกเราเห็นแจ้งในตนอยู่ จึงกล่าวอย่างนี้ว่า “สมณะมีในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่ ๒ มีในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่ ๓ มีในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่ ๔ มีในศาสนานี้เท่านั้น ลัทธิอื่นว่างจากสมณะทั้งหลาย” ธรรม ๔ ประการอะไรบ้าง คือ ดูกรอาวุโสทั้งหลาย พวกเรามีความเลื่อมใสในพระศาสดา มีความเลื่อมใสในพระธรรม เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ และมีเพื่อนพรหมจารีทั้งคฤหัสถ์และบรรพชิตผู้เป็นที่รักที่พอใจ ดูกรอาวุโสทั้งหลาย เหล่านี้แล ธรรม ๔ ประการที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสไว้แล้ว ซึ่งเมื่อพวกเราเห็นแจ้งในตนอยู่ จึงกล่าวอย่างนี้ว่า “สมณะมีในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่ ๒ มีในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่ ๓ มีในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่ ๔ มีในศาสนานี้เท่านั้น ลัทธิอื่นว่างจากสมณะทั้งหลาย”’ ”

141. ‘‘Ṭhānaṃ [Pg.93] kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘amhākampi kho, āvuso, atthi satthari pasādo yo amhākaṃ satthā, amhākampi atthi dhamme pasādo yo amhākaṃ dhammo, mayampi sīlesu paripūrakārino yāni amhākaṃ sīlāni, amhākampi sahadhammikā piyā manāpā – gahaṭṭhā ceva pabbajitā ca. Idha no, āvuso, ko viseso ko adhippayāso kiṃ nānākaraṇaṃ yadidaṃ tumhākañceva amhākañcā’ti?

๑๔๑. “ภิกษุทั้งหลาย เป็นไปได้ที่ปริพาชกอัญญเดียรถีย์จะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูกรอาวุโสทั้งหลาย แม้พวกเราก็มีความเลื่อมใสในศาสดาซึ่งเป็นศาสดาของเรา แม้พวกเราก็มีความเลื่อมใสในธรรมซึ่งเป็นธรรมของเรา แม้พวกเราก็เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ซึ่งเป็นศีลของเรา แม้พวกเราก็มีเพื่อนพรหมจารีทั้งคฤหัสถ์และบรรพชิตผู้เป็นที่รักที่พอใจ ในเรื่องนี้ อะไรคือความพิเศษ อะไรคือความยิ่งใหญ่ อะไรคือความแตกต่าง ระหว่างพวกท่านกับพวกเราเล่า’ ”

‘‘Evaṃvādino, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evamassu vacanīyā – ‘kiṃ panāvuso, ekā niṭṭhā, udāhu puthu niṭṭhā’ti? Sammā byākaramānā, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ byākareyyuṃ – ‘ekāvuso, niṭṭhā, na puthu niṭṭhā’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย ปริพาชกอัญญเดียรถีย์ผู้กล่าวอย่างนั้น เธอทั้งหลายพึงกล่าวตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูกรอาวุโส ก็ที่สุดนั้นมีหนึ่งอย่าง หรือว่ามีหลายอย่าง’ ภิกษุทั้งหลาย ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เมื่อจะตอบโดยชอบ พึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูกรอาวุโส ที่สุดมีอย่างเดียว ไม่มีหลายอย่าง’ ”

‘‘‘Sā panāvuso, niṭṭhā sarāgassa udāhu vītarāgassā’ti? Sammā byākaramānā, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ byākareyyuṃ – ‘vītarāgassāvuso, sā niṭṭhā, na sā niṭṭhā sarāgassā’ti.

“ ‘ดูกรอาวุโส ก็ที่สุดนั้นเป็นของผู้มีราคะ หรือว่าเป็นของผู้ปราศจากราคะ’ ภิกษุทั้งหลาย ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เมื่อจะตอบโดยชอบ พึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูกรอาวุโส ที่สุดนั้นเป็นของผู้ปราศจากราคะ ที่สุดนั้นหาเป็นของผู้มีราคะไม่’ ”

‘‘‘Sā panāvuso, niṭṭhā sadosassa udāhu vītadosassā’ti? Sammā byākaramānā, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ byākareyyuṃ – ‘vītadosassāvuso, sā niṭṭhā, na sā niṭṭhā sadosassā’ti.

“ ‘ดูกรอาวุโส ก็ที่สุดนั้นเป็นของผู้มีโทสะ หรือว่าเป็นของผู้ปราศจากโทสะ’ ภิกษุทั้งหลาย ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เมื่อจะตอบโดยชอบ พึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูกรอาวุโส ที่สุดนั้นเป็นของผู้ปราศจากโทสะ ที่สุดนั้นหาเป็นของผู้มีโทสะไม่’ ”

‘‘‘Sā panāvuso, niṭṭhā samohassa udāhu vītamohassā’ti? Sammā byākaramānā, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ byākareyyuṃ – ‘vītamohassāvuso, sā niṭṭhā, na sā niṭṭhā samohassā’ti.

“ ‘ดูกรอาวุโส ก็ที่สุดนั้นเป็นของผู้มีโมหะ หรือว่าเป็นของผู้ปราศจากโมหะ’ ภิกษุทั้งหลาย ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เมื่อจะตอบโดยชอบ พึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูกรอาวุโส ที่สุดนั้นเป็นของผู้ปราศจากโมหะ ที่สุดนั้นหาเป็นของผู้มีโมหะไม่’ ”

‘‘‘Sā panāvuso, niṭṭhā sataṇhassa udāhu vītataṇhassā’ti? Sammā byākaramānā, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ byākareyyuṃ – ‘vītataṇhassāvuso, sā niṭṭhā, na sā niṭṭhā sataṇhassā’ti.

“ ‘ดูกรอาวุโส ก็ที่สุดนั้นเป็นของผู้มีตัณหา หรือว่าเป็นของผู้ปราศจากตัณหา’ ภิกษุทั้งหลาย ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เมื่อจะตอบโดยชอบ พึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูกรอาวุโส ที่สุดนั้นเป็นของผู้ปราศจากตัณหา ที่สุดนั้นหาเป็นของผู้มีตัณหาไม่’ ”

‘‘‘Sā panāvuso, niṭṭhā saupādānassa udāhu anupādānassā’ti? Sammā byākaramānā, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ byākareyyuṃ – ‘anupādānassāvuso, sā niṭṭhā, na sā niṭṭhā saupādānassā’ti.

“ ‘ดูกรอาวุโส ก็ที่สุดนั้นเป็นของผู้มีอุปาทาน หรือว่าเป็นของผู้ไม่มีอุปาทาน’ ภิกษุทั้งหลาย ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เมื่อจะตอบโดยชอบ พึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูกรอาวุโส ที่สุดนั้นเป็นของผู้ไม่มีอุปาทาน ที่สุดนั้นหาเป็นของผู้มีอุปาทานไม่’ ”

‘‘‘Sā [Pg.94] panāvuso, niṭṭhā viddasuno udāhu aviddasuno’ti? Sammā byākaramānā, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ byākareyyuṃ – ‘viddasuno, āvuso, sā niṭṭhā, na sā niṭṭhā aviddasuno’ti.

“ ‘ดูกรอาวุโส ก็ที่สุดนั้นเป็นของผู้มีปัญญา หรือว่าเป็นของผู้ไม่มีปัญญา’ ภิกษุทั้งหลาย ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เมื่อจะตอบโดยชอบ พึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูกรอาวุโส ที่สุดนั้นเป็นของผู้มีปัญญา ที่สุดนั้นหาเป็นของผู้ไม่มีปัญญาไม่’ ”

‘‘‘Sā panāvuso, niṭṭhā anuruddhappaṭiviruddhassa udāhu ananuruddhaappaṭiviruddhassā’ti? Sammā byākaramānā, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ byākareyyuṃ – ‘ananuruddhaappaṭiviruddhassāvuso, sā niṭṭhā, na sā niṭṭhā anuruddhappaṭiviruddhassā’ti.

“ ‘ดูกรอาวุโส ก็ที่สุดนั้นเป็นของผู้มีความยินดียินร้าย หรือว่าเป็นของผู้ไม่มีความยินดียินร้าย’ ภิกษุทั้งหลาย ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เมื่อจะตอบโดยชอบ พึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูกรอาวุโส ที่สุดนั้นเป็นของผู้ไม่มีความยินดียินร้าย ที่สุดนั้นหาเป็นของผู้มีความยินดียินร้ายไม่’ ”

‘‘‘Sā panāvuso, niṭṭhā papañcārāmassa papañcaratino udāhu nippapañcārāmassa nippapañcaratino’ti? Sammā byākaramānā, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ byākareyyuṃ – ‘nippapañcārāmassāvuso, sā niṭṭhā nippapañcaratino, na sā niṭṭhā papañcārāmassa papañcaratino’ti.

“ ‘ดูกรอาวุโส ก็ที่สุดนั้นเป็นของผู้ยินดีเพลิดเพลินในปปัญจะ หรือว่าเป็นของผู้ยินดีเพลิดเพลินในธรรมที่ปราศจากปปัญจะ’ ภิกษุทั้งหลาย ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เมื่อจะตอบโดยชอบ พึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูกรอาวุโส ที่สุดนั้นเป็นของผู้ยินดีเพลิดเพลินในธรรมที่ปราศจากปปัญจะ ที่สุดนั้นหาเป็นของผู้ยินดีเพลิดเพลินในปปัญจะไม่’ ”

142. ‘‘Dvemā, bhikkhave, diṭṭhiyo – bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi ca. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavadiṭṭhiṃ allīnā bhavadiṭṭhiṃ upagatā bhavadiṭṭhiṃ ajjhositā, vibhavadiṭṭhiyā te paṭiviruddhā. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā vibhavadiṭṭhiṃ allīnā vibhavadiṭṭhiṃ upagatā vibhavadiṭṭhiṃ ajjhositā, bhavadiṭṭhiyā te paṭiviruddhā. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā imāsaṃ dvinnaṃ diṭṭhīnaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānanti, ‘te sarāgā te sadosā te samohā te sataṇhā te saupādānā te aviddasuno te anuruddhappaṭiviruddhā te papañcārāmā papañcaratino; te na parimuccanti jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi; na parimuccanti dukkhasmā’ti vadāmi. Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā imāsaṃ dvinnaṃ diṭṭhīnaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānanti, ‘te vītarāgā te vītadosā te vītamohā te vītataṇhā te anupādānā te viddasuno te ananuruddhaappaṭiviruddhā te nippapañcārāmā nippapañcaratino; te parimuccanti jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi; parimuccanti dukkhasmā’ti vadāmi.

๑๔๒. ภิกษุทั้งหลาย ทิฏฐิ 2 อย่างนี้ คือ ภวทิฏฐิ และวิภวทิฏฐิ ภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม หมกมุ่น เข้าถึง หยั่งลงในภวทิฏฐิ สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมขัดแย้งกับวิภวทิฏฐิ ภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม หมกมุ่น เข้าถึง หยั่งลงในวิภวทิฏฐิ สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมขัดแย้งกับภวทิฏฐิ ภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งทิฏฐิ 2 อย่างนี้ เรากล่าวว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้มีราคะ มีโทสะ มีโมหะ มีตัณหา มีอุปาทาน ไม่ใช่ผู้มีปัญญา มีความยินดียินร้าย เป็นผู้ยินดีในปปัญจะ เพลิดเพลินในปปัญจะ ย่อมไม่พ้นไปจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส ย่อมไม่พ้นไปจากทุกข์’ ส่วนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งทิฏฐิ 2 อย่างนี้ เรากล่าวว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้ปราศจากราคะ ปราศจากโทสะ ปราศจากโมหะ ปราศจากตัณหา ไม่มีอุปาทาน เป็นผู้มีปัญญา ไม่มีความยินดียินร้าย เป็นผู้ยินดีในความไม่เนิ่นช้า เพลิดเพลินในความไม่เนิ่นช้า ย่อมพ้นไปจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส ย่อมพ้นไปจากทุกข์’

143. ‘‘Cattārimāni[Pg.95], bhikkhave, upādānāni. Katamāni cattāri? Kāmupādānaṃ, diṭṭhupādānaṃ, sīlabbatupādānaṃ, attavādupādānaṃ. Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā sabbupādānapariññāvādā paṭijānamānā. Te na sammā sabbupādānapariññaṃ paññapenti – kāmupādānassa pariññaṃ paññapenti, na diṭṭhupādānassa pariññaṃ paññapenti, na sīlabbatupādānassa pariññaṃ paññapenti, na attavādupādānassa pariññaṃ paññapenti. Taṃ kissa hetu? Imāni hi te bhonto samaṇabrāhmaṇā tīṇi ṭhānāni yathābhūtaṃ nappajānanti. Tasmā te bhonto samaṇabrāhmaṇā sabbupādānapariññāvādā paṭijānamānā; te na sammā sabbupādānapariññaṃ paññapenti – kāmupādānassa pariññaṃ paññapenti, na diṭṭhupādānassa pariññaṃ paññapenti, na sīlabbatupādānassa pariññaṃ paññapenti, na attavādupādānassa pariññaṃ paññapenti.

๑๔๓. ภิกษุทั้งหลาย อุปาทาน 4 อย่างนี้ 4 อย่างคืออะไรบ้าง คือ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน และอัตตวาทุปาทาน ภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่ง ปฏิญญาว่าเป็นผู้กล่าวสอนเรื่องความกำหนดรู้อุปาทานทั้งปวง แต่พวกเขาบัญญัติความกำหนดรู้อุปาทานทั้งปวงไว้โดยไม่ชอบ คือ บัญญัติความกำหนดรู้กามุปาทาน แต่ไม่บัญญัติความกำหนดรู้ทิฏฐุปาทาน ไม่บัญญัติความกำหนดรู้สีลัพพตุปาทาน ไม่บัญญัติความกำหนดรู้อัตตวาทุปาทาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งฐานะ 3 อย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้น แม้จะปฏิญญาว่าเป็นผู้กล่าวสอนเรื่องความกำหนดรู้อุปาทานทั้งปวง ก็ยังบัญญัติความกำหนดรู้อุปาทานทั้งปวงไว้โดยไม่ชอบ คือ บัญญัติความกำหนดรู้กามุปาทาน แต่ไม่บัญญัติความกำหนดรู้ทิฏฐุปาทาน ไม่บัญญัติความกำหนดรู้สีลัพพตุปาทาน ไม่บัญญัติความกำหนดรู้อัตตวาทุปาทาน

‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā sabbupādānapariññāvādā paṭijānamānā. Te na sammā sabbupādānapariññaṃ paññapenti – kāmupādānassa pariññaṃ paññapenti, diṭṭhupādānassa pariññaṃ paññapenti, na sīlabbatupādānassa pariññaṃ paññapenti, na attavādupādānassa pariññaṃ paññapenti. Taṃ kissa hetu? Imāni hi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dve ṭhānāni yathābhūtaṃ nappajānanti. Tasmā te bhonto samaṇabrāhmaṇā sabbupādānapariññāvādā paṭijānamānā; te na sammā sabbupādānapariññaṃ paññapenti – kāmupādānassa pariññaṃ paññapenti, diṭṭhupādānassa pariññaṃ paññapenti, na sīlabbatupādānassa pariññaṃ paññapenti, na attavādupādānassa pariññaṃ paññapenti.

ภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่ง ปฏิญญาว่าเป็นผู้กล่าวสอนเรื่องความกำหนดรู้อุปาทานทั้งปวง แต่พวกเขาบัญญัติความกำหนดรู้อุปาทานทั้งปวงไว้โดยไม่ชอบ คือ บัญญัติความกำหนดรู้กามุปาทาน บัญญัติความกำหนดรู้ทิฏฐุปาทาน แต่ไม่บัญญัติความกำหนดรู้สีลัพพตุปาทาน ไม่บัญญัติความกำหนดรู้อัตตวาทุปาทาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งฐานะ 2 อย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้น แม้จะปฏิญญาว่าเป็นผู้กล่าวสอนเรื่องความกำหนดรู้อุปาทานทั้งปวง ก็ยังบัญญัติความกำหนดรู้อุปาทานทั้งปวงไว้โดยไม่ชอบ คือ บัญญัติความกำหนดรู้กามุปาทาน บัญญัติความกำหนดรู้ทิฏฐุปาทาน แต่ไม่บัญญัติความกำหนดรู้สีลัพพตุปาทาน ไม่บัญญัติความกำหนดรู้อัตตวาทุปาทาน

‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā sabbupādānapariññāvādā paṭijānamānā. Te na sammā sabbupādānapariññaṃ paññapenti – kāmupādānassa pariññaṃ paññapenti, diṭṭhupādānassa pariññaṃ paññapenti, sīlabbatupādānassa pariññaṃ paññapenti, na attavādupādānassa pariññaṃ paññapenti. Taṃ kissa hetu? Imañhi te bhonto samaṇabrāhmaṇā ekaṃ ṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānanti. Tasmā te bhonto samaṇabrāhmaṇā sabbupādānapariññāvādā paṭijānamānā; te na sammā sabbupādānapariññaṃ paññapenti – kāmupādānassa pariññaṃ paññapenti, diṭṭhupādānassa pariññaṃ paññapenti, sīlabbatupādānassa pariññaṃ paññapenti, na attavādupādānassa pariññaṃ paññapenti.

ภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่ง ปฏิญญาว่าเป็นผู้กล่าวสอนเรื่องความกำหนดรู้อุปาทานทั้งปวง แต่พวกเขาบัญญัติความกำหนดรู้อุปาทานทั้งปวงไว้โดยไม่ชอบ คือ บัญญัติความกำหนดรู้กามุปาทาน บัญญัติความกำหนดรู้ทิฏฐุปาทาน บัญญัติความกำหนดรู้สีลัพพตุปาทาน แต่ไม่บัญญัติความกำหนดรู้อัตตวาทุปาทาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งฐานะ 1 อย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้น แม้จะปฏิญญาว่าเป็นผู้กล่าวสอนเรื่องความกำหนดรู้อุปาทานทั้งปวง ก็ยังบัญญัติความกำหนดรู้อุปาทานทั้งปวงไว้โดยไม่ชอบ คือ บัญญัติความกำหนดรู้กามุปาทาน บัญญัติความกำหนดรู้ทิฏฐุปาทาน บัญญัติความกำหนดรู้สีลัพพตุปาทาน แต่ไม่บัญญัติความกำหนดรู้อัตตวาทุปาทาน

‘‘Evarūpe [Pg.96] kho, bhikkhave, dhammavinaye yo satthari pasādo so na sammaggato akkhāyati; yo dhamme pasādo so na sammaggato akkhāyati; yā sīlesu paripūrakāritā sā na sammaggatā akkhāyati; yā sahadhammikesu piyamanāpatā sā na sammaggatā akkhāyati. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, bhikkhave, hoti yathā taṃ durakkhāte dhammavinaye duppavedite aniyyānike anupasamasaṃvattanike asammāsambuddhappavedite.

ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยเช่นนี้ ความเลื่อมใสในพระศาสดา เราไม่กล่าวว่าเป็นความเลื่อมใสที่ตั้งไว้ดี ความเลื่อมใสในธรรม เราไม่กล่าวว่าเป็นความเลื่อมใสที่ตั้งไว้ดี การบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ เราไม่กล่าวว่าเป็นการบำเพ็ญที่ตั้งไว้ดี ความรักใคร่ในเพื่อนพรหมจารี เราไม่กล่าวว่าเป็นความรักใคร่ที่ตั้งไว้ดี ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะธรรมวินัยนั้นเป็นธรรมวินัยที่กล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่นำออกจากทุกข์ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมวินัยที่ผู้ที่ไม่ใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้

144. ‘‘Tathāgato ca kho, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho sabbupādānapariññāvādo paṭijānamāno sammā sabbupādānapariññaṃ paññapeti – kāmupādānassa pariññaṃ paññapeti, diṭṭhupādānassa pariññaṃ paññapeti, sīlabbatupādānassa pariññaṃ paññapeti, attavādupādānassa pariññaṃ paññapeti. Evarūpe kho, bhikkhave, dhammavinaye yo satthari pasādo so sammaggato akkhāyati; yo dhamme pasādo so sammaggato akkhāyati; yā sīlesu paripūrakāritā sā sammaggatā akkhāyati; yā sahadhammikesu piyamanāpatā sā sammaggatā akkhāyati. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, bhikkhave, hoti yathā taṃ svākkhāte dhammavinaye suppavedite niyyānike upasamasaṃvattanike sammāsambuddhappavedite.

๑๔๔. ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อปฏิญาณว่าเป็นผู้กล่าวสอนความกำหนดรู้อุปาทานทั้งปวง ย่อมบัญญัติความกำหนดรู้อุปาทานทั้งปวงโดยชอบ คือ บัญญัติความกำหนดรู้กาמוปาทาน บัญญัติความกำหนดรู้ทิฏฐุปาทาน บัญญัติความกำหนดรู้สีลัพพตุปาทาน บัญญัติความกำหนดรู้อัตตวาทุปาทาน ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยเช่นนี้ ความเลื่อมใสในพระศาสดา กล่าวได้ว่าเป็นความเลื่อมใสที่ตั้งไว้ดีแล้ว ความเลื่อมใสในพระธรรม กล่าวได้ว่าเป็นความเลื่อมใสที่ตั้งไว้ดีแล้ว ความเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ กล่าวได้ว่าเป็นความตั้งไว้ดีแล้ว ความเป็นที่รักที่พอใจในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย กล่าวได้ว่าเป็นความตั้งไว้ดีแล้ว ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ภิกษุทั้งหลาย เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้นตามที่เป็นในธรรมวินัยที่พระตถาคตกล่าวไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นเครื่องนำออกจากทุกข์ เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้

145. ‘‘Ime ca, bhikkhave, cattāro upādānā. Kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavā? Ime cattāro upādānā taṇhānidānā taṇhāsamudayā taṇhājātikā taṇhāpabhavā. Taṇhā cāyaṃ, bhikkhave, kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavā? Taṇhā vedanānidānā vedanāsamudayā vedanājātikā vedanāpabhavā. Vedanā cāyaṃ, bhikkhave, kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavā? Vedanā phassanidānā phassasamudayā phassajātikā phassapabhavā. Phasso cāyaṃ, bhikkhave, kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Phasso saḷāyatananidāno saḷāyatanasamudayo saḷāyatanajātiko saḷāyatanapabhavo. Saḷāyatanañcidaṃ, bhikkhave, kiṃnidānaṃ kiṃsamudayaṃ kiṃjātikaṃ kiṃpabhavaṃ? Saḷāyatanaṃ nāmarūpanidānaṃ nāmarūpasamudayaṃ nāmarūpajātikaṃ nāmarūpapabhavaṃ. Nāmarūpañcidaṃ, bhikkhave, kiṃnidānaṃ kiṃsamudayaṃ kiṃjātikaṃ kiṃpabhavaṃ? Nāmarūpaṃ viññāṇanidānaṃ viññāṇasamudayaṃ viññāṇajātikaṃ viññāṇapabhavaṃ. Viññāṇañcidaṃ, bhikkhave[Pg.97], kiṃnidānaṃ kiṃsamudayaṃ kiṃjātikaṃ kiṃpabhavaṃ? Viññāṇaṃ saṅkhāranidānaṃ saṅkhārasamudayaṃ saṅkhārajātikaṃ saṅkhārapabhavaṃ. Saṅkhārā cime, bhikkhave, kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavā? Saṅkhārā avijjānidānā avijjāsamudayā avijjājātikā avijjāpabhavā.

๑๔๕. ภิกษุทั้งหลาย อุปาทาน ๔ ประการนี้ มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด อุปาทาน ๔ ประการนี้ มีตัณหาเป็นเหตุ มีตัณหาเป็นสมุทัย มีตัณหาเป็นกำเนิด มีตัณหาเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ก็ตัณหานี้ มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ตัณหามีเวทนาเป็นเหตุ มีเวทนาเป็นสมุทัย มีเวทนาเป็นกำเนิด มีเวทนาเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ก็เวทนานี้ มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด เวทนามีผัสสะเป็นเหตุ มีผัสสะเป็นสมุทัย มีผัสสะเป็นกำเนิด มีผัสสะเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ก็ผัสสะนี้ มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ผัสสะมีสฬายตนะเป็นเหตุ มีสฬายตนะเป็นสมุทัย มีสฬายตนะเป็นกำเนิด มีสฬายตนะเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ก็สฬายตนะนี้ มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด สฬายตนะมีนามรูปเป็นเหตุ มีนามรูปเป็นสมุทัย มีนามรูปเป็นกำเนิด มีนามรูปเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ก็นามรูปนี้ มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด นามรูปมีวิญญาณเป็นเหตุ มีวิญญาณเป็นสมุทัย มีวิญญาณเป็นกำเนิด มีวิญญาณเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ก็วิญญาณนี้ มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด วิญญาณมีสังขารเป็นเหตุ มีสังขารเป็นสมุทัย มีสังขารเป็นกำเนิด มีสังขารเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ก็สังขารเหล่านี้ มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด สังขารทั้งหลายมีอวิชชาเป็นเหตุ มีอวิชชาเป็นสมุทัย มีอวิชชาเป็นกำเนิด มีอวิชชาเป็นแดนเกิด

‘‘Yato ca kho, bhikkhave, bhikkhuno avijjā pahīnā hoti vijjā uppannā, so avijjāvirāgā vijjuppādā neva kāmupādānaṃ upādiyati, na diṭṭhupādānaṃ upādiyati, na sīlabbatupādānaṃ upādiyati, na attavādupādānaṃ upādiyati. Anupādiyaṃ na paritassati, aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล ภิกษุละอวิชชาได้แล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว เมื่อนั้น เธอย่อมไม่ยึดมั่นกาמוปาทาน ไม่ยึดมั่นทิฏฐุปาทาน ไม่ยึดมั่นสีลัพพตุปาทาน ไม่ยึดมั่นอัตตวาทุปาทาน เพราะความคลายไปแห่งอวิชชา และเพราะความเกิดขึ้นแห่งวิชชา เมื่อไม่ยึดมั่น ย่อมไม่สะดุ้ง เมื่อไม่สะดุ้ง ย่อมปรินิพพานได้เฉพาะตน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Cūḷasīhanādasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ.

จูฬสีหนาทสูตรที่ ๑ จบ

2. Mahāsīhanādasuttaṃ

๒. มหาสีหนาทสูตร

146. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati bahinagare aparapure vanasaṇḍe. Tena kho pana samayena sunakkhatto licchaviputto acirapakkanto hoti imasmā dhammavinayā. So vesāliyaṃ parisati evaṃ vācaṃ bhāsati – ‘‘natthi samaṇassa gotamassa uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso. Takkapariyāhataṃ samaṇo gotamo dhammaṃ deseti vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ. Yassa ca khvāssa atthāya dhammo desito so niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’’ti.

๑๔๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ป่าไม้นอกเมือง ด้านทิศตะวันตกแห่งกรุงเวสาลี ก็โดยสมัยนั้นแล สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรเพิ่งจะลาสิกขาจากธรรมวินัยนี้ไปไม่นาน เขากล่าววาจาเช่นนี้ในที่ประชุม ณ กรุงเวสาลีว่า ‘คุณวิเศษคือญาณทัสสนะอันสามารถของพระอริยะ ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ไม่มีแก่พระสมณโคดม พระสมณโคดมทรงแสดงธรรมที่ประมวลมาด้วยตรรกะ ที่เป็นไปตามการค้นคว้า ที่แจ่มแจ้งได้เอง และธรรมที่พระองค์ทรงแสดงเพื่อประโยชน์แก่ผู้ใด ธรรมนั้นย่อมนำผู้ปฏิบัติตามนั้นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบได้’ ดังนี้

Atha kho āyasmā sāriputto pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisi. Assosi kho āyasmā sāriputto sunakkhattassa licchaviputtassa vesāliyaṃ parisati evaṃ vācaṃ bhāsamānassa – ‘‘natthi samaṇassa gotamassa uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso. Takkapariyāhataṃ samaṇo gotamo dhammaṃ deseti [Pg.98] vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ. Yassa ca khvāssa atthāya dhammo desito so niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’’ti.

ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรครองอันตรวาสกในเวลาเช้าแล้ว ถือบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงเวสาลี ท่านได้ยินสุนักขัตตะลิจฉวีบุตรกำลังกล่าววาจาเช่นนี้ในที่ประชุม ณ กรุงเวสาลีว่า ‘คุณวิเศษคือญาณทัสสนะอันสามารถของพระอริยะ ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ไม่มีแก่พระสมณโคดม พระสมณโคดมทรงแสดงธรรมที่ประมวลมาด้วยตรรกะ ที่เป็นไปตามการค้นคว้า ที่แจ่มแจ้งได้เอง และธรรมที่พระองค์ทรงแสดงเพื่อประโยชน์แก่ผู้ใด ธรรมนั้นย่อมนำผู้ปฏิบัติตามนั้นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบได้’ ดังนี้

Atha kho āyasmā sāriputto vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sunakkhatto, bhante, licchaviputto acirapakkanto imasmā dhammavinayā. So vesāliyaṃ parisati evaṃ vācaṃ bhāsati – ‘natthi samaṇassa gotamassa uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso. Takkapariyāhataṃ samaṇo gotamo dhammaṃ deseti vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ. Yassa ca khvāssa atthāya dhammo desito so niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’’’ti.

ลำดับนั้น ท่านพระสารีบุตรเที่ยวบิณฑบาตในกรุงเวสาลีแล้ว ภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรเพิ่งจะลาสิกขาจากธรรมวินัยนี้ไปไม่นาน เขากล่าววาจาเช่นนี้ในที่ประชุม ณ กรุงเวสาลีว่า ‘คุณวิเศษคือญาณทัสสนะอันสามารถของพระอริยะ ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ไม่มีแก่พระสมณโคดม พระสมณโคดมทรงแสดงธรรมที่ประมวลมาด้วยตรรกะ ที่เป็นไปตามการค้นคว้า ที่แจ่มแจ้งได้เอง และธรรมที่พระองค์ทรงแสดงเพื่อประโยชน์แก่ผู้ใด ธรรมนั้นย่อมนำผู้ปฏิบัติตามนั้นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบได้’ ดังนี้ พระเจ้าข้า’

147. ‘‘Kodhano heso, sāriputta, sunakkhatto moghapuriso. Kodhā ca panassa esā vācā bhāsitā. ‘Avaṇṇaṃ bhāsissāmī’ti kho, sāriputta, sunakkhatto moghapuriso vaṇṇaṃyeva tathāgatassa bhāsati. Vaṇṇo heso, sāriputta, tathāgatassa yo evaṃ vadeyya – ‘yassa ca khvāssa atthāya dhammo desito so niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti.

๑๔๗. “สารีบุตร สุนักขัตตะโมฆบุรุษนี้เป็นคนมักโกรธ คำนี้สุนักขัตตะนั้นกล่าวแล้วเพราะความโกรธ สารีบุตร สุนักขัตตะโมฆบุรุษตั้งใจว่า ‘เราจักกล่าวโทษ’ แต่กลับกล่าวสรรเสริญคุณของตถาคต สารีบุตร การที่ใครๆ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่พระองค์ทรงแสดงเพื่อประโยชน์แก่ผู้ใด ธรรมนั้นย่อมนำผู้ทำตามนั้นออกจากทุกข์ได้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ’ คำกล่าวนี้เป็นคุณของตถาคต”

‘‘Ayampi hi nāma, sāriputta, sunakkhattassa moghapurisassa mayi dhammanvayo na bhavissati – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi, satthā devamanussānaṃ, buddho bhagavā’ti.

“สารีบุตร แม้ธัมมันวยะ (ความรู้แล่นไปตามธรรม) ในเรานี้ ก็จักไม่มีแก่สุนักขัตตะโมฆบุรุษว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ เป็นผู้ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เป็นผู้เสด็จไปดีแล้ว เป็นผู้รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค’”

‘‘Ayampi hi nāma, sāriputta, sunakkhattassa moghapurisassa mayi dhammanvayo na bhavissati – ‘itipi so bhagavā anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti – ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṃ, tirobhāvaṃ; tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati, seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti, seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāno gacchati, seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kamati, seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parimasati parimajjati; yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattetī’ti.

“สารีบุตร แม้ธัมมันวยะในเรานี้ ก็จักไม่มีแก่สุนักขัตตะโมฆบุรุษว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงแสดงอิทธิวิธีได้หลายอย่าง คือ คนเดียวเป็นหลายคนก็ได้ หลายคนเป็นคนเดียวก็ได้ ทำให้ปรากฏก็ได้ ทำให้หายไปก็ได้ ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัด เหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ทำการผุดขึ้นและดำลงในแผ่นดินเหมือนในน้ำก็ได้ เดินบนน้ำไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ เหาะไปในอากาศโดยบัลลังก์เหมือนนกมีปีกก็ได้ ทรงลูบคลำพระจันทร์และพระอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ด้วยฝ่าพระหัตถ์ก็ได้ ทรงใช้อำนาจทางกายไปถึงพรหมโลกก็ได้’”

‘‘Ayampi [Pg.99] hi nāma, sāriputta, sunakkhattassa moghapurisassa mayi dhammanvayo na bhavissati – ‘itipi so bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti – dibbe ca mānuse ca, ye dūre santike cā’ti.

“สารีบุตร แม้ธัมมันวยะในเรานี้ ก็จักไม่มีแก่สุนักขัตตะโมฆบุรุษว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ ด้วยทิพพโสตธาตุอันบริสุทธิ์ ล่วงโสตของมนุษย์’”

‘‘Ayampi hi nāma, sāriputta, sunakkhattassa moghapurisassa mayi dhammanvayo na bhavissati – ‘itipi so bhagavā parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti – sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ cittanti pajānāti; sadosaṃ vā cittaṃ sadosaṃ cittanti pajānāti, vītadosaṃ vā cittaṃ vītadosaṃ cittanti pajānāti; samohaṃ vā cittaṃ samohaṃ cittanti pajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ vītamohaṃ cittanti pajānāti; saṃkhittaṃ vā cittaṃ saṃkhittaṃ cittanti pajānāti, vikkhittaṃ vā cittaṃ vikkhittaṃ cittanti pajānāti; mahaggataṃ vā cittaṃ mahaggataṃ cittanti pajānāti, amahaggataṃ vā cittaṃ amahaggataṃ cittanti pajānāti; sauttaraṃ vā cittaṃ sauttaraṃ cittanti pajānāti, anuttaraṃ vā cittaṃ anuttaraṃ cittanti pajānāti; samāhitaṃ vā cittaṃ samāhitaṃ cittanti pajānāti, asamāhitaṃ vā cittaṃ asamāhitaṃ cittanti pajānāti; vimuttaṃ vā cittaṃ vimuttaṃ cittanti pajānāti, avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajānātī’ti.

“สารีบุตร แม้ธัมมันวยะในเรานี้ ก็จักไม่มีแก่สุนักขัตตะโมฆบุรุษว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่น ของบุคคลอื่นด้วยใจของพระองค์ คือ จิตมีราคะ ก็ทรงรู้ว่าจิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะ ก็ทรงรู้ว่าจิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะ ก็ทรงรู้ว่าจิตมีโทสะ หรือจิตปราศจากโทสะ ก็ทรงรู้ว่าจิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะ ก็ทรงรู้ว่าจิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะ ก็ทรงรู้ว่าจิตปราศจากโมหะ จิตหดหู่ ก็ทรงรู้ว่าจิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่าน ก็ทรงรู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะ ก็ทรงรู้ว่าจิตเป็นมหัคคตะ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะ ก็ทรงรู้ว่าจิตไม่เป็นมหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า ก็ทรงรู้ว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า ก็ทรงรู้ว่าจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า จิตเป็นสมาธิ ก็ทรงรู้ว่าจิตเป็นสมาธิ หรือจิตไม่เป็นสมาธิ ก็ทรงรู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิ จิตหลุดพ้น ก็ทรงรู้ว่าจิตหลุดพ้น หรือจิตไม่หลุดพ้น ก็ทรงรู้ว่าจิตไม่หลุดพ้น’”

148. ‘‘Dasa kho panimāni, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalāni yehi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. Katamāni dasa?

๑๔๘. “สารีบุตร ตถาคตพลญาณของตถาคต ๑๐ ประการนี้แล ที่ตถาคตประกอบแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัท ยังพรหมจักรให้เป็นไป ตถาคตพลญาณ ๑๐ ประการ อะไรบ้าง”

‘‘Idha, sāriputta, tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi, sāriputta, tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti, idampi, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.

“สารีบุตร ตถาคตในโลกนี้ ย่อมรู้ฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ ตามความเป็นจริง สารีบุตร การที่ตถาคตย่อมรู้ฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ ตามความเป็นจริง แม้นี้ก็เป็นตถาคตพลญาณของตถาคต ที่ตถาคตอาศัยแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัท ยังพรหมจักรให้เป็นไป”

‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, tathāgato atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi, sāriputta, tathāgato atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, idampi, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ [Pg.100] ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.

“อีกประการหนึ่ง สารีบุตร ตถาคตย่อมรู้วิบากแห่งกรรมสมาทานที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน โดยฐานะ โดยเหตุ ตามความเป็นจริง สารีบุตร การที่ตถาคตย่อมรู้วิบากแห่งกรรมสมาทานที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน โดยฐานะ โดยเหตุ ตามความเป็นจริง แม้นี้ก็เป็นตถาคตพลญาณของตถาคต ที่ตถาคตอาศัยแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัท ยังพรหมจักรให้เป็นไป”

‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, tathāgato sabbatthagāminiṃ paṭipadaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi, sāriputta, tathāgato sabbatthagāminiṃ paṭipadaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, idampi, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.

“อีกประการหนึ่ง สารีบุตร ตถาคตย่อมรู้ปฏิปทาอันยังสัตว์ให้ถึงภูมิทั้งปวง ตามความเป็นจริง สารีบุตร การที่ตถาคตย่อมรู้ปฏิปทาอันยังสัตว์ให้ถึงภูมิทั้งปวง ตามความเป็นจริง แม้นี้ก็เป็นตถาคตพลญาณของตถาคต ที่ตถาคตอาศัยแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัท ยังพรหมจักรให้เป็นไป”

‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, tathāgato anekadhātunānādhātulokaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi, sāriputta, tathāgato anekadhātunānādhātulokaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, idampi, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.

“อีกประการหนึ่ง สารีบุตร ตถาคตย่อมรู้โลกอันมีธาตุหลายอย่าง มีธาตุต่างๆ ตามความเป็นจริง สารีบุตร การที่ตถาคตย่อมรู้โลกอันมีธาตุหลายอย่าง มีธาตุต่างๆ ตามความเป็นจริง แม้นี้ก็เป็นตถาคตพลญาณของตถาคต ที่ตถาคตอาศัยแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัท ยังพรหมจักรให้เป็นไป”

‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, tathāgato sattānaṃ nānādhimuttikataṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi, sāriputta, tathāgato sattānaṃ nānādhimuttikataṃ yathābhūtaṃ pajānāti, idampi, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.

สารีบุตร อีกประการหนึ่ง ตถาคตย่อมรู้ชัดถึงความที่สัตว์มีอัธยาศัยต่างๆ ตามความเป็นจริง สารีบุตร การที่ตถาคตย่อมรู้ชัดถึงความที่สัตว์มีอัธยาศัยต่างๆ ตามความเป็นจริง แม้นี้ก็เป็นตถาคตพลของตถาคต ที่ตถาคตอาศัยแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย ย่อมให้พรหมจักรเป็นไป

‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, tathāgato parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi, sāriputta, tathāgato parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, idampi, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.

สารีบุตร อีกประการหนึ่ง ตถาคตย่อมรู้ชัดถึงความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของสัตว์และบุคคลอื่นตามความเป็นจริง สารีบุตร การที่ตถาคตย่อมรู้ชัดถึงความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของสัตว์และบุคคลอื่นตามความเป็นจริง แม้นี้ก็เป็นตถาคตพลของตถาคต ที่ตถาคตอาศัยแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย ย่อมให้พรหมจักรเป็นไป

‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, tathāgato jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi, sāriputta, tathāgato jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, idampi, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.

สารีบุตร อีกประการหนึ่ง ตถาคตย่อมรู้ชัดถึงความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และการออกจากฌาน วิโมกข์ สมาธิ และสมาบัติตามความเป็นจริง สารีบุตร การที่ตถาคตย่อมรู้ชัดถึงความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และการออกจากฌาน วิโมกข์ สมาธิ และสมาบัติตามความเป็นจริง แม้นี้ก็เป็นตถาคตพลของตถาคต ที่ตถาคตอาศัยแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย ย่อมให้พรหมจักรเป็นไป

‘‘Puna [Pg.101] caparaṃ, sāriputta, tathāgato anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Yampi, sāriputta, tathāgato anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, idampi, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.

สารีบุตร อีกประการหนึ่ง ตถาคตย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งประการต่างๆ คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้มาเกิดในภพนี้’ ตถาคตย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้ สารีบุตร การที่ตถาคตย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งประการต่างๆ คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง...เป... ตถาคตย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้ แม้นี้ก็เป็นตถาคตพลของตถาคต ที่ตถาคตอาศัยแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย ย่อมให้พรหมจักรเป็นไป

‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, tathāgato dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne [Pg.102] paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti. Yampi, sāriputta, tathāgato dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti. Idampi, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.

สารีบุตร อีกประการหนึ่ง ตถาคตย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีวรรณะดี มีวรรณะทราม ไปดี ไปร้าย ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมว่า ‘ท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต เป็นผู้ติเตียนพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ สัตว์เหล่านั้น หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ส่วนท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ติเตียนพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ สัตว์เหล่านั้น หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ ตถาคตย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีวรรณะดี มีวรรณะทราม ไปดี ไปร้าย ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ด้วยประการฉะนี้ สารีบุตร การที่ตถาคตย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีวรรณะดี มีวรรณะทราม ไปดี ไปร้าย ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมว่า ‘ท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต เป็นผู้ติเตียนพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ สัตว์เหล่านั้น หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ส่วนท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ติเตียนพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ สัตว์เหล่านั้น หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ ตถาคตย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีวรรณะดี มีวรรณะทราม ไปดี ไปร้าย ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ด้วยประการฉะนี้ แม้นี้ก็เป็นตถาคตพลของตถาคต ที่ตถาคตอาศัยแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย ย่อมให้พรหมจักรเป็นไป

‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, tathāgato āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Yampi, sāriputta, tathāgato āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati, idampi, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.

ดูก่อนสารีบุตร อีกประการหนึ่ง ตถาคตย่อมเข้าถึงเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันอยู่ แม้การที่ตถาคตเข้าถึงเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันอยู่ นี้ก็เป็นกำลังของตถาคต ที่ตถาคตอาศัยแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย ย่อมให้พรหมจักรเป็นไป

‘‘Imāni kho, sāriputta, dasa tathāgatassa tathāgatabalāni yehi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.

ดูก่อนสารีบุตร เหล่านี้แล คือกำลังของตถาคต ๑๐ ประการ ที่ตถาคตสมบูรณ์แล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย ย่อมให้พรหมจักรเป็นไป

149. ‘‘Yo kho maṃ, sāriputta, evaṃ jānantaṃ evaṃ passantaṃ evaṃ vadeyya – ‘natthi samaṇassa gotamassa uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso; takkapariyāhataṃ samaṇo gotamo dhammaṃ deseti vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhāna’nti, taṃ, sāriputta, vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Seyyathāpi, sāriputta, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme [Pg.103] aññaṃ ārādheyya, evaṃ sampadamidaṃ, sāriputta, vadāmi. Taṃ vācaṃ appahāya, taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

๑๔๙. ดูก่อนสารีบุตร ผู้ใดแลพึงกล่าวต่อเราผู้รู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ว่า ‘คุณวิเศษคือญาณทัสสนะอันสามารถยิ่งกว่าธรรมดาของมนุษย์ ไม่มีแก่พระสมณโคดม พระสมณโคดมทรงแสดงธรรมที่ประมวลมาด้วยตรรกะ ที่ไตร่ตรองด้วยการค้นคว้า ที่แจ่มแจ้งได้เอง’ ดูก่อนสารีบุตร ผู้นั้นไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้นเสีย ก็จะถูกทอดทิ้งในนรก เหมือนถูกนำมาเก็บไว้ ฉะนั้น ดูก่อนสารีบุตร เปรียบเหมือนภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีล สมบูรณ์ด้วยสมาธิ สมบูรณ์ด้วยปัญญา พึงบรรลุอรหัตตผลในปัจจุบันได้ ฉันใด ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวข้ออุปไมยนี้ ฉันนั้น ผู้นั้นไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้นเสีย ก็จะถูกทอดทิ้งในนรก เหมือนถูกนำมาเก็บไว้ ฉะนั้น

150. ‘‘Cattārimāni, sāriputta, tathāgatassa vesārajjāni yehi vesārajjehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. Katamāni cattāri?

๑๕๐. ดูก่อนสารีบุตร เวสารัชชญาณของตถาคต ๔ ประการเหล่านี้ ที่ตถาคตสมบูรณ์แล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย ย่อมให้พรหมจักรเป็นไป เวสารัชชญาณ ๔ ประการเป็นไฉน

‘‘‘Sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’ti. Tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ sahadhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ, sāriputta, na samanupassāmi. Etamahaṃ, sāriputta, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi.

เราไม่เห็นนิมิตนี้ว่า สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลก จักทักท้วงเราโดยชอบธรรมในข้อนั้นได้ว่า ‘ท่านปฏิญาณตนว่าเป็นพระสัมมาสัมพุทธะ แต่ธรรมเหล่านี้ท่านยังไม่ตรัสรู้’ ดูก่อนสารีบุตร เมื่อเราไม่เห็นนิมิตนี้ จึงถึงความเกษม ถึงความไม่มีภัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้าอยู่

‘‘‘Khīṇāsavassa te paṭijānato ime āsavā aparikkhīṇā’ti. Tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ sahadhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ, sāriputta, na samanupassāmi. Etamahaṃ, sāriputta, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi.

เราไม่เห็นนิมิตนี้ว่า สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลก จักทักท้วงเราโดยชอบธรรมในข้อนั้นได้ว่า ‘ท่านปฏิญาณตนว่าเป็นพระขีณาสพ แต่อาสวะเหล่านี้ของท่านยังไม่สิ้นไป’ ดูก่อนสารีบุตร เมื่อเราไม่เห็นนิมิตนี้ จึงถึงความเกษม ถึงความไม่มีภัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้าอยู่

‘‘‘Ye kho pana te antarāyikā dhammā vuttā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’ti. Tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ sahadhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ, sāriputta, na samanupassāmi. Etamahaṃ, sāriputta, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi.

เราไม่เห็นนิมิตนี้ว่า สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลก จักทักท้วงเราโดยชอบธรรมในข้อนั้นได้ว่า ‘ธรรมเหล่าใดที่ท่านกล่าวว่าเป็นอันตราย ธรรมเหล่านั้นไม่สามารถทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง’ ดูก่อนสารีบุตร เมื่อเราไม่เห็นนิมิตนี้ จึงถึงความเกษม ถึงความไม่มีภัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้าอยู่

‘‘‘Yassa kho pana te atthāya dhammo desito, so na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti. Tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ sahadhammena paṭicodessatī’ti nimittametaṃ, sāriputta, na samanupassāmi. Etamahaṃ, sāriputta, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi.

เราไม่เห็นนิมิตนี้ว่า สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลก จักทักท้วงเราโดยชอบธรรมในข้อนั้นได้ว่า ‘ธรรมที่ท่านแสดงแล้วเพื่อประโยชน์แก่ผู้ใด ประโยชน์นั้นไม่เป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบของผู้ทำตามได้จริง’ ดูก่อนสารีบุตร เมื่อเราไม่เห็นนิมิตนี้ จึงถึงความเกษม ถึงความไม่มีภัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้าอยู่

‘‘Imāni [Pg.104] kho, sāriputta, cattāri tathāgatassa vesārajjāni yehi vesārajjehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.

ดูก่อนสารีบุตร เหล่านี้แล คือเวสารัชชญาณของตถาคต ๔ ประการ ที่ตถาคตสมบูรณ์แล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย ย่อมให้พรหมจักรเป็นไป

‘‘Yo kho maṃ, sāriputta, evaṃ jānantaṃ evaṃ passantaṃ evaṃ vadeyya – ‘natthi samaṇassa gotamassa uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso, takkapariyāhataṃ samaṇo gotamo dhammaṃ deseti vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhāna’nti, taṃ, sāriputta, vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Seyyathāpi, sāriputta, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, evaṃ sampadamidaṃ, sāriputta, vadāmi. Taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

ดูก่อนสารีบุตร ผู้ใดแลพึงกล่าวต่อเราผู้รู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ว่า ‘คุณวิเศษคือญาณทัสสนะอันสามารถยิ่งกว่าธรรมดาของมนุษย์ ไม่มีแก่พระสมณโคดม พระสมณโคดมทรงแสดงธรรมที่ประมวลมาด้วยตรรกะ ที่ไตร่ตรองด้วยการค้นคว้า ที่แจ่มแจ้งได้เอง’ ดูก่อนสารีบุตร ผู้นั้นไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้นเสีย ก็จะถูกทอดทิ้งในนรก เหมือนถูกนำมาเก็บไว้ ฉะนั้น ดูก่อนสารีบุตร เปรียบเหมือนภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีล สมบูรณ์ด้วยสมาธิ สมบูรณ์ด้วยปัญญา พึงบรรลุอรหัตตผลในปัจจุบันได้ ฉันใด ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวข้ออุปไมยนี้ ฉันนั้น ผู้นั้นไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้นเสีย ก็จะถูกทอดทิ้งในนรก เหมือนถูกนำมาเก็บไว้ ฉะนั้น

151. ‘‘Aṭṭha kho imā, sāriputta, parisā. Katamā aṭṭha? Khattiyaparisā, brāhmaṇaparisā, gahapatiparisā, samaṇaparisā, cātumahārājikaparisā, tāvatiṃsaparisā, māraparisā, brahmaparisā – imā kho, sāriputta, aṭṭha parisā. Imehi kho, sāriputta, catūhi vesārajjehi samannāgato tathāgato imā aṭṭha parisā upasaṅkamati ajjhogāhati. Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, anekasataṃ khattiyaparisaṃ upasaṅkamitā. Tatrapi mayā sannisinnapubbañceva, sallapitapubbañca, sākacchā ca samāpajjitapubbā. Tatra vata maṃ bhayaṃ vā sārajjaṃ vā okkamissatīti nimittametaṃ, sāriputta, na samanupassāmi. Etamahaṃ, sāriputta, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi.

๑๕๑. “สารีบุตร บริษัท ๘ จำพวกนี้ ๘ จำพวกไหนบ้าง คือ ขัตติยบริษัท พราหมณบริษัท คหบดีบริษัท สมณบริษัท จาตุมหาราชิกบริษัท ดาวดึงสบริษัท มารบริษัท พรหมบริษัท สารีบุตร บริษัท ๘ จำพวกนี้แล สารีบุตร ตถาคตผู้ประกอบด้วยเวสารัชชธรรม ๔ ประการนี้ ย่อมเข้าถึง ย่อมเข้าไปสู่บริษัท ๘ จำพวกนี้ สารีบุตร เราย่อมรู้อยู่ซึ่งการเคยเข้าไปสู่ขัตติยบริษัทนับร้อยๆ ครั้ง แม้ในบริษัทนั้น เราก็เคยนั่ง เคยสนทนา เคยสากัจฉามาแล้ว สารีบุตร เราไม่เห็นนิมิตนั้นเลยว่า ความกลัวหรือความครั่นคร้ามจักครอบงำเราในบริษัทนั้นได้ สารีบุตร เมื่อเราไม่เห็นนิมิตนั้น จึงเป็นผู้ถึงความเกษม ถึงความไม่มีภัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้าอยู่”

‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, anekasataṃ brāhmaṇaparisaṃ…pe… gahapatiparisaṃ… samaṇaparisaṃ… cātumahārājikaparisaṃ… tāvatiṃsaparisaṃ… māraparisaṃ… brahmaparisaṃ upasaṅkamitā. Tatrapi mayā sannisinnapubbañceva, sallapitapubbañca, sākacchā ca samāpajjitapubbā. Tatra vata maṃ bhayaṃ vā sārajjaṃ vā okkamissatīti nimittametaṃ, sāriputta, na samanupassāmi. Etamahaṃ, sāriputta, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi.

“สารีบุตร เราย่อมรู้อยู่ซึ่งการเคยเข้าไปสู่พราหมณบริษัท... คหบดีบริษัท... สมณบริษัท... จาตุมหาราชิกบริษัท... ดาวดึงสบริษัท... มารบริษัท... พรหมบริษัท นับร้อยๆ ครั้ง แม้ในบริษัทนั้น เราก็เคยนั่ง เคยสนทนา เคยสากัจฉามาแล้ว สารีบุตร เราไม่เห็นนิมิตนั้นเลยว่า ความกลัวหรือความครั่นคร้ามจักครอบงำเราในบริษัทนั้นได้ สารีบุตร เมื่อเราไม่เห็นนิมิตนั้น จึงเป็นผู้ถึงความเกษม ถึงความไม่มีภัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้าอยู่”

‘‘Yo [Pg.105] kho maṃ, sāriputta, evaṃ jānantaṃ evaṃ passantaṃ evaṃ vadeyya – ‘natthi samaṇassa gotamassa uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso, takkapariyāhataṃ samaṇo gotamo dhammaṃ deseti vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhāna’nti, taṃ, sāriputta, vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Seyyathāpi, sāriputta, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, evaṃ sampadamidaṃ, sāriputta, vadāmi. Taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

“สารีบุตร ผู้ใดพึงกล่าวต่อเราผู้รู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมไม่มีคุณวิเศษแห่งญาณทัสสนะอันสามารถยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ พระสมณโคดมทรงแสดงธรรมที่ทรงตรึกได้เอง ทรงแสดงธรรมที่ทรงไตร่ตรองได้เอง ทรงแสดงธรรมที่ทรงดำริได้เอง’ สารีบุตร ผู้นั้นไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้นเสีย ก็เป็นเหมือนถูกนำมาเก็บไว้ในนรก ฉะนั้น สารีบุตร เปรียบเหมือนภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีล สมบูรณ์ด้วยสมาธิ สมบูรณ์ด้วยปัญญา พึงบรรลุอรหัตตผลในปัจจุบันทีเดียว สารีบุตร เรากล่าวข้ออุปมานี้ก็ฉันนั้น ผู้นั้นไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้นเสีย ก็เป็นเหมือนถูกนำมาเก็บไว้ในนรก ฉะนั้น”

152. ‘‘Catasso kho imā, sāriputta, yoniyo. Katamā catasso? Aṇḍajā yoni, jalābujā yoni, saṃsedajā yoni, opapātikā yoni. Katamā ca, sāriputta, aṇḍajā yoni? Ye kho te, sāriputta, sattā aṇḍakosaṃ abhinibbhijja jāyanti – ayaṃ vuccati, sāriputta, aṇḍajā yoni. Katamā ca, sāriputta, jalābujā yoni? Ye kho te, sāriputta, sattā vatthikosaṃ abhinibbhijja jāyanti – ayaṃ vuccati, sāriputta, jalābujā yoni. Katamā ca, sāriputta, saṃsedajā yoni? Ye kho te, sāriputta, sattā pūtimacche vā jāyanti pūtikuṇape vā pūtikummāse vā candanikāye vā oḷigalle vā jāyanti – ayaṃ vuccati, sāriputta, saṃsedajā yoni. Katamā ca, sāriputta, opapātikā yoni? Devā, nerayikā, ekacce ca manussā, ekacce ca vinipātikā – ayaṃ vuccati, sāriputta, opapātikā yoni. Imā kho, sāriputta, catasso yoniyo.

๑๕๒. “สารีบุตร โยนิ ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ อัณฑชโยนิ ชลาพุชโยนิ สังเสทชโยนิ โอปปาติกโยนิ สารีบุตร อัณฑชโยนิเป็นอย่างไร สารีบุตร สัตว์เหล่าใดเจาะฟองไข่เกิด สัตว์เหล่านี้เรียกว่า อัณฑชโยนิ สารีบุตร ชลาพุชโยนิเป็นอย่างไร สารีบุตร สัตว์เหล่าใดเจาะมดลูกเกิด สัตว์เหล่านี้เรียกว่า ชลาพุชโยนิ สารีบุตร สังเสทชโยนิเป็นอย่างไร สารีบุตร สัตว์เหล่าใดเกิดในปลาเน่า ในซากศพเน่า ในขนมบูด ในของโสโครก หรือในเถ้าไคล สัตว์เหล่านี้เรียกว่า สังเสทชโยนิ สารีบุตร โอปปาติกโยนิเป็นอย่างไร คือ เทวดา สัตว์นรก มนุษย์บางพวก และวินิปาติกะบางพวก สัตว์เหล่านี้เรียกว่า โอปปาติกโยนิ สารีบุตร โยนิ ๔ จำพวกนี้แล”

‘‘Yo kho maṃ, sāriputta, evaṃ jānantaṃ evaṃ passantaṃ evaṃ vadeyya – ‘natthi samaṇassa gotamassa uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso, takkapariyāhataṃ samaṇo gotamo dhammaṃ deseti vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhāna’nti, taṃ, sāriputta, vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Seyyathāpi, sāriputta, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, evaṃ sampadamidaṃ, sāriputta, vadāmi. Taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

“สารีบุตร ผู้ใดพึงกล่าวต่อเราผู้รู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมไม่มีคุณวิเศษแห่งญาณทัสสนะอันสามารถยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ พระสมณโคดมทรงแสดงธรรมที่ทรงตรึกได้เอง ทรงแสดงธรรมที่ทรงไตร่ตรองได้เอง ทรงแสดงธรรมที่ทรงดำริได้เอง’ สารีบุตร ผู้นั้นไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้นเสีย ก็เป็นเหมือนถูกนำมาเก็บไว้ในนรก ฉะนั้น สารีบุตร เปรียบเหมือนภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีล สมบูรณ์ด้วยสมาธิ สมบูรณ์ด้วยปัญญา พึงบรรลุอรหัตตผลในปัจจุบันทีเดียว สารีบุตร เรากล่าวข้ออุปมานี้ก็ฉันนั้น ผู้นั้นไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้นเสีย ก็เป็นเหมือนถูกนำมาเก็บไว้ในนรก ฉะนั้น”

153. ‘‘Pañca [Pg.106] kho imā, sāriputta, gatiyo. Katamā pañca? Nirayo, tiracchānayoni, pettivisayo, manussā, devā. Nirayañcāhaṃ, sāriputta, pajānāmi, nirayagāmiñca maggaṃ, nirayagāminiñca paṭipadaṃ; yathā paṭipanno ca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati tañca pajānāmi. Tiracchānayoniñcāhaṃ, sāriputta, pajānāmi, tiracchānayonigāmiñca maggaṃ, tiracchānayonigāminiñca paṭipadaṃ; yathā paṭipanno ca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tiracchānayoniṃ upapajjati tañca pajānāmi. Pettivisayaṃ cāhaṃ, sāriputta, pajānāmi, pettivisayagāmiñca maggaṃ, pettivisayagāminiñca paṭipadaṃ; yathā paṭipanno ca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pettivisayaṃ upapajjati tañca pajānāmi. Manusse cāhaṃ, sāriputta, pajānāmi, manussalokagāmiñca maggaṃ, manussalokagāminiñca paṭipadaṃ; yathā paṭipanno ca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manussesu upapajjati tañca pajānāmi. Deve cāhaṃ, sāriputta, pajānāmi, devalokagāmiñca maggaṃ, devalokagāminiñca paṭipadaṃ; yathā paṭipanno ca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati tañca pajānāmi. Nibbānañcāhaṃ, sāriputta, pajānāmi, nibbānagāmiñca maggaṃ, nibbānagāminiñca paṭipadaṃ; yathā paṭipanno ca āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati tañca pajānāmi.

๑๕๓. “ดูก่อนสารีบุตร คติ ๕ ประการนี้แล ๕ ประการเป็นไฉน คือ นรก กำเนิดดิรัจฉาน เปรตวิสัย มนุษย์ เทวดา ดูก่อนสารีบุตร เราย่อมรู้นรก รู้ทางไปนรก และรู้ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงนรก และรู้ชัดบุคคลผู้ปฏิบัติอย่างใด เมื่อตายไป จะเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก เราย่อมรู้ชัดถึงข้อนั้นด้วย ดูก่อนสารีบุตร เราย่อมรู้กำเนิดดิรัจฉาน รู้ทางไปกำเนิดดิรัจฉาน และรู้ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงกำเนิดดิรัจฉาน และรู้ชัดบุคคลผู้ปฏิบัติอย่างใด เมื่อตายไป จะเข้าถึงกำเนิดดิรัจฉาน เราย่อมรู้ชัดถึงข้อนั้นด้วย ดูก่อนสารีบุตร เราย่อมรู้เปรตวิสัย รู้ทางไปเปรตวิสัย และรู้ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงเปรตวิสัย และรู้ชัดบุคคลผู้ปฏิบัติอย่างใด เมื่อตายไป จะเข้าถึงเปรตวิสัย เราย่อมรู้ชัดถึงข้อนั้นด้วย ดูก่อนสารีบุตร เราย่อมรู้มนุษย์ รู้ทางไปมนุสสโลก และรู้ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงมนุสสโลก และรู้ชัดบุคคลผู้ปฏิบัติอย่างใด เมื่อตายไป จะเข้าถึงความเป็นมนุษย์ เราย่อมรู้ชัดถึงข้อนั้นด้วย ดูก่อนสารีบุตร เราย่อมรู้เทวดา รู้ทางไปเทวโลก และรู้ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงเทวโลก และรู้ชัดบุคคลผู้ปฏิบัติอย่างใด เมื่อตายไป จะเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เราย่อมรู้ชัดถึงข้อนั้นด้วย ดูก่อนสารีบุตร เราย่อมรู้นิพพาน รู้ทางไปนิพพาน และรู้ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงนิพพาน และรู้ชัดบุคคลผู้ปฏิบัติอย่างใด ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ เราย่อมรู้ชัดถึงข้อนั้นด้วย”

154. ‘‘Idhāhaṃ, sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissatīti. Tamenaṃ passāmi aparena samayena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannaṃ, ekantadukkhā tibbā kaṭukā vedanā vedayamānaṃ. Seyyathāpi, sāriputta, aṅgārakāsu sādhikaporisā pūrā aṅgārānaṃ vītaccikānaṃ vītadhūmānaṃ. Atha puriso āgaccheyya ghammābhitatto ghammapareto kilanto tasito pipāsito ekāyanena maggena tameva aṅgārakāsuṃ paṇidhāya. Tamenaṃ cakkhumā puriso disvā evaṃ vadeyya – ‘tathāyaṃ bhavaṃ puriso paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā imaṃyeva aṅgārakāsuṃ āgamissatī’ti. Tamenaṃ passeyya aparena samayena tassā aṅgārakāsuyā [Pg.107] patitaṃ, ekantadukkhā tibbā kaṭukā vedanā vedayamānaṃ. Evameva kho ahaṃ, sāriputta, idhekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissatīti. Tamenaṃ passāmi aparena samayena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannaṃ, ekantadukkhā tibbā kaṭukā vedanā vedayamānaṃ.

๑๕๔. “ดูก่อนสารีบุตร เราในโลกนี้ กำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนด้วยใจอย่างนี้ว่า บุคคลนี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินไปอย่างนั้น และขึ้นสู่หนทางนั้น ซึ่งเมื่อตายไป จะเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ต่อมา เราเห็นบุคคลนั้นแล ซึ่งตายไปแล้ว เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก เสวยเวทนาอันเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว กล้าแข็ง เผ็ดร้อน ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ดูก่อนสารีบุตร เปรียบเหมือนหลุมถ่านเพลิง ลึกกว่าชั่วบุรุษ เต็มด้วยถ่านเพลิง ไม่มีเปลว ไม่มีควัน ครั้งนั้น บุรุษผู้ถูกความร้อนแผดเผา ถูกความร้อนครอบงำ เหน็ดเหนื่อย ระหาย กระหายน้ำ เดินมุ่งตรงมายังหลุมถ่านเพลิงนั้นโดยทางสายเดียว บุรุษผู้มีจักษุเห็นเขาแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ท่านบุรุษนี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินไปอย่างนั้น และขึ้นสู่หนทางนั้น ซึ่งจะมาถึงหลุมถ่านเพลิงนี้แน่นอน ต่อมา บุรุษนั้นพึงเห็นเขาตกลงในหลุมถ่านเพลิงนั้น เสวยเวทนาอันเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว กล้าแข็ง เผ็ดร้อน ฉันใด ดูก่อนสารีบุตร ฉันนั้นเหมือนกันแล เราในโลกนี้ กำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนด้วยใจอย่างนี้ว่า บุคคลนี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินไปอย่างนั้น และขึ้นสู่หนทางนั้น ซึ่งเมื่อตายไป จะเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ต่อมา เราเห็นบุคคลนั้นแล ซึ่งตายไปแล้ว เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก เสวยเวทนาอันเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว กล้าแข็ง เผ็ดร้อน ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์”

‘‘Idha panāhaṃ, sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tiracchānayoniṃ upapajjissatīti. Tamenaṃ passāmi aparena samayena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tiracchānayoniṃ upapannaṃ, dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vedayamānaṃ. Seyyathāpi, sāriputta, gūthakūpo sādhikaporiso, pūro gūthassa. Atha puriso āgaccheyya ghammābhitatto ghammapareto kilanto tasito pipāsito ekāyanena maggena tameva gūthakūpaṃ paṇidhāya. Tamenaṃ cakkhumā puriso disvā evaṃ vadeyya – ‘tathāyaṃ bhavaṃ puriso paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho yathā imaṃyeva gūthakūpaṃ āgamissatī’ti. Tamenaṃ passeyya aparena samayena tasmiṃ gūthakūpe patitaṃ, dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vedayamānaṃ. Evameva kho ahaṃ, sāriputta, idhekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tiracchānayoniṃ upapajjissatīti. Tamenaṃ passāmi aparena samayena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tiracchānayoniṃ upapannaṃ, dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vedayamānaṃ.

“ดูก่อนสารีบุตร อนึ่ง เราในโลกนี้ กำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนด้วยใจอย่างนี้ว่า บุคคลนี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินไปอย่างนั้น และขึ้นสู่หนทางนั้น ซึ่งเมื่อตายไป จะเข้าถึงกำเนิดดิรัจฉาน ต่อมา เราเห็นบุคคลนั้นแล ซึ่งตายไปแล้ว เข้าถึงกำเนิดดิรัจฉาน เสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ดูก่อนสารีบุตร เปรียบเหมือนหลุมคูถ ลึกกว่าชั่วบุรุษ เต็มด้วยคูถ ครั้งนั้น บุรุษผู้ถูกความร้อนแผดเผา ถูกความร้อนครอบงำ เหน็ดเหนื่อย ระหาย กระหายน้ำ เดินมุ่งตรงมายังหลุมคูถนั้นโดยทางสายเดียว บุรุษผู้มีจักษุเห็นเขาแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ท่านบุรุษนี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินไปอย่างนั้น และขึ้นสู่หนทางนั้น ซึ่งจะมาถึงหลุมคูถนี้แน่นอน ต่อมา บุรุษนั้นพึงเห็นเขาตกลงในหลุมคูถนั้น เสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน ฉันใด ดูก่อนสารีบุตร ฉันนั้นเหมือนกันแล เราในโลกนี้ กำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนด้วยใจอย่างนี้ว่า บุคคลนี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินไปอย่างนั้น และขึ้นสู่หนทางนั้น ซึ่งเมื่อตายไป จะเข้าถึงกำเนิดดิรัจฉาน ต่อมา เราเห็นบุคคลนั้นแล ซึ่งตายไปแล้ว เข้าถึงกำเนิดดิรัจฉาน เสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์”

‘‘Idha panāhaṃ, sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pettivisayaṃ upapajjissatīti. Tamenaṃ [Pg.108] passāmi aparena samayena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pettivisayaṃ upapannaṃ, dukkhabahulā vedanā vedayamānaṃ. Seyyathāpi, sāriputta, rukkho visame bhūmibhāge jāto tanupattapalāso kabaracchāyo. Atha puriso āgaccheyya ghammābhitatto ghammapareto kilanto tasito pipāsito ekāyanena maggena tameva rukkhaṃ paṇidhāya. Tamenaṃ cakkhumā puriso disvā evaṃ vadeyya – ‘tathāyaṃ bhavaṃ puriso paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā imaṃyeva rukkhaṃ āgamissatī’ti. Tamenaṃ passeyya, aparena samayena tassa rukkhassa chāyāya nisinnaṃ vā nipannaṃ vā dukkhabahulā vedanā vedayamānaṃ. Evameva kho ahaṃ, sāriputta, idhekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pettivisayaṃ upapajjissatīti. Tamenaṃ passāmi aparena samayena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pettivisayaṃ upapannaṃ, dukkhabahulā vedanā vedayamānaṃ.

“ดูก่อนสารีบุตร อีกอย่างหนึ่ง เราย่อมกำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนในโลกนี้ด้วยใจอย่างนี้ว่า ‘บุคคลนี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินไปอย่างนั้น และขึ้นสู่หนทางสายนั้น ซึ่งเป็นเหตุให้เขาหลังจากตายเพราะกายแตก จักเข้าถึงเปรตวิสัย’ ต่อมา เราย่อมเห็นบุคคลนั้น หลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงเปรตวิสัย เสวยเวทนาที่มีทุกข์มาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ เกินกว่าจักษุของมนุษย์ ดูก่อนสารีบุตร เปรียบเหมือนต้นไม้เกิดในพื้นที่ไม่สม่ำเสมอ มีใบและกิ่งก้านน้อย มีเงาโปร่ง ครั้งนั้น บุรุษผู้ถูกความร้อนแผดเผา ถูกความร้อนครอบงำ เหน็ดเหนื่อย ระหาย กระหายน้ำ มุ่งหน้าไปยังต้นไม้นั้นนั่นแหละ เดินไปตามทางสายเดียว บุรุษผู้มีจักษุเห็นเขาแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านบุรุษผู้นี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินไปอย่างนั้น และขึ้นสู่หนทางสายนั้น ซึ่งเป็นเหตุให้เขาจักมาถึงต้นไม้นี้นั่นแหละ’ ต่อมา เขาพึงเห็นบุรุษนั้นนั่งหรือนอนอยู่ใต้เงาของต้นไม้นั้น เสวยเวทนาที่มีทุกข์มาก ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนสารีบุตร เราย่อมกำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนในโลกนี้ด้วยใจอย่างนี้ว่า ‘บุคคลนี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินไปอย่างนั้น และขึ้นสู่หนทางสายนั้น ซึ่งเป็นเหตุให้เขาหลังจากตายเพราะกายแตก จักเข้าถึงเปรตวิสัย’ ต่อมา เราย่อมเห็นบุคคลนั้น หลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงเปรตวิสัย เสวยเวทนาที่มีทุกข์มาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ เกินกว่าจักษุของมนุษย์

‘‘Idha panāhaṃ, sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manussesu upapajjissatīti. Tamenaṃ passāmi aparena samayena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manussesu upapannaṃ, sukhabahulā vedanā vedayamānaṃ. Seyyathāpi, sāriputta, rukkho same bhūmibhāge jāto bahalapattapalāso sandacchāyo. Atha puriso āgaccheyya ghammābhitatto ghammapareto kilanto tasito pipāsito ekāyanena maggena tameva rukkhaṃ paṇidhāya. Tamenaṃ cakkhumā puriso disvā evaṃ vadeyya – ‘tathāyaṃ bhavaṃ puriso paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā imameva rukkhaṃ āgamissatī’ti. Tamenaṃ passeyya aparena samayena tassa rukkhassa chāyāya nisinnaṃ vā nipannaṃ vā sukhabahulā vedanā vedayamānaṃ. Evameva kho ahaṃ, sāriputta, idhekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā [Pg.109] manussesu upapajjissatīti. Tamenaṃ passāmi aparena samayena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manussesu upapannaṃ, sukhabahulā vedanā vedayamānaṃ.

“ดูก่อนสารีบุตร อีกอย่างหนึ่ง เราย่อมกำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนในโลกนี้ด้วยใจอย่างนี้ว่า ‘บุคคลนี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินไปอย่างนั้น และขึ้นสู่หนทางสายนั้น ซึ่งเป็นเหตุให้เขาหลังจากตายเพราะกายแตก จักเข้าถึงความเป็นมนุษย์’ ต่อมา เราย่อมเห็นบุคคลนั้น หลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงความเป็นมนุษย์ เสวยเวทนาที่มีสุขมาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ เกินกว่าจักษุของมนุษย์ ดูก่อนสารีบุตร เปรียบเหมือนต้นไม้เกิดในพื้นที่สม่ำเสมอ มีใบและกิ่งก้านหนา มีเงาทึบ ครั้งนั้น บุรุษผู้ถูกความร้อนแผดเผา ถูกความร้อนครอบงำ เหน็ดเหนื่อย ระหาย กระหายน้ำ มุ่งหน้าไปยังต้นไม้นั้นนั่นแหละ เดินไปตามทางสายเดียว บุรุษผู้มีจักษุเห็นเขาแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านบุรุษผู้นี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินไปอย่างนั้น และขึ้นสู่หนทางสายนั้น ซึ่งเป็นเหตุให้เขาจักมาถึงต้นไม้นี้นั่นแหละ’ ต่อมา เขาพึงเห็นบุรุษนั้นนั่งหรือนอนอยู่ใต้เงาของต้นไม้นั้น เสวยเวทนาที่มีสุขมาก ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนสารีบุตร เราย่อมกำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนในโลกนี้ด้วยใจอย่างนี้ว่า ‘บุคคลนี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินไปอย่างนั้น และขึ้นสู่หนทางสายนั้น ซึ่งเป็นเหตุให้เขาหลังจากตายเพราะกายแตก จักเข้าถึงความเป็นมนุษย์’ ต่อมา เราย่อมเห็นบุคคลนั้น หลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงความเป็นมนุษย์ เสวยเวทนาที่มีสุขมาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ เกินกว่าจักษุของมนุษย์

‘‘Idha panāhaṃ, sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissatī’ti. Tamenaṃ passāmi aparena samayena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannaṃ, ekantasukhā vedanā vedayamānaṃ. Seyyathāpi, sāriputta, pāsādo, tatrāssa kūṭāgāraṃ ullittāvalittaṃ nivātaṃ phusitaggaḷaṃ pihitavātapānaṃ. Tatrāssa pallaṅko gonakatthato paṭikatthato paṭalikatthato kadalimigapavarapaccattharaṇo sauttaracchado ubhatolohitakūpadhāno. Atha puriso āgaccheyya ghammābhitatto ghammapareto kilanto tasito pipāsito ekāyanena maggena tameva pāsādaṃ paṇidhāya. Tamenaṃ cakkhumā puriso disvā evaṃ vadeyya – ‘tathāyaṃ bhavaṃ puriso paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā imaṃyeva pāsādaṃ āgamissatī’ti. Tamenaṃ passeyya aparena samayena tasmiṃ pāsāde tasmiṃ kūṭāgāre tasmiṃ pallaṅke nisinnaṃ vā nipannaṃ vā ekantasukhā vedanā vedayamānaṃ. Evameva kho ahaṃ, sāriputta, idhekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissatīti. Tamenaṃ passāmi aparena samayena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannaṃ, ekantasukhā vedanā vedayamānaṃ.

“ดูก่อนสารีบุตร อีกอย่างหนึ่ง เราย่อมกำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนในโลกนี้ด้วยใจอย่างนี้ว่า ‘บุคคลนี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินไปอย่างนั้น และขึ้นสู่หนทางสายนั้น ซึ่งเป็นเหตุให้เขาหลังจากตายเพราะกายแตก จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ ต่อมา เราย่อมเห็นบุคคลนั้น หลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เสวยเวทนาอันมีสุขโดยส่วนเดียว ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ เกินกว่าจักษุของมนุษย์ ดูก่อนสารีบุตร เปรียบเหมือนปราสาท และในปราสาทนั้นมีเรือนยอดที่ฉาบทาทั้งภายในและภายนอก ไม่มีลมเข้า มีบานประตูและหน้าต่างปิดสนิท ในเรือนยอดนั้นมีบัลลังก์ที่ปูลาดด้วยผ้าโกเชาว์ ผ้าปฏิกา ผ้าปฏลิกา ปูทับด้วยหนังเสือเหลืองชั้นดี มีเพดานกั้น มีหมอนอิงสีแดงทั้งสองข้าง ครั้งนั้น บุรุษผู้ถูกความร้อนแผดเผา ถูกความร้อนครอบงำ เหน็ดเหนื่อย ระหาย กระหายน้ำ มุ่งหน้าไปยังปราสาทนั้นนั่นแหละ เดินไปตามทางสายเดียว บุรุษผู้มีจักษุเห็นเขาแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านบุรุษผู้นี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินไปอย่างนั้น และขึ้นสู่หนทางสายนั้น ซึ่งเป็นเหตุให้เขาจักมาถึงปราสาทนี้นั่นแหละ’ ต่อมา เขาพึงเห็นบุรุษนั้นนั่งหรือนอนอยู่บนบัลลังก์นั้น ในเรือนยอดนั้น ในปราสาทนั้น เสวยเวทนาอันมีสุขโดยส่วนเดียว ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนสารีบุตร เราย่อมกำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนในโลกนี้ด้วยใจอย่างนี้ว่า ‘บุคคลนี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินไปอย่างนั้น และขึ้นสู่หนทางสายนั้น ซึ่งเป็นเหตุให้เขาหลังจากตายเพราะกายแตก จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ ต่อมา เราย่อมเห็นบุคคลนั้น หลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เสวยเวทนาอันมีสุขโดยส่วนเดียว ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ เกินกว่าจักษุของมนุษย์

‘‘Idha panāhaṃ, sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā āsavānaṃ khayā anāsaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissatīti. Tamenaṃ passāmi aparena samayena āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantaṃ, ekantasukhā vedanā vedayamānaṃ. Seyyathāpi, sāriputta, pokkharaṇī acchodakā [Pg.110] sātodakā sītodakā setakā supatitthā ramaṇīyā. Avidūre cassā tibbo vanasaṇḍo. Atha puriso āgaccheyya ghammābhitatto ghammapareto kilanto tasito pipāsito ekāyanena maggena tameva pokkharaṇiṃ paṇidhāya. Tamenaṃ cakkhumā puriso disvā evaṃ vadeyya – ‘tathā bhavaṃ puriso paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā imaṃyeva pokkharaṇiṃ āgamissatī’ti. Tamenaṃ passeyya aparena samayena taṃ pokkharaṇiṃ ogāhetvā nhāyitvā ca pivitvā ca sabbadarathakilamathapariḷāhaṃ paṭippassambhetvā paccuttaritvā tasmiṃ vanasaṇḍe nisinnaṃ vā nipannaṃ vā, ekantasukhā vedanā vedayamānaṃ. Evameva kho ahaṃ, sāriputta, idhekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissatī’ti. Tamenaṃ passāmi aparena samayena āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantaṃ, ekantasukhā vedanā vedayamānaṃ. Imā kho, sāriputta, pañca gatiyo.

สารีบุตร แต่ในโลกนี้ เราย่อมกำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนด้วยใจของเราอย่างนี้ว่า ‘บุคคลนี้ปฏิบัติอย่างนี้ พยายามอย่างนี้ และดำเนินไปในมรรคาอย่างนี้ ซึ่งจะทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่’ ต่อมา เราเห็นบุคคลนั้นทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ เสวยเวทนาอันเป็นสุขส่วนเดียว เปรียบเหมือนสระโบกขรณี มีน้ำใสสะอาด มีน้ำรสจืด มีน้ำเย็น มีน้ำขาวสะอาด มีท่าขึ้นลงดี น่ารื่นรมย์ และในที่ไม่ไกลสระโบกขรณีนั้น มีป่าทึบอยู่ บุรุษคนหนึ่งถูกความร้อนแผดเผา ถูกความร้อนครอบงำ เหน็ดเหนื่อย ระหาย กระหายน้ำ มุ่งตรงมายังสระโบกขรณีนั้นโดยทางสายเดียว บุรุษผู้มีจักษุเห็นเขาแล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านบุรุษผู้นี้ปฏิบัติอย่างนี้ พยายามอย่างนี้ และดำเนินไปในมรรคาอย่างนี้ ซึ่งจะมาถึงสระโบกขรณีนี้แน่นอน’ ต่อมา เขาเห็นบุรุษนั้นลงสู่สระโบกขรณีนั้น อาบและดื่ม ระงับความกระวนกระวาย ความเหน็ดเหนื่อย และความเร่าร้อนทั้งหมดแล้ว ขึ้นไปนั่งหรือนอนอยู่ในป่าทึบนั้น เสวยเวทนาอันเป็นสุขส่วนเดียว ฉันใด สารีบุตร เราก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมกำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนในโลกนี้ด้วยใจของเราอย่างนี้ว่า ‘บุคคลนี้ปฏิบัติอย่างนี้ พยายามอย่างนี้ และดำเนินไปในมรรคาอย่างนี้ ซึ่งจะทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่’ ต่อมา เราเห็นบุคคลนั้นทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ เสวยเวทนาอันเป็นสุขส่วนเดียว สารีบุตร คติ ๕ ประการเหล่านี้แล

‘‘Yo kho maṃ, sāriputta, evaṃ jānantaṃ evaṃ passantaṃ evaṃ vadeyya – ‘natthi samaṇassa gotamassa uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso; takkapariyāhataṃ samaṇo gotamo dhammaṃ deseti vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhāna’nti taṃ, sāriputta, vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Seyyathāpi, sāriputta, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, evaṃ sampadamidaṃ, sāriputta, vadāmi ‘taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye’.

สารีบุตร ผู้ใดแล เมื่อเรารู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘คุณวิเศษคือญาณทัสสนะอันสามารถเป็นอริยะ ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ของพระสมณโคดมไม่มี พระสมณโคดมทรงแสดงธรรมที่ตรึกตาม ทรงแสดงธรรมที่ค้นคิดตาม ที่แจ่มแจ้งแก่พระองค์เอง’ สารีบุตร ผู้นั้นไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้นเสีย ก็เป็นดุจบุคคลผู้อันเขานำมาวางไว้แล้วในนรก ฉันนั้น เปรียบเหมือนภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีล สมบูรณ์ด้วยสมาธิ สมบูรณ์ด้วยปัญญา พึงบรรลุพระอรหัตผลในปัจจุบัน ฉันใด สารีบุตร เรากล่าวข้ออุปมานี้ว่า ‘ผู้นั้นไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้นเสีย ก็เป็นดุจบุคคลผู้อันเขานำมาวางไว้แล้วในนรก ฉันนั้น’

155. ‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, caturaṅgasamannāgataṃ brahmacariyaṃ caritā – tapassī sudaṃ homi paramatapassī, lūkho sudaṃ homi paramalūkho, jegucchī sudaṃ homi paramajegucchī, pavivitto sudaṃ homi paramapavivitto[Pg.111]. Tatrāssu me idaṃ, sāriputta, tapassitāya hoti – acelako homi muttācāro hatthāpalekhano, na ehibhaddantiko na tiṭṭhabhaddantiko; nābhihaṭaṃ na uddissakataṃ na nimantanaṃ sādiyāmi. So na kumbhimukhā paṭiggaṇhāmi, na kaḷopimukhā paṭiggaṇhāmi, na eḷakamantaraṃ, na daṇḍamantaraṃ, na musalamantaraṃ, na dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ, na gabbhiniyā, na pāyamānāya, na purisantaragatāya, na saṅkittīsu, na yattha sā upaṭṭhito hoti, na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī; na macchaṃ na maṃsaṃ na suraṃ na merayaṃ na thusodakaṃ pivāmi; so ekāgāriko vā homi ekālopiko, dvāgāriko vā homi dvālopiko…pe… sattāgāriko vā homi sattālopiko; ekissāpi dattiyā yāpemi, dvīhipi dattīhi yāpemi…pe… sattahipi dattīhi yāpemi; ekāhikampi āhāraṃ āhāremi, dvīhikampi āhāraṃ āhāremi…pe… sattāhikampi āhāraṃ āhāremi; iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharāmi.

๑๕๕. สารีบุตร เราย่อมรู้อยู่ ซึ่งพรหมจรรย์อันประกอบด้วยองค์ ๔ ที่เราเคยประพฤติมาแล้ว คือ เราเป็นผู้บำเพ็ญตบะอย่างยิ่ง เป็นผู้เศร้าหมองอย่างยิ่ง เป็นผู้รังเกียจอย่างยิ่ง เป็นผู้สงัดอย่างยิ่ง สารีบุตร ในพรหมจรรย์นั้น ข้อนี้เป็นตบะของเรา คือ เราเป็นคนเปลือย ไม่มีมรรยาท เลียมือ เขาเชิญว่า ‘นิมนต์มาเถิด ท่านผู้เจริญ’ ก็ไม่ไป เขาเชิญว่า ‘โปรดยืนอยู่เถิด ท่านผู้เจริญ’ ก็ไม่ยืน ไม่ยินดีภัตที่เขานำมาถวาย ไม่ยินดีภัตที่เขาทำเฉพาะ ไม่ยินดีการนิมนต์ เราไม่รับบิณฑบาตจากปากหม้อ ไม่รับบิณฑบาตจากปากกระเชอ ไม่รับบิณฑบาตที่ธรณีประตู ที่ท่อนไม้ ที่สาก ไม่รับบิณฑบาตของคน ๒ คนที่กำลังบริโภคอยู่ ไม่รับบิณฑบาตของหญิงมีครรภ์ ของหญิงที่กำลังให้นมบุตร ของหญิงที่อยู่ระหว่างชาย ไม่รับบิณฑบาตที่เขารวบรวมไว้ ไม่รับบิณฑบาตในที่ที่สุนัขยืนอยู่ ในที่ที่แมลงวันหัวเขียวไต่ตอม ไม่กินปลา ไม่กินเนื้อ ไม่ดื่มสุรา ไม่ดื่มเมรัย ไม่ดื่มน้ำหมักดอง เราเป็นผู้รับบิณฑบาตเรือนเดียวบ้าง ฉันคำเดียวบ้าง รับบิณฑบาต ๒ เรือนบ้าง ฉัน ๒ คำบ้าง... รับบิณฑบาต ๗ เรือนบ้าง ฉัน ๗ คำบ้าง ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยภัตในถาดน้อยใบเดียวบ้าง ๒ ใบบ้าง... ๗ ใบบ้าง ฉันอาหารเว้นวันหนึ่งบ้าง เว้น ๒ วันบ้าง... เว้น ๗ วันบ้าง เราเป็นผู้ประกอบความขยันในการฉันอาหารตามวาระเช่นนี้ แม้เว้นกึ่งเดือนอยู่

‘‘So sākabhakkho vā homi, sāmākabhakkho vā homi, nīvārabhakkho vā homi, daddulabhakkho vā homi, haṭabhakkho vā homi, kaṇabhakkho vā homi, ācāmabhakkho vā homi, piññākabhakkho vā homi, tiṇabhakkho vā homi, gomayabhakkho vā homi, vanamūlaphalāhāro yāpemi pavattaphalabhojī.

เรานั้นเป็นผู้บริโภคผักสดบ้าง บริโภคข้าวฟ่างบ้าง บริโภคลูกเดือยบ้าง บริโภคเศษหนังบ้าง บริโภคสาหร่ายบ้าง บริโภครำบ้าง บริโภคข้าวตังบ้าง บริโภคกากงาบ้าง บริโภคหญ้าบ้าง บริโภคมูลโคบ้าง ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยเหง้าและผลไม้ในป่า บริโภคผลไม้ที่หล่นเอง

‘‘So sāṇānipi dhāremi, masāṇānipi dhāremi, chavadussānipi dhāremi, paṃsukūlānipi dhāremi, tirīṭānipi dhāremi, ajinampi dhāremi, ajinakkhipampi dhāremi, kusacīrampi dhāremi, vākacīrampi dhāremi, phalakacīrampi dhāremi, kesakambalampi dhāremi, vāḷakambalampi dhāremi, ulūkapakkhampi dhāremi; kesamassulocakopi homi kesamassulocanānuyogamanuyutto; ubbhaṭṭhakopi homi āsanapaṭikkhitto; ukkuṭikopi homi ukkuṭikappadhānamanuyutto; kaṇṭakāpassayikopi homi kaṇṭakāpassaye seyyaṃ kappemi ; sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharāmi – iti evarūpaṃ anekavihitaṃ kāyassa [Pg.112] ātāpanaparitāpanānuyogamanuyutto viharāmi. Idaṃsu me, sāriputta, tapassitāya hoti.

เรานั้นนุ่งห่มแม้ผ้าป่าน นุ่งห่มแม้ผ้าป่านปนกัน นุ่งห่มแม้ผ้าห่อศพ นุ่งห่มแม้ผ้าบังสุกุล นุ่งห่มแม้ผ้าเปลือกไม้ นุ่งห่มแม้หนังเสือ นุ่งห่มแม้หนังเสือที่มีเล็บ นุ่งห่มแม้ผ้าทำด้วยหญ้าคา นุ่งห่มแม้ผ้าทำด้วยเปลือกไม้ นุ่งห่มแม้ผ้าทำด้วยแผ่นไม้ นุ่งห่มแม้ผ้ากัมพลทำด้วยผมคน นุ่งห่มแม้ผ้ากัมพลทำด้วยขนหางม้า นุ่งห่มแม้ผ้าทำด้วยปีกนกเค้า เป็นผู้ถอนผมและหนวด ประกอบความเพียรในการถอนผมและหนวด เป็นผู้ยืน ห้ามอาสนะ เป็นผู้นั่งกระโหย่ง ประกอบความเพียรด้วยการนั่งกระโหย่ง เป็นผู้นอนบนหนาม สำเร็จการนอนบนเตียงหนาม เราอยู่ประกอบความเพียรในการลงน้ำวันละ 3 ครั้ง เราอยู่ประกอบความเพียรในการทำกายให้เดือดร้อน ทรมานกายอย่างยิ่ง ด้วยอาการต่างๆ หลายอย่างเช่นนี้ ดูก่อนสารีบุตร นี้เป็นการบำเพ็ญตบะของเรา

156. ‘‘Tatrāssu me idaṃ, sāriputta, lūkhasmiṃ hoti – nekavassagaṇikaṃ rajojallaṃ kāye sannicitaṃ hoti papaṭikajātaṃ. Seyyathāpi, sāriputta, tindukakhāṇu nekavassagaṇiko sannicito hoti papaṭikajāto, evamevāssu me, sāriputta, nekavassagaṇikaṃ rajojallaṃ kāye sannicitaṃ hoti papaṭikajātaṃ. Tassa mayhaṃ, sāriputta, na evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ imaṃ rajojallaṃ pāṇinā parimajjeyyaṃ, aññe vā pana me imaṃ rajojallaṃ pāṇinā parimajjeyyu’nti. Evampi me, sāriputta, na hoti. Idaṃsu me, sāriputta, lūkhasmiṃ hoti.

๑๕๖. ดูก่อนสารีบุตร ในบรรดาข้อปฏิบัติเหล่านั้น ข้อนี้เป็นความเศร้าหมองของเรา คือ ธุลีและของสกปรกที่นับด้วยปีมิใช่น้อย สะสมอยู่ที่กาย เกิดเป็นสะเก็ด ดูก่อนสารีบุตร เปรียบเหมือนตอมะพลับที่นับด้วยปีมิใช่น้อย มีสะเก็ดสะสมอยู่ ฉันใด ดูก่อนสารีบุตร ฉันนั้นเหมือนกัน ธุลีและของสกปรกที่นับด้วยปีมิใช่น้อย สะสมอยู่ที่กายของเรา เกิดเป็นสะเก็ด ดูก่อนสารีบุตร เรานั้นไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงลูบไล้ธุลีและของสกปรกนี้ด้วยมือ หรือคนอื่นพึงลูบไล้ธุลีและของสกปรกนี้ของเราด้วยมือ’ ดูก่อนสารีบุตร เราไม่ได้มีความคิดแม้เช่นนี้ ดูก่อนสารีบุตร นี้เป็นความเศร้าหมองของเรา

‘‘Tatrāssu me idaṃ, sāriputta, jegucchismiṃ hoti – so kho ahaṃ, sāriputta, satova abhikkamāmi, satova paṭikkamāmi, yāva udakabindumhipi me dayā paccupaṭṭhitā hoti – ‘māhaṃ khuddake pāṇe visamagate saṅghātaṃ āpādesi’nti. Idaṃsu me, sāriputta, jegucchismiṃ hoti.

ดูก่อนสารีบุตร ในบรรดาข้อปฏิบัติเหล่านั้น ข้อนี้เป็นความรังเกียจของเรา ดูก่อนสารีบุตร เรานั้นมีสติ ก้าวไป มีสติ ถอยกลับ ความกรุณาของเราปรากฏแล้วแม้ในหยาดน้ำ ด้วยคิดว่า ‘เราอย่าได้เบียดเบียนสัตว์เล็กๆ ที่อยู่ในที่ที่ไม่สม่ำเสมอเลย’ ดูก่อนสารีบุตร นี้เป็นความรังเกียจของเรา

‘‘Tatrāssu me idaṃ, sāriputta, pavivittasmiṃ hoti – so kho ahaṃ, sāriputta, aññataraṃ araññāyatanaṃ ajjhogāhetvā viharāmi. Yadā passāmi gopālakaṃ vā pasupālakaṃ vā tiṇahārakaṃ vā kaṭṭhahārakaṃ vā vanakammikaṃ vā, vanena vanaṃ gahanena gahanaṃ ninnena ninnaṃ thalena thalaṃ saṃpatāmi. Taṃ kissa hetu? Mā maṃ te addasaṃsu ahañca mā te addasanti. Seyyathāpi, sāriputta, āraññako mago manusse disvā vanena vanaṃ gahanena gahanaṃ ninnena ninnaṃ thalena thalaṃ saṃpatati, evameva kho ahaṃ, sāriputta, yadā passāmi gopālakaṃ vā pasupālakaṃ vā tiṇahārakaṃ vā kaṭṭhahārakaṃ vā vanakammikaṃ vā vanena vanaṃ gahanena gahanaṃ ninnena ninnaṃ thalena thalaṃ saṃpatāmi. Taṃ kissa hetu? Mā maṃ te addasaṃsu ahañca mā te addasanti. Idaṃsu me, sāriputta, pavivittasmiṃ hoti.

ดูก่อนสารีบุตร ในบรรดาข้อปฏิบัติเหล่านั้น ข้อนี้เป็นความสงัดของเรา ดูก่อนสารีบุตร เรานั้นเข้าไปสู่ป่าแห่งใดแห่งหนึ่งแล้วอยู่ เมื่อเราเห็นคนเลี้ยงโค หรือคนเลี้ยงปศุสัตว์ หรือคนหาบหญ้า หรือคนหาบฟืน หรือคนทำงานในป่า เราก็หลีกไปจากป่าสู่ป่า จากพุ่มไม้สู่พุ่มไม้ จากที่ลุ่มสู่ที่ลุ่ม จากที่ดอนสู่ที่ดอน เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า ‘ขอพวกเขาอย่าได้เห็นเรา และเราก็อย่าได้เห็นพวกเขา’ ดูก่อนสารีบุตร เปรียบเหมือนเนื้อป่าเห็นมนุษย์แล้ว ย่อมหลีกไปจากป่าสู่ป่า จากพุ่มไม้สู่พุ่มไม้ จากที่ลุ่มสู่ที่ลุ่ม จากที่ดอนสู่ที่ดอน ฉันใด ดูก่อนสารีบุตร ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อเราเห็นคนเลี้ยงโค หรือคนเลี้ยงปศุสัตว์ หรือคนหาบหญ้า หรือคนหาบฟืน หรือคนทำงานในป่า เราก็หลีกไปจากป่าสู่ป่า จากพุ่มไม้สู่พุ่มไม้ จากที่ลุ่มสู่ที่ลุ่ม จากที่ดอนสู่ที่ดอน เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า ‘ขอพวกเขาอย่าได้เห็นเรา และเราก็อย่าได้เห็นพวกเขา’ ดูก่อนสารีบุตร นี้เป็นความสงัดของเรา

‘‘So kho ahaṃ, sāriputta, ye te goṭṭhā paṭṭhitagāvo apagatagopālakā, tattha catukkuṇḍiko upasaṅkamitvā yāni tāni vacchakānaṃ taruṇakānaṃ dhenupakānaṃ gomayāni tāni sudaṃ āhāremi. Yāvakīvañca me[Pg.113], sāriputta, sakaṃ muttakarīsaṃ apariyādinnaṃ hoti, sakaṃyeva sudaṃ muttakarīsaṃ āhāremi. Idaṃsu me, sāriputta, mahāvikaṭabhojanasmiṃ hoti.

ดูก่อนสารีบุตร เรานั้นเข้าไปยังคอกโคที่ฝูงโคออกไปแล้ว คนเลี้ยงโคหลีกไปแล้ว ด้วยการคลานสี่ขา แล้วบริโภคมูโคของลูกโคตัวน้อยๆ ที่ยังดูดนมอยู่ ดูก่อนสารีบุตร ตราบเท่าที่มูตรและคูถของตนยังไม่หมดสิ้น เราก็บริโภคมูตรและคูถของตนนั่นแหละ ดูก่อนสารีบุตร นี้เป็นการบริโภคอาหารที่วิปริตอย่างยิ่งของเรา

157. ‘‘So kho ahaṃ, sāriputta, aññataraṃ bhiṃsanakaṃ vanasaṇḍaṃ ajjhogāhetvā viharāmi. Tatrāssudaṃ, sāriputta, bhiṃsanakassa vanasaṇḍassa bhiṃsanakatasmiṃ hoti – yo koci avītarāgo taṃ vanasaṇḍaṃ pavisati, yebhuyyena lomāni haṃsanti. So kho ahaṃ, sāriputta, yā tā rattiyo sītā hemantikā antaraṭṭhakā himapātasamayā tathārūpāsu rattīsu rattiṃ abbhokāse viharāmi, divā vanasaṇḍe; gimhānaṃ pacchime māse divā abbhokāse viharāmi, rattiṃ vanasaṇḍe. Apissu maṃ, sāriputta, ayaṃ anacchariyagāthā paṭibhāsi pubbe assutapubbā –

๑๕๗. ดูก่อนสารีบุตร เรานั้นเข้าไปสู่ป่าทึบที่น่าสะพรึงกลัวแห่งใดแห่งหนึ่งแล้วอยู่ ดูก่อนสารีบุตร ความเป็นป่าที่น่าสะพรึงกลัวของป่าทึบที่น่าสะพรึงกลัวนั้นมีอยู่ว่า ผู้ใดยังไม่ปราศจากราคะ เข้าไปสู่ป่าทึบนั้น โดยมากขนย่อมชูชัน ดูก่อนสารีบุตร เรานั้นในราตรีที่หนาวเย็นในฤดูหนาว ระหว่าง 8 วัน อันเป็นเวลาหิมะตก ในราตรีเช่นนั้น เราอยู่ในที่แจ้งในเวลากลางคืน อยู่ในป่าทึบในเวลากลางวัน ในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อน เราอยู่ในที่แจ้งในเวลากลางวัน อยู่ในป่าทึบในเวลากลางคืน ดูก่อนสารีบุตร คาถาอันน่าอัศจรรย์นี้ ที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อน ได้ปรากฏแก่เราว่า

‘‘Sotatto sosinno ceva, eko bhiṃsanake vane;

Naggo na caggimāsīno, esanāpasuto munī’’ti.

มุนีถูกความร้อนแผดเผา ทั้งยังเปียกชุ่ม เปลือยกายอยู่ผู้เดียวในป่าที่น่าสะพรึงกลัว ไม่ผิงไฟ ขวนขวายในการแสวงหาอยู่

‘‘So kho ahaṃ, sāriputta, susāne seyyaṃ kappemi chavaṭṭhikāni upadhāya. Apissu maṃ, sāriputta, gāmaṇḍalā upasaṅkamitvā oṭṭhubhantipi, omuttentipi, paṃsukenapi okiranti, kaṇṇasotesupi salākaṃ pavesenti. Na kho panāhaṃ, sāriputta, abhijānāmi tesu pāpakaṃ cittaṃ uppādetā. Idaṃsu me, sāriputta, upekkhāvihārasmiṃ hoti.

ดูก่อนสารีบุตร เรานั้นสำเร็จการนอนในป่าช้า หนุนกระดูกซากศพ ดูก่อนสารีบุตร อีกอย่างหนึ่ง เด็กชาวบ้านเข้ามาหาเราแล้ว ถ่มน้ำลายรดบ้าง ปัสสาวะรดบ้าง โปรยฝุ่นใส่บ้าง สอดไม้เข้าในช่องหูบ้าง ดูก่อนสารีบุตร แต่เราหาระลึกได้ไม่ว่า ได้ทำจิตอันชั่วร้ายให้เกิดขึ้นในเด็กเหล่านั้น ดูก่อนสารีบุตร นี้เป็นการอยู่อุเบกขาของเรา

158. ‘‘Santi kho pana, sāriputta, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘āhārena suddhī’ti. Te evamāhaṃsu – ‘kolehi yāpemā’ti. Te kolampi khādanti, kolacuṇṇampi khādanti, kolodakampi pivanti – anekavihitampi kolavikatiṃ paribhuñjanti. Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, ekaṃyeva kolaṃ āhāraṃ āhāritā. Siyā kho pana te, sāriputta, evamassa – ‘mahā nūna tena samayena kolo ahosī’ti. Na kho panetaṃ, sāriputta, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Tadāpi etaparamoyeva kolo ahosi seyyathāpi etarahi. Tassa mayhaṃ, sāriputta, ekaṃyeva [Pg.114] kolaṃ āhāraṃ āhārayato adhimattakasimānaṃ patto kāyo hoti. Seyyathāpi nāma āsītikapabbāni vā kāḷapabbāni vā, evamevassu me aṅgapaccaṅgāni bhavanti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma oṭṭhapadaṃ, evamevassu me ānisadaṃ hoti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma vaṭṭanāvaḷī, evamevassu me piṭṭhikaṇṭako unnatāvanato hoti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma jarasālāya gopānasiyo oluggaviluggā bhavanti, evamevassu me phāsuḷiyo oluggaviluggā bhavanti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma gambhīre udapāne udakatārakā gambhīragatā okkhāyikā dissanti, evamevassu me akkhikūpesu akkhitārakā gambhīragatā okkhāyikā dissanti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma tittakālābuāmakacchinno vātātapena saṃphuṭito hoti sammilāto, evamevassu me sīsacchavi saṃphuṭitā hoti sammilātā tāyevappāhāratāya. So kho ahaṃ, sāriputta, ‘udaracchaviṃ parimasissāmī’ti piṭṭhikaṇṭakaṃyeva pariggaṇhāmi, ‘piṭṭhikaṇṭakaṃ parimasissāmī’ti udaracchaviṃyeva pariggaṇhāmi, yāvassu me, sāriputta, udaracchavi piṭṭhikaṇṭakaṃ allīnā hoti tāyevappāhāratāya. So kho ahaṃ, sāriputta, ‘vaccaṃ vā muttaṃ vā karissāmī’ti tattheva avakujjo papatāmi tāyevappāhāratāya. So kho ahaṃ, sāriputta, tameva kāyaṃ assāsento pāṇinā gattāni anomajjāmi. Tassa mayhaṃ, sāriputta, pāṇinā gattāni anomajjato pūtimūlāni lomāni kāyasmā patanti tāyevappāhāratāya.

๑๕๘. สารีบุตร ยังมีสมณพราหมณ์บางพวกผู้มีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยอาหาร’ พวกเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายจงยังชีพด้วยผลพุทรา’ พวกเขาย่อมฉันผลพุทรา ฉันผลพุทราบด ฉันน้ำผลพุทรา บริโภคอาหารที่แปรรูปจากผลพุทราแม้หลายอย่าง สารีบุตร แต่เราตถาคตระลึกได้ว่าเคยฉันอาหารคือผลพุทราเพียงผลเดียว สารีบุตร เธอพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในสมัยนั้น ผลพุทราคงจะใหญ่’ สารีบุตร ข้อนั้นเธอไม่พึงเห็นอย่างนั้น ในครั้งนั้น ผลพุทราก็มีขนาดเท่านี้เหมือนในบัดนี้ สารีบุตร เมื่อเราตถาคตฉันอาหารคือผลพุทราเพียงผลเดียว กายก็ถึงความซูบผอมอย่างยิ่ง เพราะการมีอาหารน้อยนั้น อวัยวะน้อยใหญ่ของเราจึงเป็นเหมือนเถาวัลย์ที่มีข้อดำๆ หรือเถาวัลย์ที่มีข้อแข็ง เพราะการมีอาหารน้อยนั้น เนื้อสะโพกของเราจึงเป็นเหมือนกีบอูฐ เพราะการมีอาหารน้อยนั้น กระดูกสันหลังของเราจึงผุดขึ้นและยุบลงเหมือนลูกประคำ เพราะการมีอาหารน้อยนั้น กระดูกซี่โครงของเราจึงปรากฏขึ้นและยุบลงเหมือนกลอนศาลาเก่า เพราะการมีอาหารน้อยนั้น ดวงตาของเราจึงลึกเข้าไปในเบ้าตา ปรากฏอยู่ลึก เหมือนดวงดาวที่ปรากฏอยู่ในบ่อน้ำลึก เพราะการมีอาหารน้อยนั้น หนังศีรษะของเราจึงเหี่ยวแห้งเหมือนน้ำเต้าขมที่ยังดิบ ถูกตัดแล้วถูกลมและแดดทำให้เหี่ยวแห้ง สารีบุตร เราตถาคตนั้น เมื่อคิดว่า ‘จักลูบหนังท้อง’ ก็จับถูกกระดูกสันหลัง เมื่อคิดว่า ‘จักลูบกระดูกสันหลัง’ ก็จับถูกหนังท้อง สารีบุตร เพราะการมีอาหารน้อยนั้น หนังท้องของเราจึงได้ติดแนบสนิทกับกระดูกสันหลัง สารีบุตร เราตถาคตนั้น เมื่อคิดว่า ‘จักถ่ายอุจจาระหรือปัสสาวะ’ ก็ล้มคว่ำลงในที่นั้นเอง เพราะการมีอาหารน้อยนั้น สารีบุตร เราตถาคตนั้น เมื่อจะให้กายนี้สบายขึ้น จึงใช้ฝ่ามือลูบตัว สารีบุตร เมื่อเราใช้ฝ่ามือลูบตัว ขนทั้งหลายที่มีรากเน่าก็หลุดร่วงจากกาย เพราะการมีอาหารน้อยนั้น

159. ‘‘Santi kho pana, sāriputta, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘āhārena suddhī’ti. Te evamāhaṃsu – ‘muggehi yāpema…pe… tilehi yāpema…pe… taṇḍulehi yāpemā’ti. Te taṇḍulampi khādanti, taṇḍulacuṇṇampi khādanti, taṇḍulodakampi pivanti – anekavihitampi taṇḍulavikatiṃ paribhuñjanti. Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, ekaṃyeva taṇḍulaṃ āhāraṃ āhāritā. Siyā kho pana te, sāriputta, evamassa – ‘mahā nūna tena samayena taṇḍulo ahosī’ti. Na kho panetaṃ, sāriputta, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Tadāpi etaparamoyeva taṇḍulo ahosi, seyyathāpi [Pg.115] etarahi. Tassa mayhaṃ, sāriputta, ekaṃyeva taṇḍulaṃ āhāraṃ āhārayato adhimattakasimānaṃ patto kāyo hoti. Seyyathāpi nāma āsītikapabbāni vā kāḷapabbāni vā, evamevassu me aṅgapaccaṅgāni bhavanti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma oṭṭhapadaṃ, evamevassu me ānisadaṃ hoti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma vaṭṭanāvaḷī, evamevassu me piṭṭhikaṇṭako unnatāvanato hoti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma jarasālāya gopānasiyo oluggaviluggā bhavanti, evamevassu me phāsuḷiyo oluggaviluggā bhavanti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma gambhīre udapāne udakatārakā gambhīragatā okkhāyikā dissanti, evamevassu me akkhikūpesu akkhitārakā gambhīragatā okkhāyikā dissanti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma tittakālābu āmakacchinno vātātapena saṃphuṭito hoti sammilāto, evamevassu me sīsacchavi saṃphuṭitā hoti sammilātā tāyevappāhāratāya. So kho ahaṃ, sāriputta, ‘udaracchaviṃ parimasissāmī’ti piṭṭhikaṇṭakaṃyeva pariggaṇhāmi, ‘piṭṭhikaṇṭakaṃ parimasissāmī’ti udaracchaviṃyeva pariggaṇhāmi. Yāvassu me, sāriputta, udaracchavi piṭṭhikaṇṭakaṃ allīnā hoti tāyevappāhāratāya. So kho ahaṃ, sāriputta, ‘vaccaṃ vā muttaṃ vā karissāmī’ti tattheva avakujjo papatāmi tāyevappāhāratāya. So kho ahaṃ, sāriputta, tameva kāyaṃ assāsento pāṇinā gattāni anomajjāmi. Tassa mayhaṃ, sāriputta, pāṇinā gattāni anomajjato pūtimūlāni lomāni kāyasmā patanti tāyevappāhāratāya.

๑๕๙. สารีบุตร ยังมีสมณพราหมณ์บางพวกผู้มีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยอาหาร’ พวกเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายจงยังชีพด้วยถั่วเขียว...ฯลฯ...ด้วยงา...ฯลฯ...ด้วยข้าวสาร’ พวกเขาย่อมฉันข้าวสาร ฉันรำข้าว ฉันน้ำข้าว บริโภคอาหารที่แปรรูปจากข้าวสารแม้หลายอย่าง สารีบุตร แต่เราตถาคตระลึกได้ว่าเคยฉันอาหารคือข้าวสารเพียงเมล็ดเดียว สารีบุตร เธอพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในสมัยนั้น ข้าวสารคงจะใหญ่’ สารีบุตร ข้อนั้นเธอไม่พึงเห็นอย่างนั้น ในครั้งนั้น ข้าวสารก็มีขนาดเท่านี้เหมือนในบัดนี้ สารีบุตร เมื่อเราตถาคตฉันอาหารคือข้าวสารเพียงเมล็ดเดียว กายก็ถึงความซูบผอมอย่างยิ่ง เพราะการมีอาหารน้อยนั้น อวัยวะน้อยใหญ่ของเราจึงเป็นเหมือนเถาวัลย์ที่มีข้อดำๆ หรือเถาวัลย์ที่มีข้อแข็ง เพราะการมีอาหารน้อยนั้น เนื้อสะโพกของเราจึงเป็นเหมือนกีบอูฐ เพราะการมีอาหารน้อยนั้น กระดูกสันหลังของเราจึงผุดขึ้นและยุบลงเหมือนลูกประคำ เพราะการมีอาหารน้อยนั้น กระดูกซี่โครงของเราจึงปรากฏขึ้นและยุบลงเหมือนกลอนศาลาเก่า เพราะการมีอาหารน้อยนั้น ดวงตาของเราจึงลึกเข้าไปในเบ้าตา ปรากฏอยู่ลึก เหมือนดวงดาวที่ปรากฏอยู่ในบ่อน้ำลึก เพราะการมีอาหารน้อยนั้น หนังศีรษะของเราจึงเหี่ยวแห้งเหมือนน้ำเต้าขมที่ยังดิบ ถูกตัดแล้วถูกลมและแดดทำให้เหี่ยวแห้ง สารีบุตร เราตถาคตนั้น เมื่อคิดว่า ‘จักลูบหนังท้อง’ ก็จับถูกกระดูกสันหลัง เมื่อคิดว่า ‘จักลูบกระดูกสันหลัง’ ก็จับถูกหนังท้อง สารีบุตร เพราะการมีอาหารน้อยนั้น หนังท้องของเราจึงได้ติดแนบสนิทกับกระดูกสันหลัง สารีบุตร เราตถาคตนั้น เมื่อคิดว่า ‘จักถ่ายอุจจาระหรือปัสสาวะ’ ก็ล้มคว่ำลงในที่นั้นเอง เพราะการมีอาหารน้อยนั้น สารีบุตร เราตถาคตนั้น เมื่อจะให้กายนี้สบายขึ้น จึงใช้ฝ่ามือลูบตัว สารีบุตร เมื่อเราใช้ฝ่ามือลูบตัว ขนทั้งหลายที่มีรากเน่าก็หลุดร่วงจากกาย เพราะการมีอาหารน้อยนั้น

‘‘Tāyapi kho ahaṃ, sāriputta, iriyāya tāya paṭipadāya tāya dukkarakārikāya nājjhagamaṃ uttariṃ manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ. Taṃ kissa hetu? Imissāyeva ariyāya paññāya anadhigamā, yāyaṃ ariyā paññā adhigatā ariyā niyyānikā, niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya.

สารีบุตร ถึงอย่างนั้น เราตถาคตด้วยความเพียรนั้น ด้วยข้อปฏิบัตินั้น ด้วยการทำความเพียรที่ทำได้ยากนั้น ก็ยังมิได้บรรลุญาณทัสสนวิเสสอันสามารถกระทำความเป็นอริยะที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะยังมิได้บรรลุปัญญาอันประเสริฐนี้ ซึ่งเป็นปัญญาที่เมื่อบรรลุแล้ว เป็นของอริยะ เป็นเครื่องนำออกจากทุกข์ ย่อมนำผู้ปฏิบัติเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ

160. ‘‘Santi kho pana, sāriputta, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘saṃsārena suddhī’ti. Na kho pana so, sāriputta, saṃsāro sulabharūpo [Pg.116] yo mayā asaṃsaritapubbo iminā dīghena addhunā, aññatra suddhāvāsehi devehi. Suddhāvāse cāhaṃ, sāriputta, deve saṃsareyyaṃ, nayimaṃ lokaṃ punarāgaccheyyaṃ.

๑๖๐. ดูก่อนสารีบุตร สมณพราหมณ์บางพวกมีวาทะ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยสงสาร’ ดูก่อนสารีบุตร สงสารที่เรายังไม่เคยท่องเที่ยวไปตลอดกาลอันยาวนานนี้ เว้นจากสุทธาวาสเทวดาเสีย หาได้ง่ายไม่ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าเราพึงท่องเที่ยวไปในสุทธาวาสเทวดา เราก็จะไม่พึงกลับมาสู่โลกนี้อีก

‘‘Santi kho pana, sāriputta, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘upapattiyā suddhī’ti. Na kho pana sā, sāriputta, upapatti sulabharūpā yā mayā anupapannapubbā iminā dīghena addhunā, aññatra suddhāvāsehi devehi. Suddhāvāse cāhaṃ, sāriputta, deve upapajjeyyaṃ, nayimaṃ lokaṃ punarāgaccheyyaṃ.

ดูก่อนสารีบุตร สมณพราหมณ์บางพวกมีวาทะ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยอุบัติ’ ดูก่อนสารีบุตร อุบัติที่เรายังไม่เคยเข้าถึงตลอดกาลอันยาวนานนี้ เว้นจากสุทธาวาสเทวดาเสีย หาได้ง่ายไม่ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าเราพึงเข้าถึงสุทธาวาสเทวดา เราก็จะไม่พึงกลับมาสู่โลกนี้อีก

‘‘Santi kho pana, sāriputta, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘āvāsena suddhī’ti. Na kho pana so, sāriputta, āvāso sulabharūpo yo mayā anāvuṭṭhapubbo iminā dīghena addhunā, aññatra suddhāvāsehi devehi. Suddhāvāse cāhaṃ, sāriputta, deve āvaseyyaṃ, nayimaṃ lokaṃ punarāgaccheyyaṃ.

ดูก่อนสารีบุตร สมณพราหมณ์บางพวกมีวาทะ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยอาวาส’ ดูก่อนสารีบุตร อาวาสที่เรายังไม่เคยอยู่ตลอดกาลอันยาวนานนี้ เว้นจากสุทธาวาสเทวดาเสีย หาได้ง่ายไม่ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าเราพึงอยู่ในสุทธาวาสเทวดา เราก็จะไม่พึงกลับมาสู่โลกนี้อีก

‘‘Santi kho pana, sāriputta, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yaññena suddhī’ti. Na kho pana so, sāriputta, yañño sulabharūpo yo mayā ayiṭṭhapubbo iminā dīghena addhunā, tañca kho raññā vā satā khattiyena muddhāvasittena brāhmaṇena vā mahāsālena.

ดูก่อนสารีบุตร สมณพราหมณ์บางพวกมีวาทะ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยยัญ’ ดูก่อนสารีบุตร ยัญที่เรายังไม่เคยบูชาตลอดกาลอันยาวนานนี้ หาได้ง่ายไม่ และยัญนั้นเราก็ได้เคยบูชาแล้ว ทั้งที่เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว หรือเป็นพราหมณ์มหาศาล

‘‘Santi kho pana, sāriputta, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘aggiparicariyāya suddhī’ti. Na kho pana so, sāriputta, aggi sulabharūpo yo mayā apariciṇṇapubbo iminā dīghena addhunā, tañca kho raññā vā satā khattiyena muddhāvasittena brāhmaṇena vā mahāsālena.

ดูก่อนสารีบุตร สมณพราหมณ์บางพวกมีวาทะ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยการบูชาไฟ’ ดูก่อนสารีบุตร ไฟที่เรายังไม่เคยบำเรอมาตลอดกาลอันยาวนานนี้ หาได้ง่ายไม่ และการบูชาไฟนั้นเราก็ได้เคยบำเรอแล้ว ทั้งที่เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว หรือเป็นพราหมณ์มหาศาล

161. ‘‘Santi kho pana, sāriputta, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yāvadevāyaṃ bhavaṃ puriso daharo hoti yuvā susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā tāvadeva paramena paññāveyyattiyena samannāgato hoti. Yato ca kho ayaṃ bhavaṃ puriso jiṇṇo hoti vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto, āsītiko vā nāvutiko vā vassasatiko vā jātiyā, atha tamhā paññāveyyattiyā, parihāyatī’ti. Na kho panetaṃ, sāriputta[Pg.117], evaṃ daṭṭhabbaṃ. Ahaṃ kho pana, sāriputta, etarahi jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto, āsītiko me vayo vattati. Idha me assu, sāriputta, cattāro sāvakā vassasatāyukā vassasatajīvino, paramāya satiyā ca gatiyā ca dhitiyā ca samannāgatā paramena ca paññāveyyattiyena. Seyyathāpi, sāriputta, daḷhadhammā dhanuggaho sikkhito katahattho katūpāsano lahukena asanena appakasireneva tiriyaṃ tālacchāyaṃ atipāteyya, evaṃ adhimattasatimanto evaṃ adhimattagatimanto evaṃ adhimattadhitimanto evaṃ paramena paññāveyyattiyena samannāgatā. Te maṃ catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ upādāyupādāya pañhaṃ puccheyyuṃ, puṭṭho puṭṭho cāhaṃ tesaṃ byākareyyaṃ, byākatañca me byākatato dhāreyyuṃ, na ca maṃ dutiyakaṃ uttari paṭipuccheyyuṃ. Aññatra asitapītakhāyitasāyitā aññatra uccārapassāvakammā, aññatra niddākilamathapaṭivinodanā apariyādinnāyevassa, sāriputta, tathāgatassa dhammadesanā, apariyādinnaṃyevassa tathāgatassa dhammapadabyañjanaṃ, apariyādinnaṃyevassa tathāgatassa pañhapaṭibhānaṃ. Atha me te cattāro sāvakā vassasatāyukā vassasatajīvino vassasatassa accayena kālaṃ kareyyuṃ. Mañcakena cepi maṃ, sāriputta, pariharissatha, nevatthi tathāgatassa paññāveyyattiyassa aññathattaṃ. Yaṃ kho taṃ, sāriputta, sammā vadamāno vadeyya – ‘asammohadhammo satto loke uppanno bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti, mameva taṃ sammā vadamāno vadeyya ‘asammohadhammo satto loke uppanno bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’’nti.

๑๖๑. ดูก่อนสารีบุตร สมณพราหมณ์บางพวกมีวาทะ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘บุรุษผู้เจริญนี้ยังเป็นหนุ่มแน่น มีผมดำสนิท ประกอบด้วยความเป็นหนุ่มอันเจริญ อยู่ในปฐมวัยเพียงใด ก็ย่อมประกอบด้วยปัญญาไวปัญญาแหลมคมอย่างยิ่งเพียงนั้น แต่เมื่อใดบุรุษผู้เจริญนี้เป็นผู้แก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยไปโดยลำดับ มีอายุ ๘๐ ปี ๙๐ ปี หรือ ๑๐๐ ปี โดยชาติ เมื่อนั้น เขาย่อมเสื่อมจากปัญญาไวปัญญาแหลมคมนั้น’ ดูก่อนสารีบุตร ข้อนั้นไม่ควรเห็นอย่างนั้น ดูก่อนสารีบุตร บัดนี้เราเป็นผู้แก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยไปโดยลำดับ อายุของเรา ๘๐ ปีแล้ว ดูก่อนสารีบุตร สาวกของเรา ๔ คนในศาสนานี้ พึงมีอายุ ๑๐๐ ปี มีชีวิตอยู่ ๑๐๐ ปี ประกอบด้วยสติ คติ ธิติ และปัญญาไวปัญญาแหลมคมอย่างยิ่ง ดูก่อนสารีบุตร เปรียบเหมือนนายขมังธนูผู้มีธนูแข็งแรง ฝึกหัดแล้ว ชำนาญแล้ว ได้แสดงฝีมือแล้ว พึงยิงลูกศรเบาๆ ให้ข้ามเงาตาลไปด้วยความไม่ลำบากได้ ฉันใด สาวกเหล่านั้นผู้มีสติยิ่ง มีคติยิ่ง มีธิติยิ่ง ประกอบด้วยปัญญาไวปัญญาแหลมคมอย่างยิ่ง ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เธอเหล่านั้นพึงถามปัญหาในสติปัฏฐาน ๔ กะเราไปเรื่อยๆ เราถูกถามแล้วๆ ก็พึงตอบแก่เธอทั้งหลาย และเธอทั้งหลายก็พึงทรงจำคำตอบของเราตามที่ตอบแล้วนั้น และไม่พึงถามปัญหายิ่งขึ้นไปเป็นครั้งที่สองกะเรา เว้นแต่จากการกิน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม เว้นแต่จากการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ เว้นแต่จากการนอนและการพักผ่อนบรรเทาความเหนื่อย ดูก่อนสารีบุตร ธรรมเทศนาของตถาคตก็ยังไม่จบสิ้น คำที่เป็นบทและพยัญชนะแห่งธรรมของตถาคตก็ยังไม่จบสิ้น ปฏิภาณในการตอบปัญหาของตถาคตก็ยังไม่จบสิ้น แต่สาวกของเรา ๔ คนนั้นซึ่งมีอายุ ๑๐๐ ปี มีชีวิตอยู่ ๑๐๐ ปี พึงทำกาลกิริยาไปโดยล่วงไป ๑๐๐ ปี ดูก่อนสารีบุตร ถึงแม้ท่านทั้งหลายจะพึงหามเราไปด้วยเตียงน้อย ความเป็นอย่างอื่นแห่งปัญญาไวปัญญาแหลมคมของตถาคตก็ไม่มีเลย ดูก่อนสารีบุตร ผู้ใดเมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงสัตว์ผู้มีธรรมคือความไม่หลงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ ผู้นั้นเมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงเรานั่นแหละว่า ‘สัตว์ผู้มีธรรมคือความไม่หลงเกิดขึ้นในโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’

162. Tena kho pana samayena āyasmā nāgasamālo bhagavato piṭṭhito ṭhito hoti bhagavantaṃ bījayamāno. Atha kho āyasmā nāgasamālo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Api hi me, bhante, imaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā lomāni haṭṭhāni. Konāmo ayaṃ, bhante, dhammapariyāyo’’ti? ‘‘Tasmātiha tvaṃ, nāgasamāla, imaṃ dhammapariyāyaṃ lomahaṃsanapariyāyo tveva naṃ dhārehī’’ti.

๑๖๒. ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระนาคสมาละยืนถวายงานพัดอยู่เบื้องพระปฤษฎางค์ของพระผู้มีพระภาค ครั้งนั้นแล ท่านพระนาคสมาละได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ พระเจ้าข้า ไม่เคยปรากฏ พระเจ้าข้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ได้ฟังธรรมบรรยายนี้แล้ว ขนลุกชูชันไปทั่วตัว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมบรรยายนี้ชื่อว่าอะไร พระเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนนาคสมาละ เพราะเหตุนั้นแล เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า โลมหังสณปริยาย (ธรรมบรรยายที่ทำให้ขนลุกชูชัน) เถิด’

Idamavoca [Pg.118] bhagavā. Attamano āyasmā nāgasamālo bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระนาคสมาละมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Mahāsīhanādasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ.

มหาสีหนาทสูตรที่ ๒ จบ

3. Mahādukkhakkhandhasuttaṃ

๓. มหาทุกขักขันธสูตร

163. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho sambahulā bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisiṃsu. Atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘atippago kho tāva sāvatthiyaṃ piṇḍāya carituṃ, yaṃ nūna mayaṃ yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo tenupasaṅkameyyāmā’’ti. Atha kho te bhikkhū yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā tehi aññatitthiyehi paribbājakehi saddhiṃ sammodiṃsu; sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho te bhikkhū te aññatitthiyā paribbājakā etadavocuṃ – ‘‘samaṇo, āvuso, gotamo kāmānaṃ pariññaṃ paññapeti, mayampi kāmānaṃ pariññaṃ paññapema; samaṇo, āvuso, gotamo rūpānaṃ pariññaṃ paññapeti, mayampi rūpānaṃ pariññaṃ paññapema; samaṇo, āvuso, gotamo vedanānaṃ pariññaṃ paññapeti, mayampi vedanānaṃ pariññaṃ paññapema; idha no, āvuso, ko viseso, ko adhippayāso, kiṃ nānākaraṇaṃ samaṇassa vā gotamassa amhākaṃ vā – yadidaṃ dhammadesanāya vā dhammadesanaṃ, anusāsaniyā vā anusāsani’’nti? Atha kho te bhikkhū tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ bhāsitaṃ neva abhinandiṃsu, nappaṭikkosiṃsu; anabhinanditvā appaṭikkositvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu – ‘‘bhagavato santike etassa bhāsitassa atthaṃ ājānissāmā’’ti.

๑๖๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุจำนวนมาก ครองผ้าในเวลาเช้าแล้ว ถือบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นได้มีความคิดว่า ‘ยังเช้าเกินไปที่จะเที่ยวบิณฑบาตในกรุงสาวัตถี ทางที่ดี เราควรเข้าไปยังอารามของพวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์’ ลำดับนั้น ภิกษุเหล่านั้นจึงเข้าไปยังอารามของพวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ ครั้นเข้าไปแล้ว ได้ปราศรัยกับปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง เมื่อภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นได้กล่าวกับภิกษุเหล่านั้นว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย พระสมณโคดมย่อมบัญญัติปริญญา (ความกำหนดรู้) แห่งกามทั้งหลาย แม้พวกเราก็บัญญัติปริญญาแห่งกามทั้งหลาย, อาวุโสทั้งหลาย พระสมณโคดมย่อมบัญญัติปริญญาแห่งรูปทั้งหลาย แม้พวกเราก็บัญญัติปริญญาแห่งรูปทั้งหลาย, อาวุโสทั้งหลาย พระสมณโคดมย่อมบัญญัติปริญญาแห่งเวทนาทั้งหลาย แม้พวกเราก็บัญญัติปริญญาแห่งเวทนาทั้งหลาย, ในเรื่องนี้ อะไรคือความพิเศษ อะไรคือความยิ่งยวด อะไรคือความแตกต่าง ระหว่างพระสมณโคดมกับพวกเรา คือ ในด้านธรรเทศนาต่อธรรมเทศนา หรือในด้านอนุสาสนีต่ออนุสาสนีเล่า’ ลำดับนั้น ภิกษุเหล่านั้นไม่ยินดี ไม่คัดค้านภาษิตของปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้น ครั้นไม่ยินดี ไม่คัดค้านแล้ว จึงลุกจากอาสนะหลีกไป ด้วยคิดว่า ‘เราจักทราบเนื้อความแห่งภาษิตนี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาค’

164. Atha kho te bhikkhū sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha mayaṃ, bhante, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ [Pg.119] piṇḍāya pāvisimha. Tesaṃ no, bhante, amhākaṃ etadahosi – ‘atippago kho tāva sāvatthiyaṃ piṇḍāya carituṃ, yaṃ nūna mayaṃ yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo tenupasaṅkameyyāmā’ti. Atha kho mayaṃ, bhante, yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo tenupasaṅkamimha; upasaṅkamitvā tehi aññatitthiyehi paribbājakehi saddhiṃ sammodimha; sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdimha. Ekamantaṃ nisinne kho amhe, bhante, te aññatitthiyā paribbājakā etadavocuṃ – ‘samaṇo, āvuso, gotamo kāmānaṃ pariññaṃ paññapeti, mayampi kāmānaṃ pariññaṃ paññapema. Samaṇo, āvuso, gotamo rūpānaṃ pariññaṃ paññapeti, mayampi rūpānaṃ pariññaṃ paññapema. Samaṇo, āvuso, gotamo vedanānaṃ pariññaṃ paññapeti, mayampi vedanānaṃ pariññaṃ paññapema. Idha no, āvuso, ko viseso, ko adhippayāso, kiṃ nānākaraṇaṃ samaṇassa vā gotamassa amhākaṃ vā, yadidaṃ dhammadesanāya vā dhammadesanaṃ anusāsaniyā vā anusāsani’nti. Atha kho mayaṃ, bhante, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ bhāsitaṃ neva abhinandimha, nappaṭikkosimha; anabhinanditvā appaṭikkositvā uṭṭhāyāsanā pakkamimha – ‘bhagavato santike etassa bhāsitassa atthaṃ ājānissāmā’’’ti.

๑๖๔. ลำดับนั้น ภิกษุเหล่านั้นเที่ยวบิณฑบาตในกรุงสาวัตถีแล้ว กลับจากบิณฑบาตในเวลาหลังอาหาร ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ครั้นภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันนี้ ในเวลาเช้า พวกข้าพระองค์ครองผ้าแล้ว ถือบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงสาวัตถี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์นั้นได้มีความคิดว่า ‘ยังเช้าเกินไปที่จะเที่ยวบิณฑบาตในกรุงสาวัตถี ทางที่ดี เราควรเข้าไปยังอารามของพวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ลำดับนั้น พวกข้าพระองค์จึงเข้าไปยังอารามของพวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ ครั้นเข้าไปแล้ว ได้ปราศรัยกับปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพวกข้าพระองค์นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นได้กล่าวกับพวกข้าพระองค์ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย พระสมณโคดมย่อมบัญญัติปริญญาแห่งกามทั้งหลาย แม้พวกเราก็บัญญัติปริญญาแห่งกามทั้งหลาย พระสมณโคดมย่อมบัญญัติปริญญาแห่งรูปทั้งหลาย แม้พวกเราก็บัญญัติปริญญาแห่งรูปทั้งหลาย พระสมณโคดมย่อมบัญญัติปริญญาแห่งเวทนาทั้งหลาย แม้พวกเราก็บัญญัติปริญญาแห่งเวทนาทั้งหลาย ในเรื่องนี้ อะไรคือความพิเศษ อะไรคือความยิ่งยวด อะไรคือความแตกต่าง ระหว่างพระสมณโคดมกับพวกเรา คือ ในด้านธรรเทศนาต่อธรรมเทศนา หรือในด้านอนุสาสนีต่ออนุสาสนีเล่า’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ลำดับนั้น พวกข้าพระองค์ไม่ยินดี ไม่คัดค้านภาษิตของปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้น ครั้นไม่ยินดี ไม่คัดค้านแล้ว จึงลุกจากอาสนะหลีกไป ด้วยคิดว่า ‘เราจักทราบเนื้อความแห่งภาษิตนี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาค’ ดังนี้

165. ‘‘Evaṃvādino, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evamassu vacanīyā – ‘ko panāvuso, kāmānaṃ assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko rūpānaṃ assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko vedanānaṃ assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇa’nti? Evaṃ puṭṭhā, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā na ceva sampāyissanti, uttariñca vighātaṃ āpajjissanti. Taṃ kissa hetu? Yathā taṃ, bhikkhave, avisayasmiṃ. Nāhaṃ taṃ, bhikkhave, passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya yo imesaṃ pañhānaṃ veyyākaraṇena cittaṃ ārādheyya, aññatra tathāgatena vā tathāgatasāvakena vā, ito vā pana sutvā.

๑๖๕. ภิกษุทั้งหลาย ปริพาชกอัญญเดียรถีย์ผู้กล่าวอย่างนั้น อันเธอทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ก็อะไรเล่าคืออัสสาทะ (ความน่าพอใจ) อะไรคืออาทีนวะ (โทษ) อะไรคือนิสสรณะ (ทางออก) ของกามทั้งหลาย อะไรคืออัสสาทะ อะไรคืออาทีนวะ อะไรคือนิสสรณะของรูปทั้งหลาย อะไรคืออัสสาทะ อะไรคืออาทีนวะ อะไรคือนิสสรณะของเวทนาทั้งหลาย’ ภิกษุทั้งหลาย ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้น เมื่อถูกถามอย่างนี้แล้ว จักตอบไม่ได้เลย และจักถึงความลำบากยิ่งขึ้นไปอีก ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะนั่นเป็นเรื่องที่ไม่ใช่วิสัย (ของพวกเขา) ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นบุคคลอื่นในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ที่จะยังจิตให้ยินดีได้ด้วยการตอบปัญหาเหล่านี้ นอกจากตถาคต หรือสาวกของตถาคต หรือผู้ที่ได้ฟังจากตถาคตหรือจากสาวกของตถาคตนั้น

166. ‘‘Ko ca, bhikkhave, kāmānaṃ assādo? Pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā [Pg.120]… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā – ime kho, bhikkhave, pañca kāmaguṇā. Yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ kāmānaṃ assādo.

๑๖๖. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรคืออัสสาทะของกามทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ เหล่านี้ กามคุณ ๕ เป็นไฉน คือ รูปอันจะพึงรู้แจ้งทางตา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก เกี่ยวเนื่องกับกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด, เสียงอันจะพึงรู้แจ้งทางหู...ฯลฯ... กลิ่นอันจะพึงรู้แจ้งทางจมูก... รสอันจะพึงรู้แจ้งทางลิ้น... โผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งทางกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก เกี่ยวเนื่องกับกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้แล กามคุณ ๕ ภิกษุทั้งหลาย สุขโสมนัสที่อาศัยกามคุณ ๕ เหล่านี้เกิดขึ้น นี้คืออัสสาทะของกามทั้งหลาย

167. ‘‘Ko ca, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo? Idha, bhikkhave, kulaputto yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti – yadi muddāya yadi gaṇanāya yadi saṅkhānena yadi kasiyā yadi vaṇijjāya yadi gorakkhena yadi issatthena yadi rājaporisena yadi sippaññatarena – sītassa purakkhato uṇhassa purakkhato ḍaṃsamakasavātātapasarīṃsapasamphassehi rissamāno khuppipāsāya mīyamāno; ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko, dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

๑๖๗. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นโทษของกามทั้งหลาย? ภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรในโลกนี้ เลี้ยงชีพด้วยศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ ด้วยการนับนิ้วก็ดี ด้วยการคำนวณก็ดี ด้วยการนับจำนวนก็ดี ด้วยกสิกรรมก็ดี ด้วยการค้าขายก็ดี ด้วยการเลี้ยงโคก็ดี ด้วยการยิงธนูก็ดี ด้วยการรับราชการก็ดี หรือด้วยศิลปะอย่างอื่นก็ดี เขาต้องทนต่อความหนาว ทนต่อความร้อน ถูกเบียดเบียนจากสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน ลำบากเจียนตายเพราะความหิวและความกระหาย ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ที่เห็นได้ในปัจจุบัน มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด มีกามเป็นที่ตั้ง เกิดขึ้นเพราะกามเป็นเหตุอย่างเดียว

‘‘Tassa ce, bhikkhave, kulaputtassa evaṃ uṭṭhahato ghaṭato vāyamato te bhogā nābhinipphajjanti. So socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati – ‘moghaṃ vata me uṭṭhānaṃ, aphalo vata me vāyāmo’ti. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

ภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อกุลบุตรนั้นขยันหมั่นเพียร พยายามอยู่อย่างนั้น โภคะเหล่านั้นไม่สำเร็จผล เขาย่อมเศร้าโศก ลำบากใจ ร่ำไรรำพัน ทุบอกร้องไห้ ถึงความหลงใหลเพ้อคลั่งไปว่า ‘ความขยันของเราเปล่าประโยชน์หนอ ความพยายามของเราไม่มีผลหนอ’ ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ที่เห็นได้ในปัจจุบัน มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด มีกามเป็นที่ตั้ง เกิดขึ้นเพราะกามเป็นเหตุอย่างเดียว

‘‘Tassa ce, bhikkhave, kulaputtassa evaṃ uṭṭhahato ghaṭato vāyamato te bhogā abhinipphajjanti. So tesaṃ bhogānaṃ ārakkhādhikaraṇaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti – ‘kinti me bhoge neva rājāno hareyyuṃ, na corā hareyyuṃ, na aggi daheyya, na udakaṃ vaheyya, na appiyā dāyādā hareyyu’nti. Tassa evaṃ ārakkhato gopayato te bhoge rājāno vā haranti, corā vā haranti, aggi vā dahati, udakaṃ vā vahati, appiyā vā dāyādā haranti. So socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati – ‘yampi me ahosi tampi no natthī’ti. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko, dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

ภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อกุลบุตรนั้นขยันหมั่นเพียร พยายามอยู่อย่างนั้น โภคะเหล่านั้นสำเร็จผล เขาย่อมเสวยทุกข์โทมนัสเพราะเหตุแห่งการรักษาโภคะเหล่านั้นว่า ‘ทำอย่างไรหนอ พระราชาทั้งหลายจะไม่พึงริบโภคะของเราไป โจรทั้งหลายจะไม่พึงปล้นไป ไฟจะไม่พึงไหม้ น้ำจะไม่พึงพัดไป หรือทายาทผู้ไม่เป็นที่รักจะไม่พึงนำไป’ เมื่อเขาคอยระวังรักษาอยู่อย่างนั้น พระราชาทั้งหลายก็นำโภคะเหล่านั้นไปบ้าง โจรทั้งหลายก็นำไปบ้าง ไฟก็ไหม้บ้าง น้ำก็พัดไปบ้าง หรือทายาทผู้ไม่เป็นที่รักก็นำไปบ้าง เขาย่อมเศร้าโศก ลำบากใจ ร่ำไรรำพัน ทุบอกร้องไห้ ถึงความหลงใหลเพ้อคลั่งไปว่า ‘สิ่งใดที่เคยมีแก่เรา แม้สิ่งนั้นก็ไม่มีอีกแล้ว’ ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ที่เห็นได้ในปัจจุบัน มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด มีกามเป็นที่ตั้ง เกิดขึ้นเพราะกามเป็นเหตุอย่างเดียว

168. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu rājānopi rājūhi vivadanti, khattiyāpi khattiyehi vivadanti[Pg.121], brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti, gahapatīpi gahapatīhi vivadanti, mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi bhātarā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati, bhaginīpi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati. Te tattha kalahaviggahavivādāpannā aññamaññaṃ pāṇīhipi upakkamanti, leḍḍūhipi upakkamanti, daṇḍehipi upakkamanti, satthehipi upakkamanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti, maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko, dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

๑๖๘. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เพราะกามเป็นเหตุ เพราะกามเป็นแดนเกิด เพราะกามเป็นที่ตั้ง เพราะกามเป็นเหตุอย่างเดียว แม้พระราชาก็วิวาทกับพระราชา แม้กษัตริย์ก็วิวาทกับกษัตริย์ แม้พราหมณ์ก็วิวาทกับพราหมณ์ แม้คหบดีก็วิวาทกับคหบดี แม้มารดาก็วิวาทกับบุตร แม้บุตรก็วิวาทกับมารดา แม้บิดาก็วิวาทกับบุตร แม้บุตรก็วิวาทกับบิดา แม้พี่น้องชายก็วิวาทกับพี่น้องชาย แม้พี่น้องชายก็วิวาทกับพี่น้องหญิง แม้พี่น้องหญิงก็วิวาทกับพี่น้องชาย แม้สหายก็วิวาทกับสหาย พวกเขาเหล่านั้นเมื่อเกิดการทะเลาะวิวาททุ่มเถียงกันขึ้นในที่นั้นแล้ว ก็เข้าประหัตประหารกันด้วยฝ่ามือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง ด้วยท่อนไม้บ้าง ด้วยศัสตราบ้าง พวกเขาถึงความตายหรือทุกข์ปางตายในที่นั้น ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ที่เห็นได้ในปัจจุบัน มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด มีกามเป็นที่ตั้ง เกิดขึ้นเพราะกามเป็นเหตุอย่างเดียว

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu asicammaṃ gahetvā, dhanukalāpaṃ sannayhitvā, ubhatobyūḷhaṃ saṅgāmaṃ pakkhandanti usūsupi khippamānesu, sattīsupi khippamānāsu, asīsupi vijjotalantesu. Te tattha usūhipi vijjhanti, sattiyāpi vijjhanti, asināpi sīsaṃ chindanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti, maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko, dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เพราะกามเป็นเหตุ เพราะกามเป็นแดนเกิด เพราะกามเป็นที่ตั้ง เพราะกามเป็นเหตุอย่างเดียว พวกเขาถือดาบและโล่ คาดแล่งธนู วิ่งเข้าสู่สงครามที่จัดทัพประจันหน้ากันทั้งสองฝ่าย ทั้งที่ลูกศรทั้งหลายกำลังถูกยิงไป ทั้งที่หอกทั้งหลายกำลังถูกพุ่งไป ทั้งที่ดาบทั้งหลายกำลังส่องประกายวับแวบอยู่ ในที่นั้น พวกเขาถูกยิงด้วยลูกศรบ้าง ถูกแทงด้วยหอกบ้าง ถูกตัดศีรษะด้วยดาบบ้าง พวกเขาถึงความตายหรือทุกข์ปางตายในที่นั้น ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ที่เห็นได้ในปัจจุบัน มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด มีกามเป็นที่ตั้ง เกิดขึ้นเพราะกามเป็นเหตุอย่างเดียว

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu asicammaṃ gahetvā, dhanukalāpaṃ sannayhitvā, addāvalepanā upakāriyo pakkhandanti usūsupi khippamānesu, sattīsupi khippamānāsu, asīsupi vijjotalantesu. Te tattha usūhipi vijjhanti, sattiyāpi vijjhanti, chakaṇakāyapi osiñcanti, abhivaggenapi omaddanti, asināpi sīsaṃ chindanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti, maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko, dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เพราะกามเป็นเหตุ เพราะกามเป็นแดนเกิด เพราะกามเป็นที่ตั้ง เพราะกามเป็นเหตุอย่างเดียว พวกเขาถือดาบและโล่ คาดแล่งธนู วิ่งเข้าสู่เชิงเทินที่ฉาบทาด้วยของร้อน ทั้งที่ลูกศรทั้งหลายกำลังถูกยิงไป ทั้งที่หอกทั้งหลายกำลังถูกพุ่งไป ทั้งที่ดาบทั้งหลายกำลังส่องประกายวับแวบอยู่ ในที่นั้น พวกเขาถูกยิงด้วยลูกศรบ้าง ถูกแทงด้วยหอกบ้าง ถูกราดรดด้วยน้ำมูลโคเดือดบ้าง ถูกบดขยี้ด้วยท่อนซุงบ้าง ถูกตัดศีรษะด้วยดาบบ้าง พวกเขาถึงความตายหรือทุกข์ปางตายในที่นั้น ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ที่เห็นได้ในปัจจุบัน มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด มีกามเป็นที่ตั้ง เกิดขึ้นเพราะกามเป็นเหตุอย่างเดียว

169. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu sandhimpi chindanti, nillopampi haranti, ekāgārikampi karonti, paripanthepi tiṭṭhanti, paradārampi gacchanti. Tamenaṃ rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārenti – kasāhipi tāḷenti, vettehipi tāḷenti, aḍḍhadaṇḍakehipi tāḷenti; hatthampi chindanti, pādampi chindanti, hatthapādampi chindanti, kaṇṇampi chindanti, nāsampi chindanti, kaṇṇanāsampi chindanti; bilaṅgathālikampi karonti[Pg.122], saṅkhamuṇḍikampi karonti, rāhumukhampi karonti, jotimālikampi karonti, hatthapajjotikampi karonti, erakavattikampi karonti, cīrakavāsikampi karonti, eṇeyyakampi karonti, baḷisamaṃsikampi karonti, kahāpaṇikampi karonti, khārāpatacchikampi karonti, palighaparivattikampi karonti, palālapīṭhakampi karonti, tattenapi telena osiñcanti, sunakhehipi khādāpenti, jīvantampi sūle uttāsenti, asināpi sīsaṃ chindanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti, maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko, dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

๑๖๙. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เพราะกามเป็นเหตุ เพราะกามเป็นแดนเกิด เพราะกามเป็นอธิกรณ์ เพราะเหตุแห่งกามเท่านั้น (คนทั้งหลาย) ย่อมตัดช่อง ย่อมปล้น ย่อมทำการปล้นบ้านหลังเดียว ย่อมยืนดักที่ทางเปลี่ยว ย่อมคบหาภรรยาของผู้อื่น พระราชาทั้งหลายทรงจับคนนั้นมาแล้ว รับสั่งให้ลงอาชญากรรมต่างๆ คือ ให้เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง ให้เฆี่ยนด้วยหวายบ้าง ให้เฆี่ยนด้วยไม้พลองท่อนสั้นบ้าง ให้ตัดมือบ้าง ให้ตัดเท้าบ้าง ให้ตัดทั้งมือและเท้าบ้าง ให้ตัดหูบ้าง ให้ตัดจมูกบ้าง ให้ตัดทั้งหูและจมูกบ้าง ให้ทำหม้อน้ำข้าวต้มบ้าง ให้ทำขอดสังข์บ้าง ให้ทำปากราหูบ้าง ให้ทำพวงมาลัยไฟบ้าง ให้ทำคบเพลิงมือบ้าง ให้ทำนุ่งผ้าเปลือกไม้บ้าง ให้ทำนุ่งผ้าขี้ริ้วบ้าง ให้ทำเป็นรูปเนื้อทรายบ้าง ให้ทำเกี่ยวเบ็ดเนื้อบ้าง ให้ทำเหรียญกษาปณ์บ้าง ให้ทำแปรงแสบด่างบ้าง ให้ทำหมุนหลักบ้าง ให้ทำตั่งฟางบ้าง ให้ราดด้วยน้ำมันที่ร้อนบ้าง ให้สุนัขกัดกินบ้าง ให้เสียบหลาวทั้งเป็นบ้าง ให้ตัดศีรษะด้วยดาบบ้าง พวกเขาถึงความตายหรือทุกข์ปางตายในที่นั้นๆ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ที่เห็นได้ในปัจจุบัน มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด มีกามเป็นอธิกรณ์ เพราะเหตุแห่งกามเท่านั้น

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu kāyena duccaritaṃ caranti, vācāya duccaritaṃ caranti, manasā duccaritaṃ caranti. Te kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo samparāyiko, dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เพราะกามเป็นเหตุ เพราะกามเป็นแดนเกิด เพราะกามเป็นอธิกรณ์ เพราะเหตุแห่งกามเท่านั้น (คนทั้งหลาย) ย่อมประพฤติทุจริตด้วยกาย ประพฤติทุจริตด้วยวาจา ประพฤติทุจริตด้วยใจ พวกเขาประพฤติทุจริตด้วยกาย ด้วยวาจา ด้วยใจแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ในสัมปรายภพ มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด มีกามเป็นอธิกรณ์ เพราะเหตุแห่งกามเท่านั้น

170. ‘‘Kiñca, bhikkhave, kāmānaṃ nissaraṇaṃ? Yo kho, bhikkhave, kāmesu chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ.

๑๗๐. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเครื่องสลัดออกจากกามทั้งหลาย? ภิกษุทั้งหลาย การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในกามทั้งหลาย นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากกามทั้งหลาย

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ kāmānaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nappajānanti te vata sāmaṃ vā kāme parijānissanti, paraṃ vā tathattāya samādapessanti yathā paṭipanno kāme parijānissatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ kāmānaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ pajānanti, te vata sāmaṃ vā kāme parijānissanti paraṃ vā tathattāya samādapessanti yathā paṭipanno kāme parijānissatīti – ṭhānametaṃ vijjati.

ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และเครื่องสลัดออกโดยความเป็นเครื่องสลัดออกของกามทั้งหลาย ตามความเป็นจริงอย่างนี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น จักกำหนดรู้กามทั้งหลายด้วยตนเอง หรือจักชักชวนผู้อื่นให้ตั้งมั่นเพื่อความเป็นอย่างนั้น ซึ่งผู้ปฏิบัติแล้วจักกำหนดรู้กามทั้งหลายได้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้เลย ส่วนสมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ชัดคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และเครื่องสลัดออกโดยความเป็นเครื่องสลัดออกของกามทั้งหลาย ตามความเป็นจริงอย่างนี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น จักกำหนดรู้กามทั้งหลายด้วยตนเอง หรือจักชักชวนผู้อื่นให้ตั้งมั่นเพื่อความเป็นอย่างนั้น ซึ่งผู้ปฏิบัติแล้วจักกำหนดรู้กามทั้งหลายได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้

171. ‘‘Ko ca, bhikkhave, rūpānaṃ assādo? Seyyathāpi, bhikkhave, khattiyakaññā vā brāhmaṇakaññā vā gahapatikaññā vā pannarasavassuddesikā vā soḷasavassuddesikā vā, nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷī nāccodātā paramā sā, bhikkhave, tasmiṃ samaye subhā [Pg.123] vaṇṇanibhāti? ‘Evaṃ, bhante’. Yaṃ kho, bhikkhave, subhaṃ vaṇṇanibhaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ rūpānaṃ assādo.

๑๗๑. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นคุณของรูปทั้งหลาย? ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนกษัตริยกันยา พราหมณกันยา หรือคหบดีกันยา มีอายุ ๑๕ ปี หรือ ๑๖ ปี ไม่สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป ไม่ผอมเกินไป ไม่อ้วนเกินไป ไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป ภิกษุทั้งหลาย ในสมัยนั้น เธองามเลิศ มีผิวพรรณผุดผ่อง มิใช่หรือ? ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ภิกษุทั้งหลาย สุขโสมนัสที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยความงามและผิวพรรณที่ผุดผ่อง นี้เป็นคุณของรูปทั้งหลาย

‘‘Ko ca, bhikkhave, rūpānaṃ ādīnavo? Idha, bhikkhave, tameva bhaginiṃ passeyya aparena samayena āsītikaṃ vā nāvutikaṃ vā vassasatikaṃ vā jātiyā, jiṇṇaṃ gopānasivaṅkaṃ bhoggaṃ daṇḍaparāyanaṃ pavedhamānaṃ gacchantiṃ āturaṃ gatayobbanaṃ khaṇḍadantaṃ palitakesaṃ, vilūnaṃ khalitasiraṃ valinaṃ tilakāhatagattaṃ. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, yā purimā subhā vaṇṇanibhā sā antarahitā, ādīnavo pātubhūtoti? ‘Evaṃ, bhante’. Ayampi, bhikkhave, rūpānaṃ ādīnavo.

ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นโทษของรูปทั้งหลาย? ภิกษุทั้งหลาย บุคคลพึงเห็นหญิงนั้นในสมัยอื่น โดยมีอายุ ๘๐ ปี ๙๐ ปี หรือ ๑๐๐ ปี เป็นคนแก่ หลังโกงเหมือนกลอนเรือน ค้อมตัวลง มีไม้เท้าเป็นที่พึ่ง เดินงกๆ เงิ่นๆ เจ็บป่วย ผ่านวัยสาวไปแล้ว ฟันหัก ผมหงอก ผมร่วง ศีรษะล้าน หนังเหี่ยวย่น มีตัวตกกระ ท่านทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ความงามและผิวพรรณที่ผุดผ่องในครั้งก่อนนั้นหายไปแล้ว โทษปรากฏขึ้นแล้ว มิใช่หรือ? ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของรูปทั้งหลาย

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tameva bhaginiṃ passeyya ābādhikaṃ dukkhitaṃ bāḷhagilānaṃ, sake muttakarīse palipannaṃ semānaṃ, aññehi vuṭṭhāpiyamānaṃ, aññehi saṃvesiyamānaṃ. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, yā purimā subhā vaṇṇanibhā sā antarahitā, ādīnavo pātubhūtoti? ‘Evaṃ, bhante’. Ayampi, bhikkhave, rūpānaṃ ādīnavo.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง บุคคลพึงเห็นหญิงนั้นป่วย ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก นอนจมอยู่ในมูตรคูถของตนเอง ต้องให้ผู้อื่นพยุงลุก ต้องให้ผู้อื่นให้นอน ท่านทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ความงามและผิวพรรณที่ผุดผ่องในครั้งก่อนนั้นหายไปแล้ว โทษปรากฏขึ้นแล้ว มิใช่หรือ? ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของรูปทั้งหลาย

172. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tameva bhaginiṃ passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ – ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā tīhamataṃ vā, uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakajātaṃ. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, yā purimā subhā vaṇṇanibhā sā antarahitā, ādīnavo pātubhūtoti? ‘Evaṃ, bhante’. Ayampi, bhikkhave, rūpānaṃ ādīnavo.

๑๗๒. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง บุคคลพึงเห็นสรีระของหญิงนั้นที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า ตายได้ ๑ วันบ้าง ๒ วันบ้าง ๓ วันบ้าง ที่ขึ้นอืด เขียวคล้ำ มีน้ำเหลืองไหล ท่านทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ความงามและผิวพรรณที่ผุดผ่องในครั้งก่อนนั้นหายไปแล้ว โทษปรากฏขึ้นแล้ว มิใช่หรือ? ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของรูปทั้งหลาย

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tameva bhaginiṃ passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ – kākehi vā khajjamānaṃ, kulalehi vā khajjamānaṃ, gijjhehi vā khajjamānaṃ, kaṅkehi vā khajjamānaṃ, sunakhehi vā khajjamānaṃ, byagghehi vā khajjamānaṃ, dīpīhi vā khajjamānaṃ, siṅgālehi vā khajjamānaṃ, vividhehi vā pāṇakajātehi khajjamānaṃ. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, yā purimā subhā vaṇṇanibhā sā antarahitā, ādīnavo pātubhūtoti? ‘Evaṃ, bhante’. Ayampi, bhikkhave, rūpānaṃ ādīnavo.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เธอพึงเห็นสรีระของหญิงสาวคนนั้นนั่นแหละ อันเขาทิ้งไว้ในป่าช้า ถูกฝูงกาจิกกินอยู่บ้าง ถูกฝูงเหยี่ยวจิกกินอยู่บ้าง ถูกฝูงแร้งจิกกินอยู่บ้าง ถูกฝูงนกตะกรุมจิกกินอยู่บ้าง ถูกฝูงสุนัขกัดกินอยู่บ้าง ถูกฝูงเสือโคร่งกัดกินอยู่บ้าง ถูกฝูงเสือเหลืองกัดกินอยู่บ้าง ถูกฝูงสุนัขจิ้งจอกกัดกินอยู่บ้าง หรือถูกหมู่สัตว์ต่างๆ กัดกินอยู่บ้าง ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ผิวพรรณอันงามในกาลก่อนนั้นหายไปแล้ว โทษปรากฏขึ้นแล้ว มิใช่หรือ ‘เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า’ ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของรูปทั้งหลาย

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tameva bhaginiṃ passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ – aṭṭhikasaṅkhalikaṃ samaṃsalohitaṃ nhārusambandhaṃ, aṭṭhikasaṅkhalikaṃ nimaṃsalohitamakkhitaṃ [Pg.124] nhārusambandhaṃ, aṭṭhikasaṅkhalikaṃ apagatamaṃsalohitaṃ nhārusambandhaṃ, aṭṭhikāni apagatasambandhāni disāvidisāvikkhittāni – aññena hatthaṭṭhikaṃ, aññena pādaṭṭhikaṃ, aññena gopphakaṭṭhikaṃ, aññena jaṅghaṭṭhikaṃ, aññena ūruṭṭhikaṃ, aññena kaṭiṭṭhikaṃ, aññena phāsukaṭṭhikaṃ, aññena piṭṭhiṭṭhikaṃ, aññena khandhaṭṭhikaṃ, aññena gīvaṭṭhikaṃ, aññena hanukaṭṭhikaṃ, aññena dantaṭṭhikaṃ, aññena sīsakaṭāhaṃ. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, yā purimā subhā vaṇṇanibhā sā antarahitā, ādīnavo pātubhūtoti? ‘Evaṃ, bhante’. Ayampi, bhikkhave, rūpānaṃ ādīnavo.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เธอพึงเห็นสรีระของหญิงสาวคนนั้นนั่นแหละ อันเขาทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นร่างกระดูกยังมีเนื้อและเลือด ยังมีเส้นเอ็นผูกรัดอยู่บ้าง เป็นร่างกระดูกไม่มีเนื้อแต่เปื้อนเลือด ยังมีเส้นเอ็นผูกรัดอยู่บ้าง เป็นร่างกระดูกปราศจากเนื้อและเลือด ยังมีเส้นเอ็นผูกรัดอยู่บ้าง เป็นท่อนกระดูกปราศจากเส้นเอ็นผูกรัด กระจัดกระจายไปในทิศน้อยทิศใหญ่ คือ กระดูกมือไปทางหนึ่ง กระดูกเท้าไปทางหนึ่ง กระดูกข้อเท้าไปทางหนึ่ง กระดูกแข้งไปทางหนึ่ง กระดูกขาอ่อนไปทางหนึ่ง กระดูกสะโพกไปทางหนึ่ง กระดูกซี่โครงไปทางหนึ่ง กระดูกสันหลังไปทางหนึ่ง กระดูกบ่าไปทางหนึ่ง กระดูกคอไปทางหนึ่ง กระดูกคางไปทางหนึ่ง กระดูกฟันไปทางหนึ่ง กะโหลกศีรษะไปทางหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ผิวพรรณอันงามในกาลก่อนนั้นหายไปแล้ว โทษปรากฏขึ้นแล้ว มิใช่หรือ ‘เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า’ ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของรูปทั้งหลาย

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tameva bhaginiṃ passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ – aṭṭhikāni setāni saṅkhavaṇṇapaṭibhāgāni, aṭṭhikāni puñjakitāni terovassikāni, aṭṭhikāni pūtīni cuṇṇakajātāni. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, yā purimā subhā vaṇṇanibhā sā antarahitā, ādīnavo pātubhūtoti? ‘Evaṃ, bhante’. Ayampi, bhikkhave, rūpānaṃ ādīnavo.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เธอพึงเห็นสรีระของหญิงสาวคนนั้นนั่นแหละ อันเขาทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นท่อนกระดูกมีสีขาวเหมือนสีสังข์บ้าง เป็นท่อนกระดูกกองเรี่ยรายอยู่ เก่าเกินปีบ้าง เป็นท่อนกระดูกผุเป็นผงไปบ้าง ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ผิวพรรณอันงามในกาลก่อนนั้นหายไปแล้ว โทษปรากฏขึ้นแล้ว มิใช่หรือ ‘เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า’ ภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของรูปทั้งหลาย

‘‘Kiñca, bhikkhave, rūpānaṃ nissaraṇaṃ? Yo, bhikkhave, rūpesu chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ rūpānaṃ nissaraṇaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นเครื่องสลัดออกจากรูปทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปทั้งหลาย นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากรูปทั้งหลาย

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ rūpānaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nappajānanti te vata sāmaṃ vā rūpe parijānissanti, paraṃ vā tathattāya samādapessanti yathā paṭipanno rūpe parijānissatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ rūpānaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ pajānanti te vata sāmaṃ vā rūpe parijānissanti paraṃ vā tathattāya samādapessanti yathā paṭipanno rūpe parijānissatīti – ṭhānametaṃ vijjati.

ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดคุณของรูปทั้งหลายโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และเครื่องสลัดออกโดยความเป็นเครื่องสลัดออก ตามความเป็นจริงอย่างนี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น จักกำหนดรู้รูปทั้งหลายด้วยตนเอง หรือจักชักชวนผู้อื่นให้ตั้งมั่นเพื่อความเป็นอย่างนั้น ซึ่งผู้ปฏิบัติแล้วจะพึงกำหนดรู้รูปทั้งหลายได้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ส่วนสมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ชัดคุณของรูปทั้งหลายโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และเครื่องสลัดออกโดยความเป็นเครื่องสลัดออก ตามความเป็นจริงอย่างนี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น จักกำหนดรู้รูปทั้งหลายด้วยตนเอง หรือจักชักชวนผู้อื่นให้ตั้งมั่นเพื่อความเป็นอย่างนั้น ซึ่งผู้ปฏิบัติแล้วจะพึงกำหนดรู้รูปทั้งหลายได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้

173. ‘‘Ko ca, bhikkhave, vedanānaṃ assādo? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, neva tasmiṃ samaye attabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti[Pg.125]; abyābajjhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Abyābajjhaparamāhaṃ, bhikkhave, vedanānaṃ assādaṃ vadāmi.

๑๗๓. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นคุณของเวทนาทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ สมัยใด ภิกษุสงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ สมัยนั้น เธอย่อมไม่คิดเพื่อเบียดเบียนตน ไม่คิดเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น ไม่คิดเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่าย สมัยนั้น เธอย่อมเสวยเวทนาที่ไม่เบียดเบียน ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวคุณของเวทนาทั้งหลายว่า มีความไม่เบียดเบียนเป็นอย่างยิ่ง

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu pītiyā ca virāgā, upekkhako ca viharati, sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, neva tasmiṃ samaye attabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti; abyābajjhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Abyābajjhaparamāhaṃ, bhikkhave, vedanānaṃ assādaṃ vadāmi.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุบรรลุทุติยฌาน มีความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่...ฯลฯ... สมัยใด ภิกษุมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะอยู่ และเสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายกล่าวว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ อยู่...ฯลฯ... สมัยใด ภิกษุบรรลุจตุตถฌาน ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข เพราะละสุขและทุกข์ได้ และดับโสมนัสโทมนัสก่อนๆ ได้ มีอุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์อยู่ สมัยนั้น เธอย่อมไม่คิดเพื่อเบียดเบียนตน ไม่คิดเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น ไม่คิดเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่าย สมัยนั้น เธอย่อมเสวยเวทนาที่ไม่เบียดเบียน ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวคุณของเวทนาทั้งหลายว่า มีความไม่เบียดเบียนเป็นอย่างยิ่ง

174. ‘‘Ko ca, bhikkhave, vedanānaṃ ādīnavo? Yaṃ, bhikkhave, vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā – ayaṃ vedanānaṃ ādīnavo.

๑๗๔. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นโทษของเวทนาทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย การที่เวทนาไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของเวทนาทั้งหลาย

‘‘Kiñca, bhikkhave, vedanānaṃ nissaraṇaṃ? Yo, bhikkhave, vedanāsu chandarāgavinayo, chandarāgappahānaṃ – idaṃ vedanānaṃ nissaraṇaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นเครื่องสลัดออกจากเวทนาทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในเวทนาทั้งหลาย นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากเวทนาทั้งหลาย

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ vedanānaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nappajānanti, te vata sāmaṃ vā vedanaṃ parijānissanti, paraṃ vā tathattāya samādapessanti yathā paṭipanno vedanaṃ parijānissatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ vedanānaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ pajānanti te vata sāmaṃ vā vedanaṃ parijānissanti, paraṃ vā tathattāya samādapessanti yathā paṭipanno vedanaṃ parijānissatīti – ṭhānametaṃ vijjatī’’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งทางสลัดออกโดยความเป็นทางสลัดออกแห่งเวทนาทั้งหลายอย่างนี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น จักกำหนดรู้เวทนาได้ด้วยตนเอง หรือจักชักนำผู้อื่นให้ตั้งมั่นเพื่อความเป็นอย่างนั้น คือ เพื่อให้ผู้ปฏิบัติกำหนดรู้เวทนาได้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้เลย ส่วนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งทางสลัดออกโดยความเป็นทางสลัดออกแห่งเวทนาทั้งหลายอย่างนี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น จักกำหนดรู้เวทนาได้ด้วยตนเอง หรือจักชักนำผู้อื่นให้ตั้งมั่นเพื่อความเป็นอย่างนั้น คือ เพื่อให้ผู้ปฏิบัติกำหนดรู้เวทนาได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้”

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ดังนี้แล

Mahādukkhakkhandhasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ.

มหาทุกขักขันธสูตรที่ ๓ จบ

4. Cūḷadukkhakkhandhasuttaṃ

๔. จูฬทุกขักขันธสูตร

175. Evaṃ [Pg.126] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Atha kho mahānāmo sakko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho mahānāmo sakko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘dīgharattāhaṃ, bhante, bhagavatā evaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāmi – ‘lobho cittassa upakkileso, doso cittassa upakkileso, moho cittassa upakkileso’ti. Evañcāhaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi – ‘lobho cittassa upakkileso, doso cittassa upakkileso, moho cittassa upakkileso’ti. Atha ca pana me ekadā lobhadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, dosadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, mohadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Tassa mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘kosu nāma me dhammo ajjhattaṃ appahīno yena me ekadā lobhadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, dosadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, mohadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantī’’’ti.

๑๗๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เจ้าศากยะมหานามะผู้ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทราบธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้ตลอดกาลนานว่า ‘โลภะเป็นอุปกิเลสของจิต โทสะเป็นอุปกิเลสของจิต โมหะเป็นอุปกิเลสของจิต’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้าพระองค์จะทราบธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้ว่า ‘โลภะเป็นอุปกิเลสของจิต โทสะเป็นอุปกิเลสของจิต โมหะเป็นอุปกิเลสของจิต’ ก็จริง แต่บางครั้ง ธรรมคือโลภะก็ครอบงำจิตของข้าพระองค์ตั้งอยู่ ธรรมคือโทสะก็ครอบงำจิตของข้าพระองค์ตั้งอยู่ ธรรมคือโมหะก็ครอบงำจิตของข้าพระองค์ตั้งอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ธรรมอะไรหนอแล ที่เรายังละไม่ได้ในภายใน ซึ่งเป็นเหตุให้บางครั้ง ธรรมคือโลภะก็ครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ ธรรมคือโทสะก็ครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ ธรรมคือโมหะก็ครอบงำจิตของเราตั้งอยู่’”

176. ‘‘So eva kho te, mahānāma, dhammo ajjhattaṃ appahīno yena te ekadā lobhadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, dosadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, mohadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. So ca hi te, mahānāma, dhammo ajjhattaṃ pahīno abhavissa, na tvaṃ agāraṃ ajjhāvaseyyāsi, na kāme paribhuñjeyyāsi. Yasmā ca kho te, mahānāma, so eva dhammo ajjhattaṃ appahīno tasmā tvaṃ agāraṃ ajjhāvasasi, kāme paribhuñjasi.

๑๗๖. “ดูก่อนมหานามะ ธรรมนั้นของท่านแลที่ยังละไม่ได้ในภายใน ซึ่งเป็นเหตุให้บางครั้ง ธรรมคือโลภะก็ครอบงำจิตของท่านตั้งอยู่ ธรรมคือโทสะก็ครอบงำจิตของท่านตั้งอยู่ ธรรมคือโมหะก็ครอบงำจิตของท่านตั้งอยู่ ดูก่อนมหานามะ ก็ถ้าธรรมนั้นท่านละได้แล้วในภายใน ท่านก็คงไม่อยู่ครองเรือน ไม่บริโภคกาม ดูก่อนมหานามะ เพราะเหตุที่ธรรมนั้นของท่านยังละไม่ได้ในภายใน ฉะนั้น ท่านจึงยังอยู่ครองเรือน บริโภคกาม”

177. ‘‘‘Appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’ti – iti cepi, mahānāma, ariyasāvakassa yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ hoti, so ca aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehi pītisukhaṃ nādhigacchati, aññaṃ vā tato santataraṃ; atha kho so neva tāva anāvaṭṭī kāmesu hoti. Yato ca kho, mahānāma, ariyasāvakassa ‘appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo [Pg.127] ettha bhiyyo’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ hoti, so ca aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehi pītisukhaṃ adhigacchati aññaṃ vā tato santataraṃ; atha kho so anāvaṭṭī kāmesu hoti.

๑๗๗. “ดูก่อนมหานามะ แม้อริยสาวกจะเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงแล้วว่า ‘กามทั้งหลายมีรสอร่อยน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก โทษในกามนี้มีมากกว่า’ ดังนี้ แต่ถ้าเธอยังไม่ได้ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก หรือธรรมอื่นที่สงบกว่านั้น เธอก็ยังไม่ชื่อว่าเป็นผู้ไม่หวนกลับมาในกามทั้งหลายอยู่ตราบนั้น ดูก่อนมหานามะ แต่เมื่อใด อริยสาวกเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงแล้วว่า ‘กามทั้งหลายมีรสอร่อยน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก โทษในกามนี้มีมากกว่า’ ดังนี้ และเธอย่อมได้ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก หรือธรรมอื่นที่สงบกว่านั้น เมื่อนั้น เธอย่อมเป็นผู้ไม่หวนกลับมาในกามทั้งหลาย”

‘‘Mayhampi kho, mahānāma, pubbeva sambodhā, anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato, ‘appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ hoti, so ca aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehi pītisukhaṃ nājjhagamaṃ, aññaṃ vā tato santataraṃ; atha khvāhaṃ neva tāva anāvaṭṭī kāmesu paccaññāsiṃ. Yato ca kho me, mahānāma, ‘appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ ahosi, so ca aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehi pītisukhaṃ ajjhagamaṃ, aññaṃ vā tato santataraṃ; athāhaṃ anāvaṭṭī kāmesu paccaññāsiṃ.

“ดูก่อนมหานามะ แม้เราเองก็เหมือนกัน ก่อนแต่ตรัสรู้ เมื่อยังไม่ได้ตรัสรู้ ยังเป็นโพธิสัตว์อยู่ ก็ได้เห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงแล้วว่า ‘กามทั้งหลายมีรสอร่อยน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก โทษในกามนี้มีมากกว่า’ ดังนี้ แต่เรายังไม่ได้ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก หรือธรรมอื่นที่สงบกว่านั้นเพียงใด เราก็ยังไม่ปฏิญาณตนว่าเป็นผู้ไม่หวนกลับมาในกามทั้งหลายอยู่เพียงนั้น ดูก่อนมหานามะ แต่เมื่อใด เราได้เห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงแล้วว่า ‘กามทั้งหลายมีรสอร่อยน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก โทษในกามนี้มีมากกว่า’ ดังนี้ และเราได้บรรลุปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก หรือธรรมอื่นที่สงบกว่านั้น เมื่อนั้น เราจึงปฏิญาณตนว่าเป็นผู้ไม่หวนกลับมาในกามทั้งหลาย”

178. ‘‘Ko ca, mahānāma, kāmānaṃ assādo? Pañcime, mahānāma, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā; sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā – ime kho, mahānāma, pañca kāmaguṇā. Yaṃ kho, mahānāma, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ kāmānaṃ assādo.

๑๗๘. “ดูก่อนมหานามะ อะไรเป็นคุณของกามทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการนี้แล ๕ ประการเป็นไฉน คือ รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสต... กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ... รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา... โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ดูก่อนมหานามะ เหล่านี้แล กามคุณ ๕ ประการ ดูก่อนมหานามะ สุขโสมนัสใดอาศัยกามคุณ ๕ ประการนี้เกิดขึ้น นี้เป็นคุณของกามทั้งหลาย”

‘‘Ko ca, mahānāma, kāmānaṃ ādīnavo? Idha, mahānāma, kulaputto yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti – yadi muddāya yadi gaṇanāya yadi saṅkhānena yadi kasiyā yadi vaṇijjāya yadi gorakkhena yadi issatthena yadi rājaporisena yadi sippaññatarena, sītassa purakkhato uṇhassa purakkhato ḍaṃsamakasavātātapasarīṃsapasamphassehi rissamāno khuppipāsāya mīyamāno; ayampi, mahānāma, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

ดูก่อนมหาบพิตร อะไรเล่าเป็นโทษของกามทั้งหลาย ดูก่อนมหาบพิตร กุลบุตรในโลกนี้ เลี้ยงชีพด้วยศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ ด้วยการนับนิ้วก็ดี ด้วยการคำนวณก็ดี ด้วยการนับจำนวนก็ดี ด้วยกสิกรรมก็ดี ด้วยการค้าขายก็ดี ด้วยการเลี้ยงโคก็ดี ด้วยการยิงธนูก็ดี ด้วยการรับราชการก็ดี ด้วยศิลปะอย่างอื่นก็ดี เขาถูกความหนาวบีบคั้น ถูกความร้อนบีบคั้น ถูกสัมผัสจากเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลานเบียดเบียน ถึงความตายเพราะความหิวและความกระหาย ดูก่อนมหาบพิตร แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ที่เห็นได้ในปัจจุบัน มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด มีกามเป็นปัจจัย เพราะกามเป็นเหตุทีเดียว

‘‘Tassa [Pg.128] ce mahānāma kulaputtassa evaṃ uṭṭhahato ghaṭato vāyamato te bhogā nābhinipphajjanti, so socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjati ‘moghaṃ vata me uṭṭhānaṃ, aphalo vata me vāyāmo’ti. Ayampi, mahānāma, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

ดูก่อนมหาบพิตร ถ้าเมื่อกุลบุตรนั้นขยันหมั่นเพียร พยายามอยู่อย่างนี้ โภคะเหล่านั้นไม่สำเร็จผล เขาย่อมเศร้าโศก ลำบาก ร่ำไร ทุบอกคร่ำครวญ ถึงความหลงใหลว่า ‘ความขยันของเราเปล่าประโยชน์หนอ ความพยายามของเราไม่มีผลหนอ’ ดูก่อนมหาบพิตร แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ที่เห็นได้ในปัจจุบัน มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด มีกามเป็นปัจจัย เพราะกามเป็นเหตุทีเดียว

‘‘Tassa ce, mahānāma, kulaputtassa evaṃ uṭṭhahato ghaṭato vāyamato te bhogā abhinipphajjanti. So tesaṃ bhogānaṃ ārakkhādhikaraṇaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti – ‘kinti me bhoge neva rājāno hareyyuṃ, na corā hareyyuṃ, na aggi daheyya, na udakaṃ vaheyya, na appiyā vā dāyādā hareyyu’nti. Tassa evaṃ ārakkhato gopayato te bhoge rājāno vā haranti, corā vā haranti, aggi vā dahati, udakaṃ vā vahati, appiyā vā dāyādā haranti. So socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjati – ‘yampi me ahosi tampi no natthī’ti. Ayampi, mahānāma, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

ดูก่อนมหาบพิตร ถ้าเมื่อกุลบุตรนั้นขยันหมั่นเพียร พยายามอยู่อย่างนี้ โภคะเหล่านั้นสำเร็จผล เขาย่อมเสวยทุกข์โทมนัสเพราะเหตุแห่งการรักษาโภคะเหล่านั้นว่า ‘ทำอย่างไร พระราชาทั้งหลายจะไม่ริบโภคะของเราไป โจรทั้งหลายจะไม่ปล้นไป ไฟจะไม่ไหม้ น้ำจะไม่พัดไป หรือทายาทผู้ไม่เป็นที่รักจะไม่นำไป’ เมื่อเขาคอยระวังรักษาอยู่อย่างนี้ พระราชาทั้งหลายก็ริบโภคะเหล่านั้นไปบ้าง โจรทั้งหลายก็ปล้นไปบ้าง ไฟก็ไหม้บ้าง น้ำก็พัดไปบ้าง หรือทายาทผู้ไม่เป็นที่รักก็นำไปบ้าง เขาย่อมเศร้าโศก ลำบาก ร่ำไร ทุบอกคร่ำครวญ ถึงความหลงใหลว่า ‘สิ่งใดที่เคยมีแก่เรา แม้สิ่งนั้นก็ไม่มีแก่เราแล้ว’ ดูก่อนมหาบพิตร แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ที่เห็นได้ในปัจจุบัน มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด มีกามเป็นปัจจัย เพราะกามเป็นเหตุทีเดียว

‘‘Puna caparaṃ, mahānāma, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu rājānopi rājūhi vivadanti, khattiyāpi khattiyehi vivadanti, brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti, gahapatīpi gahapatīhi vivadanti, mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi bhātarā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati, bhaginīpi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati. Te tattha kalahaviggahavivādāpannā aññamaññaṃ pāṇīhipi upakkamanti, leḍḍūhipi upakkamanti, daṇḍehipi upakkamanti, satthehipi upakkamanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti, maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi, mahānāma, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

ดูก่อนมหาบพิตร อีกประการหนึ่ง เพราะกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด มีกามเป็นปัจจัย เพราะกามเป็นเหตุทีเดียว แม้พระราชาทั้งหลายก็วิวาทกับพระราชาทั้งหลาย แม้กษัตริย์ทั้งหลายก็วิวาทกับกษัตริย์ทั้งหลาย แม้พราหมณ์ทั้งหลายก็วิวาทกับพราหมณ์ทั้งหลาย แม้คหบดีทั้งหลายก็วิวาทกับคหบดีทั้งหลาย แม้มารดาก็วิวาทกับบุตร แม้บุตรก็วิวาทกับมารดา แม้บิดาก็วิวาทกับบุตร แม้บุตรก็วิวาทกับบิดา แม้พี่น้องชายก็วิวาทกับพี่น้องชาย แม้พี่น้องชายก็วิวาทกับพี่น้องหญิง แม้พี่น้องหญิงก็วิวาทกับพี่น้องชาย แม้สหายก็วิวาทกับสหาย พวกเขาเหล่านั้นเมื่อถึงการทะเลาะ การแก่งแย่ง และการวิวาทกันในที่นั้นแล้ว ก็ประทุษร้ายกันและกันด้วยฝ่ามือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง ด้วยท่อนไม้บ้าง ด้วยศัสตราบ้าง พวกเขาเหล่านั้นย่อมถึงความตายบ้าง ถึงทุกข์ปางตายบ้างในที่นั้น ดูก่อนมหาบพิตร แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ที่เห็นได้ในปัจจุบัน มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด มีกามเป็นปัจจัย เพราะกามเป็นเหตุทีเดียว

‘‘Puna caparaṃ, mahānāma, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu asicammaṃ gahetvā, dhanukalāpaṃ sannayhitvā, ubhatobyūḷhaṃ saṅgāmaṃ pakkhandanti usūsupi khippamānesu, sattīsupi khippamānāsu, asīsupi vijjotalantesu. Te tattha usūhipi vijjhanti, sattiyāpi vijjhanti, asināpi sīsaṃ [Pg.129] chindanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti, maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi, mahānāma, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

ดูก่อนมหาบพิตร อีกประการหนึ่ง เพราะกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด มีกามเป็นปัจจัย เพราะกามเป็นเหตุทีเดียว พวกเขาถือดาบและโล่ สะพายแล่งธนูและลูกศร วิ่งเข้าสู่สงครามที่จัดทัพประจันหน้ากัน ทั้งเมื่อลูกศรทั้งหลายกำลังถูกยิงไป ทั้งเมื่อหอกทั้งหลายกำลังถูกพุ่งไป ทั้งเมื่อดาบทั้งหลายกำลังส่องประกายวับแวบ ในที่นั้น พวกเขาย่อมถูกยิงด้วยลูกศรบ้าง ถูกแทงด้วยหอกบ้าง ถูกตัดศีรษะด้วยดาบบ้าง พวกเขาเหล่านั้นย่อมถึงความตายบ้าง ถึงทุกข์ปางตายบ้างในที่นั้น ดูก่อนมหาบพิตร แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ที่เห็นได้ในปัจจุบัน มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด มีกามเป็นปัจจัย เพราะกามเป็นเหตุทีเดียว

‘‘Puna caparaṃ, mahānāma, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu asicammaṃ gahetvā, dhanukalāpaṃ sannayhitvā, addāvalepanā upakāriyo pakkhandanti usūsupi khippamānesu, sattīsupi khippamānāsu, asīsupi vijjotalantesu. Te tattha usūhipi vijjhanti, sattiyāpi vijjhanti, chakaṇakāyapi osiñcanti, abhivaggenapi omaddanti, asināpi sīsaṃ chindanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti, maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi, mahānāma, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

ดูก่อนมหาบพิตร อีกประการหนึ่ง เพราะกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด มีกามเป็นปัจจัย เพราะกามเป็นเหตุทีเดียว พวกเขาถือดาบและโล่ สะพายแล่งธนูและลูกศร วิ่งเข้าไปยังเชิงเทินที่ฉาบด้วยของร้อน ทั้งเมื่อลูกศรทั้งหลายกำลังถูกยิงไป ทั้งเมื่อหอกทั้งหลายกำลังถูกพุ่งไป ทั้งเมื่อดาบทั้งหลายกำลังส่องประกายวับแวบ ในที่นั้น พวกเขาย่อมถูกยิงด้วยลูกศรบ้าง ถูกแทงด้วยหอกบ้าง ถูกราดรดด้วยโคมัยเดือดบ้าง ถูกบดขยี้ด้วยเครื่องยนต์บ้าง ถูกตัดศีรษะด้วยดาบบ้าง พวกเขาเหล่านั้นย่อมถึงความตายบ้าง ถึงทุกข์ปางตายบ้างในที่นั้น ดูก่อนมหาบพิตร แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ที่เห็นได้ในปัจจุบัน มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด มีกามเป็นปัจจัย เพราะกามเป็นเหตุทีเดียว

‘‘Puna caparaṃ, mahānāma, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu sandhimpi chindanti, nillopampi haranti, ekāgārikampi karonti, paripanthepi tiṭṭhanti, paradārampi gacchanti. Tamenaṃ rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārenti – kasāhipi tāḷenti, vettehipi tāḷenti, aḍḍhadaṇḍakehipi tāḷenti; hatthampi chindanti, pādampi chindanti, hatthapādampi chindanti, kaṇṇampi chindanti, nāsampi chindanti, kaṇṇanāsampi chindanti; bilaṅgathālikampi karonti, saṅkhamuṇḍikampi karonti, rāhumukhampi karonti, jotimālikampi karonti, hatthapajjotikampi karonti, erakavattikampi karonti, cīrakavāsikampi karonti, eṇeyyakampi karonti, baḷisamaṃsikampi karonti, kahāpaṇikampi karonti, khārāpatacchikampi karonti, palighaparivattikampi karonti, palālapīṭhakampi karonti, tattenapi telena osiñcanti, sunakhehipi khādāpenti, jīvantampi sūle uttāsenti, asināpi sīsaṃ chindanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti, maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi, mahānāma, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

ดูก่อนมหาบพิตร อีกประการหนึ่ง เพราะกามเป็นเหตุ เพราะกามเป็นแดนเกิด เพราะกามเป็นต้นเหตุ เพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายนั่นเทียว ชนทั้งหลายจึงตัดช่องย่องเบาบ้าง ปล้นสดมภ์บ้าง ทำโจรกรรมในเรือนหลังเดียวบ้าง ดักจี้ในทางเปลี่ยวบ้าง คบหาภรรยาของผู้อื่นบ้าง พระราชาทั้งหลายทรงจับคนนั้นมาแล้ว รับสั่งให้ลงอาชญากรรมต่างๆ คือ ให้เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง ให้เฆี่ยนด้วยหวายบ้าง ให้ตีด้วยไม้พลองบ้าง ตัดมือบ้าง ตัดเท้าบ้าง ตัดทั้งมือทั้งเท้าบ้าง ตัดหูบ้าง ตัดจมูกบ้าง ตัดทั้งหูทั้งจมูกบ้าง ทรงทำกรรมกรณ์ชื่อถาดข้าวเปรี้ยวบ้าง ทรงทำกรรมกรณ์ชื่อขัดสังข์บ้าง ทรงทำกรรมกรณ์ชื่อปากราหูบ้าง ทรงทำกรรมกรณ์ชื่อพวงมาลัยไฟบ้าง ทรงทำกรรมกรณ์ชื่อคบมือบ้าง ทรงทำกรรมกรณ์ชื่อนุ่งผ้าเปลือกไม้บ้าง ทรงทำกรรมกรณ์ชื่อนุ่งผ้าเปลือกปอบ้าง ทรงทำกรรมกรณ์ชื่อยืนกวางบ้าง ทรงทำกรรมกรณ์ชื่อเกี่ยวเนื้อด้วยเบ็ดบ้าง ทรงทำกรรมกรณ์ชื่อเหรียญกษาปณ์บ้าง ทรงทำกรรมกรณ์ชื่อแปรงแสบบ้าง ทรงทำกรรมกรณ์ชื่อหมุนหลักบ้าง ทรงทำกรรมกรณ์ชื่อตั่งฟางบ้าง รับสั่งให้ราดด้วยน้ำมันที่ร้อนบ้าง รับสั่งให้สุนัขกัดกินบ้าง รับสั่งให้เสียบหลาวทั้งเป็นบ้าง รับสั่งให้ตัดศีรษะด้วยดาบบ้าง พวกเขาจึงได้รับทุกข์เจียนตาย หรือถึงตาย ณ ที่นั้น ดูก่อนมหาบพิตร แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ที่เห็นได้ในปัจจุบัน เพราะกามเป็นเหตุ เพราะกามเป็นแดนเกิด เพราะกามเป็นต้นเหตุ เพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายนั่นเทียว

‘‘Puna caparaṃ, mahānāma, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu kāyena duccaritaṃ caranti, vācāya duccaritaṃ caranti, manasā duccaritaṃ caranti. Te kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā, apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti. Ayampi, mahānāma, kāmānaṃ ādīnavo samparāyiko[Pg.130], dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

ดูก่อนมหาบพิตร อีกประการหนึ่ง เพราะกามเป็นเหตุ เพราะกามเป็นแดนเกิด เพราะกามเป็นต้นเหตุ เพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายนั่นเทียว สัตว์ทั้งหลายจึงประพฤติทุจริตด้วยกาย ประพฤติทุจริตด้วยวาจา ประพฤติทุจริตด้วยใจ พวกเขาประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ดูก่อนมหาบพิตร แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ในสัมปรายภพ เพราะกามเป็นเหตุ เพราะกามเป็นแดนเกิด เพราะกามเป็นต้นเหตุ เพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายนั่นเทียว

179. ‘‘Ekamidāhaṃ, mahānāma, samayaṃ rājagahe viharāmi gijjhakūṭe pabbate. Tena kho pana samayena sambahulā nigaṇṭhā isigilipasse kāḷasilāyaṃ ubbhaṭṭhakā honti āsanapaṭikkhittā, opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti. Atha khvāhaṃ, mahānāma, sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena isigilipasse kāḷasilā yena te nigaṇṭhā tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā te nigaṇṭhe etadavocaṃ – ‘kinnu tumhe, āvuso, nigaṇṭhā ubbhaṭṭhakā āsanapaṭikkhittā, opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayathā’ti? Evaṃ vutte, mahānāma, te nigaṇṭhā maṃ etadavocuṃ – ‘nigaṇṭho, āvuso, nāṭaputto sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānāti – ‘‘carato ca me tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhita’’nti. So evamāha – ‘‘atthi kho vo, nigaṇṭhā, pubbe pāpakammaṃ kataṃ, taṃ imāya kaṭukāya dukkarakārikāya nijjīretha ; yaṃ panettha etarahi kāyena saṃvutā vācāya saṃvutā manasā saṃvutā taṃ āyatiṃ pāpassa kammassa akaraṇaṃ; iti purāṇānaṃ kammānaṃ tapasā byantibhāvā, navānaṃ kammānaṃ akaraṇā, āyatiṃ anavassavo; āyatiṃ anavassavā kammakkhayo, kammakkhayā dukkhakkhayo, dukkhakkhayā vedanākkhayo, vedanākkhayā sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatī’’ti. Tañca panamhākaṃ ruccati ceva khamati ca, tena camha attamanā’ti.

๑๗๙. ดูก่อนมหาบพิตร สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ ก็โดยสมัยนั้น นิครนถ์จำนวนมากที่ข้างภูเขาอิสิคิลิ บนกาฬสิลา ยืนตรง ไม่ยอมนั่ง เสวยทุกขเวทนาอันแรงกล้า เผ็ดร้อน ที่เกิดจากความเพียร ครั้งนั้นแล มหาบพิตร ในเวลาเย็น เราออกจากที่เร้นแล้ว เข้าไปหานิครนถ์เหล่านั้นถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวกะนิครนถ์เหล่านั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโสนิครนถ์ทั้งหลาย เพราะเหตุไร ท่านทั้งหลายจึงยืนตรง ไม่ยอมนั่ง เสวยทุกขเวทนาอันแรงกล้า เผ็ดร้อน ที่เกิดจากความเพียรเล่า’ เมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว มหาบพิตร นิครนถ์เหล่านั้นได้กล่าวกะเราดังนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส นิครนถ์นาฏบุตรเป็นผู้รู้ธรรมทั้งปวง เห็นธรรมทั้งปวง ยืนยันญาณทัสสนะอันไม่มีส่วนเหลือว่า “เมื่อเราเดิน ยืน หลับ หรือตื่น ญาณทัสสนะย่อมปรากฏอยู่เสมอไป” ท่านได้กล่าวอย่างนี้ว่า “ดูก่อนนิครนถ์ทั้งหลาย บาปกรรมที่พวกท่านทำไว้ในปางก่อนมีอยู่ พวกท่านจงทำบาปกรรมนั้นให้หมดสิ้นไปด้วยการบำเพ็ญทุกรกิริยาอันเผ็ดร้อนนี้ ส่วนการที่พวกท่านสำรวมกาย วาจา ใจ ในบัดนี้ นั่นก็คือการไม่ทำบาปกรรมในภพต่อไป เพราะการสลายกรรมเก่าด้วยตบะ และเพราะการไม่ทำกรรมใหม่ ฉะนั้น ในภพต่อไปจึงไม่มีอาสวะ เมื่อไม่มีอาสวะในภพต่อไป ก็สิ้นกรรม เมื่อสิ้นกรรม ก็สิ้นทุกข์ เมื่อสิ้นทุกข์ ก็สิ้นเวทนา เมื่อสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงก็จักเป็นอันสลายไป” คำสอนนั้นเป็นที่พอใจและชอบใจของพวกข้าพเจ้า และเพราะคำสอนนั้น พวกข้าพเจ้าจึงเป็นผู้มีใจยินดี’

180. ‘‘Evaṃ vutte, ahaṃ, mahānāma, te nigaṇṭhe etadavocaṃ – ‘kiṃ pana tumhe, āvuso nigaṇṭhā, jānātha – ahuvamheva mayaṃ pubbe na nāhuvamhā’ti? ‘No hidaṃ, āvuso’. ‘Kiṃ pana tumhe, āvuso nigaṇṭhā, jānātha – akaramheva mayaṃ pubbe pāpakammaṃ na nākaramhā’ti? ‘No hidaṃ, āvuso’. ‘Kiṃ pana tumhe, āvuso nigaṇṭhā, jānātha – evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā pāpakammaṃ akaramhā’ti? ‘No hidaṃ, āvuso’. ‘Kiṃ pana tumhe, āvuso nigaṇṭhā, jānātha – ettakaṃ vā dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ, ettakaṃ vā dukkhaṃ nijjīretabbaṃ[Pg.131], ettakamhi vā dukkhe nijjiṇṇe sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatī’ti? ‘No hidaṃ, āvuso’. ‘Kiṃ pana tumhe, āvuso nigaṇṭhā, jānātha – diṭṭheva dhamme akusalānaṃ dhammānaṃ pahānaṃ, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampada’nti? ‘No hidaṃ, āvuso’.

๑๘๐. ดูก่อนมหาบพิตร เมื่อพวกเขากล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวกะนิครนถ์เหล่านั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโสนิครนถ์ทั้งหลาย ก็ท่านทั้งหลายรู้หรือไม่ว่า “ในกาลก่อน เราได้เคยมีมาแล้ว หรือว่าไม่ได้เคยมีมา”’ ‘ข้อนี้หามิได้ อาวุโส’ ‘ดูก่อนอาวุโสนิครนถ์ทั้งหลาย ก็ท่านทั้งหลายรู้หรือไม่ว่า “ในกาลก่อน เราได้ทำบาปกรรมไว้ หรือว่าไม่ได้ทำไว้”’ ‘ข้อนี้หามิได้ อาวุโส’ ‘ดูก่อนอาวุโสนิครนถ์ทั้งหลาย ก็ท่านทั้งหลายรู้หรือไม่ว่า “เราได้ทำบาปกรรมชื่อนี้ๆ ไว้”’ ‘ข้อนี้หามิได้ อาวุโส’ ‘ดูก่อนอาวุโสนิครนถ์ทั้งหลาย ก็ท่านทั้งหลายรู้หรือไม่ว่า “ทุกข์เท่านี้เราได้ทำให้สิ้นไปแล้ว หรือทุกข์เท่านี้เราจักต้องทำให้สิ้นไป หรือเมื่อทุกข์เท่านี้สิ้นไปแล้ว ทุกข์ทั้งปวงจักเป็นอันสิ้นไป”’ ‘ข้อนี้หามิได้ อาวุโส’ ‘ดูก่อนอาวุโสนิครนถ์ทั้งหลาย ก็ท่านทั้งหลายรู้หรือไม่ ซึ่งการละอกุศลธรรม การบำเพ็ญกุศลธรรมให้ถึงพร้อมในปัจจุบัน’ ‘ข้อนี้หามิได้ อาวุโส’

‘‘‘Iti kira tumhe, āvuso nigaṇṭhā, na jānātha – ahuvamheva mayaṃ pubbe na nāhuvamhāti, na jānātha – akaramheva mayaṃ pubbe pāpakammaṃ na nākaramhāti, na jānātha – evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā pāpakammaṃ akaramhāti, na jānātha – ettakaṃ vā dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ, ettakaṃ vā dukkhaṃ nijjīretabbaṃ, ettakamhi vā dukkhe nijjiṇṇe sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatīti. Na jānātha – diṭṭheva dhamme akusalānaṃ dhammānaṃ pahānaṃ, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadaṃ. Evaṃ sante, āvuso nigaṇṭhā, ye loke luddā lohitapāṇino kurūrakammantā manussesu paccājātā te nigaṇṭhesu pabbajantī’ti? ‘Na kho, āvuso gotama, sukhena sukhaṃ adhigantabbaṃ, dukkhena kho sukhaṃ adhigantabbaṃ; sukhena cāvuso gotama, sukhaṃ adhigantabbaṃ abhavissa, rājā māgadho seniyo bimbisāro sukhaṃ adhigaccheyya, rājā māgadho seniyo bimbisāro sukhavihāritaro āyasmatā gotamenā’ti.

“ดูก่อนนิครนถ์ผู้มีอายุ ได้ยินว่า ท่านทั้งหลายไม่รู้ว่า ‘ในกาลก่อน เราทั้งหลายได้มีแล้ว มิใช่ว่าไม่ได้มี’ ไม่รู้ว่า ‘ในกาลก่อน เราทั้งหลายได้ทำบาปกรรมไว้ มิใช่ว่าไม่ได้ทำ’ ไม่รู้ว่า ‘เราทั้งหลายได้ทำบาปกรรมชื่อนี้ๆ ไว้’ ไม่รู้ว่า ‘ทุกข์เท่านี้สิ้นไปแล้ว ทุกข์เท่านี้ควรให้สิ้นไป เมื่อทุกข์เท่านี้สิ้นไปแล้ว ทุกข์ทั้งปวงจักเป็นอันสิ้นไป’ ไม่รู้ว่า ‘การละอกุศลธรรม การยังกุศลธรรมให้ถึงพร้อมในปัจจุบัน’ ดูก่อนนิครนถ์ผู้มีอายุ เมื่อเป็นเช่นนี้ บรรดาผู้ที่ดุร้าย มีมือเปื้อนเลือด มีการงานที่โหดร้ายในโลก กลับมาเกิดเป็นมนุษย์แล้ว ก็จะพากันบวชในสำนักของพวกนิครนถ์กระมัง” “ข้าแต่ท่านพระโคดมผู้มีอายุ สุขจะพึงบรรลุได้ด้วยสุขก็หาไม่ แต่สุขจะพึงบรรลุได้ด้วยทุกข์ ข้าแต่ท่านพระโคดมผู้มีอายุ ถ้าสุขจะพึงบรรลุได้ด้วยสุขไซร้ พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพมคธราช คงจะบรรลุสุขได้ พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพมคธราช คงจะอยู่เป็นสุขกว่าท่านพระโคดม”

‘‘‘Addhāyasmantehi nigaṇṭhehi sahasā appaṭisaṅkhā vācā bhāsitā – na kho, āvuso gotama, sukhena sukhaṃ adhigantabbaṃ, dukkhena kho sukhaṃ adhigantabbaṃ; sukhena cāvuso gotama, sukhaṃ adhigantabbaṃ abhavissa, rājā māgadho seniyo bimbisāro sukhaṃ adhigaccheyya, rājā māgadho seniyo bimbisāro sukhavihāritaro āyasmatā gotamenā’’ti. Api ca ahameva tattha paṭipucchitabbo – ko nu kho āyasmantānaṃ sukhavihāritaro rājā vā māgadho seniyo bimbisāro āyasmā vā gotamo’ti? Addhāvuso gotama, amhehi sahasā appaṭisaṅkhā vācā bhāsitā, na kho, āvuso gotama, sukhena sukhaṃ adhigantabbaṃ, dukkhena kho sukhaṃ adhigantabbaṃ; sukhena cāvuso gotama, sukhaṃ adhigantabbaṃ abhavissa, rājā māgadho seniyo bimbisāro sukhaṃ adhigaccheyya, rājā māgadho seniyo bimbisāro sukhavihāritaro āyasmatā gotamenāti. Api ca tiṭṭhatetaṃ, idānipi mayaṃ āyasmantaṃ gotamaṃ pucchāma – ko nu kho āyasmantānaṃ sukhavihāritaro rājā vā māgadho seniyo bimbisāro āyasmā vā gotamo’ti?

“เป็นความจริงที่ท่านนิครนถ์ทั้งหลายได้กล่าวคำโดยมิได้ไตร่ตรองอย่างรีบร้อนว่า ‘ข้าแต่ท่านพระโคดมผู้มีอายุ สุขจะพึงบรรลุได้ด้วยสุขก็หาไม่ แต่สุขจะพึงบรรลุได้ด้วยทุกข์ ข้าแต่ท่านพระโคดมผู้มีอายุ ถ้าสุขจะพึงบรรลุได้ด้วยสุขไซร้ พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพมคธราช คงจะบรรลุสุขได้ พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพมคธราช คงจะอยู่เป็นสุขกว่าท่านพระโคดม’ อันที่จริง ในเรื่องนั้น เราเองต่างหากที่ควรถูกย้อนถามว่า ‘ในบรรดาท่านทั้งสอง ใครเล่าอยู่เป็นสุขกว่ากัน พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพมคธราช หรือท่านพระโคดม’” “ข้าแต่ท่านพระโคดมผู้มีอายุ เป็นความจริงที่พวกข้าพเจ้าได้กล่าวคำโดยมิได้ไตร่ตรองอย่างรีบร้อนว่า ‘ข้าแต่ท่านพระโคดมผู้มีอายุ สุขจะพึงบรรลุได้ด้วยสุขก็หาไม่ แต่สุขจะพึงบรรลุได้ด้วยทุกข์ ข้าแต่ท่านพระโคดมผู้มีอายุ ถ้าสุขจะพึงบรรลุได้ด้วยสุขไซร้ พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพมคธราช คงจะบรรลุสุขได้ พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพมคธราช คงจะอยู่เป็นสุขกว่าท่านพระโคดม’ ก็แต่ว่า เรื่องนั้นยกไว้ก่อน บัดนี้ พวกข้าพเจ้าขอทูลถามท่านพระโคดมว่า ‘ในบรรดาท่านทั้งสอง ใครเล่าอยู่เป็นสุขกว่ากัน พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพมคธราช หรือท่านพระโคดม’”

‘‘‘Tena [Pg.132] hāvuso nigaṇṭhā, tumheva tattha paṭipucchissāmi, yathā vo khameyya tathā naṃ byākareyyātha. Taṃ kiṃ maññathāvuso nigaṇṭhā, pahoti rājā māgadho seniyo bimbisāro, aniñjamāno kāyena, abhāsamāno vācaṃ, satta rattindivāni ekantasukhaṃ paṭisaṃvedī viharitu’nti? ‘No hidaṃ, āvuso’.

“ดูก่อนนิครนถ์ผู้มีอายุ ถ้าเช่นนั้น ในเรื่องนี้ เราจะขอย้อนถามท่านทั้งหลาย ท่านทั้งหลายพอใจอย่างไร ก็จงตอบอย่างนั้น ดูก่อนนิครนถ์ผู้มีอายุ ท่านทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพมคธราช จะสามารถมีพระวรกายไม่ไหวติง ไม่ตรัสวาจา เสวยสุขอย่างเดียวตลอด ๗ วัน ๗ คืนได้หรือไม่” “ไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุ”

‘‘‘Taṃ kiṃ maññathāvuso nigaṇṭhā, pahoti rājā māgadho seniyo bimbisāro, aniñjamāno kāyena, abhāsamāno vācaṃ, cha rattindivāni…pe… pañca rattindivāni… cattāri rattindivāni… tīṇi rattindivāni… dve rattindivāni… ekaṃ rattindivaṃ ekantasukhaṃ paṭisaṃvedī viharitu’nti? ‘No hidaṃ, āvuso’.

“ดูก่อนนิครนถ์ผู้มีอายุ ท่านทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพมคธราช จะสามารถมีพระวรกายไม่ไหวติง ไม่ตรัสวาจา เสวยสุขอย่างเดียวตลอด ๖ วัน ๖ คืน...ตลอด ๕ วัน ๕ คืน...ตลอด ๔ วัน ๔ คืน...ตลอด ๓ วัน ๓ คืน...ตลอด ๒ วัน ๒ คืน...ตลอด ๑ วัน ๑ คืนได้หรือไม่” “ไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุ”

‘‘‘Ahaṃ kho, āvuso nigaṇṭhā, pahomi aniñjamāno kāyena, abhāsamāno vācaṃ, ekaṃ rattindivaṃ ekantasukhaṃ paṭisaṃvedī viharituṃ. Ahaṃ kho, āvuso nigaṇṭhā, pahomi aniñjamāno kāyena, abhāsamāno vācaṃ, dve rattindivāni… tīṇi rattindivāni… cattāri rattindivāni… pañca rattindivāni… cha rattindivāni… satta rattindivāni ekantasukhaṃ paṭisaṃvedī viharituṃ. Taṃ kiṃ maññathāvuso nigaṇṭhā, evaṃ sante ko sukhavihāritaro rājā vā māgadho seniyo bimbisāro ahaṃ vā’ti? ‘Evaṃ sante āyasmāva gotamo sukhavihāritaro raññā māgadhena seniyena bimbisārenā’’’ti.

“ดูก่อนนิครนถ์ผู้มีอายุ แต่เราสามารถมีกายไม่ไหวติง ไม่กล่าววาจา เสวยสุขอย่างเดียวตลอด ๑ วัน ๑ คืนได้ ดูก่อนนิครนถ์ผู้มีอายุ เราสามารถมีกายไม่ไหวติง ไม่กล่าววาจา เสวยสุขอย่างเดียวตลอด ๒ วัน ๒ คืน...ตลอด ๓ วัน ๓ คืน...ตลอด ๔ วัน ๔ คืน...ตลอด ๕ วัน ๕ คืน...ตลอด ๖ วัน ๖ คืน...ตลอด ๗ วัน ๗ คืนได้ ดูก่อนนิครนถ์ผู้มีอายุ ท่านทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อเป็นเช่นนี้ ใครเล่าอยู่เป็นสุขกว่ากัน พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพมคธราช หรือเรา” “เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านพระโคดมย่อมอยู่เป็นสุขกว่าพระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพมคธราช”

Idamavoca bhagavā. Attamano mahānāmo sakko bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว เจ้าชายมหานามะศากยะทรงพอพระทัย ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Cūḷadukkhakkhandhasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ.

จูฬทุกขักขันทสูตรที่ ๔ จบ

5. Anumānasuttaṃ

๕. อนุมานสูตร

181. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā mahāmoggallāno bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye. Tatra kho āyasmā mahāmoggallāno bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, bhikkhavo’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato mahāmoggallānassa paccassosuṃ. Āyasmā mahāmoggallāno etadavoca –

๑๘๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะ อยู่ที่เภสกฬาวัน ซึ่งเป็นที่ให้อภัยแก่หมู่เนื้อ ในสุงสุมารคิรนคร แคว้นภัคคะ ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้เรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นได้ตอบรับท่านพระมหาโมคคัลลานะว่า “ขอรับ อาวุโส” ท่านพระมหาโมคคัลลานะจึงได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘Pavāreti [Pg.133] cepi, āvuso, bhikkhu – ‘vadantu maṃ āyasmanto, vacanīyomhi āyasmantehī’ti, so ca hoti dubbaco, dovacassakaraṇehi dhammehi samannāgato, akkhamo appadakkhiṇaggāhī anusāsaniṃ, atha kho naṃ sabrahmacārī na ceva vattabbaṃ maññanti, na ca anusāsitabbaṃ maññanti, na ca tasmiṃ puggale vissāsaṃ āpajjitabbaṃ maññanti.

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย แม้ภิกษุจะปวารณาว่า ‘ขอท่านทั้งหลายจงว่ากล่าวข้าพเจ้าเถิด ข้าพเจ้าเป็นผู้ที่ท่านทั้งหลายพึงว่ากล่าวได้’ แต่ภิกษุนั้นเป็นผู้ว่ายาก ประกอบด้วยธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก ไม่อดทน ไม่รับคำสั่งสอนโดยเคารพ เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายย่อมไม่เข้าใจว่าควรจะว่ากล่าว ไม่เข้าใจว่าควรจะสั่งสอน และไม่เข้าใจว่าควรจะไว้วางใจในบุคคลนั้น

‘‘Katame cāvuso, dovacassakaraṇā dhammā? Idhāvuso, bhikkhu pāpiccho hoti, pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gato. Yampāvuso, bhikkhu pāpiccho hoti, pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gato – ayampi dhammo dovacassakaraṇo.

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายากเป็นไฉน ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีความปรารถนาลามก ตกอยู่ในอำนาจแห่งความปรารถนาลามก ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย การที่ภิกษุเป็นผู้มีความปรารถนาลามก ตกอยู่ในอำนาจแห่งความปรารถนาลามก แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu attukkaṃsako hoti paravambhī. Yampāvuso, bhikkhu attukkaṃsako hoti paravambhī – ayampi dhammo dovacassakaraṇo.

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ยกตนข่มผู้อื่น ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย การที่ภิกษุเป็นผู้ยกตนข่มผู้อื่น แม้นี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu kodhano hoti kodhābhibhūto. Yampāvuso, bhikkhu kodhano hoti kodhābhibhūto – ayampi dhammo dovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มักโกรธ ถูกความโกรธครอบงำ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุเป็นผู้มักโกรธ ถูกความโกรธครอบงำ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่ายาก

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu kodhano hoti kodhahetu upanāhī. Yampāvuso, bhikkhu kodhano hoti kodhahetu upanāhī – ayampi dhammo dovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มักโกรธ เพราะความโกรธเป็นเหตุ จึงผูกโกรธไว้ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุเป็นผู้มักโกรธ เพราะความโกรธเป็นเหตุ จึงผูกโกรธไว้ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่ายาก

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu kodhano hoti kodhahetu abhisaṅgī. Yampāvuso, bhikkhu kodhano hoti kodhahetu abhisaṅgī – ayampi dhammo dovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มักโกรธ เพราะความโกรธเป็นเหตุ จึงเป็นผู้ติดอยู่ในความโกรธอย่างยิ่ง ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุเป็นผู้มักโกรธ เพราะความโกรธเป็นเหตุ จึงเป็นผู้ติดอยู่ในความโกรธอย่างยิ่ง แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่ายาก

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu kodhano hoti kodhasāmantā vācaṃ nicchāretā. Yampāvuso, bhikkhu kodhano hoti kodhasāmantā vācaṃ nicchāretā – ayampi dhammo dovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มักโกรธ ย่อมเปล่งวาจาที่เนื่องด้วยความโกรธ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุเป็นผู้มักโกรธ ย่อมเปล่งวาจาที่เนื่องด้วยความโกรธ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่ายาก

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu codito codakena codakaṃ paṭippharati. Yampāvuso, bhikkhu codito codakena codakaṃ paṭippharati – ayampi dhammo dovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุถูกผู้โจทก์โจทนาแล้ว ย่อมกระทบกระทั่งผู้โจทก์ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุถูกผู้โจทก์โจทนาแล้ว ย่อมกระทบกระทั่งผู้โจทก์ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่ายาก

‘‘Puna [Pg.134] caparaṃ, āvuso, bhikkhu codito codakena codakaṃ apasādeti. Yampāvuso, bhikkhu codito codakena codakaṃ apasādeti – ayampi dhammo dovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุถูกผู้โจทก์โจทนาแล้ว ย่อมรุกรานผู้โจทก์ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุถูกผู้โจทก์โจทนาแล้ว ย่อมรุกรานผู้โจทก์ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่ายาก

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu codito codakena codakassa paccāropeti. Yampāvuso, bhikkhu codito codakena codakassa paccāropeti – ayampi dhammo dovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุถูกผู้โจทก์โจทนาแล้ว ย่อมกลับโจทก์ผู้โจทก์ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุถูกผู้โจทก์โจทนาแล้ว ย่อมกลับโจทก์ผู้โจทก์ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่ายาก

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu codito codakena aññenaññaṃ paṭicarati, bahiddhā kathaṃ apanāmeti, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Yampāvuso, bhikkhu codito codakena aññenaññaṃ paṭicarati, bahiddhā kathaṃ apanāmeti, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti – ayampi dhammo dovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุถูกผู้โจทก์โจทนาแล้ว ย่อมเอาเรื่องอื่นมากลบเกลื่อน ย่อมนำเรื่องนอกประเด็นมาพูด ย่อมแสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจให้ปรากฏ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุถูกผู้โจทก์โจทนาแล้ว ย่อมเอาเรื่องอื่นมากลบเกลื่อน ย่อมนำเรื่องนอกประเด็นมาพูด ย่อมแสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจให้ปรากฏ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่ายาก

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu codito codakena apadāne na sampāyati. Yampāvuso, bhikkhu codito codakena apadāne na sampāyati – ayampi dhammo dovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุถูกผู้โจทก์โจทนาแล้ว ไม่สามารถชี้แจงในเรื่องที่ถูกโจทนาได้ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุถูกผู้โจทก์โจทนาแล้ว ไม่สามารถชี้แจงในเรื่องที่ถูกโจทนาได้ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่ายาก

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu makkhī hoti paḷāsī. Yampāvuso, bhikkhu makkhī hoti paḷāsī – ayampi dhammo dovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ลบหลู่คุณท่านและตีเสมอ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุเป็นผู้ลบหลู่คุณท่านและตีเสมอ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่ายาก

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu issukī hoti maccharī. Yampāvuso, bhikkhu issukī hoti maccharī – ayampi dhammo dovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ริษยาและตระหนี่ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุเป็นผู้ริษยาและตระหนี่ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่ายาก

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu saṭho hoti māyāvī. Yampāvuso, bhikkhu saṭho hoti māyāvī – ayampi dhammo dovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้โอ้อวดและมีมายา ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุเป็นผู้โอ้อวดและมีมายา แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่ายาก

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu thaddho hoti atimānī. Yampāvuso, bhikkhu thaddho hoti atimānī – ayampi dhammo dovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้กระด้างและถือตัวจัด ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุเป็นผู้กระด้างและถือตัวจัด แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่ายาก

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī. Yampāvuso, bhikkhu sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī – ayampi dhammo dovacassakaraṇo. Ime vuccantāvuso, dovacassakaraṇā dhammā.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ยึดมั่นในทิฏฐิของตน ถือรั้น และสละได้ยาก ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุเป็นผู้ยึดมั่นในทิฏฐิของตน ถือรั้น และสละได้ยาก แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่ายาก ดูก่อนอาวุโส ธรรมเหล่านี้เรียกว่า ธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก

182. ‘‘No [Pg.135] cepi, āvuso, bhikkhu pavāreti – ‘vadantu maṃ āyasmanto, vacanīyomhi āyasmantehī’ti, so ca hoti suvaco, sovacassakaraṇehi dhammehi samannāgato, khamo padakkhiṇaggāhī anusāsaniṃ, atha kho naṃ sabrahmacārī vattabbañceva maññanti, anusāsitabbañca maññanti, tasmiñca puggale vissāsaṃ āpajjitabbaṃ maññanti.

๑๘๒. ดูก่อนอาวุโส ถึงแม้ภิกษุจะไม่ได้ปวารณาไว้ว่า ‘ขอท่านทั้งหลายจงว่ากล่าวข้าพเจ้า ข้าพเจ้าเป็นผู้ที่ท่านทั้งหลายพึงว่ากล่าวได้’ แต่เธอเป็นผู้ว่าง่าย ประกอบด้วยธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย เป็นผู้อดทน รับคำสั่งสอนโดยเคารพ เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายย่อมสำคัญภิกษุนั้นว่า เป็นผู้ควรว่ากล่าวได้ ควรพร่ำสอนได้ และย่อมสำคัญว่าควรไว้วางใจในบุคคลนั้นได้

‘‘Katame cāvuso, sovacassakaraṇā dhammā? Idhāvuso, bhikkhu na pāpiccho hoti, na pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gato. Yampāvuso, bhikkhu na pāpiccho hoti na pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gato – ayampi dhammo sovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส ธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่ายเป็นไฉน ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้มีความปรารถนาลามก ไม่ตกอยู่ในอำนาจแห่งความปรารถนาลามก ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุไม่เป็นผู้มีความปรารถนาลามก ไม่ตกอยู่ในอำนาจแห่งความปรารถนาลามก แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่าง่าย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu anattukkaṃsako hoti aparavambhī. Yampāvuso, bhikkhu anattukkaṃsako hoti aparavambhī – ayampi dhammo sovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่เป็นผู้ยกตนและไม่เป็นผู้ข่มผู้อื่น ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุไม่เป็นผู้ยกตนและไม่เป็นผู้ข่มผู้อื่น แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่าง่าย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu na kodhano hoti na kodhābhibhūto. Yampāvuso, bhikkhu na kodhano hoti na kodhābhibhūto – ayampi dhammo sovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่เป็นผู้มักโกรธ ไม่ถูกความโกรธครอบงำ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุไม่เป็นผู้มักโกรธ ไม่ถูกความโกรธครอบงำ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่าง่าย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu na kodhano hoti na kodhahetu upanāhī. Yampāvuso, bhikkhu na kodhano hoti na kodhahetu upanāhī – ayampi dhammo sovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่เป็นผู้มักโกรธ ไม่เป็นผู้ผูกโกรธไว้เพราะความโกรธเป็นเหตุ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุไม่เป็นผู้มักโกรธ ไม่เป็นผู้ผูกโกรธไว้เพราะความโกรธเป็นเหตุ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่าง่าย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu na kodhano hoti na kodhahetu abhisaṅgī. Yampāvuso, bhikkhu na kodhano hoti na kodhahetu abhisaṅgī – ayampi dhammo sovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่เป็นผู้มักโกรธ ไม่เป็นผู้ติดอยู่ในความโกรธอย่างยิ่งเพราะความโกรธเป็นเหตุ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุไม่เป็นผู้มักโกรธ ไม่เป็นผู้ติดอยู่ในความโกรธอย่างยิ่งเพราะความโกรธเป็นเหตุ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่าง่าย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu na kodhano hoti na kodhasāmantā vācaṃ nicchāretā. Yampāvuso, bhikkhu na kodhano hoti na kodhasāmantā vācaṃ nicchāretā – ayampi dhammo sovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่เป็นผู้มักโกรธ ไม่เปล่งวาจาที่เนื่องด้วยความโกรธ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุไม่เป็นผู้มักโกรธ ไม่เปล่งวาจาที่เนื่องด้วยความโกรธ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่าง่าย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu codito codakena codakaṃ nappaṭippharati. Yampāvuso, bhikkhu codito codakena codakaṃ nappaṭippharati – ayampi dhammo sovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุถูกผู้โจทก์โจทนาแล้ว ย่อมไม่กระทบกระทั่งผู้โจทก์ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุถูกผู้โจทก์โจทนาแล้ว ย่อมไม่กระทบกระทั่งผู้โจทก์ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่าง่าย

‘‘Puna [Pg.136] caparaṃ, āvuso, bhikkhu codito codakena codakaṃ na apasādeti. Yampāvuso, bhikkhu codito codakena codakaṃ na apasādeti – ayampi dhammo sovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุถูกผู้โจทก์โจทนาแล้ว ย่อมไม่รุกรานผู้โจทก์ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุถูกผู้โจทก์โจทนาแล้ว ย่อมไม่รุกรานผู้โจทก์ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นเหตุให้เป็นคนว่าง่าย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu codito codakena codakassa na paccāropeti. Yampāvuso, bhikkhu codito codakena codakassa na paccāropeti – ayampi dhammo sovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุถูกโจทก์โจทแล้ว ไม่กลับโจทโจทก์ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุถูกโจทก์โจทแล้ว ไม่กลับโจทโจทก์ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นผู้ว่าง่าย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu codito codakena na aññenaññaṃ paṭicarati, na bahiddhā kathaṃ apanāmeti, na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Yampāvuso, bhikkhu codito codakena na aññenaññaṃ paṭicarati, na bahiddhā kathaṃ apanāmeti, na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti – ayampi dhammo sovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุถูกโจทก์โจทแล้ว ไม่พูดกลบเกลื่อนด้วยเรื่องอื่น ไม่นำเรื่องไปนอกเรื่อง ไม่แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่เชื่อถือให้ปรากฏ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุถูกโจทก์โจทแล้ว ไม่พูดกลบเกลื่อนด้วยเรื่องอื่น ไม่นำเรื่องไปนอกเรื่อง ไม่แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่เชื่อถือให้ปรากฏ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นผู้ว่าง่าย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu codito codakena apadāne sampāyati. Yampāvuso, bhikkhu codito codakena apadāne sampāyati – ayampi dhammo sovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุถูกโจทก์โจทแล้ว ย่อมอาจเพื่อจะให้โจทก์เข้าใจในเรื่องนั้นได้ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุถูกโจทก์โจทแล้ว ย่อมอาจเพื่อจะให้โจทก์เข้าใจในเรื่องนั้นได้ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นผู้ว่าง่าย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu amakkhī hoti apaḷāsī. Yampāvuso, bhikkhu amakkhī hoti apaḷāsī – ayampi dhammo sovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่เป็นผู้ลบหลู่คุณท่าน ไม่เป็นผู้ตีเสมอ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุไม่เป็นผู้ลบหลู่คุณท่าน ไม่เป็นผู้ตีเสมอ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นผู้ว่าง่าย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu anissukī hoti amaccharī. Yampāvuso, bhikkhu anissukī hoti amaccharī – ayampi dhammo sovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่เป็นผู้ริษยา ไม่เป็นผู้ตระหนี่ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุไม่เป็นผู้ริษยา ไม่เป็นผู้ตระหนี่ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นผู้ว่าง่าย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu asaṭho hoti amāyāvī. Yampāvuso, bhikkhu asaṭho hoti amāyāvī – ayampi dhammo sovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่เป็นผู้โอ้อวด ไม่เป็นผู้มีมายา ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุไม่เป็นผู้โอ้อวด ไม่เป็นผู้มีมายา แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นผู้ว่าง่าย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu atthaddho hoti anatimānī. Yampāvuso, bhikkhu atthaddho hoti anatimānī – ayampi dhammo sovacassakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่เป็นผู้กระด้าง ไม่เป็นผู้ถือตัวจัด ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุไม่เป็นผู้กระด้าง ไม่เป็นผู้ถือตัวจัด แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นผู้ว่าง่าย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu asandiṭṭhiparāmāsī hoti anādhānaggāhī suppaṭinissaggī. Yampāvuso, bhikkhu asandiṭṭhiparāmāsī hoti, anādhānaggāhī suppaṭinissaggī [Pg.137] – ayampi dhammo sovacassakaraṇo. Ime vuccantāvuso, sovacassakaraṇā dhammā.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่เป็นผู้ยึดมั่นในทิฏฐิของตน ไม่เป็นผู้ถือรั้น สละคืนได้ง่าย ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุไม่เป็นผู้ยึดมั่นในทิฏฐิของตน ไม่เป็นผู้ถือรั้น สละคืนได้ง่าย แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นธรรมที่ทำให้เป็นผู้ว่าง่าย ดูก่อนอาวุโส ธรรมเหล่านี้เรียกว่า ธรรมที่ทำให้เป็นผู้ว่าง่าย

183. ‘‘Tatrāvuso, bhikkhunā attanāva attānaṃ evaṃ anuminitabbaṃ – ‘yo khvāyaṃ puggalo pāpiccho, pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gato, ayaṃ me puggalo appiyo amanāpo; ahañceva kho panassaṃ pāpiccho pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gato, ahaṃpāssaṃ paresaṃ appiyo amanāpo’ti. Evaṃ jānantenāvuso, bhikkhunā ‘na pāpiccho bhavissāmi, na pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gato’ti cittaṃ uppādetabbaṃ.

๑๘๓. ดูก่อนอาวุโส ในธรรมเหล่านั้น ภิกษุพึงเปรียบเทียบตนกับตนอย่างนี้ว่า ‘บุคคลใดแล เป็นผู้มีความปรารถนาลามก ตกอยู่ในอำนาจแห่งความปรารถนาลามก บุคคลนี้เป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา ถ้าแม้เราพึงเป็นผู้มีความปรารถนาลามก ตกอยู่ในอำนาจแห่งความปรารถนาลามก แม้เราก็พึงเป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุรู้อยู่อย่างนี้ พึง 일으กจิตว่า ‘เราจักไม่เป็นผู้มีความปรารถนาลามก ไม่ตกอยู่ในอำนาจแห่งความปรารถนาลามก’

‘‘‘Yo khvāyaṃ puggalo attukkaṃsako paravambhī, ayaṃ me puggalo appiyo amanāpo; ahañceva kho panassaṃ attukkaṃsako paravambhī, ahaṃpāssaṃ paresaṃ appiyo amanāpo’ti. Evaṃ jānantenāvuso, bhikkhunā ‘anattukkaṃsako bhavissāmi aparavambhī’ti cittaṃ uppādetabbaṃ.

‘บุคคลใดแล เป็นผู้ยกตนข่มผู้อื่น บุคคลนี้เป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา ถ้าแม้เราพึงเป็นผู้ยกตนข่มผู้อื่น แม้เราก็พึงเป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุรู้อยู่อย่างนี้ พึง 일으กจิตว่า ‘เราจักไม่เป็นผู้ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น’

‘‘‘Yo khvāyaṃ puggalo kodhano kodhābhibhūto, ayaṃ me puggalo appiyo amanāpo. Ahañceva kho panassaṃ kodhano kodhābhibhūto, ahaṃpāssaṃ paresaṃ appiyo amanāpo’ti. Evaṃ jānantenāvuso, bhikkhunā ‘na kodhano bhavissāmi na kodhābhibhūto’ti cittaṃ uppādetabbaṃ.

‘บุคคลใดแล เป็นคนมักโกรธ ถูกความโกรธครอบงำ บุคคลนี้เป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา ถ้าแม้เราพึงเป็นคนมักโกรธ ถูกความโกรธครอบงำ แม้เราก็พึงเป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุรู้อยู่อย่างนี้ พึง 일으กจิตว่า ‘เราจักไม่เป็นคนมักโกรธ ไม่ถูกความโกรธครอบงำ’

‘‘‘Yo khvāyaṃ puggalo kodhano kodhahetu upanāhī, ayaṃ me puggalo appiyo amanāpo; ahañceva kho panassaṃ kodhano kodhahetu upanāhī, ahaṃpāssaṃ paresaṃ appiyo amanāpo’ti. Evaṃ jānantenāvuso, bhikkhunā ‘na kodhano bhavissāmi na kodhahetu upanāhī’ti cittaṃ uppādetabbaṃ.

‘บุคคลใดแล เป็นคนมักโกรธ และเพราะความโกรธเป็นเหตุ จึงเป็นผู้ผูกโกรธไว้ บุคคลนี้เป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา ถ้าแม้เราพึงเป็นคนมักโกรธ และเพราะความโกรธเป็นเหตุ จึงเป็นผู้ผูกโกรธไว้ แม้เราก็พึงเป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุรู้อยู่อย่างนี้ พึง 일으กจิตว่า ‘เราจักไม่เป็นคนมักโกรธ และจักไม่เป็นผู้ผูกโกรธไว้เพราะความโกรธเป็นเหตุ’

‘‘‘Yo khvāyaṃ puggalo kodhano kodhahetu abhisaṅgī, ayaṃ me puggalo appiyo amanāpo; ahañceva kho panassaṃ kodhano kodhahetu abhisaṅgī, ahaṃpāssaṃ paresaṃ appiyo amanāpo’ti. Evaṃ jānantenāvuso, bhikkhunā ‘na kodhano bhavissāmi na kodhahetu abhisaṅgī’ti cittaṃ uppādetabbaṃ.

‘บุคคลใดแล เป็นคนมักโกรธ และเพราะความโกรธเป็นเหตุ จึงเป็นผู้ติดอยู่ในความโกรธ บุคคลนี้เป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา ถ้าแม้เราพึงเป็นคนมักโกรธ และเพราะความโกรธเป็นเหตุ จึงเป็นผู้ติดอยู่ในความโกรธ แม้เราก็พึงเป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุรู้อยู่อย่างนี้ พึง 일으กจิตว่า ‘เราจักไม่เป็นคนมักโกรธ และจักไม่เป็นผู้ติดอยู่ในความโกรธเพราะความโกรธเป็นเหตุ’

‘‘‘Yo [Pg.138] khvāyaṃ puggalo kodhano kodhasāmantā vācaṃ nicchāretā, ayaṃ me puggalo appiyo amanāpo; ahañceva kho panassaṃ kodhano kodhasāmantā vācaṃ nicchāretā, ahaṃpāssaṃ paresaṃ appiyo amanāpo’ti. Evaṃ jānantenāvuso, bhikkhunā ‘na kodhano bhavissāmi na kodhasāmantā vācaṃ nicchāressāmī’ti cittaṃ uppādetabbaṃ.

‘บุคคลใดแล เป็นคนมักโกรธ เป็นผู้เปล่งวาจาที่เนื่องด้วยความโกรธ บุคคลนี้เป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา ถ้าแม้เราพึงเป็นคนมักโกรธ เป็นผู้เปล่งวาจาที่เนื่องด้วยความโกรธ แม้เราก็พึงเป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุรู้อยู่อย่างนี้ พึง 일으กจิตว่า ‘เราจักไม่เป็นคนมักโกรธ จักไม่เปล่งวาจาที่เนื่องด้วยความโกรธ’

‘‘‘Yo khvāyaṃ puggalo codito codakena codakaṃ paṭippharati, ayaṃ me puggalo appiyo amanāpo; ahañceva kho pana codito codakena codakaṃ paṭipphareyyaṃ, ahaṃpāssaṃ paresaṃ appiyo amanāpo’ti. Evaṃ jānantenāvuso, bhikkhunā ‘codito codakena codakaṃ nappaṭippharissāmī’ti cittaṃ uppādetabbaṃ.

‘บุคคลใดแล ถูกโจทก์โจทแล้ว รุกรานโจทก์ บุคคลนี้เป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา ถ้าแม้เราถูกโจทก์โจทแล้ว พึงรุกรานโจทก์ แม้เราก็พึงเป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุรู้อยู่อย่างนี้ พึง 일으กจิตว่า ‘เราถูกโจทก์โจทแล้ว จักไม่รุกรานโจทก์’

‘‘‘Yo khvāyaṃ puggalo codito codakena codakaṃ apasādeti, ayaṃ me puggalo appiyo amanāpo; ahañceva kho pana codito codakena codakaṃ apasādeyyaṃ, ahaṃpāssaṃ paresaṃ appiyo amanāpo’ti. Evaṃ jānantenāvuso, bhikkhunā ‘codito codakena codakaṃ na apasādessāmī’ti cittaṃ uppādetabbaṃ.

‘บุคคลใดแล ถูกโจทก์โจทแล้ว ว่าร้ายโจทก์ บุคคลนี้เป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา ถ้าแม้เราถูกโจทก์โจทแล้ว พึงว่าร้ายโจทก์ แม้เราก็พึงเป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุรู้อยู่อย่างนี้ พึง 일으กจิตว่า ‘เราถูกโจทก์โจทแล้ว จักไม่ว่าร้ายโจทก์’

‘‘‘Yo khvāyaṃ puggalo codito codakena codakassa paccāropeti, ayaṃ me puggalo appiyo amanāpo; ahañceva kho pana codito codakena codakassa paccāropeyyaṃ, ahaṃpāssaṃ paresaṃ appiyo amanāpo’ti. Evaṃ jānantenāvuso, bhikkhunā ‘codito codakena codakassa na paccāropessāmī’ti cittaṃ uppādetabbaṃ.

‘บุคคลใดแล ถูกโจทก์โจทแล้ว กลับโจทโจทก์ บุคคลนี้เป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา ถ้าแม้เราถูกโจทก์โจทแล้ว พึงกลับโจทโจทก์ แม้เราก็พึงเป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุรู้อยู่อย่างนี้ พึง 일으กจิตว่า ‘เราถูกโจทก์โจทแล้ว จักไม่กลับโจทโจทก์’

‘‘‘Yo khvāyaṃ puggalo codito codakena aññenaññaṃ paṭicarati, bahiddhā kathaṃ apanāmeti, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti, ayaṃ me puggalo appiyo amanāpo; ahañceva kho pana codito codakena aññenaññaṃ paṭicareyyaṃ, bahiddhā kathaṃ apanāmeyyaṃ, kopañca dosañca appaccayañca pātukareyyaṃ, ahaṃpāssaṃ paresaṃ appiyo amanāpo’ti. Evaṃ jānantenāvuso, bhikkhunā ‘codito codakena na aññenaññaṃ paṭicarissāmi, na bahiddhā kathaṃ apanāmessāmi, na kopañca dosañca appaccayañca pātukarissāmī’ti cittaṃ uppādetabbaṃ.

‘บุคคลใดแล ถูกโจทก์โจทนาแล้ว ย่อมกลบเกลื่อนเรื่องอื่นด้วยเรื่องอื่น ย่อมนำเรื่องไปนอกประเด็น ย่อมแสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจให้ปรากฏ บุคคลนี้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา หากว่าเราถูกโจทก์โจทนาแล้ว พึงกลบเกลื่อนเรื่องอื่นด้วยเรื่องอื่น พึงนำเรื่องไปนอกประเด็น พึงแสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจให้ปรากฏ แม้เราก็พึงเป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้ พึงทำจิตให้เกิดขึ้นว่า ‘เราถูกโจทก์โจทนาแล้ว จักไม่กลบเกลื่อนเรื่องอื่นด้วยเรื่องอื่น จักไม่นำเรื่องไปนอกประเด็น จักไม่แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจให้ปรากฏ’

‘‘‘Yo [Pg.139] khvāyaṃ puggalo codito codakena apadāne na sampāyati, ayaṃ me puggalo appiyo amanāpo; ahañceva kho pana codito codakena apadāne na sampāyeyyaṃ, ahaṃpāssaṃ paresaṃ appiyo amanāpo’ti. Evaṃ jānantenāvuso, bhikkhunā ‘codito codakena apadāne sampāyissāmī’ti cittaṃ uppādetabbaṃ.

‘บุคคลใดแล ถูกโจทก์โจทนาแล้ว ไม่สามารถชี้แจงให้เป็นที่พอใจได้ในเรื่องนั้น บุคคลนี้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา หากว่าเราถูกโจทก์โจทนาแล้ว ไม่พึงสามารถชี้แจงให้เป็นที่พอใจได้ในเรื่องนั้น แม้เราก็พึงเป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้ พึงทำจิตให้เกิดขึ้นว่า ‘เราถูกโจทก์โจทนาแล้ว จักสามารถชี้แจงให้เป็นที่พอใจได้ในเรื่องนั้น’

‘‘‘Yo khvāyaṃ puggalo makkhī paḷāsī, ayaṃ me puggalo appiyo amanāpo; ahañceva kho panassaṃ makkhī paḷāsī, ahaṃpāssaṃ paresaṃ appiyo amanāpo’ti. Evaṃ jānantenāvuso, bhikkhunā ‘amakkhī bhavissāmi apaḷāsī’ti cittaṃ uppādetabbaṃ.

‘บุคคลใดแล เป็นผู้ลบหลู่คุณท่าน เป็นผู้ตีเสมอ บุคคลนี้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา หากว่าเราพึงเป็นผู้ลบหลู่คุณท่าน เป็นผู้ตีเสมอ แม้เราก็พึงเป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้ พึงทำจิตให้เกิดขึ้นว่า ‘เราจักเป็นผู้ไม่ลบหลู่คุณท่าน ไม่เป็นผู้ตีเสมอ’

‘‘‘Yo khvāyaṃ puggalo issukī maccharī, ayaṃ me puggalo appiyo amanāpo; ahañceva kho panassaṃ issukī maccharī, ahaṃpāssaṃ paresaṃ appiyo amanāpo’ti. Evaṃ jānantenāvuso, bhikkhunā ‘anissukī bhavissāmi amaccharī’ti cittaṃ uppādetabbaṃ.

‘บุคคลใดแล เป็นผู้ริษยา เป็นผู้ตระหนี่ บุคคลนี้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา หากว่าเราพึงเป็นผู้ริษยา เป็นผู้ตระหนี่ แม้เราก็พึงเป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้ พึงทำจิตให้เกิดขึ้นว่า ‘เราจักเป็นผู้ไม่ริษยา ไม่เป็นผู้ตระหนี่’

‘‘‘Yo khvāyaṃ puggalo saṭho māyāvī, ayaṃ me puggalo appiyo amanāpo; ahañceva kho panassaṃ saṭho māyāvī, ahaṃpāssaṃ paresaṃ appiyo amanāpo’ti. Evaṃ jānantenāvuso, bhikkhunā ‘asaṭho bhavissāmi amāyāvī’ti cittaṃ uppādetabbaṃ.

‘บุคคลใดแล เป็นคนโอ้อวด มีมายา บุคคลนี้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา หากว่าเราพึงเป็นคนโอ้อวด มีมายา แม้เราก็พึงเป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้ พึงทำจิตให้เกิดขึ้นว่า ‘เราจักเป็นผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา’

‘‘‘Yo khvāyaṃ puggalo thaddho atimānī, ayaṃ me puggalo appiyo amanāpo; ahañceva kho panassaṃ thaddho atimānī, ahaṃpāssaṃ paresaṃ appiyo amanāpo’ti. Evaṃ jānantenāvuso, bhikkhunā ‘atthaddho bhavissāmi anatimānī’ti cittaṃ uppādetabbaṃ.

‘บุคคลใดแล เป็นคนกระด้าง ถือตัวจัด บุคคลนี้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา หากว่าเราพึงเป็นคนกระด้าง ถือตัวจัด แม้เราก็พึงเป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้ พึงทำจิตให้เกิดขึ้นว่า ‘เราจักเป็นผู้ไม่กระด้าง ไม่ถือตัวจัด’

‘‘‘Yo khvāyaṃ puggalo sandiṭṭhiparāmāsī ādhānaggāhī duppaṭinissaggī, ayaṃ me puggalo appiyo amanāpo; ahañceva kho panassaṃ sandiṭṭhiparāmāsī ādhānaggāhī duppaṭinissaggī, ahaṃpāssaṃ paresaṃ appiyo amanāpo’ti. Evaṃ jānantenāvuso, bhikkhunā ‘asandiṭṭhiparāmāsī bhavissāmi anādhānaggāhī suppaṭinissaggī’ti cittaṃ uppādetabbaṃ.

‘บุคคลใดแล เป็นผู้ยึดมั่นในทิฏฐิของตน ถือรั้น สละได้ยาก บุคคลนี้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา หากว่าเราพึงเป็นผู้ยึดมั่นในทิฏฐิของตน ถือรั้น สละได้ยาก แม้เราก็พึงเป็นผู้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุผู้รู้อยู่อย่างนี้ พึงทำจิตให้เกิดขึ้นว่า ‘เราจักเป็นผู้ไม่ยึดมั่นในทิฏฐิของตน ไม่ถือรั้น สละได้ง่าย’

184. ‘‘Tatrāvuso, bhikkhunā attanāva attānaṃ evaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘kiṃ nu khomhi pāpiccho, pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gato’ti? Sace, āvuso[Pg.140], bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘pāpiccho khomhi, pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gato’ti, tenāvuso, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace panāvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘na khomhi pāpiccho, na pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gato’ti, tenāvuso, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

๑๘๔. ดูก่อนอาวุโส ในเรื่องนั้น ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้มีความปรารถนาลามก ตกอยู่ในอำนาจของความปรารถนาลามกอยู่หรือหนอ’ ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้มีความปรารถนาลามก ตกอยู่ในอำนาจของความปรารถนาลามกอยู่’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละบาปอกุศลธรรมเหล่านั้นเสีย ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรามิใช่ผู้มีความปรารถนาลามก มิได้ตกอยู่ในอำนาจของความปรารถนาลามก’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้น หมั่นศึกษาในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā attanāva attānaṃ evaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘kiṃ nu khomhi attukkaṃsako paravambhī’ti? Sace, āvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘attukkaṃsako khomhi paravambhī’ti, tenāvuso, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace panāvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘anattukkaṃsako khomhi aparavambhī’ti, tenāvuso, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ยกตนข่มผู้อื่นอยู่หรือหนอ’ ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ยกตนข่มผู้อื่นอยู่’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละบาปอกุศลธรรมเหล่านั้นเสีย ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรามิใช่ผู้ยกตนข่มผู้อื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้น หมั่นศึกษาในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā attanāva attānaṃ evaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘kiṃ nu khomhi kodhano kodhābhibhūto’ti? Sace, āvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘kodhano khomhi kodhābhibhūto’ti, tenāvuso, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace panāvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘na khomhi kodhano kodhābhibhūto’ti, tenāvuso, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนมักโกรธ ถูกความโกรธครอบงำอยู่หรือหนอ’ ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนมักโกรธ ถูกความโกรธครอบงำอยู่’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละบาปอกุศลธรรมเหล่านั้นเสีย ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรามิใช่คนมักโกรธ มิได้ถูกความโกรธครอบงำ’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้น หมั่นศึกษาในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā attanāva attānaṃ evaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘kiṃ nu khomhi kodhano kodhahetu upanāhī’ti? Sace, āvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti ‘kodhano khomhi kodhahetu upanāhī’ti, tenāvuso, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace panāvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti ‘na khomhi kodhano kodhahetu upanāhī’ti, tenāvuso, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนมักโกรธ ผูกโกรธไว้เพราะความโกรธเป็นเหตุอยู่หรือหนอ’ ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนมักโกรธ ผูกโกรธไว้เพราะความโกรธเป็นเหตุอยู่’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละบาปอกุศลธรรมเหล่านั้นเสีย ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เรามิใช่คนมักโกรธ มิได้ผูกโกรธไว้เพราะความโกรธเป็นเหตุ’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้น หมั่นศึกษาในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน

‘‘Puna [Pg.141] caparaṃ, āvuso, bhikkhunā attanāva attānaṃ evaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘kiṃ nu khomhi kodhano kodhahetu abhisaṅgī’ti? Sace, āvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘kodhano khomhi kodhahetu abhisaṅgī’ti, tenāvuso, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace panāvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘na khomhi kodhano kodhahetu abhisaṅgī’ti, tenāvuso, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้มักโกรธ และเป็นผู้ยึดมั่นถือมั่นเพราะความโกรธเป็นเหตุอยู่หนอแลหรือ’ ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้มักโกรธ และเป็นผู้ยึดมั่นถือมั่นเพราะความโกรธเป็นเหตุ’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละธรรมที่เป็นบาปอกุศลเหล่านั้นเสีย แต่ถ้าดูก่อนอาวุโส ภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราไม่เป็นผู้มักโกรธ และไม่เป็นผู้ยึดมั่นถือมั่นเพราะความโกรธเป็นเหตุ’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงมีปีติและปราโมทย์นั้นอยู่ ศึกษาอยู่ทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā attanāva attānaṃ evaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘kiṃ nu khomhi kodhano kodhasāmantā vācaṃ nicchāretā’ti? Sace, āvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘kodhano khomhi kodhasāmantā vācaṃ nicchāretā’ti, tenāvuso, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace panāvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘na khomhi kodhano kodhasāmantā vācaṃ nicchāretā’ti, tenāvuso, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้มักโกรธ และเป็นผู้เปล่งวาจาที่เนื่องด้วยความโกรธอยู่หนอแลหรือ’ ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้มักโกรธ และเป็นผู้เปล่งวาจาที่เนื่องด้วยความโกรธ’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละธรรมที่เป็นบาปอกุศลเหล่านั้นเสีย แต่ถ้าดูก่อนอาวุโส ภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราไม่เป็นผู้มักโกรธ และไม่เป็นผู้เปล่งวาจาที่เนื่องด้วยความโกรธ’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงมีปีติและปราโมทย์นั้นอยู่ ศึกษาอยู่ทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā attanāva attānaṃ evaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘kiṃ nu khomhi codito codakena codakaṃ paṭippharāmī’ti? Sace, āvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti ‘codito khomhi codakena codakaṃ paṭippharāmī’ti, tenāvuso, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace panāvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘codito khomhi codakena codakaṃ nappaṭippharāmī’ti, tenāvuso, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ที่ถูกโจทก์โจทแล้ว ขัดเคืองโจทก์อยู่หนอแลหรือ’ ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ที่ถูกโจทก์โจทแล้ว ขัดเคืองโจทก์’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละธรรมที่เป็นบาปอกุศลเหล่านั้นเสีย แต่ถ้าดูก่อนอาวุโส ภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ที่ถูกโจทก์โจทแล้ว ไม่ขัดเคืองโจทก์’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงมีปีติและปราโมทย์นั้นอยู่ ศึกษาอยู่ทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā attanāva attānaṃ evaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘kiṃ nu khomhi codito codakena codakaṃ apasādemī’ti? Sace, āvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti ‘codito khomhi codakena codakaṃ apasādemī’ti, tenāvuso, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace panāvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘codito khomhi codakena codakaṃ [Pg.142] na apasādemī’ti, tenāvuso, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ที่ถูกโจทก์โจทแล้ว ติเตียนโจทก์อยู่หนอแลหรือ’ ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ที่ถูกโจทก์โจทแล้ว ติเตียนโจทก์’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละธรรมที่เป็นบาปอกุศลเหล่านั้นเสีย แต่ถ้าดูก่อนอาวุโส ภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ที่ถูกโจทก์โจทแล้ว ไม่ติเตียนโจทก์’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงมีปีติและปราโมทย์นั้นอยู่ ศึกษาอยู่ทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā attanāva attānaṃ evaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘kiṃ nu khomhi codito codakena codakassa paccāropemī’ti? Sace, āvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘codito khomhi codakena codakassa paccāropemī’ti, tenāvuso, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace panāvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘codito khomhi codakena codakassa na paccāropemī’ti, tenāvuso, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ที่ถูกโจทก์โจทแล้ว กลับโจทโจทก์อยู่หนอแลหรือ’ ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ที่ถูกโจทก์โจทแล้ว กลับโจทโจทก์’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละธรรมที่เป็นบาปอกุศลเหล่านั้นเสีย แต่ถ้าดูก่อนอาวุโส ภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ที่ถูกโจทก์โจทแล้ว ไม่กลับโจทโจทก์’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงมีปีติและปราโมทย์นั้นอยู่ ศึกษาอยู่ทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā attanāva attānaṃ evaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘kiṃ nu khomhi codito codakena aññenaññaṃ paṭicarāmi, bahiddhā kathaṃ apanāmemi, kopañca dosañca appaccayañca pātukaromī’ti? Sace, āvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘codito khomhi codakena aññenaññaṃ paṭicarāmi, bahiddhā kathaṃ apanāmemi, kopañca dosañca appaccayañca pātukaromī’ti, tenāvuso, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace panāvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘codito khomhi codakena na aññenaññaṃ paṭicarāmi, na bahiddhā kathaṃ apanāmemi, na kopañca dosañca appaccayañca pātukaromī’ti, tenāvuso, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ที่ถูกโจทก์โจทแล้ว พูดกลบเกลื่อนด้วยเรื่องอื่น นำเรื่องไปนอกทาง แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจให้ปรากฏอยู่หนอแลหรือ’ ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ที่ถูกโจทก์โจทแล้ว พูดกลบเกลื่อนด้วยเรื่องอื่น นำเรื่องไปนอกทาง แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจให้ปรากฏ’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละธรรมที่เป็นบาปอกุศลเหล่านั้นเสีย แต่ถ้าดูก่อนอาวุโส ภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ที่ถูกโจทก์โจทแล้ว ไม่พูดกลบเกลื่อนด้วยเรื่องอื่น ไม่นำเรื่องไปนอกทาง ไม่แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจให้ปรากฏ’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงมีปีติและปราโมทย์นั้นอยู่ ศึกษาอยู่ทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā attanāva attānaṃ evaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘kiṃ nu khomhi codito codakena apadāne na sampāyāmī’ti? Sace, āvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘codito khomhi codakena apadāne na sampāyāmī’ti, tenāvuso, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace panāvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘codito khomhi codakena apadāne sampāyāmī’ti, tenāvuso, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ที่ถูกโจทก์โจทแล้ว ไม่สามารถชี้แจงตามเหตุได้อยู่หนอแลหรือ’ ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ที่ถูกโจทก์โจทแล้ว ไม่สามารถชี้แจงตามเหตุได้’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละธรรมที่เป็นบาปอกุศลเหล่านั้นเสีย แต่ถ้าดูก่อนอาวุโส ภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ที่ถูกโจทก์โจทแล้ว สามารถชี้แจงตามเหตุได้’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงมีปีติและปราโมทย์นั้นอยู่ ศึกษาอยู่ทั้งกลางวันกลางคืนในกุศลธรรมทั้งหลาย

‘‘Puna [Pg.143] caparaṃ, āvuso, bhikkhunā attanāva attānaṃ evaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘kiṃ nu khomhi makkhī paḷāsī’ti? Sace, āvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘makkhī khomhi paḷāsī’ti, tenāvuso, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace panāvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘amakkhī khomhi apaḷāsī’ti, tenāvuso, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

ดูก่อนอาวุโส ทั้งอีกอย่างหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ลบหลู่คุณท่าน เป็นผู้ตีเสมอหรือหนอ’ ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ลบหลู่คุณท่าน เป็นผู้ตีเสมอ’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละบาปอกุศลธรรมเหล่านั้นเสีย ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราไม่เป็นผู้ลบหลู่คุณท่าน ไม่เป็นผู้ตีเสมอ’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้น ศึกษาในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā attanāva attānaṃ evaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘kiṃ nu khomhi issukī maccharī’ti? Sace, āvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘issukī khomhi maccharī’ti, tenāvuso, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace panāvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘anissukī khomhi amaccharī’ti, tenāvuso, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

ดูก่อนอาวุโส ทั้งอีกอย่างหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ริษยา เป็นผู้ตระหนี่หรือหนอ’ ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ริษยา เป็นผู้ตระหนี่’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละบาปอกุศลธรรมเหล่านั้นเสีย ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราไม่เป็นผู้ริษยา ไม่เป็นผู้ตระหนี่’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้น ศึกษาในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā attanāva attānaṃ evaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘kiṃ nu khomhi saṭho māyāvī’ti? Sace, āvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘saṭho khomhi māyāvī’ti, tenāvuso, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace panāvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘asaṭho khomhi amāyāvī’ti, tenāvuso, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

ดูก่อนอาวุโส ทั้งอีกอย่างหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนโอ้อวด เป็นคนมีมายาหรือหนอ’ ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนโอ้อวด เป็นคนมีมายา’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละบาปอกุศลธรรมเหล่านั้นเสีย ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราไม่เป็นคนโอ้อวด ไม่เป็นคนมีมายา’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้น ศึกษาในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā attanāva attānaṃ evaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘kiṃ nu khomhi thaddho atimānī’ti? Sace, āvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘thaddho khomhi atimānī’ti, tenāvuso, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace panāvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘atthaddho khomhi anatimānī’ti, tenāvuso, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

ดูก่อนอาวุโส ทั้งอีกอย่างหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนกระด้าง เป็นคนดูหมิ่นผู้อื่นหรือหนอ’ ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นคนกระด้าง เป็นคนดูหมิ่นผู้อื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละบาปอกุศลธรรมเหล่านั้นเสีย ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราไม่เป็นคนกระด้าง ไม่เป็นคนดูหมิ่นผู้อื่น’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้น ศึกษาในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā attanāva attānaṃ evaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘kiṃ nu khomhi sandiṭṭhiparāmāsī ādhānaggāhī duppaṭinissaggī’ti? Sace, āvuso[Pg.144], bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘sandiṭṭhiparāmāsī khomhi ādhānaggāhī duppaṭinissaggī’ti, tenāvuso, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace panāvuso, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘asandiṭṭhiparāmāsī khomhi anādhānaggāhī suppaṭinissaggī’ti, tenāvuso, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

ดูก่อนอาวุโส ทั้งอีกอย่างหนึ่ง ภิกษุพึงพิจารณาตนด้วยตนเองอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ยึดมั่นทิฏฐิของตน ถือรั้น และสละได้ยากหรือหนอ’ ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ยึดมั่นทิฏฐิของตน ถือรั้น และสละได้ยาก’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละบาปอกุศลธรรมเหล่านั้นเสีย ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘เราไม่เป็นผู้ยึดมั่นทิฏฐิของตน ไม่ถือรั้น และสละได้ง่าย’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้น ศึกษาในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน

‘‘Sace, āvuso, bhikkhu paccavekkhamāno sabbepime pāpake akusale dhamme appahīne attani samanupassati, tenāvuso, bhikkhunā sabbesaṃyeva imesaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace panāvuso, bhikkhu paccavekkhamāno sabbepime pāpake akusale dhamme pahīne attani samanupassati, tenāvuso, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ, ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ เห็นบาปอกุศลธรรมทั้งหมดนี้ที่ยังละไม่ได้ในตน ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละบาปอกุศลธรรมทั้งหมดนั้นเสีย ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ เห็นบาปอกุศลธรรมทั้งหมดนี้ที่ละได้แล้วในตน ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้น ศึกษาในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน

‘‘Seyyathāpi, āvuso, itthī vā puriso vā, daharo yuvā maṇḍanajātiko, ādāse vā parisuddhe pariyodāte, acche vā udakapatte, sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno, sace tattha passati rajaṃ vā aṅgaṇaṃ vā, tasseva rajassa vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamati; no ce tattha passati rajaṃ vā aṅgaṇaṃ vā, teneva attamano hoti – ‘lābhā vata me, parisuddhaṃ vata me’ti. Evameva kho, āvuso, sace bhikkhu paccavekkhamāno sabbepime pāpake akusale dhamme appahīne attani samanupassati, tenāvuso, bhikkhunā sabbesaṃyeva imesaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. Sace panāvuso, bhikkhu paccavekkhamāno sabbepime pāpake akusale dhamme pahīne attani samanupassati, tenāvuso, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ, ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesū’’ti.

ดูก่อนอาวุโส เปรียบเหมือนหญิงหรือชายที่เป็นหนุ่มสาว ชอบแต่งตัว ส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกที่บริสุทธิ์หมดจด หรือในภาชนะน้ำที่ใส ถ้าเห็นธุลีหรือฝ้าที่เงาหน้านั้น ก็พยายามจะกำจัดธุลีหรือฝ้านั้นเสีย ถ้าไม่เห็นธุลีหรือฝ้าที่เงาหน้านั้น ก็จะดีใจด้วยเหตุนั้นว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ หน้าของเราบริสุทธิ์หนอ’ ฉันใด ดูก่อนอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกันแล ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ เห็นบาปอกุศลธรรมทั้งหมดนี้ที่ยังละไม่ได้ในตน ภิกษุนั้นพึงพยายามเพื่อละบาปอกุศลธรรมทั้งหมดนั้นเสีย ดูก่อนอาวุโส ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ เห็นบาปอกุศลธรรมทั้งหมดนี้ที่ละได้แล้วในตน ภิกษุนั้นพึงอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้น ศึกษาในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน

Idamavocāyasmā mahāmoggallāno. Attamanā te bhikkhū āyasmato mahāmoggallānassa bhāsitaṃ abhinandunti.

ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวคำนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระมหาโมคคัลลานะ

Anumānasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ.

อนุมานสูตรที่ ๕ จบ

6. Cetokhilasuttaṃ

๖. เจโตขีลสูตร

185. Evaṃ [Pg.145] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑๘๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhuno pañca cetokhilā appahīnā, pañca cetasovinibandhā asamucchinnā, so vatimasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งยังละเจโตขีลธรรม (ตะปูตรึงใจ) ๕ ประการไม่ได้ ยังตัดเจโตวินิพันธธรรม (เครื่องผูกพันใจ) ๕ ประการไม่ได้ ภิกษุรูปนั้นจะถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

‘‘Katamāssa pañca cetokhilā appahīnā honti? Idha, bhikkhave, bhikkhu satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati. Yo so, bhikkhave, bhikkhu satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, evamassāyaṃ paṭhamo cetokhilo appahīno hoti.

เจโตขีละ ๕ ประการที่ภิกษุนั้นยังละไม่ได้เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. สงสัยเคลือบแคลง ไม่ปลงใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในพระศาสดา ภิกษุใดสงสัยเคลือบแคลง ไม่ปลงใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในพระศาสดา จิตของภิกษุนั้นย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความทำติดต่อ เพื่อความตั้งมั่น ภิกษุใดมีจิตไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความทำติดต่อ เพื่อความตั้งมั่น นี้เป็นเจโตขีละประการที่ ๑ ที่ภิกษุนั้นยังละไม่ได้ ด้วยประการฉะนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhamme kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati…pe… evamassāyaṃ dutiyo cetokhilo appahīno hoti.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุสงสัยเคลือบแคลง ไม่ปลงใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในพระธรรม ... นี้เป็นเจโตขีละประการที่ ๒ ที่ภิกษุนั้นยังละไม่ได้ ด้วยประการฉะนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu saṅghe kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati…pe… evamassāyaṃ tatiyo cetokhilo appahīno hoti.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุสงสัยเคลือบแคลง ไม่ปลงใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในพระสงฆ์ ... นี้เป็นเจโตขีละประการที่ ๓ ที่ภิกษุนั้นยังละไม่ได้ ด้วยประการฉะนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sikkhāya kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati. Yo so, bhikkhave, bhikkhu sikkhāya kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, evamassāyaṃ catuttho cetokhilo appahīno hoti.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุสงสัยเคลือบแคลง ไม่ปลงใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในสิกขา ภิกษุใดสงสัยเคลือบแคลง ไม่ปลงใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในสิกขา จิตของภิกษุนั้นย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความทำติดต่อ เพื่อความตั้งมั่น ภิกษุใดมีจิตไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความทำติดต่อ เพื่อความตั้งมั่น นี้เป็นเจโตขีละประการที่ ๔ ที่ภิกษุนั้นยังละไม่ได้ ด้วยประการฉะนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto. Yo so, bhikkhave, bhikkhu sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati [Pg.146] ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, evamassāyaṃ pañcamo cetokhilo appahīno hoti. Imāssa pañca cetokhilā appahīnā honti.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุโกรธ ไม่พอใจ มีจิตถูกกระทบ เกิดความกระด้างในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ภิกษุใดโกรธ ไม่พอใจ มีจิตถูกกระทบ เกิดความกระด้างในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย จิตของภิกษุนั้นย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความทำติดต่อ เพื่อความตั้งมั่น ภิกษุใดมีจิตไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความทำติดต่อ เพื่อความตั้งมั่น นี้เป็นเจโตขีละประการที่ ๕ ที่ภิกษุนั้นยังละไม่ได้ ด้วยประการฉะนี้ เจโตขีละ ๕ ประการนี้เป็นสิ่งที่ภิกษุนั้นยังละไม่ได้

186. ‘‘Katamāssa pañca cetasovinibandhā asamucchinnā honti? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāme avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho. Yo so, bhikkhave, bhikkhu kāme avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, evamassāyaṃ paṭhamo cetasovinibandho asamucchinno hoti.

๑๘๖. เครื่องผูกพันแห่งจิต ๕ ประการที่ภิกษุนั้นยังตัดไม่ได้เด็ดขาดเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ยังไม่ปราศจากความพอใจ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากความทะยานอยากในกามทั้งหลาย ภิกษุใด ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ยังไม่ปราศจากความพอใจ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากความทะยานอยากในกามทั้งหลาย จิตของภิกษุนั้นย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความทำติดต่อ เพื่อความตั้งมั่น ภิกษุใดมีจิตไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความทำติดต่อ เพื่อความตั้งมั่น นี้เป็นเครื่องผูกพันแห่งจิตประการที่ ๑ ที่ภิกษุนั้นยังตัดไม่ได้เด็ดขาด ด้วยประการฉะนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu kāye avītarāgo hoti…pe… evamassāyaṃ dutiyo cetasovinibandho asamucchinno hoti.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุยังไม่ปราศจากความกำหนัดในกาย ... นี้เป็นเครื่องผูกพันแห่งจิตประการที่ ๒ ที่ภิกษุนั้นยังตัดไม่ได้เด็ดขาด ด้วยประการฉะนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu rūpe avītarāgo hoti…pe… evamassāyaṃ tatiyo cetasovinibandho asamucchinno hoti.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุยังไม่ปราศจากความกำหนัดในรูป ... นี้เป็นเครื่องผูกพันแห่งจิตประการที่ ๓ ที่ภิกษุนั้นยังตัดไม่ได้เด็ดขาด ด้วยประการฉะนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati. Yo so, bhikkhave, bhikkhu yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, evamassāyaṃ catuttho cetasovinibandho asamucchinno hoti.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุฉันจนเต็มความต้องการ เต็มท้องแล้ว ประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในการนอน ความสุขในการเอนข้าง ความสุขในการหลับอยู่ ภิกษุใดฉันจนเต็มความต้องการ เต็มท้องแล้ว ประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในการนอน ความสุขในการเอนข้าง ความสุขในการหลับอยู่ จิตของภิกษุนั้นย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความทำติดต่อ เพื่อความตั้งมั่น ภิกษุใดมีจิตไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความทำติดต่อ เพื่อความตั้งมั่น นี้เป็นเครื่องผูกพันแห่งจิตประการที่ ๔ ที่ภิกษุนั้นยังตัดไม่ได้เด็ดขาด ด้วยประการฉะนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati – ‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti. Yo so, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati – ‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya[Pg.147]. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, evamassāyaṃ pañcamo cetasovinibandho asamucchinno hoti. Imāssa pañca cetasovinibandhā asamucchinnā honti.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุประพฤติพรหมจรรย์ ปรารถนาหมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่งว่า ‘เราจักเป็นเทพหรือเทพองค์ใดองค์หนึ่ง ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยตบะ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้’ ภิกษุใดประพฤติพรหมจรรย์ ปรารถนาหมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่งว่า ‘เราจักเป็นเทพหรือเทพองค์ใดองค์หนึ่ง ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยตบะ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้’ จิตของภิกษุนั้นย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความทำติดต่อ เพื่อความตั้งมั่น ภิกษุใดมีจิตไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความทำติดต่อ เพื่อความตั้งมั่น นี้เป็นเครื่องผูกพันแห่งจิตประการที่ ๕ ที่ภิกษุนั้นยังตัดไม่ได้เด็ดขาด ด้วยประการฉะนี้ เครื่องผูกพันแห่งจิต ๕ ประการนี้เป็นสิ่งที่ภิกษุนั้นยังตัดไม่ได้เด็ดขาด

‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhuno ime pañca cetokhilā appahīnā, ime pañca cetasovinibandhā asamucchinnā, so vatimasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งยังละเจโตขีละ ๕ ประการนี้ไม่ได้ ยังตัดเครื่องผูกพันแห่งจิต ๕ ประการนี้ไม่ได้เด็ดขาด ภิกษุนั้นจักถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

187. ‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhuno pañca cetokhilā pahīnā, pañca cetasovinibandhā susamucchinnā, so vatimasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissatīti – ṭhānametaṃ vijjati.

๑๘๗. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งละเจโตขีละ ๕ ประการได้แล้ว ตัดเครื่องผูกพันแห่งจิต ๕ ประการได้เด็ดขาดดีแล้ว ภิกษุนั้นจักถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้

‘‘Katamāssa pañca cetokhilā pahīnā honti? Idha, bhikkhave, bhikkhu satthari na kaṅkhati na vicikicchati adhimuccati sampasīdati. Yo so, bhikkhave, bhikkhu satthari na kaṅkhati na vicikicchati adhimuccati sampasīdati, tassa cittaṃ namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, evamassāyaṃ paṭhamo cetokhilo pahīno hoti.

เจโตขีละ ๕ ประการที่ภิกษุนั้นละได้แล้วเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. ไม่สงสัยเคลือบแคลง ปลงใจเชื่อ เลื่อมใสในพระศาสดา ภิกษุใดไม่สงสัยเคลือบแคลง ปลงใจเชื่อ เลื่อมใสในพระศาสดา จิตของภิกษุนั้นย่อมน้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความทำติดต่อ เพื่อความตั้งมั่น ภิกษุใดมีจิตน้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความทำติดต่อ เพื่อความตั้งมั่น นี้เป็นเจโตขีละประการที่ ๑ ที่ภิกษุนั้นละได้แล้ว ด้วยประการฉะนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhamme na kaṅkhati na vicikicchati adhimuccati sampasīdati…pe… evamassāyaṃ dutiyo cetokhilo pahīno hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่เคลือบแคลง ไม่สงสัยในพระธรรม น้อมใจเชื่อ เลื่อมใส ...ฯลฯ... เจโตขีละประการที่ ๒ นี้ เป็นอันภิกษุนั้นละได้แล้ว ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu saṅghe na kaṅkhati na vicikicchati adhimuccati sampasīdati…pe… evamassāyaṃ tatiyo cetokhilo pahīno hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่เคลือบแคลง ไม่สงสัยในพระสงฆ์ น้อมใจเชื่อ เลื่อมใส ...ฯลฯ... เจโตขีละประการที่ ๓ นี้ เป็นอันภิกษุนั้นละได้แล้ว ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sikkhāya na kaṅkhati na vicikicchati adhimuccati sampasīdati…pe… evamassāyaṃ catuttho cetokhilo pahīno hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่เคลือบแคลง ไม่สงสัยในสิกขา น้อมใจเชื่อ เลื่อมใส ...ฯลฯ... เจโตขีละประการที่ ๔ นี้ เป็นอันภิกษุนั้นละได้แล้ว ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabrahmacārīsu na kupito hoti na anattamano anāhatacitto akhilajāto. Yo so, bhikkhave, bhikkhu sabrahmacārīsu na kupito hoti na anattamano anāhatacitto akhilajāto, tassa cittaṃ namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, evamassāyaṃ pañcamo cetokhilo pahīno hoti. Imāssa pañca cetokhilā pahīnā honti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่โกรธ ไม่น้อยใจ มีจิตไม่ถูกกระทบ ไม่มีใจดุจหลักตอในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดไม่โกรธ ไม่น้อยใจ มีจิตไม่ถูกกระทบ ไม่มีใจดุจหลักตอในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย จิตของภิกษุนั้นย่อมโน้มน้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อประกอบเนืองๆ เพื่อทำติดต่อ เพื่อตั้งมั่น เมื่อจิตของภิกษุนั้นโน้มน้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อประกอบเนืองๆ เพื่อทำติดต่อ เพื่อตั้งมั่น เจโตขีละประการที่ ๕ นี้ เป็นอันภิกษุนั้นละได้แล้ว ด้วยอาการอย่างนี้ เจโตขีละ ๕ ประการนี้ เป็นอันภิกษุนั้นละได้แล้ว

188. ‘‘Katamāssa [Pg.148] pañca cetasovinibandhā susamucchinnā honti? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāme vītarāgo hoti vigatacchando vigatapemo vigatapipāso vigatapariḷāho vigatataṇho. Yo so, bhikkhave, bhikkhu kāme vītarāgo hoti vigatacchando vigatapemo vigatapipāso vigatapariḷāho vigatataṇho, tassa cittaṃ namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, evamassāyaṃ paṭhamo cetasovinibandho susamucchinno hoti.

๑๘๘. เครื่องผูกพันแห่งจิต ๕ ประการ ที่ภิกษุนั้นตัดได้ดีแล้ว เป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหาในกามทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหาในกามทั้งหลาย จิตของภิกษุนั้นย่อมโน้มน้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อประกอบเนืองๆ เพื่อทำติดต่อ เพื่อตั้งมั่น เมื่อจิตของภิกษุนั้นโน้มน้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อประกอบเนืองๆ เพื่อทำติดต่อ เพื่อตั้งมั่น เครื่องผูกพันแห่งจิตประการที่ ๑ นี้ เป็นอันภิกษุนั้นตัดได้ดีแล้ว ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu kāye vītarāgo hoti…pe… rūpe vītarāgo hoti…pe… na yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati. Yo so, bhikkhave, bhikkhu na yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati, tassa cittaṃ namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, evamassāyaṃ catuttho cetasovinibandho susamucchinno hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ปราศจากราคะในกาย ...ฯลฯ... เป็นผู้ปราศจากราคะในรูป ...ฯลฯ... ไม่ฉันอาหารเต็มท้องตามความต้องการแล้วประกอบความสุขในการนอน ความสุขในการเอนข้าง ความสุขในการหลับอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดไม่ฉันอาหารเต็มท้องตามความต้องการแล้วประกอบความสุขในการนอน ความสุขในการเอนข้าง ความสุขในการหลับอยู่ จิตของภิกษุนั้นย่อมโน้มน้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อประกอบเนืองๆ เพื่อทำติดต่อ เพื่อตั้งมั่น เมื่อจิตของภิกษุนั้นโน้มน้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อประกอบเนืองๆ เพื่อทำติดต่อ เพื่อตั้งมั่น เครื่องผูกพันแห่งจิตประการที่ ๔ นี้ เป็นอันภิกษุนั้นตัดได้ดีแล้ว ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu na aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati – ‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti. Yo so, bhikkhave, bhikkhu na aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati – ‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti, tassa cittaṃ namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, evamassāyaṃ pañcamo cetasovinibandho susamucchinno hoti. Imāssa pañca cetasovinibandhā susamucchinnā honti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุไม่ประพฤติพรหมจรรย์โดยตั้งความปรารถนาหมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่งว่า ‘เราจักเป็นเทพหรือเทพองค์ใดองค์หนึ่ง ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยตบะ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดไม่ประพฤติพรหมจรรย์โดยตั้งความปรารถนาหมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่งว่า ‘เราจักเป็นเทพหรือเทพองค์ใดองค์หนึ่ง ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยตบะ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้’ จิตของภิกษุนั้นย่อมโน้มน้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อประกอบเนืองๆ เพื่อทำติดต่อ เพื่อตั้งมั่น เมื่อจิตของภิกษุนั้นโน้มน้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อประกอบเนืองๆ เพื่อทำติดต่อ เพื่อตั้งมั่น เครื่องผูกพันแห่งจิตประการที่ ๕ นี้ เป็นอันภิกษุนั้นตัดได้ดีแล้ว ด้วยอาการอย่างนี้ เครื่องผูกพันแห่งจิต ๕ ประการนี้ เป็นอันภิกษุนั้นตัดได้ดีแล้ว

‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhuno ime pañca cetokhilā pahīnā, ime pañca cetasovinibandhā susamucchinnā, so vatimasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissatīti – ṭhānametaṃ vijjati.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งละเจโตขีละ ๕ ประการนี้ได้แล้ว ตัดเครื่องผูกพันแห่งจิต ๕ ประการนี้ได้ดีแล้ว ภิกษุนั้นพึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้

189. ‘‘So chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti, vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti, cittasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ [Pg.149] iddhipādaṃ bhāveti, vīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti, ussoḷhīyeva pañcamī. Sa kho so, bhikkhave, evaṃ ussoḷhīpannarasaṅgasamannāgato bhikkhu bhabbo abhinibbidāya, bhabbo sambodhāya, bhabbo anuttarassa yogakkhemassa adhigamāya. Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā. Tānassu kukkuṭiyā sammā adhisayitāni sammā pariseditāni sammā paribhāvitāni. Kiñcāpi tassā kukkuṭiyā na evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vatime kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjeyyu’nti. Atha kho bhabbāva te kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjituṃ. Evameva kho, bhikkhave, evaṃ ussoḷhipannarasaṅgasamannāgato bhikkhu bhabbo abhinibbidāya, bhabbo sambodhāya, bhabbo anuttarassa yogakkhemassa adhigamāyā’’ti.

๑๘๙. ภิกษุนั้นย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร มีความเพียรอย่างแรงกล้าเป็นที่ ๕ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๕ พร้อมด้วยความเพียรอย่างแรงกล้าอย่างนี้แล ย่อมควรเพื่อความหน่าย ย่อมควรเพื่อความตรัสรู้ ย่อมควรเพื่อการบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยม ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่ไก่มีไข่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง ไข่เหล่านั้นแม่ไก่กกดีแล้ว ให้อบอุ่นดีแล้ว ฟูมฟักดีแล้ว ถึงแม้แม่ไก่นั้นจะไม่มีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้ลูกไก่ของเราทำลายเปลือกไข่ด้วยปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปาก ออกมาโดยสวัสดีเถิด’ แต่ลูกไก่เหล่านั้นก็ควรที่จะทำลายเปลือกไข่ด้วยปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปาก ออกมาโดยสวัสดีได้ ข้อนี้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๕ พร้อมด้วยความเพียรอย่างแรงกล้าอย่างนี้แล ย่อมควรเพื่อความหน่าย ย่อมควรเพื่อความตรัสรู้ ย่อมควรเพื่อการบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยม ฉันนั้น

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ดังนี้แล

Cetokhilasuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ.

เจโตขีลสูตรที่ ๖ จบ

7. Vanapatthasuttaṃ

๗. วนปัตถสูตร

190. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘vanapatthapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑๙๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเรื่องนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงวนปัตถปริยายแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังปริยายนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

191. ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ vanapatthaṃ upanissāya viharati. Tassa taṃ vanapatthaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati na upaṭṭhāti, asamāhitañca [Pg.150] cittaṃ na samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā na parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ nānupāpuṇāti. Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā – cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārā – te kasirena samudāgacchanti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘ahaṃ kho imaṃ vanapatthaṃ upanissāya viharāmi, tassa me imaṃ vanapatthaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati na upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ na samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā na parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ nānupāpuṇāmi. Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā – cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārā – te kasirena samudāgacchantī’ti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vā tamhā vanapatthā pakkamitabbaṃ, na vatthabbaṃ.

๑๙๑. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ อาศัยป่าแห่งใดแห่งหนึ่งอยู่ เมื่อเธออาศัยป่าแห่งนั้นอยู่ สติที่ยังไม่ตั้งมั่นก็ไม่ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็ไม่เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ไม่ถึงความสิ้นไป และเธอก็ไม่บรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะชั้นเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุ อีกทั้งปัจจัยเครื่องอาศัยแห่งชีวิตที่บรรพชิตพึงแสวงหา คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ก็เกิดขึ้นโดยยาก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราอาศัยป่าแห่งนี้อยู่ เมื่อเราอาศัยป่าแห่งนี้อยู่ สติที่ยังไม่ตั้งมั่นก็ไม่ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็ไม่เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ไม่ถึงความสิ้นไป และเราก็ไม่บรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะชั้นเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุ อีกทั้งปัจจัยเครื่องอาศัยแห่งชีวิตที่บรรพชิตพึงแสวงหา คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ก็เกิดขึ้นโดยยาก’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้น ไม่ว่ากลางคืนหรือกลางวัน ควรหลีกไปจากป่าแห่งนั้น ไม่ควรอยู่

192. ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ vanapatthaṃ upanissāya viharati. Tassa taṃ vanapatthaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati na upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ na samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā na parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ nānupāpuṇāti. Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā – cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārā – te appakasirena samudāgacchanti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘ahaṃ kho imaṃ vanapatthaṃ upanissāya viharāmi. Tassa me imaṃ vanapatthaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati na upaṭṭhāti asamāhitañca cittaṃ na samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā na parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ nānupāpuṇāmi. Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā – cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārā – te appakasirena samudāgacchanti. Na kho panāhaṃ cīvarahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito na piṇḍapātahetu…pe… na senāsanahetu…pe… na gilānappaccayabhesajjaparikkhārahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Atha ca pana me imaṃ vanapatthaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati na upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ na samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā na parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ nānupāpuṇāmī’ti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā saṅkhāpi tamhā vanapatthā pakkamitabbaṃ, na vatthabbaṃ.

๑๙๒. ภิกษุทั้งหลาย อีกกรณีหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ อาศัยป่าแห่งใดแห่งหนึ่งอยู่ เมื่อเธออาศัยป่าแห่งนั้นอยู่ สติที่ยังไม่ตั้งมั่นก็ไม่ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็ไม่เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ไม่ถึงความสิ้นไป และเธอก็ไม่บรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะชั้นเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุ แต่อีกทั้งปัจจัยเครื่องอาศัยแห่งชีวิตที่บรรพชิตพึงแสวงหา คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ก็เกิดขึ้นโดยไม่ยาก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราอาศัยป่าแห่งนี้อยู่ เมื่อเราอาศัยป่าแห่งนี้อยู่ สติที่ยังไม่ตั้งมั่นก็ไม่ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็ไม่เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ไม่ถึงความสิ้นไป และเราก็ไม่บรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะชั้นเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุ แต่อีกทั้งปัจจัยเครื่องอาศัยแห่งชีวิตที่บรรพชิตพึงแสวงหา คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ก็เกิดขึ้นโดยไม่ยาก ก็แต่เรามิได้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเพราะเหตุแห่งจีวร มิได้บวชเพราะเหตุแห่งบิณฑบาต ...ละ... มิได้บวชเพราะเหตุแห่งเสนาสนะ ...ละ... มิได้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเพราะเหตุแห่งคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร แต่เมื่อเราอาศัยป่าแห่งนี้อยู่ สติที่ยังไม่ตั้งมั่นก็ไม่ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็ไม่เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ไม่ถึงความสิ้นไป และเราก็ไม่บรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะชั้นเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุ’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ก็ควรหลีกไปจากป่าแห่งนั้น ไม่ควรอยู่

193. ‘‘Idha [Pg.151] pana, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ vanapatthaṃ upanissāya viharati. Tassa taṃ vanapatthaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā – cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārā, te kasirena samudāgacchanti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘ahaṃ kho imaṃ vanapatthaṃ upanissāya viharāmi. Tassa me imaṃ vanapatthaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati upaṭṭhāti asamāhitañca cittaṃ samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāmi. Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā – cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārā – te kasirena samudāgacchanti. Na kho panāhaṃ cīvarahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, na piṇḍapātahetu…pe… na senāsanahetu…pe… na gilānappaccayabhesajjaparikkhārahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Atha ca pana me imaṃ vanapatthaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāmī’ti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā saṅkhāpi tasmiṃ vanapatthe vatthabbaṃ, na pakkamitabbaṃ.

๑๙๓. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ อาศัยป่าแห่งใดแห่งหนึ่งอยู่ เมื่อเธออาศัยป่าแห่งนั้นอยู่ สติที่ยังไม่เคยตั้งมั่นก็ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ถึงความสิ้นไป และเธอย่อมบรรลุถึงธรรมอันเกษมจากโยคะชั้นเยี่ยมที่ยังไม่เคยบรรลุ แต่ปัจจัยเครื่องอาศัยแห่งชีวิตที่บรรพชิตจะต้องแสวงหา คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ย่อมเกิดขึ้นโดยยาก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราอาศัยป่าแห่งนี้อยู่ เมื่อเราอาศัยป่าแห่งนี้อยู่ สติที่ยังไม่เคยตั้งมั่นก็ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ถึงความสิ้นไป และเราย่อมบรรลุถึงธรรมอันเกษมจากโยคะชั้นเยี่ยมที่ยังไม่เคยบรรลุ แต่ปัจจัยเครื่องอาศัยแห่งชีวิตที่บรรพชิตจะต้องแสวงหา คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ย่อมเกิดขึ้นโดยยาก ก็เราแล มิได้บวชจากเรือนมาสู่ความเป็นผู้ไม่มีเรือนเพราะเหตุแห่งจีวร มิได้บวชเพราะเหตุแห่งบิณฑบาต...ฯลฯ... มิได้บวชเพราะเหตุแห่งเสนาสนะ...ฯลฯ... มิได้บวชจากเรือนมาสู่ความเป็นผู้ไม่มีเรือนเพราะเหตุแห่งคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร แต่เมื่อเราอาศัยป่าแห่งนี้อยู่ สติที่ยังไม่เคยตั้งมั่นก็ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ถึงความสิ้นไป และเราย่อมบรรลุถึงธรรมอันเกษมจากโยคะชั้นเยี่ยมที่ยังไม่เคยบรรลุ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว พึงอยู่ในป่าแห่งนั้น ไม่พึงหลีกไป

194. ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ vanapatthaṃ upanissāya viharati. Tassa taṃ vanapatthaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā – cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārā – te appakasirena samudāgacchanti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘ahaṃ kho imaṃ vanapatthaṃ upanissāya viharāmi. Tassa me imaṃ vanapatthaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati upaṭṭhāti asamāhitañca cittaṃ samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāmi. Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā – cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārā – te appakasirena samudāgacchantī’ti[Pg.152]. Tena, bhikkhave, bhikkhunā yāvajīvampi tasmiṃ vanapatthe vatthabbaṃ, na pakkamitabbaṃ.

๑๙๔. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ อาศัยป่าแห่งใดแห่งหนึ่งอยู่ เมื่อเธออาศัยป่าแห่งนั้นอยู่ สติที่ยังไม่เคยตั้งมั่นก็ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ถึงความสิ้นไป และเธอย่อมบรรลุถึงธรรมอันเกษมจากโยคะชั้นเยี่ยมที่ยังไม่เคยบรรลุ และปัจจัยเครื่องอาศัยแห่งชีวิตที่บรรพชิตจะต้องแสวงหา คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ย่อมเกิดขึ้นโดยไม่ยาก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราอาศัยป่าแห่งนี้อยู่ เมื่อเราอาศัยป่าแห่งนี้อยู่ สติที่ยังไม่เคยตั้งมั่นก็ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ถึงความสิ้นไป และเราย่อมบรรลุถึงธรรมอันเกษมจากโยคะชั้นเยี่ยมที่ยังไม่เคยบรรลุ และปัจจัยเครื่องอาศัยแห่งชีวิตที่บรรพชิตจะต้องแสวงหา คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ย่อมเกิดขึ้นโดยไม่ยาก’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงอยู่ในป่าแห่งนั้นตลอดชีวิต ไม่พึงหลีกไป”

195. ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ upanissāya viharati …pe… aññataraṃ nigamaṃ upanissāya viharati…pe… aññataraṃ nagaraṃ upanissāya viharati…pe… aññataraṃ janapadaṃ upanissāya viharati…pe… aññataraṃ puggalaṃ upanissāya viharati. Tassa taṃ puggalaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati na upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ na samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā na parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ nānupāpuṇāti. Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā – cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārā – te kasirena samudāgacchanti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘ahaṃ kho imaṃ puggalaṃ upanissāya viharāmi. Tassa me imaṃ puggalaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati na upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ na samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā na parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ nānupāpuṇāmi. Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā – cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārā – te kasirena samudāgacchantī’ti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vā so puggalo anāpucchā pakkamitabbaṃ, nānubandhitabbo.

๑๙๕. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ อาศัยบ้านแห่งใดแห่งหนึ่งอยู่...ฯลฯ... อาศัยนิคมแห่งใดแห่งหนึ่งอยู่...ฯลฯ... อาศัยนครแห่งใดแห่งหนึ่งอยู่...ฯลฯ... อาศัยชนบทแห่งใดแห่งหนึ่งอยู่...ฯลฯ... อาศัยบุคคลใดบุคคลหนึ่งอยู่ เมื่อเธออาศัยบุคคลนั้นอยู่ สติที่ยังไม่เคยตั้งมั่นก็ไม่ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็ไม่เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ไม่ถึงความสิ้นไป และเธอย่อมไม่บรรลุถึงธรรมอันเกษมจากโยคะชั้นเยี่ยมที่ยังไม่เคยบรรลุ แต่ปัจจัยเครื่องอาศัยแห่งชีวิตที่บรรพชิตจะต้องแสวงหา คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ย่อมเกิดขึ้นโดยยาก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราอาศัยบุคคลนี้อยู่ เมื่อเราอาศัยบุคคลนี้อยู่ สติที่ยังไม่เคยตั้งมั่นก็ไม่ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็ไม่เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ไม่ถึงความสิ้นไป และเราย่อมไม่บรรลุถึงธรรมอันเกษมจากโยคะชั้นเยี่ยมที่ยังไม่เคยบรรลุ และปัจจัยเครื่องอาศัยแห่งชีวิตที่บรรพชิตจะต้องแสวงหา คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ย่อมเกิดขึ้นโดยยาก’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้น ไม่ต้องบอกลาบุคคลนั้น พึงหลีกไปในเวลากลางคืนหรือกลางวัน ไม่พึงยึดติด”

196. ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ puggalaṃ upanissāya viharati. Tassa taṃ puggalaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati na upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ na samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā na parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ nānupāpuṇāti. Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā – cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārā, te appakasirena samudāgacchanti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘ahaṃ kho imaṃ puggalaṃ upanissāya viharāmi. Tassa me imaṃ puggalaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati na upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ na samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā na parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ nānupāpuṇāmi. Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā – cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārā [Pg.153] – te appakasirena samudāgacchanti. Na kho panāhaṃ cīvarahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, na piṇḍapātahetu…pe… na senāsanahetu…pe… na gilānappaccayabhesajjaparikkhārahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Atha ca pana me imaṃ puggalaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati na upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ na samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā na parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ nānupāpuṇāmī’ti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā saṅkhāpi so puggalo āpucchā pakkamitabbaṃ, nānubandhitabbo.

๑๙๖. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ อาศัยบุคคลผู้ใดผู้หนึ่งอยู่ เมื่อเธออาศัยบุคคลนั้นอยู่ สติที่ยังไม่เคยตั้งมั่นก็ไม่ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็ไม่เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ไม่ถึงความสิ้นไป ทั้งยังไม่บรรลุอนุตตรโยคักเขมธรรมที่ยังไม่ได้บรรลุ แต่ปัจจัยเครื่องอาศัยแห่งชีวิตที่บรรพชิตจะต้องแสวงหา คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เธอกลับได้โดยไม่ยากลำบาก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราอาศัยบุคคลนี้อยู่ เมื่อเราอาศัยบุคคลนี้อยู่ สติที่ยังไม่เคยตั้งมั่นก็ไม่ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็ไม่เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ไม่ถึงความสิ้นไป ทั้งเรายังไม่บรรลุอนุตตรโยคักเขมธรรมที่ยังไม่ได้บรรลุ แต่ปัจจัยเครื่องอาศัยแห่งชีวิตที่บรรพชิตจะต้องแสวงหา คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เรากลับได้โดยไม่ยากลำบาก ก็เราไม่ได้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเพราะเหตุแห่งจีวร ไม่ได้บวชเพราะเหตุแห่งบิณฑบาต ... ไม่ได้บวชเพราะเหตุแห่งเสนาสนะ ... ไม่ได้บวชเพราะเหตุแห่งคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร แต่เมื่อเราอาศัยบุคคลนี้อยู่ สติที่ยังไม่เคยตั้งมั่นก็ไม่ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็ไม่เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ไม่ถึงความสิ้นไป ทั้งเรายังไม่บรรลุอนุตตรโยคักเขมธรรมที่ยังไม่ได้บรรลุ’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพิจารณาเห็นดังนั้นแล้ว พึงลาจากบุคคลนั้นไป ไม่ควรถือตาม

197. ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ puggalaṃ upanissāya viharati. Tassa taṃ puggalaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā – cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārā – te kasirena samudāgacchanti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘ahaṃ kho imaṃ puggalaṃ upanissāya viharāmi. Tassa me imaṃ puggalaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāmi. Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā – cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārā – te kasirena samudāgacchanti. Na kho panāhaṃ cīvarahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, na piṇḍapātahetu…pe… na senāsanahetu…pe… na gilānappaccayabhesajjaparikkhārahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Atha ca pana me imaṃ puggalaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāmī’ti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā saṅkhāpi so puggalo anubandhitabbo, na pakkamitabbaṃ.

๑๙๗. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ อาศัยบุคคลผู้ใดผู้หนึ่งอยู่ เมื่อเธออาศัยบุคคลนั้นอยู่ สติที่ยังไม่เคยตั้งมั่นก็ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ถึงความสิ้นไป ทั้งบรรลุอนุตตรโยคักเขมธรรมที่ยังไม่ได้บรรลุ แต่ปัจจัยเครื่องอาศัยแห่งชีวิตที่บรรพชิตจะต้องแสวงหา คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เธอกลับได้โดยยากลำบาก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราอาศัยบุคคลนี้อยู่ เมื่อเราอาศัยบุคคลนี้อยู่ สติที่ยังไม่เคยตั้งมั่นก็ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ถึงความสิ้นไป ทั้งเราบรรลุอนุตตรโยคักเขมธรรมที่ยังไม่ได้บรรลุ แต่ปัจจัยเครื่องอาศัยแห่งชีวิตที่บรรพชิตจะต้องแสวงหา คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เรากลับได้โดยยากลำบาก ก็เราไม่ได้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเพราะเหตุแห่งจีวร ไม่ได้บวชเพราะเหตุแห่งบิณฑบาต ... ไม่ได้บวชเพราะเหตุแห่งเสนาสนะ ... ไม่ได้บวชเพราะเหตุแห่งคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร แต่เมื่อเราอาศัยบุคคลนี้อยู่ สติที่ยังไม่เคยตั้งมั่นก็ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ถึงความสิ้นไป ทั้งเราบรรลุอนุตตรโยคักเขมธรรมที่ยังไม่ได้บรรลุ’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพิจารณาเห็นดังนั้นแล้ว พึงถือตามบุคคลนั้น ไม่พึงจากไป

198. ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ puggalaṃ upanissāya viharati. Tassa taṃ puggalaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā parikkhayaṃ gacchanti[Pg.154], ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā – cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārā – te appakasirena samudāgacchanti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘ahaṃ kho imaṃ puggalaṃ upanissāya viharāmi. Tassa me imaṃ puggalaṃ upanissāya viharato anupaṭṭhitā ceva sati upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ samādhiyati, aparikkhīṇā ca āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattañca anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāmi. Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā – cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārā – te appakasirena samudāgacchantī’ti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā yāvajīvampi so puggalo anubandhitabbo, na pakkamitabbaṃ, api panujjamānenapī’’ti.

๑๙๘. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ อาศัยบุคคลผู้ใดผู้หนึ่งอยู่ เมื่อเธออาศัยบุคคลนั้นอยู่ สติที่ยังไม่เคยตั้งมั่นก็ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ถึงความสิ้นไป ทั้งบรรลุอนุตตรโยคักเขมธรรมที่ยังไม่ได้บรรลุ และปัจจัยเครื่องอาศัยแห่งชีวิตที่บรรพชิตจะต้องแสวงหา คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เธอก็ได้โดยไม่ยากลำบาก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เราอาศัยบุคคลนี้อยู่ เมื่อเราอาศัยบุคคลนี้อยู่ สติที่ยังไม่เคยตั้งมั่นก็ตั้งมั่น จิตที่ยังไม่เป็นสมาธิก็เป็นสมาธิ อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปก็ถึงความสิ้นไป ทั้งเราบรรลุอนุตตรโยคักเขมธรรมที่ยังไม่ได้บรรลุ และปัจจัยเครื่องอาศัยแห่งชีวิตที่บรรพชิตจะต้องแสวงหา คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เราก็ได้โดยไม่ยากลำบาก’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงถือตามบุคคลนั้นไปตลอดชีวิต ไม่พึงจากไป แม้จะถูกขับไล่ก็ตาม

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Vanapatthasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ.

วนปัตถสูตรที่ ๗ จบ

8. Madhupiṇḍikasuttaṃ

๘. มธุปิณฑิกสูตร

199. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya kapilavatthuṃ piṇḍāya pāvisi. Kapilavatthusmiṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena mahāvanaṃ tenupasaṅkami divāvihārāya. Mahāvanaṃ ajjhogāhetvā beluvalaṭṭhikāya mūle divāvihāraṃ nisīdi. Daṇḍapāṇipi kho sakko jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno yena mahāvanaṃ tenupasaṅkami. Mahāvanaṃ ajjhogāhetvā yena beluvalaṭṭhikā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā daṇḍamolubbha ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho daṇḍapāṇi sakko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiṃvādī samaṇo kimakkhāyī’’ti? ‘‘Yathāvādī kho, āvuso, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya [Pg.155] sadevamanussāya na kenaci loke viggayha tiṭṭhati, yathā ca pana kāmehi visaṃyuttaṃ viharantaṃ taṃ brāhmaṇaṃ akathaṃkathiṃ chinnakukkuccaṃ bhavābhave vītataṇhaṃ saññā nānusenti – evaṃvādī kho ahaṃ, āvuso, evamakkhāyī’’ti.

๑๙๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิโครธาราม กรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงครองผ้าในเวลาเช้า ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปยังกรุงกบิลพัสดุ์เพื่อบิณฑบาต ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงกบิลพัสดุ์แล้ว ภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาต เสด็จเข้าไปยังป่ามหาวันเพื่อประทับพักผ่อนในเวลากลางวัน เสด็จเข้าไปสู่ป่ามหาวันแล้ว ประทับนั่งพักผ่อนในเวลากลางวัน ณ โคนต้นมะพลับหนุ่ม แม้ทัณฑปาณิศากยะ ก็เสด็จจงกรมเที่ยวไปเพื่อบริหารพระวรกาย ได้เสด็จเข้าไปยังป่ามหาวัน เสด็จเข้าไปสู่ป่ามหาวันแล้ว เสด็จเข้าไปยังที่ที่ต้นมะพลับหนุ่ม ที่ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ครั้นเสด็จเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ทรงปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นทรงผ่านพ้นถ้อยคำที่น่าบันเทิงใจ ที่ควรระลึกถึงกันไปแล้ว ก็ทรงยันไม้เท้าประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ทัณฑปาณิศากยะผู้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “พระสมณะมีวาทะอย่างไร กล่าวสอนอย่างไร” (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) “ดูก่อนอาวุโส สมณะมีวาทะอย่างที่อยู่โดยไม่วิวาทกับใครๆ ในโลกรวมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์รวมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ และสัญญา (คือกิเลส) ทั้งหลายย่อมไม่ครอบงำพราหมณ์นั้น ผู้ปราศจากกาม อยู่หมดความสงสัย ตัดความรำคาญใจได้แล้ว ปราศจากตัณหาในภพน้อยภพใหญ่ได้ ด้วยเหตุอย่างใด ดูก่อนอาวุโส เรามีวาทะอย่างนี้ กล่าวสอนอย่างนี้”

‘‘Evaṃ vutte daṇḍapāṇi sakko sīsaṃ okampetvā, jivhaṃ nillāḷetvā, tivisākhaṃ nalāṭikaṃ nalāṭe vuṭṭhāpetvā daṇḍamolubbha pakkāmi.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ทัณฑปาณิศากยะสั่นศีรษะ แลบลิ้น ทำหน้าผากย่นเป็น ๓ รอย แล้วยันไม้เท้าหลีกไป

200. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena nigrodhārāmo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya kapilavatthuṃ piṇḍāya pāvisiṃ. Kapilavatthusmiṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena mahāvanaṃ tenupasaṅkamiṃ divāvihārāya. Mahāvanaṃ ajjhogāhetvā beluvalaṭṭhikāya mūle divāvihāraṃ nisīdiṃ. Daṇḍapāṇipi kho, bhikkhave, sakko jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno yena mahāvanaṃ tenupasaṅkami. Mahāvanaṃ ajjhogāhetvā yena beluvalaṭṭhikā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mayā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā daṇḍamolubbha ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho, bhikkhave, daṇḍapāṇi sakko maṃ etadavoca – ‘kiṃvādī samaṇo kimakkhāyī’ti?

๒๐๐. ครั้งนั้นแล ในเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้น เสด็จเข้าไปยังนิโครธาราม ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในที่นี้ เราครองผ้าในเวลาเช้า ถือบาตรและจีวรเข้าไปยังกรุงกบิลพัสดุ์เพื่อบิณฑบาต ครั้นเที่ยวบิณฑบาตในกรุงกบิลพัสดุ์แล้ว ภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาต เข้าไปยังป่ามหาวันเพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน เข้าไปสู่ป่ามหาวันแล้ว นั่งพักผ่อนในเวลากลางวัน ณ โคนต้นมะพลับหนุ่ม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ทัณฑปาณิศากยะ ก็จงกรมเที่ยวไปเพื่อบริหารร่างกาย ได้เข้าไปยังป่ามหาวัน เข้าไปสู่ป่ามหาวันแล้ว เข้าไปยังที่ที่ต้นมะพลับหนุ่ม ที่ที่เราอยู่ ครั้นเข้ามาหาแล้ว ได้ปราศรัยกับเรา ครั้นผ่านพ้นถ้อยคำที่น่าบันเทิงใจ ที่ควรระลึกถึงกันไปแล้ว ก็ยันไม้เท้ายืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทัณฑปาณิศากยะผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ถามเราดังนี้ว่า ‘พระสมณะมีวาทะอย่างไร กล่าวสอนอย่างไร’”

‘‘Evaṃ vutte ahaṃ, bhikkhave, daṇḍapāṇiṃ sakkaṃ etadavocaṃ – yathāvādī kho, āvuso, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya na kenaci loke viggayha tiṭṭhati, yathā ca pana kāmehi visaṃyuttaṃ viharantaṃ taṃ brāhmaṇaṃ akathaṃkathiṃ chinnakukkuccaṃ bhavābhave vītataṇhaṃ saññā nānusenti – evaṃvādī kho ahaṃ, āvuso, evamakkhāyī’’ti. ‘‘Evaṃ vutte bhikkhave, daṇḍapāṇi sakko sīsaṃ okampetvā, jivhaṃ nillāḷetvā, tivisākhaṃ nalāṭikaṃ nalāṭe vuṭṭhāpetvā daṇḍamolubbha pakkāmī’’ti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเขากล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวคำนี้กับทัณฑปาณิศากยะว่า ‘ดูก่อนอาวุโส สมณะมีวาทะอย่างที่อยู่โดยไม่วิวาทกับใครๆ ในโลกรวมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์รวมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ และสัญญา (คือกิเลส) ทั้งหลายย่อมไม่ครอบงำพราหมณ์นั้น ผู้ปราศจากกาม อยู่หมดความสงสัย ตัดความรำคาญใจได้แล้ว ปราศจากตัณหาในภพน้อยภพใหญ่ได้ ด้วยเหตุอย่างใด ดูก่อนอาวุโส เรามีวาทะอย่างนี้ กล่าวสอนอย่างนี้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว ทัณฑปาณิศากยะสั่นศีรษะ แลบลิ้น ทำหน้าผากย่นเป็น ๓ รอย แล้วยันไม้เท้าหลีกไป”

201. Evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiṃvādī pana, bhante, bhagavā sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya na kenaci loke viggayha tiṭṭhati? Kathañca pana, bhante, bhagavantaṃ kāmehi visaṃyuttaṃ viharantaṃ taṃ [Pg.156] brāhmaṇaṃ akathaṃkathiṃ chinnakukkuccaṃ bhavābhave vītataṇhaṃ saññā nānusentī’’ti? ‘‘Yatonidānaṃ, bhikkhu, purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti. Ettha ce natthi abhinanditabbaṃ abhivaditabbaṃ ajjhositabbaṃ. Esevanto rāgānusayānaṃ, esevanto paṭighānusayānaṃ, esevanto diṭṭhānusayānaṃ, esevanto vicikicchānusayānaṃ, esevanto mānānusayānaṃ, esevanto bhavarāgānusayānaṃ, esevanto avijjānusayānaṃ, esevanto daṇḍādāna-satthādāna-kalaha-viggaha-vivāda-tuvaṃtuvaṃ-pesuñña-musāvādānaṃ. Etthete pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantī’ti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi.

๒๐๑. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคทรงมีวาทะอย่างไร จึงไม่ทรงวิวาทกับใครๆ ในโลกรวมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์รวมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สัญญา (คือกิเลส) ทั้งหลายย่อมไม่ครอบงำพระผู้มีพระภาค ผู้ทรงปราศจากกาม อยู่หมดความสงสัย ตัดความรำคาญใจได้แล้ว ปราศจากตัณหาในภพน้อยภพใหญ่ ด้วยเหตุอย่างไร” (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) “ดูก่อนภิกษุ ปปัญจสัญญา (สัญญาอันเป็นเครื่องเนิ่นช้า) ทั้งหลาย ย่อมครอบงำบุรุษ เพราะเหตุใด ถ้าในเหตุนั้นไม่มีสิ่งที่ควรเพลิดเพลิน ควรกล่าวถึง ควรยึดมั่น นี้แหละเป็นที่สุดแห่งราคานุสัย เป็นที่สุดแห่งปฏิฆานุสัย เป็นที่สุดแห่งทิฏฐานุสัย เป็นที่สุดแห่งวิจิกิจฉานุสัย เป็นที่สุดแห่งมานานุสัย เป็นที่สุดแห่งภวราคานุสัย เป็นที่สุดแห่งอวิชชานุสัย เป็นที่สุดแห่งการถือท่อนไม้ การถือศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวว่า ‘มึง มึง’ การส่อเสียด การพูดเท็จ บาปอกุศลธรรมเหล่านี้ย่อมดับไปโดยไม่เหลือในเหตุนั้น” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว ครั้นพระสุคตตรัสคำนี้แล้ว จึงเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหาร

202. Atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ acirapakkantassa bhagavato etadahosi – ‘‘idaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā, vitthārena atthaṃ avibhajitvā, uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘yatonidānaṃ, bhikkhu, purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti. Ettha ce natthi abhinanditabbaṃ abhivaditabbaṃ ajjhositabbaṃ. Esevanto rāgānusayānaṃ…pe… etthete pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantī’ti. Ko nu kho imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajeyyā’’ti? Atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ kho āyasmā mahākaccāno satthu ceva saṃvaṇṇito sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ. Pahoti cāyasmā mahākaccāno imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ. Yaṃnūna mayaṃ yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etamatthaṃ paṭipuccheyyāmā’’ti.

๒๐๒. ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน ภิกษุเหล่านั้นได้มีความคิดคำนึงดังนี้ว่า “ผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงยกอุเทศนี้ขึ้นแสดงโดยย่อแก่พวกเรา ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังวิหารว่า ‘ดูก่อนภิกษุ บุคคลย่อมถูกปปัญจสัญญาซังกาทั้งหลายครอบงำ เพราะเหตุใด ในเหตุนั้น หากไม่มีสิ่งที่ควรเพลิดเพลิน ควรกล่าวถึง ควรยึดมั่นไซร้ นี้แหละเป็นที่สุดแห่งราคานุสัย ... ธรรมะที่เป็นบาปอกุศลเหล่านี้ย่อมดับไปไม่มีเหลือในเหตุนั้น’ ดังนี้ ใครหนอแลจะพึงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นแสดงโดยย่อ ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้” ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นได้มีความคิดคำนึงดังนี้ว่า “ท่านพระมหากัจจานะนี้แล อันพระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว และอันเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายยกย่องแล้ว ท่านพระมหากัจจานะสามารถเพื่อจะจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นแสดงโดยย่อ ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้ ไฉนหนอ พวกเราพึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว พึงสอบถามเนื้อความนี้กะท่านพระมหากัจจานะเถิด”

Atha kho te bhikkhū yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā mahākaccānena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etadavocuṃ – ‘‘idaṃ kho no, āvuso kaccāna, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘yatonidānaṃ, bhikkhu, purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti. Ettha ce natthi abhinanditabbaṃ abhivaditabbaṃ ajjhositabbaṃ. Esevanto [Pg.157] rāgānusayānaṃ…pe… etthete pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantī’ti. Tesaṃ no, āvuso kaccāna, amhākaṃ acirapakkantassa bhagavato etadahosi – ‘idaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘‘yatonidānaṃ, bhikkhu, purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti. Ettha ce natthi abhinanditabbaṃ abhivaditabbaṃ ajjhositabbaṃ. Esevanto rāgānusayānaṃ…pe… etthete pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantī’’ti. Ko nu kho imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajeyyāti? Tesaṃ no, āvuso kaccāna, amhākaṃ etadahosi – ‘ayaṃ kho āyasmā mahākaccāno satthu ceva saṃvaṇṇito sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ, pahoti cāyasmā mahākaccāno imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ. Yaṃnūna mayaṃ yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etamatthaṃ paṭipuccheyyāmā’ti. Vibhajatāyasmā mahākaccāno’’ti.

ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นจึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระมหากัจจานะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระมหากัจจานะว่า “ท่านกัจจานะผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงยกอุเทศนี้ขึ้นแสดงโดยย่อแก่พวกเรา ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังวิหารว่า ‘ดูก่อนภิกษุ บุคคลย่อมถูกปปัญจสัญญาซังกาทั้งหลายครอบงำ เพราะเหตุใด ในเหตุนั้น หากไม่มีสิ่งที่ควรเพลิดเพลิน ควรกล่าวถึง ควรยึดมั่นไซร้ นี้แหละเป็นที่สุดแห่งราคานุสัย ... ธรรมะที่เป็นบาปอกุศลเหล่านี้ย่อมดับไปไม่มีเหลือในเหตุนั้น’ ดังนี้ ท่านกัจจานะผู้มีอายุ เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน พวกข้าพเจ้าได้มีความคิดคำนึงดังนี้ว่า ‘ผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงยกอุเทศนี้ขึ้นแสดงโดยย่อแก่พวกเรา ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังวิหาร ... ใครหนอแลจะพึงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นแสดงโดยย่อ ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้’ ท่านกัจจานะผู้มีอายุ พวกข้าพเจ้าได้มีความคิดคำนึงดังนี้ว่า ‘ท่านพระมหากัจจานะนี้แล อันพระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว และอันเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายยกย่องแล้ว ท่านพระมหากัจจานะสามารถเพื่อจะจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นแสดงโดยย่อ ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้ ไฉนหนอ พวกเราพึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว พึงสอบถามเนื้อความนี้กะท่านพระมหากัจจานะเถิด’ ขอท่านพระมหากัจจานะโปรดจำแนกเนื้อความเถิด”

203. ‘‘Seyyathāpi, āvuso, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva mūlaṃ, atikkamma khandhaṃ, sākhāpalāse sāraṃ pariyesitabbaṃ maññeyya; evaṃsampadamidaṃ āyasmantānaṃ satthari sammukhībhūte, taṃ bhagavantaṃ atisitvā, amhe etamatthaṃ paṭipucchitabbaṃ maññatha. So hāvuso, bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto, vattā pavattā, atthassa ninnetā, amatassa dātā, dhammassāmī tathāgato. So ceva panetassa kālo ahosi, yaṃ bhagavantaṃyeva etamatthaṃ paṭipuccheyyātha. Yathā vo bhagavā byākareyya tathā naṃ dhāreyyāthā’’ti. ‘‘Addhāvuso kaccāna, bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto, vattā pavattā, atthassa ninnetā, amatassa dātā, dhammassāmī tathāgato. So ceva panetassa kālo ahosi, yaṃ bhagavantaṃyeva etamatthaṃ paṭipuccheyyāma. Yathā no bhagavā byākareyya tathā naṃ dhāreyyāma. Api cāyasmā mahākaccāno satthu ceva saṃvaṇṇito sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ, pahoti [Pg.158] cāyasmā mahākaccāno imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ. Vibhajatāyasmā mahākaccāno agaruṃ katvā’’ti. ‘‘Tena hāvuso, suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato mahākaccānassa paccassosuṃ. Āyasmā mahākaccāno etadavoca –

๒๐๓. “ผู้มีอายุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่นไม้ เที่ยวเสาะแสวงหาแก่นไม้ เมื่อต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ กลับข้ามราก ข้ามลำต้นไปเสีย พึงสำคัญว่าจะพึงแสวงหาแก่นในกิ่งและใบ ฉันใด ข้อนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ที่ท่านทั้งหลายเมื่อพระศาสดาประทับอยู่เฉพาะพระพักตร์ กลับข้ามพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นไปเสีย มาสำคัญว่าจะพึงสอบถามเนื้อความนี้กะพวกข้าพเจ้า ผู้มีอายุทั้งหลาย ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงรู้สิ่งที่ควรรู้ ทรงเห็นสิ่งที่ควรเห็น ทรงเป็นดุจดวงตา เป็นดุจญาณ เป็นดุจธรรม เป็นดุจพรหม ตรัสบอก ทรงประกาศ ทรงนำมาซึ่งประโยชน์ ทรงประทานอมตธรรม เป็นเจ้าของแห่งธรรม เป็นพระตถาคต และนั่นเป็นกาลที่ท่านทั้งหลายควรจะสอบถามเนื้อความนั้นกะพระผู้มีพระภาคเถิด พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แก่ท่านทั้งหลายอย่างใด ท่านทั้งหลายพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้น” “ท่านกัจจานะผู้มีอายุ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงรู้สิ่งที่ควรรู้ ทรงเห็นสิ่งที่ควรเห็น ทรงเป็นดุจดวงตา เป็นดุจญาณ เป็นดุจธรรม เป็นดุจพรหม ตรัสบอก ทรงประกาศ ทรงนำมาซึ่งประโยชน์ ทรงประทานอมตธรรม เป็นเจ้าของแห่งธรรม เป็นพระตถาคต และนั่นเป็นกาลที่พวกข้าพเจ้าควรจะสอบถามเนื้อความนั้นกะพระผู้มีพระภาคเถิด พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แก่พวกข้าพเจ้าอย่างใด พวกข้าพเจ้าพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้น แต่ว่าท่านพระมหากัจจานะก็เป็นผู้อันพระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว และอันเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายยกย่องแล้ว ท่านพระมหากัจจานะสามารถเพื่อจะจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นแสดงโดยย่อ ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้ ขอท่านพระมหากัจจานะโปรดอย่าทำความหนักใจ แล้วจำแนกเนื้อความเถิด” “ผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” “ขอรับ ท่านผู้มีอายุ” ภิกษุเหล่านั้นตอบรับท่านพระมหากัจจานะแล้ว ท่านพระมหากัจจานะได้กล่าวคำนี้ว่า

204. ‘‘Yaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘yatonidānaṃ, bhikkhu, purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti. Ettha ce natthi abhinanditabbaṃ abhivaditabbaṃ ajjhositabbaṃ, esevanto rāgānusayānaṃ…pe… etthete pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantī’ti, imassa kho ahaṃ, āvuso, bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi –

๒๐๔. “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคของเราทั้งหลาย ทรงยกอุเทศนี้ขึ้นแสดงโดยย่อ แต่ไม่ได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังวิหารว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เพราะเหตุใด ปปัญจสัญญาและสัญญาสังขาทั้งหลายย่อมครอบงำบุรุษ ถ้าบุคคลไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นถือมั่นในเหตุนั้น นี้แหละเป็นที่สุดแห่งราคานุสัย...ฯลฯ... บาปอกุศลธรรมเหล่านี้ย่อมดับไปไม่มีเหลือในเหตุนั้น’ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ข้าพเจ้าย่อมรู้เนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นแสดงโดยย่อ แต่ไม่ได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ โดยพิสดารอย่างนี้ว่า”

‘‘Cakkhuñcāvuso, paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā, yaṃ vedeti taṃ sañjānāti, yaṃ sañjānāti taṃ vitakketi, yaṃ vitakketi taṃ papañceti, yaṃ papañceti tatonidānaṃ purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti atītānāgatapaccuppannesu cakkhuviññeyyesu rūpesu. Sotañcāvuso, paṭicca sadde ca uppajjati sotaviññāṇaṃ…pe… ghānañcāvuso, paṭicca gandhe ca uppajjati ghānaviññāṇaṃ…pe… jivhañcāvuso, paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇaṃ…pe… kāyañcāvuso, paṭicca phoṭṭhabbe ca uppajjati kāyaviññāṇaṃ…pe… manañcāvuso, paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā, yaṃ vedeti taṃ sañjānāti, yaṃ sañjānāti taṃ vitakketi, yaṃ vitakketi taṃ papañceti, yaṃ papañceti tatonidānaṃ purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti atītānāgatapaccuppannesu manoviññeyyesu dhammesu.

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย จักษุวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูป, ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ, เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนา, บุคคลย่อมเสวยอารมณ์ใด ย่อมจำอารมณ์นั้น, ย่อมจำอารมณ์ใด ย่อมตรึกถึงอารมณ์นั้น, ย่อมตรึกถึงอารมณ์ใด ย่อมปรุงแต่งอารมณ์นั้น, บุคคลย่อมปรุงแต่งอารมณ์ใด เพราะอารมณ์นั้นเป็นเหตุ ปปัญจสัญญาและสัญญาสังขาทั้งหลายย่อมครอบงำบุรุษในรูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย โสตวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยโสตและเสียง...ฯลฯ... ฆานวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยฆานะและกลิ่น...ฯลฯ... ชิวหาวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยชิวหาและรส...ฯลฯ... กายวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยกายและโผฏฐัพพะ...ฯลฯ... ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย มโนวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนและธรรมารมณ์, ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ, เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนา, บุคคลย่อมเสวยอารมณ์ใด ย่อมจำอารมณ์นั้น, ย่อมจำอารมณ์ใด ย่อมตรึกถึงอารมณ์นั้น, ย่อมตรึกถึงอารมณ์ใด ย่อมปรุงแต่งอารมณ์นั้น, บุคคลย่อมปรุงแต่งอารมณ์ใด เพราะอารมณ์นั้นเป็นเหตุ ปปัญจสัญญาและสัญญาสังขาทั้งหลายย่อมครอบงำบุรุษในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน”

‘‘So vatāvuso, cakkhusmiṃ sati rūpe sati cakkhuviññāṇe sati phassapaññattiṃ paññāpessatīti – ṭhānametaṃ vijjati. Phassapaññattiyā sati vedanāpaññattiṃ paññāpessatīti – ṭhānametaṃ vijjati. Vedanāpaññattiyā sati saññāpaññattiṃ paññāpessatīti – ṭhānametaṃ vijjati. Saññāpaññattiyā sati [Pg.159] vitakkapaññattiṃ paññāpessatīti – ṭhānametaṃ vijjati. Vitakkapaññattiyā sati papañcasaññāsaṅkhāsamudācaraṇapaññattiṃ paññāpessatīti – ṭhānametaṃ vijjati. So vatāvuso, sotasmiṃ sati sadde sati…pe… ghānasmiṃ sati gandhe sati…pe… jivhāya sati rase sati…pe… kāyasmiṃ sati phoṭṭhabbe sati…pe… manasmiṃ sati dhamme sati manoviññāṇe sati phassapaññattiṃ paññāpessatīti – ṭhānametaṃ vijjati. Phassapaññattiyā sati vedanāpaññattiṃ paññāpessatīti – ṭhānametaṃ vijjati. Vedanāpaññattiyā sati saññāpaññattiṃ paññāpessatīti – ṭhānametaṃ vijjati. Saññāpaññattiyā sati vitakkapaññattiṃ paññāpessatīti – ṭhānametaṃ vijjati. Vitakkapaññattiyā sati papañcasaññāsaṅkhāsamudācaraṇapaññattiṃ paññāpessatīti – ṭhānametaṃ vijjati.

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อจักษุ รูป และจักษุวิญญาณมีอยู่ เขาจักบัญญัติผัสสบัญญัติได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้, เมื่อผัสสบัญญัติมีอยู่ เขาจักบัญญัติเวทนาบัญญัติได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้, เมื่อเวทนาบัญญัติมีอยู่ เขาจักบัญญัติสัญญาบัญญัติได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้, เมื่อสัญญาบัญญัติมีอยู่ เขาจักบัญญัติวิตักกบัญญัติได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้, เมื่อวิตักกบัญญัติมีอยู่ เขาจักบัญญัติปปัญจสัญญาสังขาสมุจาจารณบัญญัติได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อโสต เสียง...ฯลฯ... เมื่อฆานะ กลิ่น...ฯลฯ... เมื่อชิวหา รส...ฯลฯ... เมื่อกาย โผฏฐัพพะ...ฯลฯ... เมื่อมโน ธรรมารมณ์ และมโนวิญญาณมีอยู่ เขาจักบัญญัติผัสสบัญญัติได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้, เมื่อผัสสบัญญัติมีอยู่ เขาจักบัญญัติเวทนาบัญญัติได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้, เมื่อเวทนาบัญญัติมีอยู่ เขาจักบัญญัติสัญญาบัญญัติได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้, เมื่อสัญญาบัญญัติมีอยู่ เขาจักบัญญัติวิตักกบัญญัติได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้, เมื่อวิตักกบัญญัติมีอยู่ เขาจักบัญญัติปปัญจสัญญาสังขาสมุจาจารณบัญญัติได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้”

‘‘So vatāvuso, cakkhusmiṃ asati rūpe asati cakkhuviññāṇe asati phassapaññattiṃ paññāpessatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Phassapaññattiyā asati vedanāpaññattiṃ paññāpessatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Vedanāpaññattiyā asati saññāpaññattiṃ paññāpessatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Saññāpaññattiyā asati vitakkapaññattiṃ paññāpessatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Vitakkapaññattiyā asati papañcasaññāsaṅkhāsamudācaraṇapaññattiṃ paññāpessatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. So vatāvuso, sotasmiṃ asati sadde asati…pe… ghānasmiṃ asati gandhe asati…pe… jivhāya asati rase asati…pe… kāyasmiṃ asati phoṭṭhabbe asati…pe… manasmiṃ asati dhamme asati manoviññāṇe asati phassapaññattiṃ paññāpessatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Phassapaññattiyā asati vedanāpaññattiṃ paññāpessatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Vedanāpaññattiyā asati saññāpaññattiṃ paññāpessatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Saññāpaññattiyā asati vitakkapaññattiṃ paññāpessatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Vitakkapaññattiyā asati papañcasaññāsaṅkhāsamudācaraṇapaññattiṃ paññāpessatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อจักษุ รูป และจักษุวิญญาณไม่มีอยู่ เขาจักบัญญัติผัสสบัญญัติได้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้, เมื่อผัสสบัญญัติไม่มีอยู่ เขาจักบัญญัติเวทนาบัญญัติได้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้, เมื่อเวทนาบัญญัติไม่มีอยู่ เขาจักบัญญัติสัญญาบัญญัติได้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้, เมื่อสัญญาบัญญัติไม่มีอยู่ เขาจักบัญญัติวิตักกบัญญัติได้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้, เมื่อวิตักกบัญญัติไม่มีอยู่ เขาจักบัญญัติปปัญจสัญญาสังขาสมุจาจารณบัญญัติได้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อโสต เสียง...ฯลฯ... เมื่อฆานะ กลิ่น...ฯลฯ... เมื่อชิวหา รส...ฯลฯ... เมื่อกาย โผฏฐัพพะ...ฯลฯ... เมื่อมโน ธรรมารมณ์ และมโนวิญญาณไม่มีอยู่ เขาจักบัญญัติผัสสบัญญัติได้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้, เมื่อผัสสบัญญัติไม่มีอยู่ เขาจักบัญญัติเวทนาบัญญัติได้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้, เมื่อเวทนาบัญญัติไม่มีอยู่ เขาจักบัญญัติสัญญาบัญญัติได้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้, เมื่อสัญญาบัญญัติไม่มีอยู่ เขาจักบัญญัติวิตักกบัญญัติได้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้, เมื่อวิตักกบัญญัติไม่มีอยู่ เขาจักบัญญัติปปัญจสัญญาสังขาสมุจาจารณบัญญัติได้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้”

‘‘Yaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘yatonidānaṃ, bhikkhu, purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti ettha ce natthi abhinanditabbaṃ abhivaditabbaṃ ajjhositabbaṃ esevanto rāgānusayānaṃ…pe… etthete pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantī’ti, imassa kho ahaṃ, āvuso, bhagavatā [Pg.160] saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi. Ākaṅkhamānā ca pana tumhe āyasmanto bhagavantaṃyeva upasaṅkamitvā etamatthaṃ paṭipuccheyyātha. Yathā no bhagavā byākaroti tathā naṃ dhāreyyāthā’’ti.

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคของเราทั้งหลาย ทรงยกอุเทศนี้ขึ้นแสดงโดยย่อ แต่ไม่ได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังวิหารว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เพราะเหตุใด ปปัญจสัญญาและสัญญาสังขาทั้งหลายย่อมครอบงำบุรุษ ถ้าบุคคลไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นถือมั่นในเหตุนั้น นี้แหละเป็นที่สุดแห่งราคานุสัย...ฯลฯ... บาปอกุศลธรรมเหล่านี้ย่อมดับไปไม่มีเหลือในเหตุนั้น’ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ข้าพเจ้าย่อมรู้เนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นแสดงโดยย่อ แต่ไม่ได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ โดยพิสดารอย่างนี้. อนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย หากปรารถนา ก็พึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามเนื้อความนี้เถิด พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แก่เราทั้งหลายอย่างใด ท่านทั้งหลายพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้นเถิด”

205. Atha kho te bhikkhū āyasmato mahākaccānassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘yaṃ kho no, bhante, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘yatonidānaṃ, bhikkhu, purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti. Ettha ce natthi abhinanditabbaṃ abhivaditabbaṃ ajjhositabbaṃ. Esevanto rāgānusayānaṃ…pe… etthete pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantī’ti. Tesaṃ no, bhante, amhākaṃ acirapakkantassa bhagavato etadahosi – ‘idaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘‘yatonidānaṃ, bhikkhu, purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti. Ettha ce natthi abhinanditabbaṃ abhivaditabbaṃ ajjhositabbaṃ. Esevanto rāgānusayānaṃ, esevanto paṭighānusayānaṃ, esevanto diṭṭhānusayānaṃ, esevanto vicikicchānusayānaṃ, esevanto mānānusayānaṃ, esevanto bhavarāgānusayānaṃ, esevanto avijjānusayānaṃ, esevanto daṇḍādāna-satthādāna-kalaha-viggaha-vivādatuvaṃtuvaṃ-pesuñña-musāvādānaṃ. Etthete pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantī’’ti. Ko nu kho imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajeyyā’ti? Tesaṃ no, bhante, amhākaṃ etadahosi – ‘ayaṃ kho āyasmā mahākaccāno satthu ceva saṃvaṇṇito sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ, pahoti cāyasmā mahākaccāno imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ, yaṃnūna mayaṃ yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etamatthaṃ paṭipuccheyyāmā’ti. Atha kho mayaṃ, bhante, yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkamimha; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ [Pg.161] mahākaccānaṃ etamatthaṃ paṭipucchimha. Tesaṃ no, bhante, āyasmatā mahākaccānena imehi ākārehi imehi padehi imehi byañjanehi attho vibhatto’’ti. ‘‘Paṇḍito, bhikkhave, mahākaccāno; mahāpañño, bhikkhave, mahākaccāno. Maṃ cepi tumhe, bhikkhave, etamatthaṃ paṭipuccheyyātha, ahampi taṃ evamevaṃ byākareyyaṃ yathā taṃ mahākaccānena byākataṃ. Eso cevetassa attho. Evañca naṃ dhārethā’’ti.

๒๐๕. ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของท่านพระมหากัจจานะแล้ว ลุกจากอาสนะ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอุเทศโดยย่อแก่พวกข้าพระองค์ว่า ‘ภิกษุ เพราะเหตุใด สัญญาและสังกัปอันเนื่องด้วยปปัญจะย่อมครอบงำบุรุษได้ ถ้าในเหตุนั้น ไม่มีสิ่งที่ควรเพลิดเพลิน ควรกล่าวถึง ควรยึดมั่นไซร้ ข้อนั้นแหละเป็นที่สุดแห่งราคานุสัย ...ฯลฯ... อกุศลธรรมอันลามกเหล่านั้นย่อมดับไปไม่มีเหลือในเหตุนั้น’ ดังนี้แล้ว มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร เสด็จลุกจากอาสนะเข้าสู่พระวิหารไป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน พวกข้าพระองค์ได้มีความคิดกันดังนี้ว่า ‘ผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอุเทศโดยย่อแก่พวกเราว่า ‘ภิกษุ เพราะเหตุใด สัญญาและสังกัปอันเนื่องด้วยปปัญจะย่อมครอบงำบุรุษได้ ถ้าในเหตุนั้น ไม่มีสิ่งที่ควรเพลิดเพลิน ควรกล่าวถึง ควรยึดมั่นไซร้ ข้อนั้นแหละเป็นที่สุดแห่งราคานุสัย เป็นที่สุดแห่งปฏิฆานุสัย เป็นที่สุดแห่งทิฏฐานุสัย เป็นที่สุดแห่งวิจิกิจฉานุสัย เป็นที่สุดแห่งมานานุสัย เป็นที่สุดแห่งภวราคานุสัย เป็นที่สุดแห่งอวิชชานุสัย เป็นที่สุดแห่งการถือท่อนไม้ การถือศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวคำว่า ‘มึง มึง’ การส่อเสียด และการพูดเท็จ อกุศลธรรมอันลามกเหล่านั้นย่อมดับไปไม่มีเหลือในเหตุนั้น’ ดังนี้แล้ว มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร เสด็จลุกจากอาสนะเข้าสู่พระวิหารไป ใครหนอแลจะพึงจำแนกเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ให้พิสดารได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ได้มีความคิดกันดังนี้ว่า ‘ท่านพระมหากัจจานะนี้แล อันพระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว และเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่องแล้ว ท่านพระมหากัจจานะสามารถจะจำแนกเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ให้พิสดารได้ ทางที่ดี พวกเราพึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ แล้วสอบถามเนื้อความนี้กับท่านเถิด’ ครั้งนั้นแล ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ได้เข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ แล้วได้สอบถามเนื้อความนี้กับท่าน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระมหากัจจานะได้จำแนกเนื้อความแก่พวกข้าพระองค์โดยอาการเหล่านี้ โดยบทเหล่านี้ โดยพยัญชนะเหล่านี้ พระเจ้าข้า” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ภิกษุทั้งหลาย มหากัจจานะเป็นบัณฑิต มหากัจจานะมีปัญญามาก ภิกษุทั้งหลาย แม้พวกเธอหากจะพึงสอบถามเนื้อความนี้กับเรา เราก็จะพึงตอบเนื้อความนั้นเหมือนที่มหากัจจานะตอบแล้วนั้นเหมือนกัน นี้แหละเป็นเนื้อความแห่งอุเทศนั้น พวกเธอจงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนี้เถิด”

Evaṃ vutte āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘seyyathāpi, bhante, puriso jighacchādubbalyapareto madhupiṇḍikaṃ adhigaccheyya, so yato yato sāyeyya, labhetheva sādurasaṃ asecanakaṃ. Evameva kho, bhante, cetaso bhikkhu dabbajātiko, yato yato imassa dhammapariyāyassa paññāya atthaṃ upaparikkheyya, labhetheva attamanataṃ, labhetheva cetaso pasādaṃ. Ko nāmo ayaṃ, bhante, dhammapariyāyo’’ti? ‘‘Tasmātiha tvaṃ, ānanda, imaṃ dhammapariyāyaṃ madhupiṇḍikapariyāyo tveva naṃ dhārehī’’ti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกความหิวและความอ่อนเพลียครอบงำ ได้ก้อนน้ำผึ้ง เขาจะพึงลิ้มรสหวานอร่อยอันชุ่มชื่นจากส่วนใดๆ ก็ตาม ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้มีปัญญา มีสติปัญญา ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เธอจะพึงพิจารณาเนื้อความแห่งธรรมบรรยายนี้ด้วยปัญญาจากส่วนใดๆ ก็ตาม ก็จะพึงได้ความปลาบปลื้มใจ ได้ความเลื่อมใสแห่งจิต ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมบรรยายนี้ชื่อว่าอะไร พระเจ้าข้า’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘อานนท์ เพราะเหตุนั้นแล เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า มธุบิณฑิกบรรยาย เถิด’

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระอานนท์มีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Madhupiṇḍikasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ.

มธุบิณฑิกสูตรที่ ๘ จบ

9. Dvedhāvitakkasuttaṃ

๙. ทเวธาวิตักกสูตร

206. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๒๐๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Pubbeva me, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ dvidhā katvā dvidhā katvā vitakke vihareyya’nti. So kho ahaṃ, bhikkhave, yo cāyaṃ kāmavitakko yo ca byāpādavitakko yo ca vihiṃsāvitakko – imaṃ ekaṃ bhāgamakāsiṃ[Pg.162]; yo cāyaṃ nekkhammavitakko yo ca abyāpādavitakko yo ca avihiṃsāvitakko – imaṃ dutiyaṃ bhāgamakāsiṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่ตรัสรู้ เมื่อเรายังไม่ได้ตรัสรู้ ยังเป็นโพธิสัตว์อยู่ ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเป็นผู้มีวิตก ๒ ส่วน ๒ ส่วนอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้ทำกามวิตก พยาบาทวิตก และวิหิงสาวิตกนี้เป็นส่วนหนึ่ง ได้ทำเนกขัมมวิตก อพยาบาทวิตก และอวิหิงสาวิตกนี้เป็นส่วนที่สอง

207. ‘‘Tassa mayhaṃ, bhikkhave, evaṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato uppajjati kāmavitakko. So evaṃ pajānāmi – ‘uppanno kho me ayaṃ kāmavitakko. So ca kho attabyābādhāyapi saṃvattati, parabyābādhāyapi saṃvattati, ubhayabyābādhāyapi saṃvattati, paññānirodhiko vighātapakkhiko anibbānasaṃvattaniko’. ‘Attabyābādhāya saṃvattatī’tipi me, bhikkhave, paṭisañcikkhato abbhatthaṃ gacchati; ‘parabyābādhāya saṃvattatī’tipi me, bhikkhave, paṭisañcikkhato abbhatthaṃ gacchati; ‘ubhayabyābādhāya saṃvattatī’tipi me, bhikkhave, paṭisañcikkhato abbhatthaṃ gacchati; ‘paññānirodhiko vighātapakkhiko anibbānasaṃvattaniko’tipi me, bhikkhave, paṭisañcikkhato abbhatthaṃ gacchati. So kho ahaṃ, bhikkhave, uppannuppannaṃ kāmavitakkaṃ pajahameva vinodameva byantameva naṃ akāsiṃ.

๒๐๗. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรานั้นเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่อย่างนี้ กามวิตกก็เกิดขึ้น เรานั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘กามวิตกนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ ก็กามวิตกนั้นย่อมเป็นไปเพื่อเบียดเบียนตนบ้าง เป็นไปเพื่อเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง เป็นไปเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่ายบ้าง เป็นเครื่องดับปัญญา เป็นฝักฝ่ายแห่งความคับแค้น ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเราพิจารณาอยู่ว่า ‘เป็นไปเพื่อเบียดเบียนตน’ กามวิตกนั้นก็ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เมื่อเราพิจารณาอยู่ว่า ‘เป็นไปเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น’ กามวิตกนั้นก็ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เมื่อเราพิจารณาอยู่ว่า ‘เป็นไปเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่าย’ กามวิตกนั้นก็ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เมื่อเราพิจารณาอยู่ว่า ‘เป็นเครื่องดับปัญญา เป็นฝักฝ่ายแห่งความคับแค้น ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน’ กามวิตกนั้นก็ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นแลย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นสุดไปซึ่งกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้วๆ

208. ‘‘Tassa mayhaṃ, bhikkhave, evaṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato uppajjati byāpādavitakko…pe… uppajjati vihiṃsāvitakko. So evaṃ pajānāmi – ‘uppanno kho me ayaṃ vihiṃsāvitakko. So ca kho attabyābādhāyapi saṃvattati, parabyābādhāyapi saṃvattati, ubhayabyābādhāyapi saṃvattati, paññānirodhiko vighātapakkhiko anibbānasaṃvattaniko’. ‘Attabyābādhāya saṃvattatī’tipi me, bhikkhave, paṭisañcikkhato abbhatthaṃ gacchati; ‘parabyābādhāya saṃvattatī’tipi me, bhikkhave, paṭisañcikkhato abbhatthaṃ gacchati; ‘ubhayabyābādhāya saṃvattatī’tipi me, bhikkhave, paṭisañcikkhato abbhatthaṃ gacchati; ‘paññānirodhiko vighātapakkhiko anibbānasaṃvattaniko’tipi me, bhikkhave, paṭisañcikkhato abbhatthaṃ gacchati. So kho ahaṃ, bhikkhave, uppannuppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ pajahameva vinodameva byantameva naṃ akāsiṃ.

๒๐๘. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรานั้นเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่อย่างนี้ พยาบาทวิตกก็เกิดขึ้น... วิหิงสาวิตกก็เกิดขึ้น เรานั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘วิหิงสาวิตกนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ ก็วิหิงสาวิตกนั้นย่อมเป็นไปเพื่อเบียดเบียนตนบ้าง เป็นไปเพื่อเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง เป็นไปเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่ายบ้าง เป็นเครื่องดับปัญญา เป็นฝักฝ่ายแห่งความคับแค้น ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเราพิจารณาอยู่ว่า ‘เป็นไปเพื่อเบียดเบียนตน’ วิหิงสาวิตกนั้นก็ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เมื่อเราพิจารณาอยู่ว่า ‘เป็นไปเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น’ วิหิงสาวิตกนั้นก็ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เมื่อเราพิจารณาอยู่ว่า ‘เป็นไปเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่าย’ วิหิงสาวิตกนั้นก็ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เมื่อเราพิจารณาอยู่ว่า ‘เป็นเครื่องดับปัญญา เป็นฝักฝ่ายแห่งความคับแค้น ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน’ วิหิงสาวิตกนั้นก็ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นแลย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นสุดไปซึ่งวิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้นแล้วๆ

‘‘Yaññadeva, bhikkhave, bhikkhu bahulamanuvitakketi anuvicāreti, tathā tathā nati hoti cetaso. Kāmavitakkaṃ ce, bhikkhave, bhikkhu bahulamanuvitakketi [Pg.163] anuvicāreti, pahāsi nekkhammavitakkaṃ, kāmavitakkaṃ bahulamakāsi, tassa taṃ kāmavitakkāya cittaṃ namati. Byāpādavitakkaṃ ce, bhikkhave…pe… vihiṃsāvitakkaṃ ce, bhikkhave, bhikkhu bahulamanuvitakketi anuvicāreti, pahāsi avihiṃsāvitakkaṃ, vihiṃsāvitakkaṃ bahulamakāsi, tassa taṃ vihiṃsāvitakkāya cittaṃ namati. Seyyathāpi, bhikkhave, vassānaṃ pacchime māse saradasamaye kiṭṭhasambādhe gopālako gāvo rakkheyya. So tā gāvo tato tato daṇḍena ākoṭeyya paṭikoṭeyya sannirundheyya sannivāreyya. Taṃ kissa hetu? Passati hi so, bhikkhave, gopālako tatonidānaṃ vadhaṃ vā bandhanaṃ vā jāniṃ vā garahaṃ vā. Evameva kho ahaṃ, bhikkhave, addasaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, kusalānaṃ dhammānaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ vodānapakkhaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมตรึกตรองถึงสิ่งใดๆ โดยมาก จิตย่อมเป็นไปตามอาการอย่างนั้นๆ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุตรึกตรองถึงกามวิตกโดยมาก เธอย่อมละเนกขัมมวิตก ย่อมทำกามวิตกให้มาก จิตของเธอนั้นย่อมน้อมไปเพื่อกามวิตก ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุตรึกตรองถึงพยาบาทวิตก... ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุตรึกตรองถึงวิหิงสาวิตกโดยมาก เธอย่อมละอวิหิงสาวิตก ย่อมทำวิหิงสาวิตกให้มาก จิตของเธอนั้นย่อมน้อมไปเพื่อวิหิงสาวิตก ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในเดือนท้ายแห่งฤดูฝน ในสมัยศารทกาล เมื่อข้าวกล้าหนาแน่น คนเลี้ยงโคพึงรักษาโคทั้งหลาย เขาพึงเคาะ พึงตี พึงกั้น พึงห้ามโคเหล่านั้นจากที่นั้นๆ ด้วยท่อนไม้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะภิกษุทั้งหลาย คนเลี้ยงโคนั้นย่อมมองเห็นการถูกฆ่า การถูกจองจำ การเสียทรัพย์ หรือการถูกติเตียน อันมีข้าวนั้นเป็นเหตุ ข้อนี้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เราก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้เห็นโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย และได้เห็นอานิสงส์ในเนกขัมมะ อันเป็นฝ่ายแห่งความผ่องแผ้วแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย

209. ‘‘Tassa mayhaṃ, bhikkhave, evaṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato uppajjati nekkhammavitakko. So evaṃ pajānāmi – ‘uppanno kho me ayaṃ nekkhammavitakko. So ca kho nevattabyābādhāya saṃvattati, na parabyābādhāya saṃvattati, na ubhayabyābādhāya saṃvattati, paññāvuddhiko avighātapakkhiko nibbānasaṃvattaniko’. Rattiṃ cepi naṃ, bhikkhave, anuvitakkeyyaṃ anuvicāreyyaṃ, neva tatonidānaṃ bhayaṃ samanupassāmi. Divasaṃ cepi naṃ, bhikkhave, anuvitakkeyyaṃ anuvicāreyyaṃ, neva tatonidānaṃ bhayaṃ samanupassāmi. Rattindivaṃ cepi naṃ, bhikkhave, anuvitakkeyyaṃ anuvicāreyyaṃ, neva tatonidānaṃ bhayaṃ samanupassāmi. Api ca kho me aticiraṃ anuvitakkayato anuvicārayato kāyo kilameyya. Kāye kilante cittaṃ ūhaññeyya. Ūhate citte ārā cittaṃ samādhimhāti. So kho ahaṃ, bhikkhave, ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmi. Taṃ kissa hetu? ‘Mā me cittaṃ ūhaññī’ti.

๒๐๙. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรานั้นเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่อย่างนี้ เนกขัมมวิตกก็เกิดขึ้น เรานั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เนกขัมมวิตกนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ ก็เนกขัมมวิตกนั้นย่อมไม่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนตน ไม่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น ไม่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่าย เป็นเครื่องเจริญปัญญา ไม่เป็นฝักฝ่ายแห่งความคับแค้น เป็นไปเพื่อนิพพาน’ ภิกษุทั้งหลาย ถึงแม้เราจะตรึกตรองถึงเนกขัมมวิตกนั้นตลอดคืน เราก็ไม่เห็นภัยอันมีวิตกนั้นเป็นเหตุเลย ถึงแม้เราจะตรึกตรองถึงเนกขัมมวิตกนั้นตลอดวัน เราก็ไม่เห็นภัยอันมีวิตกนั้นเป็นเหตุเลย ถึงแม้เราจะตรึกตรองถึงเนกขัมมวิตกนั้นตลอดทั้งคืนทั้งวัน เราก็ไม่เห็นภัยอันมีวิตกนั้นเป็นเหตุเลย แต่ว่าเมื่อเราตรึกตรองอยู่นานเกินไป กายของเราพึงลำบาก เมื่อกายลำบาก จิตพึงฟุ้งซ่าน เมื่อจิตฟุ้งซ่าน จิตย่อมอยู่ห่างจากสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นแลย่อมตั้งมั่น ย่อมสงบระงับจิตไว้ในภายในเท่านั้น ย่อมทำให้มีอารมณ์เป็นหนึ่ง ย่อมตั้งมั่นไว้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะคิดว่า ‘จิตของเราอย่าได้ฟุ้งซ่านเลย’

210. ‘‘Tassa mayhaṃ, bhikkhave, evaṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato uppajjati abyāpādavitakko…pe… uppajjati avihiṃsāvitakko. So evaṃ pajānāmi – ‘uppanno kho me ayaṃ avihiṃsāvitakko. So ca kho nevattabyābādhāya saṃvattati, na parabyābādhāya saṃvattati, na ubhayabyābādhāya [Pg.164] saṃvattati, paññāvuddhiko avighātapakkhiko nibbānasaṃvattaniko’. Rattiṃ cepi naṃ, bhikkhave, anuvitakkeyyaṃ anuvicāreyyaṃ, neva tatonidānaṃ bhayaṃ samanupassāmi. Divasaṃ cepi naṃ, bhikkhave, anuvitakkeyyaṃ anuvicāreyyaṃ, neva tatonidānaṃ bhayaṃ samanupassāmi. Rattindivaṃ cepi naṃ, bhikkhave, anuvitakkeyyaṃ anuvicāreyyaṃ, neva tatonidānaṃ bhayaṃ samanupassāmi. Api ca kho me aticiraṃ anuvitakkayato anuvicārayato kāyo kilameyya. Kāye kilante cittaṃ ūhaññeyya. Ūhate citte ārā cittaṃ samādhimhāti. So kho ahaṃ, bhikkhave, ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi, sannisādemi, ekodiṃ karomi samādahāmi. Taṃ kissa hetu? ‘Mā me cittaṃ ūhaññī’ti.

๒๑๐. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรานั้นเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่อย่างนี้ อัพยาปาทวิตก... อวิหิงสาวิตกก็เกิดขึ้น เราย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘อวิหิงสาวิตกนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ก็วิตกนั้นไม่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนตน ไม่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น ไม่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่าย เป็นไปเพื่อเพิ่มพูนปัญญา ไม่เป็นฝักฝ่ายแห่งความคับแค้น เป็นไปเพื่อนิพพาน’ ภิกษุทั้งหลาย แม้หากเราจะพึงตรึกตรองวิตกนั้นตลอดคืน เราก็ไม่เล็งเห็นภัยแต่วิตกนั้นเป็นเหตุเลย ภิกษุทั้งหลาย แม้หากเราจะพึงตรึกตรองวิตกนั้นตลอดวัน เราก็ไม่เล็งเห็นภัยแต่วิตกนั้นเป็นเหตุเลย ภิกษุทั้งหลาย แม้หากเราจะพึงตรึกตรองวิตกนั้นตลอดทั้งคืนทั้งวัน เราก็ไม่เล็งเห็นภัยแต่วิตกนั้นเป็นเหตุเลย แต่เมื่อเราตรึกตรองอยู่นานเกินไป กายของเราก็จะพึงลำบาก เมื่อกายลำบาก จิตก็จะพึงฟุ้งซ่าน เมื่อจิตฟุ้งซ่าน จิตก็จะพึงห่างจากสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นจึงตั้งจิตไว้ในภายในเท่านั้น ให้สงบระงับ ทำให้มีอารมณ์เป็นหนึ่ง ตั้งมั่นไว้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเราคิดว่า ‘จิตของเราอย่าได้ฟุ้งซ่าน’

‘‘Yaññadeva, bhikkhave, bhikkhu bahulamanuvitakketi anuvicāreti, tathā tathā nati hoti cetaso. Nekkhammavitakkañce, bhikkhave, bhikkhu bahulamanuvitakketi anuvicāreti, pahāsi kāmavitakkaṃ, nekkhammavitakkaṃ bahulamakāsi, tassaṃ taṃ nekkhammavitakkāya cittaṃ namati. Abyāpādavitakkañce, bhikkhave…pe… avihiṃsāvitakkañce, bhikkhave, bhikkhu bahulamanuvitakketi anuvicāreti, pahāsi vihiṃsāvitakkaṃ, avihiṃsāvitakkaṃ bahulamakāsi, tassa taṃ avihiṃsāvitakkāya cittaṃ namati. Seyyathāpi, bhikkhave, gimhānaṃ pacchime māse sabbasassesu gāmantasambhatesu gopālako gāvo rakkheyya, tassa rukkhamūlagatassa vā abbhokāsagatassa vā satikaraṇīyameva hoti – ‘etā gāvo’ti. Evamevaṃ kho, bhikkhave, satikaraṇīyameva ahosi – ‘ete dhammā’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุตรึกตรองวิตกใดๆ อยู่โดยมาก จิตย่อมเป็นไปตามวิตกนั้นๆ หากภิกษุตรึกตรองเนกขัมมวิตกอยู่โดยมาก เธอก็ละกามวิตก ทำเนกขัมมวิตกให้มาก จิตของเธอนั้นย่อมน้อมไปในเนกขัมมวิตก หากภิกษุตรึกตรองอัพยาปาทวิตก... หากภิกษุตรึกตรองอวิหิงสาวิตกอยู่โดยมาก เธอก็ละวิหิงสาวิตก ทำอวิหิงสาวิตกให้มาก จิตของเธอนั้นย่อมน้อมไปในอวิหิงสาวิตก ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในเดือนท้ายฤดูร้อน เมื่อพืชพันธุ์ธัญญาหารทั้งหมดถูกขนเข้าสู่บ้าน คนเลี้ยงโคพึงรักษาโคของตน เมื่อเขาไปอยู่ที่โคนไม้หรือที่กลางแจ้ง ก็พึงมีสติระลึกได้เพียงว่า ‘นั่นฝูงโค’ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เราก็ฉันนั้นเหมือนกัน มีสติระลึกได้เพียงว่า ‘นั่นธรรมทั้งหลาย’

211. ‘‘Āraddhaṃ kho pana me, bhikkhave, vīriyaṃ ahosi asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekaggaṃ. So kho ahaṃ, bhikkhave, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca vihāsiṃ sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedesiṃ, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā [Pg.165] sukhavihārī’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ.

๒๑๑. ภิกษุทั้งหลาย ก็เราได้ปรารภความเพียร ไม่ย่อหย่อน สติมั่นคง ไม่ฟั่นเฟือน กายสงบ ไม่กระสับกระส่าย จิตตั้งมั่น มีอารมณ์เป็นหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวก บรรลุปฐมฌานแล้วแลอยู่ เราบรรลุทุติยฌาน... ตติยฌาน... จตุตถฌาน... แล้วแลอยู่

212. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Seyyathidaṃ, ekampi jātiṃ…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Ayaṃ kho me, bhikkhave, rattiyā paṭhame yāme paṭhamā vijjā adhigatā; avijjā vihatā vijjā uppannā; tamo vihato āloko uppanno; yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.

๒๑๒. เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ เรานั้นน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสติญาณ เราระลึกถึงชาติก่อนได้หลายชาติ คือ ๑ ชาติบ้าง... เราย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้หลายชาติ พร้อมทั้งลักษณะและเรื่องราวได้ดังนี้ ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นวิชชาที่ ๑ ที่เราได้บรรลุแล้วในปฐมยามแห่งราตรี อวิชชาถูกกำจัดแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ความมืดถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว เหมือนที่เกิดแก่ผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่

213. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne upapajjamāne…pe… ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā…pe… iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāmi. Ayaṃ kho me, bhikkhave, rattiyā majjhime yāme dutiyā vijjā adhigatā; avijjā vihatā vijjā uppannā; tamo vihato āloko uppanno; yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.

๒๑๓. เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ เรานั้นน้อมจิตไปเพื่อจุตูปปาตญาณ เราย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด... ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์เกินมนุษย์... ท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายทุจริต... เราย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์เกินมนุษย์ รู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นวิชชาที่ ๒ ที่เราได้บรรลุแล้วในมัชฌิมยามแห่งราตรี อวิชชาถูกกำจัดแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ความมืดถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว เหมือนที่เกิดแก่ผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่

214. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ[Pg.166]. ‘Ime āsavā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ. Tassa me evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccittha, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccittha, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccittha, vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ ahosi – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsiṃ. Ayaṃ kho me, bhikkhave, rattiyā pacchime yāme tatiyā vijjā adhigatā; avijjā vihatā vijjā uppannā; tamo vihato āloko uppanno; yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.

๒๑๔. เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ เรานั้นน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ เรารู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘เหล่านี้อาสวะ’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวสมุทัย’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวนิโรธ’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อเรารู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตก็หลุดพ้นแล้วแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็เกิดญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ เรารู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ภิกษุทั้งหลาย วิชชาที่ ๓ นี้แล เราได้บรรลุแล้วในยามสุดท้ายแห่งราตรี อวิชชาถูกกำจัดแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ความมืดถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว แก่เราผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส มีตนส่งไปแล้วอยู่ เหมือนที่บังเกิดแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส มีตนส่งไปแล้วอยู่ ฉะนั้น

215. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, araññe pavane mahantaṃ ninnaṃ pallalaṃ. Tamenaṃ mahāmigasaṅgho upanissāya vihareyya. Tassa kocideva puriso uppajjeyya anatthakāmo ahitakāmo ayogakkhemakāmo. So yvāssa maggo khemo sovatthiko pītigamanīyo taṃ maggaṃ pidaheyya, vivareyya kummaggaṃ, odaheyya okacaraṃ, ṭhapeyya okacārikaṃ. Evañhi so, bhikkhave, mahāmigasaṅgho aparena samayena anayabyasanaṃ āpajjeyya. Tasseva kho pana, bhikkhave, mahato migasaṅghassa kocideva puriso uppajjeyya atthakāmo hitakāmo yogakkhemakāmo. So yvāssa maggo khemo sovatthiko pītigamanīyo taṃ maggaṃ vivareyya, pidaheyya kummaggaṃ, ūhaneyya okacaraṃ, nāseyya okacārikaṃ. Evañhi so, bhikkhave, mahāmigasaṅgho aparena samayena vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya.

๒๑๕. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในป่าใหญ่ มีบึงใหญ่ที่เป็นที่ลุ่มแฉะ ฝูงกวางหมู่ใหญ่อาศัยบึงนั้นอยู่ บุรุษคนหนึ่งไม่ปรารถนาประโยชน์ ไม่ปรารถนาความเกื้อกูล ไม่ปรารถนาความเกษมจากโยคะแก่ฝูงกวางนั้นพึงเกิดขึ้น เขาพึงปิดทางที่ปลอดภัย ที่นำไปสู่ความสวัสดี ที่น่าเดินไปสบาย แล้วเปิดทางที่ไม่ดี พึงวางกวางตัวผู้ล่อไว้ พึงตั้งกวางตัวเมียล่อไว้ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยอาการอย่างนี้แล ฝูงกวางหมู่ใหญ่นั้นก็จะถึงความพินาศย่อยยับในกาลต่อมา ภิกษุทั้งหลาย แต่บุรุษอีกคนหนึ่งปรารถนาประโยชน์ ปรารถนาความเกื้อกูล ปรารถนาความเกษมจากโยคะแก่ฝูงกวางหมู่ใหญ่นั้นพึงเกิดขึ้น เขาพึงเปิดทางที่ปลอดภัย ที่นำไปสู่ความสวัสดี ที่น่าเดินไปสบาย แล้วปิดทางที่ไม่ดี พึงนำกวางตัวผู้ล่อออกไป พึงทำลายกวางตัวเมียล่อเสีย ภิกษุทั้งหลาย ด้วยอาการอย่างนี้แล ฝูงกวางหมู่ใหญ่นั้นก็จะถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ในกาลต่อมา

‘‘Upamā kho me ayaṃ, bhikkhave, katā atthassa viññāpanāya. Ayaṃ cevettha attho – mahantaṃ ninnaṃ pallalanti kho, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Mahāmigasaṅghoti kho, bhikkhave, sattānametaṃ adhivacanaṃ. Puriso anatthakāmo ahitakāmo ayogakkhemakāmoti kho, bhikkhave, mārassetaṃ pāpimato adhivacanaṃ. Kummaggoti kho, bhikkhave, aṭṭhaṅgikassetaṃ micchāmaggassa adhivacanaṃ, seyyathidaṃ – micchādiṭṭhiyā micchāsaṅkappassa micchāvācāya micchākammantassa micchāājīvassa micchāvāyāmassa micchāsatiyā micchāsamādhissa. Okacaroti kho, bhikkhave, nandīrāgassetaṃ adhivacanaṃ. Okacārikāti [Pg.167] kho, bhikkhave, avijjāyetaṃ adhivacanaṃ. Puriso atthakāmo hitakāmo yogakkhemakāmoti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. Khemo maggo sovatthiko pītigamanīyoti kho, bhikkhave, ariyassetaṃ aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhiyā sammāsaṅkappassa sammāvācāya sammākammantassa sammāājīvassa sammāvāyāmassa sammāsatiyā sammāsamādhissa.

ภิกษุทั้งหลาย อุปมานี้เราทำแล้วเพื่อจะให้เนื้อความแจ่มแจ้ง เนื้อความในอุปมานั้นมีดังนี้ ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘บึงใหญ่ที่เป็นที่ลุ่มแฉะ’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามทั้งหลาย คำว่า ‘ฝูงกวางหมู่ใหญ่’ นี้ เป็นชื่อแห่งสัตว์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘บุรุษผู้ไม่ปรารถนาประโยชน์ ไม่ปรารถนาความเกื้อกูล ไม่ปรารถนาความเกษมจากโยคะ’ นี้ เป็นชื่อแห่งมารผู้มีบาป ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ทางที่ไม่ดี’ นี้ เป็นชื่อแห่งมิจฉามรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘กวางตัวผู้ล่อ’ นี้ เป็นชื่อแห่งนันทิราคะ ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘กวางตัวเมียล่อ’ นี้ เป็นชื่อแห่งอวิชชา ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘บุรุษผู้ปรารถนาประโยชน์ ปรารถนาความเกื้อกูล ปรารถนาความเกษมจากโยคะ’ นี้ เป็นชื่อแห่งตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ทางที่ปลอดภัย ที่นำไปสู่ความสวัสดี ที่น่าเดินไปสบาย’ นี้ เป็นชื่อแห่งอริยมรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ

‘‘Iti kho, bhikkhave, vivaṭo mayā khemo maggo sovatthiko pītigamanīyo, pihito kummaggo, ūhato okacaro, nāsitā okacārikā. Yaṃ, bhikkhave, satthārā karaṇīyaṃ sāvakānaṃ hitesinā anukampakena anukampaṃ upādāya, kataṃ vo taṃ mayā. Etāni, bhikkhave, rukkhamūlāni, etāni suññāgārāni; jhāyatha, bhikkhave, mā pamādattha; mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล ทางที่ปลอดภัย ที่นำไปสู่ความสวัสดี ที่น่าเดินไปสบาย เราได้เปิดไว้แล้ว ทางที่ไม่ดี เราได้ปิดแล้ว กวางตัวผู้ล่อ เราได้นำออกไปแล้ว กวางตัวเมียล่อ เราได้ทำลายแล้ว ภิกษุทั้งหลาย กิจใดที่ศาสดาผู้เอ็นดู แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล อาศัยความอนุเคราะห์ พึงกระทำแก่สาวกทั้งหลาย กิจนั้นเราได้ทำแล้วแก่เธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย นั่นโคนไม้ นั่นเรือนว่าง ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเพ่งพินิจ อย่าประมาท อย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนใจในภายหลัง นี้เป็นอนุสาสนีของเราสำหรับเธอทั้งหลาย

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Dvedhāvitakkasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ.

ทเวธาวิตักกสูตรที่ ๙ จบ

10. Vitakkasaṇṭhānasuttaṃ

๑๐. วิตักกสัณฐานสูตร

216. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๒๑๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Adhicittamanuyuttena, bhikkhave, bhikkhunā pañca nimittāni kālena kālaṃ manasi kātabbāni. Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhuno yaṃ nimittaṃ āgamma yaṃ nimittaṃ manasikaroto uppajjanti pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi, tena, bhikkhave, bhikkhunā tamhā nimittā aññaṃ nimittaṃ manasi kātabbaṃ kusalūpasaṃhitaṃ. Tassa tamhā nimittā aññaṃ nimittaṃ manasikaroto kusalūpasaṃhitaṃ ye pāpakā akusalā [Pg.168] vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi te pahīyanti te abbhatthaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho palagaṇḍo vā palagaṇḍantevāsī vā sukhumāya āṇiyā oḷārikaṃ āṇiṃ abhinihaneyya abhinīhareyya abhinivatteyya ; evameva kho, bhikkhave, bhikkhuno yaṃ nimittaṃ āgamma yaṃ nimittaṃ manasikaroto uppajjanti pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi, tena, bhikkhave, bhikkhunā tamhā nimittā aññaṃ nimittaṃ manasi kātabbaṃ kusalūpasaṃhitaṃ. Tassa tamhā nimittā aññaṃ nimittaṃ manasikaroto kusalūpasaṃhitaṃ ye pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi te pahīyanti te abbhatthaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบความเพียรในอธิจิต ควรมนสิการนิมิต ๕ ประการ ตามกาลอันควร. ๕ ประการ อะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนี้ เมื่อภิกษุมนสิการนิมิตใด อาศัยนิมิตใด อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะบ้าง ที่ประกอบด้วยโทสะบ้าง ที่ประกอบด้วยโมหะบ้าง ย่อมเกิดขึ้น. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นควรมนสิการนิมิตอื่นจากนิมิตนั้น อันประกอบด้วยกุศล. เมื่อเธอมนสิการนิมิตอื่นจากนิมิตนั้น อันประกอบด้วยกุศล อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะบ้าง ที่ประกอบด้วยโทสะบ้าง ที่ประกอบด้วยโมหะบ้าง เหล่านั้น ย่อมถูกละไป ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้. เพราะการละวิตกเหล่านั้น จิตย่อมตั้งมั่น สงบระงับ เป็นเอกัคคตา ตั้งมั่นอยู่ภายในทีเดียว. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนช่างไม้หรือลูกมือของช่างไม้ผู้ฉลาด พึงตอก พึงถอน พึงดึงลิ่มอันใหญ่ด้วยลิ่มอันเล็กกว่า ฉันใด. ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อภิกษุมนสิการนิมิตใด อาศัยนิมิตใด อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะบ้าง ที่ประกอบด้วยโทสะบ้าง ที่ประกอบด้วยโมหะบ้าง ย่อมเกิดขึ้น. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นควรมนสิการนิมิตอื่นจากนิมิตนั้น อันประกอบด้วยกุศล. เมื่อเธอมนสิการนิมิตอื่นจากนิมิตนั้น อันประกอบด้วยกุศล อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะบ้าง ที่ประกอบด้วยโทสะบ้าง ที่ประกอบด้วยโมหะบ้าง เหล่านั้น ย่อมถูกละไป ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้. เพราะการละวิตกเหล่านั้น จิตย่อมตั้งมั่น สงบระงับ เป็นเอกัคคตา ตั้งมั่นอยู่ภายในทีเดียว.

217. ‘‘Tassa ce, bhikkhave, bhikkhuno tamhā nimittā aññaṃ nimittaṃ manasikaroto kusalūpasaṃhitaṃ uppajjanteva pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi, tena, bhikkhave, bhikkhunā tesaṃ vitakkānaṃ ādīnavo upaparikkhitabbo – ‘itipime vitakkā akusalā, itipime vitakkā sāvajjā, itipime vitakkā dukkhavipākā’ti. Tassa tesaṃ vitakkānaṃ ādīnavaṃ upaparikkhato ye pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi te pahīyanti te abbhatthaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Seyyathāpi, bhikkhave, itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanakajātiko ahikuṇapena vā kukkurakuṇapena vā manussakuṇapena vā kaṇṭhe āsattena aṭṭiyeyya harāyeyya jiguccheyya; evameva kho, bhikkhave, tassa ce bhikkhuno tamhāpi nimittā aññaṃ nimittaṃ manasikaroto kusalūpasaṃhitaṃ uppajjanteva pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi, tena, bhikkhave, bhikkhunā tesaṃ vitakkānaṃ ādīnavo upaparikkhitabbo – ‘itipime vitakkā akusalā, itipime [Pg.169] vitakkā sāvajjā, itipime vitakkā dukkhavipākā’ti. Tassa tesaṃ vitakkānaṃ ādīnavaṃ upaparikkhato ye pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi te pahīyanti te abbhatthaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati.

๒๑๗. ภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้าเมื่อภิกษุนั้นมนสิการนิมิตอื่นจากนิมิตนั้น อันประกอบด้วยกุศลอยู่ อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะบ้าง ที่ประกอบด้วยโทสะบ้าง ที่ประกอบด้วยโมหะบ้าง ยังเกิดขึ้นอยู่นั่นเอง. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นควรพิจารณาเห็นโทษของวิตกเหล่านั้นว่า ‘วิตกเหล่านี้เป็นอกุศล ด้วยเหตุนี้, วิตกเหล่านี้มีโทษ ด้วยเหตุนี้, วิตกเหล่านี้มีทุกข์เป็นวิบาก ด้วยเหตุนี้’. เมื่อเธอพิจารณาเห็นโทษของวิตกเหล่านั้นอยู่ อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะบ้าง ที่ประกอบด้วยโทสะบ้าง ที่ประกอบด้วยโมหะบ้าง เหล่านั้น ย่อมถูกละไป ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้. เพราะการละวิตกเหล่านั้น จิตย่อมตั้งมั่น สงบระงับ เป็นเอกัคคตา ตั้งมั่นอยู่ภายในทีเดียว. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนหญิงหรือชายที่ยังหนุ่มสาว ชอบแต่งตัว พึงอึดอัด ระอา เกลียดชังซากงู หรือซากสุนัข หรือซากมนุษย์ ที่เขาผูกไว้ที่คอ ฉันใด. ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ก็ถ้าเมื่อภิกษุนั้นมนสิการนิมิตอื่นจากนิมิตนั้น อันประกอบด้วยกุศลอยู่ อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะบ้าง ที่ประกอบด้วยโทสะบ้าง ที่ประกอบด้วยโมหะบ้าง ยังเกิดขึ้นอยู่นั่นเอง. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นควรพิจารณาเห็นโทษของวิตกเหล่านั้นว่า ‘วิตกเหล่านี้เป็นอกุศล ด้วยเหตุนี้, วิตกเหล่านี้มีโทษ ด้วยเหตุนี้, วิตกเหล่านี้มีทุกข์เป็นวิบาก ด้วยเหตุนี้’. เมื่อเธอพิจารณาเห็นโทษของวิตกเหล่านั้นอยู่ อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะบ้าง ที่ประกอบด้วยโทสะบ้าง ที่ประกอบด้วยโมหะบ้าง เหล่านั้น ย่อมถูกละไป ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้. เพราะการละวิตกเหล่านั้น จิตย่อมตั้งมั่น สงบระงับ เป็นเอกัคคตา ตั้งมั่นอยู่ภายในทีเดียว.

218. ‘‘Tassa ce, bhikkhave, bhikkhuno tesampi vitakkānaṃ ādīnavaṃ upaparikkhato uppajjanteva pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi, tena, bhikkhave, bhikkhunā tesaṃ vitakkānaṃ asatiamanasikāro āpajjitabbo. Tassa tesaṃ vitakkānaṃ asatiamanasikāraṃ āpajjato ye pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi te pahīyanti te abbhatthaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Seyyathāpi, bhikkhave, cakkhumā puriso āpāthagatānaṃ rūpānaṃ adassanakāmo assa; so nimīleyya vā aññena vā apalokeyya. Evameva kho, bhikkhave, tassa ce bhikkhuno tesampi vitakkānaṃ ādīnavaṃ upaparikkhato uppajjanteva pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi, te pahīyanti te abbhatthaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati.

๒๑๘. ภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้าเมื่อภิกษุนั้นพิจารณาเห็นโทษของวิตกเหล่านั้นอยู่ อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะบ้าง ที่ประกอบด้วยโทสะบ้าง ที่ประกอบด้วยโมหะบ้าง ยังเกิดขึ้นอยู่นั่นเอง. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงถึงความไม่ระลึก ไม่มนสิการวิตกเหล่านั้น. เมื่อเธอถึงความไม่ระลึก ไม่มนสิการวิตกเหล่านั้นอยู่ อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะบ้าง ที่ประกอบด้วยโทสะบ้าง ที่ประกอบด้วยโมหะบ้าง เหล่านั้น ย่อมถูกละไป ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้. เพราะการละวิตกเหล่านั้น จิตย่อมตั้งมั่น สงบระงับ เป็นเอกัคคตา ตั้งมั่นอยู่ภายในทีเดียว. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ ไม่ประสงค์จะเห็นรูปทั้งหลายที่มาสู่คลองจักษุ เขาพึงหลับตาเสีย หรือพึงแลดูไปทางอื่นเสีย ฉันใด. ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ก็ถ้าเมื่อภิกษุนั้นพิจารณาเห็นโทษของวิตกเหล่านั้นอยู่ อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะบ้าง ที่ประกอบด้วยโทสะบ้าง ที่ประกอบด้วยโมหะบ้าง ยังเกิดขึ้นอยู่นั่นเอง, วิตกเหล่านั้นย่อมถูกละไป ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้. เพราะการละวิตกเหล่านั้น จิตย่อมตั้งมั่น สงบระงับ เป็นเอกัคคตา ตั้งมั่นอยู่ภายในทีเดียว.

219. ‘‘Tassa ce, bhikkhave, bhikkhuno tesampi vitakkānaṃ asatiamanasikāraṃ āpajjato uppajjanteva pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi, tena, bhikkhave, bhikkhunā tesaṃ vitakkānaṃ vitakkasaṅkhārasaṇṭhānaṃ manasikātabbaṃ. Tassa tesaṃ vitakkānaṃ vitakkasaṅkhārasaṇṭhānaṃ manasikaroto ye pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi te pahīyanti te abbhatthaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso sīghaṃ gaccheyya. Tassa evamassa – ‘kiṃ nu kho ahaṃ sīghaṃ gacchāmi? Yaṃnūnāhaṃ saṇikaṃ gaccheyya’nti. So saṇikaṃ gaccheyya. Tassa evamassa – ‘kiṃ nu kho ahaṃ saṇikaṃ gacchāmi? Yaṃnūnāhaṃ tiṭṭheyya’nti. So tiṭṭheyya[Pg.170]. Tassa evamassa – ‘kiṃ nu kho ahaṃ ṭhito? Yaṃnūnāhaṃ nisīdeyya’nti. So nisīdeyya. Tassa evamassa – ‘kiṃ nu kho ahaṃ nisinno? Yaṃnūnāhaṃ nipajjeyya’nti. So nipajjeyya. Evañhi so, bhikkhave, puriso oḷārikaṃ oḷārikaṃ iriyāpathaṃ abhinivajjetvā sukhumaṃ sukhumaṃ iriyāpathaṃ kappeyya. Evameva kho, bhikkhave, tassa ce bhikkhuno tesampi vitakkānaṃ asatiamanasikāraṃ āpajjato uppajjanteva pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi te pahīyanti te abbhatthaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati.

๒๑๙. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อภิกษุนั้นไม่ใส่ใจวิตกเหล่านั้นอยู่ อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะ ประกอบด้วยโทสะ หรือประกอบด้วยโมหะ ยังเกิดขึ้นอยู่นั่นเทียว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงใส่ใจถึงเหตุเป็นที่ตั้งแห่งวิตกเหล่านั้น เมื่อเธอใส่ใจถึงเหตุเป็นที่ตั้งแห่งวิตกเหล่านั้นอยู่ อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะ ประกอบด้วยโทสะ หรือประกอบด้วยโมหะเหล่านั้น ย่อมเป็นอันถูกละไป ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะละวิตกเหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งมั่นสงบแน่วแน่เป็นหนึ่งผุดขึ้นในภายใน เปรียบเหมือนบุรุษเดินไปเร็ว เขาพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราจึงเดินไปเร็ว ทางที่ดี เราควรเดินให้ช้าลง’ เขาจึงเดินช้าลง เขาพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราจึงเดินช้า ทางที่ดี เราควรจะยืน’ เขาจึงยืน เขาพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราจึงยืนอยู่ ทางที่ดี เราควรจะนั่ง’ เขาจึงนั่ง เขาพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราจึงนั่งอยู่ ทางที่ดี เราควรจะนอน’ เขาจึงนอนลง ภิกษุทั้งหลาย บุรุษนั้นละอิริยาบถที่หยาบกว่าๆ เสีย แล้วสำเร็จอิริยาบถที่ละเอียดกว่าๆ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ถ้าเมื่อภิกษุนั้นไม่ใส่ใจวิตกเหล่านั้นอยู่ อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะ ประกอบด้วยโทสะ หรือประกอบด้วยโมหะ ยังเกิดขึ้นอยู่นั่นเทียว วิตกเหล่านั้นย่อมเป็นอันถูกละไป ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะละวิตกเหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งมั่นสงบแน่วแน่เป็นหนึ่งผุดขึ้นในภายใน

220. ‘‘Tassa ce, bhikkhave, bhikkhuno tesampi vitakkānaṃ vitakkasaṅkhārasaṇṭhānaṃ manasikaroto uppajjanteva pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi. Tena, bhikkhave, bhikkhunā dantebhidantamādhāya jivhāya tāluṃ āhacca cetasā cittaṃ abhiniggaṇhitabbaṃ abhinippīḷetabbaṃ abhisantāpetabbaṃ. Tassa dantebhidantamādhāya jivhāya tāluṃ āhacca cetasā cittaṃ abhiniggaṇhato abhinippīḷayato abhisantāpayato ye pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi te pahīyanti te abbhatthaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Seyyathāpi, bhikkhave, balavā puriso dubbalataraṃ purisaṃ sīse vā gale vā khandhe vā gahetvā abhiniggaṇheyya abhinippīḷeyya abhisantāpeyya; evameva kho, bhikkhave, tassa ce bhikkhuno tesampi vitakkānaṃ vitakkasaṅkhārasaṇṭhānaṃ manasikaroto uppajjanteva pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi. Tena, bhikkhave, bhikkhunā dantebhidantamādhāya jivhāya tāluṃ āhacca cetasā cittaṃ abhiniggaṇhitabbaṃ abhinippīḷetabbaṃ abhisantāpetabbaṃ. Tassa dantebhidantamādhāya jivhāya tāluṃ āhacca cetasā cittaṃ abhiniggaṇhato abhinippīḷayato abhisantāpayato ye pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi [Pg.171] te pahīyanti te abbhatthaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati.

๒๒๐. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อภิกษุนั้นใส่ใจถึงเหตุเป็นที่ตั้งแห่งวิตกเหล่านั้นอยู่ อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะ ประกอบด้วยโทสะ หรือประกอบด้วยโมหะ ยังเกิดขึ้นอยู่นั่นเทียว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงใช้ฟันกดฟัน ใช้ลิ้นดุนเพดาน แล้วใช้จิตข่มจิต บีบคั้นจิต ทำให้จิตเร่าร้อน เมื่อเธอใช้ฟันกดฟัน ใช้ลิ้นดุนเพดาน แล้วใช้จิตข่มจิต บีบคั้นจิต ทำให้จิตเร่าร้อนอยู่ อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะ ประกอบด้วยโทสะ หรือประกอบด้วยโมหะเหล่านั้น ย่อมเป็นอันถูกละไป ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะละวิตกเหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งมั่นสงบแน่วแน่เป็นหนึ่งผุดขึ้นในภายใน เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังจับบุรุษที่มีกำลังน้อยกว่าไว้ที่ศีรษะ ที่คอ หรือที่บ่า แล้วข่ม บีบคั้น ทำให้เดือดร้อน ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ถ้าเมื่อภิกษุนั้นใส่ใจถึงเหตุเป็นที่ตั้งแห่งวิตกเหล่านั้นอยู่ อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะ ประกอบด้วยโทสะ หรือประกอบด้วยโมหะ ยังเกิดขึ้นอยู่นั่นเทียว ภิกษุนั้นพึงใช้ฟันกดฟัน ใช้ลิ้นดุนเพดาน แล้วใช้จิตข่มจิต บีบคั้นจิต ทำให้จิตเร่าร้อน เมื่อเธอใช้ฟันกดฟัน ใช้ลิ้นดุนเพดาน แล้วใช้จิตข่มจิต บีบคั้นจิต ทำให้จิตเร่าร้อนอยู่ อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะ ประกอบด้วยโทสะ หรือประกอบด้วยโมหะเหล่านั้น ย่อมเป็นอันถูกละไป ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะละวิตกเหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งมั่นสงบแน่วแน่เป็นหนึ่งผุดขึ้นในภายใน

221. ‘‘Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno yaṃ nimittaṃ āgamma yaṃ nimittaṃ manasikaroto uppajjanti pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi, tassa tamhā nimittā aññaṃ nimittaṃ manasikaroto kusalūpasaṃhitaṃ ye pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi te pahīyanti te abbhatthaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Tesampi vitakkānaṃ ādīnavaṃ upaparikkhato ye pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi te pahīyanti te abbhatthaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Tesampi vitakkānaṃ asatiamanasikāraṃ āpajjato ye pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi te pahīyanti te abbhatthaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Tesampi vitakkānaṃ vitakkasaṅkhārasaṇṭhānaṃ manasikaroto ye pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi te pahīyanti te abbhatthaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Dantebhidantamādhāya jivhāya tāluṃ āhacca cetasā cittaṃ abhiniggaṇhato abhinippīḷayato abhisantāpayato ye pāpakā akusalā vitakkā chandūpasaṃhitāpi dosūpasaṃhitāpi mohūpasaṃhitāpi te pahīyanti te abbhatthaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā ajjhattameva cittaṃ santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu vasī vitakkapariyāyapathesu. Yaṃ vitakkaṃ ākaṅkhissati taṃ vitakkaṃ vitakkessati, yaṃ vitakkaṃ nākaṅkhissati na taṃ vitakkaṃ vitakkessati. Acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ, sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’ti.

๒๒๑. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาศัยนิมิตใด ใส่ใจนิมิตใดอยู่ อกุศลวิตกอันลามกที่ประกอบด้วยฉันทะ ที่ประกอบด้วยโทสะ ที่ประกอบด้วยโมหะ ย่อมเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น เมื่อภิกษุนั้นใส่ใจนิมิตอื่นจากนิมิตนั้นอันประกอบด้วยกุศล อกุศลวิตกอันลามกเหล่านั้นที่ประกอบด้วยฉันทะ ที่ประกอบด้วยโทสะ ที่ประกอบด้วยโมหะ ย่อมถูกละไป ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะการละวิตกเหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งมั่น สงบระงับ เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ภายในทีเดียว เมื่อภิกษุนั้นพิจารณาเห็นโทษแห่งวิตกเหล่านั้นอยู่ อกุศลวิตกอันลามกเหล่านั้นที่ประกอบด้วยฉันทะ ที่ประกอบด้วยโทสะ ที่ประกอบด้วยโมหะ ย่อมถูกละไป ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะการละวิตกเหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งมั่น สงบระงับ เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ภายในทีเดียว เมื่อภิกษุนั้นถึงความไม่ระลึก ไม่ใส่ใจวิตกเหล่านั้นอยู่ อกุศลวิตกอันลามกเหล่านั้นที่ประกอบด้วยฉันทะ ที่ประกอบด้วยโทสะ ที่ประกอบด้วยโมหะ ย่อมถูกละไป ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะการละวิตกเหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งมั่น สงบระงับ เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ภายในทีเดียว เมื่อภิกษุนั้นใส่ใจสัณฐานแห่งสังขารของวิตกเหล่านั้นอยู่ อกุศลวิตกอันลามกเหล่านั้นที่ประกอบด้วยฉันทะ ที่ประกอบด้วยโทสะ ที่ประกอบด้วยโมหะ ย่อมถูกละไป ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะการละวิตกเหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งมั่น สงบระงับ เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ภายในทีเดียว เมื่อภิกษุนั้นใช้ฟันกดฟัน ใช้ลิ้นดุนเพดานไว้ ใช้ใจข่มใจ บีบคั้นใจ ทำให้ใจเร่าร้อนอยู่ อกุศลวิตกอันลามกเหล่านั้นที่ประกอบด้วยฉันทะ ที่ประกอบด้วยโทสะ ที่ประกอบด้วยโมหะ ย่อมถูกละไป ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะการละวิตกเหล่านั้นได้ จิตย่อมตั้งมั่น สงบระงับ เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ภายในทีเดียว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้ชำนาญในวิถีแห่งวิตก เธอปรารถนาจะตรึกวิตกใด ก็จะตรึกวิตกนั้นได้ ไม่ปรารถนาจะตรึกวิตกใด ก็จะไม่ตรึกวิตกนั้น เธอตัดตัณหาได้แล้ว คลายสังโยชน์ได้แล้ว ได้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ เพราะละมานะได้โดยชอบ

Idamavoca [Pg.172] bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ดังนี้แล

Vitakkasaṇṭhānasuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ.

วิตักกสัณฐานสูตร ที่ ๑๐ จบ

Sīhanādavaggo niṭṭhito dutiyo.

สีหนาทวรรค ที่ ๒ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรคนั้น มีดังนี้

Cūḷasīhanādalomahaṃsavaro, mahācūḷadukkhakkhandhaanumānikasuttaṃ;

Khilapatthamadhupiṇḍikadvidhāvitakka, pañcanimittakathā puna vaggo.

จูฬสีหนาทสูตร โลมหังสสูตร มหาทุกขักขันธสูตร จูฬทุกขักขันธสูตร อนุมานสูตร เจโตขีลสูตร วนปัตถสูตร มธุปิณฑิกสูตร เทวธาวิตักกสูตร และวิตักกสัณฐานสูตร รวมเป็นวรรค

3. Opammavaggo

๓. โอปัมมวรรค

1. Kakacūpamasuttaṃ

๑. กกจูปมสูตร

222. Evaṃ [Pg.173] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā moḷiyaphagguno bhikkhunīhi saddhiṃ ativelaṃ saṃsaṭṭho viharati. Evaṃ saṃsaṭṭho āyasmā moḷiyaphagguno bhikkhunīhi saddhiṃ viharati – sace koci bhikkhu āyasmato moḷiyaphaggunassa sammukhā tāsaṃ bhikkhunīnaṃ avaṇṇaṃ bhāsati, tenāyasmā moḷiyaphagguno kupito anattamano adhikaraṇampi karoti. Sace pana koci bhikkhu tāsaṃ bhikkhunīnaṃ sammukhā āyasmato moḷiyaphaggunassa avaṇṇaṃ bhāsati, tena tā bhikkhuniyo kupitā anattamanā adhikaraṇampi karonti. Evaṃ saṃsaṭṭho āyasmā moḷiyaphagguno bhikkhunīhi saddhiṃ viharati. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘āyasmā, bhante, moḷiyaphagguno bhikkhunīhi saddhiṃ ativelaṃ saṃsaṭṭho viharati. Evaṃ saṃsaṭṭho, bhante, āyasmā moḷiyaphagguno bhikkhunīhi saddhiṃ viharati – sace koci bhikkhu āyasmato moḷiyaphaggunassa sammukhā tāsaṃ bhikkhunīnaṃ avaṇṇaṃ bhāsati, tenāyasmā moḷiyaphagguno kupito anattamano adhikaraṇampi karoti. Sace pana koci bhikkhu tāsaṃ bhikkhunīnaṃ sammukhā āyasmato moḷiyaphaggunassa avaṇṇaṃ bhāsati, tena tā bhikkhuniyo kupitā anattamanā adhikaraṇampi karonti. Evaṃ saṃsaṭṭho, bhante, āyasmā moḷiyaphagguno bhikkhunīhi saddhiṃ viharatī’’ti.

๒๒๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระโมฬิยผัคคุนะคลุกคลีกับพวกภิกษุณีเกินเวลาอยู่ ท่านพระโมฬิยผัคคุนะคลุกคลีกับพวกภิกษุณีอยู่อย่างนี้คือ ถ้าภิกษุรูปใดกล่าวติเตียนภิกษุณีเหล่านั้นต่อหน้าท่านพระโมฬิยผัคคุนะ ท่านพระโมฬิยผัคคุนะย่อมโกรธ ไม่พอใจ และก่ออธิกรณ์ขึ้น ถ้าภิกษุรูปใดกล่าวติเตียนท่านพระโมฬิยผัคคุนะต่อหน้าภิกษุณีเหล่านั้น ภิกษุณีเหล่านั้นย่อมโกรธ ไม่พอใจ และก่ออธิกรณ์ขึ้น ท่านพระโมฬิยผัคคุนะคลุกคลีกับพวกภิกษุณีอยู่อย่างนี้ ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระโมฬิยผัคคุนะคลุกคลีกับพวกภิกษุณีเกินเวลาอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระโมฬิยผัคคุนะคลุกคลีกับพวกภิกษุณีอยู่อย่างนี้คือ ถ้าภิกษุรูปใดกล่าวติเตียนภิกษุณีเหล่านั้นต่อหน้าท่านพระโมฬิยผัคคุนะ ท่านพระโมฬิยผัคคุนะย่อมโกรธ ไม่พอใจ และก่ออธิกรณ์ขึ้น ถ้าภิกษุรูปใดกล่าวติเตียนท่านพระโมฬิยผัคคุนะต่อหน้าภิกษุณีเหล่านั้น ภิกษุณีเหล่านั้นย่อมโกรธ ไม่พอใจ และก่ออธิกรณ์ขึ้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระโมฬิยผัคคุนะคลุกคลีกับพวกภิกษุณีอยู่อย่างนี้'

223. Atha kho bhagavā aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena moḷiyaphaggunaṃ bhikkhuṃ āmantehi – ‘satthā taṃ, āvuso phagguna, āmantetī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā yenāyasmā moḷiyaphagguno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ moḷiyaphaggunaṃ etadavoca – ‘‘satthā taṃ, āvuso phagguna, āmantetī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā moḷiyaphagguno tassa [Pg.174] bhikkhuno paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ moḷiyaphaggunaṃ bhagavā etadavoca –

๒๒๓. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาตรัสว่า 'เธอจงมานี่ ภิกษุ เธอจงเรียกภิกษุโมฬิยผัคคุนะมาตามคำของเราว่า 'ท่านผัคคุนะ พระศาสดารับสั่งหาท่าน' ภิกษุรูปนั้นทูลรับสนองพระพุทธดำรัสแล้ว เข้าไปหาท่านพระโมฬิยผัคคุนะถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับท่านพระโมฬิยผัคคุนะว่า 'ท่านผัคคุนะ พระศาสดารับสั่งหาท่าน' ท่านพระโมฬิยผัคคุนะรับคำของภิกษุรูปนั้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระโมฬิยผัคคุนะผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้วดังนี้ว่า

‘‘Saccaṃ kira tvaṃ, phagguna, bhikkhunīhi saddhiṃ ativelaṃ saṃsaṭṭho viharasi? Evaṃ saṃsaṭṭho kira tvaṃ, phagguna, bhikkhunīhi saddhiṃ viharasi – sace koci bhikkhu tuyhaṃ sammukhā tāsaṃ bhikkhunīnaṃ avaṇṇaṃ bhāsati, tena tvaṃ kupito anattamano adhikaraṇampi karosi. Sace pana koci bhikkhu tāsaṃ bhikkhunīnaṃ sammukhā tuyhaṃ avaṇṇaṃ bhāsati, tena tā bhikkhuniyo kupitā anattamanā adhikaraṇampi karonti. Evaṃ saṃsaṭṭho kira tvaṃ, phagguna, bhikkhunīhi saddhiṃ viharasī’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti. ‘‘Nanu tvaṃ, phagguna, kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti.

“ดูก่อนภคุณะ ได้ยินว่าเธอคลุกคลีกับพวกภิกษุณีเกินเวลาจริงหรือ ได้ยินว่าเธอคลุกคลีกับพวกภิกษุณีอย่างนี้ คือ ถ้าภิกษุรูปใดกล่าวติเตียนภิกษุณีเหล่านั้นต่อหน้าเธอ เธอก็โกรธ ไม่พอใจ และก่ออธิกรณ์ขึ้น ถ้าภิกษุรูปใดกล่าวติเตียนเธอต่อหน้าภิกษุณีเหล่านั้น ภิกษุณีเหล่านั้นก็โกรธ ไม่พอใจ และก่ออธิกรณ์ขึ้น ได้ยินว่าเธอคลุกคลีกับพวกภิกษุณีอย่างนี้จริงหรือ” “จริง พระพุทธเจ้าข้า” “ดูก่อนภคุณะ เธอเป็นกุลบุตร ออกจากเรือนบวชด้วยศรัทธา มิใช่หรือ” “ใช่ พระพุทธเจ้าข้า”

224. ‘‘Na kho te etaṃ, phagguna, patirūpaṃ kulaputtassa saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitassa, yaṃ tvaṃ bhikkhunīhi saddhiṃ ativelaṃ saṃsaṭṭho vihareyyāsi. Tasmātiha, phagguna, tava cepi koci sammukhā tāsaṃ bhikkhunīnaṃ avaṇṇaṃ bhāseyya, tatrāpi tvaṃ, phagguna, ye gehasitā chandā ye gehasitā vitakkā te pajaheyyāsi. Tatrāpi te, phagguna, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na ceva me cittaṃ vipariṇataṃ bhavissati, na ca pāpikaṃ vācaṃ nicchāressāmi, hitānukampī ca viharissāmi mettacitto, na dosantaro’ti. Evañhi te, phagguna, sikkhitabbaṃ.

๒๒๔. “ดูก่อนภคุณะ การที่เธอกุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวชด้วยศรัทธา จะคลุกคลีกับพวกภิกษุณีเกินเวลานั้น ไม่สมควรเลย เพราะเหตุนั้น ดูก่อนภคุณะ ถ้าใครกล่าวติเตียนภิกษุณีเหล่านั้นต่อหน้าเธอ ในเรื่องนั้น เธอพึงละฉันทะและวิตกที่อิงเรือนเสีย แม้ในเรื่องนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราจักไม่แปรปรวน เราจักไม่เปล่งวาจาชั่ว เราจักอนุเคราะห์ด้วยสิ่งที่เป็นประโยชน์ มีเมตตาจิต ไม่มีโทสะในภายในอยู่’ ดูก่อนภคุณะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แหละ

‘‘Tasmātiha, phagguna, tava cepi koci sammukhā tāsaṃ bhikkhunīnaṃ pāṇinā pahāraṃ dadeyya, leḍḍunā pahāraṃ dadeyya, daṇḍena pahāraṃ dadeyya, satthena pahāraṃ dadeyya. Tatrāpi tvaṃ, phagguna, ye gehasitā chandā ye gehasitā vitakkā te pajaheyyāsi. Tatrāpi te, phagguna, evaṃ sikkhitabbaṃ ‘na ceva me cittaṃ vipariṇataṃ bhavissati, na ca pāpikaṃ vācaṃ nicchāressāmi, hitānukampī ca viharissāmi mettacitto, na dosantaro’ti. Evañhi te, phagguna, sikkhitabbaṃ.

“ดูก่อนภคุณะ เพราะเหตุนั้น ถ้าใครพึงประหารภิกษุณีเหล่านั้นต่อหน้าเธอด้วยฝ่ามือ ด้วยก้อนดิน ด้วยท่อนไม้ หรือด้วยศัสตรา ในเรื่องนั้น เธอพึงละฉันทะและวิตกที่อิงเรือนเสีย แม้ในเรื่องนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราจักไม่แปรปรวน เราจักไม่เปล่งวาจาชั่ว เราจักอนุเคราะห์ด้วยสิ่งที่เป็นประโยชน์ มีเมตตาจิต ไม่มีโทสะในภายในอยู่’ ดูก่อนภคุณะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แหละ

‘‘Tasmātiha, phagguna, tava cepi koci sammukhā avaṇṇaṃ bhāseyya, tatrāpi tvaṃ, phagguna, ye gehasitā chandā ye gehasitā vitakkā te [Pg.175] pajaheyyāsi. Tatrāpi te, phagguna, evaṃ sikkhitabbaṃ ‘na ceva me cittaṃ vipariṇataṃ bhavissati, na ca pāpikaṃ vācaṃ nicchāressāmi, hitānukampī ca viharissāmi mettacitto, na dosantaro’ti. Evañhi te, phagguna, sikkhitabbaṃ.

“ดูก่อนภคุณะ เพราะเหตุนั้น ถ้าใครพึงกล่าวติเตียนเธอต่อหน้า ในเรื่องนั้น เธอพึงละฉันทะและวิตกที่อิงเรือนเสีย แม้ในเรื่องนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราจักไม่แปรปรวน เราจักไม่เปล่งวาจาชั่ว เราจักอนุเคราะห์ด้วยสิ่งที่เป็นประโยชน์ มีเมตตาจิต ไม่มีโทสะในภายในอยู่’ ดูก่อนภคุณะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แหละ

‘‘Tasmātiha, phagguna, tava cepi koci pāṇinā pahāraṃ dadeyya, leḍḍunā pahāraṃ dadeyya, daṇḍena pahāraṃ dadeyya, satthena pahāraṃ dadeyya, tatrāpi tvaṃ, phagguna, ye gehasitā chandā ye gehasitā vitakkā te pajaheyyāsi. Tatrāpi te, phagguna, evaṃ sikkhitabbaṃ ‘na ceva me cittaṃ vipariṇataṃ bhavissati, na ca pāpikaṃ vācaṃ nicchāressāmi, hitānukampī ca viharissāmi mettacitto, na dosantaro’ti. Evañhi te, phagguna, sikkhitabba’’nti.

“ดูก่อนภคุณะ เพราะเหตุนั้น ถ้าใครพึงประหารเธอด้วยฝ่ามือ ด้วยก้อนดิน ด้วยท่อนไม้ หรือด้วยศัสตรา ในเรื่องนั้น เธอพึงละฉันทะและวิตกที่อิงเรือนเสีย แม้ในเรื่องนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราจักไม่แปรปรวน เราจักไม่เปล่งวาจาชั่ว เราจักอนุเคราะห์ด้วยสิ่งที่เป็นประโยชน์ มีเมตตาจิต ไม่มีโทสะในภายในอยู่’ ดูก่อนภคุณะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แหละ”

225. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘ārādhayiṃsu vata me, bhikkhave, bhikkhū ekaṃ samayaṃ cittaṃ. Idhāhaṃ, bhikkhave, bhikkhū āmantesiṃ – ahaṃ kho, bhikkhave, ekāsanabhojanaṃ bhuñjāmi. Ekāsanabhojanaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, bhuñjamāno appābādhatañca sañjānāmi appātaṅkatañca lahuṭṭhānañca balañca phāsuvihārañca. Etha tumhepi, bhikkhave, ekāsanabhojanaṃ bhuñjatha. Ekāsanabhojanaṃ kho, bhikkhave, tumhepi bhuñjamānā appābādhatañca sañjānissatha appātaṅkatañca lahuṭṭhānañca balañca phāsuvihārañcāti. Na me, bhikkhave, tesu bhikkhūsu anusāsanī karaṇīyā ahosi; satuppādakaraṇīyameva me, bhikkhave, tesu bhikkhūsu ahosi.

๒๒๕. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายเคยทำให้เราพอใจแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในศาสนานี้ เราเคยเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราฉันอาหารในอาสนะเดียว เมื่อเราฉันอาหารในอาสนะเดียว ย่อมรู้สึกว่ามีอาพาธน้อย มีโรคน้อย กระปรี้กระเปร่า มีกำลัง และอยู่ผาสุก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เธอทั้งหลายจงมาฉันอาหารในอาสนะเดียวเถิด เมื่อเธอทั้งหลายฉันอาหารในอาสนะเดียว ก็จักรู้สึกว่ามีอาพาธน้อย มีโรคน้อย กระปรี้กระเปร่า มีกำลัง และอยู่ผาสุก’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่ต้องพร่ำสอนภิกษุเหล่านั้นเลย เพียงแต่ต้องกระตุ้นเตือนสติเท่านั้น

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, subhūmiyaṃ catumahāpathe ājaññaratho yutto assa ṭhito odhastapatodo. Tamenaṃ dakkho yoggācariyo assadammasārathi abhiruhitvā, vāmena hatthena rasmiyo gahetvā, dakkhiṇena hatthena patodaṃ gahetvā, yenicchakaṃ yadicchakaṃ sāreyyapi paccāsāreyyapi. Evameva kho, bhikkhave, na me tesu bhikkhūsu anusāsanī karaṇīyā ahosi, satuppādakaraṇīyameva me, bhikkhave, tesu bhikkhūsu ahosi. Tasmātiha, bhikkhave, tumhepi akusalaṃ pajahatha, kusalesu dhammesu āyogaṃ karotha. Evañhi tumhepi imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissatha.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนราชรถเทียมม้าอาชาไนย จอดอยู่ที่ทางใหญ่สี่แพร่ง บนพื้นที่ราบเรียบ มีประตักวางเตรียมไว้ นายสารถีผู้ฝึกม้าที่ฉลาดขึ้นไปบนรถนั้นแล้ว มือซ้ายจับสายบังเหียน มือขวาถือประตัก ขับไปข้างหน้าหรือถอยกลับได้ตามที่ต้องการ ณ ที่ที่ต้องการ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราก็ฉันนั้นเหมือนกัน ไม่ต้องพร่ำสอนภิกษุเหล่านั้นเลย เพียงแต่ต้องกระตุ้นเตือนสติเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เธอทั้งหลายจงละอกุศล จงประกอบความเพียรในกุศลธรรมทั้งหลายเถิด ด้วยวิธีนี้ แม้เธอทั้งหลายก็จักถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้”

‘‘Seyyathāpi[Pg.176], bhikkhave, gāmassa vā nigamassa vā avidūre mahantaṃ sālavanaṃ. Tañcassa eḷaṇḍehi sañchannaṃ. Tassa kocideva puriso uppajjeyya atthakāmo hitakāmo yogakkhemakāmo. So yā tā sālalaṭṭhiyo kuṭilā ojāpaharaṇiyo tā chetvā bahiddhā nīhareyya, antovanaṃ suvisodhitaṃ visodheyya. Yā pana tā sālalaṭṭhiyo ujukā sujātā tā sammā parihareyya. Evañhetaṃ, bhikkhave, sālavanaṃ aparena samayena vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya. Evameva kho, bhikkhave, tumhepi akusalaṃ pajahatha, kusalesu dhammesu āyogaṃ karotha. Evañhi tumhepi imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissatha.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนป่าสาละใหญ่ อยู่ไม่ไกลจากบ้านหรือนิคม ป่าสาละนั้นรกไปด้วยต้นละหุ่ง บุรุษผู้หวังประโยชน์ หวังความเกื้อกูล หวังความเกษมจากโยคะ พึงเกิดขึ้นแก่ป่าสาละนั้น เขาพึงตัดต้นสาละรุ่นที่คดงอและแย่งโอชะนำออกไปข้างนอก แล้วพึงชำระภายในป่าให้สะอาดดี และพึงบำรุงรักษาต้นสาละรุ่นที่ตรงและงอกงามดีโดยชอบ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยอาการอย่างนี้ ป่าสาละนั้นจะพึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้ในสมัยต่อมา ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอก็ฉันนั้นเหมือนกัน จงละอกุศล จงประกอบความเพียรในกุศลธรรมทั้งหลาย ด้วยอาการอย่างนี้ แม้พวกเธอก็จะถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้

226. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, imissāyeva sāvatthiyā vedehikā nāma gahapatānī ahosi. Vedehikāya, bhikkhave, gahapatāniyā evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘soratā vedehikā gahapatānī, nivātā vedehikā gahapatānī, upasantā vedehikā gahapatānī’ti. Vedehikāya kho pana, bhikkhave, gahapatāniyā kāḷī nāma dāsī ahosi dakkhā analasā susaṃvihitakammantā.

๒๒๖. ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ในกรุงสาวัตถีนี้นี่เอง ได้มีคหปตานีชื่อว่าเวเทหิกา ภิกษุทั้งหลาย กิตติศัพท์อันงามของคหปตานีเวเทหิกาได้ขจรไปอย่างนี้ว่า ‘คหปตานีเวเทหิกาเป็นคนสงบเสงี่ยม คหปตานีเวเทหิกาเป็นคนอ่อนน้อม คหปตานีเวเทหิกาเป็นคนสงบระงับ’ ภิกษุทั้งหลาย ก็คหปตานีเวเทหิกานั้น มีทาสีชื่อว่ากาฬี เป็นคนฉลาด ไม่เกียจคร้าน จัดการงานดี

‘‘Atha kho, bhikkhave, kāḷiyā dāsiyā etadahosi – ‘mayhaṃ kho ayyāya evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘‘soratā vedehikā gahapatānī, nivātā vedehikā gahapatānī, upasantā vedehikā gahapatānī’’ti. Kiṃ nu kho me ayyā santaṃyeva nu kho ajjhattaṃ kopaṃ na pātukaroti udāhu asantaṃ udāhu mayhamevete kammantā susaṃvihitā yena me ayyā santaṃyeva ajjhattaṃ kopaṃ na pātukaroti, no asantaṃ? Yaṃnūnāhaṃ ayyaṃ vīmaṃseyya’nti. Atha kho, bhikkhave, kāḷī dāsī divā uṭṭhāsi. Atha kho, bhikkhave, vedehikā gahapatānī kāḷiṃ dāsiṃ etadavoca – ‘he je kāḷī’ti. ‘Kiṃ, ayye’ti? ‘Kiṃ, je, divā uṭṭhāsī’ti? ‘Na khvayye, kiñcī’ti. ‘No vata re kiñci, pāpi dāsi, divā uṭṭhāsī’ti kupitā anattamanā bhākuṭiṃ akāsi. Atha kho, bhikkhave, kāḷiyā dāsiyā [Pg.177] etadahosi – ‘santaṃyeva kho me ayyā ajjhattaṃ kopaṃ na pātukaroti, no asantaṃ; mayhamevete kammantā susaṃvihitā, yena me ayyā santaṃyeva ajjhattaṃ kopaṃ na pātukaroti, no asantaṃ. Yaṃnūnāhaṃ bhiyyosomattāya ayyaṃ vīmaṃseyya’’’nti.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ทาสีชื่อกาฬีได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘กิตติศัพท์อันงามของแม่นายเราขจรไปอย่างนี้ว่า ‘คหปตานีเวเทหิกาเป็นคนสงบเสงี่ยม คหปตานีเวเทหิกาเป็นคนอ่อนน้อม คหปตานีเวเทหิกาเป็นคนสงบระงับ’ แม่นายของเรามีความโกรธอยู่ภายในแต่ไม่แสดงให้ปรากฏ หรือว่าไม่มีหนอ หรือว่าเพราะเราจัดการงานดี แม่นายของเราจึงมีความโกรธอยู่ภายในแต่ไม่แสดงให้ปรากฏ ไม่ใช่ว่าไม่มี ทางที่ดี เราควรจะลองดีแม่นายดู’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ทาสีกาฬีจึงตื่นสาย ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น คหปตานีเวเทหิกาได้กล่าวกะทาสีกาฬีว่า ‘นี่แน่ะ นางกาฬี’ ‘อะไร เจ้าคะ’ ‘นี่แน่ะ ทำไมตื่นสาย’ ‘ไม่มีอะไร เจ้าค่ะ’ ‘ไม่มีอะไรจริงหรือ นางทาสีชั่ว เจ้าตื่นสาย’ แล้วโกรธ ไม่พอใจ ทำหน้าบึ้ง ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ทาสีกาฬีได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘แม่นายของเรามีความโกรธอยู่ภายในแต่ไม่แสดงให้ปรากฏ ไม่ใช่ว่าไม่มี ก็เพราะเราจัดการงานดี แม่นายของเราจึงมีความโกรธอยู่ภายในแต่ไม่แสดงให้ปรากฏ ไม่ใช่ว่าไม่มี ทางที่ดี เราควรจะลองดีแม่นายให้ยิ่งขึ้นไปอีก’

‘‘Atha kho, bhikkhave, kāḷī dāsī divātaraṃyeva uṭṭhāsi. Atha kho, bhikkhave, vedehikā gahapatānī kāḷiṃ dāsiṃ etadavoca – ‘he je, kāḷī’ti. ‘Kiṃ, ayye’ti? ‘Kiṃ, je, divātaraṃ uṭṭhāsī’ti? ‘Na khvayye, kiñcī’ti. ‘No vata re kiñci, pāpi dāsi, divātaraṃ uṭṭhāsī’ti kupitā anattamanā anattamanavācaṃ nicchāresi. Atha kho, bhikkhave, kāḷiyā dāsiyā etadahosi – ‘santaṃyeva kho me ayyā ajjhattaṃ kopaṃ na pātukaroti, no asantaṃ. Mayhamevete kammantā susaṃvihitā, yena me ayyā santaṃyeva ajjhattaṃ kopaṃ na pātukaroti, no asantaṃ. Yaṃnūnāhaṃ bhiyyosomattāya ayyaṃ vīmaṃseyya’nti.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ทาสีกาฬีจึงตื่นสายยิ่งขึ้นไปอีก ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น คหปตานีเวเทหิกาได้กล่าวกะทาสีกาฬีว่า ‘นี่แน่ะ นางกาฬี’ ‘อะไร เจ้าคะ’ ‘นี่แน่ะ ทำไมตื่นสายยิ่งขึ้น’ ‘ไม่มีอะไร เจ้าค่ะ’ ‘ไม่มีอะไรจริงหรือ นางทาสีชั่ว เจ้าตื่นสายยิ่งขึ้น’ แล้วโกรธ ไม่พอใจ เปล่งวาจาที่ไม่น่าพอใจ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ทาสีกาฬีได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘แม่นายของเรามีความโกรธอยู่ภายในแต่ไม่แสดงให้ปรากฏ ไม่ใช่ว่าไม่มี ก็เพราะเราจัดการงานดี แม่นายของเราจึงมีความโกรธอยู่ภายในแต่ไม่แสดงให้ปรากฏ ไม่ใช่ว่าไม่มี ทางที่ดี เราควรจะลองดีแม่นายให้ยิ่งขึ้นไปอีก’

‘‘Atha kho, bhikkhave, kāḷī dāsī divātaraṃyeva uṭṭhāsi. Atha kho, bhikkhave, vedehikā gahapatānī kāḷiṃ dāsiṃ etadavoca – ‘he je, kāḷī’ti. ‘Kiṃ, ayye’ti? ‘Kiṃ, je, divā uṭṭhāsī’ti? ‘Na khvayye, kiñcī’ti. ‘No vata re kiñci, pāpi dāsi, divā uṭṭhāsī’ti kupitā anattamanā aggaḷasūciṃ gahetvā sīse pahāraṃ adāsi, sīsaṃ vobhindi. Atha kho, bhikkhave, kāḷī dāsī bhinnena sīsena lohitena galantena paṭivissakānaṃ ujjhāpesi – ‘passathayye, soratāya kammaṃ; passathayye, nivātāya kammaṃ, passathayye, upasantāya kammaṃ! Kathañhi nāma ekadāsikāya divā uṭṭhāsīti kupitā anattamanā aggaḷasūciṃ gahetvā sīse pahāraṃ dassati, sīsaṃ vobhindissatī’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ทาสีกาฬีจึงตื่นสายยิ่งขึ้นไปอีก ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น คหปตานีเวเทหิกาได้กล่าวกะทาสีกาฬีว่า ‘นี่แน่ะ นางกาฬี’ ‘อะไร เจ้าคะ’ ‘นี่แน่ะ ทำไมตื่นสาย’ ‘ไม่มีอะไร เจ้าค่ะ’ ‘ไม่มีอะไรจริงหรือ นางทาสีชั่ว เจ้าตื่นสาย’ แล้วโกรธ ไม่พอใจ คว้าลิ่มสลักประตูมาตีที่ศีรษะ ทำให้ศีรษะแตก ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ทาสีกาฬีมีศีรษะแตก เลือดไหลอาบ จึงป่าวร้องแก่เพื่อนบ้านว่า ‘แม่เจ้าทั้งหลาย โปรดดูการกระทำของคนที่สงบเสงี่ยมเถิด แม่เจ้าทั้งหลาย โปรดดูการกระทำของคนที่อ่อนน้อมเถิด แม่เจ้าทั้งหลาย โปรดดูการกระทำของคนที่สงบระงับเถิด ทำไมหนอ เพราะเหตุที่ทาสีคนเดียวตื่นสาย จึงโกรธ ไม่พอใจ คว้าลิ่มสลักประตูมาตีที่ศีรษะ ทำให้ศีรษะแตกได้’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vedehikāya gahapatāniyā aparena samayena evaṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchi – ‘caṇḍī vedehikā gahapatānī, anivātā vedehikā gahapatānī, anupasantā vedehikā gahapatānī’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ในสมัยต่อมา กิตติศัพท์อันชั่วของคหปตานีเวเทหิกาได้ขจรไปอย่างนี้ว่า ‘คหปตานีเวเทหิกาเป็นคนดุร้าย คหปตานีเวเทหิกาเป็นคนไม่อ่อนน้อม คหปตานีเวเทหิกาเป็นคนไม่สงบระงับ’

‘‘Evameva kho, bhikkhave, idhekacco bhikkhu tāvadeva soratasorato hoti nivātanivāto hoti upasantūpasanto hoti yāva na amanāpā vacanapathā phusanti. Yato ca, bhikkhave, bhikkhuṃ [Pg.178] amanāpā vacanapathā phusanti, atha bhikkhu ‘sorato’ti veditabbo, ‘nivāto’ti veditabbo, ‘upasanto’ti veditabbo. Nāhaṃ taṃ, bhikkhave, bhikkhuṃ ‘suvaco’ti vadāmi yo cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārahetu suvaco hoti, sovacassataṃ āpajjati. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, bhikkhu cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ alabhamāno na suvaco hoti, na sovacassataṃ āpajjati. Yo ca kho, bhikkhave, bhikkhu dhammaṃyeva sakkaronto, dhammaṃ garuṃ karonto, dhammaṃ mānento, dhammaṃ pūjento, dhammaṃ apacāyamāno suvaco hoti, sovacassataṃ āpajjati, tamahaṃ ‘suvaco’ti vadāmi. Tasmātiha, bhikkhave, ‘dhammaṃyeva sakkarontā, dhammaṃ garuṃ karontā, dhammaṃ mānentā, dhammaṃ pūjentā, dhammaṃ apacāyamānā suvacā bhavissāma, sovacassataṃ āpajjissāmā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ ย่อมเป็นผู้สงบเสงี่ยมอย่างยิ่ง เป็นผู้ถ่อมตนอย่างยิ่ง เป็นผู้สงบระงับอย่างยิ่ง เพียงชั่วเวลาที่ถ้อยคำอันไม่น่าพอใจยังไม่มาถูกต้อง ภิกษุทั้งหลาย แต่เมื่อใดถ้อยคำอันไม่น่าพอใจมาถูกต้องภิกษุ เมื่อนั้นจึงจะพึงทราบว่าภิกษุนั้นเป็นผู้สงบเสงี่ยม เป็นผู้ถ่อมตน เป็นผู้สงบระงับ ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวภิกษุผู้เป็นคนว่าง่าย ถึงความเป็นคนว่าง่าย เพราะเหตุแห่งจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ว่าเป็นคนว่าง่าย ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นเมื่อไม่ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ก็ไม่เป็นคนว่าง่าย ไม่ถึงความเป็นคนว่าง่าย ส่วนภิกษุใดแล ภิกษุทั้งหลาย สักการะ เคารพ นับถือ บูชา ยำเกรงธรรมะเท่านั้น จึงเป็นคนว่าง่าย ถึงความเป็นคนว่าง่าย เรากล่าวภิกษุนั้นว่าเป็นคนว่าง่าย เพราะเหตุนั้นแหละ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงสำเหนียกในธรรมวินัยนี้อย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายจักสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ยำเกรงธรรมะเท่านั้น จักเป็นคนว่าง่าย จักถึงความเป็นคนว่าง่าย’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงสำเหนียกอย่างนี้แล

227. ‘‘Pañcime, bhikkhave, vacanapathā yehi vo pare vadamānā vadeyyuṃ – kālena vā akālena vā; bhūtena vā abhūtena vā; saṇhena vā pharusena vā; atthasaṃhitena vā anatthasaṃhitena vā; mettacittā vā dosantarā vā. Kālena vā, bhikkhave, pare vadamānā vadeyyuṃ akālena vā; bhūtena vā, bhikkhave, pare vadamānā vadeyyuṃ abhūtena vā; saṇhena vā, bhikkhave, pare vadamānā vadeyyuṃ pharusena vā; atthasaṃhitena vā, bhikkhave, pare vadamānā vadeyyuṃ anatthasaṃhitena vā; mettacittā vā, bhikkhave, pare vadamānā vadeyyuṃ dosantarā vā. Tatrāpi vo, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na ceva no cittaṃ vipariṇataṃ bhavissati, na ca pāpikaṃ vācaṃ nicchāressāma, hitānukampī ca viharissāma mettacittā, na dosantarā. Tañca puggalaṃ mettāsahagatena cetasā pharitvā viharissāma, tadārammaṇañca sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cittena vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharissāmā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ.

๒๒๗. ภิกษุทั้งหลาย วจีทาง ๕ ประการเหล่านี้ ที่คนอื่นเมื่อจะกล่าวกับพวกเธอ พึงกล่าวด้วย คือ กล่าวตามกาลหรือมิใช่กาล ๑ กล่าวเรื่องจริงหรือเรื่องไม่จริง ๑ กล่าวด้วยคำอ่อนหวานหรือคำหยาบคาย ๑ กล่าวคำประกอบด้วยประโยชน์หรือคำไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ๑ กล่าวด้วยมีเมตตาจิตหรือมีโทสะในใจ ๑ ภิกษุทั้งหลาย คนอื่นเมื่อจะกล่าวกับพวกเธอ พึงกล่าวตามกาลหรือมิใช่กาล ภิกษุทั้งหลาย คนอื่นเมื่อจะกล่าวกับพวกเธอ พึงกล่าวเรื่องจริงหรือเรื่องไม่จริง ภิกษุทั้งหลาย คนอื่นเมื่อจะกล่าวกับพวกเธอ พึงกล่าวด้วยคำอ่อนหวานหรือคำหยาบคาย ภิกษุทั้งหลาย คนอื่นเมื่อจะกล่าวกับพวกเธอ พึงกล่าวคำประกอบด้วยประโยชน์หรือคำไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ภิกษุทั้งหลาย คนอื่นเมื่อจะกล่าวกับพวกเธอ พึงกล่าวด้วยมีเมตตาจิตหรือมีโทสะในใจ ในวจีทางเหล่านั้น พวกเธอพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราจักไม่แปรปรวน เราจักไม่เปล่งวาจาชั่ว เราจักอนุเคราะห์ด้วยสิ่งที่เป็นประโยชน์ มีเมตตาจิต ไม่มีโทสะในใจอยู่ เราจักแผ่เมตตาจิตไปยังบุคคลนั้นอยู่ และเราจักแผ่เมตตาจิตอันไพบูลย์ ใหญ่หลวง ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนไปทั่วโลกทุกทิศทาง ซึ่งมีบุคคลนั้นเป็นอารมณ์อยู่’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงสำเหนียกอย่างนี้แล

228. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso āgaccheyya kudālapiṭakaṃ ādāya. So evaṃ vadeyya – ‘ahaṃ imaṃ mahāpathaviṃ apathaviṃ karissāmī’ti[Pg.179]. So tatra tatra vikhaṇeyya, tatra tatra vikireyya, tatra tatra oṭṭhubheyya, tatra tatra omutteyya – ‘apathavī bhavasi, apathavī bhavasī’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu so puriso imaṃ mahāpathaviṃ apathaviṃ kareyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Ayañhi, bhante, mahāpathavī gambhīrā appameyyā. Sā na sukarā apathavī kātuṃ; yāvadeva ca pana so puriso kilamathassa vighātassa bhāgī assā’’ti. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, pañcime vacanapathā yehi vo pare vadamānā vadeyyuṃ – kālena vā akālena vā; bhūtena vā abhūtena vā; saṇhena vā pharusena vā; atthasaṃhitena vā anatthasaṃhitena vā; mettacittā vā dosantarā vā. Kālena vā, bhikkhave, pare vadamānā vadeyyuṃ akālena vā; bhūtena vā bhikkhave, pare vadamānā vadeyyuṃ abhūtena vā; saṇhena vā, bhikkhave, pare vadamānā vadeyyuṃ pharusena vā; atthasaṃhitena vā, bhikkhave, pare vadamānā vadeyyuṃ anatthasaṃhitena vā; mettacittā vā, bhikkhave, pare vadamānā vadeyyuṃ dosantarā vā. Tatrāpi vo, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na ceva no cittaṃ vipariṇataṃ bhavissati, na ca pāpikaṃ vācaṃ nicchāressāma, hitānukampī ca viharissāma mettacittā na dosantarā. Tañca puggalaṃ mettāsahagatena cetasā pharitvā viharissāma, tadārammaṇañca sabbāvantaṃ lokaṃ pathavisamena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharissāmā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ.

๒๒๘. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษถือจอบและตะกร้ามา เขาพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจักทำให้มหาปฐพีนี้ไม่มีปฐพี’ เขาพึงขุดที่นั้นๆ พึงเกลี่ยที่นั้นๆ พึงถ่มน้ำลายรดที่นั้นๆ พึงถ่ายปัสสาวะรดที่นั้นๆ ว่า ‘จงไม่มีปฐพี จงไม่มีปฐพี’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษนั้นจะพึงทำให้มหาปฐพีนี้ไม่มีปฐพีได้หรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะว่ามหาปฐพีนี้ลึกซึ้งประมาณมิได้ การทำให้ไม่มีปฐพีนั้นทำได้ไม่ง่ายเลย บุรุษนั้นพึงเป็นผู้มีส่วนแห่งความเหน็ดเหนื่อยและความลำบากใจเท่านั้น” “ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน วจีทาง ๕ ประการเหล่านี้ ที่คนอื่นเมื่อจะกล่าวกับพวกเธอ พึงกล่าวด้วย คือ กล่าวตามกาลหรือมิใช่กาล ๑ กล่าวเรื่องจริงหรือเรื่องไม่จริง ๑ กล่าวด้วยคำอ่อนหวานหรือคำหยาบคาย ๑ กล่าวคำประกอบด้วยประโยชน์หรือคำไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ๑ กล่าวด้วยมีเมตตาจิตหรือมีโทสะในใจ ๑ ภิกษุทั้งหลาย คนอื่นเมื่อจะกล่าวกับพวกเธอ พึงกล่าวตามกาลหรือมิใช่กาล ภิกษุทั้งหลาย คนอื่นเมื่อจะกล่าวกับพวกเธอ พึงกล่าวเรื่องจริงหรือเรื่องไม่จริง ภิกษุทั้งหลาย คนอื่นเมื่อจะกล่าวกับพวกเธอ พึงกล่าวด้วยคำอ่อนหวานหรือคำหยาบคาย ภิกษุทั้งหลาย คนอื่นเมื่อจะกล่าวกับพวกเธอ พึงกล่าวคำประกอบด้วยประโยชน์หรือคำไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ภิกษุทั้งหลาย คนอื่นเมื่อจะกล่าวกับพวกเธอ พึงกล่าวด้วยมีเมตตาจิตหรือมีโทสะในใจ ในวจีทางเหล่านั้น พวกเธอพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราจักไม่แปรปรวน เราจักไม่เปล่งวาจาชั่ว เราจักอนุเคราะห์ด้วยสิ่งที่เป็นประโยชน์ มีเมตตาจิต ไม่มีโทสะในใจอยู่ เราจักแผ่เมตตาจิตไปยังบุคคลนั้นอยู่ และเราจักมีจิตเสมอด้วยแผ่นดิน อันไพบูลย์ ใหญ่หลวง ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปทั่วโลกทุกทิศทาง ซึ่งมีบุคคลนั้นเป็นอารมณ์อยู่’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงสำเหนียกอย่างนี้แล

229. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso āgaccheyya lākhaṃ vā haliddiṃ vā nīlaṃ vā mañjiṭṭhaṃ vā ādāya. So evaṃ vadeyya – ‘ahaṃ imasmiṃ ākāse rūpaṃ likhissāmi, rūpapātubhāvaṃ karissāmī’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu so puriso imasmiṃ ākāse rūpaṃ likheyya, rūpapātubhāvaṃ kareyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Ayañhi, bhante, ākāso arūpī anidassano. Tattha na sukaraṃ rūpaṃ likhituṃ, rūpapātubhāvaṃ kātuṃ; yāvadeva ca pana so puriso kilamathassa vighātassa bhāgī assā’’ti. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, pañcime vacanapathā yehi vo pare vadamānā vadeyyuṃ kālena vā akālena vā …pe… ‘na ceva… tadārammaṇañca [Pg.180] sabbāvantaṃ lokaṃ ākāsasamena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharissāmā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ.

๒๒๙. “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษถือเอาครั่ง ขมิ้น สีเขียว หรือสีแดงเลือดนกมา แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจักเขียนรูป ทำรูปให้ปรากฏในอากาศนี้’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษนั้นจะสามารถเขียนรูป ทำรูปให้ปรากฏในอากาศนี้ได้ละหรือ” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะอากาศนี้ไม่มีรูป แสดงให้เห็นไม่ได้ การเขียนรูป การทำรูปให้ปรากฏในอากาศนั้นทำได้ไม่ง่ายเลย และบุรุษนั้นก็จะมีแต่ส่วนแห่งความเหน็ดเหนื่อยและความลำบากใจเท่านั้น” “ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล วจีปถะ ๕ ประการนี้ ที่คนอื่นจะพึงกล่าวติเตียนเธอทั้งหลาย โดยกาลหรือโดยมิใช่กาล ...ฯลฯ... ‘เราจักมีจิตเสมอด้วยอากาศ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกพร้อมด้วยสัตว์ทั้งปวง อันเป็นอารมณ์ของจิตนั้น ซึ่งไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ แล้วอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล

230. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso āgaccheyya ādittaṃ tiṇukkaṃ ādāya. So evaṃ vadeyya – ‘ahaṃ imāya ādittāya tiṇukkāya gaṅgaṃ nadiṃ santāpessāmi saṃparitāpessāmī’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu so puriso ādittāya tiṇukkāya gaṅgaṃ nadiṃ santāpeyya saṃparitāpeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Gaṅgā hi, bhante, nadī gambhīrā appameyyā. Sā na sukarā ādittāya tiṇukkāya santāpetuṃ saṃparitāpetuṃ; yāvadeva ca pana so puriso kilamathassa vighātassa bhāgī assā’’ti. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, pañcime vacanapathā yehi vo pare vadamānā vadeyyuṃ kālena vā akālena vā…pe… ‘na ceva… tadārammaṇañca sabbāvantaṃ lokaṃ gaṅgāsamena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharissāmā’’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ.

๒๓๐. “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษถือคบเพลิงหญ้าที่ไฟลุกโชนมา แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจักทำแม่น้ำคงคาให้ร้อน ให้ร้อนระอุด้วยคบเพลิงหญ้าที่ไฟลุกโชนนี้’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษนั้นจะสามารถทำแม่น้ำคงคาให้ร้อน ให้ร้อนระอุด้วยคบเพลิงหญ้าที่ไฟลุกโชนนั้นได้ละหรือ” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะแม่น้ำคงคาลึก หาประมาณมิได้ การทำแม่น้ำคงคานั้นให้ร้อน ให้ร้อนระอุด้วยคบเพลิงหญ้าที่ไฟลุกโชน ทำได้ไม่ง่ายเลย และบุรุษนั้นก็จะมีแต่ส่วนแห่งความเหน็ดเหนื่อยและความลำบากใจเท่านั้น” “ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล วจีปถะ ๕ ประการนี้ ที่คนอื่นจะพึงกล่าวติเตียนเธอทั้งหลาย โดยกาลหรือโดยมิใช่กาล ...ฯลฯ... ‘เราจักมีจิตเสมอด้วยแม่น้ำคงคา ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกพร้อมด้วยสัตว์ทั้งปวง อันเป็นอารมณ์ของจิตนั้น ซึ่งไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ แล้วอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล

231. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, biḷārabhastā madditā sumadditā suparimadditā, mudukā tūlinī chinnasassarā chinnabhabbharā. Atha puriso āgaccheyya kaṭṭhaṃ vā kathalaṃ vā ādāya. So evaṃ vadeyya – ‘ahaṃ imaṃ biḷārabhastaṃ madditaṃ sumadditaṃ suparimadditaṃ, mudukaṃ tūliniṃ, chinnasassaraṃ chinnabhabbharaṃ kaṭṭhena vā kathalena vā sarasaraṃ karissāmi bharabharaṃ karissāmī’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu so puriso amuṃ biḷārabhastaṃ madditaṃ sumadditaṃ suparimadditaṃ, mudukaṃ tūliniṃ, chinnasassaraṃ chinnabhabbharaṃ kaṭṭhena vā kathalena vā sarasaraṃ kareyya, bharabharaṃ kareyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Amu hi, bhante, biḷārabhastā madditā sumadditā suparimadditā, mudukā tūlinī, chinnasassarā chinnabhabbharā. Sā na sukarā kaṭṭhena vā kathalena vā sarasaraṃ kātuṃ bharabharaṃ kātuṃ; yāvadeva ca pana so puriso kilamathassa vighātassa bhāgī assā’’ti. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, pañcime vacanapathā yehi vo pare vadamānā vadeyyuṃ kālena vā akālena vā; bhūtena vā abhūtena vā; saṇhena [Pg.181] vā pharusena vā; atthasaṃhitena vā anatthasaṃhitena vā; mettacittā vā dosantarā vā. Kālena vā bhikkhave pare vadamānā vadeyyuṃ akālena vā; bhūtena vā, bhikkhave, pare vadamānā vadeyyuṃ abhūtena vā; saṇhena vā, bhikkhave, pare vadamānā vadeyyuṃ pharusena vā; atthasaṃhitena vā, bhikkhave, pare vadamānā vadeyyuṃ anatthasaṃhitena vā; mettacittā vā, bhikkhave, pare vadamānā vadeyyuṃ dosantarā vā. Tatrāpi vo, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na ceva no cittaṃ vipariṇataṃ bhavissati, na ca pāpikaṃ vācaṃ nicchāressāma hitānukampī ca viharissāma mettacittā na dosantarā. Tañca puggalaṃ mettāsahagatena cetasā pharitvā viharissāma, tadārammaṇañca sabbāvantaṃ lokaṃ biḷārabhastāsamena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharissāmā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ.

๒๓๑. “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนถุงหนังแมวที่เขาขยำดีแล้ว ฟอกดีแล้ว นวดดีแล้ว อ่อนนุ่มเหมือนปุยนุ่น ไม่มีเสียงสวบสาบ ไม่มีเสียงฟอดฟาด ต่อมามีบุรุษถือท่อนไม้หรือก้อนกระเบื้องมา แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจักทำถุงหนังแมวที่เขาขยำดีแล้ว ฟอกดีแล้ว นวดดีแล้ว อ่อนนุ่มเหมือนปุยนุ่น ไม่มีเสียงสวบสาบ ไม่มีเสียงฟอดฟาดนี้ ให้มีเสียงสวบสาบ ให้มีเสียงฟอดฟาดด้วยท่อนไม้หรือก้อนกระเบื้อง’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษนั้นจะสามารถทำถุงหนังแมวใบโน้นที่เขาขยำดีแล้ว ฟอกดีแล้ว นวดดีแล้ว อ่อนนุ่มเหมือนปุยนุ่น ไม่มีเสียงสวบสาบ ไม่มีเสียงฟอดฟาด ให้มีเสียงสวบสาบ ให้มีเสียงฟอดฟาดด้วยท่อนไม้หรือก้อนกระเบื้องได้ละหรือ” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะถุงหนังแมวใบโน้นที่เขาขยำดีแล้ว ฟอกดีแล้ว นวดดีแล้ว อ่อนนุ่มเหมือนปุยนุ่น ไม่มีเสียงสวบสาบ ไม่มีเสียงฟอดฟาด การทำถุงหนังแมวใบนั้นให้มีเสียงสวบสาบ ให้มีเสียงฟอดฟาดด้วยท่อนไม้หรือก้อนกระเบื้อง ทำได้ไม่ง่ายเลย และบุรุษนั้นก็จะมีแต่ส่วนแห่งความเหน็ดเหนื่อยและความลำบากใจเท่านั้น” “ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล วจีปถะ ๕ ประการนี้ ที่คนอื่นจะพึงกล่าวติเตียนเธอทั้งหลาย โดยกาลหรือโดยมิใช่กาล โดยเรื่องจริงหรือโดยเรื่องไม่จริง โดยคำอ่อนหวานหรือโดยคำหยาบคาย โดยคำประกอบด้วยประโยชน์หรือโดยคำไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ด้วยเมตตาจิตหรือมีโทสะในภายใน ภิกษุทั้งหลาย คนอื่นจะพึงกล่าวติเตียนโดยกาลหรือโดยมิใช่กาลก็ตาม ภิกษุทั้งหลาย คนอื่นจะพึงกล่าวติเตียนโดยเรื่องจริงหรือโดยเรื่องไม่จริงก็ตาม ภิกษุทั้งหลาย คนอื่นจะพึงกล่าวติเตียนโดยคำอ่อนหวานหรือโดยคำหยาบคายก็ตาม ภิกษุทั้งหลาย คนอื่นจะพึงกล่าวติเตียนโดยคำประกอบด้วยประโยชน์หรือโดยคำไม่ประกอบด้วยประโยชน์ก็ตาม ภิกษุทั้งหลาย คนอื่นจะพึงกล่าวติเตียนด้วยเมตตาจิตหรือมีโทสะในภายในก็ตาม ภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราจักไม่แปรปรวน เราจักไม่เปล่งวาจาชั่ว เราจักอนุเคราะห์ด้วยสิ่งที่เป็นประโยชน์ มีเมตตาจิต ไม่มีโทสะในภายในอยู่ เราจักมีเมตตาจิตแผ่ไปยังบุคคลนั้นอยู่ และเราจักมีจิตเสมอด้วยถุงหนังแมว ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกพร้อมด้วยสัตว์ทั้งปวง อันเป็นอารมณ์ของจิตนั้น ซึ่งไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ แล้วอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล

232. ‘‘Ubhatodaṇḍakena cepi, bhikkhave, kakacena corā ocarakā aṅgamaṅgāni okanteyyuṃ, tatrāpi yo mano padūseyya, na me so tena sāsanakaro. Tatrāpi vo, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na ceva no cittaṃ vipariṇataṃ bhavissati, na ca pāpikaṃ vācaṃ nicchāressāma, hitānukampī ca viharissāma mettacittā na dosantarā. Tañca puggalaṃ mettāsahagatena cetasā pharitvā viharissāma tadārammaṇañca sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharissāmā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ.

๒๓๒. “ภิกษุทั้งหลาย ถึงแม้พวกโจรผู้มีความประพฤติต่ำช้าจะใช้เลื่อยมีด้ามสองข้างเลื่อยอวัยวะใหญ่น้อยอยู่ก็ตาม ผู้ใดมีใจคิดร้ายต่อโจรเหล่านั้น ผู้นั้นไม่ชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสอนของเราเพราะเหตุนั้น ภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราจักไม่แปรปรวน เราจักไม่เปล่งวาจาชั่ว เราจักอนุเคราะห์ด้วยสิ่งที่เป็นประโยชน์ มีเมตตาจิต ไม่มีโทสะในภายในอยู่ เราจักมีเมตตาจิตแผ่ไปยังบุคคลนั้นอยู่ และเราจักมีเมตตาจิตสหรคต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกพร้อมด้วยสัตว์ทั้งปวง อันเป็นอารมณ์ของจิตนั้น ซึ่งไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ แล้วอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล

233. ‘‘Imañca tumhe, bhikkhave, kakacūpamaṃ ovādaṃ abhikkhaṇaṃ manasi kareyyātha. Passatha no tumhe, bhikkhave, taṃ vacanapathaṃ, aṇuṃ vā thūlaṃ vā, yaṃ tumhe nādhivāseyyāthā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, imaṃ kakacūpamaṃ ovādaṃ abhikkhaṇaṃ manasikarotha. Taṃ vo bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

๒๓๓. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทำไว้ในใจเนืองๆ ซึ่งโอวาทอันมีเลื่อยเป็นอุปมานี้ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเห็นทางแห่งถ้อยคำน้อยหรือใหญ่ ที่เธอทั้งหลายจะอดทนไม่ได้บ้างไหม

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Kakacūpamasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ.

กกจูปมสูตรที่ ๑ จบ

2. Alagaddūpamasuttaṃ

๒. อลคัททูปมสูตร

234. Evaṃ [Pg.182] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena ariṭṭhassa nāma bhikkhuno gaddhabādhipubbassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti. Assosuṃ kho sambahulā bhikkhū – ‘‘ariṭṭhassa kira nāma bhikkhuno gaddhabādhipubbassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’’ti. Atha kho te bhikkhū yena ariṭṭho bhikkhu gaddhabādhipubbo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā ariṭṭhaṃ bhikkhuṃ gaddhabādhipubbaṃ etadavocuṃ – ‘‘saccaṃ kira te, āvuso ariṭṭha, evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’’ti. ‘‘Evaṃbyākho ahaṃ, āvuso, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti.

๒๓๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้ ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุชื่ออริฏฐะ ผู้เคยเป็นคนฆ่านกแร้งว่า “เราย่อมรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว โดยประการที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตรายิกธรรม ธรรมเหล่านั้นไม่สามารถทำอันตรายแก่ผู้เสพได้” ภิกษุจำนวนมากได้ฟังข่าวว่า “ได้ยินว่า ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้ เกิดขึ้นแก่ภิกษุชื่ออริฏฐะ ผู้เคยเป็นคนฆ่านกแร้งว่า ‘เราย่อมรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว โดยประการที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตรายิกธรรม ธรรมเหล่านั้นไม่สามารถทำอันตรายแก่ผู้เสพได้’” ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นจึงเข้าไปหาท่านพระอริฏฐะ ผู้เคยเป็นคนฆ่านกแร้ง ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระอริฏฐะ ผู้เคยเป็นคนฆ่านกแร้งว่า “ท่านอริฏฐะ ได้ยินว่า ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ท่านว่า ‘เราย่อมรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว โดยประการที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตรายิกธรรม ธรรมเหล่านั้นไม่สามารถทำอันตรายแก่ผู้เสพได้’ ดังนี้ จริงหรือ” ท่านพระอริฏฐะตอบว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นอย่างนั้นทีเดียว ข้าพเจ้าย่อมรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว โดยประการที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตรายิกธรรม ธรรมเหล่านั้นไม่สามารถทำอันตรายแก่ผู้เสพได้”

Atha kho tepi bhikkhū ariṭṭhaṃ bhikkhuṃ gaddhabādhipubbaṃ etasmā pāpakā diṭṭhigatā vivecetukāmā samanuyuñjanti samanugāhanti samanubhāsanti – ‘‘mā hevaṃ, āvuso ariṭṭha, avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi; na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya. Anekapariyāyenāvuso ariṭṭha, antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, alañca pana te paṭisevato antarāyāya. Appassādā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā,ādīnavo ettha bhiyyo. Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā vuttā bhagavatā…pe… maṃsapesūpamā kāmā vuttā bhagavatā… tiṇukkūpamā kāmā vuttā bhagavatā… aṅgārakāsūpamā kāmā vuttā bhagavatā… supinakūpamā kāmā vuttā bhagavatā… yācitakūpamā kāmā vuttā bhagavatā… rukkhaphalūpamā kāmā vuttā bhagavatā… asisūnūpamā kāmā vuttā bhagavatā… sattisūlūpamā kāmā vuttā bhagavatā… sappasirūpamā kāmā vuttā [Pg.183] bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’’ti. Evampi kho ariṭṭho bhikkhu gaddhabādhipubbo tehi bhikkhūhi samanuyuñjiyamāno samanugāhiyamāno samanubhāsiyamāno tadeva pāpakaṃ diṭṭhigataṃ thāmasā parāmāsā abhinivissa voharati – ‘‘evaṃbyākho ahaṃ, āvuso, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti.

ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นปรารถนาจะให้ท่านพระอริฏฐะ ผู้เคยเป็นคนฆ่านกแร้ง ออกไปจากทิฏฐิอันลามกนั้น จึงซักไซ้ ไล่เลียง สอบสวนว่า “ท่านอริฏฐะ ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนี้ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย เพราะพระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้น ท่านอริฏฐะ อันตรายิกธรรมทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตรายิกธรรมโดยอเนกปริยาย และธรรมเหล่านั้นก็สามารถทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง กามทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่ามีความยินดีน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก โทษในกามนี้มีมากยิ่ง กามทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเปรียบด้วยร่างกระดูก... กามทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเปรียบด้วยชิ้นเนื้อ... กามทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเปรียบด้วยคบเพลิงหญ้า... กามทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเปรียบด้วยหลุมถ่านเพลิง... กามทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเปรียบด้วยความฝัน... กามทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเปรียบด้วยของที่ขอยืมเขามา... กามทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเปรียบด้วยผลไม้... กามทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเปรียบด้วยเขียงสับเนื้อ... กามทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเปรียบด้วยหอกและหลาว... กามทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเปรียบด้วยหัวงู มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก โทษในกามนี้มีมากยิ่ง” แม้เมื่อภิกษุเหล่านั้นซักไซ้ ไล่เลียง สอบสวนอยู่อย่างนี้ ท่านพระอริฏฐะ ผู้เคยเป็นคนฆ่านกแร้ง ก็ยังยึดถือทิฏฐิอันลามกนั้นอย่างมั่นคง ด้วยความยึดมั่น ด้วยการพิจารณาอย่างผิดๆ กล่าวอยู่ว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นอย่างนั้นทีเดียว ข้าพเจ้าย่อมรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว โดยประการที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตรายิกธรรม ธรรมเหล่านั้นไม่สามารถทำอันตรายแก่ผู้เสพได้”

235. Yato kho te bhikkhū nāsakkhiṃsu ariṭṭhaṃ bhikkhuṃ gaddhabādhipubbaṃ etasmā pāpakā diṭṭhigatā vivecetuṃ, atha kho te bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘ariṭṭhassa nāma, bhante, bhikkhuno gaddhabādhipubbassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’ti. Assumha kho mayaṃ, bhante – ‘ariṭṭhassa kira nāma bhikkhuno gaddhabādhipubbassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’ti. Atha kho mayaṃ, bhante, yena ariṭṭho bhikkhu gaddhabādhipubbo tenupasaṅkamimha; upasaṅkamitvā ariṭṭhaṃ bhikkhuṃ gaddhabādhipubbaṃ etadavocumha – ‘saccaṃ kira te, āvuso ariṭṭha, evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’ti?

๒๓๕. เมื่อภิกษุเหล่านั้นไม่สามารถให้ท่านพระอริฏฐะ ผู้เคยเป็นคนฆ่านกแร้ง ออกไปจากทิฏฐิอันลามกนั้นได้ ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นภิกษุเหล่านั้นนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้ ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุชื่ออริฏฐะ ผู้เคยเป็นคนฆ่านกแร้งว่า ‘เราย่อมรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว โดยประการที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตรายิกธรรม ธรรมเหล่านั้นไม่สามารถทำอันตรายแก่ผู้เสพได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘ได้ยินว่า ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้ เกิดขึ้นแก่ภิกษุชื่ออริฏฐะ ผู้เคยเป็นคนฆ่านกแร้งว่า เราย่อมรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว โดยประการที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตรายิกธรรม ธรรมเหล่านั้นไม่สามารถทำอันตรายแก่ผู้เสพได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล ข้าพระองค์ทั้งหลายจึงเข้าไปหาท่านพระอริฏฐะ ผู้เคยเป็นคนฆ่านกแร้ง ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระอริฏฐะ ผู้เคยเป็นคนฆ่านกแร้งว่า ‘ท่านอริฏฐะ ได้ยินว่า ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ท่านว่า เราย่อมรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว โดยประการที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตรายิกธรรม ธรรมเหล่านั้นไม่สามารถทำอันตรายแก่ผู้เสพได้ ดังนี้ จริงหรือ’”

‘‘Evaṃ vutte, bhante, ariṭṭho bhikkhu gaddhabādhipubbo amhe etadavoca – ‘evaṃbyākho ahaṃ, āvuso, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’ti. Atha kho mayaṃ, bhante, ariṭṭhaṃ bhikkhuṃ gaddhabādhipubbaṃ etasmā pāpakā diṭṭhigatā vivecetukāmā samanuyuñjimha samanugāhimha samanubhāsimha – ‘mā hevaṃ, āvuso ariṭṭha, avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi; na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ[Pg.184], na hi bhagavā evaṃ vadeyya. Anekapariyāyenāvuso ariṭṭha, antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, alañca pana te paṭisevato antarāyāya. Appassādā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā vuttā bhagavatā…pe… sappasirūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’ti. Evampi kho, bhante, ariṭṭho bhikkhu gaddhabādhipubbo amhehi samanuyuñjiyamāno samanugāhiyamāno samanubhāsiyamāno tadeva pāpakaṃ diṭṭhigataṃ thāmasā parāmāsā abhinivissa voharati – ‘evaṃbyākho ahaṃ, āvuso, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’ti. Yato kho mayaṃ, bhante, nāsakkhimha ariṭṭhaṃ bhikkhuṃ gaddhabādhipubbaṃ etasmā pāpakā diṭṭhigatā vivecetuṃ, atha mayaṃ etamatthaṃ bhagavato ārocemā’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ทั้งหลายกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุอริฏฐะผู้เคยเป็นพรานฆ่านกแร้ง ได้กล่าวคำนี้กะข้าพระองค์ทั้งหลายว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผมเข้าใจธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้ว่า ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นธรรมทำอันตราย ก็หาอาจทำอันตรายแก่ผู้เสพธรรมเหล่านั้นไม่’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล ข้าพระองค์ทั้งหลายปรารถนาจะให้ภิกษุอริฏฐะผู้เคยเป็นพรานฆ่านกแร้งนั้น ออกไปจากทิฏฐิอันลามกนี้ จึงได้ซักไซ้ ไล่เลียง สอบสวนว่า ‘ท่านอริฏฐะ ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนี้ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย เพราะพระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้น ท่านอริฏฐะ ธรรมทำอันตรายทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยปริยายเป็นอันมากว่าเป็นธรรมทำอันตราย ก็และธรรมเหล่านั้นอาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้แล กามทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่ามีความยินดีน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามนี้มีโทษยิ่งนัก กามทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเปรียบด้วยร่างกระดูก ... กามทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเปรียบด้วยหัวงู มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามนี้มีโทษยิ่งนัก’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุอริฏฐะผู้เคยเป็นพรานฆ่านกแร้งนั้น แม้ถูกข้าพระองค์ทั้งหลายซักไซ้ ไล่เลียง สอบสวนอยู่อย่างนี้ ก็ยังยึดถือทิฏฐิอันลามกนั้นอย่างมั่นคงเด็ดเดี่ยว กล่าวอยู่ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผมเข้าใจธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้ว่า ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นธรรมทำอันตราย ก็หาอาจทำอันตรายแก่ผู้เสพธรรมเหล่านั้นไม่’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะข้าพระองค์ทั้งหลายไม่สามารถจะให้ภิกษุอริฏฐะผู้เคยเป็นพรานฆ่านกแร้งนั้น ออกไปจากทิฏฐิอันลามกนี้ได้ ครั้งนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค

236. Atha kho bhagavā aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena ariṭṭhaṃ bhikkhuṃ gaddhabādhipubbaṃ āmantehi – ‘satthā taṃ, āvuso ariṭṭha, āmantetī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā, yena ariṭṭho bhikkhu gaddhabādhipubbo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ariṭṭhaṃ bhikkhuṃ gaddhabādhipubbaṃ etadavoca – ‘‘satthā taṃ, āvuso ariṭṭha, āmantetī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho ariṭṭho bhikkhu gaddhabādhipubbo tassa bhikkhuno paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho ariṭṭhaṃ bhikkhuṃ gaddhabādhipubbaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘saccaṃ kira te, ariṭṭha, evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’’ti?

๒๓๖. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วตรัสว่า ‘เธอจงมานี่ ภิกษุ เธอจงไปเรียกภิกษุอริฏฐะผู้เคยเป็นพรานฆ่านกแร้งมาตามคำของเราว่า ‘ท่านอริฏฐะ พระศาสดารับสั่งให้หาท่าน’ ภิกษุรูปนั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคแล้ว เข้าไปหาภิกษุอริฏฐะผู้เคยเป็นพรานฆ่านกแร้งถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวคำนี้กะภิกษุอริฏฐะผู้เคยเป็นพรานฆ่านกแร้งว่า ‘ท่านอริฏฐะ พระศาสดารับสั่งให้หาท่าน’ ภิกษุอริฏฐะผู้เคยเป็นพรานฆ่านกแร้งรับคำของภิกษุรูปนั้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้กะภิกษุอริฏฐะผู้เคยเป็นพรานฆ่านกแร้งผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งว่า ‘อริฏฐะ ได้ยินว่า เธอเกิดทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้ขึ้นว่า ‘เราเข้าใจธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้ว่า ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นธรรมทำอันตราย ก็หาอาจทำอันตรายแก่ผู้เสพธรรมเหล่านั้นไม่’ ดังนี้ จริงหรือ’

‘‘Evaṃbyākho ahaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi – ‘yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’’ti. ‘‘Kassa kho nāma tvaṃ, moghapurisa, mayā evaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāsi? Nanu mayā, moghapurisa, anekapariyāyena antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā? Alañca pana te paṭisevato antarāyāya. Appassādā kāmā vuttā mayā, bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā vuttā mayā… maṃsapesūpamā [Pg.185] kāmā vuttā mayā… tiṇukkūpamā kāmā vuttā mayā… aṅgārakāsūpamā kāmā vuttā mayā… supinakūpamā kāmā vuttā mayā… yācitakūpamā kāmā vuttā mayā… rukkhaphalūpamā kāmā vuttā mayā… asisūnūpamā kāmā vuttā mayā… sattisūlūpamā kāmā vuttā mayā… sappasirūpamā kāmā vuttā mayā, bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Atha ca pana tvaṃ, moghapurisa, attanā duggahitena amhe ceva abbhācikkhasi, attānañca khanasi, bahuñca apuññaṃ pasavasi. Tañhi te, moghapurisa, bhavissati dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti.

ภิกษุอริฏฐะทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้ว่า ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นธรรมทำอันตราย ก็หาอาจทำอันตรายแก่ผู้เสพธรรมเหล่านั้นไม่’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอรู้ธรรมที่เราแสดงแล้วอย่างนี้แก่ใครเล่า ดูก่อนโมฆบุรุษ ธรรมทำอันตรายทั้งหลาย เรากล่าวไว้โดยปริยายเป็นอันมากว่าเป็นธรรมทำอันตรายมิใช่หรือ ก็และธรรมเหล่านั้นอาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้แล กามทั้งหลาย เรากล่าวว่ามีความยินดีน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามนี้มีโทษยิ่งนัก กามทั้งหลาย เรากล่าวว่าเปรียบด้วยร่างกระดูก ... เปรียบด้วยชิ้นเนื้อ ... เปรียบด้วยคบหญ้า ... เปรียบด้วยหลุมถ่านเพลิง ... เปรียบด้วยความฝัน ... เปรียบด้วยของที่ขอยืมเขามา ... เปรียบด้วยผลไม้ ... เปรียบด้วยเขียงหั่นเนื้อ ... เปรียบด้วยหอกและหลาว ... เปรียบด้วยหัวงู มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามนี้มีโทษยิ่งนัก แต่เธอกลับกล่าวตู่เราด้วยทิฏฐิที่ตนยึดถือไว้ไม่ดี ทั้งขุด (รากเหง้า) ตนเอง และประสบบาปเป็นอันมาก ดูก่อนโมฆบุรุษ ทิฏฐินั้นจักเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เธอตลอดกาลนาน’

Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nāyaṃ ariṭṭho bhikkhu gaddhabādhipubbo usmīkatopi imasmiṃ dhammavinaye’’ti? ‘‘Kiñhi siyā, bhante; no hetaṃ, bhante’’ti. Evaṃ vutte, ariṭṭho bhikkhu gaddhabādhipubbo tuṇhībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdi. Atha kho bhagavā ariṭṭhaṃ bhikkhuṃ gaddhabādhipubbaṃ tuṇhībhūtaṃ maṅkubhūtaṃ pattakkhandhaṃ adhomukhaṃ pajjhāyantaṃ appaṭibhānaṃ viditvā ariṭṭhaṃ bhikkhuṃ gaddhabādhipubbaṃ etadavoca – ‘‘paññāyissasi kho tvaṃ, moghapurisa, etena sakena pāpakena diṭṭhigatena. Idhāhaṃ bhikkhū paṭipucchissāmī’’ti.

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า ‘เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอริฏฐะผู้เคยเป็นพรานฆ่านกแร้งนี้ จะเป็นผู้มีความอบอุ่นในธรรมวินัยนี้บ้างหรือไม่’ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ‘จะเป็นไปได้อย่างไร พระองค์ผู้เจริญ ข้อนี้เป็นไปไม่ได้เลย’ เมื่อภิกษุทั้งหลายกราบทูลอย่างนี้แล้ว ภิกษุอริฏฐะผู้เคยเป็นพรานฆ่านกแร้งได้นิ่งอึ้ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณนั่งอยู่ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า ภิกษุอริฏฐะผู้เคยเป็นพรานฆ่านกแร้งนิ่งอึ้ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณ จึงได้ตรัสกะภิกษุอริฏฐะผู้เคยเป็นพรานฆ่านกแร้งว่า ‘ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอจักปรากฏด้วยทิฏฐิอันลามกของตนนั้น เราจักสอบถามภิกษุทั้งหลายในที่นี้’

237. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘tumhepi me, bhikkhave, evaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānātha yathāyaṃ ariṭṭho bhikkhu gaddhabādhipubbo attanā duggahitena amhe ceva abbhācikkhati, attānañca khanati, bahuñca apuññaṃ pasavatī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante. Anekapariyāyena hi no, bhante, antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā; alañca pana te paṭisevato antarāyāya. Appassādā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā vuttā bhagavatā…pe… sappasirūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, bhikkhave, sādhu, kho me tumhe, bhikkhave, evaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānātha. Anekapariyāyena hi kho, bhikkhave, antarāyikā dhammā vuttā mayā, alañca pana te paṭisevato antarāyāya. Appassādā kāmā vuttā mayā[Pg.186], bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā vuttā mayā…pe… sappasirūpamā kāmā vuttā mayā, bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Atha ca panāyaṃ ariṭṭho bhikkhu gaddhabādhipubbo attanā duggahitena amhe ceva abbhācikkhati, attānañca khanati, bahuñca apuññaṃ pasavati. Tañhi tassa moghapurisassa bhavissati dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. So vata, bhikkhave, aññatreva kāmehi aññatra kāmasaññāya aññatra kāmavitakkehi kāme paṭisevissatīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati’’.

๒๓๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเข้าใจธรรมที่เราแสดงแล้วอย่างที่อริฏฐภิกษุ ผู้เคยเป็นพรานฆ่านกแร้งนี้ เข้าใจผิดด้วยทิฏฐิอันตนยึดถือไว้ไม่ดีแล้ว กล่าวตู่เราด้วย ขุด (รากเหง้า) ตนเองด้วย และประสบบาปเป็นอันมากด้วย หรือ’ ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า ‘ข้อนั้นไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า เพราะธรรมทั้งหลายที่เป็นอันตราย พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยปริยายเป็นอันมากว่าเป็นธรรมทำอันตราย และธรรมเหล่านั้นพอทีเดียวเพื่อจะทำอันตรายแก่ผู้เสพ กามทั้งหลายมีความยินดีน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ในกามนี้มีโทษอย่างยิ่ง กามทั้งหลายเปรียบด้วยร่างกระดูก...เป... กามทั้งหลายเปรียบด้วยศีรษะงู มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ในกามนี้มีโทษอย่างยิ่ง พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดีละ ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ถูกแล้วที่พวกเธอเข้าใจธรรมที่เราแสดงแล้วอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นอันตราย เรากล่าวไว้โดยปริยายเป็นอันมาก และธรรมเหล่านั้นพอทีเดียวเพื่อจะทำอันตรายแก่ผู้เสพ กามทั้งหลายมีความยินดีน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก เราได้กล่าวไว้แล้ว ในกามนี้มีโทษอย่างยิ่ง กามทั้งหลายเปรียบด้วยร่างกระดูก...เป... กามทั้งหลายเปรียบด้วยศีรษะงู มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก เราได้กล่าวไว้แล้ว ในกามนี้มีโทษอย่างยิ่ง ก็อริฏฐภิกษุ ผู้เคยเป็นพรานฆ่านกแร้งนี้ เข้าใจผิดด้วยทิฏฐิอันตนยึดถือไว้ไม่ดีแล้ว กล่าวตู่เราด้วย ขุด (รากเหง้า) ตนเองด้วย และประสบบาปเป็นอันมากด้วย การกระทำนั้นของโมฆบุรุษนั้น จักเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ภิกษุนั้นจะเสพกามทั้งหลาย เว้นจากกามคุณ เว้นจากกามสัญญา เว้นจากกามวิตกนั้น ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้’

238. ‘‘Idha, bhikkhave, ekacce moghapurisā dhammaṃ pariyāpuṇanti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. Te taṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā tesaṃ dhammānaṃ paññāya atthaṃ na upaparikkhanti. Tesaṃ te dhammā paññāya atthaṃ anupaparikkhataṃ na nijjhānaṃ khamanti. Te upārambhānisaṃsā ceva dhammaṃ pariyāpuṇanti itivādappamokkhānisaṃsā ca. Yassa catthāya dhammaṃ pariyāpuṇanti tañcassa atthaṃ nānubhonti. Tesaṃ te dhammā duggahitā dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, dhammānaṃ.

๒๓๘. ภิกษุทั้งหลาย โมฆบุรุษบางพวกในธรรมวินัยนี้ เล่าเรียนธรรมคือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ พวกเขาเล่าเรียนธรรมนั้นแล้ว ไม่พิจารณาเนื้อความแห่งธรรมเหล่านั้นด้วยปัญญา เมื่อพวกเขาไม่พิจารณาเนื้อความด้วยปัญญา ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่กระจ่างแจ้งแก่พวกเขา พวกเขาเล่าเรียนธรรมเพื่อประโยชน์แก่การข่มขี่ผู้อื่นบ้าง เพื่อประโยชน์แก่การเปลื้องตนจากการถูกว่ากล่าวบ้าง และพวกเขาไม่ได้รับประโยชน์ตามวัตถุประสงค์ที่เล่าเรียนธรรม ธรรมเหล่านั้นที่พวกเขาเรียนมาไม่ดี ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะธรรมทั้งหลายอันโมฆบุรุษเหล่านั้นเรียนมาไม่ดี

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko alagaddagavesī alagaddapariyesanaṃ caramāno. So passeyya mahantaṃ alagaddaṃ. Tamenaṃ bhoge vā naṅguṭṭhe vā gaṇheyya. Tassa so alagaddo paṭiparivattitvā hatthe vā bāhāya vā aññatarasmiṃ vā aṅgapaccaṅge ḍaṃseyya. So tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, alagaddassa. Evameva kho, bhikkhave, idhekacce moghapurisā dhammaṃ pariyāpuṇanti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. Te taṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā tesaṃ dhammānaṃ paññāya atthaṃ na upaparikkhanti. Tesaṃ te dhammā paññāya atthaṃ anupaparikkhataṃ na nijjhānaṃ khamanti. Te upārambhānisaṃsā ceva dhammaṃ pariyāpuṇanti itivādappamokkhānisaṃsā ca. Yassa catthāya dhammaṃ pariyāpuṇanti tañcassa atthaṃ nānubhonti. Tesaṃ te dhammā duggahitā dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā bhikkhave dhammānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการอสรพิษ เที่ยวเสาะหาอสรพิษ เขาพึงเห็นอสรพิษตัวใหญ่ แล้วจับมันที่ขดหรือที่หาง อสรพิษนั้นพึงแว้งกัดเขาที่มือ ที่แขน หรือที่อวัยวะใหญ่น้อยแห่งใดแห่งหนึ่ง เขาพึงถึงความตายหรือทุกข์ปางตายเพราะการถูกกัดนั้นเป็นเหตุ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะอสรพิษอันเขาจับไว้ไม่ดี ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย โมฆบุรุษบางพวกในธรรมวินัยนี้ เล่าเรียนธรรมคือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ พวกเขาเล่าเรียนธรรมนั้นแล้ว ไม่พิจารณาเนื้อความแห่งธรรมเหล่านั้นด้วยปัญญา เมื่อพวกเขาไม่พิจารณาเนื้อความด้วยปัญญา ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่กระจ่างแจ้งแก่พวกเขา พวกเขาเล่าเรียนธรรมเพื่อประโยชน์แก่การข่มขี่ผู้อื่นบ้าง เพื่อประโยชน์แก่การเปลื้องตนจากการถูกว่ากล่าวบ้าง และพวกเขาไม่ได้รับประโยชน์ตามวัตถุประสงค์ที่เล่าเรียนธรรม ธรรมเหล่านั้นที่พวกเขาเรียนมาไม่ดี ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะธรรมทั้งหลายอันโมฆบุรุษเหล่านั้นเรียนมาไม่ดี

239. ‘‘Idha [Pg.187] pana, bhikkhave, ekacce kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇanti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. Te taṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā tesaṃ dhammānaṃ paññāya atthaṃ upaparikkhanti. Tesaṃ te dhammā paññāya atthaṃ upaparikkhataṃ nijjhānaṃ khamanti. Te na ceva upārambhānisaṃsā dhammaṃ pariyāpuṇanti na itivādappamokkhānisaṃsā ca. Yassa catthāya dhammaṃ pariyāpuṇanti tañcassa atthaṃ anubhonti. Tesaṃ te dhammā suggahitā dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Suggahitattā bhikkhave dhammānaṃ.

๒๓๙. อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรบางพวกในธรรมวินัยนี้ เล่าเรียนธรรมคือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ พวกเขาเล่าเรียนธรรมนั้นแล้ว ย่อมพิจารณาเนื้อความแห่งธรรมเหล่านั้นด้วยปัญญา เมื่อพวกเขาพิจารณาเนื้อความด้วยปัญญา ธรรมเหล่านั้นย่อมกระจ่างแจ้งแก่พวกเขา พวกเขาไม่ได้เล่าเรียนธรรมเพื่อประโยชน์แก่การข่มขี่ผู้อื่น และไม่ได้เล่าเรียนเพื่อประโยชน์แก่การเปลื้องตนจากการถูกว่ากล่าว และพวกเขาย่อมได้รับประโยชน์ตามวัตถุประสงค์ที่เล่าเรียนธรรม ธรรมเหล่านั้นที่พวกเขาเรียนมาดีแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขตลอดกาลนาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะธรรมทั้งหลายอันกุลบุตรเหล่านั้นเรียนมาดีแล้ว

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko alagaddagavesī alagaddapariyesanaṃ caramāno. So passeyya mahantaṃ alagaddaṃ. Tamenaṃ ajapadena daṇḍena suniggahitaṃ niggaṇheyya. Ajapadena daṇḍena suniggahitaṃ niggahitvā, gīvāya suggahitaṃ gaṇheyya. Kiñcāpi so, bhikkhave, alagaddo tassa purisassa hatthaṃ vā bāhaṃ vā aññataraṃ vā aṅgapaccaṅgaṃ bhogehi paliveṭheyya, atha kho so neva tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ. Taṃ kissa hetu? Suggahitattā, bhikkhave, alagaddassa. Evameva kho, bhikkhave, idhekacce kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇanti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. Te taṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā tesaṃ dhammānaṃ paññāya atthaṃ upaparikkhanti. Tesaṃ te dhammā paññāya atthaṃ upaparikkhataṃ nijjhānaṃ khamanti. Te na ceva upārambhānisaṃsā dhammaṃ pariyāpuṇanti, na itivādappamokkhānisaṃsā ca. Yassa catthāya dhammaṃ pariyāpuṇanti, tañcassa atthaṃ anubhonti. Tesaṃ te dhammā suggahitā dīgharattaṃ atthāya hitāya sukhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Suggahitattā, bhikkhave, dhammānaṃ. Tasmātiha, bhikkhave, yassa me bhāsitassa atthaṃ ājāneyyātha, tathā naṃ dhāreyyātha. Yassa ca pana me bhāsitassa atthaṃ na ājāneyyātha, ahaṃ vo tattha paṭipucchitabbo, ye vā panāssu viyattā bhikkhū.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการอสรพิษ เที่ยวเสาะแสวงหาอสรพิษ เขาพึงเห็นอสรพิษตัวใหญ่ แล้วพึงใช้ไม้เท้ามีสัณฐานดังเท้าแพะกดมันไว้ให้ดี ครั้นกดไว้ให้ดีแล้ว พึงจับที่คอให้มั่น ภิกษุทั้งหลาย ถึงแม้อสรพิษนั้นจะพึงพันมือ แขน หรืออวัยวะน้อยใหญ่ส่วนใดส่วนหนึ่งของบุรุษนั้นด้วยลำตัว แต่บุรุษนั้นก็ไม่พึงถึงความตายหรือทุกข์ปางตายเพราะการจับนั้นเป็นเหตุ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะอสรพิษนั้นถูกจับไว้ดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรบางพวกในธรรมวินัยนี้ก็ฉันนั้น ย่อมเล่าเรียนธรรมะ คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ พวกเขาเล่าเรียนธรรมะแล้ว ย่อมพิจารณาเนื้อความแห่งธรรมเหล่านั้นด้วยปัญญา เมื่อพวกเขาพิจารณาเนื้อความด้วยปัญญา ธรรมเหล่านั้นย่อมทนต่อการเพ่งพินิจ พวกเขามิได้เล่าเรียนธรรมะเพื่อประโยชน์แก่การยกโทษผู้อื่น และมิได้เล่าเรียนเพื่อประโยชน์แก่การเปลื้องตนจากวาทะของผู้อื่น และพวกเขาเล่าเรียนธรรมะเพื่อประโยชน์อันใด ก็ย่อมได้รับประโยชน์นั้นแห่งธรรมนั้น ธรรมทั้งหลายที่พวกเขาเรียนมาดีแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่พวกเขาตลอดกาลนาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะธรรมทั้งหลายอันพวกเขาเรียนมาดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนี้ พวกเธอพึงเข้าใจเนื้อความแห่งภาษิตของเราอย่างใด ก็พึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้น แต่ถ้าพวกเธอไม่เข้าใจเนื้อความแห่งภาษิตของเราในข้อใด พวกเธอพึงสอบถามเรา หรือภิกษุทั้งหลายผู้ฉลาดในข้อนั้น

240. ‘‘Kullūpamaṃ vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāya. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘seyyathāpi[Pg.188], bhikkhave, puriso addhānamaggappaṭipanno. So passeyya mahantaṃ udakaṇṇavaṃ, orimaṃ tīraṃ sāsaṅkaṃ sappaṭibhayaṃ, pārimaṃ tīraṃ khemaṃ appaṭibhayaṃ; na cassa nāvā santāraṇī uttarasetu vā apārā pāraṃ gamanāya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ kho mahāudakaṇṇavo, orimaṃ tīraṃ sāsaṅkaṃ sappaṭibhayaṃ, pārimaṃ tīraṃ khemaṃ appaṭibhayaṃ; natthi ca nāvā santāraṇī uttarasetu vā apārā pāraṃ gamanāya. Yaṃnūnāhaṃ tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ saṃkaḍḍhitvā, kullaṃ bandhitvā, taṃ kullaṃ nissāya hatthehi ca pādehi ca vāyamamāno sotthinā pāraṃ uttareyya’nti. Atha kho so, bhikkhave, puriso tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ saṃkaḍḍhitvā, kullaṃ bandhitvā taṃ kullaṃ nissāya hatthehi ca pādehi ca vāyamamāno sotthinā pāraṃ uttareyya. Tassa purisassa uttiṇṇassa pāraṅgatassa evamassa – ‘bahukāro kho me ayaṃ kullo; imāhaṃ kullaṃ nissāya hatthehi ca pādehi ca vāyamamāno sotthinā pāraṃ uttiṇṇo. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ kullaṃ sīse vā āropetvā khandhe vā uccāretvā yena kāmaṃ pakkameyya’nti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu so puriso evaṃkārī tasmiṃ kulle kiccakārī assā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Kathaṃkārī ca so, bhikkhave, puriso tasmiṃ kulle kiccakārī assa? Idha, bhikkhave, tassa purisassa uttiṇṇassa pāraṅgatassa evamassa – ‘bahukāro kho me ayaṃ kullo; imāhaṃ kullaṃ nissāya hatthehi ca pādehi ca vāyamamāno sotthinā pāraṃ uttiṇṇo. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ kullaṃ thale vā ussādetvā udake vā opilāpetvā yena kāmaṃ pakkameyya’nti. Evaṃkārī kho so, bhikkhave, puriso tasmiṃ kulle kiccakārī assa. Evameva kho, bhikkhave, kullūpamo mayā dhammo desito nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāya. Kullūpamaṃ vo, bhikkhave, dhammaṃ desitaṃ, ājānantehi dhammāpi vo pahātabbā pageva adhammā.

๒๔๐. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมมีอุปมาด้วยแพแก่เธอทั้งหลาย เพื่อประโยชน์แก่การข้ามไป ไม่ใช่เพื่อประโยชน์แก่การยึดถือ เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้เดินทางไกล เขาพึงเห็นห้วงน้ำใหญ่ ฝั่งข้างนี้มีภัยน่ารังเกียจ ฝั่งข้างโน้นเกษมปลอดภัย แต่เรือหรือสะพานสำหรับข้ามจากฝั่งนี้ไปฝั่งโน้นไม่มี เขาพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ห้วงน้ำนี้ใหญ่จริงหนอ ฝั่งข้างนี้มีภัยน่ารังเกียจ ฝั่งข้างโน้นเกษมปลอดภัย แต่เรือหรือสะพานสำหรับข้ามจากฝั่งนี้ไปฝั่งโน้นก็ไม่มี ทางที่ดี เราควรจะรวบรวมหญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้มาผูกเป็นแพ แล้วอาศัยแพนั้น พยายามด้วยมือและเท้า ว่ายข้ามไปสู่ฝั่งโน้นโดยสวัสดี’ ภิกษุทั้งหลาย ต่อมา บุรุษนั้นรวบรวมหญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้มาผูกเป็นแพ อาศัยแพนั้น พยายามด้วยมือและเท้า ข้ามไปสู่ฝั่งโน้นโดยสวัสดี บุรุษนั้นข้ามถึงฝั่งโน้นแล้ว พึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘แพนี้มีอุปการะแก่เรามาก เราอาศัยแพนี้ พยายามด้วยมือและเท้า จึงข้ามมาสู่ฝั่งโน้นได้โดยสวัสดี ทางที่ดี เราควรจะยกแพนี้ขึ้นทูนบนศีรษะ หรือยกขึ้นแบกบนบ่า แล้วหลีกไปตามที่ต้องการ’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษผู้กระทำอย่างนั้น จะชื่อว่าเป็นผู้ทำกิจที่ควรทำในแพนั้นหรือไม่” “ไม่ใช่อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย บุรุษนั้นกระทำอย่างไร จึงจะชื่อว่าเป็นผู้ทำกิจที่ควรทำในแพนั้น? ภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนี้ บุรุษนั้นข้ามถึงฝั่งโน้นแล้ว พึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘แพนี้มีอุปการะแก่เรามาก เราอาศัยแพนี้ พยายามด้วยมือและเท้า จึงข้ามมาสู่ฝั่งโน้นได้โดยสวัสดี ทางที่ดี เราควรจะยกแพนี้ขึ้นวางบนบก หรือปล่อยให้ลอยอยู่ในน้ำ แล้วหลีกไปตามที่ต้องการ’ ภิกษุทั้งหลาย บุรุษผู้กระทำอย่างนี้แล จึงจะชื่อว่าเป็นผู้ทำกิจที่ควรทำในแพนั้น ข้อนี้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ธรรมมีอุปมาด้วยแพที่เราแสดงแล้ว ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เพื่อประโยชน์แก่การข้ามไป ไม่ใช่เพื่อประโยชน์แก่การยึดถือ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายผู้รู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงว่ามีอุปมาด้วยแพแล้ว พึงละแม้ซึ่งธรรมทั้งหลาย จะป่วยกล่าวไปไยถึงอธรรมเล่า

241. ‘‘Chayimāni, bhikkhave, diṭṭhiṭṭhānāni. Katamāni cha? Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto, rūpaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti [Pg.189] samanupassati; vedanaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati; saññaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati; saṅkhāre ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati; yampi taṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ, anuvicaritaṃ manasā tampi ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati; yampi taṃ diṭṭhiṭṭhānaṃ – so loko so attā, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo, sassatisamaṃ tatheva ṭhassāmīti – tampi ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto, sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto, rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati; vedanaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati; saññaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati; saṅkhāre ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati; yampi taṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ, anuvicaritaṃ manasā, tampi ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati; yampi taṃ diṭṭhiṭṭhānaṃ – so loko so attā, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo, sassatisamaṃ tatheva ṭhassāmīti – tampi ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. So evaṃ samanupassanto asati na paritassatī’’ti.

๒๔๑. ภิกษุทั้งหลาย ที่ตั้งแห่งทิฏฐิ ๖ ประการนี้ ๖ ประการเป็นไฉน คือ ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมตามเห็นเวทนาว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมตามเห็นสัญญาว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมตามเห็นสังขารว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมตามเห็นแม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับทราบ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองด้วยใจว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมตามเห็นแม้ที่ตั้งแห่งทิฏฐิใดว่า ‘โลกนั้นคืออัตตา อัตตานั้นคือเรา หลังจากตายไป เราจักเป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน มั่นคง ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เช่นนั้นเสมอด้วยสิ่งยั่งยืน’ ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของพระอริยะ ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมตามเห็นเวทนาว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมตามเห็นสัญญาว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมตามเห็นสังขารว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมตามเห็นแม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับทราบ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองด้วยใจว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมตามเห็นแม้ที่ตั้งแห่งทิฏฐิใดว่า ‘โลกนั้นคืออัตตา อัตตานั้นคือเรา หลังจากตายไป เราจักเป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน มั่นคง ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เช่นนั้นเสมอด้วยสิ่งยั่งยืน’ ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อริยสาวกนั้นเมื่อตามเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่เดือดร้อนเมื่อไม่มี

242. Evaṃ vutte, aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘siyā nu kho, bhante, bahiddhā asati paritassanā’’ti? ‘‘Siyā, bhikkhū’’ti – bhagavā avoca. ‘‘Idha bhikkhu ekaccassa evaṃ hoti – ‘ahu vata me, taṃ vata me natthi; siyā vata me, taṃ vatāhaṃ na labhāmī’ti. So socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjati. Evaṃ kho, bhikkhu, bahiddhā asati paritassanā hotī’’ti.

๒๔๒. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อไม่มีสิ่งภายนอก ความเดือดร้อนจะพึงมีได้หรือ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ พึงมีได้ ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘สิ่งนั้นเคยเป็นของเราหนอ แต่บัดนี้สิ่งนั้นไม่มีแก่เราหนอ สิ่งนั้นพึงมีแก่เราหนอ แต่เราไม่ได้สิ่งนั้นหนอ’ เขาย่อมเศร้าโศก ลำบาก ร่ำไรรำพัน ทุบอกคร่ำครวญ ถึงความหลงใหล ดูก่อนภิกษุ ความเดือดร้อนเมื่อไม่มีสิ่งภายนอก ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้แล”

‘‘Siyā pana, bhante, bahiddhā asati aparitassanā’’ti? ‘‘Siyā, bhikkhū’’ti – bhagavā avoca. ‘‘Idha bhikkhu ekaccassa na evaṃ hoti – ‘ahu vata me, taṃ vata me natthi; siyā vata me, taṃ vatāhaṃ na labhāmī’ti. So na socati [Pg.190] na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjati. Evaṃ kho, bhikkhu, bahiddhā asati aparitassanā hotī’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อไม่มีสิ่งภายนอก ความไม่เดือดร้อนจะพึงมีได้หรือ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ พึงมีได้ ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘สิ่งนั้นเคยเป็นของเราหนอ แต่บัดนี้สิ่งนั้นไม่มีแก่เราหนอ สิ่งนั้นพึงมีแก่เราหนอ แต่เราไม่ได้สิ่งนั้นหนอ’ เขาย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่ร่ำไรรำพัน ไม่ทุบอกคร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงใหล ดูก่อนภิกษุ ความไม่เดือดร้อนเมื่อไม่มีสิ่งภายนอก ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้แล”

‘‘Siyā nu kho, bhante, ajjhattaṃ asati paritassanā’’ti? ‘‘Siyā, bhikkhū’’ti – bhagavā avoca. ‘‘Idha, bhikkhu, ekaccassa evaṃ diṭṭhi hoti – ‘so loko so attā, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo, sassatisamaṃ tatheva ṭhassāmī’ti. So suṇāti tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā sabbesaṃ diṭṭhiṭṭhānādhiṭṭhānapariyuṭṭhānābhinivesānusayānaṃ samugghātāya sabbasaṅkhārasamathāya sabbūpadhipaṭinissaggāya taṇhākkhayāya virāgāya nirodhāya nibbānāya dhammaṃ desentassa. Tassa evaṃ hoti – ‘ucchijjissāmi nāmassu, vinassissāmi nāmassu, nassu nāma bhavissāmī’ti. So socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjati. Evaṃ kho, bhikkhu, ajjhattaṃ asati paritassanā hotī’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อไม่มีสิ่งภายใน ความเดือดร้อนจะพึงมีได้หรือ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ พึงมีได้ ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกนั้นคืออัตตา อัตตานั้นคือเรา หลังจากตายไป เราจักเป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน มั่นคง ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เช่นนั้นเสมอด้วยสิ่งยั่งยืน’ เขาได้ฟังธรรมที่ตถาคตหรือสาวกของตถาคตแสดง เพื่อถอนที่ตั้งแห่งทิฏฐิ ความยึดมั่น ความตั้งมั่น ความยึดถือมั่น และอนุสัยทั้งปวง เพื่อระงับสังขารทั้งปวง เพื่อสละคืนอุปธิทั้งปวง เพื่อความสิ้นตัณหา เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ และเพื่อนิพพาน เขาจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักขาดสูญหนอ เราจักพินาศหนอ เราจักไม่มีหนอ’ เขาย่อมเศร้าโศก ลำบาก ร่ำไรรำพัน ทุบอกคร่ำครวญ ถึงความหลงใหล ดูก่อนภิกษุ ความเดือดร้อนเมื่อไม่มีสิ่งภายใน ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้แล”

‘‘Siyā pana, bhante, ajjhattaṃ asati aparitassanā’’ti? ‘‘Siyā, bhikkhū’’ti bhagavā avoca. ‘‘Idha, bhikkhu, ekaccassa na evaṃ diṭṭhi hoti – ‘so loko so attā, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo, sassatisamaṃ tatheva ṭhassāmī’ti. So suṇāti tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā sabbesaṃ diṭṭhiṭṭhānādhiṭṭhānapariyuṭṭhānābhinivesānusayānaṃ samugghātāya sabbasaṅkhārasamathāya sabbūpadhipaṭinissaggāya taṇhākkhayāya virāgāya nirodhāya nibbānāya dhammaṃ desentassa. Tassa na evaṃ hoti – ‘ucchijjissāmi nāmassu, vinassissāmi nāmassu, nassu nāma bhavissāmī’ti. So na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjati. Evaṃ kho, bhikkhu, ajjhattaṃ asati aparitassanā hoti’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อไม่มีสิ่งภายใน ความไม่เดือดร้อนจะพึงมีได้หรือ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ พึงมีได้ ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกนั้นคืออัตตา อัตตานั้นคือเรา หลังจากตายไป เราจักเป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน มั่นคง ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เช่นนั้นเสมอด้วยสิ่งยั่งยืน’ เขาได้ฟังธรรมที่ตถาคตหรือสาวกของตถาคตแสดง เพื่อถอนที่ตั้งแห่งทิฏฐิ ความยึดมั่น ความตั้งมั่น ความยึดถือมั่น และอนุสัยทั้งปวง เพื่อระงับสังขารทั้งปวง เพื่อสละคืนอุปธิทั้งปวง เพื่อความสิ้นตัณหา เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ และเพื่อนิพพาน เขาจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักขาดสูญหนอ เราจักพินาศหนอ เราจักไม่มีหนอ’ เขาย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่ร่ำไรรำพัน ไม่ทุบอกคร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงใหล ดูก่อนภิกษุ ความไม่เดือดร้อนเมื่อไม่มีสิ่งภายใน ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้แล”

243. ‘‘Taṃ, bhikkhave, pariggahaṃ pariggaṇheyyātha, yvāssa pariggaho nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo, sassatisamaṃ tatheva tiṭṭheyya. Passatha no tumhe, bhikkhave, taṃ pariggahaṃ yvāssa pariggaho nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo, sassatisamaṃ tatheva tiṭṭheyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave. Ahampi kho taṃ, bhikkhave, pariggahaṃ na samanupassāmi [Pg.191] yvāssa pariggaho nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva tiṭṭheyya.

๒๔๓. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงยึดถือบริขารนั้น ที่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา พึงตั้งอยู่คงที่เหมือนของที่ยั่งยืนตลอดกาล ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเห็นบริขารนั้น ที่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา พึงตั้งอยู่คงที่เหมือนของที่ยั่งยืนตลอดกาลบ้างหรือไม่” “ข้อนั้นไม่มีเลย พระเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย แม้เราก็ไม่เห็นบริขารนั้น ที่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา พึงตั้งอยู่คงที่เหมือนของที่ยั่งยืนตลอดกาล

‘‘Taṃ, bhikkhave, attavādupādānaṃ upādiyetha, yaṃsa attavādupādānaṃ upādiyato na uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Passatha no tumhe, bhikkhave, taṃ attavādupādānaṃ yaṃsa attavādupādānaṃ upādiyato na uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave. Ahampi kho taṃ, bhikkhave, attavādupādānaṃ na samanupassāmi yaṃsa attavādupādānaṃ upādiyato na uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงยึดมั่นอัตตวาทุปาทานนั้น ที่เมื่อบุคคลยึดมั่นแล้ว โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส จะไม่พึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเห็นอัตตวาทุปาทานนั้น ที่เมื่อบุคคลยึดมั่นแล้ว โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส จะไม่พึงเกิดขึ้นบ้างหรือไม่” “ข้อนั้นไม่มีเลย พระเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย แม้เราก็ไม่เห็นอัตตวาทุปาทานนั้น ที่เมื่อบุคคลยึดมั่นแล้ว โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส จะไม่พึงเกิดขึ้น

‘‘Taṃ, bhikkhave, diṭṭhinissayaṃ nissayetha yaṃsa diṭṭhinissayaṃ nissayato na uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Passatha no tumhe, bhikkhave, taṃ diṭṭhinissayaṃ yaṃsa diṭṭhinissayaṃ nissayato na uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave. Ahampi kho taṃ, bhikkhave, diṭṭhinissayaṃ na samanupassāmi yaṃsa diṭṭhinissayaṃ nissayato na uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’.

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงอาศัยทิฏฐินิสสัยนั้น ที่เมื่อบุคคลอาศัยแล้ว โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส จะไม่พึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเห็นทิฏฐินิสสัยนั้น ที่เมื่อบุคคลอาศัยแล้ว โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส จะไม่พึงเกิดขึ้นบ้างหรือไม่” “ข้อนั้นไม่มีเลย พระเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย แม้เราก็ไม่เห็นทิฏฐินิสสัยนั้น ที่เมื่อบุคคลอาศัยแล้ว โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส จะไม่พึงเกิดขึ้น”

244. ‘‘Attani vā, bhikkhave, sati attaniyaṃ me ti assā’’ti?

๒๔๔. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออัตตามีอยู่ ความยึดถือว่า 'ของเนื่องด้วยอัตตาของเรา' พึงมีอยู่หรือ

‘‘Evaṃ, bhante’’.

พึงมีอยู่ พระเจ้าข้า

‘‘Attaniye vā, bhikkhave, sati attā me ti assā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’.

ภิกษุทั้งหลาย หรือเมื่อของเนื่องด้วยอัตตามีอยู่ ความยึดถือว่า 'อัตตาของเรา' พึงมีอยู่หรือ” “พึงมีอยู่ พระเจ้าข้า”

‘‘Attani ca, bhikkhave, attaniye ca saccato thetato anupalabbhamāne, yampi taṃ diṭṭhiṭṭhānaṃ – ‘so loko so attā, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo, sassatisamaṃ tatheva ṭhassāmī’ti – nanāyaṃ, bhikkhave, kevalo paripūro bāladhammo’’’ti?

ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออัตตาและของเนื่องด้วยอัตตา หาไม่ได้โดยสัจจะ โดยความมั่นคง ที่ตั้งแห่งทิฏฐิแม้นั้นว่า 'นั่นเป็นโลก นั่นเป็นอัตตา เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนของที่ยั่งยืนตลอดกาล' ภิกษุทั้งหลาย ธรรมของคนพาลนี้ ไม่เป็นธรรมของคนพาลที่บริบูรณ์สิ้นเชิงดอกหรือ

‘‘Kiñhi no siyā, bhante, kevalo hi, bhante, paripūro bāladhammo’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไฉนจะไม่เป็นเล่า พระเจ้าข้า ธรรมของคนพาลนี้ เป็นธรรมของคนพาลที่บริบูรณ์สิ้นเชิงทีเดียว พระเจ้าข้า

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า 'นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา'

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ [Pg.192] vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า 'นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา'

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ, ajjhattaṃ vā bahiddhā vā, oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā, hīnaṃ vā paṇītaṃ vā, yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Yā kāci vedanā…pe… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ, ajjhattaṃ vā bahiddhā vā, oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā, hīnaṃ vā paṇītaṃ vā, yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ’’.

ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า 'นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา' เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า 'นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา'

245. ‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmiṃ nibbindati, vedanāya nibbindati, saññāya nibbindati, saṅkhāresu nibbindati, viññāṇasmiṃ nibbindati, nibbidā virajjati, virāgā vimuccati, vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu ukkhittapaligho itipi, saṃkiṇṇaparikkho itipi, abbūḷhesiko itipi, niraggaḷo itipi, ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto itipi.

๒๔๕. ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายในรูป ย่อมเบื่อหน่ายในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า 'หลุดพ้นแล้ว' ย่อมรู้ชัดว่า 'ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก' ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า ผู้มีลิ่มสลักถอนขึ้นแล้วบ้าง ผู้มีคูถูกถมแล้วบ้าง ผู้มีเสาเขื่อนถอนขึ้นแล้วบ้าง ผู้ไม่มีดาลบ้าง เป็นพระอริยะ ผู้มีธงอันปลงลงแล้ว มีภาระอันปลงลงแล้ว ผู้ไม่ประกอบแล้วบ้าง

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ukkhittapaligho hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno avijjā pahīnā hoti, ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā, āyatiṃ anuppādadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ukkhittapaligho hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีลิ่มสลักถอนขึ้นแล้วเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ อวิชชาอันเธอละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีลิ่มสลักถอนขึ้นแล้วเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu saṃkiṇṇaparikkho hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno ponobbhaviko jātisaṃsāro pahīno hoti, ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato, āyatiṃ anuppādadhammo. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu saṃkiṇṇaparikkho hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีคูถูกถมแล้วเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ชาติสงสารที่นำไปสู่ภพใหม่ อันเธอละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีคูถูกถมแล้วเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu abbūḷhesiko hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno taṇhā pahīnā hoti, ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā, āyatiṃ anuppādadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu abbūḷhesiko hoti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ถอนเสาเขื่อนขึ้นแล้วเป็นอย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ตัณหาอันเธอละได้แล้ว มีรากอันตัดขาดแล้ว อันกระทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว อันกระทำให้ถึงความไม่มีแล้ว มีความไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ถอนเสาเขื่อนขึ้นแล้วเป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu niraggaḷo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno pañca orambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni honti, ucchinnamūlāni tālāvatthukatāni anabhāvaṃkatāni, āyatiṃ anuppādadhammāni[Pg.193]. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu niraggaḷo hoti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่มีลิ่มสลักเป็นอย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ โอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ อันเธอละได้แล้ว มีรากอันตัดขาดแล้ว อันกระทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว อันกระทำให้ถึงความไม่มีแล้ว มีความไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่มีลิ่มสลักเป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno asmimāno pahīno hoti, ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato, āyatiṃ anuppādadhammo. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto hoti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นพระอริยะ มีธงอันปลงลงแล้ว มีภาระอันปลงลงแล้ว พรากจากเครื่องประกอบแล้วเป็นอย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ อัสมิมานะอันเธอละได้แล้ว มีรากอันตัดขาดแล้ว อันกระทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว อันกระทำให้ถึงความไม่มีแล้ว มีความไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นพระอริยะ มีธงอันปลงลงแล้ว มีภาระอันปลงลงแล้ว พรากจากเครื่องประกอบแล้วเป็นอย่างนี้แล”

246. ‘‘Evaṃ vimuttacittaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuṃ saindā devā sabrahmakā sapajāpatikā anvesaṃ nādhigacchanti – ‘idaṃ nissitaṃ tathāgatassa viññāṇa’nti. Taṃ kissa hetu? Diṭṭhevāhaṃ, bhikkhave, dhamme tathāgataṃ ananuvijjoti vadāmi. Evaṃvādiṃ kho maṃ, bhikkhave, evamakkhāyiṃ eke samaṇabrāhmaṇā asatā tucchā musā abhūtena abbhācikkhanti – ‘venayiko samaṇo gotamo, sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññāpetī’ti. Yathā cāhaṃ na, bhikkhave, yathā cāhaṃ na vadāmi, tathā maṃ te bhonto samaṇabrāhmaṇā asatā tucchā musā abhūtena abbhācikkhanti – ‘venayiko samaṇo gotamo, sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññāpetī’ti. Pubbe cāhaṃ bhikkhave, etarahi ca dukkhañceva paññāpemi, dukkhassa ca nirodhaṃ. Tatra ce, bhikkhave, pare tathāgataṃ akkosanti paribhāsanti rosenti vihesenti, tatra, bhikkhave, tathāgatassa na hoti āghāto na appaccayo na cetaso anabhiraddhi.

๒๔๖. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาทั้งหลายพร้อมทั้งพระอินทร์ พระพรหม และพระประชาบดี เมื่อแสวงหาภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นอย่างนี้ ย่อมไม่พบว่า ‘วิญญาณของตถาคตอาศัยสิ่งนี้’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เรากล่าวว่าตถาคตเป็นผู้ที่ใครๆ หาไม่พบในปัจจุบันธรรมทีเดียว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรากล่าวอย่างนี้ อธิบายอย่างนี้ สมณพราหมณ์บางพวกย่อมกล่าวตู่เราด้วยคำอันไม่เป็นจริง เป็นคำเปล่า เป็นเท็จ ไม่ใช่เรื่องจริงว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้นำไปสู่ความฉิบหาย ย่อมบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีของสัตว์ผู้มีอยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่ได้เป็นอย่างที่เขากล่าว และเราไม่ได้กล่าวอย่างนั้นเลย แต่สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นกลับกล่าวตู่เราด้วยคำอันไม่เป็นจริง เป็นคำเปล่า เป็นเท็จ ไม่ใช่เรื่องจริงว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้นำไปสู่ความฉิบหาย ย่อมบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีของสัตว์ผู้มีอยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทั้งในกาลก่อนและในบัดนี้ เราย่อมบัญญัติทุกข์และความดับแห่งทุกข์เท่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น หากผู้อื่นจะพึงด่า บริภาษ ขู่เข็ญ เบียดเบียนตถาคต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น ตถาคตย่อมไม่มีความอาฆาต ไม่มีความน้อยใจ ไม่มีความไม่พอใจแห่งจิต”

‘‘Tatra ce, bhikkhave, pare tathāgataṃ sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, tatra, bhikkhave, tathāgatassa na hoti ānando na somanassaṃ na cetaso uppilāvitattaṃ. Tatra ce, bhikkhave, pare vā tathāgataṃ sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, tatra, bhikkhave, tathāgatassa evaṃ hoti – ‘yaṃ kho idaṃ pubbe pariññātaṃ tattha me evarūpā kārā karīyantī’ti. Tasmātiha, bhikkhave, tumhe cepi pare akkoseyyuṃ paribhāseyyuṃ roseyyuṃ viheseyyuṃ, tatra tumhe hi na āghāto na appaccayo na cetaso anabhiraddhi karaṇīyā. Tasmātiha, bhikkhave, tumhe cepi pare sakkareyyuṃ garuṃ kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, tatra tumhehi na ānando na somanassaṃ na cetaso uppilāvitattaṃ karaṇīyaṃ. Tasmātiha, bhikkhave, tumhe cepi pare sakkareyyuṃ garuṃ [Pg.194] kareyyuṃ māneyyuṃ pūjeyyuṃ, tatra tumhākaṃ evamassa – ‘yaṃ kho idaṃ pubbe pariññātaṃ, tattha me evarūpā kārā karīyantī’ti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น หากผู้อื่นจะพึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชาตถาคต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น ตถาคตย่อมไม่มีความยินดี ไม่มีความโสมนัส ไม่มีความฟูขึ้นแห่งจิต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น หากผู้อื่นจะพึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชาตถาคต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น ตถาคตย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่านี้ย่อมกระทำการสักการะเช่นนี้แก่เราในสิ่งนั้น ซึ่งเราได้กำหนดรู้แล้วในกาลก่อน’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นในเรื่องนี้ แม้หากผู้อื่นจะพึงด่า บริภาษ ขู่เข็ญ เบียดเบียนพวกเธอ ในเรื่องนั้น พวกเธอไม่พึงมีความอาฆาต ไม่มีความน้อยใจ ไม่มีความไม่พอใจแห่งจิต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นในเรื่องนี้ แม้หากผู้อื่นจะพึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชาพวกเธอ ในเรื่องนั้น พวกเธอไม่พึงมีความยินดี ไม่มีความโสมนัส ไม่มีความฟูขึ้นแห่งจิต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นในเรื่องนี้ แม้หากผู้อื่นจะพึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชาพวกเธอ ในเรื่องนั้น พวกเธอพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่านี้ย่อมกระทำการสักการะเช่นนี้แก่เราในสิ่งนั้น ซึ่งเราได้กำหนดรู้แล้วในกาลก่อน’”

247. ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, yaṃ na tumhākaṃ taṃ pajahatha; taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha; taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha; sā vo pahīnā dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Saññā, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha; sā vo pahīnā dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Saṅkhārā, bhikkhave, na tumhākaṃ, te pajahatha; te vo pahīnā dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissanti. Viññāṇaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha; taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, yaṃ imasmiṃ jetavane tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ, taṃ jano hareyya vā daheyya vā yathāpaccayaṃ vā kareyya. Api nu tumhākaṃ evamassa – ‘amhe jano harati vā dahati vā yathāpaccayaṃ vā karotī’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Na hi no etaṃ, bhante, attā vā attaniyaṃ vā’’ti. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, yaṃ na tumhākaṃ taṃ pajahatha; taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha; taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā, bhikkhave…pe… saññā, bhikkhave… saṅkhārā, bhikkhave…pe… viññāṇaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha; taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati.

๒๔๗. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นในเรื่องนี้ สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นอันเธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขตลอดกาลนาน ก็อะไรเล่าไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปนั้นเสีย รูปนั้นอันเธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขตลอดกาลนาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละเวทนานั้นเสีย เวทนานั้นอันเธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขตลอดกาลนาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัญญาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสัญญานั้นเสีย สัญญานั้นอันเธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขตลอดกาลนาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสังขารเหล่านั้นเสีย สังขารเหล่านั้นอันเธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขตลอดกาลนาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละวิญญาณนั้นเสีย วิญญาณนั้นอันเธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขตลอดกาลนาน เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร หญ้า ไม้ กิ่งไม้ ใบไม้ในพระเชตวันนี้ ที่คนพึงขนไป หรือเผาเสีย หรือทำตามปัจจัย เธอทั้งหลายจะพึงมีความคิดอย่างนี้บ้างหรือไม่ว่า ‘คนขนเราไป เผาเรา หรือทำแก่เราตามปัจจัย’” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “เพราะสิ่งนั้นไม่ใช่ตนหรือของเนื่องด้วยตนของข้าพระองค์ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นอันเธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขตลอดกาลนาน ก็อะไรเล่าไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปนั้นเสีย รูปนั้นอันเธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขตลอดกาลนาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนา...เป... สัญญา... สังขารทั้งหลาย...เป... วิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละวิญญาณนั้นเสีย วิญญาณนั้นอันเธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขตลอดกาลนาน”

248. ‘‘Evaṃ svākkhāto, bhikkhave, mayā dhammo uttāno vivaṭo pakāsito chinnapilotiko. Evaṃ svākkhāte, bhikkhave, mayā dhamme uttāne vivaṭe pakāsite chinnapilotike ye te bhikkhū arahanto khīṇāsavā vusitavanto katakaraṇīyā ohitabhārā anuppattasadatthā parikkhīṇabhavasaṃyojanā sammadaññā vimuttā, vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya. Evaṃ svākkhāto, bhikkhave, mayā dhammo uttāno vivaṭo pakāsito chinnapilotiko. Evaṃ svākkhāte, bhikkhave, mayā dhamme uttāne vivaṭe pakāsite chinnapilotike yesaṃ bhikkhūnaṃ pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni [Pg.195] pahīnāni, sabbe te opapātikā, tattha parinibbāyino, anāvattidhammā tasmā lokā. Evaṃ svākkhāto, bhikkhave, mayā dhammo uttāno vivaṭo pakāsito chinnapilotiko. Evaṃ svākkhāte, bhikkhave, mayā dhamme uttāne vivaṭe pakāsite chinnapilotike yesaṃ bhikkhūnaṃ tīṇi saṃyojanāni pahīnāni, rāgadosamohā tanubhūtā, sabbe te sakadāgāmino, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Evaṃ svākkhāto, bhikkhave, mayā dhammo uttāno vivaṭo pakāsito chinnapilotiko. Evaṃ svākkhāte, bhikkhave, mayā dhamme uttāne vivaṭe pakāsite chinnapilotike yesaṃ bhikkhūnaṃ tīṇi saṃyojanāni pahīnāni, sabbe te sotāpannā, avinipātadhammā, niyatā sambodhiparāyanā. Evaṃ svākkhāto, bhikkhave, mayā dhammo uttāno vivaṭo pakāsito chinnapilotiko. Evaṃ svākkhāte, bhikkhave, mayā dhamme uttāne vivaṭe pakāsite chinnapilotike ye te bhikkhū dhammānusārino saddhānusārino sabbe te sambodhiparāyanā. Evaṃ svākkhāto, bhikkhave, mayā dhammo uttāno vivaṭo pakāsito chinnapilotiko. Evaṃ svākkhāte, bhikkhave, mayā dhamme uttāne vivaṭe pakāsite chinnapilotike yesaṃ mayi saddhāmattaṃ pemamattaṃ sabbe te saggaparāyanā’’ti.

๒๔๘. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเรากล่าวดีแล้วอย่างนี้ เป็นธรรมที่หงาย เปิดเผย ประกาศไว้ ไม่มีปมซ่อนเร้น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอันเรากล่าวดีแล้วอย่างนี้ เป็นธรรมที่หงาย เปิดเผย ประกาศไว้ ไม่มีปมซ่อนเร้น ภิกษุเหล่าใดเป็นพระอรหันต์ขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นสังโยชน์ในภพแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ วงจรวัฏฏะเพื่อการบัญญัติภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่มี ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเรากล่าวดีแล้วอย่างนี้ เป็นธรรมที่หงาย เปิดเผย ประกาศไว้ ไม่มีปมซ่อนเร้น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอันเรากล่าวดีแล้วอย่างนี้ เป็นธรรมที่หงาย เปิดเผย ประกาศไว้ ไม่มีปมซ่อนเร้น ภิกษุเหล่าใดละโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการได้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเป็นโอปปาติกะ จะปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเรากล่าวดีแล้วอย่างนี้ เป็นธรรมที่หงาย เปิดเผย ประกาศไว้ ไม่มีปมซ่อนเร้น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอันเรากล่าวดีแล้วอย่างนี้ เป็นธรรมที่หงาย เปิดเผย ประกาศไว้ ไม่มีปมซ่อนเร้น ภิกษุเหล่าใดละสังโยชน์ ๓ ประการได้แล้ว มีราคะ โทสะ โมหะเบาบาง ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเป็นพระสกทาคามี มาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวเท่านั้นแล้ว จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเรากล่าวดีแล้วอย่างนี้ เป็นธรรมที่หงาย เปิดเผย ประกาศไว้ ไม่มีปมซ่อนเร้น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอันเรากล่าวดีแล้วอย่างนี้ เป็นธรรมที่หงาย เปิดเผย ประกาศไว้ ไม่มีปมซ่อนเร้น ภิกษุเหล่าใดละสังโยชน์ ๓ ประการได้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเรากล่าวดีแล้วอย่างนี้ เป็นธรรมที่หงาย เปิดเผย ประกาศไว้ ไม่มีปมซ่อนเร้น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอันเรากล่าวดีแล้วอย่างนี้ เป็นธรรมที่หงาย เปิดเผย ประกาศไว้ ไม่มีปมซ่อนเร้น ภิกษุเหล่าใดเป็นธัมมานุสารี เป็นสัทธานุสารี ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดมีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเรากล่าวดีแล้วอย่างนี้ เป็นธรรมที่หงาย เปิดเผย ประกาศไว้ ไม่มีปมซ่อนเร้น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอันเรากล่าวดีแล้วอย่างนี้ เป็นธรรมที่หงาย เปิดเผย ประกาศไว้ ไม่มีปมซ่อนเร้น ภิกษุเหล่าใดมีเพียงศรัทธา มีเพียงความรักในเรา ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดมีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Alagaddūpamasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ.

อลคัททูปมสูตรที่ ๒ จบ

3. Vammikasuttaṃ

๓. วัมมิกสูตร

249. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā kumārakassapo andhavane viharati. Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ andhavanaṃ obhāsetvā yenāyasmā kumārakassapo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā āyasmantaṃ kumārakassapaṃ etadavoca –

๒๔๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระกุมารกัสสปะพักอยู่ที่ป่าอันธวัน ครั้งนั้นแล เมื่อปฐมยามล่วงไป เทวดาตนหนึ่งมีวรรณะงดงามยิ่งนัก เปล่งรัศมีให้สว่างทั่วป่าอันธวัน เข้าไปหาท่านพระกุมารกัสสปะถึงที่พัก ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เทวดาตนนั้นครั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระกุมารกัสสปะว่า

‘‘Bhikkhu [Pg.196] bhikkhu, ayaṃ vammiko rattiṃ dhūmāyati, divā pajjalati. Brāhmaṇo evamāha – ‘abhikkhaṇa, sumedha, satthaṃ ādāyā’ti. Abhikkhaṇanto sumedho satthaṃ ādāya addasa laṅgiṃ ‘laṅgī, bhadante’ti. Brāhmaṇo evamāha – ‘ukkhipa laṅgiṃ; abhikkhaṇa, sumedha, satthaṃ ādāyā’ti. Abhikkhaṇanto sumedho satthaṃ ādāya addasa uddhumāyikaṃ. ‘Uddhumāyikā, bhadante’ti. Brāhmaṇo evamāha – ‘ukkhipa uddhumāyikaṃ; abhikkhaṇa, sumedha, satthaṃ ādāyā’ti. Abhikkhaṇanto sumedho satthaṃ ādāya addasa dvidhāpathaṃ. ‘Dvidhāpatho, bhadante’ti. Brāhmaṇo evamāha – ‘ukkhipa dvidhāpathaṃ; abhikkhaṇa, sumedha, satthaṃ ādāyā’ti. Abhikkhaṇanto sumedho satthaṃ ādāya addasa caṅgavāraṃ. ‘Caṅgavāro, bhadante’ti. Brāhmaṇo evamāha – ‘ukkhipa caṅgavāraṃ; abhikkhaṇa, sumedha, satthaṃ ādāyā’ti. Abhikkhaṇanto sumedho satthaṃ ādāya addasa kummaṃ. ‘Kummo, bhadante’ti. Brāhmaṇo evamāha – ‘ukkhipa kummaṃ; abhikkhaṇa, sumedha, satthaṃ ādāyā’ti. Abhikkhaṇanto sumedho satthaṃ ādāya addasa asisūnaṃ. ‘Asisūnā, bhadante’ti. Brāhmaṇo evamāha – ‘ukkhipa asisūnaṃ; abhikkhaṇa, sumedha, satthaṃ ādāyā’ti. Abhikkhaṇanto sumedho satthaṃ ādāya addasa maṃsapesiṃ. ‘Maṃsapesi, bhadante’ti. Brāhmaṇo evamāha – ‘ukkhipa maṃsapesiṃ; abhikkhaṇa, sumedha, satthaṃ ādāyā’ti. Abhikkhaṇanto sumedho satthaṃ ādāya addasa nāgaṃ. ‘Nāgo, bhadante’ti. Brāhmaṇo evamāha – ‘tiṭṭhatu nāgo, mā nāgaṃ ghaṭṭesi; namo karohi nāgassā’’’ti.

ภิกษุ ภิกษุ จอมปลวกนี้กลางคืนเป็นควัน กลางวันเป็นไฟ พราหมณ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนผู้มีปัญญาดี ท่านจงถือศาสตราแล้วขุดลงไป’ ผู้มีปัญญาดีนั้นถือศาสตราขุดลงไป ได้พบลิ่มสลัก จึงกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ นี้คือลิ่มสลัก’ พราหมณ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านจงยกสลักขึ้น ดูก่อนผู้มีปัญญาดี ท่านจงถือศาสตราแล้วขุดลงไป’ ผู้มีปัญญาดีนั้นถือศาสตราขุดลงไป ได้พบอึ่ง จึงกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ นี้คืออึ่ง’ พราหมณ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านจงยกอึ่งขึ้น ดูก่อนผู้มีปัญญาดี ท่านจงถือศาสตราแล้วขุดลงไป’ ผู้มีปัญญาดีนั้นถือศาสตราขุดลงไป ได้พบทางสองแพร่ง จึงกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ นี้คือทางสองแพร่ง’ พราหมณ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านจงยกทางสองแพร่งขึ้น ดูก่อนผู้มีปัญญาดี ท่านจงถือศาสตราแล้วขุดลงไป’ ผู้มีปัญญาดีนั้นถือศาสตราขุดลงไป ได้พบเครื่องกรองน้ำ จึงกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ นี้คือเครื่องกรองน้ำ’ พราหมณ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านจงยกเครื่องกรองน้ำขึ้น ดูก่อนผู้มีปัญญาดี ท่านจงถือศาสตราแล้วขุดลงไป’ ผู้มีปัญญาดีนั้นถือศาสตราขุดลงไป ได้พบเต่า จึงกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ นี้คือเต่า’ พราหมณ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านจงยกเต่าขึ้น ดูก่อนผู้มีปัญญาดี ท่านจงถือศาสตราแล้วขุดลงไป’ ผู้มีปัญญาดีนั้นถือศาสตราขุดลงไป ได้พบดาบและเขียง จึงกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ นี้คือดาบและเขียง’ พราหมณ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านจงยกดาบและเขียงขึ้น ดูก่อนผู้มีปัญญาดี ท่านจงถือศาสตราแล้วขุดลงไป’ ผู้มีปัญญาดีนั้นถือศาสตราขุดลงไป ได้พบชิ้นเนื้อ จึงกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ นี้คือชิ้นเนื้อ’ พราหมณ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านจงยกชิ้นเนื้อขึ้น ดูก่อนผู้มีปัญญาดี ท่านจงถือศาสตราแล้วขุดลงไป’ ผู้มีปัญญาดีนั้นถือศาสตราขุดลงไป ได้พบพญานาค จึงกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ นี้คือพญานาค’ พราหมณ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘พญานาคจงอยู่ที่เดิม ท่านอย่าทำร้ายพญานาค จงทำการนอบน้อมต่อพญานาคเถิด’

‘‘Ime kho tvaṃ, bhikkhu, pañhe bhagavantaṃ upasaṅkamitvā puccheyyāsi, yathā ca te bhagavā byākaroti tathā naṃ dhāreyyāsi. Nāhaṃ taṃ, bhikkhu, passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya, yo imesaṃ pañhānaṃ veyyākaraṇena cittaṃ ārādheyya aññatra tathāgatena vā, tathāgatasāvakena vā, ito vā pana sutvā’’ti – idamavoca sā devatā. Idaṃ vatvā tatthevantaradhāyi.

ดูก่อนภิกษุ ท่านพึงเข้าไปทูลถามปัญหานี้ต่อพระผู้มีพระภาคเถิด พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แก่ท่านอย่างใด ท่านพึงทรงจำคำพยากรณ์นั้นไว้อย่างนั้น ดูก่อนภิกษุ เราไม่เห็นบุคคลอื่นในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ที่จะพึงยังจิตให้ยินดีด้วยการพยากรณ์ปัญหาเหล่านี้ได้ นอกจากพระตถาคต หรือสาวกของพระตถาคต หรือผู้ที่ได้ฟังจากตถาคตหรือสาวกของตถาคตนั้น เทวดาตนนั้นได้กล่าวคำนี้ ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ก็อันตรธานหายไปในที่นั้นเอง

250. Atha kho āyasmā kumārakassapo tassā rattiyā accayena yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā kumārakassapo bhagavantaṃ [Pg.197] etadavoca – ‘‘imaṃ, bhante, rattiṃ aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ andhavanaṃ obhāsetvā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhante, sā devatā maṃ etadavoca – ‘bhikkhu bhikkhu, ayaṃ vammiko rattiṃ dhūmāyati, divā pajjalati’. Brāhmaṇo evamāha – ‘abhikkhaṇa, sumedha, satthaṃ ādāyā’ti. Abhikkhaṇanto sumedho satthaṃ ādāya…pe… ito vā pana sutvāti. Idamavoca, bhante, sā devatā. Idaṃ vatvā tatthevantaradhāyi. ‘Ko nu kho, bhante, vammiko, kā rattiṃ dhūmāyanā, kā divā pajjalanā, ko brāhmaṇo, ko sumedho, kiṃ satthaṃ, kiṃ abhikkhaṇaṃ, kā laṅgī, kā uddhumāyikā, ko dvidhāpatho, kiṃ caṅgavāraṃ, ko kummo, kā asisūnā, kā maṃsapesi, ko nāgo’’’ti?

๒๕๐. ครั้งนั้นแล ท่านพระกุมารกัสสปะ เมื่อราตรีนั้นล่วงไปแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ท่านพระกุมารกัสสปะผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อคืนนี้ เมื่อราตรีล่วงไปแล้ว เทวดาองค์หนึ่งมีวรรณะงดงามยิ่งนัก ทำป่าอัมพวันทั้งสิ้นให้สว่างไสว เข้ามาหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้ามาแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทวดาองค์นั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะข้าพระองค์ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ภิกษุ จอมปลวกนี้ กลางคืนเป็นควัน กลางวันเป็นไฟ’ พราหมณ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีปัญญาดี ท่านจงถือเอาศัสตราแล้วขุดลงไป’ ท่านผู้มีปัญญาดีถือเอาศัสตราแล้วขุดลงไป...ฯลฯ...หรือได้ฟังมาจากที่นี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทวดาองค์นั้นได้กล่าวคำนี้ ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ได้อันตรธานหายไปในที่นั้นเอง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอแลคือจอมปลวก อะไรคือการเป็นควันในเวลากลางคืน อะไรคือการเป็นไฟในเวลากลางวัน ใครคือพราหมณ์ ใครคือผู้มีปัญญาดี อะไรคือศัสตรา อะไรคือการขุด อะไรคือลิ่มสลัก อะไรคืออึ่งอ่าง อะไรคือทางสองแพร่ง อะไรคือที่กรองน้ำ ใครคือเต่า อะไรคือเขียงและมีด อะไรคือชิ้นเนื้อ ใครคือนาค”

251. ‘‘‘Vammiko’ti kho, bhikkhu, imassetaṃ cātumahābhūtikassa kāyassa adhivacanaṃ, mātāpettikasambhavassa odanakummāsūpacayassa aniccucchādana-parimaddanabhedana-viddhaṃsana-dhammassa.

๒๕๑. “ดูก่อนภิกษุ คำว่า ‘จอมปลวก’ นี้ เป็นชื่อแห่งกายนี้อันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ เกิดจากมารดาและบิดา เจริญด้วยข้าวสุกและขนมสด มีความไม่เที่ยง การอบ การนวดฟั้น การแตก และการกระจัดกระจายเป็นธรรมดา

‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, divā kammante ārabbha rattiṃ anuvitakketi anuvicāreti – ayaṃ rattiṃ dhūmāyanā. Yaṃ kho, bhikkhu, rattiṃ anuvitakketvā anuvicāretvā divā kammante payojeti kāyena vācāya ‘manasā’ – ayaṃ divā pajjalanā.

“ดูก่อนภิกษุ การที่บุคคลปรารภการงานที่ทำในเวลากลางวัน แล้วตรึกตรองพิจารณาในเวลากลางคืน นี้คือการเป็นควันในเวลากลางคืน ดูก่อนภิกษุ การที่บุคคลตรึกตรองพิจารณาในเวลากลางคืนแล้ว ประกอบการงานในเวลากลางวันด้วยกาย วาจา ใจ นี้คือการเป็นไฟในเวลากลางวัน

‘‘‘Brāhmaṇo’ti kho, bhikkhu, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. ‘Sumedho’ti kho bhikkhu sekkhassetaṃ bhikkhuno adhivacanaṃ.

“ดูก่อนภิกษุ คำว่า ‘พราหมณ์’ นี้ เป็นชื่อของตถาคตผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ดูก่อนภิกษุ คำว่า ‘ผู้มีปัญญาดี’ นี้ เป็นชื่อของภิกษุผู้เป็นเสขะ

‘‘‘Sattha’nti kho, bhikkhu, ariyāyetaṃ paññāya adhivacanaṃ. ‘Abhikkhaṇa’nti kho, bhikkhu, vīriyārambhassetaṃ adhivacanaṃ.

“ดูก่อนภิกษุ คำว่า ‘ศัสตรา’ นี้ เป็นชื่อของปัญญาอันประเสริฐ ดูก่อนภิกษุ คำว่า ‘การขุด’ นี้ เป็นชื่อของการปรารภความเพียร

‘‘‘Laṅgī’ti kho, bhikkhu, avijjāyetaṃ adhivacanaṃ. Ukkhipa laṅgiṃ, pajaha avijjaṃ; abhikkhaṇa, sumedha, satthaṃ ādāyāti ayametassa attho.

“ดูก่อนภิกษุ คำว่า ‘ลิ่มสลัก’ นี้ เป็นชื่อของอวิชชา ‘ท่านจงยกสลักขึ้น จงละอวิชชาเสีย ดูก่อนท่านผู้มีปัญญาดี ท่านจงถือเอาศัสตราแล้วขุดลงไป’ นี้เป็นความหมายของข้อความนั้น

‘‘‘Uddhumāyikā’ti kho, bhikkhu, kodhūpāyāsassetaṃ adhivacanaṃ. Ukkhipa uddhumāyikaṃ, pajaha kodhūpāyāsaṃ; abhikkhaṇa, sumedha, satthaṃ ādāyāti ayametassa attho.

“ดูก่อนภิกษุ คำว่า ‘อึ่งอ่าง’ นี้ เป็นชื่อของความโกรธและความคับแค้นใจ ‘ท่านจงยกอึ่งอ่างขึ้น จงละความโกรธและความคับแค้นใจเสีย ดูก่อนท่านผู้มีปัญญาดี ท่านจงถือเอาศัสตราแล้วขุดลงไป’ นี้เป็นความหมายของข้อความนั้น

‘‘‘Dvidhāpatho’ti [Pg.198] kho, bhikkhu, vicikicchāyetaṃ adhivacanaṃ. Ukkhipa dvidhāpathaṃ, pajaha vicikicchaṃ; abhikkhaṇa, sumedha, satthaṃ ādāyāti ayametassa attho.

“ดูก่อนภิกษุ คำว่า ‘ทางสองแพร่ง’ นี้ เป็นชื่อของวิจิกิจฉา ‘ท่านจงยกทางสองแพร่งขึ้น จงละวิจิกิจฉาเสีย ดูก่อนท่านผู้มีปัญญาดี ท่านจงถือเอาศัสตราแล้วขุดลงไป’ นี้เป็นความหมายของข้อความนั้น

‘‘‘Caṅgavāra’nti kho, bhikkhu, pañcannetaṃ nīvaraṇānaṃ adhivacanaṃ, seyyathidaṃ – kāmacchandanīvaraṇassa, byāpādanīvaraṇassa, thīnamiddhanīvaraṇassa, uddhaccakukkuccanīvaraṇassa, vicikicchānīvaraṇassa. Ukkhipa caṅgavāraṃ, pajaha pañca nīvaraṇe; abhikkhaṇa, sumedha, satthaṃ ādāyāti ayametassa attho.

“ดูก่อนภิกษุ คำว่า ‘ที่กรองน้ำ’ นี้ เป็นชื่อของนิวรณ์ ๕ ประการ ได้แก่ กามฉันทนิวรณ์ พยาบาทนิวรณ์ ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ วิจิกิจฉานิวรณ์ ‘ท่านจงยกที่กรองน้ำขึ้น จงละนิวรณ์ ๕ ประการเสีย ดูก่อนท่านผู้มีปัญญาดี ท่านจงถือเอาศัสตราแล้วขุดลงไป’ นี้เป็นความหมายของข้อความนั้น

‘‘‘Kummo’ti kho, bhikkhu, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacanaṃ, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandhassa, vedanupādānakkhandhassa, saññupādānakkhandhassa, saṅkhārupādānakkhandhassa, viññāṇupādānakkhandhassa. Ukkhipa kummaṃ, pajaha pañcupādānakkhandhe; abhikkhaṇa, sumedha, satthaṃ ādāyāti ayametassa attho.

“ดูก่อนภิกษุ คำว่า ‘เต่า’ นี้ เป็นชื่อของอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ ได้แก่ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ‘ท่านจงยกเต่าขึ้น จงละอุปาทานขันธ์ ๕ ประการเสีย ดูก่อนท่านผู้มีปัญญาดี ท่านจงถือเอาศัสตราแล้วขุดลงไป’ นี้เป็นความหมายของข้อความนั้น

‘‘‘Asisūnā’ti kho, bhikkhu, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ – cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, sotaviññeyyānaṃ saddānaṃ…pe… ghānaviññeyyānaṃ gandhānaṃ…pe… jivhāviññeyyānaṃ rasānaṃ…pe… kāyaviññeyyānaṃ phoṭṭhabbānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Ukkhipa asisūnaṃ, pajaha pañca kāmaguṇe; abhikkhaṇa, sumedha, satthaṃ ādāyāti ayametassa attho.

“ดูก่อนภิกษุ คำว่า ‘เขียงและมีด’ นี้ เป็นชื่อของกามคุณ ๕ ประการ คือ รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด, เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ...ฯลฯ... กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ...ฯลฯ... รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา...ฯลฯ... โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ‘ท่านจงยกเขียงและมีดขึ้น จงละกามคุณ ๕ ประการเสีย ดูก่อนท่านผู้มีปัญญาดี ท่านจงถือเอาศัสตราแล้วขุดลงไป’ นี้เป็นความหมายของข้อความนั้น

‘‘‘Maṃsapesī’ti kho, bhikkhu, nandīrāgassetaṃ adhivacanaṃ. Ukkhipa maṃsapesiṃ, pajaha nandīrāgaṃ; abhikkhaṇa, sumedha, satthaṃ ādāyāti ayametassa attho.

“ดูก่อนภิกษุ คำว่า ‘ชิ้นเนื้อ’ นี้ เป็นชื่อของนันทิราคะ ‘ท่านจงยกชิ้นเนื้อขึ้น จงละนันทิราคะเสีย ดูก่อนท่านผู้มีปัญญาดี ท่านจงถือเอาศัสตราแล้วขุดลงไป’ นี้เป็นความหมายของข้อความนั้น

‘‘‘Nāgo’ti kho, bhikkhu, khīṇāsavassetaṃ bhikkhuno adhivacanaṃ. Tiṭṭhatu nāgo, mā nāgaṃ ghaṭṭesi; namo karohi nāgassāti ayametassa attho’’ti.

“ดูก่อนภิกษุ คำว่า ‘นาค’ นี้ เป็นชื่อของภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว ‘นาคจงอยู่เถิด ท่านอย่าได้กระทบกระทั่งนาค จงทำความนอบน้อมต่อนาค’ นี้เป็นความหมายของข้อความนั้น”

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā kumārakassapo bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว ท่านพระกุมารกัสสปะมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Vammikasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ.

วัมมิกสูตรที่ ๓ จบ

4. Rathavinītasuttaṃ

๔. รถวินีตสูตร

252. Evaṃ [Pg.199] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho sambahulā jātibhūmakā bhikkhū jātibhūmiyaṃ vassaṃvuṭṭhā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho te bhikkhū bhagavā etadavoca –

๒๕๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ภิกษุชาวชาติภูมิจำนวนมาก จำพรรษาแล้วในชาติภูมิ ได้พากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้กะภิกษุเหล่านั้นผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้วว่า

‘‘Ko nu kho, bhikkhave, jātibhūmiyaṃ jātibhūmakānaṃ bhikkhūnaṃ sabrahmacārīnaṃ evaṃ sambhāvito – ‘attanā ca appiccho appicchakathañca bhikkhūnaṃ kattā, attanā ca santuṭṭho santuṭṭhikathañca bhikkhūnaṃ kattā, attanā ca pavivitto pavivekakathañca bhikkhūnaṃ kattā, attanā ca asaṃsaṭṭho asaṃsaggakathañca bhikkhūnaṃ kattā, attanā ca āraddhavīriyo vīriyārambhakathañca bhikkhūnaṃ kattā, attanā ca sīlasampanno sīlasampadākathañca bhikkhūnaṃ kattā, attanā ca samādhisampanno samādhisampadākathañca bhikkhūnaṃ kattā, attanā ca paññāsampanno paññāsampadākathañca bhikkhūnaṃ kattā, attanā ca vimuttisampanno vimuttisampadākathañca bhikkhūnaṃ kattā, attanā ca vimuttiñāṇadassanasampanno vimuttiñāṇadassanasampadākathañca bhikkhūnaṃ kattā, ovādako viññāpako sandassako samādapako samuttejako sampahaṃsako sabrahmacārīna’’’nti? ‘‘Puṇṇo nāma, bhante, āyasmā mantāṇiputto jātibhūmiyaṃ jātibhūmakānaṃ bhikkhūnaṃ sabrahmacārīnaṃ evaṃ sambhāvito – ‘attanā ca appiccho appicchakathañca bhikkhūnaṃ kattā, attanā ca santuṭṭho…pe… ovādako viññāpako sandassako samādapako samuttejako sampahaṃsako sabrahmacārīna’’’nti.

“ภิกษุทั้งหลาย ใครหนอแล อันภิกษุผู้เป็นสพรหมจารีชาวถิ่นเกิดสรรเสริญแล้วอย่างนี้ในถิ่นเกิดว่า ‘ตนเองเป็นผู้มักน้อย และเป็นผู้กล่าวอัปปิจฉกถาแก่ภิกษุทั้งหลายด้วย ตนเองเป็นผู้สันโดษ และเป็นผู้กล่าวสันตุฏฐิกถาแก่ภิกษุทั้งหลายด้วย ตนเองเป็นผู้สงัด และเป็นผู้กล่าวปวิเวกกถาแก่ภิกษุทั้งหลายด้วย ตนเองเป็นผู้ไม่คลุกคลี และเป็นผู้กล่าวอสังสัคคกถาแก่ภิกษุทั้งหลายด้วย ตนเองเป็นผู้ปรารภความเพียร และเป็นผู้กล่าววิริยารัมภกถาแก่ภิกษุทั้งหลายด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล และเป็นผู้กล่าวสีลสัมปทากถาแก่ภิกษุทั้งหลายด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสมาธิ และเป็นผู้กล่าวสมาธิสัมปทากถาแก่ภิกษุทั้งหลายด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา และเป็นผู้กล่าวปัญญาสัมปทากถาแก่ภิกษุทั้งหลายด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติ และเป็นผู้กล่าววิมุตติสัมปทากถาแก่ภิกษุทั้งหลายด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ และเป็นผู้กล่าววิมุตติญาณทัสสนสัมปทากถาแก่ภิกษุทั้งหลายด้วย เป็นผู้ให้โอวาท เป็นผู้ทำให้รู้แจ้ง เป็นผู้ทำให้เห็นแจ้ง เป็นผู้ทำให้สมาทาน เป็นผู้ทำให้อาจหาญ เป็นผู้ทำให้ร่าเริง แก่เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย’?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระปุณณะ มันตานีบุตร อันภิกษุผู้เป็นสพรหมจารีชาวถิ่นเกิดสรรเสริญแล้วอย่างนี้ในถิ่นเกิดว่า ‘ตนเองเป็นผู้มักน้อย และเป็นผู้กล่าวอัปปิจฉกถาแก่ภิกษุทั้งหลายด้วย ตนเองเป็นผู้สันโดษ...ฯลฯ... เป็นผู้ให้โอวาท เป็นผู้ทำให้รู้แจ้ง เป็นผู้ทำให้เห็นแจ้ง เป็นผู้ทำให้สมาทาน เป็นผู้ทำให้อาจหาญ เป็นผู้ทำให้ร่าเริง แก่เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย’ พระเจ้าข้า”

253. Tena kho pana samayena āyasmā sāriputto bhagavato avidūre nisinno hoti. Atha kho āyasmato sāriputtassa etadahosi – ‘‘lābhā āyasmato puṇṇassa mantāṇiputtassa, suladdhalābhā āyasmato puṇṇassa mantāṇiputtassa, yassa viññū sabrahmacārī satthu sammukhā anumassa anumassa vaṇṇaṃ bhāsanti, tañca satthā abbhanumodati. Appeva nāma mayampi kadāci karahaci āyasmatā puṇṇena mantāṇiputtena saddhiṃ samāgaccheyyāma, appeva nāma siyā kocideva kathāsallāpo’’ti.

๒๕๓. ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระสารีบุตรนั่งอยู่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น ท่านพระสารีบุตรได้มีความดำริดังนี้ว่า ‘เป็นลาภของท่านพระปุณณะ มันตานีบุตรหนอ เป็นลาภที่ท่านพระปุณณะ มันตานีบุตรได้ดีแล้วหนอ ที่เพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายกล่าวสรรเสริญคุณโดยลำดับๆ ในที่เฉพาะพระพักตร์พระศาสดา และพระศาสดาก็ทรงอนุโมทนาคำนั้นด้วย บางทีเราพึงได้พบกับท่านพระปุณณะ มันตานีบุตร ในบางครั้งบางคราวบ้าง บางทีพึงมีการสนทนาปราศรัยอะไรๆ กันบ้าง’

254. Atha [Pg.200] kho bhagavā rājagahe yathābhirantaṃ viharitvā yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena sāvatthi tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Assosi kho āyasmā puṇṇo mantāṇiputto – ‘‘bhagavā kira sāvatthiṃ anuppatto; sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti.

๒๕๔. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในกรุงราชคฤห์ตามความพอพระทัยแล้ว จึงเสด็จจาริกไปทางกรุงสาวัตถี เมื่อเสด็จจาริกไปโดยลำดับ ก็ได้เสด็จถึงกรุงสาวัตถี ได้ยินว่า ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถีนั้น ท่านพระปุณณะ มันตานีบุตร ได้สดับข่าวว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงสาวัตถีแล้ว ประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี’

255. Atha kho āyasmā puṇṇo mantāṇiputto senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena sāvatthi jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ puṇṇaṃ mantāṇiputtaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho āyasmā puṇṇo mantāṇiputto bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṃsito bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena andhavanaṃ tenupasaṅkami divāvihārāya.

๒๕๕. ลำดับนั้น ท่านพระปุณณะ มันตานีบุตร เก็บงำเสนาสนะ ถือบาตรและจีวรแล้วหลีกจาริกไปทางกรุงสาวัตถี เมื่อเที่ยวจาริกไปโดยลำดับ ก็ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ คือพระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงธรรมีกถาให้ท่านพระปุณณะ มันตานีบุตร ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ลำดับนั้น ท่านพระปุณณะ มันตานีบุตร อันพระผู้มีพระภาคทรงให้เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ด้วยธรรมีกถาแล้ว ได้ชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาค ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว เข้าไปยังป่าอันธวันเพื่อพักผ่อนกลางวัน

256. Atha kho aññataro bhikkhu yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘yassa kho tvaṃ, āvuso sāriputta, puṇṇassa nāma bhikkhuno mantāṇiputtassa abhiṇhaṃ kittayamāno ahosi, so bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṃsito bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena andhavanaṃ tena pakkanto divāvihārāyā’’ti.

๒๕๖. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระสารีบุตรว่า ‘ดูกรอาวุโสสารีบุตร ภิกษุชื่อปุณณะ มันตานีบุตร ที่ท่านเคยกล่าวสรรเสริญคุณอยู่เนืองๆ นั้นแล อันพระผู้มีพระภาคทรงให้เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ด้วยธรรมีกถาแล้ว ได้ชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาค ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว หลีกไปยังป่าอันธวันเพื่อพักผ่อนกลางวัน’

Atha kho āyasmā sāriputto taramānarūpo nisīdanaṃ ādāya āyasmantaṃ puṇṇaṃ mantāṇiputtaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi sīsānulokī. Atha kho āyasmā puṇṇo mantāṇiputto andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Āyasmāpi kho sāriputto andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi.

ลำดับนั้น ท่านพระสารีบุตรมีอาการรีบด่วน ถือผ้านิสีทนะแล้ว ติดตามท่านพระปุณณะ มันตานีบุตร ไปข้างหลังๆ แลดูศีรษะอยู่ ครั้งนั้น ท่านพระปุณณะ มันตานีบุตร เข้าไปสู่ป่าอันธวันแล้ว นั่งพักผ่อนกลางวันที่โคนไม้แห่งหนึ่ง แม้ท่านพระสารีบุตรก็เข้าไปสู่ป่าอันธวันแล้ว นั่งพักผ่อนกลางวันที่โคนไม้แห่งหนึ่ง

Atha [Pg.201] kho āyasmā sāriputto sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā puṇṇo mantāṇiputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā puṇṇena mantāṇiputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ puṇṇaṃ mantāṇiputtaṃ etadavoca –

ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น แล้วเข้าไปหาท่านพระปุณณะ มันตานีบุตร ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระปุณณะ มันตานีบุตร ครั้นผ่านถ้อยคำที่น่าบันเทิงใจ ที่ควรระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระปุณณะ มันตานีบุตรว่า

257. ‘‘Bhagavati no, āvuso, brahmacariyaṃ vussatī’’ti?

๒๕๗. “ดูกรอาวุโส ท่านอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคหรือ”

‘‘Evamāvuso’’ti.

“อย่างนั้น อาวุโส”

‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, sīlavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti?

“ดูกรอาวุโส ท่านอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่อความหมดจดแห่งศีลหรือหนอแล”

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“ข้อนี้หามิได้ อาวุโส”

‘‘Kiṃ panāvuso, cittavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti?

“ดูกรอาวุโส ก็ท่านอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่อความหมดจดแห่งจิตหรือ”

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“ข้อนี้หามิได้ อาวุโส”

‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, diṭṭhivisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti?

“ดูกรอาวุโส ท่านอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่อความหมดจดแห่งทิฏฐิหรือหนอแล”

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“ข้อนี้หามิได้ อาวุโส”

‘‘Kiṃ panāvuso, kaṅkhāvitaraṇavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti?

“ดูก่อนอาวุโส ก็ท่านประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่อความหมดจดแห่งญาณเป็นเครื่องข้ามพ้นความสงสัยหรือ”

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส”

‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, maggāmaggañāṇadassanavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti?

“ดูก่อนอาวุโส ท่านประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่อความหมดจดแห่งญาณทัสสนะในทางและมิใช่ทางหรือหนอ”

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส”

‘‘Kiṃ panāvuso, paṭipadāñāṇadassanavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti?

“ดูก่อนอาวุโส ก็ท่านประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่อความหมดจดแห่งญาณทัสสนะในข้อปฏิบัติหรือ”

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส”

‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, ñāṇadassanavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti?

“ดูก่อนอาวุโส ท่านประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่อความหมดจดแห่งญาณทัสสนะหรือหนอ”

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส”

‘‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, sīlavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ti iti puṭṭho samāno ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi. ‘Kiṃ panāvuso, cittavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ti iti puṭṭho samāno ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi. ‘Kiṃ nu kho, āvuso, diṭṭhivisuddhatthaṃ…pe… kaṅkhāvitaraṇavisuddhatthaṃ…pe… maggāmaggañāṇadassanavisuddhatthaṃ…pe… paṭipadāñāṇadassanavisuddhatthaṃ…pe… kiṃ nu kho, āvuso, ñāṇadassanavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ti iti puṭṭho samāno ‘no hidaṃ āvuso’ti vadesi. Kimatthaṃ carahāvuso, bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti? ‘‘Anupādāparinibbānatthaṃ kho, āvuso, bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti.

“ดูก่อนอาวุโส เมื่อท่านถูกถามว่า ‘ท่านประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่อสีลวิสุทธิหรือหนอ’ ท่านก็ตอบว่า ‘ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส’ เมื่อถูกถามว่า ‘ก็ท่านประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่อจิตตวิสุทธิหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส’ เมื่อถูกถามว่า ‘ท่านประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่อทิฏฐิวิสุทธิ... เพื่อกังขาวิตรณวิสุทธิ... เพื่อมัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ... เพื่อปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ... เพื่อญาณทัสสนวิสุทธิหรือหนอ’ ท่านก็ตอบว่า ‘ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส’ ดูก่อนอาวุโส ถ้าเช่นนั้น ท่านประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่อประโยชน์อะไร” “ดูก่อนอาวุโส ข้าพเจ้าประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่ออนุปาทาปรินิพพาน”

‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, sīlavisuddhi anupādāparinibbāna’’nti?

“ดูก่อนอาวุโส สีลวิสุทธิเป็นอนุปาทาปรินิพพานหรือหนอ”

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส”

‘‘Kiṃ panāvuso, cittavisuddhi anupādāparinibbāna’’nti?

“ดูก่อนอาวุโส ก็จิตตวิสุทธิเป็นอนุปาทาปรินิพพานหรือ”

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส”

‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, diṭṭhivisuddhi anupādāparinibbāna’’nti?

“ดูก่อนอาวุโส ทิฏฐิวิสุทธิเป็นอนุปาทาปรินิพพานหรือหนอ”

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส”

‘‘Kiṃ panāvuso kaṅkhāvitaraṇavisuddhi anupādāparinibbāna’’nti[Pg.202]?

“ดูก่อนอาวุโส ก็กังขาวิตรณวิสุทธิเป็นอนุปาทาปรินิพพานหรือ”

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส”

‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, maggāmaggañāṇadassanavisuddhi anupādāparinibbāna’’nti?

“ดูก่อนอาวุโส มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิเป็นอนุปาทาปรินิพพานหรือหนอ”

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส”

‘‘Kiṃ panāvuso, paṭipadāñāṇadassanavisuddhi anupādāparinibbāna’’nti?

“ดูก่อนอาวุโส ก็ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิเป็นอนุปาทาปรินิพพานหรือ”

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส”

‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, ñāṇadassanavisuddhi anupādāparinibbāna’’nti?

“ดูก่อนอาวุโส ญาณทัสสนวิสุทธิเป็นอนุปาทาปรินิพพานหรือหนอ”

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส”

‘‘Kiṃ panāvuso, aññatra imehi dhammehi anupādāparinibbāna’’nti?

“ดูก่อนอาวุโส ก็อนุปาทาปรินิพพานมีได้ นอกจากธรรมเหล่านี้หรือ”

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส”

‘‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, sīlavisuddhi anupādāparinibbāna’nti iti puṭṭho samāno ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi. ‘Kiṃ panāvuso, cittavisuddhi anupādāparinibbāna’nti iti puṭṭho samāno ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi. ‘Kiṃ nu kho, āvuso, diṭṭhivisuddhi anupādāparinibbāna’nti…pe… kaṅkhāvitaraṇavisuddhi… maggāmaggañāṇadassanavisuddhi… paṭipadāñāṇadassanavisuddhi… ‘kiṃ nu kho, āvuso, ñāṇadassanavisuddhi anupādāparinibbāna’nti iti puṭṭho samāno ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi. ‘Kiṃ panāvuso, aññatra imehi dhammehi anupādāparinibbāna’nti iti puṭṭho samāno ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi. Yathākathaṃ panāvuso, imassa bhāsitassa attho daṭṭhabbo’’ti?

“ดูก่อนอาวุโส เมื่อท่านถูกถามว่า ‘สีลวิสุทธิเป็นอนุปาทาปรินิพพานหรือหนอ’ ท่านก็ตอบว่า ‘ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส’ เมื่อถูกถามว่า ‘ก็จิตตวิสุทธิเป็นอนุปาทาปรินิพพานหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส’ เมื่อถูกถามว่า ‘ทิฏฐิวิสุทธิเป็นอนุปาทาปรินิพพานหรือหนอ’... กังขาวิตรณวิสุทธิ... มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ... ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ... ‘ญาณทัสสนวิสุทธิเป็นอนุปาทาปรินิพพานหรือหนอ’ ท่านก็ตอบว่า ‘ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส’ เมื่อถูกถามว่า ‘ก็อนุปาทาปรินิพพานมีได้ นอกจากธรรมเหล่านี้หรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส’ ดูก่อนอาวุโส ก็จะพึงเห็นเนื้อความแห่งภาษิตนี้ได้อย่างไร”

258. ‘‘Sīlavisuddhiṃ ce, āvuso, bhagavā anupādāparinibbānaṃ paññapeyya, saupādānaṃyeva samānaṃ anupādāparinibbānaṃ paññapeyya. Cittavisuddhiṃ ce, āvuso, bhagavā anupādāparinibbānaṃ paññapeyya, saupādānaṃyeva samānaṃ anupādāparinibbānaṃ paññapeyya. Diṭṭhivisuddhiṃ ce, āvuso, bhagavā anupādāparinibbānaṃ paññapeyya, saupādānaṃyeva samānaṃ anupādāparinibbānaṃ paññapeyya. Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiṃ ce, āvuso, bhagavā anupādāparinibbānaṃ paññapeyya, saupādānaṃyeva samānaṃ anupādāparinibbānaṃ paññapeyya. Maggāmaggañāṇadassanavisuddhiṃ ce, āvuso, bhagavā anupādāparinibbānaṃ paññapeyya, saupādānaṃyeva samānaṃ anupādāparinibbānaṃ paññapeyya. Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiṃ ce, āvuso, bhagavā anupādāparinibbānaṃ paññapeyya, saupādānaṃyeva samānaṃ anupādāparinibbānaṃ paññapeyya. Ñāṇadassanavisuddhiṃ ce, āvuso, bhagavā anupādāparinibbānaṃ paññapeyya, saupādānaṃyeva [Pg.203] samānaṃ anupādāparinibbānaṃ paññapeyya. Aññatra ce, āvuso, imehi dhammehi anupādāparinibbānaṃ abhavissa, puthujjano parinibbāyeyya. Puthujjano hi, āvuso, aññatra imehi dhammehi. Tena hāvuso, upamaṃ te karissāmi; upamāyapidhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti.

๒๕๘. “ดูก่อนอาวุโส ถ้าพระผู้มีพระภาคจะพึงทรงบัญญัติสีลวิสุทธิว่าเป็นอนุปาทาปรินิพพานแล้วไซร้ ก็จะพึงชื่อว่าทรงบัญญัติธรรมที่ยังมีอุปาทานว่าเป็นอนุปาทาปรินิพพาน ถ้าพระผู้มีพระภาคจะพึงทรงบัญญัติจิตตวิสุทธิ... ทิฏฐิวิสุทธิ... กังขาวิตรณวิสุทธิ... มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ... ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ... ถ้าพระผู้มีพระภาคจะพึงทรงบัญญัติญาณทัสสนวิสุทธิว่าเป็นอนุปาทาปรินิพพานแล้วไซร้ ก็จะพึงชื่อว่าทรงบัญญัติธรรมที่ยังมีอุปาทานว่าเป็นอนุปาทาปรินิพพาน และถ้าอนุปาทาปรินิพพานจะมีได้ นอกจากธรรมเหล่านี้แล้วไซร้ ปุถุชนก็จะพึงปรินิพพานได้ เพราะว่าปุถุชนเป็นผู้ปราศจากธรรมเหล่านี้ ดูก่อนอาวุโส เพราะเหตุนั้นแล ข้าพเจ้าจักทำอุปมาให้ท่านฟัง เพราะวิญญูบุรุษบางพวกในโลกนี้ ย่อมรู้แจ้งเนื้อความแห่งภาษิตได้แม้ด้วยอุปมา”

259. ‘‘Seyyathāpi, āvuso, rañño pasenadissa kosalassa sāvatthiyaṃ paṭivasantassa sākete kiñcideva accāyikaṃ karaṇīyaṃ uppajjeyya. Tassa antarā ca sāvatthiṃ antarā ca sāketaṃ satta rathavinītāni upaṭṭhapeyyuṃ. Atha kho, āvuso, rājā pasenadi kosalo sāvatthiyā nikkhamitvā antepuradvārā paṭhamaṃ rathavinītaṃ abhiruheyya, paṭhamena rathavinītena dutiyaṃ rathavinītaṃ pāpuṇeyya, paṭhamaṃ rathavinītaṃ vissajjeyya dutiyaṃ rathavinītaṃ abhiruheyya. Dutiyena rathavinītena tatiyaṃ rathavinītaṃ pāpuṇeyya, dutiyaṃ rathavinītaṃ vissajjeyya, tatiyaṃ rathavinītaṃ abhiruheyya. Tatiyena rathavinītena catutthaṃ rathavinītaṃ pāpuṇeyya, tatiyaṃ rathavinītaṃ vissajjeyya, catutthaṃ rathavinītaṃ abhiruheyya. Catutthena rathavinītena pañcamaṃ rathavinītaṃ pāpuṇeyya, catutthaṃ rathavinītaṃ vissajjeyya, pañcamaṃ rathavinītaṃ abhiruheyya. Pañcamena rathavinītena chaṭṭhaṃ rathavinītaṃ pāpuṇeyya, pañcamaṃ rathavinītaṃ vissajjeyya, chaṭṭhaṃ rathavinītaṃ abhiruheyya. Chaṭṭhena rathavinītena sattamaṃ rathavinītaṃ pāpuṇeyya, chaṭṭhaṃ rathavinītaṃ vissajjeyya, sattamaṃ rathavinītaṃ abhiruheyya. Sattamena rathavinītena sāketaṃ anupāpuṇeyya antepuradvāraṃ. Tamenaṃ antepuradvāragataṃ samānaṃ mittāmaccā ñātisālohitā evaṃ puccheyyuṃ – ‘iminā tvaṃ, mahārāja, rathavinītena sāvatthiyā sāketaṃ anuppatto antepuradvāra’nti? Kathaṃ byākaramāno nu kho, āvuso, rājā pasenadi kosalo sammā byākaramāno byākareyyā’’ti?

๒๕๙. อาวุโส เปรียบเหมือนพระเจ้าปเสนทิโกศล เมื่อประทับอยู่ในกรุงสาวัตถี พึงมีพระราชกรณียกิจด่วนบางอย่างเกิดขึ้นในกรุงสาเกต พึงมีผู้จัดเตรียมรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้ว ๗ ผลัด ไว้ในระหว่างกรุงสาวัตถีกับกรุงสาเกตถวายแด่พระองค์ อาวุโส ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จออกจากกรุงสาวัตถีแล้ว พึงเสด็จขึ้นทรงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๑ ที่ประตูพระราชวัง พึงเสด็จถึงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๒ ด้วยรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๑ พึงทรงสละรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๑ แล้วเสด็จขึ้นทรงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๒ พึงเสด็จถึงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๓ ด้วยรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๒ พึงทรงสละรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๒ แล้วเสด็จขึ้นทรงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๓ พึงเสด็จถึงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๔ ด้วยรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๓ พึงทรงสละรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๓ แล้วเสด็จขึ้นทรงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๔ พึงเสด็จถึงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๕ ด้วยรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๔ พึงทรงสละรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๔ แล้วเสด็จขึ้นทรงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๕ พึงเสด็จถึงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๖ ด้วยรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๕ พึงทรงสละรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๕ แล้วเสด็จขึ้นทรงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๖ พึงเสด็จถึงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๗ ด้วยรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๖ พึงทรงสละรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๖ แล้วเสด็จขึ้นทรงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๗ พึงเสด็จถึงประตูพระราชวังในกรุงสาเกตด้วยรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๗ เมื่อพระองค์เสด็จถึงประตูพระราชวังแล้ว มิตร อำมาตย์ และพระประยูรญาติสายพระโลหิตพึงทูลถามพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ พระองค์เสด็จถึงประตูพระราชวังในกรุงสาเกตจากกรุงสาวัตถีด้วยรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วคันนี้หรือ’ อาวุโส พระเจ้าปเสนทิโกศลเมื่อจะตรัสตอบ พึงตรัสตอบอย่างไร จึงจะชื่อว่าตรัสตอบโดยชอบ

‘‘Evaṃ byākaramāno kho, āvuso, rājā pasenadi kosalo sammā byākaramāno byākareyya – ‘idha me sāvatthiyaṃ paṭivasantassa sākete kiñcideva accāyikaṃ karaṇīyaṃ uppajji. Tassa me antarā ca sāvatthiṃ antarā ca sāketaṃ satta rathavinītāni upaṭṭhapesuṃ. Atha khvāhaṃ sāvatthiyā [Pg.204] nikkhamitvā antepuradvārā paṭhamaṃ rathavinītaṃ abhiruhiṃ. Paṭhamena rathavinītena dutiyaṃ rathavinītaṃ pāpuṇiṃ, paṭhamaṃ rathavinītaṃ vissajjiṃ dutiyaṃ rathavinītaṃ abhiruhiṃ. Dutiyena rathavinītena tatiyaṃ rathavinītaṃ pāpuṇiṃ, dutiyaṃ rathavinītaṃ vissajjiṃ, tatiyaṃ rathavinītaṃ abhiruhiṃ. Tatiyena rathavinītena catutthaṃ rathavinītaṃ pāpuṇiṃ, tatiyaṃ rathavinītaṃ vissajjiṃ, catutthaṃ rathavinītaṃ abhiruhiṃ. Catutthena rathavinītena pañcamaṃ rathavinītaṃ pāpuṇiṃ, catutthaṃ rathavinītaṃ vissajjiṃ, pañcamaṃ rathavinītaṃ abhiruhiṃ. Pañcamena rathavinītena chaṭṭhaṃ rathavinītaṃ pāpuṇiṃ, pañcamaṃ rathavinītaṃ vissajjiṃ, chaṭṭhaṃ rathavinītaṃ abhiruhiṃ. Chaṭṭhena rathavinītena sattamaṃ rathavinītaṃ pāpuṇiṃ, chaṭṭhaṃ rathavinītaṃ vissajjiṃ, sattamaṃ rathavinītaṃ abhiruhiṃ. Sattamena rathavinītena sāketaṃ anuppatto antepuradvāra’nti. Evaṃ byākaramāno kho, āvuso, rājā pasenadi kosalo sammā byākaramāno byākareyyā’’ti.

อาวุโส พระเจ้าปเสนทิโกศลเมื่อจะตรัสตอบอย่างนี้ จึงจะชื่อว่าตรัสตอบโดยชอบ คือ ‘เมื่อเราอยู่ในกรุงสาวัตถีนี้ มีกรณียกิจด่วนบางอย่างเกิดขึ้นในกรุงสาเกต มีผู้จัดเตรียมรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้ว ๗ ผลัด ไว้ในระหว่างกรุงสาวัตถีกับกรุงสาเกตให้แก่เรา ครั้งนั้น เราออกจากกรุงสาวัตถีแล้ว ได้ขึ้นรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๑ ที่ประตูพระราชวัง ได้ถึงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๒ ด้วยรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๑ ได้สละรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๑ แล้วขึ้นรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๒ ได้ถึงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๓ ด้วยรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๒ ได้สละรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๒ แล้วขึ้นรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๓ ได้ถึงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๔ ด้วยรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๓ ได้สละรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๓ แล้วขึ้นรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๔ ได้ถึงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๕ ด้วยรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๔ ได้สละรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๔ แล้วขึ้นรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๕ ได้ถึงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๖ ด้วยรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๕ ได้สละรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๕ แล้วขึ้นรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๖ ได้ถึงรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๗ ด้วยรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๖ ได้สละรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๖ แล้วขึ้นรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๗ เราได้ถึงประตูพระราชวังในกรุงสาเกตด้วยรถที่เทียมด้วยม้าฝึกแล้วผลัดที่ ๗’ อาวุโส พระเจ้าปเสนทิโกศลเมื่อจะตรัสตอบอย่างนี้ จึงจะชื่อว่าตรัสตอบโดยชอบ

‘‘Evameva kho, āvuso, sīlavisuddhi yāvadeva cittavisuddhatthā, cittavisuddhi yāvadeva diṭṭhivisuddhatthā, diṭṭhivisuddhi yāvadeva kaṅkhāvitaraṇavisuddhatthā, kaṅkhāvitaraṇavisuddhi yāvadeva maggāmaggañāṇadassanavisuddhatthā, maggāmaggañāṇadassanavisuddhi yāvadeva paṭipadāñāṇadassanavisuddhatthā, paṭipadāñāṇadassanavisuddhi yāvadeva ñāṇadassanavisuddhatthā, ñāṇadassanavisuddhi yāvadeva anupādāparinibbānatthā. Anupādāparinibbānatthaṃ kho, āvuso, bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti.

อาวุโส ฉันนั้นเหมือนกันเทียว ศีลวิสุทธิมีประโยชน์เพียงเพื่อจิตตวิสุทธิ, จิตตวิสุทธิมีประโยชน์เพียงเพื่อทิฏฐิวิสุทธิ, ทิฏฐิวิสุทธิมีประโยชน์เพียงเพื่อกังขาวิตรณวิสุทธิ, กังขาวิตรณวิสุทธิมีประโยชน์เพียงเพื่อมัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ, มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิมีประโยชน์เพียงเพื่อปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ, ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิมีประโยชน์เพียงเพื่อญาณทัสสนวิสุทธิ, ญาณทัสสนวิสุทธิมีประโยชน์เพียงเพื่ออนุปาทาปรินิพพาน อาวุโส การประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค ก็เพื่ออนุปาทาปรินิพพาน

260. Evaṃ vutte, āyasmā sāriputto āyasmantaṃ puṇṇaṃ mantāṇiputtaṃ etadavoca – ‘‘konāmo āyasmā, kathañca panāyasmantaṃ sabrahmacārī jānantī’’ti? ‘‘Puṇṇoti kho me, āvuso, nāmaṃ; mantāṇiputtoti ca pana maṃ sabrahmacārī jānantī’’ti. ‘‘Acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso! Yathā taṃ sutavatā sāvakena sammadeva satthusāsanaṃ ājānantena, evameva āyasmatā puṇṇena mantāṇiputtena gambhīrā gambhīrapañhā anumassa anumassa byākatā. Lābhā sabrahmacārīnaṃ, suladdhalābhā sabrahmacārīnaṃ, ye āyasmantaṃ puṇṇaṃ mantāṇiputtaṃ labhanti dassanāya, labhanti payirūpāsanāya. Celaṇḍukena cepi sabrahmacārī āyasmantaṃ puṇṇaṃ mantāṇiputtaṃ [Pg.205] muddhanā pariharantā labheyyuṃ dassanāya, labheyyuṃ payirūpāsanāya, tesampi lābhā tesampi suladdhaṃ, amhākampi lābhā amhākampi suladdhaṃ, ye mayaṃ āyasmantaṃ puṇṇaṃ mantāṇiputtaṃ labhāma dassanāya, labhāma payirūpāsanāyā’’ti.

๒๖๐. เมื่อท่านพระปุณณมันตานีบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะท่านพระปุณณมันตานีบุตรดังนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุมีชื่อว่าอะไร และเพื่อนพรหมจรรย์รู้จักท่านผู้มีอายุว่าอย่างไร’ ท่านพระปุณณะตอบว่า ‘อาวุโส ชื่อของผมคือปุณณะ แต่เพื่อนพรหมจรรย์รู้จักผมว่ามันตานีบุตร’ ท่านพระสารีบุตรกล่าวว่า ‘อาวุโส น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ท่านพระปุณณมันตานีบุตรได้ตอบปัญหาที่ลึกซึ้งอย่างยิ่ง โดยค่อยๆ ใคร่ครวญ เหมือนสาวกผู้ได้สดับแล้ว รู้ทั่วถึงคำสอนของพระศาสดาโดยถ่องแท้ ฉันนั้น เป็นลาภของเพื่อนพรหมจรรย์ เป็นการได้ดีของเพื่อนพรหมจรรย์ ที่ได้พบเห็น ได้เข้าไปนั่งใกล้ท่านพระปุณณมันตานีบุตร แม้ถ้าเพื่อนพรหมจรรย์จะต้องเทินท่านพระปุณณมันตานีบุตรไว้บนศีรษะด้วยผ้าขดแล้วเดินทางไปเพื่อจะได้พบเห็น เพื่อจะได้เข้าไปนั่งใกล้ การได้นั้นก็ยังนับว่าเป็นลาภของเพื่อนพรหมจรรย์เหล่านั้น เป็นการได้ดีของเพื่อนพรหมจรรย์เหล่านั้นด้วย ทั้งเป็นลาภของเรา เป็นการได้ดีของเรา ที่ได้พบเห็น ได้เข้าไปนั่งใกล้ท่านพระปุณณมันตานีบุตร’

Evaṃ vutte, āyasmā puṇṇo mantāṇiputto āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘ko nāmo āyasmā, kathañca panāyasmantaṃ sabrahmacārī jānantī’’ti? ‘‘Upatissoti kho me, āvuso, nāmaṃ; sāriputtoti ca pana maṃ sabrahmacārī jānantī’’ti. ‘‘Satthukappena vata kira, bho, sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimha – ‘āyasmā sāriputto’ti. Sace hi mayaṃ jāneyyāma ‘āyasmā sāriputto’ti, ettakampi no nappaṭibhāseyya. Acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso! Yathā taṃ sutavatā sāvakena sammadeva satthusāsanaṃ ājānantena, evameva āyasmatā sāriputtena gambhīrā gambhīrapañhā anumassa anumassa pucchitā. Lābhā sabrahmacārīnaṃ suladdhalābhā sabrahmacārīnaṃ, ye āyasmantaṃ sāriputtaṃ labhanti dassanāya, labhanti payirūpāsanāya. Celaṇḍukena cepi sabrahmacārī āyasmantaṃ sāriputtaṃ muddhanā pariharantā labheyyuṃ dassanāya, labheyyuṃ payirūpāsanāya, tesampi lābhā tesampi suladdhaṃ, amhākampi lābhā amhākampi suladdhaṃ, ye mayaṃ āyasmantaṃ sāriputtaṃ labhāma dassanāya, labhāma payirūpāsanāyā’’ti.

เมื่อพระสารีบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระปุณณะ มันตาณีบุตร ได้กล่าวกะท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า 'ท่านผู้มีอายุมีชื่อว่าอะไร และเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายรู้จักท่านผู้มีอายุอย่างไร' ท่านพระสารีบุตรตอบว่า 'ดูก่อนผู้มีอายุ ชื่อของเราคืออุปติสสะ แต่เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายรู้จักเราว่าสารีบุตร' ท่านพระปุณณะกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ น่าหนอ พวกเราสนทนาอยู่กับสาวกผู้เปรียบด้วยพระศาสดา แต่หารู้ไม่ว่าคือท่านพระสารีบุตร ถ้าหากพวกเรารู้ว่าเป็นท่านพระสารีบุตร แม้เพียงเท่านี้ก็คงไม่ปรากฏแก่เรา ดูก่อนผู้มีอายุ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยมีมาเลยหนอ ดูก่อนผู้มีอายุ เป็นดังที่สาวกผู้ได้สดับแล้ว รู้ทั่วถึงคำสอนของพระศาสดาโดยชอบแล้ว ฉันใด ท่านพระสารีบุตรก็ได้หยั่งถามปัญหาที่ลึกซึ้งแล้วลึกซึ้งอีก ฉันนั้น เป็นลาภของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายหนอ เป็นลาภที่ได้ดีแล้วของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายหนอ ที่ได้เห็น ได้เข้าใกล้ท่านพระสารีบุตร แม้หากเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายจะพึงเทินท่านพระสารีบุตรไว้ด้วยศีรษะประคองด้วยผ้าโพกศีรษะแล้วได้เห็น ได้เข้าใกล้ ก็เป็นลาภของท่านเหล่านั้น เป็นลาภที่ได้ดีแล้วของท่านเหล่านั้น และเป็นลาภของพวกเราด้วย เป็นลาภที่ได้ดีแล้วของพวกเราด้วย ที่เราได้เห็น ได้เข้าใกล้ท่านพระสารีบุตร'

Itiha te ubhopi mahānāgā aññamaññassa subhāsitaṃ samanumodiṃsūti.

ด้วยประการฉะนี้ พระมหานาคทั้งสองนั้นต่างชื่นชมสุภาษิตของกันและกัน

Rathavinītasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ.

รถวินีตสูตรที่ ๔ จบ

5. Nivāpasuttaṃ

๕. นิวาปสูตร

261. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๒๖๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย' ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า 'พระเจ้าข้า' พระผู้มีพระภาคได้ตรัสดังนี้ว่า

‘‘Na[Pg.206], bhikkhave, nevāpiko nivāpaṃ nivapati migajātānaṃ – ‘imaṃ me nivāpaṃ nivuttaṃ migajātā paribhuñjantā dīghāyukā vaṇṇavanto ciraṃ dīghamaddhānaṃ yāpentū’ti. Evañca kho, bhikkhave, nevāpiko nivāpaṃ nivapati migajātānaṃ – ‘imaṃ me nivāpaṃ nivuttaṃ migajātā anupakhajja mucchitā bhojanāni bhuñjissanti, anupakhajja mucchitā bhojanāni bhuñjamānā madaṃ āpajjissanti, mattā samānā pamādaṃ āpajjissanti, pamattā samānā yathākāmakaraṇīyā bhavissanti imasmiṃ nivāpe’ti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นายพรานผู้หว่านเหยื่อ ย่อมไม่หว่านเหยื่อแก่ฝูงเนื้อด้วยคิดว่า 'ขอฝูงเนื้อเมื่อบริโภคเหยื่อที่เราหว่านไว้นี้แล้ว จงเป็นผู้มีอายุยืน มีผิวพรรณดี ดำรงอยู่ได้ตลอดกาลนานเถิด' แต่ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นายพรานผู้หว่านเหยื่อ ย่อมหว่านเหยื่อแก่ฝูงเนื้อด้วยคิดว่า 'ฝูงเนื้อจะพากันเข้าไปกินเหยื่อที่เราหว่านไว้นี้ด้วยความมัวเมา เมื่อเข้าไปกินเหยื่อด้วยความมัวเมา ก็จะถึงความเมา เมื่อเมาแล้ว ก็จะถึงความประมาท เมื่อประมาทแล้ว ก็จะกลายเป็นสัตว์ที่เราจะทำได้ตามความปรารถนาในที่หว่านเหยื่อนี้'

262. ‘‘Tatra, bhikkhave, paṭhamā migajātā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ nevāpikassa anupakhajja mucchitā bhojanāni bhuñjiṃsu, te tattha anupakhajja mucchitā bhojanāni bhuñjamānā madaṃ āpajjiṃsu, mattā samānā pamādaṃ āpajjiṃsu, pamattā samānā yathākāmakaraṇīyā ahesuṃ nevāpikassa amusmiṃ nivāpe. Evañhi te, bhikkhave, paṭhamā migajātā na parimucciṃsu nevāpikassa iddhānubhāvā.

๒๖๒. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาเนื้อเหล่านั้น ฝูงเนื้อพวกที่หนึ่งได้เข้าไปกินเหยื่อนั้นที่นายพรานหว่านไว้ด้วยความมัวเมา เนื้อเหล่านั้นเมื่อเข้าไปกินเหยื่อในที่นั้นด้วยความมัวเมา ก็ถึงความเมา เมื่อเมาแล้ว ก็ถึงความประมาท เมื่อประมาทแล้ว ก็กลายเป็นสัตว์ที่นายพรานจะทำได้ตามความปรารถนาในที่หว่านเหยื่อนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล ฝูงเนื้อพวกที่หนึ่งนั้น จึงไม่พ้นไปจากอำนาจของนายพรานผู้หว่านเหยื่อได้

263. ‘‘Tatra, bhikkhave, dutiyā migajātā evaṃ samacintesuṃ – ‘ye kho te paṭhamā migajātā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ nevāpikassa anupakhajja mucchitā bhojanāni bhuñjiṃsu. Te tattha anupakhajja mucchitā bhojanāni bhuñjamānā madaṃ āpajjiṃsu, mattā samānā pamādaṃ āpajjiṃsu, pamattā samānā yathākāmakaraṇīyā ahesuṃ nevāpikassa amusmiṃ nivāpe. Evañhi te paṭhamā migajātā na parimucciṃsu nevāpikassa iddhānubhāvā. Yaṃnūna mayaṃ sabbaso nivāpabhojanā paṭivirameyyāma, bhayabhogā paṭiviratā araññāyatanāni ajjhogāhetvā vihareyyāmā’ti. Te sabbaso nivāpabhojanā paṭiviramiṃsu, bhayabhogā paṭiviratā araññāyatanāni ajjhogāhetvā vihariṃsu. Tesaṃ gimhānaṃ pacchime māse, tiṇodakasaṅkhaye, adhimattakasimānaṃ patto kāyo hoti. Tesaṃ adhimattakasimānaṃ pattakāyānaṃ balavīriyaṃ parihāyi. Balavīriye parihīne tameva nivāpaṃ nivuttaṃ nevāpikassa paccāgamiṃsu. Te tattha anupakhajja mucchitā bhojanāni bhuñjiṃsu. Te tattha anupakhajja mucchitā bhojanāni bhuñjamānā madaṃ āpajjiṃsu, mattā samānā pamādaṃ āpajjiṃsu, pamattā samānā yathākāmakaraṇīyā ahesuṃ nevāpikassa amusmiṃ nivāpe. Evañhi te, bhikkhave, dutiyāpi migajātā na parimucciṃsu nevāpikassa iddhānubhāvā.

๒๖๓. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาเนื้อเหล่านั้น ฝูงเนื้อพวกที่สองได้คิดร่วมกันอย่างนี้ว่า 'ฝูงเนื้อพวกที่หนึ่งเหล่านั้นแล ได้เข้าไปกินเหยื่อที่นายพรานหว่านไว้ด้วยความมัวเมา เนื้อเหล่านั้นเมื่อเข้าไปกินเหยื่อในที่นั้นด้วยความมัวเมา ก็ถึงความเมา เมื่อเมาแล้ว ก็ถึงความประมาท เมื่อประมาทแล้ว ก็กลายเป็นสัตว์ที่นายพรานจะทำได้ตามความปรารถนาในที่หว่านเหยื่อนั้น ด้วยประการฉะนี้แล ฝูงเนื้อพวกที่หนึ่งนั้น จึงไม่พ้นไปจากอำนาจของนายพรานผู้หว่านเหยื่อได้ ไฉนหนอ พวกเราพึงงดเว้นจากการกินเหยื่อโดยสิ้นเชิง งดเว้นจากโภชนะอันน่ากลัวแล้ว เข้าไปสู่ป่าลึกอยู่เถิด' เนื้อเหล่านั้นได้งดเว้นจากการกินเหยื่อโดยสิ้นเชิง งดเว้นจากโภชนะอันน่ากลัวแล้ว เข้าไปสู่ป่าลึกอยู่ ในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อน เมื่อหญ้าและน้ำสิ้นไป ร่างกายของเนื้อเหล่านั้นก็ถึงความซูบผอมอย่างยิ่ง เมื่อร่างกายซูบผอมอย่างยิ่ง กำลังและความเพียรก็เสื่อมถอย เมื่อกำลังและความเพียรเสื่อมถอยแล้ว ก็กลับมาสู่ที่หว่านเหยื่อนั้นที่นายพรานหว่านไว้นั่นเอง เนื้อเหล่านั้นได้เข้าไปกินเหยื่อในที่นั้นด้วยความมัวเมา เนื้อเหล่านั้นเมื่อเข้าไปกินเหยื่อในที่นั้นด้วยความมัวเมา ก็ถึงความเมา เมื่อเมาแล้ว ก็ถึงความประมาท เมื่อประมาทแล้ว ก็กลายเป็นสัตว์ที่นายพรานจะทำได้ตามความปรารถนาในที่หว่านเหยื่อนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล แม้ฝูงเนื้อพวกที่สองนั้น ก็ไม่พ้นไปจากอำนาจของนายพรานผู้หว่านเหยื่อได้

264. ‘‘Tatra[Pg.207], bhikkhave, tatiyā migajātā evaṃ samacintesuṃ – ‘ye kho te paṭhamā migajātā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ nevāpikassa…pe… evañhi te paṭhamā migajātā na parimucciṃsu nevāpikassa iddhānubhāvā. Yepi te dutiyā migajātā evaṃ samacintesuṃ – ye kho te paṭhamā migajātā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ nevāpikassa…pe… evañhi te paṭhamā migajātā na parimucciṃsu nevāpikassa iddhānubhāvā. Yaṃnūna mayaṃ sabbaso nivāpabhojanā paṭivirameyyāma, bhayabhogā paṭiviratā araññāyatanāni ajjhogāhetvā vihareyyāmāti. Te sabbaso nivāpabhojanā paṭiviramiṃsu, bhayabhogā paṭiviratā araññāyatanāni ajjhogāhetvā vihariṃsu. Tesaṃ gimhānaṃ pacchime māse tiṇodakasaṅkhaye adhimattakasimānaṃ patto kāyo hoti. Tesaṃ adhimattakasimānaṃ pattakāyānaṃ balavīriyaṃ parihāyi. Balavīriye parihīne tameva nivāpaṃ nivuttaṃ nevāpikassa paccāgamiṃsu. Te tattha anupakhajja mucchitā bhojanāni bhuñjiṃsu. Te tattha anupakhajja mucchitā bhojanāni bhuñjamānā madaṃ āpajjiṃsu, mattā samānā pamādaṃ āpajjiṃsu, pamattā samānā yathākāmakaraṇīyā ahesuṃ nevāpikassa amusmiṃ nivāpe. Evañhi te dutiyāpi migajātā na parimucciṃsu nevāpikassa iddhānubhāvā. Yaṃnūna mayaṃ amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ nevāpikassa upanissāya āsayaṃ kappeyyāma. Tatrāsayaṃ kappetvā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ nevāpikassa ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjissāma, ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjamānā na madaṃ āpajjissāma, amattā samānā na pamādaṃ āpajjissāma, appamattā samānā na yathākāmakaraṇīyā bhavissāma nevāpikassa amusmiṃ nivāpe’ti. Te amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ nevāpikassa upanissāya āsayaṃ kappayiṃsu. Tatrāsayaṃ kappetvā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ nevāpikassa ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjiṃsu, te tattha ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjamānā na madaṃ āpajjiṃsu, amattā samānā na pamādaṃ āpajjiṃsu, appamattā samānā na yathākāmakaraṇīyā ahesuṃ nevāpikassa amusmiṃ nivāpe.

๒๖๔. “ดูกรภิกษุทั้งหลาย บรรดาเนื้อเหล่านั้น เนื้อพวกที่ ๓ ได้คิดร่วมกันอย่างนี้ว่า ‘เนื้อพวกที่ ๑ เหล่าใดแล... (ละ)... ด้วยเหตุอย่างนี้แล เนื้อพวกที่ ๑ เหล่านั้นจึงไม่พ้นจากอำนาจของนายพรานผู้โปรยเหยื่อได้ แม้เนื้อพวกที่ ๒ เหล่าใดได้คิดร่วมกันอย่างนี้ว่า ‘เนื้อพวกที่ ๑ เหล่าใดแล... (ละ)... ด้วยเหตุอย่างนี้แล เนื้อพวกที่ ๑ เหล่านั้นจึงไม่พ้นจากอำนาจของนายพรานผู้โปรยเหยื่อได้ ทางที่ดี พวกเราควรจะงดเว้นจากการกินเหยื่อโดยสิ้นเชิง เมื่อพวกเราผู้เว้นจากการกินด้วยความกลัวแล้ว พึงเข้าไปสู่ป่ารกแล้วอยู่เถิด’ เนื้อเหล่านั้นจึงงดเว้นจากการกินเหยื่อโดยสิ้นเชิง เมื่อพวกมันผู้เว้นจากการกินด้วยความกลัวแล้ว ก็เข้าไปสู่ป่ารกแล้วอยู่ เมื่อหญ้าและน้ำสิ้นไปในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อน ร่างกายของเนื้อเหล่านั้นก็ซูบผอมอย่างยิ่ง เมื่อร่างกายของเนื้อเหล่านั้นซูบผอมอย่างยิ่ง กำลังและความเพียรก็เสื่อมถอย เมื่อกำลังและความเพียรเสื่อมถอยแล้ว พวกมันก็กลับไปยังเหยื่อที่นายพรานโปรยไว้นั่นเอง เนื้อเหล่านั้นเข้าไปในที่นั้นแล้ว ก็มัวเมากินอาหารทั้งหลาย เมื่อพวกมันเข้าไปในที่นั้นแล้ว มัวเมากินอาหารอยู่ ก็ถึงความเมา เมื่อเมาแล้วก็ถึงความประมาท เมื่อประมาทแล้ว ก็กลายเป็นสัตว์ที่นายพรานจะทำได้ตามความปรารถนาในเหยื่อนั้น ด้วยเหตุอย่างนี้แล แม้เนื้อพวกที่ ๒ เหล่านั้นจึงไม่พ้นจากอำนาจของนายพรานผู้โปรยเหยื่อได้ ทางที่ดี พวกเราอาศัยเหยื่อที่นายพรานโปรยไว้นั้นแล้ว พึงทำที่อยู่เถิด เมื่อทำที่อยู่ในที่นั้นแล้ว พวกเราจะไม่เข้าไปในเหยื่อที่นายพรานโปรยไว้นั้น จะไม่มัวเมา กินอาหารทั้งหลาย เมื่อไม่เข้าไป ไม่มัวเมา กินอาหารอยู่ ก็จะไม่ถึงความเมา เมื่อไม่เมาแล้ว ก็จะไม่ถึงความประมาท เมื่อไม่ประมาทแล้ว ก็จะไม่กลายเป็นสัตว์ที่นายพรานจะทำได้ตามความปรารถนาในเหยื่อนั้น’ เนื้อเหล่านั้นอาศัยเหยื่อที่นายพรานโปรยไว้นั้นแล้ว ก็ได้ทำที่อยู่ เมื่อทำที่อยู่ในที่นั้นแล้ว พวกมันก็ไม่เข้าไปในเหยื่อที่นายพรานโปรยไว้นั้น ไม่มัวเมา กินอาหารทั้งหลาย เมื่อพวกมันไม่เข้าไปในที่นั้น ไม่มัวเมา กินอาหารอยู่ ก็ไม่ถึงความเมา เมื่อไม่เมาแล้ว ก็ไม่ถึงความประมาท เมื่อไม่ประมาทแล้ว ก็ไม่กลายเป็นสัตว์ที่นายพรานจะทำได้ตามความปรารถนาในเหยื่อนั้น

‘‘Tatra, bhikkhave, nevāpikassa ca nevāpikaparisāya ca etadahosi – ‘saṭhāssunāmime tatiyā migajātā ketabino, iddhimantāssunāmime tatiyā migajātā parajanā; imañca nāma nivāpaṃ nivuttaṃ paribhuñjanti, na ca nesaṃ [Pg.208] jānāma āgatiṃ vā gatiṃ vā. Yaṃnūna mayaṃ imaṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mahatīhi daṇḍavākarāhi samantā sappadesaṃ anuparivāreyyāma – appeva nāma tatiyānaṃ migajātānaṃ āsayaṃ passeyyāma, yattha te gāhaṃ gaccheyyu’nti. Te amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mahatīhi daṇḍavākarāhi samantā sappadesaṃ anuparivāresuṃ. Addasaṃsu kho, bhikkhave, nevāpiko ca nevāpikaparisā ca tatiyānaṃ migajātānaṃ āsayaṃ, yattha te gāhaṃ agamaṃsu. Evañhi te, bhikkhave, tatiyāpi migajātā na parimucciṃsu nevāpikassa iddhānubhāvā.

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น นายพรานผู้โปรยเหยื่อและพรรคพวกของนายพรานได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เนื้อพวกที่ ๓ เหล่านี้ช่างเจ้าเล่ห์ มีมายา โอหนอ เนื้อพวกที่ ๓ เหล่านี้ช่างมีฤทธิ์ เป็นอมนุษย์ เนื้อเหล่านี้กินเหยื่อที่โปรยไว้นี้ด้วย แต่เราไม่รู้ที่มาหรือที่ไปของพวกมันเลย ทางที่ดี พวกเราควรจะล้อมเหยื่อที่โปรยไว้นี้โดยรอบทั้งหมดด้วยข่ายดักสัตว์ขนาดใหญ่ที่ขึงกับหลัก บางทีพวกเราอาจจะเห็นที่อยู่ของเนื้อพวกที่ ๓ ซึ่งเป็นที่ที่พวกมันยึดเป็นที่อาศัยก็ได้’ พวกเขาจึงได้ล้อมเหยื่อที่โปรยไว้นั้นโดยรอบทั้งหมดด้วยข่ายดักสัตว์ขนาดใหญ่ที่ขึงกับหลัก ดูกรภิกษุทั้งหลาย นายพรานผู้โปรยเหยื่อและพรรคพวกของนายพรานได้เห็นที่อยู่ของเนื้อพวกที่ ๓ ซึ่งเป็นที่ที่พวกมันยึดเป็นที่อาศัยแล้ว ดูกรภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุอย่างนี้แล แม้เนื้อพวกที่ ๓ เหล่านั้นก็ไม่พ้นจากอำนาจของนายพรานผู้โปรยเหยื่อได้

265. ‘‘Tatra, bhikkhave, catutthā migajātā evaṃ samacintesuṃ – ‘ye kho te paṭhamā migajātā…pe… evañhi te paṭhamā migajātā na parimucciṃsu nevāpikassa iddhānubhāvā. Yepi te dutiyā migajātā evaṃ samacintesuṃ ‘ye kho te paṭhamā migajātā…pe… evañhi te paṭhamā migajātā na parimucciṃsu nevāpikassa iddhānubhāvā. Yaṃnūna mayaṃ sabbaso nivāpabhojanā paṭivirameyyāma, bhayabhogā paṭiviratā araññāyatanāni ajjhogāhetvā vihareyyāmā’ti. Te sabbaso nivāpabhojanā paṭiviramiṃsu…pe… evañhi te dutiyāpi migajātā na parimucciṃsu nevāpikassa iddhānubhāvā. Yepi te tatiyā migajātā evaṃ samacintesuṃ ‘ye kho te paṭhamā migajātā…pe… evañhi te paṭhamā migajātā na parimucciṃsu nevāpikassa iddhānubhāvā. Yepi te dutiyā migajātā evaṃ samacintesuṃ ‘ye kho te paṭhamā migajātā…pe… evañhi te paṭhamā migajātā na parimucciṃsu nevāpikassa iddhānubhāvā. Yaṃnūna mayaṃ sabbaso nivāpabhojanā paṭivirameyyāma, bhayabhogā paṭiviratā araññāyatanāni ajjhogāhetvā vihareyyāmā’ti. Te sabbaso nivāpabhojanā paṭiviramiṃsu…pe… evañhi te dutiyāpi migajātā na parimucciṃsu nevāpikassa iddhānubhāvā. Yaṃnūna mayaṃ amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ nevāpikassa upanissāya āsayaṃ kappeyyāma, tatrāsayaṃ kappetvā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ nevāpikassa ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjissāma, ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjamānā na madaṃ āpajjissāma, amattā samānā na pamādaṃ āpajjissāma, appamattā samānā na yathākāmakaraṇīyā bhavissāma nevāpikassa [Pg.209] amusmiṃ nivāpe’ti. Te amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ nevāpikassa upanissāya āsayaṃ kappayiṃsu, tatrāsayaṃ kappetvā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ nevāpikassa ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjiṃsu, te tattha ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjamānā na madaṃ āpajjiṃsu, amattā samānā na pamādaṃ āpajjiṃsu, appamattā samānā na yathākāmakaraṇīyā ahesuṃ nevāpikassa amusmiṃ nivāpe.

๒๖๕. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาเนื้อเหล่านั้น เนื้อจำพวกที่ ๔ ได้ตกลงใจกันอย่างนี้ว่า ‘พวกเนื้อจำพวกที่ ๑ เหล่านั้นแล...ฯลฯ... ด้วยเหตุอย่างนี้แล พวกเนื้อจำพวกที่ ๑ เหล่านั้นจึงไม่พ้นจากอำนาจของนายพรานผู้โปรยเหยื่อไปได้ แม้พวกเนื้อจำพวกที่ ๒ ก็ได้ตกลงใจกันอย่างนี้ว่า ‘พวกเนื้อจำพวกที่ ๑ เหล่านั้นแล...ฯลฯ... ด้วยเหตุอย่างนี้แล พวกเนื้อจำพวกที่ ๑ เหล่านั้นจึงไม่พ้นจากอำนาจของนายพรานผู้โปรยเหยื่อไปได้ ไฉนหนอ พวกเราพึงงดเว้นจากการกินเหยื่อโดยสิ้นเชิง เมื่อเว้นจากการกินเหยื่อด้วยความกลัวแล้ว พึงเข้าไปอาศัยอยู่ในป่ารก’ เนื้อเหล่านั้นจึงงดเว้นจากการกินเหยื่อโดยสิ้นเชิง...ฯลฯ... ด้วยเหตุอย่างนี้แล แม้พวกเนื้อจำพวกที่ ๒ เหล่านั้นก็ไม่พ้นจากอำนาจของนายพรานผู้โปรยเหยื่อไปได้ แม้พวกเนื้อจำพวกที่ ๓ ก็ได้ตกลงใจกันอย่างนี้ว่า ‘พวกเนื้อจำพวกที่ ๑ เหล่านั้นแล...ฯลฯ... ด้วยเหตุอย่างนี้แล พวกเนื้อจำพวกที่ ๑ เหล่านั้นจึงไม่พ้นจากอำนาจของนายพรานผู้โปรยเหยื่อไปได้ แม้พวกเนื้อจำพวกที่ ๒ ก็ได้ตกลงใจกันอย่างนี้ว่า ‘พวกเนื้อจำพวกที่ ๑ เหล่านั้นแล...ฯลฯ... ด้วยเหตุอย่างนี้แล พวกเนื้อจำพวกที่ ๑ เหล่านั้นจึงไม่พ้นจากอำนาจของนายพรานผู้โปรยเหยื่อไปได้ ไฉนหนอ พวกเราพึงงดเว้นจากการกินเหยื่อโดยสิ้นเชิง เมื่อเว้นจากการกินเหยื่อด้วยความกลัวแล้ว พึงเข้าไปอาศัยอยู่ในป่ารก’ เนื้อเหล่านั้นจึงงดเว้นจากการกินเหยื่อโดยสิ้นเชิง...ฯลฯ... ด้วยเหตุอย่างนี้แล แม้พวกเนื้อจำพวกที่ ๒ เหล่านั้นก็ไม่พ้นจากอำนาจของนายพรานผู้โปรยเหยื่อไปได้ ไฉนหนอ พวกเราพึงอาศัยเหยื่อชื่อโน้นที่นายพรานผู้โปรยเหยื่อหว่านไว้แล้วสร้างที่อยู่ เมื่อสร้างที่อยู่ในที่นั้นแล้ว จะไม่เข้าไป ไม่มัวเมาในเหยื่อชื่อโน้นที่นายพรานผู้โปรยเหยื่อหว่านไว้แล้ว กินอาหารทั้งหลาย เมื่อไม่เข้าไป ไม่มัวเมา กินอาหารทั้งหลายอยู่ จักไม่ถึงความมัวเมา เมื่อไม่มัวเมา จักไม่ถึงความประมาท เมื่อไม่ประมาท จักไม่เป็นสัตว์ที่นายพรานผู้โปรยเหยื่อพึงทำได้ตามความปรารถนาในเหยื่อชื่อโน้น’ เนื้อเหล่านั้นจึงอาศัยเหยื่อชื่อโน้นที่นายพรานผู้โปรยเหยื่อหว่านไว้แล้วสร้างที่อยู่ เมื่อสร้างที่อยู่ในที่นั้นแล้ว ก็ไม่เข้าไป ไม่มัวเมาในเหยื่อชื่อโน้นที่นายพรานผู้โปรยเหยื่อหว่านไว้แล้ว กินอาหารทั้งหลาย เนื้อเหล่านั้นไม่เข้าไป ไม่มัวเมาในที่นั้น กินอาหารทั้งหลายอยู่ ก็ไม่ถึงความมัวเมา เมื่อไม่มัวเมา ก็ไม่ถึงความประมาท เมื่อไม่ประมาท ก็ไม่เป็นสัตว์ที่นายพรานผู้โปรยเหยื่อพึงทำได้ตามความปรารถนาในเหยื่อชื่อโน้น

‘‘Tatra nevāpikassa ca nevāpikaparisāya ca etadahosi – ‘saṭhāssunāmime tatiyā migajātā ketabino, iddhimantāssunāmime tatiyā migajātā parajanā, imañca nāma nivāpaṃ nivuttaṃ paribhuñjanti. Na ca nesaṃ jānāma āgatiṃ vā gatiṃ vā. Yaṃnūna mayaṃ imaṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mahatīti [Pg.210] daṇḍavākarāhi samantā sappadesaṃ anuparivāreyyāma, appeva nāma tatiyānaṃ migajātānaṃ āsayaṃ passeyyāma, yattha te gāhaṃ gaccheyyu’nti. Te amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mahatīti daṇḍavākarāhi samantā sappadesaṃ anuparivāresuṃ. Addasaṃsu kho nevāpiko ca nevāpikaparisā ca tatiyānaṃ migajātānaṃ āsayaṃ, yattha te gāhaṃ agamaṃsu. Evañhi te tatiyāpi migajātā na parimucciṃsu nevāpikassa iddhānubhāvā. Yaṃnūna mayaṃ yattha agati nevāpikassa ca nevāpikaparisāya ca tatrāsayaṃ kappeyyāma, tatrāsayaṃ kappetvā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ nevāpikassa ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjissāma, ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjamānā na madaṃ āpajjissāma, amattā samānā na pamādaṃ āpajjissāma, appamattā samānā na yathākāmakaraṇīyā bhavissāma nevāpikassa amusmiṃ nivāpe’ti. Te yattha agati nevāpikassa ca nevāpikaparisāya ca tatrāsayaṃ kappayiṃsu. Tatrāsayaṃ kappetvā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ nevāpikassa ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjiṃsu, te tattha ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjamānā na madaṃ āpajjiṃsu, amattā samānā na pamādaṃ āpajjiṃsu, appamattā samānā na yathākāmakaraṇīyā ahesuṃ nevāpikassa amusmiṃ nivāpe.

ครั้งนั้น นายพรานผู้โปรยเหยื่อและพรรคพวกของนายพรานได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เนื้อจำพวกที่ ๓ เหล่านี้เป็นสัตว์เจ้าเล่ห์ เป็นสัตว์หลอกลวง โอหนอ เนื้อจำพวกที่ ๓ เหล่านี้เป็นสัตว์มีฤทธิ์ เป็นอมนุษย์ ก็เนื้อเหล่านี้ย่อมกินเหยื่อที่หว่านไว้นี้ด้วย แต่พวกเราไม่รู้ที่มาหรือที่ไปของมันเลย ไฉนหนอ พวกเราพึงล้อมเหยื่อที่หว่านไว้นี้ไว้โดยรอบทั้งหมดด้วยข่ายดักสัตว์อันใหญ่ที่มีไม้ค้ำ บางทีพวกเราพึงเห็นที่อยู่ของเนื้อจำพวกที่ ๓ ซึ่งเป็นที่ที่พวกมันจะถูกจับได้’ พวกเขาจึงได้ล้อมเหยื่อชื่อโน้นที่หว่านไว้โดยรอบทั้งหมดด้วยข่ายดักสัตว์อันใหญ่ที่มีไม้ค้ำ นายพรานผู้โปรยเหยื่อและพรรคพวกได้เห็นที่อยู่ของเนื้อจำพวกที่ ๓ ซึ่งเป็นที่ที่พวกมันถูกจับได้ ด้วยเหตุอย่างนี้แล แม้พวกเนื้อจำพวกที่ ๓ เหล่านั้นก็ไม่พ้นจากอำนาจของนายพรานผู้โปรยเหยื่อไปได้ ไฉนหนอ พวกเราพึงสร้างที่อยู่ในที่ซึ่งเป็นที่ที่นายพรานผู้โปรยเหยื่อและพรรคพวกไปไม่ถึง เมื่อสร้างที่อยู่ในที่นั้นแล้ว จะไม่เข้าไป ไม่มัวเมาในเหยื่อชื่อโน้นที่นายพรานผู้โปรยเหยื่อหว่านไว้แล้ว กินอาหารทั้งหลาย เมื่อไม่เข้าไป ไม่มัวเมา กินอาหารทั้งหลายอยู่ จักไม่ถึงความมัวเมา เมื่อไม่มัวเมา จักไม่ถึงความประมาท เมื่อไม่ประมาท จักไม่เป็นสัตว์ที่นายพรานผู้โปรยเหยื่อพึงทำได้ตามความปรารถนาในเหยื่อชื่อโน้น’ เนื้อเหล่านั้นจึงสร้างที่อยู่ในที่ซึ่งเป็นที่ที่นายพรานผู้โปรยเหยื่อและพรรคพวกไปไม่ถึง เมื่อสร้างที่อยู่ในที่นั้นแล้ว ก็ไม่เข้าไป ไม่มัวเมาในเหยื่อชื่อโน้นที่นายพรานผู้โปรยเหยื่อหว่านไว้แล้ว กินอาหารทั้งหลาย เนื้อเหล่านั้นไม่เข้าไป ไม่มัวเมาในที่นั้น กินอาหารทั้งหลายอยู่ ก็ไม่ถึงความมัวเมา เมื่อไม่มัวเมา ก็ไม่ถึงความประมาท เมื่อไม่ประมาท ก็ไม่เป็นสัตว์ที่นายพรานผู้โปรยเหยื่อพึงทำได้ตามความปรารถนาในเหยื่อชื่อโน้น

‘‘Tatra, bhikkhave, nevāpikassa ca nevāpikaparisāya ca etadahosi – ‘saṭhāssunāmime catutthā migajātā ketabino, iddhimantāssunāmime catutthā migajātā parajanā. Imañca nāma nivāpaṃ nivuttaṃ paribhuñjanti, na ca nesaṃ jānāma āgatiṃ vā gatiṃ vā. Yaṃnūna mayaṃ imaṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mahatīhi daṇḍavākarāhi samantā sappadesaṃ anuparivāreyyāma, appeva nāma catutthānaṃ migajātānaṃ āsayaṃ passeyyāma yattha te gāhaṃ gaccheyyu’nti. Te amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mahatīhi daṇḍavākarāhi samantā sappadesaṃ anuparivāresuṃ. Neva kho, bhikkhave, addasaṃsu nevāpiko ca nevāpikaparisā ca catutthānaṃ migajātānaṃ āsayaṃ, yattha te gāhaṃ gaccheyyuṃ. Tatra, bhikkhave, nevāpikassa ca nevāpikaparisāya ca etadahosi – ‘sace kho mayaṃ catutthe migajāte ghaṭṭessāma, te ghaṭṭitā aññe ghaṭṭissanti te ghaṭṭitā aññe ghaṭṭissanti. Evaṃ imaṃ nivāpaṃ nivuttaṃ sabbaso migajātā parimuñcissanti. Yaṃnūna mayaṃ catutthe migajāte ajjhupekkheyyāmā’ti. Ajjhupekkhiṃsu kho, bhikkhave, nevāpiko ca nevāpikaparisā ca catutthe migajāte. Evañhi te, bhikkhave, catutthā migajātā parimucciṃsu nevāpikassa iddhānubhāvā.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น นายพรานและพรรคพวกของนายพรานได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘หมู่เนื้อที่ ๔ เหล่านี้ช่างโอ้อวด มีมารยา หมู่เนื้อที่ ๔ เหล่านี้ช่างมีฤทธิ์ เป็นอมนุษย์ เนื้อเหล่านี้กินเหยื่อที่เราหว่านไว้นี้ แต่เราไม่รู้ทางมาหรือทางไปของพวกมันเลย ถ้ากระไร เราควรล้อมเหยื่อที่หว่านไว้นี้โดยรอบทุกด้านด้วยข่ายดักสัตว์อันใหญ่โต บางทีเราอาจจะเห็นที่อยู่ของหมู่เนื้อที่ ๔ ซึ่งเป็นที่ที่พวกมันจะถูกจับได้’ พวกเขาจึงได้ล้อมเหยื่อที่หว่านไว้นั้นโดยรอบทุกด้านด้วยข่ายดักสัตว์อันใหญ่โต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่นายพรานและพรรคพวกของนายพรานก็ไม่เห็นที่อยู่ของหมู่เนื้อที่ ๔ ซึ่งเป็นที่ที่พวกมันจะถูกจับได้เลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น นายพรานและพรรคพวกของนายพรานได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ถ้าเราทำให้หมู่เนื้อที่ ๔ ตกใจ พวกมันที่ตกใจแล้วก็จะทำให้หมู่เนื้ออื่น ๆ ตกใจ พวกนั้นที่ตกใจแล้วก็จะทำให้หมู่เนื้ออื่น ๆ ตกใจต่อไปอีก ด้วยอาการอย่างนี้ หมู่เนื้อทั้งหมดก็จะพากันละทิ้งเหยื่อที่หว่านไว้นี้ ถ้ากระไร เราควรเพิกเฉยต่อหมู่เนื้อที่ ๔’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นายพรานและพรรคพวกของนายพรานจึงได้เพิกเฉยต่อหมู่เนื้อที่ ๔ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยอาการอย่างนี้แล หมู่เนื้อที่ ๔ เหล่านั้นจึงพ้นจากอำนาจของนายพรานไปได้”

266. ‘‘Upamā kho me ayaṃ, bhikkhave, katā atthassa viññāpanāya. Ayaṃ cevettha attho – nivāpoti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. Nevāpikoti kho, bhikkhave, mārassetaṃ pāpimato adhivacanaṃ. Nevāpikaparisāti kho, bhikkhave, māraparisāyetaṃ adhivacanaṃ. Migajātāti kho, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇānametaṃ adhivacanaṃ.

๒๖๖. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปมานี้เรากล่าวแล้วเพื่อทำให้เนื้อความแจ่มแจ้ง และนี่คือเนื้อความในอุปมานั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘เหยื่อ’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามคุณ ๕ คำว่า ‘นายพราน’ นี้ เป็นชื่อแห่งมารผู้มีบาป คำว่า ‘พรรคพวกของนายพราน’ นี้ เป็นชื่อแห่งบริษัทของมาร คำว่า ‘หมู่เนื้อ’ นี้ เป็นชื่อแห่งสมณพราหมณ์ทั้งหลาย”

267. ‘‘Tatra, bhikkhave, paṭhamā samaṇabrāhmaṇā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa amūni ca lokāmisāni anupakhajja mucchitā bhojanāni bhuñjiṃsu. Te tattha anupakhajja mucchitā bhojanāni bhuñjamānā madaṃ āpajjiṃsu, mattā samānā pamādaṃ āpajjiṃsu, pamattā samānā yathākāmakaraṇīyā ahesuṃ mārassa amusmiṃ nivāpe amusmiñca lokāmise. Evañhi te, bhikkhave, paṭhamā samaṇabrāhmaṇā na parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvā. Seyyathāpi te, bhikkhave, paṭhamā migajātā tathūpame ahaṃ ime paṭhame samaṇabrāhmaṇe vadāmi.

๒๖๗. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์พวกที่ ๑ เข้าไปบริโภคเหยื่อที่มารหว่านไว้และโลกามิสเหล่านั้นด้วยความติดใจมัวเมา เมื่อพวกเขาเข้าไปบริโภคเหยื่อด้วยความติดใจมัวเมา ก็ถึงความมัวเมา เมื่อมัวเมาแล้ว ก็ถึงความประมาท เมื่อประมาทแล้ว ก็กลายเป็นผู้ที่มารจะทำได้ตามความปรารถนาในเหยื่อและโลกามิสนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยอาการอย่างนี้แล สมณพราหมณ์พวกที่ ๑ เหล่านั้นจึงไม่พ้นจากอำนาจของมารไปได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่าสมณพราหมณ์พวกที่ ๑ เหล่านี้มีอุปมาเช่นกับหมู่เนื้อพวกที่ ๑ เหล่านั้น”

268. ‘‘Tatra, bhikkhave, dutiyā samaṇabrāhmaṇā evaṃ samacintesuṃ – ‘ye kho te paṭhamā samaṇabrāhmaṇā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa amūni ca lokāmisāni anupakhajja mucchitā bhojanāni bhuñjiṃsu. Te tattha anupakhajja mucchitā bhojanāni bhuñjamānā madaṃ āpajjiṃsu, mattā samānā pamādaṃ [Pg.211] āpajjiṃsu, pamattā samānā yathākāmakaraṇīyā ahesuṃ mārassa amusmiṃ nivāpe amusmiñca lokāmise. Evañhi te paṭhamā samaṇabrāhmaṇā na parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvā. Yaṃnūna mayaṃ sabbaso nivāpabhojanā lokāmisā paṭivirameyyāma, bhayabhogā paṭiviratā araññāyatanāni ajjhogāhetvā vihareyyāmā’ti. Te sabbaso nivāpabhojanā lokāmisā paṭiviramiṃsu, bhayabhogā paṭiviratā araññāyatanāni ajjhogāhetvā vihareyyāmāti. Te sabbaso nivāpabhojanā lokāmisā paṭiviramiṃsu, bhayabhogā paṭiviratā araññāyatanāni ajjhogāhetvā vihariṃsu. Te tattha sākabhakkhāpi ahesuṃ, sāmākabhakkhāpi ahesuṃ, nīvārabhakkhāpi ahesuṃ, daddulabhakkhāpi ahesuṃ, haṭabhakkhāpi ahesuṃ, kaṇabhakkhāpi ahesuṃ, ācāmabhakkhāpi ahesuṃ, piññākabhakkhāpi ahesuṃ, tiṇabhakkhāpi ahesuṃ, gomayabhakkhāpi ahesuṃ, vanamūlaphalāhārā yāpesuṃ pavattaphalabhojī.

๒๖๘. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์พวกที่ ๒ ได้ร่วมกันคิดดังนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์พวกที่ ๑ เหล่านั้น เข้าไปบริโภคเหยื่อที่มารหว่านไว้และโลกามิสเหล่านั้นด้วยความติดใจมัวเมา เมื่อพวกเขาเข้าไปบริโภคเหยื่อด้วยความติดใจมัวเมา ก็ถึงความมัวเมา เมื่อมัวเมาแล้ว ก็ถึงความประมาท เมื่อประมาทแล้ว ก็กลายเป็นผู้ที่มารจะทำได้ตามความปรารถนาในเหยื่อและโลกามิสนั้น ด้วยอาการอย่างนี้แล สมณพราหมณ์พวกที่ ๑ เหล่านั้นจึงไม่พ้นจากอำนาจของมารไปได้ ถ้ากระไร เราควรงดเว้นจากการบริโภคเหยื่อและโลกามิสโดยสิ้นเชิง เมื่อเรางดเว้นจากการบริโภคที่น่าหวาดกลัวแล้ว ก็ควรเข้าไปอยู่ในป่า’ พวกเขาจึงงดเว้นจากการบริโภคเหยื่อและโลกามิสโดยสิ้นเชิง เมื่อพวกเขางดเว้นจากการบริโภคที่น่าหวาดกลัวแล้ว ก็เข้าไปอยู่ในป่า ณ ที่นั้น พวกเขาเป็นผู้บริโภคผักบ้าง บริโภคข้าวฟ่างบ้าง บริโภคข้าวป่าบ้าง บริโภคเปลือกไม้บ้าง บริโภคสาหร่ายบ้าง บริโภครำบ้าง บริโภคน้ำข้าวบ้าง บริโภคกากงาบ้าง บริโภคหญ้าบ้าง บริโภคมูลโคบ้าง ยังชีพอยู่ด้วยรากไม้และผลไม้ในป่า บริโภคผลไม้ที่หล่นเอง”

‘‘Tesaṃ gimhānaṃ pacchime māse, tiṇodakasaṅkhaye, adhimattakasimānaṃ patto kāyo hoti. Tesaṃ adhimattakasimānaṃ pattakāyānaṃ balavīriyaṃ parihāyi. Balavīriye parihīne cetovimutti parihāyi. Cetovimuttiyā parihīnāya tameva nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa paccāgamiṃsu tāni ca lokāmisāni. Te tattha anupakhajja mucchitā bhojanāni bhuñjiṃsu. Te tattha anupakhajja mucchitā bhojanāni bhuñjamānā madaṃ āpajjiṃsu, mattā samānā pamādaṃ āpajjiṃsu, pamattā samānā yathākāmakaraṇīyā ahesuṃ mārassa amusmiṃ nivāpe amusmiñca lokāmise. Evañhi te, bhikkhave, dutiyāpi samaṇabrāhmaṇā na parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvā. Seyyathāpi te, bhikkhave, dutiyā migajātā tathūpame ahaṃ ime dutiye samaṇabrāhmaṇe vadāmi.

“ในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อน เมื่อหญ้าและน้ำสิ้นไป ร่างกายของพวกเขาก็ซูบผอมอย่างยิ่ง เมื่อร่างกายของพวกเขาซูบผอมอย่างยิ่ง กำลังและความเพียรก็เสื่อมถอย เมื่อกำลังและความเพียรเสื่อมถอย เจโตวิมุตติก็เสื่อมถอย เมื่อเจโตวิมุตติเสื่อมถอย พวกเขาก็กลับไปหาเหยื่อที่มารหว่านไว้และโลกามิสเหล่านั้นอีก พวกเขาเข้าไปบริโภคเหยื่อเหล่านั้นด้วยความติดใจมัวเมา เมื่อพวกเขาเข้าไปบริโภคเหยื่อด้วยความติดใจมัวเมา ก็ถึงความมัวเมา เมื่อมัวเมาแล้ว ก็ถึงความประมาท เมื่อประมาทแล้ว ก็กลายเป็นผู้ที่มารจะทำได้ตามความปรารถนาในเหยื่อและโลกามิสนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยอาการอย่างนี้แล แม้สมณพราหมณ์พวกที่ ๒ เหล่านั้นก็ไม่พ้นจากอำนาจของมารไปได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่าสมณพราหมณ์พวกที่ ๒ เหล่านี้มีอุปมาเช่นกับหมู่เนื้อพวกที่ ๒ เหล่านั้น”

269. ‘‘Tatra, bhikkhave, tatiyā samaṇabrāhmaṇā evaṃ samacintesuṃ – ‘ye kho te paṭhamā samaṇabrāhmaṇā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa amūni ca lokāmisāni…pe…. Evañhi te paṭhamā samaṇabrāhmaṇā na parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvā. Yepi te dutiyā samaṇabrāhmaṇā evaṃ samacintesuṃ – ‘ye kho te paṭhamā samaṇabrāhmaṇā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa amūni ca lokāmisāni…pe…. Evañhi te paṭhamā samaṇabrāhmaṇā na parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvā. Yaṃnūna mayaṃ sabbaso nivāpabhojanā lokāmisā paṭivirameyyāma, bhayabhogā paṭiviratā araññāyatanāni ajjhogāhetvā vihareyyāmā’ti. Te sabbaso nivāpabhojanā lokāmisā [Pg.212] paṭiviramiṃsu. Bhayabhogā paṭiviratā araññāyatanāni ajjhogāhetvā vihariṃsu. Te tattha sākabhakkhāpi ahesuṃ…pe… pavattaphalabhojī. Tesaṃ gimhānaṃ pacchime māse tiṇodakasaṅkhaye adhimattakasimānaṃ patto kāyo hoti. Tesaṃ adhimattakasimānaṃ pattakāyānaṃ balavīriyaṃ parihāyi, balavīriye parihīne cetovimutti parihāyi, cetovimuttiyā parihīnāya tameva nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa paccāgamiṃsu tāni ca lokāmisāni. Te tattha anupakhajja mucchitā bhojanāni bhuñjiṃsu. Te tattha anupakhajja mucchitā bhojanāni bhuñjamānā madaṃ āpajjiṃsu, mattā samānā pamādaṃ āpajjiṃsu, pamattā samānā yathākāmakaraṇīyā ahesuṃ mārassa amusmiṃ nivāpe amusmiñca lokāmise. Evañhi te dutiyāpi samaṇabrāhmaṇā na parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvā. Yaṃnūna mayaṃ amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa amūni ca lokāmisāni upanissāya āsayaṃ kappeyyāma, tatrāsayaṃ kappetvā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa amūni ca lokāmisāni ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjissāma, ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjamānā na madaṃ āpajjissāma, amattā samānā na pamādaṃ āpajjissāma, appamattā samānā na yathākāmakaraṇīyā bhavissāma mārassa amusmiṃ nivāpe amusmiñca lokāmise’’ti.

๒๖๙. “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์พวกที่ ๓ ได้ร่วมกันคิดอย่างนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์พวกที่ ๑ เหล่านั้น เข้าไปหาเหยื่อที่มารดักล่อไว้และอามิสในโลก...ฯลฯ... ด้วยเหตุนั้น สมณพราหมณ์พวกที่ ๑ เหล่านั้นจึงไม่พ้นจากอิทธานุภาพของมารได้ แม้สมณพราหมณ์พวกที่ ๒ ก็ได้ร่วมกันคิดอย่างนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์พวกที่ ๑ เหล่านั้น เข้าไปหาเหยื่อที่มารดักล่อไว้และอามิสในโลก...ฯลฯ... ด้วยเหตุนั้น สมณพราหมณ์พวกที่ ๑ เหล่านั้นจึงไม่พ้นจากอิทธานุภาพของมารได้ ทางที่ดี พวกเราควรงดเว้นจากการบริโภคเหยื่อและอามิสในโลกโดยสิ้นเชิง เป็นผู้เว้นขาดจากการบริโภคด้วยความหวาดระแวง เข้าไปสู่ป่าแล้วอยู่เถิด’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นจึงงดเว้นจากการบริโภคเหยื่อและอามิสในโลกโดยสิ้นเชิง เป็นผู้เว้นขาดจากการบริโภคด้วยความหวาดระแวง เข้าไปสู่ป่าแล้วอยู่ ในป่านั้น พวกเขาเป็นผู้บริโภคผักบ้าง...ฯลฯ...เป็นผู้บริโภคผลไม้ที่หล่นเอง ในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อน เมื่อหญ้าและน้ำสิ้นไป ร่างกายของพวกเขาก็ซูบผอมอย่างยิ่ง เมื่อร่างกายซูบผอมอย่างยิ่ง กำลังและความเพียรก็เสื่อมถอย เมื่อกำลังและความเพียรเสื่อมถอย เจโตวิมุติก็เสื่อมถอย เมื่อเจโตวิมุติเสื่อมถอย พวกเขาก็กลับไปหาเหยื่อที่มารดักล่อไว้และอามิสในโลกเหล่านั้นอีก พวกเขาเข้าไปติดพันมัวเมาบริโภคเหยื่อเหล่านั้น เมื่อเข้าไปติดพันมัวเมาบริโภคเหยื่อเหล่านั้น ก็ถึงความมัวเมา เมื่อมัวเมาก็ถึงความประมาท เมื่อประมาทก็ถูกมารทำได้ตามใจชอบในเหยื่อและอามิสในโลกนั้น ด้วยเหตุนั้น แม้สมณพราหมณ์พวกที่ ๒ เหล่านั้นก็ไม่พ้นจากอิทธานุภาพของมารได้ ทางที่ดี พวกเราควรอาศัยเหยื่อที่มารดักล่อไว้และอามิสในโลกเหล่านั้นสร้างที่อยู่ เมื่อสร้างที่อยู่ ณ ที่นั้นแล้ว พวกเราจักไม่เข้าไปติดพัน ไม่มัวเมา บริโภคเหยื่อที่มารดักล่อไว้และอามิสในโลกเหล่านั้น เมื่อไม่เข้าไปติดพัน ไม่มัวเมา บริโภคเหยื่อเหล่านั้น จักไม่ถึงความมัวเมา เมื่อไม่มัวเมา จักไม่ถึงความประมาท เมื่อไม่ประมาท ก็จะไม่ถูกมารทำได้ตามใจชอบในเหยื่อและอามิสในโลกนั้น’”

‘‘Te amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa amūni ca lokāmisāni upanissāya āsayaṃ kappayiṃsu. Tatrāsayaṃ kappetvā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa amūni ca lokāmisāni ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjiṃsu. Te tattha ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjamānā na madaṃ āpajjiṃsu, amattā samānā na pamādaṃ āpajjiṃsu, appamattā samānā na yathākāmakaraṇīyā ahesuṃ mārassa amusmiṃ nivāpe amusmiñca lokāmise. Api ca kho evaṃdiṭṭhikā ahesuṃ – sassato loko itipi, asassato loko itipi; antavā loko itipi, anantavā loko itipi; taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ itipi, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ itipi; hoti tathāgato paraṃ maraṇā itipi, na hoti tathāgato paraṃ maraṇā itipi, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā itipi, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā itipi. Evañhi te, bhikkhave, tatiyāpi samaṇabrāhmaṇā [Pg.213] na parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvā. Seyyathāpi te, bhikkhave, tatiyā migajātā tathūpame ahaṃ ime tatiye samaṇabrāhmaṇe vadāmi.

“สมณพราหมณ์เหล่านั้นอาศัยเหยื่อที่มารดักล่อไว้และอามิสในโลกเหล่านั้นสร้างที่อยู่ เมื่อสร้างที่อยู่ ณ ที่นั้นแล้ว ก็ไม่เข้าไปติดพัน ไม่มัวเมา บริโภคเหยื่อที่มารดักล่อไว้และอามิสในโลกเหล่านั้น เมื่อพวกเขาไม่เข้าไปติดพัน ไม่มัวเมา บริโภคเหยื่อเหล่านั้น ก็ไม่ถึงความมัวเมา เมื่อไม่มัวเมา ก็ไม่ถึงความประมาท เมื่อไม่ประมาท ก็ไม่ถูกมารทำได้ตามใจชอบในเหยื่อและอามิสในโลกนั้น แต่พวกเขากลับมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ‘โลกมีที่สุด’ บ้าง ‘โลกไม่มีที่สุด’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นอย่างเดียวกัน’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นคนละอย่างกัน’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนั้น แม้สมณพราหมณ์พวกที่ ๓ เหล่านั้นก็ไม่พ้นจากอิทธานุภาพของมารได้ ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่าสมณพราหมณ์พวกที่ ๓ เหล่านี้มีอุปมาเหมือนเนื้อป่าพวกที่ ๓ ฉันนั้น

270. ‘‘Tatra, bhikkhave, catutthā samaṇabrāhmaṇā evaṃ samacintesuṃ – ‘ye kho te paṭhamā samaṇabrāhmaṇā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa…pe…. Evañhi te paṭhamā samaṇabrāhmaṇā na parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvā. Yepi te dutiyā samaṇabrāhmaṇā evaṃ samacintesuṃ – ‘ye kho te paṭhamā samaṇabrāhmaṇā…pe…. Evañhi te paṭhamā samaṇabrāhmaṇā na parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvā. Yaṃnūna mayaṃ sabbaso nivāpabhojanā lokāmisā paṭivirameyyāma bhayabhogā paṭiviratā araññāyatanāni ajjhogāhetvā vihareyyāmā’ti. Te sabbaso nivāpabhojanā lokāmisā paṭiviramiṃsu…pe…. Evañhi te dutiyāpi samaṇabrāhmaṇā na parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvā. Yepi te tatiyā samaṇabrāhmaṇā evaṃ samacintesuṃ ye kho te paṭhamā samaṇabrāhmaṇā …pe…. Evañhi te paṭhamā samaṇabrāhmaṇā na parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvā. Yepi te dutiyā samaṇabrāhmaṇā evaṃ samacintesuṃ ye kho te paṭhamā samaṇabrāhmaṇā…pe…. Evañhi te paṭhamā samaṇabrāhmaṇā na parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvā. Yaṃnūna mayaṃ sabbaso nivāpabhojanā lokāmisā paṭivirameyyāma, bhayabhogā paṭiviratā araññāyatanāni ajjhogāhetvā vihareyyāmā’ti. Te sabbaso nivāpabhojanā lokāmisā paṭiviramiṃsu…pe…. Evañhi te dutiyāpi samaṇabrāhmaṇā na parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvā. Yaṃnūna mayaṃ amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa amūni ca lokāmisāni upanissāya āsayaṃ kappeyyāma. Tatrāsayaṃ kappetvā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa amūni ca lokāmisāni ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjissāma, ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjamānā na madaṃ āpajjissāma, amattā samānā na pamādaṃ āpajjissāma, appamattā samānā na yathākāmakaraṇīyā bhavissāma mārassa amusmiṃ nivāpe amusmiñca lokāmiseti.

๒๗๐. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์จำพวกที่ ๔ ได้คิดร่วมกันอย่างนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์จำพวกที่ ๑ เหล่านั้น...ฯลฯ... ด้วยเหตุอย่างนี้ สมณพราหมณ์จำพวกที่ ๑ เหล่านั้น จึงไม่พ้นไปจากอิทธานุภาพของมารได้ แม้สมณพราหมณ์จำพวกที่ ๒ ก็ได้คิดร่วมกันอย่างนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์จำพวกที่ ๑ เหล่านั้น...ฯลฯ... ด้วยเหตุอย่างนี้ สมณพราหมณ์จำพวกที่ ๑ เหล่านั้น จึงไม่พ้นไปจากอิทธานุภาพของมารได้ ทางที่ดี พวกเราพึงงดเว้นจากการบริโภคเหยื่อและโลกามิสโดยสิ้นเชิง เมื่อพวกเราผู้หวาดกลัวต่อการบริโภคได้งดเว้นแล้ว พึงเข้าไปอยู่ในเสนาสนะป่า’ พวกเขางดเว้นจากการบริโภคเหยื่อและโลกามิสโดยสิ้นเชิง...ฯลฯ... ด้วยเหตุอย่างนี้ แม้สมณพราหมณ์จำพวกที่ ๒ ก็ไม่พ้นไปจากอิทธานุภาพของมารได้ แม้สมณพราหมณ์จำพวกที่ ๓ ก็ได้คิดร่วมกันอย่างนี้ว่า สมณพราหมณ์จำพวกที่ ๑ เหล่านั้น...ฯลฯ... ด้วยเหตุอย่างนี้ สมณพราหมณ์จำพวกที่ ๑ เหล่านั้น จึงไม่พ้นไปจากอิทธานุภาพของมารได้ แม้สมณพราหมณ์จำพวกที่ ๒ ก็ได้คิดร่วมกันอย่างนี้ว่า สมณพราหมณ์จำพวกที่ ๑ เหล่านั้น...ฯลฯ... ด้วยเหตุอย่างนี้ สมณพราหมณ์จำพวกที่ ๑ เหล่านั้น จึงไม่พ้นไปจากอิทธานุภาพของมารได้ ทางที่ดี พวกเราพึงงดเว้นจากการบริโภคเหยื่อและโลกามิสโดยสิ้นเชิง เมื่อพวกเราผู้หวาดกลัวต่อการบริโภคได้งดเว้นแล้ว พึงเข้าไปอยู่ในเสนาสนะป่า’ พวกเขางดเว้นจากการบริโภคเหยื่อและโลกามิสโดยสิ้นเชิง...ฯลฯ... ด้วยเหตุอย่างนี้ แม้สมณพราหมณ์จำพวกที่ ๒ ก็ไม่พ้นไปจากอิทธานุภาพของมารได้ ทางที่ดี พวกเราพึงอาศัยเหยื่อชื่อโน้นที่มารหว่านไว้และโลกามิสชื่อโน้นเหล่านี้สร้างที่อยู่ ครั้นสร้างที่อยู่ในที่นั้นแล้ว พวกเราจักไม่ผลุนผลันเข้าไป ไม่มัวเมา บริโภคอาหาร คือ เหยื่อชื่อโน้นที่มารหว่านไว้และโลกามิสชื่อโน้นเหล่านี้ เมื่อไม่ผลุนผลันเข้าไป ไม่มัวเมา บริโภคอาหาร ก็จักไม่ถึงความมัวเมา เมื่อไม่มัวเมา ก็จักไม่ถึงความประมาท เมื่อไม่ประมาท ก็จักไม่เป็นผู้ที่มารพึงทำได้ตามความปรารถนาในเหยื่อชื่อโน้นและโลกามิสชื่อโน้นนั้น

‘‘Te amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa amūni ca lokāmisāni upanissāya āsayaṃ kappayiṃsu. Tatrāsayaṃ kappetvā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa amūni ca lokāmisāni ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjiṃsu. Te tattha ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjamānā na madaṃ āpajjiṃsu. Amattā samānā [Pg.214] na pamādaṃ āpajjiṃsu. Appamattā samānā na yathākāmakaraṇīyā ahesuṃ mārassa amusmiṃ nivāpe amusmiñca lokāmise. Api ca kho evaṃdiṭṭhikā ahesuṃ sassato loko itipi…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā itipi. Evañhi te tatiyāpi samaṇabrāhmaṇā na parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvā. Yaṃnūna mayaṃ yattha agati mārassa ca māraparisāya ca tatrāsayaṃ kappeyāma. Tatrāsayaṃ kappetvā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa amūni ca lokāmisāni ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjissāma, ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjamānā na madaṃ āpajjissāma, amattā samānā na pamādaṃ āpajjissāma, appamattā samānā na yathākāmakaraṇīyā bhavissāma mārassa amusmiṃ nivāpe amusmiñca lokāmiseti.

สมณพราหมณ์เหล่านั้นอาศัยเหยื่อชื่อโน้นที่มารหว่านไว้และโลกามิสชื่อโน้นเหล่านี้สร้างที่อยู่ ครั้นสร้างที่อยู่ในที่นั้นแล้ว ก็ไม่ผลุนผลันเข้าไป ไม่มัวเมา บริโภคอาหาร คือ เหยื่อชื่อโน้นที่มารหว่านไว้และโลกามิสชื่อโน้นเหล่านั้น เมื่อพวกเขามิได้ผลุนผลันเข้าไป ไม่มัวเมา บริโภคอาหาร ก็มิได้ถึงความมัวเมา เมื่อไม่มัวเมา ก็มิได้ถึงความประมาท เมื่อไม่ประมาท ก็มิได้เป็นผู้ที่มารพึงทำได้ตามความปรารถนาในเหยื่อชื่อโน้นและโลกามิสชื่อโน้นนั้น แต่พวกเขากลับมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ ดังนี้บ้าง...ฯลฯ... ‘ตถาคตภายหลังมรณะมีอยู่ก็ไม่ใช่ ไม่มีอยู่ก็ไม่ใช่’ ดังนี้บ้าง ด้วยเหตุอย่างนี้ แม้สมณพราหมณ์จำพวกที่ ๓ ก็ไม่พ้นไปจากอิทธานุภาพของมารได้ ทางที่ดี พวกเราพึงสร้างที่อยู่ในที่ที่มารและบริษัทของมารไปไม่ถึง ครั้นสร้างที่อยู่ในที่นั้นแล้ว พวกเราจักไม่ผลุนผลันเข้าไป ไม่มัวเมา บริโภคอาหาร คือ เหยื่อชื่อโน้นที่มารหว่านไว้และโลกามิสชื่อโน้นเหล่านี้ เมื่อไม่ผลุนผลันเข้าไป ไม่มัวเมา บริโภคอาหาร ก็จักไม่ถึงความมัวเมา เมื่อไม่มัวเมา ก็จักไม่ถึงความประมาท เมื่อไม่ประมาท ก็จักไม่เป็นผู้ที่มารพึงทำได้ตามความปรารถนาในเหยื่อชื่อโน้นและโลกามิสชื่อโน้นนั้น

‘‘Te yattha agati mārassa ca māraparisāya ca tatrāsayaṃ kappayiṃsu. Tatrāsayaṃ kappetvā amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa amūni ca lokāmisāni ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjiṃsu, te tattha ananupakhajja amucchitā bhojanāni bhuñjamānā na madaṃ āpajjiṃsu, amattā samānā na pamādaṃ āpajjiṃsu, appamattā samānā na yathākāmakaraṇīyā ahesuṃ mārassa amusmiṃ nivāpe amusmiñca lokāmise. Evañhi te, bhikkhave, catutthā samaṇabrāhmaṇā parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvā. Seyyathāpi te, bhikkhave, catutthā migajātā tathūpame ahaṃ ime catutthe samaṇabrāhmaṇe vadāmi.

สมณพราหมณ์เหล่านั้นสร้างที่อยู่ในที่ที่มารและบริษัทของมารไปไม่ถึง ครั้นสร้างที่อยู่ในที่นั้นแล้ว ก็ไม่ผลุนผลันเข้าไป ไม่มัวเมา บริโภคอาหาร คือ เหยื่อชื่อโน้นที่มารหว่านไว้และโลกามิสชื่อโน้นเหล่านั้น เมื่อพวกเขามิได้ผลุนผลันเข้าไป ไม่มัวเมา บริโภคอาหาร ก็มิได้ถึงความมัวเมา เมื่อไม่มัวเมา ก็มิได้ถึงความประมาท เมื่อไม่ประมาท ก็มิได้เป็นผู้ที่มารพึงทำได้ตามความปรารถนาในเหยื่อชื่อโน้นและโลกามิสชื่อโน้นนั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุอย่างนี้ สมณพราหมณ์จำพวกที่ ๔ จึงพ้นไปจากอิทธานุภาพของมารได้ ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่าสมณพราหมณ์จำพวกที่ ๔ เหล่านี้มีอุปมาเช่นกับเนื้อจำพวกที่ ๔ เหล่านั้น

271. ‘‘Kathañca, bhikkhave, agati mārassa ca māraparisāya ca? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato.

๒๗๑. ภิกษุทั้งหลาย ที่ที่มารและบริษัทของมารไปไม่ถึงเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่า ได้ทำมารให้บอด ทำลายจักษุของมารไม่ให้มีร่องรอย เป็นผู้ที่มารผู้มีบาปมองไม่เห็น

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave…pe… pāpimato.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุบรรลุทุติยฌานอันเป็นความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบไป ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่า...ฯลฯ...เป็นผู้ที่มารผู้มีบาปมองไม่เห็น

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti [Pg.215] ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave…pe… pāpimato.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติจางคลายไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่า...ฯลฯ...เป็นผู้ที่มารผู้มีบาปมองไม่เห็น

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā, adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave…pe… pāpimato.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าจตุตถฌาน อันไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขและทุกข์ได้ และเพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่า ...ฯลฯ... ผู้มีบาปไปถึงความที่มารมองไม่เห็น

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave…pe… pāpimato.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป และเพราะไม่ใส่ใจนานัตตสัญญา จึงเข้าอากาสานัญจายตนะ โดยใส่ใจว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ อยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่า ...ฯลฯ... ผู้มีบาปไปถึงความที่มารมองไม่เห็น

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave…pe… pāpimato.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง แล้วเข้าวิญญาณัญจายตนะ โดยใส่ใจว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ อยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่า ...ฯลฯ... ผู้มีบาปไปถึงความที่มารมองไม่เห็น

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave…pe… pāpimato.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง แล้วเข้าอากิญจัญญายตนะ โดยใส่ใจว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ อยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่า ...ฯลฯ... ผู้มีบาปไปถึงความที่มารมองไม่เห็น

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave…pe… pāpimato.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง แล้วเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่า ...ฯลฯ... ผู้มีบาปไปถึงความที่มารมองไม่เห็น

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato tiṇṇo loke visattika’’nti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง แล้วเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ และอาสวะทั้งหลายของภิกษุนั้นสิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่า ผู้ทำมารให้บอด ผู้ทำลายจักษุของมารไม่ให้มีร่องรอย ไปถึงความที่มารผู้มีบาปมองไม่เห็น เป็นผู้ข้ามพ้นตัณหาเครื่องข้องในโลกได้

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Nivāpasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ.

นิวาปสูตรที่ ๕ จบ

6. Pāsarāsisuttaṃ

๖. ปาสราสิสูตร

272. Evaṃ [Pg.216] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Atha kho sambahulā bhikkhū yenāyasmā ānando tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavocuṃ – ‘‘cirassutā no, āvuso ānanda, bhagavato sammukhā dhammī kathā. Sādhu mayaṃ, āvuso ānanda, labheyyāma bhagavato sammukhā dhammiṃ kathaṃ savanāyā’’ti. ‘‘Tena hāyasmanto yena rammakassa brāhmaṇassa assamo tenupasaṅkamatha; appeva nāma labheyyātha bhagavato sammukhā dhammiṃ kathaṃ savanāyā’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato ānandassa paccassosuṃ.

๒๗๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกในเวลาเช้าแล้ว ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุจำนวนมากพากันเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ว่า ‘ท่านอานนท์ผู้มีอายุ พวกกระผมไม่ได้ฟังธรรมีกถาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคมานานแล้ว ท่านอานนท์ผู้มีอายุ ดีละ ขอพวกกระผมพึงได้ฟังธรรมีกถาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเถิด’ ท่านพระอานนท์กล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงเข้าไปยังอาศรมของรัมมกพราหมณ์เถิด บางทีท่านทั้งหลายอาจจะได้ฟังธรรมีกถาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค’ ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอานนท์ว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ’

Atha kho bhagavā sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena pubbārāmo migāramātupāsādo tenupasaṅkamissāma divāvihārāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā āyasmatā ānandena saddhiṃ yena pubbārāmo migāramātupāsādo tenupasaṅkami divāvihārāya. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena pubbakoṭṭhako tenupasaṅkamissāma gattāni parisiñcitu’’nti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงสาวัตถีแล้ว เสด็จกลับจากบิณฑบาตภายหลังภัต ได้รับสั่งกับท่านพระอานนท์ว่า ‘อานนท์ มาเถิด เราจะเข้าไปยังปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตาในบุพพาราม เพื่อพักผ่อนในเวลากลางวันกัน’ ท่านพระอานนท์ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยท่านพระอานนท์ได้เสด็จเข้าไปยังปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตาในบุพพาราม เพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน ครั้งนั้นแล ในเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้นแล้ว ได้รับสั่งกับท่านพระอานนท์ว่า ‘อานนท์ มาเถิด เราจะเข้าไปยังปุพพโกฏฐกะ เพื่อสรงสนานพระวรกายกัน’ ท่านพระอานนท์ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’

273. Atha kho bhagavā āyasmatā ānandena saddhiṃ yena pubbakoṭṭhako tenupasaṅkami gattāni parisiñcituṃ. Pubbakoṭṭhake gattāni parisiñcitvā paccuttaritvā ekacīvaro aṭṭhāsi gattāni pubbāpayamāno. Atha kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, bhante, rammakassa brāhmaṇassa assamo avidūre. Ramaṇīyo, bhante, rammakassa brāhmaṇassa assamo; pāsādiko, bhante, rammakassa brāhmaṇassa assamo. Sādhu, bhante, bhagavā yena rammakassa brāhmaṇassa assamo tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

๒๗๓. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยท่านพระอานนท์ได้เสด็จเข้าไปยังปุพพโกฏฐกะ เพื่อสรงสนานพระวรกาย ครั้นสรงสนานพระวรกายที่ปุพพโกฏฐกะแล้ว เสด็จขึ้นทรงครองจีวรผืนเดียว ประทับยืนผึ่งพระวรกายให้แห้ง ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาศรมของรัมมกพราหมณ์นี้อยู่ไม่ไกล ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาศรมของรัมมกพราหมณ์น่ารื่นรมย์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาศรมของรัมมกพราหมณ์น่าเลื่อมใส ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ดีละ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดเสด็จเข้าไปยังอาศรมของรัมมกพราหมณ์ เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคทรงรับโดยดุษณีภาพ

Atha [Pg.217] kho bhagavā yena rammakassa brāhmaṇassa assamo tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū rammakassa brāhmaṇassa assame dhammiyā kathāya sannisinnā honti. Atha kho bhagavā bahidvārakoṭṭhake aṭṭhāsi kathāpariyosānaṃ āgamayamāno. Atha kho bhagavā kathāpariyosānaṃ viditvā ukkāsitvā aggaḷaṃ ākoṭesi. Vivariṃsu kho te bhikkhū bhagavato dvāraṃ. Atha kho bhagavā rammakassa brāhmaṇassa assamaṃ pavisitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāyanuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā? Kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? ‘‘Bhagavantameva kho no, bhante, ārabbha dhammī kathā vippakatā, atha bhagavā anuppatto’’ti. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Etaṃ kho, bhikkhave, tumhākaṃ patirūpaṃ kulaputtānaṃ saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitānaṃ yaṃ tumhe dhammiyā kathāya sannisīdeyyātha. Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ – dhammī vā kathā, ariyo vā tuṇhībhāvo’’.

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้เสด็จเข้าไปยังอาศรมของรัมมกพราหมณ์ ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุจำนวนมากนั่งประชุมสนทนาธรรมีกถากันอยู่ในอาศรมของรัมมกพราหมณ์ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับยืนรอการสนทนาให้จบลงที่ซุ้มประตูข้างนอก ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่าการสนทนาจบลงแล้ว จึงทรงกระแอมแล้วทรงเคาะดาลประตู ภิกษุเหล่านั้นได้เปิดประตูถวายพระผู้มีพระภาค ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปในอาศรมของรัมมกพราหมณ์แล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไร และเรื่องอะไรที่พวกเธอพูดค้างไว้’ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมีกถาของพวกข้าพระองค์ที่ยังกล่าวค้างไว้ ปรารภพระผู้มีพระภาคเท่านั้น พอดีพระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึง’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดีละ ภิกษุทั้งหลาย! ภิกษุทั้งหลาย การที่พวกเธอผู้เป็นกุลบุตร ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตด้วยศรัทธาแล้ว จะนั่งประชุมสนทนาธรรมีกถากันนั้น เป็นสิ่งที่สมควร ภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวกเธอประชุมกัน มีกิจที่ควรทำ ๒ อย่าง คือ การสนทนาธรรม หรือการนิ่งอย่างประเสริฐ’

274. ‘‘Dvemā, bhikkhave, pariyesanā – ariyā ca pariyesanā, anariyā ca pariyesanā.

๒๗๔. ภิกษุทั้งหลาย การแสวงหามี ๒ อย่างนี้ คือ การแสวงหาที่ประเสริฐ ๑ การแสวงหาที่ไม่ประเสริฐ ๑

‘‘Katamā ca, bhikkhave, anariyā pariyesanā? Idha, bhikkhave, ekacco attanā jātidhammo samāno jātidhammaṃyeva pariyesati, attanā jarādhammo samāno jarādhammaṃyeva pariyesati, attanā byādhidhammo samāno byādhidhammaṃyeva pariyesati, attanā maraṇadhammo samāno maraṇadhammaṃyeva pariyesati, attanā sokadhammo samāno sokadhammaṃyeva pariyesati, attanā saṃkilesadhammo samāno saṃkilesadhammaṃyeva pariyesati.

ภิกษุทั้งหลาย ก็การแสวงหาที่ไม่ประเสริฐเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ ตนเองมีความเกิดเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความเกิดเป็นธรรมดานั่นเอง ตนเองมีความแก่เป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดานั่นเอง ตนเองมีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดานั่นเอง ตนเองมีความตายเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความตายเป็นธรรมดานั่นเอง ตนเองมีความโศกเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความโศกเป็นธรรมดานั่นเอง ตนเองมีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดานั่นเอง

‘‘Kiñca, bhikkhave, jātidhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ, bhikkhave, jātidhammaṃ, dāsidāsaṃ jātidhammaṃ, ajeḷakaṃ jātidhammaṃ, kukkuṭasūkaraṃ jātidhammaṃ, hatthigavāssavaḷavaṃ jātidhammaṃ, jātarūparajataṃ jātidhammaṃ. Jātidhammā hete, bhikkhave, upadhayo. Etthāyaṃ gathito mucchito ajjhāpanno attanā jātidhammo samāno jātidhammaṃyeva pariyesati.

ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าที่เรียกว่ามีความเกิดเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย บุตรและภรรยามีความเกิดเป็นธรรมดา ทาสหญิงและทาสชายมีความเกิดเป็นธรรมดา แพะและแกะมีความเกิดเป็นธรรมดา ไก่และสุกรมีความเกิดเป็นธรรมดา ช้าง โค ม้า และลา มีความเกิดเป็นธรรมดา ทองและเงินมีความเกิดเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย สิ่งเหล่านี้แลคืออุปธิ มีความเกิดเป็นธรรมดา สัตว์นี้ข้องอยู่ เมาหมกอยู่ สยบอยู่แล้วในสิ่งเหล่านี้ ตนเองมีความเกิดเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความเกิดเป็นธรรมดานั่นเอง

‘‘Kiñca, bhikkhave, jarādhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ, bhikkhave, jarādhammaṃ, dāsidāsaṃ jarādhammaṃ, ajeḷakaṃ jarādhammaṃ, kukkuṭasūkaraṃ jarādhammaṃ, hatthigavāssavaḷavaṃ jarādhammaṃ[Pg.218], jātarūparajataṃ jarādhammaṃ. Jarādhammā hete, bhikkhave, upadhayo. Etthāyaṃ gathito mucchito ajjhāpanno attanā jarādhammo samāno jarādhammaṃyeva pariyesati.

ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าที่เรียกว่ามีความแก่เป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย บุตรและภรรยามีความแก่เป็นธรรมดา ทาสหญิงและทาสชายมีความแก่เป็นธรรมดา แพะและแกะมีความแก่เป็นธรรมดา ไก่และสุกรมีความแก่เป็นธรรมดา ช้าง โค ม้า และลา มีความแก่เป็นธรรมดา ทองและเงินมีความแก่เป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย สิ่งเหล่านี้แลคืออุปธิ มีความแก่เป็นธรรมดา สัตว์นี้ข้องอยู่ เมาหมกอยู่ สยบอยู่แล้วในสิ่งเหล่านี้ ตนเองมีความแก่เป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดานั่นเอง

‘‘Kiñca, bhikkhave, byādhidhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ, bhikkhave, byādhidhammaṃ, dāsidāsaṃ byādhidhammaṃ, ajeḷakaṃ byādhidhammaṃ, kukkuṭasūkaraṃ byādhidhammaṃ, hatthigavāssavaḷavaṃ byādhidhammaṃ. Byādhidhammā hete, bhikkhave, upadhayo. Etthāyaṃ gathito mucchito ajjhāpanno attanā byādhidhammo samāno byādhidhammaṃyeva pariyesati.

ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าที่เรียกว่ามีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย บุตรและภรรยามีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ทาสหญิงและทาสชายมีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา แพะและแกะมีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ไก่และสุกรมีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ช้าง โค ม้า และลา มีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย สิ่งเหล่านี้แลคืออุปธิ มีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา สัตว์นี้ข้องอยู่ เมาหมกอยู่ สยบอยู่แล้วในสิ่งเหล่านี้ ตนเองมีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดานั่นเอง

‘‘Kiñca, bhikkhave, maraṇadhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ, bhikkhave, maraṇadhammaṃ, dāsidāsaṃ maraṇadhammaṃ, ajeḷakaṃ maraṇadhammaṃ, kukkuṭasūkaraṃ maraṇadhammaṃ, hatthigavāssavaḷavaṃ maraṇadhammaṃ. Maraṇadhammā hete, bhikkhave, upadhayo. Etthāyaṃ gathito mucchito ajjhāpanno attanā maraṇadhammo samāno maraṇadhammaṃyeva pariyesati.

ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าที่เรียกว่ามีความตายเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย บุตรและภรรยามีความตายเป็นธรรมดา ทาสหญิงและทาสชายมีความตายเป็นธรรมดา แพะและแกะมีความตายเป็นธรรมดา ไก่และสุกรมีความตายเป็นธรรมดา ช้าง โค ม้า และลา มีความตายเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย สิ่งเหล่านี้แลคืออุปธิ มีความตายเป็นธรรมดา สัตว์นี้ข้องอยู่ เมาหมกอยู่ สยบอยู่แล้วในสิ่งเหล่านี้ ตนเองมีความตายเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความตายเป็นธรรมดานั่นเอง

‘‘Kiñca, bhikkhave, sokadhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ, bhikkhave, sokadhammaṃ, dāsidāsaṃ sokadhammaṃ, ajeḷakaṃ sokadhammaṃ, kukkuṭasūkaraṃ sokadhammaṃ, hatthigavāssavaḷavaṃ sokadhammaṃ. Sokadhammā hete, bhikkhave, upadhayo. Etthāyaṃ gathito mucchito ajjhāpanno attanā sokadhammo samāno sokadhammaṃyeva pariyesati.

ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าที่เรียกว่ามีความโศกเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย บุตรและภรรยามีความโศกเป็นธรรมดา ทาสหญิงและทาสชายมีความโศกเป็นธรรมดา แพะและแกะมีความโศกเป็นธรรมดา ไก่และสุกรมีความโศกเป็นธรรมดา ช้าง โค ม้า และลา มีความโศกเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย สิ่งเหล่านี้แลคืออุปธิ มีความโศกเป็นธรรมดา สัตว์นี้ข้องอยู่ เมาหมกอยู่ สยบอยู่แล้วในสิ่งเหล่านี้ ตนเองมีความโศกเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความโศกเป็นธรรมดานั่นเอง

‘‘Kiñca, bhikkhave, saṃkilesadhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ, bhikkhave, saṃkilesadhammaṃ, dāsidāsaṃ saṃkilesadhammaṃ, ajeḷakaṃ saṃkilesadhammaṃ, kukkuṭasūkaraṃ saṃkilesadhammaṃ, hatthigavāssavaḷavaṃ saṃkilesadhammaṃ, jātarūparajataṃ saṃkilesadhammaṃ. Saṃkilesadhammā hete, bhikkhave, upadhayo. Etthāyaṃ gathito mucchito ajjhāpanno attanā saṃkilesadhammo samāno saṃkilesadhammaṃyeva pariyesati. Ayaṃ, bhikkhave, anariyā pariyesanā.

ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าที่เรียกว่ามีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย บุตรและภรรยามีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ทาสหญิงและทาสชายมีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา แพะและแกะมีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ไก่และสุกรมีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ช้าง โค ม้า และลา มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ทองและเงินมีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย สิ่งเหล่านี้แลคืออุปธิ มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา สัตว์นี้ข้องอยู่ เมาหมกอยู่ สยบอยู่แล้วในสิ่งเหล่านี้ ตนเองมีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดานั่นเอง ภิกษุทั้งหลาย นี้คือการแสวงหาที่ไม่ประเสริฐ

275. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, ariyā pariyesanā? Idha, bhikkhave, ekacco attanā jātidhammo samāno jātidhamme ādīnavaṃ viditvā ajātaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesati, attanā jarādhammo samāno jarādhamme ādīnavaṃ viditvā ajaraṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesati, attanā byādhidhammo samāno byādhidhamme ādīnavaṃ viditvā abyādhiṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesati, attanā maraṇadhammo samāno maraṇadhamme [Pg.219] ādīnavaṃ viditvā amataṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesati, attanā sokadhammo samāno sokadhamme ādīnavaṃ viditvā asokaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesati, attanā saṃkilesadhammo samāno saṃkilesadhamme ādīnavaṃ viditvā asaṃkiliṭṭhaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesati. Ayaṃ, bhikkhave, ariyā pariyesanā.

๒๗๕. ภิกษุทั้งหลาย ก็การแสวงหาที่ประเสริฐเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ ตนเองมีความเกิดเป็นธรรมดา ทราบชัดโทษในสิ่งที่มีความเกิดเป็นธรรมดาแล้ว จึงแสวงหานิพพานอันไม่มีความเกิด ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เป็นแดนเกษมจากโยคะ ตนเองมีความแก่เป็นธรรมดา ทราบชัดโทษในสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาแล้ว จึงแสวงหานิพพานอันไม่มีความแก่ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เป็นแดนเกษมจากโยคะ ตนเองมีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ทราบชัดโทษในสิ่งที่มีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดาแล้ว จึงแสวงหานิพพานอันไม่มีความเจ็บป่วย ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เป็นแดนเกษมจากโยคะ ตนเองมีความตายเป็นธรรมดา ทราบชัดโทษในสิ่งที่มีความตายเป็นธรรมดาแล้ว จึงแสวงหานิพพานอันไม่มีความตาย ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เป็นแดนเกษมจากโยคะ ตนเองมีความโศกเป็นธรรมดา ทราบชัดโทษในสิ่งที่มีความโศกเป็นธรรมดาแล้ว จึงแสวงหานิพพานอันไม่มีความโศก ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เป็นแดนเกษมจากโยคะ ตนเองมีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ทราบชัดโทษในสิ่งที่มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดาแล้ว จึงแสวงหานิพพานอันไม่มีความเศร้าหมอง ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เป็นแดนเกษมจากโยคะ ภิกษุทั้งหลาย นี้คือการแสวงหาที่ประเสริฐ

276. ‘‘Ahampi sudaṃ, bhikkhave, pubbeva sambodhā anabhisambuddho bodhisattova samāno attanā jātidhammo samāno jātidhammaṃyeva pariyesāmi, attanā jarādhammo samāno jarādhammaṃyeva pariyesāmi, attanā byādhidhammo samāno byādhidhammaṃyeva pariyesāmi, attanā maraṇadhammo samāno maraṇadhammaṃyeva pariyesāmi, attanā sokadhammo samāno sokadhammaṃyeva pariyesāmi, attanā saṃkilesadhammo samāno saṃkilesadhammaṃyeva pariyesāmi. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘kiṃ nu kho ahaṃ attanā jātidhammo samāno jātidhammaṃyeva pariyesāmi, attanā jarādhammo samāno…pe… byādhidhammo samāno… maraṇadhammo samāno… sokadhammo samāno… attanā saṃkilesadhammo samāno saṃkilesadhammaṃyeva pariyesāmi? Yaṃnūnāhaṃ attanā jātidhammo samāno jātidhamme ādīnavaṃ viditvā ajātaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyeseyyaṃ, attanā jarādhammo samāno jarādhamme ādīnavaṃ viditvā ajaraṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyeseyyaṃ, attanā byādhidhammo samāno byādhidhamme ādīnavaṃ viditvā abyādhiṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyeseyyaṃ, attanā maraṇadhammo samāno maraṇadhamme ādīnavaṃ viditvā amataṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyeseyyaṃ, attanā sokadhammo samāno sokadhamme ādīnavaṃ viditvā asokaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyeseyyaṃ, attanā saṃkilesadhammo samāno saṃkilesadhamme ādīnavaṃ viditvā asaṃkiliṭṭhaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyeseyya’nti.

๒๗๖. ภิกษุทั้งหลาย แม้เราเอง ก่อนตรัสรู้ เมื่อยังไม่ได้ตรัสรู้ ยังเป็นโพธิสัตว์อยู่ ตนเองมีชาติเป็นธรรมดา ก็ได้แสวงหาสิ่งที่มีชาติเป็นธรรมดานั่นแหละ ตนเองมีชราเป็นธรรมดา ก็ได้แสวงหาสิ่งที่มีชราเป็นธรรมดานั่นแหละ ตนเองมีพยาธิเป็นธรรมดา ก็ได้แสวงหาสิ่งที่มีพยาธิเป็นธรรมดานั่นแหละ ตนเองมีมรณะเป็นธรรมดา ก็ได้แสวงหาสิ่งที่มีมรณะเป็นธรรมดานั่นแหละ ตนเองมีโสกะเป็นธรรมดา ก็ได้แสวงหาสิ่งที่มีโสกะเป็นธรรมดานั่นแหละ ตนเองมีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ก็ได้แสวงหาสิ่งที่มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดานั่นแหละ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราตนเองมีชาติเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีชาติเป็นธรรมดานั่นแหละ ตนเองมีชราเป็นธรรมดา ... มีพยาธิเป็นธรรมดา ... มีมรณะเป็นธรรมดา ... มีโสกะเป็นธรรมดา ... ตนเองมีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดานั่นแหละ ไฉนหนอ เราผู้มีชาติเป็นธรรมดา ทราบโทษในสิ่งที่มีชาติเป็นธรรมดาแล้ว พึงแสวงหานิพพานอันไม่มีชาติ เป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมเถิด เราผู้มีชราเป็นธรรมดา ทราบโทษในสิ่งที่มีชราเป็นธรรมดาแล้ว พึงแสวงหานิพพานอันไม่มีชรา เป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมเถิด เราผู้มีพยาธิเป็นธรรมดา ทราบโทษในสิ่งที่มีพยาธิเป็นธรรมดาแล้ว พึงแสวงหานิพพานอันไม่มีพยาธิ เป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมเถิด เราผู้มีมรณะเป็นธรรมดา ทราบโทษในสิ่งที่มีมรณะเป็นธรรมดาแล้ว พึงแสวงหานิพพานอันไม่ตาย เป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมเถิด เราผู้มีโสกะเป็นธรรมดา ทราบโทษในสิ่งที่มีโสกะเป็นธรรมดาแล้ว พึงแสวงหานิพพานอันไม่มีโสกะ เป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมเถิด เราผู้มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ทราบโทษในสิ่งที่มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดาแล้ว พึงแสวงหานิพพานอันไม่เศร้าหมอง เป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมเถิด’

277. ‘‘So kho ahaṃ, bhikkhave, aparena samayena daharova samāno susukāḷakeso, bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ assumukhānaṃ rudantānaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni [Pg.220] vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajiṃ. So evaṃ pabbajito samāno kiṃ kusalagavesī anuttaraṃ santivarapadaṃ pariyesamāno yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṃ. Upasaṅkamitvā āḷāraṃ kālāmaṃ etadavocaṃ – ‘icchāmahaṃ, āvuso kālāma, imasmiṃ dhammavinaye brahmacariyaṃ caritu’nti. Evaṃ vutte, bhikkhave, āḷāro kālāmo maṃ etadavoca – ‘viharatāyasmā; tādiso ayaṃ dhammo yattha viññū puriso nacirasseva sakaṃ ācariyakaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā’ti. So kho ahaṃ, bhikkhave, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ pariyāpuṇiṃ. So kho ahaṃ, bhikkhave, tāvatakeneva oṭṭhapahatamattena lapitalāpanamattena ñāṇavādañca vadāmi theravādañca, ‘jānāmi passāmī’ti ca paṭijānāmi ahañceva aññe ca. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘na kho āḷāro kālāmo imaṃ dhammaṃ kevalaṃ saddhāmattakena sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti; addhā āḷāro kālāmo imaṃ dhammaṃ jānaṃ passaṃ viharatī’ti.

๒๗๗. ภิกษุทั้งหลาย ต่อมาสมัยอื่น เรายังเป็นหนุ่มแน่น มีผมดำสนิท บริบูรณ์ด้วยวัยหนุ่มอันเจริญ อยู่ในปฐมวัย เมื่อมารดาบิดาไม่ปรารถนา มีใบหน้าชุ่มด้วยน้ำตา ร้องไห้อยู่ ได้โกนผมและหนวด ครองผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เราบวชแล้วอย่างนั้นแล แสวงหาว่าอะไรเป็นกุศล เมื่อเสาะแสวงหาอนุตตรสันติวรบท จึงเข้าไปหาอาฬารดาบส กาลามโคตร ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะอาฬารดาบส กาลามโคตรว่า ‘ท่านกาลามะ ข้าพเจ้าปรารถนาจะประพฤติพรหมจรรย์ในธรรมวินัยนี้’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว อาฬารดาบส กาลามโคตร ได้กล่าวคำนี้กะเราว่า ‘ท่านจงอยู่เถิด ธรรมนี้เป็นเช่นนี้ที่วิญญูชนจะพึงทำให้แจ้งซึ่งลัทธิของอาจารย์ตน ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วเข้าถึงอยู่ได้ในไม่ช้า’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นเรียนรู้ธรรมนั้นได้ในไม่ช้าโดยพลันทีเดียว ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นกล่าวญาณวาทและเถรวาทได้เพียงการขยับริมฝีปาก เพียงการกล่าวตามเท่านั้น และเรากับคนอื่นๆ ก็ปฏิญาณว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘อาฬารดาบส กาลามโคตร มิใช่ประกาศธรรมนี้เพียงเพราะมีศรัทธาเท่านั้นว่า ‘เราทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วเข้าถึงอยู่’ ที่แท้ อาฬารดาบส กาลามโคตร ย่อมรู้ ย่อมเห็นธรรมนี้อยู่แน่’

‘‘Atha khvāhaṃ, bhikkhave, yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā āḷāraṃ kālāmaṃ etadavocaṃ – ‘kittāvatā no, āvuso kālāma, imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesī’ti ? Evaṃ vutte, bhikkhave, āḷāro kālāmo ākiñcaññāyatanaṃ pavedesi. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘na kho āḷārasseva kālāmassa atthi saddhā, mayhaṃpatthi saddhā; na kho āḷārasseva kālāmassa atthi vīriyaṃ, mayhaṃpatthi vīriyaṃ; na kho āḷārasseva kālāmassa atthi sati, mayhaṃpatthi sati; na kho āḷārasseva kālāmassa atthi samādhi, mayhaṃpatthi samādhi; na kho āḷārasseva kālāmassa atthi paññā, mayhaṃpatthi paññā. Yaṃnūnāhaṃ yaṃ dhammaṃ āḷāro kālāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti, tassa dhammassa sacchikiriyāya padaheyya’nti. So kho ahaṃ, bhikkhave, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsiṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น เราจึงเข้าไปหาอาฬารดาบส กาลามโคตร ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะอาฬารดาบส กาลามโคตรว่า ‘ท่านกาลามะ ท่านประกาศธรรมนี้ที่ตนทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วเข้าถึงอยู่ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร’ เมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย อาฬารดาบส กาลามโคตร ได้ประกาศอากิญจัญญายตนะ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘มิใช่แต่อาฬารดาบส กาลามโคตรเท่านั้นที่มีศรัทธา แม้เราก็มีศรัทธา มิใช่แต่อาฬารดาบส กาลามโคตรเท่านั้นที่มีวิริยะ แม้เราก็มีวิริยะ มิใช่แต่อาฬารดาบส กาลามโคตรเท่านั้นที่มีสติ แม้เราก็มีสติ มิใช่แต่อาฬารดาบส กาลามโคตรเท่านั้นที่มีสมาธิ แม้เราก็มีสมาธิ มิใช่แต่อาฬารดาบส กาลามโคตรเท่านั้นที่มีปัญญา แม้เราก็มีปัญญา ไฉนหนอ เราพึงพากเพียรเพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่อาฬารดาบส กาลามโคตร ประกาศว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วเข้าถึงอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นในไม่ช้าโดยพลันทีเดียว ได้ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วเข้าถึงอยู่

‘‘Atha khvāhaṃ, bhikkhave, yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā āḷāraṃ kālāmaṃ etadavocaṃ –

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น เราจึงเข้าไปหาอาฬารดาบส กาลามโคตร ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะอาฬารดาบส กาลามโคตรว่า

‘Ettāvatā no, āvuso kālāma, imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesī’ti?

‘ท่านกาลามะ ท่านประกาศธรรมนี้ที่ตนทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วเข้าถึงอยู่ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้หรือ’

‘Ettāvatā [Pg.221] kho ahaṃ, āvuso, imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemī’ti.

‘ท่านผู้มีอายุ เราประกาศธรรมนี้ที่ตนทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วเข้าถึงอยู่ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แหละ’

‘Ahampi kho, āvuso, ettāvatā imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmī’ti.

‘ท่านผู้มีอายุ แม้ข้าพเจ้าก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วเข้าถึงอยู่ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้’

‘Lābhā no, āvuso, suladdhaṃ no, āvuso, ye mayaṃ āyasmantaṃ tādisaṃ sabrahmacāriṃ passāma. Iti yāhaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemi taṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi. Yaṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi tamahaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemi. Iti yāhaṃ dhammaṃ jānāmi taṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi, yaṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi tamahaṃ dhammaṃ jānāmi. Iti yādiso ahaṃ tādiso tuvaṃ, yādiso tuvaṃ tādiso ahaṃ. Ehi dāni, āvuso, ubhova santā imaṃ gaṇaṃ pariharāmā’ti. Iti kho, bhikkhave, āḷāro kālāmo ācariyo me samāno (attano) antevāsiṃ maṃ samānaṃ attanā samasamaṃ ṭhapesi, uḷārāya ca maṃ pūjāya pūjesi. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘nāyaṃ dhammo nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, yāvadeva ākiñcaññāyatanūpapattiyā’ti. So kho ahaṃ, bhikkhave, taṃ dhammaṃ analaṅkaritvā tasmā dhammā nibbijja apakkamiṃ.

‘อาวุโส เป็นลาภของพวกเราหนอ อาวุโส พวกเราได้ดีแล้วหนอ ที่ได้เห็นเพื่อนพรหมจารีผู้มีอายุเช่นท่าน ธรรมใดที่เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ สอนอยู่ ธรรมนั้นท่านก็ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ ธรรมใดที่ท่านทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ ธรรมนั้นเราก็ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ สอนอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ธรรมใดที่เรารู้ ธรรมนั้นท่านก็รู้ ธรรมใดที่ท่านรู้ ธรรมนั้นเราก็รู้ ด้วยประการฉะนี้ เราเป็นเช่นใด ท่านก็เป็นเช่นนั้น ท่านเป็นเช่นใด เราก็เป็นเช่นนั้น มาเถิด อาวุโส บัดนี้ เราทั้งสองคนจงบริหารคณะนี้เถิด’ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล อาฬารดาบส กาลามโคตร ผู้เป็นอาจารย์ของเรา ได้ตั้งเราผู้เป็นศิษย์ไว้ในฐานะเสมอด้วยตน และบูชาเราด้วยการบูชาอย่างยิ่ง ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ธรรมนี้ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด ไม่เป็นไปเพื่อความดับ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบ ไม่เป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง ไม่เป็นไปเพื่อความตรัสรู้ ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน เป็นไปเพียงเพื่อเข้าถึงอากิญจัญญายตนภพเท่านั้น’ ภิกษุทั้งหลาย เราไม่พอใจธรรมนั้น เบื่อหน่ายแล้วจึงหลีกไปจากธรรมนั้น

278. ‘‘So kho ahaṃ, bhikkhave, kiṃ kusalagavesī anuttaraṃ santivarapadaṃ pariyesamāno yena udako rāmaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā udakaṃ rāmaputtaṃ etadavocaṃ – ‘icchāmahaṃ, āvuso, imasmiṃ dhammavinaye brahmacariyaṃ caritu’nti. Evaṃ vutte, bhikkhave, udako rāmaputto maṃ etadavoca – ‘viharatāyasmā; tādiso ayaṃ dhammo yattha viññū puriso nacirasseva sakaṃ ācariyakaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā’ti. So kho ahaṃ, bhikkhave, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ pariyāpuṇiṃ. So kho [Pg.222] ahaṃ, bhikkhave, tāvatakeneva oṭṭhapahatamattena lapitalāpanamattena ñāṇavādañca vadāmi theravādañca, ‘jānāmi passāmī’ti ca paṭijānāmi ahañceva aññe ca. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘na kho rāmo imaṃ dhammaṃ kevalaṃ saddhāmattakena sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesi; addhā rāmo imaṃ dhammaṃ jānaṃ passaṃ vihāsī’ti.

๒๗๘. ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นเมื่อแสวงหาว่าอะไรเป็นกุศล แสวงหาอนุตตรสันติวรบท (ทางอันประเสริฐคือความสงบอย่างยิ่ง) ได้เข้าไปหาอุทกดาบส รามบุตร แล้วได้กล่าวคำนี้กับอุทกดาบส รามบุตรว่า ‘อาวุโส ข้าพเจ้าปรารถนาจะประพฤติพรหมจรรย์ในธรรมวินัยนี้’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว อุทกดาบส รามบุตรได้กล่าวคำนี้กับเราว่า ‘ท่านจงอยู่เถิด ธรรมนี้เป็นเช่นที่วิญญูชนจะพึงทำให้แจ้งซึ่งลัทธิของอาจารย์ตนด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ได้โดยไม่นานเลย’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นเรียนรู้ธรรมนั้นได้โดยไม่นานพลันทีเดียว ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นกล่าวญาณวาทและเถรวาทได้เพียงการขยับริมฝีปากและเพียงการกล่าวตามเท่านั้น ทั้งเราและคนอื่นๆ ก็ยืนยันว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘รามดาบสไม่ได้สอนธรรมนี้เพียงสักว่าความเชื่อว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่’ เท่านั้น แต่รามดาบสรู้เห็นธรรมนี้อยู่แน่แท้’

‘‘Atha khvāhaṃ, bhikkhave, yena udako rāmaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā udakaṃ rāmaputtaṃ etadavocaṃ – ‘kittāvatā no, āvuso, rāmo imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesī’ti? Evaṃ vutte, bhikkhave, udako rāmaputto nevasaññānāsaññāyatanaṃ pavedesi. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘na kho rāmasseva ahosi saddhā, mayhaṃpatthi saddhā; na kho rāmasseva ahosi vīriyaṃ, mayhaṃpatthi vīriyaṃ; na kho rāmasseva ahosi sati, mayhaṃpatthi sati; na kho rāmasseva ahosi samādhi, mayhaṃpatthi samādhi, na kho rāmasseva ahosi paññā, mayhaṃpatthi paññā. Yaṃnūnāhaṃ yaṃ dhammaṃ rāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesi, tassa dhammassa sacchikiriyāya padaheyya’nti. So kho ahaṃ, bhikkhave, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsiṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น เราได้เข้าไปหาอุทกดาบส รามบุตร แล้วได้กล่าวคำนี้กับอุทกดาบส รามบุตรว่า ‘อาวุโส รามดาบสสอนธรรมนี้ไว้เพียงไรว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว อุทกดาบส รามบุตรได้สอนเนวสัญญานาสัญญายตนะ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘มิใช่รามดาบสเท่านั้นมีศรัทธา แม้เราก็มีศรัทธา มิใช่รามดาบสเท่านั้นมีวิริยะ แม้เราก็มีวิริยะ มิใช่รามดาบสเท่านั้นมีสติ แม้เราก็มีสติ มิใช่รามดาบสเท่านั้นมีสมาธิ แม้เราก็มีสมาธิ มิใช่รามดาบสเท่านั้นมีปัญญา แม้เราก็มีปัญญา ไฉนหนอ เราพึงพยายามเพื่อทำให้แจ้งธรรมที่รามดาบสสอนไว้ว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่’ เถิด’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นทำให้แจ้งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่โดยไม่นานพลันทีเดียว

‘‘Atha khvāhaṃ, bhikkhave, yena udako rāmaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā udakaṃ rāmaputtaṃ etadavocaṃ –

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น เราได้เข้าไปหาอุทกดาบส รามบุตร แล้วได้กล่าวคำนี้กับอุทกดาบส รามบุตรว่า

‘Ettāvatā no, āvuso, rāmo imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesī’ti?

‘อาวุโส รามดาบสสอนธรรมนี้ไว้เพียงเท่านี้ว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่’ หรือ

‘Ettāvatā kho, āvuso, rāmo imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesī’ti.

‘อาวุโส รามดาบสสอนธรรมนี้ไว้เพียงเท่านี้ว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่’

‘Ahampi kho, āvuso, ettāvatā imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmī’ti.

‘อาวุโส แม้ข้าพเจ้าก็ทำให้แจ้งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่เพียงเท่านี้’

‘Lābhā no, āvuso, suladdhaṃ no, āvuso, ye mayaṃ āyasmantaṃ tādisaṃ sabrahmacāriṃ passāma. Iti yaṃ dhammaṃ rāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesi, taṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi. Yaṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi, taṃ dhammaṃ rāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesi. Iti yaṃ dhammaṃ rāmo abhiññāsi taṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi, yaṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi, taṃ dhammaṃ rāmo abhiññāsi. Iti yādiso rāmo ahosi tādiso tuvaṃ, yādiso tuvaṃ tādiso rāmo ahosi. Ehi dāni, āvuso, tuvaṃ imaṃ gaṇaṃ pariharā’ti[Pg.223]. Iti kho, bhikkhave, udako rāmaputto sabrahmacārī me samāno ācariyaṭṭhāne maṃ ṭhapesi, uḷārāya ca maṃ pūjāya pūjesi. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘nāyaṃ dhammo nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, yāvadeva nevasaññānāsaññāyatanūpapattiyā’ti. So kho ahaṃ, bhikkhave, taṃ dhammaṃ analaṅkaritvā tasmā dhammā nibbijja apakkamiṃ.

‘อาวุโส เป็นลาภของพวกเราหนอ อาวุโส พวกเราได้ดีแล้วหนอ ที่ได้เห็นเพื่อนพรหมจารีผู้มีอายุเช่นท่าน ด้วยประการฉะนี้ ธรรมใดที่รามดาบสทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ สอนไว้ ธรรมนั้นท่านก็ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ ธรรมใดที่ท่านทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ ธรรมนั้นรามดาบสก็ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ สอนไว้ ด้วยประการฉะนี้ ธรรมใดที่รามดาบสรู้แจ้งแล้ว ธรรมนั้นท่านก็รู้ ธรรมใดที่ท่านรู้ ธรรมนั้นรามดาบสก็รู้แจ้งแล้ว ด้วยประการฉะนี้ รามดาบสเป็นเช่นใด ท่านก็เป็นเช่นนั้น ท่านเป็นเช่นใด รามดาบสก็เป็นเช่นนั้น มาเถิด อาวุโส บัดนี้ ท่านจงบริหารคณะนี้เถิด’ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล อุทกดาบส รามบุตร ผู้เป็นเพื่อนพรหมจารีของเรา ได้ตั้งเราไว้ในฐานะอาจารย์ และบูชาเราด้วยการบูชาอย่างยิ่ง ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ธรรมนี้ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด ไม่เป็นไปเพื่อความดับ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบ ไม่เป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง ไม่เป็นไปเพื่อความตรัสรู้ ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน เป็นไปเพียงเพื่อเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนภพเท่านั้น’ ภิกษุทั้งหลาย เราไม่พอใจธรรมนั้น เบื่อหน่ายแล้วจึงหลีกไปจากธรรมนั้น

279. ‘‘So kho ahaṃ, bhikkhave, kiṃ kusalagavesī anuttaraṃ santivarapadaṃ pariyesamāno magadhesu anupubbena cārikaṃ caramāno yena uruvelā senānigamo tadavasariṃ. Tatthaddasaṃ ramaṇīyaṃ bhūmibhāgaṃ, pāsādikañca vanasaṇḍaṃ, nadiñca sandantiṃ setakaṃ supatitthaṃ ramaṇīyaṃ, samantā ca gocaragāmaṃ. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘ramaṇīyo vata, bho, bhūmibhāgo, pāsādiko ca vanasaṇḍo, nadī ca sandati setakā supatitthā ramaṇīyā, samantā ca gocaragāmo. Alaṃ vatidaṃ kulaputtassa padhānatthikassa padhānāyā’ti. So kho ahaṃ, bhikkhave, tattheva nisīdiṃ – alamidaṃ padhānāyāti.

๒๗๙. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นแล เมื่อแสวงหาว่าอะไรเป็นกุศล แสวงหาสันติวรบทอันยอดเยี่ยม เที่ยวจาริกไปโดยลำดับในแคว้นมคธ ได้เข้าไปถึงตำบลอุรุเวลาเสนานิคม ณ ที่นั้น เราได้เห็นภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์ ป่าชัฏอันน่าเลื่อมใส แม่น้ำไหล มีหาดทรายขาว มีท่าลงที่ราบเรียบดี น่ารื่นรมย์ และโคจรคามโดยรอบ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญเอ๋ย ภูมิภาคนี้น่ารื่นรมย์หนอ ป่าชัฏก็น่าเลื่อมใส แม่น้ำก็ไหล มีหาดทรายขาว มีท่าลงที่ราบเรียบดี น่ารื่นรมย์ และโคจรคามโดยรอบ สถานที่นี้สมควรเพื่อความเพียรของกุลบุตรผู้ต้องการความเพียรหนอ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นแล ได้นั่งลง ณ ที่นั้นเอง ด้วยคิดว่า ‘ที่นี้สมควรเพื่อความเพียร’

280. ‘‘So kho ahaṃ, bhikkhave, attanā jātidhammo samāno jātidhamme ādīnavaṃ viditvā ajātaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesamāno ajātaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ ajjhagamaṃ, attanā jarādhammo samāno jarādhamme ādīnavaṃ viditvā ajaraṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesamāno ajaraṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ ajjhagamaṃ, attanā byādhidhammo samāno byādhidhamme ādīnavaṃ viditvā abyādhiṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesamāno abyādhiṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ ajjhagamaṃ, attanā maraṇadhammo samāno maraṇadhamme ādīnavaṃ viditvā amataṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ ajjhagamaṃ, attanā sokadhammo samāno sokadhamme ādīnavaṃ viditvā asokaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ ajjhagamaṃ, attanā saṃkilesadhammo samāno saṃkilesadhamme ādīnavaṃ viditvā asaṃkiliṭṭhaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesamāno asaṃkiliṭṭhaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ ajjhagamaṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘akuppā me vimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’ti.

๒๘๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นแล ตนเองมีชาติเป็นธรรมดาอยู่ ได้เห็นโทษในสิ่งที่มีชาติเป็นธรรมดาแล้ว จึงแสวงหานิพพานอันไม่มีชาติ เป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยม ได้บรรลุแล้วซึ่งนิพพานอันไม่มีชาติ เป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยม, ตนเองมีชราเป็นธรรมดาอยู่ ได้เห็นโทษในสิ่งที่มีชราเป็นธรรมดาแล้ว จึงแสวงหานิพพานอันไม่มีชรา เป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยม ได้บรรลุแล้วซึ่งนิพพานอันไม่มีชรา เป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยม, ตนเองมีพยาธิเป็นธรรมดาอยู่ ได้เห็นโทษในสิ่งที่มีพยาธิเป็นธรรมดาแล้ว จึงแสวงหานิพพานอันไม่มีพยาธิ เป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยม ได้บรรลุแล้วซึ่งนิพพานอันไม่มีพยาธิ เป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยม, ตนเองมีมรณะเป็นธรรมดาอยู่ ได้เห็นโทษในสิ่งที่มีมรณะเป็นธรรมดาแล้ว จึงแสวงหานิพพานอันไม่มีมรณะ เป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยม ได้บรรลุแล้วซึ่งนิพพานอันไม่มีมรณะ เป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยม, ตนเองมีโสกะเป็นธรรมดาอยู่ ได้เห็นโทษในสิ่งที่มีโสกะเป็นธรรมดาแล้ว จึงแสวงหานิพพานอันไม่มีโสกะ เป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยม ได้บรรลุแล้วซึ่งนิพพานอันไม่มีโสกะ เป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยม, ตนเองมีสังกิเลสเป็นธรรมดาอยู่ ได้เห็นโทษในสิ่งที่มีสังกิเลสเป็นธรรมดาแล้ว จึงแสวงหานิพพานอันไม่เศร้าหมอง เป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยม ได้บรรลุแล้วซึ่งนิพพานอันไม่เศร้าหมอง เป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยม ก็แล ญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ ภพใหม่ไม่มีอีก’

281. ‘‘Tassa [Pg.224] mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo. Ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratā ālayasammuditā. Ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṃ idaṃ ṭhānaṃ yadidaṃ – idappaccayatā paṭiccasamuppādo. Idampi kho ṭhānaṃ duddasaṃ yadidaṃ – sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyuṃ, so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā’ti. Apissu maṃ, bhikkhave, imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṃsu pubbe assutapubbā –

๒๘๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ธรรมที่เราบรรลุแล้วนี้ ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก สงบ ประณีต ไม่ใช่วิสัยแห่งตรรกะ ละเอียดอ่อน บัณฑิตพึงรู้ได้ ก็หมู่สัตว์นี้มีอาลัยเป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในอาลัย บันเทิงแล้วในอาลัย สำหรับหมู่สัตว์ผู้มีอาลัยเป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในอาลัย บันเทิงแล้วในอาลัย ฐานะนี้คือ อิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาท เป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก แม้ฐานะนี้คือ ความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นไปแห่งตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ นิพพาน ก็เป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก ถ้าเราจะพึงแสดงธรรม และคนอื่น ๆ ไม่พึงรู้ทั่วถึงธรรมของเรา นั่นจะพึงเป็นความเหน็ดเหนื่อยแก่เรา นั่นจะพึงเป็นความลำบากแก่เรา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนึ่งเล่า คาถาอันน่าอัศจรรย์เหล่านี้ที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อน ได้ปรากฏแก่เราว่า

‘Kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsituṃ;

Rāgadosaparetehi, nāyaṃ dhammo susambudho.

‘ธรรมที่เราบรรลุแล้วโดยยาก บัดนี้พอเถิดที่จะประกาศ ธรรมนี้อันผู้ถูกราคะและโทสะครอบงำแล้วจะรู้ได้ง่ายหามิได้

‘Paṭisotagāmiṃ nipuṇaṃ, gambhīraṃ duddasaṃ aṇuṃ;

Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvuṭā’’’ti.

‘ผู้กำหนัดยินดีในราคะ ถูกกองแห่งความมืดหุ้มห่อไว้ ย่อมไม่เห็นธรรมอันทวนกระแส ละเอียด ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก ละเอียดอ่อน’ ดังนี้

282. ‘‘Itiha me, bhikkhave, paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṃ namati, no dhammadesanāya. Atha kho, bhikkhave, brahmuno sahampatissa mama cetasā cetoparivitakkamaññāya etadahosi – ‘nassati vata bho loko, vinassati vata bho loko, yatra hi nāma tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa appossukkatāya cittaṃ namati, no dhammadesanāyā’ti. Atha kho, bhikkhave, brahmā sahampati – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva – brahmaloke antarahito mama purato pāturahosi. Atha kho, bhikkhave, brahmā sahampati ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yenāhaṃ tenañjaliṃ paṇāmetvā maṃ etadavoca – ‘desetu, bhante, bhagavā dhammaṃ, desetu sugato dhammaṃ. Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti. Bhavissanti dhammassa aññātāro’ti. Idamavoca, bhikkhave, brahmā sahampati. Idaṃ vatvā athāparaṃ etadavoca –

๒๘๒. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเราใคร่ครวญอยู่อย่างนี้ จิตก็น้อมไปเพื่อความขวนขวายน้อย ไม่น้อมไปเพื่อการแสดงธรรม ครั้งนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวสหัมบดีพรหมทราบความปริวิตกในใจของเราด้วยใจของตนแล้ว ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญเอ๋ย โลกจะฉิบหายหนอ โลกจะพินาศหนอ ในกาลที่จิตของพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าน้อมไปเพื่อความขวนขวายน้อย ไม่น้อมไปเพื่อการแสดงธรรม’ ครั้งนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวสหัมบดีพรหมได้หายไปจากพรหมโลก มาปรากฏตรงหน้าเรา เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ครั้งนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวสหัมบดีพรหมทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลีมาทางเราแล้ว ได้กราบทูลคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงแสดงธรรม ขอพระสุคตจงทรงแสดงธรรม สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ พวกเขาย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวสหัมบดีพรหมได้กราบทูลคำนี้แล้ว ครั้นกราบทูลคำนี้แล้ว ได้กราบทูลคำนี้ต่อไปอีกว่า

‘Pāturahosi [Pg.225] magadhesu pubbe,Dhammo asuddho samalehi cintito;

Apāpuretaṃ amatassa dvāraṃ,Suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddhaṃ.

‘ในกาลก่อน ธรรมอันไม่บริสุทธิ์ที่พวกมีมลทินคิดค้นขึ้นได้ปรากฏในแคว้นมคธ ขอพระองค์จงทรงเปิดประตูแห่งอมตธรรมนี้เถิด ขอให้สัตว์ทั้งหลายได้ฟังธรรมที่พระองค์ผู้ปราศจากมลทินได้ตรัสรู้แล้วด้วยเถิด

‘Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito,Yathāpi passe janataṃ samantato;

Tathūpamaṃ dhammamayaṃ sumedha,Pāsādamāruyha samantacakkhu;

Sokāvatiṇṇaṃ janatamapetasoko,Avekkhassu jātijarābhibhūtaṃ.

‘ข้าแต่พระองค์ผู้มีปัญญาดี ผู้มีจักษุโดยรอบ บุคคลผู้ยืนอยู่บนยอดภูเขาศิลาล้วน พึงเห็นหมู่ชนได้โดยรอบ ฉันใด อุปมาฉันนั้น ขอพระองค์ผู้ปราศจากความโศก จงเสด็จขึ้นสู่ปราสาทอันสำเร็จด้วยธรรม แล้วทอดพระเนตรหมู่สัตว์ผู้จมอยู่ในความโศก ถูกชาติและชราครอบงำอยู่เถิด

‘Uṭṭhehi vīra vijitasaṅgāma,Satthavāha aṇaṇa vicara loke;

Desassu bhagavā dhammaṃ,Aññātāro bhavissantī’’’ti.

‘ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียร ผู้ทรงชนะสงครามแล้ว ผู้เป็นนายกองเกวียน ผู้ไม่มีหนี้ ขอจงทรงลุกขึ้นเถิด ขอจงเที่ยวไปในโลก ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอจงทรงแสดงธรรม ผู้รู้ทั่วถึงจักมี’ ดังนี้

283. ‘‘Atha kho ahaṃ, bhikkhave, brahmuno ca ajjhesanaṃ viditvā sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesiṃ. Addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, buddhacakkhunā lokaṃ volokento satte apparajakkhe mahārajakkhe, tikkhindriye mudindriye, svākāre dvākāre, suviññāpaye duviññāpaye, appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante. Seyyathāpi nāma uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni samodakaṃ ṭhitāni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakaṃ accuggamma ṭhitāni anupalittāni udakena; evameva kho ahaṃ, bhikkhave, buddhacakkhunā [Pg.226] lokaṃ volokento addasaṃ satte apparajakkhe mahārajakkhe, tikkhindriye mudindriye, svākāre dvākāre, suviññāpaye duviññāpaye, appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante. Atha khvāhaṃ, bhikkhave, brahmānaṃ sahampatiṃ gāthāya paccabhāsiṃ –

๒๘๓. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล เราได้ทราบคำทูลอาราธนาของท้าวสหัมบดีพรหม และอาศัยความการุณย์ในหมู่สัตว์ จึงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเราตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ก็ได้เห็นสัตว์ทั้งหลาย ผู้มีธุลีในดวงตาน้อย ผู้มีธุลีในดวงตามาก ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ผู้มีอินทรีย์อ่อน ผู้มีอาการดี ผู้มีอาการทราม ผู้จะพึงสอนให้รู้ได้ง่าย ผู้จะพึงสอนให้รู้ได้ยาก บางพวกเห็นโทษและภัยในปรโลกอยู่ บางพวกไม่เห็นโทษและภัยในปรโลกอยู่. เปรียบเหมือนในกออุบล ในกอปทุม หรือในกอปุณฑริก ดอกอุบลก็ดี ดอกปทุมก็ดี ดอกปุณฑริกก็ดี บางเหล่าเกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ยังไม่พ้นน้ำ จมอยู่ในน้ำ อันน้ำเลี้ยงไว้ บางเหล่าเกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ตั้งอยู่เสมอน้ำ บางเหล่าเกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ตั้งขึ้นพ้นน้ำ อันน้ำไม่ติดแล้ว ฉันใด. ภิกษุทั้งหลาย เราตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ก็ได้เห็นสัตว์ทั้งหลาย ผู้มีธุลีในดวงตาน้อย ผู้มีธุลีในดวงตามาก ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ผู้มีอินทรีย์อ่อน ผู้มีอาการดี ผู้มีอาการทราม ผู้จะพึงสอนให้รู้ได้ง่าย ผู้จะพึงสอนให้รู้ได้ยาก บางพวกเห็นโทษและภัยในปรโลกอยู่ บางพวกไม่เห็นโทษและภัยในปรโลกอยู่ ฉันนั้นเหมือนกัน. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล เราได้กล่าวตอบท้าวสหัมบดีพรหมด้วยคาถาว่า

‘Apārutā tesaṃ amatassa dvārā,Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṃ;

Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ,Dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme’’’ti.

ดูก่อนพรหม ประตูแห่งอมตธรรม เราเปิดไว้แล้วสำหรับสัตว์เหล่าใดที่มีโสตประสาท สัตว์เหล่านั้นจงปล่อยศรัทธามาเถิด. ดูก่อนพรหม เรามีความสำคัญว่าจะเป็นความลำบาก จึงมิได้แสดงธรรมอันประณีตที่คล่องแคล่วในหมู่มนุษย์.

‘‘Atha kho, bhikkhave, brahmā sahampati ‘katāvakāso khomhi bhagavatā dhammadesanāyā’ti maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyi.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวสหัมบดีพรหมทราบว่า ‘พระผู้มีพระภาคทรงประทานโอกาสเพื่อแสดงธรรมแก่เราแล้ว’ จึงถวายอภิวาทเรา กระทำประทักษิณ แล้วหายไปในที่นั้นเอง.

284. ‘‘Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ; ko imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissatī’ti? Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘ayaṃ kho āḷāro kālāmo paṇḍito viyatto medhāvī dīgharattaṃ apparajakkhajātiko. Yaṃnūnāhaṃ āḷārassa kālāmassa paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ. So imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissatī’ti. Atha kho maṃ, bhikkhave, devatā upasaṅkamitvā etadavoca – ‘sattāhakālaṅkato, bhante, āḷāro kālāmo’ti. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘sattāhakālaṅkato āḷāro kālāmo’ti. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘mahājāniyo kho āḷāro kālāmo. Sace hi so imaṃ dhammaṃ suṇeyya, khippameva ājāneyyā’ti.

๒๘๔. ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความปริวิตกว่า ‘เราจะพึงแสดงธรรมแก่ใครก่อน ใครจะพึงรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลัน’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความปริวิตกว่า ‘อาฬารดาบส กาลามโคตรนี้ เป็นบัณฑิต ฉลาด มีเมธา มีธุลีในดวงตาน้อยมานาน ถ้ากระไร เราพึงแสดงธรรมแก่อาฬารดาบส กาลามโคตรก่อน เธอจะพึงรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลัน’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล เทวดาองค์หนึ่งเข้ามาหาเราแล้วได้กล่าวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาฬารดาบส กาลามโคตร ทำกาละได้ ๗ วันแล้ว’ และญาณทัสสนะก็ได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘อาฬารดาบส กาลามโคตร ทำกาละได้ ๗ วันแล้ว’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความปริวิตกว่า ‘อาฬารดาบส กาลามโคตร เป็นผู้มีความเสื่อมใหญ่แล้ว ถ้าเธอได้ฟังธรรมนี้ ก็จะพึงรู้ทั่วถึงได้ฉับพลัน’

‘‘Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ; ko imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissatī’ti? Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘ayaṃ kho udako rāmaputto paṇḍito viyatto medhāvī dīgharattaṃ apparajakkhajātiko. Yaṃnūnāhaṃ udakassa rāmaputtassa paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ. So imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissatī’ti. Atha kho maṃ, bhikkhave, devatā upasaṅkamitvā etadavoca – ‘abhidosakālaṅkato, bhante, udako rāmaputto’ti. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘abhidosakālaṅkato udako rāmaputto’ti. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘mahājāniyo kho udako rāmaputto. Sace hi so imaṃ dhammaṃ suṇeyya[Pg.227], khippameva ājāneyyā’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความปริวิตกว่า ‘เราจะพึงแสดงธรรมแก่ใครก่อน ใครจะพึงรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลัน’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความปริวิตกว่า ‘อุทกดาบส รามบุตรนี้ เป็นบัณฑิต ฉลาด มีเมธา มีธุลีในดวงตาน้อยมานาน ถ้ากระไร เราพึงแสดงธรรมแก่อุทกดาบส รามบุตรก่อน เธอจะพึงรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลัน’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล เทวดาองค์หนึ่งเข้ามาหาเราแล้วได้กล่าวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุทกดาบส รามบุตร ทำกาละเมื่อคืนนี้’ และญาณทัสสนะก็ได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘อุทกดาบส รามบุตร ทำกาละเมื่อคืนนี้’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความปริวิตกว่า ‘อุทกดาบส รามบุตร เป็นผู้มีความเสื่อมใหญ่แล้ว ถ้าเธอได้ฟังธรรมนี้ ก็จะพึงรู้ทั่วถึงได้ฉับพลัน’

‘‘Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ; ko imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissatī’ti? Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘bahukārā kho me pañcavaggiyā bhikkhū, ye maṃ padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsu. Yaṃnūnāhaṃ pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’nti. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘kahaṃ nu kho etarahi pañcavaggiyā bhikkhū viharantī’ti? Addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena pañcavaggiye bhikkhū bārāṇasiyaṃ viharante isipatane migadāye. Atha khvāhaṃ, bhikkhave, uruvelāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena bārāṇasī tena cārikaṃ pakkamiṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความปริวิตกว่า ‘เราจะพึงแสดงธรรมแก่ใครก่อน ใครจะพึงรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลัน’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความปริวิตกว่า ‘ภิกษุปัญจวัคคีย์มีอุปการะแก่เรามาก ได้อุปัฏฐากเราผู้ตั้งหน้าบำเพ็ญเพียรอยู่ ถ้ากระไร เราพึงแสดงธรรมแก่ภิกษุปัญจวัคคีย์ก่อน’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความปริวิตกว่า ‘บัดนี้ ภิกษุปัญจวัคคีย์อยู่ที่ไหนหนอ’ ภิกษุทั้งหลาย เราได้เห็นภิกษุปัญจวัคคีย์อยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล เราพักอยู่ที่อุรุเวลาตามความพอใจแล้ว ได้หลีกจาริกไปทางกรุงพาราณสี.

285. ‘‘Addasā kho maṃ, bhikkhave, upako ājīvako antarā ca gayaṃ antarā ca bodhiṃ addhānamaggappaṭipannaṃ. Disvāna maṃ etadavoca – ‘vippasannāni kho te, āvuso, indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto! Kaṃsi tvaṃ, āvuso, uddissa pabbajito, ko vā te satthā, kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī’ti? Evaṃ vutte, ahaṃ, bhikkhave, upakaṃ ājīvakaṃ gāthāhi ajjhabhāsiṃ –

๒๘๕. ภิกษุทั้งหลาย อุปกาชีวกได้เห็นเราผู้เดินทางไกลอยู่ระหว่างตำบลคยากับโพธิพฤกษ์ ครั้นเห็นแล้วได้กล่าวกับเราว่า ‘ดูก่อนอาวุโส อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ฉวีวรรณบริสุทธิ์ผุดผ่อง ดูก่อนอาวุโส ท่านบวชอุทิศใคร ใครเป็นศาสดาของท่าน หรือท่านชอบใจธรรมของใคร’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออุปกาชีวกกล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้ตอบด้วยคาถาทั้งหลายว่า

‘Sabbābhibhū sabbavidūhamasmi, sabbesu dhammesu anūpalitto;

Sabbañjaho taṇhākkhaye vimutto, sayaṃ abhiññāya kamuddiseyyaṃ.

เราเป็นผู้ครอบงำธรรมทั้งปวง รู้ธรรมทั้งปวง ไม่แปดเปื้อนในธรรมทั้งปวง ละทิ้งทุกสิ่ง พ้นแล้วเพราะสิ้นตัณหา รู้ยิ่งได้ด้วยตนเอง แล้วจะพึงอ้างใครเล่า

‘Na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjati;

Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi me paṭipuggalo.

เราไม่มีอาจารย์ คนเช่นเราไม่มี ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ไม่มีบุคคลเปรียบเรา

‘Ahañhi arahā loke, ahaṃ satthā anuttaro;

Ekomhi sammāsambuddho, sītibhūtosmi nibbuto.

เราเป็นพระอรหันต์ในโลก เราเป็นศาสดาผู้ยอดเยี่ยม เราผู้เดียวเป็นพระสัมมาสัมพุทธะ เราเป็นผู้เย็นแล้ว ดับสนิทแล้ว

‘Dhammacakkaṃ pavattetuṃ, gacchāmi kāsinaṃ puraṃ;

Andhībhūtasmiṃ lokasmiṃ, āhañchaṃ amatadundubhi’nti.

เราจะไปยังกรุงพาราณสีแห่งแคว้นกาสี เพื่อประกาศธรรมจักร ในโลกที่มืดบอดนี้ เราจะตีกลองอมตธรรม

‘Yathā kho tvaṃ, āvuso, paṭijānāsi, arahasi anantajino’ti!

อาวุโส ตามที่ท่านปฏิญญา ท่านก็ควรเป็นอนันตชินะ (ผู้ชนะไม่มีที่สิ้นสุด) สิ

‘Mādisā ve jinā honti, ye pattā āsavakkhayaṃ;

Jitā me pāpakā dhammā, tasmāhamupaka jino’ti.

ผู้ที่ถึงความสิ้นอาสวะแล้วเช่นเราแล ชื่อว่าเป็นชินะ (ผู้ชนะ) ดูก่อนอุปกะ เพราะเราชนะธรรมอันเป็นบาปแล้ว ฉะนั้น เราจึงเป็นชินะ

‘‘Evaṃ [Pg.228] vutte, bhikkhave, upako ājīvako ‘hupeyyapāvuso’ti vatvā sīsaṃ okampetvā ummaggaṃ gahetvā pakkāmi.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว อุปกาชีวกกล่าวว่า ‘อาวุโส ก็คงจะเป็นเช่นนั้น’ แล้วสั่นศีรษะ หลีกไปทางอื่น

286. ‘‘Atha khvāhaṃ, bhikkhave, anupubbena cārikaṃ caramāno yena bārāṇasī isipatanaṃ migadāyo yena pañcavaggiyā bhikkhū tenupasaṅkamiṃ. Addasaṃsu kho maṃ, bhikkhave, pañcavaggiyā bhikkhū dūrato āgacchantaṃ. Disvāna aññamaññaṃ saṇṭhapesuṃ – ‘ayaṃ kho, āvuso, samaṇo gotamo āgacchati bāhulliko padhānavibbhanto āvatto bāhullāya. So neva abhivādetabbo, na paccuṭṭhātabbo; nāssa pattacīvaraṃ paṭiggahetabbaṃ. Api ca kho āsanaṃ ṭhapetabbaṃ, sace ākaṅkhissati nisīdissatī’ti. Yathā yathā kho ahaṃ, bhikkhave, upasaṅkamiṃ tathā tathā pañcavaggiyā bhikkhū nāsakkhiṃsu sakāya katikāya saṇṭhātuṃ. Appekacce maṃ paccuggantvā pattacīvaraṃ paṭiggahesuṃ, appekacce āsanaṃ paññapesuṃ, appekacce pādodakaṃ upaṭṭhapesuṃ. Api ca kho maṃ nāmena ca āvusovādena ca samudācaranti.

๒๘๖. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล เราเที่ยวจาริกไปโดยลำดับ จนถึงป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ที่ที่ภิกษุปัญจวัคคีย์อยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุปัญจวัคคีย์ได้เห็นเรากำลังเดินมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงนัดหมายกันว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย พระสมณโคดมนี้กำลังมา เป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมาเพื่อความเป็นผู้มักมาก พวกเราไม่พึงไหว้ ไม่พึงลุกขึ้นต้อนรับ ไม่พึงรับบาตรและจีวรของท่าน แต่พึงปูอาสนะไว้ ถ้าท่านปรารถนาก็จักนั่ง’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเราเข้าไปใกล้เท่าไร ภิกษุปัญจวัคคีย์ก็ไม่สามารถตั้งอยู่ในกติกาของตนได้มากเท่านั้น บางพวกเข้ามาต้อนรับ รับบาตรและจีวรของเรา บางพวกปูอาสนะ บางพวกจัดหาน้ำล้างเท้า แต่พวกเธอก็ยังเรียกเราโดยใช้ชื่อและใช้คำว่า ‘อาวุโส’

‘‘Evaṃ vutte, ahaṃ, bhikkhave, pañcavaggiye bhikkhū etadavocaṃ – ‘mā, bhikkhave, tathāgataṃ nāmena ca āvusovādena ca samudācaratha. Arahaṃ, bhikkhave, tathāgato sammāsambuddho. Odahatha, bhikkhave, sotaṃ, amatamadhigataṃ, ahamanusāsāmi, ahaṃ dhammaṃ desemi. Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamānā nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti. Evaṃ vutte, bhikkhave, pañcavaggiyā bhikkhū maṃ etadavocuṃ – ‘tāyapi kho tvaṃ, āvuso gotama, iriyāya tāya paṭipadāya tāya dukkarakārikāya nājjhagamā uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ, kiṃ pana tvaṃ etarahi bāhulliko padhānavibbhanto āvatto bāhullāya adhigamissasi uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesa’nti? Evaṃ vutte, ahaṃ, bhikkhave, pañcavaggiye bhikkhū etadavocaṃ – ‘na, bhikkhave, tathāgato bāhulliko, na padhānavibbhanto, na āvatto bāhullāya[Pg.229]. Arahaṃ, bhikkhave, tathāgato sammāsambuddho. Odahatha, bhikkhave, sotaṃ, amatamadhigataṃ, ahamanusāsāmi, ahaṃ dhammaṃ desemi. Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamānā nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti. Dutiyampi kho, bhikkhave, pañcavaggiyā bhikkhū maṃ etadavocuṃ – ‘tāyapi kho tvaṃ, āvuso gotama, iriyāya tāya paṭipadāya tāya dukkarakārikāya nājjhagamā uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ, kiṃ pana tvaṃ etarahi bāhulliko padhānavibbhanto āvatto bāhullāya adhigamissasi uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesa’nti? Dutiyampi kho ahaṃ, bhikkhave, pañcavaggiye bhikkhū etadavocaṃ – ‘na, bhikkhave, tathāgato bāhulliko…pe… upasampajja viharissathā’ti. Tatiyampi kho, bhikkhave, pañcavaggiyā bhikkhū maṃ etadavocuṃ – ‘tāyapi kho tvaṃ, āvuso gotama, iriyāya tāya paṭipadāya tāya dukkarakārikāya nājjhagamā uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ, kiṃ pana tvaṃ etarahi bāhulliko padhānavibbhanto āvatto bāhullāya adhigamissasi uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesa’nti?

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวกเธอกล่าวอย่างนั้น เราได้กล่าวกับภิกษุปัญจวัคคีย์ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าเรียกตถาคตโดยใช้ชื่อและใช้คำว่า ‘อาวุโส’ เลย ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตเป็นพระอรหันต์ เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พวกเธอจงเงี่ยโสตสดับเถิด เราได้บรรลุอมตธรรมแล้ว เราจะสั่งสอน เราจะแสดงธรรม เมื่อพวกเธอปฏิบัติตามที่เราสั่งสอน ไม่นานก็จะทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่’ เมื่อเรากล่าวอย่างนี้ ภิกษุปัญจวัคคีย์ได้กล่าวกับเราว่า ‘อาวุโสโคดม แม้ด้วยอิริยาบถนั้น ด้วยปฏิปทานั้น ด้วยทุกกรกิริยานั้น ท่านก็ยังไม่บรรลุอุตตริมนุสสธรรม คือญาณทัสสนะอันวิเศษสามารถกระทำความเป็นอริยะได้เลย ไฉนบัดนี้ ท่านเป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมาเพื่อความเป็นผู้มักมากแล้ว จักบรรลุอุตตริมนุสสธรรม คือญาณทัสสนะอันวิเศษสามารถกระทำความเป็นอริยะได้เล่า’ เมื่อพวกเธอกล่าวอย่างนี้ เราได้กล่าวกับภิกษุปัญจวัคคีย์ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตไม่ได้เป็นผู้มักมาก ไม่ได้คลายความเพียร ไม่ได้เวียนมาเพื่อความเป็นผู้มักมาก ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตเป็นพระอรหันต์ เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พวกเธอจงเงี่ยโสตสดับเถิด เราได้บรรลุอมตธรรมแล้ว เราจะสั่งสอน เราจะแสดงธรรม เมื่อพวกเธอปฏิบัติตามที่เราสั่งสอน ไม่นานก็จะทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่’ แม้ครั้งที่สอง ภิกษุปัญจวัคคีย์ก็ได้กล่าวกับเราว่า ‘อาวุโสโคดม แม้ด้วยอิริยาบถนั้น ด้วยปฏิปทานั้น ด้วยทุกกรกิริยานั้น ท่านก็ยังไม่บรรลุอุตตริมนุสสธรรม คือญาณทัสสนะอันวิเศษสามารถกระทำความเป็นอริยะได้เลย ไฉนบัดนี้ ท่านเป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมาเพื่อความเป็นผู้มักมากแล้ว จักบรรลุอุตตริมนุสสธรรม คือญาณทัสสนะอันวิเศษสามารถกระทำความเป็นอริยะได้เล่า’ แม้ครั้งที่สอง เราก็ได้กล่าวกับภิกษุปัญจวัคคีย์ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตไม่ได้เป็นผู้มักมาก... เข้าถึงอยู่’ แม้ครั้งที่สาม ภิกษุปัญจวัคคีย์ก็ได้กล่าวกับเราว่า ‘อาวุโสโคดม แม้ด้วยอิริยาบถนั้น ด้วยปฏิปทานั้น ด้วยทุกกรกิริยานั้น ท่านก็ยังไม่บรรลุอุตตริมนุสสธรรม คือญาณทัสสนะอันวิเศษสามารถกระทำความเป็นอริยะได้เลย ไฉนบัดนี้ ท่านเป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมาเพื่อความเป็นผู้มักมากแล้ว จักบรรลุอุตตริมนุสสธรรม คือญาณทัสสนะอันวิเศษสามารถกระทำความเป็นอริยะได้เล่า’

‘‘Evaṃ vutte, ahaṃ, bhikkhave, pañcavaggiye bhikkhū etadavocaṃ – ‘abhijānātha me no tumhe, bhikkhave, ito pubbe evarūpaṃ pabhāvitameta’nti ? ‘No hetaṃ, bhante’. ‘Arahaṃ, bhikkhave, tathāgato sammāsambuddho. Odahatha, bhikkhave, sotaṃ, amatamadhigataṃ, ahamanusāsāmi, ahaṃ dhammaṃ desemi. Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamānā nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวกเธอกล่าวอย่างนั้น เราได้กล่าวกับภิกษุปัญจวัคคีย์ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจำได้ไหมว่า ก่อนแต่นี้ เราเคยกล่าววาจาเช่นนี้บ้างหรือไม่’ (ภิกษุปัญจวัคคีย์กราบทูลว่า) ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่เคยมีเลย’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตเป็นพระอรหันต์ เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พวกเธอจงเงี่ยโสตสดับเถิด เราได้บรรลุอมตธรรมแล้ว เราจะสั่งสอน เราจะแสดงธรรม เมื่อพวกเธอปฏิบัติตามที่เราสั่งสอน ไม่นานก็จะทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่’

‘‘Asakkhiṃ kho ahaṃ, bhikkhave, pañcavaggiye bhikkhū saññāpetuṃ. Dvepi sudaṃ, bhikkhave, bhikkhū ovadāmi, tayo bhikkhū piṇḍāya caranti. Yaṃ tayo bhikkhū piṇḍāya caritvā āharanti tena chabbaggiyā yāpema. Tayopi sudaṃ, bhikkhave, bhikkhū ovadāmi, dve bhikkhū piṇḍāya caranti. Yaṃ dve bhikkhū piṇḍāya caritvā āharanti tena chabbaggiyā yāpema. Atha kho, bhikkhave, pañcavaggiyā [Pg.230] bhikkhū mayā evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānā attanā jātidhammā samānā jātidhamme ādīnavaṃ viditvā ajātaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesamānā ajātaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ ajjhagamaṃsu, attanā jarādhammā samānā jarādhamme ādīnavaṃ viditvā ajaraṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesamānā ajaraṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ ajjhagamaṃsu, attanā byādhidhammā samānā…pe… attanā maraṇadhammā samānā… attanā sokadhammā samānā… attanā saṃkilesadhammā samānā saṃkilesadhamme ādīnavaṃ viditvā asaṃkiliṭṭhaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesamānā asaṃkiliṭṭhaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ ajjhagamaṃsu. Ñāṇañca pana nesaṃ dassanaṃ udapādi – ‘akuppā no vimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เราสามารถเพื่อจะให้ภิกษุปัญจวัคคีย์รู้แจ้งได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย บางคราวเราสอนภิกษุ ๒ รูป ภิกษุ ๓ รูปเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ภิกษุ ๓ รูปเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตนำภัตใดมา พวกเรา ๖ รูปก็ยังชีพอยู่ด้วยภัตนั้น บางคราวเราสอนภิกษุ ๓ รูป ภิกษุ ๒ รูปเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ภิกษุ ๒ รูปเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตนำภัตใดมา พวกเรา ๖ รูปก็ยังชีพอยู่ด้วยภัตนั้น ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุปัญจวัคคีย์อันเราโอวาทสั่งสอนอยู่อย่างนี้ เมื่อตนเองมีความเกิดเป็นธรรมดา ได้เห็นโทษในสิ่งที่มีความเกิดเป็นธรรมดาแล้ว แสวงหานิพพานอันไม่เกิด เป็นแดนเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยม ก็ได้บรรลุนิพพานอันไม่เกิด เป็นแดนเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยมแล้ว เมื่อตนเองมีความแก่เป็นธรรมดา ได้เห็นโทษในสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาแล้ว แสวงหานิพพานอันไม่แก่ เป็นแดนเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยม ก็ได้บรรลุนิพพานอันไม่แก่ เป็นแดนเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยมแล้ว เมื่อตนเองมีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา...ฯลฯ... เมื่อตนเองมีความตายเป็นธรรมดา... เมื่อตนเองมีความโศกเป็นธรรมดา... เมื่อตนเองมีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ได้เห็นโทษในสิ่งที่มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดาแล้ว แสวงหานิพพานอันไม่เศร้าหมอง เป็นแดนเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยม ก็ได้บรรลุนิพพานอันไม่เศร้าหมอง เป็นแดนเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยมแล้ว ก็แล ญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เธอเหล่านั้นว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ ดังนี้

287. ‘‘Pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime kho, bhikkhave, pañca kāmaguṇā. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā ime pañca kāmaguṇe gathitā mucchitā ajjhopannā anādīnavadassāvino anissaraṇapaññā paribhuñjanti, te evamassu veditabbā – ‘anayamāpannā byasanamāpannā yathākāmakaraṇīyā pāpimato’. ‘Seyyathāpi, bhikkhave, āraññako mago baddho pāsarāsiṃ adhisayeyya. So evamassa veditabbo – anayamāpanno byasanamāpanno yathākāmakaraṇīyo luddassa. Āgacchante ca pana ludde yena kāmaṃ na pakkamissatī’ti. Evameva kho, bhikkhave, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā ime pañca kāmaguṇe gathitā mucchitā ajjhopannā anādīnavadassāvino anissaraṇapaññā paribhuñjanti, te evamassu veditabbā – ‘anayamāpannā byasanamāpannā yathākāmakaraṇīyā pāpimato’. Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā ime pañca kāmaguṇe agathitā amucchitā anajjhopannā ādīnavadassāvino nissaraṇapaññā paribhuñjanti, te evamassu veditabbā – ‘na anayamāpannā na byasanamāpannā na [Pg.231] yathākāmakaraṇīyā pāpimato’.

๒๘๗. ภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการนี้ ๕ ประการเป็นไฉน คือ รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด, เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ...ฯลฯ... กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ... รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา... โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม สยบ มัวเมา ลุ่มหลงในกามคุณ ๕ เหล่านี้ ไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก บริโภคอยู่ เธอทั้งหลายพึงทราบสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นว่า ‘ถึงความฉิบหาย ถึงความพินาศ มารผู้มีบาปกระทำได้ตามใจชอบ’ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเนื้อป่าที่ติดบ่วง นอนทับกองบ่วงอยู่ พึงทราบเนื้อนั้นอย่างนี้ว่า ‘ถึงความฉิบหาย ถึงความพินาศ พรานกระทำได้ตามใจชอบ เมื่อพรานมาถึง ก็จักหนีไปตามปรารถนาไม่ได้’ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม สยบ มัวเมา ลุ่มหลงในกามคุณ ๕ เหล่านี้ ไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก บริโภคอยู่ เธอทั้งหลายพึงทราบสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นว่า ‘ถึงความฉิบหาย ถึงความพินาศ มารผู้มีบาปกระทำได้ตามใจชอบ’ ฉันนั้น ส่วนสมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่สยบ ไม่มัวเมา ไม่ลุ่มหลงในกามคุณ ๕ เหล่านี้ เห็นโทษ มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก บริโภคอยู่ เธอทั้งหลายพึงทราบสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นว่า ‘ไม่ถึงความฉิบหาย ไม่ถึงความพินาศ มารผู้มีบาปกระทำไม่ได้ตามใจชอบ’

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, āraññako mago abaddho pāsarāsiṃ adhisayeyya. So evamassa veditabbo – ‘na anayamāpanno na byasanamāpanno na yathākāmakaraṇīyo luddassa. Āgacchante ca pana ludde yena kāmaṃ pakkamissatī’ti. Evameva kho, bhikkhave, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā ime pañca kāmaguṇe agathitā amucchitā anajjhopannā ādīnavadassāvino nissaraṇapaññā paribhuñjanti, te evamassu veditabbā – ‘na anayamāpannā na byasanamāpannā na yathākāmakaraṇīyā pāpimato’.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเนื้อป่าที่ไม่ติดบ่วง นอนทับกองบ่วงอยู่ พึงทราบเนื้อนั้นอย่างนี้ว่า ‘ไม่ถึงความฉิบหาย ไม่ถึงความพินาศ พรานกระทำไม่ได้ตามใจชอบ เมื่อพรานมาถึง ก็จักหนีไปได้ตามปรารถนา’ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่สยบ ไม่มัวเมา ไม่ลุ่มหลงในกามคุณ ๕ เหล่านี้ เห็นโทษ มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก บริโภคอยู่ เธอทั้งหลายพึงทราบสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นว่า ‘ไม่ถึงความฉิบหาย ไม่ถึงความพินาศ มารผู้มีบาปกระทำไม่ได้ตามใจชอบ’ ฉันนั้น

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, āraññako mago araññe pavane caramāno vissattho gacchati, vissattho tiṭṭhati, vissattho nisīdati, vissattho seyyaṃ kappeti. Taṃ kissa hetu? Anāpāthagato, bhikkhave, luddassa. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu andhamakāsi māraṃ apadaṃ, vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเนื้อป่าที่เที่ยวอยู่ในป่าใหญ่ ย่อมเดินสบายใจ ยืนสบายใจ นั่งสบายใจ นอนสบายใจ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะพ้นวิสัยของพราน ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ก็ฉันนั้น สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย เข้าปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ ภิกษุนี้เรากล่าวว่า ได้ทำมารให้บอด ไม่มีร่องรอย ได้กำจัดจักษุของมาร และได้ถึงความไม่ปรากฏแก่มารผู้มีบาปแล้ว

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave…pe… pāpimato.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าทุติยฌาน มีความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่ ภิกษุนี้เรากล่าวว่า...ฯลฯ... ได้ถึงความไม่ปรากฏแก่มารผู้มีบาปแล้ว

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati, sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave…pe… pāpimato.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌาน ที่พระอริยเจ้าทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้ เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ภิกษุนี้เรากล่าวว่า...ฯลฯ... ได้ถึงความไม่ปรากฏแก่มารผู้มีบาปแล้ว

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave…pe… pāpimato.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าจตุตถฌาน ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข เพราะละสุขละทุกข์และดับโสมนัสโทมนัสก่อนๆ ได้ มีอุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์อยู่ ภิกษุนี้เรากล่าวว่า...ฯลฯ... ได้ถึงความไม่ปรากฏแก่มารผู้มีบาปแล้ว

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave…pe… pāpimato.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ อยู่ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจนานัตตสัญญา ด้วยมนสิการว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ ภิกษุนี้เราเรียกว่า...ฯลฯ...ผู้มีบาป

‘‘Puna [Pg.232] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave…pe… pāpimato.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ อยู่ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ด้วยมนสิการว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ ภิกษุนี้เราเรียกว่า...ฯลฯ...ผู้มีบาป

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave…pe… pāpimato.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าถึงอากิญจัญญายตนะ อยู่ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ด้วยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ ภิกษุนี้เราเรียกว่า...ฯลฯ...ผู้มีบาป

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave…pe… pāpimato.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ อยู่ เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุนี้เราเรียกว่า...ฯลฯ...ผู้มีบาป

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu andhamakāsi māraṃ apadaṃ, vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato. Tiṇṇo loke visattikaṃ vissattho gacchati, vissattho tiṭṭhati, vissattho nisīdati, vissattho seyyaṃ kappeti. Taṃ kissa hetu? Anāpāthagato, bhikkhave, pāpimato’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธ อยู่ เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง และอาสวะทั้งหลายของภิกษุนั้นสิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า ทำให้มารตาบอด ทำลายจักษุของมารไม่ให้มีที่พึ่งพิง ไปถึงที่ที่มารผู้มีบาปมองไม่เห็น ข้ามตัณหาเครื่องข้องในโลกได้แล้ว ย่อมไป ย่อมยืน ย่อมนั่ง ย่อมสำเร็จการนอน อย่างหมดกังวล ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะไปถึงที่ที่มารผู้มีบาปมองไม่เห็น

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Pāsarāsisuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ.

ปาสราสิสูตรที่ ๖ จบ

7. Cūḷahatthipadopamasuttaṃ

๗. จูฬหัตถิปโทปมสูตร

288. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena jāṇussoṇi brāhmaṇo sabbasetena vaḷavābhirathena sāvatthiyā niyyāti divādivassa. Addasā kho jāṇussoṇi brāhmaṇo pilotikaṃ paribbājakaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna pilotikaṃ paribbājakaṃ etadavoca –

๒๘๘. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี สมัยนั้น ชาณุสโสณิพราหมณ์ออกจากกรุงสาวัตถีในเวลากลางวัน ด้วยรถเทียมม้าตัวเมียสีขาวล้วน ชาณุสโสณิพราหมณ์ได้เห็นปิโลติกปริพาชกเดินมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวกับปิโลติกปริพาชกดังนี้ว่า

‘‘Handa, kuto nu bhavaṃ vacchāyano āgacchati divādivassā’’ti?

ท่านวัจฉายนะผู้เจริญ เวลากลางวันเที่ยงๆ อย่างนี้ ท่านมาจากไหนหนอ

‘‘Ito hi kho ahaṃ[Pg.233], bho, āgacchāmi samaṇassa gotamassa santikā’’ti.

ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามาจากสำนักของพระสมณโคดม

‘‘Taṃ kiṃ maññati, bhavaṃ vacchāyano, samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ?

ท่านวัจฉายนะผู้เจริญ ท่านเข้าใจความที่พระสมณโคดมมีปัญญาเฉียบแหลมว่าอย่างไร

‘‘Paṇḍito maññe’’ti.

ท่านเข้าใจว่าพระองค์เป็นบัณฑิตหรือ

‘‘Ko cāhaṃ, bho, ko ca samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmi! Sopi nūnassa tādisova yo samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyyā’’ti.

ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นใครเล่า จึงจักรู้ความที่พระสมณโคดมมีปัญญาเฉียบแหลมได้ ก็ผู้ใดพึงรู้ความที่พระสมณโคดมมีปัญญาเฉียบแหลมได้ แม้ผู้นั้นก็คงจะเป็นเช่นกับพระองค์

‘‘Uḷārāya khalu bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī’’ti.

ท่านวัจฉายนะผู้เจริญ ท่านสรรเสริญพระสมณโคดมด้วยการสรรเสริญอย่างยิ่งใหญ่ทีเดียว

‘‘Ko cāhaṃ, bho, ko ca samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsissāmi?

ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นใครเล่า จึงจักสรรเสริญพระสมณโคดมได้

‘‘Pasatthapasatthova so bhavaṃ gotamo seṭṭho devamanussāna’’nti.

ท่านพระโคดมนั้นได้รับการสรรเสริญจากผู้ที่ได้รับการสรรเสริญแล้ว และเป็นผู้ประเสริฐที่สุดแห่งเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

‘‘Kaṃ pana bhavaṃ vacchāyano atthavasaṃ sampassamāno samaṇe gotame evaṃ abhippasanno’’ti ?

ก็ท่านวัจฉายนะผู้เจริญ เมื่อเห็นอำนาจประโยชน์อะไร จึงเลื่อมใสอย่างยิ่งในพระสมณโคดมถึงเพียงนี้

‘‘Seyyathāpi, bho, kusalo nāgavaniko nāgavanaṃ paviseyya. So passeyya nāgavane mahantaṃ hatthipadaṃ, dīghato ca āyataṃ, tiriyañca vitthataṃ. So niṭṭhaṃ gaccheyya – ‘mahā vata, bho, nāgo’ti. Evameva kho ahaṃ, bho, yato addasaṃ samaṇe gotame cattāri padāni athāhaṃ niṭṭhamagamaṃ – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.

ท่านผู้เจริญ เปรียบเหมือนพรานช้างผู้ฉลาดเข้าไปสู่ป่าช้าง เขาพึงเห็นรอยเท้าช้างขนาดใหญ่ในป่าช้าง ทั้งยาวและกว้าง เขาพึงถึงความตกลงใจว่า ‘ช้างใหญ่หนอ ท่านผู้เจริญ’ ฉันใด ข้าพเจ้าก็ฉันนั้นเหมือนกัน นับแต่ได้เห็นรอยเท้า ๔ อย่างในพระสมณโคดม ข้าพเจ้าจึงถึงความตกลงใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’

289. ‘‘Katamāni cattāri? Idhāhaṃ, bho, passāmi ekacce khattiyapaṇḍite nipuṇe kataparappavāde vālavedhirūpe, te bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni. Te suṇanti – ‘samaṇo khalu, bho, gotamo amukaṃ nāma gāmaṃ vā nigamaṃ vā osarissatī’ti. Te pañhaṃ abhisaṅkharonti – ‘imaṃ mayaṃ pañhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā pucchissāma. Evaṃ ce no puṭṭho evaṃ byākarissati, evamassa mayaṃ vādaṃ āropessāma. Evaṃ cepi no puṭṭho evaṃ byākarissati, evampissa mayaṃ vādaṃ āropessāmā’ti. Te suṇanti – ‘samaṇo khalu, bho, gotamo amukaṃ nāma gāmaṃ vā nigamaṃ vā osaṭo’ti. Te yena samaṇo gotamo tenupasaṅkamanti. Te samaṇo gotamo dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Te samaṇena gotamena dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṃsitā na ceva samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchanti, kutossa vādaṃ āropessanti? Aññadatthu [Pg.234] samaṇasseva gotamassa sāvakā sampajjanti. Yadāhaṃ, bho, samaṇe gotame imaṃ paṭhamaṃ padaṃ addasaṃ athāhaṃ niṭṭhamagamaṃ – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.

๒๘๙. รอยเท้า ๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ข้าพเจ้าเห็นกษัตริย์บัณฑิตบางพวกในโลกนี้ ผู้ฉลาด รู้ปรัปวาทะ เหมือนนายขมังธนูผู้ยิงขนทรายได้ เที่ยวทำลายทิฏฐิทั้งหลายด้วยปัญญาของตน พวกเขาได้ฟังว่า ‘ท่านผู้เจริญ พระสมณโคดมจักเสด็จมาถึงบ้านหรือนิคมชื่อโน้น’ พวกเขาจึงเตรียมปัญหาไว้ว่า ‘พวกเราจะเข้าไปหาพระสมณโคดมแล้วถามปัญหานี้ ถ้าพระองค์ถูกพวกเราถามอย่างนี้แล้ว จักทรงตอบอย่างนี้ พวกเราก็จะยกวาทะของพระองค์ขึ้นข่มอย่างนี้ ถ้าพระองค์ถูกพวกเราถามอย่างนี้แล้ว จักทรงตอบอย่างนี้ พวกเราก็จะยกวาทะของพระองค์ขึ้นข่มอย่างนี้’ พวกเขาได้ฟังว่า ‘ท่านผู้เจริญ พระสมณโคดมเสด็จมาถึงบ้านหรือนิคมชื่อโน้นแล้ว’ พวกเขาจึงเข้าไปหาพระสมณโคดม พระสมณโคดมทรงชี้แจงให้พวกเขาเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา พวกเขาอันพระสมณโคดมทรงชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ก็ไม่ถามปัญหากับพระสมณโคดมเลย ไหนเลยจักยกวาทะของพระองค์ขึ้นข่มได้ ตรงกันข้าม พวกเขากลับกลายเป็นสาวกของพระสมณโคดมไป เมื่อข้าพเจ้าได้เห็นรอยเท้าที่หนึ่งนี้ในพระสมณโคดม ข้าพเจ้าจึงถึงความตกลงใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’

‘‘Puna caparāhaṃ, bho, passāmi idhekacce brāhmaṇapaṇḍite…pe… gahapatipaṇḍite…pe… samaṇapaṇḍite nipuṇe kataparappavāde vālavedhirūpe te bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni. Te suṇanti – ‘samaṇo khalu bho gotamo amukaṃ nāma gāmaṃ vā nigamaṃ vā osarissatī’ti. Te pañhaṃ abhisaṅkharonti ‘imaṃ mayaṃ pañhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā pucchissāma. Evaṃ ce no puṭṭho evaṃ byākarissati, evamassa mayaṃ vādaṃ āropessāma. Evaṃ cepi no puṭṭho evaṃ byākarissati, evaṃpissa mayaṃ vādaṃ āropessāmā’ti. Te suṇanti ‘samaṇo khalu bho gotamo amukaṃ nāma gāmaṃ vā nigamaṃ vā osaṭo’ti. Te yena samaṇo gotamo tenupasaṅkamanti. Te samaṇo gotamo dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Te samaṇena gotamena dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṃsitā na ceva samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchanti, kutossa vādaṃ āropessanti? Aññadatthu samaṇaṃyeva gotamaṃ okāsaṃ yācanti agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya. Te samaṇo gotamo pabbājeti. Te tattha pabbajitā samānā vūpakaṭṭhā appamattā ātāpino pahitattā viharantā nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti. Te evamāhaṃsu – ‘manaṃ vata, bho, anassāma, manaṃ vata, bho, panassāma; mayañhi pubbe assamaṇāva samānā samaṇamhāti paṭijānimha, abrāhmaṇāva samānā brāhmaṇamhāti paṭijānimha, anarahantova samānā arahantamhāti paṭijānimha. Idāni khomha samaṇā, idāni khomha brāhmaṇā, idāni khomha arahanto’ti. Yadāhaṃ, bho, samaṇe gotame imaṃ catutthaṃ padaṃ addasaṃ athāhaṃ niṭṭhamagamaṃ – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’’ti.

ท่านผู้เจริญ นอกจากนั้น ข้าพเจ้าเห็นพราหมณบัณฑิต... คหบดีบัณฑิต... สมณบัณฑิตบางพวกในโลกนี้ เป็นผู้ฉลาดเฉียบแหลม ชำนาญในวาทะของผู้อื่น เปรียบเหมือนนายขมังธนูผู้ยิงขนทรายได้ เที่ยวทำลายทิฏฐิของผู้อื่นด้วยปัญญาของตนอยู่. พวกเขาได้ฟังข่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ พระสมณโคดมจักเสด็จมาถึงหมู่บ้านหรือนิคมชื่อโน้น’. พวกเขาจึงเตรียมปัญหาไว้ว่า ‘พวกเราจะเข้าไปหาพระสมณโคดมแล้วทูลถามปัญหานี้ ถ้าพระองค์ถูกพวกเราทูลถามอย่างนี้แล้ว จักทรงตอบอย่างนี้ พวกเราจักยกวาทะของพระองค์อย่างนี้ และถ้าพระองค์ถูกพวกเราทูลถามอย่างนี้แล้ว จักทรงตอบอย่างนี้ พวกเราก็จักยกวาทะของพระองค์อย่างนี้เหมือนกัน’. พวกเขาได้ฟังข่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ พระสมณโคดมเสด็จมาถึงหมู่บ้านหรือนิคมชื่อโน้นแล้ว’. พวกเขาจึงพากันเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดมถึงที่ประทับ. พระสมณโคดมทรงชี้แจงให้พวกเขาเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา. พวกเขาอันพระสมณโคดมทรงชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ก็มิได้ทูลถามปัญหาพระสมณโคดมเลย จักยกวาทะของพระองค์ได้อย่างไร ที่แท้ พวกเขากลับทูลขอโอกาสเพื่อบรรพชาในพระธรรมวินัยจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตต่อพระสมณโคดม. พระสมณโคดมจึงทรงให้พวกเขาบรรพชา. พวกเขาบรรพชาแล้ว อยู่ในที่สงัด ไม่ประมาท มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยว ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่. พวกเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ พวกเราเกือบจะพินาศแล้วหนอ ท่านผู้เจริญ พวกเราเกือบจะฉิบหายแล้วหนอ เพราะเมื่อก่อนพวกเรามิใช่สมณะ แต่ปฏิญญาว่าเป็นสมณะ มิใช่พราหมณ์ แต่ปฏิญญาว่าเป็นพราหมณ์ มิใช่พระอรหันต์ แต่ปฏิญญาว่าเป็นพระอรหันต์. แต่บัดนี้ พวกเราเป็นสมณะแล้ว บัดนี้ พวกเราเป็นพราหมณ์แล้ว บัดนี้ พวกเราเป็นพระอรหันต์แล้ว’. ท่านผู้เจริญ เมื่อใด ข้าพเจ้าได้เห็นรอยพระบาทที่ ๔ นี้ในพระสมณโคดม เมื่อนั้น ข้าพเจ้าจึงถึงความตกลงใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’.

‘‘Yato [Pg.235] kho ahaṃ, bho, samaṇe gotame imāni cattāri padāni addasaṃ athāhaṃ niṭṭhamagamaṃ – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’’ti.

ท่านผู้เจริญ ตั้งแต่ข้าพเจ้าได้เห็นรอยพระบาท ๔ ประการเหล่านี้ในพระสมณโคดม ข้าพเจ้าจึงถึงความตกลงใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’

290. Evaṃ vutte, jāṇussoṇi brāhmaṇo sabbasetā vaḷavābhirathā orohitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā tikkhattuṃ udānaṃ udānesi – ‘‘namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa; namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa; namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. Appeva nāma mayampi kadāci karahaci tena bhotā gotamena saddhiṃ samāgaccheyyāma, appeva nāma siyā kocideva kathāsallāpo’’ti! Atha kho jāṇussoṇi brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho jāṇussoṇi brāhmaṇo yāvatako ahosi pilotikena paribbājakena saddhiṃ kathāsallāpo taṃ sabbaṃ bhagavato ārocesi. Evaṃ vutte, bhagavā jāṇussoṇiṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘na kho, brāhmaṇa, ettāvatā hatthipadopamo vitthārena paripūro hoti. Api ca, brāhmaṇa, yathā hatthipadopamo vitthārena paripūro hoti taṃ suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho jāṇussoṇi brāhmaṇo bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

๒๙๐. เมื่อปิโลติกปริพาชกกล่าวอย่างนี้แล้ว ชาณุสโสณิพราหมณ์ได้ลงจากรถเทียมด้วยม้าอัสดรสีขาวล้วน ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ แล้วเปล่งอุทาน ๓ ครั้งว่า ‘ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น บางทีพวกเราพึงได้พบกับท่านพระโคดมนั้นบ้างในบางครั้งบางคราว และบางทีพึงได้มีการสนทนาปราศรัยกันบ้าง’ ลำดับนั้น ชาณุสโสณิพราหมณ์ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร. ชาณุสโสณิพราหมณ์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลเรื่องที่สนทนากับปิโลติกปริพาชกทั้งหมดแด่พระผู้มีพระภาค. เมื่อพราหมณ์กราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับชาณุสโสณิพราหมณ์ว่า ‘พราหมณ์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อุปมาด้วยรอยเท้าช้างยังไม่บริบูรณ์โดยพิสดาร แต่พราหมณ์ ท่านจงฟังธรรมอุปมาด้วยรอยเท้าช้างที่บริบูรณ์โดยพิสดาร จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ชาณุสโสณิพราหมณ์ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นเช่นนั้น ท่านผู้เจริญ’ พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

291. ‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, nāgavaniko nāgavanaṃ paviseyya. So passeyya nāgavane mahantaṃ hatthipadaṃ, dīghato ca āyataṃ, tiriyañca vitthataṃ. Yo hoti kusalo nāgavaniko neva tāva niṭṭhaṃ gacchati – ‘mahā vata, bho, nāgo’ti. Taṃ kissa hetu? Santi hi, brāhmaṇa, nāgavane vāmanikā nāma hatthiniyo mahāpadā, tāsaṃ petaṃ padaṃ assāti.

๒๙๑. พราหมณ์ เปรียบเหมือนพรานช้างเข้าไปสู่ป่าช้าง เขาพึงเห็นรอยเท้าช้างขนาดใหญ่ในป่าช้าง ทั้งยาวและกว้าง. พรานช้างผู้ฉลาดจะยังไม่ลงความเห็นว่า ‘ท่านผู้เจริญ ช้างตัวใหญ่นักหนอ’. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะในป่าช้างมีนางช้างแคระชื่อวามณิกาซึ่งมีเท้าใหญ่ รอยเท้านี้อาจเป็นของนางช้างเหล่านั้นก็ได้.

‘‘So tamanugacchati. Tamanugacchanto passati nāgavane mahantaṃ hatthipadaṃ, dīghato ca āyataṃ, tiriyañca vitthataṃ, uccā ca nisevitaṃ. Yo hoti kusalo nāgavaniko neva tāva niṭṭhaṃ gacchati – ‘mahā vata, bho, nāgo’ti. Taṃ kissa hetu? Santi hi, brāhmaṇa, nāgavane uccā kāḷārikā nāma hatthiniyo mahāpadā, tāsaṃ petaṃ padaṃ assāti.

เขาติดตามรอยเท้านั้นไป เมื่อติดตามไป เขาเห็นรอยเท้าช้างขนาดใหญ่ในป่าช้าง ทั้งยาวและกว้าง และรอยถูในที่สูง. พรานช้างผู้ฉลาดจะยังไม่ลงความเห็นว่า ‘ท่านผู้เจริญ ช้างตัวใหญ่นักหนอ’. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะในป่าช้างมีนางช้างชื่ออุจจากาฬาริกาซึ่งมีเท้าใหญ่ รอยเท้านี้อาจเป็นของนางช้างเหล่านั้นก็ได้.

‘‘So [Pg.236] tamanugacchati. Tamanugacchanto passati nāgavane mahantaṃ hatthipadaṃ, dīghato ca āyataṃ, tiriyañca vitthataṃ, uccā ca nisevitaṃ, uccā ca dantehi ārañjitāni. Yo hoti kusalo nāgavaniko neva tāva niṭṭhaṃ gacchati – ‘mahā vata, bho, nāgo’ti. Taṃ kissa hetu? Santi hi, brāhmaṇa, nāgavane uccā kaṇerukā nāma hatthiniyo mahāpadā, tāsaṃ petaṃ padaṃ assāti.

เขาติดตามรอยเท้านั้นไป เมื่อติดตามไป เขาเห็นรอยเท้าช้างขนาดใหญ่ในป่าช้าง ทั้งยาวและกว้าง รอยถูในที่สูง และรอยงาที่ขีดไว้ในที่สูง. พรานช้างผู้ฉลาดจะยังไม่ลงความเห็นว่า ‘ท่านผู้เจริญ ช้างตัวใหญ่นักหนอ’. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะในป่าช้างมีนางช้างชื่ออุจจากเณรุกาซึ่งมีเท้าใหญ่ รอยเท้านี้อาจเป็นของนางช้างเหล่านั้นก็ได้.

‘‘So tamanugacchati. Tamanugacchanto passati nāgavane mahantaṃ hatthipadaṃ, dīghato ca āyataṃ, tiriyañca vitthataṃ, uccā ca nisevitaṃ, uccā ca dantehi ārañjitāni, uccā ca sākhābhaṅgaṃ. Tañca nāgaṃ passati rukkhamūlagataṃ vā abbhokāsagataṃ vā gacchantaṃ vā tiṭṭhantaṃ vā nisinnaṃ vā nipannaṃ vā. So niṭṭhaṃ gacchati – ‘ayameva so mahānāgo’ti.

บุรุษนั้นเดินตามรอยช้างนั้นไป เมื่อเดินตามไปอยู่ ก็ได้เห็นรอยเท้าช้างขนาดใหญ่ในป่าช้าง ซึ่งยาวและกว้าง ทั้งได้เห็นที่สูงอันช้างนั้นเสียดสี เห็นที่สูงอันช้างนั้นเอางาแทง และเห็นกิ่งไม้หักอยู่ ณ ที่สูง เขาได้เห็นช้างตัวนั้นอยู่ที่โคนต้นไม้บ้าง ที่กลางแจ้งบ้าง กำลังเดินบ้าง กำลังยืนบ้าง กำลังนั่งบ้าง กำลังนอนบ้าง เขาจึงถึงความตกลงใจว่า ‘ช้างใหญ่ตัวนั้นคือตัวนี้นี่เอง’

‘‘Evameva kho, brāhmaṇa, idha tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ; kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati – ‘sambādho gharāvāso rajopatho, abbhokāso pabbajjā. Nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati.

พราหมณ์ ฉันนั้นเหมือนกันแล พระตถาคตเสด็จอุบัติขึ้นในโลกนี้ เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค พระองค์ทรงทำโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ให้แจ้งชัดด้วยพระปัญญาอันยิ่งเองแล้ว ทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์เทวดาและมนุษย์ให้รู้ตาม ทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง คฤหบดี บุตรคฤหบดี หรือผู้เกิดในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง ได้ฟังธรรมนั้น ครั้นฟังแล้ว ได้ศรัทธาในพระตถาคต เขาผู้ประกอบด้วยศรัทธาที่ได้แล้วนั้น ย่อมพิจารณาเห็นว่า ‘ฆราวาสคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง การที่บุคคลผู้ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริบูรณ์ครบถ้วน ให้บริสุทธิ์เหมือนสังข์ที่ขัดดีแล้ว มิใช่ทำได้ง่าย ทางที่ดี เราควรจะปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเถิด’ สมัยต่อมา เขาละกองโภคะน้อยหรือมาก ละเครือญาติน้อยหรือมาก ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต

292. ‘‘So evaṃ pabbajito samāno bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti, nihitadaṇḍo [Pg.237] nihitasattho lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati.

๒๙๒. เมื่อเขาบวชแล้วอย่างนี้ ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลาย ละปาณาติบาต เว้นขาดจากปาณาติบาต วางท่อนไม้ วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู อนุเคราะห์สัตว์ทุกหมู่เหล่าอยู่

‘‘Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī. Athenena sucibhūtena attanā viharati.

เธอละอทินนาทาน เว้นขาดจากอทินนาทาน รับเอาแต่ของที่เขาให้ ยินดีแต่ของที่เขาให้ เป็นผู้สะอาดหมดจด ไม่เป็นขโมยอยู่

‘‘Abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hoti ārācārī virato methunā gāmadhammā.

เธอละอพรหมจรรย์ เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นขาดจากเมถุนอันเป็นกิจของชาวบ้าน

‘‘Musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa.

เธอละมุสาวาท เว้นขาดจากมุสาวาท พูดแต่คำจริง ดำรงคำสัตย์ มีถ้อยคำมั่นคง ควรเชื่อถือได้ ไม่พูดให้เคลื่อนคลาดต่อชาวโลก

‘‘Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya. Iti bhinnānaṃ vā sandhātā sahitānaṃ vā anuppadātā, samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

เธอละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด ฟังความจากฝ่ายนี้แล้วไม่ไปบอกฝ่ายโน้นเพื่อทำลายคนหมู่นี้ หรือฟังความจากฝ่ายโน้นแล้วไม่มาบอกฝ่ายนี้เพื่อทำลายคนหมู่โน้น สมานคนที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่สามัคคีกันแล้วบ้าง ชอบความสามัคคี ยินดีในความสามัคคี เพลิดเพลินในความสามัคคี กล่าวแต่วาจาที่สร้างความสามัคคี

‘‘Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti. Yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

เธอละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ กล่าวแต่วาจาที่ไม่มีโทษ เสนาะโสต ให้เกิดความรัก ซาบซึ้งใจ เป็นคำของชาวเมือง เป็นที่รักใคร่พอใจของมหาชน

‘‘Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ.

เธอละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล พูดแต่คำจริง พูดอิงอรรถ พูดอิงธรรม พูดอิงวินัย พูดวาจามีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีขอบเขต ประกอบด้วยประโยชน์ โดยกาลอันควร

293. ‘‘So bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti, ekabhattiko hoti rattūparato, virato vikālabhojanā, naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato hoti, mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato hoti, uccāsayanamahāsayanā paṭivirato hoti, jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, āmakamaṃsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, itthikumārikapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, dāsidāsapaṭiggahaṇā [Pg.238] paṭivirato hoti, ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, hatthigavāssavaḷavāpaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti, kayavikkayā paṭivirato hoti, tulākūṭakaṃsakūṭamānakūṭā paṭivirato hoti, ukkoṭanavañcananikatisāciyogā paṭivirato hoti, chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato hoti.

๒๙๓. เธอเว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม ฉันหนเดียว เว้นจากการฉันในราตรีและวิกาล เว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดูการละเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล เว้นขาดจากการทัดทรงประดับตกแต่งร่างกายด้วยพวงมาลา ของหอม และเครื่องประเทืองผิวอันเป็นฐานแห่งการแต่งตัว เว้นขาดจากที่นอนสูง ที่นอนใหญ่ เว้นขาดจากการรับทองและเงิน เว้นขาดจากการรับธัญญาหารดิบ เว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ เว้นขาดจากการรับสตรีและกุมารี เว้นขาดจากการรับทาสีและทาส เว้นขาดจากการรับแพะและแกะ เว้นขาดจากการรับไก่และสุกร เว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา เว้นขาดจากการรับไร่นาและที่ดิน เว้นขาดจากการรับทำหน้าที่เป็นทูตและการรับใช้ เว้นขาดจากการซื้อการขาย เว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด เว้นขาดจากการรับสินบน การล่อลวง และการตลบตะแลง เว้นขาดจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการขู่กรรโชก

294. ‘‘So santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati. Seyyathāpi nāma pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti sapattabhārova ḍeti, evameva bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedeti.

๒๙๔. เธอเป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไป ณ ที่ใดๆ ก็ถือเอาบริขารไปพร้อม เปรียบเหมือนนกมีปีก จะบินไป ณ ที่ใดๆ ก็บินไปโดยมีปีกของตนเป็นภาระ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไป ณ ที่ใดๆ ก็ถือเอาบริขารไปพร้อม เธอผู้ประกอบด้วยกองศีลอันประเสริฐนี้ ย่อมได้เสวยสุขอันปราศจากโทษในภายใน

295. ‘‘So cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. So iminā ariyena indriyasaṃvarena samannāgato ajjhattaṃ abyāsekasukhaṃ paṭisaṃvedeti.

๒๙๕. ภิกษุนั้นเห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ไม่รวบถือเอานิมิต ไม่แยกถือเอาอนุพยัญชนะ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อความสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นบาปอกุศลธรรมไหลท่วมทับได้ ย่อมรักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยหู... (เป)... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ไม่รวบถือเอานิมิต ไม่แยกถือเอาอนุพยัญชนะ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อความสำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นบาปอกุศลธรรมไหลท่วมทับได้ ย่อมรักษามนินทรีย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ ภิกษุนั้นประกอบด้วยอินทรียสังวรอันเป็นอริยะนี้แล้ว ย่อมได้เสวยสุขอันปราศจากโทษในภายใน

‘‘So abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṃghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte [Pg.239] khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti.

ภิกษุนั้นย่อมทำความรู้สึกตัวในการก้าวไป การถอยกลับ ย่อมทำความรู้สึกตัวในการแลดู การเหลียวดู ย่อมทำความรู้สึกตัวในการคู้เข้า การเหยียดออก ย่อมทำความรู้สึกตัวในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ย่อมทำความรู้สึกตัวในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ย่อมทำความรู้สึกตัวในการถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ ย่อมทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง

296. ‘‘So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato, (imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato) iminā ca ariyena indriyasaṃvarena samannāgato, iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā, ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya, parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti. Byāpādappadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati, sabbapāṇabhūtahitānukampī byāpādappadosā cittaṃ parisodheti. Thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti. Uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati, ajjhattaṃ vūpasantacitto uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti. Vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti.

๒๙๖. ภิกษุนั้นประกอบด้วยกองศีลอันเป็นอริยะนี้ ประกอบด้วยอินทรียสังวรอันเป็นอริยะนี้ และประกอบด้วยสติสัมปชัญญะอันเป็นอริยะนี้แล้ว ย่อมเสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เธอฉันเสร็จแล้ว กลับจากบิณฑบาตแล้ว ก็นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอละอภิชฌาในโลกได้แล้ว มีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌา ละพยาบาทปโทสะได้แล้ว มีจิตไม่พยาบาท อนุเคราะห์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์อยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากพยาบาทปโทสะ ละถีนมิทธะได้แล้ว ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายในแสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะ ละอุทธัจจกุกกุจจะได้แล้ว เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะ ละวิจิกิจฉาได้แล้ว ข้ามพ้นวิจิกิจฉา ไม่มีความเคลือบแคลงในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉา

297. ‘‘So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampi vuccati, brāhmaṇa, tathāgatapadaṃ itipi, tathāgatanisevitaṃ itipi, tathāgatārañjitaṃ itipi. Na tveva tāva ariyasāvako niṭṭhaṃ gacchati – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.

๒๙๗. ภิกษุนั้นละนิวรณ์ ๕ ประการนี้ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพลได้แล้ว สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ พราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็เรียกว่า รอยพระบาทของพระตถาคตบ้าง ที่ประทับของพระตถาคตบ้าง ที่ทรงเพลิดเพลินของพระตถาคตบ้าง แต่อริยสาวกยังไม่ถึงความตกลงใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’ ดังนี้

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampi vuccati, brāhmaṇa…pe… suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.

พราหมณ์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุบรรลุทุติยฌานอันมีความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีแต่ปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบไป พราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็เรียกว่า... (เป)... พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’ ดังนี้

‘‘Puna [Pg.240] caparaṃ, brāhmaṇa, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampi vuccati, brāhmaṇa…pe… suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.

พราหมณ์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่ และเสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ พราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็เรียกว่า... (เป)... พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’ ดังนี้

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā, adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampi vuccati, brāhmaṇa, tathāgatapadaṃ itipi, tathāgatanisevitaṃ itipi, tathāgatārañjitaṃ itipi. Na tveva tāva ariyasāvako niṭṭhaṃ gacchati – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.

พราหมณ์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุบรรลุจตุตถฌาน ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีแต่ความที่สติเป็นธรรมชาติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่ เพราะละสุขและทุกข์ได้ และเพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว พราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็เรียกว่า รอยพระบาทของพระตถาคตบ้าง ที่ประทับของพระตถาคตบ้าง ที่ทรงเพลิดเพลินของพระตถาคตบ้าง แต่อริยสาวกยังไม่ถึงความตกลงใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’ ดังนี้

298. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ, dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Idampi vuccati, brāhmaṇa, tathāgatapadaṃ itipi, tathāgatanisevitaṃ itipi, tathāgatārañjitaṃ itipi. Na tveva tāva ariyasāvako niṭṭhaṃ gacchati – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.

๒๙๘. ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสติญาณ เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง... (เป)... เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้ พราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็เรียกว่า รอยพระบาทของพระตถาคตบ้าง ที่ประทับของพระตถาคตบ้าง ที่ทรงเพลิดเพลินของพระตถาคตบ้าง แต่อริยสาวกยังไม่ถึงความตกลงใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’ ดังนี้

‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena…pe… yathākammūpage satte pajānāti. Idampi vuccati, brāhmaṇa, tathāgatapadaṃ itipi, tathāgatanisevitaṃ itipi, tathāgatārañjitaṃ itipi. Na tveva tāva ariyasāvako niṭṭhaṃ gacchati – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.

ภิกษุนั้น เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว อย่างนี้แล้ว ย่อมน้อมจิตไปเพื่อจุตูปปาตญาณ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์...ด้วยทิพพจักขุอันบริสุทธิ์ ล่วงวิสัยของมนุษย์...รู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม พราหมณ์ แม้ข้อนี้ บัณฑิตก็กล่าวว่า เป็นรอยพระบาทของพระตถาคตบ้าง เป็นที่ทรงเหยียบย่ำของพระตถาคตบ้าง เป็นที่ทรงครูดสีของพระตถาคตบ้าง แต่พระอริยสาวกยังไม่ถึงความตกลงใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมเป็นธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’

299. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya [Pg.241] cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘Ime āsavā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Idampi vuccati, brāhmaṇa, tathāgatapadaṃ itipi, tathāgatanisevitaṃ itipi, tathāgatārañjitaṃ itipi. Na tveva tāva ariyasāvako niṭṭhaṃ gato hoti, api ca kho niṭṭhaṃ gacchati – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.

๒๙๙. ภิกษุนั้น เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว อย่างนี้แล้ว ย่อมน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘เหล่านี้อาสวะ’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวสมุทัย’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวนิโรธ’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ พราหมณ์ แม้ข้อนี้ บัณฑิตก็กล่าวว่า เป็นรอยพระบาทของพระตถาคตบ้าง เป็นที่ทรงเหยียบย่ำของพระตถาคตบ้าง เป็นที่ทรงครูดสีของพระตถาคตบ้าง พระอริยสาวกยังไม่ถึงที่สุดเด็ดขาดก่อน แต่จะถึงความตกลงใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมเป็นธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’

‘‘Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Idampi vuccati, brāhmaṇa, tathāgatapadaṃ itipi, tathāgatanisevitaṃ itipi, tathāgatārañjitaṃ itipi. Ettāvatā kho, brāhmaṇa, ariyasāvako niṭṭhaṃ gato hoti – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti. Ettāvatā kho, brāhmaṇa, hatthipadopamo vitthārena paripūro hotī’’ti.

เมื่อภิกษุนั้นรู้เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็เกิดญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป’ พราหมณ์ แม้ข้อนี้ บัณฑิตก็กล่าวว่า เป็นรอยพระบาทของพระตถาคตบ้าง เป็นที่ทรงเหยียบย่ำของพระตถาคตบ้าง เป็นที่ทรงครูดสีของพระตถาคตบ้าง พราหมณ์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล พระอริยสาวกจึงชื่อว่าถึงที่สุดเด็ดขาดว่า ‘พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมเป็นธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’ พราหมณ์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล หัตถิปโทปมสูตรจึงชื่อว่าสมบูรณ์โดยพิสดาร”

Evaṃ vutte, jāṇussoṇi brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammañca, bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ชาณุสโสณีพราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระธรรมเทศนาของพระองค์แจ่มแจ้งยิ่งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระธรรมเทศนาของพระองค์แจ่มแจ้งยิ่งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ พระโคดมผู้เจริญทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายก็ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระโคดมผู้เจริญ พร้อมทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์เป็นสรณะ ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิตตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป’

Cūḷahatthipadopamasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ.

จูฬหัตถิปโทปมสูตรที่ ๗ จบ

8. Mahāhatthipadopamasuttaṃ

๘. มหาหัตถิปโทปมสูตร

300. Evaṃ [Pg.242] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca – ‘‘seyyathāpi, āvuso, yāni kānici jaṅgalānaṃ pāṇānaṃ padajātāni sabbāni tāni hatthipade samodhānaṃ gacchanti, hatthipadaṃ tesaṃ aggamakkhāyati yadidaṃ mahantattena; evameva kho, āvuso, ye keci kusalā dhammā sabbete catūsu ariyasaccesu saṅgahaṃ gacchanti. Katamesu catūsu? Dukkhe ariyasacce, dukkhasamudaye ariyasacce, dukkhanirodhe ariyasacce, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ariyasacce’’.

๓๐๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรเรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรว่า ‘ขอรับ ท่านผู้มีอายุ’ ท่านพระสารีบุตรจึงได้กล่าวเรื่องนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เปรียบเหมือนรอยเท้าของสัตว์บกทั้งหลายทุกชนิด ย่อมรวมลงในรอยเท้าช้างได้ทั้งหมด บัณฑิตกล่าวรอยเท้าช้างว่าเป็นเลิศกว่ารอยเท้าของสัตว์เหล่านั้น เพราะเป็นรอยเท้าขนาดใหญ่ ฉันใดก็ฉันนั้น ท่านผู้มีอายุ กุศลธรรมทั้งปวงก็รวมลงในอริยสัจ ๔ อริยสัจ ๔ คืออะไรบ้าง คือ ทุกขอริยสัจ ทุกขสมุทยอริยสัจ ทุกขนิโรธอริยสัจ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ’

301. ‘‘Katamañcāvuso, dukkhaṃ ariyasaccaṃ? Jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, maraṇampi dukkhaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ; saṃkhittena, pañcupādānakkhandhā dukkhā. Katame cāvuso, pañcupādānakkhandhā? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho.

๓๐๑. ท่านผู้มีอายุ ทุกขอริยสัจเป็นอย่างไร คือ แม้ชาติก็เป็นทุกข์ แม้ชราก็เป็นทุกข์ แม้มรณะก็เป็นทุกข์ แม้โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส ก็เป็นทุกข์ ความปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น แม้นั้นก็เป็นทุกข์ กล่าวโดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ ท่านผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นอย่างไร คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์

‘‘Katamo cāvuso, rūpupādānakkhandho? Cattāri ca mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ.

ท่านผู้มีอายุ รูปูปาทานขันธ์เป็นอย่างไร คือ มหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔

‘‘Katamā cāvuso, cattāro mahābhūtā? Pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu.

ท่านผู้มีอายุ มหาภูตรูป ๔ เป็นอย่างไร คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ

302. ‘‘Katamā cāvuso, pathavīdhātu? Pathavīdhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā. Katamā cāvuso, ajjhattikā pathavīdhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ kharigataṃ upādinnaṃ, seyyathidaṃ – kesā lomā nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ kharigataṃ upādinnaṃ. Ayaṃ vuccatāvuso, ajjhattikā pathavīdhātu. Yā ceva kho pana ajjhattikā pathavīdhātu, yā ca bāhirā pathavīdhātu, pathavīdhāturevesā. ‘Taṃ netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti – evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā pathavīdhātuyā nibbindati, pathavīdhātuyā cittaṃ virājeti.

๓๐๒. “ดูก่อนอาวุโส ปฐวีธาตุเป็นไฉน ปฐวีธาตุมี ๒ อย่าง คือ ปฐวีธาตุภายใน ๑ ปฐวีธาตุภายนอก ๑ ดูก่อนอาวุโส ปฐวีธาตุภายในเป็นไฉน คือ สิ่งที่เป็นของตน เฉพาะตน เป็นของแข็ง เป็นของหยาบ อันกรรมปัจจัยปรุงแต่ง ได้แก่ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า หรือสิ่งอื่นใด แม้มีอยู่ที่เป็นของตน เฉพาะตน เป็นของแข็ง เป็นของหยาบ อันกรรมปัจจัยปรุงแต่ง ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่า ปฐวีธาตุภายใน ปฐวีธาตุภายในก็ดี ปฐวีธาตุภายนอกก็ดี ทั้ง ๒ นั้นเป็นปฐวีธาตุเหมือนกัน ควรเห็นปฐวีธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่ใช่นั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา เมื่อเห็นปฐวีธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายในปฐวีธาตุ ย่อมคลายกำหนัดในปฐวีธาตุ”

‘‘Hoti [Pg.243] kho so, āvuso, samayo yaṃ bāhirā āpodhātu pakuppati. Antarahitā tasmiṃ samaye bāhirā pathavīdhātu hoti. Tassā hi nāma, āvuso, bāhirāya pathavīdhātuyā tāva mahallikāya aniccatā paññāyissati, khayadhammatā paññāyissati, vayadhammatā paññāyissati, vipariṇāmadhammatā paññāyissati. Kiṃ panimassa mattaṭṭhakassa kāyassa taṇhupādinnassa ‘ahanti vā mamanti vā asmī’ti vā? Atha khvāssa notevettha hoti.

“ดูก่อนอาวุโส สมัยที่อาโปธาตุภายนอกกำเริบ ย่อมมีได้ สมัยนั้น ปฐวีธาตุภายนอกจะอันตรธานไป ดูก่อนอาวุโส ปฐวีธาตุภายนอกที่ใหญ่หลวงปานฉะนี้ ยังปรากฏความไม่เที่ยง ความสิ้นไป ความเสื่อมไป ความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ไฉนเล่าจะพึงยึดมั่นกายนี้ ซึ่งดำรงอยู่ชั่วเวลาเล็กน้อย อันตัณหาและทิฐิยึดถือไว้ว่า เรา ว่า ของเรา ว่า เป็นเราเล่า ข้อนั้นย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้นเลย”

‘‘Tañce, āvuso, bhikkhuṃ pare akkosanti paribhāsanti rosenti vihesenti, so evaṃ pajānāti – ‘uppannā kho me ayaṃ sotasamphassajā dukkhavedanā. Sā ca kho paṭicca, no apaṭicca. Kiṃ paṭicca? Phassaṃ paṭicca’. So phasso aniccoti passati, vedanā aniccāti passati, saññā aniccāti passati, saṅkhārā aniccāti passati, viññāṇaṃ aniccanti passati. Tassa dhātārammaṇameva cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati.

“ดูก่อนอาวุโส ถ้าคนพวกอื่นด่า บริภาษ ก่อกวน เบียดเบียน ภิกษุนั้น เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ทุกขเวทนาที่เกิดแต่โสตสัมผัสนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ก็ทุกขเวทนานั้น อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มิใช่ไม่มีปัจจัยเกิดขึ้น อาศัยอะไรเกิดขึ้น อาศัยผัสสะเกิดขึ้น ภิกษุนั้นย่อมพิจารณาเห็นว่า ผัสสะไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง จิตของเธอย่อมน้อมไปในธาตุเป็นอารมณ์เท่านั้น ย่อมเลื่อมใส ตั้งมั่น และน้อมใจเชื่อ”

‘‘Tañce, āvuso, bhikkhuṃ pare aniṭṭhehi akantehi amanāpehi samudācaranti – pāṇisamphassenapi leḍḍusamphassenapi daṇḍasamphassenapi satthasamphassenapi. So evaṃ pajānāti – ‘tathābhūto kho ayaṃ kāyo yathābhūtasmiṃ kāye pāṇisamphassāpi kamanti, leḍḍusamphassāpi kamanti, daṇḍasamphassāpi kamanti, satthasamphassāpi kamanti. Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā kakacūpamovāde – ‘‘ubhatodaṇḍakena cepi, bhikkhave, kakacena corā ocarakā aṅgamaṅgāni okanteyyuṃ, tatrāpi yo mano padūseyya na me so tena sāsanakaro’’ti. Āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ bhavissati asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekaggaṃ. Kāmaṃ dāni imasmiṃ kāye pāṇisamphassāpi kamantu, leḍḍusamphassāpi kamantu, daṇḍasamphassāpi kamantu, satthasamphassāpi kamantu, karīyati hidaṃ buddhānaṃ sāsana’nti.

“ดูก่อนอาวุโส ถ้าคนพวกอื่นประพฤติต่อภิกษุนั้น ด้วยอาการอันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ คือ ด้วยสัมผัสแห่งมือก็ดี ด้วยสัมผัสแห่งก้อนดินก็ดี ด้วยสัมผัสแห่งท่อนไม้ก็ดี ด้วยสัมผัสแห่งศัสตราก็ดี เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า กายนี้มีสภาพเป็นเช่นนั้น คือ เป็นที่ตั้งแห่งสัมผัสแห่งมือบ้าง เป็นที่ตั้งแห่งสัมผัสแห่งก้อนดินบ้าง เป็นที่ตั้งแห่งสัมผัสแห่งท่อนไม้บ้าง เป็นที่ตั้งแห่งสัมผัสแห่งศัสตราบ้าง ก็พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระโอวาทอุปมาด้วยเลื่อยไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถึงพวกโจรผู้มีความประพฤติต่ำช้า จะพึงเลื่อยอวัยวะใหญ่น้อยด้วยเลื่อยมีคมสองข้าง ผู้ใดมีใจประทุษร้ายในพวกโจรนั้น ผู้นั้นไม่ชื่อว่าทำตามคำสอนของเรา เพราะเหตุนั้น’ เราจักปรารภความเพียรไม่ย่อหย่อน ตั้งสติมั่น ไม่หลงลืม มีกายสงบ ไม่กระสับกระส่าย มีจิตตั้งมั่น เป็นเอกัคคตา บัดนี้ ขอให้สัมผัสแห่งมือก็ดี สัมผัสแห่งก้อนดินก็ดี สัมผัสแห่งท่อนไม้ก็ดี สัมผัสแห่งศัสตราก็ดี จงเป็นไปในกายนี้ตามปรารถนาเถิด เพราะการทำตามคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนี้ เรากำลังทำอยู่”

‘‘Tassa ce, āvuso, bhikkhuno evaṃ buddhaṃ anussarato evaṃ dhammaṃ anussarato evaṃ saṅghaṃ anussarato upekkhā kusalanissitā na saṇṭhāti. So tena saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati – ‘alābhā vata me, na vata [Pg.244] me lābhā, dulladdhaṃ vata me, na vata me suladdhaṃ, yassa me evaṃ buddhaṃ anussarato, evaṃ dhammaṃ anussarato, evaṃ saṅghaṃ anussarato, upekkhā kusalanissitā na saṇṭhātī’ti. Seyyathāpi, āvuso, suṇisā sasuraṃ disvā saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati; evameva kho, āvuso, tassa ce bhikkhuno evaṃ buddhaṃ anussarato, evaṃ dhammaṃ anussarato, evaṃ saṅghaṃ anussarato, upekkhā kusalanissitā na saṇṭhāti, so tena saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati – ‘alābhā vata me na vata me lābhā, dulladdhaṃ vata me, na vata me suladdhaṃ, yassa me evaṃ buddhaṃ anussarato evaṃ dhammaṃ anussarato, evaṃ saṅghaṃ anussarato, upekkhā kusalanissitā na saṇṭhātī’ti. Tassa ce, āvuso, bhikkhuno evaṃ buddhaṃ anussarato, evaṃ dhammaṃ anussarato, evaṃ saṅghaṃ anussarato upekkhā kusalanissitā saṇṭhāti, so tena attamano hoti. Ettāvatāpi kho, āvuso, bhikkhuno bahukataṃ hoti.

“ดูก่อนอาวุโส ถ้าเมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์อยู่อย่างนั้น อุเบกขาอันอาศัยกุศลยังไม่ตั้งมั่น เธอย่อมหวาดเสียว ย่อมถึงความสังเวชเพราะเหตุนั้นว่า ‘ไม่เป็นลาภของเราหนอ เราไม่มีลาภหนอ เราได้ชั่วหนอ เราไม่ได้ดีหนอ ที่เมื่อเราระลึกถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์อยู่อย่างนั้น อุเบกขาอันอาศัยกุศลจึงยังไม่ตั้งมั่น’ ดูก่อนอาวุโส เปรียบเหมือนหญิงสะใภ้เห็นพ่อผัวแล้ว ย่อมหวาดเสียว ย่อมถึงความสังเวช ฉันใด ดูก่อนอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกันแล ถ้าเมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์อยู่อย่างนั้น อุเบกขาอันอาศัยกุศลยังไม่ตั้งมั่น เธอย่อมหวาดเสียว ย่อมถึงความสังเวชเพราะเหตุนั้นว่า ‘ไม่เป็นลาภของเราหนอ เราไม่มีลาภหนอ เราได้ชั่วหนอ เราไม่ได้ดีหนอ ที่เมื่อเราระลึกถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์อยู่อย่างนั้น อุเบกขาอันอาศัยกุศลจึงยังไม่ตั้งมั่น’ ถ้าเมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์อยู่อย่างนั้น อุเบกขาอันอาศัยกุศลตั้งมั่น เธอย่อมมีใจยินดีเพราะเหตุนั้น ดูก่อนอาวุโส ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุก็ชื่อว่าได้ทำกิจไว้มากแล้ว”

303. ‘‘Katamā cāvuso, āpodhātu? Āpodhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā. Katamā cāvuso ajjhattikā āpodhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ āpo āpogataṃ upādinnaṃ, seyyathidaṃ – pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttaṃ, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ āpo āpogataṃ upādinnaṃ – ayaṃ vuccatāvuso, ajjhattikā āpodhātu. Yā ceva kho pana ajjhattikā āpodhātu yā ca bāhirā āpodhātu, āpodhāturevesā. ‘Taṃ netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā āpodhātuyā nibbindati, āpodhātuyā cittaṃ virājeti.

๓๐๓. “ดูก่อนอาวุโส อาโปธาตุเป็นไฉน อาโปธาตุมี ๒ อย่าง คือ อาโปธาตุภายใน ๑ อาโปธาตุภายนอก ๑ ดูก่อนอาวุโส อาโปธาตุภายในเป็นไฉน คือ สิ่งที่เป็นของตน เฉพาะตน เป็นของเอิบอาบ ซึมซาบไป อันกรรมปัจจัยปรุงแต่ง ได้แก่ ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร หรือสิ่งอื่นใด แม้มีอยู่ที่เป็นของตน เฉพาะตน เป็นของเอิบอาบ ซึมซาบไป อันกรรมปัจจัยปรุงแต่ง นี้เรียกว่า อาโปธาตุภายใน ดูก่อนอาวุโส อาโปธาตุภายในก็ดี อาโปธาตุภายนอกก็ดี ทั้ง ๒ นั้นเป็นอาโปธาตุเหมือนกัน ควรเห็นอาโปธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่ใช่นั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา เมื่อเห็นอาโปธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายในอาโปธาตุ ย่อมคลายกำหนัดในอาโปธาตุ”

‘‘Hoti kho so, āvuso, samayo yaṃ bāhirā āpodhātu pakuppati. Sā gāmampi vahati, nigamampi vahati, nagarampi vahati, janapadampi vahati, janapadapadesampi vahati. Hoti kho so, āvuso, samayo yaṃ mahāsamudde yojanasatikānipi udakāni ogacchanti, dviyojanasatikānipi udakāni ogacchanti, tiyojanasatikānipi udakāni ogacchanti, catuyojanasatikānipi udakāni ogacchanti, pañcayojanasatikānipi udakāni ogacchanti, chayojanasatikānipi udakāni ogacchanti, sattayojanasatikānipi udakāni ogacchanti. Hoti kho so, āvuso, samayo yaṃ mahāsamudde [Pg.245] sattatālampi udakaṃ saṇṭhāti, chattālampi udakaṃ saṇṭhāti, pañcatālampi udakaṃ saṇṭhāti, catuttālampi udakaṃ saṇṭhāti, titālampi udakaṃ saṇṭhāti, dvitālampi udakaṃ saṇṭhāti, tālamattampi udakaṃ saṇṭhāti. Hoti kho so, āvuso, samayo yaṃ mahāsamudde sattaporisampi udakaṃ saṇṭhāti, chapporisampi udakaṃ saṇṭhāti, pañcaporisampi udakaṃ saṇṭhāti, catupporisampi udakaṃ saṇṭhāti, tiporisampi udakaṃ saṇṭhāti, dviporisampi udakaṃ saṇṭhāti, porisamattampi udakaṃ saṇṭhāti. Hoti kho so, āvuso, samayo yaṃ mahāsamudde aḍḍhaporisampi udakaṃ saṇṭhāti, kaṭimattampi udakaṃ saṇṭhāti, jāṇukamattampi udakaṃ saṇṭhāti, gopphakamattampi udakaṃ saṇṭhāti. Hoti kho so, āvuso, samayo, yaṃ mahāsamudde aṅgulipabbatemanamattampi udakaṃ na hoti. Tassā hi nāma, āvuso, bāhirāya āpodhātuyā tāva mahallikāya aniccatā paññāyissati, khayadhammatā paññāyissati, vayadhammatā paññāyissati, vipariṇāmadhammatā paññāyissati. Kiṃ panimassa mattaṭṭhakassa kāyassa taṇhupādinnassa ‘ahanti vā mamanti vā asmīti’ vā? Atha khvāssa notevettha hoti…pe… tassa ce, āvuso, bhikkhuno evaṃ buddhaṃ anussarato, evaṃ dhammaṃ anussarato, evaṃ saṅghaṃ anussarato upekkhā kusalanissitā saṇṭhāti. So tena attamano hoti. Ettāvatāpi kho, āvuso, bhikkhuno bahukataṃ hoti.

“ดูก่อนอาวุโส สมัยที่อาโปธาตุภายนอกกำเริบย่อมมี อาโปธาตุนั้นย่อมพัดพาบ้านไปบ้าง นิคมไปบ้าง นครไปบ้าง ชนบทไปบ้าง ประเทศแห่งชนบทไปบ้าง ดูก่อนอาวุโส สมัยที่ในมหาสมุทร น้ำลดลงไป ๑๐๐ โยชน์บ้าง ๒๐๐ โยชน์บ้าง ๓๐๐ โยชน์บ้าง ๔๐๐ โยชน์บ้าง ๕๐๐ โยชน์บ้าง ๖๐๐ โยชน์บ้าง ๗๐๐ โยชน์บ้าง ย่อมมี ดูก่อนอาวุโส สมัยที่ในมหาสมุทร น้ำเหลืออยู่ ๗ ชั่วลำตาลบ้าง ๖ ชั่วลำตาลบ้าง ๕ ชั่วลำตาลบ้าง ๔ ชั่วลำตาลบ้าง ๓ ชั่วลำตาลบ้าง ๒ ชั่วลำตาลบ้าง ชั่วลำตาลหนึ่งบ้าง ย่อมมี ดูก่อนอาวุโส สมัยที่ในมหาสมุทร น้ำเหลืออยู่ ๗ ชั่วบุรุษบ้าง ๖ ชั่วบุรุษบ้าง ๕ ชั่วบุรุษบ้าง ๔ ชั่วบุรุษบ้าง ๓ ชั่วบุรุษบ้าง ๒ ชั่วบุรุษบ้าง ชั่วบุรุษหนึ่งบ้าง ย่อมมี ดูก่อนอาวุโส สมัยที่ในมหาสมุทร น้ำเหลืออยู่ครึ่งชั่วบุรุษบ้าง เพียงสะเอวบ้าง เพียงเข่าบ้าง เพียงข้อเท้าบ้าง ย่อมมี ดูก่อนอาวุโส สมัยที่ในมหาสมุทร น้ำไม่มีแม้เพียงพอที่จะจุ่มข้อนิ้วได้ ย่อมมี ดูก่อนอาวุโส ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น ความไม่เที่ยง ความมีอันสิ้นไปเป็นธรรมดา ความมีอันเสื่อมไปเป็นธรรมดา ความมีอันแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ของอาโปธาตุภายนอกที่ใหญ่หลวงถึงเพียงนั้น จักปรากฏ แล้วจะป่วยกล่าวไปไยถึงกายที่ดำรงอยู่ชั่วครู่ อันตัณหายึดถือไว้นี้เล่าว่า ‘เรา’ หรือ ‘ของเรา’ หรือ ‘เราเป็น’ เมื่อเป็นเช่นนั้น ความยึดถือในเรื่องนี้ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้นเลย...ฯลฯ... ดูก่อนอาวุโส หากเมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้าอย่างนี้ ระลึกถึงพระธรรมอย่างนี้ ระลึกถึงพระสงฆ์อย่างนี้ อุเบกขาที่อาศัยกุศลย่อมตั้งมั่นได้ เธอย่อมมีใจยินดีด้วยเหตุนั้น ดูก่อนอาวุโส ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุก็ชื่อว่าได้ทำไว้มากแล้ว”

304. ‘‘Katamā cāvuso, tejodhātu? Tejodhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā. Katamā cāvuso, ajjhattikā tejodhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ tejo tejogataṃ upādinnaṃ, seyyathidaṃ – yena ca santappati, yena ca jīrīyati, yena ca pariḍayhati, yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ tejo tejogataṃ upādinnaṃ – ayaṃ vuccatāvuso, ajjhattikā tejodhātu. Yā ceva kho pana ajjhattikā tejodhātu yā ca bāhirā tejodhātu, tejodhāturevesā. ‘Taṃ netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā tejodhātuyā nibbindati, tejodhātuyā cittaṃ virājeti.

๓๐๔. “ดูก่อนอาวุโส ก็เตโชธาตุเป็นไฉน? เตโชธาตุมี ๒ อย่าง คือ เตโชธาตุภายใน ๑ เตโชธาตุภายนอก ๑ ดูก่อนอาวุโส ก็เตโชธาตุภายในเป็นไฉน? ธรรมชาติคือเตโช ที่เป็นไปในภายใน เฉพาะตน อันกรรมยึดถือ คือ เตโชธาตุที่ทำให้ร่างกายอบอุ่น ๑ เตโชธาตุที่ทำให้ร่างกายทรุดโทรม ๑ เตโชธาตุที่ทำให้ร่างกายกระวนกระวาย ๑ เตโชธาตุที่ย่อยอาหารที่กิน ดื่ม เคี้ยว ลิ้ม ให้ย่อยไปด้วยดี ๑ หรือธรรมชาติคือเตโชอย่างอื่นใดก็ตาม ที่เป็นไปในภายใน เฉพาะตน อันกรรมยึดถือ ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่า เตโชธาตุภายใน ก็เตโชธาตุภายในก็ดี เตโชธาตุภายนอกก็ดี ทั้งสองนั้นเป็นเตโชธาตุเหมือนกัน ภิกษุพึงเห็นเตโชธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ครั้นเห็นเตโชธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในเตโชธาตุ ย่อมคลายความกำหนัดในเตโชธาตุ”

‘‘Hoti [Pg.246] kho so, āvuso, samayo yaṃ bāhirā tejodhātu pakuppati. Sā gāmampi dahati, nigamampi dahati, nagarampi dahati, janapadampi dahati, janapadapadesampi dahati. Sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāgaṃ āgamma anāhārā nibbāyati. Hoti kho so, āvuso, samayo yaṃ kukkuṭapattenapi nhārudaddulenapi aggiṃ gavesanti. Tassā hi nāma, āvuso, bāhirāya tejodhātuyā tāva mahallikāya aniccatā paññāyissati, khayadhammatā paññāyissati, vayadhammatā paññāyissati, vipariṇāmadhammatā paññāyissati. Kiṃ panimassa mattaṭṭhakassa kāyassa taṇhupādinnassa ‘ahanti vā mamanti vā asmī’ti vā? Atha khvāssa notevettha hoti…pe… tassa ce, āvuso, bhikkhuno evaṃ buddhaṃ anussarato evaṃ dhammaṃ anussarato evaṃ saṅghaṃ anussarato upekkhā kusalanissitā saṇṭhāti, so tena attamano hoti. Ettāvatāpi kho, āvuso, bhikkhuno bahukataṃ hoti.

“ดูก่อนอาวุโส สมัยที่เตโชธาตุภายนอกกำเริบย่อมมี เตโชธาตุนั้นย่อมไหม้บ้านบ้าง นิคมบ้าง นครบ้าง ชนบทบ้าง ประเทศแห่งชนบทบ้าง เตโชธาตุนั้นไปถึงที่สุดคือของเขียวบ้าง ที่สุดคือถนนบ้าง ที่สุดคือภูเขาบ้าง ที่สุดคือน้ำบ้าง หรือภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์บ้าง แล้วก็ดับไปเพราะไม่มีเชื้อ ดูก่อนอาวุโส สมัยที่คนทั้งหลายต้องแสวงหาไฟแม้ด้วยขนไก่ หรือด้วยเอ็นท่อนเล็กๆ ย่อมมี ดูก่อนอาวุโส ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น ความไม่เที่ยง ความมีอันสิ้นไปเป็นธรรมดา ความมีอันเสื่อมไปเป็นธรรมดา ความมีอันแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ของเตโชธาตุภายนอกที่ใหญ่หลวงถึงเพียงนั้น จักปรากฏ แล้วจะป่วยกล่าวไปไยถึงกายที่ดำรงอยู่ชั่วครู่ อันตัณหายึดถือไว้นี้เล่าว่า ‘เรา’ หรือ ‘ของเรา’ หรือ ‘เราเป็น’ เมื่อเป็นเช่นนั้น ความยึดถือในเรื่องนี้ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้นเลย...ฯลฯ... ดูก่อนอาวุโส หากเมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้าอย่างนี้ ระลึกถึงพระธรรมอย่างนี้ ระลึกถึงพระสงฆ์อย่างนี้ อุเบกขาที่อาศัยกุศลย่อมตั้งมั่นได้ เธอย่อมมีใจยินดีด้วยเหตุนั้น ดูก่อนอาวุโส ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุก็ชื่อว่าได้ทำไว้มากแล้ว”

305. ‘‘Katamā cāvuso, vāyodhātu? Vāyodhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā. Katamā cāvuso, ajjhattikā vāyodhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ vāyo vāyogataṃ upādinnaṃ, seyyathidaṃ – uddhaṅgamā vātā, adhogamā vātā, kucchisayā vātā, koṭṭhāsayā vātā, aṅgamaṅgānusārino vātā, assāso passāso iti, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ vāyo vāyogataṃ upādinnaṃ – ayaṃ vuccatāvuso, ajjhattikā vāyodhātu. Yā ceva kho pana ajjhattikā vāyodhātu, yā ca bāhirā vāyodhātu, vāyodhāturevesā. ‘Taṃ netaṃ mama nesohamasmi na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā vāyodhātuyā nibbindati vāyodhātuyā cittaṃ virājeti.

๓๐๕. “ดูก่อนอาวุโส ก็วาโยธาตุเป็นไฉน? วาโยธาตุมี ๒ อย่าง คือ วาโยธาตุภายใน ๑ วาโยธาตุภายนอก ๑ ดูก่อนอาวุโส ก็วาโยธาตุภายในเป็นไฉน? ธรรมชาติคือวาโย ที่เป็นไปในภายใน เฉพาะตน อันกรรมยึดถือ คือ ลมพัดขึ้นเบื้องบน ๑ ลมพัดลงเบื้องต่ำ ๑ ลมในท้อง ๑ ลมในไส้ ๑ ลมพัดไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ ๑ ลมหายใจเข้า ๑ ลมหายใจออก ๑ หรือธรรมชาติคือวาโยอย่างอื่นใดก็ตาม ที่เป็นไปในภายใน เฉพาะตน อันกรรมยึดถือ ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่า วาโยธาตุภายใน ก็วาโยธาตุภายในก็ดี วาโยธาตุภายนอกก็ดี ทั้งสองนั้นเป็นวาโยธาตุเหมือนกัน ภิกษุพึงเห็นวาโยธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ครั้นเห็นวาโยธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในวาโยธาตุ ย่อมคลายความกำหนัดในวาโยธาตุ”

‘‘Hoti kho so, āvuso, samayo yaṃ bāhirā vāyodhātu pakuppati. Sā gāmampi vahati, nigamampi vahati, nagarampi vahati, janapadampi vahati, janapadapadesampi vahati. Hoti kho so, āvuso, samayo yaṃ gimhānaṃ pacchime māse tālavaṇṭenapi vidhūpanenapi vātaṃ pariyesanti, ossavanepi [Pg.247] tiṇāni na icchanti. Tassā hi nāma, āvuso, bāhirāya vāyodhātuyā tāva mahallikāya aniccatā paññāyissati, khayadhammatā paññāyissati, vayadhammatā paññāyissati, vipariṇāmadhammatā paññāyissati. Kiṃ panimassa mattaṭṭhakassa kāyassa taṇhupādinnassa ‘ahanti vā mamanti vā asmī’ti vā? Atha khvāssa notevettha hoti.

ดูก่อนอาวุโส สมัยที่วาโยธาตุภายนอกกำเริบย่อมมีอยู่ วาโยธาตุนั้นย่อมพัดพาไปแม้ซึ่งบ้าน แม้ซึ่งนิคม แม้ซึ่งนคร แม้ซึ่งชนบท แม้ซึ่งประเทศแห่งชนบท ดูก่อนอาวุโส สมัยที่ในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อน ชนทั้งหลายต้องแสวงหาลมด้วยพัดใบตาลบ้าง ด้วยพัดขนนกบ้าง แม้ใบหญ้าที่ชายคาก็ไม่ไหว ย่อมมีอยู่ ดูก่อนอาวุโส ก็เมื่อวาโยธาตุภายนอกที่ใหญ่หลวงถึงเพียงนั้น ความไม่เที่ยง ความมีอันสิ้นไปเป็นธรรมดา ความมีอันเสื่อมไปเป็นธรรมดา ความมีอันแปรปรวนไปเป็นธรรมดา จักปรากฏ แล้วจะป่วยกล่าวไปไยถึงกายนี้ซึ่งตั้งอยู่ชั่วครู่ อันตัณหายึดถือไว้แล้ว ว่า ‘เรา’ บ้าง ว่า ‘ของเรา’ บ้าง ว่า ‘เราเป็น’ บ้างเล่า เมื่อเป็นเช่นนั้น ความยึดถือในกายนี้ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้นเลย

‘‘Tañce, āvuso, bhikkhuṃ pare akkosanti paribhāsanti rosenti vihesenti. So evaṃ pajānāti, uppannā kho me ayaṃ sotasamphassajā dukkhā vedanā. Sā ca kho paṭicca, no apaṭicca. Kiṃ paṭicca? Phassaṃ paṭicca. Sopi phasso aniccoti passati, vedanā aniccāti passati, saññā aniccāti passati, saṅkhārā aniccāti passati, viññāṇaṃ aniccanti passati. Tassa dhātārammaṇameva cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati.

ดูก่อนอาวุโส ถ้าชนเหล่าอื่นด่า บริภาษ ขู่ เบียดเบียนภิกษุนั้น ภิกษุนั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ทุกขเวทนาอันเกิดแต่โสตสัมผัสนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ก็เวทนานั้นอาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มิได้ไม่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น อาศัยอะไรเกิดขึ้น อาศัยผัสสะเกิดขึ้น’ เธอย่อมเห็นว่า แม้ผัสสะนั้นก็ไม่เที่ยง เห็นว่าเวทนาไม่เที่ยง เห็นว่าสัญญาไม่เที่ยง เห็นว่าสังขารไม่เที่ยง เห็นว่าวิญญาณไม่เที่ยง จิตของภิกษุนั้นย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมใจเชื่อในธาตุเป็นอารมณ์เท่านั้น

‘‘Tañce, āvuso, bhikkhuṃ pare aniṭṭhehi akantehi amanāpehi samudācaranti, pāṇisamphassenapi leḍḍusamphassenapi daṇḍasamphassenapi satthasamphassenapi. So evaṃ pajānāti ‘tathābhūto kho ayaṃ kāyo yathābhūtasmiṃ kāye pāṇisamphassāpi kamanti, leḍḍusamphassāpi kamanti, daṇḍasamphassāpi kamanti, satthasamphassāpi kamanti. Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā kakacūpamovāde ‘‘ubhatodaṇḍakena cepi, bhikkhave, kakacena corā ocarakā aṅgamaṅgāni okanteyyuṃ. Tatrāpi yo mano padūseyya, na me so tena sāsanakaro’’ti. Āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ bhavissati asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekaggaṃ. Kāmaṃ dāni imasmiṃ kāye pāṇisamphassāpi kamantu, leḍḍusamphassāpi kamantu, daṇḍasamphassāpi kamantu, satthasamphassāpi kamantu. Karīyati hidaṃ buddhānaṃ sāsana’nti.

ดูก่อนอาวุโส ถ้าชนเหล่าอื่นประพฤติต่อภิกษุนั้นด้วยสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ คือ ด้วยสัมผัสทางมือบ้าง ด้วยสัมผัสทางก้อนดินบ้าง ด้วยสัมผัสทางท่อนไม้บ้าง ด้วยสัมผัสทางศัสตราบ้าง ภิกษุนั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘กายนี้มีสภาพเป็นอย่างนี้แล คือ ในกายที่มีสภาพอย่างนี้ สัมผัสทางมือย่อมเกิดขึ้นได้ สัมผัสทางก้อนดินย่อมเกิดขึ้นได้ สัมผัสทางท่อนไม้ย่อมเกิดขึ้นได้ สัมผัสทางศัสตราย่อมเกิดขึ้นได้ ก็พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระโอวาทเปรียบด้วยเลื่อยไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถึงแม้พวกโจรผู้ต่ำช้าจะใช้เลื่อยมีด้ามสองข้างเลื่อยอวัยวะน้อยใหญ่ แม้ในกาลนั้น ภิกษุใดมีใจประทุษร้าย ภิกษุนั้นไม่ชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสอนของเราเพราะเหตุนั้น” ก็ความเพียรของเราจักเป็นความเพียรที่ปรารภแล้ว ไม่ย่อหย่อน สติจักตั้งมั่น ไม่ฟั่นเฟือน กายจักสงบ ไม่กระสับกระส่าย จิตจักตั้งมั่น มีอารมณ์เป็นหนึ่ง บัดนี้ เชิญสัมผัสทางมือ สัมผัสทางก้อนดิน สัมผัสทางท่อนไม้ สัมผัสทางศัสตรา จงเกิดขึ้นในกายนี้เถิด เพราะคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนี้ อันเรากำลังทำอยู่’

‘‘Tassa ce, āvuso, bhikkhuno evaṃ buddhaṃ anussarato, evaṃ dhammaṃ anussarato, evaṃ saṅghaṃ anussarato upekkhā kusalanissitā na saṇṭhāti. So tena saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati – ‘alābhā vata me, na vata me lābhā, dulladdhaṃ vata me, na vata me suladdhaṃ. Yassa me evaṃ buddhaṃ anussarato, evaṃ dhammaṃ anussarato, evaṃ saṅghaṃ anussarato upekkhā kusalanissitā na saṇṭhātī’ti. Seyyathāpi, āvuso, suṇisā sasuraṃ disvā saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati; evameva kho, āvuso, tassa ce [Pg.248] bhikkhuno evaṃ buddhaṃ anussarato, evaṃ dhammaṃ anussarato, evaṃ saṅghaṃ anussarato, upekkhā kusalanissitā na saṇṭhāti. So tena saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati – ‘alābhā vata me, na vata me lābhā, dulladdhaṃ vata me, na vata me suladdhaṃ. Yassa me evaṃ buddhaṃ anussarato, evaṃ dhammaṃ anussarato, evaṃ saṅghaṃ anussarato, upekkhā kusalanissitā na saṇṭhātī’ti. Tassa ce, āvuso, bhikkhuno evaṃ buddhaṃ anussarato, evaṃ dhammaṃ anussarato, evaṃ saṅghaṃ anussarato, upekkhā kusalanissitā saṇṭhāti, so tena attamano hoti. Ettāvatāpi kho, āvuso, bhikkhuno bahukataṃ hoti.

ดูก่อนอาวุโส ถ้าเมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้าอย่างนี้ ระลึกถึงพระธรรมอย่างนี้ ระลึกถึงพระสงฆ์อย่างนี้ อุเบกขาที่อาศัยกุศลไม่ตั้งมั่น ภิกษุนั้นย่อมสลดใจ เกิดความสังเวชเพราะเหตุนั้นว่า ‘เป็นลาภมิใช่ของเราหนอ ไม่ใช่ลาภของเราหนอ เราได้ไม่ดีแล้วหนอ เราไม่ได้ดีแล้วหนอ ที่เมื่อเราระลึกถึงพระพุทธเจ้าอย่างนี้ ระลึกถึงพระธรรมอย่างนี้ ระลึกถึงพระสงฆ์อย่างนี้ อุเบกขาที่อาศัยกุศลจึงไม่ตั้งมั่น’ ดูก่อนอาวุโส เปรียบเหมือนหญิงสะใภ้เห็นพ่อผัวแล้วย่อมสลดใจ เกิดความสังเวช ฉันใด ดูก่อนอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกันแล ถ้าเมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้าอย่างนี้ ระลึกถึงพระธรรมอย่างนี้ ระลึกถึงพระสงฆ์อย่างนี้ อุเบกขาที่อาศัยกุศลไม่ตั้งมั่น ภิกษุนั้นย่อมสลดใจ เกิดความสังเวชเพราะเหตุนั้นว่า ‘เป็นลาภมิใช่ของเราหนอ ไม่ใช่ลาภของเราหนอ เราได้ไม่ดีแล้วหนอ เราไม่ได้ดีแล้วหนอ ที่เมื่อเราระลึกถึงพระพุทธเจ้าอย่างนี้ ระลึกถึงพระธรรมอย่างนี้ ระลึกถึงพระสงฆ์อย่างนี้ อุเบกขาที่อาศัยกุศลจึงไม่ตั้งมั่น’ ดูก่อนอาวุโส ก็ถ้าเมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้าอย่างนี้ ระลึกถึงพระธรรมอย่างนี้ ระลึกถึงพระสงฆ์อย่างนี้ อุเบกขาที่อาศัยกุศลตั้งมั่นได้ ภิกษุนั้นย่อมมีใจยินดีเพราะเหตุนั้น ดูก่อนอาวุโส แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุก็ชื่อว่าได้ทำกิจไว้มากแล้ว

306. ‘‘Seyyathāpi, āvuso, kaṭṭhañca paṭicca valliñca paṭicca tiṇañca paṭicca mattikañca paṭicca ākāso parivārito agāraṃ tveva saṅkhaṃ gacchati; evameva kho, āvuso, aṭṭhiñca paṭicca nhāruñca paṭicca maṃsañca paṭicca cammañca paṭicca ākāso parivārito rūpaṃ tveva saṅkhaṃ gacchati. Ajjhattikañceva, āvuso, cakkhuṃ aparibhinnaṃ hoti, bāhirā ca rūpā na āpāthaṃ āgacchanti, no ca tajjo samannāhāro hoti, neva tāva tajjassa viññāṇabhāgassa pātubhāvo hoti. Ajjhattikañceva, āvuso, cakkhuṃ aparibhinnaṃ hoti bāhirā ca rūpā āpāthaṃ āgacchanti, no ca tajjo samannāhāro hoti, neva tāva tajjassa viññāṇabhāgassa pātubhāvo hoti. Yato ca kho, āvuso, ajjhattikañceva cakkhuṃ aparibhinnaṃ hoti, bāhirā ca rūpā āpāthaṃ āgacchanti, tajjo ca samannāhāro hoti. Evaṃ tajjassa viññāṇabhāgassa pātubhāvo hoti. Yaṃ tathābhūtassa rūpaṃ taṃ rūpupādānakkhandhe saṅgahaṃ gacchati, yā tathābhūtassa vedanā sā vedanupādānakkhandhe saṅgahaṃ gacchati, yā tathābhūtassa saññā sā saññupādānakkhandhe saṅgahaṃ gacchati, ye tathābhūtassa saṅkhārā te saṅkhārupādānakkhandhe saṅgahaṃ gacchanti, yaṃ tathābhūtassa viññāṇaṃ taṃ viññāṇupādānakkhandhe saṅgahaṃ gacchati.

๓๐๖. ดูก่อนอาวุโส เปรียบเหมือนช่องว่างอันอาศัยไม้ อาศัยเถาวัลย์ อาศัยหญ้า อาศัยดินเหนียวแวดล้อมแล้ว ย่อมถึงความนับว่า ‘เรือน’ ฉันใด ดูก่อนอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกันแล ช่องว่างอันอาศัยกระดูก อาศัยเอ็น อาศัยเนื้อ อาศัยหนังแวดล้อมแล้ว ย่อมถึงความนับว่า ‘รูป’ ดูก่อนอาวุโส เมื่อจักขุภายในไม่แตกสลาย และรูปภายนอกไม่มาสู่คลอง และไม่มีการน้อมใจอันเป็นไปตามนั้น ความปรากฏแห่งวิญญาณส่วนที่ตรงกันนั้นย่อมไม่มีก่อน ดูก่อนอาวุโส เมื่อจักขุภายในไม่แตกสลาย และรูปภายนอกมาสู่คลอง แต่ไม่มีการน้อมใจอันเป็นไปตามนั้น ความปรากฏแห่งวิญญาณส่วนที่ตรงกันนั้นย่อมไม่มีก่อน แต่เมื่อใด ดูก่อนอาวุโส จักขุภายในไม่แตกสลาย และรูปภายนอกมาสู่คลอง และมีการน้อมใจอันเป็นไปตามนั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น ความปรากฏแห่งวิญญาณส่วนที่ตรงกันนั้นย่อมมีขึ้น รูปของผู้เป็นเช่นนั้นอย่างใด รูปนั้นย่อมสงเคราะห์เข้าในรูปูปาทานักขันธ์ เวทนาของผู้เป็นเช่นนั้นอย่างใด เวทนานั้นย่อมสงเคราะห์เข้าในเวทนูปาทานักขันธ์ สัญญาของผู้เป็นเช่นนั้นอย่างใด สัญญานั้นย่อมสงเคราะห์เข้าในสัญญูปาทานักขันธ์ สังขารทั้งหลายของผู้เป็นเช่นนั้นเหล่าใด สังขารเหล่านั้นย่อมสงเคราะห์เข้าในสังขารูปาทานักขันธ์ วิญญาณของผู้เป็นเช่นนั้นอย่างใด วิญญาณนั้นย่อมสงเคราะห์เข้าในวิญญาณูปาทานักขันธ์

‘‘So evaṃ pajānāti – ‘evañhi kira imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ saṅgaho sannipāto samavāyo hoti. Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā – ‘yo paṭiccasamuppādaṃ passati so dhammaṃ passati; yo dhammaṃ passati so paṭiccasamuppādaṃ passatīti. Paṭiccasamuppannā kho panime yadidaṃ pañcupādānakkhandhā. Yo imesu pañcasu [Pg.249] upādānakkhandhesu chando ālayo anunayo ajjhosānaṃ so dukkhasamudayo. Yo imesu pañcasu upādānakkhandhesu chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, so dukkhanirodho’ti. Ettāvatāpi kho, āvuso, bhikkhuno bahukataṃ hoti.

เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า การรวบรวม การประชุม การรวมกันแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ ก็พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า ‘ผู้ใดเห็นปฏิจจสมุปบาท ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นปฏิจจสมุปบาท’ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้แลเป็นธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้น ฉันทะ อาลัย อนุนัย การยึดมั่นใดในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ ฉันทะเป็นต้นนั้นเป็นทุกขสมุทัย การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะใดในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ การกำจัดฉันทราคะเป็นต้นนั้นเป็นทุกขนิโรธ’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ทำกิจไว้มากแล้ว

‘‘Ajjhattikañceva, āvuso, sotaṃ aparibhinnaṃ hoti…pe… ghānaṃ aparibhinnaṃ hoti… jivhā aparibhinnā hoti… kāyo aparibhinno hoti… mano aparibhinno hoti, bāhirā ca dhammā na āpāthaṃ āgacchanti no ca tajjo samannāhāro hoti, neva tāva tajjassa viññāṇabhāgassa pātubhāvo hoti. Ajjhattiko ceva, āvuso, mano aparibhinno hoti, bāhirā ca dhammā āpāthaṃ āgacchanti, no ca tajjo samannāhāro hoti, neva tāva tajjassa viññāṇabhāgassa pātubhāvo hoti. Yato ca kho, āvuso, ajjhattiko ceva mano aparibhinno hoti, bāhirā ca dhammā āpāthaṃ āgacchanti, tajjo ca samannāhāro hoti, evaṃ tajjassa viññāṇabhāgassa pātubhāvo hoti. Yaṃ tathābhūtassa rūpaṃ taṃ rūpupādānakkhandhe saṅgahaṃ gacchati, yā tathābhūtassa vedanā sā vedanupādānakkhandhe saṅgahaṃ gacchati, yā tathābhūtassa saññā sā saññupādānakkhandhe saṅgahaṃ gacchati, ye tathābhūtassa saṅkhārā te saṅkhārupādānakkhandhe saṅgahaṃ gacchanti, yaṃ tathābhūtassa viññāṇaṃ taṃ viññāṇupādānakkhandhe saṅgahaṃ gacchati. So evaṃ pajānāti – ‘evañhi kira imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ saṅgaho sannipāto samavāyo hoti. Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā – ‘‘yo paṭiccasamuppādaṃ passati so dhammaṃ passati; yo dhammaṃ passati so paṭiccasamuppādaṃ passatī’’ti. Paṭiccasamuppannā kho panime yadidaṃ pañcupādānakkhandhā. Yo imesu pañcasu upādānakkhandhesu chando ālayo anunayo ajjhosānaṃ so dukkhasamudayo. Yo imesu pañcasu upādānakkhandhesu chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ so dukkhanirodho’ti. Ettāvatāpi kho, āvuso, bhikkhuno bahukataṃ hotī’’ti.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย โสตะภายในไม่แตก...ฯลฯ...ฆานะไม่แตก...ชิวหาไม่แตก...กายไม่แตก...มโนภายในไม่แตก และธรรมารมณ์ภายนอกไม่มาสู่คลอง และการน้อมใจอันเกิดจากธรรมารมณ์นั้นก็ไม่มี ความปรากฏแห่งวิญญาณส่วนที่เกิดจากธรรมารมณ์นั้นจึงยังไม่มี ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มโนภายในไม่แตก และธรรมารมณ์ภายนอกมาสู่คลอง แต่การน้อมใจอันเกิดจากธรรมารมณ์นั้นไม่มี ความปรากฏแห่งวิญญาณส่วนที่เกิดจากธรรมารมณ์นั้นจึงยังไม่มี ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ในกาลใดแล มโนภายในไม่แตก และธรรมารมณ์ภายนอกมาสู่คลอง และการน้อมใจอันเกิดจากธรรมารมณ์นั้นก็มี ความปรากฏแห่งวิญญาณส่วนที่เกิดจากธรรมารมณ์นั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ รูปของผู้เป็นเช่นนั้นย่อมสงเคราะห์เข้าในรูปูปาทานขันธ์ เวทนาของผู้เป็นเช่นนั้นย่อมสงเคราะห์เข้าในเวทนูปาทานขันธ์ สัญญาของผู้เป็นเช่นนั้นย่อมสงเคราะห์เข้าในสัญญูปาทานขันธ์ สังขารของผู้เป็นเช่นนั้นย่อมสงเคราะห์เข้าในสังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณของผู้เป็นเช่นนั้นย่อมสงเคราะห์เข้าในวิญญาณูปาทานขันธ์ เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า การรวบรวม การประชุม การรวมกันแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ ก็พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า ‘ผู้ใดเห็นปฏิจจสมุปบาท ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นปฏิจจสมุปบาท’ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้แลเป็นธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้น ฉันทะ อาลัย อนุนัย การยึดมั่นใดในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ ฉันทะเป็นต้นนั้นเป็นทุกขสมุทัย การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะใดในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ การกำจัดฉันทราคะเป็นต้นนั้นเป็นทุกขนิโรธ’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ทำกิจไว้มากแล้ว

Idamavoca āyasmā sāriputto. Attamanā te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinandunti.

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตร ดังนี้แล

Mahāhatthipadopamasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ.

มหาหัตถิปโทปมสูตรที่ ๘ จบ

9. Mahāsāropamasuttaṃ

๙. มหาสาโรปมสูตร

307. Evaṃ [Pg.250] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate acirapakkante devadatte. Tatra kho bhagavā devadattaṃ ārabbha bhikkhū āmantesi –

๓๐๗. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ เมื่อพระเทวทัตหลีกไปแล้วไม่นาน ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงปรารภพระเทวทัตแล้วรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า

‘‘Idha, bhikkhave, ekacco kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto, appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti. So evaṃ pabbajito samāno lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti. So tena lābhasakkārasilokena attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo. So tena lābhasakkārasilokena attānukkaṃseti paraṃ vambheti – ‘ahamasmi lābhasakkārasilokavā, ime panaññe bhikkhū appaññātā appesakkhā’ti. So tena lābhasakkārasilokena majjati pamajjati pamādaṃ āpajjati, pamatto samāno dukkhaṃ viharati.

ภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรบางคนในศาสนานี้ มีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ด้วยคิดว่า ‘เราเป็นผู้ถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาสครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉน การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏ’ เขาบวชอย่างนั้นแล้ว ยังลาภสักการะและชื่อเสียงให้เกิดขึ้น เขาเป็นผู้มีใจยินดี มีความดำริเต็มเปี่ยม เพราะลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เขาอาศัยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น ยกตนข่มผู้อื่นว่า ‘เราเป็นผู้มีลาภสักการะและชื่อเสียง ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่ปรากฏ มีศักดิ์น้อย’ เขาอาศัยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น ย่อมมัวเมา ประมาท ถึงความประมาท เมื่อประมาทแล้ว ย่อมอยู่เป็นทุกข์

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ atikkamma phegguṃ atikkamma tacaṃ atikkamma papaṭikaṃ, sākhāpalāsaṃ chetvā ādāya pakkameyya ‘sāra’nti maññamāno. Tamenaṃ cakkhumā puriso disvā evaṃ vadeyya – ‘na vatāyaṃ bhavaṃ puriso aññāsi sāraṃ, na aññāsi phegguṃ, na aññāsi tacaṃ, na aññāsi papaṭikaṃ, na aññāsi sākhāpalāsaṃ. Tathā hayaṃ bhavaṃ puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ atikkamma phegguṃ atikkamma tacaṃ atikkamma papaṭikaṃ, sākhāpalāsaṃ chetvā ādāya pakkanto ‘sāra’nti maññamāno. Yañcassa sārena sārakaraṇīyaṃ tañcassa atthaṃ nānubhavissatī’ti. Evameva kho, bhikkhave, idhekacco kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto[Pg.251], appeva nāma imassa kevalassa antakiriyā paññāyethā’ti. So evaṃ pabbajito samāno lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti. So tena lābhasakkārasilokena attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo. So tena lābhasakkārasilokena attānukkaṃseti, paraṃ vambheti ‘ahamasmi lābhasakkārasilokavā, ime panaññe bhikkhū appaññātā appesakkhā’ti. So tena lābhasakkārasilokena majjati pamajjati pamādaṃ āpajjati, pamatto samāno dukkhaṃ viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu sākhāpalāsaṃ aggahesi brahmacariyassa; tena ca vosānaṃ āpādi.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้ เมื่อต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ ก็ข้ามแก่น ข้ามกระพี้ ข้ามเปลือก ข้ามสะเก็ดไป ตัดเอากิ่งและใบไปโดยสำคัญว่าเป็นแก่น บุรุษผู้มีจักษุเห็นเขาแล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านบุรุษผู้นี้ไม่รู้จักแก่น ไม่รู้จักกระพี้ ไม่รู้จักเปลือก ไม่รู้จักสะเก็ด ไม่รู้จักกิ่งและใบเลยหนอ ท่านบุรุษผู้นี้ต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้ เมื่อต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ ก็ข้ามแก่น ข้ามกระพี้ ข้ามเปลือก ข้ามสะเก็ดไป ตัดเอากิ่งและใบไปด้วยสำคัญว่าเป็นแก่น กิจใดที่เขาพึงทำด้วยแก่นไม้ ประโยชน์นั้นของเขาก็จะไม่สำเร็จ’ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรบางคนในธรรมวินัยนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตด้วยศรัทธา ด้วยคิดว่า ‘เราถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉนหนอ การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้จะพึงปรากฏ’ เธอบวชอย่างนั้นแล้ว ให้ลาภสักการะและชื่อเสียงเกิดขึ้น เธอเป็นผู้ดีใจ มีความดำริเต็มเปี่ยมด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เธอย่อมยกตนข่มผู้อื่นเพราะลาภสักการะและชื่อเสียงนั้นว่า ‘เราเป็นผู้มีลาภสักการะและชื่อเสียง ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่ปรากฏ มีศักดิ์น้อย’ เธอย่อมมัวเมา ประมาท ถึงความประมาทเพราะลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เมื่อประมาทแล้ว ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า ผู้ถือเอากิ่งและใบของพรหมจรรย์ และเธอก็ถึงความพอใจด้วยเหตุเพียงเท่านั้น

308. ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto, appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti. So evaṃ pabbajito samāno lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti. So tena lābhasakkārasilokena na attamano hoti na paripuṇṇasaṅkappo. So tena lābhasakkārasilokena na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tena lābhasakkārasilokena na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati. Appamatto samāno sīlasampadaṃ ārādheti. So tāya sīlasampadāya attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo. So tāya sīlasampadāya attānukkaṃseti, paraṃ vambheti – ‘ahamasmi sīlavā kalyāṇadhammo, ime panaññe bhikkhū dussīlā pāpadhammā’ti. So tāya sīlasampadāya majjati pamajjati pamādaṃ āpajjati, pamatto samāno dukkhaṃ viharati.

๓๐๘. ภิกษุทั้งหลาย ส่วนกุลบุตรบางคนในธรรมวินัยนี้ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตด้วยศรัทธา ด้วยคิดว่า ‘เราถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉนหนอ การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้จะพึงปรากฏ’ เธอบวชอย่างนั้นแล้ว ให้ลาภสักการะและชื่อเสียงเกิดขึ้น เธอไม่เป็นผู้ดีใจ ไม่มีความดำริเต็มเปี่ยมด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เธอไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เธอย่อมไม่มัวเมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาทเพราะลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เมื่อไม่ประมาท ย่อมบำเพ็ญศีลสมบัติให้บริบูรณ์ เธอเป็นผู้ดีใจ มีความดำริเต็มเปี่ยมด้วยศีลสมบัตินั้น เธอย่อมยกตนข่มผู้อื่นเพราะศีลสมบัตินั้นว่า ‘เราเป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้เป็นผู้ทุศีล มีบาปธรรม’ เธอย่อมมัวเมา ประมาท ถึงความประมาทเพราะศีลสมบัตินั้น เมื่อประมาทแล้ว ย่อมอยู่เป็นทุกข์

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ atikkamma phegguṃ atikkamma tacaṃ, papaṭikaṃ chetvā ādāya pakkameyya ‘sāra’nti maññamāno. Tamenaṃ cakkhumā puriso disvā evaṃ vadeyya – ‘na vatāyaṃ bhavaṃ puriso aññāsi sāraṃ, na aññāsi phegguṃ, na aññāsi tacaṃ, na aññāsi papaṭikaṃ, na aññāsi sākhāpalāsaṃ. Tathā hayaṃ bhavaṃ puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ [Pg.252] atikkamma phegguṃ atikkamma tacaṃ, papaṭikaṃ chetvā ādāya pakkanto ‘sāra’nti maññamāno; yañcassa sārena sārakaraṇīyaṃ tañcassa atthaṃ nānubhavissatī’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้ เมื่อต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ ก็ข้ามแก่น ข้ามกระพี้ ข้ามเปลือกไป ตัดเอาสะเก็ดไปโดยสำคัญว่าเป็นแก่น บุรุษผู้มีจักษุเห็นเขาแล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านบุรุษผู้นี้ไม่รู้จักแก่น ไม่รู้จักกระพี้ ไม่รู้จักเปลือก ไม่รู้จักสะเก็ด ไม่รู้จักกิ่งและใบเลยหนอ ท่านบุรุษผู้นี้ต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้ เมื่อต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ ก็ข้ามแก่น ข้ามกระพี้ ข้ามเปลือกไป ตัดเอาสะเก็ดไปด้วยสำคัญว่าเป็นแก่น กิจใดที่เขาพึงทำด้วยแก่นไม้ ประโยชน์นั้นของเขาก็จะไม่สำเร็จ’

‘‘Evameva kho, bhikkhave, idhekacco kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto, appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’’ti. So evaṃ pabbajito samāno lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti. So tena lābhasakkārasilokena na attamano hoti na paripuṇṇasaṅkappo. So tena lābhasakkārasilokena na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tena lābhasakkārasilokena na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati. Appamatto samāno sīlasampadaṃ ārādheti. So tāya sīlasampadāya attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo. So tāya sīlasampadāya attānukkaṃseti, paraṃ vambheti – ‘ahamasmi sīlavā kalyāṇadhammo, ime panaññe bhikkhū dussīlā pāpadhammā’ti. So tāya sīlasampadāya majjati pamajjati pamādaṃ āpajjati, pamatto samāno dukkhaṃ viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu papaṭikaṃ aggahesi brahmacariyassa; tena ca vosānaṃ āpādi.

ภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรบางคนในธรรมวินัยนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตด้วยศรัทธา ด้วยคิดว่า ‘เราถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉนหนอ การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้จะพึงปรากฏ’ เธอบวชอย่างนั้นแล้ว ให้ลาภสักการะและชื่อเสียงเกิดขึ้น เธอไม่เป็นผู้ดีใจ ไม่มีความดำริเต็มเปี่ยมด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เธอไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เธอย่อมไม่มัวเมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาทเพราะลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เมื่อไม่ประมาท ย่อมบำเพ็ญศีลสมบัติให้บริบูรณ์ เธอเป็นผู้ดีใจ มีความดำริเต็มเปี่ยมด้วยศีลสมบัตินั้น เธอย่อมยกตนข่มผู้อื่นเพราะศีลสมบัตินั้นว่า ‘เราเป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้เป็นผู้ทุศีล มีบาปธรรม’ เธอย่อมมัวเมา ประมาท ถึงความประมาทเพราะศีลสมบัตินั้น เมื่อประมาทแล้ว ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า ผู้ถือเอาสะเก็ดของพรหมจรรย์ และเธอก็ถึงความพอใจด้วยเหตุเพียงเท่านั้น

309. ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto, appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti. So evaṃ pabbajito samāno lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti. So tena lābhasakkārasilokena na attamano hoti na paripuṇṇasaṅkappo. So tena lābhasakkārasilokena na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tena lābhasakkārasilokena na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati, appamatto samāno sīlasampadaṃ ārādheti. So tāya sīlasampadāya attamano hoti no ca kho paripuṇṇasaṅkappo. So tāya sīlasampadāya na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tāya sīlasampadāya na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati. Appamatto samāno samādhisampadaṃ ārādheti[Pg.253]. So tāya samādhisampadāya attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo. So tāya samādhisampadāya attānukkaṃseti, paraṃ vambheti – ‘ahamasmi samāhito ekaggacitto, ime panaññe bhikkhū asamāhitā vibbhantacittā’ti. So tāya samādhisampadāya majjati pamajjati pamādaṃ āpajjati, pamatto samāno dukkhaṃ viharati.

๓๐๙. ภิกษุทั้งหลาย แต่ว่าในศาสนานี้ กุลบุตรบางคนมีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ด้วยคิดว่า ‘เราถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉน การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏ’ ดังนี้. เขาบวชอย่างนั้นแล้ว ยังลาภสักการะและชื่อเสียงให้เกิดขึ้น. เขาไม่มีใจยินดี ไม่มีความดำริบริบูรณ์ด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น. เขาไม่มีลาภสักการะและชื่อเสียงนั้นเป็นเหตุ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น. เขาไม่มีลาภสักการะและชื่อเสียงนั้นเป็นเหตุ ไม่เมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาท. เมื่อไม่ประมาทแล้ว ย่อมบำเพ็ญศีลสมบัติให้บริบูรณ์. เขามีความสมบูรณ์แห่งศีลนั้นเป็นเหตุ มีใจยินดี แต่ยังไม่มีความดำริบริบูรณ์. เขามีความสมบูรณ์แห่งศีลนั้นเป็นเหตุ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น. เขามีความสมบูรณ์แห่งศีลนั้นเป็นเหตุ ไม่เมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาท. เมื่อไม่ประมาทแล้ว ย่อมบำเพ็ญสมาธิสมบัติให้บริบูรณ์. เขามีความสมบูรณ์แห่งสมาธินั้นเป็นเหตุ มีใจยินดี มีความดำริบริบูรณ์แล้ว. เขามีความสมบูรณ์แห่งสมาธินั้นเป็นเหตุ ยกตน ข่มผู้อื่นว่า ‘เราเป็นผู้มีจิตตั้งมั่น มีอารมณ์เป็นหนึ่ง ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ ไม่มีจิตตั้งมั่น มีจิตฟุ้งซ่าน’ ดังนี้. เขามีความสมบูรณ์แห่งสมาธินั้นเป็นเหตุ ย่อมเมา ย่อมประมาท ย่อมถึงความประมาท. เมื่อประมาทแล้ว ย่อมอยู่เป็นทุกข์.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ atikkamma phegguṃ tacaṃ chetvā ādāya pakkameyya ‘sāra’nti maññamāno. Tamenaṃ cakkhumā puriso disvā evaṃ vadeyya ‘na vatāyaṃ bhavaṃ puriso aññāsi sāraṃ, na aññāsi phegguṃ, na aññāsi tacaṃ, na aññāsi papaṭikaṃ, na aññāsi sākhāpalāsaṃ. Tathā hayaṃ bhavaṃ puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ atikkamma phegguṃ tacaṃ chetvā ādāya pakkanto ‘sāra’nti maññamāno. Yañcassa sārena sārakaraṇīyaṃ tañcassa atthaṃ nānubhavissatī’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้อยู่ เมื่อต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ ก็ข้ามแก่น ข้ามกระพี้ไปถากเอาเปลือก ถือไปโดยสำคัญว่า ‘เป็นแก่น’. บุรุษผู้มีจักษุเห็นเขาแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านบุรุษผู้นี้ ไม่รู้จักแก่น ไม่รู้จักกระพี้ ไม่รู้จักเปลือก ไม่รู้จักสะเก็ด ไม่รู้จักกิ่งและใบ จริงหนอ. ฉันใดก็ฉันนั้น ท่านบุรุษผู้นี้ต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้อยู่ เมื่อต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ ก็ข้ามแก่น ข้ามกระพี้ไปถากเอาเปลือก ถือไปโดยสำคัญว่า ‘เป็นแก่น’. กิจใดที่เขาพึงทำด้วยแก่นไม้ ประโยชน์นั้น เขาก็จะไม่ได้รับ’ ดังนี้.

‘‘Evameva kho, bhikkhave, idhekacco kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto, appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’’ti. So evaṃ pabbajito samāno lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti. So tena lābhasakkārasilokena na attamano hoti na paripuṇṇasaṅkappo. So tena lābhasakkārasilokena na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tena lābhasakkārasilokena na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati, appamatto samāno sīlasampadaṃ ārādheti. So tāya sīlasampadāya attamano hoti no ca kho paripuṇṇasaṅkappo. So tāya sīlasampadāya na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tāya sīlasampadāya na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati, appamatto samāno samādhisampadaṃ ārādheti. So tāya samādhisampadāya attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo. So tāya samādhisampadāya attānukkaṃseti, paraṃ vambheti – ‘ahamasmi samāhito ekaggacitto, ime panaññe bhikkhū asamāhitā vibbhantacittā’ti. So tāya [Pg.254] samādhisampadāya majjati pamajjati pamādaṃ āpajjati, pamatto samāno dukkhaṃ viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu tacaṃ aggahesi brahmacariyassa; tena ca vosānaṃ āpādi.

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล กุลบุตรบางคนในศาสนานี้ มีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ด้วยคิดว่า ‘เราถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉน การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏ’ ดังนี้. เขาบวชอย่างนั้นแล้ว ยังลาภสักการะและชื่อเสียงให้เกิดขึ้น. เขาไม่มีใจยินดี ไม่มีความดำริบริบูรณ์ด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น. เขาไม่มีลาภสักการะและชื่อเสียงนั้นเป็นเหตุ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น. เขาไม่มีลาภสักการะและชื่อเสียงนั้นเป็นเหตุ ไม่เมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาท. เมื่อไม่ประมาทแล้ว ย่อมบำเพ็ญศีลสมบัติให้บริบูรณ์. เขามีความสมบูรณ์แห่งศีลนั้นเป็นเหตุ มีใจยินดี แต่ยังไม่มีความดำริบริบูรณ์. เขามีความสมบูรณ์แห่งศีลนั้นเป็นเหตุ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น. เขามีความสมบูรณ์แห่งศีลนั้นเป็นเหตุ ไม่เมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาท. เมื่อไม่ประมาทแล้ว ย่อมบำเพ็ญสมาธิสมบัติให้บริบูรณ์. เขามีความสมบูรณ์แห่งสมาธินั้นเป็นเหตุ มีใจยินดี มีความดำริบริบูรณ์แล้ว. เขามีความสมบูรณ์แห่งสมาธินั้นเป็นเหตุ ยกตน ข่มผู้อื่นว่า ‘เราเป็นผู้มีจิตตั้งมั่น มีอารมณ์เป็นหนึ่ง ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ ไม่มีจิตตั้งมั่น มีจิตฟุ้งซ่าน’ ดังนี้. เขามีความสมบูรณ์แห่งสมาธินั้นเป็นเหตุ ย่อมเมา ย่อมประมาท ย่อมถึงความประมาท. เมื่อประมาทแล้ว ย่อมอยู่เป็นทุกข์. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่า ได้ถือเอาเปลือกแห่งพรหมจรรย์ และถึงที่สุดลงด้วยเหตุเพียงเท่านั้น.

310. ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto, appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti. So evaṃ pabbajito samāno lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti. So tena lābhasakkārasilokena na attamano hoti na paripuṇṇasaṅkappo. So tena lābhasakkārasilokena na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tena lābhasakkārasilokena na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati. Appamatto samāno sīlasampadaṃ ārādheti. So tāya sīlasampadāya attamano hoti, no ca kho paripuṇṇasaṅkappo. So tāya sīlasampadāya na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tāya sīlasampadāya na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati, appamatto samāno samādhisampadaṃ ārādheti. So tāya samādhisampadāya attamano hoti, no ca kho paripuṇṇasaṅkappo. So tāya samādhisampadāya na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tāya samādhisampadāya na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādheti. So tena ñāṇadassanena attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo. So tena ñāṇadassanena attānukkaṃseti, paraṃ vambheti – ‘ahamasmi jānaṃ passaṃ viharāmi. Ime panaññe bhikkhū ajānaṃ apassaṃ viharantī’ti. So tena ñāṇadassanena majjati pamajjati pamādaṃ āpajjati, pamatto samāno dukkhaṃ viharati.

๓๑๐. ภิกษุทั้งหลาย ส่วนกุลบุตรบางคนในศาสนานี้ มีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ด้วยคิดว่า ‘เราถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉนหนอ การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏได้’ เขาบวชอย่างนั้นแล้ว ย่อมให้ลาภสักการะและชื่อเสียงเกิดขึ้น เขาไม่พอใจ ไม่มีความดำริเต็มเปี่ยม ด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เขาไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เขาไม่มัวเมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาท ด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เมื่อไม่ประมาท ย่อมบำเพ็ญศีลสัมปทาให้บริบูรณ์ เขาพอใจด้วยศีลสัมปทานั้น แต่ยังไม่มีความดำริเต็มเปี่ยม เขาไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ด้วยศีลสัมปทานั้น เขาไม่มัวเมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาท ด้วยศีลสัมปทานั้น เมื่อไม่ประมาท ย่อมบำเพ็ญสมาธิสัมปทาให้บริบูรณ์ เขาพอใจด้วยสมาธิสัมปทานั้น แต่ยังไม่มีความดำริเต็มเปี่ยม เขาไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ด้วยสมาธิสัมปทานั้น เขาไม่มัวเมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาท ด้วยสมาธิสัมปทานั้น เมื่อไม่ประมาท ย่อมบำเพ็ญญาณทัสสนะให้บริบูรณ์ เขาพอใจ มีความดำริเต็มเปี่ยม ด้วยญาณทัสสนะนั้น เขายกตน ข่มผู้อื่น ด้วยญาณทัสสนะนั้นว่า ‘เราเป็นผู้รู้อยู่ เห็นอยู่ ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้เป็นผู้ไม่รู้อยู่ ไม่เห็นอยู่’ เขามัวเมา ประมาท ถึงความประมาท ด้วยญาณทัสสนะนั้น เมื่อประมาทแล้ว ย่อมอยู่เป็นทุกข์

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ phegguṃ chetvā ādāya pakkameyya ‘sāra’nti maññamāno. Tamenaṃ cakkhumā puriso disvā evaṃ vadeyya – ‘na vatāyaṃ bhavaṃ puriso aññāsi sāraṃ na aññāsi phegguṃ na aññāsi tacaṃ na aññāsi papaṭikaṃ na aññāsi sākhāpalāsaṃ. Tathā hayaṃ bhavaṃ puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa [Pg.255] tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ phegguṃ chetvā ādāya pakkanto ‘sāra’nti maññamāno. Yañcassa sārena sārakaraṇīyaṃ tañcassa atthaṃ nānubhavissatī’ti. Evameva kho, bhikkhave, idhekacco kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto, appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti. So evaṃ pabbajito samāno lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti. So tena lābhasakkārasilokena na attamano hoti na paripuṇṇasaṅkappo. So tena lābhasakkārasilokena na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tena lābhasakkārasilokena na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati, appamatto samāno sīlasampadaṃ ārādheti. So tāya sīlasampadāya attamano hoti, no ca kho paripuṇṇasaṅkappo. So tāya sīlasampadāya na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tāya sīlasampadāya na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati, appamatto samāno samādhisampadaṃ ārādheti. So tāya samādhisampadāya attamano hoti, no ca kho paripuṇṇasaṅkappo. So tāya samādhisampadāya na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tāya samādhisampadāya na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati, appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādheti. So tena ñāṇadassanena attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo. So tena ñāṇadassanena attānukkaṃseti, paraṃ vambheti – ‘ahamasmi jānaṃ passaṃ viharāmi, ime panaññe bhikkhū ajānaṃ apassaṃ viharantī’ti. So tena ñāṇadassanena majjati pamajjati pamādaṃ āpajjati, pamatto samāno dukkhaṃ viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu phegguṃ aggahesi brahmacariyassa; tena ca vosānaṃ āpādi.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้อยู่ เมื่อต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ เขากลับข้ามแก่นไปถากเอากระพี้ ถือไปโดยสำคัญว่าเป็นแก่น บุรุษผู้มีจักษุเห็นเขาแล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านบุรุษผู้นี้ไม่รู้จักแก่น ไม่รู้จักกระพี้ ไม่รู้จักเปลือก ไม่รู้จักสะเก็ด ไม่รู้จักกิ่งและใบเลยจริงหนอ เป็นเช่นนั้น ท่านบุรุษผู้นี้ต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้อยู่ เมื่อต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ เขากลับข้ามแก่นไปถากเอากระพี้ ถือไปโดยสำคัญว่าเป็นแก่น และกิจที่เขาจะพึงทำด้วยแก่นไม้ ประโยชน์นั้นของเขาก็จะไม่สำเร็จ’ ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรบางคนในศาสนานี้ มีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ด้วยคิดว่า ‘เราถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉนหนอ การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏได้’ เขาบวชอย่างนั้นแล้ว ย่อมให้ลาภสักการะและชื่อเสียงเกิดขึ้น เขาไม่พอใจ ไม่มีความดำริเต็มเปี่ยม ด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เขาไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เขาไม่มัวเมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาท ด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เมื่อไม่ประมาท ย่อมบำเพ็ญศีลสัมปทาให้บริบูรณ์ เขาพอใจด้วยศีลสัมปทานั้น แต่ยังไม่มีความดำริเต็มเปี่ยม เขาไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ด้วยศีลสัมปทานั้น เขาไม่มัวเมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาท ด้วยศีลสัมปทานั้น เมื่อไม่ประมาท ย่อมบำเพ็ญสมาธิสัมปทาให้บริบูรณ์ เขาพอใจด้วยสมาธิสัมปทานั้น แต่ยังไม่มีความดำริเต็มเปี่ยม เขาไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ด้วยสมาธิสัมปทานั้น เขาไม่มัวเมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาท ด้วยสมาธิสัมปทานั้น เมื่อไม่ประมาท ย่อมบำเพ็ญญาณทัสสนะให้บริบูรณ์ เขาพอใจ มีความดำริเต็มเปี่ยม ด้วยญาณทัสสนะนั้น เขายกตน ข่มผู้อื่น ด้วยญาณทัสสนะนั้นว่า ‘เราเป็นผู้รู้อยู่ เห็นอยู่ ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้เป็นผู้ไม่รู้อยู่ ไม่เห็นอยู่’ เขามัวเมา ประมาท ถึงความประมาท ด้วยญาณทัสสนะนั้น เมื่อประมาทแล้ว ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า ผู้ยึดถือกะพี้แห่งพรหมจรรย์ และเธอได้บรรลุถึงความพอใจเพียงเท่านั้นด้วยคุณข้อนั้น

311. ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto, appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti. So evaṃ pabbajito samāno lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti. So tena lābhasakkārasilokena na attamano hoti[Pg.256], na paripuṇṇasaṅkappo. So tena lābhasakkārasilokena na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tena lābhasakkārasilokena na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati, appamatto samāno sīlasampadaṃ ārādheti. So tāya sīlasampadāya attamano hoti, no ca kho paripuṇṇasaṅkappo. So tāya sīlasampadāya na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tāya sīlasampadāya na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati, appamatto samāno samādhisampadaṃ ārādheti. So tāya samādhisampadāya attamano hoti, no ca kho paripuṇṇasaṅkappo. So tāya samādhisampadāya na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tāya samādhisampadāya na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati, appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādheti. So tena ñāṇadassanena attamano hoti, no ca kho paripuṇṇasaṅkappo. So tena ñāṇadassanena na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tena ñāṇadassanena na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati, appamatto samāno asamayavimokkhaṃ ārādheti. Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso yaṃ so bhikkhu tāya asamayavimuttiyā parihāyetha.

๓๑๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง กุลบุตรบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้มีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ด้วยคิดว่า ‘เราเป็นผู้ถูกความเกิด ความแก่ ความตาย ความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ ความคับแค้นใจครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉนหนอ การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏได้’ เธอบวชแล้วอย่างนี้ ย่อมให้ลาภสักการะและชื่อเสียงเกิดขึ้น เธอไม่ดีใจ ไม่มีความดำริเต็มเปี่ยมด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เธอไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เธอไม่มัวเมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาทเพราะลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ ย่อมบำเพ็ญศีลสัมปทาให้บริบูรณ์ เธอดีใจด้วยศีลสัมปทานั้น แต่ยังไม่มีความดำริเต็มเปี่ยม เธอไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะศีลสัมปทานั้น เธอไม่มัวเมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาทเพราะศีลสัมปทานั้น เป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ ย่อมบำเพ็ญสมาธิสัมปทาให้บริบูรณ์ เธอดีใจด้วยสมาธิสัมปทานั้น แต่ยังไม่มีความดำริเต็มเปี่ยม เธอไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะสมาธิสัมปทานั้น เธอไม่มัวเมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาทเพราะสมาธิสัมปทานั้น เป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ ย่อมบำเพ็ญญาณทัสสนะให้บริบูรณ์ เธอดีใจด้วยญาณทัสสนะนั้น แต่ยังไม่มีความดำริเต็มเปี่ยม เธอไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะญาณทัสสนะนั้น เธอไม่มัวเมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาทเพราะญาณทัสสนะนั้น เป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ ย่อมบำเพ็ญอสมยวิโมกข์ให้บริบูรณ์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นจะพึงเสื่อมจากอสมยวิมุตตินั้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato sāraññeva chetvā ādāya pakkameyya ‘sāra’nti jānamāno. Tamenaṃ cakkhumā puriso disvā evaṃ vadeyya – ‘aññāsi vatāyaṃ bhavaṃ puriso sāraṃ, aññāsi phegguṃ, aññāsi tacaṃ, aññāsi papaṭikaṃ, aññāsi sākhāpalāsaṃ. Tathā hayaṃ bhavaṃ puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato sāraññeva chetvā ādāya pakkanto ‘sāra’nti jānamāno. Yañcassa sārena sārakaraṇīyaṃ tañcassa atthaṃ anubhavissatī’ti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้อยู่ เมื่อพบต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งต้นอยู่ เขาตัดเอาแต่แก่นไป โดยรู้ว่า ‘นี่คือแก่น’ บุรุษผู้มีจักษุเห็นเขาแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านบุรุษผู้นี้รู้จักแก่นไม้ รู้จักกระพี้ รู้จักเปลือก รู้จักสะเก็ดไม้ รู้จักกิ่งและใบโดยแท้ เพราะฉะนั้น ท่านบุรุษผู้นี้ผู้ต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้อยู่ เมื่อพบต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งต้นอยู่ จึงตัดเอาแต่แก่นไป โดยรู้ว่า ‘นี่คือแก่น’ และกิจใดที่พึงทำด้วยแก่นไม้ กิจนั้นจักสำเร็จประโยชน์แก่เขา’ ดังนี้

‘‘Evameva kho, bhikkhave, idhekacco kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto, appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti. So [Pg.257] evaṃ pabbajito samāno lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti. So tena lābhasakkārasilokena na attamano hoti, na paripuṇṇasaṅkappo. So tena lābhasakkārasilokena na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tena lābhasakkārasilokena na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati, appamatto samāno sīlasampadaṃ ārādheti. So tāya sīlasampadāya attamano hoti, no ca kho paripuṇṇasaṅkappo. So tāya sīlasampadāya na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tāya sīlasampadāya na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati, appamatto samāno samādhisampadaṃ ārādheti. So tāya samādhisampadāya attamano hoti, no ca kho paripuṇṇasaṅkappo. So tāya samādhisampadāya na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tāya samādhisampadāya na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati, appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādheti. So tena ñāṇadassanena attamano hoti, no ca kho paripuṇṇasaṅkappo. So tena ñāṇadassanena na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. So tena ñāṇadassanena na majjati nappamajjati na pamādaṃ āpajjati, appamatto samāno asamayavimokkhaṃ ārādheti. Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso yaṃ so bhikkhu tāya asamayavimuttiyā parihāyetha.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล กุลบุตรบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้มีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ด้วยคิดว่า ‘เราเป็นผู้ถูกความเกิด ความแก่ ความตาย ความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ ความคับแค้นใจครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉนหนอ การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏได้’ เธอบวชแล้วอย่างนี้ ย่อมให้ลาภสักการะและชื่อเสียงเกิดขึ้น เธอไม่ดีใจ ไม่มีความดำริเต็มเปี่ยมด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เธอไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เธอไม่มัวเมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาทเพราะลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ ย่อมบำเพ็ญศีลสัมปทาให้บริบูรณ์ เธอดีใจด้วยศีลสัมปทานั้น แต่ยังไม่มีความดำริเต็มเปี่ยม เธอไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะศีลสัมปทานั้น เธอไม่มัวเมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาทเพราะศีลสัมปทานั้น เป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ ย่อมบำเพ็ญสมาธิสัมปทาให้บริบูรณ์ เธอดีใจด้วยสมาธิสัมปทานั้น แต่ยังไม่มีความดำริเต็มเปี่ยม เธอไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะสมาธิสัมปทานั้น เธอไม่มัวเมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาทเพราะสมาธิสัมปทานั้น เป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ ย่อมบำเพ็ญญาณทัสสนะให้บริบูรณ์ เธอดีใจด้วยญาณทัสสนะนั้น แต่ยังไม่มีความดำริเต็มเปี่ยม เธอไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะญาณทัสสนะนั้น เธอไม่มัวเมา ไม่ประมาท ไม่ถึงความประมาทเพราะญาณทัสสนะนั้น เป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ ย่อมบำเพ็ญอสมยวิโมกข์ให้บริบูรณ์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นจะพึงเสื่อมจากอสมยวิมุตตินั้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

‘‘Iti kho, bhikkhave, nayidaṃ brahmacariyaṃ lābhasakkārasilokānisaṃsaṃ, na sīlasampadānisaṃsaṃ, na samādhisampadānisaṃsaṃ, na ñāṇadassanānisaṃsaṃ. Yā ca kho ayaṃ, bhikkhave, akuppā cetovimutti – etadatthamidaṃ, bhikkhave, brahmacariyaṃ, etaṃ sāraṃ etaṃ pariyosāna’’nti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เป็นอันว่า พรหมจรรย์นี้มิใช่มีลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นอานิสงส์ มิใช่มีความสมบูรณ์แห่งศีลเป็นอานิสงส์ มิใช่มีความสมบูรณ์แห่งสมาธิเป็นอานิสงส์ มิใช่มีญาณทัสสนะเป็นอานิสงส์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนเจโตวิมุตติอันไม่กำเริบใดมีอยู่ พรหมจรรย์นี้มีเจโตวิมุตตินั้นเป็นประโยชน์ เป็นแก่นสาร เป็นที่สุด

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Mahāsāropamasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ.

มหาသာโรปมสูตรที่ ๙ จบ

10. Cūḷasāropamasuttaṃ

๑๐. จูฬสาโรปมสูตร

312. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho piṅgalakoccho brāhmaṇo yena [Pg.258] bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho piṅgalakoccho brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yeme, bho gotama, samaṇabrāhmaṇā saṅghino gaṇino gaṇācariyā ñātā yasassino titthakarā sādhusammatā, bahujanassa, seyyathidaṃ – pūraṇo kassapo, makkhali gosālo, ajito kesakambalo, pakudho kaccāyano, sañcayo belaṭṭhaputto, nigaṇṭho nāṭaputto, sabbete sakāya paṭiññāya abbhaññaṃsu sabbeva nābbhaññaṃsu, udāhu ekacce abbhaññaṃsu ekacce nābbhaññaṃsū’’ti? ‘‘Alaṃ, brāhmaṇa, tiṭṭhatetaṃ – sabbete sakāya paṭiññāya abbhaññaṃsu sabbeva nābbhaññaṃsu, udāhu ekacce abbhaññaṃsu ekacce nābbhaññaṃsūti. Dhammaṃ te, brāhmaṇa, desessāmi, taṃ suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho piṅgalakoccho brāhmaṇo bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

๓๑๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล ปิงคลโกจฉพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ปิงคลโกจฉพราหมณ์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ สมณพราหมณ์เหล่านี้คือ ปูรณกัสสปะ มักขลิโคสาล อชิตเกสกัมพล ปกุธกัจจายนะ สัญชัยเวลัฏฐบุตร นิครนถ์นาฏบุตร ซึ่งเป็นผู้มีหมู่ มีคณะ เป็นคณาจารย์ มีชื่อเสียง มียศ เป็นเจ้าลัทธิ ที่มหาชนสมมติว่าเป็นคนดี ทั้งหมดนั้นรู้ยิ่งตามปฏิญญาของตน หรือว่าทั้งหมดไม่รู้ยิ่ง หรือว่าบางพวกรู้ยิ่ง บางพวกไม่รู้ยิ่ง” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูกรพราหมณ์ อย่าเลย เรื่องที่ว่า ‘ทั้งหมดนั้นรู้ยิ่งตามปฏิญญาของตน หรือว่าทั้งหมดไม่รู้ยิ่ง หรือว่าบางพวกรู้ยิ่ง บางพวกไม่รู้ยิ่ง’ นั้นจงงดไว้ ดูกรพราหมณ์ เราจักแสดงธรรมแก่ท่าน ท่านจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ปิงคลโกจฉพราหมณ์ได้ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น ท่านพระโคดม” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสดังนี้ว่า

313. ‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ atikkamma phegguṃ atikkamma tacaṃ atikkamma papaṭikaṃ, sākhāpalāsaṃ chetvā ādāya pakkameyya ‘sāra’nti maññamāno. Tamenaṃ cakkhumā puriso disvā evaṃ vadeyya – ‘na vatāyaṃ bhavaṃ puriso aññāsi sāraṃ, na aññāsi phegguṃ, na aññāsi tacaṃ, na aññāsi papaṭikaṃ, na aññāsi sākhāpalāsaṃ. Tathā hayaṃ bhavaṃ puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ atikkamma phegguṃ atikkamma tacaṃ atikkamma papaṭikaṃ, sākhāpalāsaṃ chetvā ādāya pakkanto ‘sāra’nti maññamāno. Yañcassa sārena sārakaraṇīyaṃ tañcassa atthaṃ nānubhavissatī’ti.

๓๑๓. “ดูกรพราหมณ์ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่น แสวงหาแก่น เที่ยวเสาะหาแก่น เมื่อพบต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ ก็ข้ามแก่น ข้ามกระพี้ ข้ามเปลือก ข้ามสะเก็ดไปเสีย ตัดเอากิ่งและใบไป โดยสำคัญว่าเป็นแก่น บุรุษผู้มีจักษุเห็นบุรุษนั้นแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านบุรุษผู้นี้ไม่รู้จักแก่นหนอ ไม่รู้จักกระพี้ ไม่รู้จักเปลือก ไม่รู้จักสะเก็ด ไม่รู้จักกิ่งและใบ ด้วยเหตุนั้น ท่านบุรุษผู้นี้ผู้ต้องการแก่น แสวงหาแก่น เที่ยวเสาะหาแก่น เมื่อพบต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ ก็ข้ามแก่น ข้ามกระพี้ ข้ามเปลือก ข้ามสะเก็ดไปเสีย ตัดเอากิ่งและใบไป โดยสำคัญว่าเป็นแก่น และกิจที่จะพึงทำด้วยแก่นอันใดของบุรุษนั้น ประโยชน์นั้นของเขาก็จะไม่สำเร็จ’

314. ‘‘Seyyathāpi vā pana, brāhmaṇa, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ atikkamma phegguṃ atikkamma tacaṃ, papaṭikaṃ chetvā ādāya [Pg.259] pakkameyya ‘sāra’nti maññamāno. Tamenaṃ cakkhumā puriso disvā evaṃ vadeyya – ‘na vatāyaṃ bhavaṃ puriso aññāsi sāraṃ, na aññāsi phegguṃ, na aññāsi tacaṃ, na aññāsi papaṭikaṃ, na aññāsi sākhāpalāsaṃ. Tathā hayaṃ bhavaṃ puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ atikkamma phegguṃ atikkamma tacaṃ papaṭikaṃ chetvā ādāya pakkanto ‘sāra’nti maññamāno. Yañcassa sārena sārakaraṇīyaṃ tañcassa atthaṃ nānubhavissatī’ti.

๓๑๔. “ดูกรพราหมณ์ อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่น แสวงหาแก่น เที่ยวเสาะหาแก่น เมื่อพบต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ ก็ข้ามแก่น ข้ามกระพี้ ข้ามเปลือกไปเสีย ตัดเอาสะเก็ดไป โดยสำคัญว่าเป็นแก่น บุรุษผู้มีจักษุเห็นบุรุษนั้นแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านบุรุษผู้นี้ไม่รู้จักแก่นหนอ ไม่รู้จักกระพี้ ไม่รู้จักเปลือก ไม่รู้จักสะเก็ด ไม่รู้จักกิ่งและใบ ด้วยเหตุนั้น ท่านบุรุษผู้นี้ผู้ต้องการแก่น แสวงหาแก่น เที่ยวเสาะหาแก่น เมื่อพบต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ ก็ข้ามแก่น ข้ามกระพี้ ข้ามเปลือกไปเสีย ตัดเอาสะเก็ดไป โดยสำคัญว่าเป็นแก่น และกิจที่จะพึงทำด้วยแก่นอันใดของบุรุษนั้น ประโยชน์นั้นของเขาก็จะไม่สำเร็จ’

315. ‘‘Seyyathāpi vā pana, brāhmaṇa, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ atikkamma phegguṃ, tacaṃ chetvā ādāya pakkameyya ‘sāra’nti maññamāno. Tamenaṃ cakkhumā puriso disvā evaṃ vadeyya – ‘na vatāyaṃ bhavaṃ puriso aññāsi sāraṃ, na aññāsi phegguṃ, na aññāsi tacaṃ, na aññāsi papaṭikaṃ, na aññāsi sākhāpalāsaṃ. Tathā hayaṃ bhavaṃ puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ atikkamma phegguṃ, tacaṃ chetvā ādāya pakkanto ‘sāra’nti maññamāno. Yañcassa sārena sārakaraṇīyaṃ tañcassa atthaṃ nānubhavissatī’ti.

๓๑๕. “ดูกรพราหมณ์ อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่น แสวงหาแก่น เที่ยวเสาะหาแก่น เมื่อพบต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ ก็ข้ามแก่น ข้ามกระพี้ไปเสีย ตัดเอาเปลือกไป โดยสำคัญว่าเป็นแก่น บุรุษผู้มีจักษุเห็นบุรุษนั้นแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านบุรุษผู้นี้ไม่รู้จักแก่นหนอ ไม่รู้จักกระพี้ ไม่รู้จักเปลือก ไม่รู้จักสะเก็ด ไม่รู้จักกิ่งและใบ ด้วยเหตุนั้น ท่านบุรุษผู้นี้ผู้ต้องการแก่น แสวงหาแก่น เที่ยวเสาะหาแก่น เมื่อพบต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ ก็ข้ามแก่น ข้ามกระพี้ไปเสีย ตัดเอาเปลือกไป โดยสำคัญว่าเป็นแก่น และกิจที่จะพึงทำด้วยแก่นอันใดของบุรุษนั้น ประโยชน์นั้นของเขาก็จะไม่สำเร็จ’

316. ‘‘Seyyathāpi vā pana, brāhmaṇa, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ, phegguṃ chetvā ādāya pakkameyya ‘sāra’nti maññamāno. Tamenaṃ cakkhumā puriso disvā evaṃ vadeyya – ‘na vatāyaṃ bhavaṃ puriso aññāsi sāraṃ, na aññāsi phegguṃ, na aññāsi tacaṃ, na aññāsi papaṭikaṃ, na aññāsi sākhāpalāsaṃ. Tathā hayaṃ bhavaṃ puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ, phegguṃ chetvā ādāya pakkanto ‘sāra’nti maññamāno. Yañcassa sārena sārakaraṇīyaṃ tañcassa atthaṃ nānubhavissatī’ti.

๓๑๖. “ดูกรพราหมณ์ อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่น แสวงหาแก่น เที่ยวเสาะหาแก่น เมื่อพบต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ ก็ข้ามแก่นไปเสีย ตัดเอากระพี้ไป โดยสำคัญว่าเป็นแก่น บุรุษผู้มีจักษุเห็นบุรุษนั้นแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านบุรุษผู้นี้ไม่รู้จักแก่นหนอ ไม่รู้จักกระพี้ ไม่รู้จักเปลือก ไม่รู้จักสะเก็ด ไม่รู้จักกิ่งและใบ ด้วยเหตุนั้น ท่านบุรุษผู้นี้ผู้ต้องการแก่น แสวงหาแก่น เที่ยวเสาะหาแก่น เมื่อพบต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ ก็ข้ามแก่นไปเสีย ตัดเอากระพี้ไป โดยสำคัญว่าเป็นแก่น และกิจที่จะพึงทำด้วยแก่นอันใดของบุรุษนั้น ประโยชน์นั้นของเขาก็จะไม่สำเร็จ’

317. ‘‘Seyyathāpi vā pana, brāhmaṇa, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato sāraññeva [Pg.260] chetvā ādāya pakkameyya ‘sāra’nti jānamāno. Tamenaṃ cakkhumā puriso disvā evaṃ vadeyya – ‘aññāsi vatāyaṃ bhavaṃ puriso sāraṃ, aññāsi phegguṃ, aññāsi tacaṃ, aññāsi papaṭikaṃ, aññāsi sākhāpalāsaṃ. Tathā hayaṃ bhavaṃ puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato sāraññeva chetvā ādāya pakkanto ‘sāra’nti jānamāno. Yañcassa sārena sārakaraṇīyaṃ tañcassa atthaṃ anubhavissatī’ti.

๓๑๗. ดูก่อนพราหมณ์ อีกประการหนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้อยู่ เขาตัดเอาเฉพาะแก่นของต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่น ยืนต้นอยู่ไป โดยรู้ว่า ‘นี่คือแก่น’ บุรุษผู้มีจักษุเห็นเขาแล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านบุรุษผู้นี้รู้จักแก่นไม้หนอ รู้จักกระพี้ รู้จักเปลือก รู้จักสะเก็ด รู้จักกิ่งและใบ ฉันใด ท่านบุรุษผู้นี้ผู้ต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้อยู่ ก็ฉันนั้น เขาตัดเอาเฉพาะแก่นของต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่น ยืนต้นอยู่ไป โดยรู้ว่า ‘นี่คือแก่น’ กิจใดที่พึงทำด้วยแก่นไม้ ประโยชน์แห่งกิจนั้นของเขาก็จะสำเร็จ’

318. ‘‘Evameva kho, brāhmaṇa, idhekacco puggalo saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto, appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti. So evaṃ pabbajito samāno lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti. So tena lābhasakkārasilokena attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo. So tena lābhasakkārasilokena attānukkaṃseti, paraṃ vambheti – ‘ahamasmi lābhasakkārasilokavā, ime panaññe bhikkhū appaññātā appesakkhā’ti. Lābhasakkārasilokena ca ye aññe dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca tesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya na chandaṃ janeti, na vāyamati, olīnavuttiko ca hoti sāthaliko. Seyyathāpi so, brāhmaṇa, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ atikkamma phegguṃ atikkamma tacaṃ atikkamma papaṭikaṃ, sākhāpalāsaṃ chetvā ādāya pakkanto ‘sāra’nti maññamāno. Yañcassa sārena sārakaraṇīyaṃ tañcassa atthaṃ nānubhavissati. Tathūpamāhaṃ, brāhmaṇa, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

๓๑๘. ดูก่อนพราหมณ์ ฉันนั้นเหมือนกันแล บุคคลบางคนในโลกนี้มีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ด้วยคิดว่า ‘เราเป็นผู้ถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาสครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉนหนอ การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏ’ เขาบวชแล้วอย่างนั้น ย่อมให้ลาภสักการะและชื่อเสียงเกิดขึ้น เขาเป็นผู้มีใจยินดี มีความดำริเต็มเปี่ยมแล้ว เพราะลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เขาย่อมยกตนข่มผู้อื่นเพราะลาภสักการะและชื่อเสียงนั้นว่า ‘เราเป็นผู้มีลาภสักการะและชื่อเสียง ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ไม่ปรากฏ มีศักดิ์น้อย’ และเขาไม่ยังฉันทะให้เกิด ไม่พยายาม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เป็นผู้มีความประพฤติย่อหย่อนและระเริงอยู่ ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้อยู่ เขาไปถึงต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่น ยืนต้นอยู่ ก้าวล่วงแก่น ก้าวล่วงกระพี้ ก้าวล่วงเปลือก ก้าวล่วงสะเก็ดไป ตัดเอากิ่งและใบไป โดยสำคัญว่า ‘นี่คือแก่น’ กิจใดที่พึงทำด้วยแก่นไม้ ประโยชน์แห่งกิจนั้นของเขาก็จะไม่สำเร็จ ดูก่อนพราหมณ์ เรากล่าวว่าบุคคลนี้มีอุปมาเช่นนั้น

319. ‘‘Idha pana, brāhmaṇa, ekacco puggalo saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto, appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti. So evaṃ pabbajito samāno lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti. So tena lābhasakkārasilokena na [Pg.261] attamano hoti na paripuṇṇasaṅkappo. So tena lābhasakkārasilokena na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Lābhasakkārasilokena ca ye aññe dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca tesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya chandaṃ janeti, vāyamati, anolīnavuttiko ca hoti asāthaliko. So sīlasampadaṃ ārādheti. So tāya sīlasampadāya attamano hoti, paripuṇṇasaṅkappo. So tāya sīlasampadāya attānukkaṃseti, paraṃ vambheti – ‘ahamasmi sīlavā kalyāṇadhammo, ime panaññe bhikkhū dussīlā pāpadhammā’ti. Sīlasampadāya ca ye aññe dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca tesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya na chandaṃ janeti, na vāyamati, olīnavuttiko ca hoti sāthaliko. Seyyathāpi so, brāhmaṇa, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ atikkamma phegguṃ atikkamma tacaṃ, papaṭikaṃ chetvā ādāya pakkanto ‘sāra’nti maññamāno. Yañcassa sārena sārakaraṇīyaṃ, tañcassa atthaṃ nānubhavissati. Tathūpamāhaṃ, brāhmaṇa, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

๓๑๙. ดูก่อนพราหมณ์ อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้มีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ด้วยคิดว่า ‘เราเป็นผู้ถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาสครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉนหนอ การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏ’ เขาบวชแล้วอย่างนั้น ย่อมให้ลาภสักการะและชื่อเสียงเกิดขึ้น เขาไม่เป็นผู้มีใจยินดี ไม่มีความดำริเต็มเปี่ยมแล้ว เพราะลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เขาไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น เขายังฉันทะให้เกิด พยายาม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เป็นผู้มีความประพฤติไม่ย่อหย่อน ไม่ระเริงอยู่ เขาให้ศีลสัมปทาถึงพร้อม เขาเป็นผู้มีใจยินดี มีความดำริเต็มเปี่ยมแล้ว เพราะศีลสัมปทานั้น เขาย่อมยกตนข่มผู้อื่นเพราะศีลสัมปทานั้นว่า ‘เราเป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้เป็นผู้ทุศีล มีธรรมเลวทราม’ และเขาไม่ยังฉันทะให้เกิด ไม่พยายาม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าศีลสัมปทานั้น เป็นผู้มีความประพฤติย่อหย่อนและระเริงอยู่ ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้อยู่ เขาไปถึงต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่น ยืนต้นอยู่ ก้าวล่วงแก่น ก้าวล่วงกระพี้ ก้าวล่วงเปลือกไป ตัดเอาสะเก็ดไป โดยสำคัญว่า ‘นี่คือแก่น’ กิจใดที่พึงทำด้วยแก่นไม้ ประโยชน์แห่งกิจนั้นของเขาก็จะไม่สำเร็จ ดูก่อนพราหมณ์ เรากล่าวว่าบุคคลนี้มีอุปมาเช่นนั้น

320. ‘‘Idha pana, brāhmaṇa, ekacco puggalo saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto, appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti. So evaṃ pabbajito samāno lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti. So tena lābhasakkārasilokena na attamano hoti, na paripuṇṇasaṅkappo. So tena lābhasakkārasilokena na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Lābhasakkārasilokena ca ye aññe dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca tesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya chandaṃ janeti, vāyamati, anolīnavuttiko ca hoti asāthaliko. So sīlasampadaṃ ārādheti. So tāya sīlasampadāya attamano hoti no ca kho paripuṇṇasaṅkappo. So tāya sīlasampadāya na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Sīlasampadāya ca ye aññe dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca tesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya chandaṃ janeti, vāyamati, anolīnavuttiko ca hoti asāthaliko[Pg.262]. So samādhisampadaṃ ārādheti. So tāya samādhisampadāya attamano hoti, paripuṇṇasaṅkappo. So tāya samādhisampadāya attānukkaṃseti, paraṃ vambheti – ‘ahamasmi samāhito ekaggacitto, ime panaññe bhikkhū asamāhitā vibbhantacittā’ti. Samādhisampadāya ca ye aññe dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca, tesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya na chandaṃ janeti, na vāyamati, olīnavuttiko ca hoti sāthaliko. Seyyathāpi so, brāhmaṇa, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ atikkamma phegguṃ, tacaṃ chetvā ādāya pakkanto ‘sāra’nti maññamāno. Yañcassa sārena sārakaraṇīyaṃ tañcassa atthaṃ nānubhavissati. Tathūpamāhaṃ, brāhmaṇa, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

๓๒๐. พราหมณ์ อีกอย่างหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ มีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ด้วยคิดว่า ‘เราถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉน การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏได้’ เขาบวชอย่างนั้นแล้ว ให้ลาภสักการะและชื่อเสียงเกิดขึ้น เขาไม่พอใจ ไม่มีความดำริเต็มเปี่ยม ด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เขาไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เขายังฉันทะให้เกิด พยายามเพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เป็นผู้มีความเพียรไม่ย่อหย่อน ไม่ทอดธุระ เขาให้ศีลสัมปทาถึงพร้อม เขาพอใจด้วยศีลสัมปทานั้น แต่ยังไม่มีความดำริเต็มเปี่ยม เขาไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ด้วยศีลสัมปทานั้น เขายังฉันทะให้เกิด พยายามเพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าศีลสัมปทานั้น เป็นผู้มีความเพียรไม่ย่อหย่อน ไม่ทอดธุระ เขาให้สมาธิสัมปทาถึงพร้อม เขาพอใจ มีความดำริเต็มเปี่ยม ด้วยสมาธิสัมปทานั้น เขาอาศัยสมาธิสัมปทานั้น ยกตน ข่มผู้อื่นว่า ‘เราเป็นผู้มีจิตตั้งมั่น มีอารมณ์เป็นหนึ่ง ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ ไม่มีจิตตั้งมั่น มีจิตฟุ้งซ่าน’ เขาไม่ยังฉันทะให้เกิด ไม่พยายาม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าสมาธิสัมปทานั้น เป็นผู้มีความเพียรย่อหย่อน ทอดธุระ พราหมณ์ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้อยู่ เมื่อต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ เขากลับข้ามแก่น ข้ามกระพี้ไป ตัดเอาแต่เปลือกไป ถือไปโดยสำคัญว่า ‘เป็นแก่น’ กิจที่พึงทำด้วยแก่นไม้ของบุรุษนั้น ก็จะไม่สำเร็จประโยชน์แก่เขา พราหมณ์ เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาเช่นนั้น

321. ‘‘Idha pana, brāhmaṇa, ekacco puggalo saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena…pe… antakiriyā paññāyethā’ti. So evaṃ pabbajito samāno lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti. So tena lābhasakkārasilokena na attamano hoti na paripuṇṇasaṅkappo. So tena lābhasakkārasilokena na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Lābhasakkārasilokena ca ye aññe dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca tesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya chandaṃ janeti, vāyamati, anolīnavuttiko ca hoti asāthaliko. So sīlasampadaṃ ārādheti. So tāya sīlasampadāya attamano hoti, no ca kho paripuṇṇasaṅkappo. So tāya sīlasampadāya na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Sīlasampadāya ca ye aññe dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca tesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya chandaṃ janeti, vāyamati, anolīnavuttiko ca hoti asāthaliko. So samādhisampadaṃ ārādheti. So tāya samādhisampadāya attamano hoti, no ca kho paripuṇṇasaṅkappo. So tāya samādhisampadāya na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Samādhisampadāya ca ye aññe dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca tesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya chandaṃ janeti, vāyamati, anolīnavuttiko ca hoti asāthaliko. So ñāṇadassanaṃ ārādheti. So tena ñāṇadassanena attamano hoti, paripuṇṇasaṅkappo[Pg.263]. So tena ñāṇadassanena attānukkaṃseti, paraṃ vambheti – ‘ahamasmi jānaṃ passaṃ viharāmi, ime panaññe bhikkhū ajānaṃ apassaṃ viharantī’ti. Ñāṇadassanena ca ye aññe dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca tesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya na chandaṃ janeti, na vāyamati, olīnavuttiko ca hoti sāthaliko. Seyyathāpi so, brāhmaṇa, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva sāraṃ, phegguṃ chetvā ādāya pakkanto ‘sāra’nti maññamāno. Yañcassa sārena sārakaraṇīyaṃ tañcassa atthaṃ nānubhavissati. Tathūpamāhaṃ, brāhmaṇa, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

๓๒๑. พราหมณ์ อีกอย่างหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ มีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ด้วยคิดว่า ‘เราถูกชาติ ชรา มรณะ ...ฯลฯ... การทำที่สุดแห่งกองทุกข์จะพึงปรากฏได้’ เขาบวชอย่างนั้นแล้ว ให้ลาภสักการะและชื่อเสียงเกิดขึ้น เขาไม่พอใจ ไม่มีความดำริเต็มเปี่ยม ด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เขาไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เขายังฉันทะให้เกิด พยายามเพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เป็นผู้มีความเพียรไม่ย่อหย่อน ไม่ทอดธุระ เขาให้ศีลสัมปทาถึงพร้อม เขาพอใจด้วยศีลสัมปทานั้น แต่ยังไม่มีความดำริเต็มเปี่ยม เขาไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ด้วยศีลสัมปทานั้น เขายังฉันทะให้เกิด พยายามเพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าศีลสัมปทานั้น เป็นผู้มีความเพียรไม่ย่อหย่อน ไม่ทอดธุระ เขาให้สมาธิสัมปทาถึงพร้อม เขาพอใจด้วยสมาธิสัมปทานั้น แต่ยังไม่มีความดำริเต็มเปี่ยม เขาไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ด้วยสมาธิสัมปทานั้น เขายังฉันทะให้เกิด พยายามเพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าสมาธิสัมปทานั้น เป็นผู้มีความเพียรไม่ย่อหย่อน ไม่ทอดธุระ เขาให้ญาณทัสสนะถึงพร้อม เขาพอใจ มีความดำริเต็มเปี่ยม ด้วยญาณทัสสนะนั้น เขาอาศัยญาณทัสสนะนั้น ยกตน ข่มผู้อื่นว่า ‘เราอยู่ด้วยการรู้เห็น ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ อยู่โดยไม่รู้ไม่เห็น’ เขาไม่ยังฉันทะให้เกิด ไม่พยายาม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะนั้น เป็นผู้มีความเพียรย่อหย่อน ทอดธุระ พราหมณ์ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้อยู่ เมื่อต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ เขากลับข้ามแก่นไป ตัดเอากระพี้ไป ถือไปโดยสำคัญว่า ‘เป็นแก่น’ กิจที่พึงทำด้วยแก่นไม้ของบุรุษนั้น ก็จะไม่สำเร็จประโยชน์แก่เขา พราหมณ์ เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาเช่นนั้น

322. ‘‘Idha pana, brāhmaṇa, ekacco puggalo saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto, appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti. So evaṃ pabbajito samāno lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti. So tena lābhasakkārasilokena na attamano hoti, na paripuṇṇasaṅkappo. So tena lābhasakkārasilokena na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Lābhasakkārasilokena ca ye aññe dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca tesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya chandaṃ janeti, vāyamati, anolīnavuttiko ca hoti asāthaliko. So sīlasampadaṃ ārādheti. So tāya sīlasampadāya attamano hoti, no ca kho paripuṇṇasaṅkappo. So tāya sīlasampadāya na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Sīlasampadāya ca ye aññe dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca tesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya chandaṃ janeti, vāyamati, anolīnavuttiko ca hoti asāthaliko. So samādhisampadaṃ ārādheti. So tāya samādhisampadāya attamano hoti, no ca kho paripuṇṇasaṅkappo. So tāya samādhisampadāya na attānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Samādhisampadāya ca ye aññe dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca tesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya chandaṃ janeti, vāyamati, anolīnavuttiko ca hoti asāthaliko. So ñāṇadassanaṃ ārādheti. So tena ñāṇadassanena attamano hoti, no ca kho paripuṇṇasaṅkappo. So tena ñāṇadassanena na attānukkaṃseti, na [Pg.264] paraṃ vambheti. Ñāṇadassanena ca ye aññe dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca tesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya chandaṃ janeti, vāyamati, anolīnavuttiko ca hoti asāthaliko.

๓๒๒. พราหมณ์ อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในศาสนานี้ มีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ด้วยคิดว่า ‘เราถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาสครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉนหนอ การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏได้’ เขาบวชอย่างนี้แล้ว ยังลาภสักการะและชื่อเสียงให้เกิดขึ้น เขาไม่พอใจ มีความดำริยังไม่บริบูรณ์ด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เขาไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น เพราะลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น และย่อมยังฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่สูงกว่าและประณีตกว่าลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น เป็นผู้มีความเพียรไม่ย่อหย่อน ไม่ทอดธุระ เขาย่อมให้ศีลสัมปทาถึงพร้อม เขาพอใจด้วยศีลสัมปทานั้น แต่มีความดำริยังไม่บริบูรณ์ เขาไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น เพราะศีลสัมปทานั้น และย่อมยังฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่สูงกว่าและประณีตกว่าศีลสัมปทานั้น เป็นผู้มีความเพียรไม่ย่อหย่อน ไม่ทอดธุระ เขาย่อมให้สมาธิสัมปทาถึงพร้อม เขาพอใจด้วยสมาธิสัมปทานั้น แต่มีความดำริยังไม่บริบูรณ์ เขาไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น เพราะสมาธิสัมปทานั้น และย่อมยังฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่สูงกว่าและประณีตกว่าสมาธิสัมปทานั้น เป็นผู้มีความเพียรไม่ย่อหย่อน ไม่ทอดธุระ เขาย่อมให้ญาณทัสสนะถึงพร้อม เขาพอใจด้วยญาณทัสสนะนั้น แต่มีความดำริยังไม่บริบูรณ์ เขาไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น เพราะญาณทัสสนะนั้น และย่อมยังฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่สูงกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะนั้น เป็นผู้มีความเพียรไม่ย่อหย่อน ไม่ทอดธุระ

323. ‘‘Katame ca, brāhmaṇa, dhammā ñāṇadassanena uttaritarā ca paṇītatarā ca? Idha, brāhmaṇa, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayampi kho, brāhmaṇa, dhammo ñāṇadassanena uttaritaro ca paṇītataro ca.

๓๒๓. พราหมณ์ ก็ธรรมเหล่าไหนเล่าที่สูงกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ พราหมณ์ ภิกษุในศาสนานี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว เข้าปฐมฌาน อันมีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวก อยู่ พราหมณ์ แม้ธรรมนี้ก็สูงกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayampi kho, brāhmaṇa, dhammo ñāṇadassanena uttaritaro ca paṇītataro ca.

พราหมณ์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าทุติยฌาน อันเป็นความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิ อยู่ พราหมณ์ แม้ธรรมนี้ก็สูงกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati, sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayampi kho, brāhmaṇa, dhammo ñāṇadassanena uttaritaro ca paṇītataro ca.

พราหมณ์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ อยู่ และเสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌาน ที่พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวสรรเสริญผู้ได้ฌานนั้นว่า ‘เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ อยู่ พราหมณ์ แม้ธรรมนี้ก็สูงกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayampi kho, brāhmaṇa, dhammo ñāṇadassanena uttaritaro ca paṇītataro ca.

พราหมณ์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าจตุตถฌาน ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีอุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์ เพราะละสุขและทุกข์ได้ และดับโสมนัสโทมนัสก่อนๆ ได้ อยู่ พราหมณ์ แม้ธรรมนี้ก็สูงกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayampi kho, brāhmaṇa, dhammo ñāṇadassanena uttaritaro ca paṇītataro ca.

พราหมณ์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา อยู่ พราหมณ์ แม้ธรรมนี้ก็สูงกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayampi kho, brāhmaṇa, dhammo ñāṇadassanena uttaritaro ca paṇītataro ca.

พราหมณ์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ อยู่ พราหมณ์ แม้ธรรมนี้ก็สูงกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayampi kho, brāhmaṇa, dhammo ñāṇadassanena uttaritaro ca paṇītataro ca.

พราหมณ์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ อยู่ พราหมณ์ แม้ธรรมนี้ก็สูงกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ

‘‘Puna [Pg.265] caparaṃ, brāhmaṇa, bhikkhu sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayampi kho, brāhmaṇa, dhammo ñāṇadassanena uttaritaro ca paṇītataro ca.

พราหมณ์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ อยู่ พราหมณ์ แม้ธรรมนี้ก็สูงกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayampi kho, brāhmaṇa, dhammo ñāṇadassanena uttaritaro ca paṇītataro ca. Ime kho, brāhmaṇa, dhammā ñāṇadassanena uttaritarā ca paṇītatarā ca.

พราหมณ์ อีกประการหนึ่ง ภิกษุก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธ อยู่ และอาสวะทั้งหลายของเธอย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา พราหมณ์ แม้ธรรมนี้ก็สูงกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ พราหมณ์ ธรรมเหล่านี้แล สูงกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ

324. ‘‘Seyyathāpi so, brāhmaṇa, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato sāraṃyeva chetvā ādāya pakkanto ‘sāra’nti jānamāno. Yañcassa sārena sārakaraṇīyaṃ tañcassa atthaṃ anubhavissati. Tathūpamāhaṃ, brāhmaṇa, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

๓๒๔. พราหมณ์ เปรียบเหมือนบุรุษต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้ เมื่อพบต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ ก็ตัดเอาแต่แก่นไปโดยรู้ว่า ‘นี้เป็นแก่น’ กิจที่ควรทำด้วยแก่นไม้ของบุรุษนั้นจักสำเร็จประโยชน์แก่เขาได้ เรากล่าวว่าบุคคลนี้มีอุปมาเช่นนั้น

‘‘Iti kho, brāhmaṇa, nayidaṃ brahmacariyaṃ lābhasakkārasilokānisaṃsaṃ, na sīlasampadānisaṃsaṃ, na samādhisampadānisaṃsaṃ, na ñāṇadassanānisaṃsaṃ. Yā ca kho ayaṃ, brāhmaṇa, akuppā cetovimutti – etadatthamidaṃ, brāhmaṇa, brahmacariyaṃ, etaṃ sāraṃ etaṃ pariyosāna’’nti.

พราหมณ์ พรหมจรรย์นี้มิใช่มีลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นอานิสงส์ มิใช่มีความสมบูรณ์แห่งศีลเป็นอานิสงส์ มิใช่มีความสมบูรณ์แห่งสมาธิเป็นอานิสงส์ มิใช่มีญาณทัสสนะเป็นอานิสงส์ แต่พรหมจรรย์นี้มีเจโตวิมุตติที่ไม่กำเริบเป็นประโยชน์ เป็นแก่นสาร เป็นที่สุด

Evaṃ vutte, piṅgalakoccho brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ปิงคลโกจฉพราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ... ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิตตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป’

Cūḷasāropamasuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ.

จูฬสาโรปมสูตรที่ ๑๐ จบ

Opammavaggo niṭṭhito tatiyo.

โอปัมมวรรคที่ ๓ จบ

Tassuddānaṃ –

คาถาประมวลหัวข้อเรื่องในวรรคนี้

Moḷiyaphaggunariṭṭhañca nāmo, andhavane kathipuṇṇaṃ nivāpo;

Rāsikaṇerumahāgajanāmo, sārūpamo puna piṅgalakoccho.

คือ กกจูปมสูตร อลคัททูปมสูตร วัมมิกสูตร รถวินีตสูตร นิวาปสูตร ปาสราสิสูตร จูฬหัตถิปโทปมสูตร มหาหัตถิปโทปมสูตร มหาสาโรปมสูตร และจูฬสาโรปมสูตร

4. Mahāyamakavaggo

๔. มหามกวรรค

1. Cūḷagosiṅgasuttaṃ

๑. จูฬโคสิงคสูตร

325. Evaṃ [Pg.266] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe. Tena kho pana samayena āyasmā ca anuruddho āyasmā ca nandiyo āyasmā ca kimilo gosiṅgasālavanadāye viharanti. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena gosiṅgasālavanadāyo tenupasaṅkami. Addasā kho dāyapālo bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mā, samaṇa, etaṃ dāyaṃ pāvisi. Santettha tayo kulaputtā attakāmarūpā viharanti. Mā tesaṃ aphāsumakāsī’’ti.

๓๒๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ อิฐเจดีย์ในหมู่บ้านนาทิกะ ก็สมัยนั้น ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะ และท่านพระกิมิละ อยู่ในป่าสาละชื่อโคสิงคะ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้นในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปยังป่าสาละชื่อโคสิงคะ นายอุทยานบาลได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ครั้นแล้วจึงได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่สมณะ ท่านอย่าเข้าไปในป่านี้เลย ในป่านี้มีกุลบุตร ๓ รูป ผู้ใคร่ประโยชน์ตนอยู่ ท่านอย่าได้ทำความไม่ผาสุกแก่ท่านเหล่านั้นเลย’

Assosi kho āyasmā anuruddho dāyapālassa bhagavatā saddhiṃ mantayamānassa. Sutvāna dāyapālaṃ etadavoca – ‘‘mā, āvuso dāyapāla, bhagavantaṃ vāresi. Satthā no bhagavā anuppatto’’ti. Atha kho āyasmā anuruddho yenāyasmā ca nandiyo āyasmā ca kimilo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantañca nandiyaṃ āyasmantañca kimilaṃ etadavoca – ‘‘abhikkamathāyasmanto, abhikkamathāyasmanto, satthā no bhagavā anuppatto’’ti. Atha kho āyasmā ca anuruddho āyasmā ca nandiyo āyasmā ca kimilo bhagavantaṃ paccuggantvā – eko bhagavato pattacīvaraṃ paṭiggahesi, eko āsanaṃ paññapesi, eko pādodakaṃ upaṭṭhāpesi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā pāde pakkhālesi. Tepi kho āyasmanto bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ anuruddhaṃ bhagavā etadavoca –

ท่านพระอนุรุทธะได้ยินนายอุทยานบาลสนทนากับพระผู้มีพระภาค ครั้นได้ยินแล้วจึงได้กล่าวกะนายอุทยานบาลว่า ‘อาวุโส นายอุทยานบาล ท่านอย่าห้ามพระผู้มีพระภาคเลย พระศาสดาของเราเสด็จมาถึงแล้ว’ ลำดับนั้น ท่านพระอนุรุทธะเข้าไปหาท่านพระนันทิยะและท่านพระกิมิละถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกะท่านพระนันทิยะและท่านพระกิมิละว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงมาเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงมาเถิด พระศาสดาของเราเสด็จมาถึงแล้ว’ ครั้งนั้น ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะ และท่านพระกิมิละ ได้ต้อนรับพระผู้มีพระภาค รูปหนึ่งรับบาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาค รูปหนึ่งปูอาสนะ รูปหนึ่งจัดตั้งน้ำล้างพระบาท พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว ทรงล้างพระบาท แม้ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นก็ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกะท่านพระอนุรุทธะผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งว่า

326. ‘‘Kacci vo, anuruddhā, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci piṇḍakena na kilamathā’’ti? ‘‘Khamanīyaṃ, bhagavā, yāpanīyaṃ, bhagavā; na ca mayaṃ, bhante, piṇḍakena kilamāmā’’ti. ‘‘Kacci pana vo, anuruddhā, samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharathā’’ti? ‘‘Taggha mayaṃ[Pg.267], bhante, samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharāmā’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tumhe, anuruddhā, samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharathā’’ti? ‘‘Idha mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yohaṃ evarūpehi sabrahmacārīhi saddhiṃ viharāmī’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, imesu āyasmantesu mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhitaṃ āvi ceva raho ca; mettaṃ vacīkammaṃ paccupaṭṭhitaṃ āvi ceva raho ca; mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ āvi ceva raho ca. Tassa mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ sakaṃ cittaṃ nikkhipitvā imesaṃyeva āyasmantānaṃ cittassa vasena vatteyya’nti. So kho ahaṃ, bhante, sakaṃ cittaṃ nikkhipitvā imesaṃyeva āyasmantānaṃ cittassa vasena vattāmi. Nānā hi kho no, bhante, kāyā ekañca pana maññe citta’’nti.

๓๒๖. ‘ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย พวกเธอยังพอทนได้หรือ ยังพอให้อัตภาพเป็นไปได้หรือ ยังไม่ลำบากด้วยบิณฑบาตหรือ’ ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พวกข้าพระองค์ยังพอทนได้ ยังพอให้อัตภาพเป็นไปได้ และพวกข้าพระองค์ยังไม่ลำบากด้วยบิณฑบาต พระเจ้าข้า’ ‘ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย ก็พวกเธอเป็นผู้พร้อมเพรียงกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน เป็นเหมือนน้ำนมกับน้ำ มองดูกันด้วยสายตาที่เปี่ยมด้วยความรักอยู่หรือ’ ‘เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า พวกข้าพระองค์เป็นผู้พร้อมเพรียงกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน เป็นเหมือนน้ำนมกับน้ำ มองดูกันด้วยสายตาที่เปี่ยมด้วยความรักอยู่’ ‘ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย ก็พวกเธอเป็นผู้พร้อมเพรียงกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน เป็นเหมือนน้ำนมกับน้ำ มองดูกันด้วยสายตาที่เปี่ยมด้วยความรักอยู่อย่างไรเล่า’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่ได้อยู่ร่วมกับเพื่อนพรหมจารีเช่นนี้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ตั้งเมตตากายกรรมในท่านผู้มีอายุเหล่านี้ ทั้งต่อหน้าและลับหลัง ได้ตั้งเมตตาวจีกรรมในท่านผู้มีอายุเหล่านี้ ทั้งต่อหน้าและลับหลัง ได้ตั้งเมตตามโนกรรมในท่านผู้มีอายุเหล่านี้ ทั้งต่อหน้าและลับหลัง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ทางที่ดี เราควรจะเก็บจิตของตนไว้ แล้วเป็นไปตามอำนาจจิตของท่านผู้มีอายุเหล่านี้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จึงเก็บจิตของตนไว้ แล้วเป็นไปตามอำนาจจิตของท่านผู้มีอายุเหล่านี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์มีกายต่างกัน แต่มีใจเป็นหนึ่งเดียวกันโดยแท้’

Āyasmāpi kho nandiyo…pe… āyasmāpi kho kimilo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mayhampi, bhante, evaṃ hoti – ‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yohaṃ evarūpehi sabrahmacārīhi saddhiṃ viharāmī’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, imesu āyasmantesu mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhitaṃ āvi ceva raho ca, mettaṃ vacīkammaṃ paccupaṭṭhitaṃ āvi ceva raho ca, mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ āvi ceva raho ca. Tassa mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ sakaṃ cittaṃ nikkhipitvā imesaṃyeva āyasmantānaṃ cittassa vasena vatteyya’nti. So kho ahaṃ, bhante, sakaṃ cittaṃ nikkhipitvā imesaṃyeva āyasmantānaṃ cittassa vasena vattāmi. Nānā hi kho no, bhante, kāyā ekañca pana maññe cittanti.

ท่านพระนันทิยะ...ฯลฯ... ท่านพระกิมิละได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้าพระองค์ก็มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เป็นลาภของข้าพระองค์หนอ ข้าพระองค์ได้ดีแล้วหนอ ที่ได้อยู่ร่วมกับเพื่อนพรหมจารีเช่นนี้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นั้นมีเมตตากายกรรมปรากฏในท่านผู้มีอายุเหล่านี้ ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ มีเมตตาวจีกรรมปรากฏในที่แจ้งและในที่ลับ มีเมตตามโนกรรมปรากฏในที่แจ้งและในที่ลับ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเก็บจิตของตนไว้ แล้วพึงเป็นไปตามอำนาจจิตของท่านผู้มีอายุเหล่านี้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นั้นเก็บจิตของตนไว้แล้ว เป็นไปตามอำนาจจิตของท่านผู้มีอายุเหล่านี้เทียว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กายของข้าพระองค์ทั้งหลายต่างกันก็จริง แต่ข้าพระองค์เข้าใจว่ามีจิตเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน’

‘‘Evaṃ kho mayaṃ, bhante, samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharāmā’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อย่างนี้แล ข้าพระองค์ทั้งหลายเป็นผู้พร้อมเพรียงกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน เป็นเหมือนน้ำนมกับน้ำ มองดูกันและกันด้วยสายตาอันเป็นที่รักอยู่

327. ‘‘Sādhu sādhu, anuruddhā! Kacci pana vo, anuruddhā, appamattā ātāpino pahitattā viharathā’’ti? ‘‘Taggha mayaṃ, bhante, appamattā ātāpino pahitattā viharāmā’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tumhe, anuruddhā, appamattā ātāpino pahitattā viharathā’’ti? ‘‘Idha, bhante, amhākaṃ yo paṭhamaṃ gāmato piṇḍāya paṭikkamati so āsanāni paññapeti, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpeti, avakkārapātiṃ upaṭṭhāpeti. Yo pacchā gāmato [Pg.268] piṇḍāya paṭikkamati, sace hoti bhuttāvaseso sace ākaṅkhati bhuñjati, no ce ākaṅkhati appaharite vā chaḍḍeti, appāṇake vā udake opilāpeti. So āsanāni paṭisāmeti, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ paṭisāmeti, avakkārapātiṃ paṭisāmeti, bhattaggaṃ sammajjati. Yo passati pānīyaghaṭaṃ vā paribhojanīyaghaṭaṃ vā vaccaghaṭaṃ vā rittaṃ tucchaṃ so upaṭṭhāpeti. Sacassa hoti avisayhaṃ, hatthavikārena dutiyaṃ āmantetvā hatthavilaṅghakena upaṭṭhāpema, na tveva mayaṃ, bhante, tappaccayā vācaṃ bhindāma. Pañcāhikaṃ kho pana mayaṃ, bhante, sabbarattikaṃ dhammiyā kathāya sannisīdāma. Evaṃ kho mayaṃ, bhante, appamattā ātāpino pahitattā viharāmā’’ti.

๓๒๗. ดีละ ดีละ อนุรุทธะ! ดูก่อนอนุรุทธะ เธอทั้งหลายเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่หรือ? ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แน่นอน ข้าพระองค์ทั้งหลายเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่’ ‘ดูก่อนอนุรุทธะ ก็เธอทั้งหลายเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่อย่างไรเล่า?’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในหมู่ข้าพระองค์ทั้งหลาย ภิกษุรูปใดกลับจากบิณฑบาตในบ้านก่อน ภิกษุรูปนั้นย่อมปูอาสนะ ตั้งน้ำฉันน้ำใช้ ตั้งภาชนะสำหรับทิ้งของบูดเน่าไว้ ภิกษุรูปใดกลับจากบิณฑบาตในบ้านทีหลัง ถ้ามีอาหารที่ฉันแล้วเหลืออยู่ หากปรารถนาก็ฉัน หากไม่ปรารถนาก็ทิ้งในที่ที่ไม่มีของเขียวสด หรือลอยเสียในน้ำที่ไม่มีสัตว์ ภิกษุรูปนั้นย่อมเก็บอาสนะ เก็บน้ำฉันน้ำใช้ เก็บภาชนะสำหรับทิ้งของบูดเน่า กวาดโรงฉัน ภิกษุรูปใดเห็นหม้อน้ำฉัน หรือหม้อน้ำใช้ หรือหม้อน้ำในวัจจกุฎีว่างเปล่า ภิกษุรูปนั้นย่อมจัดตั้งไว้ ถ้าการจัดตั้งนั้นเป็นสิ่งที่ภิกษุรูปนั้นทำไม่ไหว เธอย่อมเรียกภิกษุรูปที่สองมาด้วยสัญญาณมือ แล้วช่วยกันยกตั้งไว้ แต่ข้าพระองค์ทั้งหลายมิได้เปล่งวาจาเพราะเหตุนั้นเลย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนึ่ง ทุกๆ ๕ วัน ข้าพระองค์ทั้งหลายย่อมนั่งประชุมกันด้วยธรรมีกถาตลอดคืน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อย่างนี้แล ข้าพระองค์ทั้งหลายเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่’

328. ‘‘Sādhu sādhu, anuruddhā! Atthi pana vo, anuruddhā, evaṃ appamattānaṃ ātāpīnaṃ pahitattānaṃ viharantānaṃ uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti? ‘‘Kiñhi no siyā, bhante! Idha mayaṃ, bhante, yāvadeva ākaṅkhāma vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāma. Ayaṃ kho no, bhante, amhākaṃ appamattānaṃ ātāpīnaṃ pahitattānaṃ viharantānaṃ uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti.

๓๒๘. ดีละ ดีละ อนุรุทธะ! ดูก่อนอนุรุทธะ ก็เมื่อเธอทั้งหลายเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่อย่างนี้ มีคุณวิเศษคือญาณทัสสนะอันสามารถ ที่เป็นอุตตริมนุสสธรรม ที่เป็นเครื่องอยู่ผาสุก อันเธอทั้งหลายบรรลุแล้วหรือ? ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไฉนจะไม่มีเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายปรารถนาอยู่เพียงใด ก็สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย เข้าปฐมฌานอันมีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้แลเป็นคุณวิเศษคือญาณทัสสนะอันสามารถ ที่เป็นอุตตริมนุสสธรรม ที่เป็นเครื่องอยู่ผาสุก ที่ข้าพระองค์ทั้งหลายผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ บรรลุแล้ว’

‘‘Sādhu sādhu, anuruddhā! Etassa pana vo, anuruddhā, vihārassa samatikkamāya etassa vihārassa paṭippassaddhiyā atthañño uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti? ‘‘Kiñhi no siyā, bhante! Idha mayaṃ, bhante, yāvadeva ākaṅkhāma vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāma. Etassa, bhante, vihārassa samatikkamāya etassa vihārassa paṭippassaddhiyā ayamañño uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti.

ดีละ ดีละ อนุรุทธะ! ดูก่อนอนุรุทธะ ก็เพื่อก้าวล่วงวิหารธรรมนี้ เพื่อระงับวิหารธรรมนี้ มีคุณวิเศษคือญาณทัสสนะอันสามารถ ที่เป็นอุตตริมนุสสธรรม ที่เป็นเครื่องอยู่ผาสุกอื่นอีก อันเธอทั้งหลายบรรลุแล้วหรือ? ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไฉนจะไม่มีเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายปรารถนาอยู่เพียงใด ก็เพราะวิตกวิจารสงบไป จึงเข้าทุติยฌานอันเป็นความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพื่อก้าวล่วงวิหารธรรมนี้ เพื่อระงับวิหารธรรมนี้ นี้เป็นคุณวิเศษคือญาณทัสสนะอันสามารถ ที่เป็นอุตตริมนุสสธรรม ที่เป็นเครื่องอยู่ผาสุกอื่นอีก ที่ข้าพระองค์ทั้งหลายบรรลุแล้ว’

‘‘Sādhu sādhu, anuruddhā! Etassa pana vo, anuruddhā, vihārassa samatikkamāya etassa vihārassa paṭippassaddhiyā atthañño uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti? ‘‘Kiñhi [Pg.269] no siyā, bhante! Idha mayaṃ, bhante, yāvadeva ākaṅkhāma pītiyā ca virāgā upekkhakā ca viharāma, satā ca sampajānā, sukhañca kāyena paṭisaṃvedema, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāma. Etassa, bhante, vihārassa samatikkamāya etassa vihārassa paṭippassaddhiyā ayamañño uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti.

ดีละ ดีละ อนุรุทธะ! ดูก่อนอนุรุทธะ ก็เพื่อก้าวล่วงวิหารธรรมนี้ เพื่อระงับวิหารธรรมนี้ มีคุณวิเศษคือญาณทัสสนะอันสามารถ ที่เป็นอุตตริมนุสสธรรม ที่เป็นเครื่องอยู่ผาสุกอื่นอีก อันเธอทั้งหลายบรรลุแล้วหรือ? ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไฉนจะไม่มีเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายปรารถนาอยู่เพียงใด ก็เพราะปีติจางคลายไป จึงเป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ และเสวยสุขด้วยนามกาย และเข้าตติยฌานที่พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘เป็นผู้วางเฉย มีสติ อยู่เป็นสุข’ อยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพื่อก้าวล่วงวิหารธรรมนี้ เพื่อระงับวิหารธรรมนี้ นี้เป็นคุณวิเศษคือญาณทัสสนะอันสามารถ ที่เป็นอุตตริมนุสสธรรม ที่เป็นเครื่องอยู่ผาสุกอื่นอีก ที่ข้าพระองค์ทั้งหลายบรรลุแล้ว’

‘‘Sādhu sādhu, anuruddhā! Etassa pana vo, anuruddhā, vihārassa samatikkamāya etassa vihārassa paṭippassaddhiyā atthañño uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti? ‘‘Kiñhi no siyā, bhante! Idha mayaṃ, bhante, yāvadeva ākaṅkhāma sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā, adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharāma. Etassa, bhante, vihārassa samatikkamāya etassa vihārassa paṭippassaddhiyā ayamañño uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti.

“ดีละ ดีละ ท่านอนุรุทธะทั้งหลาย ก็พวกเธอได้บรรลุธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขอื่น ที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ อันเป็นญาณทัสสนวิเสสที่สามารถทำความเป็นอริยะ เพื่อก้าวล่วงวิหารธรรมนี้ เพื่อความสงบระงับวิหารธรรมนี้บ้างหรือไม่” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไฉนจักไม่มีเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในศาสนานี้ พวกข้าพระองค์ปรารถนาอยู่เพียงใด ก็เข้าจตุตถฌาน อันไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว อยู่เพียงนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขอื่น ที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ อันเป็นญาณทัสสนวิเสสที่สามารถทำความเป็นอริยะ ที่พวกข้าพระองค์ได้บรรลุแล้ว เพื่อก้าวล่วงวิหารธรรมนี้ เพื่อความสงบระงับวิหารธรรมนี้”

‘‘Sādhu sādhu, anuruddhā! Etassa pana vo, anuruddhā, vihārassa samatikkamāya etassa vihārassa paṭippassaddhiyā atthañño uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti? ‘‘Kiñhi no siyā, bhante! Idha mayaṃ, bhante, yāvadeva ākaṅkhāma sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharāma. Etassa, bhante, vihārassa samatikkamāya etassa vihārassa paṭippassaddhiyā ayamañño uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti.

“ดีละ ดีละ ท่านอนุรุทธะทั้งหลาย ก็พวกเธอได้บรรลุธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขอื่น ที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ อันเป็นญาณทัสสนวิเสสที่สามารถทำความเป็นอริยะ เพื่อก้าวล่วงวิหารธรรมนี้ เพื่อความสงบระงับวิหารธรรมนี้บ้างหรือไม่” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไฉนจักไม่มีเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในศาสนานี้ พวกข้าพระองค์ปรารถนาอยู่เพียงใด ก็เข้าอากาสานัญจายตนะ โดยบริกรรมว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจนานัตตสัญญา อยู่เพียงนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขอื่น ที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ อันเป็นญาณทัสสนวิเสสที่สามารถทำความเป็นอริยะ ที่พวกข้าพระองค์ได้บรรลุแล้ว เพื่อก้าวล่วงวิหารธรรมนี้ เพื่อความสงบระงับวิหารธรรมนี้”

‘‘Sādhu sādhu, anuruddhā! Etassa pana vo, anuruddhā, vihārassa samatikkamāya etassa vihārassa paṭippassaddhiyā atthañño uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti? ‘‘Kiñhi no siyā, bhante! Idha mayaṃ, bhante, yāvadeva ākaṅkhāma sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharāma…pe… sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharāma…pe… sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma [Pg.270] nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharāma. Etassa, bhante, vihārassa samatikkamāya etassa vihārassa paṭippassaddhiyā ayamañño uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti.

“ดีละ ดีละ ท่านอนุรุทธะทั้งหลาย ก็พวกเธอได้บรรลุธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขอื่น ที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ อันเป็นญาณทัสสนวิเสสที่สามารถทำความเป็นอริยะ เพื่อก้าวล่วงวิหารธรรมนี้ เพื่อความสงบระงับวิหารธรรมนี้บ้างหรือไม่” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไฉนจักไม่มีเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในศาสนานี้ พวกข้าพระองค์ปรารถนาอยู่เพียงใด ก็เข้าวิญญาณัญจายตนะ โดยบริกรรมว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง...ฯลฯ... เข้าอากิญจัญญายตนะ โดยบริกรรมว่า ‘ไม่มีอะไร’ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง...ฯลฯ... เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง อยู่เพียงนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขอื่น ที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ อันเป็นญาณทัสสนวิเสสที่สามารถทำความเป็นอริยะ ที่พวกข้าพระองค์ได้บรรลุแล้ว เพื่อก้าวล่วงวิหารธรรมนี้ เพื่อความสงบระงับวิหารธรรมนี้”

329. ‘‘Sādhu sādhu, anuruddhā! Etassa pana vo, anuruddhā, vihārassa samatikkamāya etassa vihārassa paṭippassaddhiyā atthañño uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti? ‘‘Kiñhi no siyā, bhante! Idha mayaṃ, bhante, yāvadeva ākaṅkhāma sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharāma, paññāya ca no disvā āsavā parikkhīṇā. Etassa, bhante, vihārassa samatikkamāya etassa vihārassa paṭippassaddhiyā ayamañño uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro. Imamhā ca mayaṃ, bhante, phāsuvihārā aññaṃ phāsuvihāraṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā na samanupassāmā’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, anuruddhā! Imamhā phāsuvihārā uttaritaro vā paṇītataro vā phāsuvihāro natthī’’ti.

๓๒๙. “ดีละ ดีละ ท่านอนุรุทธะทั้งหลาย ก็พวกเธอได้บรรลุธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขอื่น ที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ อันเป็นญาณทัสสนวิเสสที่สามารถทำความเป็นอริยะ เพื่อก้าวล่วงวิหารธรรมนี้ เพื่อความสงบระงับวิหารธรรมนี้บ้างหรือไม่” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไฉนจักไม่มีเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในศาสนานี้ พวกข้าพระองค์ปรารถนาอยู่เพียงใด ก็เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง อยู่เพียงนั้น และอาสวะทั้งหลายของพวกข้าพระองค์ก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขอื่น ที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ อันเป็นญาณทัสสนวิเสสที่สามารถทำความเป็นอริยะ ที่พวกข้าพระองค์ได้บรรลุแล้ว เพื่อก้าวล่วงวิหารธรรมนี้ เพื่อความสงบระงับวิหารธรรมนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ไม่เล็งเห็นธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขอื่นที่ยิ่งกว่าหรือประณีตกว่าธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขนี้” “ดีละ ดีละ ท่านอนุรุทธะทั้งหลาย ธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขที่ยิ่งกว่าหรือประณีตกว่าธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขนี้ไม่มี”

330. Atha kho bhagavā āyasmantañca anuruddhaṃ āyasmantañca nandiyaṃ āyasmantañca kimilaṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Atha kho āyasmā ca anuruddho āyasmā ca nandiyo āyasmā ca kimilo bhagavantaṃ anusaṃyāyitvā tato paṭinivattitvā āyasmā ca nandiyo āyasmā ca kimilo āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavocuṃ – ‘‘kiṃ nu kho mayaṃ āyasmato anuruddhassa evamārocimha – ‘imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṃ mayaṃ lābhino’ti, yaṃ no āyasmā anuruddho bhagavato sammukhā yāva āsavānaṃ khayā pakāsetī’’ti? ‘‘Na kho me āyasmanto evamārocesuṃ – ‘imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṃ mayaṃ lābhino’ti, api ca me āyasmantānaṃ cetasā ceto paricca vidito – ‘imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṃ ime āyasmanto lābhino’ti. Devatāpi me [Pg.271] etamatthaṃ ārocesuṃ – ‘imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṃ ime āyasmanto lābhino’ti. Tamenaṃ bhagavatā pañhābhipuṭṭhena byākata’’nti.

๓๓๐. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะ และท่านพระกิมิละ เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ด้วยธรรมีกถา แล้วเสด็จลุกจากอาสนะกลับไป ครั้งนั้น ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะ และท่านพระกิมิละ ได้เดินตามส่งเสด็จพระผู้มีพระภาคไปแล้วจึงกลับจากที่นั้น ท่านพระนันทิยะและท่านพระกิมิละได้กล่าวกับท่านพระอนุรุทธะว่า “พวกเราได้เคยบอกแก่ท่านพระอนุรุทธะอย่างนี้ว่า ‘พวกเราเป็นผู้ได้วิหารสมาบัติชื่อนี้ๆ’ บ้างหรือไม่ ที่ท่านพระอนุรุทธะได้ประกาศพวกเราจำเพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคจนถึงความสิ้นอาสวะ” ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า “ท่านทั้งหลายไม่ได้บอกแก่ผมอย่างนี้ว่า ‘พวกเราเป็นผู้ได้วิหารสมาบัติชื่อนี้ๆ’ ก็จริง แต่ผมทราบชัดจิตของท่านทั้งหลายด้วยจิตของผมว่า ‘ท่านเหล่านี้เป็นผู้ได้วิหารสมาบัติชื่อนี้ๆ’ แม้เทวดาทั้งหลายก็ได้บอกเนื้อความนี้แก่ผมว่า ‘ท่านเหล่านี้เป็นผู้ได้วิหารสมาบัติชื่อนี้ๆ’ เรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคทรงสอบถามปัญหาแล้ว ผมจึงได้พยากรณ์ไป”

331. Atha kho dīgho parajano yakkho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho dīgho parajano yakkho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘lābhā vata, bhante, vajjīnaṃ, suladdhalābhā vajjipajāya, yattha tathāgato viharati arahaṃ sammāsambuddho, ime ca tayo kulaputtā – āyasmā ca anuruddho, āyasmā ca nandiyo, āyasmā ca kimilo’’ti. Dīghassa parajanassa yakkhassa saddaṃ sutvā bhummā devā saddamanussāvesuṃ – ‘lābhā vata, bho, vajjīnaṃ, suladdhalābhā vajjipajāya, yattha tathāgato viharati arahaṃ sammāsambuddho, ime ca tayo kulaputtā – āyasmā ca anuruddho, āyasmā ca nandiyo, āyasmā ca kimilo’ti. Bhummānaṃ devānaṃ saddaṃ sutvā cātumahārājikā devā…pe… tāvatiṃsā devā…pe… yāmā devā…pe… tusitā devā…pe… nimmānaratī devā…pe… paranimmitavasavattī devā…pe… brahmakāyikā devā saddamanussāvesuṃ – ‘‘lābhā vata, bho, vajjīnaṃ, suladdhalābhā vajjipajāya, yattha tathāgato viharati arahaṃ sammāsambuddho, ime ca tayo kulaputtā – āyasmā ca anuruddho, āyasmā ca nandiyo, āyasmā ca kimilo’’ti. Itiha te āyasmanto tena khaṇena (tena layena) tena muhuttena yāvabrahmalokā viditā ahesuṃ.

๓๓๑. ครั้งนั้น ทีฆปรชนยักษ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร. ทีฆปรชนยักษ์ผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นลาภของชาววัชชีหนอ เป็นลาภที่ชาววัชชีได้ดีแล้วหนอ ที่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ และกุลบุตร ๓ ท่านเหล่านี้ คือ ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะ และท่านพระกิมิละ ก็อยู่ด้วย”. ภุมมเทวดาทั้งหลายได้ยินเสียงของทีฆปรชนยักษ์แล้ว จึงประกาศเสียงนั้นต่อไปว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เป็นลาภของชาววัชชีหนอ เป็นลาภที่ชาววัชชีได้ดีแล้วหนอ ที่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ และกุลบุตร ๓ ท่านเหล่านี้ คือ ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะ และท่านพระกิมิละ ก็อยู่ด้วย”. เทวดาชั้นจาตุมหาราชได้ยินเสียงของภุมมเทวดาทั้งหลาย...ฯลฯ...เทวดาชั้นดาวดึงส์...ฯลฯ...เทวดาชั้นยามา...ฯลฯ...เทวดาชั้นดุสิต...ฯลฯ...เทวดาชั้นนิมมานรดี...ฯลฯ...เทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตตี...ฯลฯ...พรหมกายิกาเทวดาได้ประกาศเสียงนั้นต่อไปว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เป็นลาภของชาววัชชีหนอ เป็นลาภที่ชาววัชชีได้ดีแล้วหนอ ที่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ และกุลบุตร ๓ ท่านเหล่านี้ คือ ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะ และท่านพระกิมิละ ก็อยู่ด้วย”. ด้วยประการฉะนี้ ท่านผู้มีอายุเหล่านั้น ได้ปรากฏไปไกลถึงพรหมโลกในขณะนั้น ในชั่วลัดนิ้วมือนั้น ในครู่นั้นเอง.

‘‘Evametaṃ, dīgha, evametaṃ, dīgha! Yasmāpi, dīgha, kulā ete tayo kulaputtā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, tañcepi kulaṃ ete tayo kulaputte pasannacittaṃ anussareyya, tassapāssa kulassa dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Yasmāpi, dīgha, kulaparivaṭṭā ete tayo kulaputtā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, so cepi kulaparivaṭṭo ete tayo kulaputte pasannacitto anussareyya, tassapāssa kulaparivaṭṭassa dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Yasmāpi, dīgha, gāmā ete tayo kulaputtā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, so cepi gāmo ete tayo kulaputte [Pg.272] pasannacitto anussareyya, tassapāssa gāmassa dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Yasmāpi, dīgha, nigamā ete tayo kulaputtā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, so cepi nigamo ete tayo kulaputte pasannacitto anussareyya, tassapāssa nigamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Yasmāpi, dīgha, nagarā ete tayo kulaputtā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, tañcepi nagaraṃ ete tayo kulaputte pasannacittaṃ anussareyya, tassapāssa nagarassa dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Yasmāpi, dīgha, janapadā ete tayo kulaputtā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, so cepi janapado ete tayo kulaputte pasannacitto anussareyya, tassapāssa janapadassa dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Sabbe cepi, dīgha, khattiyā ete tayo kulaputte pasannacittā anussareyyuṃ, sabbesānaṃpāssa khattiyānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Sabbe cepi, dīgha, brāhmaṇā…pe… sabbe cepi, dīgha, vessā…pe… sabbe cepi, dīgha, suddā ete tayo kulaputte pasannacittā anussareyyuṃ, sabbesānaṃpāssa suddānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Sadevako cepi, dīgha, loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā ete tayo kulaputte pasannacittā anussareyya, sadevakassapāssa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Passa, dīgha, yāva ete tayo kulaputtā bahujanahitāya paṭipannā bahujanasukhāya lokānukampāya, atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti.

“ดูก่อนทีฆะ เป็นอย่างนั้น ดูก่อนทีฆะ เป็นอย่างนั้น! ดูก่อนทีฆะ กุลบุตร ๓ ท่านนี้ ออกบวชจากเรือน ไม่เกี่ยวข้องด้วยเรือน จากตระกูลใด แม้ตระกูลนั้นพึงระลึกถึงกุลบุตร ๓ ท่านนี้ด้วยจิตที่เลื่อมใส ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ตระกูลนั้นสิ้นกาลนาน. ดูก่อนทีฆะ กุลบุตร ๓ ท่านนี้ ออกบวชจากเรือน ไม่เกี่ยวข้องด้วยเรือน จากตระกูลวงศ์ใด แม้ตระกูลวงศ์นั้นพึงระลึกถึงกุลบุตร ๓ ท่านนี้ด้วยจิตที่เลื่อมใส ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ตระกูลวงศ์นั้นสิ้นกาลนาน. ดูก่อนทีฆะ กุลบุตร ๓ ท่านนี้ ออกบวชจากเรือน ไม่เกี่ยวข้องด้วยเรือน จากบ้านใด แม้บ้านนั้นพึงระลึกถึงกุลบุตร ๓ ท่านนี้ด้วยจิตที่เลื่อมใส ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่บ้านนั้นสิ้นกาลนาน. ดูก่อนทีฆะ กุลบุตร ๓ ท่านนี้ ออกบวชจากเรือน ไม่เกี่ยวข้องด้วยเรือน จากนิคมใด แม้นิคมนั้นพึงระลึกถึงกุลบุตร ๓ ท่านนี้ด้วยจิตที่เลื่อมใส ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่นิคมนั้นสิ้นกาลนาน. ดูก่อนทีฆะ กุลบุตร ๓ ท่านนี้ ออกบวชจากเรือน ไม่เกี่ยวข้องด้วยเรือน จากเมืองใด แม้เมืองนั้นพึงระลึกถึงกุลบุตร ๓ ท่านนี้ด้วยจิตที่เลื่อมใส ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่เมืองนั้นสิ้นกาลนาน. ดูก่อนทีฆะ กุลบุตร ๓ ท่านนี้ ออกบวชจากเรือน ไม่เกี่ยวข้องด้วยเรือน จากชนบทใด แม้ชนบทนั้นพึงระลึกถึงกุลบุตร ๓ ท่านนี้ด้วยจิตที่เลื่อมใส ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ชนบทนั้นสิ้นกาลนาน. ดูก่อนทีฆะ แม้กษัตริย์ทั้งปวงพึงระลึกถึงกุลบุตร ๓ ท่านนี้ด้วยจิตที่เลื่อมใส ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่กษัตริย์ทั้งปวงนั้นสิ้นกาลนาน. ดูก่อนทีฆะ แม้พราหมณ์ทั้งปวง...ฯลฯ...แม้แพศย์ทั้งปวง...ฯลฯ...ดูก่อนทีฆะ แม้ศูทรทั้งปวงพึงระลึกถึงกุลบุตร ๓ ท่านนี้ด้วยจิตที่เลื่อมใส ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ศูทรทั้งปวงนั้นสิ้นกาลนาน. ดูก่อนทีฆะ แม้โลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ พึงระลึกถึงกุลบุตร ๓ ท่านนี้ด้วยจิตที่เลื่อมใส ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์นั้นสิ้นกาลนาน. ดูก่อนทีฆะ เธอจงดูเถิด กุลบุตร ๓ ท่านนี้ ปฏิบัติแล้วเพื่อประโยชน์แก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เพียงไร”.

Idamavoca bhagavā. Attamano dīgho parajano yakkho bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ทีฆปรชนยักษ์มีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล.

Cūḷagosiṅgasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ.

จูฬโคสิงคสูตรที่ ๑ จบ.

2. Mahāgosiṅgasuttaṃ

๒. มหาโคสิงคสูตร

332. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā gosiṅgasālavanadāye viharati sambahulehi abhiññātehi abhiññātehi therehi sāvakehi saddhiṃ – āyasmatā ca sāriputtena āyasmatā ca mahāmoggallānena āyasmatā [Pg.273] ca mahākassapena āyasmatā ca anuruddhena āyasmatā ca revatena āyasmatā ca ānandena, aññehi ca abhiññātehi abhiññātehi therehi sāvakehi saddhiṃ. Atha kho āyasmā mahāmoggallāno sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā mahākassapo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākassapaṃ etadavoca – ‘‘āyāmāvuso, kassapa, yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamissāma dhammassavanāyā’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā mahākassapo āyasmato mahāmoggallānassa paccassosi. Atha kho āyasmā ca mahāmoggallāno āyasmā ca mahākassapo āyasmā ca anuruddho yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamiṃsu dhammassavanāya. Addasā kho āyasmā ānando āyasmantañca mahāmoggallānaṃ āyasmantañca mahākassapaṃ āyasmantañca anuruddhaṃ yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamante dhammassavanāya. Disvāna yenāyasmā revato tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ revataṃ etadavoca – ‘‘upasaṅkamantā kho amū, āvuso revata, sappurisā yenāyasmā sāriputto tena dhammassavanāya. Āyāmāvuso revata, yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamissāma dhammassavanāyā’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā revato āyasmato ānandassa paccassosi. Atha kho āyasmā ca revato āyasmā ca ānando yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamiṃsu dhammassavanāya.

๓๓๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ป่าสาละโคสิงคะ พร้อมด้วยพระสาวกผู้เป็นเถระที่เป็นที่รู้จักกันดีจำนวนมาก คือ ท่านพระสารีบุตร ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ท่านพระมหากัสสปะ ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระเรวตะ ท่านพระอานนท์ และพร้อมด้วยพระสาวกผู้เป็นเถระที่เป็นที่รู้จักกันดีองค์อื่นๆ อีกจำนวนมาก ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระมหากัสสปะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระมหากัสสปะว่า “ท่านกัสสปะ มาเถิด เราจะเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรเพื่อฟังธรรมกัน” ท่านพระมหากัสสปะรับคำท่านพระมหาโมคคัลลานะว่า “อย่างนั้น ท่าน” ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ท่านพระมหากัสสปะ และท่านพระอนุรุทธะ ได้เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรเพื่อฟังธรรม ท่านพระอานนท์ได้เห็นท่านพระมหาโมคคัลลานะ ท่านพระมหากัสสปะ และท่านพระอนุรุทธะกำลังเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรเพื่อฟังธรรม ครั้นเห็นแล้วจึงเข้าไปหาท่านพระเรวตะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระเรวตะว่า “ท่านเรวตะ สัตบุรุษเหล่านั้นกำลังเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรเพื่อฟังธรรม มาเถิด ท่านเรวตะ เราจะเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรเพื่อฟังธรรมกัน” ท่านพระเรวตะรับคำท่านพระอานนท์ว่า “อย่างนั้น ท่าน” ครั้งนั้นแล ท่านพระเรวตะและท่านพระอานนท์ได้เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรเพื่อฟังธรรม

333. Addasā kho āyasmā sāriputto āyasmantañca revataṃ āyasmantañca ānandaṃ dūratova āgacchante. Disvāna āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘etu kho āyasmā ānando! Svāgataṃ āyasmato ānandassa bhagavato upaṭṭhākassa bhagavato santikāvacarassa! Ramaṇīyaṃ, āvuso ānanda, gosiṅgasālavanaṃ, dosinā ratti, sabbaphāliphullā sālā, dibbā, maññe, gandhā sampavanti; kathaṃrūpena, āvuso ānanda, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’ti? ‘‘Idhāvuso sāriputta, bhikkhu bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo. Ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā [Pg.274] sātthā sabyañjanā; kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti, dhātā, vacasā paricitā, manasānupekkhitā, diṭṭhiyā suppaṭividdhā. So catassannaṃ parisānaṃ dhammaṃ deseti parimaṇḍalehi padabyañjanehi anuppabandhehi anusayasamugghātāya. Evarūpena kho, āvuso sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’ti.

๓๓๓. ท่านพระสารีบุตรได้เห็นท่านพระเรวตะและท่านพระอานนท์กำลังเดินมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงกล่าวกับท่านพระอานนท์ว่า “ท่านพระอานนท์ เชิญมาเถิด การมาของท่านพระอานนท์ผู้เป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาค ผู้เที่ยวไปในที่ใกล้ของพระผู้มีพระภาค เป็นการมาดีแล้ว ท่านอานนท์ ป่าสาละโคสิงคะนี้ช่างน่ารื่นรมย์ ราตรีแจ่มกระจ่างด้วยแสงจันทร์ ต้นสาละบานสะพรั่งเต็มต้น กลิ่นทิพย์ฟุ้งไปประดุจดังว่า ท่านอานนท์ ภิกษุเช่นไรเล่าจะพึงยังป่าสาละโคสิงคะให้งดงามได้” (ท่านพระอานนท์ตอบว่า) “ท่านสารีบุตร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นพหูสูต ทรงสุตะ สั่งสมสุตะ ธรรมเหล่าใดงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง ธรรมทั้งหลายเช่นนั้น อันภิกษุนั้นได้สดับมามาก ทรงจำไว้ได้ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดอย่างดีด้วยทิฏฐิ เธอย่อมแสดงธรรมแก่บริษัท ๔ ด้วยบทและพยัญชนะที่กลมกล่อม ไม่ขาดสาย เพื่อถอนอนุสัย ท่านสารีบุตร ภิกษุเช่นนี้แล พึงยังป่าสาละโคสิงคะให้งดงามได้”

334. Evaṃ vutte, āyasmā sāriputto āyasmantaṃ revataṃ etadavoca – ‘‘byākataṃ kho, āvuso revata, āyasmatā ānandena yathāsakaṃ paṭibhānaṃ. Tattha dāni mayaṃ āyasmantaṃ revataṃ pucchāma – ‘ramaṇīyaṃ, āvuso revata, gosiṅgasālavanaṃ, dosinā ratti, sabbaphāliphullā sālā, dibbā, maññe, gandhā sampavanti; kathaṃrūpena, āvuso revata, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’’ti? ‘‘Idhāvuso sāriputta, bhikkhu paṭisallānārāmo hoti paṭisallānarato, ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno, vipassanāya samannāgato, brūhetā suññāgārānaṃ. Evarūpena kho, āvuso sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’ti.

๓๓๔. เมื่อท่านพระอานนท์กล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกับท่านพระเรวตะว่า “ท่านเรวตะ ท่านพระอานนท์ได้ตอบตามปฏิภาณของตนแล้ว บัดนี้ ในเรื่องนั้น เราขอถามท่านพระเรวตะบ้าง ท่านเรวตะ ป่าสาละโคสิงคะนี้ช่างน่ารื่นรมย์ ราตรีแจ่มกระจ่างด้วยแสงจันทร์ ต้นสาละบานสะพรั่งเต็มต้น กลิ่นทิพย์ฟุ้งไปประดุจดังว่า ท่านเรวตะ ภิกษุเช่นไรเล่าจะพึงยังป่าสาละโคสิงคะให้งดงามได้” (ท่านพระเรวตะตอบว่า) “ท่านสารีบุตร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ยินดีในที่สงัด ยินดียิ่งในที่สงัด ประกอบความสงบแห่งจิตภายในตนเนืองๆ ไม่เหินห่างจากฌาน ประกอบพร้อมด้วยวิปัสสนา เพิ่มพูนเรือนว่าง ท่านสารีบุตร ภิกษุเช่นนี้แล พึงยังป่าสาละโคสิงคะให้งดงามได้”

335. Evaṃ vutte, āyasmā sāriputto āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavoca – ‘‘byākataṃ kho, āvuso anuruddha, āyasmatā revatena yathāsakaṃ paṭibhānaṃ. Tattha dāni mayaṃ āyasmantaṃ anuruddhaṃ pucchāma – ‘ramaṇīyaṃ, āvuso anuruddha, gosiṅgasālavanaṃ, dosinā ratti, sabbaphāliphullā sālā, dibbā, maññe, gandhā sampavanti; kathaṃrūpena, āvuso anuruddha, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’’ti? ‘‘Idhāvuso sāriputta, bhikkhu dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sahassaṃ lokānaṃ voloketi. Seyyathāpi, āvuso sāriputta, cakkhumā puriso uparipāsādavaragato sahassaṃ nemimaṇḍalānaṃ volokeyya; evameva kho, āvuso sāriputta, bhikkhu dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sahassaṃ lokānaṃ voloketi. Evarūpena kho, āvuso sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’ti.

๓๓๕. เมื่อท่านพระเรวตะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกับท่านพระอนุรุทธะว่า “ท่านอนุรุทธะ ท่านพระเรวตะได้ตอบตามปฏิภาณของตนแล้ว บัดนี้ ในเรื่องนั้น เราขอถามท่านพระอนุรุทธะบ้าง ท่านอนุรุทธะ ป่าสาละโคสิงคะนี้ช่างน่ารื่นรมย์ ราตรีแจ่มกระจ่างด้วยแสงจันทร์ ต้นสาละบานสะพรั่งเต็มต้น กลิ่นทิพย์ฟุ้งไปประดุจดังว่า ท่านอนุรุทธะ ภิกษุเช่นไรเล่าจะพึงยังป่าสาละโคสิงคะให้งดงามได้” (ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า) “ท่านสารีบุตร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมตรวจดูโลกพันหนึ่งด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ท่านสารีบุตร เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุขึ้นไปอยู่บนยอดปราสาทอันประเสริฐ พึงตรวจดูวงล้อได้พันหนึ่ง ฉันใด ท่านสารีบุตร ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมตรวจดูโลกพันหนึ่งด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ท่านสารีบุตร ภิกษุเช่นนี้แล พึงยังป่าสาละโคสิงคะให้งดงามได้”

336. Evaṃ [Pg.275] vutte, āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahākassapaṃ etadavoca – ‘‘byākataṃ kho, āvuso kassapa, āyasmatā anuruddhena yathāsakaṃ paṭibhānaṃ. Tattha dāni mayaṃ āyasmantaṃ mahākassapaṃ pucchāma – ‘ramaṇīyaṃ, āvuso kassapa, gosiṅgasālavanaṃ, dosinā ratti, sabbaphāliphullā sālā, dibbā, maññe, gandhā sampavanti; kathaṃrūpena, āvuso kassapa, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’’ti? ‘‘Idhāvuso sāriputta, bhikkhu attanā ca āraññiko hoti āraññikattassa ca vaṇṇavādī, attanā ca piṇḍapātiko hoti piṇḍapātikattassa ca vaṇṇavādī, attanā ca paṃsukūliko hoti paṃsukūlikattassa ca vaṇṇavādī, attanā ca tecīvariko hoti tecīvarikattassa ca vaṇṇavādī, attanā ca appiccho hoti appicchatāya ca vaṇṇavādī, attanā ca santuṭṭho hoti santuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, attanā ca pavivitto hoti pavivekassa ca vaṇṇavādī, attanā ca asaṃsaṭṭho hoti asaṃsaggassa ca vaṇṇavādī, attanā ca āraddhavīriyo hoti vīriyārambhassa ca vaṇṇavādī, attanā ca sīlasampanno hoti sīlasampadāya ca vaṇṇavādī, attanā ca samādhisampanno hoti samādhisampadāya ca vaṇṇavādī, attanā ca paññāsampanno hoti paññāsampadāya ca vaṇṇavādī, attanā ca vimuttisampanno hoti vimuttisampadāya ca vaṇṇavādī, attanā ca vimuttiñāṇadassanasampanno hoti vimuttiñāṇadassanasampadāya ca vaṇṇavādī. Evarūpena kho, āvuso sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’ti.

๓๓๖. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้ทูลถามท่านพระมหากัสสปะดังนี้ว่า “ท่านกัสสปะ ท่านพระอนุรุทธะได้ตอบตามปฏิภาณของตนแล้ว บัดนี้ ในเรื่องนั้น พวกเราจะขอถามท่านพระมหากัสสปะบ้าง ‘ท่านกัสสปะ ป่าโคสิงคสาลวันนี้น่ารื่นรมย์ ราตรีแจ่มกระจ่าง หมู่ไม้สาละผลิดอกบานสะพรั่งทั่วทั้งต้น ส่งกลิ่นหอมทิพย์ฟุ้งไปประดุจว่า... ภิกษุเช่นไรหนอแล ป่าโคสิงคสาลวันจึงจะพึงงดงาม’” ท่านพระมหากัสสปะตอบว่า “ท่านสารีบุตร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ตนเองเป็นผู้ถืออยู่ป่าเป็นวัตร และกล่าวสรรเสริญคุณของการถืออยู่ป่าเป็นวัตรด้วย ตนเองเป็นผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร และกล่าวสรรเสริญคุณของการถือเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรด้วย ตนเองเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร และกล่าวสรรเสริญคุณของการถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตรด้วย ตนเองเป็นผู้ถือไตรจีวรเป็นวัตร และกล่าวสรรเสริญคุณของการถือไตรจีวรเป็นวัตรด้วย ตนเองเป็นผู้มักน้อย และกล่าวสรรเสริญคุณของความมักน้อยด้วย ตนเองเป็นผู้สันโดษ และกล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษด้วย ตนเองเป็นผู้สงัด และกล่าวสรรเสริญคุณของความสงัดด้วย ตนเองเป็นผู้ไม่คลุกคลี และกล่าวสรรเสริญคุณของความไม่คลุกคลีด้วย ตนเองเป็นผู้ปรารภความเพียร และกล่าวสรรเสริญคุณของการปรารภความเพียรด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล และกล่าวสรรเสริญคุณของความถึงพร้อมด้วยศีลด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสมาธิ และกล่าวสรรเสริญคุณของความถึงพร้อมด้วยสมาธิด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา และกล่าวสรรเสริญคุณของความถึงพร้อมด้วยปัญญาด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติ และกล่าวสรรเสริญคุณของความถึงพร้อมด้วยวิมุตติด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ และกล่าวสรรเสริญคุณของความถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะด้วย ท่านสารีบุตร ป่าโคสิงคสาลวันพึงงดงามด้วยภิกษุเช่นนี้แล”

337. Evaṃ vutte, āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ etadavoca – ‘‘byākataṃ kho, āvuso moggallāna, āyasmatā mahākassapena yathāsakaṃ paṭibhānaṃ. Tattha dāni mayaṃ āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ pucchāma – ‘ramaṇīyaṃ, āvuso moggallāna, gosiṅgasālavanaṃ, dosinā ratti, sabbaphāliphullā sālā, dibbā, maññe, gandhā sampavanti; kathaṃrūpena, āvuso moggallāna, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’’ti? ‘‘Idhāvuso sāriputta, dve bhikkhū abhidhammakathaṃ kathenti, te aññamaññaṃ pañhaṃ pucchanti, aññamaññassa pañhaṃ puṭṭhā vissajjenti, no ca saṃsādenti, dhammī ca nesaṃ kathā pavattinī hoti. Evarūpena kho, āvuso sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’ti.

๓๓๗. เมื่อท่านพระมหากัสสปะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้ทูลถามท่านพระมหาโมคคัลลานะดังนี้ว่า “ท่านโมคคัลลานะ ท่านพระมหากัสสปะได้ตอบตามปฏิภาณของตนแล้ว บัดนี้ ในเรื่องนั้น พวกเราจะขอถามท่านพระมหาโมคคัลลานะบ้าง ‘ท่านโมคคัลลานะ ป่าโคสิงคสาลวันนี้น่ารื่นรมย์ ราตรีแจ่มกระจ่าง หมู่ไม้สาละผลิดอกบานสะพรั่งทั่วทั้งต้น ส่งกลิ่นหอมทิพย์ฟุ้งไปประดุจว่า... ภิกษุเช่นไรหนอแล ป่าโคสิงคสาลวันจึงจะพึงงดงาม’” ท่านพระมหาโมคคัลลานะตอบว่า “ท่านสารีบุตร ภิกษุ ๒ รูปในธรรมวินัยนี้ สนทนาอภิธรรมกถากัน ท่านทั้งสองนั้นต่างก็สอบถามปัญหากันและกัน เมื่อถูกถามปัญหาแล้ว ก็ช่วยกันแก้ปัญหาของกันและกันได้ ไม่ติดขัดเลย และธรรมกถาของท่านทั้งสองนั้นก็ดำเนินไปได้ด้วยดี ท่านสารีบุตร ป่าโคสิงคสาลวันพึงงดงามด้วยภิกษุเช่นนี้แล”

338. Atha [Pg.276] kho āyasmā mahāmoggallāno āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘byākataṃ kho, āvuso sāriputta, amhehi sabbeheva yathāsakaṃ paṭibhānaṃ. Tattha dāni mayaṃ āyasmantaṃ sāriputtaṃ pucchāma – ‘ramaṇīyaṃ, āvuso sāriputta, gosiṅgasālavanaṃ, dosinā ratti, sabbaphāliphullā sālā, dibbā, maññe, gandhā sampavanti; kathaṃrūpena, āvuso sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’’ti? ‘‘Idhāvuso moggallāna, bhikkhu cittaṃ vasaṃ vatteti, no ca bhikkhu cittassa vasena vattati. So yāya vihārasamāpattiyā ākaṅkhati pubbaṇhasamayaṃ viharituṃ, tāya vihārasamāpattiyā pubbaṇhasamayaṃ viharati; yāya vihārasamāpattiyā ākaṅkhati majjhanhikasamayaṃ viharituṃ, tāya vihārasamāpattiyā majjhanhikasamayaṃ viharati; yāya vihārasamāpattiyā ākaṅkhati sāyanhasamayaṃ viharituṃ, tāya vihārasamāpattiyā sāyanhasamayaṃ viharati. Seyyathāpi, āvuso moggallāna, rañño vā rājamahāmattassa vā nānārattānaṃ dussānaṃ dussakaraṇḍako pūro assa. So yaññadeva dussayugaṃ ākaṅkheyya pubbaṇhasamayaṃ pārupituṃ, taṃ tadeva dussayugaṃ pubbaṇhasamayaṃ pārupeyya; yaññadeva dussayugaṃ ākaṅkheyya majjhanhikasamayaṃ pārupituṃ, taṃ tadeva dussayugaṃ majjhanhikasamayaṃ pārupeyya; yaññadeva dussayugaṃ ākaṅkheyya sāyanhasamayaṃ pārupituṃ, taṃ tadeva dussayugaṃ sāyanhasamayaṃ pārupeyya. Evameva kho, āvuso moggallāna, bhikkhu cittaṃ vasaṃ vatteti, no ca bhikkhu cittassa vasena vattati. So yāya vihārasamāpattiyā ākaṅkhati pubbaṇhasamayaṃ viharituṃ, tāya vihārasamāpattiyā pubbaṇhasamayaṃ viharati; yāya vihārasamāpattiyā ākaṅkhati majjhanhikasamayaṃ viharituṃ, tāya vihārasamāpattiyā majjhanhikasamayaṃ viharati; yāya vihārasamāpattiyā ākaṅkhati sāyanhasamayaṃ viharituṃ, tāya vihārasamāpattiyā sāyanhasamayaṃ viharati. Evarūpena kho, āvuso moggallāna, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’ti.

๓๓๘. ลำดับนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ทูลถามท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า “ท่านสารีบุตร พวกเราทั้งหมดต่างก็ได้ตอบตามปฏิภาณของตนแล้ว บัดนี้ ในเรื่องนั้น พวกเราจะขอถามท่านพระสารีบุตรบ้าง ‘ท่านสารีบุตร ป่าโคสิงคสาลวันนี้น่ารื่นรมย์ ราตรีแจ่มกระจ่าง หมู่ไม้สาละผลิดอกบานสะพรั่งทั่วทั้งต้น ส่งกลิ่นหอมทิพย์ฟุ้งไปประดุจว่า... ภิกษุเช่นไรหนอแล ป่าโคสิงคสาลวันจึงจะพึงงดงาม’” ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ท่านโมคคัลลานะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมทำจิตให้อยู่ในอำนาจได้ แต่ไม่ยอมอยู่ในอำนาจของจิต เธอปรารถนาจะเข้าวิหารสมาบัติใดในเวลาเช้า ก็เข้าวิหารสมาบัตินั้นได้ในเวลาเช้า เธอปรารถนาจะเข้าวิหารสมาบัติใดในเวลาเที่ยง ก็เข้าวิหารสมาบัตินั้นได้ในเวลาเที่ยง เธอปรารถนาจะเข้าวิหารสมาบัติใดในเวลาเย็น ก็เข้าวิหารสมาบัตินั้นได้ในเวลาเย็น ท่านโมคคัลลานะ เปรียบเหมือนหีบผ้าของพระราชาหรือราชมหาอำมาตย์ เต็มด้วยผ้าที่ย้อมด้วยสีต่างๆ ท่านปรารถนาจะนุ่งคู่ผ้าใดในเวลาเช้า ก็ย่อมนุ่งคู่ผ้านั้นได้ในเวลาเช้า ท่านปรารถนาจะนุ่งคู่ผ้าใดในเวลาเที่ยง ก็ย่อมนุ่งคู่ผ้านั้นได้ในเวลาเที่ยง ท่านปรารถนาจะนุ่งคู่ผ้าใดในเวลาเย็น ก็ย่อมนุ่งคู่ผ้านั้นได้ในเวลาเย็น ฉันใด ท่านโมคคัลลานะ ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุย่อมทำจิตให้อยู่ในอำนาจได้ แต่ไม่ยอมอยู่ในอำนาจของจิต เธอปรารถนาจะเข้าวิหารสมาบัติใดในเวลาเช้า ก็เข้าวิหารสมาบัตินั้นได้ในเวลาเช้า เธอปรารถนาจะเข้าวิหารสมาบัติใดในเวลาเที่ยง ก็เข้าวิหารสมาบัตินั้นได้ในเวลาเที่ยง เธอปรารถนาจะเข้าวิหารสมาบัติใดในเวลาเย็น ก็เข้าวิหารสมาบัตินั้นได้ในเวลาเย็น ท่านโมคคัลลานะ ป่าโคสิงคสาลวันพึงงดงามด้วยภิกษุเช่นนี้แล”

339. Atha kho āyasmā sāriputto te āyasmante etadavoca – ‘‘byākataṃ kho, āvuso, amhehi sabbeheva yathāsakaṃ paṭibhānaṃ. Āyāmāvuso, yena bhagavā tenupasaṅkamissāma; upasaṅkamitvā etamatthaṃ [Pg.277] bhagavato ārocessāma. Yathā no bhagavā byākarissati tathā naṃ dhāressāmā’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te āyasmanto āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Atha kho te āyasmanto yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘addasaṃ kho ahaṃ, bhante, āyasmantañca revataṃ āyasmantañca ānandaṃ dūratova āgacchante. Disvāna āyasmantaṃ ānandaṃ etadavocaṃ – ‘etu kho āyasmā ānando! Svāgataṃ āyasmato ānandassa bhagavato upaṭṭhākassa bhagavato santikāvacarassa! Ramaṇīyaṃ, āvuso ānanda, gosiṅgasālavanaṃ, dosinā ratti, sabbaphāliphullā sālā, dibbā, maññe, gandhā sampavanti; kathaṃrūpena, āvuso ānanda, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’ti? Evaṃ vutte, bhante, āyasmā ānando maṃ etadavoca – ‘idhāvuso, sāriputta, bhikkhu bahussuto hoti sutadharo…pe… anusayasamugghātāya. Evarūpena kho, āvuso sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputta! Yathā taṃ ānandova sammā byākaramāno byākareyya. Ānando hi, sāriputta, bahussuto sutadharo sutasannicayo. Ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthā sabyañjanā; kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti, dhātā, vacasā paricitā, manasānupekkhitā, diṭṭhiyā suppaṭividdhā. So catassannaṃ parisānaṃ dhammaṃ deseti parimaṇḍalehi padabyañjanehi anuppabandhehi anusayasamugghātāyā’’ti.

๓๓๙. ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะท่านผู้มีอายุเหล่านั้นว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พวกเราทั้งหมดต่างก็ได้ตอบตามปฏิภาณของตนแล้ว มาเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พวกเราจะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว จักกราบทูลเรื่องนี้แด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคจักทรงตอบแก่พวกเราอย่างใด พวกเราจักทรงจำเรื่องนั้นไว้อย่างนั้น” ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรว่า “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ” ครั้งนั้น ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระสารีบุตรผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้เห็นท่านพระเรวตะและท่านพระอานนท์กำลังเดินมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้ว ได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า ‘ขอท่านพระอานนท์จงมาเถิด ขอต้อนรับท่านพระอานนท์ผู้เป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาค ผู้เที่ยวไปในที่ใกล้ของพระผู้มีพระภาค ท่านอานนท์ผู้มีอายุ ป่าโคสิงคสาลวันนี้น่ารื่นรมย์ ราตรีแจ่มกระจ่าง ต้นสาละบานสะพรั่งทุกต้น กลิ่นทิพย์น่าจะฟุ้งไป ท่านอานนท์ผู้มีอายุ ป่าโคสิงคสาลวันจะพึงงามด้วยภิกษุเช่นไร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกะข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นพหูสูต ทรงสุตะ ... เพื่อถอนอนุสัย ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ป่าโคสิงคสาลวันจะพึงงามด้วยภิกษุเช่นนี้แล’” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดีละ ดีละ สารีบุตร พระอานนท์เมื่อจะตอบโดยชอบ ก็พึงตอบอย่างนั้นแหละ สารีบุตร เพราะว่าพระอานนท์เป็นพหูสูต ทรงสุตะ สั่งสมสุตะ ธรรมเหล่าใดงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน ธรรมทั้งหลายเช่นนั้น อันพระอานนท์ได้สดับมามาก ทรงจำไว้ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดดีแล้วด้วยทิฏฐิ เธอแสดงธรรมแก่บริษัท ๔ ด้วยบทพยัญชนะที่กลมกล่อมและต่อเนื่อง เพื่อถอนอนุสัย”

340. ‘‘Evaṃ vutte, ahaṃ, bhante, āyasmantaṃ revataṃ etadavocaṃ – ‘byākataṃ kho, āvuso revata āyasmatā ānandena yathāsakaṃ paṭibhānaṃ. Tattha dāni mayaṃ āyasmantaṃ revataṃ pucchāma – ramaṇīyaṃ, āvuso revata, gosiṅgasālavanaṃ, dosinā ratti, sabbaphāliphullā sālā, dibbā maññe gandhā sampavanti. Kathaṃrūpena, āvuso revata, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’ti? Evaṃ vutte, bhante, āyasmā revato maṃ etadavoca – ‘idhāvuso sāriputta bhikkhu paṭisallānārāmo hoti paṭisallānarato[Pg.278], ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto, anirākatajjhāno, vipassanāya samannāgato, brūhetā suññāgārānaṃ. Evarūpena kho, āvuso sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputta! Yathā taṃ revatova sammā byākaramāno byākareyya. Revato hi, sāriputta, paṭisallānārāmo paṭisallānarato, ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno, vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgārāna’’nti.

๓๔๐. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อท่านพระอานนท์กล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ได้กล่าวกะท่านพระเรวตะดังนี้ว่า ‘ท่านเรวตะผู้มีอายุ ท่านพระอานนท์ได้ตอบตามปฏิภาณของตนแล้ว บัดนี้ ในเรื่องนั้น พวกเราขอถามท่านพระเรวตะว่า ท่านเรวตะผู้มีอายุ ป่าโคสิงคสาลวันนี้น่ารื่นรมย์ ราตรีแจ่มกระจ่าง ต้นสาละบานสะพรั่งทุกต้น กลิ่นทิพย์น่าจะฟุ้งไป ท่านเรวตะผู้มีอายุ ป่าโคสิงคสาลวันจะพึงงามด้วยภิกษุเช่นไร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระเรวตะได้กล่าวกะข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ยินดีในความสงัด ยินดียิ่งในความสงัด ประกอบเนืองๆ ซึ่งเจโตสมถะอันเป็นภายในตน ไม่เหินห่างจากฌาน ประกอบด้วยวิปัสสนา เพิ่มพูนสุญญาคาร ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ป่าโคสิงคสาลวันจะพึงงามด้วยภิกษุเช่นนี้แล’” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดีละ ดีละ สารีบุตร พระเรวตะเมื่อจะตอบโดยชอบ ก็พึงตอบอย่างนั้นแหละ สารีบุตร เพราะว่าพระเรวตะเป็นผู้ยินดีในความสงัด ยินดียิ่งในความสงัด ประกอบเนืองๆ ซึ่งเจโตสมถะอันเป็นภายในตน ไม่เหินห่างจากฌาน ประกอบด้วยวิปัสสนา เพิ่มพูนสุญญาคาร”

341. ‘‘Evaṃ vutte, ahaṃ, bhante, āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavocaṃ – ‘byākataṃ kho āvuso anuruddha āyasmatā revatena…pe… kathaṃrūpena, āvuso anuruddha, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’ti. Evaṃ vutte, bhante, āyasmā anuruddho maṃ etadavoca – ‘idhāvuso sāriputta, bhikkhu dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sahassaṃ lokānaṃ voloketi. Seyyathāpi, āvuso sāriputta, cakkhumā puriso…pe… evarūpena kho āvuso sāriputta bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputta, yathā taṃ anuruddhova sammā byākaramāno byākareyya. Anuruddho hi, sāriputta, dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sahassaṃ lokānaṃ voloketī’’ti.

๓๔๑. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อท่านพระเรวตะกล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ได้กล่าวกะท่านพระอนุรุทธะดังนี้ว่า ‘ท่านอนุรุทธะผู้มีอายุ ท่านพระเรวตะได้ตอบแล้ว ... ท่านอนุรุทธะผู้มีอายุ ป่าโคสิงคสาลวันจะพึงงามด้วยภิกษุเช่นไร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอนุรุทธะได้กล่าวกะข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเล็งเห็นโลกพันหนึ่งด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ เกินกว่าจักษุของมนุษย์ ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ ... ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ป่าโคสิงคสาลวันจะพึงงามด้วยภิกษุเช่นนี้แล’” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดีละ ดีละ สารีบุตร พระอนุรุทธะเมื่อจะตอบโดยชอบ ก็พึงตอบอย่างนั้นแหละ สารีบุตร เพราะว่าพระอนุรุทธะย่อมเล็งเห็นโลกพันหนึ่งด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ เกินกว่าจักษุของมนุษย์”

342. ‘‘Evaṃ vutte, ahaṃ, bhante, āyasmantaṃ mahākassapaṃ etadavocaṃ – ‘byākataṃ kho, āvuso kassapa āyasmatā anuruddhena yathāsakaṃ paṭibhānaṃ. Tattha dāni mayaṃ āyasmantaṃ mahākassapaṃ pucchāma…pe… kathaṃ rūpena kho, āvuso kassapa, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’ti? Evaṃ vutte bhante, āyasmā mahākassapo maṃ etadavoca – ‘idhāvuso sāriputta, bhikkhu attanā ca āraññiko hoti āraññikattassa ca vaṇṇavādī, attanā ca piṇḍapātiko hoti…pe… attanā ca paṃsukūliko hoti…pe… attanā ca tecīvariko hoti…pe… attanā ca appiccho hoti…pe… attanā ca santuṭṭho hoti…pe… attanā ca pavivitto hoti…pe… attanā ca asaṃsaṭṭho hoti…pe… attanā ca āraddhavīriyo hoti…pe… attanā ca sīlasampanno hoti…pe… attanā ca samādhisampanno hoti…pe… attanā ca paññāsampanno hoti… attanā ca vimuttisampanno hoti… [Pg.279] attanā ca vimuttiñāṇadassanasampanno hoti vimuttiñāṇadassanasampadāya ca vaṇṇavādī. Evarūpena kho, āvuso sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputta! Yathā taṃ kassapova sammā byākaramāno byākareyya. Kassapo hi, sāriputta, attanā ca āraññiko āraññikattassa ca vaṇṇavādī, attanā ca piṇḍapātiko piṇḍapātikattassa ca vaṇṇavādī, attanā ca paṃsukūliko paṃsukūlikattassa ca vaṇṇavādī, attanā ca tecīvariko tecīvarikattassa ca vaṇṇavādī, attanā ca appiccho appicchatāya ca vaṇṇavādī, attanā ca santuṭṭho santuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, attanā ca pavivitto pavivekassa ca vaṇṇavādī, attanā ca asaṃsaṭṭho asaṃsaggassa ca vaṇṇavādī, attanā ca āraddhavīriyo vīriyārambhassa ca vaṇṇavādī, attanā ca sīlasampanno sīlasampadāya ca vaṇṇavādī, attanā ca samādhisampanno samādhisampadāya ca vaṇṇavādī, attanā ca paññāsampanno paññāsampadāya ca vaṇṇavādī, attanā ca vimuttisampanno vimuttisampadāya ca vaṇṇavādī, attanā ca vimuttiñāṇadassanasampanno vimuttiñāṇadassanasampadāya ca vaṇṇavādī’’ti.

๓๔๒. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กราบทูลอย่างนี้แล้ว ได้กราบทูลถามท่านพระมหากัสสปะดังนี้ว่า ‘ท่านกัสสปะ ท่านพระอนุรุทธะได้ตอบตามปฏิภาณของตนแล้ว บัดนี้ ในข้อนั้น พวกกระผมจะขอถามท่านพระมหากัสสปะ... (เป)... ท่านกัสสปะ ป่าโคสิงคสาลวันจะพึงงามด้วยภิกษุเช่นไร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กราบทูลถามอย่างนี้แล้ว ท่านพระมหากัสสปะได้ตอบข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ท่านสารีบุตร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ตนเองเป็นผู้อยู่ป่าเป็นวัตร และกล่าวสรรเสริญคุณของการอยู่ป่าเป็นวัตรด้วย ตนเองเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร... (เป)... ตนเองเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร... (เป)... ตนเองเป็นผู้ถือไตรจีวรเป็นวัตร... (เป)... ตนเองเป็นผู้มักน้อย... (เป)... ตนเองเป็นผู้สันโดษ... (เป)... ตนเองเป็นผู้สงัด... (เป)... ตนเองเป็นผู้ไม่คลุกคลี... (เป)... ตนเองเป็นผู้ปรารภความเพียร... (เป)... ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล... (เป)... ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสมาธิ... (เป)... ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา... ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติ... ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ และกล่าวสรรเสริญคุณของความถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะด้วย ท่านสารีบุตร ป่าโคสิงคสาลวันจะพึงงามด้วยภิกษุเช่นนี้แล’” “ดีละ ดีละ สารีบุตร พระกัสสปะเมื่อจะตอบโดยชอบ ก็พึงตอบอย่างนั้น เพราะว่าสารีบุตร พระกัสสปะตนเองเป็นผู้อยู่ป่าเป็นวัตร และกล่าวสรรเสริญคุณของการอยู่ป่าเป็นวัตรด้วย ตนเองเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร และกล่าวสรรเสริญคุณของการถือบิณฑบาตเป็นวัตรด้วย ตนเองเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร และกล่าวสรรเสริญคุณของการถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตรด้วย ตนเองเป็นผู้ถือไตรจีวรเป็นวัตร และกล่าวสรรเสริญคุณของการถือไตรจีวรเป็นวัตรด้วย ตนเองเป็นผู้มักน้อย และกล่าวสรรเสริญคุณของความเป็นผู้มักน้อยด้วย ตนเองเป็นผู้สันโดษ และกล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษด้วย ตนเองเป็นผู้สงัด และกล่าวสรรเสริญคุณของความสงัดด้วย ตนเองเป็นผู้ไม่คลุกคลี และกล่าวสรรเสริญคุณของความไม่คลุกคลีด้วย ตนเองเป็นผู้ปรารภความเพียร และกล่าวสรรเสริญคุณของการปรารภความเพียรด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล และกล่าวสรรเสริญคุณของความถึงพร้อมด้วยศีลด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสมาธิ และกล่าวสรรเสริญคุณของความถึงพร้อมด้วยสมาธิด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา และกล่าวสรรเสริญคุณของความถึงพร้อมด้วยปัญญาด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติ และกล่าวสรรเสริญคุณของความถึงพร้อมด้วยวิมุตติด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ และกล่าวสรรเสริญคุณของความถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะด้วย”

343. ‘‘Evaṃ vutte, ahaṃ bhante āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ etadavocaṃ – ‘byākataṃ kho, āvuso moggallāna, āyasmatā mahākassapena yathāsakaṃ paṭibhānaṃ. Tattha dāni mayaṃ āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ pucchāma…pe… kathaṃrūpena, āvuso moggallāna, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’ti? Evaṃ vutte, bhante, āyasmā mahāmoggallāno maṃ etadavoca – ‘idhāvuso sāriputta, dve bhikkhū abhidhammakathaṃ kathenti. Te aññamaññaṃ pañhaṃ pucchanti, aññamaññassa pañhaṃ puṭṭhā vissajjenti, no ca saṃsādenti, dhammī ca nesaṃ kathā pavattinī hoti. Evarūpena kho, āvuso sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputta, yathā taṃ moggallānova sammā byākaramāno byākareyya. Moggallāno hi, sāriputta, dhammakathiko’’ti.

๓๔๓. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กราบทูลอย่างนี้แล้ว ได้กราบทูลถามท่านพระมหาโมคคัลลานะดังนี้ว่า ‘ท่านโมคคัลลานะ ท่านพระมหากัสสปะได้ตอบตามปฏิภาณของตนแล้ว บัดนี้ ในข้อนั้น พวกกระผมจะขอถามท่านพระมหาโมคคัลลานะ... (เป)... ท่านโมคคัลลานะ ป่าโคสิงคสาลวันจะพึงงามด้วยภิกษุเช่นไร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กราบทูลถามอย่างนี้แล้ว ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ตอบข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ท่านสารีบุตร ภิกษุ ๒ รูปในธรรมวินัยนี้สนทนาอภิธรรมกถากัน ท่านทั้งสองนั้นต่างก็ถามปัญหากันและกัน แก้ปัญหาที่ต่างฝ่ายต่างถามกันและกันได้ ไม่ติดขัด และธรรมกถาของท่านทั้งสองนั้นก็ดำเนินไปได้ ท่านสารีบุตร ป่าโคสิงคสาลวันจะพึงงามด้วยภิกษุเช่นนี้แล’” “ดีละ ดีละ สารีบุตร พระโมคคัลลานะเมื่อจะตอบโดยชอบ ก็พึงตอบอย่างนั้น เพราะว่าสารีบุตร พระโมคคัลลานะเป็นธรรมกถึก”

344. Evaṃ vutte, āyasmā mahāmoggallāno bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘atha khvāhaṃ, bhante, āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavocaṃ – ‘byākataṃ kho, āvuso sāriputta, amhehi sabbeheva yathāsakaṃ paṭibhānaṃ. Tattha dāni [Pg.280] mayaṃ āyasmantaṃ sāriputtaṃ pucchāma – ramaṇīyaṃ, āvuso sāriputta, gosiṅgasālavanaṃ, dosinā ratti, sabbaphāliphullā sālā, dibbā, maññe, gandhā sampavanti. Kathaṃrūpena, āvuso sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’ti? Evaṃ vutte, bhante, āyasmā sāriputto maṃ etadavoca – ‘idhāvuso, moggallāna, bhikkhu cittaṃ vasaṃ vatteti no ca bhikkhu cittassa vasena vattati. So yāya vihārasamāpattiyā ākaṅkhati pubbaṇhasamayaṃ viharituṃ, tāya vihārasamāpattiyā pubbaṇhasamayaṃ viharati; yāya vihārasamāpattiyā ākaṅkhati majjhanhikasamayaṃ viharituṃ, tāya vihārasamāpattiyā majjhanhikasamayaṃ viharati; yāya vihārasamāpattiyā ākaṅkhati sāyanhasamayaṃ viharituṃ, tāya vihārasamāpattiyā sāyanhasamayaṃ viharati. Seyyathāpi, āvuso moggallāna, rañño vā rājamahāmattassa vā nānārattānaṃ dussānaṃ dussakaraṇḍako pūro assa. So yaññadeva dussayugaṃ ākaṅkheyya pubbaṇhasamayaṃ pārupituṃ, taṃ tadeva dussayugaṃ pubbaṇhasamayaṃ pārupeyya; yaññadeva dussayugaṃ ākaṅkheyya majjhanhikasamayaṃ pārupituṃ, taṃ tadeva dussayugaṃ majjhanhikasamayaṃ pārupeyya; yaññadeva dussayugaṃ ākaṅkheyya sāyanhasamayaṃ pārupituṃ, taṃ tadeva dussayugaṃ sāyanhasamayaṃ pārupeyya. Evameva kho, āvuso moggallāna, bhikkhu cittaṃ vasaṃ vatteti, no ca bhikkhu cittassa vasena vattati. So yāya vihārasamāpattiyā ākaṅkhati pubbaṇhasamayaṃ viharituṃ, tāya vihārasamāpattiyā pubbaṇhasamayaṃ viharati; yāya vihārasamāpattiyā ākaṅkhati majjhanhikasamayaṃ viharituṃ, tāya vihārasamāpattiyā majjhanhikasamayaṃ viharati; yāya vihārasamāpattiyā ākaṅkhati sāyanhasamayaṃ viharituṃ, tāya vihārasamāpattiyā sāyanhasamayaṃ viharati. Evarūpena kho, āvuso moggallāna, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, moggallāna! Yathā taṃ sāriputtova sammā byākaramāno byākareyya. Sāriputto hi, moggallāna, cittaṃ vasaṃ vatteti no ca sāriputto cittassa vasena vattati. So yāya vihārasamāpattiyā ākaṅkhati pubbaṇhasamayaṃ viharituṃ, tāya vihārasamāpattiyā pubbaṇhasamayaṃ viharati; yāya vihārasamāpattiyā ākaṅkhati majjhanhikasamayaṃ viharituṃ, tāya vihārasamāpattiyā majjhanhikasamayaṃ viharati; yāya vihārasamāpattiyā ākaṅkhati sāyanhasamayaṃ viharituṃ, tāya vihārasamāpattiyā sāyanhasamayaṃ viharatī’’ti.

๓๔๔. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ข้าพระองค์ได้กล่าวกะท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านสารีบุตร พวกเราทั้งหมดต่างก็ได้พยากรณ์ตามปฏิภาณของตนๆ แล้ว ในเรื่องนั้น บัดนี้ พวกเราจะขอถามท่านพระสารีบุตรบ้าง ดูก่อนท่านสารีบุตร ป่าโคสิงคสาลวันนี้น่ารื่นรมย์ ราตรีแจ่มกระจ่าง หมู่ไม้สาละผลิดอกบานสะพรั่งทั่วทั้งต้น กลิ่นทิพย์ฟุ้งไปประดุจกลิ่นหอม ดูก่อนท่านสารีบุตร ป่าโคสิงคสาลวันจะพึงงามด้วยภิกษุเช่นไร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านโมคคัลลานะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมทำจิตให้อยู่ในอำนาจ มิใช่ภิกษุตกอยู่ในอำนาจของจิต ภิกษุนั้นปรารถนาจะอยู่ด้วยวิหารสมาบัติใดในเวลาเช้า เธอก็อยู่ด้วยวิหารสมาบัตินั้นในเวลาเช้าได้ ปรารถนาจะอยู่ด้วยวิหารสมาบัติใดในเวลาเที่ยง เธอก็อยู่ด้วยวิหารสมาบัตินั้นในเวลาเที่ยงได้ ปรารถนาจะอยู่ด้วยวิหารสมาบัติใดในเวลาเย็น เธอก็อยู่ด้วยวิหารสมาบัตินั้นในเวลาเย็นได้ ดูก่อนท่านโมคคัลลานะ เปรียบเหมือนหีบผ้าของพระราชาหรือราชมหาอำมาตย์ เต็มด้วยผ้าที่ย้อมด้วยสีต่างๆ ท่านปรารถนาจะนุ่งห่มผ้าคู่ใดในเวลาเช้า ก็ย่อมนุ่งห่มผ้าคู่นั้นในเวลาเช้าได้ ปรารถนาจะนุ่งห่มผ้าคู่ใดในเวลาเที่ยง ก็ย่อมนุ่งห่มผ้าคู่นั้นในเวลาเที่ยงได้ ปรารถนาจะนุ่งห่มผ้าคู่ใดในเวลาเย็น ก็ย่อมนุ่งห่มผ้าคู่นั้นในเวลาเย็นได้ ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนท่านโมคคัลลานะ ภิกษุย่อมทำจิตให้อยู่ในอำนาจ มิใช่ภิกษุตกอยู่ในอำนาจของจิต ภิกษุนั้นปรารถนาจะอยู่ด้วยวิหารสมาบัติใดในเวลาเช้า เธอก็อยู่ด้วยวิหารสมาบัตินั้นในเวลาเช้าได้ ปรารถนาจะอยู่ด้วยวิหารสมาบัติใดในเวลาเที่ยง เธอก็อยู่ด้วยวิหารสมาบัตินั้นในเวลาเที่ยงได้ ปรารถนาจะอยู่ด้วยวิหารสมาบัติใดในเวลาเย็น เธอก็อยู่ด้วยวิหารสมาบัตินั้นในเวลาเย็นได้ ดูก่อนท่านโมคคัลลานะ ป่าโคสิงคสาลวันจะพึงงามด้วยภิกษุเช่นนี้แล’” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดีละ ดีละ โมคคัลลานะ สารีบุตรเมื่อจะพยากรณ์โดยชอบ ก็พึงพยากรณ์อย่างนั้น โมคคัลลานะ จริงอย่างนั้น สารีบุตรย่อมทำจิตให้อยู่ในอำนาจ มิใช่สารีบุตรตกอยู่ในอำนาจของจิต สารีบุตรนั้นปรารถนาจะอยู่ด้วยวิหารสมาบัติใดในเวลาเช้า เธอก็อยู่ด้วยวิหารสมาบัตินั้นในเวลาเช้าได้ ปรารถนาจะอยู่ด้วยวิหารสมาบัติใดในเวลาเที่ยง เธอก็อยู่ด้วยวิหารสมาบัตินั้นในเวลาเที่ยงได้ ปรารถนาจะอยู่ด้วยวิหารสมาบัติใดในเวลาเย็น เธอก็อยู่ด้วยวิหารสมาบัตินั้นในเวลาเย็นได้”

345. Evaṃ [Pg.281] vutte, āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kassa nu kho, bhante, subhāsita’’nti? ‘‘Sabbesaṃ vo, sāriputta, subhāsitaṃ pariyāyena. Api ca mamapi suṇātha yathārūpena bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyya. Idha, sāriputta, bhikkhu pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā – ‘na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi yāva me nānupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’ti. Evarūpena kho, sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’ti.

๓๔๕. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ (คำพยากรณ์) ของใครหนอแล เป็นสุภาษิต” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “สารีบุตร คำของพวกเธอทั้งหมดเป็นสุภาษิตโดยปริยาย อีกอย่างหนึ่ง เธอทั้งหลายจงฟังคำของเราด้วยว่า ป่าโคสิงคสาลวันจะพึงงามด้วยภิกษุเช่นไร สารีบุตร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ กลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า แล้วตั้งจิตอธิษฐานว่า ‘เราจักไม่ทำลายบัลลังก์นี้ตราบเท่าที่จิตของเรายังไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น’ สารีบุตร ป่าโคสิงคสาลวันจะพึงงามด้วยภิกษุเช่นนี้แล”

Idamavoca bhagavā. Attamanā te āyasmanto bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Mahāgosiṅgasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ.

มหาโคสิงคสูตรที่ ๒ จบ

3. Mahāgopālakasuttaṃ

๓. มหาโคปาลกสูตร

346. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๓๔๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า “พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Ekādasahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato gopālako abhabbo gogaṇaṃ pariharituṃ phātiṃ kātuṃ. Katamehi ekādasahi? Idha, bhikkhave, gopālako na rūpaññū hoti, na lakkhaṇakusalo hoti, na āsāṭikaṃ hāretā hoti, na vaṇaṃ paṭicchādetā hoti, na dhūmaṃ kattā hoti, na titthaṃ jānāti, na pītaṃ jānāti, na vīthiṃ jānāti, na gocarakusalo hoti anavasesadohī ca hoti. Ye te usabhā gopitaro gopariṇāyakā te na atirekapūjāya pūjetā hoti. Imehi kho, bhikkhave, ekādasahi aṅgehi samannāgato gopālako abhabbo gogaṇaṃ pariharituṃ phātiṃ kātuṃ. Evameva kho, bhikkhave, ekādasahi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo imasmiṃ dhammavinaye [Pg.282] vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Katamehi ekādasahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu na rūpaññū hoti, na lakkhaṇakusalo hoti, na āsāṭikaṃ hāretā hoti, na vaṇaṃ paṭicchādetā hoti, na dhūmaṃ kattā hoti, na titthaṃ jānāti, na pītaṃ jānāti, na vīthiṃ jānāti, na gocarakusalo hoti, anavasesadohī ca hoti. Ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā te na atirekapūjāya pūjetā hoti.

ภิกษุทั้งหลาย นายโคบาลผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการ ไม่สามารถที่จะบริหารฝูงโคให้เจริญได้ องค์ ๑๑ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย นายโคบาลในโลกนี้ ๑. ไม่รู้จักรูป ๒. ไม่ฉลาดในลักษณะ ๓. ไม่กำจัดไข่แมลงวัน ๔. ไม่ปิดแผล ๕. ไม่ทำควัน ๖. ไม่รู้จักท่า ๗. ไม่รู้จักน้ำที่ดื่มแล้ว ๘. ไม่รู้จักทาง ๙. ไม่ฉลาดในโคจร ๑๐. รีดนมจนหมดสิ้น และ ๑๑. ไม่บูชาโคอุสภะที่เป็นพ่อโค เป็นจ่าฝูง ด้วยการบูชาเป็นพิเศษ ภิกษุทั้งหลาย นายโคบาลผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการเหล่านี้แล ไม่สามารถที่จะบริหารฝูงโคให้เจริญได้ ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๑ ประการ ไม่สามารถที่จะถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้ได้ ธรรม ๑๑ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. ไม่รู้จักรูป ๒. ไม่ฉลาดในลักษณะ ๓. ไม่กำจัดไข่แมลงวัน ๔. ไม่ปิดแผล ๕. ไม่ทำควัน ๖. ไม่รู้จักท่า ๗. ไม่รู้จักน้ำที่ดื่มแล้ว ๘. ไม่รู้จักทาง ๙. ไม่ฉลาดในโคจร ๑๐. รีดนมจนหมดสิ้น และ ๑๑. ไม่บูชาภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ ผู้รู้ราตรีนาน บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ด้วยการบูชาเป็นพิเศษ

347. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na rūpaññū hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yaṃ kiñci rūpaṃ sabbaṃ rūpaṃ ‘cattāri mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na rūpaññū hoti.

๓๔๗. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่รู้จักรูปเป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ รูปทั้งหมด ว่าได้แก่ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่รู้จักรูปเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na lakkhaṇakusalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘kammalakkhaṇo bālo, kammalakkhaṇo paṇḍito’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na lakkhaṇakusalo hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่ฉลาดในลักษณะเป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘คนพาลมีกรรมเป็นลักษณะ บัณฑิตมีกรรมเป็นลักษณะ’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่ฉลาดในลักษณะเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na āsāṭikaṃ hāretā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu uppannaṃ kāmavitakkaṃ adhivāseti, nappajahati na vinodeti na byantī karoti na anabhāvaṃ gameti. Uppannaṃ byāpādavitakkaṃ…pe… uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ…pe… uppannuppanne pāpake akusale dhamme adhivāseti, nappajahati na vinodeti na byantī karoti na anabhāvaṃ gameti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na āsāṭikaṃ hāretā hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่กำจัดไข่แมลงวันเป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมอดกลั้นกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว ไม่ละ ไม่บรรเทา ไม่ทำให้สิ้นสุด ไม่ทำให้ถึงความไม่มีอีกต่อไป อดกลั้นพยาบาทวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว... อดกลั้นวิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว... อดกลั้นอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วๆ ไม่ละ ไม่บรรเทา ไม่ทำให้สิ้นสุด ไม่ทำให้ถึงความไม่มีอีกต่อไป ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่กำจัดไข่แมลงวันเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na vaṇaṃ paṭicchādetā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na [Pg.283] rakkhati manindriyaṃ, manindriye na saṃvaraṃ āpajjati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na vaṇaṃ paṭicchādetā hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่ปิดแผลเป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ย่อมถือเอานิมิต ถือเอาอนุพยัญชนะ เธอย่อมไม่ปฏิบัติเพื่อความสำรวมจักขุนทรีย์ ซึ่งเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันลามกคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ เมื่อเธอไม่สำรวมจักขุนทรีย์อยู่ ย่อมไม่รักษาจักขุนทรีย์ ไม่ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยหู... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมถือเอานิมิต ถือเอาอนุพยัญชนะ เธอย่อมไม่ปฏิบัติเพื่อความสำรวมมนินทรีย์ ซึ่งเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันลามกคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ เมื่อเธอไม่สำรวมมนินทรีย์อยู่ ย่อมไม่รักษามนินทรีย์ ไม่ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่ปิดแผลเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na dhūmaṃ kattā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ na vitthārena paresaṃ desetā hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na dhūmaṃ kattā hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่ทำควันเป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่แสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่ทำควันเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na titthaṃ jānāti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā na paripucchati, na paripañhati – ‘idaṃ, bhante, kathaṃ? Imassa ko attho’ti? Tassa te āyasmanto avivaṭañceva na vivaranti, anuttānīkatañca na uttānī karonti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhānīyesu dhammesu kaṅkhaṃ na paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na titthaṃ jānāti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่รู้จักท่าเป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่เข้าไปหาภิกษุทั้งหลายผู้เป็นพหูสูต ผู้ทรงอาคม ผู้ทรงธรรม ผู้ทรงวินัย ผู้ทรงมาติกา ตามกาลอันควร แล้วสอบถาม ไต่ถามว่า ‘ท่านขอรับ ข้อนี้เป็นอย่างไร เนื้อความของข้อนี้เป็นอย่างไร’ ท่านผู้มีอายุเหล่านั้น ย่อมไม่เปิดเผยข้อที่ยังไม่เปิดเผย ไม่ทำให้แจ้งข้อที่ยังไม่แจ่มแจ้ง และไม่บรรเทาความสงสัยในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยหลายประการแก่เธอ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่รู้จักท่าเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na pītaṃ jānāti? Idha, bhikkhave, bhikkhu tathāgatappavedite dhammavinaye desiyamāne na labhati atthavedaṃ, na labhati dhammavedaṃ, na labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na pītaṃ jānāti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่รู้จักน้ำที่ดื่มแล้วเป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้วอันเขากำลังแสดงอยู่ ย่อมไม่ได้อัตถเวท ย่อมไม่ได้ธรรมเวท ย่อมไม่ได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่รู้จักน้ำที่ดื่มแล้วเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na vīthiṃ jānāti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na vīthiṃ jānāti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่รู้จักทางเป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดอริยมรรคมีองค์ ๘ ตามความเป็นจริง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่รู้จักทางเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na gocarakusalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cattāro satipaṭṭhāne yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na gocarakusalo hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่ฉลาดในโคจรเป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดสติปัฏฐาน ๔ ตามความเป็นจริง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่ฉลาดในโคจรเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu anavasesadohī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuṃ saddhā gahapatikā abhihaṭṭhuṃ pavārenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi, tatra bhikkhu mattaṃ na jānāti paṭiggahaṇāya. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu anavasesadohī hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รีดนมไม่ให้มีส่วนเหลือเป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อคฤหบดีผู้มีศรัทธาปวารณาด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เธอย่อมไม่รู้จักประมาณในการรับ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รีดนมไม่ให้มีส่วนเหลือเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā te na atirekapūjāya pūjetā hoti[Pg.284]? Idha, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā, tesu na mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhāpeti āvi ceva raho ca; na mettaṃ vacīkammaṃ paccupaṭṭhāpeti āvi ceva raho ca; na mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhāpeti āvi ceva raho ca. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā te na atirekapūjāya pūjetā hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่บูชาภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ เป็นรัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ด้วยการบูชาอย่างยิ่งเป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่เข้าไปตั้งกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันประกอบด้วยเมตตาในภิกษุเหล่านั้น ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่บูชาภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ เป็นรัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ด้วยการบูชาอย่างยิ่งเป็นอย่างนี้แล

‘‘Imehi kho bhikkhave ekādasahi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๑ ประการเหล่านี้แล เป็นผู้ไม่ควรเพื่อถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ ในธรรมวินัยนี้

348. ‘‘Ekādasahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato gopālako bhabbo gogaṇaṃ pariharituṃ phātiṃ kātuṃ. Katamehi ekādasahi? Idha, bhikkhave, gopālako rūpaññū hoti, lakkhaṇakusalo hoti, āsāṭikaṃ hāretā hoti, vaṇaṃ paṭicchādetā hoti, dhūmaṃ kattā hoti, titthaṃ jānāti, pītaṃ jānāti, vīthiṃ jānāti, gocarakusalo hoti, sāvasesadohī ca hoti. Ye te usabhā gopitaro gopariṇāyakā te atirekapūjāya pūjetā hoti. Imehi kho, bhikkhave, ekādasahi aṅgehi samannāgato gopālako bhabbo gogaṇaṃ pariharituṃ phātiṃ kātuṃ. Evameva kho, bhikkhave, ekādasahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Katamehi ekādasahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu rūpaññū hoti, lakkhaṇakusalo hoti, āsāṭikaṃ hāretā hoti, vaṇaṃ paṭicchādetā hoti, dhūmaṃ kattā hoti, titthaṃ jānāti, pītaṃ jānāti, vīthiṃ jānāti, gocarakusalo hoti, sāvasesadohī ca hoti. Ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā te atirekapūjāya pūjetā hoti.

๓๔๘. ภิกษุทั้งหลาย นายโคบาลผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการ ควรเพื่อจะบริหารฝูงโคให้เจริญ องค์ ๑๑ ประการเป็นไฉน คือ ภิกษุทั้งหลาย นายโคบาลในโลกนี้ ๑. เป็นผู้รู้จักรูป ๒. ฉลาดในลักษณะ ๓. สางไข่แมลงวันออก ๔. ปิดแผล ๕. ก่อควัน ๖. รู้จักท่า ๗. รู้จักสัตว์ที่ดื่มน้ำแล้ว ๘. รู้จักทาง ๙. ฉลาดในโคจร ๑๐. รีดนมโดยให้มีส่วนเหลือ ๑๑. บูชาโคอุสภะที่เป็นพ่อฝูง เป็นจ่าฝูง ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง ภิกษุทั้งหลาย นายโคบาลผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการเหล่านี้แล ควรเพื่อจะบริหารฝูงโคให้เจริญ ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๑ ประการ ควรเพื่อถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ ในธรรมวินัยนี้ ธรรม ๑๑ ประการเป็นไฉน คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้รู้จักรูป ๒. ฉลาดในลักษณะ ๓. สางไข่แมลงวันออก ๔. ปิดแผล ๕. ก่อควัน ๖. รู้จักท่า ๗. รู้จักสัตว์ที่ดื่มน้ำแล้ว ๘. รู้จักทาง ๙. ฉลาดในโคจร ๑๐. รีดนมโดยให้มีส่วนเหลือ ๑๑. บูชาภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ เป็นรัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง

349. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu rūpaññū hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yaṃ kiñci rūpaṃ sabbaṃ rūpaṃ ‘cattāri mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu rūpaññū hoti.

๓๔๙. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รู้จักรูปเป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้น ได้แก่ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รู้จักรูปเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu lakkhaṇakusalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu kammalakkhaṇo bālo, kammalakkhaṇo paṇḍitoti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu lakkhaṇakusalo hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในลักษณะเป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า คนพาลมีกรรมเป็นลักษณะ บัณฑิตมีกรรมเป็นลักษณะ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในลักษณะเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca[Pg.285], bhikkhave, bhikkhu āsāṭikaṃ hāretā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, pajahati vinodeti byantī karoti anabhāvaṃ gameti. Uppannaṃ byāpādavitakkaṃ…pe… uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ…pe… uppannuppanne pāpake akusale dhamme nādhivāseti, pajahati vinodeti byantī karoti anabhāvaṃ gameti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu āsāṭikaṃ hāretā hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้สางไข่แมลงวันออกเป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่ยึดถือกามวิตกที่เกิดขึ้น ย่อมละ บรรเทา ทำให้สิ้นสุด ให้ถึงความไม่มี ไม่ยึดถือพยาบาทวิตกที่เกิดขึ้น... ไม่ยึดถือวิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้น... ไม่ยึดถือบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วๆ เล่าๆ ย่อมละ บรรเทา ทำให้สิ้นสุด ให้ถึงความไม่มี ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้สางไข่แมลงวันออกเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu vaṇaṃ paṭicchādetā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vaṇaṃ paṭicchādetā hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ปิดแผลเป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ไม่ถือนิมิต ไม่ถืออนุพยัญชนะ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อความสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ย่อมรักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยหู... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ไม่ถือนิมิต ไม่ถืออนุพยัญชนะ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อความสำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ย่อมรักษามนินทรีย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ปิดแผลเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu dhūmaṃ kattā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ desetā hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu dhūmaṃ kattā hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ก่อควันเป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมแสดงธรรมตามที่ได้สดับมา ตามที่ได้ศึกษามาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ก่อควันเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu titthaṃ jānāti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati, paripañhati – ‘idaṃ, bhante, kathaṃ? Imassa ko attho’ti? Tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttānī karonti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhānīyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu titthaṃ jānāti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ารู้จักท่าอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เข้าไปหาภิกษุทั้งหลายผู้เป็นพหูสูต มีอาคมอันมาถึงแล้ว ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา ตามกาลอันควรแล้วสอบถาม ไต่ถามว่า ‘ท่านผู้เจริญ คำนี้เป็นอย่างไร เนื้อความของคำนี้เป็นอย่างไร’ ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นย่อมเปิดเผยสิ่งที่ยังไม่ได้เปิดเผย ทำให้แจ้งสิ่งที่ยังไม่ได้ทำให้แจ้ง และบรรเทาความสงสัยในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยมีอย่างต่างๆ แก่ภิกษุนั้น ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ารู้จักท่าอย่างนี้แล

‘‘Kathañca bhikkhave, bhikkhu pītaṃ jānāti? Idha, bhikkhave, bhikkhu tathāgatappavedite dhammavinaye desiyamāne labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu pītaṃ jānāti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ารู้จักน้ำที่ดื่มแล้วอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้วมีผู้แสดงอยู่ ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ารู้จักน้ำที่ดื่มแล้วอย่างนี้แล

‘‘Kathañca[Pg.286], bhikkhave, bhikkhu vīthiṃ jānāti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vīthiṃ jānāti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ารู้จักทางเดินอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดอริยมรรคมีองค์ ๘ ตามความเป็นจริง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ารู้จักทางเดินอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu gocarakusalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cattāro satipaṭṭhāne yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu gocarakusalo hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในโคจรอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดสติปัฏฐาน ๔ ตามความเป็นจริง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในโคจรอย่างนี้แล

‘‘Kathañca bhikkhave, bhikkhu sāvasesadohī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuṃ saddhā gahapatikā abhihaṭṭhuṃ pavārenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi. Tatra bhikkhu mattaṃ jānāti paṭiggahaṇāya. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sāvasesadohī hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้รีดนมโดยเหลือไว้บ้างอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย บรรดาคหบดีผู้มีศรัทธาที่ปวารณาภิกษุในธรรมวินัยนี้เพื่อจะถวายจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ภิกษุนั้นย่อมรู้จักประมาณในการรับ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้รีดนมโดยเหลือไว้บ้างอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā, te atirekapūjāya pūjetā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā tesu mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhāpeti āvi ceva raho ca; mettaṃ vacīkammaṃ paccupaṭṭhāpeti āvi ceva raho ca; mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhāpeti āvi ceva raho ca. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā te atirekapūjāya pūjetā hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้บูชาภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ รัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ด้วยการบูชาอย่างยิ่งอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เข้าไปตั้งเมตตากายกรรมในภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ รัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ เข้าไปตั้งเมตตาวจีกรรม...ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ เข้าไปตั้งเมตตามโนกรรม ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้บูชาภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ รัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ด้วยการบูชาอย่างยิ่งอย่างนี้แล

‘‘Imehi kho, bhikkhave, ekādasahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjitu’’nti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๑ ประการเหล่านี้แล เป็นผู้ควรเพื่อถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Mahāgopālakasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ.

มหาโคปาลกสูตรที่ ๓ จบ

4. Cūḷagopālakasuttaṃ

๔. จูฬโคปาลกสูตร

350. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vajjīsu viharati ukkacelāyaṃ gaṅgāya nadiyā tīre. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๓๕๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ หมู่บ้านอุกกเจลา ในแคว้นวัชชี ที่ฝั่งแม่น้ำคงคา ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า

‘‘Bhūtapubbaṃ[Pg.287], bhikkhave, māgadhako gopālako duppaññajātiko, vassānaṃ pacchime māse saradasamaye, asamavekkhitvā gaṅgāya nadiyā orimaṃ tīraṃ, asamavekkhitvā pārimaṃ tīraṃ, atittheneva gāvo patāresi uttaraṃ tīraṃ suvidehānaṃ. Atha kho, bhikkhave, gāvo majjhegaṅgāya nadiyā sote āmaṇḍaliyaṃ karitvā tattheva anayabyasanaṃ āpajjiṃsu. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so, bhikkhave, māgadhako gopālako duppaññajātiko, vassānaṃ pacchime māse saradasamaye, asamavekkhitvā gaṅgāya nadiyā orimaṃ tīraṃ, asamavekkhitvā pārimaṃ tīraṃ, atittheneva gāvo patāresi uttaraṃ tīraṃ suvidehānaṃ. Evameva kho, bhikkhave, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā akusalā imassa lokassa akusalā parassa lokassa, akusalā māradheyyassa akusalā amāradheyyassa, akusalā maccudheyyassa akusalā amaccudheyyassa, tesaṃ ye sotabbaṃ saddahātabbaṃ maññissanti, tesaṃ taṃ bhavissati dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya.

ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว นายโคบาลชาวมคธคนหนึ่ง เป็นคนเขลา ในเดือนท้ายแห่งฤดูฝน ในสมัยศารทกาล ไม่พิจารณาเห็นฝั่งข้างนี้แห่งแม่น้ำคงคา ไม่พิจารณาเห็นฝั่งข้างโน้น ต้อนฝูงโคข้ามไปฝั่งเหนือสู่แคว้นสุวิเทหะโดยมิใช่ท่าเลย ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ฝูงโคเหล่านั้นวนเวียนอยู่ในกลางกระแสแม่น้ำคงคา ถึงความพินาศย่อยยับในที่นั้นเอง ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะนายโคบาลชาวมคธผู้นั้นเป็นคนเขลา ในเดือนท้ายแห่งฤดูฝน ในสมัยศารทกาล ไม่พิจารณาเห็นฝั่งข้างนี้แห่งแม่น้ำคงคา ไม่พิจารณาเห็นฝั่งข้างโน้น ต้อนฝูงโคข้ามไปฝั่งเหนือสู่แคว้นสุวิเทหะโดยมิใช่ท่าเลย ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้ไม่ฉลาดในโลกนี้ ไม่ฉลาดในโลกหน้า ไม่ฉลาดในที่อันเป็นวิสัยของมาร ไม่ฉลาดในที่อันไม่ใช่วิสัยของมาร ไม่ฉลาดในที่อันเป็นวิสัยของมัจจุ ไม่ฉลาดในที่อันไม่ใช่วิสัยของมัจจุ ชนเหล่าใดจักสำคัญคำของสมณพราหมณ์เหล่านั้นว่าควรฟัง ควรเชื่อ ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่ชนเหล่านั้นสิ้นกาลนาน

351. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, māgadhako gopālako sappaññajātiko, vassānaṃ pacchime māse saradasamaye, samavekkhitvā gaṅgāya nadiyā orimaṃ tīraṃ, samavekkhitvā pārimaṃ tīraṃ, tittheneva gāvo patāresi uttaraṃ tīraṃ suvidehānaṃ. So paṭhamaṃ patāresi ye te usabhā gopitaro gopariṇāyakā. Te tiriyaṃ gaṅgāya sotaṃ chetvā sotthinā pāraṃ agamaṃsu. Athāpare patāresi balavagāvo dammagāvo. Tepi tiriyaṃ gaṅgāya sotaṃ chetvā sotthinā pāraṃ agamaṃsu. Athāpare patāresi vacchatare vacchatariyo. Tepi tiriyaṃ gaṅgāya sotaṃ chetvā sotthinā pāraṃ agamaṃsu. Athāpare patāresi vacchake kisābalake. Tepi tiriyaṃ gaṅgāya sotaṃ chetvā sotthinā pāraṃ agamaṃsu. Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, vacchako taruṇako tāvadeva jātako mātugoravakena vuyhamāno, sopi tiriyaṃ gaṅgāya sotaṃ chetvā sotthinā pāraṃ agamāsi. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so, bhikkhave, māgadhako gopālako sappaññajātiko, vassānaṃ pacchime māse saradasamaye, samavekkhitvā gaṅgāya nadiyā orimaṃ [Pg.288] tīraṃ, samavekkhitvā pārimaṃ tīraṃ, tittheneva gāvo patāresi uttaraṃ tīraṃ suvidehānaṃ. Evameva kho, bhikkhave, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kusalā imassa lokassa kusalā parassa lokassa, kusalā māradheyyassa kusalā amāradheyyassa, kusalā maccudheyyassa kusalā amaccudheyyassa, tesaṃ ye sotabbaṃ saddahātabbaṃ maññissanti, tesaṃ taṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāya.

๓๕๑. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว นายโคบาลชาวมคธผู้มีปัญญา ในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูฝน ในสมัยศารทกาล ได้ตรวจดูฝั่งข้างนี้แห่งแม่น้ำคงคา ตรวจดูฝั่งข้างโน้นแล้ว ได้ต้อนฝูงโคข้ามไปฝั่งเหนือยังแคว้นสุวิเทหะโดยทางท่าที่ปลอดภัยนั่นเทียว เขาได้ต้อนโคอุสภะที่เป็นพ่อพันธุ์ เป็นจ่าฝูงไปก่อนเป็นอันดับแรก โคเหล่านั้นตัดกระแสแห่งแม่น้ำคงคาขวางไป ถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดี ต่อจากนั้น เขาได้ต้อนโคผู้มีกำลังและโคที่ฝึกแล้วไป โคเหล่านั้นก็ตัดกระแสแห่งแม่น้ำคงคาขวางไป ถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดี ต่อจากนั้น เขาได้ต้อนโคหนุ่มและโคสาวไป โคเหล่านั้นก็ตัดกระแสแห่งแม่น้ำคงคาขวางไป ถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดี ต่อจากนั้น เขาได้ต้อนลูกโคที่ผอมและมีกำลังน้อยไป โคเหล่านั้นก็ตัดกระแสแห่งแม่น้ำคงคาขวางไป ถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ลูกโคตัวเล็กที่เพิ่งเกิดในวันนั้น อาศัยเสียงร้องของแม่โค ลอยข้ามไป แม้ลูกโคนั้นก็ตัดกระแสแห่งแม่น้ำคงคาขวางไป ถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดี ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นายโคบาลชาวมคธผู้นั้นเป็นผู้มีปัญญา ในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูฝน ในสมัยศารทกาล ได้ตรวจดูฝั่งข้างนี้แห่งแม่น้ำคงคา ตรวจดูฝั่งข้างโน้นแล้ว ได้ต้อนฝูงโคข้ามไปฝั่งเหนือยังแคว้นสุวิเทหะโดยทางท่าที่ปลอดภัยนั่นเทียว ฉันใดก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม เป็นผู้ฉลาดในโลกนี้ ฉลาดในโลกหน้า ฉลาดในแดนแห่งมาร ฉลาดในที่ไม่ใช่แดนแห่งมาร ฉลาดในแดนแห่งมัจจุ ฉลาดในที่ไม่ใช่แดนแห่งมัจจุ ชนเหล่าใดจักสำคัญคำของสมณพราหมณ์เหล่านั้นว่าควรฟัง ควรเชื่อถือ ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนเหล่านั้นสิ้นกาลนาน”

352. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye te usabhā gopitaro gopariṇāyakā te tiriyaṃ gaṅgāya sotaṃ chetvā sotthinā pāraṃ agamaṃsu, evameva kho, bhikkhave, ye te bhikkhū arahanto khīṇāsavā vusitavanto katakaraṇīyā ohitabhārā anuppattasadatthā parikkhīṇabhavasaṃyojanā sammadaññā vimuttā, te tiriyaṃ mārassa sotaṃ chetvā sotthinā pāraṃ gatā.

๓๕๒. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนโคอุสภะที่เป็นพ่อพันธุ์ เป็นจ่าฝูงเหล่านั้น ตัดกระแสแห่งแม่น้ำคงคาขวางไป ถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดี ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายที่เป็นพระอรหันต์ขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์ ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับ สิ้นสังโยชน์ในภพแล้ว หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ตัดกระแสแห่งมาร ข้ามไปถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดีแล้ว”

‘‘Seyyathāpi te, bhikkhave, balavagāvo dammagāvo tiriyaṃ gaṅgāya sotaṃ chetvā sotthinā pāraṃ agamaṃsu, evameva kho, bhikkhave, ye te bhikkhū pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā, tepi tiriyaṃ mārassa sotaṃ chetvā sotthinā pāraṃ gamissanti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนโคผู้มีกำลังและโคที่ฝึกแล้วเหล่านั้น ตัดกระแสแห่งแม่น้ำคงคาขวางไป ถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดี ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายที่เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ก็ฉันนั้นเหมือนกัน จักตัดกระแสแห่งมาร ข้ามไปถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดี”

‘‘Seyyathāpi te, bhikkhave, vacchatarā vacchatariyo tiriyaṃ gaṅgāya sotaṃ chetvā sotthinā pāraṃ agamaṃsu, evameva kho, bhikkhave, ye te bhikkhū tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino sakiṃdeva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti, tepi tiriyaṃ mārassa sotaṃ chetvā sotthinā pāraṃ gamissanti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนโคหนุ่มและโคสาวเหล่านั้น ตัดกระแสแห่งแม่น้ำคงคาขวางไป ถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดี ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายที่เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน จักตัดกระแสแห่งมาร ข้ามไปถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดี”

‘‘Seyyathāpi te, bhikkhave, vacchakā kisābalakā tiriyaṃ gaṅgāya sotaṃ chetvā sotthinā pāraṃ agamaṃsu, evameva kho, bhikkhave, ye te bhikkhū tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyanā, tepi tiriyaṃ mārassa sotaṃ chetvā sotthinā pāraṃ gamissanti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนลูกโคที่ผอมและมีกำลังน้อยเหล่านั้น ตัดกระแสแห่งแม่น้ำคงคาขวางไป ถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดี ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายที่เป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป ก็ฉันนั้นเหมือนกัน จักตัดกระแสแห่งมาร ข้ามไปถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดี”

‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, vacchako taruṇako tāvadeva jātako mātugoravakena vuyhamāno tiriyaṃ gaṅgāya sotaṃ chetvā sotthinā [Pg.289] pāraṃ agamāsi, evameva kho, bhikkhave, ye te bhikkhū dhammānusārino saddhānusārino, tepi tiriyaṃ mārassa sotaṃ chetvā sotthinā pāraṃ gamissanti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนลูกโคตัวเล็กที่เพิ่งเกิดในวันนั้น อาศัยเสียงร้องของแม่โค ลอยข้ามไป ตัดกระแสแห่งแม่น้ำคงคาขวางไป ถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดี ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายที่เป็นธัมมานุสารีและสัทธานุสารี ก็ฉันนั้นเหมือนกัน จักตัดกระแสแห่งมาร ข้ามไปถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดี”

‘‘Ahaṃ kho pana, bhikkhave, kusalo imassa lokassa kusalo parassa lokassa, kusalo māradheyyassa kusalo amāradheyyassa, kusalo maccudheyyassa kusalo amaccudheyyassa. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, ye sotabbaṃ saddahātabbaṃ maññissanti, tesaṃ taṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนเราแล เป็นผู้ฉลาดในโลกนี้ ฉลาดในโลกหน้า ฉลาดในแดนแห่งมาร ฉลาดในที่ไม่ใช่แดนแห่งมาร ฉลาดในแดนแห่งมัจจุ ฉลาดในที่ไม่ใช่แดนแห่งมัจจุ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดจักสำคัญคำของเรานั้นว่าควรฟัง ควรเชื่อถือ ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนเหล่านั้นสิ้นกาลนาน”

Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvā sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว พระสุคตศาสดาครั้นตรัสคำนี้แล้ว จึงได้ตรัสคำอื่นต่อไปอีกว่า

‘‘Ayaṃ loko paro loko, jānatā suppakāsito;

Yañca mārena sampattaṃ, appattaṃ yañca maccunā.

“โลกนี้และโลกหน้า พระตถาคตผู้ทรงรู้ ทรงประกาศไว้ดีแล้ว ทั้งโลกที่มารไปถึงได้ และโลกที่มัจจุไปไม่ถึง”

‘‘Sabbaṃ lokaṃ abhiññāya, sambuddhena pajānatā;

Vivaṭaṃ amatadvāraṃ, khemaṃ nibbānapattiyā.

“พระสัมพุทธเจ้าผู้ทรงรู้ ทรงทราบโลกทั้งปวงแล้ว ได้ทรงเปิดประตูแห่งอมตะไว้ เพื่อบรรลุถึงพระนิพพานอันเป็นแดนเกษม”

‘‘Chinnaṃ pāpimato sotaṃ, viddhastaṃ vinaḷīkataṃ;

Pāmojjabahulā hotha, khemaṃ pattattha bhikkhavo’’ti.

“กระแสแห่งมารผู้มีบาป เราตัดแล้ว กำจัดแล้ว ทำให้ไม่มีเชื้อแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นผู้มากด้วยความปราโมทย์ ปรารถนาถึงแดนเกษมเถิด”

Cūḷagopālakasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ.

จูฬโคปาลกสูตรที่ ๔ จบ

5. Cūḷasaccakasuttaṃ

๕. จูฬสัจจกสูตร

353. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena saccako nigaṇṭhaputto vesāliyaṃ paṭivasati bhassappavādako paṇḍitavādo sādhusammato bahujanassa. So vesāliyaṃ parisati evaṃ vācaṃ bhāsati – ‘‘nāhaṃ taṃ passāmi samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā, saṅghiṃ gaṇiṃ gaṇācariyaṃ, api arahantaṃ sammāsambuddhaṃ paṭijānamānaṃ, yo mayā vādena vādaṃ samāraddho na saṅkampeyya na sampakampeyya na sampavedheyya, yassa na kacchehi sedā mucceyyuṃ. Thūṇaṃ cepāhaṃ acetanaṃ vādena vādaṃ samārabheyyaṃ, sāpi mayā vādena vādaṃ samāraddhā [Pg.290] saṅkampeyya sampakampeyya sampavedheyya. Ko pana vādo manussabhūtassā’’ti?

๓๕๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน เขตกรุงเวสาลี ก็โดยสมัยนั้น สัจจกนิครนถบุตรอาศัยอยู่ในกรุงเวสาลี เป็นนักโต้วาทะ อ้างตนว่าเป็นบัณฑิต และคนจำนวนมากยกย่องว่าเป็นคนดี เขากล่าววาจานี้ในที่ประชุมชนในกรุงเวสาลีว่า “เราไม่เห็นสมณะหรือพราหมณ์ ที่เป็นเจ้าหมู่ เจ้าคณะ แม้ที่ปฏิญญาตนว่าเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งเมื่อเราโต้ตอบวาทะด้วยแล้ว จะไม่ประหวั่น ไม่สั่นสะท้าน ไม่หวั่นไหว ที่เหงื่อจะไม่ไหลออกจากรักแร้ แม้เราจะโต้ตอบวาทะกับเสาที่ไม่มีเจตนา แม้เสานั้นเมื่อเราโต้ตอบวาทะด้วย ก็พึงประหวั่น สั่นสะท้าน หวั่นไหว ก็จะกล่าวไปไยถึงมนุษย์เล่า”

Atha kho āyasmā assaji pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisi. Addasā kho saccako nigaṇṭhaputto vesāliyaṃ jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno āyasmantaṃ assajiṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna yenāyasmā assaji tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā assajinā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho saccako nigaṇṭhaputto āyasmantaṃ assajiṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ pana, bho assaji, samaṇo gotamo sāvake vineti, kathaṃbhāgā ca pana samaṇassa gotamassa sāvakesu anusāsanī bahulā pavattatī’’ti? ‘‘Evaṃ kho, aggivessana, bhagavā sāvake vineti, evaṃbhāgā ca pana bhagavato sāvakesu anusāsanī bahulā pavattati – ‘rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, vedanā aniccā, saññā aniccā, saṅkhārā aniccā, viññāṇaṃ aniccaṃ. Rūpaṃ, bhikkhave, anattā, vedanā anattā, saññā anattā, saṅkhārā anattā, viññāṇaṃ anattā. Sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe dhammā anattā’ti. Evaṃ kho, aggivessana, bhagavā sāvake vineti, evaṃbhāgā ca pana bhagavato sāvakesu anusāsanī bahulā pavattatī’’ti. ‘‘Dussutaṃ vata, bho assaji, assumha ye mayaṃ evaṃvādiṃ samaṇaṃ gotamaṃ assumha. Appeva nāma mayaṃ kadāci karahaci tena bhotā gotamena saddhiṃ samāgaccheyyāma, appeva nāma siyā kocideva kathāsallāpo, appeva nāma tasmā pāpakā diṭṭhigatā viveceyyāmā’’ti.

ครั้งนั้นแล ท่านพระอัสสชิ นุ่งห่มในเวลาเช้า ถือบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงเวสาลี สัจจกนิครนถบุตรกำลังเดินเที่ยวบริหารกายอยู่ในกรุงเวสาลี ได้เห็นท่านพระอัสสชิมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงเข้าไปหาท่านพระอัสสชิ ได้ปราศรัยกับท่านพระอัสสชิ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง สัจจกนิครนถบุตรผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวกะท่านพระอัสสชิว่า “ท่านอัสสชิ พระสมณโคดมแนะนำสาวกทั้งหลายอย่างไร และคำสั่งสอนของพระสมณโคดมส่วนมากมีส่วนอย่างไรที่เกิดขึ้นในหมู่สาวก” (ท่านพระอัสสชิตอบว่า) “อัคคิเวสสนะ พระผู้มีพระภาคทรงแนะนำสาวกทั้งหลายอย่างนี้ และคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคส่วนมากมีส่วนอย่างนี้ที่เกิดขึ้นในหมู่สาวก คือ ‘ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา สัญญาเป็นอนัตตา สังขารเป็นอนัตตา วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ อัคคิเวสสนะ พระผู้มีพระภาคทรงแนะนำสาวกทั้งหลายอย่างนี้ และคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคส่วนมากมีส่วนอย่างนี้ที่เกิดขึ้นในหมู่สาวก” (สัจจกะกล่าวว่า) “ท่านอัสสชิ เราได้ฟังสิ่งที่ไม่น่าฟังเลยหนอ ที่เราได้ฟังว่าพระสมณโคดมมีวาทะอย่างนี้ บางทีในบางครั้งบางคราว เราพึงได้พบกับท่านพระโคดมนั้นบ้าง บางทีพึงมีการสนทนาปราศรัยกันบ้าง บางทีเราพึงนำท่านออกจากทิฏฐิอันเลวทรามนั้นได้”

354. Tena kho pana samayena pañcamattāni licchavisatāni santhāgāre sannipatitāni honti kenacideva karaṇīyena. Atha kho saccako nigaṇṭhaputto yena te licchavī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te licchavī etadavoca – ‘‘abhikkamantu bhonto licchavī, abhikkamantu bhonto licchavī, ajja me samaṇena gotamena saddhiṃ kathāsallāpo bhavissati. Sace me samaṇo gotamo tathā patiṭṭhissati yathā ca me ñātaññatarena sāvakena assajinā nāma bhikkhunā patiṭṭhitaṃ, seyyathāpi nāma balavā puriso dīghalomikaṃ eḷakaṃ lomesu gahetvā ākaḍḍheyya parikaḍḍheyya samparikaḍḍheyya[Pg.291], evamevāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ vādena vādaṃ ākaḍḍhissāmi parikaḍḍhissāmi samparikaḍḍhissāmi. Seyyathāpi nāma balavā soṇḍikākammakāro mahantaṃ soṇḍikākiḷañjaṃ gambhīre udakarahade pakkhipitvā kaṇṇe gahetvā ākaḍḍheyya parikaḍḍheyya samparikaḍḍheyya, evamevāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ vādena vādaṃ ākaḍḍhissāmi parikaḍḍhissāmi samparikaḍḍhissāmi. Seyyathāpi nāma balavā soṇḍikādhutto vālaṃ kaṇṇe gahetvā odhuneyya niddhuneyya nipphoṭeyya evamevāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ vādena vādaṃ odhunissāmi niddhunissāmi nipphoṭessāmi. Seyyathāpi nāma kuñjaro saṭṭhihāyano gambhīraṃ pokkharaṇiṃ ogāhetvā sāṇadhovikaṃ nāma kīḷitajātaṃ kīḷati, evamevāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ sāṇadhovikaṃ maññe kīḷitajātaṃ kīḷissāmi. Abhikkamantu bhonto licchavī, abhikkamantu bhonto licchavī, ajja me samaṇena gotamena saddhiṃ kathāsallāpo bhavissatī’’ti. Tatrekacce licchavī evamāhaṃsu – ‘‘kiṃ samaṇo gotamo saccakassa nigaṇṭhaputtassa vādaṃ āropessati, atha kho saccako nigaṇṭhaputto samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessatī’’ti? Ekacce licchavī evamāhaṃsu – ‘‘kiṃ so bhavamāno saccako nigaṇṭhaputto yo bhagavato vādaṃ āropessati, atha kho bhagavā saccakassa nigaṇṭhaputtassa vādaṃ āropessatī’’ti? Atha kho saccako nigaṇṭhaputto pañcamattehi licchavisatehi parivuto yena mahāvanaṃ kūṭāgārasālā tenupasaṅkami.

๓๕๔. ก็โดยสมัยนั้น เจ้าลิจฉวีประมาณ ๕๐๐ องค์ประชุมกันอยู่ในสันถาคารด้วยกรณียกิจบางอย่าง ครั้งนั้นแล สัจจกนิครนถบุตรเข้าไปหาเจ้าลิจฉวีเหล่านั้น ครั้นแล้วได้กล่าวกะเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นว่า “ขอเชิญท่านลิจฉวีทั้งหลายเสด็จมา ขอเชิญท่านลิจฉวีทั้งหลายเสด็จมา วันนี้การสนทนาปราศรัยจักมีแก่ข้าพเจ้ากับพระสมณโคดม ถ้าพระสมณโคดมจักยืนยันแก่ข้าพเจ้าอย่างที่พระสาวกรูปหนึ่งผู้มีชื่อเสียงนามว่าพระอัสสชิได้ยืนยันแล้วไซร้ บุรุษมีกำลังพึงจับแกะมีขนยาวที่ขนแล้วลากมา ฉุดมา ดึงมาฉันใด ข้าพเจ้าก็จะลากพระสมณโคดมมา ฉุดมา ดึงมาด้วยวาทะต่อวาทะฉันนั้นเหมือนกัน คนงานในโรงสุราผู้มีกำลัง พึงใส่แผ่นกรองสุราผืนใหญ่ลงในห้วงน้ำลึกแล้วจับที่มุมลากมา ฉุดมา ดึงมาฉันใด ข้าพเจ้าก็จะลากพระสมณโคดมมา ฉุดมา ดึงมาด้วยวาทะต่อวาทะฉันนั้นเหมือนกัน นักเลงสุราผู้มีกำลัง พึงจับเครื่องกรองที่ทำด้วยขนหางม้าที่ขอบแล้วสลัดลง สลัดขึ้น ฟาดฉันใด ข้าพเจ้าก็จะสลัดพระสมณโคดมลง สลัดขึ้น ฟาดด้วยวาทะต่อวาทะฉันนั้นเหมือนกัน ช้างอายุ ๖๐ ปี พึงลงไปยังสระโบกขรณีลึกแล้วเล่นกีฬาที่ชื่อว่าสาณโธวิกะ (การซักผ้าป่าน) ฉันใด ข้าพเจ้าก็จะเล่นกีฬาที่ชื่อว่าสาณโธวิกะกับพระสมณโคดมฉันนั้นเหมือนกัน ขอเชิญท่านลิจฉวีทั้งหลายเสด็จมา ขอเชิญท่านลิจฉวีทั้งหลายเสด็จมา วันนี้การสนทนาปราศรัยจักมีแก่ข้าพเจ้ากับพระสมณโคดม” ในเจ้าลิจฉวีเหล่านั้น บางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า “พระสมณโคดมจะยกวาทะของสัจจกนิครนถบุตรขึ้นมาได้อย่างไรหนอ ที่จริงสัจจกนิครนถบุตรนั่นแหละจักยกวาทะของพระสมณโคดมขึ้นมา” บางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า “สัจจกนิครนถบุตรเป็นใครกันหนอจึงจักยกวาทะของพระผู้มีพระภาคขึ้นมาได้ ที่จริงพระผู้มีพระภาคนั่นแหละจักทรงยกวาทะของสัจจกนิครนถบุตรขึ้นมา” ครั้งนั้นแล สัจจกนิครนถบุตรแวดล้อมด้วยเจ้าลิจฉวีประมาณ ๕๐๐ องค์ เข้าไป ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน

355. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū abbhokāse caṅkamanti. Atha kho saccako nigaṇṭhaputto yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca – ‘‘kahaṃ nu kho, bho, etarahi so bhavaṃ gotamo viharati? Dassanakāmā hi mayaṃ taṃ bhavantaṃ gotama’’nti. ‘‘Esa, aggivessana, bhagavā mahāvanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisinno’’ti. Atha kho saccako nigaṇṭhaputto mahatiyā licchaviparisāya saddhiṃ mahāvanaṃ ajjhogāhetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Tepi kho licchavī appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce bhagavatā [Pg.292] saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce bhagavato santike nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

๓๕๕. สมัยนั้น ภิกษุจำนวนมากกำลังจงกรมอยู่ในที่แจ้ง ครั้งนั้น สัจจกนิครนถบุตรเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับภิกษุเหล่านั้นว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย บัดนี้ พระโคดมผู้เจริญประทับอยู่ที่ไหนหนอ เพราะพวกข้าพเจ้าปรารถนาจะเข้าเฝ้าพระโคดมผู้เจริญนั้น” (ภิกษุเหล่านั้นตอบว่า) “อัคคิเวสสนะ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเสด็จเข้าไปยังป่ามหาวัน ประทับพักกลางวันที่โคนต้นไม้ต้นหนึ่ง” ลำดับนั้น สัจจกนิครนถบุตรพร้อมด้วยบริษัทเจ้าลิจฉวีหมู่ใหญ่ ได้เข้าไปยังป่ามหาวัน เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง แม้เจ้าลิจฉวีเหล่านั้น บางพวกก็ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง บางพวกก็ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง บางพวกก็ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ แล้วนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง บางพวกก็ประกาศชื่อและโคตรในสำนักของพระผู้มีพระภาค แล้วนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง บางพวกก็นั่งนิ่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง

356. Ekamantaṃ nisinno kho saccako nigaṇṭhaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘puccheyyāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ kiñcideva desaṃ, sace me bhavaṃ gotamo okāsaṃ karoti pañhassa veyyākaraṇāyā’’ti. ‘‘Puccha, aggivessana, yadākaṅkhasī’’ti. ‘‘Kathaṃ pana bhavaṃ gotamo sāvake vineti, kathaṃbhāgā ca pana bhoto gotamassa sāvakesu anusāsanī bahulā pavattatī’’ti? ‘‘Evaṃ kho ahaṃ, aggivessana, sāvake vinemi, evaṃbhāgā ca pana me sāvakesu anusāsanī bahulā pavattati – ‘rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, vedanā aniccā, saññā aniccā, saṅkhārā aniccā, viññāṇaṃ aniccaṃ. Rūpaṃ, bhikkhave, anattā, vedanā anattā, saññā anattā, saṅkhārā anattā, viññāṇaṃ anattā. Sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe dhammā anattā’ti. Evaṃ kho ahaṃ, aggivessana, sāvake vinemi, evaṃbhāgā ca pana me sāvakesu anusāsanī bahulā pavattatī’’ti.

๓๕๖. เมื่อสัจจกนิครนถบุตรนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ หากพระโคดมผู้เจริญจะโปรดประทานโอกาสเพื่อการพยากรณ์ปัญหา ข้าพระองค์พึงทูลถามพระโคดมผู้เจริญในเรื่องบางเรื่องบ้าง” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “อัคคิเวสสนะ ท่านจงถามสิ่งที่ท่านปรารถนาเถิด” (สัจจกะทูลถามว่า) “ก็พระโคดมผู้เจริญทรงแนะนำสาวกทั้งหลายอย่างไร และคำสั่งสอนของพระโคดมผู้เจริญส่วนมากเป็นไปในสาวกทั้งหลายอย่างไร” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “อัคคิเวสสนะ เราแนะนำสาวกทั้งหลายอย่างนี้ และคำสั่งสอนของเราส่วนมากเป็นไปในสาวกทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา สัญญาเป็นอนัตตา สังขารเป็นอนัตตา วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ อัคคิเวสสนะ เราแนะนำสาวกทั้งหลายอย่างนี้ และคำสั่งสอนของเราส่วนมากเป็นไปในสาวกทั้งหลายอย่างนี้”

‘‘Upamā maṃ, bho gotama, paṭibhātī’’ti. ‘‘Paṭibhātu taṃ, aggivessanā’’ti bhagavā avoca.

(สัจจกะกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อุปมาหนึ่งปรากฏแก่ข้าพระองค์” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อัคคิเวสสนะ ขออุปมานั้นจงปรากฏแก่ท่านเถิด”

‘‘Seyyathāpi, bho gotama, ye kecime bījagāmabhūtagāmā vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti, sabbe te pathaviṃ nissāya pathaviyaṃ patiṭṭhāya. Evamete bījagāmabhūtagāmā vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti. Seyyathāpi vā pana, bho gotama, ye kecime balakaraṇīyā kammantā karīyanti, sabbe te pathaviṃ nissāya pathaviyaṃ patiṭṭhāya. Evamete balakaraṇīyā kammantā karīyanti. Evameva kho, bho gotama, rūpattāyaṃ purisapuggalo rūpe patiṭṭhāya puññaṃ vā apuññaṃ vā pasavati, vedanattāyaṃ purisapuggalo vedanāyaṃ patiṭṭhāya puññaṃ vā apuññaṃ vā pasavati, saññattāyaṃ purisapuggalo saññāyaṃ patiṭṭhāya puññaṃ vā apuññaṃ vā pasavati, saṅkhārattāyaṃ purisapuggalo saṅkhāresu patiṭṭhāya puññaṃ vā apuññaṃ vā pasavati, viññāṇattāyaṃ purisapuggalo viññāṇe patiṭṭhāya puññaṃ vā apuññaṃ vā pasavatī’’ti.

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เปรียบเหมือนพืชคามและภูตคามเหล่าใดเหล่าหนึ่งเหล่านี้ ย่อมถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ พืชคามและภูตคามทั้งหมดนั้น อาศัยแผ่นดิน ตั้งอยู่บนแผ่นดิน จึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้ฉันใด หรืออีกประการหนึ่ง ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ การงานที่ต้องใช้กำลังเหล่าใดเหล่าหนึ่งเหล่านี้ที่เขาทำกัน การงานทั้งหมดนั้น อาศัยแผ่นดิน ตั้งอยู่บนแผ่นดิน เขาจึงทำการงานที่ต้องใช้กำลังเหล่านั้นได้ฉันใด ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ บุรุษบุคคลนี้มีรูปเป็นอัตตา ตั้งอยู่ในรูปแล้ว ย่อมประสบผลบุญหรือบาปได้ฉันนั้นเหมือนกัน บุรุษบุคคลนี้มีเวทนาเป็นอัตตา ตั้งอยู่ในเวทนาแล้ว ย่อมประสบผลบุญหรือบาปได้ บุรุษบุคคลนี้มีสัญญาเป็นอัตตา ตั้งอยู่ในสัญญาแล้ว ย่อมประสบผลบุญหรือบาปได้ บุรุษบุคคลนี้มีสังขารเป็นอัตตา ตั้งอยู่ในสังขารแล้ว ย่อมประสบผลบุญหรือบาปได้ บุรุษบุคคลนี้มีวิญญาณเป็นอัตตา ตั้งอยู่ในวิญญาณแล้ว ย่อมประสบผลบุญหรือบาปได้”

‘‘Nanu tvaṃ, aggivessana, evaṃ vadesi – ‘rūpaṃ me attā, vedanā me attā, saññā me attā, saṅkhārā me attā, viññāṇaṃ me attā’’’ti? ‘‘Ahañhi, bho gotama[Pg.293], evaṃ vadāmi – ‘rūpaṃ me attā, vedanā me attā, saññā me attā, saṅkhārā me attā, viññāṇaṃ me attā’ti, ayañca mahatī janatā’’ti.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “อัคคิเวสสนะ ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘รูปเป็นอัตตาของเรา เวทนาเป็นอัตตาของเรา สัญญาเป็นอัตตาของเรา สังขารเป็นอัตตาของเรา วิญญาณเป็นอัตตาของเรา’ มิใช่หรือ” (สัจจกะกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘รูปเป็นอัตตาของเรา เวทนาเป็นอัตตาของเรา สัญญาเป็นอัตตาของเรา สังขารเป็นอัตตาของเรา วิญญาณเป็นอัตตาของเรา’ และมหาชนนี้ก็ (กล่าว) อย่างนี้”

‘‘Kiñhi te, aggivessana, mahatī janatā karissati? Iṅgha tvaṃ, aggivessana, sakaññeva vādaṃ nibbeṭhehī’’ti. ‘‘Ahañhi, bho gotama, evaṃ vadāmi – ‘rūpaṃ me attā, vedanā me attā, saññā me attā, saṅkhārā me attā, viññāṇaṃ me attā’’’ti.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “อัคคิเวสสนะ มหาชนจะทำอะไรให้ท่านได้เล่า เอาเถิด อัคคิเวสสนะ ท่านจงชี้แจงวาทะของตนเองเถิด” (สัจจกะกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘รูปเป็นอัตตาของเรา เวทนาเป็นอัตตาของเรา สัญญาเป็นอัตตาของเรา สังขารเป็นอัตตาของเรา วิญญาณเป็นอัตตาของเรา’”

357. ‘‘Tena hi, aggivessana, taññevettha paṭipucchissāmi, yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, aggivessana, vatteyya rañño khattiyassa muddhāvasittassa sakasmiṃ vijite vaso – ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ, jāpetāyaṃ vā jāpetuṃ, pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ, seyyathāpi rañño pasenadissa kosalassa, seyyathāpi vā pana rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassā’’ti? ‘‘Vatteyya, bho gotama, rañño khattiyassa muddhāvasittassa sakasmiṃ vijite vaso – ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ, jāpetāyaṃ vā jāpetuṃ, pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ, seyyathāpi rañño pasenadissa kosalassa, seyyathāpi vā pana rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa. Imesampi hi, bho gotama, saṅghānaṃ gaṇānaṃ – seyyathidaṃ, vajjīnaṃ mallānaṃ – vattati sakasmiṃ vijite vaso – ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ, jāpetāyaṃ vā jāpetuṃ, pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ. Kiṃ pana rañño khattiyassa muddhāvasittassa, seyyathāpi rañño pasenadissa kosalassa, seyyathāpi vā pana rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa? Vatteyya, bho gotama, vattituñca marahatī’’ti.

๓๕๗. อัคคิเวสสนะ ถ้าอย่างนั้น เราจะย้อนถามท่านในเรื่องนี้ ท่านพึงตอบปัญหานั้นตามที่ท่านพอใจ อัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร อำนาจของพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว จะพึงมีในแว่นแคว้นของพระองค์เอง เพื่อจะสั่งประหารคนที่ควรประหาร สั่งริบทรัพย์คนที่ควรริบทรัพย์ หรือสั่งเนรเทศคนที่ควรเนรเทศได้หรือไม่ เหมือนอย่างพระเจ้าปเสนทิโกศล หรือเหมือนอย่างพระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรแห่งแคว้นมคธ” สัจจกนิครนถ์ทูลตอบว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อำนาจของพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว พึงมีในแว่นแคว้นของพระองค์เอง เพื่อจะสั่งประหารคนที่ควรประหาร สั่งริบทรัพย์คนที่ควรริบทรัพย์ หรือสั่งเนรเทศคนที่ควรเนรเทศได้ เหมือนอย่างพระเจ้าปเสนทิโกศล หรือเหมือนอย่างพระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรแห่งแคว้นมคธ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ขนาดคณะสงฆ์และคณะหมู่เหล่านี้ คือ พวกเจ้าวัชชีและพวกเจ้ามัลละ อำนาจในแว่นแคว้นของตนก็ยังมีอยู่ เพื่อจะสั่งประหารคนที่ควรประหาร สั่งริบทรัพย์คนที่ควรริบทรัพย์ หรือสั่งเนรเทศคนที่ควรเนรเทศได้ จะกล่าวไปไยถึงพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว เหมือนอย่างพระเจ้าปเสนทิโกศล หรือเหมือนอย่างพระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรแห่งแคว้นมคธเล่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อำนาจย่อมมีได้ และสมควรจะมีด้วย”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, aggivessana, yaṃ tvaṃ evaṃ vadesi – ‘rūpaṃ me attā’ti, vattati te tasmiṃ rūpe vaso – evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’’ti? Evaṃ vutte, saccako nigaṇṭhaputto tuṇhī ahosi. Dutiyampi kho bhagavā saccakaṃ nigaṇṭhaputtaṃ etadavoca – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, aggivessana, yaṃ tvaṃ evaṃ vadesi – ‘rūpaṃ me attā’ti, vattati te tasmiṃ rūpe vaso – evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’’ti? Dutiyampi [Pg.294] kho saccako nigaṇṭhaputto tuṇhī ahosi. Atha kho bhagavā saccakaṃ nigaṇṭhaputtaṃ etadavoca – ‘‘byākarohi dāni, aggivessana, na dāni te tuṇhībhāvassa kālo. Yo koci, aggivessana tathāgatena yāvatatiyaṃ sahadhammikaṃ pañhaṃ puṭṭho na byākaroti, etthevassa sattadhā muddhā phalatī’’ti.

อัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘รูปเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้ อำนาจของท่านจะพึงมีในรูปนั้นว่า ‘ขอรูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอรูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ได้หรือไม่” เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สัจจกนิครนถบุตรได้นิ่งอยู่ แม้ครั้งที่สอง พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสกับสัจจกนิครนถบุตรว่า “อัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘รูปเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้ อำนาจของท่านจะพึงมีในรูปนั้นว่า ‘ขอรูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอรูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ได้หรือไม่” แม้ครั้งที่สอง สัจจกนิครนถบุตรก็ได้นิ่งอยู่ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับสัจจกนิครนถบุตรว่า “อัคคิเวสสนะ บัดนี้ ท่านจงตอบเถิด บัดนี้มิใช่เวลาที่ท่านจะนิ่งอยู่ อัคคิเวสสนะ ผู้ใดก็ตามถูกตถาคตถามปัญหาที่ชอบด้วยเหตุผลถึงสามครั้งแล้วไม่ตอบ ศีรษะของผู้นั้นจะแตกเป็นเจ็ดเสี่ยงในที่นี้เอง”

Tena kho pana samayena vajirapāṇi yakkho āyasaṃ vajiraṃ ādāya ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ saccakassa nigaṇṭhaputtassa uparivehāsaṃ ṭhito hoti – ‘sacāyaṃ saccako nigaṇṭhaputto bhagavatā yāvatatiyaṃ sahadhammikaṃ pañhaṃ puṭṭho na byākarissati etthevassa sattadhā muddhaṃ phālessāmī’ti. Taṃ kho pana vajirapāṇiṃ yakkhaṃ bhagavā ceva passati saccako ca nigaṇṭhaputto. Atha kho saccako nigaṇṭhaputto bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto bhagavantaṃyeva tāṇaṃ gavesī bhagavantaṃyeva leṇaṃ gavesī bhagavantaṃyeva saraṇaṃ gavesī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘pucchatu maṃ bhavaṃ gotamo, byākarissāmī’’ti.

ก็สมัยนั้นแล วชิรปาณียักษ์ถือวชิระเหล็กอันลุกโชน สว่างไสว มีแสงช่วงโชติ ยืนอยู่ในอากาศเบื้องบนสัจจกนิครนถบุตร (ด้วยตั้งใจว่า) ‘ถ้าสัจจกนิครนถบุตรนี้ถูกพระผู้มีพระภาคถามปัญหาที่ชอบด้วยเหตุผลถึงสามครั้งแล้วไม่ตอบ เราจะทุบศีรษะของเขาให้แตกเป็นเจ็ดเสี่ยงในที่นี้เอง’ พระผู้มีพระภาคและสัจจกนิครนถบุตรเท่านั้นที่เห็นวชิรปาณียักษ์นั้น ครั้งนั้น สัจจกนิครนถบุตรเกิดความกลัว ความสังเวช ขนลุกชัน แสวงหาพระผู้มีพระภาคเท่านั้นเป็นที่ต้านทาน แสวงหาพระผู้มีพระภาคเท่านั้นเป็นที่หลีกเร้น แสวงหาพระผู้มีพระภาคเท่านั้นเป็นที่พึ่ง ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดถามข้าพระองค์เถิด ข้าพระองค์จะตอบ’

358. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, aggivessana, yaṃ tvaṃ evaṃ vadesi – ‘rūpaṃ me attā’ti, vattati te tasmiṃ rūpe vaso – evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

๓๕๘. “อัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘รูปเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้ อำนาจของท่านจะพึงมีในรูปนั้นว่า ‘ขอรูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอรูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ได้หรือไม่” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านพระโคดม”

‘‘Manasi karohi, aggivessana; manasi karitvā kho, aggivessana, byākarohi. Na kho te sandhiyati purimena vā pacchimaṃ pacchimena vā purimaṃ. Taṃ kiṃ maññasi, aggivessana, yaṃ tvaṃ evaṃ vadesi – ‘vedanā me attā’ti, vattati te tissaṃ vedanāyaṃ vaso – evaṃ me vedanā hotu, evaṃ me vedanā mā ahosī’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

“อัคคิเวสสนะ ท่านจงตั้งใจ อัคคิเวสสนะ ครั้นตั้งใจแล้วจงตอบเถิด คำพูดข้างหลังของท่านไม่สัมพันธ์กับคำพูดข้างหน้า หรือคำพูดข้างหน้าก็ไม่สัมพันธ์กับคำพูดข้างหลัง อัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้ อำนาจของท่านจะพึงมีในเวทนานั้นว่า ‘ขอเวทนาของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอเวทนาของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ได้หรือไม่” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านพระโคดม”

‘‘Manasi karohi, aggivessana; manasi karitvā kho, aggivessana, byākarohi. Na kho te sandhiyati purimena vā pacchimaṃ, pacchimena vā purimaṃ. Taṃ kiṃ maññasi, aggivessana, yaṃ tvaṃ evaṃ vadesi – ‘saññā me attā’ti, vattati te tissaṃ saññāyaṃ vaso – evaṃ me saññā hotu, evaṃ me saññā mā ahosī’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

“อัคคิเวสสนะ ท่านจงตั้งใจ อัคคิเวสสนะ ครั้นตั้งใจแล้วจงตอบเถิด คำพูดข้างหลังของท่านไม่สัมพันธ์กับคำพูดข้างหน้า หรือคำพูดข้างหน้าก็ไม่สัมพันธ์กับคำพูดข้างหลัง อัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัญญาเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้ อำนาจของท่านจะพึงมีในสัญญานั้นว่า ‘ขอสัญญาของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอสัญญาของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ได้หรือไม่” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านพระโคดม”

‘‘Manasi [Pg.295] karohi, aggivessana; manasi karitvā kho, aggivessana, byākarohi. Na kho te sandhiyati purimena vā pacchimaṃ, pacchimena vā purimaṃ. Taṃ kiṃ maññasi, aggivessana, yaṃ tvaṃ evaṃ vadesi – ‘saṅkhārā me attā’ti, vattati te tesu saṅkhāresu vaso – evaṃ me saṅkhārā hontu, evaṃ me saṅkhārā mā ahesu’’nti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

“อัคคิเวสสนะ ท่านจงตั้งใจ อัคคิเวสสนะ ครั้นตั้งใจแล้วจงตอบเถิด คำพูดข้างหลังของท่านไม่สัมพันธ์กับคำพูดข้างหน้า หรือคำพูดข้างหน้าก็ไม่สัมพันธ์กับคำพูดข้างหลัง อัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สังขารเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้ อำนาจของท่านจะพึงมีในสังขารเหล่านั้นว่า ‘ขอสังขารของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอสังขารของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ได้หรือไม่” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านพระโคดม”

‘‘Manasi karohi, aggivessana; manasi karitvā kho, aggivessana, byākarohi. Na kho te sandhiyati purimena vā pacchimaṃ, pacchimena vā purimaṃ. Taṃ kiṃ maññasi, aggivessana, yaṃ tvaṃ evaṃ vadesi – ‘viññāṇaṃ me attā’ti, vattati te tasmiṃ viññāṇe vaso – evaṃ me viññāṇaṃ hotu, evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

“อัคคิเวสสนะ ท่านจงตั้งใจ อัคคิเวสสนะ ครั้นตั้งใจแล้วจงตอบเถิด คำพูดข้างหลังของท่านไม่สัมพันธ์กับคำพูดข้างหน้า หรือคำพูดข้างหน้าก็ไม่สัมพันธ์กับคำพูดข้างหลัง อัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘วิญญาณเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้ อำนาจของท่านจะพึงมีในวิญญาณนั้นว่า ‘ขอวิญญาณของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอวิญญาณของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ได้หรือไม่” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านพระโคดม”

‘‘Manasi karohi, aggivessana; manasi karitvā kho, aggivessana, byākarohi. Na kho te sandhiyati purimena vā pacchimaṃ, pacchimena vā purimaṃ. Taṃ kiṃ maññasi, aggivessana, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bho gotama’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bho gotama’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

“อัคคิเวสสนะ ท่านจงทำไว้ในใจเถิด อัคคิเวสสนะ ครั้นทำไว้ในใจแล้วจงตอบมาเถิด คำพูดข้างหน้ากับคำพูดข้างหลัง หรือคำพูดข้างหลังกับคำพูดข้างหน้าของท่านไม่สัมพันธ์กันเลย อัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระโคดมผู้เจริญ” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระโคดมผู้เจริญ” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระโคดมผู้เจริญ”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, aggivessana, vedanā…pe… saññā…pe… saṅkhārā…pe… taṃ kiṃ maññasi, aggivessana, viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bho gotama’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bho gotama’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

“อัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เวทนา...ฯลฯ... สัญญา...ฯลฯ... สังขาร...ฯลฯ... อัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระโคดมผู้เจริญ” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระโคดมผู้เจริญ” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระโคดมผู้เจริญ”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, aggivessana, yo nu kho dukkhaṃ allīno dukkhaṃ upagato dukkhaṃ ajjhosito, dukkhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati, api nu kho so sāmaṃ vā dukkhaṃ parijāneyya, dukkhaṃ vā parikkhepetvā vihareyyā’’ti? ‘‘Kiñhi siyā, bho gotama? No hidaṃ, bho gotamā’’ti.

“อัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ผู้ใดแล ยึดมั่นในทุกข์ เข้าถึงทุกข์ สยบอยู่กับทุกข์ แล้วยังตามเห็นทุกข์ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ผู้นั้นจะพึงกำหนดรู้ทุกข์ได้เอง หรือจะพึงทำทุกข์ให้สิ้นไปแล้วอยู่ได้บ้างหรือ” “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้อนั้นจะเป็นไปได้อย่างไร ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, aggivessana, nanu tvaṃ evaṃ sante dukkhaṃ allīno dukkhaṃ upagato dukkhaṃ ajjhosito, dukkhaṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassasī’’ti? ‘‘Kiñhi no siyā, bho gotama? Evametaṃ bho gotamā’’ti.

“อัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านเองก็เป็นผู้ยึดมั่นในทุกข์ เข้าถึงทุกข์ สยบอยู่กับทุกข์ แล้วยังตามเห็นทุกข์ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ มิใช่หรือ” “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไฉนจะไม่เป็นเช่นนั้นเล่า เป็นเช่นนั้นทีเดียว”

359. ‘‘Seyyathāpi[Pg.296], aggivessana, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno tiṇhaṃ kuṭhāriṃ ādāya vanaṃ paviseyya. So tattha passeyya mahantaṃ kadalikkhandhaṃ ujuṃ navaṃ akukkukajātaṃ. Tamenaṃ mūle chindeyya, mūle chetvā agge chindeyya, agge chetvā pattavaṭṭiṃ vinibbhujeyya. So tattha pattavaṭṭiṃ vinibbhujanto pheggumpi nādhigaccheyya, kuto sāraṃ? Evameva kho tvaṃ, aggivessana, mayā sakasmiṃ vāde samanuyuñjiyamāno samanugāhiyamāno samanubhāsiyamāno ritto tuccho aparaddho. Bhāsitā kho pana te esā, aggivessana, vesāliyaṃ parisati vācā – ‘nāhaṃ taṃ passāmi samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā, saṅghiṃ gaṇiṃ gaṇācariyaṃ, api arahantaṃ sammāsambuddhaṃ paṭijānamānaṃ, yo mayā vādena vādaṃ samāraddho na saṅkampeyya na sampakampeyya na sampavedheyya, yassa na kacchehi sedā mucceyyuṃ. Thūṇaṃ cepāhaṃ acetanaṃ vādena vādaṃ samārabheyyaṃ sāpi mayā vādena vādaṃ samāraddhā saṅkampeyya sampakampeyya sampavedheyya. Ko pana vādo manussabhūtassā’ti? Tuyhaṃ kho pana, aggivessana, appekaccāni sedaphusitāni nalāṭā muttāni, uttarāsaṅgaṃ vinibhinditvā bhūmiyaṃ patiṭṭhitāni. Mayhaṃ kho pana, aggivessana, natthi etarahi kāyasmiṃ sedo’’ti. Iti bhagavā tasmiṃ parisati suvaṇṇavaṇṇaṃ kāyaṃ vivari. Evaṃ vutte, saccako nigaṇṭhaputto tuṇhībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdi.

๓๕๙. “อัคคิเวสสนะ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้ ถือขวานอันคมเข้าไปสู่ป่า เขาเห็นต้นกล้วยใหญ่ต้นหนึ่งในป่านั้น ตรง สด ยังไม่เกิดแก่น เขาจึงตัดที่โคน ครั้นตัดที่โคนแล้วจึงตัดที่ปลาย ครั้นตัดที่ปลายแล้วจึงลอกกาบออก เมื่อเขาลอกกาบออกอยู่ ไม่พบแม้แต่กระพี้ ที่ไหนจะพบแก่นได้เล่า อัคคิเวสสนะ ฉันนั้นเหมือนกันแล ท่านถูกเราซักไซ้ไล่เลียงสอบสวนในวาทะของตนเอง เป็นผู้ว่างเปล่า เป็นผู้กลวง เป็นผู้ผิดพลาดไปแล้ว ก็วาจานี้ท่านกล่าวไว้ในที่ประชุมชาวเมืองเวสาลีมิใช่หรือว่า ‘เราไม่เห็นสมณะหรือพราหมณ์ ที่เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะเป็นคณาจารย์ แม้ที่ปฏิญญาตนว่าเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ที่เมื่อปรารภวาทะกับเราแล้ว จะไม่ประหวั่น ไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะท้าน หรือเหงื่อจะไม่ไหลออกจากรักแร้ แม้เราจะปรารภวาทะกับเสาที่ไม่มีเจตนา แม้เสานั้นก็ยังประหวั่น หวั่นไหว สั่นสะท้าน เมื่อถูกเราปรารภวาทะด้วย จะกล่าวไปไยถึงมนุษย์เล่า’ อัคคิเวสสนะ แต่หยาดเหงื่อบางส่วนของท่านหยดจากหน้าผาก ชุ่มผ้าห่มชั้นนอก ตั้งอยู่บนพื้นดินแล้ว ส่วนเหงื่อในกายของเราไม่มีในบัดนี้” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงเปิดพระวรกายอันมีพระฉวีวรรณดังทองคำในที่ประชุมนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สัจจกนิครนถบุตรก็นิ่งอึ้ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณ นั่งอยู่

360. Atha kho dummukho licchaviputto saccakaṃ nigaṇṭhaputtaṃ tuṇhībhūtaṃ maṅkubhūtaṃ pattakkhandhaṃ adhomukhaṃ pajjhāyantaṃ appaṭibhānaṃ viditvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘upamā maṃ, bhagavā, paṭibhātī’’ti. ‘‘Paṭibhātu taṃ, dummukhā’’ti bhagavā avoca. ‘‘Seyyathāpi, bhante, gāmassa vā nigamassa vā avidūre pokkharaṇī. Tatrāssa kakkaṭako. Atha kho, bhante, sambahulā kumārakā vā kumārikā vā tamhā gāmā vā nigamā vā nikkhamitvā yena sā pokkharaṇī tenupasaṅkameyyuṃ; upasaṅkamitvā taṃ pokkharaṇiṃ ogāhetvā taṃ kakkaṭakaṃ udakā uddharitvā thale patiṭṭhāpeyyuṃ. Yaññadeva hi so, bhante, kakkaṭako aḷaṃ abhininnāmeyya taṃ tadeva te kumārakā vā kumārikā vā kaṭṭhena vā kathalena vā sañchindeyyuṃ sambhañjeyyuṃ [Pg.297] sampalibhañjeyyuṃ. Evañhi so, bhante, kakkaṭako sabbehi aḷehi sañchinnehi sambhaggehi sampalibhaggehi abhabbo taṃ pokkharaṇiṃ puna otarituṃ, seyyathāpi pubbe. Evameva kho, bhante, yāni saccakassa nigaṇṭhaputtassa visūkāyitāni visevitāni vipphanditāni tānipi sabbāni bhagavatā sañchinnāni sambhaggāni sampalibhaggāni; abhabbo ca dāni, bhante, saccako nigaṇṭhaputto puna bhagavantaṃ upasaṅkamituṃ yadidaṃ vādādhippāyo’’ti. Evaṃ vutte, saccako nigaṇṭhaputto dummukhaṃ licchaviputtaṃ etadavoca – ‘‘āgamehi tvaṃ, dummukha, āgamehi tvaṃ, dummukha ( ) na mayaṃ tayā saddhiṃ mantema, idha mayaṃ bhotā gotamena saddhiṃ mantema.

๓๖๐. ครั้งนั้น ทุมมุขะลิจฉวีบุตร ทราบว่าสัจจกนิครนถบุตรนิ่งอึ้ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณ จึงได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “อุปมาหนึ่งผุดขึ้นแก่ข้าพระองค์ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ทุมมุขะ ขออุปมานั้นจงผุดขึ้นแก่ท่านเถิด” ทุมมุขะลิจฉวีบุตรกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนใกล้บ้านหรือนิคมมีสระโบกขรณี ในสระนั้นมีปูอยู่ ครั้งนั้น เด็กชายหญิงจำนวนมากพากันออกจากบ้านหรือนิคมนั้นไปที่สระโบกขรณีนั้น ครั้นแล้วลงไปในสระโบกขรณีนั้น จับปูขึ้นจากน้ำมาวางไว้บนบก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปูนั้นจะพึงชูก้ามและขาใดๆ ออกมา เด็กชายหญิงเหล่านั้นก็จะพึงตัด หัก ทุบก้ามและขานั้นๆ ด้วยท่อนไม้หรือกระเบื้อง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปูนั้นมีก้ามและขาทั้งหมดถูกตัด ถูกหัก ถูกทุบแล้ว ย่อมไม่สามารถจะลงไปในสระโบกขรณีนั้นเหมือนเมื่อก่อนได้อีก ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วาทะที่ดิ้นรน สอดส่าย กระสับกระส่ายของสัจจกนิครนถบุตรมีอยู่เท่าใด พระผู้มีพระภาคก็ทรงตัด หัก ทุบเสียทั้งหมดแล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ สัจจกนิครนถบุตรไม่สามารถจะเข้ามาเฝ้าพระผู้มีพระภาคอีกด้วยความประสงค์จะโต้วาทะได้” เมื่อทุมมุขะลิจฉวีบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว สัจจกนิครนถบุตรได้กล่าวกะทุมมุขะลิจฉวีบุตรว่า “หยุดก่อน ท่านทุมมุขะ หยุดก่อน ท่านทุมมุขะ เราไม่ได้สนทนากับท่าน เราสนทนากับพระโคดมผู้เจริญ ณ ที่นี้”

361. ‘‘Tiṭṭhatesā, bho gotama, amhākañceva aññesañca puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ vācā. Vilāpaṃ vilapitaṃ maññe. Kittāvatā ca nu kho bhoto gotamassa sāvako sāsanakaro hoti ovādapatikaro tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho vesārajjappatto aparappaccayo satthusāsane viharatī’’ti? ‘‘Idha, aggivessana, mama sāvako yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati; yā kāci vedanā…pe… yā kāci saññā…pe… ye keci saṅkhārā…pe… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā, yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Ettāvatā kho, aggivessana, mama sāvako sāsanakaro hoti ovādapatikaro tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho vesārajjappatto aparappaccayo satthusāsane viharatī’’ti.

๓๖๑. “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ขอให้วาทะของพวกข้าพระองค์และของสมณพราหมณ์เหล่าอื่นเป็นอันยกไว้ก่อน ข้าพระองค์สำคัญว่า วาทะนั้นเป็นเพียงคำพูดเพ้อเจ้อไปเท่านั้น ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ สาวกของพระโคดมผู้เจริญจึงชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสั่งสอน เป็นผู้ทำตามโอวาท ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง ถึงความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่น อยู่ในคำสอนของพระศาสดา” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อัคคิเวสสนะ สาวกของเราในธรรมวินัยนี้ พิจารณาเห็นรูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในก็ตาม เป็นภายนอกก็ตาม หยาบก็ตาม ละเอียดก็ตาม เลวก็ตาม ประณีตก็ตาม อยู่ในที่ไกลก็ตาม อยู่ในที่ใกล้ก็ตาม ทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ พิจารณาเห็นเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในก็ตาม เป็นภายนอกก็ตาม หยาบก็ตาม ละเอียดก็ตาม เลวก็ตาม ประณีตก็ตาม อยู่ในที่ไกลก็ตาม อยู่ในที่ใกล้ก็ตาม ทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อัคคิเวสสนะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล สาวกของเราจึงชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสั่งสอน เป็นผู้ทำตามโอวาท ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง ถึงความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่น อยู่ในคำสอนของพระศาสดา”

‘‘Kittāvatā pana, bho gotama, bhikkhu arahaṃ hoti khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto’’ti? ‘‘Idha, aggivessana, bhikkhu yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na [Pg.298] meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādā vimutto hoti; yā kāci vedanā…pe… yā kāci saññā…pe… ye keci saṅkhārā…pe… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādā vimutto hoti. Ettāvatā kho, aggivessana, bhikkhu arahaṃ hoti khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto. Evaṃ vimuttacitto kho, aggivessana, bhikkhu tīhi anuttariyehi samannāgato hoti – dassanānuttariyena, paṭipadānuttariyena, vimuttānuttariyena. Evaṃ vimuttacitto kho, aggivessana, bhikkhu tathāgataññeva sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti – buddho so bhagavā bodhāya dhammaṃ deseti, danto so bhagavā damathāya dhammaṃ deseti, santo so bhagavā samathāya dhammaṃ deseti, tiṇṇo so bhagavā taraṇāya dhammaṃ deseti, parinibbuto so bhagavā parinibbānāya dhammaṃ desetī’’ti.

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ ภิกษุจึงเป็นพระอรหันต์สิ้นอาสวะแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นสังโยชน์ในภพแล้ว หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ” “อัคคิเวสสนะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาเห็นรูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ... ทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ แล้วเป็นผู้ไม่ยึดมั่นหลุดพ้นแล้ว พิจารณาเห็นเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ... ทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ แล้วเป็นผู้ไม่ยึดมั่นหลุดพ้นแล้ว อัคคิเวสสนะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ภิกษุจึงเป็นพระอรหันต์สิ้นอาสวะแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นสังโยชน์ในภพแล้ว หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ อัคคิเวสสนะ ภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นอย่างนี้แล ชื่อว่าประกอบด้วยอนุตตริยะ ๓ ประการ คือ ทัสสนานุตตริยะ (การเห็นอันยอดเยี่ยม) ปฏิปทานุตตริยะ (การปฏิบัติอันยอดเยี่ยม) วิมุตตานุตตริยะ (การหลุดพ้นอันยอดเยี่ยม) อัคคิเวสสนะ ภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นอย่างนี้แล ย่อมสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเฉพาะพระตถาคตเท่านั้นว่า ‘พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นผู้ตรัสรู้แล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อความรู้ยิ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นผู้ฝึกแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อการฝึก พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นผู้สงบแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อความสงบ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นผู้ข้ามแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อการข้าม พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นผู้ดับสนิทแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อการดับสนิท’ ”

362. Evaṃ vutte, saccako nigaṇṭhaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mayameva, bho gotama, dhaṃsī, mayaṃ pagabbā, ye mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ vādena vādaṃ āsādetabbaṃ amaññimha. Siyā hi, bho gotama, hatthiṃ pabhinnaṃ āsajja purisassa sotthibhāvo, na tveva bhavantaṃ gotamaṃ āsajja siyā purisassa sotthibhāvo. Siyā hi, bho gotama, pajjalitaṃ aggikkhandhaṃ āsajja purisassa sotthibhāvo, na tveva bhavantaṃ gotamaṃ āsajja siyā purisassa sotthibhāvo. Siyā hi, bho gotama, āsīvisaṃ ghoravisaṃ āsajja purisassa sotthibhāvo, na tveva bhavantaṃ gotamaṃ āsajja siyā purisassa sotthibhāvo. Mayameva, bho gotama, dhaṃsī, mayaṃ pagabbā, ye mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ vādena vādaṃ āsādetabbaṃ amaññimha. Adhivāsetu me bhavaṃ gotamo svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

๓๖๒. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สัจจกนิครนถบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพระองค์เป็นคนชอบรุกราน เป็นคนคะนองปาก ที่สำคัญหมายจะรุกรานพระโคดมผู้เจริญด้วยถ้อยคำ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ บุคคลเข้าไปหาช้างตกมัน ยังจะมีความสวัสดีได้ แต่บุคคลเข้าไปหาพระโคดมผู้เจริญ ไม่มีความสวัสดีได้เลย บุคคลเข้าไปหากองไฟที่ลุกโชน ยังจะมีความสวัสดีได้ แต่บุคคลเข้าไปหาพระโคดมผู้เจริญ ไม่มีความสวัสดีได้เลย บุคคลเข้าไปหางูเห่าที่มีพิษร้าย ยังจะมีความสวัสดีได้ แต่บุคคลเข้าไปหาพระโคดมผู้เจริญ ไม่มีความสวัสดีได้เลย ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพระองค์เป็นคนชอบรุกราน เป็นคนคะนองปาก ที่สำคัญหมายจะรุกรานพระโคดมผู้เจริญด้วยถ้อยคำ ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดรับภัตตาหารของข้าพระองค์พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เพื่อฉันในวันพรุ่งนี้เถิด” พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ

363. Atha kho saccako nigaṇṭhaputto bhagavato adhivāsanaṃ viditvā te licchavī āmantesi – ‘‘suṇantu me bhonto licchavī, samaṇo [Pg.299] me gotamo nimantito svātanāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Tena me abhihareyyātha yamassa patirūpaṃ maññeyyāthā’’ti. Atha kho te licchavī tassā rattiyā accayena saccakassa nigaṇṭhaputtassa pañcamattāni thālipākasatāni bhattābhihāraṃ abhihariṃsu. Atha kho nigaṇṭhaputto sake ārāme paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi – ‘‘kālo, bho gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena saccakassa nigaṇṭhaputtassa ārāmo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Atha kho saccako nigaṇṭhaputto buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho saccako nigaṇṭhaputto bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho saccako nigaṇṭhaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yamidaṃ, bho gotama, dāne puññañca puññamahī ca taṃ dāyakānaṃ sukhāya hotū’’ti. ‘‘Yaṃ kho, aggivessana, tādisaṃ dakkhiṇeyyaṃ āgamma avītarāgaṃ avītadosaṃ avītamohaṃ, taṃ dāyakānaṃ bhavissati. Yaṃ kho, aggivessana, mādisaṃ dakkhiṇeyyaṃ āgamma vītarāgaṃ vītadosaṃ vītamohaṃ, taṃ tuyhaṃ bhavissatī’’ti.

๓๖๓. ครั้งนั้น สัจจกนิครนถบุตรทราบการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้บอกแก่เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นว่า ‘ท่านลิจฉวีทั้งหลาย ขอจงฟังข้าพเจ้า พระสมณโคดมพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ข้าพเจ้านิมนต์ไว้แล้วเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้ ท่านทั้งหลายพึงนำภัตตาหารที่ท่านทั้งหลายเห็นว่าสมควรแก่พระองค์มาให้ข้าพเจ้า’ ลำดับนั้น พอราตรีนั้นล่วงไป เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นได้นำถาดสำรับภัตตาหารประมาณ ๕๐๐ สำรับไปให้สัจจกนิครนถบุตร ครั้งนั้น สัจจกนิครนถบุตรให้จัดเตรียมของขบฉันของบริโภคอันประณีตไว้ในอารามของตนแล้ว ให้คนไปกราบทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่ท่านพระโคดม ถึงเวลาแล้ว ภัตตาหารสำเร็จแล้ว’ ครั้งนั้น ในเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสก ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปยังอารามของสัจจกนิครนถบุตร แล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ลำดับนั้น สัจจกนิครนถบุตรได้อังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ด้วยของขบฉันของบริโภคอันประณีต ด้วยมือของตนจนภิกษุสงฆ์ห้าม ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จ ทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตรแล้ว สัจจกนิครนถบุตรจึงถือเอาอาสนะต่ำแห่งหนึ่ง นั่ง ณ ที่สมควร ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว สัจจกนิครนถบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่ท่านพระโคดม บุญและผลบุญใดในทานนี้ ขอจงมีเพื่อความสุขแก่ทายกทั้งหลายเถิด’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘อัคคิเวสสนะ บุญที่อาศัยทักขิไณยบุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ โทสะ โมหะ เช่นนั้น จะมีแก่ทายกทั้งหลาย ส่วนบุญที่อาศัยทักขิไณยบุคคลผู้ปราศจากราคะ โทสะ โมหะ เช่นเรา จะมีแก่ท่าน’

Cūḷasaccakasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ.

จูฬสัจจกสูตรที่ ๕ จบ

6. Mahāsaccakasuttaṃ

๖. มหาสัจจกสูตร

364. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena bhagavā pubbaṇhasamayaṃ sunivattho hoti pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pavisitukāmo. Atha kho saccako nigaṇṭhaputto jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno yena mahāvanaṃ kūṭāgārasālā tenupasaṅkami. Addasā kho āyasmā ānando saccakaṃ nigaṇṭhaputtaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, bhante, saccako [Pg.300] nigaṇṭhaputto āgacchati bhassappavādako paṇḍitavādo sādhusammato bahujanassa. Eso kho, bhante, avaṇṇakāmo buddhassa, avaṇṇakāmo dhammassa, avaṇṇakāmo saṅghassa. Sādhu, bhante, bhagavā muhuttaṃ nisīdatu anukampaṃ upādāyā’’ti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Atha kho saccako nigaṇṭhaputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho saccako nigaṇṭhaputto bhagavantaṃ etadavoca –

๓๖๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน เขตกรุงเวสาลี สมัยนั้นแล ในเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองสบงเรียบร้อย ทรงถือบาตรและจีวร มีพระประสงค์จะเสด็จเข้าไปบิณฑบาตในกรุงเวสาลี ครั้งนั้น สัจจกนิครนถบุตรเดินจงกรมเที่ยวไป ได้เข้าไปยังป่ามหาวัน กูฏาคารศาลา ท่านพระอานนท์ได้เห็นสัจจกนิครนถบุตรกำลังเดินมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัจจกนิครนถบุตรนี้เป็นนักโต้วาทะ อ้างตนว่าเป็นบัณฑิต เป็นที่ยกย่องของมหาชนว่าเป็นคนดี กำลังมาที่นี่ เขาเป็นผู้ใคร่จะติเตียนพระพุทธเจ้า ใคร่จะติเตียนพระธรรม ใคร่จะติเตียนพระสงฆ์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดประทับนั่งสักครู่หนึ่ง เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด พระเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ลำดับนั้น สัจจกนิครนถบุตรได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว สัจจกนิครนถบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

365. ‘‘Santi, bho gotama, eke samaṇabrāhmaṇā kāyabhāvanānuyogamanuyuttā viharanti, no cittabhāvanaṃ. Phusanti hi te, bho gotama, sārīrikaṃ dukkhaṃ vedanaṃ. Bhūtapubbaṃ, bho gotama, sārīrikāya dukkhāya vedanāya phuṭṭhassa sato ūrukkhambhopi nāma bhavissati, hadayampi nāma phalissati, uṇhampi lohitaṃ mukhato uggamissati, ummādampi pāpuṇissati cittakkhepaṃ. Tassa kho etaṃ, bho gotama, kāyanvayaṃ cittaṃ hoti, kāyassa vasena vattati. Taṃ kissa hetu? Abhāvitattā cittassa. Santi pana, bho gotama, eke samaṇabrāhmaṇā cittabhāvanānuyogamanuyuttā viharanti, no kāyabhāvanaṃ. Phusanti hi te, bho gotama, cetasikaṃ dukkhaṃ vedanaṃ. Bhūtapubbaṃ, bho gotama, cetasikāya dukkhāya vedanāya phuṭṭhassa sato ūrukkhambhopi nāma bhavissati, hadayampi nāma phalissati, uṇhampi lohitaṃ mukhato uggamissati, ummādampi pāpuṇissati cittakkhepaṃ. Tassa kho eso, bho gotama, cittanvayo kāyo hoti, cittassa vasena vattati. Taṃ kissa hetu? Abhāvitattā kāyassa. Tassa mayhaṃ, bho gotama, evaṃ hoti – ‘addhā bhoto gotamassa sāvakā cittabhāvanānuyogamanuyuttā viharanti, no kāyabhāvana’’’nti.

๓๖๕. ‘ข้าแต่ท่านพระโคดม มีสมณพราหมณ์บางพวกหมั่นประกอบกายภาวนา แต่ไม่หมั่นประกอบจิตตภาวนาอยู่ ข้าแต่ท่านพระโคดม สมณพราหมณ์พวกนั้นย่อมเสวยทุกขเวทนาทางกาย ข้าพเจ้าขอกล่าวถึงเรื่องที่เคยมีมาแล้ว คือ เมื่อบุคคลถูกทุกขเวทนาทางกายครอบงำ แม้ความที่ขาแข็งทื่อไปก็มี แม้ความที่หัวใจแตกก็มี แม้โลหิตร้อนๆ จะพุ่งออกจากปากก็มี แม้จะถึงความวิกลจริต จิตฟุ้งซ่านก็มี ข้าแต่ท่านพระโคดม จิตของผู้นั้นย่อมเป็นไปตามกาย ย่อมเป็นไปในอำนาจของกาย ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะจิตยังไม่ได้รับการอบรม ข้าแต่ท่านพระโคดม ยังมีสมณพราหมณ์บางพวกหมั่นประกอบจิตตภาวนา แต่ไม่หมั่นประกอบกายภาวนาอยู่ ข้าแต่ท่านพระโคดม สมณพราหมณ์พวกนั้นย่อมเสวยทุกขเวทนาทางใจ ข้าพเจ้าขอกล่าวถึงเรื่องที่เคยมีมาแล้ว คือ เมื่อบุคคลถูกทุกขเวทนาทางใจครอบงำ แม้ความที่ขาแข็งทื่อไปก็มี แม้ความที่หัวใจแตกก็มี แม้โลหิตร้อนๆ จะพุ่งออกจากปากก็มี แม้จะถึงความวิกลจริต จิตฟุ้งซ่านก็มี ข้าแต่ท่านพระโคดม กายของผู้นั้นย่อมเป็นไปตามจิต ย่อมเป็นไปในอำนาจของจิต ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะกายยังไม่ได้รับการอบรม ข้าแต่ท่านพระโคดม ข้าพเจ้ามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เป็นที่แน่นอนว่า เหล่าสาวกของท่านพระโคดมหมั่นประกอบจิตตภาวนา แต่ไม่หมั่นประกอบกายภาวนา’’

366. ‘‘Kinti pana te, aggivessana, kāyabhāvanā sutā’’ti? ‘‘Seyyathidaṃ – nando vaccho, kiso saṃkicco, makkhali gosālo – etehi, bho gotama, acelakā muttācārā hatthāpalekhanā naehibhaddantikā natiṭṭhabhaddantikā na abhihaṭaṃ na uddissakataṃ na nimantanaṃ sādiyanti, te na kumbhimukhā [Pg.301] paṭiggaṇhanti na kaḷopimukhā paṭiggaṇhanti na eḷakamantaraṃ na daṇḍamantaraṃ na musalamantaraṃ na dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ na gabbhiniyā na pāyamānāya na purisantaragatāya na saṅkittīsu na yattha sā upaṭṭhito hoti na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī, na macchaṃ na maṃsaṃ na suraṃ na merayaṃ na thusodakaṃ pivanti. Te ekāgārikā vā honti ekālopikā, dvāgārikā vā honti dvālopikā…pe… sattāgārikā vā honti sattālopikā. Ekissāpi dattiyā yāpenti, dvīhipi dattīhi yāpenti…pe… sattahipi dattīhi yāpenti. Ekāhikampi āhāraṃ āhārenti, dvīhikampi āhāraṃ āhārenti…pe… sattāhikampi āhāraṃ āhārenti. Iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyuttā viharantī’’ti.

๓๖๖. “อัคคิเวสสนะ ก็ท่านเคยได้ยินกายภาวนามาอย่างไร” “อย่างนี้คือ นันทะ วัจฉะ, กิสะ สังกิจจะ, มักขลิ โคสาละ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ท่านเหล่านี้เป็นอเจลก (ชีเปลือย) มีอาจาระอันปล่อยแล้ว (ประพฤติตนตามสบาย) เลียมือ ไม่รับอาหารที่เขานิมนต์ว่า ‘นิมนต์มาเถิด ท่านผู้เจริญ’ ไม่รับอาหารที่เขานิมนต์ว่า ‘โปรดยืนรอสักครู่เถิด ท่านผู้เจริญ’ ไม่ยินดีอาหารที่เขานำมาถวาย ไม่ยินดีอาหารที่เขาทำอุทิศถวาย ไม่ยินดีอาหารที่เขานิมนต์ พวกเขาไม่รับอาหารจากปากหม้อ ไม่รับอาหารจากปากกระเช้า ไม่รับอาหารที่ถวายข้ามธรณีประตู ไม่รับอาหารที่ถวายข้ามท่อนไม้ ไม่รับอาหารที่ถวายข้ามสาก ไม่รับอาหารจากคน ๒ คนที่กำลังบริโภคอยู่ ไม่รับอาหารจากหญิงมีครรภ์ ไม่รับอาหารจากหญิงที่กำลังให้นมบุตร ไม่รับอาหารจากหญิงที่ไปคลุกคลีกับบุรุษ ไม่รับอาหารที่นัดแนะกันทำถวาย ไม่รับอาหารในที่ที่สุนัขรออยู่ ไม่รับอาหารในที่ที่แมลงวันตอมเป็นกลุ่มๆ ไม่บริโภคปลา ไม่บริโภคเนื้อ ไม่ดื่มสุรา ไม่ดื่มเมรัย ไม่ดื่มน้ำหมักดอง พวกเขาเป็นผู้รับอาหารบ้านเดียว คำเดียวบ้าง รับอาหาร ๒ บ้าน ๒ คำบ้าง ...ฯลฯ... รับอาหาร ๗ บ้าน ๗ คำบ้าง ยังชีพอยู่ได้ด้วยอาหารทัพพีเดียวบ้าง ยังชีพอยู่ได้ด้วยอาหาร ๒ ทัพพีบ้าง ...ฯลฯ... ยังชีพอยู่ได้ด้วยอาหาร ๗ ทัพพีบ้าง บริโภคอาหารเว้น ๑ วันบ้าง บริโภคอาหารเว้น ๒ วันบ้าง ...ฯลฯ... บริโภคอาหารเว้น ๗ วันบ้าง เป็นผู้ประกอบความเพียรในการบริโภคอาหารตามวาระเวียนมาถึง แม้กึ่งเดือน ด้วยอาการอย่างนี้อยู่”

‘‘Kiṃ pana te, aggivessana, tāvatakeneva yāpentī’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama. Appekadā, bho gotama, uḷārāni uḷārāni khādanīyāni khādanti, uḷārāni uḷārāni bhojanāni bhuñjanti, uḷārāni uḷārāni sāyanīyāni sāyanti, uḷārāni uḷārāni pānāni pivanti. Te imaṃ kāyaṃ balaṃ gāhenti nāma, brūhenti nāma, medenti nāmā’’ti.

“อัคคิเวสสนะ ก็ท่านเหล่านั้นยังชีพอยู่ได้ด้วยอาหารเพียงเท่านั้นหรือ” “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้อนี้หามิได้ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ บางครั้งพวกเขาก็เคี้ยวกินของเคี้ยวอันประณีตๆ บริโภคของบริโภคอันประณีตๆ ลิ้มของลิ้มอันประณีตๆ ดื่มเครื่องดื่มอันประณีตๆ พวกเขาชื่อว่าบำรุงกายนี้ให้มีกำลัง ชื่อว่าทำให้เติบโต ชื่อว่าทำให้มีไขมัน”

‘‘Yaṃ kho te, aggivessana, purimaṃ pahāya pacchā upacinanti, evaṃ imassa kāyassa ācayāpacayo hoti. Kinti pana te, aggivessana, cittabhāvanā sutā’’ti? Cittabhāvanāya kho saccako nigaṇṭhaputto bhagavatā puṭṭho samāno na sampāyāsi.

“อัคคิเวสสนะ ท่านเหล่านั้นละการปฏิบัติเบื้องต้นแล้ว ภายหลังกลับพอกพูนกายใด ด้วยอาการอย่างนี้ กายนี้จึงมีความเจริญและความเสื่อม อัคคิเวสสนะ ก็ท่านเคยได้ยินจิตตภาวนามาอย่างไร” สัจจกนิครนถบุตรถูกพระผู้มีพระภาคตรัสถามถึงจิตตภาวนาแล้ว ไม่อาจตอบให้สำเร็จประโยชน์ได้

367. Atha kho bhagavā saccakaṃ nigaṇṭhaputtaṃ etadavoca – ‘‘yāpi kho te esā, aggivessana, purimā kāyabhāvanā bhāsitā sāpi ariyassa vinaye no dhammikā kāyabhāvanā. Kāyabhāvanampi kho tvaṃ, aggivessana, na aññāsi, kuto pana tvaṃ cittabhāvanaṃ jānissasi? Api ca, aggivessana, yathā abhāvitakāyo ca hoti abhāvitacitto ca, bhāvitakāyo ca hoti bhāvitacitto ca. Taṃ suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho saccako nigaṇṭhaputto bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

๓๖๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้กับสัจจกนิครนถบุตรว่า “อัคคิเวสสนะ กายภาวนาที่ท่านกล่าวแล้วในเบื้องต้นแม้นั้น ก็ไม่ใช่กายภาวนาที่ชอบด้วยธรรมในวินัยของพระอริยะ อัคคิเวสสนะ ท่านยังไม่รู้จักแม้กายภาวนาเลย ไฉนท่านจักรู้จักจิตตภาวนาเล่า อนึ่ง อัคคิเวสสนะ บุคคลผู้มีกายที่ยังไม่อบรมและมีจิตที่ยังไม่อบรมเป็นอย่างไร และบุคคลผู้มีกายที่อบรมแล้วและมีจิตที่อบรมแล้วเป็นอย่างไร ท่านจงฟังเรื่องนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” สัจจกนิครนถบุตรได้ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระองค์ผู้เจริญ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ว่า

368. ‘‘Kathañca[Pg.302], aggivessana, abhāvitakāyo ca hoti abhāvitacitto ca? Idha, aggivessana, assutavato puthujjanassa uppajjati sukhā vedanā. So sukhāya vedanāya phuṭṭho samāno sukhasārāgī ca hoti sukhasārāgitañca āpajjati. Tassa sā sukhā vedanā nirujjhati. Sukhāya vedanāya nirodhā uppajjati dukkhā vedanā. So dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjati. Tassa kho esā, aggivessana, uppannāpi sukhā vedanā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati abhāvitattā kāyassa, uppannāpi dukkhā vedanā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati abhāvitattā cittassa. Yassa kassaci, aggivessana, evaṃ ubhatopakkhaṃ uppannāpi sukhā vedanā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati abhāvitattā kāyassa, uppannāpi dukkhā vedanā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati abhāvitattā cittassa, evaṃ kho, aggivessana, abhāvitakāyo ca hoti abhāvitacitto ca.

๓๖๘. “อัคคิเวสสนะ บุคคลผู้มีกายที่ยังไม่อบรมและมีจิตที่ยังไม่อบรมเป็นอย่างไร อัคคิเวสสนะ ในกรณีนี้ สุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ เขาถูกสุขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมเป็นผู้กำหนัดในสุข และย่อมถึงความเป็นผู้กำหนัดในสุข สุขเวทนานั้นของเขาย่อมดับไป เพราะสุขเวทนาดับไป ทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้น เขาถูกทุกขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมเศร้าโศก ลำบาก ร่ำไรรำพัน ทุบอก คร่ำครวญ ถึงความหลงใหล อัคคิเวสสนะ สุขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้วนั้นของเขาย่อมครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะกายยังมิได้อบรม ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะจิตยังมิได้อบรม อัคคิเวสสนะ บุคคลใดก็ตาม เป็นอย่างนี้ทั้งสองฝ่าย คือ สุขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้วย่อมครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะกายยังมิได้อบรม และทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะจิตยังมิได้อบรม อัคคิเวสสนะ ด้วยอาการอย่างนี้แล บุคคลจึงชื่อว่ามีกายที่ยังไม่อบรมและมีจิตที่ยังไม่อบรม

369. ‘‘Kathañca, aggivessana, bhāvitakāyo ca hoti bhāvitacitto ca? Idha, aggivessana, sutavato ariyasāvakassa uppajjati sukhā vedanā. So sukhāya vedanāya phuṭṭho samāno na sukhasārāgī ca hoti, na sukhasārāgitañca āpajjati. Tassa sā sukhā vedanā nirujjhati. Sukhāya vedanāya nirodhā uppajjati dukkhā vedanā. So dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjati. Tassa kho esā, aggivessana, uppannāpi sukhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati bhāvitattā kāyassa, uppannāpi dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati bhāvitattā cittassa. Yassa kassaci, aggivessana, evaṃ ubhatopakkhaṃ uppannāpi sukhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati bhāvitattā kāyassa, uppannāpi dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati bhāvitattā cittassa. Evaṃ kho, aggivessana, bhāvitakāyo ca hoti bhāvitacitto cā’’ti.

๓๖๙. “อัคคิเวสสนะ บุคคลผู้มีกายที่อบรมแล้วและมีจิตที่อบรมแล้วเป็นอย่างไร อัคคิเวสสนะ ในกรณีนี้ สุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นแก่อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ท่านถูกสุขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมไม่เป็นผู้กำหนัดในสุข และไม่ถึงความเป็นผู้กำหนัดในสุข สุขเวทนานั้นของท่านย่อมดับไป เพราะสุขเวทนาดับไป ทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้น ท่านถูกทุกขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่ร่ำไรรำพัน ไม่ทุบอกคร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงใหล อัคคิเวสสนะ สุขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้วนั้นของท่านย่อมไม่ครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะกายอบรมแล้ว ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมไม่ครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะจิตอบรมแล้ว อัคคิเวสสนะ บุคคลใดก็ตาม เป็นอย่างนี้ทั้งสองฝ่าย คือ สุขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้วย่อมไม่ครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะกายอบรมแล้ว และทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมไม่ครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะจิตอบรมแล้ว อัคคิเวสสนะ ด้วยอาการอย่างนี้แล บุคคลจึงชื่อว่ามีกายที่อบรมแล้วและมีจิตที่อบรมแล้ว”

370. ‘‘Evaṃ pasanno ahaṃ bhoto gotamassa! Bhavañhi gotamo bhāvitakāyo ca hoti bhāvitacitto cā’’ti. ‘‘Addhā kho te ayaṃ, aggivessana, āsajja upanīya vācā bhāsitā, api ca te ahaṃ byākarissāmi[Pg.303]. Yato kho ahaṃ, aggivessana, kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, taṃ vata me uppannā vā sukhā vedanā cittaṃ pariyādāya ṭhassati, uppannā vā dukkhā vedanā cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti.

๓๗๐. “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระโคดมผู้เจริญอย่างนี้ว่า พระโคดมผู้เจริญทรงมีพระกายอบรมแล้ว ทรงมีพระจิตอบรมแล้ว” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อัคคิเวสสนะ ท่านกล่าววาจานี้โดยแท้ เป็นการกระทบกระทั่งและยกย่อง แต่เราจะอธิบายให้ท่านฟัง อัคคิเวสสนะ นับแต่เราปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้ว ข้อที่สุขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้วจะครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ หรือทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้วจะครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ ย่อมไม่มีเลย”

‘‘Na hi nūna bhoto gotamassa uppajjati tathārūpā sukhā vedanā yathārūpā uppannā sukhā vedanā cittaṃ pariyādāya tiṭṭheyya; na hi nūna bhoto gotamassa uppajjati tathārūpā dukkhā vedanā yathārūpā uppannā dukkhā vedanā cittaṃ pariyādāya tiṭṭheyyā’’ti.

“สุขเวทนาชนิดที่เมื่อเกิดขึ้นแล้วจะครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ คงไม่เกิดแก่พระโคดมผู้เจริญเป็นแน่ ทุกขเวทนาชนิดที่เมื่อเกิดขึ้นแล้วจะครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ คงไม่เกิดแก่พระโคดมผู้เจริญเป็นแน่”

371. ‘‘Kiñhi no siyā, aggivessana? Idha me, aggivessana, pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi – ‘sambādho gharāvāso rajāpatho, abbhokāso pabbajjā. Nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So kho ahaṃ, aggivessana, aparena samayena daharova samāno, susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā, akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ assumukhānaṃ rudantānaṃ, kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajiṃ. So evaṃ pabbajito samāno kiṃkusalagavesī anuttaraṃ santivarapadaṃ pariyesamāno yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā āḷāraṃ kālāmaṃ etadavocaṃ – ‘icchāmahaṃ, āvuso kālāma, imasmiṃ dhammavinaye brahmacariyaṃ caritu’nti. Evaṃ vutte, aggivessana, āḷāro kālāmo maṃ etadavoca – ‘viharatāyasmā, tādiso ayaṃ dhammo yattha viññū puriso nacirasseva sakaṃ ācariyakaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā’ti. So kho ahaṃ, aggivessana, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ pariyāpuṇiṃ. So kho ahaṃ, aggivessana, tāvatakeneva oṭṭhapahatamattena lapitalāpanamattena ñāṇavādañca vadāmi theravādañca, ‘jānāmi passāmī’ti ca paṭijānāmi, ahañceva aññe ca. Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘na kho āḷāro kālāmo imaṃ dhammaṃ kevalaṃ saddhāmattakena sayaṃ abhiññā [Pg.304] sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti, addhā āḷāro kālāmo imaṃ dhammaṃ jānaṃ passaṃ viharatī’’’ti.

๓๗๑. “อัคคิเวสสนะ ไฉนจะไม่มีเล่า อัคคิเวสสนะ เรื่องเคยมีมาแล้วแก่เรา ก่อนแต่ตรัสรู้ เมื่อยังไม่ได้ตรัสรู้ ยังเป็นโพธิสัตว์อยู่ ได้มีความคิดคำนึงอย่างนี้ว่า ‘การอยู่ครองเรือนเป็นเรื่องคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี ส่วนบรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง การที่ผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์นี้ให้บริบูรณ์ครบถ้วน ให้บริสุทธิ์หมดจด ดุจสังข์ที่ขัดดีแล้ว ไม่ใช่ทำได้ง่าย ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเถิด’ อัคคิเวสสนะ สมัยต่อมา เรานั้นยังหนุ่มแน่น มีผมดำสนิท ประกอบด้วยวัยหนุ่มอันเจริญ อยู่ในปฐมวัย เมื่อมารดาบิดาไม่ปรารถนา มีหน้านองด้วยน้ำตา ร้องไห้อยู่ ได้ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เมื่อบวชแล้วอย่างนี้ แสวงหาอยู่ว่าอะไรเป็นกุศล เมื่อเสาะแสวงหาอนุตตรสันติวรบท (ทางอันประเสริฐคือความสงบอย่างยิ่ง) ได้เข้าไปหาอาฬารดาบส กาลามโคตร ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวกับอาฬารดาบส กาลามโคตรว่า ‘ท่านกาลามะ ข้าพเจ้าปรารถนาจะประพฤติพรหมจรรย์ในธรรมวินัยนี้’ อัคคิเวสสนะ เมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว อาฬารดาบส กาลามโคตร ได้กล่าวกับเราว่า ‘ท่านจงอยู่เถิด ธรรมนี้เป็นเช่นนั้น ซึ่งวิญญูชนจะพึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง บรรลุถึงอยู่ได้ ไม่นานนัก’ อัคคิเวสสนะ เรานั้นเรียนรู้ธรรมนั้นได้โดยไม่นาน โดยฉับพลัน อัคคิเวสสนะ เรานั้นกล่าวญาณวาทและเถรวาทได้เพียงการขยับริมฝีปาก เพียงการกล่าวตามเท่านั้น และปฏิญาณว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ ข้าพเจ้าเห็น’ ทั้งตัวเราเองและผู้อื่น อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดคำนึงอย่างนี้ว่า ‘อาฬารดาบส กาลามโคตร มิใช่ประกาศธรรมนี้เพียงเพราะมีศรัทธาเท่านั้นว่า เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง บรรลุถึงอยู่ โดยที่แท้ อาฬารดาบส กาลามโคตร ย่อมรู้เห็นธรรมนี้อยู่’”

‘‘Atha khvāhaṃ, aggivessana, yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā āḷāraṃ kālāmaṃ etadavocaṃ – ‘kittāvatā no, āvuso kālāma, imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesī’ti? Evaṃ vutte, aggivessana, āḷāro kālāmo ākiñcaññāyatanaṃ pavedesi. Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘na kho āḷārasseva kālāmassa atthi saddhā, mayhaṃpatthi saddhā; na kho āḷārasseva kālāmassa atthi vīriyaṃ, mayhaṃpatthi vīriyaṃ; na kho āḷārasseva kālāmassa atthi sati, mayhaṃpatthi sati; na kho āḷārasseva kālāmassa atthi samādhi, mayhaṃpatthi samādhi; na kho āḷārasseva kālāmassa atthi paññā, mayhaṃpatthi paññā; yaṃnūnāhaṃ yaṃ dhammaṃ āḷāro kālāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti tassa dhammassa sacchikiriyāya padaheyya’nti. So kho ahaṃ, aggivessana, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsiṃ.

“อัคคิเวสสนะ ครั้งนั้น เราได้เข้าไปหาอาฬารดาบส กาลามโคตร ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวกับอาฬารดาบส กาลามโคตรว่า ‘ท่านกาลามะ ท่านประกาศธรรมนี้ว่า เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง บรรลุถึงอยู่ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร’ เมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว อาฬารดาบส กาลามโคตร ได้ประกาศอากิญจัญญายตนะ อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดคำนึงอย่างนี้ว่า ‘มิใช่แต่อาฬารดาบส กาลามโคตรเท่านั้นที่มีศรัทธา แม้เราก็มีศรัทธา มิใช่แต่อาฬารดาบส กาลามโคตรเท่านั้นที่มีวิริยะ แม้เราก็มีวิริยะ มิใช่แต่อาฬารดาบส กาลามโคตรเท่านั้นที่มีสติ แม้เราก็มีสติ มิใช่แต่อาฬารดาบส กาลามโคตรเท่านั้นที่มีสมาธิ แม้เราก็มีสมาธิ มิใช่แต่อาฬารดาบส กาลามโคตรเท่านั้นที่มีปัญญา แม้เราก็มีปัญญา ถ้ากระไร เราพึงพากเพียรเพื่อทำให้แจ้งธรรมที่อาฬารดาบส กาลามโคตร ประกาศว่า เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง บรรลุถึงอยู่เถิด’ อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้ทำให้แจ้งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเอง บรรลุถึงอยู่ โดยไม่นาน โดยฉับพลัน”

‘‘Atha khvāhaṃ, aggivessana, yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā āḷāraṃ kālāmaṃ etadavocaṃ – ‘ettāvatā no, āvuso kālāma, imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesī’ti? ‘Ettāvatā kho ahaṃ, āvuso, imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemī’ti. ‘Ahampi kho, āvuso, ettāvatā imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmī’ti. ‘Lābhā no, āvuso, suladdhaṃ no, āvuso, ye mayaṃ āyasmantaṃ tādisaṃ sabrahmacāriṃ passāma. Iti yāhaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemi taṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi; yaṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi tamahaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemi. Iti yāhaṃ dhammaṃ jānāmi taṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi; yaṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi tamahaṃ dhammaṃ jānāmi. Iti yādiso ahaṃ tādiso tuvaṃ, yādiso tuvaṃ tādiso ahaṃ. Ehi dāni, āvuso, ubhova santā imaṃ gaṇaṃ pariharāmā’ti. Iti [Pg.305] kho, aggivessana, āḷāro kālāmo ācariyo me samāno (attano) antevāsiṃ maṃ samānaṃ attanā samasamaṃ ṭhapesi, uḷārāya ca maṃ pūjāya pūjesi. Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘nāyaṃ dhammo nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, yāvadeva ākiñcaññāyatanūpapattiyā’ti. So kho ahaṃ, aggivessana, taṃ dhammaṃ analaṅkaritvā tasmā dhammā nibbijja apakkamiṃ.

“อัคคิเวสสนะ ครั้งนั้น เราได้เข้าไปหาอาฬารดาบส กาลามโคตร ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะอาฬารดาบส กาลามโคตรว่า ‘ท่านกาลามะ ท่านประกาศธรรมนี้ที่ตนทำใ้ห้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้หรือ’ (อาฬารดาบสตอบว่า) ‘ดูกรอาวุโส เราประกาศธรรมนี้ที่ตนทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แหละ’ (เราจึงกล่าวว่า) ‘ดูกรอาวุโส แม้เราก็เข้าถึงธรรมนี้ที่ตนทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองอยู่ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้’ (อาฬารดาบสกล่าวว่า) ‘ดูกรอาวุโส เป็นลาภของพวกเราหนอ พวกเราได้ดีแล้วหนอ ที่ได้พบเพื่อนพรหมจารีผู้มีอายุเช่นท่าน ดังนั้น ธรรมใดที่เราประกาศซึ่งตนทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ ธรรมนั้นท่านก็เข้าถึงซึ่งตนทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองอยู่ ธรรมใดที่ท่านเข้าถึงซึ่งตนทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองอยู่ ธรรมนั้นเราก็ประกาศซึ่งตนทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ ดังนั้น ธรรมใดที่เรารู้ ธรรมนั้นท่านก็รู้ ธรรมใดที่ท่านรู้ ธรรมนั้นเราก็รู้ ดังนั้น เราเป็นเช่นใด ท่านก็เป็นเช่นนั้น ท่านเป็นเช่นใด เราก็เป็นเช่นนั้น มาเถิด อาวุโส บัดนี้ เราทั้งสองคนจงบริหารหมู่คณะนี้เถิด’ อัคคิเวสสนะ อาฬารดาบส กาลามโคตร ผู้เป็นอาจารย์ของเรา ได้ตั้งเราผู้เป็นศิษย์ไว้ในฐานะเสมอด้วยตน และได้บูชาเราด้วยการบูชาอันยิ่งใหญ่อย่างนี้แล อัคคิเวสสนะ ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘ธรรมนี้ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด ไม่เป็นไปเพื่อความดับ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ไม่เป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง ไม่เป็นไปเพื่อการตรัสรู้ ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน เป็นไปเพียงเพื่อการเข้าถึงอากิญจัญญายตนภพเท่านั้น’ อัคคิเวสสนะ ครั้งนั้น เราไม่พอใจธรรมนั้น เบื่อหน่ายจากธรรมนั้นแล้วหลีกไป”

372. ‘‘So kho ahaṃ, aggivessana, kiṃkusalagavesī anuttaraṃ santivarapadaṃ pariyesamāno yena udako rāmaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā udakaṃ rāmaputtaṃ etadavocaṃ – ‘icchāmahaṃ, āvuso imasmiṃ dhammavinaye brahmacariyaṃ caritu’nti. Evaṃ vutte, aggivessana, udako rāmaputto maṃ etadavoca – ‘viharatāyasmā, tādiso ayaṃ dhammo yattha viññū puriso nacirasseva sakaṃ ācariyakaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā’ti. So kho ahaṃ, aggivessana, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ pariyāpuṇiṃ. So kho ahaṃ, aggivessana, tāvatakeneva oṭṭhapahatamattena lapitalāpanamattena ñāṇavādañca vadāmi theravādañca, ‘jānāmi passāmī’ti ca paṭijānāmi, ahañceva aññe ca. Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘na kho rāmo imaṃ dhammaṃ kevalaṃ saddhāmattakena sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesi. Addhā rāmo imaṃ dhammaṃ jānaṃ passaṃ vihāsī’ti. Atha khvāhaṃ, aggivessana, yena udako rāmaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā udakaṃ rāmaputtaṃ etadavocaṃ – ‘kittāvatā no, āvuso rāmo, imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesī’ti? Evaṃ vutte, aggivessana, udako rāmaputto nevasaññānāsaññāyatanaṃ pavedesi. Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘na kho rāmasseva ahosi saddhā, mayhaṃpatthi saddhā; na kho rāmasseva ahosi vīriyaṃ, mayhaṃpatthi vīriyaṃ; na kho rāmasseva ahosi sati, mayhaṃpatthi sati; na kho rāmasseva ahosi samādhi, mayhaṃpatthi samādhi; na kho rāmasseva ahosi paññā, mayhaṃpatthi paññā; yaṃnūnāhaṃ yaṃ dhammaṃ rāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesi tassa dhammassa sacchikiriyāya [Pg.306] padaheyya’nti. So kho ahaṃ, aggivessana, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsiṃ.

๓๗๒. “อัคคิเวสสนะ ครั้งนั้น เราเมื่อแสวงหาว่าอะไรเป็นกุศล เสาะหาทางอันประเสริฐที่ระงับซึ่งหาที่เปรียบมิได้ ได้เข้าไปหาอุทกดาบส รามบุตร ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะอุทกดาบส รามบุตรว่า ‘ดูกรอาวุโส ข้าพเจ้าปรารถนาจะประพฤติพรหมจรรย์ในธรรมวินัยนี้’ อัคคิเวสสนะ เมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว อุทกดาบส รามบุตร ได้กล่าวคำนี้กะเราว่า ‘ท่านผู้มีอายุจงอยู่เถิด ธรรมนี้เป็นเช่นที่วิญญูชนจะพึงทำให้แจ้งซึ่งลัทธิของอาจารย์ตนด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ได้ในไม่ช้า’ อัคคิเวสสนะ ครั้งนั้น เราเรียนรู้ธรรมนั้นได้โดยฉับพลันในไม่ช้าเลย อัคคิเวสสนะ ครั้งนั้น เรากล่าวญาณวาทและเถรวาทได้เพียงแค่การขยับริมฝีปาก เพียงแค่การพูดพร่ำไปเท่านั้น และปฏิญาณว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ ข้าพเจ้าเห็น’ ทั้งตัวเราเองและผู้อื่นด้วย อัคคิเวสสนะ ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘รามดาบสมิได้ประกาศธรรมนี้ว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่’ ด้วยเพียงความเชื่อเท่านั้นเป็นแน่แท้ รามดาบสอยู่โดยรู้เห็นธรรมนี้แน่นอน’ อัคคิเวสสนะ ครั้งนั้น เราได้เข้าไปหาอุทกดาบส รามบุตร ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะอุทกดาบส รามบุตรว่า ‘ดูกรอาวุโส ท่านรามะประกาศธรรมนี้ว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่’ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร’ อัคคิเวสสนะ เมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว อุทกดาบส รามบุตร ได้ประกาศเนวสัญญานาสัญญายตนะ อัคคิเวสสนะ ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘มิใช่ว่ารามดาบสผู้เดียวเท่านั้นที่มีศรัทธา แม้เราก็มีศรัทธา มิใช่ว่ารามดาบสผู้เดียวเท่านั้นที่มีวิริยะ แม้เราก็มีวิริยะ มิใช่ว่ารามดาบสผู้เดียวเท่านั้นที่มีสติ แม้เราก็มีสติ มิใช่ว่ารามดาบสผู้เดียวเท่านั้นที่มีสมาธิ แม้เราก็มีสมาธิ มิใช่ว่ารามดาบสผู้เดียวเท่านั้นที่มีปัญญา แม้เราก็มีปัญญา ไฉนหนอ เราพึงพากเพียรเพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่รามดาบสประกาศว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่’ เถิด’ อัคคิเวสสนะ ครั้งนั้น เราได้ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่โดยฉับพลันในไม่ช้าเลย”

‘‘Atha khvāhaṃ, aggivessana, yena udako rāmaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā udakaṃ rāmaputtaṃ etadavocaṃ – ‘ettāvatā no, āvuso, rāmo imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesī’ti? ‘Ettāvatā kho, āvuso, rāmo imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesī’ti. ‘Ahampi kho, āvuso, ettāvatā imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmī’ti. ‘Lābhā no, āvuso, suladdhaṃ no, āvuso, ye mayaṃ āyasmantaṃ tādisaṃ sabrahmacāriṃ passāma. Iti yaṃ dhammaṃ rāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesi, taṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi; yaṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi, taṃ dhammaṃ rāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesi. Iti yaṃ dhammaṃ rāmo abhiññāsi taṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi; yaṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi taṃ dhammaṃ rāmo abhiññāsi. Iti yādiso rāmo ahosi tādiso tuvaṃ; yādiso tuvaṃ tādiso rāmo ahosi. Ehi dāni, āvuso, tuvaṃ imaṃ gaṇaṃ pariharā’ti. Iti kho, aggivessana, udako rāmaputto sabrahmacārī me samāno ācariyaṭṭhāne ca maṃ ṭhapesi, uḷārāya ca maṃ pūjāya pūjesi. Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘nāyaṃ dhammo nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, yāvadeva nevasaññānāsaññāyatanūpapattiyā’ti. So kho ahaṃ, aggivessana, taṃ dhammaṃ analaṅkaritvā tasmā dhammā nibbijja apakkamiṃ.

อัคคิเวสสนะ ครั้งนั้น เราเข้าไปหาอุทกดาบส รามบุตรถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับอุทกดาบส รามบุตรว่า ‘ท่านรามะได้ประกาศธรรมนี้ด้วยมีประมาณเท่านี้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง ทำให้แจ้งเอง เข้าถึงแล้วหรือ’ อุทกดาบส รามบุตรตอบว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ท่านรามะได้ประกาศธรรมนี้ด้วยมีประมาณเท่านี้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง ทำให้แจ้งเอง เข้าถึงแล้ว’ เรากล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุ แม้เราก็อยู่เข้าถึงธรรมนี้ด้วยมีประมาณเท่านี้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง ทำให้แจ้งเอง’ อุทกดาบส รามบุตรกล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุ พวกเรามีลาภแล้วหนอ พวกเราได้ดีแล้วหนอ ที่ได้พบเพื่อนพรหมจารีผู้มีอายุเช่นท่าน ธรรมใดที่ท่านรามะประกาศไว้ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง ทำให้แจ้งเอง เข้าถึงแล้ว ธรรมนั้นท่านก็อยู่เข้าถึงด้วยปัญญาอันยิ่งเอง ทำให้แจ้งเอง ธรรมใดที่ท่านอยู่เข้าถึงด้วยปัญญาอันยิ่งเอง ทำให้แจ้งเอง ธรรมนั้นท่านรามะก็ได้ประกาศไว้ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง ทำให้แจ้งเอง เข้าถึงแล้ว ธรรมใดที่ท่านรามะรู้ยิ่งแล้ว ธรรมนั้นท่านก็รู้ ธรรมใดที่ท่านรู้ ธรรมนั้นท่านรามะก็รู้ยิ่งแล้ว ท่านรามะเป็นเช่นใด ท่านก็เป็นเช่นนั้น ท่านเป็นเช่นใด ท่านรามะก็เป็นเช่นนั้น มาเถิด ท่านผู้มีอายุ บัดนี้ ท่านจงบริหารหมู่คณะนี้เถิด’ อัคคิเวสสนะ ด้วยเหตุนี้ อุทกดาบส รามบุตรผู้เป็นเพื่อนพรหมจารีของเรา ได้ตั้งเราไว้ในฐานะอาจารย์ และบูชาเราด้วยการบูชาอย่างยิ่ง อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้เกิดความคิดคำนึงว่า ‘ธรรมนี้ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด ไม่เป็นไปเพื่อความดับ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ไม่เป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง ไม่เป็นไปเพื่อความตรัสรู้ ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน เป็นไปเพียงเพื่อเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนภพเท่านั้น’ อัคคิเวสสนะ เรานั้นไม่พอใจธรรมนั้น เบื่อหน่ายธรรมนั้นแล้วหลีกไป

373. ‘‘So kho ahaṃ, aggivessana, kiṃkusalagavesī anuttaraṃ santivarapadaṃ pariyesamāno magadhesu anupubbena cārikaṃ caramāno yena uruvelā senānigamo tadavasariṃ. Tatthaddasaṃ ramaṇīyaṃ bhūmibhāgaṃ, pāsādikañca vanasaṇḍaṃ, nadiñca sandantiṃ setakaṃ supatitthaṃ ramaṇīyaṃ, samantā ca gocaragāmaṃ. Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘ramaṇīyo vata, bho, bhūmibhāgo, pāsādiko ca vanasaṇḍo, nadī ca sandati setakā supatitthā ramaṇīyā, samantā ca gocaragāmo. Alaṃ vatidaṃ kulaputtassa padhānatthikassa [Pg.307] padhānāyā’ti. So kho ahaṃ, aggivessana, tattheva nisīdiṃ ‘alamidaṃ padhānāyā’ti.

๓๗๓. อัคคิเวสสนะ เรานั้นเมื่อแสวงหาว่าอะไรเป็นกุศล เมื่อเสาะหาอนุตตรสันติวรบท (ทางอันประเสริฐคือความสงบอย่างยิ่ง) เที่ยวจาริกไปในมคธชนบทโดยลำดับ ได้บรรลุถึงตำบลอุรุเวลาเสนานิคม ณ ที่นั้น เราได้เห็นภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์ ป่าละเมาะที่น่าเลื่อมใส แม่น้ำไหล มีน้ำใสสะอาด มีท่าน้ำดีน่ารื่นรมย์ และมีโคจรคามอยู่โดยรอบ อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้เกิดความคิดคำนึงว่า ‘ภูมิภาคนี้ช่างน่ารื่นรมย์จริงหนอ ป่าละเมาะก็น่าเลื่อมใส แม่น้ำก็ไหล มีน้ำใสสะอาด มีท่าน้ำดีน่ารื่นรมย์ และโคจรคามก็อยู่โดยรอบ สถานที่นี้สมควรเพื่อความเพียรของกุลบุตรผู้ต้องการความเพียร’ อัคคิเวสสนะ เรานั้นคิดว่า ‘ที่นี่สมควรเพื่อความเพียร’ แล้วจึงนั่งลง ณ ที่นั้นเอง

374. ‘‘Apissumaṃ, aggivessana, tisso upamā paṭibhaṃsu anacchariyā pubbe assutapubbā. Seyyathāpi, aggivessana, allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ udake nikkhittaṃ. Atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṃ ādāya – ‘aggiṃ abhinibbattessāmi, tejo pātukarissāmī’ti. Taṃ kiṃ maññasi, aggivessana, api nu so puriso amuṃ allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ, udake nikkhittaṃ, uttarāraṇiṃ ādāya abhimanthento aggiṃ abhinibbatteyya, tejo pātukareyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Aduñhi, bho gotama, allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ, tañca pana udake nikkhittaṃ. Yāvadeva ca pana so puriso kilamathassa vighātassa bhāgī assā’’ti. ‘‘Evameva kho, aggivessana, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena ceva cittena ca kāmehi avūpakaṭṭhā viharanti, yo ca nesaṃ kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho, so ca ajjhattaṃ na suppahīno hoti, na suppaṭippassaddho, opakkamikā cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. No cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. Ayaṃ kho maṃ, aggivessana, paṭhamā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā.

๓๗๔. อัคคิเวสสนะ อนึ่ง อุปมา ๓ ข้ออันน่าอัศจรรย์ ที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อน ได้ปรากฏแก่เรา อัคคิเวสสนะ เปรียบเหมือนไม้สดชุ่มด้วยยาง แช่อยู่ในน้ำ บุรุษคนหนึ่งถือไม้สีไฟท่อนบนมาด้วยตั้งใจว่า ‘เราจักก่อไฟ จักทำความร้อนให้ปรากฏ’ อัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษนั้นจะสามารถก่อไฟ ทำความร้อนให้ปรากฏได้หรือไม่ ด้วยการนำไม้สีไฟท่อนบนมาสีไม้สดชุ่มด้วยยางที่แช่อยู่ในน้ำนั้น” “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้” “เพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เพราะไม้นั้นเป็นไม้สดชุ่มด้วยยาง ทั้งยังแช่อยู่ในน้ำ บุรุษนั้นก็จะมีแต่ส่วนแห่งความเหนื่อยเปล่าและความลำบาก” “อัคคิเวสสนะ ฉันนั้นเหมือนกัน สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ที่ยังไม่ออกจากกามทั้งทางกายและทางใจอยู่ และฉันทะในกาม ความเยื่อใยในกาม ความหมกมุ่นในกาม ความกระหายในกาม ความเร่าร้อนในกาม ที่มีอยู่ในภายในของสมณพราหมณ์เหล่านั้น ก็ยังละไม่ได้เด็ดขาด ยังไม่สงบระงับดี สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น แม้จะได้เสวยทุกขเวทนาที่เผ็ดร้อน กล้าแข็ง หยาบกระด้าง อันเกิดจากความเพียร ก็ไม่ควรเพื่อญาณทัสสนะ เพื่ออนุตตรสัมโพธิญาณ และแม้สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น จะไม่ได้เสวยทุกขเวทนาที่เผ็ดร้อน กล้าแข็ง หยาบกระด้าง อันเกิดจากความเพียร ก็ไม่ควรเพื่อญาณทัสสนะ เพื่ออนุตตรสัมโพธิญาณ อัคคิเวสสนะ นี้คืออุปมาข้อที่ ๑ อันน่าอัศจรรย์ ที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อน ได้ปรากฏแก่เรา

375. ‘‘Aparāpi kho maṃ, aggivessana, dutiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā. Seyyathāpi, aggivessana, allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ, ārakā udakā thale nikkhittaṃ. Atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṃ ādāya – ‘aggiṃ abhinibbattessāmi, tejo pātukarissāmī’ti. Taṃ kiṃ maññasi, aggivessana, api nu so puriso amuṃ allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ, ārakā udakā thale nikkhittaṃ, uttarāraṇiṃ ādāya abhimanthento aggiṃ abhinibbatteyya tejo pātukareyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Aduñhi, bho gotama, allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ, kiñcāpi ārakā udakā thale nikkhittaṃ. Yāvadeva ca pana so puriso kilamathassa vighātassa [Pg.308] bhāgī assāti. Evameva kho, aggivessana, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena ceva cittena ca kāmehi vūpakaṭṭhā viharanti, yo ca nesaṃ kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho so ca ajjhattaṃ na suppahīno hoti, na suppaṭippassaddho, opakkamikā cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. No cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. Ayaṃ kho maṃ, aggivessana, dutiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā’’.

๓๗๕. อัคคิเวสสนะ อุปมาข้อที่ ๒ อันไม่น่าอัศจรรย์ ที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อน ได้ปรากฏแก่เราอีก เปรียบเหมือนไม้สดที่มียาง วางไว้บนบกในที่ไกลจากน้ำ บุรุษคนหนึ่งถือไม้สีไฟท่อนบนมาด้วยตั้งใจว่า ‘เราจักก่อไฟ จักทำเตโชธาตุให้ปรากฏ’ อัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษนั้นจะสามารถก่อไฟ ทำเตโชธาตุให้ปรากฏได้ เพราะการที่เขาเอาไม้สีไฟท่อนบนสีไม้สดที่มียาง ซึ่งวางไว้บนบกในที่ไกลจากน้ำนั้นหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย ท่านพระโคดม” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ท่านพระโคดม เพราะว่าไม้นั้นเป็นไม้สดที่มียาง แม้จะวางไว้บนบกในที่ไกลจากน้ำก็ตาม บุรุษนั้นก็มีแต่จะได้รับความเหน็ดเหนื่อยลำบากเปล่า” “อัคคิเวสสนะ ฉันนั้นเหมือนกัน สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง อยู่โดยกายและจิตสงัดจากกามทั้งหลาย แต่ความพอใจในกาม ความเยื่อใยในกาม ความเมาในกาม ความกระหายในกาม ความเร่าร้อนในกาม อันเป็นภายในของสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น ยังละไม่ได้เด็ดขาด ยังไม่สงบระงับดี ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้น แม้จะได้เสวยทุกขเวทนาที่เผ็ดร้อน กล้าแข็ง เจ็บแสบ อันเกิดจากความเพียร ก็ไม่ควรเพื่อจะตรัสรู้ญาณทัสสนะอันยอดเยี่ยม แม้จะไม่ได้เสวยทุกขเวทนาที่เผ็ดร้อน กล้าแข็ง เจ็บแสบ อันเกิดจากความเพียร ก็ไม่ควรเพื่อจะตรัสรู้ญาณทัสสนะอันยอดเยี่ยม อัคคิเวสสนะ อุปมาข้อที่ ๒ นี้แล อันไม่น่าอัศจรรย์ ที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อน ได้ปรากฏแก่เรา”

376. ‘‘Aparāpi kho maṃ, aggivessana, tatiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā. Seyyathāpi, aggivessana, sukkhaṃ kaṭṭhaṃ koḷāpaṃ, ārakā udakā thale nikkhittaṃ. Atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṃ ādāya – ‘aggiṃ abhinibbattessāmi, tejo pātukarissāmī’ti. Taṃ kiṃ maññasi, aggivessana, api nu so puriso amuṃ sukkhaṃ kaṭṭhaṃ koḷāpaṃ, ārakā udakā thale nikkhittaṃ, uttarāraṇiṃ ādāya abhimanthento aggiṃ abhinibbatteyya, tejo pātukareyyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Aduñhi, bho gotama, sukkhaṃ kaṭṭhaṃ koḷāpaṃ, tañca pana ārakā udakā thale nikkhitta’’nti. ‘‘Evameva kho, aggivessana, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena ceva cittena ca kāmehi vūpakaṭṭhā viharanti, yo ca nesaṃ kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho, so ca ajjhattaṃ suppahīno hoti suppaṭippassaddho, opakkamikā cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, bhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. No cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, bhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. Ayaṃ kho maṃ, aggivessana, tatiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā. Imā kho maṃ, aggivessana, tisso upamā paṭibhaṃsu anacchariyā pubbe assutapubbā.’’

๓๗๖. อัคคิเวสสนะ อุปมาข้อที่ ๓ อันไม่น่าอัศจรรย์ ที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อน ได้ปรากฏแก่เราอีก เปรียบเหมือนไม้แห้งสนิท วางไว้บนบกในที่ไกลจากน้ำ บุรุษคนหนึ่งถือไม้สีไฟท่อนบนมาด้วยตั้งใจว่า ‘เราจักก่อไฟ จักทำเตโชธาตุให้ปรากฏ’ อัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษนั้นจะสามารถก่อไฟ ทำเตโชธาตุให้ปรากฏได้ เพราะการที่เขาเอาไม้สีไฟท่อนบนสีไม้แห้งสนิท ซึ่งวางไว้บนบกในที่ไกลจากน้ำนั้นหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปได้ ท่านพระโคดม” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ท่านพระโคดม เพราะว่าไม้นั้นเป็นไม้แห้งสนิท ทั้งยังวางไว้บนบกในที่ไกลจากน้ำ” “อัคคิเวสสนะ ฉันนั้นเหมือนกัน สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง อยู่โดยกายและจิตสงัดจากกามทั้งหลาย และความพอใจในกาม ความเยื่อใยในกาม ความเมาในกาม ความกระหายในกาม ความเร่าร้อนในกาม อันเป็นภายในของสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น ละได้เด็ดขาดแล้ว สงบระงับดีแล้ว ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้น แม้จะได้เสวยทุกขเวทนาที่เผ็ดร้อน กล้าแข็ง เจ็บแสบ อันเกิดจากความเพียร ก็ควรเพื่อจะตรัสรู้ญาณทัสสนะอันยอดเยี่ยม แม้จะไม่ได้เสวยทุกขเวทนาที่เผ็ดร้อน กล้าแข็ง เจ็บแสบ อันเกิดจากความเพียร ก็ควรเพื่อจะตรัสรู้ญาณทัสสนะอันยอดเยี่ยม อัคคิเวสสนะ อุปมาข้อที่ ๓ นี้แล อันไม่น่าอัศจรรย์ ที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อน ได้ปรากฏแก่เรา อัคคิเวสสนะ อุปมา ๓ ข้อนี้แล อันไม่น่าอัศจรรย์ ที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อน ได้ปรากฏแก่เรา”

377. ‘‘Tassa [Pg.309] mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ dantebhi dantamādhāya, jivhāya tāluṃ āhacca, cetasā cittaṃ abhiniggaṇheyyaṃ abhinippīḷeyyaṃ abhisantāpeyya’nti. So kho ahaṃ, aggivessana, dantebhi dantamādhāya, jivhāya tāluṃ āhacca, cetasā cittaṃ abhiniggaṇhāmi abhinippīḷemi abhisantāpemi. Tassa mayhaṃ, aggivessana, dantebhi dantamādhāya jivhāya tāluṃ āhacca cetasā cittaṃ abhiniggaṇhato abhinippīḷayato abhisantāpayato kacchehi sedā muccanti. Seyyathāpi, aggivessana, balavā puriso dubbalataraṃ purisaṃ sīse vā gahetvā khandhe vā gahetvā abhiniggaṇheyya abhinippīḷeyya abhisantāpeyya, evameva kho me, aggivessana, dantebhi dantamādhāya, jivhāya tāluṃ āhacca, cetasā cittaṃ abhiniggaṇhato abhinippīḷayato abhisantāpayato kacchehi sedā muccanti. Āraddhaṃ kho pana me, aggivessana, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. Evarūpāpi kho me, aggivessana, uppannā dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati.

๓๗๗. อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ทางที่ดี เราควรเอาฟันกัดฟัน เอาลิ้นดันเพดาน ใช้จิตข่มจิต บีบคั้นจิต ทรมานจิต’ อัคคิเวสสนะ เราจึงเอาฟันกัดฟัน เอาลิ้นดันเพดาน ใช้จิตข่มจิต บีบคั้นจิต ทรมานจิต เมื่อเราเอาฟันกัดฟัน เอาลิ้นดันเพดาน ใช้จิตข่มจิต บีบคั้นจิต ทรมานจิตอยู่ เหงื่อได้ไหลออกจากรักแร้ทั้งสองข้างของเรา อัคคิเวสสนะ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังมากจับบุรุษมีกำลังน้อยไว้ที่ศีรษะหรือที่คอแล้วบีบ เค้น ทรมานอย่างแรง ฉันใด อัคคิเวสสนะ เมื่อเราเอาฟันกัดฟัน เอาลิ้นดันเพดาน ใช้จิตข่มจิต บีบคั้นจิต ทรมานจิตอยู่ เหงื่อก็ได้ไหลออกจากรักแร้ทั้งสองข้างของเรา ฉันนั้นเหมือนกัน อัคคิเวสสนะ แต่เรานั้นปรารภความเพียรไม่ย่อหย่อน มีสติตั้งมั่น ไม่ฟั่นเฟือน แต่กายของเรากระสับกระส่าย ไม่สงบระงับ เพราะความเพียรที่ทำได้ยากยิ่งนั้นเองครอบงำเราอยู่ อัคคิเวสสนะ ถึงกระนั้น ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นเช่นนี้ ก็ครอบงำจิตของเราไม่ได้”

378. ‘‘Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, aggivessana, mukhato ca nāsato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, aggivessana, mukhato ca nāsato ca assāsapassāsesu uparuddhesu kaṇṇasotehi vātānaṃ nikkhamantānaṃ adhimatto saddo hoti. Seyyathāpi nāma kammāragaggariyā dhamamānāya adhimatto saddo hoti, evameva kho me, aggivessana, mukhato ca nāsato ca assāsapassāsesu uparuddhesu kaṇṇasotehi vātānaṃ nikkhamantānaṃ adhimatto saddo hoti. Āraddhaṃ kho pana me, aggivessana, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā. Sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. Evarūpāpi kho me, aggivessana, uppannā dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati.

๓๗๘. อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเข้าฌานที่ไม่มีลมหายใจ’ อัคคิเวสสนะ เรานั้นจึงกลั้นลมหายใจออกและลมหายใจเข้าทางปากและทางจมูก อัคคิเวสสนะ เมื่อเรากลั้นลมหายใจออกและลมหายใจเข้าทางปากและทางจมูก ลมก็ออกทางช่องหูทั้งสอง มีเสียงดังยิ่งนัก เปรียบเหมือนเสียงสูบของช่างทองที่เขาสูบอยู่ ฉันใด อัคคิเวสสนะ เมื่อเรากลั้นลมหายใจออกและลมหายใจเข้าทางปากและทางจมูก ลมก็ออกทางช่องหูทั้งสอง มีเสียงดังยิ่งนัก ฉันนั้นเหมือนกัน อัคคิเวสสนะ แต่เรานั้นมีความเพียรที่ปรารภแล้ว ไม่ย่อหย่อน มีสติมั่นคง ไม่ฟั่นเฟือน แต่กายของเรากระสับกระส่าย ไม่สงบระงับ เพราะความเพียรที่ทนได้ยากนั้นเอง แม้ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นแก่เราอย่างนี้ ก็ไม่อาจครอบงำจิตได้

‘‘Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, aggivessana, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato [Pg.310] ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, aggivessana, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā muddhani ūhananti. Seyyathāpi, aggivessana, balavā puriso tiṇhena sikharena muddhani abhimattheyya, evameva kho me, aggivessana, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā muddhani ūhananti. Āraddhaṃ kho pana me, aggivessana, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā. Sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. Evarūpāpi kho me, aggivessana, uppannā dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati.

อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเข้าฌานที่ไม่มีลมหายใจ’ อัคคิเวสสนะ เรานั้นจึงกลั้นลมหายใจออกและลมหายใจเข้าทางปาก ทางจมูก และทางหู อัคคิเวสสนะ เมื่อเรากลั้นลมหายใจออกและลมหายใจเข้าทางปาก ทางจมูก และทางหู ลมมีกำลังกล้าก็เสียดแทงศีรษะ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังใช้หลาวที่คมเจาะศีรษะ ฉันใด อัคคิเวสสนะ เมื่อเรากลั้นลมหายใจออกและลมหายใจเข้าทางปาก ทางจมูก และทางหู ลมมีกำลังกล้าก็เสียดแทงศีรษะ ฉันนั้นเหมือนกัน อัคคิเวสสนะ แต่เรานั้นมีความเพียรที่ปรารภแล้ว ไม่ย่อหย่อน มีสติมั่นคง ไม่ฟั่นเฟือน แต่กายของเรากระสับกระส่าย ไม่สงบระงับ เพราะความเพียรที่ทนได้ยากนั้นเอง แม้ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นแก่เราอย่างนี้ ก็ไม่อาจครอบงำจิตได้

‘‘Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, aggivessana, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, aggivessana, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā sīse sīsavedanā honti. Seyyathāpi, aggivessana, balavā puriso daḷhena varattakkhaṇḍena sīse sīsaveṭhaṃ dadeyya, evameva kho me, aggivessana, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā sīse sīsavedanā honti. Āraddhaṃ kho pana me, aggivessana, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā. Sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. Evarūpāpi kho me, aggivessana, uppannā dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati.

อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเข้าฌานที่ไม่มีลมหายใจ’ อัคคิเวสสนะ เรานั้นจึงกลั้นลมหายใจออกและลมหายใจเข้าทางปาก ทางจมูก และทางหู อัคคิเวสสนะ เมื่อเรากลั้นลมหายใจออกและลมหายใจเข้าทางปาก ทางจมูก และทางหู ก็เกิดเวทนากล้าในศีรษะ ปวดศีรษะอย่างรุนแรง เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังใช้ผ้าหนังที่เหนียวรัดศีรษะ ฉันใด อัคคิเวสสนะ เมื่อเรากลั้นลมหายใจออกและลมหายใจเข้าทางปาก ทางจมูก และทางหู ก็เกิดเวทนากล้าในศีรษะ ปวดศีรษะอย่างรุนแรง ฉันนั้นเหมือนกัน อัคคิเวสสนะ แต่เรานั้นมีความเพียรที่ปรารภแล้ว ไม่ย่อหย่อน มีสติมั่นคง ไม่ฟั่นเฟือน แต่กายของเรากระสับกระส่าย ไม่สงบระงับ เพราะความเพียรที่ทนได้ยากนั้นเอง แม้ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นแก่เราอย่างนี้ ก็ไม่อาจครอบงำจิตได้

‘‘Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, aggivessana, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, aggivessana, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā kucchiṃ parikantanti. Seyyathāpi, aggivessana, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā tiṇhena [Pg.311] govikantanena kucchiṃ parikanteyya, evameva kho me, aggivessana, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā kucchiṃ parikantanti. Āraddhaṃ kho pana me, aggivessana, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā. Sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. Evarūpāpi kho me, aggivessana, uppannā dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati.

อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเข้าฌานที่ไม่มีลมหายใจ’ อัคคิเวสสนะ เรานั้นจึงกลั้นลมหายใจออกและลมหายใจเข้าทางปาก ทางจมูก และทางหู อัคคิเวสสนะ เมื่อเรากลั้นลมหายใจออกและลมหายใจเข้าทางปาก ทางจมูก และทางหู ลมมีกำลังกล้าก็ปั่นป่วนในท้อง เปรียบเหมือนคนฆ่าโคหรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ชำนาญใช้มีดสำหรับชำแหละโคที่คมคว้านท้อง ฉันใด อัคคิเวสสนะ เมื่อเรากลั้นลมหายใจออกและลมหายใจเข้าทางปาก ทางจมูก และทางหู ลมมีกำลังกล้าก็ปั่นป่วนในท้อง ฉันนั้นเหมือนกัน อัคคิเวสสนะ แต่เรานั้นมีความเพียรที่ปรารภแล้ว ไม่ย่อหย่อน มีสติมั่นคง ไม่ฟั่นเฟือน แต่กายของเรากระสับกระส่าย ไม่สงบระงับ เพราะความเพียรที่ทนได้ยากนั้นเอง แม้ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นแก่เราอย่างนี้ ก็ไม่อาจครอบงำจิตได้

‘‘Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, aggivessana, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, aggivessana, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimatto kāyasmiṃ ḍāho hoti. Seyyathāpi, aggivessana, dve balavanto purisā dubbalataraṃ purisaṃ nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuyā santāpeyyuṃ samparitāpeyyuṃ, evameva kho me, aggivessana, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimatto kāyasmiṃ ḍāho hoti. Āraddhaṃ kho pana me, aggivessana, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā. Sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. Evarūpāpi kho me, aggivessana, uppannā dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati. Apissu maṃ, aggivessana, devatā disvā evamāhaṃsu – ‘kālaṅkato samaṇo gotamo’ti. Ekaccā devatā evamāhaṃsu – ‘na kālaṅkato samaṇo gotamo, api ca kālaṅkarotī’ti. Ekaccā devatā evamāhaṃsu – ‘na kālaṅkato samaṇo gotamo, napi kālaṅkaroti, arahaṃ samaṇo gotamo, vihārotveva so arahato evarūpo hotī’ti.

อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเข้าฌานที่ไม่มีลมหายใจ’ อัคคิเวสสนะ เรานั้นจึงกลั้นลมหายใจออกและลมหายใจเข้าทางปาก ทางจมูก และทางหู อัคคิเวสสนะ เมื่อเรากลั้นลมหายใจออกและลมหายใจเข้าทางปาก ทางจมูก และทางหู ความร้อนอย่างรุนแรงก็เกิดขึ้นในกาย อัคคิเวสสนะ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลัง ๒ คน จับบุรุษที่อ่อนแอกว่าคนหนึ่งที่แขนคนละข้าง แล้วย่างรมบนหลุมถ่านเพลิง ฉันใด อัคคิเวสสนะ เมื่อเรากลั้นลมหายใจออกและลมหายใจเข้าทางปาก ทางจมูก และทางหู ความร้อนอย่างรุนแรงก็เกิดขึ้นในกาย ฉันนั้นเหมือนกัน อัคคิเวสสนะ แต่เรามีความเพียรที่ปรารภแล้ว ไม่ย่อหย่อน มีสติมั่นคง ไม่ฟั่นเฟือน แต่กายของเรากระสับกระส่าย ไม่สงบระงับ เพราะถูกความเพียรที่เป็นทุกข์นั้นเองเสียดแทง อัคคิเวสสนะ ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นแก่เราอย่างนี้ ก็ครอบงำจิตของเราไม่ได้ อัคคิเวสสนะ แม้เทวดาเห็นเราแล้ว ได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมสิ้นชีพแล้ว’ เทวดาบางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมยังไม่สิ้นชีพ แต่กำลังจะสิ้นชีพ’ เทวดาบางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมยังไม่สิ้นชีพ และยังไม่กำลังจะสิ้นชีพ พระสมณโคดมเป็นพระอรหันต์ การอยู่ของพระอรหันต์ก็เป็นอย่างนี้แหละ’

379. ‘‘Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ sabbaso āhārupacchedāya paṭipajjeyya’nti. Atha kho maṃ, aggivessana, devatā upasaṅkamitvā [Pg.312] etadavocuṃ – ‘mā kho tvaṃ, mārisa, sabbaso āhārupacchedāya paṭipajji. Sace kho tvaṃ, mārisa, sabbaso āhārupacchedāya paṭipajjissasi, tassa te mayaṃ dibbaṃ ojaṃ lomakūpehi ajjhohāressāma, tāya tvaṃ yāpessasī’ti. Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘ahañceva kho pana sabbaso ajajjitaṃ paṭijāneyyaṃ, imā ca me devatā dibbaṃ ojaṃ lomakūpehi ajjhohāreyyuṃ, tāya cāhaṃ yāpeyyaṃ, taṃ mamassa musā’ti. So kho ahaṃ, aggivessana, tā devatā paccācikkhāmi, ‘hala’nti vadāmi.

๓๗๙. อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงปฏิบัติเพื่อตัดอาหารโดยสิ้นเชิง’ อัคคิเวสสนะ ครั้งนั้น เทวดาเข้ามาหาเราแล้วได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านอย่าปฏิบัติเพื่อตัดอาหารโดยสิ้นเชิงเลย ถ้าท่านจักปฏิบัติเพื่อตัดอาหารโดยสิ้นเชิง เราจักแทรกโอชาอันเป็นทิพย์ให้ซึมซาบเข้าไปตามขุมขนของท่าน ท่านจักยังชีพอยู่ได้ด้วยโอชานั้น’ อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ถ้าเราปฏิญาณว่าจะไม่บริโภคอาหารโดยสิ้นเชิง แต่เทวดาเหล่านี้จะแทรกโอชาอันเป็นทิพย์ให้ซึมซาบเข้าไปตามขุมขนของเรา และเราจะยังชีพอยู่ได้ด้วยโอชานั้น การปฏิญาณของเรานั้นก็จะเป็นมุสา’ อัคคิเวสสนะ เรานั้นจึงบอกห้ามเทวดาเหล่านั้นว่า ‘อย่าเลย’

380. ‘‘Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ thokaṃ thokaṃ āhāraṃ āhāreyyaṃ, pasataṃ pasataṃ, yadi vā muggayūsaṃ, yadi vā kulatthayūsaṃ, yadi vā kaḷāyayūsaṃ, yadi vā hareṇukayūsa’nti. So kho ahaṃ, aggivessana, thokaṃ thokaṃ āhāraṃ āhāresiṃ, pasataṃ pasataṃ, yadi vā muggayūsaṃ, yadi vā kulatthayūsaṃ, yadi vā kaḷāyayūsaṃ, yadi vā hareṇukayūsaṃ. Tassa mayhaṃ, aggivessana, thokaṃ thokaṃ āhāraṃ āhārayato, pasataṃ pasataṃ, yadi vā muggayūsaṃ, yadi vā kulatthayūsaṃ, yadi vā kaḷāyayūsaṃ, yadi vā hareṇukayūsaṃ, adhimattakasimānaṃ patto kāyo hoti. Seyyathāpi nāma āsītikapabbāni vā kāḷapabbāni vā, evamevassu me aṅgapaccaṅgāni bhavanti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma oṭṭhapadaṃ, evamevassu me ānisadaṃ hoti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma vaṭṭanāvaḷī, evamevassu me piṭṭhikaṇṭako uṇṇatāvanato hoti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma jarasālāya gopāṇasiyo oluggaviluggā bhavanti, evamevassu me phāsuḷiyo oluggaviluggā bhavanti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma gambhīre udapāne udakatārakā gambhīragatā okkhāyikā dissanti, evamevassu me akkhikūpesu akkhitārakā gambhīragatā okkhāyikā dissanti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma tittakālābu āmakacchinno vātātapena saṃphuṭito hoti sammilāto, evamevassu me sīsacchavi saṃphuṭitā hoti sammilātā [Pg.313] tāyevappāhāratāya.

๓๘๐. อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงฉันอาหารทีละน้อยๆ แค่หนึ่งฝ่ามือ ไม่ว่าจะเป็นน้ำถั่วเขียว น้ำถั่วแปบ น้ำถั่วลันเตา หรือน้ำถั่วเหลือง’ อัคคิเวสสนะ เรานั้นจึงฉันอาหารทีละน้อยๆ แค่หนึ่งฝ่ามือ ไม่ว่าจะเป็นน้ำถั่วเขียว น้ำถั่วแปบ น้ำถั่วลันเตา หรือน้ำถั่วเหลือง อัคคิเวสสนะ เมื่อเราฉันอาหารทีละน้อยๆ แค่หนึ่งฝ่ามือ ไม่ว่าจะเป็นน้ำถั่วเขียว น้ำถั่วแปบ น้ำถั่วลันเตา หรือน้ำถั่วเหลือง กายของเราก็ซูบผอมอย่างยิ่ง เพราะการฉันอาหารน้อยนั้น อวัยวะน้อยใหญ่ของเราจึงเป็นเหมือนข้อเถาวัลย์อาสีติกะ หรือเถาวัลย์กาฬะ เพราะการฉันอาหารน้อยนั้น เนื้อสะโพกของเราจึงเป็นเหมือนกีบอูฐ เพราะการฉันอาหารน้อยนั้น กระดูกสันหลังของเราจึงผุดขึ้นและบุ๋มลงเหมือนลูกประคำ เพราะการฉันอาหารน้อยนั้น กระดูกซี่โครงของเราจึงขึ้นเป็นซี่ๆ เหมือนกลอนศาลาเก่า เพราะการฉันอาหารน้อยนั้น ดวงตาของเราจึงลึกเข้าไปในเบ้าตา เหมือนดวงดาวที่ปรากฏอยู่ในบ่อน้ำลึก เพราะการฉันอาหารน้อยนั้น หนังศีรษะของเราจึงเหี่ยวแห้ง เหมือนน้ำเต้าขมที่ยังดิบ ถูกตัดแล้วผึ่งลมและแดดไว้ก็เหี่ยวแห้งไป

‘‘So kho ahaṃ, aggivessana, udaracchaviṃ parimasissāmīti piṭṭhikaṇṭakaṃyeva pariggaṇhāmi, piṭṭhikaṇṭakaṃ parimasissāmīti udaracchaviṃyeva pariggaṇhāmi, yāvassu me, aggivessana, udaracchavi piṭṭhikaṇṭakaṃ allīnā hoti tāyevappāhāratāya. So kho ahaṃ, aggivessana, vaccaṃ vā muttaṃ vā karissāmīti tattheva avakujjo papatāmi tāyevappāhāratāya. So kho ahaṃ, aggivessana, imameva kāyaṃ assāsento pāṇinā gattāni anumajjāmi. Tassa mayhaṃ, aggivessana, pāṇinā gattāni anumajjato pūtimūlāni lomāni kāyasmā papatanti tāyevappāhāratāya. Apissu maṃ, aggivessana, manussā disvā evamāhaṃsu – ‘kāḷo samaṇo gotamo’ti. Ekacce manussā evamāhaṃsu – ‘na kāḷo samaṇo gotamo, sāmo samaṇo gotamo’ti. Ekacce manussā evamāhaṃsu – ‘na kāḷo samaṇo gotamo, napi sāmo, maṅguracchavi samaṇo gotamo’ti. Yāvassu me, aggivessana, tāva parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto upahato hoti tāyevappāhāratāya.

อัคคิเวสสนะ เรานั้นตั้งใจว่า ‘จักลูบหนังท้อง’ ก็จับถูกกระดูกสันหลัง ตั้งใจว่า ‘จักลูบกระดูกสันหลัง’ ก็จับถูกหนังท้อง อัคคิเวสสนะ เพราะการฉันอาหารน้อยนั้น หนังท้องของเราจึงติดกระดูกสันหลัง อัคคิเวสสนะ เรานั้นตั้งใจว่า ‘จักถ่ายอุจจาระหรือปัสสาวะ’ ก็ล้มคว่ำลง ณ ที่นั้นเอง อัคคิเวสสนะ เรานั้นเมื่อจะให้กายนี้สบาย จึงใช้ฝ่ามือลูบตัว อัคคิเวสสนะ เมื่อเราใช้ฝ่ามือลูบตัว ขนที่มีรากเน่าก็หลุดร่วงจากกาย อัคคิเวสสนะ แม้พวกมนุษย์เห็นเราแล้ว ได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมมีผิวคล้ำ’ มนุษย์บางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมมีผิวไม่คล้ำ พระสมณโคดมมีผิวสองสี’ มนุษย์บางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมมีผิวไม่คล้ำ ทั้งไม่มีผิวสองสี พระสมณโคดมมีผิวเหมือนปลาตะเพียน’ อัคคิเวสสนะ เพราะการฉันอาหารน้อยนั้น ผิวพรรณของเราที่เคยบริสุทธิ์ผุดผ่องยิ่งนัก ก็ถูกทำลายไป

381. ‘‘Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘ye kho keci atītamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayiṃsu, etāvaparamaṃ, nayito bhiyyo. Yepi hi keci anāgatamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayissanti, etāvaparamaṃ, nayito bhiyyo. Yepi hi keci etarahi samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, etāvaparamaṃ, nayito bhiyyo. Na kho panāhaṃ imāya kaṭukāya dukkarakārikāya adhigacchāmi uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ. Siyā nu kho añño maggo bodhāyā’ti? Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘abhijānāmi kho panāhaṃ pitu sakkassa kammante sītāya jambucchāyāya nisinno vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitā. Siyā nu kho eso maggo bodhāyā’ti? Tassa mayhaṃ, aggivessana, satānusāri viññāṇaṃ ahosi – ‘eseva maggo bodhāyā’ti. Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘kiṃ nu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi, yaṃ taṃ sukhaṃ aññatreva kāmehi aññatra [Pg.314] akusalehi dhammehī’ti? Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘na kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi, yaṃ taṃ sukhaṃ aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehī’ti.

๓๘๑. อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดคำนึงดังนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอดีตกาล ได้เสวยทุกขเวทนาที่เกิดจากความเพียร อันแรงกล้า เผ็ดร้อน อย่างยิ่งก็เพียงเท่านี้ ไม่มีเกินกว่านี้ไปอีก สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอนาคตกาล จักเสวยทุกขเวทนาที่เกิดจากความเพียร อันแรงกล้า เผ็ดร้อน อย่างยิ่งก็เพียงเท่านี้ ไม่มีเกินกว่านี้ไปอีก สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในปัจจุบันกาล กำลังเสวยทุกขเวทนาที่เกิดจากความเพียร อันแรงกล้า เผ็ดร้อน อย่างยิ่งก็เพียงเท่านี้ ไม่มีเกินกว่านี้ไปอีก แต่เราก็ยังไม่ได้บรรลุญาณทัสสนวิเสสอันสามารถเยี่ยงอริยะ ที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ด้วยทุกกรกิริยาอันเผ็ดร้อนนี้ หนทางเพื่อการตรัสรู้คงจะมีทางอื่นกระมัง’ อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดคำนึงดังนี้ว่า ‘เราจำได้อยู่ว่า เมื่อคราวงานของพระบิดาผู้เป็นศากยะ เรานั่งอยู่ใต้ร่มหว้าอันเย็นสบาย สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ หนทางนี้จะเป็นหนทางเพื่อการตรัสรู้กระมัง’ อัคคิเวสสนะ วิญญาณที่แล่นไปตามสติได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘นี้แหละคือหนทางเพื่อการตรัสรู้’ อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดคำนึงดังนี้ว่า ‘เราจะกลัวสุขนั้นทำไม ซึ่งเป็นสุขที่เว้นจากกาม เว้นจากอกุศลธรรมทั้งหลาย’ อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดคำนึงดังนี้ว่า ‘เราไม่กลัวสุขนั้น ซึ่งเป็นสุขที่เว้นจากกาม เว้นจากอกุศลธรรมทั้งหลาย’

382. ‘‘Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi – ‘na kho taṃ sukaraṃ sukhaṃ adhigantuṃ evaṃ adhimattakasimānaṃ pattakāyena, yaṃnūnāhaṃ oḷārikaṃ āhāraṃ āhāreyyaṃ odanakummāsa’nti. So kho ahaṃ, aggivessana, oḷārikaṃ āhāraṃ āhāresiṃ odanakummāsaṃ. Tena kho pana maṃ, aggivessana, samayena pañca bhikkhū paccupaṭṭhitā honti – ‘yaṃ kho samaṇo gotamo dhammaṃ adhigamissati, taṃ no ārocessatī’ti. Yato kho ahaṃ, aggivessana, oḷārikaṃ āhāraṃ āhāresiṃ odanakummāsaṃ, atha me te pañca bhikkhū nibbijja pakkamiṃsu – ‘bāhulliko samaṇo gotamo, padhānavibbhanto, āvatto bāhullāyā’ti.

๓๘๒. อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดคำนึงดังนี้ว่า ‘การจะบรรลุสุขนั้นด้วยกายที่ผ่ายผอมถึงเพียงนี้ ไม่ใช่ทำได้ง่าย ทางที่ดี เราควรบริโภคอาหารหยาบ คือ ข้าวสุกและขนมกุมมาส’ อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้บริโภคอาหารหยาบ คือ ข้าวสุกและขนมกุมมาส อัคคิเวสสนะ สมัยนั้น ภิกษุ ๕ รูปได้อุปัฏฐากเราอยู่ ด้วยหวังว่า ‘พระสมณโคดมจักบรรลุธรรมใด ก็จักบอกธรรมนั้นแก่พวกเรา’ อัคคิเวสสนะ เมื่อใดที่เราบริโภคอาหารหยาบ คือ ข้าวสุกและขนมกุมมาส เมื่อนั้น ภิกษุ ๕ รูปนั้นก็เบื่อหน่ายหลีกไป ด้วยคิดว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมาเพื่อความเป็นผู้มักมากเสียแล้ว’

383. ‘‘So kho ahaṃ, aggivessana, oḷārikaṃ āhāraṃ āhāretvā, balaṃ gahetvā, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. Evarūpāpi kho me, aggivessana, uppannā sukhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. Evarūpāpi kho me, aggivessana, uppannā sukhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca vihāsiṃ, sato ca sampajāno. Sukhañca kāyena paṭisaṃvedesiṃ yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. Evarūpāpi kho me, aggivessana, uppannā sukhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā, adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. Evarūpāpi kho me, aggivessana, uppannā sukhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati.

๓๘๓. อัคคิเวสสนะ เรานั้นครั้นบริโภคอาหารหยาบ มีกำลังแล้ว ก็สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ อัคคิเวสสนะ สุขเวทนาเช่นนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ก็ไม่ครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ได้ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป เราจึงบรรลุทุติยฌานอันเป็นภายใน ผ่องใส เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่ อัคคิเวสสนะ สุขเวทนาเช่นนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ก็ไม่ครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ได้ เพราะปีติจางคลายไป เราจึงเป็นผู้อยู่อุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายกล่าวว่า ‘ผู้นั้นเป็นผู้อยู่อุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ อยู่ อัคคิเวสสนะ สุขเวทนาเช่นนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ก็ไม่ครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ได้ เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว เราจึงบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีอุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์อยู่ อัคคิเวสสนะ สุขเวทนาเช่นนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ก็ไม่ครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ได้

384. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi[Pg.315], seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Ayaṃ kho me, aggivessana, rattiyā paṭhame yāme paṭhamā vijjā adhigatā; avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno; yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato. Evarūpāpi kho me, aggivessana, uppannā sukhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati.

๓๘๔. เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว เราก็น้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสติญาณ เรานั้นระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ หนึ่งชาติบ้าง...ฯลฯ... เราย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้ อัคคิเวสสนะ นี้เป็นวิชชาที่หนึ่งที่เราบรรลุแล้วในปฐมยามแห่งราตรี อวิชชาถูกกำจัดแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ความมืดถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว เหมือนที่เกิดแก่ผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส มีตนส่งไปแล้วอยู่ อัคคิเวสสนะ สุขเวทนาเช่นนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ก็ไม่ครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ได้

385. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāmi…pe… ayaṃ kho me, aggivessana, rattiyā majjhime yāme dutiyā vijjā adhigatā; avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno; yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato. Evarūpāpi kho me, aggivessana, uppannā sukhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati.

๓๘๕. เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว เราก็น้อมจิตไปเพื่อจุตูปปาตญาณ เรานั้นย่อมเห็นหมู่สัตว์ที่กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม...ฯลฯ... อัคคิเวสสนะ นี้เป็นวิชชาที่สองที่เราบรรลุแล้วในมัชฌิมยามแห่งราตรี อวิชชาถูกกำจัดแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ความมืดถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว เหมือนที่เกิดแก่ผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส มีตนส่งไปแล้วอยู่ อัคคิเวสสนะ สุขเวทนาเช่นนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ก็ไม่ครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ได้

386. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ. ‘Ime āsavā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ. Tassa me evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccittha, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccittha, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccittha. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ ahosi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsiṃ. Ayaṃ kho me, aggivessana, rattiyā pacchime yāme tatiyā vijjā adhigatā; avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno; yathā [Pg.316] taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato. Evarūpāpi kho me, aggivessana, uppannā sukhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati.

๓๘๖. เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ เรานั้นน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ เรารู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘เหล่านี้อาสวะ’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวสมุทัย’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวนิโรธ’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อเรารู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตก็หลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็เกิดญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ เรารู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ อัคคิเวสสนะ วิชชาที่ ๓ นี้ เราได้บรรลุแล้วในยามสุดท้ายแห่งราตรี อวิชชาถูกกำจัดแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ความมืดถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว แก่เราผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส มีตนส่งไปแล้วอยู่ อัคคิเวสสนะ สุขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้วเช่นนี้ ก็ครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ไม่ได้

387. ‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, aggivessana, anekasatāya parisāya dhammaṃ desetā. Apissu maṃ ekameko evaṃ maññati – ‘mamevārabbha samaṇo gotamo dhammaṃ desetī’ti. ‘Na kho panetaṃ, aggivessana, evaṃ daṭṭhabbaṃ; yāvadeva viññāpanatthāya tathāgato paresaṃ dhammaṃ deseti. So kho ahaṃ, aggivessana, tassāyeva kathāya pariyosāne, tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmi, yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’’ti.

๓๘๗. อัคคิเวสสนะ เราย่อมรู้ชัดอยู่ว่า เคยแสดงธรรมแก่บริษัทมีร้อยเป็นอันมาก ก็แหละ บรรดาชนเหล่านั้น แต่ละคนๆ ย่อมเข้าใจเราอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมย่อมทรงแสดงธรรมปรารภเราผู้เดียวเท่านั้น’ อัคคิเวสสนะ ข้อนั้นไม่ควรเห็นอย่างนั้น ตถาคตย่อมแสดงธรรมแก่ผู้อื่น เพียงเพื่อให้รู้แจ้งเท่านั้น อัคคิเวสสนะ ในเวลาจบธรรมกถานั้น เราย่อมตั้งจิตภายในไว้ให้ดี ให้สงบแน่วแน่ ทำให้มีอารมณ์เป็นหนึ่ง ตั้งมั่นในสมาธินิมิตอันมีในเบื้องต้นนั้นเอง ซึ่งเป็นวิหารธรรมที่เราอยู่เป็นประจำเสมอ

‘‘Okappaniyametaṃ bhoto gotamassa yathā taṃ arahato sammāsambuddhassa. Abhijānāti kho pana bhavaṃ gotamo divā supitā’’ti? ‘‘Abhijānāmahaṃ, aggivessana, gimhānaṃ pacchime māse pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapetvā dakkhiṇena passena sato sampajāno niddaṃ okkamitā’’ti. ‘‘Etaṃ kho, bho gotama, eke samaṇabrāhmaṇā sammohavihārasmiṃ vadantī’’ti? ‘‘Na kho, aggivessana, ettāvatā sammūḷho vā hoti asammūḷho vā. Api ca, aggivessana, yathā sammūḷho ca hoti asammūḷho ca, taṃ suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho saccako nigaṇṭhaputto bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

เรื่องนี้ของท่านพระโคดมควรเชื่อถือได้ เหมือนเรื่องของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็ท่านพระโคดมทรงจำได้ว่าเคยบรรทมในเวลากลางวันบ้างหรือไม่” “อัคคิเวสสนะ เราจำได้ว่า ในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อน หลังจากกลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว เราปูสังฆาฏิ ๔ ชั้น สำเร็จสีหไสยาโดยข้างเบื้องขวา มีสติสัมปชัญญะ” “ข้าแต่ท่านพระโคดม สมณพราหมณ์บางพวกย่อมกล่าวการบรรทมเช่นนั้นว่า เป็นการอยู่ด้วยความหลง” “อัคคิเวสสนะ บุคคลจะเป็นผู้หลงหรือผู้ไม่หลง หาใช่ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ไม่ อนึ่ง อัคคิเวสสนะ บุคคลเป็นผู้หลงและเป็นผู้ไม่หลงได้อย่างไร ท่านจงฟังเรื่องนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” สัจจกนิครนถบุตรทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

388. ‘‘Yassa kassaci, aggivessana, ye āsavā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā appahīnā, tamahaṃ ‘sammūḷho’ti vadāmi. Āsavānañhi, aggivessana, appahānā sammūḷho hoti. Yassa kassaci, aggivessana, ye āsavā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā pahīnā, tamahaṃ ‘asammūḷho’ti vadāmi. Āsavānañhi, aggivessana, pahānā asammūḷho hoti.

๓๘๘. อัคคิเวสสนะ อาสวะเหล่าใดที่เป็นเหตุให้เศร้าหมอง เป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นปัจจัยแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไป อาสวะเหล่านั้นอันบุคคลใดก็ตามยังละไม่ได้ เราเรียกผู้นั้นว่า ‘เป็นผู้หลง’ อัคคิเวสสนะ เพราะยังละอาสวะไม่ได้ บุคคลจึงเป็นผู้หลง อัคคิเวสสนะ อาสวะเหล่าใดที่เป็นเหตุให้เศร้าหมอง เป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นปัจจัยแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไป อาสวะเหล่านั้นอันบุคคลใดก็ตามละได้แล้ว เราเรียกผู้นั้นว่า ‘เป็นผู้ไม่หลง’ อัคคิเวสสนะ เพราะละอาสวะได้แล้ว บุคคลจึงเป็นผู้ไม่หลง

‘‘Tathāgatassa kho, aggivessana, ye āsavā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā[Pg.317]. Seyyathāpi, aggivessana, tālo matthakacchinno abhabbo puna virūḷhiyā, evameva kho, aggivessana, tathāgatassa ye āsavā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā’’ti.

อัคคิเวสสนะ ส่วนตถาคตละอาสวะทั้งหลายที่เป็นเหตุให้เศร้าหมอง เป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นปัจจัยแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไปได้แล้ว ตัดรากถอนโคนเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอดไปแล้ว ทำให้ไม่มีอยู่ต่อไป มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดา อัคคิเวสสนะ เปรียบเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอด ย่อมไม่สามารถงอกขึ้นได้อีก ฉันใดก็ฉันนั้น อัคคิเวสสนะ ตถาคตละอาสวะทั้งหลายที่เป็นเหตุให้เศร้าหมอง เป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นปัจจัยแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไปได้แล้ว ตัดรากถอนโคนเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอดไปแล้ว ทำให้ไม่มีอยู่ต่อไป มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดา

389. Evaṃ vutte, saccako nigaṇṭhaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama! Yāvañcidaṃ bhoto gotamassa evaṃ āsajja āsajja vuccamānassa, upanītehi vacanappathehi samudācariyamānassa, chavivaṇṇo ceva pariyodāyati, mukhavaṇṇo ca vippasīdati, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassa. Abhijānāmahaṃ, bho gotama, pūraṇaṃ kassapaṃ vādena vādaṃ samārabhitā. Sopi mayā vādena vādaṃ samāraddho aññenaññaṃ paṭicari, bahiddhā kathaṃ apanāmesi, kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsi. Bhoto pana gotamassa evaṃ āsajja āsajja vuccamānassa, upanītehi vacanappathehi samudācariyamānassa, chavivaṇṇo ceva pariyodāyati, mukhavaṇṇo ca vippasīdati, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassa. Abhijānāmahaṃ, bho gotama, makkhaliṃ gosālaṃ…pe… ajitaṃ kesakambalaṃ… pakudhaṃ kaccāyanaṃ… sañjayaṃ belaṭṭhaputtaṃ… nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ vādena vādaṃ samārabhitā. Sopi mayā vādena vādaṃ samāraddho aññenaññaṃ paṭicari, bahiddhā kathaṃ apanāmesi, kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsi. Bhoto pana gotamassa evaṃ āsajja āsajja vuccamānassa, upanītehi vacanappathehi samudācariyamānassa, chavivaṇṇo ceva pariyodāyati, mukhavaṇṇo ca vippasīdati, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassa. Handa ca dāni mayaṃ, bho gotama, gacchāma. Bahukiccā mayaṃ, bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, aggivessana, kālaṃ maññasī’’ti.

๓๘๙. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สัจจกนิครนถบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไม่เคยมีมา เมื่อพระโคดมผู้เจริญถูกข้าพระองค์ว่ากล่าวรุกรานอยู่ซ้ำๆ อย่างนี้ ถูกข้าพระองค์ข่มขี่ด้วยถ้อยคำที่เป็นประดุจหอกอยู่ สีพระฉวีของพระองค์กลับผ่องใสยิ่งนัก และพระพักตร์ก็เปล่งปลั่ง เหมือนดังพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมจำได้ว่า ได้โต้ตอบวาทะกับปูรณกัสสปะ แม้ปูรณกัสสปะนั้น เมื่อถูกข้าพระองค์โต้ตอบวาทะ ก็พูดไปเสียทางอื่น นำเรื่องนอกประเด็นมาพูด แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจให้ปรากฏ แต่พระโคดมผู้เจริญ เมื่อถูกข้าพระองค์ว่ากล่าวรุกรานอยู่ซ้ำๆ อย่างนี้ ถูกข้าพระองค์ข่มขี่ด้วยถ้อยคำที่เป็นประดุจหอกอยู่ สีพระฉวีของพระองค์กลับผ่องใสยิ่งนัก และพระพักตร์ก็เปล่งปลั่ง เหมือนดังพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมจำได้ว่า ได้โต้ตอบวาทะกับมักขลิโคสาล... อชิตเกสกัมพล... ปกุทธกัจจายนะ... สัญชัยเวลัฏฐบุตร... นิครนถนาฏบุตร แม้นิครนถนาฏบุตรนั้น เมื่อถูกข้าพระองค์โต้ตอบวาทะ ก็พูดไปเสียทางอื่น นำเรื่องนอกประเด็นมาพูด แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจให้ปรากฏ แต่พระโคดมผู้เจริญ เมื่อถูกข้าพระองค์ว่ากล่าวรุกรานอยู่ซ้ำๆ อย่างนี้ ถูกข้าพระองค์ข่มขี่ด้วยถ้อยคำที่เป็นประดุจหอกอยู่ สีพระฉวีของพระองค์กลับผ่องใสยิ่งนัก และพระพักตร์ก็เปล่งปลั่ง เหมือนดังพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ บัดนี้ พวกข้าพระองค์ขอทูลลาไป พวกข้าพระองค์มีกิจมาก มีธุระมาก” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ บัดนี้ ท่านจงสำคัญกาลที่ควรไปเถิด”

Atha kho saccako nigaṇṭhaputto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmīti.

ครั้งนั้น สัจจกนิครนถบุตร ชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะหลีกไป

Mahāsaccakasuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ.

มหาปัจจกสูตรที่ ๖ จบ

7. Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttaṃ

๗. จูฬตัณหาสังขยสูตร

390. Evaṃ [Pg.318] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Atha kho sakko devānamindo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho sakko devānamindo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kittāvatā nu kho, bhante, bhikkhu saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimutto hoti accantaniṭṭho accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussāna’’nti?

๓๙๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ บุพพาราม ปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตา เขตพระนครสาวัตถี ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้เสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค แล้วประทับยืน ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เมื่อท้าวสักกะจอมเทพประทับยืน ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหาโดยย่อ เป็นผู้ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว เป็นผู้มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย”

‘‘Idha, devānaminda, bhikkhuno sutaṃ hoti – ‘sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā’ti. Evañcetaṃ, devānaminda, bhikkhuno sutaṃ hoti – ‘sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā’ti. So sabbaṃ dhammaṃ abhijānāti; sabbaṃ dhammaṃ abhiññāya sabbaṃ dhammaṃ parijānāti; sabbaṃ dhammaṃ pariññāya yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti – sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so tāsu vedanāsu aniccānupassī viharati, virāgānupassī viharati, nirodhānupassī viharati, paṭinissaggānupassī viharati. So tāsu vedanāsu aniccānupassī viharanto, virāgānupassī viharanto, nirodhānupassī viharanto, paṭinissaggānupassī viharanto na kiñci loke upādiyati. Anupādiyaṃ na paritassati, aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Ettāvatā kho, devānaminda, bhikkhu saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimutto hoti accantaniṭṭho accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussāna’’nti.

ดูก่อนจอมเทพ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ได้สดับมาว่า ‘ธรรมทั้งปวงไม่ควรเพื่อการยึดมั่น’ ดูก่อนจอมเทพ เมื่อภิกษุได้สดับมาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมทั้งปวงไม่ควรเพื่อการยึดมั่น’ เธอย่อมรู้ยิ่งซึ่งธรรมทั้งปวง ครั้นรู้ยิ่งซึ่งธรรมทั้งปวงแล้ว ย่อมกำหนดรู้ธรรมทั้งปวง ครั้นกำหนดรู้ธรรมทั้งปวงแล้ว ย่อมเสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา เธอมีปกติพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในเวทนาเหล่านั้นอยู่ มีปกติพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดอยู่ มีปกติพิจารณาเห็นความดับอยู่ มีปกติพิจารณาเห็นความสลัดคืนอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในเวทนาเหล่านั้นอยู่ พิจารณาเห็นความคลายกำหนัดอยู่ พิจารณาเห็นความดับอยู่ พิจารณาเห็นความสลัดคืนอยู่ ย่อมไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก เมื่อไม่ยึดมั่น ย่อมไม่สะดุ้ง เมื่อไม่สะดุ้ง ย่อมปรินิพพานได้ด้วยตนเอง ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนจอมเทพ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหาโดยย่อ เป็นผู้ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว เป็นผู้มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

Atha kho sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyi.

ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ ชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ แล้วอันตรธานหายไปในที่นั้นเอง

391. Tena kho pana samayena āyasmā mahāmoggallāno bhagavato avidūre nisinno hoti. Atha kho āyasmato mahāmoggallānassa etadahosi – ‘‘kiṃ nu kho so yakkho bhagavato bhāsitaṃ abhisamecca anumodi udāhu no; yaṃnūnāhaṃ taṃ yakkhaṃ jāneyyaṃ – yadi vā so yakkho bhagavato bhāsitaṃ abhisamecca [Pg.319] anumodi yadi vā no’’ti? Atha kho āyasmā mahāmoggallāno – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva – pubbārāme migāramātupāsāde antarahito devesu tāvatiṃsesu pāturahosi. Tena kho pana samayena sakko devānamindo ekapuṇḍarīke uyyāne dibbehi pañcahi tūriyasatehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Addasā kho sakko devānamindo āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna tāni dibbāni pañca tūriyasatāni paṭippaṇāmetvā yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ etadavoca – ‘‘ehi kho, mārisa moggallāna, svāgataṃ, mārisa moggallāna! Cirassaṃ kho, mārisa moggallāna, imaṃ pariyāyaṃ akāsi yadidaṃ idhāgamanāya. Nisīda, mārisa moggallāna, idamāsanaṃ paññatta’’nti. Nisīdi kho āyasmā mahāmoggallāno paññatte āsane. Sakkopi kho devānamindo aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca – ‘‘yathā kathaṃ pana kho, kosiya, bhagavā saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ abhāsi? Sādhu mayampi etissā kathāya bhāgino assāma savanāyā’’ti.

๓๙๑. สมัยนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะนั่งอยู่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้มีความดำริว่า “ยักษ์ตนนั้นรู้ทั่วถึงพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้วจึงอนุโมทนา หรือว่าหารู้ทั่วถึงไม่ ไฉนหนอ เราพึงรู้เรื่องยักษ์ตนนั้นว่า ยักษ์ตนนั้นรู้ทั่วถึงพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้วจึงอนุโมทนา หรือว่าหารู้ทั่วถึงไม่” ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะหายจากบุพพาราม มิคารมาตุปราสาท ไปปรากฏในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ เหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น สมัยนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพกำลังบำเรออยู่ ณ สวนเอกปุณฑริกะ แวดล้อมพรั่งพร้อมด้วยดนตรีทิพย์ ๕๐๐ ชิ้น ท้าวสักกะจอมเทพได้เห็นท่านพระมหาโมคคัลลานะกำลังมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงให้งดดนตรีทิพย์ ๕๐๐ ชิ้นนั้น แล้วเข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระมหาโมคคัลลานะว่า “ขอนิมนต์มาเถิด ท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก การมาของท่านดีแล้ว ท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก นานจริงหนอ ท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก ที่ท่านได้ทำโอกาสเพื่อจะมาที่นี่ เชิญนั่งเถิด ท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก อาสนะนี้ปูลาดไว้แล้ว” ท่านพระมหาโมคคัลลานะจึงนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว แม้ท้าวสักกะจอมเทพก็ถือเอาอาสนะต่ำแห่งหนึ่งแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวคำนี้กับท้าวสักกะจอมเทพผู้ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งว่า “ดูก่อนท่านโกสีย์ พระผู้มีพระภาคตรัสธรรมเป็นที่สิ้นตัณหาโดยย่ออย่างไร ดีละ แม้พวกอาตมาพึงได้มีส่วนแห่งการฟังธรรมกถานั้นบ้าง”

392. ‘‘Mayaṃ kho, mārisa moggallāna, bahukiccā bahukaraṇīyā – appeva sakena karaṇīyena, api ca devānaṃyeva tāvatiṃsānaṃ karaṇīyena. Api ca, mārisa moggallāna, sussutaṃyeva hoti suggahitaṃ sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ, yaṃ no khippameva antaradhāyati. Bhūtapubbaṃ, mārisa moggallāna, devāsurasaṅgāmo samupabyūḷho ahosi. Tasmiṃ kho pana, mārisa moggallāna, saṅgāme devā jiniṃsu, asurā parājiniṃsu. So kho ahaṃ, mārisa moggallāna, taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tato paṭinivattitvā vejayantaṃ nāma pāsādaṃ māpesiṃ. Vejayantassa kho, mārisa moggallāna, pāsādassa ekasataṃ niyyūhaṃ. Ekekasmiṃ niyyūhe satta satta kūṭāgārasatāni. Ekamekasmiṃ kūṭāgāre satta satta accharāyo. Ekamekissā accharāya satta satta paricārikāyo. Iccheyyāsi no tvaṃ[Pg.320], mārisa moggallāna, vejayantassa pāsādassa rāmaṇeyyakaṃ daṭṭhu’’nti? Adhivāsesi kho āyasmā mahāmoggallāno tuṇhībhāvena.

๓๙๒. “ข้าแต่ท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก พวกข้าพเจ้ามีกิจมาก มีธุระมาก ทั้งกิจของตนเอง และทั้งกิจของเทพชั้นดาวดึงส์ อีกอย่างหนึ่ง ท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก ธรรมที่พวกข้าพเจ้าฟังดีแล้ว เรียนดีแล้ว ใส่ใจดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้ว ก็พลันเลือนหายไป ท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก เรื่องเคยมีมาแล้ว สงครามระหว่างเทพกับอสูรได้ประชิดกันแล้ว ท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก ในสงครามนั้น พวกเทพชนะ พวกอสูรแพ้ ท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก ข้าพเจ้านั้นชนะสงครามนั้นแล้ว มีชัยในสงคราม กลับจากที่นั้นแล้ว ได้ให้สร้างปราสาทชื่อเวชยันต์ ท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก เวชยันตปราสาทมีซุ้มประตู ๑๐๑ ซุ้ม ในซุ้มประตูแต่ละซุ้มมียอดปราสาท ๗๐๐ ยอด ในยอดปราสาทแต่ละยอดมีนางอัปสร ๗ นาง นางอัปสรแต่ละนางมีนางบำเรอ ๗ นาง ท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก ท่านปรารถนาจะชมความน่ารื่นรมย์ของเวชยันตปราสาทหรือไม่” ท่านพระมหาโมคคัลลานะรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ

393. Atha kho sakko ca devānamindo vessavaṇo ca mahārājā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ purakkhatvā yena vejayanto pāsādo tenupasaṅkamiṃsu. Addasaṃsu kho sakkassa devānamindassa paricārikāyo āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ dūratova āgacchantaṃ; disvā ottappamānā hirīyamānā sakaṃ sakaṃ ovarakaṃ pavisiṃsu. Seyyathāpi nāma suṇisā sasuraṃ disvā ottappati hirīyati, evameva sakkassa devānamindassa paricārikāyo āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ disvā ottappamānā hirīyamānā sakaṃ sakaṃ ovarakaṃ pavisiṃsu. Atha kho sakko ca devānamindo vessavaṇo ca mahārājā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ vejayante pāsāde anucaṅkamāpenti anuvicarāpenti – ‘‘idampi, mārisa moggallāna, passa vejayantassa pāsādassa rāmaṇeyyakaṃ; idampi, mārisa moggallāna, passa vejayantassa pāsādassa rāmaṇeyyaka’’nti. ‘‘Sobhati idaṃ āyasmato kosiyassa, yathā taṃ pubbe katapuññassa. Manussāpi kiñcideva rāmaṇeyyakaṃ disvā evamāhaṃsu – ‘sobhati vata bho yathā devānaṃ tāvatiṃsāna’nti. Tayidaṃ āyasmato kosiyassa sobhati, yathā taṃ pubbe katapuññassā’’ti. Atha kho āyasmato mahāmoggallānassa etadahosi – ‘‘atibāḷhaṃ kho ayaṃ yakkho pamatto viharati. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ yakkhaṃ saṃvejeyya’’nti. Atha kho āyasmā mahāmoggallāno tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi yathā vejayantaṃ pāsādaṃ pādaṅguṭṭhakena saṅkampesi sampakampesi sampavedhesi. Atha kho sakko ca devānamindo, vessavaṇo ca mahārājā, devā ca tāvatiṃsā acchariyabbhutacittajātā ahesuṃ – ‘‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho, samaṇassa mahiddhikatā mahānubhāvatā, yatra hi nāma dibbabhavanaṃ pādaṅguṭṭhakena saṅkampessati sampakampessati sampavedhessatī’’ti! Atha kho āyasmā mahāmoggallāno sakkaṃ devānamindaṃ saṃviggaṃ lomahaṭṭhajātaṃ viditvā sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘‘yathā kathaṃ pana kho, kosiya, bhagavā saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ abhāsi? Sādhu mayampi etissā kathāya bhāgino assāma savanāyā’’ti.

๓๙๓. ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพและท้าวเวสสวรรณมหาราช ได้ทรงกระทำท่านพระมหาโมคคัลลานะไว้เบื้องหน้า เสด็จเข้าไปยังเวชยันตปราสาท เหล่านางบำเรอของท้าวสักกะจอมเทพได้เห็นท่านพระมหาโมคคัลลานะกำลังมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้ว มีความละอายเกรงกลัว จึงพากันเข้าไปยังห้องของตนๆ เปรียบเหมือนหญิงสะใภ้เห็นพ่อผัวแล้วย่อมละอายเกรงกลัว ฉันใด เหล่านางบำเรอของท้าวสักกะจอมเทพเห็นท่านพระมหาโมคคัลลานะแล้ว มีความละอายเกรงกลัว จึงพากันเข้าไปยังห้องของตนๆ ฉันนั้น ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพและท้าวเวสสวรรณมหาราช ได้ทรงเชิญท่านพระมหาโมคคัลลานะให้จงกรม ให้เที่ยวไปในเวชยันตปราสาท (พลางตรัสว่า) “ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ ขอท่านจงดูความน่ารื่นรมย์แห่งเวชยันตปราสาทแม้นี้เถิด ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ ขอท่านจงดูความน่ารื่นรมย์แห่งเวชยันตปราสาทแม้นี้เถิด” (พระมหาโมคคัลลานะกล่าวว่า) “ปราสาทนี้ของท่านโกสีย์ผู้มีอายุ งดงามสมกับเป็นของผู้ได้ทำบุญไว้ในปางก่อน แม้พวกมนุษย์เห็นสิ่งที่น่ารื่นรมย์อะไรๆ ก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ช่างงดงามเหมือนของทวยเทพชั้นดาวดึงส์หนอ’ ปราสาทนี้ของท่านโกสีย์ผู้มีอายุ ก็งดงามสมกับเป็นของผู้ได้ทำบุญไว้ในปางก่อน ฉันนั้น” ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้มีความคิดดังนี้ว่า “ยักษ์ตนนี้ประมาทมัวเมาอยู่เหลือเกิน ทางที่ดี เราควรจะทำให้ยักษ์ตนนี้สลดใจ” ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้แสดงอิทธาภิสังขารชนิดที่ทำให้เวชยันตปราสาทสั่นสะเทือน หวั่นไหว ด้วยนิ้วหัวแม่เท้า ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพ ท้าวเวสสวรรณมหาราช และทวยเทพชั้นดาวดึงส์ ต่างมีจิตเกิดความอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ (กล่าวว่า) “ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ ความที่สมณะมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก ที่สามารถทำให้ทิพยวิมานสั่นสะเทือน หวั่นไหว ด้วยนิ้วหัวแม่เท้าได้” ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะทราบว่าท้าวสักกะจอมเทพทรงสลดพระทัย มีพระโลมชาติชูชัน จึงได้กล่าวกะท้าวสักกะจอมเทพดังนี้ว่า “ดูก่อนท่านโกสีย์ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงตัณหาสังขยวิมุตติโดยย่ออย่างไรหนอ ดีละ แม้พวกอาตมาก็พึงมีส่วนแห่งการฟังธรรมกถานั้นบ้าง”

394. ‘‘Idhāhaṃ[Pg.321], mārisa moggallāna, yena bhagavā tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsiṃ. Ekamantaṃ ṭhito kho ahaṃ, mārisa moggallāna, bhagavantaṃ etadavocaṃ – ‘kittāvatā nu kho, bhante, bhikkhu saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimutto hoti accantaniṭṭho accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussāna’’’nti?

๓๙๔. (ท้าวสักกะตรัสว่า) “ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ ในเรื่องนี้ ข้าพเจ้าได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ ข้าพเจ้าครั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหาโดยย่อ มีพระนิพพานเป็นที่สุด มีความเกษมจากโยคะเป็นที่สุด มีพรหมจรรย์เป็นที่สุด มีที่สุดอันยิ่ง เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’”

‘‘Evaṃ vutte, mārisa moggallāna, bhagavā maṃ etadavoca – ‘idha, devānaminda, bhikkhuno sutaṃ hoti – sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā’ti. Evaṃ cetaṃ devānaminda bhikkhuno sutaṃ hoti ‘sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā’ti. So sabbaṃ dhammaṃ abhijānāti, sabbaṃ dhammaṃ abhiññāya sabbaṃ dhammaṃ parijānāti, sabbaṃ dhammaṃ pariññāya yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā. So tāsu vedanāsu aniccānupassī viharati, virāgānupassī viharati, nirodhānupassī viharati, paṭinissaggānupassī viharati. So tāsu vedanāsu aniccānupassī viharanto, virāgānupassī viharanto, nirodhānupassī viharanto, paṭinissaggānupassī viharanto na kiñci loke upādiyati, anupādiyaṃ na paritassati, aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Ettāvatā kho, devānaminda, bhikkhu saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimutto hoti accantaniṭṭho accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānanti. Evaṃ kho me, mārisa moggallāna, bhagavā saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ abhāsī’’ti.

“ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ เมื่อข้าพเจ้ากราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับข้าพเจ้าดังนี้ว่า ‘ดูก่อนจอมเทพ ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุได้สดับมาว่า ธรรมทั้งปวงไม่ควรเพื่อการยึดมั่น’ ดูก่อนจอมเทพ และข้อที่ภิกษุได้สดับมาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมทั้งปวงไม่ควรเพื่อการยึดมั่น’ ภิกษุนั้นย่อมรู้ยิ่งซึ่งธรรมทั้งปวง ครั้นรู้ยิ่งซึ่งธรรมทั้งปวงแล้ว ย่อมกำหนดรู้ซึ่งธรรมทั้งปวง ครั้นกำหนดรู้ซึ่งธรรมทั้งปวงแล้ว ย่อมเสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง จะเป็นสุขเวทนาก็ตาม ทุกขเวทนาก็ตาม อทุกขมสุขเวทนาก็ตาม เธอเป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในเวทนาเหล่านั้นอยู่ เป็นผู้พิจารณาเห็นความคลายกำหนัดอยู่ เป็นผู้พิจารณาเห็นความดับอยู่ เป็นผู้พิจารณาเห็นความสลัดคืนอยู่ เธอเมื่อพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในเวทนาเหล่านั้นอยู่ เมื่อพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดอยู่ เมื่อพิจารณาเห็นความดับอยู่ เมื่อพิจารณาเห็นความสลัดคืนอยู่ ย่อมไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก เมื่อไม่ยึดมั่น ย่อมไม่สะดุ้ง เมื่อไม่สะดุ้ง ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนจอมเทพ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหาโดยย่อ มีพระนิพพานเป็นที่สุด มีความเกษมจากโยคะเป็นที่สุด มีพรหมจรรย์เป็นที่สุด มีที่สุดอันยิ่ง เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถึงตัณหาสังขยวิมุตติโดยย่อแก่ข้าพเจ้าอย่างนี้แล”

Atha kho āyasmā mahāmoggallāno sakkassa devānamindassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya evameva – devesu tāvatiṃsesu antarahito pubbārāme migāramātupāsāde pāturahosi. Atha kho sakkassa devānamindassa paricārikāyo acirapakkante āyasmante mahāmoggallāne sakkaṃ devānamindaṃ etadavocuṃ – ‘‘eso nu te, mārisa, so bhagavā satthā’’ti? ‘‘Na kho me, mārisa, so bhagavā satthā. Sabrahmacārī me eso āyasmā mahāmoggallāno’’ti. ‘‘Lābhā te, mārisa, (suladdhaṃ te, mārisa) yassa te sabrahmacārī evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo! Aho nūna te so bhagavā satthā’’ti.

ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของท้าวสักกะจอมเทพแล้ว ได้หายไปจากเทวโลกชั้นดาวดึงส์ มาปรากฏที่ปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตาในบุพพาราม เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขนที่คู้ออกไป หรือคู้แขนที่เหยียดเข้ามา ฉะนั้น ครั้งนั้นแล เมื่อท่านพระมหาโมคคัลลานะหลีกไปไม่นาน เหล่านางบำเรอของท้าวสักกะจอมเทพได้ทูลถามท้าวสักกะจอมเทพดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ นั่นคือพระผู้มีพระภาคพระศาสดาของพระองค์หรือ” (ท้าวสักกะตรัสว่า) “ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย นั่นไม่ใช่พระผู้มีพระภาคพระศาสดาของเรา ท่านผู้นี้คือท่านพระมหาโมคคัลลานะ ผู้เป็นสพรหมจารีของเรา” (เหล่านางบำเรอทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ เป็นลาภของพระองค์หนอ (พระองค์ได้ดีแล้วหนอ) ที่มีสพรหมจารีผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากถึงเพียงนี้ โอหนอ พระผู้มีพระภาคพระศาสดาของพระองค์ (จะทรงมีฤทธิ์เพียงไร)”

395. Atha [Pg.322] kho āyasmā mahāmoggallāno yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahāmoggallāno bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhijānāti no, bhante, bhagavā ahu ñātaññatarassa mahesakkhassa yakkhassa saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ bhāsitā’’ti ? ‘‘Abhijānāmahaṃ, moggallāna, idha sakko devānamindo yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho, moggallāna, sakko devānamindo maṃ etadavoca – ‘kittāvatā nu kho, bhante, bhikkhu saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimutto hoti accantaniṭṭho accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussāna’’nti.

๓๙๕. ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค แล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงจำได้หรือไม่ว่า ได้ตรัสแสดงตัณหาสังขยวิมุตติโดยย่อแก่ยักษ์ผู้มีศักดิ์ใหญ่ตนหนึ่งผู้มีชื่อเสียง” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “โมคคัลลานะ เราจำได้ ในเรื่องนี้ ท้าวสักกะจอมเทพได้เข้ามาหาเราถึงที่อยู่ ครั้นเข้ามาหาแล้วได้อภิวาทเรา แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร โมคคัลลานะ ท้าวสักกะจอมเทพผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามเราดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหาโดยย่อ มีความสำเร็จถึงที่สุด มีความเกษมจากโยคะถึงที่สุด มีพรหมจรรย์ถึงที่สุด มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’”

Evaṃ vutte ahaṃ, moggallāna, sakkaṃ devānamindaṃ etadavocaṃ ‘‘idha devānaminda bhikkhuno sutaṃ hoti ‘sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā’ti. Evaṃ cetaṃ devānaminda bhikkhuno sutaṃ hoti ‘sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā’ti. So sabbaṃ dhammaṃ abhijānāti, sabbaṃ dhammaṃ abhiññāya sabbaṃ dhammaṃ parijānāti, sabbaṃ dhammaṃ pariññāya yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā. So tāsu vedanāsu aniccānupassī viharati, virāgānupassī viharati, nirodhānupassī viharati, paṭinissaggānupassī viharati. So tāsu vedanāsu aniccānupassī viharanto, virāgānupassī viharanto, nirodhānupassī viharanto, paṭinissaggānupassī viharanto na kiñci loke upādiyati, anupādiyaṃ na paritassati, aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Ettāvatā kho, devānaminda, bhikkhu saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimutto hoti accantaniṭṭho accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānanti. Evaṃ kho ahaṃ, moggallāna, abhijānāmi sakkassa devānamindassa saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ bhāsitā’’ti.

โมคคัลลานะ เมื่อท้าวสักกะจอมเทพทูลถามอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวกับท้าวสักกะจอมเทพดังนี้ว่า ‘ดูก่อนจอมเทพ ในเรื่องนี้ ภิกษุได้สดับมาว่า ‘ธรรมทั้งปวงไม่ควรเพื่อการยึดมั่น’ ดูก่อนจอมเทพ เมื่อภิกษุได้สดับมาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมทั้งปวงไม่ควรเพื่อการยึดมั่น’ เธอย่อมรู้ยิ่งธรรมทั้งปวง ครั้นรู้ยิ่งธรรมทั้งปวงแล้ว ย่อมกำหนดรู้ธรรมทั้งปวง ครั้นกำหนดรู้ธรรมทั้งปวงแล้ว ย่อมเสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง จะเป็นสุขเวทนาก็ตาม ทุกขเวทนาก็ตาม อทุกขมสุขเวทนาก็ตาม เธอมีปกติพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในเวทนาเหล่านั้นอยู่ มีปกติพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดอยู่ มีปกติพิจารณาเห็นความดับอยู่ มีปกติพิจารณาเห็นความสลัดคืนอยู่ เธอเมื่อมีปกติพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในเวทนาเหล่านั้นอยู่ เมื่อมีปกติพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดอยู่ เมื่อมีปกติพิจารณาเห็นความดับอยู่ เมื่อมีปกติพิจารณาเห็นความสลัดคืนอยู่ ย่อมไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก เมื่อไม่ยึดมั่น ย่อมไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมดับสนิทได้เฉพาะตน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนจอมเทพ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหาโดยย่อ มีความสำเร็จถึงที่สุด มีความเกษมจากโยคะถึงที่สุด มีพรหมจรรย์ถึงที่สุด มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ โมคคัลลานะ ด้วยประการฉะนี้แล เราจำได้ว่าได้แสดงตัณหาสังขยวิมุตติโดยย่อแก่ท้าวสักกะจอมเทพ”

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā mahāmoggallāno bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระสูตรนี้แล้ว ท่านพระมหาโมคคัลลานะมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ.

จุฬตัณหาสังขยสูตรที่ ๗ จบ

8. Mahātaṇhāsaṅkhayasuttaṃ

๘. มหาตัณหาสังขยสูตร

396. Evaṃ [Pg.323] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena sātissa nāma bhikkhuno kevaṭṭaputtassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña’’nti. Assosuṃ kho sambahulā bhikkhū – ‘‘sātissa kira nāma bhikkhuno kevaṭṭaputtassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati, anañña’’’nti. Atha kho te bhikkhū yena sāti bhikkhu kevaṭṭaputto tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā sātiṃ bhikkhuṃ kevaṭṭaputtaṃ etadavocuṃ – ‘‘saccaṃ kira te, āvuso sāti, evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati, anañña’’’nti? ‘‘Evaṃ byā kho ahaṃ, āvuso, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati, anañña’’nti. Atha kho te bhikkhū sātiṃ bhikkhuṃ kevaṭṭaputtaṃ etasmā pāpakā diṭṭhigatā vivecetukāmā samanuyuñjanti samanugāhanti samanubhāsanti – ‘‘mā evaṃ, āvuso sāti, avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya. Anekapariyāyenāvuso sāti, paṭiccasamuppannaṃ viññāṇaṃ vuttaṃ bhagavatā, aññatra paccayā natthi viññāṇassa sambhavo’’ti. Evampi kho sāti bhikkhu kevaṭṭaputto tehi bhikkhūhi samanuyuñjiyamāno samanugāhiyamāno samanubhāsiyamāno tadeva pāpakaṃ diṭṭhigataṃ thāmasā parāmāsā abhinivissa voharati – ‘‘evaṃ byā kho ahaṃ, āvuso, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña’’nti.

๓๙๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ก็สมัยนั้น ภิกษุชื่อสาติ ผู้เป็นบุตรของชาวประมง มีทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นว่า ‘เรารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า วิญญาณนี้เท่านั้นที่ท่องเที่ยวไป แล่นไป ไม่ใช่อื่น’ ภิกษุจำนวนมากได้ฟังว่า “ได้ยินว่า ภิกษุชื่อสาติ ผู้เป็นบุตรของชาวประมง มีทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นว่า ‘เรารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า วิญญาณนี้เท่านั้นที่ท่องเที่ยวไป แล่นไป ไม่ใช่อื่น’” ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นจึงเข้าไปหาภิกษุสาติ ผู้เป็นบุตรของชาวประมงถึงที่อยู่ แล้วได้ถามภิกษุสาติ ผู้เป็นบุตรของชาวประมงดังนี้ว่า “ท่านสาติ ได้ยินว่า ท่านมีทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นว่า ‘เรารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า วิญญาณนี้เท่านั้นที่ท่องเที่ยวไป แล่นไป ไม่ใช่อื่น’ จริงหรือ” ภิกษุสาติตอบว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นความจริง ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า วิญญาณนี้เท่านั้นที่ท่องเที่ยวไป แล่นไป ไม่ใช่อื่น” ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นปรารถนาจะให้ภิกษุสาติ ผู้เป็นบุตรของชาวประมง ออกไปจากทิฏฐิอันลามกนั้น จึงซักไซ้ ไล่เลียง สอบสวนว่า “ท่านสาติ ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนี้ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย เพราะพระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้น ท่านสาติ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าวิญญาณเป็นปฏิจจสมุปปันนธรรมโดยอเนกปริยาย ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ เว้นจากปัจจัย มิได้มี” ถึงแม้ภิกษุสาติ ผู้เป็นบุตรของชาวประมง อันภิกษุเหล่านั้นซักไซ้ ไล่เลียง สอบสวนอยู่อย่างนี้ ก็ยังยึดถือทิฏฐิอันลามกนั้นอย่างมั่นคง สมาทานไว้ แล้วกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นความจริง ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า วิญญาณนี้เท่านั้นที่ท่องเที่ยวไป แล่นไป ไม่ใช่อื่น”

397. Yato kho te bhikkhū nāsakkhiṃsu sātiṃ bhikkhuṃ kevaṭṭaputtaṃ etasmā pāpakā diṭṭhigatā vivecetuṃ, atha kho te bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘sātissa nāma, bhante, bhikkhuno kevaṭṭaputtassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ [Pg.324] – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati, anañña’nti. Assumha kho mayaṃ, bhante, sātissa kira nāma bhikkhuno kevaṭṭaputtassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati, anañña’nti. Atha kho mayaṃ, bhante, yena sāti bhikkhu kevaṭṭaputto tenupasaṅkamimha; upasaṅkamitvā sātiṃ bhikkhuṃ kevaṭṭaputtaṃ etadavocumha – ‘saccaṃ kira te, āvuso sāti, evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati, anañña’’nti? Evaṃ vutte, bhante, sāti bhikkhu kevaṭṭaputto amhe etadavoca – ‘evaṃ byā kho ahaṃ, āvuso, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati, anañña’nti. Atha kho mayaṃ, bhante, sātiṃ bhikkhuṃ kevaṭṭaputtaṃ etasmā pāpakā diṭṭhigatā vivecetukāmā samanuyuñjimha samanugāhimha samanubhāsimha – ‘mā evaṃ, āvuso sāti, avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya. Anekapariyāyenāvuso sāti, paṭiccasamuppannaṃ viññāṇaṃ vuttaṃ bhagavatā, aññatra paccayā natthi viññāṇassa sambhavo’ti. Evampi kho, bhante, sāti bhikkhu kevaṭṭaputto amhehi samanuyuñjiyamāno samanugāhiyamāno samanubhāsiyamāno tadeva pāpakaṃ diṭṭhigataṃ thāmasā parāmasā abhinivissa voharati – ‘evaṃ byā kho ahaṃ, āvuso, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati, anañña’nti. Yato kho mayaṃ, bhante, nāsakkhimha sātiṃ bhikkhuṃ kevaṭṭaputtaṃ etasmā pāpakā diṭṭhigatā vivecetuṃ, atha mayaṃ etamatthaṃ bhagavato ārocemā’’ti.

๓๙๗. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อภิกษุเหล่านั้นไม่สามารถเพื่อจะให้สาติภิกษุผู้เป็นบุตรของชาวประมงสละทิฏฐิอันลามกนี้ได้ ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุเหล่านั้นครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่สาติภิกษุผู้เป็นบุตรของชาวประมงว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า วิญญาณนี้นั่นแหละที่ท่องเที่ยวไป แล่นไป ไม่ใช่อื่น’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ได้สดับมาว่า ได้ยินว่าทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่สาติภิกษุผู้เป็นบุตรของชาวประมงว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า วิญญาณนี้นั่นแหละที่ท่องเที่ยวไป แล่นไป ไม่ใช่อื่น’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น พวกข้าพระองค์จึงเข้าไปหาสาติภิกษุผู้เป็นบุตรของชาวประมงถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว จึงได้กล่าวกะสาติภิกษุผู้เป็นบุตรของชาวประมงดังนี้ว่า ‘ท่านสาติ ได้ยินว่าท่านมีทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นว่า “ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า วิญญาณนี้นั่นแหละที่ท่องเที่ยวไป แล่นไป ไม่ใช่อื่น” ดังนี้ จริงหรือ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพวกข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว สาติภิกษุผู้เป็นบุตรของชาวประมงได้กล่าวกะพวกข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นความจริง ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า วิญญาณนี้นั่นแหละที่ท่องเที่ยวไป แล่นไป ไม่ใช่อื่น’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น พวกข้าพระองค์ปรารถนาจะให้สาติภิกษุผู้เป็นบุตรของชาวประมงสละทิฏฐิอันลามกนี้ จึงได้ซักไซ้ไล่เลียง สอบสวนว่า ‘ท่านสาติ ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนี้ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย เพราะพระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้น ท่านสาติ วิญญาณอาศัยปัจจัยเกิดขึ้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยอเนกปริยายแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ เว้นจากปัจจัย ย่อมไม่มี’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สาติภิกษุผู้เป็นบุตรของชาวประมง ถูกพวกข้าพระองค์ซักไซ้ไล่เลียง สอบสวนอยู่อย่างนี้ ก็ยังคงยึดถือทิฏฐิอันลามกนั้นอย่างมั่นคง ด้วยการยึดมั่นอย่างผิดๆ และกล่าวอยู่ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นความจริง ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า วิญญาณนี้นั่นแหละที่ท่องเที่ยวไป แล่นไป ไม่ใช่อื่น’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพวกข้าพระองค์ไม่สามารถเพื่อจะให้สาติภิกษุผู้เป็นบุตรของชาวประมงสละทิฏฐิอันลามกนี้ได้ ครั้งนั้น พวกข้าพระองค์จึงกราบทูลเรื่องนี้แด่พระผู้มีพระภาค”

398. Atha kho bhagavā aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ bhikkhu, mama vacanena sātiṃ bhikkhuṃ kevaṭṭaputtaṃ āmantehi – ‘satthā taṃ, āvuso sāti, āmantetī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā yena sāti bhikkhu kevaṭṭaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā sātiṃ bhikkhuṃ kevaṭṭaputtaṃ etadavoca – ‘‘satthā taṃ, āvuso sāti, āmantetī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho sāti bhikkhu kevaṭṭaputto tassa bhikkhuno paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ [Pg.325] abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho sātiṃ bhikkhuṃ kevaṭṭaputtaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘saccaṃ kira, te, sāti, evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati, anañña’’’nti? ‘‘Evaṃ byā kho ahaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati, anañña’’nti. ‘‘Katamaṃ taṃ, sāti, viññāṇa’’nti? ‘‘Yvāyaṃ, bhante, vado vedeyyo tatra tatra kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvedetī’’ti. ‘‘Kassa nu kho nāma tvaṃ, moghapurisa, mayā evaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāsi? Nanu mayā, moghapurisa, anekapariyāyena paṭiccasamuppannaṃ viññāṇaṃ vuttaṃ, aññatra paccayā natthi viññāṇassa sambhavoti? Atha ca pana tvaṃ, moghapurisa, attanā duggahitena amhe ceva abbhācikkhasi, attānañca khaṇasi, bahuñca apuññaṃ pasavasi. Tañhi te, moghapurisa, bhavissati dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti.

๓๙๘. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เธอจงมา เธอจงไปเรียกสาติภิกษุผู้เป็นบุตรของชาวประมงมาตามคำของเราว่า ‘ท่านสาติ พระศาสดารับสั่งให้หาท่าน’” ภิกษุรูปนั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “พระพุทธเจ้าข้า” แล้วจึงเข้าไปหาสาติภิกษุผู้เป็นบุตรของชาวประมงถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว จึงได้กล่าวกะสาติภิกษุผู้เป็นบุตรของชาวประมงดังนี้ว่า “ท่านสาติ พระศาสดารับสั่งให้หาท่าน” สาติภิกษุผู้เป็นบุตรของชาวประมงรับคำของภิกษุรูปนั้นว่า “ขอรับ ท่านผู้มีอายุ” แล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามสาติภิกษุผู้เป็นบุตรของชาวประมง ซึ่งนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้วดังนี้ว่า “ดูก่อนสาติ ได้ยินว่าเธอมีทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า วิญญาณนี้นั่นแหละที่ท่องเที่ยวไป แล่นไป ไม่ใช่อื่น’ ดังนี้ จริงหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นความจริง ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า วิญญาณนี้นั่นแหละที่ท่องเที่ยวไป แล่นไป ไม่ใช่อื่น” “ดูก่อนสาติ วิญญาณนั้นคืออะไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วิญญาณที่กล่าว ที่รู้สึกได้ และเสวยวิบากของกรรมดีกรรมชั่วในภพนั้นๆ” “ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอรู้ธรรมที่เราแสดงแล้วอย่างนี้แก่ใครเล่า ดูก่อนโมฆบุรุษ เรากล่าววิญญาณว่าอาศัยปัจจัยเกิดขึ้น โดยอเนกปริยายมิใช่หรือ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ เว้นจากปัจจัย ย่อมไม่มีมิใช่หรือ ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอนั้นกลับกล่าวตู่เราด้วยทิฏฐิที่ตนถือไว้ไม่ดี ทั้งยังขุดรากเหง้าของตน และประสบบาปเป็นอันมาก ดูก่อนโมฆบุรุษ การกระทำนั้นของเธอ จักเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน”

399. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nāyaṃ sāti bhikkhu kevaṭṭaputto usmīkatopi imasmiṃ dhammavinaye’’ti? ‘‘Kiñhi siyā bhante? No hetaṃ, bhante’’ti. Evaṃ vutte, sāti bhikkhu kevaṭṭaputto tuṇhībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdi. Atha kho bhagavā sātiṃ bhikkhuṃ kevaṭṭaputtaṃ tuṇhībhūtaṃ maṅkubhūtaṃ pattakkhandhaṃ adhomukhaṃ pajjhāyantaṃ appaṭibhānaṃ viditvā sātiṃ bhikkhuṃ kevaṭṭaputtaṃ etadavoca – ‘‘paññāyissasi kho tvaṃ, moghapurisa, etena sakena pāpakena diṭṭhigatena. Idhāhaṃ bhikkhū paṭipucchissāmī’’ti. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘tumhepi me, bhikkhave, evaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānātha yathāyaṃ sāti bhikkhu kevaṭṭaputto attanā duggahitena amhe ceva abbhācikkhati, attānañca khaṇati, bahuñca apuññaṃ pasavatī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante! Anekapariyāyena hi no, bhante, paṭiccasamuppannaṃ viññāṇaṃ vuttaṃ bhagavatā, aññatra paccayā natthi viññāṇassa sambhavo’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, bhikkhave! Sādhu kho me tumhe, bhikkhave, evaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānātha. Anekapariyāyena hi vo, bhikkhave, paṭiccasamuppannaṃ viññāṇaṃ vuttaṃ mayā, aññatra paccayā natthi viññāṇassa sambhavoti. Atha ca panāyaṃ sāti bhikkhu kevaṭṭaputto attanā duggahitena amhe ceva abbhācikkhati, attānañca khaṇati, bahuñca apuññaṃ pasavati [Pg.326] pasavati. Tañhi tassa moghapurisassa bhavissati dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya.

๓๙๙. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร สาติภิกษุเกวัฏฏบุตรนี้ จะเป็นผู้มีความอบอุ่นในธรรมวินัยนี้บ้างหรือไม่? พวกภิกษุกราบทูลว่า จะเป็นไปได้อย่างไร พระพุทธเจ้าข้า ข้อนี้เป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สาติภิกษุเกวัฏฏบุตรก็นิ่งอึ้ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณ นั่งอยู่ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่าสาติภิกษุเกวัฏฏบุตรนิ่งอึ้ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณ จึงได้ตรัสกะสาติภิกษุเกวัฏฏบุตรว่า ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอจักปรากฏด้วยทิฏฐิอันลามกของตนนั้น เราจักสอบถามภิกษุทั้งหลายในที่นี้ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเข้าใจธรรมที่เราแสดงแล้วอย่างนี้ เหมือนสาติภิกษุเกวัฏฏบุตรนี้ ผู้กล่าวตู่เราด้วย ขุดตนเองด้วย และประสบบาปมิใช่บุญเป็นอันมากด้วย ทิฏฐิอันตนยึดถือไว้ไม่ดีบ้างหรือไม่? พวกภิกษุกราบทูลว่า ข้อนี้เป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า เพราะว่าพระผู้มีพระภาคตรัสวิญญาณว่าเป็นปฏิจจสมุปปันนธรรมโดยอเนกปริยายแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายว่า เว้นจากปัจจัย ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณมิได้มี พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดีละ ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ดีแล้วที่พวกเธอเข้าใจธรรมที่เราแสดงแล้วอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าววิญญาณว่าเป็นปฏิจจสมุปปันนธรรมโดยอเนกปริยายแก่พวกเธอว่า เว้นจากปัจจัย ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณมิได้มี ก็แต่สาติภิกษุเกวัฏฏบุตรนี้ ย่อมกล่าวตู่เราด้วย ย่อมขุดตนเองด้วย และย่อมประสบบาปมิใช่บุญเป็นอันมากด้วย ทิฏฐิอันตนยึดถือไว้ไม่ดี ทิฏฐิอันลามกนั้น จักเป็นไปเพื่อสิ่งไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่โมฆบุรุษนั้นสิ้นกาลนาน

400. ‘‘Yaṃ yadeva, bhikkhave, paccayaṃ paṭicca uppajjati viññāṇaṃ, tena teneva viññāṇaṃtveva saṅkhyaṃ gacchati. Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati viññāṇaṃ, cakkhuviññāṇaṃtveva saṅkhyaṃ gacchati; sotañca paṭicca sadde ca uppajjati viññāṇaṃ, sotaviññāṇaṃtveva saṅkhyaṃ gacchati; ghānañca paṭicca gandhe ca uppajjati viññāṇaṃ, ghānaviññāṇaṃtveva saṅkhyaṃ gacchati; jivhañca paṭicca rase ca uppajjati viññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃtveva saṅkhyaṃ gacchati; kāyañca paṭicca phoṭṭhabbe ca uppajjati viññāṇaṃ, kāyaviññāṇaṃtveva saṅkhyaṃ gacchati; manañca paṭicca dhamme ca uppajjati viññāṇaṃ, manoviññāṇaṃtveva saṅkhyaṃ gacchati.

๔๐๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิญญาณอาศัยปัจจัยใดๆ เกิดขึ้น ก็ถึงความนับด้วยปัจจัยนั้นๆ วิญญาณอาศัยจักษุและรูปเกิดขึ้น ก็ถึงความนับว่าจักษุวิญญาณ วิญญาณอาศัยโสตะและเสียงเกิดขึ้น ก็ถึงความนับว่าโสตวิญญาณ วิญญาณอาศัยฆานะและกลิ่นเกิดขึ้น ก็ถึงความนับว่าฆานวิญญาณ วิญญาณอาศัยชิวหาและรสเกิดขึ้น ก็ถึงความนับว่าชิวหาวิญญาณ วิญญาณอาศัยกายและโผฏฐัพพะเกิดขึ้น ก็ถึงความนับว่ากายวิญญาณ วิญญาณอาศัยมโนและธรรมารมณ์เกิดขึ้น ก็ถึงความนับว่ามโนวิญญาณ

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, yaṃ yadeva paccayaṃ paṭicca aggi jalati tena teneva saṅkhyaṃ gacchati. Kaṭṭhañca paṭicca aggi jalati, kaṭṭhaggitveva saṅkhyaṃ gacchati; sakalikañca paṭicca aggi jalati, sakalikaggitveva saṅkhyaṃ gacchati; tiṇañca paṭicca aggi jalati, tiṇaggitveva saṅkhyaṃ gacchati; gomayañca paṭicca aggi jalati, gomayaggitveva saṅkhyaṃ gacchati; thusañca paṭicca aggi jalati, thusaggitveva saṅkhyaṃ gacchati; saṅkārañca paṭicca aggi jalati, saṅkāraggitveva saṅkhyaṃ gacchati. Evameva kho, bhikkhave, yaṃ yadeva paccayaṃ paṭicca uppajjati viññāṇaṃ, tena teneva saṅkhyaṃ gacchati. Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati viññāṇaṃ, cakkhuviññāṇaṃtveva saṅkhyaṃ gacchati; sotañca paṭicca sadde ca uppajjati viññāṇaṃ, sotaviññāṇaṃtveva saṅkhyaṃ gacchati, ghānañca paṭicca gandhe ca uppajjati viññāṇaṃ, ghāṇaviññāṇaṃtveva saṅkhyaṃ gacchati, jivhañca paṭicca rase ca uppajjati viññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃtveva saṅkhyaṃ gacchati. Kāyañca paṭicca phoṭṭhabbe ca uppajjati viññāṇaṃ, kāyaviññāṇaṃtveva saṅkhyaṃ gacchati. Manañca paṭicca dhamme ca uppajjati viññāṇaṃ, manoviññāṇaṃtveva saṅkhyaṃ gacchati.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนไฟอาศัยปัจจัยใดๆ ติดขึ้น ก็ถึงความนับด้วยปัจจัยนั้นๆ ไฟอาศัยไม้ติดขึ้น ก็ถึงความนับว่าไฟไม้ ไฟอาศัยสะเก็ดไม้ติดขึ้น ก็ถึงความนับว่าไฟสะเก็ดไม้ ไฟอาศัยหญ้าติดขึ้น ก็ถึงความนับว่าไฟหญ้า ไฟอาศัยโคมัยติดขึ้น ก็ถึงความนับว่าไฟโคมัย ไฟอาศัยแกลบติดขึ้น ก็ถึงความนับว่าไฟแกลบ ไฟอาศัยหยากเยื่อติดขึ้น ก็ถึงความนับว่าไฟหยากเยื่อ ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิญญาณอาศัยปัจจัยใดๆ เกิดขึ้น ก็ถึงความนับด้วยปัจจัยนั้นๆ วิญญาณอาศัยจักษุและรูปเกิดขึ้น ก็ถึงความนับว่าจักษุวิญญาณ วิญญาณอาศัยโสตะและเสียงเกิดขึ้น ก็ถึงความนับว่าโสตวิญญาณ วิญญาณอาศัยฆานะและกลิ่นเกิดขึ้น ก็ถึงความนับว่าฆานวิญญาณ วิญญาณอาศัยชิวหาและรสเกิดขึ้น ก็ถึงความนับว่าชิวหาวิญญาณ วิญญาณอาศัยกายและโผฏฐัพพะเกิดขึ้น ก็ถึงความนับว่ากายวิญญาณ วิญญาณอาศัยมโนและธรรมารมณ์เกิดขึ้น ก็ถึงความนับว่ามโนวิญญาณ

401. ‘‘Bhūtamidanti, bhikkhave, passathā’’ti?

๔๐๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอย่อมเห็นว่า 'สิ่งนี้มีแล้ว' ดังนี้หรือ

‘‘Evaṃ, bhante’’.

อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า

‘‘Tadāhārasambhavanti, bhikkhave, passathā’’ti?

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอย่อมเห็นว่า 'สิ่งนั้นมีความเกิดขึ้นจากอาหารเป็นแดนเกิด' ดังนี้หรือ

‘‘Evaṃ, bhante’’.

อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า

‘‘Tadāhāranirodhā yaṃ bhūtaṃ, taṃ nirodhadhammanti, bhikkhave, passathā’’ti?

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอย่อมเห็นว่า 'เพราะอาหารนั้นดับ สิ่งที่เกิดแล้วนั้นจึงมีความดับเป็นธรรมดา' ดังนี้หรือ

‘‘Evaṃ, bhante’’.

อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า

‘‘Bhūtamidaṃ nossūti, bhikkhave, kaṅkhato uppajjati vicikicchā’’ti?

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสงสัยเคลือบแคลงย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ยังสงสัยอยู่ว่า 'สิ่งนี้มีแล้วหรือหนอ หรือไม่มีหนอ' ดังนี้หรือ

‘‘Evaṃ, bhante’’.

อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า

‘‘Tadāhārasambhavaṃ nossūti, bhikkhave[Pg.327], kaṅkhato uppajjati vicikicchā’’ti?

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสงสัยเคลือบแคลงย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ยังสงสัยอยู่ว่า 'สิ่งนั้นมีความเกิดขึ้นจากอาหารเป็นแดนเกิดหรือหนอ หรือไม่มีหนอ' ดังนี้หรือ

‘‘Evaṃ, bhante’’.

อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า

‘‘Tadāhāranirodhā yaṃ bhūtaṃ, taṃ nirodhadhammaṃ nossūti, bhikkhave, kaṅkhato uppajjati vicikicchā’’ti?

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสงสัยเคลือบแคลงย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ยังสงสัยอยู่ว่า 'เพราะอาหารนั้นดับ สิ่งที่เกิดแล้วนั้นจึงมีความดับเป็นธรรมดาหรือหนอ หรือไม่มีความดับเป็นธรรมดาหนอ' ดังนี้หรือ

‘‘Evaṃ, bhante’’.

อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า

‘‘Bhūtamidanti, bhikkhave, yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā vicikicchā sā pahīyatī’’ti?

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลเห็นอยู่ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า 'สิ่งนี้มีแล้ว' ดังนี้ ความสงสัยเคลือบแคลงใดที่มีอยู่ ความสงสัยเคลือบแคลงนั้นย่อมถูกละไปใช่หรือไม่

‘‘Evaṃ, bhante’’.

อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า

‘‘Tadāhārasambhavanti, bhikkhave, yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā vicikicchā sā pahīyatī’’ti?

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลเห็นอยู่ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า 'สิ่งนั้นมีความเกิดขึ้นจากอาหารเป็นแดนเกิด' ดังนี้ ความสงสัยเคลือบแคลงใดที่มีอยู่ ความสงสัยเคลือบแคลงนั้นย่อมถูกละไปใช่หรือไม่

‘‘Evaṃ, bhante’’.

อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า

‘‘Tadāhāranirodhā yaṃ bhūtaṃ, taṃ nirodhadhammanti, bhikkhave, yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā vicikicchā sā pahīyatī’’ti?

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลเห็นอยู่ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า 'เพราะอาหารนั้นดับ สิ่งที่เกิดแล้วนั้นจึงมีความดับเป็นธรรมดา' ดังนี้ ความสงสัยเคลือบแคลงใดที่มีอยู่ ความสงสัยเคลือบแคลงนั้นย่อมถูกละไปใช่หรือไม่

‘‘Evaṃ, bhante’’.

อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า

‘‘Bhūtamidanti, bhikkhave, itipi vo ettha nibbicikicchā’’ti?

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอหมดความสงสัยในข้อนี้ว่า ‘สิ่งนี้มีอยู่’ บ้างหรือไม่”

‘‘Evaṃ, bhante’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า”

‘‘Tadāhārasambhavanti, bhikkhave, itipi vo ettha nibbicikicchā’’ti?

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอหมดความสงสัยในข้อนี้ว่า ‘สิ่งนั้นมีอาหารเป็นสมุทัย’ บ้างหรือไม่”

‘‘Evaṃ, bhante’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า”

‘‘Tadāhāranirodhā yaṃ bhūtaṃ taṃ nirodhadhammanti, bhikkhave, itipi vo ettha nibbicikicchā’’ti?

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอหมดความสงสัยในข้อนี้ว่า ‘เพราะอาหารนั้นดับ สิ่งที่เกิดแล้วย่อมมีความดับเป็นธรรมดา’ บ้างหรือไม่”

‘‘Evaṃ, bhante’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า”

‘‘Bhūtamidanti, bhikkhave, yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭha’’nti?

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นดีแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘สิ่งนี้มีอยู่’ หรือ”

‘‘Evaṃ, bhante’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า”

‘‘Tadāhārasambhavanti, bhikkhave, yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭha’’nti?

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นดีแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘สิ่งนั้นมีอาหารเป็นสมุทัย’ หรือ”

‘‘Evaṃ, bhante’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า”

‘‘Tadāhāranirodhā yaṃ bhūtaṃ taṃ nirodhadhammanti, bhikkhave, yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭha’’nti?

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นดีแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘เพราะอาหารนั้นดับ สิ่งที่เกิดแล้วย่อมมีความดับเป็นธรรมดา’ หรือ”

‘‘Evaṃ, bhante’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า”

‘‘Imaṃ ce tumhe, bhikkhave, diṭṭhiṃ evaṃ parisuddhaṃ evaṃ pariyodātaṃ allīyetha kelāyetha dhanāyetha mamāyetha, api nu me tumhe, bhikkhave, kullūpamaṃ dhammaṃ desitaṃ ājāneyyātha nittharaṇatthāya no gahaṇatthāyā’’ti?

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าพวกเธอจะพึงยึดถือ พัวพัน ถือเป็นสมบัติ หวงแหนทิฏฐิอันบริสุทธิ์ผุดผ่องอย่างนี้ไซร้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะพึงชื่อว่ารู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงแล้ว มีอุปมาด้วยพ่วงแพ เพื่อประโยชน์แก่การสลัดออก ไม่ใช่เพื่อประโยชน์แก่การยึดถือบ้างหรือไม่”

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า”

‘‘Imaṃ ce tumhe, bhikkhave, diṭṭhiṃ evaṃ parisuddhaṃ evaṃ pariyodātaṃ na allīyetha na kelāyetha na dhanāyetha na mamāyetha, api nu me tumhe, bhikkhave, kullūpamaṃ dhammaṃ desitaṃ ājāneyyātha nittharaṇatthāya no gahaṇatthāyā’’ti?

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าพวกเธอจะไม่พึงยึดถือ ไม่พัวพัน ไม่ถือเป็นสมบัติ ไม่หวงแหนทิฏฐิอันบริสุทธิ์ผุดผ่องอย่างนี้ไซร้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะพึงชื่อว่ารู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงแล้ว มีอุปมาด้วยพ่วงแพ เพื่อประโยชน์แก่การสลัดออก ไม่ใช่เพื่อประโยชน์แก่การยึดถือบ้างหรือไม่”

‘‘Evaṃ, bhante’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า”

402. ‘‘Cattārome, bhikkhave, āhārā bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā, sambhavesīnaṃ vā anuggahāya. Katame cattāro? Kabaḷīkāro āhāro oḷāriko vā sukhumo vā, phasso dutiyo, manosañcetanā tatiyā, viññāṇaṃ catutthaṃ.

๔๐๒. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้ เพื่อความดำรงอยู่ของหมู่สัตว์ผู้เกิดแล้ว หรือเพื่ออนุเคราะห์หมู่สัตว์ผู้แสวงหาภพที่เกิด. อาหาร ๔ อย่างคืออะไรบ้าง? คือ กวฬิงการาหาร ที่หยาบหรือละเอียด ๑ ผัสสาหารเป็นที่ ๒ มโนสัญเจตนาหารเป็นที่ ๓ วิญญาณาหารเป็นที่ ๔

‘‘Ime ca, bhikkhave, cattāro āhārā kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavā?

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้ มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิด”

‘‘Ime cattāro āhārā taṇhānidānā taṇhāsamudayā taṇhājātikā taṇhāpabhavā.

“อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้ มีตัณหาเป็นนิทาน มีตัณหาเป็นสมุทัย มีตัณหาเป็นชาติ มีตัณหาเป็นแดนเกิด”

‘‘Taṇhā cāyaṃ, bhikkhave, kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavā?

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ตัณหานี้เล่า มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิด”

‘‘Taṇhā vedanānidānā vedanāsamudayā vedanājātikā vedanāpabhavā.

“ตัณหามีเวทนาเป็นนิทาน มีเวทนาเป็นสมุทัย มีเวทนาเป็นชาติ มีเวทนาเป็นแดนเกิด”

‘‘Vedanā cāyaṃ, bhikkhave, kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavā?

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เวทนานี้เล่า มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิด”

‘‘Vedanā phassanidānā phassasamudayā phassajātikā phassapabhavā[Pg.328].

“เวทนามีผัสสะเป็นนิทาน มีผัสสะเป็นสมุทัย มีผัสสะเป็นชาติ มีผัสสะเป็นแดนเกิด”

‘‘Phasso cāyaṃ, bhikkhave, kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo?

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ผัสสะนี้เล่า มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิด”

‘‘Phasso saḷāyatananidāno saḷāyatanasamudayo saḷāyatanajātiko saḷāyatanapabhavo.

“ผัสสะมีสฬายตนะเป็นนิทาน มีสฬายตนะเป็นสมุทัย มีสฬายตนะเป็นชาติ มีสฬายตนะเป็นแดนเกิด”

‘‘Saḷāyatanaṃ cidaṃ, bhikkhave, kiṃnidānaṃ kiṃsamudayaṃ kiṃjātikaṃ kiṃpabhavaṃ?

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สฬายตนะนี้เล่า มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิด”

‘‘Saḷāyatanaṃ nāmarūpanidānaṃ nāmarūpasamudayaṃ nāmarūpajātikaṃ nāmarūpapabhavaṃ.

“สฬายตนะมีนามรูปเป็นนิทาน มีนามรูปเป็นสมุทัย มีนามรูปเป็นชาติ มีนามรูปเป็นแดนเกิด”

‘‘Nāmarūpaṃ cidaṃ, bhikkhave, kiṃnidānaṃ kiṃsamudayaṃ kiṃjātikaṃ kiṃpabhavaṃ?

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็นามรูปนี้เล่า มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิด”

‘‘Nāmarūpaṃ viññāṇanidānaṃ viññāṇasamudayaṃ viññāṇajātikaṃ viññāṇapabhavaṃ.

“นามรูปมีวิญญาณเป็นนิทาน มีวิญญาณเป็นสมุทัย มีวิญญาณเป็นชาติ มีวิญญาณเป็นแดนเกิด”

‘‘Viññāṇaṃ cidaṃ, bhikkhave, kiṃnidānaṃ kiṃsamudayaṃ kiṃjātikaṃ kiṃpabhavaṃ?

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็วิญญาณนี้เล่า มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิด”

‘‘Viññāṇaṃ saṅkhāranidānaṃ saṅkhārasamudayaṃ saṅkhārajātikaṃ saṅkhārapabhavaṃ.

วิญญาณมีสังขารเป็นเหตุ มีสังขารเป็นสมุทัย มีสังขารเป็นชาติ มีสังขารเป็นประภพ

‘‘Saṅkhārā cime, bhikkhave, kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavā?

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สังขารเหล่านี้ มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นประภพ

‘‘Saṅkhārā avijjānidānā avijjāsamudayā avijjājātikā avijjāpabhavā.

สังขารทั้งหลายมีอวิชชาเป็นเหตุ มีอวิชชาเป็นสมุทัย มีอวิชชาเป็นชาติ มีอวิชชาเป็นประภพ

‘‘Iti kho, bhikkhave, avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.’’’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุดังนี้แล เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะ โสกะปริเทวะทุกขะโทมนัสอุปายาสทั้งหลายจึงเกิดขึ้นพร้อม ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้

403. ‘‘Jātipaccayā jarāmaraṇanti iti kho panetaṃ vuttaṃ; jātipaccayā nu kho, bhikkhave, jarāmaraṇaṃ, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Jātipaccayā, bhante, jarāmaraṇaṃ; evaṃ no ettha hoti – jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti. ‘‘Bhavapaccayā jātīti iti kho panetaṃ vuttaṃ; bhavapaccayā nu kho, bhikkhave, jāti, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Bhavapaccayā, bhante, jāti; evaṃ no ettha hoti – bhavapaccayā jātī’’ti. ‘‘Upādānapaccayā bhavoti iti kho panetaṃ vuttaṃ; upādānapaccayā nu kho, bhikkhave, bhavo, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Upādānapaccayā, bhante, bhavo; evaṃ no ettha hoti – upādānapaccayā bhavo’’ti. ‘‘Taṇhāpaccayā upādānanti iti kho panetaṃ vuttaṃ, taṇhāpaccayā nu kho, bhikkhave, upādānaṃ, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Taṇhāpaccayā, bhante, upādānaṃ; evaṃ no ettha hoti – taṇhāpaccayā upādāna’’nti. ‘‘Vedanāpaccayā [Pg.329] taṇhāti iti kho panetaṃ vuttaṃ; vedanāpaccayā nu kho, bhikkhave, taṇhā, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Vedanāpaccayā, bhante, taṇhā; evaṃ no ettha hoti – vedanāpaccayā taṇhā’’ti. ‘‘Phassapaccayā vedanāti iti kho panetaṃ vuttaṃ; phassapaccayā nu kho, bhikkhave, vedanā, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Phassapaccayā, bhante, vedanā; evaṃ no ettha hoti – phassapaccayā vedanā’’ti. ‘‘Saḷāyatanapaccayā phassoti iti kho panetaṃ vuttaṃ; saḷāyatanapaccayā nu kho, bhikkhave, phasso, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Saḷāyatanapaccayā, bhante, phasso; evaṃ no ettha hoti – saḷāyatanapaccayā phasso’’ti. ‘‘Nāmarūpapaccayā saḷāyatananti iti kho panetaṃ vuttaṃ; nāmarūpapaccayā nu kho, bhikkhave, saḷāyatanaṃ, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Nāmarūpapaccayā, bhante, saḷāyatanaṃ; evaṃ no ettha hoti – nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti. ‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpanti iti kho panetaṃ vuttaṃ; viññāṇapaccayā nu kho, bhikkhave, nāmarūpaṃ, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Viññāṇapaccayā, bhante, nāmarūpaṃ; evaṃ no ettha hoti – viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti. ‘‘Saṅkhārapaccayā viññāṇanti iti kho panetaṃ vuttaṃ; saṅkhārapaccayā nu kho, bhikkhave, viññāṇaṃ, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Saṅkhārapaccayā, bhante, viññāṇaṃ; evaṃ no ettha hoti – saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti. ‘‘Avijjāpaccayā saṅkhārāti iti kho panetaṃ vuttaṃ; avijjāpaccayā nu kho, bhikkhave, saṅkhārā, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Avijjāpaccayā, bhante, saṅkhārā; evaṃ no ettha hoti – avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti.

๔๐๓. คำว่า ‘เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี’ ดังนี้ เราได้กล่าวไว้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชรามรณะมีเพราะชาติเป็นปัจจัยจริงหรือ หรือหาไม่ หรือว่าในเรื่องนี้เป็นอย่างไร” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชรามรณะมีเพราะชาติเป็นปัจจัยจริง ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี’ พระเจ้าข้า” “คำว่า ‘เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี’ ดังนี้ เราได้กล่าวไว้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชาติมีเพราะภพเป็นปัจจัยจริงหรือ หรือหาไม่ หรือว่าในเรื่องนี้เป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชาติมีเพราะภพเป็นปัจจัยจริง ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี’ พระเจ้าข้า” “คำว่า ‘เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี’ ดังนี้ เราได้กล่าวไว้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภพมีเพราะอุปาทานเป็นปัจจัยจริงหรือ หรือหาไม่ หรือว่าในเรื่องนี้เป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภพมีเพราะอุปาทานเป็นปัจจัยจริง ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี’ พระเจ้าข้า” “คำว่า ‘เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี’ ดังนี้ เราได้กล่าวไว้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปาทานมีเพราะตัณหาเป็นปัจจัยจริงหรือ หรือหาไม่ หรือว่าในเรื่องนี้เป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานมีเพราะตัณหาเป็นปัจจัยจริง ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี’ พระเจ้าข้า” “คำว่า ‘เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี’ ดังนี้ เราได้กล่าวไว้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตัณหามีเพราะเวทนาเป็นปัจจัยจริงหรือ หรือหาไม่ หรือว่าในเรื่องนี้เป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตัณหามีเพราะเวทนาเป็นปัจจัยจริง ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี’ พระเจ้าข้า” “คำว่า ‘เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี’ ดังนี้ เราได้กล่าวไว้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนามีเพราะผัสสะเป็นปัจจัยจริงหรือ หรือหาไม่ หรือว่าในเรื่องนี้เป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เวทนามีเพราะผัสสะเป็นปัจจัยจริง ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี’ พระเจ้าข้า” “คำว่า ‘เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี’ ดังนี้ เราได้กล่าวไว้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผัสสะมีเพราะสฬายตนะเป็นปัจจัยจริงหรือ หรือหาไม่ หรือว่าในเรื่องนี้เป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผัสสะมีเพราะสฬายตนะเป็นปัจจัยจริง ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี’ พระเจ้าข้า” “คำว่า ‘เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี’ ดังนี้ เราได้กล่าวไว้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สฬายตนะมีเพราะนามรูปเป็นปัจจัยจริงหรือ หรือหาไม่ หรือว่าในเรื่องนี้เป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สฬายตนะมีเพราะนามรูปเป็นปัจจัยจริง ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี’ พระเจ้าข้า” “คำว่า ‘เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี’ ดังนี้ เราได้กล่าวไว้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นามรูปมีเพราะวิญญาณเป็นปัจจัยจริงหรือ หรือหาไม่ หรือว่าในเรื่องนี้เป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นามรูปมีเพราะวิญญาณเป็นปัจจัยจริง ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี’ พระเจ้าข้า” “คำว่า ‘เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี’ ดังนี้ เราได้กล่าวไว้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิญญาณมีเพราะสังขารเป็นปัจจัยจริงหรือ หรือหาไม่ หรือว่าในเรื่องนี้เป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วิญญาณมีเพราะสังขารเป็นปัจจัยจริง ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี’ พระเจ้าข้า” “คำว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี’ ดังนี้ เราได้กล่าวไว้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายมีเพราะอวิชชาเป็นปัจจัยจริงหรือ หรือหาไม่ หรือว่าในเรื่องนี้เป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สังขารทั้งหลายมีเพราะอวิชชาเป็นปัจจัยจริง ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี’ พระเจ้าข้า”

404. ‘‘Sādhu, bhikkhave. Iti kho, bhikkhave, tumhepi evaṃ vadetha, ahampi evaṃ vadāmi – imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjati, yadidaṃ – avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.

๔๐๔. ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุดังนี้แล แม้เธอทั้งหลายก็จงกล่าวอย่างนี้ แม้เราก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น’ ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะ โสกะปริเทวะทุกขะโทมนัสอุปายาสทั้งหลายจึงเกิดขึ้นพร้อม ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้

‘‘Avijjāyatveva [Pg.330] asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho, saḷāyatananirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho, vedanānirodhā taṇhānirodho, taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti.

ก็เพราะอวิชชานั่นแหละดับไปไม่เหลือด้วยวิราคะ สังขารจึงดับ เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรามรณะ โสกะปริเทวะทุกขะโทมนัสอุปายาสทั้งหลายจึงดับสิ้น ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้

405. ‘‘Jātinirodhā jarāmaraṇanirodhoti iti kho panetaṃ vuttaṃ; jātinirodhā nu kho, bhikkhave, jarāmaraṇanirodho, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Jātinirodhā, bhante, jarāmaraṇanirodho; evaṃ no ettha hoti – jātinirodhā jarāmaraṇanirodho’’ti. ‘‘Bhavanirodhā jātinirodhoti iti kho panetaṃ vuttaṃ; bhavanirodhā nu kho, bhikkhave, jātinirodho, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Bhavanirodhā, bhante, jātinirodho; evaṃ no ettha hoti – bhavanirodhā jātinirodho’’ti. ‘‘Upādānanirodhā bhavanirodhoti iti kho panetaṃ vuttaṃ; upādānanirodhā nu kho, bhikkhave, bhavanirodho, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Upādānanirodhā, bhante, bhavanirodho; evaṃ no ettha hoti – upādānanirodhā bhavanirodho’’ti. ‘‘Taṇhānirodhā upādānanirodhoti iti kho panetaṃ vuttaṃ; taṇhānirodhā nu kho, bhikkhave, upādānanirodho, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Taṇhānirodhā, bhante, upādānanirodho; evaṃ no ettha hoti – taṇhānirodhā upādānanirodho’’ti. ‘‘Vedanānirodhā taṇhānirodhoti iti kho panetaṃ vuttaṃ; vedanānirodhā nu kho, bhikkhave, taṇhānirodho, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Vedanānirodhā, bhante, taṇhānirodho; evaṃ no ettha hoti – vedanānirodhā taṇhānirodho’’ti. ‘‘Phassanirodhā vedanānirodhoti iti kho panetaṃ vuttaṃ; phassanirodhā nu kho, bhikkhave, vedanānirodho, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Phassanirodhā, bhante, vedanānirodho; evaṃ no ettha hoti – phassanirodhā vedanānirodho’’ti. ‘‘Saḷāyatananirodhā phassanirodhoti iti kho panetaṃ vuttaṃ; saḷāyatananirodhā nu kho, bhikkhave, phassanirodho, no vā[Pg.331], kathaṃ vā ettha hotīti? Saḷāyatananirodhā, bhante, phassanirodho; evaṃ no ettha hoti – saḷāyatananirodhā phassanirodho’’ti. ‘‘Nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodhoti iti kho panetaṃ vuttaṃ; nāmarūpanirodhā nu kho, bhikkhave, saḷāyatananirodho, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Nāmarūpanirodhā, bhante, saḷāyatananirodho; evaṃ no ettha hoti – nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho’’ti. ‘‘Viññāṇanirodhā nāmarūpanirodhoti iti kho panetaṃ vuttaṃ; viññāṇanirodhā nu kho, bhikkhave, nāmarūpanirodho, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Viññāṇanirodhā, bhante, nāmarūpanirodho; evaṃ no ettha hoti – viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho’’ti. ‘‘Saṅkhāranirodhā viññāṇanirodhoti iti kho panetaṃ vuttaṃ; saṅkhāranirodhā nu kho, bhikkhave, viññāṇanirodho, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Saṅkhāranirodhā, bhante, viññāṇanirodho; evaṃ no ettha hoti – saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho’’ti. ‘‘Avijjānirodhā saṅkhāranirodhoti iti kho panetaṃ vuttaṃ; avijjānirodhā nu kho, bhikkhave, saṅkhāranirodho, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Avijjānirodhā, bhante, saṅkhāranirodho; evaṃ no ettha hoti – avijjānirodhā saṅkhāranirodho’’ti.

๔๐๕. “คำที่เรากล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘เพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับ หรือไม่ดับ ในข้อนี้ พวกเธอมีความเห็นเป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับ ในข้อนี้ พวกข้าพระองค์มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับ’ พระเจ้าข้า” “คำที่เรากล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘เพราะภพดับ ชาติจึงดับ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะภพดับ ชาติจึงดับ หรือไม่ดับ ในข้อนี้ พวกเธอมีความเห็นเป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ ในข้อนี้ พวกข้าพระองค์มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะภพดับ ชาติจึงดับ’ พระเจ้าข้า” “คำที่เรากล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ หรือไม่ดับ ในข้อนี้ พวกเธอมีความเห็นเป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ ในข้อนี้ พวกข้าพระองค์มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ’ พระเจ้าข้า” “คำที่เรากล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ หรือไม่ดับ ในข้อนี้ พวกเธอมีความเห็นเป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ ในข้อนี้ พวกข้าพระองค์มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ’ พระเจ้าข้า” “คำที่เรากล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ หรือไม่ดับ ในข้อนี้ พวกเธอมีความเห็นเป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ ในข้อนี้ พวกข้าพระองค์มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ’ พระเจ้าข้า” “คำที่เรากล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ หรือไม่ดับ ในข้อนี้ พวกเธอมีความเห็นเป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ ในข้อนี้ พวกข้าพระองค์มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ’ พระเจ้าข้า” “คำที่เรากล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ หรือไม่ดับ ในข้อนี้ พวกเธอมีความเห็นเป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ ในข้อนี้ พวกข้าพระองค์มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ’ พระเจ้าข้า” “คำที่เรากล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ หรือไม่ดับ ในข้อนี้ พวกเธอมีความเห็นเป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ ในข้อนี้ พวกข้าพระองค์มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ’ พระเจ้าข้า” “คำที่เรากล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ หรือไม่ดับ ในข้อนี้ พวกเธอมีความเห็นเป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ ในข้อนี้ พวกข้าพระองค์มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ’ พระเจ้าข้า” “คำที่เรากล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ หรือไม่ดับ ในข้อนี้ พวกเธอมีความเห็นเป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ ในข้อนี้ พวกข้าพระองค์มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ’ พระเจ้าข้า” “คำที่เรากล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ หรือไม่ดับ ในข้อนี้ พวกเธอมีความเห็นเป็นอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ ในข้อนี้ พวกข้าพระองค์มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ’ พระเจ้าข้า”

406. ‘‘Sādhu, bhikkhave. Iti kho, bhikkhave, tumhepi evaṃ vadetha, ahampi evaṃ vadāmi – imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhati, yadidaṃ – avijjānirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho, saḷāyatananirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho, vedanānirodhā taṇhānirodho, taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti.

๔๐๖. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ดีละ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้พวกเธอก็กล่าวอย่างนี้ แม้เราก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้ย่อมไม่มี เพราะสิ่งนี้ดับ สิ่งนี้ย่อมดับ’ คือ เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ, เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ, เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ, เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ, เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ, เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ, เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ, เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ, เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ, เพราะภพดับ ชาติจึงดับ, เพราะชาติดับ ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส จึงดับสิ้น ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

407. ‘‘Api nu tumhe, bhikkhave, evaṃ jānantā evaṃ passantā pubbantaṃ vā paṭidhāveyyātha – ‘ahesumha nu kho mayaṃ atītamaddhānaṃ, nanu kho ahesumha atītamaddhānaṃ, kiṃ nu kho ahesumha atītamaddhānaṃ, kathaṃ nu kho ahesumha atītamaddhānaṃ, kiṃ hutvā kiṃ ahesumha nu kho mayaṃ atītamaddhāna’’’nti?

๔๐๗. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวกเธอรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จะพึงแล่นกลับไปสู่ส่วนเบื้องต้น (อดีต) บ้างหรือไม่ว่า ‘ในอดีตกาล เราได้มีแล้วหรือหนอ, ในอดีตกาล เราไม่ได้มีแล้วหรือหนอ, ในอดีตกาล เราได้เป็นอะไรหนอ, ในอดีตกาล เราได้เป็นอย่างไรหนอ, ในอดีตกาล เราเป็นอะไรแล้วจึงได้มาเป็นอะไรหนอ’”

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า”

‘‘Api nu tumhe, bhikkhave, evaṃ jānantā evaṃ passantā aparantaṃ [Pg.332] vā paṭidhāveyyātha – bhavissāma nu kho mayaṃ anāgatamaddhānaṃ, nanu kho bhavissāma anāgatamaddhānaṃ, kiṃ nu kho bhavissāma anāgatamaddhānaṃ, kathaṃ nu kho bhavissāma anāgatamaddhānaṃ, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāma nu kho mayaṃ anāgatamaddhāna’’nti?

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวกเธอรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จะพึงแล่นไปสู่ส่วนเบื้องปลาย (อนาคต) บ้างหรือไม่ว่า ‘ในอนาคตกาล เราจักมีหรือหนอ, ในอนาคตกาล เราจักไม่มีหรือหนอ, ในอนาคตกาล เราจักเป็นอะไรหนอ, ในอนาคตกาล เราจักเป็นอย่างไรหนอ, ในอนาคตกาล เราเป็นอะไรแล้วจักไปเป็นอะไรหนอ’”

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า”

‘‘Api nu tumhe, bhikkhave, evaṃ jānantā evaṃ passantā etarahi vā paccuppannamaddhānaṃ ajjhattaṃ kathaṃkathī assatha – ahaṃ nu khosmi, no nu khosmi, kiṃ nu khosmi, kathaṃ nu khosmi, ayaṃ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṃgāmī bhavissatī’’ti?

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พวกเธอเมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จะพึงเป็นผู้มีความสงสัยในอัตภาพของตนในปัจจุบันกาลว่า ‘เรามีอยู่หรือหนอ เราไม่มีอยู่หรือหนอ เราเป็นอะไรหนอ เราเป็นอย่างไรหนอ สัตว์นี้มาจากไหนหนอ สัตว์นี้จักไปที่ไหน’ ดังนี้บ้างหรือ

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนี้ไม่มีเลย

‘‘Api nu tumhe, bhikkhave, evaṃ jānantā evaṃ passantā evaṃ vadeyyātha – satthā no garu, satthugāravena ca mayaṃ evaṃ vademā’’ti?

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พวกเธอเมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระศาสดาเป็นครูของพวกเรา และพวกเรากล่าวอย่างนี้ก็เพราะเคารพในพระศาสดา’ ดังนี้บ้างหรือ

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนี้ไม่มีเลย

‘‘Api nu tumhe, bhikkhave, evaṃ jānantā evaṃ passantā evaṃ vadeyyātha – samaṇo evamāha, samaṇā ca nāma mayaṃ evaṃ vademā’’ti?

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พวกเธอเมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณะตรัสอย่างนี้ และพวกเราผู้ชื่อว่าเป็นสมณะก็กล่าวอย่างนี้’ ดังนี้บ้างหรือ

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนี้ไม่มีเลย

‘‘Api nu tumhe, bhikkhave, evaṃ jānantā evaṃ passantā aññaṃ satthāraṃ uddiseyyāthā’’ti?

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พวกเธอเมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จะพึงชี้บอกศาสดาอื่นบ้างหรือ

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนี้ไม่มีเลย

‘‘Api nu tumhe, bhikkhave, evaṃ jānantā evaṃ passantā yāni tāni puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ vata kotūhalamaṅgalāni tāni sārato paccāgaccheyyāthā’’ti?

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พวกเธอเมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จะพึงกลับไปถือวัตรและโกตุหลมงคลของสมณพราหมณ์เป็นอันมากเหล่านั้นโดยความเป็นสาระบ้างหรือ

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนี้ไม่มีเลย

‘‘Nanu, bhikkhave, yadeva tumhākaṃ sāmaṃ ñātaṃ sāmaṃ diṭṭhaṃ sāmaṃ viditaṃ, tadeva tumhe vadethā’’ti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอย่อมกล่าวแต่สิ่งที่ตนรู้เอง เห็นเอง ทราบชัดเอง มิใช่หรือ

‘‘Evaṃ, bhante’’.

อย่างนั้น พระเจ้าข้า

‘‘Sādhu, bhikkhave, upanītā kho me tumhe, bhikkhave, iminā sandiṭṭhikena dhammena akālikena ehipassikena opaneyyikena paccattaṃ veditabbena viññūhi. Sandiṭṭhiko ayaṃ, bhikkhave, dhammo akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhi – iti yantaṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ดีละ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราได้แนะนำพวกเธอเข้าถึงธรรมนี้แล้ว ซึ่งเป็นธรรมที่ผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ที่เรากล่าวไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมนี้เป็นสิ่งที่ผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ ดังนี้ เราอาศัยข้อนี้กล่าวแล้ว

408. ‘‘Tiṇṇaṃ kho pana, bhikkhave, sannipātā gabbhassāvakkanti hoti. Idha mātāpitaro ca sannipatitā honti, mātā ca na utunī hoti, gandhabbo ca na paccupaṭṭhito hoti, neva tāva gabbhassāvakkanti hoti. Idha mātāpitaro ca sannipatitā honti, mātā ca utunī hoti, gandhabbo ca na paccupaṭṭhito hoti, neva tāva gabbhassāvakkanti hoti. Yato ca kho, bhikkhave, mātāpitaro ca sannipatitā honti, mātā ca utunī hoti, gandhabbo ca paccupaṭṭhito hoti – evaṃ tiṇṇaṃ sannipātā gabbhassāvakkanti hoti. Tamenaṃ, bhikkhave, mātā nava vā dasa vā māse gabbhaṃ kucchinā pariharati mahatā saṃsayena garubhāraṃ. Tamenaṃ, bhikkhave, mātā [Pg.333] navannaṃ vā dasannaṃ vā māsānaṃ accayena vijāyati mahatā saṃsayena garubhāraṃ. Tamenaṃ jātaṃ samānaṃ sakena lohitena poseti. Lohitañhetaṃ, bhikkhave, ariyassa vinaye yadidaṃ mātuthaññaṃ. Sa kho so, bhikkhave, kumāro vuddhimanvāya indriyānaṃ paripākamanvāya yāni tāni kumārakānaṃ kīḷāpanakāni tehi kīḷati, seyyathidaṃ – vaṅkakaṃ ghaṭikaṃ mokkhacikaṃ ciṅgulakaṃ pattāḷhakaṃ rathakaṃ dhanukaṃ. Sa kho so, bhikkhave, kumāro vuddhimanvāya indriyānaṃ paripākamanvāya pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti – cakkhuviññeyyehi rūpehi iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi kāmūpasaṃhitehi rajanīyehi, sotaviññeyyehi saddehi… ghānaviññeyyehi gandhehi… jivhāviññeyyehi rasehi… kāyaviññeyyehi phoṭṭhabbehi iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi kāmūpasaṃhitehi rajanīyehi.

๔๐๘. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมีได้เพราะการประชุมพร้อมแห่งปัจจัย ๓ ประการ ในโลกนี้ มารดาบิดาอยู่ร่วมกัน แต่มารดาไม่มีระดู และคันธัพพะยังไม่ปรากฏ การก้าวลงสู่ครรภ์ก็ยังไม่มีได้ก่อน ในโลกนี้ มารดาบิดาอยู่ร่วมกัน มารดามีระดู แต่คันธัพพะยังไม่ปรากฏ การก้าวลงสู่ครรภ์ก็ยังไม่มีได้ก่อน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดมารดาบิดาอยู่ร่วมกันด้วย มารดามีระดูด้วย และคันธัพพะก็ปรากฏด้วย การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมีได้เพราะการประชุมพร้อมแห่งปัจจัย ๓ ประการอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มารดาบริหารครรภ์นั้นซึ่งเป็นภาระหนักไว้ในท้องตลอด ๙ เดือน หรือ ๑๐ เดือน ด้วยความเสี่ยงมาก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อล่วงไป ๙ เดือน หรือ ๑๐ เดือน มารดาก็คลอดทารกนั้นซึ่งเป็นภาระหนักด้วยความเสี่ยงมาก มารดาย่อมเลี้ยงดูทารกผู้เกิดแล้วนั้นด้วยโลหิตของตน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ที่เรียกว่าน้ำนมของมารดา ในวินัยของพระอริยเจ้านี้เรียกว่าโลหิต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุมารนั้นเจริญวัยขึ้น มีอินทรีย์แก่กล้าขึ้น ย่อมเล่นเครื่องเล่นของเด็กๆ คือ วังกะ (รถไถเล็กๆ) ฆฏิกา (ไม้กรับ) โมกขจิกา (กังหัน) จิงคุกะ (กังหันลม) ปัตตาฬหกะ (ตวงทราย) รถกะ (รถเล็กๆ) และธนุกะ (ธนูเล็กๆ) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุมารนั้นเจริญวัยขึ้น มีอินทรีย์แก่กล้าขึ้น ก็เพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรอตนอยู่ คือ รูปที่พึงรู้แจ้งทางตา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด, เสียงที่พึงรู้แจ้งทางหู... กลิ่นที่พึงรู้แจ้งทางจมูก... รสที่พึงรู้แจ้งทางลิ้น... โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งทางกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด

409. ‘‘So cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe sārajjati, appiyarūpe rūpe byāpajjati, anupaṭṭhitakāyasati ca viharati parittacetaso. Tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti – yatthassa te pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. So evaṃ anurodhavirodhaṃ samāpanno yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so taṃ vedanaṃ abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ vedanaṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. Yā vedanāsu nandī tadupādānaṃ, tassupādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya piyarūpe dhamme sārajjati, appiyarūpe dhamme byāpajjati, anupaṭṭhitakāyasati ca viharati parittacetaso. Tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti – yatthassa te pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. So evaṃ anurodhavirodhaṃ samāpanno yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so taṃ vedanaṃ abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ vedanaṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. Yā vedanāsu nandī tadupādānaṃ, tassupādānapaccayā [Pg.334] bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.

๔๐๙. “บุคคลนั้นเห็นรูปทางตาแล้ว ย่อมกำหนัดในรูปอันเป็นที่รัก ย่อมขัดเคืองในรูปอันไม่เป็นที่รัก เป็นผู้มีกายสติมิได้ตั้งมั่น มีจิตเล็กน้อยอยู่ และไม่รู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไม่เหลือแห่งอกุศลธรรมอันลามกทั้งหลายของเขา บุคคลนั้นเมื่อเป็นผู้ประกอบด้วยความยินดียินร้ายอย่างนี้ เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ว่าสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา ก็เพลิดเพลิน พูดถึง ยึดมั่นเวทนานั้นอยู่ เมื่อเขาเพลิดเพลิน พูดถึง ยึดมั่นเวทนานั้นอยู่ นันทิย่อมเกิดขึ้น นันทิใดในเวทนาทั้งหลาย นันทินั้นเป็นอุปาทาน เพราะอุปาทานของเขาเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้น ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ บุคคลนั้นได้ยินเสียงทางหู... ฯลฯ... ดมกลิ่นทางจมูก... ฯลฯ... ลิ้มรสทางลิ้น... ฯลฯ... ถูกต้องโผฏฐัพพะทางกาย... ฯลฯ... รู้ธรรมารมณ์ทางใจแล้ว ย่อมกำหนัดในธรรมารมณ์อันเป็นที่รัก ย่อมขัดเคืองในธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่รัก เป็นผู้มีกายสติมิได้ตั้งมั่น มีจิตเล็กน้อยอยู่ และไม่รู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไม่เหลือแห่งอกุศลธรรมอันลามกทั้งหลายของเขา บุคคลนั้นเมื่อเป็นผู้ประกอบด้วยความยินดียินร้ายอย่างนี้ เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ว่าสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา ก็เพลิดเพลิน พูดถึง ยึดมั่นเวทนานั้นอยู่ เมื่อเขาเพลิดเพลิน พูดถึง ยึดมั่นเวทนานั้นอยู่ นันทิย่อมเกิดขึ้น นันทิใดในเวทนาทั้งหลาย นันทินั้นเป็นอุปาทาน เพราะอุปาทานของเขาเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้น ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

410. ‘‘Idha, bhikkhave, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ; kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati – ‘sambādho gharāvāso rajāpatho, abbhokāso pabbajjā. Nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā, kāsāyāni vatthāni acchādetvā, agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’’’nti. So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya, mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya, appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya, mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya, kesamassuṃ ohāretvā, kāsāyāni vatthāni acchādetvā, agārasmā anagāriyaṃ pabbajati.

๔๑๐. “ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยม เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค ย่อมอุบัติขึ้นในโลกนี้ พระองค์ทรงทำโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ให้แจ้งชัดด้วยพระปัญญาอันยิ่งเองแล้ว ทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดา และมนุษย์ให้รู้ตาม ทรงแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะและพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง คหบดี บุตรคหบดี หรือผู้เกิดในตระกูลใดตระกูลหนึ่งย่อมได้ฟังธรรมนั้น เขาได้ฟังธรรมนั้นแล้ว ย่อมได้ศรัทธาในตถาคต เขาผู้ประกอบด้วยการได้ศรัทธานั้น ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘การอยู่ครองเรือนเป็นเรื่องคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง การที่ผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์นี้ให้บริบูรณ์ครบถ้วน ให้บริสุทธิ์หมดจดดุจสังข์ที่ขัดดีแล้ว มิใช่ทำได้ง่าย ทางที่ดี เราควรปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเถิด’ สมัยต่อมา เขาย่อมละกองโภคสมบัติน้อยหรือมาก ละวงศาคณาญาติเล็กหรือใหญ่ ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต”

411. ‘‘So evaṃ pabbajito samāno bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti, nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati.

๔๑๑. “เขาเมื่อบวชแล้วอย่างนี้ ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลาย ละปาณาติบาต เว้นขาดจากปาณาติบาต วางท่อนไม้ วางศาสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู อนุเคราะห์สัตว์ทุกหมู่เหล่าอยู่

‘‘Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti, dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī athenena sucibhūtena attanā viharati.

“ละอทินนาทาน เว้นขาดจากอทินนาทาน รับเอาแต่ของที่เขาให้ หวังแต่ของที่เขาให้ ไม่เป็นขโมย มีตนเป็นผู้สะอาดอยู่

‘‘Abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hoti, ārācārī virato methunā gāmadhammā.

“ละอพรหมจรรย์ เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นขาดจากเมถุนธรรมอันเป็นกิจของชาวบ้าน

‘‘Musāvādaṃ [Pg.335] pahāya musāvādā paṭivirato hoti, saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa.

“ละมุสาวาท เว้นขาดจากมุสาวาท พูดแต่คำจริง ยึดมั่นในคำจริง มีถ้อยคำคงที่ ควรเชื่อถือได้ ไม่เป็นผู้กล่าวลวงโลก

‘‘Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti – ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya. Iti bhinnānaṃ vā sandhātā, sahitānaṃ vā anuppadātā samaggārāmo samaggarato samagganandī, samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

“ละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด ได้ฟังจากฝ่ายนี้แล้วไม่ไปบอกฝ่ายโน้นเพื่อทำลายคนหมู่นี้ หรือได้ฟังจากฝ่ายโน้นแล้วไม่มาบอกฝ่ายนี้เพื่อทำลายคนหมู่โน้น สมานคนที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่สามัคคีกันแล้วบ้าง ชอบความสามัคคี ยินดีในความสามัคคี เพลิดเพลินในความสามัคคี กล่าวแต่วาจาที่สร้างความสามัคคี

‘‘Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti – yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

“ละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ กล่าวแต่วาจาที่ไม่มีโทษ เสนาะโสต ให้เกิดความรัก ซาบซึ้งใจ เป็นคำของชาวเมือง เป็นที่รักใคร่พอใจของคนส่วนมาก กล่าวแต่วาจาเช่นนั้น

‘‘Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti, kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā kālena, sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ.

“ละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล พูดแต่คำจริง พูดอิงประโยชน์ พูดอิงธรรม พูดอิงวินัย กล่าววาจามีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีขอบเขต ประกอบด้วยประโยชน์ โดยกาลอันควร

‘‘So bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti, ekabhattiko hoti rattūparato, virato vikālabhojanā. Naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato hoti, mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato hoti, uccāsayanamahāsayanā paṭivirato hoti, jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, āmakamaṃsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, itthikumārikapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, hatthigavāssavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti, kayavikkayā paṭivirato hoti, tulākūṭakaṃsakūṭamānakūṭā paṭivirato hoti, ukkoṭanavañcana-nikati-sāciyogā paṭivirato hoti, chedana-vadhabandhanaviparāmosa-ālopa-sahasākārā paṭivirato hoti.

ภิกษุนั้นเว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม เป็นผู้ฉันมื้อเดียว เว้นจากการฉันในราตรี งดเว้นจากการฉันในเวลาวิกาล เว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดูการละเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล เว้นขาดจากการทัดทรงประดับตกแต่งร่างกายด้วยพวงมาลา ของหอม และเครื่องประทินผิว เว้นขาดจากที่นอนสูงใหญ่ เว้นขาดจากการรับทองและเงิน เว้นขาดจากการรับธัญพืชดิบ เว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ เว้นขาดจากการรับสตรีและกุมารี เว้นขาดจากการรับทาสหญิงและทาสชาย เว้นขาดจากการรับแพะและแกะ เว้นขาดจากการรับไก่และสุกร เว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา เว้นขาดจากการรับไร่นาและที่ดิน เว้นขาดจากการรับทำหน้าที่เป็นทูตและการรับใช้ เว้นขาดจากการซื้อและการขาย เว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง ด้วยของปลอม และด้วยเครื่องตวงวัด เว้นขาดจากการรับสินบน การล่อลวง และการตลบตะแลง เว้นขาดจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการขู่กรรโชก

‘‘So santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati[Pg.336]. Seyyathāpi nāma pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti sapattabhārova ḍeti, evameva bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena, kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedeti.

ภิกษุนั้นเป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มร่างกาย และบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปที่ใดๆ ก็ไปโดยนำไปแต่บริขาร เปรียบเหมือนนกมีปีกจะบินไปที่ใดๆ ก็บินไปโดยมีปีกของตนเป็นภาระ ฉันใด ภิกษุเป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มร่างกาย และบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปที่ใดๆ ก็ไปโดยนำไปแต่บริขาร ฉันนั้น ภิกษุนั้นประกอบด้วยกองศีลอันประเสริฐนี้แล้ว ย่อมเสวยสุขอันปราศจากโทษในภายใน

‘‘So cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ manindriye saṃvaraṃ āpajjati. So iminā ariyena indriyasaṃvarena samannāgato ajjhattaṃ abyāsekasukhaṃ paṭisaṃvedeti.

ภิกษุนั้นเห็นรูปทางตาแล้ว ไม่ถือนิมิต ไม่ถืออนุพยัญชนะ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อความสังวรในจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สังวรแล้ว จะเป็นเหตุให้บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้, ย่อมรักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสังวรในจักขุนทรีย์. ได้ยินเสียงทางหู... ดมกลิ่นทางจมูก... ลิ้มรสทางลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะทางกาย... รู้ธรรมารมณ์ทางใจแล้ว ไม่ถือนิมิต ไม่ถืออนุพยัญชนะ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อความสังวรในมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สังวรแล้ว จะเป็นเหตุให้บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้, ย่อมรักษามนินทรีย์ ถึงความสังวรในมนินทรีย์. ภิกษุนั้นประกอบด้วยอินทรียสังวรอันประเสริฐนี้แล้ว ย่อมเสวยสุขอันไม่เจือปนด้วยกิเลสในภายใน

‘‘So abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti.

ภิกษุนั้นย่อมทำความรู้สึกตัวในการก้าวไป การถอยกลับ, ในการแลดู การเหลียวดู, ในการคู้เข้า การเหยียดออก, ในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร, ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม, ในการถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ, ในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง

412. ‘‘So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato, (imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato), iminā ca ariyena indriyasaṃvarena samannāgato, iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato, vivittaṃ senāsanaṃ bhajati – araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā, ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya, parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti; byāpādapadosaṃ pahāya [Pg.337] abyāpannacitto viharati, sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṃ parisodheti; thīnamiddhaṃ pahāya vigatathīnamiddho viharati ālokasaññī, sato sampajāno, thīnamiddhā cittaṃ parisodheti; uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti; vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti.

๔๑๒. ภิกษุนั้นประกอบด้วยกองศีลอันประเสริฐนี้ด้วย, ประกอบด้วยอินทรียสังวรอันประเสริฐนี้ด้วย, ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะอันประเสริฐนี้ด้วย ย่อมเสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง. เธอฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว กลับจากบิณฑบาตแล้ว นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า. เธอละอภิชฌาในโลก มีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌา. ละพยาบาทปโทสะ มีจิตไม่พยาบาท อนุเคราะห์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์อยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากพยาบาทปโทสะ. ละถีนมิทธะ ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายในแสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะ. ละอุทธัจจกุกกุจจะ เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะ. ละวิจิกิจฉา ข้ามพ้นวิจิกิจฉา ไม่มีความสงสัยในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉา

413. ‘‘So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

๔๑๓. ภิกษุนั้นละนิวรณ์ ๕ ประการนี้ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพลได้แล้ว สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย บรรลุปฐมฌาน อันมีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป ภิกษุบรรลุทุติยฌาน อันเป็นความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่... บรรลุตติยฌาน... บรรลุจตุตถฌานอยู่

414. ‘‘So cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe na sārajjati, appiyarūpe rūpe na byāpajjati, upaṭṭhitakāyasati ca viharati appamāṇacetaso. Tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti – yatthassa te pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. So evaṃ anurodhavirodhavippahīno yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti, sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so taṃ vedanaṃ nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ vedanaṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato yā vedanāsu nandī sā nirujjhati. Tassa nandīnirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya piyarūpe dhamme na sārajjati, appiyarūpe dhamme na byāpajjati, upaṭṭhitakāyasati ca viharati appamāṇacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti – yatthassa te pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. So evaṃ anurodhavirodhavippahīno yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti, sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so taṃ vedanaṃ nābhinandati nābhivadati [Pg.338] nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ vedanaṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato yā vedanāsu nandī sā nirujjhati. Tassa nandīnirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. Imaṃ kho me tumhe, bhikkhave, saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ dhāretha, sātiṃ pana bhikkhuṃ kevaṭṭaputtaṃ mahātaṇhājālataṇhāsaṅghāṭappaṭimukka’’nti.

๔๑๔. ภิกษุนั้นเห็นรูปด้วยตาแล้ว ไม่กำหนัดในรูปอันเป็นที่รัก ไม่ขัดเคืองในรูปอันไม่เป็นที่รัก มีกายสติปรากฏอยู่ มีจิตหาประมาณมิได้อยู่ และย่อมรู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปไม่มีเหลือแห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นบาปอกุศลของภิกษุนั้น ภิกษุนั้นละความยินดียินร้ายได้แล้วอย่างนี้ เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง จะเป็นสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาก็ตาม เธอย่อมไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นในเวทนานั้นอยู่ เมื่อเธอไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นในเวทนานั้นอยู่ นันทิในเวทนาทั้งหลายย่อมดับไป เพราะนันทิของเธอดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจึงดับไป ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ได้ยินเสียงด้วยหู...ฯลฯ... ดมกลิ่นด้วยจมูก...ฯลฯ... ลิ้มรสด้วยลิ้น...ฯลฯ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย...ฯลฯ... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ไม่กำหนัดในธรรมารมณ์อันเป็นที่รัก ไม่ขัดเคืองในธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่รัก มีกายสติปรากฏอยู่ มีจิตหาประมาณมิได้อยู่ และย่อมรู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปไม่มีเหลือแห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นบาปอกุศลของภิกษุนั้น ภิกษุนั้นละความยินดียินร้ายได้แล้วอย่างนี้ เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง จะเป็นสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาก็ตาม เธอย่อมไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นในเวทนานั้นอยู่ เมื่อเธอไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นในเวทนานั้นอยู่ นันทิในเวทนาทั้งหลายย่อมดับไป เพราะนันทิของเธอดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจึงดับไป ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทรงจำตัณหาสังขยวิมุตติที่เราแสดงแล้วโดยย่อนี้ไว้ ส่วนสาติภิกษุผู้เป็นบุตรของชาวประมง เธอทั้งหลายจงทรงจำไว้ว่า เป็นผู้ติดข่ายแห่งตัณหาอันใหญ่หลวง คือเครื่องร้อยรัดแห่งตัณหา

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Mahātaṇhāsaṅkhayasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ.

มหาตัณหาสังขยสูตรที่ ๘ จบ

9. Mahāassapurasuttaṃ

๙. มหาอัสสปุรสูตร

415. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā aṅgesu viharati assapuraṃ nāma aṅgānaṃ nigamo. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๔๑๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิคมของชาวอังคะ ชื่อว่าอัสสปุระ ในแคว้นอังคะ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Samaṇā samaṇāti vo, bhikkhave, jano sañjānāti. Tumhe ca pana ‘ke tumhe’ti puṭṭhā samānā ‘samaṇāmhā’ti paṭijānātha; tesaṃ vo, bhikkhave, evaṃsamaññānaṃ sataṃ evaṃpaṭiññānaṃ sataṃ ‘ye dhammā samaṇakaraṇā ca brāhmaṇakaraṇā ca te dhamme samādāya vattissāma, evaṃ no ayaṃ amhākaṃ samaññā ca saccā bhavissati paṭiññā ca bhūtā. Yesañca mayaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjāma, tesaṃ te kārā amhesu mahapphalā bhavissanti mahānisaṃsā, amhākañcevāyaṃ pabbajjā avañjhā bhavissati saphalā saudrayā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ชนทั้งหลายรู้จักเธอทั้งหลายว่า ‘สมณะ สมณะ’ และเมื่อเธอทั้งหลายถูกถามว่า ‘ท่านทั้งหลายเป็นใคร’ ก็ปฏิญญาว่า ‘เราทั้งหลายเป็นสมณะ’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเธอทั้งหลายมีชื่ออย่างนี้ มีปฏิญญาอย่างนี้อยู่ เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายจักสมาทานธรรมที่เป็นเหตุให้เป็นสมณะและเป็นพราหมณ์แล้วประพฤติปฏิบัติ เมื่อเป็นเช่นนี้ ชื่อของเราทั้งหลายนี้จักเป็นจริง และปฏิญญาก็จักเป็นจริง และจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารที่เราทั้งหลายใช้สอย การกระทำของทายกเหล่านั้นในเราทั้งหลาย จักมีผลมาก มีอานิสงส์มาก และบรรพชาของเราทั้งหลายนี้ก็จักไม่เป็นหมัน มีผล มีความเจริญ’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล

416. ‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā samaṇakaraṇā ca brāhmaṇakaraṇā ca? ‘Hirottappena samannāgatā bhavissāmā’ti evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ. Siyā kho pana, bhikkhave, tumhākaṃ evamassa – ‘hirottappenamha samannāgatā[Pg.339], alamettāvatā katamettāvatā, anuppatto no sāmaññattho, natthi no kiñci uttariṃ karaṇīya’nti tāvatakeneva tuṭṭhiṃ āpajjeyyātha. Ārocayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave – ‘mā vo sāmaññatthikānaṃ sataṃ sāmaññattho parihāyi, sati uttariṃ karaṇīye’.

๔๑๖. ภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่เป็นเหตุให้เป็นสมณะและเป็นพราหมณ์เป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายจักเป็นผู้ประกอบด้วยหิริและโอตตัปปะ’ ภิกษุทั้งหลาย บางทีเธอทั้งหลายอาจมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายเป็นผู้ประกอบด้วยหิริและโอตตัปปะแล้ว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็พอแล้ว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็ทำกิจเสร็จแล้ว ประโยชน์แห่งสมณภาวะของเราทั้งหลายก็บรรลุแล้ว กิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไปของเราทั้งหลายไม่มี’ เธอทั้งหลายพึงพอใจด้วยเหตุเพียงเท่านั้น เราขอบอกเธอทั้งหลาย เราขอเตือนเธอทั้งหลายว่า ‘เมื่อกิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไปยังมีอยู่ ประโยชน์แห่งสมณภาวะของเธอทั้งหลายผู้มุ่งหมายประโยชน์แห่งสมณภาวะ อย่าได้เสื่อมไปเลย’

417. ‘‘Kiñca, bhikkhave, uttariṃ karaṇīyaṃ? ‘Parisuddho no kāyasamācāro bhavissati uttāno vivaṭo na ca chiddavā saṃvuto ca. Tāya ca pana parisuddhakāyasamācāratāya nevattānukkaṃsessāma na paraṃ vambhessāmā’ti evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ. Siyā kho pana, bhikkhave, tumhākaṃ evamassa – ‘hirottappenamha samannāgatā, parisuddho no kāyasamācāro; alamettāvatā katamettāvatā, anuppatto no sāmaññattho, natthi no kiñci uttariṃ karaṇīya’nti tāvatakeneva tuṭṭhiṃ āpajjeyyātha. Ārocayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave – ‘mā vo sāmaññatthikānaṃ sataṃ sāmaññattho parihāyi, sati uttariṃ karaṇīye’.

๔๑๗. ภิกษุทั้งหลาย ก็กิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไปเป็นไฉน? ‘กายสมาจารของเราทั้งหลายจักบริสุทธิ์ เปิดเผย ปรากฏ ไม่เป็นช่อง และจักเป็นไปโดยความสำรวม และเราทั้งหลายจักไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น เพราะกายสมาจารที่บริสุทธิ์นั้น’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย บางทีเธอทั้งหลายอาจมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายเป็นผู้ประกอบด้วยหิริและโอตตัปปะแล้ว กายสมาจารของเราทั้งหลายก็บริสุทธิ์แล้ว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็พอแล้ว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็ทำกิจเสร็จแล้ว ประโยชน์แห่งสมณภาวะของเราทั้งหลายก็บรรลุแล้ว กิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไปของเราทั้งหลายไม่มี’ เธอทั้งหลายพึงพอใจด้วยเหตุเพียงเท่านั้น เราขอบอกเธอทั้งหลาย เราขอเตือนเธอทั้งหลายว่า ‘เมื่อกิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไปยังมีอยู่ ประโยชน์แห่งสมณภาวะของเธอทั้งหลายผู้มุ่งหมายประโยชน์แห่งสมณภาวะ อย่าได้เสื่อมไปเลย’

418. ‘‘Kiñca, bhikkhave, uttariṃ karaṇīyaṃ? ‘Parisuddho no vacīsamācāro bhavissati uttāno vivaṭo na ca chiddavā saṃvuto ca. Tāya ca pana parisuddhavacīsamācāratāya nevattānukkaṃsessāma na paraṃ vambhessāmā’ti evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ. Siyā kho pana, bhikkhave, tumhākaṃ evamassa – ‘hirottappenamha samannāgatā, parisuddho no kāyasamācāro, parisuddho vacīsamācāro; alamettāvatā katamettāvatā, anuppatto no sāmaññattho, natthi no kiñci uttariṃ karaṇīya’nti tāvatakeneva tuṭṭhiṃ āpajjeyyātha. Ārocayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave – ‘mā vo sāmaññatthikānaṃ sataṃ sāmaññattho parihāyi, sati uttariṃ karaṇīye’.

๔๑๘. “ภิกษุทั้งหลาย กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปคืออะไร คือพวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘วจีสมาจารของเราจักบริสุทธิ์ เปิดเผย ไม่มีช่องโหว่ และสำรวมไว้ดี อนึ่ง เราจักไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น เพราะวจีสมาจารที่บริสุทธิ์นั้น’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้แล. ภิกษุทั้งหลาย บางทีพวกเธออาจจะคิดอย่างนี้ว่า ‘เราสมบูรณ์ด้วยหิริและโอตตัปปะ กายสมาจารของเราบริสุทธิ์ วจีสมาจารของเราบริสุทธิ์ เพียงเท่านี้ก็พอแล้ว เพียงเท่านี้ก็ทำกิจเสร็จแล้ว ประโยชน์แห่งสมณภาวะเราบรรลุแล้ว กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปของเราไม่มี’ แล้วพึงพอใจเพียงเท่านั้น. เราขอเตือนเธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย เราขอบอกเธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายว่า ‘เมื่อกิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปมีอยู่ ประโยชน์แห่งสมณภาวะของเธอทั้งหลายผู้ต้องการประโยชน์แห่งสมณภาวะ อย่าได้เสื่อมไปเลย’

419. ‘‘Kiñca, bhikkhave, uttariṃ karaṇīyaṃ? ‘Parisuddho no manosamācāro bhavissati uttāno vivaṭo na ca chiddavā saṃvuto ca. Tāya ca pana [Pg.340] parisuddhamanosamācāratāya nevattānukkaṃsessāma na paraṃ vambhessāmā’ti evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ. Siyā kho pana, bhikkhave, tumhākaṃ evamassa – ‘hirottappenamha samannāgatā, parisuddho no kāyasamācāro, parisuddho vacīsamācāro, parisuddho manosamācāro; alamettāvatā katamettāvatā, anuppatto no sāmaññattho, natthi no kiñci uttariṃ karaṇīya’nti tāvatakeneva tuṭṭhiṃ āpajjeyyātha. Ārocayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave – ‘mā vo sāmaññatthikānaṃ sataṃ sāmaññattho parihāyi, sati uttariṃ karaṇīye’.

๔๑๙. “ภิกษุทั้งหลาย กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปคืออะไร คือพวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘มโนสมาจารของเราจักบริสุทธิ์ เปิดเผย ไม่มีช่องโหว่ และสำรวมไว้ดี อนึ่ง เราจักไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น เพราะมโนสมาจารที่บริสุทธิ์นั้น’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้แล. ภิกษุทั้งหลาย บางทีพวกเธออาจจะคิดอย่างนี้ว่า ‘เราสมบูรณ์ด้วยหิริและโอตตัปปะ กายสมาจารของเราบริสุทธิ์ วจีสมาจารของเราบริสุทธิ์ มโนสมาจารของเราบริสุทธิ์ เพียงเท่านี้ก็พอแล้ว เพียงเท่านี้ก็ทำกิจเสร็จแล้ว ประโยชน์แห่งสมณภาวะเราบรรลุแล้ว กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปของเราไม่มี’ แล้วพึงพอใจเพียงเท่านั้น. เราขอเตือนเธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย เราขอบอกเธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายว่า ‘เมื่อกิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปมีอยู่ ประโยชน์แห่งสมณภาวะของเธอทั้งหลายผู้ต้องการประโยชน์แห่งสมณภาวะ อย่าได้เสื่อมไปเลย’

420. ‘‘Kiñca, bhikkhave, uttariṃ karaṇīyaṃ? ‘Parisuddho no ājīvo bhavissati uttāno vivaṭo na ca chiddavā saṃvuto ca. Tāya ca pana parisuddhājīvatāya nevattānukkaṃsessāma na paraṃ vambhessāmā’ti evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ. Siyā kho pana, bhikkhave, tumhākaṃ evamassa – ‘hirottappenamha samannāgatā, parisuddho no kāyasamācāro, parisuddho vacīsamācāro, parisuddho manosamācāro, parisuddho ājīvo; alamettāvatā katamettāvatā, anuppatto no sāmaññattho, natthi no kiñci uttariṃ karaṇīya’nti tāvatakeneva tuṭṭhiṃ āpajjeyyātha. Ārocayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave – ‘mā vo sāmaññatthikānaṃ sataṃ sāmaññattho parihāyi, sati uttariṃ karaṇīye’.

๔๒๐. “ภิกษุทั้งหลาย กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปคืออะไร คือพวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘อาชีวะของเราจักบริสุทธิ์ เปิดเผย ไม่มีช่องโหว่ และสำรวมไว้ดี อนึ่ง เราจักไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น เพราะอาชีวะที่บริสุทธิ์นั้น’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้แล. ภิกษุทั้งหลาย บางทีพวกเธออาจจะคิดอย่างนี้ว่า ‘เราสมบูรณ์ด้วยหิริและโอตตัปปะ กายสมาจารของเราบริสุทธิ์ วจีสมาจารของเราบริสุทธิ์ มโนสมาจารของเราบริสุทธิ์ อาชีวะของเราบริสุทธิ์ เพียงเท่านี้ก็พอแล้ว เพียงเท่านี้ก็ทำกิจเสร็จแล้ว ประโยชน์แห่งสมณภาวะเราบรรลุแล้ว กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปของเราไม่มี’ แล้วพึงพอใจเพียงเท่านั้น. เราขอเตือนเธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย เราขอบอกเธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายว่า ‘เมื่อกิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปมีอยู่ ประโยชน์แห่งสมณภาวะของเธอทั้งหลายผู้ต้องการประโยชน์แห่งสมณภาวะ อย่าได้เสื่อมไปเลย’

421. ‘‘Kiñca, bhikkhave, uttariṃ karaṇīyaṃ? ‘Indriyesu guttadvārā bhavissāma; cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjissāma, rakkhissāma cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjissāma. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjissāma, rakkhissāma manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjissāmā’ti evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ. Siyā kho pana, bhikkhave, tumhākaṃ evamassa – ‘hirottappenamha [Pg.341] samannāgatā, parisuddho no kāyasamācāro, parisuddho vacīsamācāro, parisuddho manosamācāro, parisuddho ājīvo, indriyesumha guttadvārā; alamettāvatā katamettāvatā, anuppatto no sāmaññattho, natthi no kiñci uttariṃ karaṇīya’nti tāvatakeneva tuṭṭhiṃ āpajjeyyātha. Ārocayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave – ‘mā vo sāmaññatthikānaṃ sataṃ sāmaññattho parihāyi, sati uttariṃ karaṇīye’.

๔๒๑. “ภิกษุทั้งหลาย กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปคืออะไร คือพวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย คือ เห็นรูปด้วยตาแล้ว จักไม่ถือนิมิต ไม่ถืออนุพยัญชนะ จักปฏิบัติเพื่อความสำรวมในจักขุนทรีย์ ซึ่งเมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ จักรักษาจักขุนทรีย์ จักถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์. ฟังเสียงด้วยหู...ฯลฯ... ดมกลิ่นด้วยจมูก...ฯลฯ... ลิ้มรสด้วยลิ้น...ฯลฯ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย...ฯลฯ... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว จักไม่ถือนิมิต ไม่ถืออนุพยัญชนะ จักปฏิบัติเพื่อความสำรวมในมนินทรีย์ ซึ่งเมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ จักรักษามนินทรีย์ จักถึงความสำรวมในมนินทรีย์’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้แล. ภิกษุทั้งหลาย บางทีพวกเธออาจจะคิดอย่างนี้ว่า ‘เราสมบูรณ์ด้วยหิริและโอตตัปปะ กายสมาจารของเราบริสุทธิ์ วจีสมาจารของเราบริสุทธิ์ มโนสมาจารของเราบริสุทธิ์ อาชีวะของเราบริสุทธิ์ เราเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย เพียงเท่านี้ก็พอแล้ว เพียงเท่านี้ก็ทำกิจเสร็จแล้ว ประโยชน์แห่งสมณภาวะเราบรรลุแล้ว กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปของเราไม่มี’ แล้วพึงพอใจเพียงเท่านั้น. เราขอเตือนเธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย เราขอบอกเธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายว่า ‘เมื่อกิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปมีอยู่ ประโยชน์แห่งสมณภาวะของเธอทั้งหลายผู้ต้องการประโยชน์แห่งสมณภาวะ อย่าได้เสื่อมไปเลย’

422. ‘‘Kiñca, bhikkhave, uttariṃ karaṇīyaṃ? ‘Bhojane mattaññuno bhavissāma, paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āharissāma, neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya, vihiṃsūparatiyā, brahmacariyānuggahāya, iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāma navañca vedanaṃ na uppādessāma, yātrā ca no bhavissati, anavajjatā ca, phāsu vihāro cā’ti evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ. Siyā kho pana, bhikkhave, tumhākaṃ evamassa – ‘hirottappenamha samannāgatā, parisuddho no kāyasamācāro, parisuddho vacīsamācāro, parisuddho manosamācāro, parisuddho ājīvo, indriyesumha guttadvārā, bhojane mattaññuno; alamettāvatā katamettāvatā, anuppatto no sāmaññattho, natthi no kiñci uttariṃ karaṇīya’nti tāvatakeneva tuṭṭhiṃ āpajjeyyātha. Ārocayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave – ‘mā vo, sāmaññatthikānaṃ sataṃ sāmaññattho parihāyi sati uttariṃ karaṇīye’.

๔๒๒. “ภิกษุทั้งหลาย กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปคืออะไร คือพวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ จักพิจารณาโดยแยบคายแล้วฉันอาหาร ไม่ใช่เพื่อเล่น ไม่ใช่เพื่อมัวเมา ไม่ใช่เพื่อประดับ ไม่ใช่เพื่อตกแต่ง แต่เพียงเพื่อให้กายนี้ดำรงอยู่ เพื่อให้ชีวิตเป็นไป เพื่อป้องกันความลำบาก เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ‘เราจักกำจัดเวทนาเก่า และไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความดำเนินไปแห่งชีวิต ความไม่มีโทษ และการอยู่ผาสุกจักมีแก่เรา’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้แล. ภิกษุทั้งหลาย บางทีพวกเธออาจจะคิดอย่างนี้ว่า ‘เราสมบูรณ์ด้วยหิริและโอตตัปปะ กายสมาจารของเราบริสุทธิ์ วจีสมาจารของเราบริสุทธิ์ มโนสมาจารของเราบริสุทธิ์ อาชีวะของเราบริสุทธิ์ เราเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ เพียงเท่านี้ก็พอแล้ว เพียงเท่านี้ก็ทำกิจเสร็จแล้ว ประโยชน์แห่งสมณภาวะเราบรรลุแล้ว กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปของเราไม่มี’ แล้วพึงพอใจเพียงเท่านั้น. เราขอเตือนเธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย เราขอบอกเธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายว่า ‘เมื่อกิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปมีอยู่ ประโยชน์แห่งสมณภาวะของเธอทั้งหลายผู้ต้องการประโยชน์แห่งสมณภาวะ อย่าได้เสื่อมไปเลย’

423. ‘‘Kiñca, bhikkhave, uttariṃ karaṇīyaṃ? ‘Jāgariyaṃ anuyuttā bhavissāma, divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhessāma. Rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhessāma. Rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappessāma pāde pādaṃ accādhāya, sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā. Rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhessāmā’ti, evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ. Siyā kho pana, bhikkhave, tumhākaṃ evamassa – ‘hirottappenamha samannāgatā, parisuddho no kāyasamācāro, parisuddho vacīsamācāro, parisuddho [Pg.342] manosamācāro, parisuddho ājīvo, indriyesumha guttadvārā, bhojane mattaññuno, jāgariyaṃ anuyuttā; alamettāvatā katamettāvatā, anuppatto no sāmaññattho, natthi no kiñci uttariṃ karaṇīya’nti, tāvatakeneva tuṭṭhiṃ āpajjeyyātha. Ārocayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave – ‘mā vo, sāmaññatthikānaṃ sataṃ sāmaññattho parihāyi sati uttariṃ karaṇīye’.

๔๒๓. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นกิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไปอีก คือ พวกเธอพึงสำเหนียกว่า ‘เราทั้งหลายจักเป็นผู้ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ จักชำระจิตให้หมดจดจากธรรมเครื่องกั้นทั้งหลาย ด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่งตลอดวัน จักชำระจิตให้หมดจดจากธรรมเครื่องกั้นทั้งหลาย ด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่งตลอดปฐมยามแห่งราตรี จักสำเร็จสีหไสยาโดยข้างเบื้องขวา ซ้อนเท้าเหลื่อมเท้า มีสติสัมปชัญญะ ทำความหมายในอันที่จะลุกขึ้นไว้ในใจตลอดมัชฌิมยามแห่งราตรี ครั้นลุกขึ้นแล้วในปัจฉิมยามแห่งราตรี ก็จักชำระจิตให้หมดจดจากธรรมเครื่องกั้นทั้งหลาย ด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงสำเหนียกอย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้พึงมีแก่พวกเธออย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายเป็นผู้ประกอบด้วยหิริและโอตตัปปะ มีกายสมาจารบริสุทธิ์ มีวจีสมาจารบริสุทธิ์ มีมโนสมาจารบริสุทธิ์ มีอาชีวะบริสุทธิ์ เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็พอแล้ว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้กิจที่ควรทำก็สำเร็จแล้ว ประโยชน์แห่งสมณะเราทั้งหลายก็ได้บรรลุแล้ว กิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไปอีกของเราทั้งหลายไม่มี’ พวกเธอพึงถึงความพอใจด้วยเหตุเพียงเท่านั้น ภิกษุทั้งหลาย เราขอบอกเธอทั้งหลาย เราขอเตือนเธอทั้งหลายว่า ประโยชน์แห่งสมณะของเธอทั้งหลายผู้ต้องการประโยชน์แห่งสมณะ เมื่อกิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไปอีกมีอยู่ อย่าได้เสื่อมไปเลย

424. ‘‘Kiñca, bhikkhave, uttariṃ karaṇīyaṃ? ‘Satisampajaññena samannāgatā bhavissāma, abhikkante paṭikkante sampajānakārī, ālokite vilokite sampajānakārī, samiñjite pasārite sampajānakārī, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī, uccārapassāvakamme sampajānakārī, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī’ti, evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ. Siyā kho pana, bhikkhave, tumhākaṃ evamassa – ‘hirottappenamha samannāgatā, parisuddho no kāyasamācāro, parisuddho vacīsamācāro, parisuddho manosamācāro, parisuddho ājīvo, indriyesumha guttadvārā, bhojane mattaññuno, jāgariyaṃ anuyuttā, satisampajaññena samannāgatā; alamettāvatā katamettāvatā, anuppatto no sāmaññattho, natthi no kiñci uttariṃ karaṇīya’nti tāvatakeneva tuṭṭhiṃ āpajjeyyātha. Ārocayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave – ‘mā vo, sāmaññatthikānaṃ sataṃ sāmaññattho parihāyi sati uttariṃ karaṇīye’.

๔๒๔. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นกิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไปอีก คือ พวกเธอพึงสำเหนียกว่า ‘เราทั้งหลายจักเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ จักเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ ในการแลดู การเหลียวดู ในการคู้เข้า การเหยียดออก ในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงสำเหนียกอย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้พึงมีแก่พวกเธออย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายเป็นผู้ประกอบด้วยหิริและโอตตัปปะ มีกายสมาจารบริสุทธิ์ มีวจีสมาจารบริสุทธิ์ มีมโนสมาจารบริสุทธิ์ มีอาชีวะบริสุทธิ์ เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็พอแล้ว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้กิจที่ควรทำก็สำเร็จแล้ว ประโยชน์แห่งสมณะเราทั้งหลายก็ได้บรรลุแล้ว กิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไปอีกของเราทั้งหลายไม่มี’ พวกเธอพึงถึงความพอใจด้วยเหตุเพียงเท่านั้น ภิกษุทั้งหลาย เราขอบอกเธอทั้งหลาย เราขอเตือนเธอทั้งหลายว่า ประโยชน์แห่งสมณะของเธอทั้งหลายผู้ต้องการประโยชน์แห่งสมณะ เมื่อกิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไปอีกมีอยู่ อย่าได้เสื่อมไปเลย

425. ‘‘Kiñca, bhikkhave, uttariṃ karaṇīyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivittaṃ senāsanaṃ bhajati – araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanappatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā, ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti; byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati, sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṃ parisodheti; thīnamiddhaṃ pahāya vigatathīnamiddho viharati, ālokasaññī sato sampajāno, thīnamiddhā cittaṃ parisodheti; uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati[Pg.343], ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti; vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati, akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti.

๔๒๕. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นกิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไปอีก ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เธอกลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอนั้นละอภิชฌาในโลก มีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้หมดจดจากอภิชฌา ละพยาบาทปโทสะ มีใจไม่พยาบาท อนุเคราะห์เกื้อกูลสรรพสัตว์และภูตอยู่ ย่อมชำระจิตให้หมดจดจากพยาบาทปโทสะ ละถีนมิทธะ ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายในแสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้หมดจดจากถีนมิทธะ ละอุทธัจจกุกกุจจะ เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบระงับในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้หมดจดจากอุทธัจจกุกกุจจะ ละวิจิกิจฉา ข้ามพ้นวิจิกิจฉา ไม่มีความเคลือบแคลงสงสัยในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้หมดจดจากวิจิกิจฉา

426. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso iṇaṃ ādāya kammante payojeyya. Tassa te kammantā samijjheyyuṃ. So yāni ca porāṇāni iṇamūlāni tāni ca byantī kareyya, siyā cassa uttariṃ avasiṭṭhaṃ dārabharaṇāya. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe iṇaṃ ādāya kammante payojesiṃ, tassa me te kammantā samijjhiṃsu. Sohaṃ yāni ca porāṇāni iṇamūlāni tāni ca byantī akāsiṃ, atthi ca me uttariṃ avasiṭṭhaṃ dārabharaṇāyā’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

๔๒๖. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษกู้หนี้ไปประกอบการงาน การงานของเขาเหล่านั้นจะพึงสำเร็จผล เขาจะพึงใช้คืนต้นหนี้เก่าเหล่านั้นได้หมดสิ้น และทรัพย์ที่เหลือจะเป็นของเขาสำหรับเลี้ยงดูภรรยา เขาจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเรากู้หนี้ไปประกอบการงาน การงานของเราเหล่านั้นสำเร็จผลแล้ว เราได้ใช้คืนต้นหนี้เก่าเหล่านั้นหมดสิ้นแล้ว และทรัพย์ที่เหลือก็เป็นของเราสำหรับเลี้ยงดูภรรยา’ เขาอาศัยเหตุนั้น พึงได้ความปราโมทย์ พึงถึงความโสมนัส

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso ābādhiko assa dukkhito bāḷhagilāno, bhattañcassa nacchādeyya, na cassa kāye balamattā. So aparena samayena tamhā ābādhā mucceyya, bhattañcassa chādeyya, siyā cassa kāye balamattā. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe ābādhiko ahosiṃ dukkhito bāḷhagilāno, bhattañca me nacchādesi, na ca me āsi kāye balamattā, somhi etarahi tamhā ābādhā mutto, bhattañca me chādeti, atthi ca me kāye balamattā’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษเป็นโรค มีทุกข์ เป็นไข้หนัก เขาจะพึงไม่เจริญอาหาร และไม่มีกำลังกายเลย สมัยต่อมา เขาพึงหายจากโรคนั้น เขาจะพึงเจริญอาหาร และพึงมีกำลังกาย เขาจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเราเป็นโรค มีทุกข์ เป็นไข้หนัก ไม่เจริญอาหาร และไม่มีกำลังกายเลย บัดนี้ เราหายจากโรคนั้นแล้ว เจริญอาหาร และมีกำลังกาย’ เขาอาศัยเหตุนั้น พึงได้ความปราโมทย์ พึงถึงความโสมนัส

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso bandhanāgāre baddho assa. So aparena samayena tamhā bandhanā mucceyya sotthinā abbhayena, na cassa kiñci bhogānaṃ vayo. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe bandhanāgāre baddho ahosiṃ, somhi etarahi tamhā bandhanā mutto, sotthinā abbhayena, natthi ca me kiñci bhogānaṃ vayo’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษถูกจองจำอยู่ในเรือนจำ สมัยต่อมา เขาพึงพ้นจากการจองจำนั้นโดยสวัสดี ไม่มีภัย และโภคะของเขาก็ไม่เสื่อมไปอะไรๆ เลย เขาพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อน เราถูกจองจำอยู่ในเรือนจำ บัดนี้ เราพ้นจากการจองจำนั้นแล้วโดยสวัสดี ไม่มีภัย และโภคะของเราก็ไม่เสื่อมไปอะไรๆ เลย’ เขาอาศัยเหตุนั้น พึงได้ความปราโมทย์ พึงถึงความโสมนัส

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso dāso assa anattādhīno parādhīno na yenakāmaṃgamo. So aparena samayena tamhā dāsabyā mucceyya attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe dāso ahosiṃ [Pg.344] anattādhīno parādhīno na yenakāmaṃgamo, somhi etarahi tamhā dāsabyā mutto attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษเป็นทาส ไม่เป็นไทแก่ตน ขึ้นอยู่กับผู้อื่น ไปไหนตามความพอใจไม่ได้ สมัยต่อมา เขาพึงพ้นจากความเป็นทาสนั้น เป็นไทแก่ตน ไม่ขึ้นอยู่กับผู้อื่น เป็นอิสระ ไปไหนได้ตามความพอใจ เขาพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อน เราเป็นทาส ไม่เป็นไทแก่ตน ขึ้นอยู่กับผู้อื่น ไปไหนตามความพอใจไม่ได้ บัดนี้ เราพ้นจากความเป็นทาสนั้นแล้ว เป็นไทแก่ตน ไม่ขึ้นอยู่กับผู้อื่น เป็นอิสระ ไปไหนได้ตามความพอใจ’ เขาอาศัยเหตุนั้น พึงได้ความปราโมทย์ พึงถึงความโสมนัส

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso sadhano sabhogo kantāraddhānamaggaṃ paṭipajjeyya. So aparena samayena tamhā kantārā nitthareyya sotthinā abbhayena, na cassa kiñci bhogānaṃ vayo. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe sadhano sabhogo kantāraddhānamaggaṃ paṭipajjiṃ. Somhi etarahi tamhā kantārā nitthiṇṇo sotthinā abbhayena, natthi ca me kiñci bhogānaṃ vayo’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีทรัพย์ มีโภคะ พึงเดินทางไกลกันดาร สมัยต่อมา เขาพึงข้ามพ้นทางกันดารนั้นโดยสวัสดี ไม่มีภัย และโภคะของเขาก็ไม่เสื่อมไปอะไรๆ เลย เขาพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อน เราเป็นผู้มีทรัพย์ มีโภคะ เดินทางไกลกันดาร บัดนี้ เราข้ามพ้นทางกันดารนั้นแล้วโดยสวัสดี ไม่มีภัย และโภคะของเราก็ไม่เสื่อมไปอะไรๆ เลย’ เขาอาศัยเหตุนั้น พึงได้ความปราโมทย์ พึงถึงความโสมนัส

‘‘Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu yathā iṇaṃ yathā rogaṃ yathā bandhanāgāraṃ yathā dāsabyaṃ yathā kantāraddhānamaggaṃ, ime pañca nīvaraṇe appahīne attani samanupassati. Seyyathāpi, bhikkhave, āṇaṇyaṃ yathā ārogyaṃ yathā bandhanāmokkhaṃ yathā bhujissaṃ yathā khemantabhūmiṃ; evameva bhikkhu ime pañca nīvaraṇe pahīne attani samanupassati.

ภิกษุทั้งหลาย อย่างนั้นเหมือนกัน ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ ประการเหล่านี้ที่ยังละไม่ได้ในตน เหมือนหนี้ เหมือนโรค เหมือนเรือนจำ เหมือนความเป็นทาส เหมือนทางไกลกันดาร ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนความไม่มีหนี้ เหมือนความไม่มีโรค เหมือนการพ้นจากเรือนจำ เหมือนความเป็นไท เหมือนภูมิอันเกษม ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น ย่อมพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ ประการเหล่านี้ที่ละได้แล้วในตน

427. ‘‘So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi, savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho nhāpako vā nhāpakantevāsī vā kaṃsathāle nhānīyacuṇṇāni ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ sanneyya. Sāyaṃ nhānīyapiṇḍi snehānugatā snehaparetā santarabāhirā, phuṭā snehena na ca pagghariṇī. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti.

๔๒๗. ภิกษุนั้น ละนิวรณ์ ๕ ประการเหล่านี้ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพลได้แล้ว สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอย่อมทำกายนี้ให้ชุ่มชื่น เอิบอิ่ม บริบูรณ์ ซาบซ่าน ด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก ไม่มีส่วนไหนของกายเธอทั่วทั้งตัว ที่ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกจะไม่ถูกต้อง ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนพนักงานสรงสนาน หรือลูกมือของพนักงานสรงสนานผู้ฉลาด ใส่จุรณสำหรับสรงสนานลงในภาชนะสำริด แล้วพรมน้ำนวดให้เข้ากัน ก้อนจุรณสำหรับสรงสนานนั้น มียางซึมซาบไปจับอยู่ทั่วทั้งภายในและภายนอก ไม่ไหลเยิ้มออกมา ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้น ย่อมทำกายนี้ให้ชุ่มชื่น เอิบอิ่ม บริบูรณ์ ซาบซ่าน ด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก ไม่มีส่วนไหนของกายเธอทั่วทั้งตัว ที่ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกจะไม่ถูกต้อง

428. ‘‘Puna [Pg.345] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, udakarahado ubbhidodako. Tassa nevassa puratthimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na pacchimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na uttarāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na dakkhiṇāya disāya udakassa āyamukhaṃ, devo ca na kālena kālaṃ sammādhāraṃ anuppaveccheyya. Atha kho tamhāva udakarahadā sītā vāridhārā ubbhijjitvā tameva udakarahadaṃ sītena vārinā abhisandeyya parisandeyya paripūreyya paripphareyya, nāssa kiñci sabbāvato udakarahadassa sītena vārinā apphuṭaṃ assa. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti.

๔๒๘. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุบรรลุทุติยฌาน มีความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ เธอย่อมทำกายนี้ให้ชุ่มชื่น เอิบอิ่ม บริบูรณ์ ซาบซ่าน ด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิ ไม่มีส่วนไหนของกายเธอทั่วทั้งตัว ที่ปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิจะไม่ถูกต้อง ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนห้วงน้ำลึกมีน้ำผุดขึ้น ไม่มีทางที่น้ำจะไหลเข้าได้ทั้งในทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ หรือทิศใต้ และฝนก็ไม่ตกตามฤดูกาล แต่กระแสน้ำเย็นพุขึ้นจากห้วงน้ำนั้นเอง แล้วทำห้วงน้ำนั้นให้ชุ่มชื่น เอิบอิ่ม บริบูรณ์ ซาบซ่านด้วยน้ำเย็น ไม่มีส่วนไหนของห้วงน้ำนั้นทั่วทั้งหมด ที่น้ำเย็นจะไม่ถูกต้อง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้น ย่อมทำกายนี้ให้ชุ่มชื่น เอิบอิ่ม บริบูรณ์ ซาบซ่าน ด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิ ไม่มีส่วนไหนของกายเธอทั่วทั้งตัว ที่ปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิจะไม่ถูกต้อง

429. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati, sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, tāni yāva caggā yāva ca mūlā sītena vārinā abhisannāni parisannāni paripūrāni paripphuṭāni, nāssa kiñci sabbāvataṃ uppalānaṃ vā padumānaṃ vā puṇḍarīkānaṃ vā sītena vārinā apphuṭaṃ assa. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti.

๔๒๙. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่ เพราะคลายปีติไปได้ และเสวยสุขด้วยนามกาย พระอริยเจ้าทั้งหลายย่อมกล่าวถึงภิกษุนั้นว่า ‘เป็นผู้อยู่สบาย มีสติ มีอุเบกขา’ ดังนี้ เข้าตติยฌานอยู่ เธอทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น เอิบอิ่ม บริบูรณ์ ซาบซ่านด้วยสุขที่ไม่มีปีติ ไม่มีส่วนไหนของกายเธอทั่วทั้งตัวที่สุขไม่มีปีติจะไม่ถูกต้อง เปรียบเหมือนในกอบัวอุบล กอบัวปทุม หรือกอบัวบุณฑริก ดอกบัวอุบล ดอกบัวปทุม หรือดอกบัวบุณฑริกบางเหล่าที่เกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ยังไม่พ้นน้ำ จมอยู่ในน้ำ งอกงามอยู่ ดอกบัวเหล่านั้นชุ่มชื่น เอิบอิ่ม บริบูรณ์ ซาบซ่านด้วยน้ำเย็นตั้งแต่ยอดตลอดราก ไม่มีส่วนไหนของดอกบัวอุบล ดอกบัวปทุม หรือดอกบัวบุณฑริกทั่วทั้งหมดที่น้ำเย็นจะไม่ถูกต้อง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น เอิบอิ่ม บริบูรณ์ ซาบซ่านด้วยสุขที่ไม่มีปีติ ไม่มีส่วนไหนของกายเธอทั่วทั้งตัวที่สุขไม่มีปีติจะไม่ถูกต้อง

430. ‘‘Puna [Pg.346] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā, adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso odātena vatthena sasīsaṃ pārupetvā nisinno assa, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa odātena vatthena apphuṭaṃ assa. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti.

๔๓๐. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่ เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว เธอมีใจบริสุทธิ์ผ่องแผ้วแผ่ไปทั่วกายนี้อยู่ ไม่มีส่วนไหนของกายเธอทั่วทั้งตัวที่ใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วจะไม่ถูกต้อง เปรียบเหมือนบุรุษนั่งคลุมตัวตลอดศีรษะด้วยผ้าขาว ไม่มีส่วนไหนของกายเขาทั่วทั้งตัวที่ผ้าขาวจะไม่ถูกต้อง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน มีใจบริสุทธิ์ผ่องแผ้วแผ่ไปทั่วกายนี้อยู่ ไม่มีส่วนไหนของกายเธอทั่วทั้งตัวที่ใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วจะไม่ถูกต้อง

431. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ, dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso sakamhā gāmā aññaṃ gāmaṃ gaccheyya, tamhāpi gāmā aññaṃ gāmaṃ gaccheyya, so tamhā gāmā sakaṃyeva gāmaṃ paccāgaccheyya. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho sakamhā gāmā amuṃ gāmaṃ agacchiṃ, tatrapi evaṃ aṭṭhāsiṃ evaṃ nisīdiṃ evaṃ abhāsiṃ evaṃ tuṇhī ahosiṃ; tamhāpi gāmā amuṃ gāmaṃ agacchiṃ, tatrapi evaṃ aṭṭhāsiṃ evaṃ nisīdiṃ evaṃ abhāsiṃ evaṃ tuṇhī ahosiṃ; somhi tamhā gāmā sakaṃyeva gāmaṃ paccāgato’ti. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

๔๓๑. เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ เธอน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้หลายชาติ คือ ๑ ชาติบ้าง ๒ ชาติบ้าง...ฯลฯ... เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้หลายชาติ พร้อมทั้งลักษณะและชีวประวัติอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุรุษเดินทางจากบ้านตนไปยังบ้านอื่น จากบ้านนั้นก็เดินทางไปยังบ้านอื่นอีก แล้วเดินทางจากบ้านนั้นกลับมาสู่บ้านของตนนั่นแหละ เขาจะคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเดินทางจากบ้านของเราไปยังบ้านโน้น ในบ้านนั้น เราได้ยืนอย่างนั้น ได้นั่งอย่างนั้น ได้พูดอย่างนั้น ได้นิ่งอย่างนั้น เราเดินทางจากบ้านนั้นไปยังบ้านโน้น ในบ้านนั้น เราก็ได้ยืนอย่างนั้น ได้นั่งอย่างนั้น ได้พูดอย่างนั้น ได้นิ่งอย่างนั้น เราเดินทางจากบ้านนั้นกลับมาสู่บ้านของตนแล้ว’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้หลายชาติ คือ ๑ ชาติบ้าง ๒ ชาติบ้าง...ฯลฯ... เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้หลายชาติ พร้อมทั้งลักษณะและชีวประวัติอย่างนี้

432. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte [Pg.347] suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti…pe… seyyathāpi, bhikkhave, dve agārā sadvārā. Tattha cakkhumā puriso majjhe ṭhito passeyya manusse gehaṃ pavisantepi nikkhamantepi, anucaṅkamantepi anuvicarantepi. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti…pe….

๔๓๒. เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ เธอน้อมจิตไปเพื่อจุตูปปาตญาณ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง ทั้งผิวพรรณดีและผิวพรรณทราม ทั้งไปดีและไปร้าย ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เหนือมนุษย์ รู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม...ฯลฯ... เปรียบเหมือนเรือน ๒ หลังมีประตูตรงกัน บุรุษผู้มีตาดียืนอยู่ตรงกลางเรือนนั้น จะพึงเห็นคนทั้งหลายเดินเข้าเรือนบ้าง ออกจากเรือนบ้าง เดินจงกรมอยู่บ้าง เดินไปมาอยู่บ้าง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง ทั้งผิวพรรณดีและผิวพรรณทราม ทั้งไปดีและไปร้าย ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เหนือมนุษย์ รู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม...ฯลฯ...

433. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘Ime āsavā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti.

๔๓๓. เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ เธอน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘เหล่านี้อาสวะ’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวสมุทัย’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวนิโรธ’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อเธอรู้เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็เกิดญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป’

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, pabbatasaṅkhepe udakarahado accho vippasanno anāvilo. Tattha cakkhumā puriso tīre ṭhito passeyya sippisambukampi sakkharakathalampi macchagumbampi, carantampi tiṭṭhantampi. Tassa evamassa – ‘ayaṃ kho udakarahado accho vippasanno anāvilo. Tatrime sippisambukāpi sakkharakathalāpi macchagumbāpi carantipi tiṭṭhantipīti. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนห้วงน้ำที่ซอกเขา ใสสะอาด ไม่ขุ่นมัว บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่ที่ฝั่ง พึงเห็นหอยโข่ง หอยกาบ กรวดกระเบื้อง และฝูงปลา ทั้งที่กำลังว่าย ทั้งที่กำลังหยุดนิ่ง เขาพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ห้วงน้ำนี้ใสสะอาด ไม่ขุ่นมัว ในห้วงน้ำนั้นมีหอยโข่ง หอยกาบ กรวดกระเบื้อง และฝูงปลา ทั้งที่กำลังว่าย ทั้งที่กำลังหยุดนิ่ง’ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’

434. ‘‘Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu ‘samaṇo’ itipi ‘brāhmaṇo’itipi ‘nhātako’itipi ‘vedagū’itipi ‘sottiyo’itipi ‘ariyo’itipi ‘arahaṃ’itipi. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu samaṇo hoti? Samitāssa honti pāpakā akusalā dhammā, saṃkilesikā, ponobbhavikā, sadarā, dukkhavipākā[Pg.348], āyatiṃ, jātijarāmaraṇiyā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu samaṇo hoti.

๔๓๔. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นสมณะบ้าง เป็นพราหมณ์บ้าง เป็นนหาตกะบ้าง เป็นเวทคูบ้าง เป็นโสตติยะบ้าง เป็นอริยะบ้าง เป็นพระอรหันต์บ้าง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นสมณะเป็นอย่างไร คือ อกุศลธรรมอันลามกที่เป็นเหตุแห่งความเศร้าหมอง ก่อภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีวิบากเป็นทุกข์ เป็นปัจจัยแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไป ของภิกษุนั้นสงบระงับแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นสมณะเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu brāhmaṇo hoti? Bāhitāssa honti pāpakā akusalā dhammā, saṃkilesikā, ponobbhavikā, sadarā, dukkhavipākā, āyatiṃ, jātijarāmaraṇiyā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu brāhmaṇo hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นพราหมณ์เป็นอย่างไร คือ อกุศลธรรมอันลามกที่เป็นเหตุแห่งความเศร้าหมอง ก่อภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีวิบากเป็นทุกข์ เป็นปัจจัยแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไป ของภิกษุนั้นถูกลอยเสียแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นพราหมณ์เป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu nhātako hoti? Nhātāssa honti pāpakā akusalā dhammā, saṃkilesikā, ponobbhavikā, sadarā, dukkhavipākā, āyatiṃ, jātijarāmaraṇiyā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu nhātako hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นนหาตกะเป็นอย่างไร คือ อกุศลธรรมอันลามกที่เป็นเหตุแห่งความเศร้าหมอง ก่อภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีวิบากเป็นทุกข์ เป็นปัจจัยแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไป ของภิกษุนั้นถูกล้างเสียแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นนหาตกะเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu vedagū hoti? Viditāssa honti pāpakā akusalā dhammā, saṃkilesikā, ponobbhavikā, sadarā, dukkhavipākā, āyatiṃ, jātijarāmaraṇiyā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vedagū hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นเวทคูเป็นอย่างไร คือ อกุศลธรรมอันลามกที่เป็นเหตุแห่งความเศร้าหมอง ก่อภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีวิบากเป็นทุกข์ เป็นปัจจัยแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไป ของภิกษุนั้นเป็นธรรมที่รู้แจ้งแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นเวทคูเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sottiyo hoti? Nissutāssa honti pāpakā akusalā dhammā, saṃkilesikā, ponobbhavikā, sadarā, dukkhavipākā, āyatiṃ, jātijarāmaraṇiyā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sottiyo hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นโสตติยะเป็นอย่างไร คือ อกุศลธรรมอันลามกที่เป็นเหตุแห่งความเศร้าหมอง ก่อภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีวิบากเป็นทุกข์ เป็นปัจจัยแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไป ของภิกษุนั้นถูกกำจัดแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นโสตติยะเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ariyo hoti? Ārakāssa honti pāpakā akusalā dhammā, saṃkilesikā, ponobbhavikā, sadarā, dukkhavipākā, āyatiṃ, jātijarāmaraṇiyā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ariyo hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นอริยะเป็นอย่างไร คือ อกุศลธรรมอันลามกที่เป็นเหตุแห่งความเศร้าหมอง ก่อภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีวิบากเป็นทุกข์ เป็นปัจจัยแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไป ของภิกษุนั้นอยู่ห่างไกล ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นอริยะเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ hoti? Ārakāssa honti pāpakā akusalā dhammā, saṃkilesikā, ponobbhavikā, sadarā, dukkhavipākā, āyatiṃ, jātijarāmaraṇiyā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ hotī’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นพระอรหันต์เป็นอย่างไร คือ อกุศลธรรมอันลามกที่เป็นเหตุแห่งความเศร้าหมอง ก่อภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีวิบากเป็นทุกข์ เป็นปัจจัยแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไป ของภิกษุนั้นอยู่ห่างไกล ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นพระอรหันต์เป็นอย่างนี้แล

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาค

Mahāassapurasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ.

มหาอัสสปุรสูตรที่ ๙ จบ

10. Cūḷaassapurasuttaṃ

๑๐. จูฬอัสสปุรสูตร

435. Evaṃ [Pg.349] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā aṅgesu viharati assapuraṃ nāma aṅgānaṃ nigamo. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘samaṇā samaṇāti vo, bhikkhave, jano sañjānāti. Tumhe ca pana ‘ke tumhe’ti puṭṭhā samānā ‘samaṇāmhā’ti paṭijānātha. Tesaṃ vo, bhikkhave, evaṃsamaññānaṃ sataṃ evaṃpaṭiññānaṃ sataṃ – ‘yā samaṇasāmīcippaṭipadā taṃ paṭipajjissāma; evaṃ no ayaṃ amhākaṃ samaññā ca saccā bhavissati paṭiññā ca bhūtā; yesañca mayaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjāma, tesaṃ te kārā amhesu mahapphalā bhavissanti mahānisaṃsā, amhākañcevāyaṃ pabbajjā avañjhā bhavissati saphalā saudrayā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ.

๔๓๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่นิคมของชาวอังคะชื่ออัสสปุระในแคว้นอังคะ ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ’ พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า ภิกษุทั้งหลาย ชนทั้งหลายรู้จักเธอทั้งหลายว่า ‘สมณะ สมณะ’ และเมื่อเธอทั้งหลายถูกถามว่า ‘ท่านทั้งหลายเป็นใคร’ ก็ปฏิญญาว่า ‘เราเป็นสมณะ’ เธอทั้งหลายผู้มีชื่ออย่างนั้น มีปฏิญญาอย่างนั้น ควรศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักปฏิบัติสมณสามีจิปฏิปทา เมื่อเราปฏิบัติอย่างนั้น ชื่อของเรานี้จักเป็นจริง และปฏิญญาก็จักเป็นจริง อนึ่ง จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารที่เราบริโภค การกระทำของทายกเหล่านั้นจักมีผลมาก มีอานิสงส์มากในเราทั้งหลาย และการบวชของเรานี้จักไม่เป็นหมัน มีผล มีกำไร’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายควรศึกษาอย่างนี้

436. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na samaṇasāmīcippaṭipadaṃ paṭipanno hoti? Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhuno abhijjhālussa abhijjhā appahīnā hoti, byāpannacittassa byāpādo appahīno hoti, kodhanassa kodho appahīno hoti, upanāhissa upanāho appahīno hoti, makkhissa makkho appahīno hoti, paḷāsissa paḷāso appahīno hoti, issukissa issā appahīnā hoti, maccharissa macchariyaṃ appahīnaṃ hoti, saṭhassa sāṭheyyaṃ appahīnaṃ hoti, māyāvissa māyā appahīnā hoti, pāpicchassa pāpikā icchā appahīnā hoti, micchādiṭṭhikassa micchādiṭṭhi appahīnā hoti – imesaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, samaṇamalānaṃ samaṇadosānaṃ samaṇakasaṭānaṃ āpāyikānaṃ ṭhānānaṃ duggativedaniyānaṃ appahānā ‘na samaṇasāmīcippaṭipadaṃ paṭipanno’ti vadāmi. Seyyathāpi, bhikkhave, matajaṃ nāma āvudhajātaṃ ubhatodhāraṃ pītanisitaṃ. Tadassa saṅghāṭiyā sampārutaṃ sampaliveṭhitaṃ. Tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imassa bhikkhuno pabbajjaṃ vadāmi.

๔๓๖. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่ชื่อว่าปฏิบัติสมณสามีจิปฏิปทาเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งเป็นผู้มักเพ่งเล็ง แต่ยังละอภิชฌาไม่ได้ มีจิตพยาบาท แต่ยังละพยาบาทไม่ได้ มักโกรธ แต่ยังละโกธะไม่ได้ มักผูกโกรธ แต่ยังละอุปนาหะไม่ได้ มักลบหลู่ แต่ยังละมักขะไม่ได้ มักตีเสมอ แต่ยังละปลาสะไม่ได้ มักริษยา แต่ยังละอิสสาไม่ได้ มักตระหนี่ แต่ยังละมัจฉริยะไม่ได้ มักโอ้อวด แต่ยังละสาเถยยะไม่ได้ มีมารยา แต่ยังละมายาไม่ได้ มีความปรารถนาลามก แต่ยังละความปรารถนาลามกไม่ได้ มีความเห็นผิด แต่ยังละมิจฉาทิฏฐิไม่ได้ ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า ‘ภิกษุไม่ชื่อว่าปฏิบัติสมณสามีจิปฏิปทา’ เพราะยังละมลทินของสมณะ โทษของสมณะ กากของสมณะเหล่านี้ ซึ่งเป็นเหตุให้ไปอบาย เป็นเหตุให้เสวยทุคติไม่ได้ เปรียบเหมือนอาวุธชื่อมตชะ มีคม ๒ ข้าง ลับดีแล้ว บุคคลห่อและพันไว้ด้วยผ้าสังฆาฏิ ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการบวชของภิกษุนี้ว่ามีอุปมาเช่นนั้น

437. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, saṅghāṭikassa saṅghāṭidhāraṇamattena sāmaññaṃ vadāmi. Nāhaṃ, bhikkhave, acelakassa acelakamattena sāmaññaṃ vadāmi. Nāhaṃ, bhikkhave, rajojallikassa rajojallikamattena sāmaññaṃ vadāmi. Nāhaṃ, bhikkhave[Pg.350], udakorohakassa udakorohaṇamattena sāmaññaṃ vadāmi. Nāhaṃ, bhikkhave, rukkhamūlikassa rukkhamūlikamattena sāmaññaṃ vadāmi. Nāhaṃ, bhikkhave, abbhokāsikassa abbhokāsikamattena sāmaññaṃ vadāmi. Nāhaṃ, bhikkhave, ubbhaṭṭhakassa ubbhaṭṭhakamattena sāmaññaṃ vadāmi. Nāhaṃ, bhikkhave, pariyāyabhattikassa pariyāyabhattikamattena sāmaññaṃ vadāmi. Nāhaṃ, bhikkhave, mantajjhāyakassa mantajjhāyakamattena sāmaññaṃ vadāmi. Nāhaṃ, bhikkhave, jaṭilakassa jaṭādhāraṇamattena sāmaññaṃ vadāmi.

๔๓๗. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวความเป็นสมณะของสังฆาฏิกบุคคล (ผู้ทรงผ้าสังฆาฏิ) เพียงเพราะเหตุแห่งการทรงผ้าสังฆาฏิ ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวความเป็นสมณะของอเจลกบุคคล (ผู้เปลือยกาย) เพียงเพราะเหตุแห่งความเป็นผู้เปลือยกาย ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวความเป็นสมณะของรโชชัลลิกบุคคล (ผู้หมักหมมด้วยธุลี) เพียงเพราะเหตุแห่งความหมักหมมด้วยธุลี ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวความเป็นสมณะของอุโธโรหกบุคคล (ผู้ลงน้ำ) เพียงเพราะเหตุแห่งการลงน้ำ ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวความเป็นสมณะของรุกขมูลิกบุคคล (ผู้อยู่โคนไม้) เพียงเพราะเหตุแห่งการอยู่โคนไม้ ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวความเป็นสมณะของอัพโภกาลิกบุคคล (ผู้อยู่กลางแจ้ง) เพียงเพราะเหตุแห่งการอยู่กลางแจ้ง ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวความเป็นสมณะของอุพภัฏฐกบุคคล (ผู้ยืน) เพียงเพราะเหตุแห่งการยืน ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวความเป็นสมณะของปริยายภัตติกบุคคล (ผู้บริโภคอาหารตามวาระ) เพียงเพราะเหตุแห่งการบริโภคอาหารตามวาระ ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวความเป็นสมณะของมันตัชฌายิกบุคคล (ผู้สาธยายมนตร์) เพียงเพราะเหตุแห่งการสาธยายมนตร์ ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวความเป็นสมณะของชฎิลกบุคคล (ผู้ไว้ชฎา) เพียงเพราะเหตุแห่งการไว้ชฎา

‘‘Saṅghāṭikassa ce, bhikkhave, saṅghāṭidhāraṇamattena abhijjhālussa abhijjhā pahīyetha, byāpannacittassa byāpādo pahīyetha, kodhanassa kodho pahīyetha, upanāhissa upanāho pahīyetha, makkhissa makkho pahīyetha, paḷāsissa paḷāso pahīyetha, issukissa issā pahīyetha, maccharissa macchariyaṃ pahīyetha, saṭhassa sāṭheyyaṃ pahīyetha, māyāvissa māyā pahīyetha, pāpicchassa pāpikā icchā pahīyetha, micchādiṭṭhikassa micchādiṭṭhi pahīyetha, tamenaṃ mittāmaccā ñātisālohitā jātameva naṃ saṅghāṭikaṃ kareyyuṃ, saṅghāṭikattameva samādapeyyuṃ – ‘ehi tvaṃ, bhadramukha, saṅghāṭiko hohi, saṅghāṭikassa te sato saṅghāṭidhāraṇamattena abhijjhālussa abhijjhā pahīyissati, byāpannacittassa byāpādo pahīyissati, kodhanassa kodho pahīyissati, upanāhissa upanāho pahīyissati, makkhissa makkho pahīyissati, paḷāsissa paḷāso pahīyissati, issukissa issā pahīyissati, maccharissa macchariyaṃ pahīyissati, saṭhassa sāṭheyyaṃ pahīyissati, māyāvissa māyā pahīyissati, pāpicchassa pāpikā icchā pahīyissati, micchādiṭṭhikassa micchādiṭṭhi pahīyissatī’ti. Yasmā ca kho ahaṃ, bhikkhave, saṅghāṭikampi idhekaccaṃ passāmi abhijjhāluṃ byāpannacittaṃ kodhanaṃ upanāhiṃ makkhiṃ paḷāsiṃ issukiṃ macchariṃ saṭhaṃ māyāviṃ pāpicchaṃ micchādiṭṭhikaṃ, tasmā na saṅghāṭikassa saṅghāṭidhāraṇamattena sāmaññaṃ vadāmi.

ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอภิชฌาของสังฆาฏิกบุคคลผู้มีความเพ่งเล็งจะพึงละได้ เพียงเพราะเหตุแห่งการทรงผ้าสังฆาฏิ, พยาบาทของบุคคลผู้มีจิตพยาบาทจะพึงละได้, โกธะของบุคคลผู้มักโกรธจะพึงละได้, อุปนาหะของบุคคลผู้ผูกโกรธจะพึงละได้, มักขะของบุคคลผู้ลบหลู่คุณท่านจะพึงละได้, ปลาสะของบุคคลผู้ตีเสมอจะพึงละได้, อิสสาของบุคคลผู้ริษยาจะพึงละได้, มัจฉริยะของบุคคลผู้ตระหนี่จะพึงละได้, สาเถยยะของบุคคลผู้โอ้อวดจะพึงละได้, มายาของบุคคลผู้มีมารยาจะพึงละได้, ความปรารถนาลามกของบุคคลผู้มีความปรารถนาลามกจะพึงละได้, มิจฉาทิฏฐิของบุคคลผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิจะพึงละได้ไซร้, มิตรสหายและญาติสาโลหิตของสังฆาฏิกบุคคลนั้น ก็จะพึงให้เขาทรงผ้าสังฆาฏิแต่แรกเกิดทีเดียว และพึงให้สมาทานความเป็นผู้ทรงผ้าสังฆาฏิเท่านั้นว่า ‘มาเถิด ท่านผู้เจริญ ท่านจงเป็นผู้ทรงผ้าสังฆาฏิเถิด เมื่อท่านเป็นผู้ทรงผ้าสังฆาฏิ อภิชฌาของท่านผู้มีความเพ่งเล็งจะถูกละได้ เพียงเพราะเหตุแห่งการทรงผ้าสังฆาฏิ, พยาบาทของท่านผู้มีจิตพยาบาทจะถูกละได้, โกธะของท่านผู้มักโกรธจะถูกละได้, อุปนาหะของท่านผู้ผูกโกรธจะถูกละได้, มักขะของท่านผู้ลบหลู่คุณท่านจะถูกละได้, ปลาสะของท่านผู้ตีเสมอจะถูกละได้, อิสสาของท่านผู้ริษยาจะถูกละได้, มัจฉริยะของท่านผู้ตระหนี่จะถูกละได้, สาเถยยะของท่านผู้โอ้อวดจะถูกละได้, มายาของท่านผู้มีมารยาจะถูกละได้, ความปรารถนาลามกของท่านผู้มีความปรารถนาลามกจะถูกละได้, มิจฉาทิฏฐิของท่านผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิจะถูกละได้’ แต่เพราะเราเห็นสังฆาฏิกบุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีความเพ่งเล็ง มีจิตพยาบาท มักโกรธ ผูกโกรธ ลบหลู่คุณท่าน ตีเสมอ ริษยา ตระหนี่ โอ้อวด มีมารยา มีความปรารถนาลามก เป็นมิจฉาทิฏฐิ ฉะนั้น เราจึงไม่กล่าวความเป็นสมณะของสังฆาฏิกบุคคล เพียงเพราะเหตุแห่งการทรงผ้าสังฆาฏิ

‘‘Acelakassa ce, bhikkhave…pe… rajojallikassa ce, bhikkhave…pe… udakorohakassa ce, bhikkhave…pe… rukkhamūlikassa ce, bhikkhave…pe… abbhokāsikassa ce, bhikkhave…pe… ubbhaṭṭhakassa ce, bhikkhave…pe… pariyāyabhattikassa ce, bhikkhave…pe… mantajjhāyakassa ce, bhikkhave…pe… jaṭilakassa [Pg.351] ce, bhikkhave, jaṭādhāraṇamattena abhijjhālussa abhijjhā pahīyetha, byāpannacittassa byāpādo pahīyetha, kodhanassa kodho pahīyetha, upanāhissa upanāho pahīyetha, makkhissa makkho pahīyetha, paḷāsissa paḷāso pahīyetha, issukissa issā pahīyetha, maccharissa macchariyaṃ pahīyetha, saṭhassa sāṭheyyaṃ pahīyetha, māyāvissa māyā pahīyetha, pāpicchassa pāpikā icchā pahīyetha, micchādiṭṭhikassa micchādiṭṭhi pahīyetha, tamenaṃ mittāmaccā ñātisālohitā jātameva naṃ jaṭilakaṃ kareyyuṃ, jaṭilakattameva samādapeyyuṃ – ‘ehi tvaṃ, bhadramukha, jaṭilako hohi, jaṭilakassa te sato jaṭādhāraṇamattena abhijjhālussa abhijjhā pahīyissati byāpannacittassa byāpādo pahīyissati, kodhanassa kodho pahīyissati…pe… pāpicchassa pāpikā icchā pahīyissati micchādiṭṭhikassa micchādiṭṭhi pahīyissatī’ti. Yasmā ca kho ahaṃ, bhikkhave, jaṭilakampi idhekaccaṃ passāmi abhijjhāluṃ byāpannacittaṃ kodhanaṃ upanāhiṃ makkhiṃ palāsiṃ issukiṃ macchariṃ saṭhaṃ māyāviṃ pāpicchaṃ micchādiṭṭhiṃ, tasmā na jaṭilakassa jaṭādhāraṇamattena sāmaññaṃ vadāmi.

ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอเจลกบุคคล...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอภิชฌาของชฎิลกบุคคลผู้มีความเพ่งเล็งจะพึงละได้ เพียงเพราะเหตุแห่งการไว้ชฎา, พยาบาทของบุคคลผู้มีจิตพยาบาทจะพึงละได้, โกธะของบุคคลผู้มักโกรธจะพึงละได้, อุปนาหะของบุคคลผู้ผูกโกรธจะพึงละได้, มักขะของบุคคลผู้ลบหลู่คุณท่านจะพึงละได้, ปลาสะของบุคคลผู้ตีเสมอจะพึงละได้, อิสสาของบุคคลผู้ริษยาจะพึงละได้, มัจฉริยะของบุคคลผู้ตระหนี่จะพึงละได้, สาเถยยะของบุคคลผู้โอ้อวดจะพึงละได้, มายาของบุคคลผู้มีมารยาจะพึงละได้, ความปรารถนาลามกของบุคคลผู้มีความปรารถนาลามกจะพึงละได้, มิจฉาทิฏฐิของบุคคลผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิจะพึงละได้ไซร้, มิตรสหายและญาติสาโลหิตของชฎิลกบุคคลนั้น ก็จะพึงให้เขาไว้ชฎาแต่แรกเกิดทีเดียว และพึงให้สมาทานความเป็นผู้ไว้ชฎาเท่านั้นว่า ‘มาเถิด ท่านผู้เจริญ ท่านจงเป็นผู้ไว้ชฎาเถิด เมื่อท่านเป็นผู้ไว้ชฎา อภิชฌาของท่านผู้มีความเพ่งเล็งจะถูกละได้ เพียงเพราะเหตุแห่งการไว้ชฎา, พยาบาทของท่านผู้มีจิตพยาบาทจะถูกละได้, โกธะของท่านผู้มักโกรธจะถูกละได้...ฯลฯ...ความปรารถนาลามกของท่านผู้มีความปรารถนาลามกจะถูกละได้, มิจฉาทิฏฐิของท่านผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิจะถูกละได้’ แต่เพราะเราเห็นชฎิลกบุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีความเพ่งเล็ง มีจิตพยาบาท มักโกรธ ผูกโกรธ ลบหลู่คุณท่าน ตีเสมอ ริษยา ตระหนี่ โอ้อวด มีมารยา มีความปรารถนาลามก เป็นมิจฉาทิฏฐิ ฉะนั้น เราจึงไม่กล่าวความเป็นสมณะของชฎิลกบุคคล เพียงเพราะเหตุแห่งการไว้ชฎา

438. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu samaṇasāmīcippaṭipadaṃ paṭipanno hoti? Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhuno abhijjhālussa abhijjhā pahīnā hoti, byāpannacittassa byāpādo pahīno hoti, kodhanassa kodho pahīno hoti, upanāhissa upanāho pahīno hoti, makkhissa makkho pahīno hoti, paḷāsissa paḷāso pahīno hoti, issukissa issā pahīnā hoti, maccharissa macchariyaṃ pahīnaṃ hoti, saṭhassa sāṭheyyaṃ pahīnaṃ hoti, māyāvissa māyā pahīnā hoti, pāpicchassa pāpikā icchā pahīnā hoti, micchādiṭṭhikassa micchādiṭṭhi pahīnā hoti – imesaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, samaṇamalānaṃ samaṇadosānaṃ samaṇakasaṭānaṃ āpāyikānaṃ ṭhānānaṃ duggativedaniyānaṃ pahānā ‘samaṇasāmīcippaṭipadaṃ paṭipanno’ti vadāmi. So sabbehi imehi pāpakehi akusalehi dhammehi visuddhamattānaṃ samanupassati ( ). Tassa sabbehi imehi pāpakehi akusalehi dhammehi visuddhamattānaṃ samanupassato [Pg.352] ( ) pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati.

๔๓๘. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุปฏิบัติสมณสามีจิปฏิปทา (ข้อปฏิบัติที่สมควรแก่สมณะ) เป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดก็ตามผู้มีความเพ่งเล็ง ละอภิชฌาได้แล้ว ผู้มีจิตพยาบาท ละพยาบาทได้แล้ว ผู้มักโกรธ ละความโกรธได้แล้ว ผู้ผูกโกรธ ละความผูกโกรธได้แล้ว ผู้ลบหลู่คุณท่าน ละความลบหลู่คุณท่านได้แล้ว ผู้ตีเสมอ ละความตีเสมอได้แล้ว ผู้ริษยา ละความริษยาได้แล้ว ผู้ตระหนี่ ละความตระหนี่ได้แล้ว ผู้โอ้อวด ละความโอ้อวดได้แล้ว ผู้มีมายา ละมายาได้แล้ว ผู้มีความปรารถนาลามก ละความปรารถนาลามกได้แล้ว ผู้มีความเห็นผิด ละมิจฉาทิฏฐิได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า ‘ภิกษุปฏิบัติสมณสามีจิปฏิปทา’ เพราะละธรรมเครื่องเศร้าหมองของสมณะ โทษของสมณะ กากของสมณะ ซึ่งเป็นเหตุให้เกิดในอบาย ควรเสวยผลในทุคติเหล่านี้ได้แล้ว เธอย่อมพิจารณาเห็นตนบริสุทธิ์จากอกุศลธรรมที่ลามกเหล่านี้ทั้งหมด เมื่อเธอพิจารณาเห็นตนบริสุทธิ์จากอกุศลธรรมที่ลามกเหล่านี้ทั้งหมดอยู่ ปราโมทย์ย่อมเกิดแก่เธอ เมื่อมีปราโมทย์ ปีติย่อมเกิด เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น

‘‘So mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharati. Karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharati. Seyyathāpi, bhikkhave, pokkharaṇī acchodakā sātodakā sītodakā setakā supatitthā ramaṇīyā. Puratthimāya cepi disāya puriso āgaccheyya ghammābhitatto ghammapareto kilanto tasito pipāsito. So taṃ pokkharaṇiṃ āgamma vineyya udakapipāsaṃ vineyya ghammapariḷāhaṃ…pe… pacchimāya cepi disāya puriso āgaccheyya…pe… uttarāya cepi disāya puriso āgaccheyya…pe… dakkhiṇāya cepi disāya puriso āgaccheyya. Yato kuto cepi naṃ puriso āgaccheyya ghammābhitatto ghammapareto, kilanto tasito pipāsito. So taṃ pokkharaṇiṃ āgamma vineyya udakapipāsaṃ, vineyya ghammapariḷāhaṃ. Evameva kho, bhikkhave, khattiyakulā cepi agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, so ca tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma, evaṃ mettaṃ karuṇaṃ muditaṃ upekkhaṃ bhāvetvā labhati ajjhattaṃ vūpasamaṃ. Ajjhattaṃ vūpasamā ‘samaṇasāmīcippaṭipadaṃ paṭipanno’ti vadāmi. Brāhmaṇakulā cepi…pe… vessakulā cepi…pe… suddakulā cepi…pe… yasmā kasmā cepi kulā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, so ca tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma, evaṃ mettaṃ karuṇaṃ muditaṃ upekkhaṃ bhāvetvā labhati ajjhattaṃ vūpasamaṃ. Ajjhattaṃ vūpasamā ‘samaṇasāmīcippaṭipadaṃ paṭipanno’ti vadāmi.

เธอมีใจประกอบด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ด้วยอาการอย่างนี้ คือ แผ่ไปตลอดโลก ทั่วทุกสัตว์ ทุกเหล่า ในที่ทุกสถาน ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง ด้วยใจประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ เธอมีใจประกอบด้วยกรุณา...เป... เธอมีใจประกอบด้วยมุทิตา...เป... เธอมีใจประกอบด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ด้วยอาการอย่างนี้ คือ แผ่ไปตลอดโลก ทั่วทุกสัตว์ ทุกเหล่า ในที่ทุกสถาน ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง ด้วยใจประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนสระโบกขรณี มีน้ำใสสะอาด มีน้ำรสจืด มีน้ำเย็นสนิท มีน้ำขาวสะอาด มีท่าน้ำดี น่ารื่นรมย์ บุรุษถูกความร้อนแผดเผา ถูกความร้อนครอบงำ เหน็ดเหนื่อย ระหาย กระหายน้ำ พึงมาจากทิศตะวันออก เขามาถึงสระโบกขรณีนั้นแล้ว พึงระงับความกระหายน้ำ ระงับความกระวนกระวายเพราะความร้อนได้...เป... บุรุษพึงมาจากทิศตะวันตก...เป... บุรุษพึงมาจากทิศเหนือ...เป... บุรุษพึงมาจากทิศใต้ บุรุษถูกความร้อนแผดเผา ถูกความร้อนครอบงำ เหน็ดเหนื่อย ระหาย กระหายน้ำ พึงมาจากทิศใดๆ ก็ตาม เขามาถึงสระโบกขรณีนั้นแล้ว พึงระงับความกระหายน้ำ ระงับความกระวนกระวายเพราะความร้อนได้ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน แม้ผู้ที่ออกจากตระกูลกษัตริย์บวชจากเรือนเป็นบรรพชิต อาศัยธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้ว เจริญเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขาอย่างนี้ ย่อมได้ความสงบภายใน เรากล่าวว่า ‘ภิกษุนั้นปฏิบัติสมณสามีจิปฏิปทา’ เพราะได้ความสงบภายใน แม้ผู้ที่ออกจากตระกูลพราหมณ์...เป... แม้ผู้ที่ออกจากตระกูลแพศย์...เป... แม้ผู้ที่ออกจากตระกูลศูทร...เป... แม้ผู้ที่ออกจากตระกูลไหนๆ ก็ตาม บวชจากเรือนเป็นบรรพชิต อาศัยธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้ว เจริญเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขาอย่างนี้ ย่อมได้ความสงบภายใน เรากล่าวว่า ‘ภิกษุนั้นปฏิบัติสมณสามีจิปฏิปทา’ เพราะได้ความสงบภายใน

‘‘Khattiyakulā [Pg.353] cepi agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti. So ca āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Āsavānaṃ khayā samaṇo hoti. Brāhmaṇakulā cepi…pe… vessakulā cepi… suddakulā cepi… yasmā kasmā cepi kulā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, so ca āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’ti.

แม้ผู้ที่ออกจากตระกูลกษัตริย์บวชจากเรือนเป็นบรรพชิต เธอนั้นทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ เพราะอาสวะสิ้นไป จึงชื่อว่าเป็นสมณะ แม้ผู้ที่ออกจากตระกูลพราหมณ์...เป... แม้ผู้ที่ออกจากตระกูลแพศย์... แม้ผู้ที่ออกจากตระกูลศูทร... แม้ผู้ที่ออกจากตระกูลไหนๆ ก็ตาม บวชจากเรือนเป็นบรรพชิต เธอนั้นทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ เพราะอาสวะสิ้นไป จึงชื่อว่าเป็นสมณะ

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาค

Cūḷaassapurasuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ.

จุฬอัสสปุรสูตรที่ ๑๐ จบ

Mahāyamakavaggo niṭṭhito catuttho.

มหายมกวรรคที่ ๔ จบ

Tassuddānaṃ –

คาถาประมวลในวรรคนี้ มีดังนี้

Giñjakasālavanaṃ pariharituṃ, paññavato puna saccakanisedho;

Mukhavaṇṇapasīdanatāpindo, kevaṭṭaassapurajaṭilena.

ว่าด้วยคิัญชกาวสถและป่าสาละ, โคบาล, สัจจกะ, ความผ่องใสแห่งผิวหน้า, ความสิ้นตัณหา, ชาวประมง, ชาวเมืองอัสสปุระ และชฎิล

5. Cūḷayamakavaggo

๕. จูฬยมกวรรค

1. Sāleyyakasuttaṃ

๑. สาเลยยกสูตร

439. Evaṃ [Pg.354] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena sālā nāma kosalānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari. Assosuṃ kho sāleyyakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ sālaṃ anuppatto. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ; kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti’. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti.

๔๓๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จไปยังพราหมณคามของชาวโกศลชื่อสาลา พราหมณ์และคหบดีชาวสาลาได้สดับข่าวว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พระสมณโคดมศากยบุตร เสด็จออกผนวชจากศากยตระกูล กำลังเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จถึงหมู่บ้านสาลาแล้ว กิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว เป็นผู้รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน เป็นผู้มีพระภาค’ พระองค์ทรงทำโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ให้แจ้งชัดด้วยพระปัญญาอันยิ่งเองแล้วทรงประกาศให้ผู้อื่นรู้ตาม พระองค์ทรงแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเช่นนั้นเป็นความดีอย่างแท้จริง”

Atha kho sāleyyakā brāhmaṇagahapatikā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce bhagavato santike nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho sāleyyakā brāhmaṇagahapatikā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yena midhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti? Ko pana, bho gotama, hetu, ko paccayo, yena midhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti?

ครั้งนั้น พราหมณ์และคหบดีชาวสาลาพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว บางพวกถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกประนมอัญชลีไปทางพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกประกาศชื่อและโคตรในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกก็นั่งนิ่งอยู่ ณ ที่สมควร เมื่อนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว พราหมณ์และคหบดีชาวสาลาได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์”

‘‘Adhammacariyāvisamacariyāhetu kho, gahapatayo, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti. Dhammacariyāsamacariyāhetu [Pg.355] kho, gahapatayo, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti.

“ดูก่อนคหบดีทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการประพฤติไม่เป็นธรรม การประพฤติไม่สม่ำเสมอ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ดูก่อนคหบดีทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการประพฤติธรรม การประพฤติสม่ำเสมอ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์”

‘‘Na kho mayaṃ imassa bhoto gotamassa saṃkhittena bhāsitassa, vitthārena atthaṃ avibhattassa, vitthārena atthaṃ ājānāma. Sādhu no bhavaṃ gotamo tathā dhammaṃ desetu, yathā mayaṃ imassa bhoto gotamassa saṃkhittena bhāsitassa, vitthārena atthaṃ avibhattassa, vitthārena atthaṃ ājāneyyāmā’’ti. ‘‘Tena hi, gahapatayo, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho sāleyyakā brāhmaṇagahapatikā bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

“ข้าแต่ท่านพระโคดม พวกข้าพระองค์ไม่เข้าใจเนื้อความโดยพิสดารของภาษิตที่ท่านพระโคดมตรัสไว้โดยย่อ มิได้จำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้ ขอท่านพระโคดมโปรดแสดงธรรมแก่พวกข้าพระองค์โดยประการที่พวกข้าพระองค์จะพึงเข้าใจเนื้อความโดยพิสดารของภาษิตที่ท่านพระโคดมตรัสไว้โดยย่อ มิได้จำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้เถิด” “ดูก่อนคหบดีทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” พราหมณ์และคหบดีชาวสาลาทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสดังนี้ว่า

440. ‘‘Tividhaṃ kho, gahapatayo, kāyena adhammacariyāvisamacariyā hoti, catubbidhaṃ vācāya adhammacariyāvisamacariyā hoti, tividhaṃ manasā adhammacariyāvisamacariyā hoti.

๔๔๐. “ดูก่อนคหบดีทั้งหลาย การประพฤติไม่เป็นธรรม การประพฤติไม่สม่ำเสมอทางกายมี ๓ อย่าง การประพฤติไม่เป็นธรรม การประพฤติไม่สม่ำเสมอทางวาจามี ๔ อย่าง การประพฤติไม่เป็นธรรม การประพฤติไม่สม่ำเสมอทางใจมี ๓ อย่าง

‘‘Kathañca, gahapatayo, tividhaṃ kāyena adhammacariyāvisamacariyā hoti? Idha, gahapatayo, ekacco pāṇātipātī hoti, luddo lohitapāṇi hatappahate niviṭṭho adayāpanno pāṇabhūtesu.

“ดูก่อนคหบดีทั้งหลาย การประพฤติไม่เป็นธรรม การประพฤติไม่สม่ำเสมอทางกาย ๓ อย่างเป็นอย่างไร ดูก่อนคหบดีทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ฆ่าสัตว์ คือ เป็นคนเหี้ยมโหด มีมือเปื้อนเลือด หมกมุ่นในการประหัตประหาร ไม่มีความเอ็นดูในสัตว์มีชีวิตทั้งหลาย

‘‘Adinnādāyī kho pana hoti. Yaṃ taṃ parassa paravittūpakaraṇaṃ, gāmagataṃ vā araññagataṃ vā, taṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādātā hoti.

“เป็นผู้ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ คือ ทรัพย์และอุปกรณ์เครื่องใช้ของผู้อื่น อันอยู่ในบ้านหรืออยู่ในป่า ที่เจ้าของมิได้ให้ เขาถือเอาด้วยอาการแห่งขโมย

‘‘Kāmesumicchācārī kho pana hoti. Yā tā māturakkhitā piturakkhitā mātāpiturakkhitā bhāturakkhitā bhaginirakkhitā ñātirakkhitā gottarakkhitā dhammarakkhitā sassāmikā saparidaṇḍā antamaso mālāguḷaparikkhittāpi, tathārūpāsu cārittaṃ āpajjitā hoti. Evaṃ kho, gahapatayo, tividhaṃ kāyena adhammacariyāvisamacariyā hoti.

“เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม คือ เป็นผู้ประพฤติล่วงละเมิดในหญิงเช่นนั้น ซึ่งเป็นหญิงที่มารดารักษา บิดารักษา มารดาและบิดารักษา พี่ชายหรือน้องชายรักษา พี่สาวหรือน้องสาวรักษา ญาติรักษา โคตรตระกูลรักษา ธรรมรักษา หญิงมีสามี หญิงมีสินไหม (คือมีกฎหมายคุ้มครอง) ตลอดจนหญิงที่เขาหมั้นหมายไว้ด้วยการคล้องพวงมาลัย ดูก่อนคหบดีทั้งหลาย การประพฤติไม่เป็นธรรม การประพฤติไม่สม่ำเสมอทางกาย ๓ อย่างเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, gahapatayo, catubbidhaṃ vācāya adhammacariyāvisamacariyā hoti? Idha, gahapatayo, ekacco musāvādī hoti. Sabhāgato vā parisāgato vā, ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā, abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘ehambho purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī’ti[Pg.356], so ajānaṃ vā āha – ‘jānāmī’ti, jānaṃ vā āha – ‘na jānāmī’ti, apassaṃ vā āha – ‘passāmī’ti, passaṃ vā āha – ‘na passāmī’ti. Iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsitā hoti.

“ดูก่อนคหบดีทั้งหลาย การประพฤติไม่เป็นธรรม การประพฤติไม่สม่ำเสมอทางวาจา ๔ อย่างเป็นอย่างไร ดูก่อนคหบดีทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้พูดเท็จ คือ เขาไปสู่สภา หรือไปสู่บริษัท หรือไปสู่ท่ามกลางหมู่ญาติ หรือไปสู่ท่ามกลางหมู่คณะ หรือไปสู่ท่ามกลางราชสกุล ถูกนำตัวไปเป็นพยานซักถามว่า ‘มาเถิด บุรุษผู้เจริญ ท่านรู้อะไรจงพูดอย่างนั้น’ เขานั้นเมื่อไม่รู้ ก็กล่าวว่า ‘รู้’ หรือเมื่อรู้ ก็กล่าวว่า ‘ไม่รู้’ เมื่อไม่เห็น ก็กล่าวว่า ‘เห็น’ หรือเมื่อเห็น ก็กล่าวว่า ‘ไม่เห็น’ ด้วยเหตุนี้ เขาจึงเป็นผู้กล่าวคำเท็จทั้งที่รู้อยู่ เพราะเหตุแห่งตนบ้าง เพราะเหตุแห่งผู้อื่นบ้าง หรือเพราะเหตุเห็นแก่อามิสเล็กน้อยบ้าง

‘‘Pisuṇavāco kho pana hoti. Ito sutvā amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya. Iti samaggānaṃ vā bhettā, bhinnānaṃ vā anuppadātā, vaggārāmo vaggarato vagganandī vaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

“เป็นผู้พูดส่อเสียด คือ ฟังความจากฝ่ายนี้แล้วไปบอกฝ่ายโน้นเพื่อทำลายฝ่ายนี้ หรือฟังความจากฝ่ายโน้นแล้วมาบอกฝ่ายนี้เพื่อทำลายฝ่ายโน้น ด้วยเหตุนี้ เขาจึงเป็นผู้ทำลายคนที่สามัคคีกัน หรือส่งเสริมคนที่แตกแยกกัน เป็นผู้ยินดีในความแตกแยก ชื่นชมในความแตกแยก เพลิดเพลินในความแตกแยก กล่าววาจาที่ทำให้เกิดความแตกแยก

‘‘Pharusavāco kho pana hoti. Yā sā vācā aṇḍakā kakkasā parakaṭukā parābhisajjanī kodhasāmantā asamādhisaṃvattanikā, tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

“เป็นผู้พูดคำหยาบ คือ กล่าววาจาที่หยาบคาย แข็งกระด้าง เผ็ดร้อนต่อผู้อื่น กระทบกระทั่งผู้อื่น ใกล้ต่อความโกรธ ไม่เป็นไปเพื่อสมาธิ เขากล่าววาจาเช่นนั้น

‘‘Samphappalāpī kho pana hoti. Akālavādī abhūtavādī anatthavādī adhammavādī avinayavādī. Anidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā hoti akālena anapadesaṃ apariyantavatiṃ anatthasaṃhitaṃ. Evaṃ kho, gahapatayo, catubbidhaṃ vācāya adhammacariyāvisamacariyā hoti.

อนึ่ง เขาย่อมเป็นผู้พูดเพ้อเจ้อ คือ พูดไม่ถูกกาล พูดเรื่องไม่จริง พูดเรื่องไร้ประโยชน์ พูดเรื่องไม่เป็นธรรม พูดเรื่องไม่เป็นวินัย เขาย่อมกล่าววาจาที่ไม่มีหลักฐานอ้างอิง ไม่ถูกกาล ไม่มีที่อ้างอิง ไม่มีขอบเขต ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย การประพฤติไม่เป็นธรรม การประพฤติไม่สม่ำเสมอทางวาจา มี ๔ อย่าง ด้วยประการฉะนี้แล

‘‘Kathañca, gahapatayo, tividhaṃ manasā adhammacariyāvisamacariyā hoti? Idha, gahapatayo, ekacco abhijjhālu hoti, yaṃ taṃ parassa paravittūpakaraṇaṃ taṃ abhijjhātā hoti – ‘aho vata yaṃ parassa taṃ mamassā’’’ti!

ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย การประพฤติไม่เป็นธรรม การประพฤติไม่สม่ำเสมอทางใจ มี ๓ อย่าง เป็นอย่างไรเล่า ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีอภิชฌามาก คือ เพ่งเล็งวัตถุอุปกรณ์อันเป็นของผู้อื่นนั้นว่า ‘โอหนอ สิ่งใดเป็นของผู้อื่น สิ่งนั้นพึงเป็นของเรา’ ดังนี้

‘‘Byāpannacitto kho pana hoti paduṭṭhamanasaṅkappo – ‘ime sattā haññantu vā vajjhantu vā ucchijjantu vā vinassantu vā mā vā ahesu’’’nti.

อนึ่ง เขามีจิตพยาบาท มีความดำริแห่งใจอันประทุษร้ายว่า ‘ขอสัตว์เหล่านี้จงถูกฆ่า หรือจงถูกจองจำ หรือจงขาดสูญ หรือจงพินาศ หรืออย่าได้มีเลย’ ดังนี้

‘‘Micchādiṭṭhiko kho pana hoti viparītadassano – ‘natthi dinnaṃ natthi yiṭṭhaṃ natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko natthi paro loko, natthi mātā natthi pitā, natthi sattā opapātikā[Pg.357], natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Evaṃ kho, gahapatayo, tividhaṃ manasā adhammacariyāvisamacariyā hoti.

อนึ่ง เขาเป็นผู้มีมิจฉาทิฏฐิ มีความเห็นวิปริตว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มี บิดาไม่มี สัตว์ที่เป็นโอปปาติกะไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินไปโดยชอบ ผู้ปฏิบัติชอบ ซึ่งกระทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ ไม่มีในโลก’ ดังนี้ ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย การประพฤติไม่เป็นธรรม การประพฤติไม่สม่ำเสมอทางใจ มี ๓ อย่าง ด้วยประการฉะนี้แล

‘‘Evaṃ adhammacariyāvisamacariyāhetu kho, gahapatayo, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti.

ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการประพฤติไม่เป็นธรรม การประพฤติไม่สม่ำเสมอเช่นนี้ สัตว์บางพวกในโลกนี้ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

441. ‘‘Tividhaṃ kho, gahapatayo, kāyena dhammacariyāsamacariyā hoti, catubbidhaṃ vācāya dhammacariyāsamacariyā hoti, tividhaṃ manasā dhammacariyāsamacariyā hoti.

๔๔๑. ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย การประพฤติธรรม การประพฤติสม่ำเสมอทางกาย มี ๓ อย่าง การประพฤติธรรม การประพฤติสม่ำเสมอทางวาจา มี ๔ อย่าง การประพฤติธรรม การประพฤติสม่ำเสมอทางใจ มี ๓ อย่าง

‘‘Kathañca, gahapatayo, tividhaṃ kāyena dhammacariyāsamacariyā hoti? Idha, gahapatayo, ekacco pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti, nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati.

ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย การประพฤติธรรม การประพฤติสม่ำเสมอทางกาย มี ๓ อย่าง เป็นอย่างไรเล่า ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ ละปาณาติบาต เว้นขาดจากปาณาติบาต วางท่อนไม้ วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู อนุเคราะห์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์และภูตอยู่

‘‘Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti. Yaṃ taṃ parassa paravittūpakaraṇaṃ, gāmagataṃ vā araññagataṃ vā, taṃ nādinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādātā hoti.

เขาละอทินนาทาน เว้นขาดจากอทินนาทาน ไม่ถือเอาวัตถุอุปกรณ์อันเป็นของผู้อื่น ซึ่งอยู่ในบ้านหรืออยู่ในป่า ที่เจ้าของมิได้ให้ ด้วยจิตคิดจะลัก

‘‘Kāmesumicchācāraṃ pahāya kāmesumicchācārā paṭivirato hoti. Yā tā māturakkhitā piturakkhitā mātāpiturakkhitā bhāturakkhitā bhaginirakkhitā ñātirakkhitā gottarakkhitā dhammarakkhitā sassāmikā saparidaṇḍā antamaso mālāguḷaparikkhittāpi, tathārūpāsu na cārittaṃ āpajjitā hoti. Evaṃ kho, gahapatayo, tividhaṃ kāyena dhammacariyāsamacariyā hoti.

เขาละกาเมสุมิจฉาจาร เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร ไม่ประพฤติล่วงในหญิงซึ่งมารดารักษา บิดารักษา มารดาบิดารักษา พี่ชายรักษา พี่สาวรักษา ญาติรักษา โคตรตระกูลรักษา ธรรมรักษา หญิงมีสามี หญิงมีสินไหมติดตัว หรือแม้ที่สุดหญิงที่เขาหมั้นไว้ด้วยพวงมาลัย ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย การประพฤติธรรม การประพฤติสม่ำเสมอทางกาย มี ๓ อย่าง ด้วยประการฉะนี้แล

‘‘Kathañca, gahapatayo, catubbidhaṃ vācāya dhammacariyāsamacariyā hoti? Idha, gahapatayo, ekacco musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti. Sabhāgato vā parisāgato vā, ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā, abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘ehambho purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī’ti, so ajānaṃ vā āha – ‘na jānāmī’ti, jānaṃ vā āha – ‘jānāmī’ti, apassaṃ vā āha – ‘na passāmī’ti, passaṃ vā āha [Pg.358] – ‘passāmī’ti. Iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā na sampajānamusā bhāsitā hoti.

ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย การประพฤติธรรม การประพฤติสม่ำเสมอทางวาจา มี ๔ อย่าง เป็นอย่างไรเล่า ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ ละมุสาวาท เว้นขาดจากมุสาวาท ไปสู่สภา หรือไปสู่บริษัท หรือไปสู่ท่ามกลางหมู่ญาติ หรือไปสู่ท่ามกลางหมู่คณะ หรือไปสู่ท่ามกลางราชสกุล ถูกนำตัวไปเป็นพยานซักถามว่า ‘มาเถิด ท่านบุรุษ ท่านรู้อะไร จงกล่าวสิ่งนั้น’ เขานั้นเมื่อไม่รู้ ก็กล่าวว่า ‘ไม่รู้’ หรือเมื่อรู้ ก็กล่าวว่า ‘รู้’ เมื่อไม่เห็น ก็กล่าวว่า ‘ไม่เห็น’ หรือเมื่อเห็น ก็กล่าวว่า ‘เห็น’ ดังนี้ เขาย่อมไม่เป็นผู้กล่าวเท็จทั้งที่รู้ เพราะเหตุแห่งตน หรือเพราะเหตุแห่งผู้อื่น หรือเพราะเหตุแห่งอามิสเล็กน้อย

‘‘Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya. Iti bhinnānaṃ vā sandhātā, sahitānaṃ vā anuppadātā, samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

เขาละวาจาส่อเสียด เว้นขาดจากวาจาส่อเสียด ฟังจากฝ่ายนี้แล้วไม่ไปบอกฝ่ายโน้นเพื่อทำลายคนหมู่นี้ หรือฟังจากฝ่ายโน้นแล้วไม่มาบอกฝ่ายนี้เพื่อทำลายคนหมู่โน้น เป็นผู้สมานคนที่แตกกัน หรือส่งเสริมคนที่สามัคคีกัน มีความยินดีในความสามัคคี พอใจในความสามัคคี เพลิดเพลินในความสามัคคี กล่าววาจาที่ทำให้สามัคคีกัน

‘‘Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti. Yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā – tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

เขาละวาจาหยาบ เว้นขาดจากวาจาหยาบ กล่าววาจาที่ไม่มีโทษ สบายหู น่ารัก จับใจ เป็นวาจาของชาวเมือง เป็นที่รักใคร่พอใจของคนส่วนมาก เขาย่อมกล่าววาจาเช่นนั้น

‘‘Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti. Kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā hoti kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ. Evaṃ kho, gahapatayo, catubbidhaṃ vācāya dhammacariyāsamacariyā hoti.

เขาละคำพูดเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำพูดเพ้อเจ้อ เป็นผู้พูดถูกกาล พูดเรื่องจริง พูดอิงประโยชน์ พูดอิงธรรม พูดอิงวินัย กล่าววาจามีหลักฐานอ้างอิง มีที่อ้างอิง มีขอบเขต ประกอบด้วยประโยชน์ ตามกาลอันควร ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย การประพฤติธรรม การประพฤติสม่ำเสมอทางวาจา มี ๔ อย่าง ด้วยประการฉะนี้แล

‘‘Kathañca, gahapatayo, tividhaṃ manasā dhammacariyāsamacariyā hoti? Idha, gahapatayo, ekacco anabhijjhālu hoti, yaṃ taṃ parassa paravittūpakaraṇaṃ taṃ nābhijjhātā hoti – ‘aho vata yaṃ parassa taṃ mamassā’ti!

ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย การประพฤติธรรม การประพฤติสม่ำเสมอทางใจ มี ๓ อย่าง เป็นอย่างไรเล่า ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ไม่มีอภิชฌา คือ ไม่เพ่งเล็งวัตถุอุปกรณ์อันเป็นของผู้อื่นว่า ‘โอหนอ สิ่งใดเป็นของผู้อื่น สิ่งนั้นพึงเป็นของเรา’ ดังนี้

‘‘Abyāpannacitto kho pana hoti appaduṭṭhamanasaṅkappo – ‘ime sattā averā abyābajjhā anīghā sukhī attānaṃ pariharantū’ti.

อนึ่ง เขามีจิตไม่พยาบาท มีความดำริแห่งใจอันไม่ประทุษร้ายว่า ‘ขอสัตว์เหล่านี้จงไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน ไม่มีทุกข์ จงมีสุขบริหารตนเถิด’ ดังนี้

‘‘Sammādiṭṭhiko kho pana hoti aviparītadassano – ‘atthi dinnaṃ atthi yiṭṭhaṃ atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko atthi paro loko, atthi mātā atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Evaṃ kho, gahapatayo, tividhaṃ manasā dhammacariyāsamacariyā hoti.

อนึ่ง เขาเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นไม่วิปริตว่า ‘ทานที่ให้แล้วมีผล ยัญที่บูชาแล้วมีผล การเซ่นสรวงมีผล ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีอยู่ โลกนี้มีอยู่ โลกหน้ามีอยู่ มารดามีอยู่ บิดามีอยู่ สัตว์ที่เป็นโอปปาติกะมีอยู่ สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินไปโดยชอบ ผู้ปฏิบัติชอบ ซึ่งกระทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ มีอยู่ในโลก’ ดังนี้ ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย การประพฤติธรรม การประพฤติสม่ำเสมอทางใจ มี ๓ อย่าง ด้วยประการฉะนี้แล

‘‘Evaṃ dhammacariyāsamacariyāhetu kho, gahapatayo, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti.

ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการประพฤติธรรม การประพฤติสม่ำเสมออย่างนี้แล สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

442. ‘‘Ākaṅkheyya [Pg.359] ce, gahapatayo, dhammacārī samacārī – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti; ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī.

๔๔๒. ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ พึงหวังว่า ‘โอหนอ เราหลังจากตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งกษัตริย์มหาศาลทั้งหลาย’ ฐานะที่จะเป็นไปได้นั้นมีอยู่ คือ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งกษัตริย์มหาศาลทั้งหลาย ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าผู้นั้นเป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ

‘‘Ākaṅkheyya ce, gahapatayo, dhammacārī samacārī – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brāhmaṇamahāsālānaṃ…pe… gahapatimahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti; ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gahapatimahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī.

ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ พึงหวังว่า ‘โอหนอ เราหลังจากตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งพราหมณมหาศาลทั้งหลาย...เป...แห่งคฤหบดีมหาศาลทั้งหลาย’ ฐานะที่จะเป็นไปได้นั้นมีอยู่ คือ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งคฤหบดีมหาศาลทั้งหลาย ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าผู้นั้นเป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ

‘‘Ākaṅkheyya ce, gahapatayo, dhammacārī samacārī – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeya’nti; ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī.

ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ พึงหวังว่า ‘โอหนอ เราหลังจากตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งทวยเทพชั้นจาตุมหาราช’ ฐานะที่จะเป็นไปได้นั้นมีอยู่ คือ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งทวยเทพชั้นจาตุมหาราช ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าผู้นั้นเป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ

‘‘Ākaṅkheyya ce, gahapatayo, dhammacārī samacārī – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tāvatiṃsānaṃ devānaṃ…pe… yāmānaṃ devānaṃ… tusitānaṃ devānaṃ… nimmānaratīnaṃ devānaṃ… paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ… brahmakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti; ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī.

ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ พึงหวังว่า ‘โอหนอ เราหลังจากตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งทวยเทพชั้นดาวดึงส์...เป...แห่งทวยเทพชั้นยามา...แห่งทวยเทพชั้นดุสิต...แห่งทวยเทพชั้นนิมมานรดี...แห่งทวยเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตตี...แห่งทวยเทพผู้เป็นหมู่พรหม’ ฐานะที่จะเป็นไปได้นั้นมีอยู่ คือ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งทวยเทพผู้เป็นหมู่พรหม ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าผู้นั้นเป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ

‘‘Ākaṅkheyya ce, gahapatayo, dhammacārī samacārī – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā ābhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti; ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā ābhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī.

ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ พึงหวังว่า ‘โอหนอ เราหลังจากตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งทวยเทพชั้นอาภา’ ฐานะที่จะเป็นไปได้นั้นมีอยู่ คือ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งทวยเทพชั้นอาภา ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าผู้นั้นเป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ

‘‘Ākaṅkheyya ce, gahapatayo, dhammacārī samacārī – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā parittābhānaṃ devānaṃ…pe… appamāṇābhānaṃ devānaṃ… ābhassarānaṃ devānaṃ… parittasubhānaṃ devānaṃ… appamāṇasubhānaṃ devānaṃ… subhakiṇhānaṃ devānaṃ… vehapphalānaṃ devānaṃ… avihānaṃ [Pg.360] devānaṃ… atappānaṃ devānaṃ… sudassānaṃ devānaṃ… sudassīnaṃ devānaṃ… akaniṭṭhānaṃ devānaṃ… ākāsānañcāyatanūpagānaṃ devānaṃ… viññāṇañcāyatanūpagānaṃ devānaṃ … ākiñcaññāyatanūpagānaṃ devānaṃ… nevasaññānāsaññāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti; ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā nevasaññānāsaññāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī.

ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ พึงหวังว่า ‘โอหนอ เราหลังจากตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งทวยเทพชั้นปริตตาภา...เป...แห่งทวยเทพชั้นอัปปมาณาภา...แห่งทวยเทพชั้นอาภัสสรา...แห่งทวยเทพชั้นปริตตสุภา...แห่งทวยเทพชั้นอัปปมาณสุภา...แห่งทวยเทพชั้นสุภกิณหา...แห่งทวยเทพชั้นเวหัปผลา...แห่งทวยเทพชั้นอวิหา...แห่งทวยเทพชั้นอตัปปา...แห่งทวยเทพชั้นสุทัสสา...แห่งทวยเทพชั้นสุทัสสี...แห่งทวยเทพชั้นอกนิฏฐา...แห่งทวยเทพผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนะ...แห่งทวยเทพผู้เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ...แห่งทวยเทพผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ...แห่งทวยเทพผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ’ ฐานะที่จะเป็นไปได้นั้นมีอยู่ คือ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งทวยเทพผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าผู้นั้นเป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ

‘‘Ākaṅkheyya ce, gahapatayo, dhammacārī samacārī – ‘aho vatāhaṃ āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya’nti; ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ so āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī’’ti.

ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ พึงหวังว่า ‘โอหนอ เราพึงกระทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่’ ฐานะที่จะเป็นไปได้นั้นมีอยู่ คือ เขาพึงกระทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าผู้นั้นเป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ

443. Evaṃ vutte, sāleyyakā brāhmaṇagahapatikā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, cakkhumanto rūpāni dakkhantīti. Evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Ete mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsake no bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupete saraṇaṃ gate’’ti.

๔๔๓. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์และคฤหบดีชาวบ้านสาลาได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปน้ำมันในที่มืด ด้วยคิดว่า ‘คนมีตาจักเห็นรูปทั้งหลาย’ ฉันใด พระธรรมอันพระโคดมผู้เจริญทรงประกาศแล้วโดยปริยายเป็นอันมาก ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าพระองค์เหล่านี้ ขอถึงท่านพระโคดม พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมโปรดทรงจำข้าพระองค์ทั้งหลายว่าเป็นอุบาสก ผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป’

Sāleyyakasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ.

สาเลยยกสูตรที่ ๑ จบ

2. Verañjakasuttaṃ

๒. ๒. เวรัญชกสูตร

444. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena verañjakā brāhmaṇagahapatikā sāvatthiyaṃ paṭivasanti kenacideva karaṇīyena. Assosuṃ [Pg.361] kho verañjakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ; kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti’. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti.

๔๔๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี สมัยนั้น พราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเวรัญชาพักอยู่ในกรุงสาวัตถีด้วยกรณียกิจบางอย่าง พราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเวรัญชาได้สดับข่าวว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พระสมณโคดมศากยบุตร เสด็จออกผนวชจากศากยตระกูล ประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี กิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค’ พระองค์ทรงทำโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ให้แจ้งชัดด้วยพระปัญญาอันยิ่งเองแล้ว ทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ให้รู้ตาม ทรงแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเช่นนั้นเป็นความดี”

Atha kho verañjakā brāhmaṇagahapatikā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce bhagavato santike nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho verañjakā brāhmaṇagahapatikā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo yena midhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti? Ko pana, bho gotama, hetu, ko paccayo yena midhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti?

ครั้งนั้น พราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเวรัญชาพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว บางพวกถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกทูลปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการทูลปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกประกาศชื่อและโคตรในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกก็นิ่งเฉยแล้วนั่ง ณ ที่สมควร เมื่อพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเวรัญชานั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์”

‘‘Adhammacariyāvisamacariyāhetu kho, gahapatayo, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti. Dhammacariyāsamacariyāhetu kho, gahapatayo, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti.

“คหบดีทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการประพฤติไม่เป็นธรรม การประพฤติไม่สม่ำเสมอ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก จึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก คหบดีทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการประพฤติธรรม การประพฤติสม่ำเสมอ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก จึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์”

‘‘Na kho mayaṃ imassa bhoto gotamassa saṃkhittena bhāsitassa, vitthārena atthaṃ avibhattassa, vitthārena atthaṃ ājānāma. Sādhu no bhavaṃ gotamo tathā dhammaṃ desetu yathā mayaṃ imassa bhoto gotamassa saṃkhittena bhāsitassa, vitthārena atthaṃ avibhattassa, vitthārena atthaṃ [Pg.362] ājāneyyāmā’’ti. ‘‘Tena hi, gahapatayo, suṇātha sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ bho’’ti kho verañjakā brāhmaṇagahapatikā bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

“ข้าแต่ท่านพระโคดม พวกข้าพระองค์ไม่เข้าใจเนื้อความโดยพิสดารของภาษิตที่ท่านพระโคดมตรัสไว้โดยย่อ ซึ่งยังมิได้จำแนกเนื้อความโดยพิสดารได้ ขอท่านพระโคดมได้โปรดแสดงธรรมแก่พวกข้าพระองค์โดยประการที่พวกข้าพระองค์จะพึงเข้าใจเนื้อความโดยพิสดารของภาษิตที่ท่านพระโคดมตรัสไว้โดยย่อ ซึ่งยังมิได้จำแนกเนื้อความโดยพิสดารได้เถิด” “คหบดีทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจะกล่าว” พราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเวรัญชาทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นเช่นนั้น ท่านผู้เจริญ” พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสดังนี้ว่า

445. ‘‘Tividhaṃ kho, gahapatayo, kāyena adhammacārī visamacārī hoti, catubbidhaṃ vācāya adhammacārī visamacārī hoti, tividhaṃ manasā adhammacārī visamacārī hoti.

๔๔๕. “คหบดีทั้งหลาย ผู้ประพฤติไม่เป็นธรรม ประพฤติไม่สม่ำเสมอทางกายมี ๓ อย่าง ผู้ประพฤติไม่เป็นธรรม ประพฤติไม่สม่ำเสมอทางวาจามี ๔ อย่าง ผู้ประพฤติไม่เป็นธรรม ประพฤติไม่สม่ำเสมอทางใจมี ๓ อย่าง”

‘‘Kathañca, gahapatayo, tividhaṃ kāyena adhammacārī visamacārī hoti? Idha, gahapatayo, ekacco pāṇātipātī hoti. Luddo lohitapāṇi hatappahate niviṭṭho adayāpanno pāṇabhūtesu. Adinnādāyī kho pana hoti. Yaṃ taṃ parassa paravittūpakaraṇaṃ… taṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādātā hoti. Kāmesumicchācārī kho pana hoti. Yā tā māturakkhitā… tathārūpāsu cārittaṃ āpajjitā hoti. Evaṃ kho, gahapatayo, tividhaṃ kāyena adhammacārī visamacārī hoti.

“คหบดีทั้งหลาย ผู้ประพฤติไม่เป็นธรรม ประพฤติไม่สม่ำเสมอทางกาย ๓ อย่างเป็นอย่างไร คือ คหบดีทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ฆ่าสัตว์ เป็นคนหยาบช้า มีมือเปื้อนเลือด หมกมุ่นในการประหัตประหาร ไม่มีความเอ็นดูในสัตว์มีชีวิตทั้งหลาย เป็นผู้ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ คือ ถือเอาทรัพย์และอุปกรณ์ของผู้อื่น... ที่เจ้าของมิได้ให้ ด้วยอาการแห่งขโมย เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม คือ ถึงความประพฤติล่วงในหญิงที่มารดารักษา... เป็นต้น คหบดีทั้งหลาย ผู้ประพฤติไม่เป็นธรรม ประพฤติไม่สม่ำเสมอทางกาย ๓ อย่างเป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañca, gahapatayo, catubbidhaṃ vācāya adhammacārī visamacārī hoti? Idha, gahapatayo, ekacco musāvādī hoti. Sabhāgato vā… sampajānamusā bhāsitā hoti. Pisuṇavāco kho pana hoti. Ito sutvā amutra akkhātā… vaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Pharusavāco kho pana hoti. Yā sā vācā aṇḍakā kakkasā… tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Samphappalāpī kho pana hoti. Akālavādī… apariyantavatiṃ anatthasaṃhitaṃ. Evaṃ kho, gahapatayo, catubbidhaṃ vācāya adhammacārī visamacārī hoti.

“คหบดีทั้งหลาย ผู้ประพฤติไม่เป็นธรรม ประพฤติไม่สม่ำเสมอทางวาจา ๔ อย่างเป็นอย่างไร คือ คหบดีทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้พูดเท็จ คือ ไปสู่สภา... เป็นผู้กล่าวเท็จทั้งที่รู้อยู่ เป็นผู้พูดส่อเสียด คือ ฟังความจากฝ่ายนี้แล้วไปบอกฝ่ายโน้น... เป็นผู้กล่าววาจาที่ทำให้แตกแยกกัน เป็นผู้พูดคำหยาบ คือ กล่าววาจาที่หยาบคาย แข็งกระด้าง... เป็นผู้กล่าววาจาเช่นนั้น เป็นผู้พูดเพ้อเจ้อ คือ เป็นผู้กล่าวไม่ถูกกาล... ไม่มีขอบเขต ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ คหบดีทั้งหลาย ผู้ประพฤติไม่เป็นธรรม ประพฤติไม่สม่ำเสมอทางวาจา ๔ อย่างเป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañca, gahapatayo, tividhaṃ manasā adhammacārī visamacārī hoti? Idha, gahapatayo, ekacco abhijjhālu hoti…pe… taṃ mamassā’ti. Byāpannacitto kho pana hoti paduṭṭhamanasaṅkappo – ime sattā haññantu vā… mā vā ahesu’nti. Micchādiṭṭhiko kho pana hoti viparītadassano – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ… sacchikatvā pavedentī’ti. Evaṃ kho, gahapatayo, tividhaṃ manasā adhammacārī visamacārī hoti.

“คหบดีทั้งหลาย ผู้ประพฤติไม่เป็นธรรม ประพฤติไม่สม่ำเสมอทางใจ ๓ อย่างเป็นอย่างไร คือ คหบดีทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีอภิชฌา... คือ เพ่งเล็งว่า ‘ของนั้นจงเป็นของเรา’ เป็นผู้มีจิตพยาบาท มีความดำริในใจที่ประทุษร้ายว่า ‘ขอสัตว์เหล่านี้จงถูกฆ่า... หรือจงอย่าได้มีเลย’ เป็นผู้มีความเห็นผิด มีทัศนะวิปริตว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล... ที่ทำให้แจ้งแล้วประกาศ ไม่มี’ คหบดีทั้งหลาย ผู้ประพฤติไม่เป็นธรรม ประพฤติไม่สม่ำเสมอทางใจ ๓ อย่างเป็นอย่างนี้แล”

‘‘Evaṃ adhammacariyāvisamacariyāhetu kho, gahapatayo, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti.

“คหบดีทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการประพฤติไม่เป็นธรรม การประพฤติไม่สม่ำเสมออย่างนี้แล สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก จึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก”

446. ‘‘Tividhaṃ [Pg.363] kho, gahapatayo, kāyena dhammacārī samacārī hoti, catubbidhaṃ vācāya dhammacārī samacārī hoti, tividhaṃ manasā dhammacārī samacārī hoti.

๔๔๖. “ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย บุคคลผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอทางกาย มี ๓ อย่าง บุคคลผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอทางวาจา มี ๔ อย่าง บุคคลผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอทางใจ มี ๓ อย่าง

‘‘Kathañca, gahapatayo, tividhaṃ kāyena dhammacārī samacārī hoti? Idha, gahapatayo, ekacco pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti, nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati. Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti, yaṃ taṃ parassa… taṃ nādinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādātā hoti. Kāmesumicchācāraṃ pahāya… tathārūpāsu na cārittaṃ āpajjitā hoti. Evaṃ kho, gahapatayo, tividhaṃ kāyena dhammacārī samacārī hoti.

“ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย บุคคลผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอทางกาย ๓ อย่าง เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ละปาณาติบาต เว้นขาดจากปาณาติบาต วางท่อนไม้ วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู อนุเคราะห์สัตว์และภูตทั้งปวงอยู่ ละอทินนาทาน เว้นขาดจากอทินนาทาน ไม่เป็นผู้ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ อันเป็นส่วนแห่งความเป็นขโมย... ละกาเมสุมิจฉาจาร... ไม่เป็นผู้ถึงความประพฤติผิดในสตรีเช่นนั้น ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย บุคคลผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอทางกาย ๓ อย่าง เป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, gahapatayo, catubbidhaṃ vācāya dhammacārī samacārī hoti? Idha, gahapatayo, ekacco musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti. Sabhāgato vā…pe… na sampajānamusā bhāsitā hoti. Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya… samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Pharusaṃ vācaṃ pahāya… tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Samphappalāpaṃ pahāya… kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ. Evaṃ kho, gahapatayo, catubbidhaṃ vācāya dhammacārī samacārī hoti.

“ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย บุคคลผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอทางวาจา ๔ อย่าง เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ละมุสาวาท เว้นขาดจากมุสาวาท ไปสู่สภา...ฯลฯ... ไม่เป็นผู้กล่าวเท็จทั้งที่รู้อยู่ ละปิสุณาวาจา... เป็นผู้กล่าววาจาที่ทำให้สามัคคีกัน ละผรุสวาจา... เป็นผู้กล่าววาจาเช่นนั้น ละสัมผัปปลาปะ... กล่าววาจาถูกกาล มีเหตุผล มีขอบเขต ประกอบด้วยประโยชน์ ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย บุคคลผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอทางวาจา ๔ อย่าง เป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, gahapatayo, tividhaṃ manasā dhammacārī samacārī hoti? Idha, gahapatayo, ekacco anabhijjhālu hoti. Yaṃ taṃ parassa paravittūpakaraṇaṃ taṃ nābhijjhātā hoti ‘aho vata yaṃ parassa, taṃ mamassā’ti. Abyāpannacitto kho pana hoti appaduṭṭhamanasaṅkappo – ‘ime sattā averā abyābajjhā anīghā sukhī attānaṃ pariharantū’ti. Sammādiṭṭhiko kho pana hoti aviparītadassano – ‘atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ… sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Evaṃ kho, gahapatayo, tividhaṃ manasā dhammacārī samacārī hoti.

“ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย บุคคลผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอทางใจ ๓ อย่าง เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่เป็นผู้เพ่งเล็ง คือ ไม่เพ่งเล็งทรัพย์สมบัติและเครื่องใช้ของผู้อื่นนั้นว่า ‘โอหนอ สิ่งใดเป็นของผู้อื่น สิ่งนั้นพึงเป็นของเรา’ อนึ่ง เป็นผู้มีจิตไม่พยาบาท มีความดำริแห่งใจไม่ถูกประทุษร้ายว่า ‘ขอสัตว์เหล่านี้จงไม่มีเวร ไม่เบียดเบียนกัน ไม่มีทุกข์ มีสุข บริหารตนเถิด’ อนึ่ง เป็นผู้มีความเห็นชอบ มีทัศนะไม่วิปริตว่า ‘ทานที่ให้แล้วมีผล ยัญที่บูชาแล้วมีผล... สมณพราหมณ์ผู้... ประกาศ... โลกนี้และโลกหน้าให้แจ่มแจ้ง เพราะรู้ยิ่งด้วยตนเองแล้ว ทำให้แจ้งอยู่ มีอยู่’ ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย บุคคลผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอทางใจ ๓ อย่าง เป็นอย่างนี้แล

‘‘Evaṃ dhammacariyāsamacariyāhetu kho, gahapatayo, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti.

“ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมออย่างนี้แล สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

447. ‘‘Ākaṅkheyya ce, gahapatayo, dhammacārī samacārī – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti[Pg.364]; ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī.

๔๔๗. “ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าบุคคลผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ พึงหวังว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของกษัตริย์มหาศาล’ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ที่เขาหลังจากตายเพราะกายแตก จะพึงเข้าถึงความเป็นสหายของกษัตริย์มหาศาล ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าเขาเป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ

‘‘Ākaṅkheyya ce, gahapatayo, dhammacārī samacārī – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brāhmaṇamahāsālānaṃ gahapatimahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti; ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gahapatimahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī.

“ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าบุคคลผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ พึงหวังว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของพราหมณมหาศาล... ของคฤหบดีมหาศาล’ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ที่เขาหลังจากตายเพราะกายแตก จะพึงเข้าถึงความเป็นสหายของคฤหบดีมหาศาล ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าเขาเป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ

‘‘Ākaṅkeyya ce, gahapatayo, dhammacārī samacārī – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti; ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī.

“ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าบุคคลผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ พึงหวังว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของทวยเทพชั้นจาตุมหาราช’ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ที่เขาหลังจากตายเพราะกายแตก จะพึงเข้าถึงความเป็นสหายของทวยเทพชั้นจาตุมหาราช ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าเขาเป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ

‘‘Ākaṅkheyya ce, gahapatayo, dhammacārī samacārī – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tāvatiṃsānaṃ devānaṃ… yāmānaṃ devānaṃ… tusitānaṃ devānaṃ… nimmānaratīnaṃ devānaṃ… paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ… brahmakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti; ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī.

“ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าบุคคลผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ พึงหวังว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของทวยเทพชั้นดาวดึงส์... ของทวยเทพชั้นยามา... ของทวยเทพชั้นดุสิต... ของทวยเทพชั้นนิมมานรดี... ของทวยเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตตี... ของทวยเทพผู้นับเนื่องในหมู่พรหม’ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ที่เขาหลังจากตายเพราะกายแตก จะพึงเข้าถึงความเป็นสหายของทวยเทพผู้นับเนื่องในหมู่พรหม ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าเขาเป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ

‘‘Ākaṅkheyya ce, gahapatayo, dhammacārī samacārī – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā ābhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti; ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā ābhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī.

“ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าบุคคลผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ พึงหวังว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของทวยเทพชั้นอาภา’ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ที่เขาหลังจากตายเพราะกายแตก จะพึงเข้าถึงความเป็นสหายของทวยเทพชั้นอาภา ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าเขาเป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ

‘‘Ākaṅkheyya ce, gahapatayo, dhammacārī samacārī ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā parittābhānaṃ devānaṃ…pe… appamāṇābhānaṃ devānaṃ… ābhassarānaṃ devānaṃ… parittasubhānaṃ devānaṃ… appamāṇasubhānaṃ devānaṃ… subhakiṇhānaṃ devānaṃ … vehapphalānaṃ devānaṃ… avihānaṃ devānaṃ… atappānaṃ devānaṃ… sudassānaṃ devānaṃ… sudassīnaṃ devānaṃ… akaniṭṭhānaṃ devānaṃ… ākāsānañcāyatanūpagānaṃ devānaṃ… viññāṇañcāyatanūpagānaṃ [Pg.365] devānaṃ… ākiñcaññāyatanūpagānaṃ devānaṃ… nevasaññānāsaññāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti; ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā nevasaññānāsaññāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī.

“ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าบุคคลผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ พึงหวังว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของทวยเทพชั้นปริตตาภา...ฯลฯ... ของทวยเทพชั้นอัปปมาณาภา... ของทวยเทพชั้นอาภัสสรา... ของทวยเทพชั้นปริตตสุภา... ของทวยเทพชั้นอัปปมาณสุภา... ของทวยเทพชั้นสุภกิณหา... ของทวยเทพชั้นเวหัปผลา... ของทวยเทพชั้นอวิหา... ของทวยเทพชั้นอตัปปา... ของทวยเทพชั้นสุทัสสา... ของทวยเทพชั้นสุทัสสี... ของทวยเทพชั้นอกนิฏฐา... ของทวยเทพผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนะ... ของทวยเทพผู้เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ... ของทวยเทพผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ... ของทวยเทพผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ’ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ที่เขาหลังจากตายเพราะกายแตก จะพึงเข้าถึงความเป็นสหายของทวยเทพผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าเขาเป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ

‘‘Ākaṅkheyya ce gahapatayo dhammacārī samacārī – ‘aho vatāhaṃ āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya’nti; ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, ‘yaṃ so āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī’’’ti.

“ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ พึงหวังว่า ‘โอหนอ เราพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่เถิด’ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ ผู้นั้นพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าผู้นั้นเป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ”

448. Evaṃ vutte, verañjakā brāhmaṇagahapatikā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, cakkhumanto rūpāni dakkhantīti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Ete mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsake no bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupete saraṇaṃ gate’’ti.

๔๔๘. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์และคฤหบดีชาวเมืองเวรัญชาได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งยิ่งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งยิ่งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปน้ำมันในที่มืด ด้วยคิดว่า ‘คนมีจักษุจักเห็นรูปทั้งหลาย’ ฉันใด พระโคดมผู้เจริญทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าพระองค์เหล่านี้ขอถึงท่านพระโคดม พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมโปรดทรงจำข้าพระองค์ทั้งหลายว่าเป็นอุบาสก ผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป”

Verañjakasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ.

เวรัญชกสูตรที่ ๒ จบ

3. Mahāvedallasuttaṃ

๓. มหาเวทัลลสูตร

449. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca [Pg.366] –

๔๔๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ท่านพระมหาโกฏฐิกะผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า

‘‘‘Duppañño duppañño’ti, āvuso, vuccati. Kittāvatā nu kho, āvuso, duppaññoti vuccatī’’ti?

“‘ผู้มีปัญญาทราม ผู้มีปัญญาทราม’ ดังนี้ ท่านผู้มีอายุ เขากล่าวกัน ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล ท่านผู้มีอายุ เขาจึงเรียกว่า ‘ผู้มีปัญญาทราม’”

‘‘‘Nappajānāti nappajānātī’ti kho, āvuso, tasmā duppaññoti vuccati.

“ท่านผู้มีอายุ เพราะเหตุที่ ‘ย่อมไม่รู้ชัด ย่อมไม่รู้ชัด’ ฉะนั้น เขาจึงเรียกว่า ‘ผู้มีปัญญาทราม’

‘‘Kiñca nappajānāti? ‘Idaṃ dukkha’nti nappajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti nappajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti nappajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti nappajānāti. ‘Nappajānāti nappajānātī’ti kho, āvuso, tasmā duppaññoti vuccatī’’ti.

“ย่อมไม่รู้ชัดซึ่งอะไร ย่อมไม่รู้ชัดว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมไม่รู้ชัดว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมไม่รู้ชัดว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมไม่รู้ชัดว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ท่านผู้มีอายุ เพราะเหตุที่ ‘ย่อมไม่รู้ชัด ย่อมไม่รู้ชัด’ ฉะนั้น เขาจึงเรียกว่า ‘ผู้มีปัญญาทราม’”

‘‘‘Sādhāvuso’ti kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi –

ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของท่านพระสารีบุตรว่า “ดีละ ท่านผู้มีอายุ” แล้วได้ถามปัญหายิ่งขึ้นไปกะท่านพระสารีบุตรว่า

‘‘‘Paññavā paññavā’ti, āvuso, vuccati. Kittāvatā nu kho, āvuso, paññavāti vuccatī’’ti?

“‘ผู้มีปัญญา ผู้มีปัญญา’ ดังนี้ ท่านผู้มีอายุ เขากล่าวกัน ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล ท่านผู้มีอายุ เขาจึงเรียกว่า ‘ผู้มีปัญญา’”

‘‘‘Pajānāti pajānātī’ti kho, āvuso, tasmā paññavāti vuccati.

“ท่านผู้มีอายุ เพราะเหตุที่ ‘ย่อมรู้ชัด ย่อมรู้ชัด’ ฉะนั้น เขาจึงเรียกว่า ‘ผู้มีปัญญา’

‘‘Kiñca pajānāti? ‘Idaṃ dukkha’nti pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti pajānāti. ‘Pajānāti pajānātī’ti kho, āvuso, tasmā paññavāti vuccatī’’ti.

“ย่อมรู้ชัดซึ่งอะไร ย่อมรู้ชัดว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ท่านผู้มีอายุ เพราะเหตุที่ ‘ย่อมรู้ชัด ย่อมรู้ชัด’ ฉะนั้น เขาจึงเรียกว่า ‘ผู้มีปัญญา’”

‘‘‘Viññāṇaṃ viññāṇa’nti, āvuso, vuccati. Kittāvatā nu kho, āvuso, viññāṇanti vuccatī’’ti?

“‘วิญญาณ วิญญาณ’ ดังนี้ ท่านผู้มีอายุ เขากล่าวกัน ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล ท่านผู้มีอายุ เขาจึงเรียกว่า ‘วิญญาณ’”

‘‘‘Vijānāti vijānātī’ti kho, āvuso, tasmā viññāṇanti vuccati.

“ท่านผู้มีอายุ เพราะเหตุที่ ‘ย่อมรู้แจ้ง ย่อมรู้แจ้ง’ ฉะนั้น เขาจึงเรียกว่า ‘วิญญาณ’

‘‘Kiñca vijānāti? Sukhantipi vijānāti, dukkhantipi vijānāti, adukkhamasukhantipi vijānāti. ‘Vijānāti vijānātī’ti kho, āvuso, tasmā viññāṇanti vuccatī’’ti.

“ย่อมรู้แจ้งซึ่งอะไร ย่อมรู้แจ้งซึ่งสุขบ้าง ย่อมรู้แจ้งซึ่งทุกข์บ้าง ย่อมรู้แจ้งซึ่งอทุกขมสุขบ้าง ท่านผู้มีอายุ เพราะเหตุที่ ‘ย่อมรู้แจ้ง ย่อมรู้แจ้ง’ ฉะนั้น เขาจึงเรียกว่า ‘วิญญาณ’”

‘‘Yā cāvuso, paññā yañca viññāṇaṃ – ime dhammā saṃsaṭṭhā udāhu visaṃsaṭṭhā? Labbhā ca panimesaṃ dhammānaṃ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṃ paññāpetu’’nti? ‘‘Yā cāvuso, paññā yañca viññāṇaṃ – ime dhammā saṃsaṭṭhā, no visaṃsaṭṭhā. Na ca labbhā imesaṃ dhammānaṃ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṃ paññāpetuṃ. Yaṃ hāvuso, pajānāti taṃ vijānāti, yaṃ vijānāti taṃ pajānāti. Tasmā ime dhammā saṃsaṭṭhā, no visaṃsaṭṭhā. Na ca labbhā imesaṃ dhammānaṃ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṃ paññāpetu’’nti.

“ท่านผู้มีอายุ ปัญญาและวิญญาณใด ธรรมเหล่านี้เคล้ากัน หรือไม่เคล้ากัน และจะพึงบัญญัติความแตกต่างแห่งธรรมเหล่านี้ โดยการจำแนกแยกแยะได้หรือไม่” “ท่านผู้มีอายุ ปัญญาและวิญญาณใด ธรรมเหล่านี้เคล้ากัน ไม่ใช่ไม่เคล้ากัน และจะบัญญัติความแตกต่างแห่งธรรมเหล่านี้ โดยการจำแนกแยกแยะไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุ บุคคลย่อมรู้ชัดสิ่งใด ย่อมรู้แจ้งสิ่งนั้น ย่อมรู้แจ้งสิ่งใด ย่อมรู้ชัดสิ่งนั้น ฉะนั้น ธรรมเหล่านี้จึงเคล้ากัน ไม่ใช่ไม่เคล้ากัน และจะบัญญัติความแตกต่างแห่งธรรมเหล่านี้ โดยการจำแนกแยกแยะไม่ได้เลย”

‘‘Yā cāvuso, paññā yañca viññāṇaṃ – imesaṃ dhammānaṃ saṃsaṭṭhānaṃ no visaṃsaṭṭhānaṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti? ‘‘Yā cāvuso, paññā yañca viññāṇaṃ – imesaṃ [Pg.367] dhammānaṃ saṃsaṭṭhānaṃ no visaṃsaṭṭhānaṃ paññā bhāvetabbā, viññāṇaṃ pariññeyyaṃ. Idaṃ nesaṃ nānākaraṇa’’nti.

“ท่านผู้มีอายุ ปัญญาและวิญญาณใด ธรรมเหล่านี้ที่เคล้ากัน ไม่ใช่ไม่เคล้ากัน มีความแตกต่างกันอย่างไร” “ท่านผู้มีอายุ ปัญญาและวิญญาณใด ธรรมเหล่านี้ที่เคล้ากัน ไม่ใช่ไม่เคล้ากัน ในธรรมเหล่านี้ ปัญญาควรอบรม วิญญาณควรกำหนดรู้ นี้คือความแตกต่างแห่งธรรมเหล่านั้น”

450. ‘‘‘Vedanā vedanā’ti, āvuso, vuccati. Kittāvatā nu kho, āvuso, vedanāti vuccatī’’ti?

๔๕๐. “‘เวทนา เวทนา’ ดังนี้ ท่านผู้มีอายุ เขากล่าวกัน ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล ท่านผู้มีอายุ เขาจึงเรียกว่า ‘เวทนา’”

‘‘‘Vedeti vedetī’ti kho, āvuso, tasmā vedanāti vuccati.

“ท่านผู้มีอายุ เพราะเหตุที่ ‘ย่อมเสวยอารมณ์ ย่อมเสวยอารมณ์’ ฉะนั้น เขาจึงเรียกว่า ‘เวทนา’

‘‘Kiñca vedeti? Sukhampi vedeti, dukkhampi vedeti, adukkhamasukhampi vedeti. ‘Vedeti vedetī’ti kho, āvuso, tasmā vedanāti vuccatī’’ti.

“ย่อมเสวยอารมณ์อะไร ย่อมเสวยสุขบ้าง ย่อมเสวยทุกข์บ้าง ย่อมเสวยอทุกขมสุขบ้าง ท่านผู้มีอายุ เพราะเหตุที่ ‘ย่อมเสวยอารมณ์ ย่อมเสวยอารมณ์’ ฉะนั้น เขาจึงเรียกว่า ‘เวทนา’”

‘‘‘Saññā saññā’ti, āvuso, vuccati. Kittāvatā nu kho, āvuso, saññāti vuccatī’’ti?

“‘สัญญา สัญญา’ ดังนี้ ท่านผู้มีอายุ เขากล่าวกัน ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล ท่านผู้มีอายุ เขาจึงเรียกว่า ‘สัญญา’”

‘‘‘Sañjānāti sañjānātī’ti kho, āvuso, tasmā saññāti vuccati.

“ท่านผู้มีอายุ เพราะเหตุที่ ‘ย่อมจำได้หมายรู้ ย่อมจำได้หมายรู้’ ฉะนั้น เขาจึงเรียกว่า ‘สัญญา’

‘‘Kiñca sañjānāti? Nīlakampi sañjānāti, pītakampi sañjānāti, lohitakampi sañjānāti, odātampi sañjānāti. ‘Sañjānāti sañjānātī’ti kho, āvuso, tasmā saññāti vuccatī’’ti.

“ย่อมจำได้หมายรู้อะไร ย่อมจำได้หมายรู้สีเขียวบ้าง ย่อมจำได้หมายรู้สีเหลืองบ้าง ย่อมจำได้หมายรู้สีแดงบ้าง ย่อมจำได้หมายรู้สีขาวบ้าง ท่านผู้มีอายุ เพราะเหตุที่ ‘ย่อมจำได้หมายรู้ ย่อมจำได้หมายรู้’ ฉะนั้น เขาจึงเรียกว่า ‘สัญญา’”

‘‘Yā cāvuso, vedanā yā ca saññā yañca viññāṇaṃ – ime dhammā saṃsaṭṭhā udāhu visaṃsaṭṭhā? Labbhā ca panimesaṃ dhammānaṃ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṃ paññāpetu’’nti? ‘‘Yā cāvuso, vedanā yā ca saññā yañca viññāṇaṃ – ime dhammā saṃsaṭṭhā, no visaṃsaṭṭhā. Na ca labbhā imesaṃ dhammānaṃ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṃ paññāpetuṃ. Yaṃ hāvuso, vedeti taṃ sañjānāti, yaṃ sañjānāti taṃ vijānāti. Tasmā ime dhammā saṃsaṭṭhā no visaṃsaṭṭhā. Na ca labbhā imesaṃ dhammānaṃ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṃ paññāpetu’’nti.

ท่านผู้มีอายุ เวทนา สัญญา และวิญญาณ ธรรมเหล่านี้คลุกเคล้ากัน หรือไม่คลุกเคล้ากัน และเป็นไปได้หรือไม่ที่จะจำแนกธรรมเหล่านี้ให้แตกต่างกันแล้วบัญญัติความแตกต่างกัน” “ท่านผู้มีอายุ เวทนา สัญญา และวิญญาณ ธรรมเหล่านี้คลุกเคล้ากัน ไม่ใช่ไม่คลุกเคล้ากัน และเป็นไปไม่ได้ที่จะจำแนกธรรมเหล่านี้ให้แตกต่างกันแล้วบัญญัติความแตกต่างกัน ท่านผู้มีอายุ บุคคลย่อมเสวยอารมณ์ใด ย่อมจำอารมณ์นั้นได้ ย่อมจำอารมณ์ใดได้ ย่อมรู้อารมณ์นั้น เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านี้จึงคลุกเคล้ากัน ไม่ใช่ไม่คลุกเคล้ากัน และเป็นไปไม่ได้ที่จะจำแนกธรรมเหล่านี้ให้แตกต่างกันแล้วบัญญัติความแตกต่างกัน

451. ‘‘Nissaṭṭhena hāvuso, pañcahi indriyehi parisuddhena manoviññāṇena kiṃ neyya’’nti?

๔๕๑. ท่านผู้มีอายุ ด้วยมโนวิญญาณอันบริสุทธิ์ที่ปราศจากอินทรีย์ ๕ ควรกำหนดรู้อะไร

‘‘Nissaṭṭhena āvuso, pañcahi indriyehi parisuddhena manoviññāṇena ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ neyyaṃ, ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ neyyaṃ, ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ neyya’’nti.

ท่านผู้มีอายุ ด้วยมโนวิญญาณอันบริสุทธิ์ที่ปราศจากอินทรีย์ ๕ ควรกำหนดรู้อากาสานัญจายตนะว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ ควรกำหนดรู้วิญญาณัญจายตนะว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ ควรกำหนดรู้อากิญจัญญายตนะว่า ‘ไม่มีอะไร’

‘‘Neyyaṃ panāvuso, dhammaṃ kena pajānātī’’ti?

ท่านผู้มีอายุ บุคคลย่อมรู้แจ้งธรรมที่ควรกำหนดรู้ด้วยอะไร

‘‘Neyyaṃ kho, āvuso, dhammaṃ paññācakkhunā pajānātī’’ti.

ท่านผู้มีอายุ บุคคลย่อมรู้แจ้งธรรมที่ควรกำหนดรู้ด้วยปัญญาจักษุ

‘‘Paññā panāvuso, kimatthiyā’’ti?

ท่านผู้มีอายุ ก็ปัญญามีไว้เพื่อประโยชน์อะไร

‘‘Paññā kho, āvuso, abhiññatthā pariññatthā pahānatthā’’ti.

ท่านผู้มีอายุ ปัญญามีไว้เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อกำหนดรู้ และเพื่อละ

452. ‘‘Kati [Pg.368] panāvuso, paccayā sammādiṭṭhiyā uppādāyā’’ti?

๔๕๒. ท่านผู้มีอายุ ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสัมมาทิฏฐิมีเท่าไร

‘‘Dve kho, āvuso, paccayā sammādiṭṭhiyā uppādāya – parato ca ghoso, yoniso ca manasikāro. Ime kho, āvuso, dve paccayā sammādiṭṭhiyā uppādāyā’’ti.

ท่านผู้มีอายุ ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสัมมาทิฏฐิมี ๒ ประการ คือ ปรโตโฆสะ (เสียงจากผู้อื่น) และโยนิโสมนสิการ (การทำไว้ในใจโดยแยบคาย) ท่านผู้มีอายุ ปัจจัย ๒ ประการเหล่านี้แล เพื่อความเกิดขึ้นแห่งสัมมาทิฏฐิ

‘‘Katihi panāvuso, aṅgehi anuggahitā sammādiṭṭhi cetovimuttiphalā ca hoti cetovimuttiphalānisaṃsā ca, paññāvimuttiphalā ca hoti paññāvimuttiphalānisaṃsā cā’’ti?

ท่านผู้มีอายุ สัมมาทิฏฐิอันองค์ประกอบเท่าไรอนุเคราะห์แล้ว จึงมีเจโตวิมุตติเป็นผล มีเจโตวิมุตติเป็นอานิสงส์ และมีปัญญาวิมุตติเป็นผล มีปัญญาวิมุตติเป็นอานิสงส์

‘‘Pañcahi kho, āvuso, aṅgehi anuggahitā sammādiṭṭhi cetovimuttiphalā ca hoti cetovimuttiphalānisaṃsā ca, paññāvimuttiphalā ca hoti paññāvimuttiphalānisaṃsā ca. Idhāvuso, sammādiṭṭhi sīlānuggahitā ca hoti, sutānuggahitā ca hoti, sākacchānuggahitā ca hoti, samathānuggahitā ca hoti, vipassanānuggahitā ca hoti. Imehi kho, āvuso, pañcahaṅgehi anuggahitā sammādiṭṭhi cetovimuttiphalā ca hoti cetovimuttiphalānisaṃsā ca, paññāvimuttiphalā ca hoti paññāvimuttiphalānisaṃsā cā’’ti.

ท่านผู้มีอายุ สัมมาทิฏฐิอันองค์ประกอบ ๕ ประการอนุเคราะห์แล้ว จึงมีเจโตวิมุตติเป็นผล มีเจโตวิมุตติเป็นอานิสงส์ และมีปัญญาวิมุตติเป็นผล มีปัญญาวิมุตติเป็นอานิสงส์ ท่านผู้มีอายุ ในธรรมวินัยนี้ สัมมาทิฏฐิอันศีลอนุเคราะห์แล้วก็มี อันสุตะอนุเคราะห์แล้วก็มี อันการสนทนาธรรมอนุเคราะห์แล้วก็มี อันสมถะอนุเคราะห์แล้วก็มี อันวิปัสสนาอนุเคราะห์แล้วก็มี ท่านผู้มีอายุ สัมมาทิฏฐิอันองค์ประกอบ ๕ ประการเหล่านี้แลอนุเคราะห์แล้ว จึงมีเจโตวิมุตติเป็นผล มีเจโตวิมุตติเป็นอานิสงส์ และมีปัญญาวิมุตติเป็นผล มีปัญญาวิมุตติเป็นอานิสงส์

453. ‘‘Kati panāvuso, bhavā’’ti?

๔๕๓. ท่านผู้มีอายุ ภพมีเท่าไร

‘‘Tayome, āvuso, bhavā – kāmabhavo, rūpabhavo, arūpabhavo’’ti.

ท่านผู้มีอายุ ภพเหล่านี้มี ๓ ประการ คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ

‘‘Kathaṃ panāvuso, āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hotī’’ti?

ท่านผู้มีอายุ การบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตย่อมมีได้อย่างไร

‘‘Avijjānīvaraṇānaṃ kho, āvuso, sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ tatratatrābhinandanā – evaṃ āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hotī’’ti.

ท่านผู้มีอายุ การบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตย่อมมีได้ เพราะความเพลิดเพลินในภพนั้นๆ ของสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูก

‘‘Kathaṃ panāvuso, āyatiṃ punabbhavābhinibbatti na hotī’’ti?

ท่านผู้มีอายุ การบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตย่อมไม่มีได้อย่างไร

‘‘Avijjāvirāgā kho, āvuso, vijjuppādā taṇhānirodhā – evaṃ āyatiṃ punabbhavābhinibbatti na hotī’’ti.

ท่านผู้มีอายุ การบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตย่อมไม่มีได้ เพราะความจางคลายแห่งอวิชชา เพราะความเกิดขึ้นแห่งวิชชา และเพราะความดับแห่งตัณหา

454. ‘‘Katamaṃ panāvuso, paṭhamaṃ jhāna’’nti?

๔๕๔. ท่านผู้มีอายุ ปฐมฌานเป็นอย่างไร

‘‘Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati – idaṃ vuccati, āvuso, paṭhamaṃ jhāna’’nti.

ท่านผู้มีอายุ ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุสงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว เข้าปฐมฌานอันมีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ ท่านผู้มีอายุ นี้เรียกว่าปฐมฌาน

‘‘Paṭhamaṃ panāvuso, jhānaṃ katiaṅgika’’nti?

ท่านผู้มีอายุ ปฐมฌานมีองค์ประกอบเท่าไร

‘‘Paṭhamaṃ kho, āvuso, jhānaṃ pañcaṅgikaṃ. Idhāvuso, paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa bhikkhuno vitakko ca vattati, vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca. Paṭhamaṃ kho, āvuso, jhānaṃ evaṃ pañcaṅgika’’nti.

ท่านผู้มีอายุ ปฐมฌานมีองค์ประกอบ ๕ ประการ ท่านผู้มีอายุ ในธรรมวินัยนี้ เมื่อภิกษุเข้าปฐมฌานอยู่ วิตก วิจาร ปีติ สุข และจิตเตกัคคตาย่อมเกิดขึ้น ท่านผู้มีอายุ ปฐมฌานมีองค์ประกอบ ๕ ประการอย่างนี้แล

‘‘Paṭhamaṃ panāvuso, jhānaṃ kataṅgavippahīnaṃ kataṅgasamannāgata’’nti?

ท่านผู้มีอายุ ปฐมฌานละองค์ประกอบเท่าไร ประกอบด้วยองค์ประกอบเท่าไร

‘‘Paṭhamaṃ kho, āvuso, jhānaṃ pañcaṅgavippahīnaṃ, pañcaṅgasamannāgataṃ. Idhāvuso, paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa bhikkhuno kāmacchando pahīno [Pg.369] hoti, byāpādo pahīno hoti, thīnamiddhaṃ pahīnaṃ hoti, uddhaccakukkuccaṃ pahīnaṃ hoti, vicikicchā pahīnā hoti; vitakko ca vattati, vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca. Paṭhamaṃ kho, āvuso, jhānaṃ evaṃ pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgata’’nti.

ท่านผู้มีอายุ ปฐมฌานละองค์ประกอบ ๕ ประการ ประกอบด้วยองค์ประกอบ ๕ ประการ ท่านผู้มีอายุ ในธรรมวินัยนี้ เมื่อภิกษุเข้าปฐมฌานอยู่ กามฉันทะย่อมเป็นอันละได้ พยาบาทย่อมเป็นอันละได้ ถีนมิทธะย่อมเป็นอันละได้ อุทธัจจกุกกุจจะย่อมเป็นอันละได้ วิจิกิจฉาย่อมเป็นอันละได้ วิตก วิจาร ปีติ สุข และจิตเตกัคคตาย่อมเกิดขึ้น ท่านผู้มีอายุ ปฐมฌานละองค์ประกอบ ๕ ประการ ประกอบด้วยองค์ประกอบ ๕ ประการอย่างนี้แล

455. ‘‘Pañcimāni, āvuso, indriyāni nānāvisayāni nānāgocarāni, na aññamaññassa gocaravisayaṃ paccanubhonti, seyyathidaṃ – cakkhundriyaṃ, sotindriyaṃ, ghānindriyaṃ, jivhindriyaṃ, kāyindriyaṃ. Imesaṃ kho, āvuso, pañcannaṃ indriyānaṃ nānāvisayānaṃ nānāgocarānaṃ, na aññamaññassa gocaravisayaṃ paccanubhontānaṃ, kiṃ paṭisaraṇaṃ, ko ca nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotī’’ti?

๔๕๕. ท่านผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการเหล่านี้ มีวิสัยต่างกัน มีโคจรต่างกัน ไม่เสวยโคจรวิสัยของกันและกัน คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ ท่านผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการเหล่านี้ ซึ่งมีวิสัยต่างกัน มีโคจรต่างกัน ไม่เสวยโคจรวิสัยของกันและกัน มีอะไรเป็นที่พึ่ง และอะไรเล่าเสวยโคจรวิสัยของอินทรีย์เหล่านั้น

‘‘Pañcimāni, āvuso, indriyāni nānāvisayāni nānāgocarāni, na aññamaññassa gocaravisayaṃ paccanubhonti, seyyathidaṃ – cakkhundriyaṃ, sotindriyaṃ, ghānindriyaṃ, jivhindriyaṃ, kāyindriyaṃ. Imesaṃ kho, āvuso, pañcannaṃ indriyānaṃ nānāvisayānaṃ nānāgocarānaṃ, na aññamaññassa gocaravisayaṃ paccanubhontānaṃ, mano paṭisaraṇaṃ, mano ca nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotī’’ti.

ท่านผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการเหล่านี้ มีวิสัยต่างกัน มีโคจรต่างกัน ไม่เสวยโคจรวิสัยของกันและกัน คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ ท่านผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการเหล่านี้ ซึ่งมีวิสัยต่างกัน มีโคจรต่างกัน ไม่เสวยโคจรวิสัยของกันและกัน มีใจเป็นที่พึ่ง และใจนั่นแลเสวยโคจรวิสัยของอินทรีย์เหล่านั้น

456. ‘‘Pañcimāni, āvuso, indriyāni, seyyathidaṃ – cakkhundriyaṃ, sotindriyaṃ, ghānindriyaṃ, jivhindriyaṃ, kāyindriyaṃ. Imāni kho, āvuso, pañcindriyāni kiṃ paṭicca tiṭṭhantī’’ti?

๔๕๖. “ท่านผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการนี้ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ ท่านผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการนี้แล อาศัยอะไรดำรงอยู่”

‘‘Pañcimāni, āvuso, indriyāni, seyyathidaṃ – cakkhundriyaṃ, sotindriyaṃ, ghānindriyaṃ, jivhindriyaṃ, kāyindriyaṃ. Imāni kho, āvuso, pañcindriyāni āyuṃ paṭicca tiṭṭhantī’’ti.

“ท่านผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการนี้ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ ท่านผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการนี้แล อาศัยอายุ (ชีวิตินทรีย์) ดำรงอยู่”

‘‘Āyu panāvuso, kiṃ paṭicca tiṭṭhatī’’ti?

“ท่านผู้มีอายุ ก็อายุเล่า อาศัยอะไรดำรงอยู่”

‘‘Āyu usmaṃ paṭicca tiṭṭhatī’’ti.

“อายุอาศัยไออุ่น (กัมมชเตโช) ดำรงอยู่”

‘‘Usmā panāvuso, kiṃ paṭicca tiṭṭhatī’’ti?

“ท่านผู้มีอายุ ก็ไออุ่นเล่า อาศัยอะไรดำรงอยู่”

‘‘Usmā āyuṃ paṭicca tiṭṭhatī’’ti.

“ไออุ่นอาศัยอายุดำรงอยู่”

‘‘Idāneva kho mayaṃ, āvuso, āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ evaṃ ājānāma – ‘āyu usmaṃ paṭicca tiṭṭhatī’ti. Idāneva pana mayaṃ, āvuso, āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ evaṃ ājānāma – ‘usmā āyuṃ paṭicca tiṭṭhatī’ti.

“ท่านผู้มีอายุ บัดนี้เอง ข้าพเจ้าทั้งหลายเข้าใจภาษิตของท่านพระสารีบุตรอย่างนี้ว่า ‘อายุอาศัยไออุ่นดำรงอยู่’ และบัดนี้เอง ข้าพเจ้าทั้งหลายก็เข้าใจภาษิตของท่านพระสารีบุตรอย่างนี้ว่า ‘ไออุ่นอาศัยอายุดำรงอยู่’

‘‘Yathā kathaṃ panāvuso, imassa bhāsitassa attho daṭṭhabbo’’ti?

“ท่านผู้มีอายุ ก็จะพึงเห็นเนื้อความแห่งภาษิตนี้ได้อย่างไร”

‘‘Tena hāvuso, upamaṃ te karissāmi; upamāyapidhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Seyyathāpi, āvuso, telappadīpassa jhāyato acciṃ paṭicca ābhā paññāyati, ābhaṃ paṭicca acci paññāyati; evameva kho, āvuso, āyu usmaṃ paṭicca tiṭṭhati, usmā āyuṃ paṭicca tiṭṭhatī’’ti.

“ท่านผู้มีอายุ ถ้าอย่างนั้น ผมจะยกอุปมาให้ท่านฟัง เพราะวิญญูชนบางพวกในโลกนี้ ย่อมเข้าใจเนื้อความแห่งภาษิตได้ด้วยอุปมา ท่านผู้มีอายุ เปรียบเหมือนประทีปน้ำมันที่ลุกโพลงอยู่ อาศัยเปลวไฟจึงมีแสงสว่างปรากฏ อาศัยแสงสว่างจึงมีเปลวไฟปรากฏ ฉันใด ท่านผู้มีอายุ อายุอาศัยไออุ่นดำรงอยู่ ไออุ่นอาศัยอายุดำรงอยู่ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน”

457. ‘‘Teva [Pg.370] nu kho, āvuso, āyusaṅkhārā, te vedaniyā dhammā udāhu aññe āyusaṅkhārā aññe vedaniyā dhammā’’ti? ‘‘Na kho, āvuso, teva āyusaṅkhārā te vedaniyā dhammā. Te ca hāvuso, āyusaṅkhārā abhaviṃsu te vedaniyā dhammā, na yidaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa bhikkhuno vuṭṭhānaṃ paññāyetha. Yasmā ca kho, āvuso, aññe āyusaṅkhārā aññe vedaniyā dhammā, tasmā saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa bhikkhuno vuṭṭhānaṃ paññāyatī’’ti.

๔๕๗. “ท่านผู้มีอายุ อายุสังขารกับเวทนียธรรมเป็นอย่างเดียวกัน หรือว่าอายุสังขารอย่างหนึ่ง เวทนียธรรมอีกอย่างหนึ่ง” “ท่านผู้มีอายุ อายุสังขารกับเวทนียธรรมไม่ใช่อย่างเดียวกัน ท่านผู้มีอายุ ถ้าอายุสังขารกับเวทนียธรรมเป็นอย่างเดียวกัน การออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติของภิกษุผู้เข้าสมาบัตินั้น ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะอายุสังขารเป็นอย่างหนึ่ง เวทนียธรรมก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง ฉะนั้น การออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติของภิกษุผู้เข้าสมาบัตินั้น จึงปรากฏ”

‘‘Yadā nu kho, āvuso, imaṃ kāyaṃ kati dhammā jahanti; athāyaṃ kāyo ujjhito avakkhitto seti, yathā kaṭṭhaṃ acetana’’nti?

“ท่านผู้มีอายุ เมื่อธรรมเท่าไรละกายนี้ไป เมื่อนั้น กายนี้ก็จะถูกทอดทิ้ง นอนทับอยู่เหมือนท่อนไม้ที่ไม่มีเจตนา”

‘‘Yadā kho, āvuso, imaṃ kāyaṃ tayo dhammā jahanti – āyu usmā ca viññāṇaṃ; athāyaṃ kāyo ujjhito avakkhitto seti, yathā kaṭṭhaṃ acetana’’nti.

“ท่านผู้มีอายุ เมื่อธรรม ๓ ประการ คือ อายุ ไออุ่น และวิญญาณ ละกายนี้ไป เมื่อนั้น กายนี้ก็จะถูกทอดทิ้ง นอนทับอยู่เหมือนท่อนไม้ที่ไม่มีเจตนา”

‘‘Yvāyaṃ, āvuso, mato kālaṅkato, yo cāyaṃ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno – imesaṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti?

“ท่านผู้มีอายุ คนที่ตายแล้ว ทำกาละแล้ว กับภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ทั้งสองนี้มีความแตกต่างกันอย่างไร”

‘‘Yvāyaṃ, āvuso, mato kālaṅkato tassa kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, vacīsaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, āyu parikkhīṇo, usmā vūpasantā, indriyāni paribhinnāni. Yo cāyaṃ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno tassapi kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, vacīsaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, āyu na parikkhīṇo, usmā avūpasantā, indriyāni vippasannāni. Yvāyaṃ, āvuso, mato kālaṅkato, yo cāyaṃ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno – idaṃ nesaṃ nānākaraṇa’’nti.

“ท่านผู้มีอายุ คนที่ตายแล้ว ทำกาละแล้ว กายสังขารของเขาย่อมดับ ระงับไป วจีสังขารย่อมดับ ระงับไป จิตตสังขารย่อมดับ ระงับไป อายุสิ้นไป ไออุ่นสงบระงับ อินทรีย์ทั้งหลายแตกสลายไป ส่วนภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ กายสังขารของเธอก็ดับ ระงับไป วจีสังขารก็ดับ ระงับไป จิตตสังขารก็ดับ ระงับไป แต่อายุยังไม่สิ้น ไออุ่นยังไม่สงบระงับ อินทรีย์ทั้งหลายผ่องใสยิ่ง ท่านผู้มีอายุ คนที่ตายแล้ว ทำกาละแล้ว กับภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ นี้คือความแตกต่างกันของคนทั้งสองนั้น”

458. ‘‘Kati panāvuso, paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā’’ti?

๔๕๘. “ท่านผู้มีอายุ ปัจจัยแห่งการเข้าสมาบัติที่เป็นอทุกขมสุขาเจโตวิมุติ มีเท่าไร”

‘‘Cattāro kho, āvuso, paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā. Idhāvuso, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ime kho, āvuso, cattāro paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā’’ti.

“ท่านผู้มีอายุ ปัจจัยแห่งการเข้าสมาบัติที่เป็นอทุกขมสุขาเจโตวิมุติ มี ๔ ประการ ท่านผู้มีอายุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อน จึงเข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่ ท่านผู้มีอายุ เหล่านี้แล คือปัจจัย ๔ ประการ แห่งการเข้าสมาบัติที่เป็นอทุกขมสุขาเจโตวิมุติ”

‘‘Kati panāvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā’’ti?

“ท่านผู้มีอายุ ปัจจัยแห่งการเข้าอนิมิตตาเจโตวิมุติสมาบัติ มีเท่าไร”

‘‘Dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā [Pg.371] – sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro. Ime kho, āvuso, dve paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā’’ti.

“ท่านผู้มีอายุ ปัจจัยแห่งการเข้าอนิมิตตาเจโตวิมุติสมาบัติ มี ๒ ประการ คือ การไม่ใส่ใจในนิมิตทั้งปวง และการใส่ใจในอนิมิตตธาตุ ท่านผู้มีอายุ เหล่านี้แล คือปัจจัย ๒ ประการ แห่งการเข้าอนิมิตตาเจโตวิมุติสมาบัติ”

‘‘Kati panāvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā’’ti?

“ท่านผู้มีอายุ ปัจจัยแห่งความดำรงอยู่ของอนิมิตตาเจโตวิมุติ มีเท่าไร”

‘‘Tayo kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā – sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro, pubbe ca abhisaṅkhāro. Ime kho, āvuso, tayo paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā’’ti.

“ท่านผู้มีอายุ ปัจจัยแห่งความดำรงอยู่ของอนิมิตตาเจโตวิมุติ มี ๓ ประการ คือ การไม่ใส่ใจในนิมิตทั้งปวง การใส่ใจในอนิมิตตธาตุ และการตั้งใจไว้ก่อน ท่านผู้มีอายุ เหล่านี้แล คือปัจจัย ๓ ประการ แห่งความดำรงอยู่ของอนิมิตตาเจโตวิมุติ”

‘‘Kati panāvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānāyā’’ti?

“ท่านผู้มีอายุ ปัจจัยแห่งการออกจากอนิมิตตาเจโตวิมุติ มีเท่าไร”

‘‘Dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānāya – sabbanimittānañca manasikāro, animittāya ca dhātuyā amanasikāro. Ime kho, āvuso, dve paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānāyā’’ti.

“ท่านผู้มีอายุ ปัจจัยแห่งการออกจากอนิมิตตาเจโตวิมุติ มี ๒ ประการ คือ การใส่ใจในนิมิตทั้งปวง และการไม่ใส่ใจในอนิมิตตธาตุ ท่านผู้มีอายุ เหล่านี้แล คือปัจจัย ๒ ประการ แห่งการออกจากอนิมิตตาเจโตวิมุติ”

459. ‘‘Yā cāyaṃ, āvuso, appamāṇā cetovimutti, yā ca ākiñcaññā cetovimutti, yā ca suññatā cetovimutti, yā ca animittā cetovimutti – ime dhammā nānātthā ceva nānābyañjanā ca udāhu ekatthā byañjanameva nāna’’nti?

๔๕๙. “ท่านผู้มีอายุ อัปปมาณาเจโตวิมุติ อากิญจัญญาเจโตวิมุติ สุญญตาเจโตวิมุติ และอนิมิตตาเจโตวิมุติ ธรรมเหล่านี้มีความหมายต่างกันและมีพยัญชนะต่างกัน หรือว่ามีความหมายเป็นอย่างเดียวกัน มีแต่พยัญชนะเท่านั้นที่ต่างกัน”

‘‘Yā cāyaṃ, āvuso, appamāṇā cetovimutti, yā ca ākiñcaññā cetovimutti, yā ca suññatā cetovimutti, yā ca animittā cetovimutti – atthi kho, āvuso, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma ime dhammā nānātthā ceva nānābyañjanā ca; atthi ca kho, āvuso, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma ime dhammā ekatthā, byañjanameva nānaṃ’’.

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อัปปมาณาเจโตวิมุตติก็ดี อากิญจัญญาเจโตวิมุตติก็ดี สุญญตาเจโตวิมุตติก็ดี อนิมิตตาเจโตวิมุตติก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอยู่แล, ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ปริยายที่อาศัยแล้ว ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกันด้วย มีพยัญชนะต่างกันด้วยก็มีอยู่, และปริยายที่อาศัยแล้ว ธรรมเหล่านี้มีอรรถเป็นอันเดียวกัน แต่พยัญชนะต่างกันก็มีอยู่แล

‘‘Katamo cāvuso, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma ime dhammā nānātthā ceva nānābyañjanā ca’’?

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ปริยายที่อาศัยแล้ว ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกันด้วย มีพยัญชนะต่างกันด้วยนั้น เป็นไฉน?

‘‘Idhāvuso, bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharati. Karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho [Pg.372] tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharati. Ayaṃ vuccatāvuso, appamāṇā cetovimutti’’.

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่, ทิศที่ ๒ ก็เหมือนกัน, ทิศที่ ๓ ก็เหมือนกัน, ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน. เธอมีใจสหรคตด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกพร้อมด้วยสรรพสัตว์ ในที่ทั้งปวง โดยประการทั้งปวง ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง ด้วยอาการอย่างนี้อยู่. มีใจสหรคตด้วยกรุณา... มีใจสหรคตด้วยมุทิตา... มีใจสหรคตด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่, ทิศที่ ๒ ก็เหมือนกัน, ทิศที่ ๓ ก็เหมือนกัน, ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน. เธอมีใจสหรคตด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกพร้อมด้วยสรรพสัตว์ ในที่ทั้งปวง โดยประการทั้งปวง ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง ด้วยอาการอย่างนี้อยู่. ดูก่อนท่านผู้มีอายุ นี้เรียกว่า อัปปมาณาเจโตวิมุตติ

‘‘Katamā cāvuso, ākiñcaññā cetovimutti’’?

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็อากิญจัญญาเจโตวิมุตติเป็นไฉน?

‘‘Idhāvuso, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccatāvuso, ākiñcaññā cetovimutti’’.

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไร’ อยู่, นี้เรียกว่า อากิญจัญญาเจโตวิมุตติ

‘‘Katamā cāvuso, suññatā cetovimutti’’?

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็สุญญตาเจโตวิมุตติเป็นไฉน?

‘‘Idhāvuso, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati – ‘suññamidaṃ attena vā attaniyena vā’ti. Ayaṃ vuccatāvuso, suññatā cetovimutti’’.

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘สิ่งนี้ว่างจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา’ นี้เรียกว่า สุญญตาเจโตวิมุตติ

‘‘Katamā cāvuso, animittā cetovimutti’’?

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็อนิมิตตาเจโตวิมุตติเป็นไฉน?

‘‘Idhāvuso, bhikkhu sabbanimittānaṃ amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccatāvuso, animittā cetovimutti. Ayaṃ kho, āvuso, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma ime dhammā nānātthā ceva nānābyañjanā ca’’.

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะไม่มนสิการนิมิตทั้งปวง จึงเข้าถึงอนิมิตตเจโตสมาธิอยู่, นี้เรียกว่า อนิมิตตาเจโตวิมุตติ. ดูก่อนท่านผู้มีอายุ นี้แลเป็นปริยายที่อาศัยแล้ว ธรรมเหล่านี้จึงมีอรรถต่างกันด้วย มีพยัญชนะต่างกันด้วย

‘‘Katamo cāvuso, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma ime dhammā ekatthā byañjanameva nānaṃ’’?

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็ปริยายที่อาศัยแล้ว ธรรมเหล่านี้มีอรรถเป็นอันเดียวกัน แต่พยัญชนะต่างกันนั้น เป็นไฉน?

‘‘Rāgo kho, āvuso, pamāṇakaraṇo, doso pamāṇakaraṇo, moho pamāṇakaraṇo. Te khīṇāsavassa bhikkhuno pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Yāvatā kho, āvuso, appamāṇā cetovimuttiyo, akuppā tāsaṃ cetovimutti aggamakkhāyati. Sā kho panākuppā cetovimutti suññā rāgena, suññā dosena, suññā mohena. Rāgo kho, āvuso, kiñcano, doso kiñcano, moho kiñcano. Te khīṇāsavassa bhikkhuno pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Yāvatā kho, āvuso, ākiñcaññā cetovimuttiyo, akuppā tāsaṃ cetovimutti aggamakkhāyati. Sā kho panākuppā cetovimutti suññā rāgena, suññā dosena, suññā mohena. Rāgo kho, āvuso, nimittakaraṇo, doso nimittakaraṇo, moho nimittakaraṇo. Te [Pg.373] khīṇāsavassa bhikkhuno pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Yāvatā kho, āvuso, animittā cetovimuttiyo, akuppā tāsaṃ cetovimutti aggamakkhāyati. Sā kho panākuppā cetovimutti suññā rāgena, suññā dosena, suññā mohena. Ayaṃ kho, āvuso, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma ime dhammā ekatthā byañjanameva nāna’’nti.

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ราคะเป็นเครื่องกระทำให้มีประมาณ, โทสะเป็นเครื่องกระทำให้มีประมาณ, โมหะเป็นเครื่องกระทำให้มีประมาณ. กิเลสเหล่านั้นอันภิกษุขีณาสพละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มี ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ดูก่อนท่านผู้มีอายุ บรรดาอัปปมาณาเจโตวิมุตติทั้งหลาย อกุปปาเจโตวิมุตติ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นเลิศ. ก็อกุปปาเจโตวิมุตตินั้นแล ว่างจากราคะ ว่างจากโทสะ ว่างจากโมหะ. ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ราคะเป็นเครื่องกังวล, โทสะเป็นเครื่องกังวล, โมหะเป็นเครื่องกังวล. กิเลสเหล่านั้นอันภิกษุขีณาสพละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มี ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ดูก่อนท่านผู้มีอายุ บรรดาอากิญจัญญาเจโตวิมุตติทั้งหลาย อกุปปาเจโตวิมุตติ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นเลิศ. ก็อกุปปาเจโตวิมุตตินั้นแล ว่างจากราคะ ว่างจากโทสะ ว่างจากโมหะ. ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ราคะเป็นเครื่องกระทำนิมิต, โทสะเป็นเครื่องกระทำนิมิต, โมหะเป็นเครื่องกระทำนิมิต. กิเลสเหล่านั้นอันภิกษุขีณาสพละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มี ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ดูก่อนท่านผู้มีอายุ บรรดาอนิมิตตาเจโตวิมุตติทั้งหลาย อกุปปาเจโตวิมุตติ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นเลิศ. ก็อกุปปาเจโตวิมุตตินั้นแล ว่างจากราคะ ว่างจากโทสะ ว่างจากโมหะ. ดูก่อนท่านผู้มีอายุ นี้แลเป็นปริยายที่อาศัยแล้ว ธรรมเหล่านี้จึงมีอรรถเป็นอันเดียวกัน แต่พยัญชนะต่างกัน

Idamavocāyasmā sāriputto. Attamano āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinandīti.

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้แล้ว. ท่านพระมหาโกฏฐิกะมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตร ดังนี้แล.

Mahāvedallasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ.

มหาเวทัลลสูตรที่ ๓ จบ

4. Cūḷavedallasuttaṃ

๔. จูฬเวทัลลสูตร

460. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho visākho upāsako yena dhammadinnā bhikkhunī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā dhammadinnaṃ bhikkhuniṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho visākho upāsako dhammadinnaṃ bhikkhuniṃ etadavoca – ‘‘‘sakkāyo sakkāyo’ti, ayye, vuccati. Katamo nu kho, ayye, sakkāyo vutto bhagavatā’’ti? ‘‘Pañca kho ime, āvuso visākha, upādānakkhandhā sakkāyo vutto bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ime kho, āvuso visākha, pañcupādānakkhandhā sakkāyo vutto bhagavatā’’ti.

๔๖๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์. ครั้งนั้นแล วิสาขอุบาสกเข้าไปหาท่านธัมมทินนาภิกษุณีถึงที่อยู่, ครั้นเข้าไปหาแล้ว ก็ไหว้ท่านธัมมทินนาภิกษุณีแล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง. วิสาขอุบาสกนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ถามท่านธัมมทินนาภิกษุณีว่า ‘ข้าแต่แม่เจ้า ที่เรียกว่า สักกายะ สักกายะ ดังนี้, สักกายะที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้นั้นเป็นไฉน?’ ท่านธัมมทินนาภิกษุณีตอบว่า ‘ดูก่อนท่านวิสาขะผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้แล พระผู้มีพระภาคตรัสว่า เป็นสักกายะ. อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน? คือ รูปูปาทานขันธ์, เวทนูปาทานขันธ์, สัญญูปาทานขันธ์, สังขารูปาทานขันธ์, วิญญาณูปาทานขันธ์. ดูก่อนท่านวิสาขะผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้แล พระผู้มีพระภาคตรัสว่า เป็นสักกายะ’

‘‘Sādhayye’’ti kho visākho upāsako dhammadinnāya bhikkhuniyā bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā dhammadinnaṃ bhikkhuniṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi – ‘‘‘sakkāyasamudayo sakkāyasamudayo’ti, ayye, vuccati. Katamo nu kho, ayye, sakkāyasamudayo vutto bhagavatā’’ti? ‘‘Yāyaṃ, āvuso visākha, taṇhā ponobbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, seyyathidaṃ – kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā; ayaṃ kho, āvuso visākha, sakkāyasamudayo vutto bhagavatā’’ti.

วิสาขอุบาสกชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของธัมมทินนาภิกษุณีแล้ว ได้ทูลถามปัญหาให้ยิ่งขึ้นไปว่า ‘ข้าแต่แม่เจ้า ที่เรียกว่า สක්กายสมุทัย สක්กายสมุทัย ดังนี้ สක්กายสมุทัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เป็นอย่างไร’ ธัมมทินนาภิกษุณีตอบว่า ‘ดูกรอาวุโสวิสาขะ ตัณหาที่ทำให้มีภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน มีปกติเพลิดเพลินในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา นี้แล อาวุโสวิสาขะ คือ สක්กายสมุทัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้’

‘‘‘Sakkāyanirodho [Pg.374] sakkāyanirodho’ti, ayye, vuccati. Katamo nu kho, ayye, sakkāyanirodho vutto bhagavatā’’ti?

‘ข้าแต่แม่เจ้า ที่เรียกว่า สක්กายนิโรธ สක්กายนิโรธ ดังนี้ สක්กายนิโรธที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เป็นอย่างไร’

‘‘Yo kho, āvuso visākha, tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo; ayaṃ kho, āvuso visākha, sakkāyanirodho vutto bhagavatā’’ti.

‘ดูกรอาวุโสวิสาขะ ความดับเพราะความจางคลายโดยไม่เหลือ ความสละ ความสละคืน ความพ้น ความไม่อาลัยซึ่งตัณหานั่นแล นี้แล อาวุโสวิสาขะ คือ สක්กายนิโรธที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้’

‘‘‘Sakkāyanirodhagāminī paṭipadā sakkāyanirodhagāminī paṭipadā’ti, ayye, vuccati. Katamā nu kho, ayye, sakkāyanirodhagāminī paṭipadā vuttā bhagavatā’’ti?

‘ข้าแต่แม่เจ้า ที่เรียกว่า สක්กายนิโรธคามินีปฏิปทา สක්กายนิโรธคามินีปฏิปทา ดังนี้ สක්กายนิโรธคามินีปฏิปทาที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เป็นอย่างไร’

‘‘Ayameva kho, āvuso visākha, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo sakkāyanirodhagāminī paṭipadā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhī’’ti.

‘ดูกรอาวุโสวิสาขะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือ สක්กายนิโรธคามินีปฏิปทาที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ’

‘‘Taññeva nu kho, ayye, upādānaṃ te pañcupādānakkhandhā udāhu aññatra pañcahupādānakkhandhehi upādāna’’nti? ‘‘Na kho, āvuso visākha, taññeva upādānaṃ te pañcupādānakkhandhā, nāpi aññatra pañcahupādānakkhandhehi upādānaṃ. Yo kho, āvuso visākha, pañcasu upādānakkhandhesu chandarāgo taṃ tattha upādāna’’nti.

‘ข้าแต่แม่เจ้า อุปาทานนั่นเอง คือ อุปาทานขันธ์ ๕ หรือว่า อุปาทานมีอยู่ต่างหากจากอุปาทานขันธ์ ๕’ ‘ดูกรอาวุโสวิสาขะ อุปาทานนั่นเอง มิใช่อุปาทานขันธ์ ๕ และอุปาทานก็มิได้มีอยู่ต่างหากจากอุปาทานขันธ์ ๕ แต่ฉันทราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ ใด ฉันทราคะนั้นเป็นอุปาทานในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น’

461. ‘‘Kathaṃ panāyye, sakkāyadiṭṭhi hotī’’ti? ‘‘Idhāvuso visākha, assutavā puthujjano, ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto, rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ, attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Evaṃ kho, āvuso visākha, sakkāyadiṭṭhi hotī’’ti.

๔๖๑. ‘ข้าแต่แม่เจ้า สักกายทิฏฐิมีได้อย่างไร’ ‘ดูกรอาวุโสวิสาขะ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษในธรรมวินัยนี้ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป ย่อมเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ ดูกรอาวุโสวิสาขะ สักกายทิฏฐิมีได้อย่างนี้แล’

‘‘Kathaṃ panāyye, sakkāyadiṭṭhi na hotī’’ti?

‘ข้าแต่แม่เจ้า สักกายทิฏฐิไม่มีได้อย่างไร’

‘‘Idhāvuso visākha, sutavā ariyasāvako, ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto, sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto, na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ, na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ. Na vedanaṃ…pe… na saññaṃ… na saṅkhāre…pe… na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ[Pg.375], na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Evaṃ kho, āvuso visākha, sakkāyadiṭṭhi na hotī’’ti.

‘ดูกรอาวุโสวิสาขะ อริยสาวกผู้ได้สดับ ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของพระอริยะ ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่เห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่เห็นรูปในอัตตา ไม่เห็นอัตตาในรูป ไม่เห็นเวทนา... ไม่เห็นสัญญา... ไม่เห็นสังขาร... ไม่เห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่เห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่เห็นวิญญาณในอัตตา ไม่เห็นอัตตาในวิญญาณ ดูกรอาวุโสวิสาขะ สักกายทิฏฐิไม่มีได้อย่างนี้แล’

462. ‘‘Katamo panāyye, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti?

๔๖๒. ‘ข้าแต่แม่เจ้า ก็อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นอย่างไร’

‘‘Ayameva kho, āvuso visākha, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhī’’ti. ‘‘Ariyo panāyye, aṭṭhaṅgiko maggo saṅkhato udāhu asaṅkhato’’ti?

‘ดูกรอาวุโสวิสาขะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ’ ‘ข้าแต่แม่เจ้า ก็อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นสังขตะหรือเป็นอสังขตะ’

‘‘Ariyo kho, āvuso visākha, aṭṭhaṅgiko maggo saṅkhato’’ti.

‘ดูกรอาวุโสวิสาขะ อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นสังขตะ’

‘‘Ariyena nu kho, ayye, aṭṭhaṅgikena maggena tayo khandhā saṅgahitā udāhu tīhi khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito’’ti?

‘ข้าแต่แม่เจ้า ขันธ์ ๓ สงเคราะห์เข้าในอริยมรรคมีองค์ ๘ หรือว่า อริยมรรคมีองค์ ๘ สงเคราะห์เข้าในขันธ์ ๓’

‘‘Na kho, āvuso visākha, ariyena aṭṭhaṅgikena maggena tayo khandhā saṅgahitā; tīhi ca kho, āvuso visākha, khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito. Yā cāvuso visākha, sammāvācā yo ca sammākammanto yo ca sammāājīvo ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā. Yo ca sammāvāyāmo yā ca sammāsati yo ca sammāsamādhi ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā. Yā ca sammādiṭṭhi yo ca sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti.

‘ดูกรอาวุโสวิสาขะ ขันธ์ ๓ ไม่ได้สงเคราะห์เข้าในอริยมรรคมีองค์ ๘ แต่ว่าอริยมรรคมีองค์ ๘ สงเคราะห์เข้าในขันธ์ ๓ ดูกรอาวุโสวิสาขะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในสีลขันธ์ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในสมาธิขันธ์ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในปัญญาขันธ์’

‘‘Katamo panāyye, samādhi, katame dhammā samādhinimittā, katame dhammā samādhiparikkhārā, katamā samādhibhāvanā’’ti?

‘ข้าแต่แม่เจ้า ก็สมาธิเป็นอย่างไร ธรรมที่เป็นนิมิตของสมาธิเป็นอย่างไร ธรรมที่เป็นบริขารของสมาธิเป็นอย่างไร การเจริญสมาธิเป็นอย่างไร’

‘‘Yā kho, āvuso visākha, cittassa ekaggatā ayaṃ samādhi; cattāro satipaṭṭhānā samādhinimittā; cattāro sammappadhānā samādhiparikkhārā. Yā tesaṃyeva dhammānaṃ āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ, ayaṃ ettha samādhibhāvanā’’ti.

‘ดูกรอาวุโสวิสาขะ ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง นี้คือสมาธิ สติปัฏฐาน ๔ เป็นนิมิตของสมาธิ สัมมัปปธาน ๔ เป็นบริขารของสมาธิ การเสพ การเจริญ การทำให้มากซึ่งธรรมเหล่านั้นแล นี้เป็นการเจริญสมาธิในธรรมวินัยนี้’

463. ‘‘Kati panāyye, saṅkhārā’’ti?

๔๖๓. ‘ข้าแต่แม่เจ้า ก็สังขารมีเท่าไร’

‘‘Tayome, āvuso visākha, saṅkhārā – kāyasaṅkhāro, vacīsaṅkhāro, cittasaṅkhāro’’ti.

‘ดูกรอาวุโสวิสาขะ สังขาร ๓ อย่างนี้ คือ กายสังขาร วจีสังขาร จิตตสังขาร’

‘‘Katamo panāyye, kāyasaṅkhāro, katamo vacīsaṅkhāro, katamo cittasaṅkhāro’’ti?

‘ข้าแต่แม่เจ้า ก็กายสังขารเป็นอย่างไร วจีสังขารเป็นอย่างไร จิตตสังขารเป็นอย่างไร’

‘‘Assāsapassāsā kho, āvuso visākha, kāyasaṅkhāro, vitakkavicārā vacīsaṅkhāro, saññā ca vedanā ca cittasaṅkhāro’’ti.

‘ดูกรอาวุโสวิสาขะ ลมอัสสาสะปัสสาสะเป็นกายสังขาร วิตกและวิจารเป็นวจีสังขาร สัญญาและเวทนาเป็นจิตตสังขาร’

‘‘Kasmā panāyye, assāsapassāsā kāyasaṅkhāro, kasmā vitakkavicārā vacīsaṅkhāro, kasmā saññā ca vedanā ca cittasaṅkhāro’’ti?

ข้าแต่แม่เจ้า ก็เพราะเหตุไร ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกจึงชื่อว่ากายสังขาร เพราะเหตุไร วิตกและวิจารจึงชื่อว่าวจีสังขาร เพราะเหตุไร สัญญาและเวทนาจึงชื่อว่าจิตตสังขาร

‘‘Assāsapassāsā kho, āvuso [Pg.376] visākha, kāyikā ete dhammā kāyappaṭibaddhā, tasmā assāsapassāsā kāyasaṅkhāro. Pubbe kho, āvuso visākha, vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindati, tasmā vitakkavicārā vacīsaṅkhāro. Saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittappaṭibaddhā, tasmā saññā ca vedanā ca cittasaṅkhāro’’ti.

ดูกรอาวุโสวิสาขะ ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกแล เป็นธรรมที่เนื่องด้วยกาย เกี่ยวเนื่องกับกาย เพราะเหตุนั้น ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกจึงชื่อว่ากายสังขาร ดูกรอาวุโสวิสาขะ บุคคลตรึกตรองก่อนแล้วจึงเปล่งวาจาในภายหลัง เพราะเหตุนั้น วิตกและวิจารจึงชื่อว่าวจีสังขาร สัญญาและเวทนาเป็นธรรมที่เนื่องด้วยจิต เกี่ยวเนื่องกับจิต เพราะเหตุนั้น สัญญาและเวทนาจึงชื่อว่าจิตตสังขาร

464. ‘‘Kathaṃ panāyye, saññāvedayitanirodhasamāpatti hotī’’ti?

๔๖๔. ข้าแต่แม่เจ้า ก็สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติมีได้อย่างไร

‘‘Na kho, āvuso visākha, saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjantassa bhikkhuno evaṃ hoti – ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjissa’nti vā, ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjāmī’ti vā, ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno’ti vā. Atha khvāssa pubbeva tathā cittaṃ bhāvitaṃ hoti yaṃ taṃ tathattāya upanetī’’ti.

ดูกรอาวุโสวิสาขะ ภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ มิได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ’ หรือ ‘เรากำลังเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ’ หรือ ‘เราเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ ก็หาไม่ แต่จิตของท่านนั้นได้รับการอบรมไว้ก่อนแล้วอย่างนั้น ซึ่งจะนำท่านไปสู่ความเป็นอย่างนั้น

‘‘Saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjantassa panāyye, bhikkhuno katame dhammā paṭhamaṃ nirujjhanti – yadi vā kāyasaṅkhāro, yadi vā vacīsaṅkhāro, yadi vā cittasaṅkhāro’’ti? ‘‘Saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjantassa kho, āvuso visākha, bhikkhuno paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhāro, tato kāyasaṅkhāro, tato cittasaṅkhāro’’ti.

ข้าแต่แม่เจ้า ก็เมื่อภิกษุเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ ธรรมเหล่าไหนดับไปก่อน คือ กายสังขาร วจีสังขาร หรือจิตตสังขาร ดูกรอาวุโสวิสาขะ เมื่อภิกษุเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ วจีสังขารดับไปก่อน ต่อจากนั้นกายสังขารจึงดับ ต่อจากนั้นจิตตสังขารจึงดับ

‘‘Kathaṃ panāyye, saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ hotī’’ti?

ข้าแต่แม่เจ้า ก็การออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติมีได้อย่างไร

‘‘Na kho, āvuso visākha, saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhahantassa bhikkhuno evaṃ hoti – ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhahissa’nti vā, ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhahāmī’ti vā, ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhito’ti vā. Atha khvāssa pubbeva tathā cittaṃ bhāvitaṃ hoti yaṃ taṃ tathattāya upanetī’’ti.

ดูกรอาวุโสวิสาขะ ภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ มิได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ’ หรือ ‘เรากำลังออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ’ หรือ ‘เราออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติแล้ว’ ก็หาไม่ แต่จิตของท่านนั้นได้รับการอบรมไว้ก่อนแล้วอย่างนั้น ซึ่งจะนำท่านไปสู่ความเป็นอย่างนั้น

‘‘Saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhahantassa panāyye, bhikkhuno katame dhammā paṭhamaṃ uppajjanti – yadi vā kāyasaṅkhāro, yadi vā vacīsaṅkhāro, yadi vā cittasaṅkhāro’’ti? ‘‘Saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhahantassa kho, āvuso visākha, bhikkhuno paṭhamaṃ uppajjati cittasaṅkhāro, tato kāyasaṅkhāro, tato vacīsaṅkhāro’’ti.

ข้าแต่แม่เจ้า ก็เมื่อภิกษุออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ธรรมเหล่าไหนเกิดขึ้นก่อน คือ กายสังขาร วจีสังขาร หรือจิตตสังขาร ดูกรอาวุโสวิสาขะ เมื่อภิกษุออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ จิตตสังขารเกิดขึ้นก่อน ต่อจากนั้นกายสังขารจึงเกิด ต่อจากนั้นวจีสังขารจึงเกิด

‘‘Saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitaṃ panāyye, bhikkhuṃ kati phassā phusantī’’ti? ‘‘Saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitaṃ kho, āvuso [Pg.377] visākha, bhikkhuṃ tayo phassā phusanti – suññato phasso, animitto phasso, appaṇihito phasso’’ti.

ข้าแต่แม่เจ้า ก็ผัสสะเท่าไรย่อมถูกต้องภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ดูกรอาวุโสวิสาขะ ผัสสะ ๓ ประการย่อมถูกต้องภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ คือ สุญญตผัสสะ อนิมิตตผัสสะ อัปปณิหิตผัสสะ

‘‘Saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitassa panāyye, bhikkhuno kiṃninnaṃ cittaṃ hoti kiṃpoṇaṃ kiṃpabbhāra’’nti? ‘‘Saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitassa kho, āvuso visākha, bhikkhuno vivekaninnaṃ cittaṃ hoti, vivekapoṇaṃ vivekapabbhāra’’nti.

ข้าแต่แม่เจ้า ก็จิตของภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติย่อมน้อมไปสู่อะไร โน้มไปสู่อะไร โอนไปสู่อะไร ดูกรอาวุโสวิสาขะ จิตของภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติย่อมน้อมไปสู่วิเวก โน้มไปสู่วิเวก โอนไปสู่วิเวก

465. ‘‘Kati panāyye, vedanā’’ti?

๔๖๕. ข้าแต่แม่เจ้า ก็เวทนามีเท่าไร

‘‘Tisso kho imā, āvuso visākha, vedanā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā’’ti.

ดูกรอาวุโสวิสาขะ เวทนาเหล่านี้มี ๓ อย่างแล คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา

‘‘Katamā panāyye, sukhā vedanā, katamā dukkhā vedanā, katamā adukkhamasukhā vedanā’’ti?

ข้าแต่แม่เจ้า ก็สุขเวทนาเป็นไฉน ทุกขเวทนาเป็นไฉน อทุกขมสุขเวทนาเป็นไฉน

‘‘Yaṃ kho, āvuso visākha, kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā sukhaṃ sātaṃ vedayitaṃ – ayaṃ sukhā vedanā. Yaṃ kho, āvuso visākha, kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā dukkhaṃ asātaṃ vedayitaṃ – ayaṃ dukkhā vedanā. Yaṃ kho, āvuso visākha, kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā neva sātaṃ nāsātaṃ vedayitaṃ – ayaṃ adukkhamasukhā vedanā’’ti.

ดูกรอาวุโสวิสาขะ การเสวยอารมณ์ที่เป็นสุขเป็นที่สบายทางกายหรือทางใจอย่างใดอย่างหนึ่งแล นี้คือสุขเวทนา ดูกรอาวุโสวิสาขะ การเสวยอารมณ์ที่เป็นทุกข์ไม่เป็นที่สบายทางกายหรือทางใจอย่างใดอย่างหนึ่งแล นี้คือทุกขเวทนา ดูกรอาวุโสวิสาขะ การเสวยอารมณ์ที่ไม่ใช่ทั้งที่สบายและไม่สบายทางกายหรือทางใจอย่างใดอย่างหนึ่งแล นี้คืออทุกขมสุขเวทนา

‘‘Sukhā panāyye, vedanā kiṃsukhā kiṃdukkhā, dukkhā vedanā kiṃsukhā kiṃdukkhā, adukkhamasukhā vedanā kiṃsukhā kiṃdukkhā’’ti?

ข้าแต่แม่เจ้า ก็สุขเวทนาเป็นสุขเพราะอะไร เป็นทุกข์เพราะอะไร ทุกขเวทนาเป็นสุขเพราะอะไร เป็นทุกข์เพราะอะไร อทุกขมสุขเวทนาเป็นสุขเพราะอะไร เป็นทุกข์เพราะอะไร

‘‘Sukhā kho, āvuso visākha, vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā; dukkhā vedanā ṭhitidukkhā vipariṇāmasukhā; adukkhamasukhā vedanā ñāṇasukhā aññāṇadukkhā’’ti.

ดูกรอาวุโสวิสาขะ สุขเวทนาแล เป็นสุขเพราะความตั้งอยู่ เป็นทุกข์เพราะความแปรปรวนไป ทุกขเวทนาเป็นทุกข์เพราะความตั้งอยู่ เป็นสุขเพราะความแปรปรวนไป อทุกขมสุขเวทนาเป็นสุขเพราะความรู้ เป็นทุกข์เพราะความไม่รู้

‘‘Sukhāya panāyye, vedanāya kiṃ anusayo anuseti, dukkhāya vedanāya kiṃ anusayo anuseti, adukkhamasukhāya vedanāya kiṃ anusayo anusetī’’ti?

ข้าแต่แม่เจ้า ก็อนุสัยอะไรนอนเนื่องในสุขเวทนา อนุสัยอะไรนอนเนื่องในทุกขเวทนา อนุสัยอะไรนอนเนื่องในอทุกขมสุขเวทนา

‘‘Sukhāya kho, āvuso visākha, vedanāya rāgānusayo anuseti, dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anuseti, adukkhamasukhāya vedanāya avijjānusayo anusetī’’ti.

ดูกรอาวุโสวิสาขะ ราคานุสัยนอนเนื่องในสุขเวทนา ปฏิฆานุสัยนอนเนื่องในทุกขเวทนา อวิชชานุสัยนอนเนื่องในอทุกขมสุขเวทนา

‘‘Sabbāya nu kho, ayye, sukhāya vedanāya rāgānusayo anuseti, sabbāya dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anuseti, sabbāya adukkhamasukhāya vedanāya avijjānusayo anusetī’’ti?

ข้าแต่แม่เจ้า ก็ราคานุสัยนอนเนื่องในสุขเวทนาทั้งปวงหรือ ปฏิฆานุสัยนอนเนื่องในทุกขเวทนาทั้งปวงหรือ อวิชชานุสัยนอนเนื่องในอทุกขมสุขเวทนาทั้งปวงหรือ

‘‘Na kho, āvuso visākha, sabbāya sukhāya vedanāya rāgānusayo anuseti, na sabbāya dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anuseti, na sabbāya adukkhamasukhāya vedanāya avijjānusayo anusetī’’ti.

ดูกรอาวุโสวิสาขะ ราคานุสัยมิได้นอนเนื่องในสุขเวทนาทั้งปวง ปฏิฆานุสัยมิได้นอนเนื่องในทุกขเวทนาทั้งปวง อวิชชานุสัยมิได้นอนเนื่องในอทุกขมสุขเวทนาทั้งปวง

‘‘Sukhāya [Pg.378] panāyye, vedanāya kiṃ pahātabbaṃ, dukkhāya vedanāya kiṃ pahātabbaṃ, adukkhamasukhāya vedanāya kiṃ pahātabba’’nti?

ข้าแต่แม่เจ้า ก็ในสุขเวทนาควรละอะไร ในทุกขเวทนาควรละอะไร ในอทุกขมสุขเวทนาควรละอะไร

‘‘Sukhāya kho, āvuso visākha, vedanāya rāgānusayo pahātabbo, dukkhāya vedanāya paṭighānusayo pahātabbo, adukkhamasukhāya vedanāya avijjānusayo pahātabbo’’ti.

“ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ อันราคานุสัย ท่านพึงละในสุขเวทนา, อันปฏิฆานุสัย ท่านพึงละในทุกขเวทนา, อันอวิชชานุสัย ท่านพึงละในอทุกขมสุขเวทนา”

‘‘Sabbāya nu kho, ayye, sukhāya vedanāya rāgānusayo pahātabbo, sabbāya dukkhāya vedanāya paṭighānusayo pahātabbo, sabbāya adukkhamasukhāya vedanāya avijjānusayo pahātabbo’’ti?

“ข้าแต่แม่เจ้า อันราคานุสัย บุคคลพึงละในสุขเวทนาทั้งปวงหรือหนอแล, อันปฏิฆานุสัย บุคคลพึงละในทุกขเวทนาทั้งปวงหรือหนอแล, อันอวิชชานุสัย บุคคลพึงละในอทุกขมสุขเวทนาทั้งปวงหรือหนอแล”

‘‘Na kho, āvuso visākha, sabbāya sukhāya vedanāya rāgānusayo pahātabbo, na sabbāya dukkhāya vedanāya paṭighānusayo pahātabbo, na sabbāya adukkhamasukhāya vedanāya avijjānusayo pahātabbo. Idhāvuso visākha, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Rāgaṃ tena pajahati, na tattha rāgānusayo anuseti. Idhāvuso visākha, bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmi yadariyā etarahi āyatanaṃ upasampajja viharantī’ti? Iti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati pihāppaccayā domanassaṃ. Paṭighaṃ tena pajahati, na tattha paṭighānusayo anuseti. Idhāvuso visākha, bhikkhu sukhassa ca pahānā, dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā, adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Avijjaṃ tena pajahati, na tattha avijjānusayo anusetī’’ti.

“ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ อันราคานุสัย บุคคลไม่พึงละในสุขเวทนาทั้งปวง, อันปฏิฆานุสัย บุคคลไม่พึงละในทุกขเวทนาทั้งปวง, อันอวิชชานุสัย บุคคลไม่พึงละในอทุกขมสุขเวทนาทั้งปวง. ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอละราคะได้ด้วยปฐมฌานนั้น ราคานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในปฐมฌานนั้น. ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เมื่อไรหนอ เราจึงจะบรรลุอายตนะที่พระอริยเจ้าทั้งหลายบรรลุอยู่ในบัดนี้อยู่เล่า’ ดังนี้. เมื่อเธอปรารภวิโมกข์อันยอดเยี่ยม เกิดโทมนัสขึ้นเพราะความปรารภเป็นปัจจัย เธอละปฏิฆะได้ด้วยโทมนัสนั้น ปฏิฆานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในโทมนัสนั้น. ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อน บรรลุจตุตถฌาน ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีอุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์อยู่ เธอละอวิชชาได้ด้วยจตุตถฌานนั้น อวิชชานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในจตุตถฌานนั้น”

466. ‘‘Sukhāya panāyye, vedanāya kiṃ paṭibhāgo’’ti?

๔๖๖. “ข้าแต่แม่เจ้า ก็อะไรเป็นส่วนเปรียบของสุขเวทนา”

‘‘Sukhāya kho, āvuso visākha, vedanāya dukkhā vedanā paṭibhāgo’’ti.

“ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ทุกขเวทนาเป็นส่วนเปรียบของสุขเวทนา”

‘‘Dukkhāya pannāyye, vedanāya kiṃ paṭibhāgo’’ti?

“ข้าแต่แม่เจ้า ก็อะไรเป็นส่วนเปรียบของทุกขเวทนา”

‘‘Dukkhāya kho, āvuso visākha, vedanāya sukhā vedanā paṭibhāgo’’ti.

“ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ สุขเวทนาเป็นส่วนเปรียบของทุกขเวทนา”

‘‘Adukkhamasukhāya panāyye, vedanāya kiṃ paṭibhāgo’’ti?

“ข้าแต่แม่เจ้า ก็อะไรเป็นส่วนเปรียบของอทุกขมสุขเวทนา”

‘‘Adukkhamasukhāya kho, āvuso visākha, vedanāya avijjā paṭibhāgo’’ti.

“ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ อวิชชาเป็นส่วนเปรียบของอทุกขมสุขเวทนา”

‘‘Avijjāya panāyye, kiṃ paṭibhāgo’’ti?

“ข้าแต่แม่เจ้า ก็อะไรเป็นส่วนเปรียบของอวิชชา”

‘‘Avijjāya kho, āvuso visākha, vijjā paṭibhāgo’’ti.

“ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ วิชชาเป็นส่วนเปรียบของอวิชชา”

‘‘Vijjāya panāyye, kiṃ paṭibhāgo’’ti?

“ข้าแต่แม่เจ้า ก็อะไรเป็นส่วนเปรียบของวิชชา”

‘‘Vijjāya kho, āvuso visākha, vimutti paṭibhāgo’’ti.

“ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ วิมุตติเป็นส่วนเปรียบของวิชชา”

‘‘Vimuttiyā panāyye, kiṃ paṭibhāgo’’ti?

“ข้าแต่แม่เจ้า ก็อะไรเป็นส่วนเปรียบของวิมุตติ”

‘‘Vimuttiyā kho, āvuso visākha, nibbānaṃ paṭibhāgo’’ti.

“ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ นิพพานเป็นส่วนเปรียบของวิมุตติ”

‘‘Nibbānassa panāyye, kiṃ paṭibhāgo’’ti? ‘‘Accayāsi, āvuso visākha, pañhaṃ, nāsakkhi pañhānaṃ pariyantaṃ gahetuṃ. Nibbānogadhañhi, āvuso visākha, brahmacariyaṃ, nibbānaparāyanaṃ nibbānapariyosānaṃ. Ākaṅkhamāno ca tvaṃ, āvuso visākha, bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ puccheyyāsi, yathā ca te bhagavā byākaroti tathā naṃ dhāreyyāsī’’ti.

“ข้าแต่แม่เจ้า ก็อะไรเป็นส่วนเปรียบของพระนิพพาน” “ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ท่านก้าวล่วงปัญหาไปเสียแล้ว ไม่สามารถจะกำหนดที่สุดของปัญหาได้. ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ พรหมจรรย์มีนิพพานเป็นที่หยั่งลง มีนิพพานเป็นเบื้องหน้า มีนิพพานเป็นที่สุด. ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ถ้าท่านหวังอยู่ พึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามถึงเนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แก่ท่านฉันใด ท่านพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้ฉันนั้น”

467. Atha kho visākho upāsako dhammadinnāya bhikkhuniyā bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā dhammadinnaṃ bhikkhuniṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho visākho upāsako yāvatako ahosi dhammadinnāya bhikkhuniyā saddhiṃ kathāsallāpo taṃ sabbaṃ bhagavato ārocesi. Evaṃ vutte, bhagavā visākhaṃ upāsakaṃ etadavoca – ‘‘paṇḍitā, visākha, dhammadinnā bhikkhunī, mahāpaññā, visākha, dhammadinnā bhikkhunī. Maṃ cepi tvaṃ, visākha, etamatthaṃ puccheyyāsi, ahampi taṃ evamevaṃ byākareyyaṃ, yathā taṃ dhammadinnāya bhikkhuniyā byākataṃ. Eso cevetassa attho. Evañca naṃ dhārehī’’ti.

๔๖๗. ครั้งนั้นแล วิสาขอุบาสก ชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของธัมมทินนาภิกษุณีแล้ว ลุกจากอาสนะ อภิวาทธัมมทินนาภิกษุณี กระทำประทักษิณแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง. วิสาขอุบาสกนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลเรื่องที่ตนสนทนากับธัมมทินนาภิกษุณีทั้งหมดแด่พระผู้มีพระภาค. เมื่อวิสาขอุบาสกกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกะวิสาขอุบาสกว่า “ดูก่อนวิสาขะ ธัมมทินนาภิกษุณีเป็นบัณฑิต, ดูก่อนวิสาขะ ธัมมทินนาภิกษุณีมีปัญญามาก. ดูก่อนวิสาขะ แม้ท่านพึงถามเนื้อความนี้กะเรา เราก็พึงพยากรณ์เนื้อความนั้น เหมือนที่ธัมมทินนาภิกษุณีพยากรณ์แล้วนั้นแหละ นี้เป็นเนื้อความแห่งปัญหานั้น ท่านจงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้นเถิด”

Idamavoca bhagavā. Attamano visākho upāsako bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว. วิสาขอุบาสกมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Cūḷavedallasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ.

จูฬเวทัลลสูตรที่ ๔ จบ

5. Cūḷadhammasamādānasuttaṃ

๕. จูฬธัมมสมาทานสูตร

468. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, dhammasamādānāni. Katamāni cattāri? Atthi, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannasukhaṃ āyatiṃ dukkhavipākaṃ; atthi, bhikkhave[Pg.380], dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhañceva āyatiñca dukkhavipākaṃ; atthi, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhaṃ āyatiṃ sukhavipākaṃ; atthi, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannasukhañceva āyatiñca sukhavipākaṃ’’.

๔๖๘. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี ใกล้พระนครสาวัตถี. ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย”. ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “พระเจ้าข้า”. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธัมมสมาทาน (การสมาทานธรรม) ๔ ประการนี้. ๔ ประการเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธัมมสมาทานที่มีสุขในปัจจุบัน แต่มีทุกข์เป็นวิบากในอนาคต มีอยู่. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธัมมสมาทานที่มีทุกข์ในปัจจุบัน และมีทุกข์เป็นวิบากในอนาคต มีอยู่. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธัมมสมาทานที่มีทุกข์ในปัจจุบัน แต่มีสุขเป็นวิบากในอนาคต มีอยู่. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธัมมสมาทานที่มีสุขในปัจจุบัน และมีสุขเป็นวิบากในอนาคต มีอยู่.”

469. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannasukhaṃ āyatiṃ dukkhavipākaṃ? Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘natthi kāmesu doso’ti. Te kāmesu pātabyataṃ āpajjanti. Te kho moḷibaddhāhi paribbājikāhi paricārenti. Te evamāhaṃsu – ‘kiṃsu nāma te bhonto samaṇabrāhmaṇā kāmesu anāgatabhayaṃ sampassamānā kāmānaṃ pahānamāhaṃsu, kāmānaṃ pariññaṃ paññapenti? Sukho imissā paribbājikāya taruṇāya mudukāya lomasāya bāhāya samphasso’ti te kāmesu pātabyataṃ āpajjanti. Te kāmesu pātabyataṃ āpajjitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti. Te tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti. Te evamāhaṃsu – ‘idaṃ kho te bhonto samaṇabrāhmaṇā kāmesu anāgatabhayaṃ sampassamānā kāmānaṃ pahānamāhaṃsu, kāmānaṃ pariññaṃ paññapenti, ime hi mayaṃ kāmahetu kāmanidānaṃ dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayāmā’ti. Seyyathāpi, bhikkhave, gimhānaṃ pacchime māse māluvāsipāṭikā phaleyya. Atha kho taṃ, bhikkhave, māluvābījaṃ aññatarasmiṃ sālamūle nipateyya. Atha kho, bhikkhave, yā tasmiṃ sāle adhivatthā devatā sā bhītā saṃviggā santāsaṃ āpajjeyya. Atha kho, bhikkhave, tasmiṃ sāle adhivatthāya devatāya mittāmaccā ñātisālohitā ārāmadevatā vanadevatā rukkhadevatā osadhitiṇavanappatīsu adhivatthā devatā saṅgamma samāgamma evaṃ samassāseyyuṃ – ‘mā bhavaṃ bhāyi, mā bhavaṃ bhāyi; appeva nāmetaṃ māluvābījaṃ moro vā gileyya, mago vā khādeyya, davaḍāho vā ḍaheyya, vanakammikā vā uddhareyyuṃ, upacikā vā uṭṭhaheyyuṃ, abījaṃ vā panassā’ti. Atha kho taṃ, bhikkhave, māluvābījaṃ neva moro gileyya, na mago khādeyya, na davaḍāho ḍaheyya, na vanakammikā uddhareyyuṃ, na upacikā uṭṭhaheyyuṃ, bījañca panassa taṃ pāvussakena meghena abhippavuṭṭhaṃ [Pg.381] sammadeva viruheyya. Sāssa māluvālatā taruṇā mudukā lomasā vilambinī, sā taṃ sālaṃ upaniseveyya. Atha kho, bhikkhave, tasmiṃ sāle adhivatthāya devatāya evamassa – ‘kiṃsu nāma te bhonto mittāmaccā ñātisālohitā ārāmadevatā vanadevatā rukkhadevatā osadhitiṇavanappatīsu adhivatthā devatā māluvābīje anāgatabhayaṃ sampassamānā saṅgamma samāgamma evaṃ samassāsesuṃ – ‘‘mā bhavaṃ bhāyi mā bhavaṃ bhāyi, appeva nāmetaṃ māluvābījaṃ moro vā gileyya, mago vā khādeyya, davaḍāho vā ḍaheyya, vanakammikā vā uddhareyyuṃ, upacikā vā uṭṭhaheyyuṃ, abījaṃ vā panassā’’ti; sukho imissā māluvālatāya taruṇāya mudukāya lomasāya vilambiniyā samphasso’ti. Sā taṃ sālaṃ anuparihareyya. Sā taṃ sālaṃ anupariharitvā upari viṭabhiṃ kareyya. Upari viṭabhiṃ karitvā oghanaṃ janeyya. Oghanaṃ janetvā ye tassa sālassa mahantā mahantā khandhā te padāleyya. Atha kho, bhikkhave, tasmiṃ sāle adhivatthāya devatāya evamassa – ‘idaṃ kho te bhonto mittāmaccā ñātisālohitā ārāmadevatā vanadevatā rukkhadevatā osadhitiṇavanappatīsu adhivatthā devatā māluvābīje anāgatabhayaṃ sampassamānā saṅgamma samāgamma evaṃ samassāsesuṃ – ‘‘mā bhavaṃ bhāyi mā bhavaṃ bhāyi, appeva nāmetaṃ māluvābījaṃ moro vā gileyya, mago vā khādeyya, davaḍāho vā ḍaheyya, vanakammikā vā uddhareyyuṃ, upacikā vā uṭṭhaheyyuṃ abījaṃ vā panassā’’ti. Yañcāhaṃ māluvābījahetu dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayāmī’ti. Evameva kho, bhikkhave, santi eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino ‘natthi kāmesu doso’ti. Te kāmesu pātabyataṃ āpajjanti. Te moḷibaddhāhi paribbājikāhi paricārenti. Te evamāhaṃsu – ‘kiṃsu nāma te bhonto samaṇabrāhmaṇā kāmesu anāgatabhayaṃ sampassamānā kāmānaṃ pahānamāhaṃsu, kāmānaṃ pariññaṃ paññapenti? Sukho imissā paribbājikāya taruṇāya mudukāya lomasāya bāhāya samphasso’ti. Te kāmesu pātabyataṃ āpajjanti. Te kāmesu pātabyataṃ āpajjitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti. Te tattha dukkhā tibbā kharā [Pg.382] kaṭukā vedanā vedayanti. Te evamāhaṃsu – ‘idaṃ kho te bhonto samaṇabrāhmaṇā kāmesu anāgatabhayaṃ sampassamānā kāmānaṃ pahānamāhaṃsu, kāmānaṃ pariññaṃ paññapenti. Ime hi mayaṃ kāmahetu kāmanidānaṃ dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayāmā’ti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannasukhaṃ āyatiṃ dukkhavipākaṃ.

๔๖๙. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมสมาทานที่เป็นสุขในปัจจุบัน แต่มีทุกข์เป็นวิบากในอนาคต เป็นอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์บางพวกมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โทษในกามทั้งหลายไม่มี’ พวกเขาย่อมถึงความบริโภคกามทั้งหลาย พวกเขาย่อมเพลิดเพลินอยู่กับปริพาชิกาผู้เกล้าผมมวย พวกเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นเห็นภัยในอนาคตอะไรในกามทั้งหลายหนอ จึงกล่าวถึงการละกาม บัญญัติปริญญาในกามทั้งหลาย สัมผัสทางแขนของปริพาชิกานี้ที่ยังสาว อ่อนนุ่ม มีขนอ่อน น่ารื่นรมย์’ ดังนี้แล้ว พวกเขาก็ถึงความบริโภคกาม พวกเขาถึงความบริโภคกามแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ในนรกนั้น พวกเขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง หยาบ เผ็ดร้อน พวกเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นเห็นภัยในอนาคตนี้ในกามทั้งหลาย จึงกล่าวถึงการละกาม บัญญัติปริญญาในกามทั้งหลาย เพราะว่าพวกเรานี้มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด จึงเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง หยาบ เผ็ดร้อน’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อน ผลเถามะลุวาพึงแตกออก ครั้งนั้น เมล็ดเถามะลุวานั้นพึงตกลงที่โคนต้นสาละต้นหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น เทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นสาละนั้น พึงกลัว สะดุ้ง ถึงความหวาดหวั่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น มิตรสหาย อำมาตย์ ญาติสาโลหิตของเทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นสาละนั้น คือ อารามเทวดา วนเทวดา รุกขเทวดา และเทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นยา ต้นหญ้า และต้นไม้ใหญ่ พึงประชุมพร้อมกันแล้วปลอบโยนอย่างนี้ว่า ‘ท่านอย่ากลัวเลย ท่านอย่ากลัวเลย บางทีนกยูงพึงกลืนกินเมล็ดเถามะลุวานั้นเสีย หรือเนื้อพึงกินเสีย หรือไฟป่าพึงไหม้เสีย หรือคนทำงานในป่าพึงเก็บไปเสีย หรือปลวกพึงขนไปเสีย หรือบางทีมันอาจเป็นเมล็ดที่ไม่งอกก็ได้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น นกยูงก็ไม่กลืนกินเมล็ดเถามะลุวานั้น เนื้อก็ไม่กิน ไฟป่าก็ไม่ไหม้ คนทำงานในป่าก็ไม่เก็บไป ปลวกก็ไม่ขนไป และเมล็ดนั้นก็เป็นเมล็ดที่งอกได้ ถูกฝนในต้นฤดูฝนรดแล้ว ก็งอกงามขึ้นโดยแท้ เถามะลุวานั้นยังอ่อน นุ่ม มีขนอ่อน ห้อยย้อย มันพึงอาศัยต้นสาละนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น เทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นสาละนั้น พึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ท่านมิตรสหาย อำมาตย์ ญาติสาโลหิต คือ อารามเทวดา วนเทวดา รุกขเทวดา และเทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นยา ต้นหญ้า และต้นไม้ใหญ่ เห็นภัยในอนาคตอะไรในเมล็ดเถามะลุวาหนอ จึงได้ประชุมพร้อมกันแล้วปลอบโยนเราอย่างนี้ว่า “ท่านอย่ากลัวเลย ท่านอย่ากลัวเลย บางทีนกยูงพึงกลืนกินเมล็ดเถามะลุวานั้นเสีย หรือเนื้อพึงกินเสีย หรือไฟป่าพึงไหม้เสีย หรือคนทำงานในป่าพึงเก็บไปเสีย หรือปลวกพึงขนไปเสีย หรือบางทีมันอาจเป็นเมล็ดที่ไม่งอกก็ได้” สัมผัสของเถามะลุวานี้ที่ยังอ่อน นุ่ม มีขนอ่อน ห้อยย้อย น่ารื่นรมย์’ เถามะลุวานั้นพึงเลื้อยพันต้นสาละนั้น ครั้นเลื้อยพันต้นสาละนั้นแล้ว พึงทำซุ้มอยู่ข้างบน ครั้นทำซุ้มอยู่ข้างบนแล้ว พึงแผ่เครือข่ายลงมา ครั้นแผ่เครือข่ายลงมาแล้ว พึงทำลายกิ่งใหญ่ๆ ของต้นสาละนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น เทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นสาละนั้น พึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ท่านมิตรสหาย อำมาตย์ ญาติสาโลหิต คือ อารามเทวดา วนเทวดา รุกขเทวดา และเทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นยา ต้นหญ้า และต้นไม้ใหญ่ เห็นภัยในอนาคตนี้ในเมล็ดเถามะลุวา จึงได้ประชุมพร้อมกันแล้วปลอบโยนเราอย่างนี้ว่า “ท่านอย่ากลัวเลย ท่านอย่ากลัวเลย บางทีนกยูงพึงกลืนกินเมล็ดเถามะลุวานั้นเสีย หรือเนื้อพึงกินเสีย หรือไฟป่าพึงไหม้เสีย หรือคนทำงานในป่าพึงเก็บไปเสีย หรือปลวกพึงขนไปเสีย หรือบางทีมันอาจเป็นเมล็ดที่ไม่งอกก็ได้” และเรานี้มีเมล็ดเถามะลุวาเป็นเหตุ จึงเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง หยาบ เผ็ดร้อน’ ฉันนั้นเหมือนกันแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์บางพวกมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โทษในกามทั้งหลายไม่มี’ พวกเขาย่อมถึงความบริโภคกามทั้งหลาย พวกเขาย่อมเพลิดเพลินอยู่กับปริพาชิกาผู้เกล้าผมมวย พวกเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นเห็นภัยในอนาคตอะไรในกามทั้งหลายหนอ จึงกล่าวถึงการละกาม บัญญัติปริญญาในกามทั้งหลาย สัมผัสทางแขนของปริพาชิกานี้ที่ยังสาว อ่อนนุ่ม มีขนอ่อน น่ารื่นรมย์’ พวกเขาก็ถึงความบริโภคกาม พวกเขาถึงความบริโภคกามแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ในนรกนั้น พวกเขาย่อมเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง หยาบ เผ็ดร้อน พวกเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นเห็นภัยในอนาคตนี้ในกามทั้งหลาย จึงกล่าวถึงการละกาม บัญญัติปริญญาในกามทั้งหลาย เพราะว่าพวกเรานี้มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นแดนเกิด จึงเสวยเวทนาอันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง หยาบ เผ็ดร้อน’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ธรรมสมาทานที่เป็นสุขในปัจจุบัน แต่มีทุกข์เป็นวิบากในอนาคต”

470. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhañceva āyatiñca dukkhavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco acelako hoti muttācāro hatthāpalekhano, naehibhaddantiko, natiṭṭhabhaddantiko, nābhihaṭaṃ, na uddissakataṃ, na nimantanaṃ sādiyati, so na kumbhimukhā paṭiggaṇhāti, na kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti, na eḷakamantaraṃ, na daṇḍamantaraṃ, na musalamantaraṃ, na dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ, na gabbhiniyā, na pāyamānāya, na purisantaragatāya, na saṅkittīsu, na yattha sā upaṭṭhito hoti, na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī, na macchaṃ, na maṃsaṃ, na suraṃ, na merayaṃ, na thusodakaṃ pivati. So ekāgāriko vā hoti ekālopiko, dvāgāriko vā hoti dvālopiko…pe… sattāgāriko vā hoti sattālopiko. Ekissāpi dattiyā yāpeti, dvīhipi dattīhi yāpeti… sattahipi dattīhi yāpeti. Ekāhikampi āhāraṃ āhāreti, dvīhikampi āhāraṃ āhāreti… sattāhikampi āhāraṃ āhāreti. Iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. So sākabhakkho vā hoti, sāmākabhakkho vā hoti, nīvārabhakkho vā hoti, daddulabhakkho vā hoti, haṭabhakkho vā hoti, kaṇabhakkho vā hoti, ācāmabhakkho vā hoti, piññākabhakkho vā hoti, tiṇabhakkho vā hoti, gomayabhakkho vā hoti, vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī. So sāṇānipi dhāreti, masāṇānipi dhāreti, chavadussānipi dhāreti, paṃsukūlānipi dhāreti, tirīṭānipi dhāreti, ajinampi dhāreti, ajinakkhipampi dhāreti, kusacīrampi dhāreti, vākacīrampi dhāreti, phalakacīrampi dhāreti, kesakambalampi dhāreti, vāḷakambalampi dhāreti, ulūkapakkhampi dhāreti, kesamassulocakopi hoti, kesamassulocanānuyogamanuyutto, ubbhaṭṭhakopi hoti, āsanapaṭikkhitto, ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto, kaṇṭakāpassayikopi hoti, kaṇṭakāpassaye seyyaṃ [Pg.383] kappeti, sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Iti evarūpaṃ anekavihitaṃ kāyassa ātāpanaparitāpanānuyogamanuyutto viharati. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhañceva āyatiñca dukkhavipākaṃ.

๔๗๐. ภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมสมาทานที่เป็นทุกข์ในปัจจุบัน และมีทุกข์เป็นวิบากต่อไป เป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นอเจลก (ชีเปลือย) มีอาจารไม่ดีงาม เลียมือ ไม่รับภิกษาที่เขากล่าวว่า ‘นิมนต์มาเถิด ท่านผู้เจริญ’ ไม่รับภิกษาที่เขากล่าวว่า ‘นิมนต์หยุดก่อนเถิด ท่านผู้เจริญ’ ไม่รับภิกษาที่เขานำมาให้ ไม่รับภิกษาที่เขาทำเจาะจง ไม่รับการนิมนต์ เขาไม่รับภิกษาจากปากหม้อ ไม่รับภิกษาจากปากกระเชอ ไม่รับภิกษาที่คร่อมธรณีประตู ไม่รับภิกษาที่คร่อมท่อนไม้ ไม่รับภิกษาที่คร่อมสาก ไม่รับภิกษาของคน ๒ คนที่กำลังบริโภคอยู่ ไม่รับภิกษาของหญิงมีครรภ์ ไม่รับภิกษาของหญิงที่กำลังให้ลูกดื่มนม ไม่รับภิกษาของหญิงที่คลอเคลียอยู่กับบุรุษ ไม่รับภิกษาที่นัดแนะกันทำไว้ ไม่รับภิกษาในที่ที่มีสุนัขรออยู่ ไม่รับภิกษาในที่ที่มีแมลงวันไต่ตอมเป็นกลุ่ม ไม่รับปลา ไม่รับเนื้อ ไม่ดื่มสุรา ไม่ดื่มเมรัย ไม่ดื่มน้ำหมักดอง เขาเป็นผู้รับภิกษาในเรือนหลังเดียวบ้าง เป็นผู้ฉันคำเดียวบ้าง เป็นผู้รับภิกษาในเรือน ๒ หลังบ้าง เป็นผู้ฉัน ๒ คำบ้าง ... เป็นผู้รับภิกษาในเรือน ๗ หลังบ้าง เป็นผู้ฉัน ๗ คำบ้าง เขายังอัตภาพให้เป็นไปด้วยภิกษาเพียงทัพพีเดียวบ้าง ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยภิกษา ๒ ทัพพีบ้าง ... ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยภิกษา ๗ ทัพพีบ้าง เขาฉันอาหารเว้นวันหนึ่งบ้าง ฉันอาหารเว้น ๒ วันบ้าง ... ฉันอาหารเว้น ๗ วันบ้าง เป็นผู้ประกอบความขวนขวายในการฉันอาหารที่เวียนมาตามวาระเช่นนี้ แม้กึ่งเดือนอยู่ เขาเป็นผู้มีผักเป็นภักษาบ้าง มีข้าวฟ่างเป็นภักษาบ้าง มีลูกเดือยเป็นภักษาบ้าง มีหนังดิบเป็นภักษาบ้าง มีสาหร่ายเป็นภักษาบ้าง มีรำเป็นภักษาบ้าง มีข้าวตังเป็นภักษาบ้าง มีกากงาเป็นภักษาบ้าง มีหญ้าเป็นภักษาบ้าง มีโคมัยเป็นภักษาบ้าง มีเหง้าและผลไม้ในป่าเป็นอาหารยังอัตภาพให้เป็นไป เป็นผู้บริโภคผลไม้ที่หล่นเอง เขาถือผ้าป่านบ้าง ถือผ้าแกมกันบ้าง ถือผ้าห่อศพบ้าง ถือผ้าบังสุกุลบ้าง ถือผ้าเปลือกไม้บ้าง ถือหนังเสือบ้าง ถือหนังเสือพร้อมทั้งเล็บบ้าง ถือผ้าคากรองบ้าง ถือผ้าเปลือกปอกรองบ้าง ถือผ้าผลไม้กรองบ้าง ถือผ้ากัมพลทำด้วยผมคนบ้าง ถือผ้ากัมพลทำด้วยขนหางสัตว์บ้าง ถือปีกนกเค้าบ้าง เป็นผู้ถอนผมและหนวดบ้าง ประกอบความขวนขวายในการถอนผมและหนวด เป็นผู้ยืนอย่างเดียวบ้าง ห้ามอาสนะ เป็นผู้นั่งกระโหย่งบ้าง ประกอบความเพียรด้วยการนั่งกระโหย่ง เป็นผู้นอนบนหนามบ้าง ทำการนอนบนหนาม เป็นผู้ประกอบความขวนขวายในการลงน้ำเป็นครั้งที่ ๓ ในเวลาเย็นอยู่ เป็นผู้ประกอบความขวนขวายในการทำตนให้ลำบากเดือดร้อนด้วยอาการต่าง ๆ หลายอย่างเช่นนี้อยู่ เขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ธรรมสมาทานที่เป็นทุกข์ในปัจจุบัน และมีทุกข์เป็นวิบากต่อไป

471. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhaṃ āyatiṃ sukhavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco pakatiyā tibbarāgajātiko hoti, so abhikkhaṇaṃ rāgajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; pakatiyā tibbadosajātiko hoti, so abhikkhaṇaṃ dosajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; pakatiyā tibbamohajātiko hoti, so abhikkhaṇaṃ mohajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. So sahāpi dukkhena, sahāpi domanassena, assumukhopi rudamāno paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhaṃ āyatiṃ sukhavipākaṃ.

๔๗๑. ภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมสมาทานที่เป็นทุกข์ในปัจจุบัน แต่มีสุขเป็นวิบากต่อไป เป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ โดยปกติเป็นผู้มีราคะกล้า เขาย่อมเสวยทุกขโทมนัสอันเกิดแต่ราคะเนืองๆ โดยปกติเป็นผู้มีโทสะกล้า เขาย่อมเสวยทุกขโทมนัสอันเกิดแต่โทสะเนืองๆ โดยปกติเป็นผู้มีโมหะกล้า เขาย่อมเสวยทุกขโทมนัสอันเกิดแต่โมหะเนืองๆ เขามีหน้าชุ่มด้วยน้ำตาร้องไห้อยู่ พร้อมทั้งทุกข์โทมนัส ประพฤติพรหมจรรย์อันบริบูรณ์บริสุทธิ์อยู่ เขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ธรรมสมาทานที่เป็นทุกข์ในปัจจุบัน แต่มีสุขเป็นวิบากต่อไป

472. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannasukhañceva āyatiñca sukhavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco pakatiyā na tibbarāgajātiko hoti, so na abhikkhaṇaṃ rāgajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; pakatiyā na tibbadosajātiko hoti, so na abhikkhaṇaṃ dosajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; pakatiyā na tibbamohajātiko hoti, so na abhikkhaṇaṃ mohajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. So vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannasukhañceva āyatiñca sukhavipākaṃ. Imāni kho, bhikkhave, cattāri dhammasamādānānī’’ti.

๔๗๒. ภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมสมาทานที่เป็นสุขในปัจจุบัน และมีสุขเป็นวิบากต่อไป เป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ โดยปกติไม่ใช่ผู้มีราคะกล้า เขาย่อมไม่เสวยทุกขโทมนัสอันเกิดแต่ราคะเนืองๆ โดยปกติไม่ใช่ผู้มีโทสะกล้า เขาย่อมไม่เสวยทุกขโทมนัสอันเกิดแต่โทสะเนืองๆ โดยปกติไม่ใช่ผู้มีโมหะกล้า เขาย่อมไม่เสวยทุกขโทมนัสอันเกิดแต่โมหะเนืองๆ เขา สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว เข้าปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป เขาเข้าทุติยฌาน อันเป็นภายใน ผ่องใส เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่ ... เข้าตติยฌาน ... เข้าจตุตถฌานอยู่ เขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ธรรมสมาทานที่เป็นสุขในปัจจุบัน และมีสุขเป็นวิบากต่อไป ภิกษุทั้งหลาย ธรรมสมาทาน ๔ ประการเหล่านี้แล

Idamavoca [Pg.384] bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ดังนี้แล

Cūḷadhammasamādānasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ.

จูฬธัมมสมาทานสูตรที่ ๕ จบ

6. Mahādhammasamādānasuttaṃ

๖. มหาธัมมสมาทานสูตร

473. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘yebhuyyena, bhikkhave, sattā evaṃkāmā evaṃchandā evaṃadhippāyā – ‘aho vata aniṭṭhā akantā amanāpā dhammā parihāyeyyuṃ, iṭṭhā kantā manāpā dhammā abhivaḍḍheyyu’nti. Tesaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃkāmānaṃ evaṃchandānaṃ evaṃadhippāyānaṃ aniṭṭhā akantā amanāpā dhammā abhivaḍḍhanti, iṭṭhā kantā manāpā dhammā parihāyanti. Tatra tumhe, bhikkhave, kaṃ hetuṃ paccethā’’ti? ‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā, bhagavaṃnettikā, bhagavaṃpaṭisaraṇā. Sādhu vata, bhante, bhagavantaññeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho; bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๔๗๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โดยมากแล้ว สัตว์ทั้งหลายมีความปรารถนาอย่างนี้ มีความพอใจอย่างนี้ มีความมุ่งหมายอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้ธรรมทั้งหลายที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ จงเสื่อมไป และขอให้ธรรมทั้งหลายที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ จงเจริญขึ้น’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สำหรับสัตว์เหล่านั้นผู้มีความปรารถนาอย่างนี้ มีความพอใจอย่างนี้ มีความมุ่งหมายอย่างนี้ ธรรมทั้งหลายที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ กลับเจริญขึ้น ส่วนธรรมทั้งหลายที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ กลับเสื่อมไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น พวกเธอเชื่อเหตุอะไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่ง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ดีละหนอ ขอให้เนื้อความแห่งพระภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งแก่พระผู้มีพระภาคเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

474. ‘‘Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano, ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto, sevitabbe dhamme na jānāti asevitabbe dhamme na jānāti, bhajitabbe dhamme na jānāti abhajitabbe dhamme na jānāti. So sevitabbe dhamme ajānanto asevitabbe dhamme ajānanto, bhajitabbe dhamme ajānanto abhajitabbe dhamme ajānanto, asevitabbe dhamme sevati sevitabbe dhamme na sevati, abhajitabbe dhamme bhajati bhajitabbe dhamme na bhajati. Tassa asevitabbe dhamme sevato sevitabbe dhamme asevato, abhajitabbe dhamme bhajato bhajitabbe dhamme abhajato aniṭṭhā akantā amanāpā dhammā [Pg.385] abhivaḍḍhanti, iṭṭhā kantā manāpā dhammā parihāyanti. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, bhikkhave, hoti yathā taṃ aviddasuno.

๔๗๔. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนในโลกนี้ผู้ไม่ได้สดับ ไม่เคยเห็นพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่เคยเห็นสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่รู้ชัดซึ่งธรรมที่ควรเสพ ไม่รู้ชัดซึ่งธรรมที่ไม่ควรเสพ ไม่รู้ชัดซึ่งธรรมที่ควรคบ ไม่รู้ชัดซึ่งธรรมที่ไม่ควรคบ ปุถุชนนั้น เมื่อไม่รู้ชัดซึ่งธรรมที่ควรเสพ ไม่รู้ชัดซึ่งธรรมที่ไม่ควรเสพ ไม่รู้ชัดซึ่งธรรมที่ควรคบ ไม่รู้ชัดซึ่งธรรมที่ไม่ควรคบ ย่อมเสพธรรมที่ไม่ควรเสพ ไม่เสพธรรมที่ควรเสพ ย่อมคบธรรมที่ไม่ควรคบ ไม่คบธรรมที่ควรคบ สำหรับปุถุชนนั้น ผู้เสพธรรมที่ไม่ควรเสพ ไม่เสพธรรมที่ควรเสพ คบธรรมที่ไม่ควรคบ ไม่คบธรรมที่ควรคบ ธรรมทั้งหลายที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ย่อมเจริญขึ้น ส่วนธรรมทั้งหลายที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ย่อมเสื่อมไป ข้อนั้นเพราะเหตุไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อนั้นย่อมเป็นอย่างนั้น เหมือนที่เป็นของผู้ไม่มีปัญญา”

‘‘Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako, ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto, sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto, sevitabbe dhamme jānāti asevitabbe dhamme jānāti, bhajitabbe dhamme jānāti abhajitabbe dhamme jānāti. So sevitabbe dhamme jānanto asevitabbe dhamme jānanto, bhajitabbe dhamme jānanto abhajitabbe dhamme jānanto, asevitabbe dhamme na sevati sevitabbe dhamme sevati, abhajitabbe dhamme na bhajati bhajitabbe dhamme bhajati. Tassa asevitabbe dhamme asevato sevitabbe dhamme sevato, abhajitabbe dhamme abhajato bhajitabbe dhamme bhajato, aniṭṭhā akantā amanāpā dhammā parihāyanti, iṭṭhā kantā manāpā dhammā abhivaḍḍhanti. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, bhikkhave, hoti yathā taṃ viddasuno.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับ เคยเห็นพระอริยเจ้าทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของพระอริยเจ้า เคยเห็นสัตบุรุษทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมรู้ชัดซึ่งธรรมที่ควรเสพ รู้ชัดซึ่งธรรมที่ไม่ควรเสพ รู้ชัดซึ่งธรรมที่ควรคบ รู้ชัดซึ่งธรรมที่ไม่ควรคบ อริยสาวกนั้น เมื่อรู้ชัดซึ่งธรรมที่ควรเสพ รู้ชัดซึ่งธรรมที่ไม่ควรเสพ รู้ชัดซึ่งธรรมที่ควรคบ รู้ชัดซึ่งธรรมที่ไม่ควรคบ ย่อมไม่เสพธรรมที่ไม่ควรเสพ ย่อมเสพธรรมที่ควรเสพ ย่อมไม่คบธรรมที่ไม่ควรคบ ย่อมคบธรรมที่ควรคบ สำหรับอริยสาวกนั้น ผู้ไม่เสพธรรมที่ไม่ควรเสพ เสพธรรมที่ควรเสพ ไม่คบธรรมที่ไม่ควรคบ คบธรรมที่ควรคบ ธรรมทั้งหลายที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ย่อมเสื่อมไป ส่วนธรรมทั้งหลายที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ย่อมเจริญขึ้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อนั้นย่อมเป็นอย่างนั้น เหมือนที่เป็นของผู้มีปัญญา”

475. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, dhammasamādānāni. Katamāni cattāri? Atthi, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhañceva āyatiñca dukkhavipākaṃ; atthi, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannasukhaṃ āyatiṃ dukkhavipākaṃ; atthi, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhaṃ āyatiṃ sukhavipākaṃ; atthi, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannasukhañceva āyatiñca sukhavipākaṃ.

๔๗๕. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมสมาทาน ๔ ประการนี้ ๔ ประการเป็นไฉน คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมสมาทานที่เป็นทุกข์ในปัจจุบันและมีทุกข์เป็นวิบากในอนาคต มีอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมสมาทานที่เป็นสุขในปัจจุบัน แต่มีทุกข์เป็นวิบากในอนาคต มีอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมสมาทานที่เป็นทุกข์ในปัจจุบัน แต่มีสุขเป็นวิบากในอนาคต มีอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมสมาทานที่เป็นสุขในปัจจุบันและมีสุขเป็นวิบากในอนาคต มีอยู่”

476. ‘‘Tatra, bhikkhave, yamidaṃ dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhañceva āyatiñca dukkhavipākaṃ, taṃ avidvā avijjāgato yathābhūtaṃ nappajānāti – ‘idaṃ kho dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhañceva āyatiñca dukkhavipāka’nti. Taṃ avidvā avijjāgato yathābhūtaṃ appajānanto taṃ sevati, taṃ na parivajjeti. Tassa taṃ sevato, taṃ aparivajjayato, aniṭṭhā akantā amanāpā dhammā abhivaḍḍhanti, iṭṭhā kantā manāpā dhammā parihāyanti. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, bhikkhave, hoti yathā taṃ aviddasuno.

๔๗๖. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมสมาทาน ๔ ประการนั้น ธรรมสมาทานใดที่เป็นทุกข์ในปัจจุบันและมีทุกข์เป็นวิบากในอนาคต ผู้ไม่มีปัญญา ผู้อันอวิชชาครอบงำ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งธรรมสมาทานนั้นว่า ‘ธรรมสมาทานนี้แล เป็นทุกข์ในปัจจุบันและมีทุกข์เป็นวิบากในอนาคต’ ผู้นั้นไม่มีปัญญา ผู้อันอวิชชาครอบงำ เมื่อไม่รู้ชัดตามความเป็นจริง ย่อมเสพธรรมสมาทานนั้น ไม่เว้นธรรมสมาทานนั้น สำหรับผู้นั้น ผู้เสพธรรมสมาทานนั้น ไม่เว้นธรรมสมาทานนั้น ธรรมทั้งหลายที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ย่อมเจริญขึ้น ส่วนธรรมทั้งหลายที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ย่อมเสื่อมไป ข้อนั้นเพราะเหตุไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อนั้นย่อมเป็นอย่างนั้น เหมือนที่เป็นของผู้ไม่มีปัญญา”

‘‘Tatra, bhikkhave, yamidaṃ dhammasamādānaṃ paccuppannasukhaṃ āyatiṃ dukkhavipākaṃ taṃ avidvā avijjāgato yathābhūtaṃ nappajānāti – ‘idaṃ kho dhammasamādānaṃ paccuppannasukhaṃ [Pg.386] āyatiṃ dukkhavipāka’nti. Taṃ avidvā avijjāgato yathābhūtaṃ appajānanto taṃ sevati, taṃ na parivajjeti. Tassa taṃ sevato, taṃ aparivajjayato, aniṭṭhā akantā amanāpā dhammā abhivaḍḍhanti, iṭṭhā kantā manāpā dhammā parihāyanti. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, bhikkhave, hoti yathā taṃ aviddasuno.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมสมาทาน ๔ ประการนั้น ธรรมสมาทานใดที่เป็นสุขในปัจจุบัน แต่มีทุกข์เป็นวิบากในอนาคต ผู้ไม่มีปัญญา ผู้อันอวิชชาครอบงำ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งธรรมสมาทานนั้นว่า ‘ธรรมสมาทานนี้แล เป็นสุขในปัจจุบัน แต่มีทุกข์เป็นวิบากในอนาคต’ ผู้นั้นไม่มีปัญญา ผู้อันอวิชชาครอบงำ เมื่อไม่รู้ชัดตามความเป็นจริง ย่อมเสพธรรมสมาทานนั้น ไม่เว้นธรรมสมาทานนั้น สำหรับผู้นั้น ผู้เสพธรรมสมาทานนั้น ไม่เว้นธรรมสมาทานนั้น ธรรมทั้งหลายที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ย่อมเจริญขึ้น ส่วนธรรมทั้งหลายที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ย่อมเสื่อมไป ข้อนั้นเพราะเหตุไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อนั้นย่อมเป็นอย่างนั้น เหมือนที่เป็นของผู้ไม่มีปัญญา”

‘‘Tatra, bhikkhave, yamidaṃ dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhaṃ āyatiṃ sukhavipākaṃ, taṃ avidvā avijjāgato yathābhūtaṃ nappajānāti – ‘idaṃ kho dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhaṃ āyatiṃ sukhavipāka’nti. Taṃ avidvā avijjāgato yathābhūtaṃ appajānanto taṃ na sevati, taṃ parivajjeti. Tassa taṃ asevato, taṃ parivajjayato, aniṭṭhā akantā amanāpā dhammā abhivaḍḍhanti, iṭṭhā kantā manāpā dhammā parihāyanti. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, bhikkhave, hoti yathā taṃ aviddasuno.

ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมสมาทาน 4 ประการนั้น ธรรมสมาทานใดมีทุกข์ในปัจจุบัน แต่มีสุขเป็นวิบากในอนาคต คนเขลาผู้ถูกอวิชชาครอบงำ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘ธรรมสมาทานนี้แลมีทุกข์ในปัจจุบัน แต่มีสุขเป็นวิบากในอนาคต’ เขาผู้เป็นคนเขลา ถูกอวิชชาครอบงำ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริง จึงไม่เสพธรรมสมาทานนั้น ย่อมหลีกเลี่ยงธรรมสมาทานนั้น เมื่อเขาไม่เสพ หลีกเลี่ยงธรรมสมาทานนั้น ธรรมทั้งหลายที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ย่อมเจริญขึ้น ธรรมทั้งหลายที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ย่อมเสื่อมไป ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าธรรมดาของคนเขลาย่อมเป็นเช่นนั้น

‘‘Tatra, bhikkhave, yamidaṃ dhammasamādānaṃ paccuppannasukhañceva āyatiñca sukhavipākaṃ, taṃ avidvā avijjāgato yathābhūtaṃ nappajānāti – ‘idaṃ kho dhammasamādānaṃ paccuppannasukhañceva āyatiñca sukhavipāka’nti. Taṃ avidvā avijjāgato yathābhūtaṃ appajānanto taṃ na sevati, taṃ parivajjeti. Tassa taṃ asevato, taṃ parivajjayato, aniṭṭhā akantā amanāpā dhammā abhivaḍḍhanti, iṭṭhā kantā manāpā dhammā parihāyanti. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, bhikkhave, hoti yathā taṃ aviddasuno.

ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมสมาทาน 4 ประการนั้น ธรรมสมาทานใดมีสุขในปัจจุบันด้วย มีสุขเป็นวิบากในอนาคตด้วย คนเขลาผู้ถูกอวิชชาครอบงำ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘ธรรมสมาทานนี้แลมีสุขในปัจจุบันด้วย มีสุขเป็นวิบากในอนาคตด้วย’ เขาผู้เป็นคนเขลา ถูกอวิชชาครอบงำ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริง จึงไม่เสพธรรมสมาทานนั้น ย่อมหลีกเลี่ยงธรรมสมาทานนั้น เมื่อเขาไม่เสพ หลีกเลี่ยงธรรมสมาทานนั้น ธรรมทั้งหลายที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ย่อมเจริญขึ้น ธรรมทั้งหลายที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ย่อมเสื่อมไป ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าธรรมดาของคนเขลาย่อมเป็นเช่นนั้น

477. ‘‘Tatra, bhikkhave, yamidaṃ dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhañceva āyatiñca dukkhavipākaṃ taṃ vidvā vijjāgato yathābhūtaṃ pajānāti – ‘idaṃ kho dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhañceva āyatiñca dukkhavipāka’nti. Taṃ vidvā vijjāgato yathābhūtaṃ pajānanto taṃ na sevati, taṃ parivajjeti. Tassa taṃ asevato, taṃ parivajjayato, aniṭṭhā akantā amanāpā dhammā parihāyanti, iṭṭhā kantā manāpā dhammā abhivaḍḍhanti. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, bhikkhave, hoti yathā taṃ viddasuno.

๔๗๗. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมสมาทาน 4 ประการนั้น ธรรมสมาทานใดมีทุกข์ในปัจจุบันด้วย มีทุกข์เป็นวิบากในอนาคตด้วย บัณฑิตผู้มีวิชชา ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘ธรรมสมาทานนี้แลมีทุกข์ในปัจจุบันด้วย มีทุกข์เป็นวิบากในอนาคตด้วย’ ท่านผู้เป็นบัณฑิต มีวิชชา รู้ชัดตามความเป็นจริง จึงไม่เสพธรรมสมาทานนั้น ย่อมหลีกเลี่ยงธรรมสมาทานนั้น เมื่อท่านไม่เสพ หลีกเลี่ยงธรรมสมาทานนั้น ธรรมทั้งหลายที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ย่อมเสื่อมไป ธรรมทั้งหลายที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ย่อมเจริญขึ้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าธรรมดาของบัณฑิตย่อมเป็นเช่นนั้น

‘‘Tatra, bhikkhave, yamidaṃ dhammasamādānaṃ paccuppannasukhaṃ āyatiṃ dukkhavipākaṃ taṃ vidvā vijjāgato yathābhūtaṃ pajānāti – ‘idaṃ kho dhammasamādānaṃ paccuppannasukhaṃ āyatiṃ dukkhavipāka’nti. Taṃ vidvā vijjāgato yathābhūtaṃ pajānanto taṃ na sevati, taṃ parivajjeti. Tassa taṃ asevato, taṃ parivajjayato[Pg.387], aniṭṭhā akantā amanāpā dhammā parihāyanti, iṭṭhā kantā manāpā dhammā abhivaḍḍhanti. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, bhikkhave, hoti yathā taṃ viddasuno.

ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมสมาทาน 4 ประการนั้น ธรรมสมาทานใดมีสุขในปัจจุบัน แต่มีทุกข์เป็นวิบากในอนาคต บัณฑิตผู้มีวิชชา ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘ธรรมสมาทานนี้แลมีสุขในปัจจุบัน แต่มีทุกข์เป็นวิบากในอนาคต’ ท่านผู้เป็นบัณฑิต มีวิชชา รู้ชัดตามความเป็นจริง จึงไม่เสพธรรมสมาทานนั้น ย่อมหลีกเลี่ยงธรรมสมาทานนั้น เมื่อท่านไม่เสพ หลีกเลี่ยงธรรมสมาทานนั้น ธรรมทั้งหลายที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ย่อมเสื่อมไป ธรรมทั้งหลายที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ย่อมเจริญขึ้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าธรรมดาของบัณฑิตย่อมเป็นเช่นนั้น

‘‘Tatra, bhikkhave, yamidaṃ dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhaṃ āyatiṃ sukhavipākaṃ taṃ vidvā vijjāgato yathābhūtaṃ pajānāti – ‘idaṃ kho dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhaṃ āyatiṃ sukhavipāka’nti. Taṃ vidvā vijjāgato yathābhūtaṃ pajānanto taṃ sevati, taṃ na parivajjeti. Tassa taṃ sevato, taṃ aparivajjayato, aniṭṭhā akantā amanāpā dhammā parihāyanti, iṭṭhā kantā manāpā dhammā abhivaḍḍhanti. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, bhikkhave, hoti yathā taṃ viddasuno.

ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมสมาทาน 4 ประการนั้น ธรรมสมาทานใดมีทุกข์ในปัจจุบัน แต่มีสุขเป็นวิบากในอนาคต บัณฑิตผู้มีวิชชา ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘ธรรมสมาทานนี้แลมีทุกข์ในปัจจุบัน แต่มีสุขเป็นวิบากในอนาคต’ ท่านผู้เป็นบัณฑิต มีวิชชา รู้ชัดตามความเป็นจริง จึงเสพธรรมสมาทานนั้น ย่อมไม่หลีกเลี่ยงธรรมสมาทานนั้น เมื่อท่านเสพ ไม่หลีกเลี่ยงธรรมสมาทานนั้น ธรรมทั้งหลายที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ย่อมเสื่อมไป ธรรมทั้งหลายที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ย่อมเจริญขึ้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าธรรมดาของบัณฑิตย่อมเป็นเช่นนั้น

‘‘Tatra, bhikkhave, yamidaṃ dhammasamādānaṃ paccuppannasukhañceva āyatiñca sukhavipākaṃ taṃ vidvā vijjāgato yathābhūtaṃ pajānāti – ‘idaṃ kho dhammasamādānaṃ paccuppannasukhañceva āyatiñca sukhavipāka’nti. Taṃ vidvā vijjāgato yathābhūtaṃ pajānanto taṃ sevati, taṃ na parivajjeti. Tassa taṃ sevato, taṃ aparivajjayato, aniṭṭhā akantā amanāpā dhammā parihāyanti, iṭṭhā kantā manāpā dhammā abhivaḍḍhanti. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, bhikkhave, hoti yathā taṃ viddasuno.

ภิกษุทั้งหลาย บรรดาธรรมสมาทาน 4 ประการนั้น ธรรมสมาทานใดมีสุขในปัจจุบันด้วย มีสุขเป็นวิบากในอนาคตด้วย บัณฑิตผู้มีวิชชา ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘ธรรมสมาทานนี้แลมีสุขในปัจจุบันด้วย มีสุขเป็นวิบากในอนาคตด้วย’ ท่านผู้เป็นบัณฑิต มีวิชชา รู้ชัดตามความเป็นจริง จึงเสพธรรมสมาทานนั้น ย่อมไม่หลีกเลี่ยงธรรมสมาทานนั้น เมื่อท่านเสพ ไม่หลีกเลี่ยงธรรมสมาทานนั้น ธรรมทั้งหลายที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ย่อมเสื่อมไป ธรรมทั้งหลายที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ย่อมเจริญขึ้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าธรรมดาของบัณฑิตย่อมเป็นเช่นนั้น

478. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhañceva āyatiñca dukkhavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco sahāpi dukkhena sahāpi domanassena pāṇātipātī hoti, pāṇātipātapaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi dukkhena sahāpi domanassena adinnādāyī hoti, adinnādānapaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi dukkhena sahāpi domanassena kāmesu micchācārī hoti, kāmesu micchācārapaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi dukkhena sahāpi domanassena musāvādī hoti, musāvādapaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi dukkhena sahāpi domanassena pisuṇavāco hoti, pisuṇavācāpaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi dukkhena sahāpi domanassena pharusavāco hoti, pharusavācāpaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi dukkhena sahāpi domanassena samphappalāpī hoti, samphappalāpapaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi [Pg.388] dukkhena sahāpi domanassena abhijjhālu hoti, abhijjhāpaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi dukkhena sahāpi domanassena byāpannacitto hoti, byāpādapaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi dukkhena sahāpi domanassena micchādiṭṭhi hoti, micchādiṭṭhipaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhañceva āyatiñca dukkhavipākaṃ.

๔๗๘. ภิกษุทั้งหลาย ก็การสมาทานธรรมที่เป็นทุกข์ในปัจจุบันและมีวิบากเป็นทุกข์ในอนาคตเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ฆ่าสัตว์ พร้อมด้วยทุกข์ พร้อมด้วยโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัสเพราะการฆ่าสัตว์เป็นปัจจัย เป็นผู้ลักทรัพย์ พร้อมด้วยทุกข์ พร้อมด้วยโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัสเพราะการลักทรัพย์เป็นปัจจัย เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม พร้อมด้วยทุกข์ พร้อมด้วยโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัสเพราะการประพฤติผิดในกามเป็นปัจจัย เป็นผู้พูดเท็จ พร้อมด้วยทุกข์ พร้อมด้วยโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัสเพราะการพูดเท็จเป็นปัจจัย เป็นผู้พูดส่อเสียด พร้อมด้วยทุกข์ พร้อมด้วยโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัสเพราะการพูดส่อเสียดเป็นปัจจัย เป็นผู้พูดคำหยาบ พร้อมด้วยทุกข์ พร้อมด้วยโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัสเพราะการพูดคำหยาบเป็นปัจจัย เป็นผู้พูดเพ้อเจ้อ พร้อมด้วยทุกข์ พร้อมด้วยโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัสเพราะการพูดเพ้อเจ้อเป็นปัจจัย เป็นผู้มีอภิชฌา พร้อมด้วยทุกข์ พร้อมด้วยโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัสเพราะอภิชฌาเป็นปัจจัย เป็นผู้มีจิตพยาบาท พร้อมด้วยทุกข์ พร้อมด้วยโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัสเพราะพยาบาทเป็นปัจจัย เป็นมิจฉาทิฏฐิ พร้อมด้วยทุกข์ พร้อมด้วยโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัสเพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัย บุคคลนั้น เบื้องหน้าแต่การตาย เพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า การสมาทานธรรมที่เป็นทุกข์ในปัจจุบันและมีวิบากเป็นทุกข์ในอนาคต

479. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannasukhaṃ āyatiṃ dukkhavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco sahāpi sukhena sahāpi somanassena pāṇātipātī hoti, pāṇātipātapaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi sukhena sahāpi somanassena adinnādāyī hoti, adinnādānapaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi sukhena sahāpi somanassena kāmesumicchācārī hoti, kāmesumicchācārapaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi sukhena sahāpi somanassena musāvādī hoti, musāvādapaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi sukhena sahāpi somanassena pisuṇavāco hoti, pisuṇavācāpaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi sukhena sahāpi somanassena pharusavāco hoti, pharusavācāpaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi sukhena sahāpi somanassena samphappalāpī hoti, samphappalāpapaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi sukhena sahāpi somanassena abhijjhālu hoti, abhijjhāpaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi sukhena sahāpi somanassena byāpannacitto hoti, byāpādapaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi sukhena sahāpi somanassena micchādiṭṭhi hoti, micchādiṭṭhipaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannasukhaṃ āyatiṃ dukkhavipākaṃ.

๔๗๙. ภิกษุทั้งหลาย ก็การสมาทานธรรมที่เป็นสุขในปัจจุบัน แต่มีวิบากเป็นทุกข์ในอนาคตเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ฆ่าสัตว์ พร้อมด้วยสุข พร้อมด้วยโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัสเพราะการฆ่าสัตว์เป็นปัจจัย เป็นผู้ลักทรัพย์ พร้อมด้วยสุข พร้อมด้วยโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัสเพราะการลักทรัพย์เป็นปัจจัย เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม พร้อมด้วยสุข พร้อมด้วยโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัสเพราะการประพฤติผิดในกามเป็นปัจจัย เป็นผู้พูดเท็จ พร้อมด้วยสุข พร้อมด้วยโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัสเพราะการพูดเท็จเป็นปัจจัย เป็นผู้พูดส่อเสียด พร้อมด้วยสุข พร้อมด้วยโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัสเพราะการพูดส่อเสียดเป็นปัจจัย เป็นผู้พูดคำหยาบ พร้อมด้วยสุข พร้อมด้วยโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัสเพราะการพูดคำหยาบเป็นปัจจัย เป็นผู้พูดเพ้อเจ้อ พร้อมด้วยสุข พร้อมด้วยโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัสเพราะการพูดเพ้อเจ้อเป็นปัจจัย เป็นผู้มีอภิชฌา พร้อมด้วยสุข พร้อมด้วยโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัสเพราะอภิชฌาเป็นปัจจัย เป็นผู้มีจิตพยาบาท พร้อมด้วยสุข พร้อมด้วยโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัสเพราะพยาบาทเป็นปัจจัย เป็นมิจฉาทิฏฐิ พร้อมด้วยสุข พร้อมด้วยโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัสเพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัย บุคคลนั้น เบื้องหน้าแต่การตาย เพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า การสมาทานธรรมที่เป็นสุขในปัจจุบัน แต่มีวิบากเป็นทุกข์ในอนาคต

480. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhaṃ āyatiṃ sukhavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco sahāpi dukkhena sahāpi domanassena pāṇātipātā paṭivirato hoti, pāṇātipātā veramaṇīpaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti[Pg.389]; sahāpi dukkhena sahāpi domanassena adinnādānā paṭivirato hoti, adinnādānā veramaṇīpaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi dukkhena sahāpi domanassena kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā veramaṇīpaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi dukkhena sahāpi domanassena musāvādā paṭivirato hoti, musāvādā veramaṇīpaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi dukkhena sahāpi domanassena pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya veramaṇīpaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi dukkhena sahāpi domanassena pharusāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya veramaṇīpaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi dukkhena sahāpi domanassena samphappalāpā paṭivirato hoti, samphappalāpā veramaṇīpaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi dukkhena sahāpi domanassena anabhijjhālu hoti, anabhijjhāpaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi dukkhena sahāpi domanassena abyāpannacitto hoti, abyāpādapaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi dukkhena sahāpi domanassena sammādiṭṭhi hoti, sammādiṭṭhipaccayā ca dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhaṃ āyatiṃ sukhavipākaṃ.

๔๘๐. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมสมาทานที่เป็นทุกข์ในปัจจุบัน แต่มีสุขเป็นวิบากในอนาคต เป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต พร้อมทั้งความทุกข์ พร้อมทั้งความโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัส เพราะการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นปัจจัย; เป็นผู้งดเว้นจากอทินนาทาน พร้อมทั้งความทุกข์ พร้อมทั้งความโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัส เพราะการงดเว้นจากอทินนาทานเป็นปัจจัย; เป็นผู้งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร พร้อมทั้งความทุกข์ พร้อมทั้งความโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัส เพราะการงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจารเป็นปัจจัย; เป็นผู้งดเว้นจากมุสาวาท พร้อมทั้งความทุกข์ พร้อมทั้งความโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัส เพราะการงดเว้นจากมุสาวาทเป็นปัจจัย; เป็นผู้งดเว้นจากปิสุณาวาจา พร้อมทั้งความทุกข์ พร้อมทั้งความโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัส เพราะการงดเว้นจากปิสุณาวาจาเป็นปัจจัย; เป็นผู้งดเว้นจากผรุสวาจา พร้อมทั้งความทุกข์ พร้อมทั้งความโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัส เพราะการงดเว้นจากผรุสวาจาเป็นปัจจัย; เป็นผู้งดเว้นจากสัมผัปปลาปะ พร้อมทั้งความทุกข์ พร้อมทั้งความโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัส เพราะการงดเว้นจากสัมผัปปลาปะเป็นปัจจัย; เป็นผู้ไม่เพ่งเล็งอยากได้ของเขา พร้อมทั้งความทุกข์ พร้อมทั้งความโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัส เพราะความไม่เพ่งเล็งเป็นปัจจัย; เป็นผู้มีจิตไม่พยาบาท พร้อมทั้งความทุกข์ พร้อมทั้งความโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัส เพราะความไม่พยาบาทเป็นปัจจัย; เป็นผู้มีความเห็นชอบ พร้อมทั้งความทุกข์ พร้อมทั้งความโทมนัส และย่อมเสวยทุกข์โทมนัส เพราะสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย. เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ธรรมสมาทานที่เป็นทุกข์ในปัจจุบัน แต่มีสุขเป็นวิบากในอนาคต

481. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannasukhañceva āyatiñca sukhavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco sahāpi sukhena sahāpi somanassena pāṇātipātā paṭivirato hoti, pāṇātipātā veramaṇīpaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi sukhena sahāpi somanassena adinnādānā paṭivirato hoti, adinnādānā veramaṇīpaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi sukhena sahāpi somanassena kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā veramaṇīpaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi sukhena sahāpi somanassena musāvādā paṭivirato hoti, musāvādā veramaṇīpaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi sukhena sahāpi somanassena pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya [Pg.390] veramaṇīpaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi sukhena sahāpi somanassena pharusāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya veramaṇīpaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi sukhena sahāpi somanassena samphappalāpā paṭivirato hoti, samphappalāpā veramaṇīpaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi sukhena sahāpi somanassena anabhijjhālu hoti, anabhijjhāpaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi sukhena sahāpi somanassena abyāpannacitto hoti, abyāpādapaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti; sahāpi sukhena sahāpi somanassena sammādiṭṭhi hoti, sammādiṭṭhipaccayā ca sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedeti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Idaṃ, vuccati, bhikkhave, dhammasamādānaṃ paccuppannasukhañceva āyatiñca sukhavipākaṃ. Imāni kho, bhikkhave, cattāri dhammasamādānāni.

๔๘๑. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมสมาทานที่เป็นสุขทั้งในปัจจุบันและมีสุขเป็นวิบากในอนาคต เป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต พร้อมทั้งความสุข พร้อมทั้งความโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัส เพราะการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นปัจจัย; เป็นผู้งดเว้นจากอทินนาทาน พร้อมทั้งความสุข พร้อมทั้งความโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัส เพราะการงดเว้นจากอทินนาทานเป็นปัจจัย; เป็นผู้งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร พร้อมทั้งความสุข พร้อมทั้งความโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัส เพราะการงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจารเป็นปัจจัย; เป็นผู้งดเว้นจากมุสาวาท พร้อมทั้งความสุข พร้อมทั้งความโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัส เพราะการงดเว้นจากมุสาวาทเป็นปัจจัย; เป็นผู้งดเว้นจากปิสุณาวาจา พร้อมทั้งความสุข พร้อมทั้งความโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัส เพราะการงดเว้นจากปิสุณาวาจาเป็นปัจจัย; เป็นผู้งดเว้นจากผรุสวาจา พร้อมทั้งความสุข พร้อมทั้งความโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัส เพราะการงดเว้นจากผรุสวาจาเป็นปัจจัย; เป็นผู้งดเว้นจากสัมผัปปลาปะ พร้อมทั้งความสุข พร้อมทั้งความโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัส เพราะการงดเว้นจากสัมผัปปลาปะเป็นปัจจัย; เป็นผู้ไม่เพ่งเล็งอยากได้ของเขา พร้อมทั้งความสุข พร้อมทั้งความโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัส เพราะความไม่เพ่งเล็งเป็นปัจจัย; เป็นผู้มีจิตไม่พยาบาท พร้อมทั้งความสุข พร้อมทั้งความโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัส เพราะความไม่พยาบาทเป็นปัจจัย; เป็นผู้มีความเห็นชอบ พร้อมทั้งความสุข พร้อมทั้งความโสมนัส และย่อมเสวยสุขโสมนัส เพราะสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย. เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ธรรมสมาทานที่เป็นสุขทั้งในปัจจุบันและมีสุขเป็นวิบากในอนาคต. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมสมาทาน ๔ ประการเหล่านี้แล.

482. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, tittakālābu visena saṃsaṭṭho. Atha puriso āgaccheyya jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo dukkhappaṭikūlo. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, ayaṃ tittakālābu visena saṃsaṭṭho, sace ākaṅkhasi piva. Tassa te pivato ceva nacchādessati vaṇṇenapi gandhenapi rasenapi, pivitvā ca pana maraṇaṃ vā nigacchasi maraṇamattaṃ vā dukkha’nti. So taṃ appaṭisaṅkhāya piveyya, nappaṭinissajjeyya. Tassa taṃ pivato ceva nacchādeyya vaṇṇenapi gandhenapi rasenapi, pivitvā ca pana maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ. Tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ dhammasamādānaṃ vadāmi, yamidaṃ dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhañceva āyatiñca dukkhavipākaṃ.

๔๘๒. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนน้ำเต้าขมเจือด้วยยาพิษ. ครั้งนั้น บุรุษผู้ใคร่จะมีชีวิตอยู่ ไม่อยากตาย ใคร่สุข เกลียดทุกข์ พึงมาถึง. ชนทั้งหลายพึงกล่าวกะบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘บุรุษผู้เจริญ น้ำเต้าขมนี้เจือด้วยยาพิษ ถ้าท่านปรารถนาก็จงดื่มเถิด. เมื่อท่านดื่มอยู่ น้ำเต้านั้นจะไม่เป็นที่พอใจของท่าน ทั้งโดยสี โดยกลิ่น หรือโดยรส และเมื่อดื่มแล้ว ท่านจักถึงความตาย หรือจักได้รับทุกข์ปางตาย’. บุรุษนั้นไม่พิจารณาแล้วพึงดื่ม ไม่พึงสละทิ้ง. เมื่อเขาดื่มน้ำเต้านั้นอยู่ น้ำเต้านั้นก็ไม่เป็นที่พอใจของเขา ทั้งโดยสี โดยกลิ่น หรือโดยรส และเมื่อดื่มแล้ว เขาก็พึงถึงความตาย หรือพึงได้รับทุกข์ปางตาย. ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวธรรมสมาทานนี้ คือ ธรรมสมาทานที่เป็นทุกข์ทั้งในปัจจุบันและมีทุกข์เป็นวิบากในอนาคต ว่ามีอุปมาเช่นนั้น.

483. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, āpānīyakaṃso vaṇṇasampanno gandhasampanno rasasampanno. So ca kho visena saṃsaṭṭho. Atha puriso āgaccheyya jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo dukkhappaṭikūlo. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, ayaṃ āpānīyakaṃso vaṇṇasampanno gandhasampanno rasasampanno. So ca kho visena saṃsaṭṭho, sace ākaṅkhasi piva. Tassa te pivatohi kho chādessati vaṇṇenapi gandhenapi rasenapi, pivitvā ca pana maraṇaṃ vā nigacchasi maraṇamattaṃ vā dukkha’nti. So taṃ appaṭisaṅkhāya [Pg.391] piveyya, nappaṭinissajjeyya. Tassa taṃ pivatohi kho chādeyya vaṇṇenapi gandhenapi rasenapi, pivitvā ca pana maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ. Tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ dhammasamādānaṃ vadāmi, yamidaṃ dhammasamādānaṃ paccuppannasukhaṃ āyatiṃ dukkhavipākaṃ.

๔๘๓. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนภาชนะน้ำดื่มสมบูรณ์ด้วยสี สมบูรณ์ด้วยกลิ่น สมบูรณ์ด้วยรส แต่เจือด้วยยาพิษ ครั้งนั้น บุรุษผู้ใคร่ต่อชีวิต ไม่อยากตาย ใคร่ต่อความสุข เกลียดชังความทุกข์พึงมาถึง เขาพึงบอกกะบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘บุรุษผู้เจริญ ภาชนะน้ำดื่มนี้สมบูรณ์ด้วยสี สมบูรณ์ด้วยกลิ่น สมบูรณ์ด้วยรส แต่เจือด้วยยาพิษ ถ้าท่านหวังก็จงดื่มเถิด เมื่อท่านดื่มอยู่ ก็จะพึงพอใจทั้งสี ทั้งกลิ่น ทั้งรส แต่ครั้นดื่มแล้ว ท่านจักถึงความตาย หรือความทุกข์ปางตาย’ บุรุษนั้นไม่พิจารณาแล้วดื่ม ไม่ยอมสละ เมื่อเขาดื่มอยู่ ก็พึงพอใจทั้งสี ทั้งกลิ่น ทั้งรส แต่ครั้นดื่มแล้ว เขาพึงถึงความตาย หรือความทุกข์ปางตาย ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการสมาทานธรรมนี้ ซึ่งเป็นสุขในปัจจุบัน แต่มีทุกข์เป็นวิบากในอนาคต ว่ามีอุปมาเช่นนั้น

484. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, pūtimuttaṃ nānābhesajjehi saṃsaṭṭhaṃ. Atha puriso āgaccheyya paṇḍukarogī. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, idaṃ pūtimuttaṃ nānābhesajjehi saṃsaṭṭhaṃ, sace ākaṅkhasi piva. Tassa te pivatohi kho nacchādessati vaṇṇenapi gandhenapi rasenapi, pivitvā ca pana sukhī bhavissasī’ti. So taṃ paṭisaṅkhāya piveyya, nappaṭinissajjeyya. Tassa taṃ pivatohi kho nacchādeyya vaṇṇenapi gandhenapi rasenapi, pivitvā ca pana sukhī assa. Tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ dhammasamādānaṃ vadāmi, yamidaṃ dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhaṃ āyatiṃ sukhavipākaṃ.

๔๘๔. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนน้ำมูตรเน่าที่เจือด้วยยาหลายชนิด ครั้งนั้น บุรุษผู้เป็นโรคผอมเหลืองพึงมาถึง เขาพึงบอกกะบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘บุรุษผู้เจริญ น้ำมูตรเน่านี้เจือด้วยยาหลายชนิด ถ้าท่านหวังก็จงดื่มเถิด เมื่อท่านดื่มอยู่ ก็จะไม่พึงพอใจทั้งสี ทั้งกลิ่น ทั้งรส แต่ครั้นดื่มแล้ว ท่านจักมีความสุข’ บุรุษนั้นพิจารณาแล้วดื่ม ไม่ยอมสละ เมื่อเขาดื่มอยู่ ก็ไม่พึงพอใจทั้งสี ทั้งกลิ่น ทั้งรส แต่ครั้นดื่มแล้ว เขาก็พึงมีความสุข ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการสมาทานธรรมนี้ ซึ่งเป็นทุกข์ในปัจจุบัน แต่มีสุขเป็นวิบากในอนาคต ว่ามีอุปมาเช่นนั้น

485. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dadhi ca madhu ca sappi ca phāṇitañca ekajjhaṃ saṃsaṭṭhaṃ. Atha puriso āgaccheyya lohitapakkhandiko. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, idaṃ dadhiṃ ca madhuṃ ca sappiṃ ca phāṇitañca ekajjhaṃ saṃsaṭṭhaṃ, sace ākaṅkhasi piva. Tassa te pivato ceva chādessati vaṇṇenapi gandhenapi rasenapi, pivitvā ca pana sukhī bhavissasī’ti. So taṃ paṭisaṅkhāya piveyya, nappaṭinissajjeyya. Tassa taṃ pivato ceva chādeyya vaṇṇenapi gandhenapi rasenapi, pivitvā ca pana sukhī assa. Tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ dhammasamādānaṃ vadāmi, yamidaṃ dhammasamādānaṃ paccuppannasukhañceva āyatiñca sukhavipākaṃ.

๔๘๕. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมส้ม น้ำผึ้ง เนยใส และน้ำอ้อย ที่ระคนปนกัน ครั้งนั้น บุรุษผู้เป็นโรคลงโลหิตพึงมาถึง เขาพึงบอกกะบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘บุรุษผู้เจริญ นมส้ม น้ำผึ้ง เนยใส และน้ำอ้อยนี้ระคนปนกัน ถ้าท่านหวังก็จงดื่มเถิด เมื่อท่านดื่มอยู่ ก็จะพึงพอใจทั้งสี ทั้งกลิ่น ทั้งรส และครั้นดื่มแล้ว ท่านจักมีความสุข’ บุรุษนั้นพิจารณาแล้วดื่ม ไม่ยอมสละ เมื่อเขาดื่มอยู่ ก็พึงพอใจทั้งสี ทั้งกลิ่น ทั้งรส และครั้นดื่มแล้ว เขาก็พึงมีความสุข ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการสมาทานธรรมนี้ ซึ่งเป็นสุขทั้งในปัจจุบันและมีสุขเป็นวิบากในอนาคต ว่ามีอุปมาเช่นนั้น

486. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, vassānaṃ pacchime māse saradasamaye viddhe vigatavalāhake deve ādicco nabhaṃ abbhussakkamāno sabbaṃ ākāsagataṃ tamagataṃ abhivihacca bhāsate ca tapate ca virocate ca; evameva kho, bhikkhave, yamidaṃ dhammasamādānaṃ paccuppannasukhañceva āyatiñca sukhavipākaṃ tadaññe puthusamaṇabrāhmaṇaparappavāde abhivihacca bhāsate ca tapate ca virocate cā’’ti.

๔๘๖. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในเดือนท้ายแห่งฤดูฝน ในสมัยศารทกาล เมื่อฝนขาดเม็ด ท้องฟ้าปราศจากเมฆ พระอาทิตย์อุทัยขึ้นสู่ท้องฟ้า กำจัดความมืดในอากาศทั้งสิ้น ย่อมส่องแสง แผดแสง และรุ่งโรจน์ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย การสมาทานธรรมนี้ซึ่งเป็นสุขทั้งในปัจจุบันและมีสุขเป็นวิบากในอนาคต ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมกำจัดปรัปวาทของสมณพราหมณ์เป็นอันมากเหล่าอื่นเสียได้ ย่อมส่องแสง แผดแสง และรุ่งโรจน์

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Mahādhammasamādānasuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ.

มหาธัมมสมาทานสูตรที่ ๖ จบ

7. Vīmaṃsakasuttaṃ

๗. วิมังสกสูตร

487. Evaṃ [Pg.392] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘vīmaṃsakena, bhikkhave, bhikkhunā parassa cetopariyāyaṃ ajānantena tathāgate samannesanā kātabbā ‘sammāsambuddho vā no vā’ iti viññāṇāyā’’ti. ‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā, bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā; sādhu vata, bhante, bhagavantaṃyeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho; bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๔๘๗. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ชอบใคร่ครวญ แต่ไม่รู้จักกำหนดใจของผู้อื่น พึงทำการสืบสวนในพระตถาคต เพื่อให้รู้ชัดว่า ‘เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหรือไม่’ ภิกษุทั้งหลายทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่งอาศัย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอเนื้อความแห่งพระภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งแก่พระผู้มีพระภาคเถิด ภิกษุทั้งหลายได้สดับจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

488. ‘‘Vīmaṃsakena, bhikkhave, bhikkhunā parassa cetopariyāyaṃ ajānantena dvīsu dhammesu tathāgato samannesitabbo cakkhusotaviññeyyesu dhammesu – ‘ye saṃkiliṭṭhā cakkhusotaviññeyyā dhammā, saṃvijjanti vā te tathāgatassa no vā’ti? Tamenaṃ samannesamāno evaṃ jānāti – ‘ye saṃkiliṭṭhā cakkhusotaviññeyyā dhammā, na te tathāgatassa saṃvijjantī’ti.

๔๘๘. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ชอบใคร่ครวญ แต่ไม่รู้จักกำหนดใจของผู้อื่น พึงทำการสืบสวนในพระตถาคตในธรรม ๒ ประการ คือ ในธรรมทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุและโสตะว่า ‘ธรรมทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุและโสตะอันเป็นธรรมเศร้าหมอง มีอยู่แก่พระตถาคตหรือไม่’ เมื่อสืบสวนพระตถาคตนั้นอยู่ เขาย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ธรรมทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุและโสตะอันเป็นธรรมเศร้าหมอง ไม่มีอยู่แก่พระตถาคต’

‘‘Yato naṃ samannesamāno evaṃ jānāti – ‘ye saṃkiliṭṭhā cakkhusotaviññeyyā dhammā, na te tathāgatassa saṃvijjantī’ti, tato naṃ uttariṃ samannesati – ‘ye vītimissā cakkhusotaviññeyyā dhammā, saṃvijjanti vā te tathāgatassa no vā’ti? Tamenaṃ samannesamāno evaṃ jānāti – ‘ye vītimissā cakkhusotaviññeyyā dhammā, na te tathāgatassa saṃvijjantī’ti.

เมื่อเขาสืบสวนอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘ธรรมทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุและโสตะอันเป็นธรรมเศร้าหมอง ไม่มีอยู่แก่พระตถาคต’ ลำดับนั้น เขาย่อมสืบสวนยิ่งขึ้นไปอีกว่า ‘ธรรมทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุและโสตะอันเป็นธรรมระคนกัน มีอยู่แก่พระตถาคตหรือไม่’ เมื่อสืบสวนพระตถาคตนั้นอยู่ เขาย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ธรรมทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุและโสตะอันเป็นธรรมระคนกัน ไม่มีอยู่แก่พระตถาคต’

‘‘Yato naṃ samannesamāno evaṃ jānāti – ‘ye vītimissā cakkhusotaviññeyyā dhammā, na te tathāgatassa saṃvijjantī’ti, tato naṃ uttariṃ samannesati – ‘ye vodātā cakkhusotaviññeyyā dhammā, saṃvijjanti vā te tathāgatassa no vā’ti? Tamenaṃ samannesamāno evaṃ [Pg.393] jānāti – ‘ye vodātā cakkhusotaviññeyyā dhammā, saṃvijjanti te tathāgatassā’ti.

เมื่อภิกษุนั้นตรวจสอบอยู่ ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและหูที่ระคนกันเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นไม่มีแก่พระตถาคต’ แต่นั้นเธอย่อมตรวจสอบยิ่งขึ้นไปอีกว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและหูที่บริสุทธิ์ผ่องใสเหล่าใด มีอยู่แก่พระตถาคตหรือไม่’ เมื่อตรวจสอบอยู่ เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและหูที่บริสุทธิ์ผ่องใสเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นมีอยู่แก่พระตถาคต’

‘‘Yato naṃ samannesamāno evaṃ jānāti – ‘ye vodātā cakkhusotaviññeyyā dhammā, saṃvijjanti te tathāgatassā’ti, tato naṃ uttariṃ samannesati – ‘dīgharattaṃ samāpanno ayamāyasmā imaṃ kusalaṃ dhammaṃ, udāhu ittarasamāpanno’ti? Tamenaṃ samannesamāno evaṃ jānāti – ‘dīgharattaṃ samāpanno ayamāyasmā imaṃ kusalaṃ dhammaṃ, nāyamāyasmā ittarasamāpanno’ti.

เมื่อภิกษุนั้นตรวจสอบอยู่ ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและหูที่บริสุทธิ์ผ่องใสเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นมีอยู่แก่พระตถาคต’ แต่นั้นเธอย่อมตรวจสอบยิ่งขึ้นไปอีกว่า ‘ท่านผู้นี้เข้าถึงกุศลธรรมนี้ตลอดกาลนาน หรือว่าเข้าถึงชั่วระยะเวลาสั้นๆ’ เมื่อตรวจสอบอยู่ เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้เข้าถึงกุศลธรรมนี้ตลอดกาลนาน ท่านผู้นี้มิได้เข้าถึงชั่วระยะเวลาสั้นๆ’

‘‘Yato naṃ samannesamāno evaṃ jānāti – ‘dīgharattaṃ samāpanno ayamāyasmā imaṃ kusalaṃ dhammaṃ, nāyamāyasmā ittarasamāpanno’ti, tato naṃ uttariṃ samannesati – ‘ñattajjhāpanno ayamāyasmā bhikkhu yasappatto, saṃvijjantassa idhekacce ādīnavā’ti? Na tāva, bhikkhave, bhikkhuno idhekacce ādīnavā saṃvijjanti yāva na ñattajjhāpanno hoti yasappatto. Yato ca kho, bhikkhave, bhikkhu ñattajjhāpanno hoti yasappatto, athassa idhekacce ādīnavā saṃvijjanti. Tamenaṃ samannesamāno evaṃ jānāti – ‘ñattajjhāpanno ayamāyasmā bhikkhu yasappatto, nāssa idhekacce ādīnavā saṃvijjantī’ti.

เมื่อภิกษุนั้นตรวจสอบอยู่ ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้เข้าถึงกุศลธรรมนี้ตลอดกาลนาน ท่านผู้นี้มิได้เข้าถึงชั่วระยะเวลาสั้นๆ’ แต่นั้นเธอย่อมตรวจสอบยิ่งขึ้นไปอีกว่า ‘ท่านภิกษุผู้นี้เป็นผู้มีชื่อเสียง ได้ยศแล้ว โทษบางอย่างในศาสนานี้จะมีแก่เธอหรือไม่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษบางอย่างในศาสนานี้ยังไม่มีแก่ภิกษุ ตราบเท่าที่เธอยังไม่เป็นผู้มีชื่อเสียง ยังไม่ได้ยศ แต่เมื่อใดภิกษุเป็นผู้มีชื่อเสียง ได้ยศแล้ว เมื่อนั้นโทษบางอย่างในศาสนานี้จึงมีแก่เธอ เมื่อตรวจสอบอยู่ เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ท่านภิกษุผู้นี้เป็นผู้มีชื่อเสียง ได้ยศแล้ว แต่โทษบางอย่างในศาสนานี้ไม่มีแก่เธอ’

‘‘Yato naṃ samannesamāno evaṃ jānāti – ‘ñattajjhāpanno ayamāyasmā bhikkhu yasappatto, nāssa idhekacce ādīnavā saṃvijjantī’ti, tato naṃ uttariṃ samannesati – ‘abhayūparato ayamāyasmā, nāyamāyasmā bhayūparato; vītarāgattā kāme na sevati khayā rāgassā’ti? Tamenaṃ samannesamāno evaṃ jānāti – ‘abhayūparato ayamāyasmā, nāyamāyasmā bhayūparato; vītarāgattā kāme na sevati khayā rāgassā’ti. Tañce, bhikkhave, bhikkhuṃ pare evaṃ puccheyyuṃ – ‘ke panāyasmato ākārā, ke anvayā, yenāyasmā evaṃ vadesi – abhayūparato ayamāyasmā, nāyamāyasmā bhayūparato; vītarāgattā kāme na sevati khayā rāgassā’ti. Sammā byākaramāno, bhikkhave, bhikkhu evaṃ byākareyya – ‘tathā hi pana ayamāyasmā saṅghe vā viharanto eko vā viharanto, ye ca tattha sugatā ye ca tattha duggatā, ye ca tattha gaṇamanusāsanti, ye ca idhekacce āmisesu saṃdissanti, ye ca idhekacce āmisena anupalittā, nāyamāyasmā taṃ tena avajānāti[Pg.394]. Sammukhā kho pana metaṃ bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – abhayūparatohamasmi, nāhamasmi bhayūparato, vītarāgattā kāme na sevāmi khayā rāgassā’ti.

เมื่อภิกษุนั้นตรวจสอบอยู่ ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ท่านภิกษุผู้นี้เป็นผู้มีชื่อเสียง ได้ยศแล้ว แต่โทษบางอย่างในศาสนานี้ไม่มีแก่เธอ’ แต่นั้นเธอย่อมตรวจสอบยิ่งขึ้นไปอีกว่า ‘ท่านผู้นี้งดเว้นเพราะไม่มีภัย หรือว่างดเว้นเพราะมีภัย ท่านไม่เสพกามเพราะสิ้นราคะ เป็นผู้ปราศจากราคะแล้วใช่หรือไม่’ เมื่อตรวจสอบอยู่ เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้งดเว้นเพราะไม่มีภัย ท่านผู้นี้มิได้งดเว้นเพราะมีภัย ท่านไม่เสพกามเพราะสิ้นราคะ เป็นผู้ปราศจากราคะแล้ว’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากคนอื่นพึงถามภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า ‘อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นเครื่องอนุมาน ที่ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านผู้นี้งดเว้นเพราะไม่มีภัย ท่านผู้นี้มิได้งดเว้นเพราะมีภัย ท่านไม่เสพกามเพราะสิ้นราคะ เป็นผู้ปราศจากราคะแล้ว”’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ต้องการจะตอบให้ถูกต้อง พึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ก็ท่านผู้นี้ ไม่ว่าจะอยู่ในหมู่หรืออยู่ผู้เดียว ในที่นั้นมีทั้งภิกษุผู้มีปกติอยู่ดี และภิกษุผู้มีปกติอยู่ไม่ดี มีทั้งภิกษุผู้สั่งสอนหมู่คณะ มีทั้งภิกษุบางพวกในศาสนานี้ที่ปรากฏในอามิส และภิกษุบางพวกในศาสนานี้ที่ไม่แปดเปื้อนด้วยอามิส ท่านผู้นี้ก็มิได้ดูหมิ่นภิกษุเหล่านั้นด้วยเหตุนั้นเลย อนึ่ง ข้าพเจ้าได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า “เราเป็นผู้งดเว้นเพราะไม่มีภัย มิใช่เป็นผู้งดเว้นเพราะมีภัย เราไม่เสพกามเพราะสิ้นราคะ เป็นผู้ปราศจากราคะแล้ว”’

489. ‘‘Tatra, bhikkhave, tathāgatova uttariṃ paṭipucchitabbo – ‘ye saṃkiliṭṭhā cakkhusotaviññeyyā dhammā, saṃvijjanti vā te tathāgatassa no vā’ti? Byākaramāno, bhikkhave, tathāgato evaṃ byākareyya – ‘ye saṃkiliṭṭhā cakkhusotaviññeyyā dhammā, na te tathāgatassa saṃvijjantī’’’ti.

๔๘๙. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น ควรสอบถามพระตถาคตให้ยิ่งขึ้นไปอีกว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและหูที่เศร้าหมองเหล่าใด มีอยู่แก่พระตถาคตหรือไม่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อพระตถาคตจะทรงตอบ พึงทรงตอบอย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและหูที่เศร้าหมองเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นไม่มีแก่ตถาคต’

‘‘Ye vītimissā cakkhusotaviññeyyā dhammā, saṃvijjanti vā te tathāgatassa no vāti? Byākaramāno, bhikkhave, tathāgato evaṃ byākareyya – ‘ye vītimissā cakkhusotaviññeyyā dhammā, na te tathāgatassa saṃvijjantī’ti.

‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและหูที่ระคนกันเหล่าใด มีอยู่แก่พระตถาคตหรือไม่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อพระตถาคตจะทรงตอบ พึงทรงตอบอย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและหูที่ระคนกันเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นไม่มีแก่ตถาคต’

‘‘Ye vodātā cakkhusotaviññeyyā dhammā, saṃvijjanti vā te tathāgatassa no vāti? Byākaramāno, bhikkhave, tathāgato evaṃ byākareyya – ‘ye vodātā cakkhusotaviññeyyā dhammā, saṃvijjanti te tathāgatassa; etaṃpathohamasmi, etaṃgocaro, no ca tena tammayo’ti.

‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและหูที่บริสุทธิ์ผ่องใสเหล่าใด มีอยู่แก่พระตถาคตหรือไม่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อพระตถาคตจะทรงตอบ พึงทรงตอบอย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและหูที่บริสุทธิ์ผ่องใสเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นมีอยู่แก่ตถาคต เรามีธรรมนั้นเป็นทางดำเนิน มีธรรมนั้นเป็นโคจร แต่เรามิได้ประกอบด้วยตัณหาในธรรมนั้น’

‘‘Evaṃvādiṃ kho, bhikkhave, satthāraṃ arahati sāvako upasaṅkamituṃ dhammassavanāya. Tassa satthā dhammaṃ deseti uttaruttariṃ paṇītapaṇītaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāgaṃ. Yathā yathā kho, bhikkhave, bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti uttaruttariṃ paṇītapaṇītaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāgaṃ tathā tathā so tasmiṃ dhamme abhiññāya idhekaccaṃ dhammaṃ dhammesu niṭṭhaṃ gacchati, satthari pasīdati – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno saṅgho’ti. Tañce, bhikkhave, bhikkhuṃ pare evaṃ puccheyyuṃ – ‘ke panāyasmato ākārā, ke anvayā, yenāyasmā evaṃ vadesi – sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno saṅgho’ti? Sammā byākaramāno, bhikkhave, bhikkhu evaṃ byākareyya – ‘idhāhaṃ, āvuso, yena bhagavā tenupasaṅkamiṃ dhammassavanāya. Tassa me bhagavā dhammaṃ deseti uttaruttariṃ paṇītapaṇītaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāgaṃ. Yathā yathā me, āvuso[Pg.395], bhagavā dhammaṃ deseti uttaruttariṃ paṇītapaṇītaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāgaṃ tathā tathāhaṃ tasmiṃ dhamme abhiññāya idhekaccaṃ dhammaṃ dhammesu niṭṭhamagamaṃ, satthari pasīdiṃ – sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā, dhammo, suppaṭipanno saṅgho’ti.

ภิกษุทั้งหลาย สาวกย่อมควรเข้าเฝ้าพระศาสดาผู้มีวาทะอย่างนี้ เพื่อฟังธรรม พระศาสดาย่อมทรงแสดงธรรมที่ยิ่งๆ ขึ้นไป ที่ประณีตๆ ขึ้นไป มีส่วนเปรียบเทียบกันแห่งธรรมดำและธรรมขาวแก่สาวกนั้น ภิกษุทั้งหลาย พระศาสดาทรงแสดงธรรมที่ยิ่งๆ ขึ้นไป ที่ประณีตๆ ขึ้นไป มีส่วนเปรียบเทียบกันแห่งธรรมดำและธรรมขาวแก่ภิกษุโดยประการใดๆ ภิกษุนั้นก็รู้ยิ่งธรรมอย่างหนึ่งในธรรมนั้นแล้วย่อมถึงความตกลงใจในธรรมทั้งหลายโดยประการนั้นๆ ย่อมเลื่อมใสในพระศาสดาว่า ‘พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าคนอื่นพึงถามภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า ‘ก็โดยอาการเหล่าไหน โดยเหตุผลเหล่าไหน ท่านจึงกล่าวอย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อจะแก้โดยชอบ พึงแก้อย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ในเรื่องนี้ ข้าพเจ้าได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับเพื่อฟังธรรม พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงธรรมที่ยิ่งๆ ขึ้นไป ที่ประณีตๆ ขึ้นไป มีส่วนเปรียบเทียบกันแห่งธรรมดำและธรรมขาวแก่ข้าพเจ้านั้น อาวุโส พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงธรรมที่ยิ่งๆ ขึ้นไป ที่ประณีตๆ ขึ้นไป มีส่วนเปรียบเทียบกันแห่งธรรมดำและธรรมขาวแก่ข้าพเจ้าโดยประการใดๆ ข้าพเจ้าก็รู้ยิ่งธรรมอย่างหนึ่งในธรรมนั้นแล้ว ได้ถึงความตกลงใจในธรรมทั้งหลายโดยประการนั้นๆ ได้เลื่อมใสในพระศาสดาว่า พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’

490. ‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, imehi ākārehi imehi padehi imehi byañjanehi tathāgate saddhā niviṭṭhā hoti mūlajātā patiṭṭhitā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, ākāravatī saddhā dassanamūlikā, daḷhā; asaṃhāriyā samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, tathāgate dhammasamannesanā hoti. Evañca pana tathāgato dhammatāsusamanniṭṭho hotī’’ti.

๔๙๐. ภิกษุทั้งหลาย ศรัทธาในตถาคตของผู้ใดผู้หนึ่ง ตั้งมั่น เกิดมีราก ตั้งอยู่แล้ว ด้วยอาการเหล่านี้ ด้วยบทเหล่านี้ ด้วยพยัญชนะเหล่านี้ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ศรัทธาที่มีเหตุผล มีทัสสนะเป็นราก มั่นคง อันสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลกให้คลอนแคลนไม่ได้ ภิกษุทั้งหลาย การสืบสวนธรรมในตถาคตย่อมมีได้อย่างนี้ และตถาคตย่อมเป็นผู้อันสาวกสืบสวนดีแล้วโดยธรรมดาอย่างนี้แล

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Vīmaṃsakasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ.

วิมังสกสูตรที่ ๗ จบ

8. Kosambiyasuttaṃ

๘. โกสัมพิยสูตร

491. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Tena kho pana samayena kosambiyaṃ bhikkhū bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti. Te na ceva aññamaññaṃ saññāpenti na ca saññattiṃ upenti, na ca aññamaññaṃ nijjhāpenti, na ca nijjhattiṃ upenti. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha, bhante, kosambiyaṃ bhikkhū bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti, te na ceva aññamaññaṃ saññāpenti, na ca saññattiṃ upenti, na ca aññamaññaṃ nijjhāpenti, na ca nijjhattiṃ upentī’’ti.

๔๙๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม ในกรุงโกสัมพี ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายในกรุงโกสัมพี เกิดการทะเลาะวิวาทกัน บาดหมางกัน ถึงความแตกแยกกัน ทิ่มแทงกันและกันด้วยหอกคือปากอยู่ ภิกษุเหล่านั้นไม่ยอมให้กันและกันเข้าใจ ไม่ยอมเข้าถึงความเข้าใจ ไม่ยอมให้กันและกันเห็นแจ้ง ไม่ยอมเข้าถึงการเห็นแจ้ง ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุนั้นผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในกรุงโกสัมพีนี้ ภิกษุทั้งหลายเกิดการทะเลาะวิวาทกัน บาดหมางกัน ถึงความแตกแยกกัน ทิ่มแทงกันและกันด้วยหอกคือปากอยู่ ภิกษุเหล่านั้นไม่ยอมให้กันและกันเข้าใจ ไม่ยอมเข้าถึงความเข้าใจ ไม่ยอมให้กันและกันเห็นแจ้ง ไม่ยอมเข้าถึงการเห็นแจ้ง’

Atha kho bhagavā aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena te bhikkhū āmantehi – ‘satthā vo āyasmante āmantetī’’’ti. ‘‘Evaṃ[Pg.396], bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca – ‘‘satthā āyasmante āmantetī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū tassa bhikkhuno paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho te bhikkhū bhagavā etadavoca – ‘‘saccaṃ kira tumhe, bhikkhave, bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharatha, te na ceva aññamaññaṃ saññāpetha, na ca saññattiṃ upetha, na ca aññamaññaṃ nijjhāpetha, na ca nijjhattiṃ upethā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, yasmiṃ tumhe samaye bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharatha, api nu tumhākaṃ tasmiṃ samaye mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, mettaṃ vacīkammaṃ…pe… mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho cā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kira, bhikkhave, yasmiṃ tumhe samaye bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharatha, neva tumhākaṃ tasmiṃ samaye mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, na mettaṃ vacīkammaṃ…pe… na mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca. Atha kiñcarahi tumhe, moghapurisā, kiṃ jānantā kiṃ passantā bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharatha, te na ceva aññamaññaṃ saññāpetha, na ca saññattiṃ upetha, na ca aññamaññaṃ nijjhāpetha, na ca nijjhattiṃ upetha? Tañhi tumhākaṃ, moghapurisā, bhavissati dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เธอจงมา จงไปเรียกภิกษุเหล่านั้นมาตามคำของเราว่า ‘พระศาสดารับสั่งให้เรียกท่านผู้มีอายุทั้งหลาย’ ” ภิกษุรูปนั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคแล้ว เข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวคำนี้ว่า “พระศาสดารับสั่งให้เรียกท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำของภิกษุรูปนั้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามภิกษุเหล่านั้นผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้วว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ได้ยินว่า พวกเธอกลายเป็นคนทะเลาะวิวาทกัน เกิดการบาดหมางกัน ถึงความโต้เถียงกัน ทิ่มแทงกันและกันด้วยหอกคือปากอยู่ ทั้งพวกเธอก็ไม่ยอมให้กันและกันเข้าใจ ไม่เข้าถึงความเข้าใจกัน ไม่ยอมให้กันและกันเห็นแจ้ง ไม่เข้าถึงความเห็นแจ้งกัน จริงหรือ” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับว่า “จริง พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ในสมัยที่พวกเธอกลายเป็นคนทะเลาะวิวาทกัน เกิดการบาดหมางกัน ถึงความโต้เถียงกัน ทิ่มแทงกันและกันด้วยหอกคือปากอยู่ ในสมัยนั้น พวกเธอได้ตั้งเมตตากายกรรมในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและที่ลับบ้างหรือไม่... ได้ตั้งเมตตาวจีกรรม... ได้ตั้งเมตตามโนกรรมในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและที่ลับบ้างหรือไม่” ภิกษุเหล่านั้นทูลว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ได้ยินว่า ในสมัยที่พวกเธอกลายเป็นคนทะเลาะวิวาทกัน เกิดการบาดหมางกัน ถึงความโต้เถียงกัน ทิ่มแทงกันและกันด้วยหอกคือปากอยู่ ในสมัยนั้น พวกเธอไม่ได้ตั้งเมตตากายกรรมในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ ไม่ได้ตั้งเมตตาวจีกรรม... ไม่ได้ตั้งเมตตามโนกรรมในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ. ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเธอรู้อะไร เห็นอะไรอยู่ จึงได้กลายเป็นคนทะเลาะวิวาทกัน เกิดการบาดหมางกัน ถึงความโต้เถียงกัน ทิ่มแทงกันและกันด้วยหอกคือปากอยู่ ทั้งพวกเธอก็ไม่ยอมให้กันและกันเข้าใจ ไม่เข้าถึงความเข้าใจกัน ไม่ยอมให้กันและกันเห็นแจ้ง ไม่เข้าถึงความเห็นแจ้งกัน. ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย การกระทำนั้นของพวกเธอ จักเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน”

492. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘chayime, bhikkhave, dhammā sāraṇīyā piyakaraṇā garukaraṇā saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattanti. Katame cha? Idha, bhikkhave, bhikkhuno mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca. Ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati.

๔๙๒. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาราณิยธรรม ๖ ประการนี้ เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน เป็นเหตุให้เป็นที่รัก เป็นเหตุให้เกิดความเคารพ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ๖ ประการเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เข้าไปตั้งเมตตากายกรรมในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ. ธรรมแม้นี้ ก็เป็นสาราณิยธรรม เป็นเหตุให้เป็นที่รัก เป็นเหตุให้เกิดความเคารพ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno mettaṃ vacīkammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca. Ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo [Pg.397] garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekibhāvāya saṃvattati.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าไปตั้งเมตตาวจีกรรมในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ. ธรรมแม้นี้ ก็เป็นสาราณิยธรรม เป็นเหตุให้เป็นที่รัก เป็นเหตุให้เกิดความเคารพ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca. Ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าไปตั้งเมตตามโนกรรมในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ. ธรรมแม้นี้ ก็เป็นสาราณิยธรรม เป็นเหตุให้เป็นที่รัก เป็นเหตุให้เกิดความเคารพ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu ye te lābhā dhammikā dhammaladdhā antamaso pattapariyāpannamattampi, tathārūpehi lābhehi appaṭivibhattabhogī hoti sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogī. Ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีปกติบริโภค ไม่แบ่งแยกลาภทั้งหลายที่ชอบธรรม ที่ได้มาโดยธรรม แม้ที่สุดเพียงอาหารที่อยู่ในบาตร ร่วมกับเพื่อนพรหมจารีผู้มีศีล. ธรรมแม้นี้ ก็เป็นสาราณิยธรรม เป็นเหตุให้เป็นที่รัก เป็นเหตุให้เกิดความเคารพ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca. Ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีศีลเสมอกันกับเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ ในศีลทั้งหลายที่ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท วิญญูชนสรรเสริญ ไม่ถูกตัณหาและทิฐิจับต้อง เป็นไปเพื่อสมาธิ อยู่. ธรรมแม้นี้ ก็เป็นสาราณิยธรรม เป็นเหตุให้เป็นที่รัก เป็นเหตุให้เกิดความเคารพ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca. Ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีทิฐิเสมอกันกับเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ ในทิฐิที่เป็นอริยะ นำออกจากทุกข์ ย่อมนำผู้ประพฤติตามเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ อยู่. ธรรมแม้นี้ ก็เป็นสาราณิยธรรม เป็นเหตุให้เป็นที่รัก เป็นเหตุให้เกิดความเคารพ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน.

‘‘Ime kho, bhikkhave, cha sāraṇīyā dhammā piyakaraṇā garukaraṇā saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattanti. Imesaṃ kho, bhikkhave, channaṃ sāraṇīyānaṃ dhammānaṃ etaṃ aggaṃ etaṃ saṅgāhikaṃ etaṃ saṅghāṭanikaṃ – yadidaṃ yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya. Seyyathāpi, bhikkhave, kūṭāgārassa etaṃ aggaṃ etaṃ saṅgāhikaṃ etaṃ saṅghāṭanikaṃ yadidaṃ kūṭaṃ; evameva kho, bhikkhave, imesaṃ channaṃ sāraṇīyānaṃ dhammānaṃ etaṃ aggaṃ etaṃ saṅgāhikaṃ etaṃ saṅghāṭanikaṃ [Pg.398] yadidaṃ yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาราณิยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน เป็นเหตุให้เป็นที่รัก เป็นเหตุให้เกิดความเคารพ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาราณิยธรรม ๖ ประการนี้ ทิฐิที่เป็นอริยะ นำออกจากทุกข์ ย่อมนำผู้ประพฤติตามเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ นี้เป็นยอด เป็นเครื่องสงเคราะห์ เป็นเครื่องรวบรวม. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนยอดแห่งเรือนยอด เป็นยอด เป็นเครื่องสงเคราะห์ เป็นเครื่องรวบรวม ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาราณิยธรรม ๖ ประการนี้ ทิฐิที่เป็นอริยะ นำออกจากทุกข์ ย่อมนำผู้ประพฤติตามเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ นี้ก็เป็นยอด เป็นเครื่องสงเคราะห์ เป็นเครื่องรวบรวม ฉันนั้นเหมือนกัน.

493. ‘‘Kathañca, bhikkhave, yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati – ‘atthi nu kho me taṃ pariyuṭṭhānaṃ ajjhattaṃ appahīnaṃ, yenāhaṃ pariyuṭṭhānena pariyuṭṭhitacitto yathābhūtaṃ nappajāneyyaṃ na passeyya’nti? Sace, bhikkhave, bhikkhu kāmarāgapariyuṭṭhito hoti, pariyuṭṭhitacittova hoti. Sace, bhikkhave, bhikkhu byāpādapariyuṭṭhito hoti, pariyuṭṭhitacittova hoti. Sace, bhikkhave, bhikkhu thīnamiddhapariyuṭṭhito hoti, pariyuṭṭhitacittova hoti. Sace, bhikkhave, bhikkhu uddhaccakukkuccapariyuṭṭhito hoti, pariyuṭṭhitacittova hoti. Sace, bhikkhave, bhikkhu vicikicchāpariyuṭṭhito hoti, pariyuṭṭhitacittova hoti. Sace, bhikkhave, bhikkhu idhalokacintāya pasuto hoti, pariyuṭṭhitacittova hoti. Sace, bhikkhave, bhikkhu paralokacintāya pasuto hoti, pariyuṭṭhitacittova hoti. Sace, bhikkhave, bhikkhu bhaṇḍanajāto kalahajāto vivādāpanno aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudanto viharati, pariyuṭṭhitacittova hoti. So evaṃ pajānāti – ‘natthi kho me taṃ pariyuṭṭhānaṃ ajjhattaṃ appahīnaṃ, yenāhaṃ pariyuṭṭhānena pariyuṭṭhitacitto yathābhūtaṃ nappajāneyyaṃ na passeyyaṃ. Suppaṇihitaṃ me mānasaṃ saccānaṃ bodhāyā’ti. Idamassa paṭhamaṃ ñāṇaṃ adhigataṃ hoti ariyaṃ lokuttaraṃ asādhāraṇaṃ puthujjanehi.

๔๙๓. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาทิฏฐิที่เป็นอริยะ เป็นเครื่องนำออกจากทุกข์ ย่อมนำผู้ปฏิบัติให้ออกไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบได้อย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไปสู่ป่าก็ดี ไปสู่โคนไม้ก็ดี ไปสู่เรือนว่างก็ดี ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘กิเลสเครื่องกลุ้มรุมจิตที่ยังละไม่ได้ภายในของเรา ซึ่งเป็นเหตุให้เรามีจิตถูกกลุ้มรุมแล้ว ไม่พึงรู้ ไม่พึงเห็นตามความเป็นจริง มีอยู่แก่เราหรือไม่หนอ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุถูกกามราคะกลุ้มรุม เธอก็เป็นผู้มีจิตถูกกลุ้มรุม ถ้าภิกษุถูกพยาบาทกลุ้มรุม เธอก็เป็นผู้มีจิตถูกกลุ้มรุม ถ้าภิกษุถูกถีนมิทธะกลุ้มรุม เธอก็เป็นผู้มีจิตถูกกลุ้มรุม ถ้าภิกษุถูกอุทธัจจกุกกุจจะกลุ้มรุม เธอก็เป็นผู้มีจิตถูกกลุ้มรุม ถ้าภิกษุถูกวิจิกิจฉากลุ้มรุม เธอก็เป็นผู้มีจิตถูกกลุ้มรุม ถ้าภิกษุขวนขวายในความคำนึงถึงโลกนี้ เธอก็เป็นผู้มีจิตถูกกลุ้มรุม ถ้าภิกษุขวนขวายในความคำนึงถึงโลกหน้า เธอก็เป็นผู้มีจิตถูกกลุ้มรุม ถ้าภิกษุก่อการทะเลาะ ก่อการวิวาท ถึงความบาดหมาง ทิ่มแทงกันและกันด้วยหอกคือปากอยู่ เธอก็เป็นผู้มีจิตถูกกลุ้มรุม เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘กิเลสเครื่องกลุ้มรุมจิตที่ยังละไม่ได้ภายในของเรา ซึ่งเป็นเหตุให้เรามีจิตถูกกลุ้มรุมแล้ว ไม่พึงรู้ ไม่พึงเห็นตามความเป็นจริงนั้น ไม่มีแก่เรา จิตของเราตั้งไว้ดีแล้วเพื่อตรัสรู้สัจจะทั้งหลาย’ นี้เป็นญาณที่หนึ่งอันเป็นอริยะ เป็นโลกุตตระ ไม่ทั่วไปแก่ปุถุชน ที่เธอได้บรรลุแล้ว”

494. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘imaṃ nu kho ahaṃ diṭṭhiṃ āsevanto bhāvento bahulīkaronto labhāmi paccattaṃ samathaṃ, labhāmi paccattaṃ nibbuti’nti? So evaṃ pajānāti – ‘imaṃ kho ahaṃ diṭṭhiṃ āsevanto bhāvento bahulīkaronto labhāmi paccattaṃ samathaṃ, labhāmi paccattaṃ nibbuti’nti. Idamassa dutiyaṃ ñāṇaṃ adhigataṃ hoti ariyaṃ lokuttaraṃ asādhāraṇaṃ puthujjanehi.

๔๙๔. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราเสพ เจริญ กระทำให้มากซึ่งทิฏฐินี้ เราย่อมได้ความสงบเฉพาะตน ย่อมได้ความดับเฉพาะตนหรือไม่หนอ’ เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราเสพ เจริญ กระทำให้มากซึ่งทิฏฐินี้ เราย่อมได้ความสงบเฉพาะตน ย่อมได้ความดับเฉพาะตน’ นี้เป็นญาณที่สองอันเป็นอริยะ เป็นโลกุตตระ ไม่ทั่วไปแก่ปุถุชน ที่เธอได้บรรลุแล้ว”

495. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yathā rūpāyāhaṃ diṭṭhiyā samannāgato, atthi nu kho ito bahiddhā añño samaṇo [Pg.399] vā brāhmaṇo vā tathārūpāya diṭṭhiyā samannāgato’ti? So evaṃ pajānāti – ‘yathārūpāyāhaṃ diṭṭhiyā samannāgato, natthi ito bahiddhā añño samaṇo vā brāhmaṇo vā tathārūpāya diṭṭhiyā samannāgato’ti. Idamassa tatiyaṃ ñāṇaṃ adhigataṃ hoti ariyaṃ lokuttaraṃ asādhāraṇaṃ puthujjanehi.

๔๙๕. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์อื่นภายนอกศาสนานี้ ผู้ประกอบด้วยทิฏฐิเช่นที่เราประกอบแล้ว มีอยู่หรือไม่หนอ’ เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์อื่นภายนอกศาสนานี้ ผู้ประกอบด้วยทิฏฐิเช่นที่เราประกอบแล้ว ไม่มี’ นี้เป็นญาณที่สามอันเป็นอริยะ เป็นโลกุตตระ ไม่ทั่วไปแก่ปุถุชน ที่เธอได้บรรลุแล้ว”

496. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yathārūpāya dhammatāya diṭṭhisampanno puggalo samannāgato, ahampi tathārūpāya dhammatāya samannāgato’ti. Kathaṃrūpāya ca, bhikkhave, dhammatāya diṭṭhisampanno puggalo samannāgato? Dhammatā esā, bhikkhave, diṭṭhisampannassa puggalassa – ‘kiñcāpi tathārūpiṃ āpattiṃ āpajjati, yathārūpāya āpattiyā vuṭṭhānaṃ paññāyati, atha kho naṃ khippameva satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu deseti vivarati uttānīkaroti; desetvā vivaritvā uttānīkatvā āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjati’. Seyyathāpi, bhikkhave, daharo kumāro mando uttānaseyyako hatthena vā pādena vā aṅgāraṃ akkamitvā khippameva paṭisaṃharati; evameva kho, bhikkhave, dhammatā esā diṭṭhisampannassa puggalassa – ‘kiñcāpi tathārūpiṃ āpattiṃ āpajjati yathārūpāya āpattiyā vuṭṭhānaṃ paññāyati, atha kho naṃ khippameva satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu deseti vivarati uttānīkaroti; desetvā vivaritvā uttānīkatvā āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjati’. So evaṃ pajānāti – ‘yathārūpāya dhammatāya diṭṭhisampanno puggalo samannāgato, ahampi tathārūpāya dhammatāya samannāgato’ti. Idamassa catutthaṃ ñāṇaṃ adhigataṃ hoti ariyaṃ lokuttaraṃ asādhāraṇaṃ puthujjanehi.

๔๙๖. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ ประกอบด้วยธรรมดาเช่นใด แม้เราก็ประกอบด้วยธรรมดาเช่นนั้น’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ ประกอบด้วยธรรมดาเช่นไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดาของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ คือ แม้เขาจะต้องอาบัติชนิดที่พอจะออกจากอาบัตินั้นได้ เขาก็จะรีบแสดง เปิดเผย ทำให้ตื้น ซึ่งอาบัตินั้นต่อพระศาสดา หรือเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายโดยพลัน ครั้นแสดง เปิดเผย ทำให้ตื้นแล้ว ก็จะถึงความสำรวมต่อไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเด็กอ่อน ผู้ยังนอนหงาย เผลอไปเหยียบถ่านเพลิงด้วยมือหรือด้วยเท้า ก็จะรีบชักมือหรือเท้ากลับโดยพลัน ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้ก็เป็นธรรมดาของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ ฉันนั้นเหมือนกัน คือ แม้เขาจะต้องอาบัติชนิดที่พอจะออกจากอาบัตินั้นได้ เขาก็จะรีบแสดง เปิดเผย ทำให้ตื้น ซึ่งอาบัตินั้นต่อพระศาสดา หรือเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายโดยพลัน ครั้นแสดง เปิดเผย ทำให้ตื้นแล้ว ก็จะถึงความสำรวมต่อไป เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ ประกอบด้วยธรรมดาเช่นใด แม้เราก็ประกอบด้วยธรรมดาเช่นนั้น’ นี้เป็นญาณที่สี่อันเป็นอริยะ เป็นโลกุตตระ ไม่ทั่วไปแก่ปุถุชน ที่เธอได้บรรลุแล้ว”

497. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yathārūpāya dhammatāya diṭṭhisampanno puggalo samannāgato, ahampi tathārūpāya dhammatāya samannāgato’ti. Kathaṃrūpāya ca, bhikkhave, dhammatāya diṭṭhisampanno puggalo samannāgato? Dhammatā esā, bhikkhave, diṭṭhisampannassa puggalassa – ‘kiñcāpi yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃkaraṇīyāni tattha ussukkaṃ āpanno hoti, atha khvāssa tibbāpekkhā hoti adhisīlasikkhāya adhicittasikkhāya adhipaññāsikkhāya’. Seyyathāpi, bhikkhave, gāvī taruṇavacchā thambañca ālumpati vacchakañca apacinati; evameva kho, bhikkhave[Pg.400], dhammatā esā diṭṭhisampannassa puggalassa – ‘kiñcāpi yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃkaraṇīyāni tattha ussukkaṃ āpanno hoti, atha khvāssa tibbāpekkhā hoti adhisīlasikkhāya adhicittasikkhāya adhipaññāsikkhāya’. So evaṃ pajānāti – ‘yathārūpāya dhammatāya diṭṭhisampanno puggalo samannāgato, ahampi tathārūpāya dhammatāya samannāgato’ti. Idamassa pañcamaṃ ñāṇaṃ adhigataṃ hoti ariyaṃ lokuttaraṃ asādhāraṇaṃ puthujjanehi.

๔๙๗. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ประกอบด้วยธรรมดาเช่นใด แม้เราก็ประกอบด้วยธรรมดาเช่นนั้น’ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ประกอบด้วยธรรมดาเช่นไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดาของบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ คือ แม้จะขวนขวายในกิจน้อยใหญ่ของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย แต่ก็ยังมีความใฝ่ใจอย่างแรงกล้าในอธิสีลสิกขา อธิจิตตสิกขา อธิปัญญาสิกขา ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่โคมีลูกอ่อน เล็มหญ้าไปด้วย ระวังลูกอ่อนไปด้วย ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย นี้ก็เป็นธรรมดาของบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ฉันนั้นเหมือนกัน คือ แม้จะขวนขวายในกิจน้อยใหญ่ของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย แต่ก็ยังมีความใฝ่ใจอย่างแรงกล้าในอธิสีลสิกขา อธิจิตตสิกขา อธิปัญญาสิกขา อริยสาวกนั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ประกอบด้วยธรรมดาเช่นใด แม้เราก็ประกอบด้วยธรรมดาเช่นนั้น’ ญาณที่ ๕ อันเป็นอริยะ เป็นโลกุตตระ ไม่ทั่วไปแก่ปุถุชนนี้ เป็นอันอริยสาวกนั้นได้บรรลุแล้ว

498. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yathārūpāya balatāya diṭṭhisampanno puggalo samannāgato, ahampi tathārūpāya balatāya samannāgato’ti. Kathaṃrūpāya ca, bhikkhave, balatāya diṭṭhisampanno puggalo samannāgato? Balatā esā, bhikkhave, diṭṭhisampannassa puggalassa yaṃ tathāgatappavedite dhammavinaye desiyamāne aṭṭhiṃkatvā manasikatvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇāti. So evaṃ pajānāti – ‘yathārūpāya balatāya diṭṭhisampanno puggalo samannāgato, ahampi tathārūpāya balatāya samannāgato’ti. Idamassa chaṭṭhaṃ ñāṇaṃ adhigataṃ hoti ariyaṃ lokuttaraṃ asādhāraṇaṃ puthujjanehi.

๔๙๘. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ประกอบด้วยกำลังเช่นใด แม้เราก็ประกอบด้วยกำลังเช่นนั้น’ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ประกอบด้วยกำลังเช่นไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นกำลังของบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ คือ เมื่อพระธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้ว อันใครๆ แสดงอยู่ ย่อมตั้งใจฟังโดยเอื้อเฟื้อ กระทำไว้ในใจ รวบรวมไว้ด้วยใจทั้งหมด เงี่ยโสตลงสดับธรรม อริยสาวกนั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ประกอบด้วยกำลังเช่นใด แม้เราก็ประกอบด้วยกำลังเช่นนั้น’ ญาณที่ ๖ อันเป็นอริยะ เป็นโลกุตตระ ไม่ทั่วไปแก่ปุถุชนนี้ เป็นอันอริยสาวกนั้นได้บรรลุแล้ว

499. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yathārūpāya balatāya diṭṭhisampanno puggalo samannāgato, ahampi tathārūpāya balatāya samannāgato’ti. Kathaṃrūpāya ca, bhikkhave, balatāya diṭṭhisampanno puggalo samannāgato? Balatā esā, bhikkhave, diṭṭhisampannassa puggalassa yaṃ tathāgatappavedite dhammavinaye desiyamāne labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. So evaṃ pajānāti – ‘yathārūpāya balatāya diṭṭhisampanno puggalo samannāgato, ahampi tathārūpāya balatāya samannāgato’ti. Idamassa sattamaṃ ñāṇaṃ adhigataṃ hoti ariyaṃ lokuttaraṃ asādhāraṇaṃ puthujjanehi.

๔๙๙. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ประกอบด้วยกำลังเช่นใด แม้เราก็ประกอบด้วยกำลังเช่นนั้น’ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ประกอบด้วยกำลังเช่นไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นกำลังของบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ คือ เมื่อพระธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้ว อันใครๆ แสดงอยู่ ย่อมได้ความรู้แจ้งอรรถ ได้ความรู้แจ้งธรรม ได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม อริยสาวกนั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ประกอบด้วยกำลังเช่นใด แม้เราก็ประกอบด้วยกำลังเช่นนั้น’ ญาณที่ ๗ อันเป็นอริยะ เป็นโลกุตตระ ไม่ทั่วไปแก่ปุถุชนนี้ เป็นอันอริยสาวกนั้นได้บรรลุแล้ว

500. ‘‘Evaṃ sattaṅgasamannāgatassa kho, bhikkhave, ariyasāvakassa dhammatā susamanniṭṭhā hoti sotāpattiphalasacchikiriyāya. Evaṃ sattaṅgasamannāgato [Pg.401] kho, bhikkhave, ariyasāvako sotāpattiphalasamannāgato hotī’’ti.

๕๐๐. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออริยสาวกผู้ประกอบด้วยองค์ ๗ ประการอย่างนี้ ธรรมดาเพื่อการกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล เป็นอันอริยสาวกนั้นสอดส่องดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยองค์ ๗ ประการอย่างนี้แล ชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติผล

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค

Kosambiyasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ.

โกสัมพิยสูตรที่ ๘ จบ

9. Brahmanimantanikasuttaṃ

๙. พรหมนิมันตนิกสูตร

501. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๕๐๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ’ พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

‘‘Ekamidāhaṃ, bhikkhave, samayaṃ ukkaṭṭhāyaṃ viharāmi subhagavane sālarājamūle. Tena kho pana, bhikkhave, samayena bakassa brahmuno evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘idaṃ niccaṃ, idaṃ dhuvaṃ, idaṃ sassataṃ, idaṃ kevalaṃ, idaṃ acavanadhammaṃ, idañhi na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, ito ca panaññaṃ uttari nissaraṇaṃ natthī’ti. Atha khvāhaṃ, bhikkhave, bakassa brahmuno cetasā cetoparivitakkamaññāya – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva – ukkaṭṭhāyaṃ subhagavane sālarājamūle antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosiṃ. Addasā kho maṃ, bhikkhave, bako brahmā dūratova āgacchantaṃ; disvāna maṃ etadavoca – ‘ehi kho, mārisa, svāgataṃ, mārisa! Cirassaṃ kho, mārisa, imaṃ pariyāyamakāsi yadidaṃ idhāgamanāya. Idañhi, mārisa, niccaṃ, idaṃ dhuvaṃ, idaṃ sassataṃ, idaṃ kevalaṃ, idaṃ acavanadhammaṃ, idañhi na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati. Ito ca panaññaṃ uttari nissaraṇaṃ natthī’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่โคนต้นสาละอันเป็นราชาแห่งไม้ ในสุภควัน เขตเมืองอุกกัฏฐา ภิกษุทั้งหลาย ก็สมัยนั้นแล ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่พกพรหมว่า ‘พรหมโลกนี้เที่ยง พรหมโลกนี้ยั่งยืน พรหมโลกนี้สืบต่อ พรหมโลกนี้สมบูรณ์ พรหมโลกนี้ไม่มีความเคลื่อนเป็นธรรมดา และพรหมโลกนี้ไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย ไม่เคลื่อน ไม่อุบัติ และที่ยิ่งไปกว่าพรหมโลกนี้ไม่มีเครื่องสลัดออกจากทุกข์อื่นอีก’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล เรารู้ความวิตกในใจของพกพรหมด้วยใจของเราแล้ว หายไปจากโคนต้นสาละอันเป็นราชาแห่งไม้ ในสุภควัน เขตเมืองอุกกัฏฐา ไปปรากฏในพรหมโลกนั้น เหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ภิกษุทั้งหลาย พกพรหมได้เห็นเรามาแต่ไกล ครั้นแล้วได้กล่าวกับเราว่า ‘มาเถิด ท่านผู้นิรทุกข์ เชิญมาเถิด ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านมาดีแล้ว ท่านผู้นิรทุกข์ นานทีเดียว ท่านผู้นิรทุกข์ ที่ท่านทำโอกาสเพื่อจะมาที่นี่ เพราะว่า พรหมโลกนี้เที่ยง พรหมโลกนี้ยั่งยืน พรหมโลกนี้สืบต่อ พรหมโลกนี้สมบูรณ์ พรหมโลกนี้ไม่มีความเคลื่อนเป็นธรรมดา และพรหมโลกนี้ไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย ไม่เคลื่อน ไม่อุบัติ และที่ยิ่งไปกว่าพรหมโลกนี้ไม่มีเครื่องสลัดออกจากทุกข์อื่นอีก’

Evaṃ vutte, ahaṃ, bhikkhave, bakaṃ brahmānaṃ etadavocaṃ – ‘‘avijjāgato vata, bho, bako brahmā; avijjāgato vata, bho, bako brahmā; yatra hi nāma aniccaṃyeva samānaṃ niccanti vakkhati, addhuvaṃyeva samānaṃ dhuvanti vakkhati, asassataṃyeva samānaṃ sassatanti vakkhati, akevalaṃyeva samānaṃ [Pg.402] kevalanti vakkhati, cavanadhammaṃyeva samānaṃ acavanadhammanti vakkhati; yattha ca pana jāyati jīyati mīyati cavati upapajjati tañca vakkhati – ‘idañhi na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjatī’ti; santañca panaññaṃ uttari nissaraṇaṃ ‘natthaññaṃ uttari nissaraṇa’nti vakkhatī’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อพกพรหมกล่าวดังนั้นแล้ว เราได้กล่าวคำนี้กับพกพรหมนั้นว่า ‘ดูกรท่านผู้เจริญ พกพรหมตกอยู่ในอวิชชาเสียแล้วหนอ ดูกรท่านผู้เจริญ พกพรหมตกอยู่ในอวิชชาเสียแล้วหนอ ที่กล่าวสิ่งที่ไม่เที่ยงนั่นแหละว่า ‘เที่ยง’ กล่าวสิ่งที่ไม่ยั่งยืนนั่นแหละว่า ‘ยั่งยืน’ กล่าวสิ่งที่ไม่จีรังนั่นแหละว่า ‘จีรัง’ กล่าวสิ่งที่มิใช่สิ่งสมบูรณ์นั่นแหละว่า ‘สมบูรณ์’ กล่าวสิ่งที่มีความเคลื่อนเป็นธรรมดานั่นแหละว่า ‘ไม่มีความเคลื่อนเป็นธรรมดา’ และกล่าวถึงภพที่สัตว์เกิด แก่ ตาย จุติ และอุบัติว่า ‘ในภพนี้ สัตว์ไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย ไม่จุติ ไม่อุบัติ’ ทั้งๆ ที่ยังมีธรรมเครื่องสลัดออกอื่นที่ยิ่งกว่าอยู่ ก็กลับกล่าวว่า ‘ไม่มีธรรมเครื่องสลัดออกอื่นที่ยิ่งกว่า’

502. ‘‘Atha kho, bhikkhave, māro pāpimā aññataraṃ brahmapārisajjaṃ anvāvisitvā maṃ etadavoca – ‘bhikkhu, bhikkhu, metamāsado metamāsado, eso hi, bhikkhu, brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṃ. Ahesuṃ kho ye, bhikkhu, tayā pubbe samaṇabrāhmaṇā lokasmiṃ pathavīgarahakā pathavījigucchakā, āpagarahakā āpajigucchakā, tejagarahakā tejajigucchakā, vāyagarahakā vāyajigucchakā, bhūtagarahakā bhūtajigucchakā, devagarahakā devajigucchakā, pajāpatigarahakā pajāpatijigucchakā, brahmagarahakā brahmajigucchakā – te kāyassa bhedā pāṇupacchedā hīne kāye patiṭṭhitā ahesuṃ. Ye pana, bhikkhu, tayā pubbe samaṇabrāhmaṇā lokasmiṃ pathavīpasaṃsakā pathavābhinandino, āpapasaṃsakā āpābhinandino, tejapasaṃsakā tejābhinandino, vāyapasaṃsakā vāyābhinandino, bhūtapasaṃsakā bhūtābhinandino, devapasaṃsakā devābhinandino, pajāpatipasaṃsakā pajāpatābhinandino, brahmapasaṃsakā brahmābhinandino – te kāyassa bhedā pāṇupacchedā paṇīte kāye patiṭṭhitā. Taṃ tāhaṃ, bhikkhu, evaṃ vadāmi – ‘iṅgha tvaṃ, mārisa, yadeva te brahmā āha tadeva tvaṃ karohi, mā tvaṃ brahmuno vacanaṃ upātivattittho’. Sace kho tvaṃ, bhikkhu, brahmuno vacanaṃ upātivattissasi, seyyathāpi nāma puriso siriṃ āgacchantiṃ daṇḍena paṭippaṇāmeyya, seyyathāpi vā pana, bhikkhu, puriso narakappapāte papatanto hatthehi ca pādehi ca pathaviṃ virādheyya, evaṃ sampadamidaṃ, bhikkhu, tuyhaṃ bhavissati. ‘Iṅghaṃ tvaṃ, mārisa, yadeva te brahmā āha tadeva tvaṃ karohi, mā tvaṃ brahmuno vacanaṃ upātivattittho. Nanu tvaṃ, bhikkhu, passasi brahmaparisaṃ sannipatita’nti? Iti kho maṃ, bhikkhave, māro pāpimā brahmaparisaṃ upanesi.

๕๐๒. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น มารผู้มีบาปได้เข้าสิงพรหมปาริสัชชาตนหนึ่งแล้วได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่ภิกษุ ข้าแต่ภิกษุ ท่านอย่าได้ล่วงเกินพรหมนี้ ท่านอย่าได้ล่วงเกินพรหมนี้ ข้าแต่ภิกษุ เพราะว่าพรหมนี้เป็นมหาพรหม เป็นผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครยิ่งใหญ่กว่า เป็นผู้เห็นถ่องแท้ เป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไป เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง เป็นผู้เนรมิต เป็นผู้ประเสริฐสุด เป็นผู้บงการ เป็นผู้มีอำนาจ เป็นบิดาของหมู่สัตว์ผู้เกิดแล้วและจะเกิดอีก ข้าแต่ภิกษุ ในอดีต สมณพราหมณ์เหล่าใดในโลก เป็นผู้ติเตียนปฐวี รังเกียจปฐวี ติเตียนอาโป รังเกียจอาโป ติเตียนเตโช รังเกียจเตโช ติเตียนวาโย รังเกียจวาโย ติเตียนภูตสัตว์ รังเกียจภูตสัตว์ ติเตียนเทวดา รังเกียจเทวดา ติเตียนปชาบดี รังเกียจปชาบดี ติเตียนพรหม รังเกียจพรหม สมณพราหมณ์เหล่านั้นเบื้องหน้าแต่กายแตกเพราะสิ้นชีวิต ได้เข้าถึงกายอันเลว ข้าแต่ภิกษุ ส่วนในอดีต สมณพราหมณ์เหล่าใดในโลก เป็นผู้สรรเสริญปฐวี ชื่นชมปฐวี สรรเสริญอาโป ชื่นชมอาโป สรรเสริญเตโช ชื่นชมเตโช สรรเสริญวาโย ชื่นชมวาโย สรรเสริญภูตสัตว์ ชื่นชมภูตสัตว์ สรรเสริญเทวดา ชื่นชมเทวดา สรรเสริญปชาบดี ชื่นชมปชาบดี สรรเสริญพรหม ชื่นชมพรหม สมณพราหมณ์เหล่านั้นเบื้องหน้าแต่กายแตกเพราะสิ้นชีวิต ได้เข้าถึงกายอันประณีต ข้าแต่ภิกษุ เพราะเหตุนั้น เราจึงขอกล่าวกะท่านอย่างนี้ว่า ‘ดูกรท่านผู้นิรทุกข์ เชิญท่านทำตามที่พรหมกล่าวนั่นแหละ ท่านอย่าได้ล่วงเกินคำของพรหมเลย’ ข้าแต่ภิกษุ ถ้าท่านจักล่วงเกินคำของพรหม ก็เปรียบเหมือนบุรุษผลักไสสิริที่มาถึงแล้วด้วยท่อนไม้ หรือเปรียบเหมือนบุรุษผู้ตกลงไปในเหวลึก ไม่สามารถยึดเหนี่ยวดินได้ด้วยมือและเท้า ฉันใด ข้อนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน จักมีแก่ท่าน ดูกรท่านผู้นิรทุกข์ เชิญท่านทำตามที่พรหมกล่าวนั่นแหละ ท่านอย่าได้ล่วงเกินคำของพรหมเลย ข้าแต่ภิกษุ ท่านไม่เห็นพรหมบริษัทที่ประชุมกันแล้วหรือ’ ภิกษุทั้งหลาย มารผู้มีบาปได้น้อมเราเข้าไปในพรหมบริษัทด้วยประการฉะนี้

‘‘Evaṃ [Pg.403] vutte, ahaṃ, bhikkhave, māraṃ pāpimantaṃ etadavocaṃ – ‘jānāmi kho tāhaṃ, pāpima; mā tvaṃ maññittho – na maṃ jānātī’ti. Māro tvamasi, pāpima. Yo ceva, pāpima, brahmā, yā ca brahmaparisā, ye ca brahmapārisajjā, sabbeva tava hatthagatā sabbeva tava vasaṃgatā. Tuyhañhi, pāpima, evaṃ hoti – ‘esopi me assa hatthagato, esopi me assa vasaṃgato’ti. Ahaṃ kho pana, pāpima, neva tava hatthagato neva tava vasaṃgato’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อมารผู้มีบาปกล่าวดังนั้นแล้ว เราได้กล่าวคำนี้กะมารผู้มีบาปว่า ‘ดูกรมารผู้มีบาป เรารู้จักท่าน ท่านอย่าเข้าใจว่า ‘ท่านไม่รู้จักเรา’ ดูกรมารผู้มีบาป ท่านคือมาร ดูกรมารผู้มีบาป ทั้งพรหม ทั้งพรหมบริษัท ทั้งพรหมปาริสัชชาทั้งหมดนั่นแหละ ตกอยู่ในเงื้อมมือของท่าน อยู่ในอำนาจของท่านแล้ว ดูกรมารผู้มีบาป ท่านมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘แม้ภิกษุนี้ ก็พึงตกอยู่ในเงื้อมมือของเรา พึงอยู่ในอำนาจของเรา’ แต่เราไม่ได้ตกอยู่ในเงื้อมมือของท่าน ไม่ได้อยู่ในอำนาจของท่าน’

503. ‘‘Evaṃ vutte, bhikkhave, bako brahmā maṃ etadavoca – ‘ahañhi, mārisa, niccaṃyeva samānaṃ niccanti vadāmi, dhuvaṃyeva samānaṃ dhuvanti vadāmi, sassataṃyeva samānaṃ sassatanti vadāmi, kevalaṃyeva samānaṃ kevalanti vadāmi, acavanadhammaṃyeva samānaṃ acavanadhamma’nti vadāmi, yattha ca pana na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati tadevāhaṃ vadāmi – ‘idañhi na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjatī’ti. Asantañca panaññaṃ uttari nissaraṇaṃ ‘natthaññaṃ uttari nissaraṇa’nti vadāmi. Ahesuṃ kho, bhikkhu, tayā pubbe samaṇabrāhmaṇā lokasmiṃ yāvatakaṃ tuyhaṃ kasiṇaṃ āyu tāvatakaṃ tesaṃ tapokammameva ahosi. Te kho evaṃ jāneyyuṃ – ‘santañca panaññaṃ uttari nissaraṇaṃ atthaññaṃ uttari nissaraṇanti, asantaṃ vā aññaṃ uttari nissaraṇaṃ natthaññaṃ uttari nissaraṇa’nti. Taṃ tāhaṃ, bhikkhu, evaṃ vadāmi – ‘na cevaññaṃ uttari nissaraṇaṃ dakkhissasi, yāvadeva ca pana kilamathassa vighātassa bhāgī bhavissasi. Sace kho tvaṃ, bhikkhu, pathaviṃ ajjhosissasi, opasāyiko me bhavissasi vatthusāyiko, yathākāmakaraṇīyo bāhiteyyo. Sace āpaṃ… tejaṃ… vāyaṃ… bhūte… deve… pajāpatiṃ… brahmaṃ ajjhosissasi, opasāyiko me bhavissasi vatthusāyiko, yathākāmakaraṇīyo bāhiteyyo’ti.

๕๐๓. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว พกพรหมได้กล่าวกะเราว่า ‘ดูกรท่านผู้นิรทุกข์ เรากล่าวสิ่งเที่ยงนั่นแหละว่า ‘เที่ยง’ กล่าวสิ่งที่ยั่งยืนนั่นแหละว่า ‘ยั่งยืน’ กล่าวสิ่งที่จีรังนั่นแหละว่า ‘จีรัง’ กล่าวสิ่งที่สมบูรณ์นั่นแหละว่า ‘สมบูรณ์’ กล่าวสิ่งที่ไม่มีความเคลื่อนเป็นธรรมดานั่นแหละว่า ‘ไม่มีความเคลื่อนเป็นธรรมดา’ และเรากล่าวถึงภพที่สัตว์ไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย ไม่จุติ ไม่อุบัติว่า ‘ในภพนี้ สัตว์ไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย ไม่จุติ ไม่อุบัติ’ ทั้งๆ ที่ไม่มีธรรมเครื่องสลัดออกอื่นที่ยิ่งกว่าอยู่ เราก็กล่าวว่า ‘ไม่มีธรรมเครื่องสลัดออกอื่นที่ยิ่งกว่า’ ข้าแต่ภิกษุ ในอดีต สมณพราหมณ์เหล่าใดในโลกก่อนหน้าท่าน มีตบะกรรมตราบเท่าที่ท่านมีอายุทั้งหมด สมณพราหมณ์เหล่านั้นพึงรู้อย่างนี้ว่า ‘ถ้ามีธรรมเครื่องสลัดออกอื่นที่ยิ่งกว่า ก็พึงรู้ว่ามี หรือถ้าไม่มีธรรมเครื่องสลัดออกอื่นที่ยิ่งกว่า ก็พึงรู้ว่าไม่มี’ ข้าแต่ภิกษุ เพราะเหตุนั้น เราจึงขอกล่าวกะท่านอย่างนี้ว่า ‘ท่านจักไม่เห็นธรรมเครื่องสลัดออกอื่นที่ยิ่งกว่าเลย และจักเป็นผู้มีส่วนแห่งความเหน็ดเหนื่อยและความลำบากเท่านั้น ข้าแต่ภิกษุ ถ้าท่านจักยึดมั่นปฐวี ท่านก็จักเป็นผู้อยู่ในสำนักของเรา อยู่ในอำนาจของเรา เป็นผู้ที่เราพึงทำได้ตามความปรารถนา เป็นผู้ที่เราพึงเนรเทศได้ ถ้าท่านจักยึดมั่นอาโป... เตโช... วาโย... ภูตสัตว์... เทวดา... ปชาบดี... พรหม ท่านก็จักเป็นผู้อยู่ในสำนักของเรา อยู่ในอำนาจของเรา เป็นผู้ที่เราพึงทำได้ตามความปรารถนา เป็นผู้ที่เราพึงเนรเทศได้’

‘‘Ahampi kho evaṃ, brahme, jānāmi – sace pathaviṃ ajjhosissāmi, opasāyiko te bhavissāmi vatthusāyiko, yathākāmakaraṇīyo bāhiteyyo. ‘Sace āpaṃ… tejaṃ… vāyaṃ… bhūte… deve… pajāpatiṃ… brahmaṃ ajjhosissāmi, opasāyiko te bhavissāmi vatthusāyiko, yathākāmakaraṇīyo bāhiteyyo’ti api ca te ahaṃ, brahme, gatiñca pajānāmi, jutiñca pajānāmi – evaṃ mahiddhiko bako brahmā, evaṃ mahānubhāvo bako brahmā, evaṃ mahesakkho bako brahmā’’ti.

“ดูก่อนพรหม แม้เราก็รู้อย่างนี้ว่า ‘ถ้าเราจะพึงยึดมั่นปฐวี เราก็จะเป็นผู้อยู่ในอำนาจของท่าน อยู่ในที่อาศัยของท่าน เป็นผู้ที่ท่านพึงทำได้ตามความปรารถนา เป็นคนภายนอก’ ‘ถ้าเราจะพึงยึดมั่นอาโป... เตโช... วาโย... ภูต... เทพ... ปชาบดี... พรหม เราก็จะเป็นผู้อยู่ในอำนาจของท่าน อยู่ในที่อาศัยของท่าน เป็นผู้ที่ท่านพึงทำได้ตามความปรารถนา เป็นคนภายนอก’ ดูก่อนพรหม อนึ่ง เรารู้ทั้งคติและอานุภาพของท่านว่า ‘พกพรหมมีฤทธิ์มากอย่างนี้ พกพรหมมีอานุภาพมากอย่างนี้ พกพรหมมียศศักดิ์มากอย่างนี้’”

‘‘Yathākathaṃ [Pg.404] pana me tvaṃ, mārisa, gatiñca pajānāsi, jutiñca pajānāsi – ‘evaṃ mahiddhiko bako brahmā, evaṃ mahānubhāvo bako brahmā, evaṃ mahesakkho bako brahmā’ti?

“ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ก็ท่านรู้คติและอานุภาพของข้าพเจ้าอย่างไรว่า ‘พกพรหมมีฤทธิ์มากอย่างนี้ พกพรหมมีอานุภาพมากอย่างนี้ พกพรหมมียศศักดิ์มากอย่างนี้’”

‘‘Yāvatā candimasūriyā, pariharanti disā bhanti virocanā;

Tāva sahassadhā loko, ettha te vattate vaso.

“พระจันทร์และพระอาทิตย์โคจรไปทั่วทิศ ส่องแสงสว่างรุ่งโรจน์อยู่เพียงใด โลกพันหนึ่งก็มีประมาณเท่านั้น อำนาจของท่านย่อมเป็นไปในโลกพันหนึ่งนั้น

‘‘Paroparañca jānāsi, atho rāgavirāginaṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, sattānaṃ āgatiṃ gati’’nti.

ท่านย่อมรู้ชัดถึงสัตว์ที่เลวและประณีต ทั้งผู้มีราคะและผู้ปราศจากราคะ ทั้งภาวะอย่างนี้และภาวะอย่างอื่น ทั้งการมาและการไปของสัตว์ทั้งหลาย”

‘‘Evaṃ kho te ahaṃ, brahme, gatiñca pajānāmi jutiñca pajānāmi – ‘evaṃ mahiddhiko bako brahmā, evaṃ mahānubhāvo bako brahmā, evaṃ mahesakkho bako brahmā’ti.

“ดูก่อนพรหม เราแลรู้อย่างนี้ ทั้งคติและอานุภาพของท่านว่า ‘พกพรหมมีฤทธิ์มากอย่างนี้ พกพรหมมีอานุภาพมากอย่างนี้ พกพรหมมียศศักดิ์มากอย่างนี้’

504. ‘‘Atthi kho, brahme, añño kāyo, taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi; tamahaṃ jānāmi passāmi. Atthi kho, brahme, ābhassarā nāma kāyo yato tvaṃ cuto idhūpapanno. Tassa te aticiranivāsena sā sati pamuṭṭhā, tena taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi; tamahaṃ jānāmi passāmi. Evampi kho ahaṃ, brahme, neva te samasamo abhiññāya, kuto nīceyyaṃ? Atha kho ahameva tayā bhiyyo. Atthi kho, brahme, subhakiṇho nāma kāyo, vehapphalo nāma kāyo, abhibhū nāma kāyo, taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi; tamahaṃ jānāmi passāmi. Evampi kho ahaṃ, brahme, neva te samasamo abhiññāya, kuto nīceyyaṃ? Atha kho ahameva tayā bhiyyo. Pathaviṃ kho ahaṃ, brahme, pathavito abhiññāya yāvatā pathaviyā pathavattena ananubhūtaṃ tadabhiññāya pathaviṃ nāpahosiṃ, pathaviyā nāpahosiṃ, pathavito nāpahosiṃ, pathaviṃ meti nāpahosiṃ, pathaviṃ nābhivadiṃ. Evampi kho ahaṃ, brahme, neva te samasamo abhiññāya, kuto nīceyyaṃ? Atha kho ahameva tayā bhiyyo. Āpaṃ kho ahaṃ, brahme…pe… tejaṃ kho ahaṃ, brahme…pe… vāyaṃ kho ahaṃ, brahme…pe… bhūte kho ahaṃ, brahme…pe… deve kho ahaṃ, brahme…pe… pajāpatiṃ kho ahaṃ, brahme…pe… brahmaṃ kho ahaṃ, brahme…pe… ābhassare kho ahaṃ, brahme…pe… subhakiṇhe kho ahaṃ, brahme… [Pg.405] …pe… vehapphale kho ahaṃ, brahme…pe… abhibhuṃ kho ahaṃ, brahme…pe… sabbaṃ kho ahaṃ, brahme, sabbato abhiññāya yāvatā sabbassa sabbattena ananubhūtaṃ tadabhiññāya sabbaṃ nāpahosiṃ sabbasmiṃ nāpahosiṃ sabbato nāpahosiṃ sabbaṃ meti nāpahosiṃ, sabbaṃ nābhivadiṃ. Evampi kho ahaṃ, brahme, neva te samasamo abhiññāya, kuto nīceyyaṃ? Atha kho ahameva tayā bhiyyo’’ti.

๕๐๔. “ดูก่อนพรหม กายอื่นยังมีอยู่ ท่านไม่รู้ ไม่เห็นกายนั้น แต่เรารู้ เราเห็น ดูก่อนพรหม กายชื่อว่าอาภัสสระยังมีอยู่ ท่านจุติจากกายนั้นแล้วมาเกิดในภพนี้ เมื่อท่านอยู่ในภพนี้นานเข้า สตินั้นของท่านจึงเลอะเลือนไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่รู้ ไม่เห็นกายนั้น แต่เรารู้ เราเห็น ดูก่อนพรหม แม้อย่างนี้ เราก็มิได้เสมอกับท่านด้วยความรู้ยิ่งเลย จะด้อยกว่าท่านได้อย่างไร ที่แท้ เราประเสริฐกว่าท่านทีเดียว ดูก่อนพรหม กายชื่อว่าสุภกิณหะยังมีอยู่ กายชื่อว่าเวหัปผละยังมีอยู่ กายชื่อว่าอภิภูยังมีอยู่ ท่านไม่รู้ ไม่เห็นกายนั้น แต่เรารู้ เราเห็น ดูก่อนพรหม แม้อย่างนี้ เราก็มิได้เสมอกับท่านด้วยความรู้ยิ่งเลย จะด้อยกว่าท่านได้อย่างไร ที่แท้ เราประเสริฐกว่าท่านทีเดียว ดูก่อนพรหม เรารู้ยิ่งปฐวีโดยความเป็นปฐวีแล้ว รู้ยิ่งธรรมที่เข้าไม่ถึงได้ด้วยความเป็นปฐวีแห่งปฐวีแล้ว จึงไม่สำคัญปฐวี ไม่สำคัญในปฐวี ไม่สำคัญโดยความเป็นปฐวี ไม่สำคัญว่าปฐวีของเรา ไม่กล่าวอ้างปฐวี ดูก่อนพรหม แม้อย่างนี้ เราก็มิได้เสมอกับท่านด้วยความรู้ยิ่งเลย จะด้อยกว่าท่านได้อย่างไร ที่แท้ เราประเสริฐกว่าท่านทีเดียว ดูก่อนพรหม เรารู้ยิ่งอาโป...ฯลฯ... ดูก่อนพรหม เรารู้ยิ่งเตโช...ฯลฯ... ดูก่อนพรหม เรารู้ยิ่งวาโย...ฯลฯ... ดูก่อนพรหม เรารู้ยิ่งภูต...ฯลฯ... ดูก่อนพรหม เรารู้ยิ่งเทพ...ฯลฯ... ดูก่อนพรหม เรารู้ยิ่งปชาบดี...ฯลฯ... ดูก่อนพรหม เรารู้ยิ่งพรหม...ฯลฯ... ดูก่อนพรหม เรารู้ยิ่งอาภัสสรพรหม...ฯลฯ... ดูก่อนพรหม เรารู้ยิ่งสุภกิณหพรหม...ฯลฯ... ดูก่อนพรหม เรารู้ยิ่งเวหัปผลพรหม...ฯลฯ... ดูก่อนพรหม เรารู้ยิ่งอภิภูพรหม...ฯลฯ... ดูก่อนพรหม เรารู้ยิ่งธรรมทั้งปวงโดยความเป็นธรรมทั้งปวงแล้ว รู้ยิ่งธรรมที่เข้าไม่ถึงได้ด้วยความเป็นธรรมทั้งปวงแห่งธรรมทั้งปวงแล้ว จึงไม่สำคัญธรรมทั้งปวง ไม่สำคัญในธรรมทั้งปวง ไม่สำคัญโดยความเป็นธรรมทั้งปวง ไม่สำคัญว่าธรรมทั้งปวงของเรา ไม่กล่าวอ้างธรรมทั้งปวง ดูก่อนพรหม แม้อย่างนี้ เราก็มิได้เสมอกับท่านด้วยความรู้ยิ่งเลย จะด้อยกว่าท่านได้อย่างไร ที่แท้ เราประเสริฐกว่าท่านทีเดียว”

‘‘Sace kho, mārisa, sabbassa sabbattena ananubhūtaṃ, tadabhiññāya mā heva te rittakameva ahosi, tucchakameva ahosī’’ti.

“ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ก็ถ้าท่านรู้ยิ่งธรรมที่เข้าไม่ถึงได้ด้วยความเป็นธรรมทั้งปวงแห่งธรรมทั้งปวงแล้วไซร้ ขอคำของท่านอย่าได้เป็นคำเปล่าเลย อย่าได้เป็นคำไร้ประโยชน์เลย”

‘‘‘Viññāṇaṃ anidassanaṃ anantaṃ sabbato pabhaṃ’, taṃ pathaviyā pathavattena ananubhūtaṃ, āpassa āpattena ananubhūtaṃ, tejassa tejattena ananubhūtaṃ, vāyassa vāyattena ananubhūtaṃ, bhūtānaṃ bhūtattena ananubhūtaṃ, devānaṃ devattena ananubhūtaṃ, pajāpatissa pajāpatittena ananubhūtaṃ, brahmānaṃ brahmattena ananubhūtaṃ, ābhassarānaṃ ābhassarattena ananubhūtaṃ, subhakiṇhānaṃ subhakiṇhattena ananubhūtaṃ, vehapphalānaṃ vehapphalatte ananubhūtaṃ, abhibhussa abhibhuttena ananubhūtaṃ, sabbassa sabbattena ananubhūtaṃ’’.

“วิญญาณที่มองไม่เห็น ไม่มีที่สุด มีแสงสว่างในทุกด้าน ธรรมชาตินั้นเข้าไม่ถึงได้ด้วยความเป็นปฐวีแห่งปฐวี เข้าไม่ถึงได้ด้วยความเป็นอาโปแห่งอาโป เข้าไม่ถึงได้ด้วยความเป็นเตโชแห่งเตโช เข้าไม่ถึงได้ด้วยความเป็นวาโยแห่งวาโย เข้าไม่ถึงได้ด้วยความเป็นภูตแห่งภูต เข้าไม่ถึงได้ด้วยความเป็นเทพแห่งเทพ เข้าไม่ถึงได้ด้วยความเป็นปชาบดีแห่งปชาบดี เข้าไม่ถึงได้ด้วยความเป็นพรหมแห่งพรหม เข้าไม่ถึงได้ด้วยความเป็นอาภัสสรพรหมแห่งอาภัสสรพรหม เข้าไม่ถึงได้ด้วยความเป็นสุภกิณหพรหมแห่งสุภกิณหพรหม เข้าไม่ถึงได้ด้วยความเป็นเวหัปผลพรหมแห่งเวหัปผลพรหม เข้าไม่ถึงได้ด้วยความเป็นอภิภูแห่งอภิภู เข้าไม่ถึงได้ด้วยความเป็นธรรมทั้งปวงแห่งธรรมทั้งปวง”

‘‘Handa carahi te, mārisa, passa antaradhāyāmī’’ti. ‘Handa carahi me tvaṃ, brahme, antaradhāyassu, sace visahasī’ti. Atha kho, bhikkhave, bako brahmā ‘antaradhāyissāmi samaṇassa gotamassa, antaradhāyissāmi samaṇassa gotamassā’ti nevassu me sakkoti antaradhāyituṃ.

“ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ เอาเถิด ข้าพเจ้าจะหายตัวไปให้ท่านดู” “ดูก่อนพรหม ถ้าท่านสามารถ ก็จงหายตัวไปให้เราดูเถิด” ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พกพรหมกล่าวว่า “เราจะหายตัวไปจากพระสมณโคดม เราจะหายตัวไปจากพระสมณโคดม” แต่ก็ไม่สามารถจะหายตัวไปจากเราได้

‘‘Evaṃ vutte, ahaṃ, bhikkhave, bakaṃ brahmānaṃ etadavocaṃ – ‘handa carahi te brahme antaradhāyāmī’ti. ‘Handa carahi me tvaṃ, mārisa, antaradhāyassu sace visahasī’ti. Atha kho ahaṃ, bhikkhave, tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsiṃ – ‘ettāvatā brahmā ca brahmaparisā ca brahmapārisajjā ca saddañca me sossanti, na ca maṃ dakkhantī’ti. Antarahito imaṃ gāthaṃ abhāsiṃ –

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อพกพรหมกล่าวอย่างนั้นแล้ว เราได้กล่าวกะพกพรหมนั้นว่า ‘ดูก่อนพรหม เอาเถิด เราจะหายตัวไปให้ท่านดู’ พกพรหมกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ถ้าท่านสามารถ ก็จงหายตัวไปให้ข้าพเจ้าดูเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล เราได้แสดงอิทธาภิสังขารเช่นนั้น คือ ‘พรหมบริษัทและพรหมปาริสัชชาทั้งหมดนี้ จักได้ยินแต่เสียงของเรา แต่จักไม่เห็นเรา’ แล้วได้หายตัวไปกล่าวคาถานี้ว่า

‘‘Bhavevāhaṃ bhayaṃ disvā, bhavañca vibhavesinaṃ;

Bhavaṃ nābhivadiṃ kiñci, nandiñca na upādiyi’’nti.

“เราเห็นภัยในภพและเห็นภพของผู้แสวงหาวิภพ จึงไม่กล่าวอ้างภพอะไรๆ และไม่ยึดมั่นความเพลิดเพลิน”

‘‘Atha [Pg.406] kho, bhikkhave, brahmā ca brahmaparisā ca brahmapārisajjā ca acchariyabbhutacittajātā ahesuṃ – ‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho! Samaṇassa gotamassa mahiddhikatā mahānubhāvatā, na ca vata no ito pubbe diṭṭho vā, suto vā, añño samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃ mahiddhiko evaṃ mahānubhāvo yathāyaṃ samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito. Bhavarāmāya vata, bho, pajāya bhavaratāya bhavasammuditāya samūlaṃ bhavaṃ udabbahī’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ทั้งพรหม ทั้งบริษัทของพรหม และทั้งปาริสัชชาพรหม เกิดความอัศจรรย์ใจอย่างไม่เคยมีมาก่อนว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ ความที่พระสมณโคดมมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก พวกเราไม่เคยเห็น ไม่เคยได้ยินสมณะหรือพราหมณ์อื่นผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ เหมือนพระสมณโคดมศากยบุตรผู้เสด็จออกจากศากยตระกูลผนวชนี้ มาก่อนเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พระสมณโคดมนี้ได้ถอนภพพร้อมทั้งรากของหมู่สัตว์ผู้ยินดีในภพ ผู้เพลิดเพลินในภพ ผู้บันเทิงในภพเสียแล้วหนอ’”

505. ‘‘Atha kho, bhikkhave, māro pāpimā aññataraṃ brahmapārisajjaṃ anvāvisitvā maṃ etadavoca – ‘sace kho tvaṃ, mārisa, evaṃ pajānāsi, sace tvaṃ evaṃ anubuddho, mā sāvake upanesi, mā pabbajite; mā sāvakānaṃ dhammaṃ desesi, mā pabbajitānaṃ; mā sāvakesu gedhimakāsi, mā pabbajitesu. Ahesuṃ kho, bhikkhu, tayā pubbe samaṇabrāhmaṇā lokasmiṃ arahanto sammāsambuddhā paṭijānamānā. Te sāvake upanesuṃ pabbajite, sāvakānaṃ dhammaṃ desesuṃ pabbajitānaṃ, sāvakesu gedhimakaṃsu pabbajitesu, te sāvake upanetvā pabbajite, sāvakānaṃ dhammaṃ desetvā pabbajitānaṃ, sāvakesu gedhitacittā pabbajitesu, kāyassa bhedā pāṇupacchedā hīne kāye patiṭṭhitā. Ahesuṃ ye pana, bhikkhu, tayā pubbe samaṇabrāhmaṇā lokasmiṃ arahanto sammāsambuddhā paṭijānamānā. Te na sāvake upanesuṃ na pabbajite, na sāvakānaṃ dhammaṃ desesuṃ na pabbajitānaṃ, na sāvakesu gedhimakaṃsu na pabbajitesu, te na sāvake upanetvā na pabbajite, na sāvakānaṃ dhammaṃ desetvā na pabbajitānaṃ, na sāvakesu gedhitacittā na pabbajitesu, kāyassa bhedā pāṇupacchedā paṇīte kāye patiṭṭhitā. Taṃ tāhaṃ, bhikkhu, evaṃ vadāmi – iṅgha tvaṃ, mārisa, appossukko diṭṭhadhammasukhavihāramanuyutto viharassu, anakkhātaṃ kusalañhi, mārisa, mā paraṃ ovadāhī’ti.

๕๐๕. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มารผู้มีบาปได้เข้าสิงพรหมปาริสัชชาตนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวกะเราดังนี้ว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ ถ้าท่านรู้ได้อย่างนี้ ถ้าท่านตรัสรู้ได้อย่างนี้ ก็อย่าได้แนะนำพวกสาวก อย่าได้แนะนำพวกบรรพชิตเลย อย่าได้แสดงธรรมแก่พวกสาวก อย่าได้แสดงธรรมแก่พวกบรรพชิตเลย อย่าได้ทำความอยากในพวกสาวก อย่าได้ทำความอยากในพวกบรรพชิตเลย ท่านภิกษุ ในอดีตก่อนหน้าท่าน ได้มีสมณพราหมณ์ในโลกปฏิญญาตนว่าเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธะ สมณพราหมณ์เหล่านั้นได้แนะนำพวกสาวกและบรรพชิต ได้แสดงธรรมแก่พวกสาวกและบรรพชิต ได้ทำความอยากในพวกสาวกและบรรพชิต สมณพราหมณ์เหล่านั้น เพราะแนะนำพวกสาวกและบรรพชิต เพราะแสดงธรรมแก่พวกสาวกและบรรพชิต มีจิตอยากในพวกสาวกและบรรพชิต หลังจากตายเพราะกายแตก ได้เข้าถึงกายอันเลว ส่วนท่านภิกษุ ในอดีตก่อนหน้าท่าน ได้มีสมณพราหมณ์เหล่าใดในโลกปฏิญญาตนว่าเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธะ สมณพราหมณ์เหล่านั้นไม่ได้แนะนำพวกสาวก ไม่ได้แนะนำพวกบรรพชิต ไม่ได้แสดงธรรมแก่พวกสาวก ไม่ได้แสดงธรรมแก่พวกบรรพชิต ไม่ได้ทำความอยากในพวกสาวก ไม่ได้ทำความอยากในพวกบรรพชิต สมณพราหมณ์เหล่านั้น เพราะไม่ได้แนะนำพวกสาวกและบรรพชิต เพราะไม่ได้แสดงธรรมแก่พวกสาวกและบรรพชิต ไม่มีจิตอยากในพวกสาวกและบรรพชิต หลังจากตายเพราะกายแตก ได้เข้าถึงกายอันประณีต ท่านภิกษุ เพราะเหตุนั้นแล เราจึงขอกล่าวกะท่านอย่างนี้ว่า ‘เอาเถิด ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านจงเป็นผู้ขวนขวายน้อย ประกอบเนืองๆ ซึ่งการอยู่เป็นสุขในปัจจุบันเถิด ท่านผู้นิรทุกข์ การไม่บอกกล่าวเป็นความดี ท่านอย่าได้พร่ำสอนผู้อื่นเลย’”

‘‘Evaṃ vutte, ahaṃ, bhikkhave, māraṃ pāpimantaṃ etadavocaṃ – ‘jānāmi kho tāhaṃ, pāpima, mā tvaṃ maññittho – na maṃ jānātī’ti. Māro tvamasi, pāpima. Na maṃ tvaṃ, pāpima, hitānukampī evaṃ vadesi; ahitānukampī maṃ tvaṃ, pāpima, evaṃ vadesi. Tuyhañhi, pāpima, evaṃ hoti – ‘yesaṃ samaṇo gotamo dhammaṃ desessati, te me visayaṃ upātivattissantī’ti. Asammāsambuddhāva pana te[Pg.407], pāpima, samānā sammāsambuddhāmhāti paṭijāniṃsu. Ahaṃ kho pana, pāpima, sammāsambuddhova samāno sammāsambuddhomhīti paṭijānāmi. Desentopi hi, pāpima, tathāgato sāvakānaṃ dhammaṃ tādisova adesentopi hi, pāpima, tathāgato sāvakānaṃ dhammaṃ tādisova. Upanentopi hi, pāpima, tathāgato sāvake tādisova, anupanentopi hi, pāpima, tathāgato sāvake tādisova. Taṃ kissa hetu? Tathāgatassa, pāpima, ye āsavā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā – te pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Seyyathāpi, pāpima, tālo matthakacchinno abhabbo puna virūḷhiyā; evameva kho, pāpima, tathāgatassa ye āsavā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā – te pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammāti.

“เมื่อมารกล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวกะมารผู้มีบาปดังนี้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป เรารู้จักท่าน ท่านอย่าเข้าใจว่า ‘ท่านไม่รู้จักเรา’ ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านคือมาร ท่านไม่ได้อนุเคราะห์ด้วยสิ่งที่เป็นประโยชน์จึงกล่าวกะเราอย่างนี้ แต่ท่านไม่ประสงค์จะอนุเคราะห์ด้วยสิ่งที่เป็นประโยชน์ต่างหากจึงกล่าวกะเราอย่างนี้ ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมจักแสดงธรรมแก่ผู้ใด ผู้นั้นจักล่วงพ้นวิสัยของเราไป’ ดูก่อนมารผู้มีบาป สมณพราหมณ์เหล่านั้นยังไม่เป็นพระสัมมาสัมพุทธะ แต่ก็ปฏิญญาตนว่าเป็นพระสัมมาสัมพุทธะ ส่วนเราแล ดูก่อนมารผู้มีบาป เป็นพระสัมมาสัมพุทธะอยู่ทีเดียว จึงปฏิญญาตนว่าเป็นพระสัมมาสัมพุทธะ ดูก่อนมารผู้มีบาป ตถาคตแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายก็เป็นเช่นนั้น ไม่แสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายก็เป็นเช่นนั้น ตถาคตแนะนำสาวกทั้งหลายก็เป็นเช่นนั้น ไม่แนะนำสาวกทั้งหลายก็เป็นเช่นนั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนมารผู้มีบาป อาสวะทั้งหลายที่เป็นเหตุให้เศร้าหมอง ก่อภพใหม่ มีความเดือดร้อน มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นที่ตั้งแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไป ตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนมารผู้มีบาป เปรียบเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอดแล้ว ย่อมไม่อาจงอกขึ้นได้อีก ฉันใด ดูก่อนมารผู้มีบาป อาสวะทั้งหลายที่เป็นเหตุให้เศร้าหมอง ก่อภพใหม่ มีความเดือดร้อน มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นที่ตั้งแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไป ตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ฉันนั้นเหมือนกัน”

‘‘Iti hidaṃ mārassa ca anālapanatāya brahmuno ca abhinimantanatāya, tasmā imassa veyyākaraṇassa brahmanimantanikaṃteva adhivacana’’nti.

“ด้วยเหตุที่พระดำรัสนี้เป็นไปเพื่อทำให้มารนิ่งอึ้ง และเพื่อเชื้อเชิญพรหม ฉะนั้น คำเรียกพระสูตรนี้จึงได้มีชื่อว่า ‘พรหมนิมันตนิกะ’ ดังนี้แล”

Brahmanimantanikasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ.

พรหมนิมันตนิกสูตรที่ ๙ จบ

10. Māratajjanīyasuttaṃ

๑๐. มารตัชชนียสูตร

506. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā mahāmoggallāno bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye. Tena kho pana samayena āyasmā mahāmoggallāno abbhokāse caṅkamati. Tena kho pana samayena māro pāpimā āyasmato mahāmoggallānassa kucchigato hoti koṭṭhamanupaviṭṭho. Atha kho āyasmato mahāmoggallānassa etadahosi – ‘‘kiṃ nu kho me kucchi garugaro viya ? Māsācitaṃ maññe’’ti. Atha kho āyasmā mahāmoggallāno caṅkamā orohitvā vihāraṃ pavisitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho āyasmā mahāmoggallāno paccattaṃ yoniso manasākāsi. Addasā kho āyasmā mahāmoggallāno māraṃ pāpimantaṃ kucchigataṃ koṭṭhamanupaviṭṭhaṃ. Disvāna [Pg.408] māraṃ pāpimantaṃ etadavoca – ‘‘nikkhama, pāpima; nikkhama, pāpima! Mā tathāgataṃ vihesesi, mā tathāgatasāvakaṃ. Mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. Atha kho mārassa pāpimato etadahosi – ‘‘ajānameva kho maṃ ayaṃ samaṇo apassaṃ evamāha – ‘nikkhama, pāpima; nikkhama, pāpima! Mā tathāgataṃ vihesesi, mā tathāgatasāvakaṃ. Mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’ti. Yopissa so satthā sopi maṃ neva khippaṃ jāneyya, kuto pana maṃ ayaṃ sāvako jānissatī’’ti? Atha kho āyasmā mahāmoggallāno māraṃ pāpimantaṃ etadavoca – ‘‘evampi kho tāhaṃ, pāpima, jānāmi, mā tvaṃ maññittho – ‘na maṃ jānātī’ti. Māro tvamasi, pāpima; tuyhañhi, pāpima, evaṃ hoti – ‘ajānameva kho maṃ ayaṃ samaṇo apassaṃ evamāha – nikkhama, pāpima; nikkhama, pāpima! Mā tathāgataṃ vihesesi, mā tathāgatasāvakaṃ. Mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyāti. Yopissa so satthā sopi maṃ neva khippaṃ jāneyya, kuto pana maṃ ayaṃ sāvako jānissatī’’’ti?

๕๐๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะอยู่ ณ ป่าเภสกลาวัน สถานที่ให้อภัยแก่หมู่เนื้อ ในเมืองสุงสุมารคิระ แคว้นภัคคะ สมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะจงกรมอยู่ในที่แจ้ง สมัยนั้นแล มารผู้มีบาปเข้าไปสู่ท้อง เข้าไปสู่ลำไส้ของท่านพระมหาโมคคัลลานะ ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้มีความปริวิตกดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ ท้องของเราจึงหนักอึ้ง เหมือนเต็มไปด้วยถั่วมาษ’ ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะลงจากที่จงกรม เข้าไปสู่วิหาร นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว ครั้นนั่งแล้ว ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กระทำไว้ในใจโดยแยบคายเฉพาะตน ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้เห็นมารผู้มีบาปเข้าไปสู่ท้อง เข้าไปสู่ลำไส้ ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวกับมารผู้มีบาปดังนี้ว่า ‘เจ้ามารผู้มีบาป จงออกไป เจ้ามารผู้มีบาป จงออกไป อย่าเบียดเบียนพระตถาคต อย่าเบียดเบียนพระตถาคตสาวกเลย กรรมนั้นอย่าได้มีแก่ท่านเพื่อสิ่งไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย’ ครั้งนั้น มารผู้มีบาปได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘สมณะรูปนี้ไม่รู้ ไม่เห็นเราเลย กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เจ้ามารผู้มีบาป จงออกไป เจ้ามารผู้มีบาป จงออกไป อย่าเบียดเบียนพระตถาคต อย่าเบียดเบียนพระตถาคตสาวกเลย กรรมนั้นอย่าได้มีแก่ท่านเพื่อสิ่งไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย’ แม้พระศาสดาของสมณะรูปนี้ ก็ยังไม่พึงรู้จักเราได้โดยเร็วพลัน แล้วสาวกรูปนี้จะรู้จักเราได้อย่างไร’ ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวกับมารผู้มีบาปดังนี้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป ถึงอย่างนั้น เราก็รู้จักท่าน ท่านอย่าสำคัญว่า ‘ท่านไม่รู้จักเรา’ ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านคือมาร ดูก่อนมารผู้มีบาป ความคิดอย่างนี้ย่อมมีแก่ท่านว่า ‘สมณะรูปนี้ไม่รู้ ไม่เห็นเราเลย กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เจ้ามารผู้มีบาป จงออกไป เจ้ามารผู้มีบาป จงออกไป อย่าเบียดเบียนพระตถาคต อย่าเบียดเบียนพระตถาคตสาวกเลย กรรมนั้นอย่าได้มีแก่ท่านเพื่อสิ่งไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย’ แม้พระศาสดาของสมณะรูปนี้ ก็ยังไม่พึงรู้จักเราได้โดยเร็วพลัน แล้วสาวกรูปนี้จะรู้จักเราได้อย่างไร’

Atha kho mārassa pāpimato etadahosi – ‘‘jāname kho maṃ ayaṃ samaṇo passaṃ evamāha – ‘nikkhama, pāpima; nikkhama, pāpima! Mā tathāgataṃ vihesesi, mā tathāgatasāvakaṃ. Mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’’ti. Atha kho māro pāpimā āyasmato mahāmoggallānassa mukhato uggantvā paccaggaḷe aṭṭhāsi.

ครั้งนั้น มารผู้มีบาปได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘สมณะรูปนี้รู้เห็นเราอยู่ จึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เจ้ามารผู้มีบาป จงออกไป เจ้ามารผู้มีบาป จงออกไป อย่าเบียดเบียนพระตถาคต อย่าเบียดเบียนพระตถาคตสาวกเลย กรรมนั้นอย่าได้มีแก่ท่านเพื่อสิ่งไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย’’ ครั้งนั้น มารผู้มีบาปได้ออกจากปากของท่านพระมหาโมคคัลลานะ แล้วไปยืนอยู่ที่บานประตู

507. Addasā kho āyasmā mahāmoggallāno māraṃ pāpimantaṃ paccaggaḷe ṭhitaṃ; disvāna māraṃ pāpimantaṃ etadavoca – ‘etthāpi kho tāhaṃ, pāpima, passāmi; mā tvaṃ maññittho ‘‘na maṃ passatī’’ti. Eso tvaṃ, pāpima, paccaggaḷe ṭhito. Bhūtapubbāhaṃ, pāpima, dūsī nāma māro ahosiṃ, tassa me kāḷī nāma bhaginī. Tassā tvaṃ putto. So me tvaṃ bhāgineyyo ahosi. Tena kho pana, pāpima, samayena kakusandho bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke uppanno hoti. Kakusandhassa kho pana, pāpima, bhagavato arahato sammāsambuddhassa vidhurasañjīvaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Yāvatā kho pana, pāpima, kakusandhassa bhagavato [Pg.409] arahato sammāsambuddhassa sāvakā. Tesu na ca koci āyasmatā vidhurena samasamo hoti yadidaṃ dhammadesanāya. Iminā kho evaṃ, pāpima, pariyāyena āyasmato vidhurassa vidhuroteva samaññā udapādi.

๕๐๗. ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้เห็นมารผู้มีบาปยืนอยู่ที่บานประตู ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวกับมารผู้มีบาปดังนี้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป แม้ในที่นี้ เราก็เห็นท่าน ท่านอย่าสำคัญว่า ‘ท่านไม่เห็นเรา’ ดูก่อนมารผู้มีบาป นั่นท่านยืนอยู่ที่บานประตู ดูก่อนมารผู้มีบาป เรื่องเคยมีมาแล้ว เราได้เป็นมารชื่อทูสี เรานั้นมีน้องสาวชื่อกาลี ท่านเป็นบุตรของนางกาลีนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเป็นหลานของเรา ดูก่อนมารผู้มีบาป สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะได้อุบัติขึ้นแล้วในโลก ดูก่อนมารผู้มีบาป พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ ได้มีคู่สาวกชื่อวิธุระและสัญชีวะ เป็นคู่สาวกที่เลิศ เป็นคู่สาวกที่ดีงาม ดูก่อนมารผู้มีบาป บรรดาสาวกทั้งหลายของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ ไม่มีใครเสมอเหมือนท่านพระวิธุระเลย ในการแสดงธรรมนี้ ดูก่อนมารผู้มีบาป ด้วยเหตุนี้แล สมัญญาว่า ‘วิธุระ’ เท่านั้น จึงเกิดขึ้นแก่ท่านพระวิธุระ

‘‘Āyasmā pana, pāpima, sañjīvo araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi appakasireneva saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjati. Bhūtapubbaṃ, pāpima, āyasmā sañjīvo aññatarasmiṃ rukkhamūle saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno nisinno hoti. Addasaṃsu kho, pāpima, gopālakā pasupālakā kassakā pathāvino āyasmantaṃ sañjīvaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle saññāvedayitanirodhaṃ samāpannaṃ nisinnaṃ; disvāna tesaṃ etadahosi – ‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho! Ayaṃ samaṇo nisinnakova kālaṅkato! Handa naṃ dahāmā’ti. Atha kho te, pāpima, gopālakā pasupālakā kassakā pathāvino tiṇañca kaṭṭhañca gomayañca saṃkaḍḍhitvā āyasmato sañjīvassa kāye upacinitvā aggiṃ datvā pakkamiṃsu. Atha kho, pāpima, āyasmā sañjīvo tassā rattiyā accayena tāya samāpattiyā vuṭṭhahitvā cīvarāni papphoṭetvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Addasaṃsu kho te, pāpima, gopālakā pasupālakā kassakā pathāvino āyasmantaṃ sañjīvaṃ piṇḍāya carantaṃ; disvāna nesaṃ etadahosi – ‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho! Ayaṃ samaṇo nisinnakova kālaṅkato, svāyaṃ paṭisañjīvito’ti. Iminā kho evaṃ, pāpima, pariyāyena āyasmato sañjīvassa sañjīvoteva samaññā udapādi.

ดูก่อนมารผู้มีบาป ส่วนท่านพระสัญชีวะ จะไปสู่ป่าก็ดี ไปสู่โคนไม้ก็ดี ไปสู่เรือนว่างก็ดี ย่อมเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธได้โดยไม่ลำบากเลย ดูก่อนมารผู้มีบาป เรื่องเคยมีมาแล้ว ท่านพระสัญชีวะนั่งเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ที่โคนไม้แห่งหนึ่ง ดูก่อนมารผู้มีบาป พวกคนเลี้ยงโค พวกคนเลี้ยงปศุสัตว์ พวกชาวนา พวกคนเดินทาง ได้เห็นท่านพระสัญชีวะนั่งเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ที่โคนไม้แห่งหนึ่ง ครั้นเห็นแล้วจึงได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ สมณะรูปนี้นั่งทำกาลกิริยาไปแล้ว เอาเถิด เราทั้งหลายมาเผาท่านกัน’ ครั้งนั้นแล ดูก่อนมารผู้มีบาป พวกคนเลี้ยงโค พวกคนเลี้ยงปศุสัตว์ พวกชาวนา พวกคนเดินทางเหล่านั้น ได้ช่วยกันขนหญ้า ไม้ และมูลโคแห้ง มาสุมบนกายของท่านพระสัญชีวะ แล้วจุดไฟเผาและหลีกไป ครั้งนั้นแล ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านพระสัญชีวะ ครั้นล่วงราตรีนั้นไปแล้ว ได้ออกจากสมาบัตินั้น สลัดจีวรแล้ว ในเวลาเช้า นุ่งสบงทรงบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาตในบ้าน ดูก่อนมารผู้มีบาป พวกคนเลี้ยงโค พวกคนเลี้ยงปศุสัตว์ พวกชาวนา พวกคนเดินทางเหล่านั้น ได้เห็นท่านพระสัญชีวะกำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ ครั้นเห็นแล้วจึงได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ สมณะรูปนี้นั่งทำกาลกิริยาไปแล้ว แต่ท่านกลับฟื้นคืนชีพได้’ ดูก่อนมารผู้มีบาป ด้วยเหตุนี้แล สมัญญาว่า ‘สัญชีวะ’ เท่านั้น จึงเกิดขึ้นแก่ท่านพระสัญชีวะ

508. ‘‘Atha kho, pāpima, dūsissa mārassa etadahosi – ‘imesaṃ kho ahaṃ bhikkhūnaṃ sīlavantānaṃ kalyāṇadhammānaṃ neva jānāmi āgatiṃ vā gatiṃ vā. Yaṃnūnāhaṃ brāhmaṇagahapatike anvāviseyyaṃ – etha, tumhe bhikkhū sīlavante kalyāṇadhamme akkosatha paribhāsatha rosetha vihesetha. Appeva nāma tumhehi akkosiyamānānaṃ paribhāsiyamānānaṃ rosiyamānānaṃ vihesiyamānānaṃ siyā cittassa aññathattaṃ, yathā taṃ dūsī [Pg.410] māro labhetha otāra’nti. Atha kho te, pāpima, dūsī māro brāhmaṇagahapatike anvāvisi – ‘etha, tumhe bhikkhū sīlavante kalyāṇadhamme akkosatha paribhāsatha rosetha vihesetha. Appeva nāma tumhehi akkosiyamānānaṃ paribhāsiyamānānaṃ rosiyamānānaṃ vihesiyamānānaṃ siyā cittassa aññathattaṃ, yathā taṃ dūsī māro labhetha otāra’nti.

๕๐๘. ดูก่อนมารผู้มีบาป ครั้งนั้น ทูสีมารได้มีความคิดปริวิตกดังนี้ว่า ‘เราไม่รู้คติหรืออคติของภิกษุผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเหล่านี้เลยหนอ ทางที่ดี เราควรจะเข้าสิงพราหมณ์และคหบดีทั้งหลาย (แล้วสั่งว่า) ‘มาเถิด ท่านทั้งหลาย จงด่า จงบริภาษ จงขู่เข็ญ จงเบียดเบียนภิกษุผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเถิด บางทีเมื่อพวกท่านด่า บริภาษ ขู่เข็ญ เบียดเบียนอยู่ ความแปรปรวนแห่งจิตของภิกษุเหล่านั้นพึงมีได้ ด้วยอาการอย่างนี้ ทูสีมารจึงจะได้ช่อง’ ดังนี้ ครั้งนั้น ทูสีมารได้เข้าสิงพราหมณ์และคหบดีเหล่านั้น (แล้วสั่งว่า) ‘มาเถิด ท่านทั้งหลาย จงด่า จงบริภาษ จงขู่เข็ญ จงเบียดเบียนภิกษุผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเถิด บางทีเมื่อพวกท่านด่า บริภาษ ขู่เข็ญ เบียดเบียนอยู่ ความแปรปรวนแห่งจิตของภิกษุเหล่านั้นพึงมีได้ ด้วยอาการอย่างนี้ ทูสีมารจึงจะได้ช่อง’ ดังนี้

‘‘Atha kho te, pāpima, brāhmaṇagahapatikā anvāvisiṭṭhā dūsinā mārena bhikkhū sīlavante kalyāṇadhamme akkosanti paribhāsanti rosenti vihesenti – ‘ime pana muṇḍakā samaṇakā ibbhā kiṇhā bandhupādāpaccā ‘‘jhāyinosmā jhāyinosmā’’ti pattakkhandhā adhomukhā madhurakajātā jhāyanti pajjhāyanti nijjhāyanti apajjhāyanti. Seyyathāpi nāma ulūko rukkhasākhāyaṃ mūsikaṃ maggayamāno jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati; evamevime muṇḍakā samaṇakā ibbhā kiṇhā bandhupādāpaccā ‘‘jhāyinosmā jhāyinosmā’’ti pattakkhandhā adhomukhā madhurakajātā jhāyanti pajjhāyanti nijjhāyanti apajjhāyanti. Seyyathāpi nāma kotthu nadītīre macche maggayamāno jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati; evamevime muṇḍakā samaṇakā ibbhā kiṇhā bandhupādāpaccā ‘‘jhāyinosmā jhāyinosmā’’ti pattakkhandhā adhomukhā madhurakajātā jhāyanti pajjhāyanti nijjhāyanti apajjhāyanti. Seyyathāpi nāma biḷāro sandhisamalasaṅkaṭīre mūsikaṃ maggayamāno jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati; evamevime muṇḍakā samaṇakā ibbhā kiṇhā bandhupādāpaccā ‘‘jhāyinosmā jhāyinosmā’’ti pattakkhandhā adhomukhā madhurakajātā jhāyanti pajjhāyanti nijjhāyanti apajjhāyanti. Seyyathāpi nāma gadrabho vahacchinno sandhisamalasaṅkaṭīre jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati, evamevime muṇḍakā samaṇakā ibbhā kiṇhā bandhupādāpaccā ‘‘jhāyinosmā jhāyinosmā’’ti pattakkhandhā adhomukhā madhurakajātā jhāyanti pajjhāyanti nijjhāyanti apajjhāyantī’’ti.

ดูก่อนมารผู้มีบาป ครั้งนั้น พราหมณ์และคหบดีเหล่านั้น ถูกทูสีมารเข้าสิงแล้ว ได้ด่า บริภาษ ขู่เข็ญ เบียดเบียนภิกษุผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมว่า ‘สมณะโล้นเหล่านี้เป็นคนเลว เป็นคนดำ เกิดจากเท้าของพรหม กล่าวว่า ‘เราเป็นผู้เพ่งฌาน เราเป็นผู้เพ่งฌาน’ มีคอตก ก้มหน้า ทำทีเป็นสงบเสงี่ยม เพ่งพินิจ พิเคราะห์ เพ่งจ้อง เพ่งเล็งอยู่ เปรียบเหมือนนกเค้าเกาะอยู่บนกิ่งไม้ คอยจ้องจับหนู เพ่งพินิจ พิเคราะห์ เพ่งจ้อง เพ่งเล็งอยู่ฉันใด สมณะโล้นเหล่านี้เป็นคนเลว เป็นคนดำ เกิดจากเท้าของพรหม กล่าวว่า ‘เราเป็นผู้เพ่งฌาน เราเป็นผู้เพ่งฌาน’ มีคอตก ก้มหน้า ทำทีเป็นสงบเสงี่ยม เพ่งพินิจ พิเคราะห์ เพ่งจ้อง เพ่งเล็งอยู่ก็ฉันนั้น เปรียบเหมือนสุนัขจิ้งจอกอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำ คอยจ้องจับปลา เพ่งพินิจ พิเคราะห์ เพ่งจ้อง เพ่งเล็งอยู่ฉันใด สมณะโล้นเหล่านี้เป็นคนเลว เป็นคนดำ เกิดจากเท้าของพรหม กล่าวว่า ‘เราเป็นผู้เพ่งฌาน เราเป็นผู้เพ่งฌาน’ มีคอตก ก้มหน้า ทำทีเป็นสงบเสงี่ยม เพ่งพินิจ พิเคราะห์ เพ่งจ้อง เพ่งเล็งอยู่ก็ฉันนั้น เปรียบเหมือนแมวอยู่ที่ช่องระบายน้ำ ที่ทิ้งขยะ คอยจ้องจับหนู เพ่งพินิจ พิเคราะห์ เพ่งจ้อง เพ่งเล็งอยู่ฉันใด สมณะโล้นเหล่านี้เป็นคนเลว เป็นคนดำ เกิดจากเท้าของพรหม กล่าวว่า ‘เราเป็นผู้เพ่งฌาน เราเป็นผู้เพ่งฌาน’ มีคอตก ก้มหน้า ทำทีเป็นสงบเสงี่ยม เพ่งพินิจ พิเคราะห์ เพ่งจ้อง เพ่งเล็งอยู่ก็ฉันนั้น เปรียบเหมือนลาที่หลังเป็นแผล อยู่ที่ช่องระบายน้ำ ที่ทิ้งขยะ เพ่งพินิจ พิเคราะห์ เพ่งจ้อง เพ่งเล็งอยู่ฉันใด สมณะโล้นเหล่านี้เป็นคนเลว เป็นคนดำ เกิดจากเท้าของพรหม กล่าวว่า ‘เราเป็นผู้เพ่งฌาน เราเป็นผู้เพ่งฌาน’ มีคอตก ก้มหน้า ทำทีเป็นสงบเสงี่ยม เพ่งพินิจ พิเคราะห์ เพ่งจ้อง เพ่งเล็งอยู่ก็ฉันนั้น’ ดังนี้

‘‘Ye kho pana, pāpima, tena samayena manussā kālaṅkaronti yebhuyyena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti.

ดูก่อนมารผู้มีบาป ก็ในสมัยนั้น มนุษย์เหล่าใดทำกาละไป มนุษย์เหล่านั้นโดยส่วนมาก หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

509. ‘‘Atha [Pg.411] kho, pāpima, kakusandho bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bhikkhū āmantesi – ‘anvāviṭṭhā kho, bhikkhave, brāhmaṇagahapatikā dūsinā mārena – etha, tumhe bhikkhū sīlavante kalyāṇadhamme akkosatha paribhāsatha rosetha vihesetha, appeva nāma tumhehi akkosiyamānānaṃ paribhāsiyamānānaṃ rosiyamānānaṃ vihesiyamānānaṃ siyā cittassa aññathattaṃ, yathā taṃ dūsī māro labhetha otāra’nti. Etha, tumhe, bhikkhave, mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatha, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharatha. Karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatha, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharathā’ti.

๕๐๙. ดูก่อนมารผู้มีบาป ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ ได้ตรัสกับภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พราหมณ์และคหบดีทั้งหลายถูกทูสีมารเข้าสิงแล้ว (ให้คิดว่า) ‘มาเถิด ท่านทั้งหลาย จงด่า จงบริภาษ จงขู่เข็ญ จงเบียดเบียนภิกษุผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเถิด บางทีเมื่อพวกท่านด่า บริภาษ ขู่เข็ญ เบียดเบียนอยู่ ความแปรปรวนแห่งจิตของภิกษุเหล่านั้นพึงมีได้ ด้วยอาการอย่างนี้ ทูสีมารจึงจะได้ช่อง’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาเถิด เธอทั้งหลายจงมีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่เถิด ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น คือ แผ่ไปตลอดโลกทั้งปวง ทั้งในเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง ในที่ทุกแห่ง โดยความเป็นตนในสัตว์ทั้งปวง ด้วยใจสหรคตด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่เถิด จงมีใจสหรคตด้วยกรุณา...ฯลฯ... จงมีใจสหรคตด้วยมุทิตา...ฯลฯ... จงมีใจสหรคตด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่เถิด ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น คือ แผ่ไปตลอดโลกทั้งปวง ทั้งในเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง ในที่ทุกแห่ง โดยความเป็นตนในสัตว์ทั้งปวง ด้วยใจสหรคตด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่เถิด’ ดังนี้

‘‘Atha kho te, pāpima, bhikkhū kakusandhena bhagavatā arahatā sammāsambuddhena evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānā araññagatāpi rukkhamūlagatāpi suññāgāragatāpi mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihariṃsu, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihariṃsu. Karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihariṃsu, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihariṃsu.

ดูก่อนมารผู้มีบาป ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะทรงโอวาทสั่งสอนอยู่อย่างนี้แล้ว จะไปสู่ป่าก็ดี ไปสู่โคนไม้ก็ดี ไปสู่เรือนว่างก็ดี ก็มีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น คือ แผ่ไปตลอดโลกทั้งปวง ทั้งในเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง ในที่ทุกแห่ง โดยความเป็นตนในสัตว์ทั้งปวง ด้วยใจสหรคตด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ มีใจสหรคตด้วยกรุณา...ฯลฯ... มีใจสหรคตด้วยมุทิตา...ฯลฯ... มีใจสหรคตด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น คือ แผ่ไปตลอดโลกทั้งปวง ทั้งในเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง ในที่ทุกแห่ง โดยความเป็นตนในสัตว์ทั้งปวง ด้วยใจสหรคตด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่

510. ‘‘Atha kho, pāpima, dūsissa mārassa etadahosi – ‘evampi kho ahaṃ karonto imesaṃ bhikkhūnaṃ sīlavantānaṃ kalyāṇadhammānaṃ neva jānāmi āgatiṃ vā gatiṃ vā, yaṃnūnāhaṃ brāhmaṇagahapatike anvāviseyyaṃ – etha, tumhe bhikkhū sīlavante kalyāṇadhamme sakkarotha garuṃ karotha mānetha [Pg.412] pūjetha, appeva nāma tumhehi sakkariyamānānaṃ garukariyamānānaṃ māniyamānānaṃ pūjiyamānānaṃ siyā cittassa aññathattaṃ, yathā taṃ dūsī māro labhetha otāra’nti. Atha kho te, pāpima, dūsī māro brāhmaṇagahapatike anvāvisi – ‘etha, tumhe bhikkhū sīlavante kalyāṇadhamme sakkarotha garuṃ karotha mānetha pūjetha, appeva nāma tumhehi sakkariyamānānaṃ garukariyamānānaṃ māniyamānānaṃ pūjiyamānānaṃ siyā cittassa aññathattaṃ, yathā taṃ dūsī māro labhetha otāra’nti. Atha kho te, pāpima, brāhmaṇagahapatikā anvāviṭṭhā dūsinā mārena bhikkhū sīlavante kalyāṇadhamme sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti.

๕๑๐. ดูก่อนมารผู้มีบาป ครั้งนั้น ทูสีมารได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ถึงเราทำอย่างนี้ ก็ยังไม่รู้ถึงความเกิดและความเป็นไปของภิกษุผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเหล่านี้เลย ไฉนหนอ เราพึงเข้าสิงพราหมณ์และคหบดีทั้งหลาย (แล้วสั่งว่า) ‘ท่านทั้งหลายจงมา จงสักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเถิด บางทีเมื่อพวกท่านสักการะ เคารพ นับถือ บูชาอยู่ จิตของภิกษุเหล่านั้นพึงแปรปรวนไป ด้วยอาการอย่างนั้น ทูสีมารพึงได้โอกาส’ ครั้งนั้น ทูสีมารได้เข้าสิงพราหมณ์และคหบดีเหล่านั้น (แล้วสั่งว่า) ‘ท่านทั้งหลายจงมา จงสักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเถิด บางทีเมื่อพวกท่านสักการะ เคารพ นับถือ บูชาอยู่ จิตของภิกษุเหล่านั้นพึงแปรปรวนไป ด้วยอาการอย่างนั้น ทูสีมารพึงได้โอกาส’ ครั้งนั้น พราหมณ์และคหบดีเหล่านั้นถูกทูสีมารเข้าสิงแล้ว จึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม

‘‘Ye kho pana, pāpima, tena samayena manussā kālaṅkaronti yebhuyyena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti.

ดูก่อนมารผู้มีบาป ก็ในสมัยนั้น มนุษย์ที่ตายไป โดยมากหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

511. ‘‘Atha kho, pāpima, kakusandho bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bhikkhū āmantesi – ‘anvāviṭṭhā kho, bhikkhave, brāhmaṇagahapatikā dūsinā mārena – etha, tumhe bhikkhū sīlavante kalyāṇadhamme sakkarotha garuṃ karotha mānetha pūjetha, appeva nāma tumhehi sakkariyamānānaṃ garukariyamānānaṃ māniyamānānaṃ pūjiyamānānaṃ siyā cittassa aññathattaṃ, yathā taṃ dūsī māro labhetha otāranti. Etha, tumhe, bhikkhave, asubhānupassino kāye viharatha, āhāre paṭikūlasaññino, sabbaloke anabhiratisaññino, sabbasaṅkhāresu aniccānupassino’ti.

๕๑๑. ดูก่อนมารผู้มีบาป ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคกกุสันธะผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พราหมณ์และคหบดีถูกทูสีมารเข้าสิงแล้ว (มันสั่งว่า) ‘ท่านทั้งหลายจงมา จงสักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเถิด บางทีเมื่อพวกท่านสักการะ เคารพ นับถือ บูชาอยู่ จิตของภิกษุเหล่านั้นพึงแปรปรวนไป ด้วยอาการอย่างนั้น ทูสีมารพึงได้โอกาส’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงมา จงเป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่งามในกาย มีความหมายรู้ในความเป็นปฏิกูลในอาหาร มีความหมายรู้ในความไม่น่าเพลิดเพลินในโลกทั้งปวง เป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวงอยู่เถิด’

‘‘Atha kho te, pāpima, bhikkhū kakusandhena bhagavatā arahatā sammāsambuddhena evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānā araññagatāpi rukkhamūlagatāpi suññāgāragatāpi asubhānupassino kāye vihariṃsu, āhāre paṭikūlasaññino, sabbaloke anabhiratisaññino, sabbasaṅkhāresu aniccānupassino.

ดูก่อนมารผู้มีบาป ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคกกุสันธะผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงสั่งสอนโอวาทอย่างนี้แล้ว จะไปสู่ป่าก็ดี สู่โคนไม้ก็ดี สู่เรือนว่างก็ดี ก็เป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่งามในกาย มีความหมายรู้ในความเป็นปฏิกูลในอาหาร มีความหมายรู้ในความไม่น่าเพลิดเพลินในโลกทั้งปวง เป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวงอยู่

512. ‘‘Atha kho, pāpima, kakusandho bhagavā arahaṃ sammāsambuddho pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya āyasmatā vidhurena pacchāsamaṇena gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Atha kho, pāpima, dūsī māro aññataraṃ kumārakaṃ [Pg.413] anvāvisitvā sakkharaṃ gahetvā āyasmato vidhurassa sīse pahāramadāsi; sīsaṃ vobhindi. Atha kho, pāpima, āyasmā vidhuro bhinnena sīsena lohitena gaḷantena kakusandhaṃyeva bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Atha kho, pāpima, kakusandho bhagavā arahaṃ sammāsambuddho nāgāpalokitaṃ apalokesi – ‘na vāyaṃ dūsī māro mattamaññāsī’ti. Sahāpalokanāya ca pana, pāpima, dūsī māro tamhā ca ṭhānā cavi mahānirayañca upapajji.

๕๑๒. ดูก่อนมารผู้มีบาป ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคกกุสันธะผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงนุ่งในเวลาเช้าแล้ว ทรงถือบาตรและจีวร มีท่านพระวิธูระเป็นปัจฉาสมณะ เสด็จเข้าไปยังหมู่บ้านเพื่อบิณฑบาต ครั้งนั้น ทูสีมารเข้าสิงเด็กชายคนหนึ่ง ถือเอาก้อนกรวดตีที่ศีรษะของท่านพระวิธูระ ศีรษะก็แตก ครั้งนั้น ท่านพระวิธูระมีศีรษะแตก โลหิตไหล ได้ติดตามพระผู้มีพระภาคกกุสันธะผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าไปข้างหลังๆ นั่นเทียว ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคกกุสันธะผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทอดพระเนตรด้วยนาคาปโลกะ (ทรงดำริว่า) ‘ทูสีมารนี้ไม่รู้จักประมาณเลยหนอ’ ดูก่อนมารผู้มีบาป พร้อมกับการทอดพระเนตรนั่นเอง ทูสีมารก็ได้จุติจากที่นั้น และไปเกิดในมหานรก

‘‘Tassa kho pana, pāpima, mahānirayassa tayo nāmadheyyā honti – chaphassāyataniko itipi, saṅkusamāhato itipi, paccattavedaniyo itipi. Atha kho maṃ, pāpima, nirayapālā upasaṅkamitvā etadavocuṃ – yadā kho te, mārisa, saṅkunā saṅku hadaye samāgaccheyya. Atha naṃ tvaṃ jāneyyāsi – ‘vassasahassaṃ me niraye paccamānassā’ti. So kho ahaṃ, pāpima, bahūni vassāni bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni tasmiṃ mahāniraye apacciṃ. Dasavassasahassāni tasseva mahānirayassa ussade apacciṃ vuṭṭhānimaṃ nāma vedanaṃ vediyamāno. Tassa mayhaṃ, pāpima, evarūpo kāyo hoti, seyyathāpi manussassa. Evarūpaṃ sīsaṃ hoti, seyyathāpi macchassa.

ดูก่อนมารผู้มีบาป ก็มหานรกนั้นมีชื่อ ๓ อย่าง คือ ฉผัสสายตนิกะ ๑ สังกุสมาหตะ ๑ ปัจจัตตเวทนียะ ๑ ครั้งนั้น นายนิรยบาลทั้งหลายเข้ามาหาเราแล้วกล่าวว่า ‘แน่ะท่าน เมื่อใดหลาวเหล็กกับหลาวเหล็กมาบรรจบกันที่กลางใจของท่าน เมื่อนั้น ท่านพึงรู้ว่า ‘เราถูกต้มในนรกมาได้ ๑,๐๐๐ ปีแล้ว’ ดูก่อนมารผู้มีบาป เรานั้นถูกต้มอยู่ในมหานรกนั้นหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี เราถูกต้มอยู่ในอุสสทนรกของมหานรกนั้นนั่นแหละอีก ๑๐,๐๐๐ ปี เสวยเวทนาที่ชื่อว่าวุฏฐานิมา ดูก่อนมารผู้มีบาป กายของเรานั้นมีรูปร่างเหมือนกายของมนุษย์ ศีรษะมีรูปร่างเหมือนศีรษะของปลา

513.

๕๑๓.

‘‘Kīdiso nirayo āsi, yattha dūsī apaccatha;

Vidhuraṃ sāvakamāsajja, kakusandhañca brāhmaṇaṃ.

นรกที่ทูสีมารผู้ประทุษร้ายท่านพระวิธูระผู้เป็นสาวก และพระกกุสันธพุทธเจ้าผู้เป็นพราหมณ์ ถูกต้มอยู่ เป็นเช่นไรหนอ

‘‘Sataṃ āsi ayosaṅkū, sabbe paccattavedanā;

Īdiso nirayo āsi, yattha dūsī apaccatha;

Vidhuraṃ sāvakamāsajja, kakusandhañca brāhmaṇaṃ.

นรกที่ทูสีมารผู้ประทุษร้ายท่านพระวิธูระผู้เป็นสาวก และพระกกุสันธพุทธเจ้าผู้เป็นพราหมณ์ ถูกต้มอยู่ เป็นเช่นนี้ คือ มีหลาวเหล็ก ๑๐๐ เล่ม (ทิ่มแทง) ทั้งหมดล้วนต้องเสวยเวทนาเฉพาะตน

‘‘Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;

Tādisaṃ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

ภิกษุใดผู้เป็นสาวกของพระพุทธเจ้า ย่อมรู้ชัดเรื่องนี้ ท่านประทุษร้ายภิกษุเช่นนั้น จักเข้าถึงทุกข์อันชั่วช้า

‘‘Majjhe sarassa tiṭṭhanti, vimānā kappaṭṭhāyino;

Veḷuriyavaṇṇā rucirā, accimanto pabhassarā;

Accharā tattha naccanti, puthu nānattavaṇṇiyo.

วิมานทั้งหลายตั้งอยู่ตลอดกัป ตั้งอยู่ในท่ามกลางมหาสมุทร มีสีดังแก้วไพฑูรย์ งดงาม มีเปลวไฟ รุ่งโรจน์ เหล่านางอัปสรมีวรรณะต่างๆ กันมากมาย ย่อมฟ้อนรำอยู่ในวิมานนั้น

‘‘Yo [Pg.414] etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;

Tādisaṃ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

ภิกษุใดผู้เป็นสาวกของพระพุทธเจ้า ย่อมรู้ชัดเรื่องนี้ ท่านประทุษร้ายภิกษุเช่นนั้น จักเข้าถึงทุกข์อันชั่วช้า

‘‘Yo ve buddhena codito, bhikkhu saṅghassa pekkhato;

Migāramātupāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayi.

ภิกษุใดหนอ อันพระพุทธเจ้าทรงตักเตือนแล้ว เมื่อภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ดูอยู่ ได้ยังปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตาให้หวั่นไหวด้วยนิ้วหัวแม่เท้า

‘‘Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;

Tādisaṃ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

ภิกษุใดผู้เป็นสาวกของพระพุทธเจ้า ย่อมรู้ชัดเรื่องนี้ ท่านประทุษร้ายภิกษุเช่นนั้น จักเข้าถึงทุกข์อันชั่วช้า

‘‘Yo vejayantaṃ pāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayi;

Iddhibalenupatthaddho, saṃvejesi ca devatā.

ภิกษุใด ผู้มั่นคงด้วยกำลังฤทธิ์ ได้ยังเวชยันตปราสาทให้หวั่นไหวด้วยนิ้วหัวแม่เท้า และยังเทวดาให้สังเวชแล้ว

‘‘Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;

Tādisaṃ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

ภิกษุใดผู้เป็นสาวกของพระพุทธเจ้า ย่อมรู้ชัดเรื่องนี้ ท่านประทุษร้ายภิกษุเช่นนั้น จักเข้าถึงทุกข์อันชั่วช้า

‘‘Yo vejayantapāsāde, sakkaṃ so paripucchati;

Api vāsava jānāsi, taṇhākkhayavimuttiyo;

Tassa sakko viyākāsi, pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ.

พระสาวกรูปใดเข้าไปทูลถามท้าวสักกะในเวชยันตปราสาทว่า ‘ข้าแต่พระองค์วาสวะ พระองค์ทรงทราบวิมุตติอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหาหรือไม่’ ท้าวสักกะถูกทูลถามปัญหาแล้ว ได้ทรงพยากรณ์แก่พระสาวกรูปนั้นตามความเป็นจริง

‘‘Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;

Tādisaṃ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านกระทบกระทั่งภิกษุสาวกของพระพุทธเจ้า ผู้รู้แจ้งเรื่องนั้นเช่นนั้นแล้ว จักเข้าถึงทุกข์อันดำ

‘‘Yo brahmaṃ paripucchati, sudhammāyābhito sabhaṃ;

Ajjāpi tyāvuso diṭṭhi, yā te diṭṭhi pure ahu;

Passasi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassaraṃ.

พระสาวกรูปใดเข้าไปถามพรหมผู้เป็นใหญ่ในที่ประชุมชื่อสุธรรมาอย่างไม่เกรงกลัวว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ทิฏฐิที่ท่านเคยมีในกาลก่อน แม้วันนี้ท่านก็ยังมีทิฏฐินั้นอยู่หรือ ท่านเห็นแสงสว่างรุ่งเรืองในพรหมโลกที่ส่องสว่างอยู่หรือไม่’

‘‘Tassa brahmā viyākāsi, anupubbaṃ yathātathaṃ;

Na me mārisa sā diṭṭhi, yā me diṭṭhi pure ahu.

พรหมนั้นได้พยากรณ์แก่พระสาวกนั้นตามลำดับ ตามความเป็นจริงว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ ทิฏฐิที่ข้าพเจ้าเคยมีในกาลก่อน บัดนี้ข้าพเจ้าไม่มีทิฏฐินั้นแล้ว’

‘‘Passāmi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassaraṃ;

Sohaṃ ajja kathaṃ vajjaṃ, ahaṃ niccomhi sassato.

ข้าพเจ้าเห็นแสงสว่างรุ่งเรืองในพรหมโลกที่ส่องสว่างอยู่ วันนี้ข้าพเจ้าจะพึงกล่าวได้อย่างไรว่า ‘เราเป็นผู้เที่ยง เป็นผู้ยั่งยืน’

‘‘Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;

Tādisaṃ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านกระทบกระทั่งภิกษุสาวกของพระพุทธเจ้า ผู้รู้แจ้งเรื่องนั้นเช่นนั้นแล้ว จักเข้าถึงทุกข์อันดำ

‘‘Yo mahāmeruno kūṭaṃ, vimokkhena aphassayi;

Vanaṃ pubbavidehānaṃ, ye ca bhūmisayā narā.

พระสาวกรูปใดได้ถูกต้องยอดเขามหาเมรุ ปุพพวิเทหทวีป และนรชนเหล่าใดที่นอนบนภาคพื้น ด้วยวิโมกข์

‘‘Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;

Tādisaṃ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านกระทบกระทั่งภิกษุสาวกของพระพุทธเจ้า ผู้รู้แจ้งเรื่องนั้นเช่นนั้นแล้ว จักเข้าถึงทุกข์อันดำ

‘‘Na [Pg.415] ve aggi cetayati, ‘ahaṃ bālaṃ ḍahāmī’ti;

Bālo ca jalitaṃ aggiṃ, āsajja naṃ sa ḍayhati.

ไฟไม่ได้คิดว่า ‘เราจะไหม้คนพาล’ แต่คนพาลเข้าไปกระทบกระทั่งไฟที่ลุกโพลงแล้วย่อมไหม้ตนเอง

‘‘Evameva tuvaṃ māra, āsajja naṃ tathāgataṃ;

Sayaṃ ḍahissasi attānaṃ, bālo aggiṃva saṃphusaṃ.

ดูก่อนมาร ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านกระทบกระทั่งพระตถาคตแล้ว จักไหม้ตนเอง เหมือนคนพาลสัมผัสไฟฉะนั้น

‘‘Apuññaṃ pasavī māro, āsajja naṃ tathāgataṃ;

Kinnu maññasi pāpima, na me pāpaṃ vipaccati.

มารกระทบกระทั่งพระตถาคตแล้ว ได้ประสบบาป ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านจะสำคัญไปไยว่า ‘บาปของเรายังไม่ให้ผล’

‘‘Karoto cīyati pāpaṃ, cirarattāya antaka;

Māra nibbinda buddhamhā, āsaṃ mākāsi bhikkhusu.

ดูก่อนผู้ทำที่สุด บาปย่อมพอกพูนแก่ผู้ทำอยู่ตลอดกาลนาน ดูก่อนมาร ท่านจงเบื่อหน่ายจากพระพุทธเจ้าเถิด อย่าได้ทำความหวังในภิกษุทั้งหลายเลย

‘‘Iti māraṃ atajjesi, bhikkhu bhesakaḷāvane;

Tato so dummano yakkho, natatthevantaradhāyathā’’ti.

ภิกษุได้ขู่อย่างนี้แก่มารในป่าเภสกลา ลำดับนั้น ยักษ์ตนนั้นเสียใจ ได้อันตรธานหายไปในที่นั้นเอง ดังนี้แล

Māratajjanīyasuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ.

มารตัชชนียสูตร ที่ ๑๐ จบ

Cūḷayamakavaggo niṭṭhito pañcamo.

จูฬยมกวรรค ที่ ๕ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานประจำวรรค คือ

Sāleyya verañjaduve ca tuṭṭhi, cūḷamahādhammasamādānañca;

Vīmaṃsakā kosambi ca brāhmaṇo, dūsī ca māro dasamo ca vaggo.

สาเลยยกสูตร เวรัญชกสูตร เวทัลลสูตร ๒ สูตร ธรรมสมาทานสูตร ๒ สูตร วิมังสกสูตร โกสัมพิยสูตร พรหมนิมันตนิกสูตร และมารตัชชนียสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตรในวรรคนี้

Sāleyyavaggo niṭṭhito pañcamo.

สาเลยยวรรค ที่ ๕ จบ

Idaṃ vaggānamuddānaṃ –

อุทานประจำวรรคเหล่านั้น คือ

Mūlapariyāyo ceva, sīhanādo ca uttamo;

Kakaco ceva gosiṅgo, sāleyyo ca ime pañca.

มูลปริยายวรรค ๑ สีหนาทวรรค ๑ โอปัมมวรรค ๑ มหายมกวรรค ๑ จูฬยมกวรรค ๑ รวม ๕ วรรคเหล่านี้

Mūlapaṇṇāsakaṃ samattaṃ.

มูลปัณณาสก์ จบ