นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Con đem hết lòng thành kính đảnh lễ đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác.

ทีฆนิกาเย

Trường Bộ Kinh

สีลกฺขนฺธวคฺคอภินวฏีกา

Phụ Chú Giải Mới Phẩm Giới Uẩn

(ทุติโย ภาโค)

(Phần thứ hai)

๒. สามญฺญผลสุตฺตวณฺณนา

Giải Thích Kinh Sa Môn Quả

ราชามจฺจกถาวณฺณนา

Giải Thích về Cuộc Bàn Luận giữa Vua và các Vị Quan

๑๕๐. อิทานิ [Pg.1] สามญฺญผลสุตฺตสฺส สํวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ…เป… สุตฺต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อนุปุพฺพปทวณฺณนาติ อนุกฺกเมน ปทวณฺณนา, ปทํ ปทํ ปติ อนุกฺกเมน วณฺณนาติ วุตฺตํ โหติ. ปุพฺเพ วุตฺตญฺหิ, อุตฺตานํ วา ปทมญฺญตฺร วณฺณนาปิ ‘‘อนุปุพฺพปทวณฺณนา’’ ตฺเวว วุจฺจติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘อปุพฺพปทวณฺณนา’’ติปิ ปฐนฺติ, ปุพฺเพ อวณฺณิตปทวณฺณนาติ อตฺโถ. ทุคฺคชนปทฏฺฐานวิเสสสมฺปทาทิโยคโต ปธานภาเวน ราชูหิ คหิตฏฺเฐน เอวํนามกํ, น ปน นามมตฺเตนาติ อาห ‘‘ตญฺหี’’ติอาทิ. นนุ มหาวคฺเค มหาโควินฺทสุตฺเต อาคโต เอส ปุโรหิโต เอว, น ราชา, กสฺมา โส ราชสทฺทวจนียภาเวน คหิโตติ? มหาโควินฺเทน ปุโรหิเตน ปริคฺคหิตมฺปิ เจตํ เรณุนา นาม มคธราเชน ปริคฺคหิตเมวาติ อตฺถสมฺภวโต เอวํ วุตฺตํ, น ปน โส ราชสทฺทวจนียภาเวน คหิโต ตสฺส ราชาภาวโต. มหาโควินฺทปริคฺคหิตภาวกิตฺตนญฺหิ ตทา เรณุรญฺญา ปริคฺคหิตภาวูปลกฺขณํ. โส หิ ตสฺส สพฺพกิจฺจการโก ปุโรหิโต, อิทมฺปิ จ โลเก สมุทาจิณฺณํ [Pg.2] ‘‘ราชกมฺมปสุเตน กตมฺปิ รญฺญา กต’’นฺติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – มนฺธาตุรญฺญา เจว มหาโควินฺทํ โพธิสตฺตํ ปุโรหิตมาณาเปตฺวา เรณุรญฺญา จ อญฺเญหิ จ ราชูหิ ปริคฺคหิตตฺตา ราชคหนฺติ. เกจิ ปน ‘‘มหาโควินฺโท’’ติ มหานุภาโว เอโก ปุราตโน ราชาติ วทนฺติ. ปริคฺคหิตตฺตาติ ราชธานีภาเวน ปริคฺคหิตตฺตา. คยฺหตีติ หิ คหํ, ราชูนํ, ราชูหิ วา คหนฺติ ราชคหํ. นครสทฺทาเปกฺขาย นปุํสกนิทฺเทโส.

Bây giờ, để chỉ ra rằng thứ tự giải thích kinh Sa Môn Quả đã đến, vị Chú giải sư đã nói câu bắt đầu bằng ‘evaṃ…pe… suttaṃ’. Trong đó, ‘anupubbapadavaṇṇanā’ (giải thích tuần tự các từ) là sự giải thích các từ theo thứ tự; điều muốn nói là: sự giải thích theo thứ tự, đối với từng từ một. Thật vậy, sự giải thích mà loại trừ từ đã được giải thích trước đây hoặc từ đã rõ ràng cũng được gọi là ‘anupubbapadavaṇṇanā’. Và vì lý do này, các vị thầy cũng đọc là ‘apubbapadavaṇṇanā’, có nghĩa là: sự giải thích từ chưa được giải thích trước đây. Nó có tên như vậy vì ý nghĩa được các vị vua chiếm giữ một cách ưu thế do sự liên kết với sự sung túc của một nơi đặc biệt ở một vùng quê khó đến, chứ không phải chỉ đơn thuần là cái tên, ngài (Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng ‘tañhi’. Chẳng phải trong kinh Mahāgovinda ở Đại Phẩm, người đến là vị tư tế, chứ không phải là vua sao? Tại sao vị ấy lại được xem như là người được gọi bằng từ ‘vua’? Điều này được nói như vậy vì ý nghĩa có thể xảy ra là: mặc dù nó được chiếm giữ bởi vị tư tế Mahāgovinda, nhưng nó cũng đã được chiếm giữ bởi vua xứ Magadha tên là Reṇu. Chứ vị ấy không được xem như là người được gọi bằng từ ‘vua’ vì vị ấy không phải là vua. Thật vậy, việc kể lại sự chiếm giữ của Mahāgovinda là một dấu hiệu cho thấy sự chiếm giữ của vua Reṇu vào lúc đó. Thật vậy, vị ấy là vị tư tế thực hiện mọi công việc cho vua. Và điều này cũng là thông lệ trong thế gian: ‘Việc được làm bởi người chuyên lo việc của vua cũng là việc vua làm’. Điều muốn nói là: nó được gọi là Rājagaha (Vương Xá) vì đã được chiếm giữ bởi vua Mandhātu, người đã ra lệnh cho vị tư tế Bồ tát Mahāgovinda, và bởi vua Reṇu, và bởi các vị vua khác. Tuy nhiên, một số người nói rằng: ‘Mahāgovinda là một vị vua cổ xưa có đại oai lực’. ‘Vì đã được chiếm giữ’ có nghĩa là vì đã được chiếm giữ làm kinh đô. Thật vậy, vì nó được chiếm giữ (gayhati) nên nó là nơi chiếm giữ (gahaṃ). Rājagahaṃ là nơi chiếm giữ của các vị vua (rājūnaṃ gahaṃ), hoặc nơi được các vị vua chiếm giữ (rājūhi gahaṃ). Việc chỉ định ở trung tính là do liên quan đến từ ‘nagara’ (thành phố).

อญฺเญเปตฺถ ปกาเรติ นครมาปเนน รญฺญา การิตสพฺพเคหตฺตา ราชคหํ, คิชฺฌกูฏาทีหิ ปญฺจหิ ปพฺพเตหิ ปริกฺขิตฺตตฺตา ปพฺพตราเชหิ ปริกฺขิตฺตเคหสทิสนฺติปิ ราชคหํ, สมฺปนฺนภวนตาย ราชมานํ เคหนฺติปิ ราชคหํ, สุสํวิหิตารกฺขตาย อนตฺถาวหิตุกาเมน อุปคตานํ ปฏิราชูนํ คหํ คหณภูตนฺติปิ ราชคหํ, ราชูหิ ทิสฺวา สมฺมา ปติฏฺฐาปิตตฺตา เตสํ คหํ เคหภูตนฺติปิ ราชคหํ, อารามรามเณยฺยตาทีหิ ราชติ, นิวาสสุขตาทินา จ สตฺเตหิ มมตฺตวเสน คยฺหติ ปริคฺคยฺหตีติปิ ราชคหนฺติ เอทิเส ปกาเร. นามมตฺตเมว ปุพฺเพ วุตฺตนเยนาติ อตฺโถ. โส ปน ปเทโส วิเสสฏฺฐานภาเวน อุฬารสตฺตปริโภโคติ อาห ‘‘ตํ ปเนต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ‘‘พุทฺธกาเล, จกฺกวตฺติกาเล จา’’ติ อิทํ เยภุยฺยวเสน วุตฺตํ อญฺญทาปิ กทาจิ สมฺภวโต, ‘‘นครํ โหตี’’ติ จ อิทํ อุปลกฺขณเมว มนุสฺสาวาสสฺเสว อสมฺภวโต. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘เสสกาเล สุญฺญํ โหตี’’ติอาทิ. เตสนฺติ ยกฺขานํ. วสนวนนฺติ อาปานภูมิภูตํ อุปวนํ.

2. Các cách giải thích khác ở đây là: nó là Rājagaha vì tất cả các ngôi nhà ở đó đều do vị vua, người đã xây dựng thành phố, cho xây cất; nó cũng là Rājagaha vì nó giống như một ngôi nhà được bao quanh bởi các vua núi, do được bao quanh bởi năm ngọn núi như Gijjhakūṭa (Linh Thứu); nó cũng là Rājagaha vì nó là một ngôi nhà được nhà vua quý trọng (rājamānaṃ gehaṃ) do có những dinh thự hoàn hảo; nó cũng là Rājagaha vì nó là nơi giam giữ (gahaṃ gahaṇabhūtaṃ) đối với các vị vua thù địch đến với ý định gây hại, do có sự bảo vệ được sắp đặt tốt; nó cũng là Rājagaha vì nó là nơi ở (gahaṃ gehabhūtaṃ) của các vị vua, do được các vị vua thiết lập một cách đúng đắn sau khi nhìn thấy; nó cũng là Rājagaha vì nó tỏa sáng (rājati) với những khu vườn thú vị, v.v., và được các chúng sinh chiếm giữ và nắm giữ (gayhati pariggayhati) với ý thức sở hữu do sự thoải mái khi cư trú, v.v. – (các vị thầy giải thích) những cách như vậy. Ý nghĩa là: (nó là Rājagaha) chỉ đơn thuần là cái tên theo phương pháp đã nói trước đây. Tuy nhiên, vì nơi đó là một địa điểm đặc biệt, được các chúng sinh cao quý sử dụng, nên ngài (Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng ‘taṃ panetaṃ’. Trong đó, câu ‘vào thời của một vị Phật, và vào thời của một vị Chuyển Luân Vương’ được nói theo nghĩa chung, vì nó cũng có thể xảy ra vào những thời điểm khác. Và câu ‘nó trở thành một thành phố’ chỉ là một dấu hiệu, vì không thể có nơi ở của con người (ở đó vào những thời điểm khác). Thật vậy, do đó đã được nói câu bắt đầu bằng ‘vào những thời điểm còn lại, nó trống không’. ‘Tesaṃ’ (của họ) có nghĩa là của các dạ xoa. ‘Vasanavanaṃ’ (khu rừng cư trú) là một khu rừng nhỏ đã trở thành nơi lui tới (của họ).

อวิเสเสนาติ วิหารภาวสามญฺเญน, สทฺทนฺตรสนฺนิธานสิทฺธํ วิเสสปรามสนมนฺตเรนาติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ, (อ. นิ. ๕.๑๐๑; ปาจิ. ๑๔๗; ปริ. ๔๔๑) ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, (ธ. ส. ๑๖๐) เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, (ที. นิ. ๓.๗๑, ๓๐๘; ม. นิ. ๑.๗๗, ๔๕๙, ๕๐๙; ๒.๓๐๙, ๓๑๕; ๓.๒๓๐; วิภ. ๖๔๒) สพฺพนิมิตฺตานํ อมนสิการา อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๕๙) สทฺทนฺตรสนฺนิธานสิทฺเธน วิเสสปรามสเนน ยถากฺกมํ อิริยาปถวิหาราทิวิเสสวิหารสมงฺคีปริทีปนํ[Pg.3], น เอวมิทํ, อิทํ ปน ตถา วิเสสปรามสนมนฺตเรน อญฺญตรวิหารสมงฺคีปริทีปนนฺติ.

‘Avisesena’ (một cách không đặc biệt) có nghĩa là: một cách chung chung về trạng thái trú, không có sự xem xét đặc biệt được xác định bởi sự hiện diện của một từ khác. Điều muốn nói là: trong các câu như ‘vị ấy trú, được thu thúc trong sự thu thúc của Pātimokkha’, ‘vị ấy trú, sau khi đạt và an trú trong thiền thứ nhất’, ‘vị ấy trú, biến mãn một phương với tâm câu hữu với từ ái’, ‘vị ấy trú, sau khi đạt và an trú trong vô tướng tâm định do không tác ý đến tất cả các tướng’, có sự trình bày về việc được phú bẩm một cách trú đặc biệt như là một oai nghi, v.v., theo thứ tự, thông qua sự xem xét đặc biệt được xác định bởi sự hiện diện của một từ khác. Điều này không giống như vậy. Thay vào đó, điều này, không có sự xem xét đặc biệt như vậy, là sự trình bày về việc được phú bẩm một cách trú nào đó.

สติปิ จ วุตฺตนเยน อญฺญตรวิหารสมงฺคีปริทีปเน อิธ อิริยาปถสงฺขาตวิเสสวิหารสมงฺคีปริทีปนเมว สมฺภวตีติ ทสฺเสติ ‘‘อิธ ปนา’’ติอาทินา. กสฺมา ปน สทฺทนฺตรสนฺนิธานสิทฺธสฺส วิเสสปรามสนสฺสาภาเวปิ อิธ วิเสสวิหารสมงฺคีปริทีปนํ สมฺภวตีติ? วิเสสวิหารสมงฺคีปริทีปนสฺส สทฺทนฺตรสงฺขาตวิเสสวจนสฺส อภาวโต เอว. วิเสสวจเน หิ อสติ วิเสสมิจฺฉตา วิเสโส ปโยชิตพฺโพติ. อปิจ อิริยาปถสมาโยคปริทีปนสฺส อตฺถโต สิทฺธตฺตา ตถาทีปนเมว สมฺภวตีติ. กสฺมา จายมตฺโถ สิทฺโธติ? ทิพฺพวิหาราทีนมฺปิ สาธารณโต. กทาจิปิ หิ อิริยาปถวิหาเรน วินา น ภวติ ตมนฺตเรน อตฺตภาวปริหรณาภาวโตติ.

150. Và mặc dù có sự trình bày về việc được phú bẩm một cách trú nào đó theo phương pháp đã nói, ngài (Chú giải sư) chỉ ra bằng câu bắt đầu bằng ‘idha pana’ rằng ở đây chỉ có thể có sự trình bày về việc được phú bẩm một cách trú đặc biệt được gọi là oai nghi. Nhưng tại sao ở đây lại có thể có sự trình bày về việc được phú bẩm một cách trú đặc biệt, ngay cả khi không có sự xem xét đặc biệt được xác định bởi sự hiện diện của một từ khác? Chính vì không có một từ đặc biệt được gọi là một từ khác (để xác định) sự trình bày về việc được phú bẩm một cách trú đặc biệt. Thật vậy, khi không có một từ đặc biệt, một sự đặc biệt phải được áp dụng bởi người mong muốn một sự đặc biệt. Hơn nữa, vì sự trình bày về sự liên kết với một oai nghi đã được xác lập về mặt ý nghĩa, nên chỉ có thể có một sự trình bày như vậy. Và tại sao ý nghĩa này lại được xác lập? Vì nó là chung cho cả các cách trú của chư thiên, v.v. Thật vậy, (cách trú của chư thiên, v.v.) không bao giờ tồn tại mà không có cách trú bằng oai nghi, vì không có cách nào để duy trì thân thể nếu không có nó.

อิริยนํ ปวตฺตนํ อิริยา, กายิกกิริยา, ตสฺสา ปวตฺตนุปายภาวโต ปโถติ อิริยาปโถ, ฐานนิสชฺชาทโย. น หิ ฐานนิสชฺชาทิอวตฺถาหิ วินา กญฺจิ กายิกํ กิริยํ ปวตฺเตตุํ สกฺกา, ตสฺมา โส ตาย ปวตฺตนุปาโยติ วุจฺจติ. วิหรติ ปวตฺตติ เอเตน, วิหรณมตฺตํ วา ตนฺติ วิหาโร, โส เอว วิหาโร ตถา, อตฺถโต ปเนส ฐานนิสชฺชาทิอาการปฺปวตฺโต จตุสนฺตติรูปปฺปพนฺโธว. ทิวิ ภโว ทิพฺโพ, ตตฺถ พหุลํ ปวตฺติยา พฺรหฺมปาริสชฺชาทิเทวโลเก ภโวติ อตฺโถ, โย วา ตตฺถ ทิพฺพานุภาโว, ตทตฺถาย สํวตฺตตีติ ทิพฺโพ, อภิญฺญาภินีหาราทิวเสน วา มหาคติกตฺตา ทิพฺโพ, โสว วิหาโร, ทิพฺพภาวาวโห วา วิหาโร ทิพฺพวิหาโร, มหคฺคตชฺฌานานิ. เนตฺติยํ [เนตฺติ. ๘๖ (อตฺถโต สมานํ)] ปน จตสฺโส อารุปฺปสมาปตฺติโย อาเนญฺชวิหาราติ วิสุํ วุตฺตํ, ตํ ปน เมตฺตาชฺฌานาทีนํ พฺรหฺมวิหารตา วิย ตาสํ ภาวนาวิเสสภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. อฏฺฐกถาสุ ปน ทิพฺพภาวาวหสามญฺญโต ตาปิ ‘‘ทิพฺพวิหารา’’ ตฺเวว วุตฺตา. พฺรหฺมานํ, พฺรหฺมภูตา วา หิตูปสํหาราทิวเสน ปวตฺติยา เสฏฺฐภูตา วิหาราติ พฺรหฺมวิหารา, เมตฺตาชฺฌานาทิวเสน ปวตฺตา จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย. อริยา อุตฺตมา, อนญฺญสาธารณตฺตา วา อริยานํ วิหาราติ อริยวิหารา, จตสฺโสปิ ผลสมาปตฺติโย. อิธ ปน รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานํ, ตพฺพเสน ปวตฺตา อปฺปมญฺญาโย[Pg.4], จตุตฺถชฺฌานิกอคฺคผลสมาปตฺติ จ ภควโต ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหารา.

Sự diễn tiến của các oai nghi là iriyā, (tức là) hành vi thuộc thân; do là phương tiện cho sự diễn tiến của nó nên (gọi là) patho, do đó là iriyāpatho (oai nghi), (tức là) đứng, ngồi, v.v. Thật vậy, không thể thực hiện bất kỳ hành vi nào thuộc thân mà không có các trạng thái như đứng, ngồi, v.v., do đó, nó (oai nghi) được gọi là phương tiện cho sự diễn tiến của hành vi ấy. Vị ấy an trú, diễn tiến bằng cái này, hoặc chỉ là sự an trú, nên gọi là vihāro (sự an trú); chính cái đó là sự an trú. Nhưng về mặt ý nghĩa, đây chính là sự nối tiếp của bốn dòng sắc pháp diễn tiến theo các cách thức như đứng, ngồi, v.v. Sanh trong cõi trời là dibbo (thuộc cõi trời); ý nghĩa là sanh trong cõi trời Phạm Chúng Thiên, v.v., do sự diễn tiến nhiều ở đó; hoặc oai lực cõi trời nào có ở đó, nó dẫn đến mục đích đó, nên gọi là dibbo; hoặc do có sự đi đến vĩ đại qua việc hướng đến thắng trí, v.v., nên gọi là dibbo; chính cái đó là sự an trú; hoặc sự an trú mang lại trạng thái cõi trời là dibbavihāro (thiên trú), (tức là) các thiền đại hành. Nhưng trong bộ Netti, bốn thiền chứng vô sắc được nói riêng là āneñjavihārā (bất động trú); nhưng điều đó được nói đến với ý nghĩa là trạng thái đặc biệt của sự tu tập của chúng, giống như trạng thái Phạm trú của các thiền từ, v.v. Nhưng trong các Chú giải, do sự tương đồng trong việc mang lại trạng thái cõi trời, chúng cũng được gọi là “dibbavihārā” (thiên trú). Sự an trú của các Phạm thiên, hoặc là những sự an trú đã trở thành Phạm thiên, (tức là) đã trở thành cao thượng do diễn tiến qua việc mang lại lợi ích, v.v., nên gọi là brahmavihārā (Phạm trú), (tức là) bốn vô lượng tâm diễn tiến qua thiền từ, v.v. Cao thượng, tối thắng; hoặc là sự an trú của các bậc Thánh do không chung với những người khác, nên gọi là ariyavihārā (Thánh trú), (tức là) cả bốn quả thiền chứng. Nhưng ở đây, thiền thứ tư sắc giới, các vô lượng tâm diễn tiến trên cơ sở đó, và quả thiền chứng cao nhất thuộc thiền thứ tư là thiên trú, Phạm trú, Thánh trú của Đức Thế Tôn.

อญฺญตรวิหารสมงฺคีปริทีปนนฺติ ตาสเมกโต อปฺปวตฺตตฺตา เอเกน วา ทฺวีหิ วา สมงฺคีภาวปริทีปนํ, ภาวโลเปนายํ ภาวปฺปธาเนน วา นิทฺเทโส. ภควา หิ โลภโทสโมหุสฺสนฺเน โลเก สกปฏิปตฺติยา เวเนยฺยานํ วินยนตฺถํ ตํ ตํ วิหาเร อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตถา หิ ยทา สตฺตา กาเมสุ วิปฺปฏิปชฺชนฺติ, ตทา กิร ภควา ทิพฺเพน วิหาเรน วิหรติ เตสํ อโลภกุสลมูลุปฺปาทนตฺถํ ‘‘อปฺเปว นาม อิมํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา เอตฺถ รุจิมุปฺปาเทตฺวา กาเมสุ วิรชฺเชยฺยุ’’นฺติ. ยทา ปน อิสฺสริยตฺถํ สตฺเตสุ วิปฺปฏิปชฺชนฺติ, ตทา พฺรหฺมวิหาเรน วิหรติ เตสํ อโทสกุสลมูลุปฺปาทนตฺถํ ‘‘อปฺเปว นาม อิมํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา เอตฺถ รุจิมุปฺปาเทตฺวา อโทเสน โทสํ วูปสเมยฺยุ’’นฺติ. ยทา ปน ปพฺพชิตา ธมฺมาธิกรณํ วิวทนฺติ, ตทา อริยวิหาเรน วิหรติ เตสํ อโมหกุสลมูลุปฺปาทนตฺถํ ‘‘อปฺเปว นาม อิมํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา เอตฺถ รุจิมุปฺปาเทตฺวา อโมเหน โมหํ วูปสเมยฺยุ’’นฺติ. เอวญฺจ กตฺวา อิเมหิ ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรหิ สตฺตานํ วิวิธํ หิตสุขํ หรติ, อิริยาปถวิหาเรน จ เอกํ อิริยาปถพาธนํ อญฺเญน อิริยาปเถน วิจฺฉินฺทิตฺวา อปริปตนฺตํ อตฺตภาวํ หรตีติ วุตฺตํ ‘‘อญฺญตรวิหารสมงฺคีปริทีปน’’นฺติ.

(Cụm từ) ‘sự trình bày về việc thành tựu một trong các sự an trú’ (có nghĩa là) sự trình bày về việc thành tựu với một hoặc hai (sự an trú), vì chúng không diễn tiến cùng một lúc; lời chỉ dẫn này được thực hiện bằng cách lược bỏ từ bhāva (trạng thái), hoặc với từ bhāva làm chính. Thật vậy, trong thế gian đầy dẫy tham, sân, si, Đức Thế Tôn an trú, chứng đạt các sự an trú ấy để giáo huấn chúng sanh cần được giáo huấn bằng sự thực hành của chính Ngài. Thật vậy, khi chúng sanh hành xử sai trái trong các dục, khi ấy, nghe nói Đức Thế Tôn an trú bằng thiên trú để làm phát sanh căn thiện vô tham cho họ, (với ý nghĩ rằng): “Mong rằng sau khi thấy sự thực hành này, họ sẽ phát sanh sự ưa thích nơi đây và ly tham trong các dục.” Nhưng khi họ hành xử sai trái đối với chúng sanh vì mục đích quyền lực, khi ấy, Ngài an trú bằng Phạm trú để làm phát sanh căn thiện vô sân cho họ, (với ý nghĩ rằng): “Mong rằng sau khi thấy sự thực hành này, họ sẽ phát sanh sự ưa thích nơi đây và dập tắt sân hận bằng vô sân.” Nhưng khi các vị xuất gia tranh cãi về một vấn đề pháp luật, khi ấy, Ngài an trú bằng Thánh trú để làm phát sanh căn thiện vô si cho họ, (với ý nghĩ rằng): “Mong rằng sau khi thấy sự thực hành này, họ sẽ phát sanh sự ưa thích nơi đây và dập tắt si mê bằng vô si.” Và làm như vậy, bằng các thiên trú, Phạm trú, Thánh trú này, Ngài mang lại lợi ích và hạnh phúc đa dạng cho chúng sanh, và bằng oai nghi trú, Ngài duy trì tự thể không bị ngã đổ bằng cách cắt đứt sự đau đớn của một oai nghi bằng một oai nghi khác, nên được nói là “sự trình bày về việc thành tựu một trong các sự an trú”.

‘‘เตนา’’ติอาทิ ยถาวุตฺตสํวณฺณนาย คุณทสฺสนํ, ตสฺมาติ อตฺโถ, ยถาวุตฺตตฺถสมตฺถนํ วา. เตน อิริยาปถวิหาเรน วิหรตีติ สมฺพนฺโธ. ตถา วทมาโน ปน วิหรตีติ เอตฺถ วิ-สทฺโท วิจฺเฉทนตฺถโชตโก, ‘‘หรตี’’ติ เอตสฺส จ เนติ ปวตฺเตตีติ อตฺโถติ ญาเปติ ‘‘ฐิโตปี’’ติอาทินา วิจฺเฉทนยนากาเรน วุตฺตตฺตา. เอวญฺหิ สติ ตตฺถ กสฺส เกน วิจฺฉินฺทนํ, กถํ กสฺส นยนนฺติ อนฺโตลีนโจทนํ สนฺธายาห. ‘‘โส หี’’ติอาทีติ อยมฺปิ สมฺพนฺโธ อุปปนฺโน โหติ. ยทิปิ ภควา เอเกเนว อิริยาปเถน จิรตรํ กาลํ ปวตฺเตตุํ สกฺโกติ, ตถาปิ อุปาทินฺนกสฺส นาม สรีรสฺส อยํ สภาโวติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกํ อิริยาปถพาธน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อปริปตนฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส, อปตมานํ กตฺวาติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน ภควา ยตฺถ กตฺถจิ วสนฺโต เวเนยฺยานํ ธมฺมํ เทเสนฺโต, นานาสมาปตฺตีหิ จ กาลํ [Pg.5] วีตินาเมนฺโต วสติ, สตฺตานํ, อตฺตโน จ วิวิธํ สุขํ หรติ, ตสฺมา วิวิธํ หรตีติ วิหรตีติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

(Đoạn văn) bắt đầu bằng ‘Tenā’ là sự trình bày về phẩm chất của sự luận giải đã được nói đến, có nghĩa là ‘do đó’; hoặc là sự xác quyết ý nghĩa đã được nói đến. Sự kết nối là: ‘Ngài an trú bằng oai nghi trú ấy.’ Nhưng khi nói như vậy, trong từ viharati, tiếp đầu ngữ vi- có ý nghĩa chỉ sự cắt đứt, và nó cho biết rằng ý nghĩa của harati là ‘dẫn dắt,’ ‘làm cho diễn tiến,’ bởi vì nó được nói theo cách thức dẫn dắt bằng sự cắt đứt, qua (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘ṭhitopi.’ Khi như vậy, Ngài đã nói (điều đó) nhắm đến câu chất vấn ngầm: ‘Ở đây, cái gì bị cắt đứt bởi cái gì? Hoặc, sự dẫn dắt cái gì diễn ra như thế nào?’ Sự kết nối này, (bắt đầu bằng) ‘So hi,’ cũng trở nên hợp lý. Mặc dù Đức Thế Tôn có thể làm cho (một oai nghi) diễn tiến trong một thời gian rất dài chỉ bằng một oai nghi duy nhất, tuy nhiên, để chỉ ra rằng ‘đây là bản chất của thân thể được gọi là do nghiệp sanh,’ (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ’ đã được nói. Từ aparipatantaṃ là một chỉ định ở trung tính chỉ trạng thái, có nghĩa là ‘làm cho không bị ngã đổ.’ Hơn nữa, vì Đức Thế Tôn, trong khi cư ngụ ở bất cứ nơi nào, thuyết pháp cho chúng sanh cần được giáo huấn, và trải qua thời gian với nhiều thiền chứng khác nhau, Ngài mang lại hạnh phúc đa dạng cho chúng sanh và cho chính mình, do đó, ở đây nên hiểu ý nghĩa của viharati là vividhaṃ harati (mang lại một cách đa dạng).

โคจรคามนิทสฺสนตฺถํ ‘‘ราชคเห’’ติ วตฺวา พุทฺธานมนุรูปนิวาสฏฺฐานทสฺสนตฺถํ ปุน ‘‘อมฺพวเน’’ติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทมสฺสา’’ติอาทิมาห. อสฺสาติ ภควโต. ตสฺสาติ ราชคหสงฺขาตสฺส โคจรคามสฺส. ยสฺส สมีปวเสน ‘‘ราชคเห’’ติ ภุมฺมวจนํ ปวตฺตติ, โสปิ ตสฺส สมีปวเสน วตฺตพฺโพติ ทสฺเสติ ‘‘ราชคหสมีเป อมฺพวเน’’ติ อิมินา. สมีปตฺเถติ อมฺพวนสฺส สมีปตฺเถ. เอตนฺติ ‘‘ราชคเห’’ติ วจนํ. ภุมฺมวจนนฺติ อาธารวจนํ. ภวนฺติ เอตฺถาติ หิ ภุมฺมํ, อาธาโร, ตเทว วจนํ ตถา, ภุมฺเม ปวตฺตํ วา วจนํ วิภตฺติ ภุมฺมวจนํ, เตน ยุตฺตํ ตถา, สตฺตมีวิภตฺติยุตฺตปทนฺติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กามํ ภควา อมฺพวเนเยว วิหรติ. ตสฺสมีปตฺตา ปน โคจรคามทสฺสนตฺถํ ภุมฺมวจนวเสน ‘‘ราชคเห’’ติปิ วุตฺตํ ยถา ตํ ‘‘คงฺคายํ คาโว จรนฺติ, กูเป คคฺคกุล’’นฺติ จาติ. อเนเนว ยทิ ภควา ราชคเห วิหรติ, อถ น วตฺตพฺพํ ‘‘อมฺพวเน’’ติ. ยทิ จ อมฺพวเน, เอวมฺปิ น วตฺตพฺพํ ‘‘ราชคเห’’ติ. น หิ ‘‘ปาฏลิปุตฺเต ปาสาเท วสตี’’ติอาทีสุ วิย อิธ อธิกรณาธิกรณสฺส อภาวโต อธิกรณสฺส ทฺวยนิทฺเทโส ยุตฺโต สิยาติ โจทนา อนวกาสา กตาติ ทฏฺฐพฺพํ. กุมารภโต เอว โกมารภจฺโจ สกตฺถวุตฺติปจฺจเยน, นิรุตฺตินเยน วา ยถา ‘‘ภิสคฺคเมว เภสชฺช’’นฺติ. ‘‘ยถาหา’’ติอาทินา ขนฺธกปาฬิวเสน ตทตฺถํ สาเธติ. กสฺมา จ อมฺพวนํ ชีวกสมฺพนฺธํ กตฺวา วุตฺตนฺติ อนุโยเคน มูลโต ปฏฺฐาย ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อยํ ปนา’’ติอาทิมาห.

Để chỉ rõ ngôi làng khất thực, sau khi nói “tại Rājagaha”, rồi để chỉ rõ nơi trú ngụ thích hợp cho các vị Phật, lại nói “trong vườn xoài”, vị Chú giải sư muốn trình bày điều ấy nên đã nói câu bắt đầu bằng “idamassā”. “Assa” là của đức Thế Tôn. “Tassa” là của ngôi làng khất thực được gọi là Rājagaha. Do sự gần gũi của nơi nào mà biến cách chỉ nơi chốn “rājagahe” được dùng, nơi ấy cũng được nói đến do sự gần gũi của nó, ngài chỉ rõ điều này bằng câu “trong vườn xoài gần Rājagaha”. “Samīpatthe” là gần vườn xoài. “Etaṃ” là từ “rājagahe”. “Bhummavacanaṃ” là từ chỉ nơi chốn (sở y). Vì rằng “bhummaṃ” là nơi mà các sự vật hiện hữu, tức là sở y, chính từ đó cũng vậy; hoặc “bhummavacanaṃ” là biến cách được dùng với nghĩa nơi chốn, từ được kết hợp với nó cũng vậy, nghĩa là từ được kết hợp với biến cách thứ bảy. Điều này được nói ra là: Thật vậy, đức Thế Tôn chỉ trú trong vườn xoài. Nhưng do sự gần gũi của nơi ấy, để chỉ rõ ngôi làng khất thực, cũng được nói là “tại Rājagaha” bằng cách dùng biến cách chỉ nơi chốn, giống như trong các câu “đàn bò ăn cỏ bên bờ sông Gaṅgā” và “gia tộc Gagga ở gần giếng”. Chỉ bằng cách này, sự chất vấn rằng: “Nếu đức Thế Tôn trú tại Rājagaha, thì không nên nói ‘trong vườn xoài’. Và nếu (Ngài trú) trong vườn xoài, thì cũng không nên nói ‘tại Rājagaha’. Vì không giống như trong các câu ‘trú trong cung điện tại Pāṭaliputta’, ở đây không có sở y của sở y, nên việc chỉ định hai sở y là không thích hợp” đã được làm cho không có cơ hội (bác bỏ), cần phải hiểu như vậy. Chính Kumārabhatta là Komārabhacca, do hậu tố được dùng theo nghĩa của nó, hoặc theo phương pháp từ nguyên học, giống như “chính thầy thuốc là thuốc chữa bệnh”. Bằng câu bắt đầu bằng “Yathāha”, ngài chứng minh ý nghĩa đó qua bản Pāli của Khandhaka. Và do câu hỏi “Tại sao vườn xoài lại được nói là có liên quan đến Jīvaka?”, để chỉ rõ ý nghĩa đó từ đầu, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “ayaṃ pana”.

โทสาภิสนฺนนฺติ วาตปิตฺตาทิวเสน อุสฺสนฺนโทสํ. วิเรเจตฺวาติ โทสปฺปโกปโต วิเวเจตฺวา. สิเวยฺยกํ ทุสฺสยุคนฺติ สิวิรฏฺเฐ ชาตํ มหคฺฆํ ทุสฺสยุคํ. ทิวสสฺส ทฺวตฺติกฺขตฺตุนฺติ เอกสฺเสว ทิวสสฺส ทฺวิวาเร วา ติวาเร วา ภาเค, ภุมฺมตฺเถ วา เอตํ สามิวจนํ, เอกสฺมึเยว ทิวเส ทฺวิวารํ วา ติวารํ วาติ อตฺโถ. ตมฺพปฏฺฏวณฺเณนาติ ตมฺพโลหปฏฺฏวณฺเณน. สจีวรภตฺเตนาติ จีวเรน, ภตฺเตน จ. ‘‘ตํ สนฺธายา’’ติ อิมินา น ภควา อมฺพวนมตฺเตเยว วิหรติ, อถ โข เอวํ กเต วิหาเร. โส ปน ตทธิกรณตาย วิสุํ อธิกรณภาเวน น วุตฺโตติ สนฺธายภาสิตมตฺถํ [Pg.6] ทสฺเสติ. สามญฺเญ หิ สติ สนฺธายภาสิตนิทฺธารณํ.

“Dosābhisannaṃ” là có nhiều chứng bệnh do gió, mật, v.v. “Virecetvā” là sau khi làm cho tách rời khỏi sự rối loạn của bệnh tật. “Siveyyakaṃ dussayugaṃ” là một cặp y quý giá được sản xuất tại xứ Sivi. “Divasassa dvattikkhattuṃ” là hai hoặc ba lần trong cùng một ngày; hoặc từ này ở sở hữu cách có nghĩa là biến cách thứ bảy, nghĩa là hai hoặc ba lần trong cùng một ngày. “Tambapaṭṭavaṇṇena” là có màu sắc của một tấm đồng đỏ. “Sacīvarabhattena” là với y và vật thực. Bằng câu “Taṃ sandhāya” này, ngài chỉ rõ ý nghĩa của lời nói có ẩn ý rằng: đức Thế Tôn không chỉ trú trong vườn xoài, mà đúng hơn là (Ngài trú) trong ngôi tịnh xá được xây dựng như vậy. Nhưng ngôi tịnh xá ấy, do là nơi trú ngụ tại đó, đã không được nói đến một cách riêng biệt như một nơi chốn. Vì khi có một ý nghĩa chung, thì có sự xác định của lời nói có ẩn ý.

อฑฺเฒน เตฬส อฑฺฒเตฬส. ตาทิเสหิ ภิกฺขุสเตหิ. อฑฺโฒ ปเนตฺถ สตสฺเสว. เยน หิ ปยุตฺโต ตพฺภาควาจโก อฑฺฒสทฺโท, โส จ โข ปณฺณาสาว, ตสฺมา ปญฺญาสาย อูนานิ เตฬส ภิกฺขุสตานีติ อตฺถํ วิญฺญาเปตุํ ‘‘อฑฺฒสเตนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฑฺฒเมว สตํ สตสฺส วา อฑฺฒํ ตถา.

Mười ba cùng với một nửa là “aḍḍhateḷasa”. Với những trăm vị tỳ-khưu như vậy. Ở đây, “một nửa” là của một trăm. Vì từ “aḍḍha” khi được kết hợp với từ nào, nó chỉ một phần của từ đó, và phần đó chính là năm mươi. Do đó, để làm cho hiểu rõ ý nghĩa là “mười ba trăm vị tỳ-khưu thiếu năm mươi”, câu bắt đầu bằng “aḍḍhasatena” đã được nói. Chính một nửa là một trăm, hoặc một nửa của một trăm, cũng vậy.

ราชตีติ อตฺตโน อิสฺสริยสมฺปตฺติยา ทิพฺพติ โสภติ จ. รญฺเชตีติ ทานาทินา, สสฺสเมธาทินา จ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ รเมติ, อตฺตนิ วา ราคํ กโรตีติ อตฺโถ. จ-สทฺโท เจตฺถ วิกปฺปนตฺโถ. ชนปทวาจิโน ปุถุวจนปรตฺตา ‘‘มคธาน’’นฺติ วุตฺตํ, ชนปฺปทาปเทเสน วา ตพฺพาสิกานํ คหิตตฺตา. รญฺโญติ ปิตุ พิมฺพิสารรญฺโญ. สสติ หึสตีติ สตฺตุ, เวรี, อชาโตเยว สตฺตุ อชาตสตฺตุ. ‘‘เนมิตฺตเกหิ นิทฺทิฏฺโฐ’’ติ วจเนน จ อชาตสฺส ตสฺส สตฺตุภาโว น ตาว โหติ, สตฺตุภาวสฺส ปน ตถา นิทฺทิฏฺฐตฺตา เอวํ โวหรียตีติ ทสฺเสติ. อชาตสฺเสว ปน ตสฺส ‘‘รญฺโญ โลหิตํ ปิเวยฺย’’นฺติ เทวิยา โทหฬสฺส ปวตฺตตฺตา อชาโตเยเวส รญฺโญ สตฺตูติปิ วทนฺติ.

“Rājati” là tỏa sáng và rực rỡ bởi sự giàu sang quyền lực của mình. “Rañjeti” là làm cho hài lòng bằng bố thí v.v., bằng sassamedha v.v., và bằng bốn nhiếp pháp, hoặc nghĩa là làm cho (người khác) yêu mến mình. Ở đây, từ “ca” có nghĩa là lựa chọn. Do từ chỉ quốc độ được theo sau bởi biến cách số nhiều, nên được nói là “magadhānaṃ”; hoặc do việc đề cập đến quốc độ bao hàm cả những người dân sống ở đó. “Rañño” là của vua cha Bimbisāra. Người làm hại là “sattu”, kẻ thù; kẻ thù ngay khi chưa sinh ra là “ajātasattu”. Và bằng câu “được các nhà tiên tri chỉ ra”, ngài chỉ ra rằng: tình trạng kẻ thù của vị (hoàng tử) chưa sinh đó vẫn chưa xảy ra, nhưng do tình trạng kẻ thù đã được chỉ ra như vậy, nên được gọi như thế. Nhưng các vị thầy cũng nói rằng: do sự thèm muốn của hoàng hậu “mong rằng ta được uống máu của đức vua” đã khởi lên đối với vị (hoàng tử) khi còn chưa sinh ra, nên “vị này là kẻ thù của vua ngay khi chưa sinh ra”.

‘‘ตสฺมิ’’นฺติอาทินา ตทตฺถํ วิวรติ, สมตฺเถติ จ. โทหโฬติ อภิลาโส. ภาริเยติ ครุเก, อญฺเญสํ อสกฺกุเณยฺเย วา. อสกฺโกนฺตีติ อสกฺกุณมานา. อกเถนฺตีติ อกถยมานา สมานา. นิพนฺธิตฺวาติ วจสา พนฺธิตฺวา. สุวณฺณสตฺถเกนาติ สุวณฺณมเยน สตฺถเกน, ฆนสุวณฺณกเตนาติ อตฺโถ. อโยมยญฺหิ รญฺโญ สรีรํ อุปเนตุํ อยุตฺตนฺติ วทนฺติ. สุวณฺณปริกฺขเตน วา อโยมยสตฺเถนาติ อตฺเถปิ อยเมวาธิปฺปาโย. พาหุํ ผาลาเปตฺวาติ โลหิตสิราเวธวเสน พาหุํ ผาลาเปตฺวา. เกวลสฺส โลหิตสฺส คพฺภินิยา ทุชฺชีรภาวโต อุทเกน สมฺภินฺทิตฺวา ปาเยสิ. หญฺญิสฺสตีติ หญฺญิสฺสเต, อายตึ หนียเตติ อตฺโถ. เนมิตฺตกานํ วจนํ ตถํ วา สิยา, วิตถํ วาติ อธิปฺปาเยน ‘‘ปุตฺโตติ วา ธีตาติ วา น ปญฺญายตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อตฺตโน’’ติอาทินา อญฺญมฺปิ การณํ ทสฺเสตฺวา นิวาเรสิ. รญฺโญ ภาโว รชฺชํ, รชฺชสฺส สมีเป ปวตฺตตีติ โอปรชฺชํ, ฐานนฺตรํ.

Bằng câu bắt đầu bằng “Tasmiṃ”, ngài giải thích và chứng minh ý nghĩa đó. “Dohaḷo” là sự thèm muốn. “Bhāriye” là nặng nề, hoặc là điều mà người khác không thể nói ra. “Asakkontī” là không thể. “Akathentī” là không nói ra. “Nibandhitvā” là sau khi ràng buộc bằng lời nói. “Suvaṇṇasatthakena” là bằng con dao nhỏ bằng vàng, nghĩa là được làm bằng vàng khối. (Các vị thầy) nói rằng: “Vì không thích hợp để đưa một con dao bằng sắt đến gần thân thể của vua”. Hoặc trong ý nghĩa “bằng con dao nhỏ bằng sắt được bọc vàng”, chủ ý cũng chính là như vậy. “Bāhuṃ phālāpetvā” là sau khi cho rạch cánh tay bằng cách chích tĩnh mạch. Do máu nguyên chất khó tiêu hóa đối với phụ nữ mang thai, (vua) đã cho uống sau khi pha với nước. “Haññissati” có nghĩa là sẽ bị giết, sẽ bị giết trong tương lai. Với ý nghĩ rằng “lời của các nhà tiên tri có thể đúng, hoặc có thể sai”, (vua) đã nói rằng “không biết là con trai hay con gái”. Bằng câu bắt đầu bằng “Attano”, (hoàng hậu) đã ngăn cản sau khi chỉ ra một lý do khác. Tình trạng của vua là “rajjaṃ” (vương quốc); “oparajjaṃ” là điều diễn ra gần với vương quốc, một chức vị khác.

มหาติ [Pg.7] มหตี. สมาเส วิย หิ วากฺเยปิ มหนฺตสทฺทสฺส มหาเทโส. ธุราติ คณสฺส ธุรภูตา, โธรยฺหา เชฏฺฐกาติ อตฺโถ. ธุรํ นีหรามีติ คณธุรมาวหามิ, คณพนฺธิยํ นิพฺพตฺเตสฺสามีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘โส น สกฺกา’’ติอาทินา ปุน จินฺตนาการํ ทสฺเสติ. อิทฺธิปาฏิหาริเยนาติ อหิเมขลิกกุมารวณฺณวิกุพฺพนิทฺธินา. เตนาติ อปฺปายุกภาเวน. หีติ นิปาตมตฺตํ. เตน หีติ วา อุยฺโยชนตฺเถ นิปาโต. เตน วุตฺตํ ‘‘กุมารํ…เป… อุยฺโยเชสี’’ติ. พุทฺโธ ภวิสฺสามีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อิทมตฺโถ, อิมินา ขนฺธเก อาคตนเยนาติ อตฺโถ. ปุพฺเพ โขติอาทีหิปิ ขนฺธกปาฬิเยว (จูฬว. ๓๓๙).

Mahāti nghĩa là mahatī (lớn lao). Thật vậy, giống như trong hợp thể, trong câu cũng vậy, từ mahanta được biến thành mahā. Dhurāti có nghĩa là: những người đứng đầu, những người gánh vác, những người trưởng thượng của hội chúng. Dhuraṃ nīharāmi có nghĩa là: "Ta sẽ gánh vác trách nhiệm của hội chúng, ta sẽ thành lập tổ chức hội chúng." Bằng câu "So na sakkā" v.v..., ngài lại trình bày cách thức suy tư. Iddhipāṭihāriyena nghĩa là: bằng thần thông biến hóa thành hình dạng một vị hoàng tử trẻ có trang sức là con rắn quấn quanh hông. Tena nghĩa là: do có tuổi thọ ngắn. Hi chỉ là một bất biến từ. Hoặc, tena hi là một bất biến từ có nghĩa là thúc giục. Do đó, có câu nói rằng: "kumāraṃ...pe... uyyojesi" (đã thúc giục vị hoàng tử). Ở đây, trong câu "buddho bhavissāmi", từ iti có nghĩa là "điều này", nghĩa là: theo phương pháp đã được trình bày trong chương (Khandhaka) này. Thật vậy, câu Pāli bắt đầu bằng "Pubbe kho" v.v... cũng chính là Pāli trong chương (Khandhaka) (cūḷava. 339).

โปตฺถนิยนฺติ ฉุริกํ. ยํ ‘‘นขร’’นฺติปิ วุจฺจติ, ทิวา ทิวเสติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๕๐) ทิวสสฺสปิ ทิวา. สามฺยตฺเถ เหตํ ภุมฺมวจนํ ‘‘ทิวา ทิวสสฺสา’’ติ อญฺญตฺถ ทสฺสนโต. ทิวสฺส ทิวเสติปิ วฏฺฏติ อการนฺตสฺสปิ ทิวสทฺทสฺส วิชฺชมานตฺตา. เนปาติกมฺปิ ทิวาสทฺทมิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู, มชฺฌนฺหิกเวลายนฺติ อตฺโถ. สา หิ ทิวสสฺส วิเสโส ทิวโสติ. ‘‘ภีโต’’ติอาทิ ปริยาโย, กายถมฺภเนน วา ภีโต. หทยมํสจลเนน อุพฺพิคฺโค. ‘‘ชาเนยฺยุํ วา, มา วา’’ติ ปริสงฺกาย อุสฺสงฺกี. ญาเต สติ อตฺตโน อาคจฺฉมานภยวเสน อุตฺรสฺโต. วุตฺตปฺปการนฺติ เทวทตฺเตน วุตฺตาการํ วิปฺปการนฺติ อปการํ อนุปการํ, วิปรีตกิจฺจํ วา. สพฺเพ ภิกฺขูติ เทวทตฺตปริสํ สนฺธายาห.

Potthaniyaṃ nghĩa là con dao nhỏ. Cái mà cũng được gọi là "nakhara". Divā divase (dī. ni. ṭī. 1.150) nghĩa là vào ban ngày của ngày. Thật vậy, đây là một vị trí cách (bhummavacanaṃ) có nghĩa sở hữu cách (sāmyatthe), bởi vì ở nơi khác được thấy là "divā divasassa". Nghĩa là "vào ngày của ngày" cũng đúng, bởi vì từ diva kết thúc bằng a cũng tồn tại. Các nhà ngữ pháp học cũng chấp nhận từ divā là một bất biến từ, có nghĩa là: vào lúc giữa trưa. Thật vậy, đó là một ngày đặc biệt của ngày. "Bhīto" v.v... là từ đồng nghĩa, hoặc, bhīto (sợ hãi) là do thân thể cứng đờ. Ubiggo (kinh động) là do tim đập mạnh. Ussaṅkī (nghi ngờ) là do hoài nghi rằng: "Họ có biết hay không?". Utrasto (kinh hãi) là do sợ hãi về nguy hiểm sắp đến cho mình khi bị phát hiện. Vuttappakāraṃ nghĩa là cách thức đã được Devadatta nói. Vippakāraṃ nghĩa là sự hãm hại, sự không giúp đỡ, hoặc hành động sai trái. Câu "sabbe bhikkhū" (tất cả các Tỳ khưu) được nói ra nhắm đến hội chúng của Devadatta.

อจฺฉินฺทิตฺวาติ อปนยนวเสน วิลุมฺปิตฺวา. รชฺเชนาติ วิชิเตน. เอกสฺส รญฺโญ อาณาปวตฺติฏฺฐานํ ‘‘รชฺช’’นฺติ หิ วุตฺตํ, ราชภาเวน วา.

Acchinditvā nghĩa là tước đoạt, bằng cách loại bỏ. Rajjena nghĩa là bằng vương quốc. Thật vậy, nơi mà quyền lực của một vị vua được thi hành được gọi là "rajjaṃ" (vương quốc), hoặc, bằng địa vị làm vua.

มนโส อตฺโถ อิจฺฉา มโนรโถ ร-การาคมํ, ต-การโลปญฺจ กตฺวา, จิตฺตสฺส วา นานารมฺมเณสุ วิพฺภมกรณโต มนโส รโถ อิว มโนรโถ, มโน เอว รโถ วิยาติ วา มโนรโถติปิ เนรุตฺติกา วทนฺติ. สุกิจฺจการิมฺหีติ สุกิจฺจการี อมฺหิ. อวมานนฺติ อวมญฺญนํ อนาทรํ. มูลฆจฺจนฺติ ชีวิตา โวโรปนํ สนฺธายาห, ภาวนปุํสกเมตํ. ราชกุลานํ กิร สตฺเถน ฆาตนํ ราชูนมนาจิณฺณํ, ตสฺมา โส ‘‘นนุ ภนฺเต’’ติอาทิมาห. ตาปนเคหํ นาม อุณฺหคหาปนเคหํ, ตํ ปน ธูเมเนว อจฺฉินฺนา. เตน วุตฺตํ ‘‘ธูมฆร’’นฺติ. กมฺมกรณตฺถายาติ ตาปน กมฺมกรณตฺถเมว. เกนจิ ฉาทิตตฺตา อุจฺโจ องฺโคติ อุจฺจงฺโค[Pg.8], ยสฺส กสฺสจิ คหณตฺถํ ปฏิจฺฉนฺโน อุนฺนตงฺโคติ อิธ อธิปฺเปโต. เตน วุตฺตํ ‘‘อุจฺจงฺคํ กตฺวา ปวิสิตุํ มา เทถา’’ติ. ‘‘อุจฺฉงฺเค กตฺวา’’ติปิ ปาโฐ, เอวํ สติ มชฺฌิมงฺโคว, อุจฺฉงฺเค กิญฺจิ คเหตพฺพํ กตฺวาติ อตฺโถ. โมฬิยนฺติ จูฬายํ ‘‘เฉตฺวาน โมฬึ วรคนฺธวาสิต’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๕๕; อป. อฏฺฐ. ๑.อวิทูเรนิทานกถา; พุ. วํ. อฏฺฐ. ๒๗.อวิทูเรนิทานกถา; ชา. อฏฺฐ. ๑.อวิทูเรนิทานกถา) วิย. เตนาห ‘‘โมฬึ พนฺธิตฺวา’’ติ. จตุมธุเรนาติ สปฺปิสกฺกรมธุนาฬิเกรสฺเนหสงฺขาเตหิ จตูหิ มธุเรหิ อภิสงฺขตปานวิเสเสนาติ วทนฺติ, ตํ มหาธมฺมสมาทานสุตฺตปาฬิยา (ม. นิ. ๑.๔๗๓) น สเมติ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ ‘‘ทธิ จ มธุ จ สปฺปิ จ ผาณิตญฺจ เอกชฺฌํ สํสฏฺฐ’’นฺติ, (ม. นิ. ๑.๔๘๕) ตทฏฺฐกถายญฺจ วุตฺตํ ‘‘ทธิ จ มธุ จาติ สุปริสุทฺธํ ทธิ จ สุมธุรํ มธุ จ. เอกชฺฌํ สํสฏฺฐนฺติ เอกโต กตฺวา มิสฺสิตํ อาลุฬิตํ. ตสฺส ตนฺติ ตสฺส ตํ จตุมธุรเภสชฺชํ ปิวโต’’ติ ‘‘อตฺตุปกฺกเมน มรณํ น ยุตฺต’’นฺติ มนสิ กตฺวา ราชา ตสฺสา สรีรํ เลหิตฺวา ยาเปติ. น หิ อริยา อตฺตานํ วินิปาเตนฺติ.

Manoratho (ước muốn) được hình thành từ manaso attho (ý muốn của tâm) bằng cách thêm âm ra và lược bỏ âm ta; hoặc, vì tâm lang thang trong các đối tượng khác nhau, nên nó giống như cỗ xe của tâm (manaso ratho iva), do đó gọi là manoratho; hoặc, tâm chính là cỗ xe (mano eva ratho viya), do đó gọi là manoratho, các nhà từ nguyên học đã nói như vậy. Sukiccakārimhi nên được phân tích thành sukiccakārī amhi (tôi là người đã làm tốt công việc). Avamānaṃ nghĩa là sự khinh thường, không tôn trọng. Mūlaghaccaṃ được nói ra nhắm đến sự chấm dứt mạng sống, đây là danh từ trung tính chỉ hành động (bhāvanapuṃsaka). Việc giết người trong hoàng tộc bằng vũ khí là điều không thường làm đối với các vị vua, do đó vị ấy đã nói "nanu bhante" v.v... Tāpanagehaṃ là nhà gây nóng bức, nhưng nó bị bao phủ bởi khói, do đó được gọi là "dhūmaghara" (nhà khói). Kammakaraṇatthāya nghĩa là vì mục đích thực hiện hành động gây nóng bức. Uccaṅgo là ucco aṅgo (phần thân cao) vì được che đậy bởi ai đó; ở đây, nó được hiểu là phần thân được nâng lên để cầm nắm một thứ gì đó. Do đó, có câu nói: "uccaṅgaṃ katvā pavisituṃ mā dethā" (đừng cho vào bằng cách giấu trong người). Cũng có bản đọc là "ucchaṅge katvā", trong trường hợp này, nó chỉ có nghĩa là phần giữa của thân, nghĩa là: giấu một thứ gì đó cần lấy trong vạt áo. Moḷiyaṃ nghĩa là trong búi tóc, giống như trong các câu "chetvāna moḷiṃ varagandhavāsita" v.v... (ma. ni. aṭṭha. 2.1; v.v...). Do đó, ngài nói "moḷiṃ bandhitvā" (buộc búi tóc). Catumadhurena, các vị nói rằng: bằng một loại thức uống đặc biệt được pha chế với bốn vị ngọt được gọi là bơ, đường, mật ong và dầu dừa; điều đó không phù hợp với Pāli trong kinh Mahādhammasamādāna (ma. ni. 1.473). Thật vậy, ở đó có nói: "dadhi ca madhu ca sappi ca phāṇitañca ekajjhaṃ saṃsaṭṭhaṃ" (sữa chua, mật ong, bơ và đường phèn được trộn chung với nhau), (ma. ni. 1.485) và trong chú giải của kinh đó có nói: "dadhi ca madhu cāti nghĩa là sữa chua rất tinh khiết và mật ong rất ngọt. Ekajjhaṃ saṃsaṭṭhaṃ nghĩa là được làm chung một chỗ, được trộn lẫn, được khuấy đều. Tassa taṃ nghĩa là người đó uống loại thuốc bốn vị ngọt đó". Suy nghĩ rằng "cái chết do tự mình nỗ lực là không thích hợp", nhà vua đã liếm thân thể của bà ấy để duy trì mạng sống. Thật vậy, các bậc Thánh không tự hủy hoại mình.

มคฺคผลสุเขนาติ มคฺคผลสุขวตา, โสตาปตฺติมคฺคผลสุขูปสญฺหิเตน จงฺกเมน ยาเปตีติ อตฺโถ. หาเรสฺสามีติ อปเนสฺสามิ. วีตจฺจิเตหีติ วิคตอจฺจิเตหิ ชาลวิคเตหิ สุทฺธงฺคาเรหิ. เกนจิ สญฺญตฺโตติ เกนจิ สมฺมา ญาปิโต, โอวทิโตติ วุตฺตํ โหติ. มสฺสุกรณตฺถายาติ มสฺสุวิโสธนตฺถาย. มนํ กโรถาติ ยถา รญฺโญ มนํ โหติ, ตถา กโรถ. ปุพฺเพติ ปุริมภเว. เจติยงฺคเณติ คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูชนฏฺฐานภูเต เจติยสฺส ภูมิตเล. นิสชฺชนตฺถายาติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิสีทนตฺถาย. ปญฺญตฺตกฏสารกนฺติ ปญฺญเปตพฺพอุตฺตมกิลญฺชํ. ตถาวิโธ กิลญฺโช หิ ‘‘กฏสารโก’’ติ วุจฺจติ. ตสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส กมฺมทฺวยสฺส. ตํ ปน มโนปโทสวเสเนว เตน กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาห –

Maggaphalasukhena nghĩa là ngài duy trì mạng sống bằng việc đi kinh hành với sự an lạc của đạo và quả, với sự an lạc của đạo quả Tu-đà-hoàn. Hāressāmi nghĩa là ta sẽ loại bỏ. Vītaccitehi nghĩa là bằng than hồng tinh khiết, không còn ngọn lửa. Kenaci saññatto có nghĩa là được ai đó cho biết rõ, được khuyên bảo. Massukaraṇatthāya nghĩa là để cạo râu. Manaṃ karotha nghĩa là hãy làm theo ý của nhà vua. Pubbe nghĩa là trong kiếp trước. Cetiyaṅgaṇe nghĩa là trên sân bảo tháp, nơi là chỗ cúng dường bằng hương hoa v.v... Nisajjanatthāya nghĩa là để cho Tăng chúng ngồi. Paññattakaṭasārakaṃ nghĩa là tấm chiếu quý được trải ra. Thật vậy, loại chiếu như vậy được gọi là "kaṭasārako". Tassa nghĩa là của hai nghiệp đã được nói đến. Nên hiểu rằng hai nghiệp đó được vị ấy làm do sân tâm. Như có lời dạy rằng –

‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฏฺฐา มโนมยา;

มนสา เจ ปทุฏฺเฐน, ภาสติ วา กโรติ วา;

ตโต นํ ทุกฺขมนฺเวติ, จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติ. (ธ. ป. ๑;

เนตฺติ. ๙๐);

"Các pháp có tâm dẫn đầu, có tâm làm chủ, do tâm tạo. Nếu với tâm ô nhiễm, nói hay làm, do đó, khổ đi theo người ấy, như bánh xe đi theo chân con vật kéo xe." (dha. pa. 1; netti. 90);

ปริจารโกติ สหายโก. อเภเทปิ เภทมิว โวหาโร โลเก ปากโฏติ วุตฺตํ ‘‘ยกฺโข หุตฺวา นิพฺพตฺตี’’ติ. เอกายปิ หิ อุปฺปาทกิริยาย [Pg.9] อิธ เภทโวหาโร, ปฏิสนฺธิวเสน หุตฺวา, ปวตฺติวเสน นิพฺพตฺตีติ วา ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ, ปฏิสนฺธิวเสน วา ปวตฺตนสงฺขาตํ สาติสยนิพฺพตฺตนํ ญาเปตุํ เอกาเยว กิริยา ปททฺวเยน วุตฺตา. ตถาวจนญฺหิ ปฏิสนฺธิวเสน นิพฺพตฺตเนเยว ทิสฺสติ ‘‘มกฺกฏโก นาม เทวปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.๕) กณฺฏโก นาม…เป… นิพฺพตฺติ, (ชา. อฏฺฐ. ๑.อวิทูเรนิทานกถา) มณฺฑูโก นาม…เป… นิพฺพตฺตี’’ติอาทีสุ วิย. ทฺวินฺนํ วา ปทานํ ภาวตฺถมเปกฺขิตฺวา ‘‘ยกฺโข’’ติอาทีสุ สามิอตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ กตํ ปุริมาย ปจฺฉิมวิเสสนโต, ปริจารกสฺส…เป… ยกฺขสฺส ภาเวน นิพฺพตฺตีติ อตฺโถ, เหตฺวตฺเถ วา เอตฺถ ตฺวา-สทฺโท ยกฺขสฺส ภาวโต ปวตฺตนเหตูติ. อสฺส ปน รญฺโญ มหาปุญฺญสฺสปิ สมานสฺส ตตฺถ พหุลํ นิพฺพตฺตปุพฺพตาย จิรปริจิตนิกนฺติ วเสน ตตฺเถว นิพฺพตฺติ เวทิตพฺพา.

“Paricārakoti” có nghĩa là người bạn đồng hành. Mặc dù không có sự khác biệt, cách gọi như thể có sự khác biệt là điều hiển nhiên trong thế gian, vì thế đã được nói rằng: “đã trở thành dạ-xoa mà sanh ra”. Thật vậy, ở đây, dù chỉ có một hành động sanh khởi, vẫn có cách gọi khác biệt. Hoặc nên được liên kết riêng rẽ rằng: “trở thành” (hutvā) là do năng lực của sự tái sanh, “sanh ra” (nibbattī) là do năng lực của sự tiếp diễn. Hoặc, để chỉ rõ sự sanh ra một cách đặc biệt, được gọi là sự tiếp diễn do năng lực của sự tái sanh, một hành động duy nhất đã được nói bằng hai động từ. Thật vậy, cách nói như thế chỉ được thấy trong trường hợp sanh ra do năng lực của sự tái sanh, giống như trong các trường hợp như: “vị thiên tử tên Makkaṭaka đã trở thành mà sanh ra”, “vị thiên tử tên Kaṇṭaka... đã sanh ra”, “vị thiên tử tên Maṇḍūka... đã sanh ra”. Hoặc, xét đến ý nghĩa trạng thái của hai từ, trong các từ như “yakkho”, chủ cách đã được dùng với ý nghĩa sở hữu cách, vì động từ đi trước làm rõ nghĩa cho động từ đi sau. Ý nghĩa là: “đã sanh ra trong trạng thái của người hầu cận... của dạ-xoa”. Hoặc, ở đây, hậu tố “tvā” có ý nghĩa nguyên nhân, (nghĩa là) do nguyên nhân tiếp diễn từ trạng thái của dạ-xoa. Lại nữa, cần phải hiểu rằng, vị vua này, dù có phước báu lớn, đã sanh ra ở chính nơi ấy là do năng lực của sự ưa thích đã quen thuộc từ lâu, vì đã từng sanh ra nhiều lần ở nơi ấy.

ตํ ทิวสเมวาติ รญฺโญ มรณทิวเสเยว. โขเภตฺวาติ ปุตฺตสฺเนหสฺส พลวภาวโต, ตํสหชาตปีติ เวคสฺส จ สวิปฺผารตาย ตํ สมุฏฺฐานรูปธมฺเมหิ ผรณวเสน สกลสรีรํ อาโลเฬตฺวา. เตนาห ‘‘อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ อฏฺฐาสี’’ติ. ปิตุคุณนฺติ ปิตุโน อตฺตนิ สิเนหคุณํ. เตน วุตฺตํ ‘‘มยิ ชาเตปี’’ติอาทิ. วิสฺสชฺเชถ วิสฺสชฺเชถาติ ตุริตวเสน, โสกวเสน จ วุตฺตํ.

“Taṃ divasamevāti” có nghĩa là ngay trong ngày đức vua băng hà. “Khobhetvāti” có nghĩa là đã khuấy động toàn thân do năng lực lan tỏa của các sắc pháp do xung lực hỷ ấy làm sanh khởi, vì tình thương con có mãnh lực và vì sự lan tỏa của xung lực hỷ đồng sanh với tình thương ấy. Do đó, ngài đã nói: “đã đứng lại, chạm đến tủy xương”. “Pituguṇanti” có nghĩa là ân đức của tình thương mà người cha dành cho mình. Do đó, đã được nói rằng: “dù khi con đã sanh ra” v.v... “Vissajjetha vissajjethā” đã được nói do sự vội vã và do sự sầu muộn.

อนุฏฺฐุภิตฺวาติ อฉฑฺเฑตฺวา.

“Anuṭṭhubhitvāti” có nghĩa là không từ bỏ.

นาฬาคิริหตฺถึ มุญฺจาเปตฺวาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท ปการตฺโถ, เตน ‘‘อภิมารกปุริสเปเสนาทิปฺปกาเรนา’’ติ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการตฺตยํ ปจฺจามสติ, กตฺถจิ ปน โส น ทิฏฺโฐ. ปญฺจ วตฺถูนีติ ‘‘สาธุ ภนฺเต ภิกฺขู ยาวชีวํ อารญฺญิกา อสฺสู’’ติอาทินา (ปารา. ๔๐๙; จูฬว. ๓๔๓) วินเย วุตฺตานิ ปญฺจ วตฺถูนิ. ยาจิตฺวาติ เอตฺถ ยาจนํ วิย กตฺวาติ อตฺโถ. น หิ โส ปฏิปชฺชิตุกาโม ยาจตีติ อยมตฺโถ วินเย (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๑๐) วุตฺโตเยว. สญฺญาเปสฺสามีติ จินฺเตตฺวา สงฺฆเภทํ กตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อิทญฺจ ตสฺส อนิกฺขิตฺตธุรตาทสฺสนวเสน วุตฺตํ, โส ปน อกเตปิ สงฺฆเภเท เตหิ สญฺญาเปติเยว. อุณฺหโลหิตนฺติ พลวโสกสมุฏฺฐิตํ อุณฺหภูตํ โลหิตํ. มหานิรเยติ อวีจินิรเย. วิตฺถารกถานโยติ อชาตสตฺตุปสาทนาทิวเสน วิตฺถารโต วตฺตพฺพาย กถาย นยมตฺตํ. กสฺมา ปเนตฺถ [Pg.10] สา น วุตฺตา, นนุ สงฺคีติกถา วิย ขนฺธเก (จูฬว. ๓๔๓) อาคตาปิ สา วตฺตพฺพาติ โจทนาย อาห ‘‘อาคตตฺตา ปน สพฺพํ น วุตฺต’’นฺติ, ขนฺธเก อาคตตฺตา, กิญฺจิมตฺตสฺส จ วจนกฺกมสฺส วุตฺตตฺตา น เอตฺถ โกจิ วิโรโธติ อธิปฺปาโย. ‘‘เอว’’นฺติอาทิ ยถานุสนฺธินา นิคมนํ.

Trong câu “cho thả voi Nāḷāgiri”, từ “iti” có nghĩa là “loại, cách thức”. Do đó, nó hồi tưởng lại ba loại cách thức đã được nói trước đây là “bằng cách thức sai phái các sát thủ” v.v... Tuy nhiên, ở một số nơi, từ ấy không được thấy. “Pañca vatthūnīti” là năm điều đã được nói trong tạng Luật, bắt đầu bằng “Lành thay, bạch ngài, mong rằng các Tỳ-khưu trọn đời là những vị ở rừng” v.v... Trong từ “yācitvā”, ý nghĩa là “đã làm như thể thỉnh cầu”. Thật vậy, ý nghĩa này đã được nói trong tạng Luật rằng: “vị ấy không thỉnh cầu vì muốn thực hành”. Mối liên kết là: “sau khi suy nghĩ ‘ta sẽ làm cho họ biết’, đã gây chia rẽ Tăng đoàn”. Và điều này được nói để cho thấy rằng vị ấy không từ bỏ gánh nặng. Tuy nhiên, vị ấy đã làm cho họ biết ngay cả khi chưa gây chia rẽ Tăng đoàn. “Uṇhalohitanti” là máu đã trở nên nóng, do sầu muộn mãnh liệt làm sanh khởi. “Mahānirayeti” là trong địa ngục Vô Gián. “Vitthārakathānayoti” chỉ là phương pháp của câu chuyện cần được nói một cách chi tiết do năng lực của việc làm cho thái tử Ajātasattu có đức tin v.v... Trước sự chất vấn “Tại sao câu chuyện ấy không được nói ở đây? Chẳng phải câu chuyện ấy, dù đã xuất hiện trong chương Khandhaka giống như câu chuyện về kỳ kết tập, cũng nên được nói sao?”, ngài đã nói: “Tuy nhiên, vì đã xuất hiện (ở nơi khác) nên tất cả không được nói lại”. Chủ ý là: “Vì đã xuất hiện trong chương Khandhaka, và vì trình tự của lời nói cũng đã được đề cập một chút, nên không có mâu thuẫn nào ở đây”. “Evaṃ” v.v... là lời kết luận theo mạch văn.

โกสลรญฺโญติ ปเสนทิโกสลสฺส ปิตุ มหาโกสลรญฺโญ. นนุ วิเทหสฺส รญฺโญ ธีตา เวเทหีติ อตฺโถ สมฺภวตีติ โจทนมปเนติ ‘‘น วิเทหรญฺโญ’’ติ อิมินา. อถ เกนฏฺเฐนาติ อาห ‘‘ปณฺฑิตาธิวจนเมต’’นฺติ, ปณฺฑิตเววจนํ, ปณฺฑิตนามนฺติ วา อตฺโถ. อยํ ปน ปทตฺโถ เกน นิพฺพจเนนาติ วุตฺตํ ‘‘ตตฺราย’’นฺติอาทิ. วิทนฺตีติ ชานนฺติ. เวเทนาติ กรณภูเตน ญาเณน. ‘‘อีหตี’’ติ เอตสฺส ปวตฺตตีติปิ อตฺโถ ฏีกายํ วุตฺโต. เวเทหีติ อิธ นทาทิคโณติ อาห ‘‘เวเทหิยา’’ติ.

“Kosalaraññoti” có nghĩa là của vua Mahākosala, phụ thân của vua Pasenadi Kosala. Ngài bác bỏ sự chất vấn “Chẳng phải ý nghĩa ‘Vedehī là con gái của vua Videha’ có thể xảy ra sao?” bằng câu “không phải của vua Videha”. (Trước câu hỏi) “Vậy thì, do ý nghĩa nào?”, ngài nói: “Đây là danh xưng của người trí tuệ”. Ý nghĩa là “từ đồng nghĩa với người trí tuệ” hoặc “tên của người trí tuệ”. (Trước câu hỏi) “Lại nữa, ý nghĩa của từ này có được do ngữ nguyên nào?”, đã được nói rằng: “về điều đó, đây là...” v.v... “Vidanti” có nghĩa là “họ biết”. “Vedena” có nghĩa là “bằng trí tuệ, vốn là công cụ”. Trong Phụ chú giải, ý nghĩa “tiếp diễn” của từ “īhati” cũng đã được nói. (Để chỉ rằng) ở đây, từ “Vedehī” thuộc nhóm Nadādi, ngài đã nói “vedehiyā”.

โสเยว อโห ตทโห, สตฺตมีวจเนน ปน ‘‘ตทหู’’ติ ปทสิทฺธิ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ทิวเส. อุปสทฺเทน วิสิฏฺโฐ วสสทฺโท อุปวสเนเยว, น วสนมตฺเต, อุปวสนญฺจ สมาทานเมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สีเลนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถ จ สีเลนาติ สาสเน อริยุโปสถํ สนฺธาย วุตฺตํ. อนสเนนาติ อภุญฺชนมตฺตสงฺขาตํ พาหิรุโปสถํ. วา-สทฺโท เจตฺถ อนิยมตฺโถ, เตน เอกจฺจํ มโนทุจฺจริตํ, ทุสฺสีลฺยาทิญฺจ สงฺคณฺหาติ. ตถา หิ โคปาลกุโปสโถ อภิชฺฌาสหคตสฺส จิตฺตสฺส วเสน วุตฺโต, นิคณฺฐุโปสโถ โมสวชฺชาทิวเสน. ยถาห วิสาขุโปสเถ ‘‘โส เตน อภิชฺฌาสหคเตน เจตสา ทิวสํ อตินาเมตี’’ติ, (อ. นิ. ๓.๗๑) ‘‘อิติ ยสฺมึ สมเย สจฺเจ สมาทเปตพฺพา, มุสาวาเท ตสฺมึ สมเย สมาทเปตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๗๑) จ อาทิ.

Chính ngày ấy là ngày, (đó là) tadaho. Tuy nhiên, với biến cách thứ bảy, sự thành tựu của từ là “tadahū”. “Ettha” có nghĩa là “trong ngày này”. Từ “vasa” được làm cho đặc biệt bởi tiếp đầu ngữ “upa” chỉ có nghĩa là “sự thọ trì Bát quan trai”, chứ không chỉ đơn thuần là “sự ở”. Và để chỉ ra rằng “sự thọ trì Bát quan trai” chính là sự thọ trì (giới), đã được nói rằng: “bằng giới” v.v... Và ở đây, “bằng giới” được nói để ám chỉ đến Bát quan trai của bậc Thánh trong giáo pháp. “Bằng sự không ăn” (được nói để ám chỉ đến) Bát quan trai của ngoại đạo, được gọi là chỉ đơn thuần không ăn. Và ở đây, từ “vā” có ý nghĩa không xác định. Do đó, nó bao gồm một số ý hành ác, sự không có giới v.v... Thật vậy, Bát quan trai của người chăn bò được nói là do năng lực của tâm đi cùng với tham ái. Bát quan trai của Nigantha được nói là do năng lực của lỗi lầm mê muội v.v... Như đã nói trong kinh Visākhuposatha: “vị ấy làm cho ngày trôi qua với tâm đi cùng với tham ái ấy”, và “như vậy, vào lúc cần phải khuyến khích trong sự thật, vị ấy lại khuyến khích trong lời nói dối” v.v...

เอวํ อธิปฺเปตตฺถานุรูปํ นิพฺพจนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อตฺถุทฺธารวเสน นิพฺพจนานุรูปํ อธิปฺเปตตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ ปนา’’ติอาทิมาห. เอตฺถาติ อุโปสถสทฺเท. สมานสทฺทวจนียานํ อเนกปฺปเภทานํ อตฺถานมุทฺธรณํ อตฺถุทฺธาโร สมานสทฺทวจนีเยสุ วา อตฺเถสุ อธิปฺเปตสฺเสว อตฺถสฺส อุทฺธรณํ อตฺถุทฺธาโรติปิ วฏฺฏติ. อเนกตฺถทสฺสนญฺหิ อธิปฺเปตตฺถสฺส อุทฺธรณตฺถเมว. นนุ จ ‘‘อตฺถมตฺตํ ปติ สทฺทา อภินิวิสนฺตี’’ติอาทินา อตฺถุทฺธาเร [Pg.11] โจทนา, โสธนา จ เหฏฺฐา วุตฺตาเยว. อปิจ วิเสสสทฺทสฺส อวาจกภาวโต ปาติโมกฺขุทฺเทสาทิวิสโยปิ อุโปสถสทฺโท สามญฺญรูโป เอว, อถ กสฺมา ปาติโมกฺขุทฺเทสาทิวิเสสวิสโย วุตฺโตติ? สจฺจเมตํ, อยํ ปนตฺโถ ตาทิสํ สทฺทสามญฺญมนาทิยิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ สมฺภวตฺถทสฺสนวเสเนว วุตฺโตติ, เอวํ สพฺพตฺถ. สีลทิฏฺฐิวเสน (สีลสุทฺธิวเสน ที. นิ. ฏี. ๑.๑๕๐) อุเปเตหิ สมคฺเคหิ วสียติ น อุฏฺฐียตีติ อุโปสโถ, ปาติโมกฺขุทฺเทโส. สมาทานวเสน, อธิฏฺฐานวเสน วา อุเปจฺจ อริยวาสาทิอตฺถาย วสิตพฺโพ อาวสิตพฺโพติ อุโปสโถ, สีลํ. อนสนาทิวเสน อุเปจฺจ วสิตพฺโพ อนุวสิตพฺโพติ อุโปสโถ, วตสมาทานสงฺขาโต อุปวาโส. นวมหตฺถิกุลปริยาปนฺเน หตฺถินาเค กิญฺจิ กิริยมนเปกฺขิตฺวา ตํกุลสมฺภูตตามตฺตํ ปติ รุฬฺหิวเสเนว อุโปสโถติ สมญฺญา, ตสฺมา ตตฺถ นามปญฺญตฺติ เวทิตพฺพา. อรโย อุปคนฺตฺวา อุเสติ ทาเหตีติ อุโปสโถ, อุสสทฺโท ทาเหติปิ สทฺทวิทู วทนฺติ. ทิวเส ปน อุโปสถ สทฺทปวตฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตาเยว. ‘‘สุทฺธสฺส เว สทาผคฺคู’’ติอาทีสุ สุทฺธสฺสาติ สพฺพโส กิเลสมลาภาเวน ปริสุทฺธสฺส. เวติ นิปาตมตฺตํ, พฺยตฺตนฺติ วา อตฺโถ. สทาติ นิจฺจกาลมฺปิ. ผคฺคูติ ผคฺคุณีนกฺขตฺตเมว ยุตฺตํ ภวติ, นิรุตฺตินเยน เจตสฺส สิทฺธิ. ยสฺส หิ สุนฺทริกภารทฺวาชสฺส นาม พฺราหฺมณสฺส ผคฺคุณมาเส อุตฺตรผคฺคุณียุตฺตทิวเส ติตฺถนฺหานํ กโรนฺตสฺส สํวจฺฉรมฺปิ กตปาปปวาหนํ โหตีติ ลทฺธิ. ตโต ตํ วิเวเจตุํ อิทํ มชฺฌิมาคมาวเร มูลปณฺณาสเก วตฺถสุตฺเต ภควตา วุตฺตํ. สุทฺธสฺสุโปสโถ สทาติ ยถาวุตฺตกิเลสมลสุทฺธิยา ปริสุทฺธสฺส อุโปสถงฺคานิ, วตสมาทานานิ จ อสมาทิยโตปิ นิจฺจกาลํ อุโปสถวาโส เอว ภวตีติ อตฺโถ. ‘‘น ภิกฺขเว’’ติอาทีสุ ‘‘อภิกฺขุโก อาวาโส น คนฺตพฺโพ’’ติ นีหริตฺวา สมฺพนฺโธ. อุปวสิตพฺพทิวโสติ อุปวสนกรณทิวโส, อธิกรเณ วา ตพฺพสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. เอวญฺหิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนิพฺพจเนน สเมติ. อนฺโตคธาวธารเณน, อญฺญตฺถาโปหเนน จ นิวารณํ สนฺธาย ‘‘เสสทฺวยนิวารณตฺถ’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘ปนฺนรเส’’ติ ปทมารพฺภ ทิวสวเสน ยถาวุตฺตนิพฺพจนํ กตนฺติ [Pg.12] ทสฺเสนฺโต ‘‘เตเนว วุตฺต’’นฺติอาทิมาห. ปญฺจทสนฺนํ ติถีนํ ปูรณวเสน ‘‘ปนฺนรโส’’ติ หิ ทิวโส วุตฺโต.

Như vậy, sau khi đã trình bày định nghĩa tương ứng với ý nghĩa được chủ trương, bây giờ để trình bày ý nghĩa được chủ trương tương ứng với định nghĩa theo cách giải thích ý nghĩa, ngài nói câu bắt đầu bằng «ayaṃ pana». Ở đây, (etthāti) là trong từ uposatha. Việc rút ra các ý nghĩa có nhiều loại khác nhau được biểu thị bởi cùng một từ là sự giải thích ý nghĩa (atthuddhāro); hoặc, việc rút ra chính ý nghĩa được chủ trương trong số các ý nghĩa được biểu thị bởi cùng một từ cũng được gọi là sự giải thích ý nghĩa (atthuddhāro), điều này cũng hợp lý. Vì rằng việc trình bày nhiều ý nghĩa chính là để giải thích ý nghĩa được chủ trương. Chẳng phải sự chất vấn và sự làm trong sạch trong việc giải thích ý nghĩa đã được nói ở dưới qua câu bắt đầu bằng «atthamattaṃ pati saddā abhinivisantī» rồi sao? Hơn nữa, do bản chất không biểu thị ý nghĩa đặc thù, nên từ uposatha dù có đối tượng là việc tụng đọc Pātimokkha v.v... cũng chỉ có hình thức chung, vậy thì tại sao nó lại được nói là có đối tượng đặc thù là việc tụng đọc Pātimokkha v.v...? Điều đó đúng, tuy nhiên ý nghĩa này được nói không phải bằng cách lấy tính chất chung của từ như vậy, mà chỉ bằng cách trình bày ý nghĩa có thể có ở mỗi nơi. Như vậy nên hiểu ở mọi nơi. Do các vị đã đến gần bằng giới và kiến, sống hòa hợp, nên được ở lại, không đứng dậy, vì thế gọi là uposatha, (nghĩa là) việc tụng đọc Pātimokkha. Hoặc do cách thọ trì, cách quyết định, sau khi đến gần vì mục đích sống đời sống bậc Thánh v.v..., cần phải ở, cần phải trú ngụ, vì thế gọi là uposatha, (nghĩa là) giới. Do cách không ăn v.v..., sau khi đến gần, cần phải ở, cần phải sống theo, vì thế gọi là uposatha, (nghĩa là) sự trai giới được gọi là sự thọ trì hạnh nguyện. Đối với con voi chúa thuộc dòng voi thứ chín trong chín dòng voi lớn, không xét đến bất kỳ hành động nào, mà chỉ dựa vào việc nó được sinh ra từ dòng dõi đó, danh xưng ‘uposatha’ có được chỉ do sự thông dụng, do đó, ở đây nên hiểu đó là một danh chế định. Sau khi đến gần kẻ thù, nó đốt cháy, vì thế gọi là uposatha. Các nhà ngữ học cũng nói rằng từ usa có nghĩa là đốt cháy. Còn sự xuất hiện của từ uposatha trong (nghĩa) ngày đã được nói trong Chú giải. Trong câu bắt đầu bằng «Suddhassa ve sadāphaggū», suddhassa nghĩa là của người đã hoàn toàn thanh tịnh do không có cấu uế phiền não một cách toàn diện. Ve chỉ là một tiểu từ, hoặc có nghĩa là «rõ ràng». Sadā nghĩa là luôn luôn. Phaggū là (chỉ) chòm sao Phagguṇī đi cùng, và sự thành tựu của từ này là theo phương pháp từ nguyên học. Vì rằng có một niềm tin rằng đối với vị Bà-la-môn tên là Sundarikabhāradvāja, người thực hiện việc tắm ở bến sông vào ngày có sao Uttaraphagguṇī trong tháng Phagguṇa, việc gột rửa tội lỗi đã làm dù trong cả năm. Do đó, để làm cho vị ấy tách rời khỏi tà kiến đó, điều này đã được Đức Thế Tôn nói trong kinh Vattha, thuộc Mūlapaṇṇāsaka, trong bộ Trung A-hàm ưu việt. Suddhassuposatho sadā có nghĩa là đối với người đã hoàn toàn thanh tịnh do sự thanh tịnh khỏi cấu uế phiền não như đã nói, dù không thọ trì các chi phần Uposatha và các hạnh nguyện, thì việc sống đời Uposatha vẫn luôn luôn có. Trong câu bắt đầu bằng «Na bhikkhave», nên liên kết bằng cách rút ra câu «không nên đi đến trú xứ không có tỳ khưu». Upavasitabbadivaso là ngày cần phải ở, hoặc nên hiểu từ tabba ở đây có nghĩa là nơi chốn. Vì rằng như vậy nó sẽ phù hợp với định nghĩa đã được nói trong Chú giải. Nhắm đến sự ngăn cấm bằng cách bao hàm sự xác định và bằng cách loại trừ cái khác, nên câu «sesadvayanivāraṇattha» đã được nói. Để chỉ ra rằng định nghĩa như đã nói được thực hiện theo ngày dựa vào từ «pannarase», ngài nói câu bắt đầu bằng «teneva vutta». Vì rằng ngày được gọi là «pannaraso» do việc làm tròn mười lăm ngày trong tháng.

‘‘ตานิ เอตฺถ สนฺตี’’ติ เอตฺตเกเยว วุตฺเต นนฺเวตานิ อญฺญตฺถาปิ สนฺตีติ โจทนา สิยาติ ตํ นิวาเรตุํ ‘‘ตทา กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อเนน พหุโส, อติสยโต วา เอตฺถ ตทฺธิตวิสโย ปยุตฺโตติ ทสฺเสติ. จาตุมาสี, จาตุมาสินีติ จ ปจฺจยวิเสเสน อิตฺถิลิงฺเคเยว ปริยายวจนํ. ปริโยสานภูตาติ จ ปูรณภาวเมว สนฺธาย วทติ ตาย สเหว จตุมาสปริปุณฺณภาวโต. อิธาติ ปาฬิยํ. ตีหิ อากาเรหิ ปูเรตีติ ปุณฺณาติ อตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘มาสปุณฺณตายา’’ติอาทินา. ตตฺถ ตทา กตฺติกมาสสฺส ปุณฺณตาย มาสปุณฺณตา. ปุริมปุณฺณมิโต หิ ปฏฺฐาย ยาว อปรา ปุณฺณมี, ตาว เอโก มาโสติ ตตฺถ โวหาโร. วสฺสานสฺส อุตุโน ปุณฺณตาย อุตุปุณฺณตา. กตฺติกมาสลกฺขิตสฺส สํวจฺฉรสฺส ปุณฺณตาย สํวจฺฉรปุณฺณตา. ปุริมกตฺติกมาสโต ปภุติ ยาว อปรกตฺติกมาโส, ตาว เอโก กตฺติกสํวจฺฉโรติ เอวํ สํวจฺฉรปุณฺณตายาติ วุตฺตํ โหติ. โลกิกานํ มเตน ปน มาสวเสน สํวจฺฉรสมญฺญา ลกฺขิตา. ตถา จ ลกฺขณํ ครุสงฺกนฺติวเสน. วุตฺตญฺหิ โชติสตฺเถ –

Nếu chỉ nói chừng ấy rằng «chúng có ở đây», thì sẽ có sự chất vấn rằng «chẳng phải chúng cũng có ở nơi khác sao?». Do đó, để ngăn chặn sự chất vấn đó, câu bắt đầu bằng «tadā kira» đã được nói. Bằng câu này, ngài chỉ ra rằng ở đây phạm vi của taddhita được sử dụng với nghĩa là «nhiều» hoặc «vượt trội». Cātumāsī và cātumāsinī là những từ đồng nghĩa chỉ ở giống cái do sự khác biệt về hậu tố. Và câu «pariyosānabhūtā» (là cái kết thúc), ngài nói nhắm đến chính bản chất làm tròn, vì cùng với nó bốn tháng được trọn vẹn. Ở đây, (idhāti) là trong Pāli. Ngài chỉ ra ý nghĩa rằng «nó làm cho trọn vẹn bằng ba phương diện, nên gọi là puṇṇā» bằng câu bắt đầu bằng «māsapuṇṇatāyā». Trong đó, vào lúc đó, do sự trọn vẹn của tháng Kattika, nên gọi là sự trọn vẹn của tháng (māsapuṇṇatā). Vì rằng từ ngày rằm trước cho đến ngày rằm sau, khoảng thời gian đó là một tháng, đó là cách gọi ở đây. Do sự trọn vẹn của mùa mưa, nên gọi là sự trọn vẹn của mùa (utupuṇṇatā). Do sự trọn vẹn của năm được đánh dấu bởi tháng Kattika, nên gọi là sự trọn vẹn của năm (saṃvaccharapuṇṇatā). Từ tháng Kattika trước cho đến tháng Kattika sau, khoảng thời gian đó là một năm Kattika. Như vậy, câu «saṃvaccharapuṇṇatāya» đã được nói. Tuy nhiên, theo quan điểm của người đời, danh xưng năm được đánh dấu theo tháng. Và như vậy, sự đánh dấu là do sự di chuyển của mặt trời. Vì đã được nói trong chiêm tinh học –

‘‘นกฺขตฺเตน สโหทย-มตฺถํ ยาติ สูรมนฺติ;

ตสฺส สงฺกํ ตตฺร วตฺตพฺพํ, วสฺสํ มาสกเมเนวา’’ติ.

«Mặt trời mọc lên cùng với chòm sao, rồi đi đến nơi lặn; sự di chuyển của nó nên được nói trong tháng đó, năm nên được nói chỉ theo thứ tự của tháng».

มินียติ ทิวโส เอเตนาติ มา. ตสฺส หิ คติยา ทิวโส มินิตพฺโพ ‘‘ปาฏิปโท ทุติยา, ตติยา’’ติอาทินา. เอตฺถ ปุณฺโณติ เอติสฺสา รตฺติยา สพฺพกลาปาริปูริยา ปุณฺโณ. จนฺทสฺส หิ โสฬสโม ภาโค ‘‘กลา’’ติ วุจฺจติ, ตทา จ จนฺโท สพฺพาสมฺปิ โสฬสนฺนํ กลานํ วเสน ปริปุณฺโณ หุตฺวา ทิสฺสติ. เอตฺถ จ ‘‘ตทหุโปสเถ ปนฺนรเส’’ติ ปทานิ ทิวสวเสน วุตฺตานิ, ‘‘โกมุทิยา’’ติอาทีนิ ตเทกเทสรตฺติวเสน.

Ngày được đo lường bởi nó, vì thế gọi là mā (mặt trăng). Vì rằng ngày cần được đo lường bằng sự chuyển động của nó, như là «ngày mồng một, ngày mồng hai, ngày mồng ba» v.v... Ở đây, puṇṇo (tròn) nghĩa là trọn vẹn do sự viên mãn của tất cả các phần trong đêm đó. Vì rằng phần thứ mười sáu của mặt trăng được gọi là kalā, và vào lúc đó, mặt trăng được thấy là đã trở nên trọn vẹn do tất cả mười sáu phần. Và ở đây, các từ «tadahuposathe pannarase» được nói theo ngày, các từ bắt đầu bằng «komudiyā» được nói theo đêm là một phần của ngày đó.

กสฺมา ปน ราชา อมจฺจปริวุโต นิสินฺโน, น เอกโกวาติ โจทนาย โสธนาเลสํ ทสฺเสตุํ ปาฬิปทตฺถเมว อวตฺวา ‘‘เอวรูปายา’’ติอาทีนิปิ วทติ. เอเตหิ จายํ โสธนาเลโส ทสฺสิโต ‘‘เอวํ รุจิยมานาย รตฺติยา ตทา ปวตฺตตฺตา ตถา ปริวุโต นิสินฺโน’’ติ. โธวิยมานทิสาภาคายาติ [Pg.13] เอตฺถาปิ วิยสทฺโท โยเชตพฺโพ. รชตวิมานนิจฺฉริเตหีติ รชตวิมานโต นิกฺขนฺเตหิ, รชตวิมานปฺปภาย วา วิปฺผุริเตหิ. ‘‘วิสโร’’ติ อิทํ มุตฺตาวฬิอาทีนมฺปิ วิเสสนปทํ. อพฺภํ ธูโม รโช ราหูติ อิเม จตฺตาโร อุปกฺกิเลสา ปาฬินเยน (อ. นิ. ๔.๕๐; ปาจิ. ๔๔๗). ราชามจฺเจหีติ ราชกุลสมุทาคเตหิ อมจฺเจหิ. อถ วา อนุยุตฺตกราชูหิ เจว อมจฺเจหิ จาติ อตฺโถ. กญฺจนาสเนติ สีหาสเน. ‘‘รญฺญํ ตุ เหมมาสนํ, สีหาสนมโถ วาฬพีชนิตฺถี จ จามร’’นฺติ หิ วุตฺตํ. กสฺมา นิสินฺโนติ นิสีทนมตฺเต โจทนา. เอต นฺติ กนฺทนํ, ปโพธนํ วา. อิตีติ อิมินา เหตุนา. นกฺขตฺต นฺติ กตฺติกานกฺขตฺตฉณํ. สมฺมา โฆสิตพฺพํ เอตรหิ นกฺขตฺตนฺติ สงฺฆุฏฺฐํ. ปญฺจวณฺณกุสุเมหิ ลาเชน, ปุณฺณฆเฏหิ จ ปฏิมณฺฑิตํ ฆเรสุ ทฺวารํ ยสฺส ตเทตํ นครํ ปญฺจ…เป… ทฺวารํ. ธโช วโฏ. ปฏาโก ปฏฺโฏติ สีหฬิยา วทนฺติ. ตทา กิร ปทีปุชฺชลนสีเสน กตนกฺขตฺตํ. ตถา หิ อุมฺมาทนฺติชาตกาทีสุปิ (ชา. ๒.๑๘.๕๗) กตฺติกมาเส เอวเมว วุตฺตํ. เตนาห ‘‘สมุชฺชลิตทีปมาลาลงฺกตสพฺพทิสาภาค’’นฺติ. วีถิ นาม รถิกา มหามคฺโค. รจฺฉา นาม อนิพฺพิทฺธา ขุทฺทกมคฺโค. ตตฺถ ตตฺถ นิสินฺนวเสน สมานภาเคน ปาฏิเยกฺกํ นกฺขตฺตกีฬํ อนุภวมาเนน สมภิกิณฺณนฺติ วุตฺตํ โหติ. มหาอฏฺฐกถายํ เอวํ วตฺวาปิ ตตฺเถว อิติ สนฺนิฏฺฐานํ กตนฺติ อตฺโถ.

Tại sao đức vua lại ngự cùng với đoàn tùy tùng là các vị đại thần, chứ không phải một mình? Để trình bày thoáng qua lời giải đáp cho câu chất vấn ấy, vị ấy đã không chỉ nói về ý nghĩa của các từ ngữ Pāḷi mà còn nói đến các câu như là “evarūpāyā.” Và thoáng qua lời giải đáp này đã được trình bày bởi các câu ấy rằng: “Do đêm hôm ấy đang diễn ra một cách đáng ưa thích như vậy nên (đức vua) đã ngự cùng với đoàn tùy tùng như thế.” Ở đây, trong câu “dhoviyamānadisābhāgāya,” từ “viya” cũng nên được liên kết. “Rajatavimānaniccharitehi” có nghĩa là được phát ra từ thiên cung bằng bạc, hoặc được lan tỏa bởi ánh sáng của thiên cung bằng bạc. Từ “visaro” này cũng là tính từ cho các từ như là “muttāvaḷi.” Mây, khói, bụi, và Rāhu, bốn thứ này là các cấu uế theo văn cú Pāḷi. “Rājāmaccehi” có nghĩa là bởi các vị đại thần xuất thân từ dòng dõi hoàng tộc. Hoặc là, ý nghĩa là bởi các vị vua chư hầu và các vị đại thần. “Kañcanāsane” có nghĩa là trên ngai vàng. Quả vậy, điều đã được nói rằng: “Đối với các đức vua, chỗ ngồi bằng vàng là ngai vàng, và còn có quạt lông đuôi thú, phụ nữ, và phất trần.” “Kasmā nisinno” là câu chất vấn chỉ về việc ngồi. “Etaṃ” là tiếng khóc, hoặc là sự đánh thức. “Iti” có nghĩa là do nguyên nhân này. “Nakkhattaṃ” là lễ hội chòm sao Kattikā. “Saṅghuṭṭhaṃ” có nghĩa là lễ hội vào lúc này cần được loan báo một cách đúng đắn. Thành phố ấy có cổng nhà được trang hoàng với các loại hoa năm màu, cốm, và các bình đầy nước, do đó thành phố ấy là pañca…pe… dvāraṃ. Các vị ở Sīhaḷa nói rằng: “Dhajo là vaṭo (cờ hình ống). Paṭāko là paṭṭo (cờ hình dải).” Nghe nói rằng vào lúc ấy, lễ hội được cử hành với việc thắp đèn làm chính. Quả vậy, trong các chuyện như là Ummadantījātaka, điều tương tự cũng đã được nói đến trong tháng Kattika. Do đó, vị ấy đã nói: “samujjalitadīpamālālaṅkatasabbadisābhāgaṃ.” “Vīthi” được gọi là đường xe chạy, là con đường lớn. “Racchā” được gọi là con đường nhỏ không xuyên suốt. Điều được nói là: “samabhikiṇṇaṃ” (đông đúc) bởi đám đông đang hưởng thụ trò tiêu khiển lễ hội một cách riêng biệt, với phần như nhau, do việc ngồi ở nơi này nơi kia. Ý nghĩa là: Mặc dù đã nói như vậy trong Đại Chú Giải, nhưng lời kết luận đã được thực hiện ngay tại đó.

อุทานํ อุทาหาโรติ อตฺถโต เอกํ. มานนฺติ มานปตฺตํ กตฺตุภูตํ. ฉฑฺฑนวเสน อวเสโก. โสตวเสน โอโฆ. ปีติวจนนฺติ ปีติสมุฏฺฐานวจนํ กมฺมภูตํ. หทยนฺติ จิตฺตํ กตฺตุภูตํ. คเหตุนฺติ พหิ อนิจฺฉรณวเสน คณฺหิตุํ, หทยนฺโตเยว ฐเปตุํ น สกฺโกตีติ อธิปฺปาโย. เตน วุตฺตํ ‘‘อธิกํ หุตฺวา’’ติอาทิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ วจนํ ปฏิคฺคาหก นิรเปกฺขํ เกวลํ อุฬาราย ปีติยา วเสน สรสโต สหสาว มุขโต นิจฺฉรติ, ตเทวิธ ‘‘อุทาน’’นฺติ อธิปฺเปตนฺติ.

“Udānaṃ” và “udāhāro” là một về mặt ý nghĩa. “Mānaṃ” là cái đấu đo lường, là chủ từ. Do bởi sự tuôn tràn nên là phần còn lại. Do bởi dòng chảy nên là trận lụt. “Pītivacanaṃ” là lời nói phát sinh từ hỷ lạc, là túc từ. “Hadayaṃ” là tâm, là chủ từ. “Gahetuṃ” có nghĩa là không thể nắm giữ, không thể giữ lại bên trong tâm do bởi việc không thoát ra bên ngoài. Do đó, điều đã được nói là: “adhikaṃ hutvā,” v.v… Điều này được nói là: Lời nói nào không cần người tiếp nhận, chỉ do bởi hỷ lạc cao thượng mà tự nó đột nhiên thốt ra từ miệng, chính lời nói ấy ở đây được chủ ý là “lời cảm hứng.”

โทเสหิ อิตา คตา อปคตาติ โทสินา ต-การสฺส น-การํ กตฺวา ยถา ‘‘กิเลเส ชิโต วิชิตาวีติ ชิโน’’ติ อาห ‘‘โทสาปคตา’’ติ. ยทิปิ สุตฺเต วุตฺตํ ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว จนฺทิมสูริยานํ อุปกฺกิเลสา, เยหิ อุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฏฺฐา จนฺทิมสูริยา น [Pg.14] ตปนฺติ น ภาสนฺติ น วิโรจนฺติ. กตเม จตฺตาโร? อพฺภา ภิกฺขเว…เป… มหิกา. ธูโม รโช. ราหุ ภิกฺขเว จนฺทิมสูริยานํ อุปกฺกิเลโส’’ติ, (จูฬว. ๔๔๗) ตถาปิ ตติยุปกฺกิเลสสฺส ปเภททสฺสน วเสน อฏฺฐกถานเยน ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจหิ อุปกฺกิเลเสหี’’ติ วุตฺตํ. อยมตฺโถ จ รมณียาทิสทฺทโยคโต ญายตีติ อาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. อนีย-สทฺโทปิ พหุลา กตฺวตฺถาภิธายโก ยถา ‘‘นิยฺยานิกา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๙๖) ทสฺเสติ ‘‘รมยตี’’ติ อิมินา. ชุณฺหาวเสน รตฺติยา สุรูปตฺตมาห ‘‘วุตฺตโทสวิมุตฺตายา’’ติอาทินา. อพฺภาทโย เจตฺถ วุตฺตโทสา. อยญฺจ เหตุ ‘‘ทสฺสิตุํ ยุตฺตา’’ติ เอตฺถาปิ สมฺพชฺฌิตพฺโพ. เตน การเณน, อุตุสมฺปตฺติยา จ ปาสาทิกตา ทฏฺฐพฺพา. อีทิสาย รตฺติยา ยุตฺโต ทิวโส มาโส อุตุ สํวจฺฉโรติ เอวํ ทิวสมาสาทีนํ ลกฺขณา สลฺลกฺขณุปายา ภวิตุํ ยุตฺตา, ตสฺมา ลกฺขิตพฺพาติ ลกฺขณิยา, สา เอว ลกฺขญฺญา ย-วโต ณ-การสฺส ญ-การาเทสวเสน ยถา ‘‘โปกฺขรญฺโญ สุมาปิตา’’ติ อาห ‘‘ทิวสมาสาทีน’’นฺติอาทิ.

“Dosinā” có nghĩa là đã đi, đã ra đi, đã lìa khỏi các lỗi lầm, do việc biến đổi mẫu tự “ta” thành mẫu tự “na.” Giống như trong câu “kilese jito vijitāvīti jino,” vị ấy đã nói là “dosāpagatā.” Mặc dù trong Kinh đã nói: “Này các Tỳ khưu, có bốn cấu uế này của mặt trăng và mặt trời, do bị ô nhiễm bởi các cấu uế ấy mà mặt trăng và mặt trời không chiếu sáng, không tỏa sáng, không rực rỡ. Bốn là gì? Này các Tỳ khưu, mây... sương mù, khói, bụi. Này các Tỳ khưu, Rāhu là cấu uế của mặt trăng và mặt trời,” tuy nhiên, để trình bày theo phương pháp của Chú giải, do bởi việc chỉ ra sự phân loại của cấu uế thứ ba, nên đã nói là “bởi năm cấu uế.” Và ý nghĩa này được biết đến do sự liên kết với các từ như “ramaṇīyā,” do đó vị ấy đã nói: “tasmā,” v.v… Cả từ “anīya” cũng thường biểu thị ý nghĩa của chủ từ, giống như trong câu “niyyānikā dhammā,” vị ấy trình bày điều này bằng câu “ramayati.” Vị ấy nói về vẻ đẹp của đêm do bởi ánh trăng sáng bằng các câu như là “vuttadosavimuttāya.” Ở đây, mây, v.v... là các lỗi lầm đã được nói đến. Và nguyên nhân này cũng nên được liên kết ở đây trong câu “dassituṃ yuttā.” Do nguyên nhân ấy và do sự hoàn hảo của thời tiết, tính chất làm phát sinh tịnh tín nên được hiểu. Ngày, tháng, mùa, năm liên quan đến một đêm như vậy, do đó, chúng thích hợp để trở thành phương tiện ghi nhận các đặc điểm của ngày, tháng, v.v... Vì thế, chúng nên được ghi nhận, nên là “lakkhaṇiyā.” Chính từ ấy trở thành “lakkhaññā” do việc thay thế mẫu tự “ṇa” sau “ya” thành mẫu tự “ñā,” giống như trong câu “pokkharañño sumāpitā.” Do đó, vị ấy đã nói: “divasamāsādīnaṃ,” v.v…

‘‘ยํ โน ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’’ติ วจนโต สมณํ วา พฺราหฺมณํ วาติ เอตฺถ ปรมตฺถสมโณ, ปรมตฺถพฺราหฺมโณ จ อธิปฺเปโต, น ปน ปพฺพชฺชามตฺตสมโณ, น จ ชาติมตฺตพฺราหฺมโณติ วุตฺตํ ‘‘สมิตปาปตายา’’ติอาทิ. พหติ ปาเป พหิ กโรตีติ พฺราหฺมโณ นิรุตฺตินเยน. พหุวจเน วตฺตพฺเพ เอกวจนํ, เอกวจเน วา วตฺตพฺเพ พหุวจนํ วจนพฺยตฺตโย วจนวิปลฺลาโสติ อตฺโถ. อิธ ปน ‘‘ปยิรุปาสต’’นฺติ วตฺตพฺเพ ‘‘ปยิรุปาสโต’’ติ วุตฺตตฺตา พหุวจเน วตฺตพฺเพ เอกวจนวเสน วจนพฺยตฺตโย ทสฺสิโต. อตฺตนิ, ครุฏฺฐานิเย จ หิ เอกสฺมิมฺปิ พหุวจนปฺปโยโค นิรุฬฺโห. ปยิรุปาสโตติ จ วณฺณวิปริยายนิทฺเทโส เอส ยถา ‘‘ปยิรุทาหาสี’’ติ. อยญฺหิ พหุลํ ทิฏฺฐปโยโค, ยทิทํ ปริสทฺเท ย-การปเร วณฺณวิปริยาโย. ตถา หิ อกฺขรจินฺตกา วทนฺติ ‘‘ปริยาทีนํ รยาทิวณฺณสฺส ยราทีหิ วิปริยาโย’’ติ. ยนฺติ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา. อิมินา สพฺเพนปิ วจเนนาติ ‘‘รมณียา วตา’’ติอาทิวจเนน. โอภาสนิมิตฺตกมฺมนฺติ โอภาสภูตํ นิมิตฺตกมฺมํ[Pg.15], ปริพฺยตฺตํ นิมิตฺตกรณนฺติ อตฺโถ. มหาปราธตายาติ มหาโทสตาย.

Do được nói rằng: “Khi hầu cận vị nào mà tâm của chúng ta được tịnh tín”. Trong câu “sa-môn hay bà-la-môn”, sa-môn chân đế và bà-la-môn chân đế được chủ trương, nhưng không phải sa-môn chỉ trên danh nghĩa xuất gia, và không phải bà-la-môn chỉ trên danh nghĩa dòng dõi, vì vậy đã được nói bắt đầu bằng câu “do đã dẹp yên các điều ác”. Vị nào loại trừ, làm cho các điều ác ra ngoài, vị ấy là bà-la-môn, theo phương pháp từ nguyên học. Dùng số ít khi đáng lẽ phải nói số nhiều, hoặc dùng số nhiều khi đáng lẽ phải nói số ít có nghĩa là sự chuyển đổi về số, sự đảo lộn về số. Tuy nhiên, ở đây, khi đáng lẽ phải nói là “payirupāsataṃ”, do đã được nói là “payirupāsato”, sự chuyển đổi về số đã được chỉ ra bằng cách dùng số ít khi đáng lẽ phải nói ở số nhiều. Quả vậy, đối với bản thân và đối với bậc đáng tôn kính, dù chỉ là một, việc sử dụng số nhiều là phổ biến. Và câu “payirupāsato” là sự trình bày có sự đảo lộn âm vần, giống như trong câu “payirudāhāsi”. Quả vậy, đây là cách dùng thường thấy, đó là sự đảo lộn âm vần khi có phụ âm “ya” theo sau từ “pari”. Quả vậy, các nhà ngữ pháp học nói rằng: “sự đảo lộn của các âm vần như ‘ra’, ‘ya’ thành ‘ya’, ‘ra’ đối với các từ bắt đầu bằng ‘pari’”. Từ “yaṃ” có nghĩa là sa-môn hay bà-la-môn. Cụm từ “iminā sabbenapi vacanena” có nghĩa là bằng lời nói bắt đầu bằng “ramaṇīyā vata”. Cụm từ “obhāsanimittakammaṃ” có nghĩa là hành động tạo tướng mạo trở thành ánh sáng, việc tạo tướng mạo một cách rõ ràng. Cụm từ “mahāparādhatāya” có nghĩa là do có lỗi lầm lớn.

‘‘เตน หี’’ติอาทิ ตทตฺถวิวรณํ. เทวทตฺโต จาติ เอตฺถ จ-สทฺโท สมุจฺจยวเสน อตฺถุปนยเน, เตน ยถา ราชา อชาตสตฺตุ อตฺตโน ปิตุ อริยสาวกสฺส สตฺถุ อุปฏฺฐากสฺส ฆาตเนน มหาปราโธ, เอวํ ภควโต มหานตฺถกรสฺส เทวทตฺตสฺส อปสฺสยภาเวนาปีติ อิมมตฺถํ อุปเนติ. ตสฺส ปิฏฺฐิฉายายาติ โวหารมตฺตํ, ตสฺส ชีวกสฺส ปิฏฺฐิอปสฺสเยน, ตํ ปมุขํ กตฺวา อปสฺสายาติ วุตฺตํ โหติ. วิกฺเขปปจฺเฉทนตฺถนฺติ วกฺขมานาย อตฺตโน กถาย อุปฺปชฺชนกวิกฺเขปสฺส ปจฺฉินฺทนตฺถํ, อนุปฺปชฺชนตฺถนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ตสฺสํ หี’’ติอาทิ. อสิกฺขิตานนฺติ กายวจีสํยมเน วิคตสิกฺขานํ. กุลูปเกติ กุลมุปคเต สตฺถาเร. คหิตาสารตายาติ คเหตพฺพคุณสารวิคตตาย. นิพฺพิกฺเขปนฺติ อญฺเญสมปนยนวิรหิตํ.

Câu bắt đầu bằng “Tena hi” là sự giải thích ý nghĩa ấy. Trong câu “devadatto ca”, từ “ca” theo nghĩa kết hợp dẫn đến ý nghĩa. Do đó, nó dẫn đến ý nghĩa này: giống như vua Ajātasattu có tội lớn do việc giết hại cha của mình, là vị thánh đệ tử, là người hộ độ của Bậc Đạo Sư, cũng vậy, (vua Ajātasattu) cũng có tội lớn do là nơi nương tựa của Devadatta, người gây ra sự bất lợi lớn cho Đức Thế Tôn. Câu “tassa piṭṭhichāyāya” chỉ là cách nói thông thường, có nghĩa là do sự nương tựa vào lưng của Jīvaka ấy, lấy vị ấy làm người dẫn đầu mà nương tựa. Cụm từ “vikkhepapacchedanatthaṃ” có nghĩa là nhằm mục đích cắt đứt sự tán loạn sẽ khởi lên đối với câu chuyện sắp được nói của mình, nhằm mục đích không cho khởi lên, đó là chủ ý. Vì vậy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “tassaṃ hi”. Cụm từ “asikkhitānaṃ” có nghĩa là những người không có sự tu tập trong việc thu thúc thân và khẩu. Cụm từ “kulūpake” có nghĩa là các vị đạo sư đã đi đến các gia đình. Cụm từ “gahitāsāratāya” có nghĩa là do không có cốt lõi là phẩm chất đáng được tiếp nhận. Cụm từ “nibbikkhepaṃ” có nghĩa là không có sự loại bỏ của những người khác.

ภทฺทนฺติ อวสฺสยสมฺปนฺนตาย สุนฺทรํ.

Cụm từ “bhaddaṃ” có nghĩa là tốt đẹp do được đầy đủ nơi nương tựa.

๑๕๑. อยญฺจตฺโถ อิมาย ปาฬิจฺฉายาย อธิคโต, อิมมตฺถเมว วา อนฺโตคธํ กตฺวา ปาฬิยเมวํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ ‘‘เตนาหา’’ติอาทินา. อสตฺถาปิ สมาโน สตฺถา ปฏิญฺญาโต เยนาติ สตฺถุปฏิญฺญาโต, ตสฺส อพุทฺธสฺสาปิ สมานสฺส พุทฺธปฏิญฺญาตสฺส ‘‘อหเมโก โลเก อตฺถธมฺมานุสาสโก’’ติ อาจริยปฏิญฺญาตภาวํ วา สนฺธาย เอวํ วุตฺตํ. ‘‘โส กิรา’’ติอาทินา อนุสฺสุติมตฺตํ ปติ โปราณฏฺฐกถานโยว กิรสทฺเทน วุตฺโต. เอส นโย ปรโต มกฺขลิปทนิพฺพจเนปิ. เอกูนทาสสตํ ปูรยมาโนติ เอเกนูนทาสสตํ อตฺตนา สทฺธึ อนูนทาสสตํ กตฺวา ปูรยมาโน. เอวํ ชายมาโน เจส มงฺคลทาโส ชาโต. ชาตรูเปเนวาติ มาตุกุจฺฉิโต วิชาตเวเสเนว, ยถา วา สตฺตา อนิวตฺถา อปารุตา ชายนฺติ, ตถา ชาตรูเปเนว. อุปสงฺกมนฺตีติ อุปคตา ภชนฺตา โหนฺติ. ตเทว ปพฺพชฺชํ อคฺคเหสีติ ตเทว นคฺครูปํ ‘‘อยเมว ปพฺพชฺชา นาม สิยา’’ติ ปพฺพชฺชํ กตฺวา อคฺคเหสิ. ปพฺพชึสูติ ตํ ปพฺพชิตมนุปพฺพชึสุ.

151. Và ý nghĩa này được hiểu theo bóng dáng của đoạn Pāḷi này, hoặc ngài chỉ ra bằng câu bắt đầu bằng “tenāha” rằng sau khi đã bao hàm chính ý nghĩa này, đã được nói như vậy trong Pāḷi. Dù không phải là bậc đạo sư nhưng được tuyên bố là bậc đạo sư bởi người nào, vì vậy gọi là satthupaṭiññāto (người tự xưng là đạo sư). Hoặc đã được nói như vậy nhắm đến việc tự xưng là bậc thầy của vị ấy, dù không phải là bậc giác ngộ nhưng tự xưng là bậc giác ngộ, rằng: “Chỉ một mình ta là người giáo huấn về lợi ích và pháp trong thế gian”. Bằng câu bắt đầu bằng “so kira”, chính phương pháp của Chú giải xưa được nói đến bằng từ “kira”, dựa vào việc chỉ nghe truyền lại. Phương pháp này cũng nên được hiểu trong phần giải thích từ “Makkhali” ở sau. Cụm từ “ekūnadāsasataṃ pūrayamāno” có nghĩa là làm cho đủ một trăm người nô lệ không thiếu, bằng cách tính một trăm người nô lệ thiếu một cùng với chính mình. Và khi được sinh ra như vậy, vị này đã trở thành người nô lệ may mắn. Cụm từ “jātarūpeneva” có nghĩa là chỉ với hình dáng khi được sinh ra từ bụng mẹ, hoặc giống như chúng sanh sinh ra không mặc quần áo, không che đậy, cũng vậy, chỉ với hình dáng tự nhiên. Cụm từ “upasaṅkamanti” có nghĩa là họ đến gần, thân cận. Cụm từ “tadeva pabbajjaṃ aggahesi” có nghĩa là đã thực hành và chấp nhận sự xuất gia, nghĩ rằng “chính hình dáng lõa thể này có lẽ là sự xuất gia”. Cụm từ “pabbajiṃsu” có nghĩa là họ đã xuất gia theo vị ấy, người đã xuất gia.

‘‘ปพฺพชิตสมูหสงฺขาโต’’ติ เอเตน ปพฺพชิตสมูหตามตฺเตน สงฺโฆ, น นิยฺยานิกทิฏฺฐิวิสุทฺธสีลสามญฺญวเสน สํหตตฺตาติ ทสฺเสติ. อสฺส อตฺถีติ [Pg.16] อสฺส สตฺถุปฏิญฺญาตสฺส ปริวารภาเวน อตฺถิ. ‘‘สงฺฆี คณี’’ติ เจทํ ปริยายวจนํ, สงฺเกตมตฺตโต นานนฺติ อาห ‘‘สฺเววา’’ติอาทิ. สฺเววาติ จ ปพฺพชิตสมูหสงฺขาโต เอว. เกจิ ปน ‘‘ปพฺพชิตสมูหวเสน สงฺฆี, คหฏฺฐสมูหวเสน คณี’’ติ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ คเณ เอว โลเก สงฺฆ-สทฺทสฺส นิรุฬฺหตฺตา. อเจลกวตจริยาทิ อตฺตนา ปริกปฺปิตมตฺตํ อาจาโร. ปญฺญาโต ปากโฏ สงฺฆีอาทิภาเวน. อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐติ อตฺถโต เอกํ. ตตฺถ ลพฺภมานาปฺปิจฺฉตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปฺปิจฺฉตาย วตฺถมฺปิ น นิวาเสตี’’ติ วุตฺตํ. น หิ ตสฺมึ สาสนิเก วิย สนฺตคุณนิคฺคูหณลกฺขณา อปฺปิจฺฉตา ลพฺภติ. ยโสติ กิตฺติสทฺโท. ตรนฺติ เอเตน สํสาโรฆนฺติ เอวํ สมฺมตตาย ลทฺธิ ติตฺถํ นาม ‘‘สาธู’’ติ สมฺมโต, น จ สาธูหิ สมฺมโตติ อตฺถมาห ‘‘อย’’นฺติอาทินา. น หิ ตสฺส สาธูหิ สมฺมตตา ลพฺภติ. สุนฺทโร สปฺปุริโสติ ทฺวิธา อตฺโถ. อสฺสุตวโตติ อสฺสุตาริยธมฺมสฺส, กตฺตุตฺเถ เจตํ สามิวจนํ. ‘‘อิมานิ เม วตสมาทานานิ เอตฺตกํ กาลํ สุจิณฺณานี’’ติ พหู รตฺติโย ชานาติ. ตา ปนสฺส รตฺติโย จิรกาลภูตาติ กตฺวา ‘‘จิรํ ปพฺพชิตสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ, อนฺตตฺถอญฺญปทตฺถสมาโส เจส ยถา ‘‘มาสชาโต’’ติ. อถ ตสฺส ปททฺวยสฺส โก วิเสโสติ เจ? จิรปพฺพชิตคฺคหเณนสฺส พุทฺธิสีลตา, รตฺตญฺญูคหเณน ตตฺถ สมฺปชานตา ทสฺสิตา, อยเมตสฺส วิเสโสติ. กึ ปน อตฺถํ สนฺธาย โส อมจฺโจ อาหาติ วุตฺตํ ‘‘อจิรปพฺพชิตสฺสา’’ติอาทิ. โอกปฺปนียาติ สทฺทหนียา. อทฺธานนฺติ ทีฆกาลํ. กิตฺตโก ปน โสติ อาห ‘‘ทฺเว ตโย ราชปริวฏฺเฏ’’ติ, ทฺวินฺนํ, ติณฺณํ วา ราชูนํ รชฺชานุสาสนปฏิปาฏิโยติ อตฺโถ. ‘‘อทฺธคโต’’ติ วตฺวาปิ ปุน กตํ วยคฺคหณํ โอสานวยาเปกฺขํ ปททฺวยสฺส อตฺถวิเสสสมฺภวโตติ ทสฺเสติ ‘‘ปจฺฉิมวย’’นฺติ อิมินา. อุภยนฺติ ‘‘อทฺธคโต, วโยอนุปฺปตฺโต’’ติ ปททฺวยํ.

Bằng câu ‘‘Pabbajitasamūhasaṅkhāto’’ (được gọi là đoàn thể của những người xuất gia) này, ngài cho thấy rằng (vị ấy) là saṅgha (Tăng) chỉ đơn thuần do là đoàn thể của những người xuất gia, chứ không phải do sự kết hợp về phương diện có chung giới thanh tịnh đặc biệt và chánh kiến đưa đến sự giải thoát. Assa atthi (có cho vị ấy) nghĩa là có cho vị ấy, người tự xưng là bậc đạo sư, về phương diện là đoàn tùy tùng. Và đây là từ đồng nghĩa ‘‘saṅghī gaṇī’’ (có Tăng chúng, có giáo đoàn), ngài nói ‘‘svevā’’ (chính vị ấy) v.v... để cho thấy rằng (hai từ này) khác nhau chỉ do quy ước. Và sveva (chính vị ấy) chính là người được gọi là đoàn thể của những người xuất gia. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: ‘‘(Vị ấy) là saṅghī (có Tăng chúng) do là đoàn thể của những người xuất gia, là gaṇī (có giáo đoàn) do là đoàn thể của những người tại gia.’’ Điều đó chỉ là ý kiến của các vị ấy, vì trong thế gian, từ saṅgha (Tăng) chỉ thông dụng cho gaṇa (giáo đoàn). Ācāro (hạnh kiểm) là sự thực hành hạnh lõa thể v.v... do tự mình tưởng tượng ra. Paññāto (được biết đến) là pākaṭo (nổi tiếng) về phương diện có Tăng chúng v.v... Appiccho santuṭṭho (thiểu dục, tri túc) là một về mặt ý nghĩa. Ở đây, để cho thấy sự thiểu dục có thể đạt được, ngài đã nói: ‘‘appicchatāya vatthampi na nivāseti’’ (do thiểu dục nên không mặc cả y phục). Vì rằng, đối với vị ấy, sự thiểu dục có đặc tính che giấu các đức hạnh hiện có như trong giáo pháp này thì không thể có được. Yaso (danh tiếng) là kittisaddo (tiếng tăm). Do được công nhận rằng: ‘‘Họ vượt qua dòng lũ luân hồi bằng chủ thuyết này,’’ nên chủ thuyết được gọi là tittha (bến nước). (Vị ấy) được công nhận là ‘‘sādhu’’ (người tốt), nhưng không được những người tốt công nhận, ngài nói lên ý nghĩa này bằng câu ‘‘ayaṃ’’ (vị này) v.v... Vì rằng, sự được những người tốt công nhận là không thể có được đối với vị ấy. Ý nghĩa có hai loại: sundaro (tốt đẹp) và sappuriso (bậc chân nhân). Assutavato (của người chưa nghe) là của người chưa nghe Chánh pháp của bậc Thánh, và đây là sở hữu cách trong ý nghĩa chủ cách. Vị ấy biết nhiều đêm rằng: ‘‘Những sự thọ trì giới cấm này đã được ta thực hành tốt đẹp trong một thời gian lâu như vậy.’’ Và vì những đêm ấy của vị ấy đã trở thành một thời gian dài, nên ngài đã nói ‘‘ciraṃ pabbajitassā’’ (của người đã xuất gia lâu năm) v.v... Và đây là phức hợp bahubbīhi có ý nghĩa của một từ khác nằm bên trong (antatthaaññapadattha-samāso), giống như ‘‘māsajāto’’ (được một tháng tuổi). Nếu hỏi: ‘‘Vậy có sự khác biệt nào giữa hai từ ấy?’’ (Câu trả lời là:) Bằng việc dùng từ cirapabbajita (người xuất gia lâu năm), sự lão luyện trong hạnh kiểm của vị ấy được chỉ ra; bằng việc dùng từ rattaññū (người biết nhiều đêm), sự hiểu biết rõ ràng trong đó được chỉ ra. Đây là sự khác biệt của hai từ này. Và ngài đã nói ‘‘acirapabbajitassā’’ (của người xuất gia chưa lâu) v.v... để trả lời cho câu hỏi: ‘‘Vị đại thần ấy đã nhắm đến ý nghĩa gì mà nói như vậy?’’ Okappanīyā (đáng tin cậy) là saddahanīyā (đáng tin tưởng). Addhānaṃ (một thời gian dài) là dīghakālaṃ (một thời gian dài). Và vị ấy đã ở bao lâu? Ngài nói: ‘‘dve tayo rājaparivaṭṭe’’ (hai ba triều vua), nghĩa là những chu kỳ cai trị vương quốc của hai hoặc ba vị vua. Sau khi đã nói ‘‘addhagato’’ (đã đi hết quãng đường), việc dùng từ vaya (tuổi tác) một lần nữa là nhắm đến tuổi cuối cùng, ngài cho thấy điều này bằng câu ‘‘pacchimavayaṃ’’ (tuổi cuối cùng) để chỉ ra rằng có thể có sự khác biệt về ý nghĩa của hai từ. Ubhayaṃ (cả hai) là hai từ ‘‘addhagato, vayoanuppatto’’ (đã đi hết quãng đường, đã đến tuổi già).

กาชโร นาม เอโก รุกฺขวิเสโส, โย ‘‘ปณฺณกรุกฺโข’’ติปิ วุจฺจติ. ทิสฺวา วิย อนตฺตมโนติ สมฺพนฺโธ. ปุพฺเพ ปิตรา สทฺธึ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา เทสนาย สุตปุพฺพตํ สนฺธายาห ‘‘ฌานา…เป… กาโม’’ติ. ติลกฺขณพฺภาหตนฺติ ตีหิ ลกฺขเณหิ อภิฆฏิตํ. ทสฺสเนนาติ นิทสฺสนมตฺตํ. โส หิ ทิสฺวา เตน สทฺธึ อลฺลาปสลฺลาปํ กตฺวา[Pg.17], ตโต อกิริยวาทํ สุตฺวา จ อนตฺตมโน อโหสิ. คุณกถายาติ อภูตคุณกถาย. เตนาห ‘‘สุฏฺฐุตรํ อนตฺตมโน’’ติ. ยทิ อนตฺตมโน, กสฺมา ตุณฺหี อโหสีติ โจทนํ วิโสเธติ ‘‘อนตฺตมโน สมาโนปี’’ติอาทินา.

Kājaro là tên của một loại cây đặc biệt, cũng được gọi là ‘‘paṇṇakarukkho’’ (cây làm bảng viết). Cần phải liên kết (các từ) là: disvā viya anattamano (không hài lòng như khi đã thấy). Nhắm đến việc trước đây đã cùng với vua cha đến gần đức Thế Tôn và đã từng nghe pháp thoại, ngài nói: ‘‘jhānā…pe… kāmo’’ (thiền… cho đến… dục). Tilakkhaṇabbhāhataṃ (bị ba tướng tác động) là bị ba tướng chi phối. Dassanena (bằng sự thấy) chỉ là ví dụ. Vì rằng, sau khi đã thấy (Pūraṇa Kassapa), đã trò chuyện thân mật với vị ấy, và sau đó nghe thuyết vô hành, đức vua đã không hài lòng. Guṇakathāya (bằng lời tán thán đức hạnh) là bằng lời nói về những đức hạnh không có thật. Do đó, ngài nói: ‘‘suṭṭhutaraṃ anattamano’’ (càng không hài lòng hơn). Nếu không hài lòng, tại sao lại im lặng? Ngài giải tỏa sự chất vấn này bằng câu ‘‘anattamano samānopi’’ (dù không hài lòng) v.v...

๑๕๒. โคสาลายาติ เอวํนามเก คาเมติ วุตฺตํ. วสฺสานกาเล คุนฺนํ ปติฏฺฐิตสาลายาติ ปน อตฺเถ ตพฺพเสน ตสฺส นามํ สาติสยมุปปนฺนํ โหติ พหุลมนญฺญสาธารณตฺตา, ตถาปิ โส โปราเณหิ อนนุสฺสุโตติ เอกจฺจวาโท นาม กโต. ‘‘มา ขลีติ สามิโก อาหา’’ติ อิมินา ตถาวจนมุปาทาย ตสฺส อาขฺยาตปเทน สมญฺญาติ ทสฺเสติ. สญฺญาย หิ วตฺตุมิจฺฉาย อาขฺยาตปทมฺปิ นามิกํ ภวติ ยถา ‘‘อญฺญาสิโกณฺฑญฺโญ’’ติ (มหาว. ๑๗). เสสนฺติ ‘‘โส ปณฺเณน วา’’ติอาทิวจนํ.

152. Gosālāya (trong chuồng bò) được nói là trong một ngôi làng có tên như vậy. Tuy nhiên, theo ý nghĩa là trong một cái chòi được dựng lên cho bò vào mùa mưa, thì tên của vị ấy, dựa vào đó, trở nên vô cùng thích hợp vì nó rất phổ biến và không chung với ai khác. Mặc dù vậy, vì ý nghĩa đó không được các vị cổ sư truyền lại, nên nó được gọi là thuyết của một số người. Bằng câu ‘‘Mā khalīti sāmiko āha’’ (người chủ nói: ‘Đừng vấp ngã’), ngài cho thấy rằng, dựa vào lời nói như vậy, tên gọi (của vị ấy) được hình thành từ một động từ. Vì rằng, khi muốn nói đến một tên gọi, động từ cũng trở thành danh từ, giống như ‘‘aññāsikoṇḍañño’’ (ngài Koṇḍañña đã hiểu). Sesaṃ (phần còn lại) là câu nói ‘‘so paṇṇena vā’’ (vị ấy bằng lá cây hoặc) v.v...

๑๕๓. ทาสาทีสุ สิริวฑฺฒกาทินามมิว อชิโตติ ตสฺส นามมตฺตํ. เกเสหิ วายิโต กมฺพโล ยสฺสาติปิ ยุชฺชติ. ปฏิกิฏฺฐตรนฺติ นิหีนตรํ. ‘‘ยถาหา’’ติอาทินา องฺคุตฺตราคเม ติกนิปาเต มกฺขลิสุตฺต (อ. นิ. ๓.๑๓๘) มาหริ. ตนฺตาวุตานีติ ตนฺเต วีตานิ. ‘‘สีเต สีโต’’ติอาทินา ฉหากาเรหิ ตสฺส ปฏิกิฏฺฐตรํ ทสฺเสติ.

153. Ajito chỉ là tên của vị ấy, giống như tên Sirivaḍḍhaka v.v... của những người nô lệ. Cũng hợp lý (khi giải thích) rằng: (vị ấy là) người có tấm mền được dệt bằng tóc người. Paṭikiṭṭhataraṃ (hèn hạ hơn) là nihīnataraṃ (thấp kém hơn). Bằng câu ‘‘Yathāha’’ (Như đã nói) v.v..., ngài đã trích dẫn kinh Makkhalisutta trong Tăng Chi Bộ, phẩm Ba Pháp. Tantāvutāni (được dệt trên khung cửi) là được dệt trên khung cửi. Bằng câu ‘‘Sīte sīto’’ (lạnh trong mùa lạnh) v.v..., ngài cho thấy sự hèn hạ hơn của tấm mền tóc ấy qua sáu phương diện.

๑๕๔. ปกุชฺฌติ สมฺมาทิฏฺฐิเกสุ พฺยาปชฺชตีติ ปกุโธ. วจฺจํ กตฺวาปีติ เอตฺถ ปิ-สทฺเทน โภชนํ ภุญฺชิตฺวาปิ เกนจิ อสุจินา มกฺขิตฺวาปีติ อิมมตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. วาลิกาถูปํ กตฺวาติ วตสมาทานสีเสน วาลิกาสญฺจยํ กตฺวา, ตถารูเป อนุปคมนียฏฺฐาเน ปุน วตํ สมาทาย คจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติ.

154. Vị ấy là Pakudho vì pakujjhati byāpajjati (phẫn nộ, có ác tâm) đối với những người có chánh kiến. Ở đây, trong câu vaccaṃ katvāpi (sau khi đi đại tiện), bằng từ pi (cũng), ngài tóm lược ý nghĩa này: (không làm việc rửa ráy) cả sau khi ăn và sau khi bị dính một vật không sạch sẽ nào đó. Vālikāthūpaṃ katvā (làm một bảo tháp bằng cát) có nghĩa là: sau khi đã làm một đống cát với việc thọ trì giới cấm làm chính, vị ấy lại thọ trì giới cấm ở một nơi không nên đến như vậy rồi đi.

๑๕๖. ‘‘คณฺฐนกิเลโส’’ติ เอตสฺส ‘‘ปลิพุนฺธนกิเลโส’’ติ อตฺถวจนํ, สํสาเร ปริพุนฺธนกิจฺโจ เขตฺตวตฺถุปุตฺตทาราทิวิสโย ราคาทิกิเลโสติ อตฺโถ. ‘‘เอวํวาทิตายา’’ติ อิมินา ลทฺธิวเสนสฺส นามํ, น ปนตฺถโตติ ทสฺเสติ. ยาว หิ โส มคฺเคน สมุคฺฆาฏิโต, ตาว อตฺถิเยว. อยํ ปน วจนตฺโถ – ‘‘นตฺถิ มยฺหํ คณฺโฐ’’ติ คณฺหาตีติ นิคณฺโฐติ. นาฏสฺสาติ เอวํนามกสฺส.

156. ‘‘Palibundhanakileso’’ (phiền não trói buộc) là lời giải thích ý nghĩa của ‘‘gaṇṭhanakileso’’ (phiền não cột trói). Ý nghĩa là: phiền não tham ái v.v... có đối tượng là ruộng đất, tài sản, con cái, vợ chồng v.v..., có nhiệm vụ trói buộc trong vòng luân hồi. Bằng câu ‘‘Evaṃvāditāyā’’ (do có thuyết như vậy), ngài cho thấy rằng tên của vị ấy là do chủ thuyết, chứ không phải do ý nghĩa. Vì rằng, chừng nào phiền não ấy chưa bị đạo đoạn trừ, chừng đó nó vẫn còn. Còn đây là từ nguyên: vị ấy là nigaṇṭho vì gaṇhāti (chấp giữ) rằng: ‘‘natthi mayhaṃ gaṇṭho’’ (không có sự trói buộc nào đối với ta). Nāṭassa (của Nāṭa) là của người có tên như vậy.

โกมารภจฺจชีวกกถาวณฺณนา

Chú giải câu chuyện về Jīvaka Komārabhacca

๑๕๗. สพฺพถา [Pg.18] ตุณฺหีภูตภาวํ สนฺธาย ‘‘เอส นาค…เป… วิยา’’ติ วุตฺตํ. สุปณฺโณติ ครุโฬ, ครุโฑ วา สกฺกฏมเตน. ‘‘ฑ-ฬาน’มวิเสโส’’ติ หิ ตตฺถ วทนฺติ. ยถาธิปฺปายํ น วตฺตตีติ กตฺวา ‘‘อนตฺโถ วต เม’’ติ วุตฺตํ. อุปสนฺตสฺสาติ สพฺพถา สญฺญเมน อุปสมํ คตสฺส. ชีวกสฺส ตุณฺหีภาโว มม อธิปฺปายสฺส มทฺทนสทิโส, ตสฺมา ตเทว ตุณฺหีภาวํ ปุจฺฉิตฺวา กถาปเนน มม อธิปฺปาโย สมฺปาเทตพฺโพติ อยเมตฺถ รญฺโญ อธิปฺปาโยติ ทสฺเสนฺโต ‘‘หตฺถิมฺหิ โข ปนา’’ติอาทิมาห. กินฺติ การณปุจฺฉายํ นิปาโตติ ทสฺเสติ ‘‘เกน การเณนา’’ติ อิมินา, เยน ตุวํ ตุณฺหี, กึ ตํ การณนฺติ วา อตฺถํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ยถาสมฺภวํ การณํ อุทฺธริตฺวา อธิปฺปายํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิเมส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ยถา เอเตสนฺติ เอเตสํ กุลูปโก อตฺถิ ยถา, อิเมสํ นุ โข ติณฺณํ การณานํ อญฺญตเรน การเณน ตุณฺหี ภวสีติ ปุจฺฉตีติ อธิปฺปาโย.

157. Câu ‘esa nāga…pe… viyā’ được nói ra nhắm đến trạng thái hoàn toàn im lặng. Supaṇṇa có nghĩa là garuḷa (kim sí điểu), hoặc là garuḍa theo quan điểm tiếng Sanskrit. Thật vậy, ở đó họ nói rằng: ‘Không có sự khác biệt giữa ḍa và ḷa’. Vì cho rằng ‘sự việc không diễn ra theo ý muốn’ nên câu ‘anattho vata me’ (thật bất lợi cho ta) đã được nói ra. Upasantassa có nghĩa là của người đã đạt đến sự tịch tịnh bằng sự chế ngự hoàn toàn. Sự im lặng của Jīvaka giống như sự chà đạp lên ý muốn của ta, do đó, ý muốn của ta cần được hoàn thành bằng cách hỏi về chính sự im lặng ấy rồi khiến (ông ta) nói ra. Đây là chủ ý của đức vua ở đây. Để chỉ rõ điều này, (vị Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng ‘hatthimhi kho panā’. Để chỉ rằng ‘kiṃ’ là một bất biến từ trong câu hỏi về nguyên nhân, (vị ấy) đã dùng câu ‘kena kāraṇena’ (vì nguyên nhân gì?). Hoặc là, (vị ấy) chỉ ra ý nghĩa là: ‘Ngươi im lặng vì nguyên nhân nào, nguyên nhân ấy là gì?’. Ở đó, để chỉ ra chủ ý bằng cách nêu lên nguyên nhân tùy theo khả năng, câu bắt đầu bằng ‘imesaṃ’ đã được nói ra. Yathā etesaṃ có nghĩa là: Giống như các vị đại thần này có vị thầy thân cận với gia đình, (vua) hỏi rằng: ‘Phải chăng ngươi im lặng vì một trong ba nguyên nhân này?’ – đây là chủ ý.

กถาเปตีติ กถาเปตุกาโม โหติ. ปญฺจปติฏฺฐิเตนาติ เอตฺถ ปญฺจหิ องฺเคหิ อภิมุขํ ฐิเตนาติ อตฺโถ, ปาทชาณุ กปฺปร หตฺถ สีสสงฺขาตานิ ปญฺจ องฺคานิ สมํ กตฺวา โอนาเมตฺวา อภิมุขํ ฐิเตน ปฐมํ วนฺทิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ยมฺปิ วทนฺติ ‘‘นวกตเรนุปาลิ ภิกฺขุนา วุฑฺฒตรสฺส ภิกฺขุโน ปาเท วนฺทนฺเตน อิเม ปญฺจ ธมฺเม อชฺฌตฺตํ อุปฏฺฐาเปตฺวา ปาทา วนฺทิตพฺพา’ติอาทิกํ (ปริ. ๔๖๙) วินยปาฬิมาหริตฺวา เอกํสกรณอญฺชลิปคฺคหณปาทสมฺพาหนเปมคารวุปฏฺฐาปนวเสน ปญฺจปติฏฺฐิตวนฺทนา’’ติ, ตเมตฺถานธิปฺเปตํ ทูรโต วนฺทเน ยถาวุตฺตปญฺจงฺคสฺส อปริปุณฺณตฺตา. วนฺทนา เจตฺถ ปณมนา อญฺชลิปคฺคหณกรปุฏสมาโยโค. ‘‘ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา’’ติ จ กายปณาโม วุตฺโต, ‘‘มม สตฺถุโน’’ติอาทินา ปน วจีปณาโม, ตทุภยปุเรจรานุจรวเสน มโนปณาโมติ. กามํ สพฺพาปิ ตถาคตสฺส ปฏิปตฺติ อนญฺญสาธารณา อจฺฉริยพฺภุตรูปาว, ตถาปิ คพฺโภกฺกนฺติ อภิชาติ อภินิกฺขมน อภิสมฺโพธิ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตน (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; ปฏิ. ม. ๓.๓๐) ยมกปาฏิหาริยเทโวโรหนานิ สเทวเก โลเก อติวิย สุปากฏานิ, น สกฺกา เกนจิ ปฏิพาหิตุนฺติ ตานิเยเวตฺถ อุทฺธฏานิ.

Kathāpeti có nghĩa là muốn khiến cho nói. Ở đây, pañcapatiṭṭhitena có nghĩa là đứng đối diện với năm chi phần; có nghĩa là, sau khi đã đảnh lễ trước tiên bằng cách đứng đối diện, cúi mình xuống, đặt năm chi phần được gọi là chân, đầu gối, cùi chỏ, bàn tay, và đầu một cách đồng đều. Và điều mà một số vị nói rằng: ‘Này Upāli, vị tỳ khưu trẻ tuổi khi đảnh lễ chân của vị tỳ khưu lớn tuổi hơn, sau khi đã thiết lập năm pháp này trong nội tâm, nên đảnh lễ các bàn chân,’ v.v... bằng cách dẫn ra Pāḷi tạng Luật và (giải thích) sự đảnh lễ năm điểm (pañcapatiṭṭhitavandanā) qua việc mặc y lệch vai, chắp tay, xoa bóp chân, thể hiện tình thương và sự kính trọng – điều đó không được chủ ý ở đây, vì trong việc đảnh lễ từ xa, năm chi phần như đã nói không được đầy đủ. Và ở đây, vandanā (sự đảnh lễ) là paṇamanā (sự cúi mình), là sự chắp tay lại thành hình búp sen. Và câu ‘pañcapatiṭṭhitena vanditvā’ nói lên sự cúi mình bằng thân (kāyapaṇāma); còn câu bắt đầu bằng ‘mama satthuno’ nói lên sự cúi mình bằng lời (vacīpaṇāma); và qua sự đi trước và theo sau của cả hai điều đó, (hàm ý) sự cúi mình bằng ý (manopaṇāma). Quả thật, tất cả hạnh của Như Lai đều không chung với người khác, có tính chất kỳ diệu và phi thường; tuy nhiên, sự nhập thai, sự đản sinh, sự xuất gia, sự toàn giác, sự chuyển pháp luân, song thông và sự từ cõi trời giáng hạ là những điều vô cùng nổi bật trong thế gian cùng với chư thiên, không ai có thể bác bỏ được. Vì vậy, chính những điều ấy đã được nêu lên ở đây.

อิตฺถํ [Pg.19] อิมํ ปการํ ภูโต ปตฺโตติ อิตฺถมฺภูโต, ตสฺส อาขฺยานํ อิตฺถมฺภูตาขฺยานํ, โสเยวตฺโถ อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺโถ. อถ วา อิตฺถํ เอวํปกาโร ภูโต ชาโตติ อิตฺถมฺภูโต, ตาทิโสติ อาขฺยานํ อิตฺถมฺภูตาขฺยานํ, ตเทวตฺโถ อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺโถ, ตสฺมึ อุปโยควจนนฺติ อตฺโถ. อพฺภุคฺคโตติ เอตฺถ หิ อภิสทฺโท ปธานวเสน อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺถโชตโก กมฺมปฺปวจนีโย อภิภวิตฺวา อุคฺคมนกิริยาปการสฺส ทีปนโต, เตน ปโยคโต ‘‘ตํ โข ปน ภควนฺต’’นฺติ อิทํ อุปโยควจนํ สามิอตฺเถ สมานมฺปิ อปฺปธานวเสน อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺถทีปนโต ‘‘อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺเถ’’ติ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘ตสฺส โข ปน ภควโตติ อตฺโถ’’ติ. นนุ จ ‘‘สาธุ เทวทตฺโต มาตรมภี’’ติ เอตฺถ วิย ‘‘ตํ โข ปน ภควนฺต’’นฺติ เอตฺถ อภิสทฺโท อปฺปยุตฺโต, กถเมตฺถ ตํปโยคโต อุปโยควจนํ สิยาติ? อตฺถโต ปยุตฺตตฺตา. อตฺถสทฺทปโยเคสุ หิ อตฺถปโยโคเยว ปธาโนติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา ‘‘สาธุ เทวทตฺโต มาตรมภี’’ติ เอตฺถ อภิสทฺทปโยคโต อิตฺถมฺภูตาขฺยาเน อุปโยควจนํ กตํ, เอวมิธาปิ ‘‘ตํ โข ปน ภควนฺตํ อภิ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อุคฺคโต’’ติ อภิสทฺทปโยคโต อิตฺถมฺภูตาขฺยาเน อุปโยควจนํ กตนฺติ. ยถา หิ ‘‘สาธุ เทวทตฺโต มาตรมภี’’ติ เอตฺถ ‘‘เทวทตฺโต มาตรมภิ มาตุวิสเย, มาตุยา วา สาธู’’ติ เอวํ อธิกรณตฺเถ, สามิอตฺเถ วา ภุมฺมวจนสฺส, สามิวจนสฺส วา ปสงฺเค อิตฺถมฺภูตาขฺยานโชตเกน กมฺมปฺปวจนีเยน อภิสทฺเทน ปโยคโต อุปโยควจนํ กตํ, เอวมิธาปิ สามิอตฺเถ สามิวจนปฺปสงฺเค ยถา จ ตตฺถ ‘‘เทวทตฺโต มาตุวิสเย, มาตุ สมฺพนฺธี วา สาธุตฺตปฺปการปฺปตฺโต’’ติ อยมตฺโถ วิญฺญายติ, เอวมิธาปิ ‘‘ภควโต สมฺพนฺธี กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต อภิภวิตฺวา อุคฺคมนปฺปการปฺปตฺโต’’ติ อยมตฺโถ วิญฺญายติ. ตตฺถ หิ เทวทตฺตคฺคหณํ วิย อิธ กิตฺติสทฺทคฺคหณํ, ‘‘มาตร’’นฺติ วจนํ วิย ‘‘ภควนฺต’’นฺติ วจนํ, สาธุสทฺโท วิย อุคฺคตสทฺโท เวทิตพฺโพ.

‘Đã trở thành, đã đạt đến trạng thái này, như thế này,’ nên gọi là itthambhūta; sự trình bày về điều đó là itthambhūtākhyāna; chính đó là ý nghĩa, nên gọi là itthambhūtākhyānattha. Hoặc là, ‘đã trở thành, đã sinh ra trạng thái như thế này,’ nên gọi là itthambhūta; sự trình bày rằng ‘là như vậy’ là itthambhūtākhyāna; chính đó là ý nghĩa, nên gọi là itthambhūtākhyānattha; trong ý nghĩa đó, (dùng) đối cách (upayogavacana), đây là ý nghĩa. Thật vậy, ở đây trong từ abbhuggato, bất biến từ abhi, với vai trò chính, là một kammappavacanīya (giới từ) làm sáng tỏ ý nghĩa itthambhūtākhyāna, vì nó chỉ rõ loại hành động vang lên một cách lừng lẫy. Do sự liên kết với nó, câu này ‘taṃ kho pana bhagavantaṃ’ là đối cách, mặc dù tương đương với sở hữu cách (sāmiattha), nhưng vì nó chỉ ra ý nghĩa itthambhūtākhyāna với vai trò phụ, nên được nói là ‘trong ý nghĩa itthambhūtākhyāna’. Chính vì thế, ngài đã nói: ‘có nghĩa là tassa kho pana bhagavato’. Nhưng chẳng phải, giống như trong câu ‘sādhu devadatto mātaramabhi’, ở đây trong câu ‘taṃ kho pana bhagavantaṃ’, bất biến từ abhi không được sử dụng sao? Làm thế nào ở đây lại có đối cách do sự liên kết với nó được? Vì nó được liên kết về mặt ý nghĩa. Thật vậy, trong các cách sử dụng về ý nghĩa và về từ ngữ, chính cách sử dụng về ý nghĩa là chính yếu. Điều này được nói ra là: Giống như trong câu ‘sādhu devadatto mātaramabhi’, đối cách được dùng trong ý nghĩa itthambhūtākhyāna do sự liên kết với bất biến từ abhi, cũng vậy, ở đây, đối cách được dùng trong ý nghĩa itthambhūtākhyāna do sự liên kết với bất biến từ abhi (với ý là): ‘Đối với đức Thế Tôn ấy, tiếng tăm tốt đẹp như vậy đã vang lên lừng lẫy’. Thật vậy, giống như trong câu ‘sādhu devadatto mātaramabhi’, khi có trường hợp của định sở cách (bhumma-vacana) trong ý nghĩa định sở (adhikaraṇattha) hoặc của sở hữu cách (sāmivacana) trong ý nghĩa sở hữu (sāmiattha) như ‘Devadatta tốt đối với mẹ, trong lĩnh vực của mẹ, hoặc của mẹ’, đối cách được dùng do sự liên kết với bất biến từ abhi, một kammappavacanīya làm sáng tỏ ý nghĩa itthambhūtākhyāna; cũng vậy, ở đây, khi có trường hợp của sở hữu cách trong ý nghĩa sở hữu. Và giống như ở đó, ý nghĩa này được hiểu là: ‘Devadatta, trong lĩnh vực của mẹ, hoặc có liên quan đến mẹ, đã đạt đến trạng thái tốt lành,’ cũng vậy, ở đây, ý nghĩa này được hiểu là: ‘Tiếng tăm liên quan đến Đức Thế Tôn đã vang lừng, đã đạt đến trạng thái vang lên một cách lừng lẫy’. Thật vậy, ở đó, việc dùng từ Devadatta nên được hiểu giống như việc dùng từ kittisaddo ở đây; câu ‘mātaraṃ’ nên được hiểu giống như câu ‘bhagavantaṃ’; từ sādhu nên được hiểu giống như từ uggata.

กลฺยาโณติ ภทฺทโก. กลฺยาณภาโว จสฺส กลฺยาณคุณวิสยตายาติ อาห ‘‘กลฺยาณคุณสมนฺนาคโต’’ติ, กลฺยาเณหิ คุเณหิ สมนฺนาคโต ตพฺพิสยตาย ยุตฺโตติ อตฺโถ. ตํ วิสยตา เหตฺถ สมนฺนาคโม, กลฺยาณคุณวิสยตาย ตนฺนิสฺสิโตติ [Pg.20] อธิปฺปาโย. เสฏฺโฐติ ปริยายวจเนปิ เอเสว นโย. เสฏฺฐคุณวิสยตา เอว หิ กิตฺติสทฺทสฺส เสฏฺฐตา ‘‘ภควาติ วจนํ เสฏฺฐํ, ภควาติ วจนมุตฺตม’’นฺติอาทีสุ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๔๒; ปารา. อฏฺฐ. ๑.เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา; อุทา. อฏฺฐ. ๑; อิติวุ. อฏฺฐ. นิทานวณฺณนา; มหานิ. อฏฺฐ. ๔๙) วิย. ‘‘อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติอาทินา คุณานํ สํกิตฺตนโต, สทฺทนียโต จ วณฺโณเยว กิตฺติสทฺโท นามาติ อาห ‘‘กิตฺติเยวา’’ติ. วณฺโณ เอว หิ กิตฺเตตพฺพโต กิตฺติ, สทฺทนียโต สทฺโทติ จ วุจฺจติ. กิตฺติปริยาโย หิ สทฺทสทฺโท ยถา ‘‘อุฬารสทฺทา อิสโย, คุณวนฺโต ตปสฺสิโน’’ติ. กิตฺติวเสน ปวตฺโต สทฺโท กิตฺติสทฺโทติ ภินฺนาธิกรณตํ ทสฺเสติ ‘‘ถุติโฆโส’’ติ อิมินา. กิตฺติสทฺโท เหตฺถ ถุติปริยาโย กิตฺตนมภิตฺถวนํ กิตฺตีติ. ถุติวเสน ปวตฺโต โฆโส ถุติโฆโส, อภิตฺถวุทาหาโรติ อตฺโถ. อภิสทฺโท อภิภวเน, อภิภวนญฺเจตฺถ อชฺโฌตฺถรณเมวาติ วุตฺตํ ‘‘อชฺโฌตฺถริตฺวา’’ติ, อนญฺญสาธารเณ คุเณ อารพฺภ ปวตฺตตฺตา อภิพฺยาเปตฺวาติ อตฺโถ. กินฺติ-สทฺโท อพฺภุคฺคโตติ โจทนาย ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทิมาหาติ อนุสนฺธึ ทสฺเสตุํ ‘‘กินฺตี’’ติ วุตฺตํ.

Kalyāṇo có nghĩa là bhaddako (tốt đẹp). Và trạng thái tốt đẹp của ngài là do (ngài) là đối tượng của các thiện đức, vì thế (chú giải) nói: “kalyāṇaguṇasamannāgato (vị thành tựu các thiện đức)”, nghĩa là: vị đã thành tựu các thiện đức tốt đẹp, tương ứng với việc là đối tượng của các thiện đức ấy. Ở đây, sự thành tựu chính là việc làm đối tượng (của các thiện đức), chủ ý là: (ngài) nương vào đó do là đối tượng của các thiện đức tốt đẹp. Trong từ đồng nghĩa seṭṭho (tối thắng) cũng theo phương pháp này. Vì quả thật, chính do là đối tượng của các đức tính cao thượng mà danh tiếng (kittisadda) trở nên cao thượng, giống như trong các câu: “Lời xưng tụng ‘Bhagavā’ là cao thượng, lời xưng tụng ‘Bhagavā’ là tối thượng”. Do các đức tính được tán dương bằng các từ như “Arahaṃ sammāsambuddho”, và do được xưng tụng, nên chính sự tán thán được gọi là kittisadda (danh tiếng), vì thế (chú giải) nói: “chính là danh tiếng”. Quả thật, chính sự tán thán, do được tán dương nên gọi là kitti (danh tiếng), và do được xưng tụng nên gọi là saddo (âm thanh). Quả thật, từ saddo là từ đồng nghĩa của kitti, như trong câu: “Các vị ẩn sĩ có danh tiếng lừng lẫy, có đức hạnh, có khổ hạnh”. (Chú giải) cho thấy sự khác biệt về cơ sở (adhikaraṇa) bằng từ “thutighoso” (tiếng tán thán vang dội) với ý rằng: tiếng tăm (saddo) phát sinh do sự tán dương (kitti) là kittisaddo. Ở đây, từ kittisaddo là từ đồng nghĩa của thuti (sự tán thán), (với nghĩa) sự tán dương, sự ca ngợi là kitti. Tiếng vang (ghoso) phát sinh do sự tán thán (thuti) là thutighoso, có nghĩa là sự tuyên dương ca ngợi. Từ abhi có nghĩa là chinh phục, và ở đây sự chinh phục chính là sự bao trùm, vì thế được nói là “ajjhottharitvā” (sau khi bao trùm), nghĩa là: sau khi lan tỏa khắp, vì (danh tiếng ấy) phát sinh liên quan đến các đức tính không chung với ai khác. Để chỉ ra sự liên kết rằng: trước câu hỏi “Danh tiếng (saddo) đã vang lên (abbhuggato) như thế nào (kinti)?”, (chú giải) đã nói câu “Itipi so Bhagavā...”, nên đã nói là “kinti”.

ปทานํ สมฺพชฺฌนํ ปทสมฺพนฺโธ. โส ภควาติ โย โส สมตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพกิเลเส ภญฺชิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ เทวานมติเทโว สกฺกานมติสกฺโก พฺรหฺมานมติพฺรหฺมา โลกนาโถ ภาคฺยวนฺตตาทีหิ การเณหิ สเทวเก โลเก ‘‘ภควา’’ติ ปตฺถฏกิตฺติสทฺโท, โส ภควา. ยํ ตํ-สทฺทา หิ นิจฺจสมฺพนฺธา. ‘‘ภควา’’ติ จ อิทมาทิปทํ สตฺถุ นามกิตฺตนํ. เตนาห อายสฺมา ธมฺมเสนาปติ ‘‘ภควาติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ, น ปิตรา กต’’นฺติอาทิ (มหานิ. ๖; จูฬนิ. ๒). ปรโต ปน ‘‘ภควา’’ติ ปทํ คุณกิตฺตนํ. ยถา กมฺมฏฺฐานิเกน‘‘อรห’’นฺติอาทีสุ นวสุ ฐาเนสุ ปจฺเจกํ อิติปิสทฺทํ โยเชตฺวา พุทฺธคุณา อนุสฺสรียนฺติ, เอวมิธ พุทฺธคุณสํกิตฺตเกนาปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิติปิ อรหํ…เป… อิติปิ ภควา’’ติ อาห. เอวญฺหิ สติ‘‘อรห’’นฺติอาทีหิ นวหิ ปเทหิ เย สเทวเก โลเก อติวิย ปากฏา ปญฺญาตา พุทฺธคุณา, เต นานปฺปการโต วิภาวิตา โหนฺติ ‘‘อิติปี’’ติ ปททฺวเยน เตสํ นานปฺปการตาทีปนโต. ‘‘อิติเปตํ ภูตํ, อิติเปตํ [Pg.21] ตจฺฉ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๖) วิย หิ อิติ-สทฺโท อิธ อาสนฺนปจฺจกฺขกรณตฺโถ, ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ, เตน จ เนสํ นานปฺปการภาโว ทีปิโต, ตานิ จ คุณสลฺลกฺขณการณานิ สทฺธาสมฺปนฺนานํ วิญฺญุชาติกานํ ปจฺจกฺขานิ โหนฺติ, ตสฺมา ตานิ สํกิตฺเตนฺเตน วิญฺญุนา จิตฺตสฺส สมฺมุขีภูตาเนว กตฺวา สํกิตฺเตตพฺพานีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิมินา จ อิมินา จ การเณนาติ วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห. เอวญฺหิ นิรูเปตฺวา กิตฺเตนฺเต ยสฺส สํกิตฺเตติ, ตสฺส ภควติ อติวิย ปสาโท โหติ.

Sự kết nối của các từ là padasambandho (liên kết từ). So bhagavā có nghĩa là: đức Thế Tôn nào, sau khi đã hoàn thiện ba mươi ba-la-mật, phá tan mọi phiền não, đã chứng ngộ vô thượng chánh đẳng giác, là vị trời siêu việt hơn các vị trời, là vị Sakka siêu việt hơn các vị Sakka, là vị Brahmā siêu việt hơn các vị Brahmā, là bậc lãnh đạo thế gian, do các nguyên nhân như là bậc có phúc mà trong thế giới cùng với chư thiên, ngài có danh tiếng vang lừng là “Bhagavā”, đó là đức Thế Tôn. Quả thật, các từ yaṃ và taṃ luôn có liên hệ với nhau. Và từ “Bhagavā” đứng đầu này là sự xưng danh của bậc Đạo sư. Vì thế, trưởng lão Tướng quân Chánh pháp (Sāriputta) đã nói: “Danh xưng Bhagavā này không phải do mẹ đặt, không phải do cha đặt”... Còn từ “Bhagavā” được nói sau đó là sự tán dương đức hạnh. Để chỉ ra rằng: cũng như hành giả tu thiền kết hợp riêng lẻ từ iti với chín ân đức như “Arahaṃ”... để tùy niệm các ân đức Phật, cũng vậy, ở đây người tán dương ân đức Phật cũng (kết hợp riêng lẻ từ iti) nên (chú giải) đã nói: “Itipi arahaṃ… cho đến… itipi bhagavā”. Vì khi như vậy, những ân đức Phật nào rất nổi tiếng và được biết đến trong thế giới cùng với chư thiên qua chín từ như “Arahaṃ”..., những ân đức Phật ấy được làm cho sáng tỏ theo nhiều cách khác nhau bằng hai từ “iti” và “pi”, vì chúng chỉ ra sự đa dạng của các ân đức ấy. Quả thật, giống như trong các câu “cũng vì lý do này mà lời nói ấy là thật, cũng vì lý do này mà lời nói ấy là đúng”..., từ iti ở đây có nghĩa là làm cho hiện tiền, gần gũi; từ pi có nghĩa là tổng hợp, và bằng từ đó, sự đa dạng của chúng được chỉ ra. Và những nguyên nhân để ghi nhận các đức tính ấy trở nên hiển nhiên đối với những người có trí tuệ, có đức tin, do đó, người trí khi tán dương chúng nên làm cho chúng hiện diện trước tâm rồi tán dương. Để chỉ ra ý nghĩa này, (chú giải) đã nói: “được nói là ‘vì lý do này và vì lý do này’”. Vì khi tán dương sau khi đã xác định như vậy, người nào được tán dương cho, người đó có lòng tịnh tín vô cùng nơi đức Thế Tôn.

อารกตฺตาติ กิเลเสหิ สุวิทูรตฺตา. อรีนนฺติ กิเลสารีนํ. อรานนฺติ สํสารจกฺกสฺส อรานํ. หตตฺตาติ วิทฺธํสิตตฺตา. ปจฺจยาทีนนฺติ จีวราทิปจฺจยานญฺเจว ปูชา วิเสสานญฺจ. รหาภาวาติ จกฺขุรหาทีนมภาวโต. รโหปาปกรณาภาโว หิ ปทมนติกฺกมฺม รหาภาโวติ วุตฺตํ. เอวมฺปิ หิ ยถาธิปฺเปตมตฺโถ ลพฺภตีติ. ตโตติ วิสุทฺธิมคฺคโต (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๓). ยถา จ วิสุทฺธิมคฺคโต, เอวํ ตํสํวณฺณนาย ปรมตฺถมญฺชูสายํ (วิสุทฺธิ. ฏี. ๑.๑๒๔) เนสํ วิตฺถาโร คเหตพฺโพ.

Ārakattā có nghĩa là: vì rất xa lìa các phiền não. Arīnaṃ có nghĩa là: của các kẻ thù là phiền não. Arānaṃ có nghĩa là: của các căm xe của bánh xe luân hồi. Hatattā có nghĩa là: vì đã phá hủy. Paccayādīnaṃ có nghĩa là: của các vật dụng như y phục và của các sự cúng dường đặc biệt. Rahābhāvā có nghĩa là: vì không có nơi kín đáo của mắt v.v... Quả thật, việc không làm điều ác ở nơi kín đáo, không vượt qua giới hạn, được gọi là rahābhāvo. Dù như vậy, cũng nên hiểu rằng ý nghĩa mong muốn vẫn có thể đạt được. Tatoti: từ Visuddhimagga. Và như (lấy) từ Visuddhimagga, cũng vậy, phần giải thích chi tiết của chúng nên được lấy trong Paramatthamañjūsā, là chú giải của bộ ấy.

ยสฺมา ชีวโก พหุโส สตฺถุ สนฺติเก พุทฺธคุเณ สุตฺวา ฐิโต, ทิฏฺฐสจฺจตาย จ สตฺถุสาสเน วิคตกถํกโถ, สตฺถุคุณกถเน จ เวสารชฺชปฺปตฺโต, ตสฺมา โส เอวํ วิตฺถารโต เอว อาหาติ วุตฺตํ ‘‘ชีวโก ปนา’’ติอาทิ. ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทินา สามตฺถิยตฺถมาห. ถาโม เทสนาญาณเมว, พลํ ปน ทสพลญาณํ. วิสฺสตฺถนฺติ ภาวนปุํสกปทํ, อนาสงฺกนฺติ อตฺโถ.

Vì Jīvaka đã nhiều lần nghe và ghi nhớ các ân đức Phật nơi đức Đạo sư, và vì đã thấy các chân lý nên không còn hoài nghi trong giáo pháp của bậc Đạo sư, và đã đạt đến sự tự tin trong việc nói về các ân đức của bậc Đạo sư, do đó ông ấy đã nói một cách chi tiết như vậy, vì thế được nói là “Jīvako pana...”. Bằng câu “Ettha ca...”, (chú giải) nói lên ý nghĩa có được nhờ năng lực (của từ ngữ). Thāmo (sức mạnh) chính là trí tuệ thuyết pháp, còn balaṃ (lực) là thập lực trí. Vissatthaṃ là một từ trung tính chỉ trạng thái (bhāvanapuṃsaka), có nghĩa là không do dự.

ปญฺจวณฺณายาติ ขุทฺทิกาทิวเสน ปญฺจปการาย. นิรนฺตรํ ผุฏํ อโหสิ กตาธิการภาวโต. กมฺมนฺตรายวเสน หิสฺส รญฺโญ คุณสรีรํ ขตูปหตํ โหติ. กสฺมา ปเนส ชีวกเมว คมนสชฺชาย อาณาเปตีติ อาห ‘‘อิมายา’’ติอาทิ.

Pañcavaṇṇāya có nghĩa là: có năm loại theo cách như khuddikā-pīti (hỷ nhỏ). (Hỷ) đã lan tỏa không gián đoạn vì (vua) đã tạo ra các điều kiện (quyền năng). Quả thật, do chướng ngại của nghiệp mà thân thể đức hạnh của vị vua này đã bị đào bới và phá hủy. Nhưng tại sao vị vua này chỉ ra lệnh cho Jīvaka chuẩn bị cho chuyến đi? (Chú giải) đã nói “imāya...” (để trả lời câu hỏi này).

๑๕๘. ‘‘อุตฺตม’’นฺติ วตฺวา น เกวลํ อุตฺตมภาโวเยเวตฺถ การณํ, อถ โข อปฺปสทฺทตาปีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อสฺสยานรถยานานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. หตฺถิยาเนสุ จ นิพฺพิเสวนเมว คณฺหนฺโต หตฺถินิโยปิ กปฺปาเปสิ. ปทานุปทนฺติ ปทมนุคตํ ปทํ ปุรโต คจฺฉนฺตสฺส หตฺถิยานสฺส ปเท เตสํ ปทํ กตฺวา, ปทสทฺโท เจตฺถ ปทวฬญฺเช. นิพฺพุตสฺสาติ สพฺพกิเลสทรถวูปสมสฺส[Pg.22]. นิพฺพุเตเหวาติ อปฺปสทฺทตาย สทฺทสงฺโขภนวูปสเมเหว.

158. Sau khi nói: “Tối thượng”, (chú giải) nói rằng: “Không chỉ riêng bản chất tối thượng là nguyên nhân ở đây, mà còn là sự ít tiếng động nữa”. Để chỉ rõ điều này, câu bắt đầu bằng “assayānarathayānāni” đã được nói đến. Và trong các loại voi chuyên chở, trong khi chọn loại không hung dữ, (vua) cũng đã cho thắng yên các con voi cái. Padānupadaṃ (bước nối bước) nghĩa là bước chân theo sau dấu chân, đặt dấu chân của chúng vào dấu chân của con voi chuyên chở đi phía trước. Và ở đây, từ pada có nghĩa là dấu chân (padavaḷañje). Nibbutassa (của người đã tịch tịnh) nghĩa là của người đã làm lắng dịu mọi phiền não và khổ đau. Nibbuteheva (chỉ bởi những người đã tịch tịnh) nghĩa là chỉ bởi những người đã làm lắng dịu sự khuấy động của âm thanh, do bản chất ít tiếng động.

กเรณูติ หตฺถินิปริยายวจนํ. กณติ สทฺทํ กโรตีติ หิ กเรณุ, กโรว ยสฺสา, น ทีโฆ ทนฺโตติ วา กเรณุ, ‘‘กเรณุกา’’ติปิ ปาโฐ, นิรุตฺตินเยน ปทสิทฺธิ. อาโรหนสชฺชนํ กุถาทีนํ พนฺธนเมว. โอปวยฺหนฺติ ราชานมุปวหิตุํ สมตฺถํ. ‘‘โอปคุยฺห’’นฺติปิ ปฐนฺติ, ราชานมุปคูหิตุํ โคปิตุํ สมตฺถนฺติ อตฺโถ. ‘‘เอวํ กิรสฺสา’’ติอาทิ ปณฺฑิตภาววิภาวนํ. กถา วตฺตตีติ ลทฺโธกาสภาเวน ธมฺมกถา ปวตฺตติ. ‘‘รญฺโญ อาสงฺกานิวตฺตนตฺถํ อาสนฺนจารีภาเวน หตฺถินีสุ อิตฺถิโย นิสชฺชาปิตา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๕๘) อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อิตฺถิโย นิสฺสาย ปุริสานํ ภยํ นาม นตฺถิ, สุขํ อิตฺถิปริวุโต คมิสฺสามี’’ติ ตตฺถ การณํ วุตฺตเมว. อิมินาปิ การเณน ภวิตพฺพนฺติ ปน อาจริเยน เอวํ วุตฺตํ สิยา. รญฺโญ ปเรสํ ทูรุปสงฺกมนภาวทสฺสนตฺถํ ตา ปุริสเวสํ คาหาเปตฺวา อาวุธหตฺถา การิตา. หตฺถินิกาสตานีติ เอตฺถ หตฺถินิโย เอว หตฺถินิกา. ‘‘ปญฺจ หตฺถินิยา สตานี’’ติปิ กตฺถจิ ปาโฐ, โส อยุตฺโตว ‘‘ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหี’’ติอาทีสุ (ปารา. ๑) วิย อีทิเสสุ ปจฺฉิมปทสฺส สมาสสฺเสว ทสฺสนโต. กสฺสจิเทวาติ สนฺนิปติเต มหาชเน ยสฺส กสฺสจิ เอว, ตทญฺเญสมฺปิ อายตึ มคฺคผลานมุปนิสฺสโยติ อาห ‘‘สา มหาชนสฺส อุปการาย ภวิสฺสตี’’ติ.

Kareṇu là một từ đồng nghĩa với hatthinī (voi cái). Thật vậy, nó là kareṇu vì ‘nó tạo ra âm thanh’ (kaṇati saddaṃ karoti), hoặc nó là kareṇu vì ‘nó chỉ có vòi (kara), không có ngà dài (dīgho danto)’. Cũng có một cách đọc là “kareṇukā”; sự hình thành từ này nên được hiểu theo phương pháp từ nguyên (niruttinaya). Ārohanasajjanaṃ (sự trang bị cho người cưỡi) chỉ đơn thuần là việc buộc yên và các vật dụng khác. Opavayhaṃ (thích hợp để cưỡi) nghĩa là có khả năng chở vua. Người ta cũng đọc là “opaguyhaṃ”, có nghĩa là có khả năng bảo vệ, canh giữ nhà vua. Câu bắt đầu bằng “Evaṃ kirassa” là sự biểu thị về bản chất của người trí tuệ. Kathā vattati (cuộc nói chuyện diễn ra) nghĩa là pháp thoại được tiến hành do đã có được cơ hội. Trưởng lão Ācariya Dhammapāla đã nói: “Để xua tan sự nghi ngờ của nhà vua, các phụ nữ đã được cho ngồi trên những con voi cái vì họ là những người thân cận”. Tuy nhiên, trong Chú giải, lý do đã được nêu rõ là: “Nương tựa vào phụ nữ, không có gì phải sợ hãi từ đàn ông; (nghĩ rằng) ‘tôi sẽ đi một cách thoải mái khi được phụ nữ vây quanh’”. Nhưng có lẽ vị Thầy (Ācariya) đã nói như vậy khi nghĩ rằng: “Cũng có thể vì lý do này”. Để cho nhà vua thấy rằng những người khác phải đến gần từ xa, những người phụ nữ đó đã được lệnh mặc trang phục nam giới và được trang bị vũ khí trong tay. Trong câu Hatthinikāsatāni, hatthiniyo chính là hatthinikā. Ở một số nơi cũng có cách đọc là “Pañca hatthiniyā satāni”, nhưng cách đọc đó không phù hợp, vì trong những trường hợp như “pañcamattehi bhikkhusatehi”, chỉ có hợp thể của từ cuối cùng mới được thấy. Kassacideva (chỉ của một người nào đó) nghĩa là của bất kỳ ai trong đám đông đã tụ tập. (Ngài) nói: “Nó sẽ là lợi ích cho đám đông” vì nó cũng sẽ là một điều kiện hỗ trợ cho đạo và quả trong tương lai cho những người khác ngoài vị ấy.

ปฏิเวเทสีติ ญาเปสิ. อุปจารวจนนฺติ โวหารวจนมตฺตํ เตเนว อธิปฺเปตตฺถสฺส อปริโยสานโต. เตนาห ‘‘ตเทว อตฺตโน รุจิยา กโรหี’’ติ. อิมินาเยว หิ ตทตฺถปริโยสานํ. มญฺญสีติ ปกติยาว ชานาสิ. ตเทวาติ คมนาคมนเมว. ยทิ คนฺตุกาโม, คจฺฉ, อถ น คนฺตุกาโม, มา คจฺฉ, อตฺตโน รุจิเยเวตฺถ ปมาณนฺติ วุตฺตํ โหติ.

Paṭivedesi nghĩa là đã cho biết (ñāpesi). Upacāravacanaṃ (lời nói theo quy ước) chỉ là một cách nói thông thường (vohāravacanamattaṃ), vì chỉ bằng lời đó, ý nghĩa dự định vẫn chưa được hoàn tất. Do đó, (ngài) nói: “Hãy làm theo ý thích của mình”. Thật vậy, chính nhờ câu này mà ý nghĩa đó mới được hoàn tất. Maññasi nghĩa là ngươi biết một cách tự nhiên (pakatiyāva jānāsi). Tadeva (chính điều đó) chỉ là việc đi hay không đi. Điều được nói đến là: “Nếu muốn đi, hãy đi; nếu không muốn đi, đừng đi; chính ý thích của ngươi là tiêu chuẩn ở đây”.

๑๕๙. ปาฏิเอกฺกาเยว สนฺธิวเสน ปจฺเจกา. ‘‘มหญฺจ’’นฺติ ปเท กรณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘มหตา’’ติ. มหนฺตสฺส ภาโว มหญฺจํ. น เกวลํ นิคฺคหีตนฺตวเสเนว ปาโฐ, อถ โข อาการนฺตวเสนาปีติ อาห [Pg.23] ‘‘มหจฺจาติปิ ปาฬี’’ติ. ยถา ‘‘ขตฺติยา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ขตฺยา’’ติ, เอวํ ‘‘มหติยา’’ติ วตฺตพฺเพ มหตฺยา. ปุน จ-การํ กตฺวา มหจฺจาติ สนฺธิวเสน ปทสิทฺธิ. ปุลฺลิงฺควเสน วตฺตพฺเพ อิตฺถิลิงฺควเสน วิปลฺลาโส ลิงฺควิปริยาโย. วิเสสนญฺหิ ภิยฺโย วิเสสฺยลิงฺคาทิคาหกํ. ติโยชนสตานนฺติ ปจฺเจกํ ติโยชนสตปริมณฺฑลานํ. ทฺวินฺนํ มหารฏฺฐานํ อิสฺสริยสิรีติ องฺคมคธรฏฺฐานมาธิปจฺจมาห. ตทตฺถํ วิวรติ ‘‘ตสฺสา’’ติอาทินา. ปฏิมุกฺกเวฐนานีติ อาพนฺธสิโรเวฐนานิ. อาสตฺตขคฺคานีติ อํเส โอลมฺพนวเสน สนฺนทฺธาสีนิ. มณิทณฺฑโตมเรติ มณิทณฺฑงฺกุเส.

159. Chính pāṭiekkā trở thành paccekā do nối âm (sandhi). Trong từ “mahañcaṃ”, đó là danh cách (paccattavacanaṃ) theo nghĩa của công cụ cách (karaṇatthe), nên (chú giải) nói là “mahatā”. Bản chất của sự vĩ đại (mahantassa bhāvo) là mahañcaṃ. Cách đọc không chỉ kết thúc bằng niggahīta, mà còn có thể kết thúc bằng -ā, do đó (chú giải) nói “cũng có đoạn Pāḷi là mahaccā”. Giống như khi đáng lẽ phải nói “khattiyā” lại nói là “khatyā”, cũng vậy, khi đáng lẽ phải nói “mahatiyā” lại nói là mahatyā. Hơn nữa, bằng cách thêm ca-kāra và qua nối âm, từ mahaccā được hình thành. Khi đáng lẽ phải dùng giống đực, việc chuyển sang giống cái là một sự đảo ngược, một sự thay đổi về giống (liṅgavipariyāyo). Thật vậy, một tính từ thường mang giống, v.v., của danh từ mà nó bổ nghĩa. Tiyojanasatānaṃ (của ba trăm do tuần) nghĩa là của (các vương quốc) mà mỗi vương quốc có chu vi ba trăm do tuần. Dvinnaṃ mahāraṭṭhānaṃ issariyasirī (sự huy hoàng và quyền lực của hai vương quốc lớn) có nghĩa là (ngài) nói về quyền tối thượng đối với các xứ Aṅga và Magadha. (Ngài) giải thích ý nghĩa đó bằng câu bắt đầu bằng “tassā”. Paṭimukkaveṭhanāni nghĩa là có khăn xếp quấn trên đầu. Āsattakhaggāni nghĩa là có gươm được buộc, đeo lủng lẳng trên vai. Maṇidaṇḍatomare nghĩa là những cây lao có cán bằng ngọc.

‘‘อปราปี’’ติอาทินา ปทสา ปริวารา วุตฺตา. ขุชฺชวามนกา เวสวเสน, กิราตสวรอนฺธกาทโย ชาติวเสน ตาสํ ปริจารกินิโย ทสฺสิตา. วิสฺสาสิกปุริสาติ วสฺสวเร สนฺธายาห. กุลโภคอิสฺสริยาทิวเสน มหตี มตฺตา ปมาณเมเตสนฺติ มหามตฺตา, มหานุภาวา ราชามจฺจา. วิชฺชาธรตรุณา วิยาติ มนฺตานุภาเวน วิชฺชามยิทฺธิสมฺปนฺนา วิชฺชาธรกุมารกา วิย. รฏฺฐิยปุตฺตาติ โภชปุตฺตา. รฏฺเฐ ปริจรนฺตีติ หิ ลุทฺทกา รฏฺฐิยา, เตสํ นานาวุธปริจยตาย ราชภฏภูตา ปุตฺตาติ อตฺโถ, อนฺตรรฏฺฐโภชกานํ วา ปุตฺตา รฏฺฐิยปุตฺตา, ขตฺติยา โภชราชาโน. ‘‘อนุยุตฺตา ภวนฺตุ เต’’ติอาทีสุ วิย หิ ฏีกายํ (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๕๙) วุตฺโต โภชสทฺโท โภชกวาจโกติ ทฏฺฐพฺพํ. อุสฺสาเปตฺวาติ อุทฺธํ ปสาเรตฺวา. ชยสทฺทนฺติ ‘‘ชยตุ มหาราชา’’ติอาทิชยปฏิพทฺธํ สทฺทํ. ธนุปนฺติปริกฺเขโปติ ธนุปนฺติปริวาโร. สพฺพตฺถ ตํคาหกวเสน เวทิตพฺโพ. หตฺถิฆฏาติ หตฺถิสมูหา. ปหรมานาติ ผุสมานา. อญฺญมญฺญสงฺฆฏฺฏนาติ อวิจฺเฉทคมเนน อญฺญมญฺญสมฺพนฺธา. เสณิโยติ คนฺธิกเสณีทุสฺสิกเสณีอาทโย ‘‘อนปโลเกตฺวา ราชานํ วา สงฺฆํ วา คณํ วา ปูคํ วา เสณึ วา อญฺญตฺร กปฺปา วุฏฺฐาเปยฺยา’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๖๘๒) วิย. ‘‘อฏฺฐารส อกฺโขภิณี เสนิโย’’ติ กตฺถจิ ลิขนฺติ, โส อเนเกสุปิ โปตฺถเกสุ น ทิฏฺโฐ. อเนกสงฺขฺยา จ เสนา เหฏฺฐา คณิตาติ อยุตฺโตเยว. ตทา สพฺพาวุธโต สโรว ทูรคามีติ กตฺวา สรปตนาติกฺกมปฺปมาเณน รญฺโญ ปริสํ สํวิทหติ. กิมตฺถนฺติ อาห ‘‘สเจ’’ติอาทิ.

Bằng câu bắt đầu bằng “Aparāpi”, đoàn tùy tùng đi bộ được nói đến. Do hình dáng là người gù, người lùn; do dòng dõi là những người như Kirāta, Savara, Andhaka, những người nữ phục vụ của họ được trình bày. Câu “Vissāsikapurisā” được nói nhắm đến những người thân cận của vua. Họ là đại thần (mahāmattā) vì họ có mức độ, số lượng lớn về gia tộc, tài sản, quyền lực v.v...; (nghĩa là) các vị quan của vua có đại oai lực. “Như những thanh niên Vidyādhara” nghĩa là giống như các chàng trai Vidyādhara thành tựu thần thông do minh chú nhờ oai lực của thần chú. “Raṭṭhiyaputtā” là con của những người Bhoja. Vì những người thợ săn đi lại trong xứ sở nên được gọi là “raṭṭhiyā”; nghĩa là con cái của họ, những người đã trở thành binh lính của vua do quen thuộc với nhiều loại vũ khí; hoặc “raṭṭhiyaputtā” là con của những người cai trị các vùng đất trung gian, (tức là) các vị vua Sát-đế-lỵ cai trị. Cần phải hiểu rằng, từ “bhoja” được nói trong Phụ chú giải, giống như trong các câu “anuyuttā bhavantu te” v.v..., có nghĩa là người cai trị (bhojaka). “Ussāpetvā” nghĩa là giương lên trên. “Tiếng reo chiến thắng” là âm thanh liên quan đến chiến thắng, như “Đại vương vạn tuế!”. “Được bao quanh bởi hàng cung” nghĩa là được đoàn tùy tùng cầm cung vây quanh. Cần được hiểu theo nghĩa là những người cầm cung ở khắp mọi nơi. “Đàn voi” là các bầy voi. “Va chạm” là tiếp xúc. “Chen chúc nhau” là liên kết với nhau do di chuyển không gián đoạn. “Các phường hội” là các phường hội như phường hội người bán nước hoa, phường hội người bán vải v.v..., giống như trong câu “không thông báo cho vua, hay Tăng chúng, hay hội chúng, hay đoàn thể, hay phường hội, mà xuất gia cho người nữ tu ở nơi khác...”. Ở một số nơi, người ta viết “mười tám đạo quân akkhobhiṇī”, nhưng đoạn văn đó không được thấy trong nhiều bản kinh. Và vì nhiều đạo quân đã được đếm ở phần trước, nên (đoạn văn đó) không hợp lý. Khi ấy, trong tất cả các loại vũ khí, chỉ có mũi tên là đi xa, vì vậy (vị ấy) bố trí đoàn tùy tùng của vua với khoảng cách vượt quá tầm tên bắn. (Ngài) nói “sace” v.v... để trả lời câu hỏi “nhằm mục đích gì?”.

สยํ [Pg.24] ภายนฏฺเฐน จิตฺตุตฺราโส ภยํ ยถา ตถา ภายตีติ กตฺวา. ภายิตพฺเพ เอว วตฺถุสฺมึ ภยโต อุปฏฺฐิเต ‘‘ภายิตพฺพมิท’’นฺติ ภายิตพฺพากาเรน ตีรณโต ญาณํ ภยํ ภยโต ตีเรตีติ กตฺวา. เตเนวาห วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๗๕๑) ‘‘ภยตุปฏฺฐานญาณํ ปน ภายติ, น ภายตีติ? น ภายติ. ตญฺหิ ‘อตีตา สงฺขารา นิรุทฺธา, ปจฺจุปฺปนฺนา นิรุชฺฌนฺติ, อนาคตา นิรุชฺฌิสฺสนฺตี’ติ ตีรณมตฺตเมว โหตี’’ติ. ภายนฏฺฐานฏฺเฐน อารมฺมณํ ภยํ ภายติ เอตสฺมาติ กตฺวา. ภายนเหตุฏฺเฐน โอตฺตปฺปํ ภยํ ปาปโต ภายติ เอเตนาติ กตฺวา. ภยานกนฺติ ภายนากาโร. เตปีติ ทีฆายุกา เทวาปิ. ธมฺมเทสนนฺติ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ปนฺนรสลกฺขณปฏิมณฺฑิตํ ธมฺมเทสนํ. เยภุยฺเยนาติ ฐเปตฺวา ขีณาสวเทเว ตทญฺเญสํ วเสน พาหุลฺลโต. ขีณาสวตฺตา หิ เตสํ จิตฺตุตฺราสภยมฺปิ น อุปฺปชฺชติ. กามํ สีโหปมสุตฺตฏฺฐกถายํ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๓๓) จิตฺตุตฺราสภยมฺปิ ตทตฺถภาเวน วุตฺตํ, อิธ ปน ปกรณานุรูปโต ญาณภยเมว คหิตํ. สํเวคนฺติ สโหตฺตปฺปญาณํ. สนฺตาสนฺติ สพฺพโส อุพฺพิชฺชนํ. ภายิตพฺพฏฺเฐน ภยเมว ภีมภาเวน เภรวนฺติ ภยเภรวํ, ภีตพฺพวตฺถุ. เตนาห ‘‘อาคจฺฉตี’’ติ, เอตํ นรํ ตํ ภยเภรวํ อาคจฺฉติ นูนาติ อตฺโถ.

Sự kinh hãi của tâm là sự sợ hãi (bhaya) theo nghĩa tự nó sợ hãi, vì nó sợ hãi một cách chân thật. Khi sự sợ hãi hiện khởi trong một đối tượng đáng sợ, do sự thẩm xét theo cách thức đáng sợ rằng “đây là điều đáng sợ”, trí tuệ là sự sợ hãi (bhaya) vì nó thẩm xét sự sợ hãi. Do đó, trong bộ Visuddhimagga, ngài đã nói: “Vậy, trí tuệ hiện khởi sự sợ hãi có sợ hãi hay không sợ hãi? Không sợ hãi. Vì trí tuệ ấy chỉ đơn thuần là sự thẩm xét rằng: ‘Các hành trong quá khứ đã diệt, các hành trong hiện tại đang diệt, các hành trong tương lai sẽ diệt’”. Đối tượng là sự sợ hãi (bhaya) theo nghĩa là nơi chốn của sự sợ hãi, vì người ta sợ hãi nó. Tàm quý (ottappa) là sự sợ hãi (bhaya) theo nghĩa là nguyên nhân của sự sợ hãi, vì nhờ nó mà người ta sợ hãi điều ác. “Bhayānaka” là trạng thái sợ hãi. “Họ cũng vậy” là cả các vị trời sống lâu. “Bài pháp thoại” là bài pháp thoại được trang hoàng bởi mười lăm đặc tính trong năm uẩn. “Phần lớn” là theo nghĩa số đông, ngoại trừ các vị trời đã lậu tận, dựa vào những vị khác ngoài họ. Vì các vị ấy đã lậu tận, nên ngay cả sự sợ hãi kinh hoàng của tâm cũng không khởi lên. Thật vậy, trong Chú giải kinh Sīhopama, sự sợ hãi kinh hoàng của tâm cũng được nói với ý nghĩa đó, nhưng ở đây, phù hợp với văn mạch, chỉ có sự sợ hãi của trí tuệ được đề cập. “Saṃvega” là trí tuệ đi cùng với tàm quý. “Santāsa” là sự kinh hãi hoàn toàn. Theo nghĩa đáng sợ, chính sự sợ hãi (bhaya) do tính chất ghê rợn được gọi là “bherava”, do đó là “bhayabherava”, (tức là) đối tượng đáng sợ. Do đó, ngài nói “āgacchati”, nghĩa là: “Sự kinh hoàng đáng sợ ấy chắc chắn đến với người đó”.

ภีรุํ ปสํสนฺตีติ ปาปโต ภายนโต อุตฺราสนโต ภีรุํ ปสํสนฺติ ปณฺฑิตา. น หิ ตตฺถ สูรนฺติ ตสฺมึ ปาปกรเณ สูรํ ปคพฺภธํสินํ น หิ ปสํสนฺติ. เตนาห ‘‘ภยา หิ สนฺโต น กโรนฺติ ปาป’’นฺติ. ตตฺถ ภยาติ ปาปุตฺราสโต, โอตฺตปฺปเหตูติ อตฺโถ.

Về câu “họ tán thán người biết sợ”, các bậc hiền trí tán thán người biết sợ vì họ sợ hãi, kinh hãi điều ác. Về câu “chắc chắn không có người dũng cảm ở đó”, (các bậc hiền trí) chắc chắn không tán thán người dũng cảm, người táo tợn phá hoại (thiện pháp) trong việc làm điều ác đó. Do đó, ngài nói “Vì sợ hãi, các bậc thiện nhân không làm điều ác”. Ở đây, “bhayā” là do kinh hãi điều ác, nghĩa là do nguyên nhân là tàm quý.

ฉมฺภิตสฺสาติ ถมฺภิตสฺส, ถ-การสฺส ฉ-การาเทโส. ตทตฺถมาห ‘‘สกลสรีรจลน’’นฺติ, ภยวเสน สกลกายปกมฺปนนฺติ อตฺโถ. อุยฺโยธนํ สมฺปหาโร.

“Chambhitassa” là của người bị cứng đờ (thambhitassa); phụ âm “tha” được biến thành phụ âm “cha”. Ngài nói “sakalasarīracalana” (toàn thân rung động) để giải thích ý nghĩa của từ đó; nghĩa là sự run rẩy toàn thân do sợ hãi. “Uyyodhana” (giao tranh) là sự giao chiến (sampahāra).

เอเกติ อุตฺตรวิหารวาสิโน. ‘‘ราชคเห’’ติอาทิ เตสมธิปฺปายวิวรณํ. เอเกกสฺมึ มหาทฺวาเร ทฺเว ทฺเว กตฺวา จตุสฏฺฐิ ขุทฺทกทฺวารานิ. ‘‘ตทา’’ติอาทินา อการณภาเว เหตุํ ทสฺเสติ.

“Một số vị” là các vị trú tại tu viện Uttaravihāra. Câu bắt đầu bằng “Rājagahe” là lời giải thích quan điểm của các vị ấy. Ở mỗi cổng lớn, làm hai cổng nhỏ, (tổng cộng) có sáu mươi bốn cổng nhỏ. Bằng câu bắt đầu bằng “Tadā”, ngài chỉ ra nguyên nhân trong sự việc không phải là nguyên nhân.

อิทานิ สกวาทํ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ชีวโก กิรา’’ติอาทิ อาสงฺกนาการทสฺสนํ. อสฺสาติ อชาตสตฺตุรญฺโญ. อุกฺกณฺฐิโตติ อนภิรโต. ฉตฺตํ อุสฺสาเปตุกาโม มญฺเญติ สมฺพนฺโธ[Pg.25]. ภายิตฺวาติ ภายนเหตุ. ตสฺสาติ ชีวกสฺส. สมฺมสทฺโท สมานตฺโถ, สมานภาโว จ วเยนาติ อาห ‘‘วยสฺสาภิลาโป’’ติ. วเยน สมาโน วยสฺโส ยถา ‘‘เอกราชา หริสฺสวณฺโณ’’ติ (ชา. ๑.๒.๑๗). สมานสทฺทสฺส หิ สาเทสมิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู, เตน อภิลาโป อาลปนํ ตถา, รุฬฺหีนิทฺเทโส เอส, ‘‘มาริสา’’ติ อาลปนมิว. ยถา หิ มาริสาติ นิทฺทุกฺขตาภิลาโป สทุกฺเขปิ เนรยิเก วุจฺจติ ‘‘ยทา โข เต มาริส สงฺกุนา สงฺกุ หทเย สมาคจฺเฉยฺยา’’ติอาทีสุ, (ม. นิ. ๑.๕๑๒) เอวํ โย โกจิ สหาโย อสมานวโยปิ ‘‘สมฺมา’’ติ วุจฺจตีติ, ตสฺมา สหายาภิลาโป อิจฺเจว อตฺโถ. กจฺจิ น วญฺเจสีติ ปาฬิยา สมฺพนฺโธ. ‘‘น ปลมฺเภสี’’ติ วุตฺเตปิ อิธ ปริกปฺปตฺโถว สมฺภวตีติ วุตฺตํ ‘‘น วิปฺปลมฺเภยฺยาสี’’ติ, น ปโลเภยฺยาสีติ อตฺโถ. กถาย สลฺลาโป, โส เอว นิคฺโฆโส ตถา.

Bây giờ, để trình bày chủ thuyết của mình, (ngài Chú giải) đã nói đoạn văn bắt đầu bằng ‘ayaṃ pana’. Lời nói bắt đầu bằng ‘Jīvako kira’ là sự trình bày trạng thái nghi ngờ. (Từ) ‘assa’ là (chỉ cho) vua Ajātasattu. (Từ) ‘ukkaṇṭhito’ là không hoan hỷ. Nên liên kết là ‘chattaṃ ussāpetukāmo maññe’. (Từ) ‘bhāyitvā’ là do nguyên nhân sợ hãi. (Từ) ‘tassa’ là (chỉ cho) Jīvaka. Từ ‘samma’ có nghĩa là tương đương, và (vì) có sự tương đương về tuổi tác, nên (ngài Chú giải) đã nói là ‘vayassābhilāpo’ (lời gọi người cùng tuổi). Người tương đương về tuổi tác là ‘vayassa’, ví như (trong câu) ‘ekarājā harissavaṇṇo’. Quả thật, các nhà ngữ pháp học chấp nhận sự biến đổi (từ) ‘samāna’ thành ‘sa’, do đó, ‘abhilāpo’ là lời gọi, cũng vậy. Đây là cách chỉ định theo quy ước (ruḷhī), giống như lời gọi ‘mārisa’. Quả thật, ví như lời gọi ‘mārisa’ là lời gọi người không có khổ đau, lại được dùng cho chúng sanh địa ngục đang có khổ đau, trong các câu như ‘yadā kho te mārisa saṅkunā saṅku hadaye samāgaccheyyā’tiādīsu, cũng vậy, bất cứ người bạn nào, dù không cùng tuổi, cũng được gọi là ‘samma’. Do đó, chỉ nên hiểu nghĩa là lời gọi người bạn. Nên liên kết với câu Pāḷi ‘kacci na vañcesi’. Mặc dù đã nói là ‘na palambhesi’, nhưng ở đây chỉ có thể có nghĩa là giả định (parikappa), do đó (ngài Chú giải) đã nói là ‘na vippalambheyyāsi’, có nghĩa là ‘ngươi không nên lừa gạt’. Sự trò chuyện về câu chuyện, chính điều đó là tiếng động, cũng vậy.

วินสฺเสยฺยาติ จิตฺตวิฆาเตน วิหญฺเญยฺย. ‘‘น ตํ เทวา’’ติอาทิวจนํ สนฺธาย ‘‘ทฬฺหํ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ตุริตวเสนิทมาเมฑิตนฺติ ทสฺเสติ ‘‘ตรมาโนวา’’ติ อิมินา. ‘‘อภิกฺกม มหาราชา’’ติ วตฺวา ตตฺถ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอเต’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ สสมฺพนฺธมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มหาราช โจรพลํ นามา’’ติอาทิมาห.

(Từ) ‘vinasseyya’ là bị phiền não do tâm bị tổn hại. Nhắm đến lời nói bắt đầu bằng ‘na taṃ deva’, (ngài Chú giải) đã nói là ‘daḷhaṃ katvā’. (Ngài Chú giải) trình bày rằng ‘do sự vội vã, đây là lời lặp lại (āmeḍita)’ bằng đoạn văn ‘taramāno vā’. Sau khi nói ‘abhikkama mahārāja’, để trình bày nguyên nhân ở đó, (Jīvaka) đã nói đoạn văn bắt đầu bằng ‘ete’. Như vậy, để trình bày ý nghĩa cùng với sự liên kết, (ngài Chú giải) đã nói đoạn văn bắt đầu bằng ‘mahārāja corabalaṃ nāma’.

สามญฺญผลปุจฺฉาวณฺณนา

Chú giải về câu hỏi về quả của sa-môn

๑๖๐. อยํ พหิทฺวารโกฏฺฐโกกาโส นาคสฺส ภูมิ นาม. เตนาห ‘‘วิหารสฺสา’’ติอาทิ. ภควโต เตโชติ พุทฺธานุภาโว. รญฺโญ สรีรํ ผริ ยถา ตํ โสณทณฺฑสฺส พฺราหฺมณสฺส ภควโต สนฺติกํ อาคจฺฉนฺตสฺส อนฺโตวนสณฺฑคตสฺส. ‘‘อตฺตโน อปราธํ สริตฺวา มหาภยํ อุปฺปชฺชี’’ติ อิทํ เสทมุญฺจนสฺส การณทสฺสนํ. น หิ พุทฺธานุภาวโต เสทมุญฺจนํ สมฺภวติ กายจิตฺตปสฺสทฺธิเหตุภาวโต.

160. Khu vực bên ngoài cổng thành này được gọi là địa phận của voi. Do đó, (ngài Chú giải) đã nói đoạn văn bắt đầu bằng ‘vihārassa’. (Từ) ‘bhagavato tejo’ là oai lực của Đức Phật. (Oai lực ấy) đã lan khắp thân thể của đức vua, ví như đã lan khắp thân thể của bà-la-môn Soṇadaṇḍa, người đã đi vào trong lùm cây khi đang đến gần Đức Thế Tôn. Lời này ‘attano aparādhaṃ saritvā mahābhayaṃ uppajji’ là sự trình bày nguyên nhân của việc đổ mồ hôi. Quả thật, việc đổ mồ hôi không thể xảy ra do oai lực của Đức Phật, vì (oai lực ấy) là nguyên nhân của sự an tịnh thân và tâm.

เอเกติ อุตฺตรวิหารวาสิโนเยว. ตทยุตฺตเมวาติ ทสฺเสติ ‘‘อิมินา’’ติอาทินา. อภิมาเรติ ธนุคฺคเห. ธนปาลนฺติ นาฬาคิรึ. โส หิ ตทา นาคเรหิ ปูชิตธนราสิโน ลพฺภนโต ‘‘ธนปาโล’’ติ โวหรียติ. น เกวลํ ทิฏฺฐปุพฺพโตเยว, อถ โข ปกติยาปิ ภควา สญฺญาโตติ [Pg.26] ทสฺเสตุํ ‘‘ภควา หี’’ติอาทิมาห. อากิณฺณวรลกฺขโณติ พตฺตึส มหาปุริสลกฺขเณ สนฺธายาห. อนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิโตติ อสีตานุพฺยญฺชเน (ชินาลงฺการฏีกาย วิชาตมงฺคลวณฺณนายํ วิตฺถาโร). ฉพฺพณฺณาหิ รสฺมีหีติ ตทา วตฺตมานา รสฺมิโย. อิสฺสริยลีฬายาติ อิสฺสริยวิลาเสน. นนุ จ ภควโต สนฺติเก อิสฺสริยลีลาย ปุจฺฉา อคารโวเยว สิยาติ โจทนาย ‘‘ปกติ เหสา’’ติอาทิมาห, ปกติยา ปุจฺฉนโต น อคารโวติ อธิปฺปาโย. ปริวาเรตฺวา นิสินฺเนน ภิกฺขุสงฺเฆน ปุเร กเตปิ อตฺถโต ตสฺส ปุรโต นิสินฺโน นาม. เตนาห ‘‘ปริวาเรตฺวา’’ติอาทิ.

(Từ) ‘eke’ là chỉ các vị trú ở tu viện Uttaravihāra. (Ngài Chú giải) trình bày rằng ‘điều đó là không hợp lý’ bằng đoạn văn bắt đầu bằng ‘iminā’. (Từ) ‘abhimāre’ là (chỉ) các cung thủ. (Từ) ‘dhanapālaṃ’ là (chỉ) voi Nāḷāgiri. Quả thật, khi ấy nó được gọi là ‘Dhanapāla’ do nhận được đống tài sản được cúng dường bởi dân trong thành. Để trình bày rằng ‘Đức Thế Tôn được biết đến không chỉ vì đã được thấy trước đây, mà còn do bản chất tự nhiên’, (ngài Chú giải) đã nói đoạn văn bắt đầu bằng ‘bhagavā hi’. (Ngài Chú giải) đã nói ‘ākiṇṇavaralakkhaṇo’ nhắm đến ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân. (Ngài Chú giải) đã nói ‘anubyañjanapaṭimaṇḍito’ nhắm đến tám mươi vẻ đẹp phụ. (Từ) ‘chabbaṇṇāhi rasmīhi’ là các hào quang đang hiện hữu khi ấy. (Từ) ‘issariyalīḷāya’ là với vẻ uy nghi của bậc chúa tể. Đối với sự chất vấn rằng ‘chẳng phải câu hỏi với vẻ uy nghi của bậc chúa tể ở trước sự hiện diện của Đức Thế Tôn là sự bất kính hay sao?’, (ngài Chú giải) đã nói đoạn văn bắt đầu bằng ‘pakati hesā’. Ý nghĩa là ‘do hỏi theo thông lệ (của vua chúa) nên không phải là bất kính’. Mặc dù Tăng chúng ngồi vây quanh đã ở phía trước, nhưng về mặt ý nghĩa, (vua) được gọi là ngồi ở phía trước Ngài. Do đó, (ngài Chú giải) đã nói đoạn văn bắt đầu bằng ‘parivāretvā’.

๑๖๑. เยน, เตนาติ จ ภุมฺมตฺเถ กรณวจนนฺติ ทสฺเสติ ‘‘ยตฺถ, ตตฺถา’’ติ อิมินา. เยน มณฺฑลสฺส ทฺวารํ, เตนูปสงฺกมีติ สมฺปตฺตภาวสฺส วุตฺตตฺตา อิธ อุปคมนเมว ยุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุปคโต’’ติ. อนุจฺฉวิเก เอกสฺมึ ปเทเสติ ยตฺถ วิญฺญุชาติกา อฏฺฐํสุ, ตสฺมึ. โก ปเนส อนุจฺฉวิกปเทโส นาม? อติทูรตาทิฉนิสชฺชโทสวิรหิโต ปเทโส, นปจฺฉตาทิอฏฺฐนิสชฺชโทสวิรหิโต วา. ยถาหุ อฏฺฐกถาจริยา –

161. (Ngài Chú giải) trình bày rằng các từ ‘yena, tena’ là những từ ở cách công cụ mang ý nghĩa của cách định sở bằng đoạn văn ‘yattha, tatthā’. Trong câu ‘yena maṇḍalassa dvāraṃ, tenūpasaṅkami’, vì trạng thái đã đến nơi đã được nói đến, nên ở đây chỉ việc đến gần là thích hợp, do đó (ngài Chú giải) đã nói là ‘upagato’. (Cụm từ) ‘anucchavike ekasmiṃ padese’ là ở nơi mà những người có trí đã đứng. Vậy, nơi thích hợp này là gì? Là nơi không có sáu lỗi ngồi như quá xa, v.v., hoặc là nơi không có tám lỗi ngồi như không ở phía sau, v.v. Như các vị Chú giải sư đã nói –

‘‘น ปจฺฉโต น ปุรโต, นาปิ อาสนฺนทูรโต;

น กจฺเฉ โน ปฏิวาเต, น จาปิ โอนตุนฺนเต;

อิเม โทเส วิสฺสชฺเชตฺวา, เอกมนฺตํ ฐิตา อหู’’ติ. (ขุ. ปา. อฏฺฐ. เอวมิจฺจาทิปาฐวณฺณนา;

สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๖๑);

“Không ở phía sau, không ở phía trước, cũng không quá gần hay quá xa; không ở dưới gió, không ở trên gió, cũng không ở nơi thấp hay nơi cao; sau khi từ bỏ những lỗi này, (những người có trí) đã đứng ở một nơi thích hợp.”

ตทา ภิกฺขุสงฺเฆ ตุณฺหีภาวสฺส อนวเสสโต พฺยาปิตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูต’’นฺติ วิจฺฉาวจนํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยโต…เป… เมวา’’ติ, ยโต ยโต ภิกฺขุโตติ อตฺโถ. หตฺเถน, หตฺถสฺส วา กุกตภาโว หตฺถกุกฺกุจฺจํ, อสญฺญโม, อสมฺปชญฺญกิริยา จ. ตถา ปาทกุกฺกุจฺจนฺติ เอตฺถาปิ. วา-สทฺโท อวุตฺตวิกปฺปเน, เตน ตทญฺโญปิ จกฺขุโสตาทิอสญฺญโม นตฺถีติ วิภาวิโต. ตตฺถ ปน จกฺขุอสํยโม สพฺพปฐโม ทุนฺนิวาริโต จาติ ตทภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

Để trình bày trạng thái im lặng đã lan khắp Tăng chúng một cách không còn sót lại vào lúc đó, lời lặp lại (vicchāvacana) ‘tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ’ đã được nói, do đó (ngài Chú giải) đã nói ‘yato…pe… mevā’, có nghĩa là ‘vị Tỳ-khưu nào, vị Tỳ-khưu nào’. Hành vi xấu của tay, hoặc bằng tay, là ‘hatthakukkucca’, (nghĩa là) sự không thu thúc và hành động thiếu tỉnh giác. Ở đây, trong từ ‘pādakukkucca’ cũng vậy. Từ ‘vā’ có nghĩa là bao gồm cả những điều chưa được nói đến (avuttavikappana), do đó, điều được làm rõ là cũng không có sự không thu thúc khác như ở mắt, tai, v.v. Tuy nhiên, trong số đó, sự không thu thúc ở mắt là điều đầu tiên và khó ngăn ngừa, do đó, để trình bày sự không có điều đó, (ngài Chú giải) đã nói đoạn văn bắt đầu bằng ‘sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ’.

วิปฺปสนฺนรหทมิวาติ อนาวิโลทกสรมิว. เยเนตรหิ…เป… อิมินา เม…เป… โหตูติ สมฺพนฺโธ. อญฺโญ หิ อตฺถกฺกโม, อญฺโญ สทฺทกฺกโมติ [Pg.27] อาห ‘‘เยนา’’ติอาทิ. ตตฺถ กายิก-วาจสิเกน อุปสเมน ลทฺเธน มานสิโกปิ อุปสโม อนุมานโต ลทฺโธ เอวาติ กตฺวา ‘‘มานสิเกน จา’’ติ วุตฺตํ. สีลูปสเมนาติ สีลสญฺญเมน. วุตฺตมตฺถํ โลกปกติยา สาเธนฺโต ‘‘ทุลฺลภญฺหี’’ติอาทิมาห. ลทฺธาติ ลภิตฺวา.

(Từ) ‘vippasannarahadamiva’ là như một hồ nước trong, không vẩn đục. Nên liên kết là ‘yenetarahi…pe… iminā me…pe… hotu’. Quả thật, thứ tự của ý nghĩa là một đằng, thứ tự của từ ngữ là một nẻo, do đó (ngài Chú giải) đã nói đoạn văn bắt đầu bằng ‘yena’. Ở đó, với sự an tịnh về thân và khẩu đã đạt được, sự an tịnh về ý cũng được suy ra là đã đạt được, vì vậy (ngài Chú giải) đã nói là ‘mānasikena ca’. (Từ) ‘sīlūpasamena’ là bằng sự thu thúc trong giới. Để chứng minh ý nghĩa đã được nói bằng bản chất của thế gian, (ngài Chú giải) đã nói đoạn văn bắt đầu bằng ‘dullabhañhi’. (Từ) ‘laddhā’ là sau khi nhận được.

อุปสมนฺติ อาจารสมฺปตฺติสงฺขาตํ สํยมํ. ‘‘เอว’’นฺติอาทินา ตถา อิจฺฉาย การณํ ทสฺเสติ. โสติ อยฺยโก, อุทยภทฺโท วา. ‘‘กิญฺจาปี’’ติอาทิ ตทตฺถ-สมตฺถนํ. ฆาเตสฺสติเยวาติ ตํกาลาเปกฺขาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ฆาเตสี’’ติ. อิทญฺหิ สมฺปติเปกฺขวจนํ. ปญฺจปริวฏฺโฏติ ปญฺจราชปริวฏฺโฏ.

Upasamanti (họ lắng dịu) là sự thu thúc được gọi là sự thành tựu về giới hạnh. Bằng câu ‘‘Eva’’ntiādi (v.v…), ngài chỉ ra nguyên nhân của sự mong muốn như vậy. So là người ông, hoặc là Udayabhadda. ‘‘Kiñcāpī’’tiādi là sự chứng minh cho ý nghĩa ấy. Ghātessatiyeva (sẽ giết) được nói ra liên quan đến thời điểm đó. Do đó, ngài nói ‘‘ghātesī’’ti (đã giết). Quả vậy, đây là lời nói liên quan đến hiện tại. Pañcaparivaṭṭo là năm đời vua.

กสฺมา เอวมาห, นนุ ภควนฺตมุทฺทิสฺส ราชา น กิญฺจิ วทตีติ อธิปฺปาโย. วจีเภเทติ ยถาวุตฺตอุทานวจีเภเท. ตุณฺหี นิรโวติ ปริยายวจนเมตํ. ‘‘อย’’นฺติอาทิ จิตฺตชานนาการทสฺสนํ. อยํ…เป… น สกฺขิสฺสตีติ ญตฺวาติ สมฺพนฺโธ. วจนานนฺตรนฺติ อุทานวจนานนฺตรํ. เยนาติ ยตฺถ ปเทเส, เยน วา โสตปเถน. เยน เปมนฺติ เอตฺถาปิ ยถารหเมส นโย.

Ý nghĩa là: Tại sao ngài lại nói như vậy, chẳng phải đức vua đã không nói bất cứ điều gì nhắm đến Đức Thế Tôn sao? Vacībhede là trong việc thốt ra lời nói cảm hứng đã được đề cập. Tuṇhī niravo là từ đồng nghĩa. ‘‘Aya’’ntiādi là sự trình bày về cách biết được tâm (của người khác). Mối liên hệ là: Vị vua này... v.v... biết rằng "sẽ không thể làm được". Vacanānantaraṃ là ngay sau lời nói cảm hứng. Yenā là ở nơi nào, hoặc bằng con đường của tai nào. Trong câu Yena pemaṃ cũng vậy, phương pháp này nên được hiểu theo cách tương xứng.

กตาปราธสฺส อาลปนํ นาม ทุกฺกรนฺติ สนฺธาย ‘‘มุขํ นปฺปโหตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อาคมา โข ตฺวํ มหาราช ยถาเปม’’นฺติ วจนนิทฺทิฏฺฐํ วา ตทา ตทตฺถทีปนากาเรน ปวตฺตํ นานานยวิจิตฺตํ ภควโต มธุรวจนมฺปิ สนฺธาย เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกมฺปิ หิ อตฺถํ ภควา ยถา โสตูนํ ญาณํ ปวตฺตติ, ตถา เทเสติ. ยํ สนฺธาย อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ ‘‘ภควตา อพฺยากตํ ตนฺติปทํ นาม นตฺถิ, สพฺเพสญฺเญว อตฺโถปิ ภาสิโต’’ติ. ปญฺจหากาเรหีติ อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ สมภาวาทิสงฺขาเตหิ ปญฺจหิ การเณหิ. วุตฺตญฺเหตํ มหานิทฺเทเส (มหานิ. ๓๘, ๑๖๒) –

Câu ‘‘mukhaṃ nappahotī’’ti (không thể đối mặt) được nói ra với ý rằng: "Việc xưng hô đối với người đã phạm lỗi là điều khó làm". Hoặc nên hiểu rằng câu nói ấy được nói ra nhắm đến cả lời nói ngọt ngào của Đức Thế Tôn, vốn vi diệu với nhiều phương pháp khác nhau, được nói ra vào lúc đó theo cách làm sáng tỏ ý nghĩa của lời nói được chỉ ra trong câu ‘‘Āgamā kho tvaṃ mahārāja yathāpemaṃ’’. Quả vậy, Đức Thế Tôn thuyết giảng một ý nghĩa theo cách mà trí tuệ của người nghe có thể phát sinh. Nhắm đến điều này, trong các bộ Chú giải có nói rằng: "Không có một văn cú nào mà không được Đức Thế Tôn giải thích, và ý nghĩa của tất cả các văn cú đều đã được Ngài nói rõ". Pañcahākārehi là bằng năm lý do được gọi là trạng thái bình đẳng, v.v... đối với các đối tượng khả ái và không khả ái. Điều này đã được nói trong bộ Mahāniddesa.

‘‘ปญฺจหากาเรหิ ตาที อิฏฺฐานิฏฺเฐ ตาที, จตฺตาวีติ ตาที, ติณฺณาวีติ ตาที, มุตฺตาวีติ ตาที, ตํนิทฺเทสา ตาที.

"Bậc Tādī (Như Nhiên) là do năm phương diện: là bậc Tādī đối với các đối tượng khả ái và không khả ái, là bậc Tādī vì đã từ bỏ, là bậc Tādī vì đã vượt qua, là bậc Tādī vì đã giải thoát, là bậc Tādī do sự chỉ định ấy.

กถํ อรหา อิฏฺฐานิฏฺเฐ ตาที? อรหา ลาเภปิ ตาที, อลาเภปิ, ยเสปิ, อยเสปิ, ปสํสายปิ, นินฺทายปิ, สุเขปิ, ทุกฺเขปิ ตาที, เอกํ เจ พาหํ คนฺเธน ลิมฺเปยฺยุํ, เอกํ เจ พาหํ วาสิยา [Pg.28] ตจฺเฉยฺยุํ, อมุสฺมึ นตฺถิ ราโค, อมุสฺมึ นตฺถิ ปฏิฆํ, อนุนยปฏิฆวิปฺปหีโน, อุคฺฆาตินิฆาติวีติวตฺโต, อนุโรธวิโรธสมติกฺกนฺโต, เอวํ อรหา อิฏฺฐานิฏฺเฐ ตาที.

Thế nào là bậc A-la-hán là Tādī đối với các đối tượng khả ái và không khả ái? Bậc A-la-hán là Tādī trong được lợi, và trong không được lợi; trong danh vọng, và trong không danh vọng; trong tán thán, và trong chê bai; trong an lạc, và trong đau khổ. Nếu người ta thoa hương thơm lên một cánh tay của vị ấy, và nếu người ta dùng rìu chặt một cánh tay khác, vị ấy không có tham ái đối với việc trước, và không có sân hận đối với việc sau. Vị ấy đã từ bỏ thiên vị và ác cảm, đã vượt qua sự nâng đỡ và đàn áp, đã vượt qua sự thuận theo và chống đối. Như vậy, bậc A-la-hán là Tādī đối với các đối tượng khả ái và không khả ái.

กถํ อรหา จตฺตาวีติ ตาที? อรหโต…เป… ถมฺโภ, สารมฺโภ, มาโน, อติมาโน, มโท, ปมาโท, สพฺเพ กิเลสา, สพฺเพ ทุจฺจริตา, สพฺเพ ทรถา, สพฺเพ ปริฬาหา, สพฺเพ สนฺตาปา, สพฺพา กุสลาภิสงฺขารา จตฺตา วนฺตา มุตฺตา ปหีนา ปฏินิสฺสฏฺฐา, เอวํ อรหา จตฺตาวีติ ตาที.

Thế nào là bậc A-la-hán là Tādī vì đã từ bỏ? Đối với bậc A-la-hán... v.v... sự cứng nhắc, sự cạnh tranh, ngã mạn, quá mạn, say sưa, phóng dật, tất cả các phiền não, tất cả các ác hạnh, tất cả các phiền muộn, tất cả các nhiệt não, tất cả các thiêu đốt, tất cả các hành thiện đã được từ bỏ, khạc nhổ, giải thoát, đoạn trừ, xả ly. Như vậy, bậc A-la-hán là Tādī vì đã từ bỏ.

กถํ อรหา ติณฺณาวีติ ตาที? อรหา กาโมฆํ ติณฺโณ, ภโวฆํ ติณฺโณ, ทิฏฺโฐฆํ ติณฺโณ, อวิชฺโชฆํ ติณฺโณ, สพฺพํ สํสารปถํ ติณฺโณ อุตฺติณฺโณ นิตฺติณฺโณ อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต วีติวตฺโต, โส วุฏฺฐวาโส จิณฺณจรโณ ชาติมรณสงฺขโย, ชาติมรณสํสาโร (มหานิ. ๓๘) นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ, เอวํ อรหา ติณฺณาวีติ ตาที.

Thế nào là bậc A-la-hán là Tādī vì đã vượt qua? Bậc A-la-hán đã vượt qua bộc lưu của dục, đã vượt qua bộc lưu của hữu, đã vượt qua bộc lưu của tà kiến, đã vượt qua bộc lưu của vô minh; đã vượt qua, đã ra khỏi, đã thoát khỏi, đã đi qua, đã siêu việt, đã vượt hẳn mọi con đường luân hồi. Vị ấy đã sống xong đời sống phạm hạnh, đã thực hành xong, đã chấm dứt sinh tử, không còn tái sinh nữa. Như vậy, bậc A-la-hán là Tādī vì đã vượt qua.

กถํ อรหา มุตฺตาวีติ ตาที? อรหโต ราคา จิตฺตํ มุตฺตํ วิมุตฺตํ สุวิมุตฺตํ, โทสา, โมหา, โกธา, อุปนาหา, มกฺขา, ปฬาสา, อิสฺสาย, มจฺฉริยา, มายาย, สาเฐยฺยา, ถมฺภา, สารมฺภา, มานา, อติมานา, มทา, ปมาทา, สพฺพกิเลเสหิ, สพฺพทุจฺจริเตหิ, สพฺพทรเถหิ, สพฺพปริฬาเหหิ, สพฺพสนฺตาเปหิ, สพฺพากุสลาภิสงฺขาเรหิ จิตฺตํ มุตฺตํ วิมุตฺตํ สุวิมุตฺตํ; เอวํ อรหา มุตฺตาวีติ ตาที.

Thế nào là bậc A-la-hán là Tādī vì đã giải thoát? Tâm của bậc A-la-hán đã được giải thoát, hoàn toàn giải thoát, khéo giải thoát khỏi tham, sân, si, phẫn nộ, oán hận, não hại, ganh đua, tật đố, xan tham, xảo trá, gian manh, cứng nhắc, cạnh tranh, ngã mạn, quá mạn, say sưa, phóng dật, khỏi tất cả các phiền não, tất cả các ác hạnh, tất cả các phiền muộn, tất cả các nhiệt não, tất cả các thiêu đốt, tất cả các hành bất thiện; tâm đã được giải thoát, hoàn toàn giải thoát, khéo giải thoát. Như vậy, bậc A-la-hán là Tādī vì đã giải thoát.

กถํ อรหา ตํนิทฺเทสา ตาที? อรหา ‘สีเล สติ สีลวา’ติ ตํนิทฺเทสา ตาที, ‘สทฺธาย สติ สทฺโธ’ติ, ‘วีริเย สติ วีริยวา’ติ, ‘สติยา สติ สติมา’ติ, ‘สมาธิมฺหิ สติ สมาหิโต’ติ, ‘ปญฺญาย สติ ปญฺญวา’ติ, ‘วิชฺชาย สติ เตวิชฺโช’ติ, ‘อภิญฺญาย สติ ฉฬภิญฺโญ’ติ ตํนิทฺเทสา ตาที, เอวํ อรหา ตํนิทฺเทสา ตาที’’ติ.

Thế nào là bậc A-la-hán là Tādī do sự chỉ định ấy? Bậc A-la-hán, khi có giới, được gọi là 'người có giới', do sự chỉ định ấy mà là Tādī; khi có tín, được gọi là 'người có tín'; khi có tinh tấn, được gọi là 'người có tinh tấn'; khi có niệm, được gọi là 'người có niệm'; khi có định, được gọi là 'người có định'; khi có tuệ, được gọi là 'người có tuệ'; khi có minh, được gọi là 'người có tam minh'; khi có thắng trí, được gọi là 'người có lục thông', do sự chỉ định ấy mà là Tādī. Như vậy, bậc A-la-hán là Tādī do sự chỉ định ấy.

ภควา ปน สพฺเพสมฺปิ ตาทีนมติสโย ตาที. เตนาห ‘‘สุปฺปติฏฺฐิโต’’ติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา กาฬการามสุตฺตนฺเต ‘‘อิติ โข ภิกฺขเว [Pg.29] ตถาคโต ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ ตาทีเยว ตาที, ตมฺหา จ ปน ตาทิมฺหา อญฺโญ ตาที อุตฺตริตโร วา ปณีตตโร วา นตฺถีติ วทามี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔). อถ วา ปญฺจวิธาริยิทฺธิสิทฺเธหิ ปญฺจหากาเรหิ ตาทิลกฺขเณ สุปฺปติฏฺฐิโตติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ อายสฺมตา ธมฺมเสนาปตินา ปฏิสมฺภิทามคฺเค –

Hơn nữa, Đức Thế Tôn là bậc Tādī vượt trội hơn tất cả các bậc Tādī khác. Do đó, ngài nói ‘‘suppatiṭṭhito’’ (vững an trú). Điều này đã được Đức Thế Tôn nói trong kinh Kāḷakārāma: "Này các Tỳ khưu, Như Lai đối với các pháp được thấy, nghe, cảm nhận, và nhận thức, chính là bậc Tādī. Và Ta tuyên bố rằng, ngoài bậc Tādī ấy, không có bậc Tādī nào khác cao hơn hay thù thắng hơn". Hoặc, ý nghĩa là: vững an trú trong đặc tính Tādī qua năm phương diện được thành tựu bởi năm loại thần thông của bậc Thánh. Điều này đã được Tôn giả Pháp Tướng quân nói trong bộ Paṭisambhidāmagga.

‘‘กตมา อริยา อิทฺธิ? อิธ ภิกฺขุ สเจ อากงฺขติ ‘ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหเรยฺย’นฺติ, อปฺปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรติ, สเจ อากงฺขติ ‘อปฺปฏิกูเล ปฏิกูลสญฺญี วิหเรยฺย’นฺติ, ปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรติ, สเจ อากงฺขติ ‘ปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหเรยฺย’นฺติ, อปฺปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรติ, สเจ อากงฺขติ ‘อปฺปฏิกูเล จ ปฏิกูเล จ ปฏิกูลสญฺญี วิหเรยฺย’นฺติ, ปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรติ, สเจ อากงฺขติ ‘ปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูเล จ ตทุภยํ อภินิวชฺเชตฺวา อุเปกฺขโก วิหเรยฺยํ สโต สมฺปชาโน’ติ, อุเปกฺขโก ตตฺถ วิหรติ สโต สมฺปชาโน’’ติ (ปฏิ. ม. ๓.๑๗).

"Thế nào là thần thông của bậc Thánh? Ở đây, nếu một Tỳ khưu mong muốn: 'Mong rằng ta an trú với tưởng không nhàm chán trong đối tượng nhàm chán', vị ấy an trú với tưởng không nhàm chán trong đối tượng ấy. Nếu vị ấy mong muốn: 'Mong rằng ta an trú với tưởng nhàm chán trong đối tượng không nhàm chán', vị ấy an trú với tưởng nhàm chán trong đối tượng ấy. Nếu vị ấy mong muốn: 'Mong rằng ta an trú với tưởng không nhàm chán trong cả đối tượng nhàm chán và không nhàm chán', vị ấy an trú với tưởng không nhàm chán trong đối tượng ấy. Nếu vị ấy mong muốn: 'Mong rằng ta an trú với tưởng nhàm chán trong cả đối tượng không nhàm chán và nhàm chán', vị ấy an trú với tưởng nhàm chán trong đối tượng ấy. Nếu vị ấy mong muốn: 'Mong rằng ta, sau khi tránh xa cả hai đối tượng nhàm chán và không nhàm chán, sẽ an trú với tâm xả, chánh niệm, tỉnh giác', vị ấy an trú với tâm xả, chánh niệm, tỉnh giác trong đối tượng ấy."

พหิทฺธาติ สาสนโต พหิสมเย.

Bahiddhā là vào thời điểm bên ngoài giáo pháp.

๑๖๒. เอสาติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส วนฺทนากาโร. ตมตฺถํ โลกสิทฺธาย อุปมาย สาเธตุํ ‘‘ราชาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. โอกาสนฺติ ปุจฺฉิตพฺพฏฺฐานํ.

162. “Esā” là cách thức đảnh lễ đối với Tăng chúng. Để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy bằng ví dụ phổ thông trong đời, (vị Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng “rājānaṃ”. “Okāsaṃ” là nơi đáng được hỏi.

น เม ปญฺหวิสฺสชฺชเน ภาโร อตฺถีติ สตฺถุ สพฺพตฺถ อปฺปฏิหตญาณจารตาย อตฺถโต อาปนฺนาย ทสฺสนํ. ‘‘ยทิ อากงฺขสี’’ติ วุตฺเตเยว หิ เอส อตฺโถ อาปนฺโน โหติ. สพฺพํ เต วิสฺสชฺเชสฺสามีติ เอตฺถาปิ อยํ นโย. ‘‘ยํ อากงฺขสิ, ตํ ปุจฺฉา’’ติ วจเนเนว หิ อยมตฺโถ สิชฺฌติ. อสาธารณํ สพฺพญฺญุปวารณนฺติ สมฺพนฺโธ. ยทิ ‘‘ยทากงฺขสี’’ติ น วทนฺติ, อถ กถํ วทนฺตีติ อาห ‘‘สุตฺวา’’ติอาทิ. ปเทสญาเณเยว ฐิตตฺตา ตถา วทนฺตีติ เวทิตพฺพํ. พุทฺธา ปน สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

Câu “Đối với ta, không có gánh nặng trong việc trả lời câu hỏi” là sự trình bày về việc đã đạt được về mặt ý nghĩa do trí tuệ của bậc Đạo Sư vận hành không bị trở ngại trong tất cả mọi nơi. Bởi vì, khi vừa nói “Nếu ngươi mong muốn” thì ý nghĩa này đã được bao hàm. Trong câu “Ta sẽ trả lời tất cả cho ngươi” cũng theo phương pháp này. Bởi vì, chỉ với lời nói “Điều gì ngươi mong muốn, hãy hỏi điều ấy” thì ý nghĩa này được thành tựu. Nên hiểu sự liên kết là: “Sự thỉnh mời không chung (với ai) của bậc Toàn Giác”. Nếu (họ) không nói “bất cứ khi nào ngươi mong muốn”, vậy thì họ nói như thế nào? (Ngài Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng “sutvā”. Nên hiểu rằng: (Họ) nói như vậy là do chỉ an trú trong trí tuệ thuộc bộ phận. Còn các vị Phật thì thỉnh mời bằng sự thỉnh mời của bậc Toàn Giác, nên hiểu sự liên kết là như vậy.

‘‘ปุจฺฉาวุโส ยทากงฺขสี’’ติอาทีนิ สุตฺตปทานิ เยสํ ปุคฺคลานํ วเสน อาคตานิ, ตํ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ยกฺขนรินฺทเทวสมณพฺราหฺมณปริพฺพาชกาน’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ หิ ‘‘ปุจฺฉาวุโส ยทากงฺขสี’’ติ อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส [Pg.30] โอกาสกรณํ, ‘‘ปุจฺฉ มหาราชา’’ติ นรินฺทานํ, ‘‘ปุจฺฉ วาสวา’’ติอาทิ เทวานมินฺทสฺส, ‘‘เตน หี’’ติอาทิ สมณานํ, ‘‘พาวริสฺส จา’’ติอาทิ พฺราหฺมณานํ, ‘‘ปุจฺฉ มํ สภิยา’’ติอาทิ ปริพฺพาชกานํ โอกาสกรณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วาสวาติ เทวานมินฺทาลปนํ. ตเทตญฺหิ สกฺกปญฺหสุตฺเต. มนสิจฺฉสีติ มนสา อิจฺฉสิ.

Các câu kinh bắt đầu bằng “Này hiền hữu, hãy hỏi bất cứ điều gì ngươi mong muốn” đã được nói đến tùy theo những cá nhân nào, để chỉ rõ điều ấy, (ngài Chú giải sư) đã nói “(của) dạ-xoa, vua chúa, chư thiên, sa-môn, bà-la-môn, và du sĩ”. Bởi vì, ở đây câu “Này hiền hữu, hãy hỏi bất cứ điều gì ngươi mong muốn” là sự cho phép đối với dạ-xoa Āḷavaka. Câu “Hãy hỏi, tâu đại vương” là (sự cho phép) đối với các vị vua. Câu bắt đầu bằng “Hãy hỏi, hỡi Vāsava” là (sự cho phép) đối với vị vua của chư thiên. Câu bắt đầu bằng “Vậy thì” là (sự cho phép) đối với các vị sa-môn. Câu bắt đầu bằng “Và của Bāvari” là (sự cho phép) đối với các vị bà-la-môn. Câu bắt đầu bằng “Hãy hỏi ta, này Sabhiya” là sự cho phép đối với các du sĩ, nên hiểu như vậy. “Vāsava” là cách gọi vị vua của chư thiên. Bởi vì, điều này có trong kinh Sakkapañha (Vấn đề của Đế-thích). “Manasicchasi” là “ngươi mong muốn bằng ý”.

กตาวกาสาติ ยสฺมา ตุมฺเห มยา กโตกาสา, ตสฺมา พาวริสฺส จ ตุยฺหํ อชิตสฺส จ สพฺเพสญฺจ เสสานํ ยํ กิญฺจิ สพฺพํ สํสยํ ยถา มนสา อิจฺฉถ, ตถา ปุจฺฉวฺโห ปุจฺฉถาติ โยชนา. เอตฺถ จ พาวริสฺส สํสยํ มนสา ปุจฺฉวฺโห, ตุมฺหากํ ปน สพฺเพสํ สํสยํ มนสา จ อญฺญถา จ ยถา อิจฺฉถ, ตถา ปุจฺฉวฺโหติ อธิปฺปาโย. พาวรี หิ ‘‘อตฺตโน สํสยํ มนสาว ปุจฺฉถา’’ติ อนฺเตวาสิเก อาณาเปสิ. วุตฺตญฺหิ –

“Katāvakāsā”: Cú pháp là: “Bởi vì các ngươi đã được ta cho phép, do đó, đối với sự hoài nghi bất cứ điều gì của Bāvari, của ngươi là Ajita, và của tất cả những người còn lại, các ngươi mong muốn bằng ý như thế nào thì hãy hỏi như thế ấy”. Và ở đây, chủ ý là: “Đối với sự hoài nghi của Bāvari, các ngươi hãy hỏi bằng ý. Còn đối với sự hoài nghi của tất cả các ngươi, các ngươi mong muốn như thế nào, bằng ý hay bằng cách khác, thì hãy hỏi như thế ấy”. Bởi vì, Bāvari đã ra lệnh cho các đệ tử nội trú rằng: “Các ngươi hãy hỏi sự hoài nghi của ta chỉ bằng ý”. Và điều này đã được nói đến:

‘‘อนาวรณทสฺสาวี, ยทิ พุทฺโธ ภวิสฺสติ;

มนสา ปุจฺฉิเต ปญฺเห, วาจาย วิสฺสเชสฺสตี’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๑๑);

“Nếu có vị Phật, bậc thấy không chướng ngại, khi câu hỏi được hỏi bằng ý, Ngài sẽ trả lời bằng lời nói”.

ตเทตํ ปารายนวคฺเค. ตถา ‘‘ปุจฺฉ มํ สภิยา’’ติอาทิปิ.

Điều này có trong phẩm Pārāyana. Tương tự, câu bắt đầu bằng “Hãy hỏi ta, này Sabhiya” cũng vậy (có trong phẩm Pārāyana).

พุทฺธภูมินฺติ พุทฺธฏฺฐานํ, อาสวกฺขยญาณํ, สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ. โพธิสตฺตภูมิ นาม โพธิสตฺตฏฺฐานํ ปารมีสมฺภรณญาณํ, ภูมิสทฺโท วา อวตฺถาวาจโก, พุทฺธาวตฺถํ, โพธิสตฺตาวตฺถายนฺติ จ อตฺโถ. เอกตฺตนเยน หิ ปวตฺเตสุ ขนฺเธสุ อวตฺถาเยว ตํ ตทาการนิสฺสิตา.

“Buddhabhūmi” (Phật địa) là trạng thái của vị Phật, là Lậu tận trí và Toàn giác trí. “Bodhisattabhūmi” (Bồ-tát địa) được gọi là trạng thái của vị Bồ-tát, là trí tuệ tích lũy các pháp ba-la-mật. Hoặc từ “bhūmi” chỉ cho trạng thái, và ý nghĩa là “trạng thái của vị Phật”, “trong trạng thái của vị Bồ-tát”. Bởi vì, trong các uẩn đang diễn tiến theo một chiều duy nhất, chính các trạng thái (khác nhau) đã nương vào các cách thức tương ứng ấy (mà được gọi là Phật hay Bồ-tát).

โย ภควา โพธิสตฺตภูมิยํ ปเทสญาเณ ฐิโต สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ, ตสฺส ตเทว อจฺฉริยนฺติ สมฺพนฺโธ. กถนฺติ อาห ‘‘โกณฺฑญฺญ ปญฺหานี’’ติอาทิ. ตตฺถ โกณฺฑญฺญาติ โคตฺตวเสน สรภงฺคมาลปนฺติ. วิยากโรหีติ พฺยากโรหิ. สาธุรูปาติ สาธุสภาวา. ธมฺโมติ สนนฺตโน ปเวณีธมฺโม. ยนฺติ อาคมนกิริยาปรามสนํ, เยน วา การเณน อาคจฺฉติ, เตน วิยากโรหีติ สมฺพนฺโธ. วุทฺธนฺติ สีลปญฺญาทีหิ วุทฺธิปฺปตฺตํ, ครุนฺติ อตฺโถ. เอส ภาโรติ สํสยุปจฺเฉทนสงฺขาโต เอโส ภาโร, อาคโต ภาโร ตยา อวสฺสํ วหิตพฺโพติ อธิปฺปาโย.

Nên hiểu sự liên kết là: “Thế Tôn nào, khi đang ở trong Bồ-tát địa, an trú trong trí tuệ thuộc bộ phận mà đã thỉnh mời bằng sự thỉnh mời của bậc Toàn Giác, thì chính điều ấy là điều kỳ diệu đối với ngài”. (Họ thỉnh mời) như thế nào? (Ngài Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng “koṇḍañña pañhāni”. Trong đó, “Koṇḍañña” là họ gọi vị Sarabhaṅga theo dòng họ. “Viyākarohi” là “hãy trả lời”. “Sādhurūpā” là “có bản chất tốt đẹp”. “Dhammo” là pháp truyền thống, cổ xưa. “Yaṃ” là sự đề cập đến hành động đến. Hoặc nên hiểu sự liên kết là: “Vị ấy đến vì lý do nào, hãy trả lời vì lý do ấy”. “Vuddhaṃ” có nghĩa là “bậc đáng kính”, người đã đạt được sự tăng trưởng về giới, tuệ, v.v. “Esa bhāro”: Chủ ý là “gánh nặng này, được gọi là sự cắt đứt hoài nghi, gánh nặng đã đến, chắc chắn phải được ngươi gánh vác”.

มยา [Pg.31] กตาวกาสา โภนฺโต ปุจฺฉนฺตุ. กสฺมาติ เจ? อหญฺหิ ตํ ตํ โว พฺยากริสฺสํ ญตฺวา สยํ โลกมิมํ, ปรญฺจาติ. สยนฺติ จ สยเมว ปรูปเทเสน วินา. เอวํ สรภงฺคกาเล สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสีติ สมฺพนฺโธ.

“Này các hiền giả, đã được ta cho phép, hãy hỏi đi. Nếu hỏi tại sao? Vì rằng, sau khi tự mình biết được thế giới này và thế giới bên kia, ta sẽ trả lời điều này điều kia cho các vị”. Và “sayaṃ” là “tự mình”, không có sự chỉ dạy của người khác. Nên hiểu sự liên kết là: “Như vậy, vào thời của Sarabhaṅga, ngài đã thỉnh mời bằng sự thỉnh mời của bậc Toàn Giác”.

ปญฺหานนฺติ ธมฺมยาคปญฺหานํ. อนฺตกรนฺติ นิฏฺฐานกรํ. สุจิรเตนาติ เอวํ นามเกน พฺราหฺมเณน. ปุฏฺฐุนฺติ ปุจฺฉิตุํ. ชาติยาติ ปฏิสนฺธิยา, ‘‘วิชาติยา’’ติปิ วทนฺติ. ปํสุํ กีฬนฺโต สมฺภวกุมาโร นิสินฺโนว หุตฺวา ปวาเรสีติ โยเชตพฺพํ.

“Pañhānaṃ” là “của các câu hỏi về sự tế lễ bằng Chánh pháp”. “Antakaraṃ” là “người tạo ra sự kết thúc”. “Suciratena” là “bởi vị bà-la-môn có tên như vậy”. “Puṭṭhuṃ” là “để hỏi”. “Jātiyā” là “do sự tái sanh”. Họ cũng nói là “vijātiyā” (kể từ khi sanh ra). Nên được liên kết là: “Thái tử Sambhava, trong khi đang chơi đùa với bụi đất, đã thỉnh mời trong khi đang ngồi”.

ตคฺฆาติ เอกํสตฺเถ นิปาโต. ยถาปิ กุสโล ตถาติ ยถา สพฺพธมฺมกุสโล สพฺพธมฺมวิทู พุทฺโธ ชานาติ กเถติ, ตถา เต อหมกฺขิสฺสนฺติ อตฺโถ. ชานาติ-สทฺโท หิ อิธ สมฺพนฺธมุปคจฺฉติ. ยถาห ‘‘เยน ยสฺส หิ สมฺพนฺโธ, ทูรฏฺฐมฺปิ จ ตสฺส ต’’นฺติ (สารตฺถ. ฏี. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถาวณฺณนา). ชานนา เจตฺถ กถนา. ยถา ‘‘อิมินา อิมํ ชานาตี’’ติ วุตฺโตวายมตฺโถ อาจริเยน. ราชา จ โข ตํ ยทิ กาหติ วา, น วาติ โย ตํ อิธ ปุจฺฉิตุํ เปเสสิ, โส โกรพฺยราชา ตํ ตยา ปุจฺฉิตมตฺถํ, ตยา วา ปุฏฺเฐน มยา อกฺขาตมตฺถํ ยทิ กโรตุ วา, น วา กโรตุ, อหํ ปน ยถาธมฺมํ เต อกฺขิสฺสํ อาจิกฺขิสฺสามีติ วุตฺตํ โหติ. ชาตกฏฺฐกถายํ ปน –

“Taggha” là một bất biến từ có nghĩa là chắc chắn. “Yathāpi kusalo tathā” có nghĩa là: “Như vị Phật, bậc thiện xảo trong tất cả các pháp, bậc biết tất cả các pháp, biết và nói như thế nào, ta sẽ nói cho ngươi như thế ấy”. Bởi vì, từ “jānāti” ở đây có sự liên kết. Như đã nói: “Bởi vì, từ nào có sự liên kết với từ nào, thì từ ấy thuộc về từ đó, cho dù ở xa”. Và ở đây, “sự biết” là “sự nói”. Giống như trong câu “nhờ cái này mà biết được cái này”, ý nghĩa này đã được vị thầy (Chú giải) nói đến. “Rājā ca kho taṃ yadi kāhati vā, na vā” có nghĩa là: “Vị vua nào đã phái ngươi đến đây để hỏi, vị vua Korabya ấy, đối với ý nghĩa mà ngươi đã hỏi, hoặc đối với ý nghĩa mà ta đã giải thích khi được ngươi hỏi, dù vị ấy có thực hành hay không thực hành, còn ta, ta sẽ nói, sẽ giải thích cho ngươi đúng theo Chánh pháp”, điều này đã được nói đến. Còn trong Chú giải Bổn sanh thì:

‘‘ราชา จ โข ตนฺติ อหํ ตํ ปญฺหํ ยถา ตุมฺหากํ ราชา ชานาติ ชานิตุํ สกฺโกติ, ตถา อกฺขิสฺสํ. ตโต อุตฺตริ ราชา ยถา ชานาติ, ตถา ยทิ กริสฺสติ วา, น วา กริสฺสติ, กโรนฺตสฺส วา อกโรนฺตสฺส วา ตสฺเสเวตํ ภวิสฺสติ, มยฺหํ ปน โทโส นตฺถีติ ทีเปตี’’ติ (ชา. อฏฺฐ. ๕.๑๖.๑๗๒) –

“Rājā ca kho taṃ”: (Câu này) chỉ rõ rằng: “Ta sẽ trả lời câu hỏi ấy như thế nào mà vua của các ngươi biết, có thể biết được. Hơn thế nữa, vua biết như thế nào, nếu vị ấy có thực hành hay không thực hành theo như vậy, thì dù thực hành hay không thực hành, điều ấy (kết quả) sẽ thuộc về chính vị ấy, còn đối với ta thì không có lỗi lầm”.

ชานาติ-สทฺโท วากฺยทฺวยสาธารณวเสน วุตฺโต.

Từ “jānāti” được nói theo cách chung cho cả hai câu.

๑๖๓. สิปฺปเมว สิปฺปายตนํ อายตนสทฺทสฺส ตพฺภาววุตฺติตฺตา. อปิจ สิกฺขิตพฺพตาย สิปฺปญฺจ ตํ สตฺตานํ ชีวิตวุตฺติยา การณภาวโต, นิสฺสยภาวโต วา อายตนญฺจาติ สิปฺปายตนํ. เสยฺยถิทนฺติ เอโกว นิปาโต, นิปาตสมุทาโย วา. ตสฺส เต กตเมติ [Pg.32] อิธ อตฺโถติ อาห ‘‘กตเม ปน เต’’ติ. อิเม กตเมติปิ ปจฺเจกมตฺโถ ยุชฺชติ. เอวํ สพฺพตฺถ. อิทญฺจ วตฺตพฺพาเปกฺขนวเสน วุตฺตํ, ตสฺมา เต สิปฺปายตนิกา กตเมติ อตฺโถ. ‘‘ปุถุสิปฺปายตนานี’’ติ หิ สาธารณโต สิปฺปานิ อุทฺทิสิตฺวา อุปริ ตํตํสิปฺปูปชีวิโนว นิทฺทิฏฺฐา ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย กถาย. กสฺมาติ เจ? ปปญฺจํ ปริหริตุกามตฺตา. อญฺญถา หิ ยถาธิปฺเปตานิ ตาว สิปฺปายตนานิ ทสฺเสตฺวา ปุน ตํตํสิปฺปูปชีวิโนปิ ทสฺเสตพฺพา สิยุํ เตสเมเวตฺถ ปธานโต อธิปฺเปตตฺตา. เอวญฺจ สติ กถาปปญฺโจ ภเวยฺย, ตสฺมา ตํ ปปญฺจํ ปริหริตุํ สิปฺปูปชีวีหิ ตํตํสิปฺปายตนานิ สงฺคเหตฺวา เอวมาหาติ ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘หตฺถาโรหาติอาทีหิ เย ตํ ตํ สิปฺปํ นิสฺสาย ชีวนฺติ, เต ทสฺเสตี’’ติ วุตฺตํ. กสฺมาติ อาห ‘‘อยญฺหี’’ติอาทิ. สิปฺปํ อุปนิสฺสาย ชีวนฺตีติ สิปฺปูปชีวิโน.

163. Chính nghề nghiệp là xứ nghề nghiệp, vì từ āyatana (xứ) có nghĩa là bản chất của nó. Hơn nữa, vì phải được học nên gọi là sippa (nghề nghiệp), và nghề nghiệp ấy, vì là nguyên nhân hoặc là nơi nương tựa cho sự sinh sống của chúng sanh, nên cũng là āyatana (xứ). Do đó, gọi là sippāyatana (xứ nghề nghiệp). Seyyathidaṃ là một bất biến từ duy nhất, hoặc là một tập hợp các bất biến từ. Nghĩa của từ đó ở đây là “chúng là những gì?”, nên ngài nói: “Vậy chúng là những gì?”. Nghĩa riêng lẻ “những thứ này là gì?” cũng thích hợp. Nên hiểu như vậy ở tất cả mọi nơi. Và lời này được nói ra tùy thuộc vào điều sắp được nói, do đó, nghĩa là: “Những người có nghề nghiệp ấy là những ai?”. Thật vậy, sau khi đã nêu lên các nghề nghiệp một cách tổng quát qua câu “nhiều xứ nghề nghiệp”, ở phần sau, chỉ những người sống bằng các nghề nghiệp ấy mới được giải thích chi tiết bằng lời nói lấy cá nhân làm cơ sở. Nếu hỏi: “Vì sao?”, (thì trả lời:) vì muốn tránh sự dài dòng. Thật vậy, nếu không, trước hết, sau khi chỉ ra các xứ nghề nghiệp như đã dự định, lại phải chỉ ra cả những người sống bằng các nghề nghiệp ấy, vì chính họ là đối tượng chính được nhắm đến ở đây. Và nếu như vậy, lời nói sẽ trở nên dài dòng. Do đó, để tránh sự dài dòng đó, ngài đã nói như vậy, bao gồm các xứ nghề nghiệp ấy thông qua những người sống bằng nghề nghiệp. Để chỉ ra ý nghĩa đó, (vị Chú giải sư) đã nói: “bằng các từ như hatthāroha v.v... ngài chỉ ra những người sống nương vào nghề nghiệp ấy”. (Trước câu hỏi) “Vì sao?”, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “ayañhi”. Những người sống nương vào nghề nghiệp được gọi là sippūpajīvino.

หตฺถิมาโรหนฺตีติ หตฺถาโรหา, หตฺถารุฬฺหโยธา. หตฺถึ อาโรหาปยนฺตีติ หตฺถาโรหา, หตฺถาจริย หตฺถิเวชฺช หตฺถิเมณฺฑาทโย. เยน หิ ปโยเคน ปุริโส หตฺถิโน อาโรหนโยคฺโค โหติ, ตํ หตฺถิสฺส ปโยคํ วิธายนฺตานํ สพฺเพสมฺเปเตสํ คหณํ. เตนาห ‘‘สพฺเพปี’’ติอาทิ. ตตฺถ หตฺถาจริยา นาม เย หตฺถิโน, หตฺถาโรหกานญฺจ สิกฺขาปกา. หตฺถิเวชฺชา นาม หตฺถิภิสกฺกา. หตฺถิเมณฺฑา นาม หตฺถีนํ ปาทรกฺขกา. หตฺถึ มณฺฑยนฺติ รกฺขนฺตีติ หตฺถิมณฺฑา, เตเยว หตฺถิเมณฺฑา, หตฺถึ มิเนนฺติ สมฺมา วิทหเนน หึสนฺตีติ วา หตฺถิเมณฺฑา. อาทิ-สทฺเทน หตฺถีนํ ยวปทายกาทโย สงฺคณฺหาติ. อสฺสาโรหาติ เอตฺถาปิ สุทฺธเหตุกตฺตุวเสน ยถาวุตฺโตว อตฺโถ. รเถ นิยุตฺตา รถิกา. รถรกฺขา นาม รถสฺส อาณิรกฺขกา. ธนุํ คณฺหนฺตีติ ธนุคฺคหา, อิสฺสาสา, ธนุํ คณฺหาเปนฺตีติ ธนุคฺคหา, ธนุสิปฺปสิกฺขาปกา ธนฺวาจริยา.

Những người cưỡi voi là hatthārohā, tức là những chiến binh cưỡi voi. Những người khiến (người khác) cưỡi voi là hatthārohā, tức là thầy dạy voi, thầy thuốc cho voi, người chăm sóc voi, v.v... Thật vậy, bằng phương pháp nào mà một người trở nên thích hợp để cưỡi voi, thì việc bao gồm tất cả những người thực hiện phương pháp đó cho voi là được hiểu. Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng “sabbepi”. Trong đó, hatthācariyā là những người huấn luyện voi và những người cưỡi voi. Hatthivejjā là những thầy thuốc cho voi. Hatthimeṇḍā là những người bảo vệ chân voi. Những người trang điểm, bảo vệ voi là hatthimaṇḍā, chính họ là hatthimeṇḍā; hoặc những người chế ngự, làm tổn hại voi bằng cách điều khiển đúng đắn là hatthimeṇḍā. Bằng từ ādi (v.v...), bao gồm những người cho voi ăn lúa mạch, v.v... Ở đây, trong từ assāroha (người cưỡi ngựa), nghĩa cũng tương tự như đã nói, theo cách của tác nhân thuần túy và tác nhân gây khiến. Những người được giao nhiệm vụ trên xe ngựa là rathikā (người đánh xe). Ratharakkhā là những người bảo vệ chốt xe. Những người cầm cung là dhanuggahā, tức là cung thủ; những người khiến (người khác) cầm cung là dhanuggahā, tức là những người dạy nghề cung, thầy dạy cung.

เจเลน เจลปฏากาย ยุทฺเธ อกนฺติ คจฺฉนฺตีติ เจลกา, ชยทฺธชคาหกาติ อาห ‘‘เย ยุทฺเธ’’ติอาทิ. ชยธชนฺติ ชยนตฺถํ, ชยกาเล วา ปคฺคหิตธชํ. ปุรโตติ เสนาย ปุพฺเพ. ยถา ตถา ฐิเต เสนิเก พฺยูหวิจารณวเสน ตโต ตโต จลยนฺติ อุจฺจาเลนฺตีติ จลกาติ วุตฺตํ ‘‘อิธ รญฺโญ’’ติอาทิ. สกุณคฺฆิอาทโย วิย มํสปิณฺฑํ ปรเสนาสมูหสงฺขาตํ ปิณฺฑํ สาหสิกตาย เฉตฺวา เฉตฺวา [Pg.33] ทยนฺติ อุปฺปติตฺวา อุปฺปติตฺวา นิคฺคจฺฉนฺตีติ ปิณฺฑทายกา. เตนาห ‘‘เต กิรา’’ติอาทิ. สาหสํ กโรนฺตีติ สาหสิกา, เตเยว มหาโยธา. ปิณฺฑมิวาติ ตาลผลปิณฺฑมิวาติ วทนฺติ, ‘‘มํสปิณฺฑมิวา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๖๓) อาจริเยน วุตฺตํ. สพฺพตฺถ ‘‘อาจริเยนา’’ติ วุตฺเต อาจริยธมฺมปาลตฺเถโรว คเหตพฺโพ. ทุติยวิกปฺเป ปิณฺเฑ ชนสมูหสงฺขาเต สมฺมทฺเท ทยนฺติ อุปฺปตนฺตา วิย คจฺฉนฺตีติ ปิณฺฑทายกา, ทย-สทฺโท คติยํ, อย-สทฺทสฺส วา ท-การาคเมน นิปฺผตฺติ.

Những người đi trước trong trận chiến với tấm vải, với lá cờ vải là celakā, tức là những người cầm cờ chiến thắng, nên ngài nói câu bắt đầu bằng “ye yuddhe”. Jayadhajaṃ nghĩa là lá cờ được giương lên để chiến thắng, hoặc vào lúc chiến thắng. Purato nghĩa là ở phía trước quân đội. Những người làm cho các binh lính đang đứng đây đó di chuyển từ nơi này đến nơi khác bằng cách sắp xếp đội hình là calakā, nên được nói trong câu bắt đầu bằng “idha rañño”. Giống như chim ưng v.v... (chộp) một tảng thịt, họ chặt đứt, chặt đứt khối quân địch được gọi là khối (piṇḍa) một cách táo bạo, rồi nhảy lên, nhảy lên và thoát ra, nên gọi là piṇḍadāyakā. Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng “te kira”. Những người hành động táo bạo là sāhasikā, chính họ là những đại dũng sĩ. Piṇḍamiva, (họ) nói là “giống như một chùm quả thốt nốt”; vị Chú giải sư nói là “giống như một tảng thịt”. Ở mọi nơi, khi nói “ācariyena”, nên hiểu là trưởng lão Ācariya Dhammapāla. Trong cách giải thích thứ hai, họ đi trong đám đông, trong sự hỗn loạn được gọi là khối (piṇḍa) giống như đang bay lên, nên gọi là piṇḍadāyakā; từ daya có nghĩa là đi; hoặc nó được hình thành từ từ aya với sự thêm vào của phụ âm da.

อุคฺคตุคฺคตาติ สงฺคามํ ปตฺวา ชวปรกฺกมาทิวเสน อติวิย อุคฺคตา. ตเทวาติ ปเรหิ วุตฺตํ ตเมว สีสํ วา อาวุธํ วา. ปกฺขนฺทนฺตีติ วีรสูรภาเวน อสชฺชมานา ปรเสนมนุปวิสนฺติ. ถามชวพลปรกฺกมาทิสมฺปตฺติยา มหานาคสทิสตา. เตนาห ‘‘หตฺถิอาทีสุปี’’ติอาทิ. เอกนฺตสูราติ เอกจรสูรา อนฺตสทฺทสฺส ตพฺภาววุตฺติโต, สูรภาเวน เอกากิโน หุตฺวา ยุชฺฌนกาติ อตฺโถ. สชาลิกาติ สวมฺมิกา. สนฺนาโห กงฺกโฏ วมฺมํ กวโจ อุรจฺฉโท ชาลิกาติ หิ อตฺถโต เอกํ. สจมฺมิกาติ ชาลิกา วิย สรีรปริตฺตาเณน จมฺเมน สจมฺมิกา. จมฺมกญฺจุกนฺติ จมฺมมยกญฺจุกํ. ปวิสิตฺวาติ ตสฺส อนฺโต หุตฺวา, ปฏิมุญฺจิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. สรปริตฺตาณํ จมฺมนฺติ จมฺมปฏิสิพฺพิตํ เจลกํ, จมฺมมยํ วา ผลกํ. พลวสิเนหาติ สามินิ อติสยเปมา. ฆรทาสโยธาติ อนฺโตชาตทาสปริยาปนฺนา โยธา, ‘‘ฆรทาสิกปุตฺตา’’ติปิ ปาโฐ, อนฺโตชาตทาสีนํ ปุตฺตาติ อตฺโถ.

Uggatuggatā: những người đã đến chiến trường, trở nên vô cùng nổi bật nhờ tốc độ, nỗ lực, v.v... Tadeva: chính cái đầu hoặc chính vũ khí đã được người khác nói đến. Pakkhandanti: họ xông vào quân địch với lòng dũng cảm anh hùng, không do dự. Do được trang bị đầy đủ sức mạnh, tốc độ, năng lực, nỗ lực, v.v..., họ giống như một con voi lớn. Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng “hatthiādīsupi”. Ekantasūrā: những chiến binh đơn độc, vì từ anta có nghĩa là bản chất của nó (ở đây là “đơn độc”); nghĩa là: họ chiến đấu một mình với lòng dũng cảm. Sajālikā: những người có áo giáp. Thật vậy, các từ sannāha, kaṅkaṭa, vamma, kavaca, uracchada, và jālikā đều có cùng một nghĩa. Sacammikā: những người có da, với tấm da bảo vệ cơ thể giống như một tấm lưới. Cammakañcukaṃ: áo giáp làm bằng da. Pavisitvā: được nói là, sau khi ở bên trong nó, tức là mặc nó vào. Saraparittāṇaṃ cammaṃ: tấm vải được khâu bằng da, hoặc tấm khiên làm bằng da. Balavasinehā: những người có tình yêu thương mãnh liệt đối với chủ nhân. Gharadāsayodhā: những chiến binh thuộc loại nô lệ sinh ra trong nhà; cũng có dị bản là “gharadāsikaputtā”, nghĩa là: con của những nữ nô lệ sinh ra trong nhà.

อาฬารํ วุจฺจติ มหานสํ, ตตฺถ นิยุตฺตา อาฬาริกา. ปูวิกาติ ปูวสมฺปาทกา, เย ปูวเมว นานปฺปการโต สมฺปาเทตฺวา วิกฺกิณนฺตา ชีวนฺติ. เกสนขสณฺฐปนาทิวเสน มนุสฺสานํ อลงฺการวิธึ กปฺเปนฺติ สํวิทหนฺตีติ กปฺปกา. จุณฺณวิเลปนาทีหิ มลหรณวณฺณสมฺปาทนวิธินา นฺหาเปนฺติ นหานํ กโรนฺตีติ นฺหาปิกา. นวนฺตาทิวิธินา ปวตฺโต คณนคนฺโถ อนฺตรา ฉิทฺทาภาเวน อจฺฉิทฺทโกติ วุจฺจติ, ตเทว ปเฐนฺตีติ อจฺฉิทฺทกปาฐกา. หตฺเถน อธิปฺปายวิญฺญาปนํ, คณนํ วา หตฺถมุทฺทา. องฺคุลิสงฺโกจนญฺหิ มุทฺทาติ วุจฺจติ, เตน จ วิญฺญาปนํ, คณนํ วา โหติ. หตฺถสทฺโท เจตฺถ ตเทกเทเสสุ องฺคุลีสุ ทฏฺฐพฺโพ ‘‘น ภุญฺชมาโน สพฺพํ [Pg.34] หตฺถํ มุเข ปกฺขิปิสฺสามี’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๖๑๘) วิย, ตมุปนิสฺสาย ชีวนฺตีติ มุทฺทิกา. เตนาห ‘‘หตฺถมุทฺทายา’’ติอาทิ.

Nhà bếp được gọi là Āḷāraṃ, những người làm việc ở đó là āḷārikā. Pūvikā là những người làm bánh, là những người sống bằng cách làm các loại bánh khác nhau rồi bán đi. Họ sắp đặt, chuẩn bị cách trang điểm cho người ta bằng cách sửa soạn tóc, móng tay... nên gọi là kappakā. Họ làm cho tắm, thực hiện việc tắm bằng phương pháp loại bỏ vết bẩn và làm cho có màu da đẹp bằng bột thơm, thuốc thoa... nên gọi là nhāpikā. Quyển sách tính toán được tiến hành theo phương pháp có chín là cuối cùng... được gọi là acchiddaka vì không có sự gián đoạn ở giữa, những người đọc sách ấy được gọi là acchiddakapāṭhakā. Việc làm cho biết ý định bằng tay, hoặc việc tính toán (bằng tay) là hatthamuddā. Việc co ngón tay được gọi là muddā, và bằng cách đó có sự làm cho biết hoặc sự tính toán. Ở đây, từ hattha (tay) nên được hiểu là các ngón tay, một phần của tay, giống như trong câu “khi ăn, tôi sẽ không cho cả bàn tay vào miệng”... những người sống nương vào đó được gọi là muddikā. Do đó, ngài nói “bằng thủ ấn” v.v...

อยกาโร กมฺมารการโก. ทนฺตกาโร ภมกาโร. จิตฺตกาโร เลปจิตฺตกาโร. อาทิ-สทฺเทน โกฏฺฏกเลขกวิลีวการอิฏฺฐกการทารุการาทีนํ สงฺคโห. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. กรณนิปฺผาทนวเสน ทสฺเสตฺวา. สนฺทิฏฺฐิกเมวาติ อสมฺปรายิกตาย สามํ ทฏฺฐพฺพํ, สยมนุภวิตพฺพํ อตฺตปจฺจกฺขนฺติ อตฺโถ. อุปชีวนฺตีติ อุปนิสฺสาย ชีวนฺติ. สุขิตนฺติ สุขปฺปตฺตํ. ถามพลูเปตภาโวว ปีณนนฺติ อาห ‘‘ปีณิตํ ถามพลูเปต’’นฺติ. อุปรีติ เทวโลเก. ตถา อุทฺธนฺติปิ. โส หิ มนุสฺสโลกโต อุปริโม. อคฺคํ วิยาติ อคฺคํ, ผลํ. ‘‘กมฺมสฺส กตตฺตา ผลสฺส นิพฺพตฺตนโต ตํ กมฺมสฺส อคฺคิสิขา วิย โหตี’’ติ อาจริเยน วุตฺตํ. อปิจ สคฺคนฺติ อุตฺตมํ, ผลํ. สคฺคนฺติ สุฏฺฐุ อคฺคํ, รูปสทฺทาทิทสวิธํ อตฺตโน ผลํ นิปฺผาเทตุํ อรหตีติ อตฺโถ. สุอคฺคิกาว นิรุตฺตินเยน โสวคฺคิกา, ทกฺขิณาสทฺทาเปกฺขาย จ สพฺพตฺถ อิตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส. สุโขติ สุขูปาโย อิฏฺโฐ กนฺโต. อคฺเคติ อุฬาเร. อตฺตนา ปริภุญฺชิตพฺพํ พาหิรํ รูปํ, อตฺตโน วณฺณโปกฺขรตา วณฺโณติ อยเมเตสํ วิเสโส. ทกฺขนฺติ วฑฺฒนฺติ เอตายาติ ทกฺขิณา, ปริจฺจาคมยํ ปุญฺญนฺติ อาห ‘‘ทกฺขิณํ ทาน’’นฺติ.

Ayakāra là thợ rèn. Dantakāra là thợ tiện. Cittakāra là họa sĩ. Bằng từ ādi, bao gồm thợ mộc, thư ký, thợ đan, thợ nề, thợ khắc gỗ... Diṭṭheva dhamme là trong chính đời này. (Ngài) chỉ ra bằng cách hoàn thành nguyên nhân. Sandiṭṭhikam eva có nghĩa là: có thể được thấy bởi chính mình, được tự mình trải nghiệm, hiển nhiên trước mắt, vì không phải là quả ở đời sau. Upajīvanti là sống nương nhờ. Sukhitaṃ là đã đạt được hạnh phúc. Chính trạng thái đầy đủ sức mạnh và năng lực là pīṇana, nên ngài nói “pīṇitaṃ là đầy đủ sức mạnh và năng lực”. Uparī là ở cõi trời. Uddhaṃ cũng vậy. Vì cõi đó ở trên cõi người. Aggaṃ là cao tột, là quả. Vị thầy đã nói: “Vì nghiệp đã được làm, quả được sinh ra, quả ấy của nghiệp giống như ngọn lửa”. Hơn nữa, sagga là quả tối thượng. Sagga là rất cao tột, có nghĩa là xứng đáng tạo ra quả của chính nó gồm mười loại như sắc, thanh... Suaggikā theo quy tắc ngữ nguyên trở thành sovaggikā, và tùy thuộc vào từ dakkhiṇā, ở mọi nơi đều chỉ định bằng nữ tính. Sukho là phương tiện của hạnh phúc, được mong muốn, được yêu thích. Agge là cao quý. Sắc bên ngoài được tự mình hưởng thụ là rūpa, vẻ đẹp của sắc của chính mình là vaṇṇa, đây là sự khác biệt giữa chúng. Họ tăng trưởng, phát triển nhờ cái này, nên gọi là dakkhiṇā. Phước báu bao gồm sự xả ly, nên ngài nói “dakkhiṇaṃ là sự bố thí”.

มคฺโค สามญฺญํ สมิตปาปสงฺขาตสฺส สมณสฺส ภาโวติ กตฺวา, ตสฺส วิปากตฺตา อริยผลํ สามญฺญผลํ. ‘‘ยถาหา’’ติอาทินา มหาวคฺคสํยุตฺตปาฬิวเสน ตทตฺถํ สาเธติ. ตํ เอส ราชา น ชานาติ อริยธมฺมสฺส อโกวิทตาย. ยสฺมา ปเนส ‘‘ทาสกสฺสกาทิภูตานํ ปพฺพชิตานํ โลกโต อภิวาทนาทิลาโภ สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ นามา’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อตฺถิ นุ โข โกจิ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อีทิสมตฺถํ ชานนฺโต’’ติ วีมํสนฺโต ปูรณาทิเก ปุจฺฉิตฺวา เตสํ กถาย อนธิคตวิตฺโต ภควนฺตมฺปิ เอตมตฺถํ ปุจฺฉิ. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทาสกสฺสโกปมํ สนฺธาย ปุจฺฉตี’’ติ.

Con đường là sāmañña (sa-môn quả) vì là trạng thái của vị sa-môn, người được gọi là đã dập tắt các điều ác; vì là quả của con đường đó, nên thánh quả là sa-môn quả. Bằng câu bắt đầu bằng “Yathāha”, ngài chứng minh ý nghĩa đó theo kinh Mahāvaggasaṃyutta. Vị vua này không biết điều đó vì không thông thạo thánh pháp. Hơn nữa, vì vị vua này, sau khi suy nghĩ rằng “việc những người xuất gia vốn là nô lệ, nông dân... nhận được sự đảnh lễ... từ thế gian là sa-môn quả hiện tiền”, đã tìm hiểu “có sa-môn hay bà-la-môn nào biết được ý nghĩa như vậy không?”, rồi hỏi Pūraṇa... và không hài lòng với câu trả lời của họ, nên đã hỏi Đức Thế Tôn về ý nghĩa này. Do đó, đã được nói rằng “ngài hỏi nhắm đến ví dụ về người nô lệ và nông dân”.

ราชามจฺจาติ [Pg.35] ราชกุลสมุทาคตา อมจฺจา, อนุยุตฺตกราชาโน เจว อมจฺจา จาติปิ อตฺโถ. กณฺหปกฺขนฺติ ยถาปุจฺฉิเต อตฺเถ ลพฺภมานทิฏฺฐิคตูปสํหิตํ สํกิเลสปกฺขํ. สุกฺกปกฺขนฺติ ตพฺพิธุรํ อุปริ สุตฺตาคตํ โวทานปกฺขํ. สมณโกลาหลนฺติ สมณโกตูหลํ ตํ ตํ สมณวาทานํ อญฺญมญฺญวิโรธํ. สมณภณฺฑนนฺติ เตเนว วิโรเธน ‘‘เอวํวาทีนํ เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ อยํ โทโส, เอวํวาทีนํ เตสํ อยํ โทโส’’ติ เอวํ ตํ ตํ วาทสฺส ปริภาสนํ. อิสฺสรานุวตฺตโก หิ โลโกติ ธมฺมตาทสฺสเนน ตทตฺถสมตฺถนํ. อตฺตโน เทสนาโกสลฺเลน รญฺโญ ภารํ กโรนฺโต, น ตทญฺเญน ปรวมฺภนาทิการเณน.

Rājāmaccā là các vị quan xuất thân từ hoàng tộc, hoặc cũng có nghĩa là các vị vua chư hầu và các vị quan. Kaṇhapakkhanti (hắc phần) là phần phiền não liên quan đến tà kiến có được trong vấn đề được hỏi. Sukkapakkhaṃ (bạch phần) là phần thanh tịnh, trái ngược với điều đó, được đề cập trong kinh ở trên. Samaṇakolāhalaṃ là sự ồn ào của các sa-môn, sự mâu thuẫn lẫn nhau giữa các học thuyết của các sa-môn khác nhau. Samaṇabhaṇḍanaṃ là sự chỉ trích các học thuyết khác nhau, chính vì sự mâu thuẫn đó, rằng “đây là lỗi của các sa-môn, bà-la-môn có thuyết như vậy, đây là lỗi của họ có thuyết như vậy”. “Thế gian quả thật đi theo người có quyền lực” là sự hỗ trợ cho ý nghĩa đó bằng cách chỉ ra bản chất tự nhiên. (Ngài làm vậy) để làm nhẹ gánh cho nhà vua bằng sự khéo léo thuyết pháp của mình, chứ không phải vì lý do nào khác như chê bai người khác.

๑๖๔. นุ-สทฺโท วิย โน-สทฺโทปิ ปุจฺฉายํ นิปาโตติ อาห ‘‘อภิชานาสิ นู’’ติ. อยญฺจาติ เอตฺถ จ-สทฺโท น เกวลํ อภิชานาสิปเทเนว, อถ โข ‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ ปเทน จาติ สมุจฺจยตฺโถ. กถํ โยเชตพฺโพติ อนุโยคมปเนติ ‘‘อิทญฺหี’’ติอาทินา. ปุจฺฉิตา นูติ ปุพฺเพ ปุจฺฉํ กตฺตา นุ. นํ ปุฏฺฐภาวนฺติ ตาทิสํ ปุจฺฉิตภาวํ อภิชานาสิ นุ. น เต สมฺมุฏฺฐนฺติ ตว น ปมุฏฺฐํ วตาติ อตฺโถ. อผาสุกภาโวติ ตถา ภาสเนน อสุขภาโว. ปณฺฑิตปติรูปกานนฺติ (สามํ วิย อตฺตโน สกฺการานํ ปณฺฑิตภาสานํ) อามํ วิย ปกฺกานํ ปณฺฑิตา ภาสานํ. (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๖๓) ปาฬิปทอตฺถพฺยญฺชเนสูติ ปาฬิสงฺขาเต ปเท, ตทตฺเถ ตปฺปริยาปนฺนกฺขเร จ, วากฺยปริยาโย วา พฺยญฺชนสทฺโท ‘‘อกฺขรํ ปทํ พฺยญฺชน’’นฺติอาทีสุ (เนตฺติ. ๒๘) วิย. ภควโต รูปํ สภาโว วิย รูปมสฺสาติ ภควนฺตรูโป, ภควา วิย เอกนฺตปณฺฑิโตติ อตฺโถ.

164. Giống như từ nu, từ no cũng là một tiểu từ dùng trong câu hỏi, nên ngài nói “abhijānāsi nū”. Ở đây trong “Ayañca”, từ ca không chỉ kết hợp với từ abhijānāsi, mà còn với từ “pucchitā”, do đó nó có nghĩa là kết hợp. Ngài loại bỏ câu hỏi “Nên kết hợp như thế nào?” bằng câu bắt đầu bằng “idañhi”. Pucchitā nū có nghĩa là “trước đây ngươi có hỏi không?”. Naṃ puṭṭhabhāvaṃ có nghĩa là “ngươi có biết việc đã hỏi như vậy không?”. Na te sammuṭṭhaṃ có nghĩa là “mong rằng ngươi không quên”. Aphāsukabhāvo là trạng thái không thoải mái do nói như vậy. Paṇḍitapatirūpakānaṃ là của những người nói lời lẽ của bậc trí cho những người tôn kính họ, như thể chính họ biết. Pāḷipadaatthabyañjanesu có nghĩa là trong từ được gọi là Pāli, trong ý nghĩa của nó, và trong các chữ cái thuộc về nó; hoặc, từ byañjana là một từ đồng nghĩa với câu (vākya), như trong “chữ cái, từ, câu”... Người này có bản chất (rūpa) giống như bản chất (sabhāvo) của Đức Thế Tôn, nên là bhagavantarūpo; có nghĩa là, người đó là một bậc trí giả hoàn toàn như Đức Thế Tôn.

ปูรณกสฺสปวาทวณฺณนา

Chú giải về học thuyết của Pūraṇa Kassapa

๑๖๕. เอกมิทาหนฺติ เอตฺถ อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ, เอกํ สมยมิจฺเจว อตฺโถ. สมฺโมเทติ สมฺโมทนํ กโรตีติ สมฺโมทนียํ. อนียสทฺโท หิ พหุลา กตฺวตฺถาภิธายโก ยถา ‘‘นิยฺยานิกา’’ติ, (ธ. ส. สุตฺตนฺตทุกมาติกา ๙๗) สมฺโมทนํ วา ชเนตีติ สมฺโมทนิยํ ตทฺธิตวเสน. สริตพฺพนฺติ สารณียํ, สรณสฺส อนุจฺฉวิกนฺติ วา สารณิยํ, เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺโมทชนกํ สริตพฺพยุตฺตก’’นฺติ วุตฺตํ, สริตพฺพยุตฺตกนฺติ จ สรณานุจฺฉวิกนฺติ อตฺโถ.

165. Trong câu 'Ekamidāhaṃ', 'idaṃ' ở đây chỉ là một tiểu từ (nipāta), ý nghĩa chỉ là 'vào một thời'. 'Sammodanīyaṃ' (đáng hoan hỷ) là vì nó làm cho hoan hỷ, tạo ra sự hoan hỷ. Thật vậy, hậu tố 'anīya' thường biểu thị ý nghĩa chủ động, giống như trong từ 'niyyānikā'. Hoặc, 'sammodanīyaṃ' là vì nó làm phát sinh sự hoan hỷ, theo cách thành lập từ phái sinh (taddhita). 'Sāraṇīyaṃ' (đáng ghi nhớ) là vì nó nên được ghi nhớ. Hoặc, 'sāraṇīyaṃ' là vì nó thích hợp cho việc ghi nhớ. Để chỉ rõ ý nghĩa này, câu nói 'làm phát sinh sự hoan hỷ, thích hợp để được ghi nhớ' đã được nói ra. Và 'saritabbayuttakaṃ' có nghĩa là 'thích hợp cho việc ghi nhớ'.

๑๖๖. สหตฺถาติ [Pg.36] สหตฺเถเนว, เตน สุทฺธกตฺตารํ ทสฺเสติ, อาณตฺติยาติ ปน เหตุกตฺตารํ, นิสฺสคฺคิยถาวราทโยปิ อิธ สหตฺถ กรเณเนว สงฺคหิตา. หตฺถาทีนีติ หตฺถปาทกณฺณนาสาทีนิ. ปจนํ ทหนํ วิพาธนนฺติ อาห ‘‘ทณฺเฑน อุปฺปีเฬนฺตสฺสา’’ติ. ปปญฺจสูทนิยํ นาม มชฺฌิมาคมฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ปจโต’’ติ เอตสฺส ‘‘ตชฺเชนฺตสฺส วา’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๙๗) ทุติโยปิ อตฺโถ วุตฺโต, อิธ ปน ตชฺชนํ, ปริภาสนญฺจ ทณฺเฑน สงฺคเหตฺวา ‘‘ทณฺเฑน อุปฺปีเฬนฺตสฺส อิจฺเจว วุตฺต’’นฺติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๖๖) อาจริเยน วุตฺตํ, อธุนา ปน โปตฺถเกสุ ‘‘ตชฺเชนฺตสฺส วา’’ติ ปาโฐปิ พหุโส ทิสฺสติ. โสกนฺติ โสกการณํ, โสจนนฺติปิ ยุชฺชติ การณสมฺปาทเนน ผลสฺสปิ กตฺตพฺพโต. ปเรหีติ อตฺตโน วจนกเรหิ กมฺมภูเตหิ. ผนฺทโตติ เอตฺถ ปรสฺส ผนฺทนวเสน สุทฺธกตฺตุตฺโถ น ลพฺภติ, อถ โข อตฺตโน ผนฺทนวเสเนวาติ อาห ‘‘ปรํ ผนฺทนฺตํ ผนฺทนกาเล สยมฺปิ ผนฺทโต’’ติ, อตฺตนา กเตน ปรสฺส วิพาธนปโยเคน สยมฺปิ ผนฺทโตติ อตฺโถ. ‘‘อติปาตาปยโต’’ติ ปทํ สุทฺธกตฺตริ, เหตุกตฺตริ จ ปวตฺตตีติ ทสฺเสติ ‘‘หนนฺตสฺสาปิ หนาเปนฺตสฺสาปี’’ติ อิมินา. สพฺพตฺถาติ ‘‘อาทิยโต’’ติอาทีสุ. กรณการณวเสนาติ สยํการปรํการวเสน.

166. 'Sahatthā' có nghĩa là 'chính tay mình'; bằng từ này, ngài chỉ ra chủ động cách (suddhakattā). Còn 'āṇattiyā' thì chỉ ra sử dịch cách (hetukattā). Các hành động như ra lệnh từ bỏ (nissaggiya), ra lệnh cố định (thāvara)... ở đây cũng được bao gồm bởi hành động tự tay làm. 'Hatthādīni' là tay, chân, tai, mũi, v.v. 'Pacanaṃ' là đốt cháy, làm tổn hại, nên ngài nói 'đối với người đàn áp bằng gậy'. Tuy nhiên, trong Chú giải Trung Bộ Kinh tên là Papañcasūdanī, ý nghĩa thứ hai của từ 'pacato' được nói là 'đối với người dọa nạt'. Nhưng ở đây, việc dọa nạt và chửi mắng được bao gồm trong (hành động) bằng gậy, và chỉ được nói là 'đối với người đàn áp bằng gậy', như lời vị thầy đã nói. Nhưng hiện nay, trong các bản kinh, câu 'tajjentassa vā' cũng được thấy nhiều. 'Sokaṃ' là nguyên nhân của sầu muộn; ý nghĩa 'sự sầu muộn' cũng thích hợp, vì khi nguyên nhân được hoàn thành thì kết quả cũng được xem như đã được làm. 'Parehi' là bởi những người khác, tức là những người vâng lời mình, là đối tượng của hành động. Trong từ 'phandato', ý nghĩa chủ động cách theo sự rung động của người khác là không có được, mà chỉ có được theo sự rung động của chính mình. Do đó, ngài nói 'khi làm người khác rung động, vào lúc rung động, chính mình cũng rung động'. Ý nghĩa là: 'đối với người tự mình rung động bởi hành động gây tổn hại cho người khác do chính mình làm ra'. Từ 'atipātāpayato' diễn ra ở cả chủ động cách và sử dịch cách, ngài chỉ ra điều này bằng câu 'của người giết và của người sai giết'. 'Sabbattha' là trong các trường hợp như 'ādiyato', v.v. 'Karaṇakāraṇavasena' là theo cách tự mình làm và sai người khác làm.

ฆรภิตฺติยา อนฺโต จ พหิ จ สนฺธิ ฆรสนฺธิ. กิญฺจิปิ อเสเสตฺวา นิรวเสโส โลโป วิลุมฺปนํ นิลฺโลโปติ อาห ‘‘มหาวิโลป’’นฺติ. เอกาคาเร นิยุตฺโต วิโลโป เอกาคาริโก. เตนาห ‘‘เอกเมวา’’ติอาทิ. ‘‘ปริปนฺเถ ติฏฺฐโต’’ติ เอตฺถ อจฺฉินฺทนตฺถเมว ติฏฺฐตีติ อยมตฺโถ ปกรณโต สิทฺโธติ ทสฺเสติ ‘‘อาคตาคตาน’’นฺติอาทินา. ‘‘ปริโต สพฺพโส ปนฺเถ หนนํ ปริปนฺโถ’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๖๖) อยมตฺโถปิ อาจริเยน วุตฺโต. กโรมีติ สญฺญายาติ สญฺเจตนิกภาวมาห, เตเนตํ ทสฺเสติ ‘‘สญฺจิจฺจ กโรโตปิ น กรียติ นาม, ปเคว อสญฺจิจฺจา’’ติ. ปาปํ น กรียตีติ ปุพฺเพ อสโต อุปฺปาเทตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ปาปํ อกตเมว นาม. เตนาห ‘‘นตฺถิ ปาป’’นฺติ.

'Gharasandhi' là chỗ nối bên trong và bên ngoài của vách nhà. 'Nillopo' là sự cướp bóc, cướp giật không chừa lại bất cứ thứ gì, không còn sót lại, nên ngài nói là 'mahāvilopaṃ' (sự cướp bóc lớn). 'Ekāgāriko' là sự cướp bóc liên quan đến một ngôi nhà. Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng 'ekameva'. Trong câu 'paripanthe tiṭṭhato', ý nghĩa 'đứng đó chỉ để cướp giật' được thành tựu theo văn cảnh, ngài chỉ ra điều này bằng câu bắt đầu bằng 'āgatāgatānaṃ'. Ý nghĩa 'paripantho' là 'việc giết hại, cướp bóc trên mọi nẻo đường' cũng được vị thầy nói. Bằng câu 'karomīti saññāya', ngài nói lên trạng thái có chủ ý. Bằng câu đó, ngài chỉ ra ý nghĩa này: 'Ngay cả người làm với chủ ý cũng được xem là không làm (điều ác), huống nữa là người làm không có chủ ý'. 'Pāpaṃ na karīyati' (điều ác không được làm) có nghĩa là điều ác thực sự không được làm, vì không thể làm phát sinh cái không có từ trước. Do đó, ngài nói 'natthi pāpaṃ' (không có điều ác).

ยทิ เอวํ กถํ สตฺตา ปาเป ปวตฺตนฺตีติ อตฺตโน วาเท ปเรหิ อาโรปิตํ โทสมปเนตุกาโม ปูรโณ อิมมตฺถมฺปิ ทสฺเสตีติ อาห ‘‘สตฺตา ปนา’’ติอาทิ. สญฺญามตฺตเมตํ ‘‘ปาปํ กโรนฺตี’’ติ, ปาปํ [Pg.37] ปน นตฺเถวาติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ กิรสฺส โหติ – อิเมสํ สตฺตานํ หึสาทิกิริยา อตฺตานํ น ปาปุณาติ ตสฺส นิจฺจตาย นิพฺพิการตฺตา, สรีรํ ปน อเจตนํ กฏฺฐกลิงฺครูปมํ, ตสฺมึ วิโกปิเตปิ น กิญฺจิ ปาปนฺติ. ปริยนฺโต วุจฺจติ เนมิ ปริโยสาเน ฐิตตฺตา. เตน วุตฺตํ อาจริเยน ‘‘นิสิตขุรมยเนมินา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๖๖). ทุติยวิกปฺเป จกฺกปริโยสานเมว ปริยนฺโต, ขุเรน สทิโส ปริยนฺโต ยสฺสาติ ขุรปริยนฺโต. ขุรคฺคหเณน เจตฺถ ขุรธารา คหิตา ตทวโรธโต. ปาฬิยํ จกฺเกนาติ จกฺกาการกเตน อาวุธวิเสเสน. ตํ มํสขลกรณสงฺขาตํ นิทานํ การณํ ยสฺสาติ ตโตนิทานํ, ‘‘ปจฺจตฺตวจนสฺส โตอาเทโส, สมาเส จสฺส โลปาภาโว’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๒๑) อฏฺฐกถาสุ วุตฺโต. ‘‘ปจฺจตฺตตฺเถ นิสฺสกฺกวจนมฺปิ ยุชฺชตี’’ติ (สารตฺถ. ฏี. ปฐมมหาสงฺคีติกถาวณฺณนา) อาจริยสาริปุตฺตตฺเถโร. ‘‘การณตฺเถ นิปาตสมุทาโย’’ติปิ อกฺขรจินฺตกา.

Nếu vậy, tại sao chúng sanh lại hành động trong điều ác? Pūraṇa, muốn bác bỏ lỗi lầm mà người khác gán cho học thuyết của mình trước sự chất vấn này, đã chỉ ra ý nghĩa này, do đó ngài nói câu bắt đầu bằng 'sattā pana'. Câu nói 'họ làm điều ác' chỉ là một khái niệm (saññā); nhưng thực ra, điều ác không hề có, đó là điều đã được nói. Dường như tâm của ông ta là như vầy: Hành động sát hại... của những chúng sanh này không chạm đến tự ngã (attā), vì nó là thường hằng, bất biến. Còn thân thể thì vô tri, giống như khúc gỗ, vỏ trấu; dù thân thể đó bị hủy hoại, cũng không có chút tội lỗi nào. Vành bánh xe ('nemi') được gọi là 'pariyanto' (biên tế) vì nó ở cuối cùng. Do đó, vị thầy đã nói câu 'nisitakhuramayaneminā'. Trong phương án thứ hai, chính cái cuối cùng của bánh xe là 'pariyanto'. 'Khurapariyanto' là (bánh xe) có vành giống như lưỡi dao cạo. Và ở đây, bằng việc dùng từ 'khura', lưỡi bén của dao cạo được hiểu ngầm, vì nó được bao hàm trong đó. Trong Pāli, 'cakkena' là bằng một loại vũ khí đặc biệt được làm theo hình bánh xe. 'Tatonidānaṃ' là (điều ác) có nguyên nhân, lý do được gọi là 'việc làm thành một đống thịt'. Trong các Chú giải có nói rằng: 'hậu tố 'to' là sự thay thế cho biến cách thứ nhất, và trong hợp từ thì nó không bị lược bỏ'. Trưởng lão Sāriputta, vị thầy, nói rằng: 'Trong ý nghĩa của biến cách thứ nhất, biến cách thứ năm cũng thích hợp'. Các nhà ngữ pháp học cũng nói rằng đó là một cụm tiểu từ mang ý nghĩa nguyên nhân.

คงฺคาย ทกฺขิณทิสา อปฺปติรูปเทโส, อุตฺตรทิสา ปน ปติรูปเทโสติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทกฺขิณญฺเจ’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตญฺจ เทสทิสาปเทเสน ตนฺนิวาสิโน สนฺธายาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ทกฺขิณตีเร’’ติอาทิมาห. หนนทานกิริยา หิ ตทายตฺตา. มหายาคนฺติ มหาวิชิตรญฺโญ ยญฺญสทิสมฺปิ มหายาคํ. ทมสทฺโท อินฺทฺริยสํวรสฺส, อุโปสถสีลสฺส จ วาจโกติ อาห ‘‘อินฺทฺริยทเมน อุโปสถกมฺเมนา’’ติ. เกจิ ปน อุโปสถกมฺเมนา’ติ อิทํ อินฺทฺริยทมสฺส วิเสสนํ, ตสฺมา ‘อุโปสถกมฺมภูเตน อินฺทฺริยทเมนา’ติ’’ อตฺถํ วทนฺติ, ตทยุตฺตเมว ตทุภยตฺถวาจกตฺตา ทมสทฺทสฺส, อตฺถทฺวยสฺส จ วิเสสวุตฺติโต. อธุนา หิ กตฺถจิ โปตฺถเก วา-สทฺโท, จ-สทฺโทปิ ทิสฺสติ. สีลสํยเมนาติ ตทญฺเญน กายิกวาจสิกสํวเรน. สจฺจวจเนนาติ อโมสวชฺเชน. ตสฺส วิสุํ วจนํ โลเก ครุตรปุญฺญสมฺมตภาวโต. ยถา หิ ปาปธมฺเมสุ มุสาวาโท ครุตโร, เอวํ ปุญฺญธมฺเมสุ อโมสวชฺโช. เตนาห ภควา อิติวุตฺตเก –

Với ý nghĩa rằng: “Phương nam của sông Gaṅgā là nơi không thích hợp, còn phương bắc là nơi thích hợp”, (Pūraṇa) đã nói câu bắt đầu bằng “dakkhiṇañce”. Và để chỉ ra rằng lời nói ấy là nhắm đến các chúng sanh cư ngụ ở nơi ấy bằng cách nêu lên vùng miền và phương hướng, (vị Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng “dakkhiṇatīre”. Vì rằng các hành vi giết chóc và bố thí đều tùy thuộc vào nơi ấy. Mahāyāgaṃ (đại tế đàn) có nghĩa là đại tế đàn thậm chí tương tự như lễ tế đàn của vua Mahāvijita. Do từ “dama” có nghĩa là sự thu thúc các căn và cũng là giới Uposatha, nên (vị Chú giải) đã nói: “bằng sự điều phục các căn và bằng hành vi Uposatha”. Tuy nhiên, một số vị cho rằng “uposathakammenā” ở đây là tính từ của “indriyadamassa”, do đó họ giải thích ý nghĩa là: “bằng sự điều phục các căn vốn đã trở thành hành vi Uposatha”. Điều đó không hợp lý, vì từ “dama” có nghĩa cho cả hai trường hợp ấy, và vì việc nói đến hai ý nghĩa là một cách diễn đạt đặc biệt. Hơn nữa, ngày nay trong một số bản kinh văn, người ta thấy có từ “vā” hoặc từ “ca”. Sīlasaṃyamena có nghĩa là bằng sự thu thúc thân và khẩu khác với những điều trên. Saccavacanena có nghĩa là bằng lời nói không sai lạc. Việc nói riêng về điều này là do trong đời nó được xem là một phước nghiệp trọng đại hơn. Ví như trong các pháp ác, nói dối là trọng tội hơn, cũng vậy, trong các pháp phước, lời nói không sai lạc là trọng đại hơn. Do đó, đức Thế Tôn đã dạy trong kinh Itivuttaka rằng:

‘‘เอกธมฺมํ [Pg.38] อตีตสฺส, มุสาวาทิสฺส ชนฺตุโน;

วิติณฺณปรโลกสฺส, นตฺถิ ปาปํ อการิย’’นฺติ. (อิติวุ. ๒๗);

“Đối với người đã vượt qua một pháp, là người nói dối, đã từ bỏ đời sau, thì không có điều ác nào mà không thể làm.”

ปวตฺตีติ โย กโรติ, ตสฺส สนฺตาเน ผลุปฺปาทปจฺจยภาเวน อุปฺปตฺติ. เอวญฺหิ ‘‘นตฺถิ กมฺมํ, นตฺถิ กมฺมผล’’นฺติ อกิริยวาทสฺส ปริปุณฺณตา. สติ หิ กมฺมผเล กมฺมานมกิริยภาโว กถํ ภวิสฺสติ. สพฺพถาปีติ ‘‘กโรโต’’ติอาทินา วุตฺเตน สพฺพปฺปกาเรนปิ.

Pavatti (sự diễn tiến) có nghĩa là sự phát sinh trong dòng tương tục của người hành động, với vai trò là điều kiện cho sự sinh khởi của quả. Vì rằng như vậy, thuyết vô hành (akiriyavāda) chủ trương “không có nghiệp, không có quả của nghiệp” mới được trọn vẹn. Thật vậy, khi có quả của nghiệp, làm sao có thể có tình trạng không hành động của các nghiệp được? Sabbathāpi (trong mọi trường hợp) có nghĩa là bằng tất cả mọi cách đã được nói đến, bắt đầu bằng “karoto”.

ลพุชนฺติ ลิกุจํ. ปาปปุญฺญานํ กิริยเมว ปฏิกฺขิปติ, น รญฺญา ปุฏฺฐํ สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ พฺยากโรตีติ อธิปฺปาโย. อิทญฺหิ อวธารณํ วิปากปฏิกฺเขปนิวตฺตนตฺถํ. โย หิ กมฺมํ ปฏิกฺขิปติ, เตน อตฺถโต วิปาโกปิ ปฏิกฺขิตฺโตเยว นาม โหติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘กมฺมํ ปฏิพาหนฺเตนาปี’’ติอาทิ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๗๐-๑๗๒).

Labujaṃ có nghĩa là trái likuca. Ý nghĩa là: (vị ấy) chỉ bác bỏ hành vi thiện và ác, chứ không giải thích về quả Sa-môn hiện kiến mà nhà vua đã hỏi. Thật vậy, sự nhấn mạnh này (từ eva) là nhằm mục đích ngăn chặn việc bác bỏ quả (vipāka). Vì rằng người nào bác bỏ nghiệp, thì trên thực tế, người ấy cũng được xem là đã bác bỏ cả quả của nghiệp. Do đó, sẽ được nói rằng: “kammaṃ paṭibāhantenāpi” (dù cho người ấy có phủ nhận nghiệp)...

ปฏิราชูหิ อนภิภวนียภาเวน วิเสสโต ชิตนฺติ วิชิตํ, เอกสฺส รญฺโญ อาณาปวตฺติเทโส. ‘‘มา มยฺหํ วิชิเต วสถา’’ติ อปสาทนา ปพฺพชิตสฺส ปพฺพาชนสงฺขาตา วิเหฐนาเยวาติ วุตฺตํ ‘‘วิเหเฐตพฺพ’’นฺติ. เตน วุตฺตสฺส อตฺถสฺส ‘‘เอวเมต’’นฺติ อุปธารณํ สลฺลกฺขณํ อุคฺคณฺหนํ, ตทมินา ปฏิกฺขิปตีติ อาห ‘‘สารโต อคฺคณฺหนฺโต’’ติ. ตสฺส ปน อตฺถสฺส อทฺธนิยภาวาปาทนวเสน จิตฺเตน สนฺธารณํ นิกฺกุชฺชนํ, ตทมินา ปฏิกฺขิปตีติ ทสฺเสติ ‘‘สารวเสเนว…เป… อฏฺฐเปนฺโต’’ติ อิมินา. สารวเสเนวาติ อุตฺตมวเสเนว, อวิตถตฺตา วา ปเรหิ อนุจฺจาลิโต ถิรภูโต อตฺโถ อเผคฺคุภาเวน สาโรติ วุจฺจติ, ตํวเสเนวาติ อตฺโถ. นิสฺสรณนฺติ วฏฺฏโต นิยฺยานํ. ปรมตฺโถติ อวิปรีตตฺโถ, อุตฺตมสฺส วา ญาณสฺสารมฺมณภูโต อตฺโถ. พฺยญฺชนํ ปน เตน อุคฺคหิตญฺเจว นิกฺกุชฺชิตญฺจ ตถาเยว ภควโต สนฺติเก ภาสิตตฺตา.

Vijitaṃ (vương quốc) có nghĩa là được chinh phục một cách đặc biệt do không thể bị các vua thù địch xâm chiếm; đó là vùng đất mà mệnh lệnh của một vị vua có hiệu lực. Việc xua đuổi bằng cách nói: “Các ngươi không được sống trong vương quốc của ta” chính là sự làm phiền não gọi là trục xuất (pabbājana) đối với người bị trục xuất, do đó đã nói là “viheṭhetabbaṃ” (nên bị làm phiền não). Việc xác định (upadhāraṇa), ghi nhận (sallakkhaṇa), và nắm bắt (uggaṇhana) ý nghĩa mà vị ấy (Pūraṇa) đã nói là “việc ấy là như vậy”, thì (nhà vua) đã bác bỏ điều đó bằng câu hỏi này, do đó (vị Chú giải) nói: “sārato aggaṇhanto” (không nắm bắt được cốt tủy). Hơn nữa, việc tâm ghi nhớ (cittena sandhāraṇa) ý nghĩa đó bằng cách làm cho nó trở nên lâu dài được gọi là nikkujjana (sự xác lập), thì (nhà vua) đã bác bỏ điều đó bằng câu hỏi này, (vị Chú giải) chỉ ra điều này qua cụm từ “sāravaseneva… aṭṭhapento”. Sāravaseneva có nghĩa là theo cách tối thượng, hoặc vì không sai sự thật, một ý nghĩa vững chắc, không bị người khác lay chuyển, được gọi là sāro (cốt tủy) do không có vỏ trấu; ý nghĩa là theo cách cốt tủy ấy. Nissaraṇaṃ (sự giải thoát) là sự thoát ra khỏi vòng luân hồi. Paramattho (nghĩa rốt ráo) là ý nghĩa không sai lạc, hoặc là ý nghĩa trở thành đối tượng của trí tuệ tối thượng. Tuy nhiên, về phần văn tự (byañjana), thì (nhà vua) đã vừa nắm bắt vừa xác lập, vì nó đã được nói đúng như vậy trước sự hiện diện của đức Thế Tôn.

มกฺขลิโคสาลวาทวณฺณนา

Giải Thích Về Thuyết Của Makkhali Gosāla

๑๖๘. อุภเยนาติ เหตุปจฺจยปฏิเสธวจเนน. ‘‘วิชฺชมานเมวา’’ติ อิมินา สภาวโต วิชฺชมานสฺเสว ปฏิกฺขิปเน ตสฺส อญฺญาณเมว การณนฺติ ทสฺเสติ. สํกิเลสปจฺจยนฺติ สํกิลิสฺสนสฺส มลีนสฺส การณํ[Pg.39]. วิสุทฺธิปจฺจยนฺติ สํกิเลสโต วิสุทฺธิยา โวทานสฺส ปจฺจยํ. อตฺตกาเรติ ปจฺจตฺตวจนสฺส เอ-การวเสน ปทสิทฺธิ ยถา ‘‘วนปฺปคุมฺเพ ยถา ผุสิตคฺเค’’ติ, (ขุ. ปา. ๑๓; สุ. นิ. ๒๓๖) ปจฺจตฺตตฺเถ วา ภุมฺมวจนํ ยถา ‘‘อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมิ’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๑๙๔), ตเทวตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘อตฺตกาโร’’ติ อิมินา. โส จ เตน เตน สตฺเตน อตฺตนา กาตพฺพกมฺมํ, อตฺตนา นิปฺผาเทตพฺพปโยโค วา. เตนาห ‘‘เยนา’’ติอาทิ. สพฺพญฺญุตนฺติ สมฺมาสมฺโพธึ. ตนฺติ อตฺตนา กตกมฺมํ. ทุติยปเทนาติ ‘‘นตฺถิ ปรกาเร’’ติ ปเทน. ปรกาโร จ นาม ปรสฺส วาหสา อิชฺฌนกปโยโค. เตน วุตฺตํ ‘‘ยํ ปรการ’’นฺติอาทิ. โอวาทานุสาสนินฺติ โอวาทภูตมนุสาสนึ, ปฐมํ วา โอวาโท, ปจฺฉา อนุสาสนี. ‘‘ปรการ’’นฺติ ปทสฺส อุปลกฺขณวเสน อตฺถทสฺสนญฺเจตํ, โลกุตฺตรธมฺเม ปรการาวสฺสโย นตฺถีติ อาห ‘‘ฐเปตฺวา มหาสตฺต’’นฺติ. อตฺเถเวส โลกิยธมฺเม ยถา ตํ อมฺหากํ โพธิสตฺตสฺส อาฬารุทเก นิสฺสาย ปญฺจาภิญฺญาโลกิยสมาปตฺติลาโภ, ตญฺจ ปจฺฉิมภวิกมหาสตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ, ปจฺเจกโพธิสตฺตสฺสปิ เอตฺเถว สงฺคโห เตสมฺปิ ตทภาวโต. มนุสฺสโสภคฺยตนฺติ มนุสฺเสสุ สุภคภาวํ. เอวนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน กมฺมวาทสฺส, กิริยวาทสฺส จ ปฏิกฺขิปเนน. ชินจกฺเกติ ‘‘อตฺถิ ภิกฺขเว กมฺมํ กณฺหํ กณฺหวิปาก’’นฺติอาทิ (อ. นิ. ๔.๒๓๒) นยปฺปวตฺเต กมฺมานํ, กมฺมผลานญฺจ อตฺถิตาปริทีปเน พุทฺธสาสเน. ปจฺจนีกกถนํ ปหารทานสทิสนฺติ ‘‘ปหารํ เทติ นามา’’ติ.

168. Ubhayena có nghĩa là bằng lời nói phủ nhận nhân và duyên. Qua cụm từ “vijjamānameva”, (vị Chú giải) chỉ ra rằng trong việc bác bỏ cái thực sự hiện hữu theo tự tánh của nó, sự vô minh của ông ta chính là nguyên nhân. Saṃkilesapaccayaṃ có nghĩa là nguyên nhân của sự nhiễm ô, của sự vẩn đục. Visuddhipaccayaṃ có nghĩa là điều kiện cho sự thanh tịnh khỏi nhiễm ô, cho sự trong sạch. Trong từ attakāre, từ được hình thành do biến đổi đuôi của danh cách số ít thành “e”, ví như trong “vanappagumbe yathā phusitagge”. Hoặc, sở tại cách được dùng với nghĩa của danh cách, ví như trong “idampissa hoti sīlasmiṃ”. (Vị Chú giải) chỉ ra chính ý nghĩa đó bằng từ “attakāro”. Và đó (attakāra, tự lực) là hành động cần được thực hiện bởi chính chúng sanh ấy, hoặc là sự nỗ lực cần được hoàn thành bởi chính mình. Do đó, (vị Chú giải) đã nói “yena” v.v... Sabbaññutaṃ có nghĩa là Chánh Đẳng Giác. Taṃ có nghĩa là nghiệp do chính mình tạo ra. Dutiyapadena có nghĩa là bằng cụm từ thứ hai, tức là cụm từ “natthi parakāre”. Và parakāra (tha lực) là sự nỗ lực thành tựu nhờ vào sức mạnh của người khác. Do đó, đã được nói là “yaṃ parakāraṃ” v.v... Ovādānusāsaniṃ có nghĩa là lời chỉ dạy vốn là lời khuyên răn, hoặc trước hết là lời khuyên răn (ovāda), sau đó là lời chỉ dạy (anusāsani). Và đây là sự giải thích ý nghĩa bằng cách dùng hoán dụ cho từ “parakāra”. Vì trong các pháp siêu thế không có sự nương tựa vào tha lực, nên (vị Chú giải) đã nói: “ngoại trừ vị Đại sĩ”. Điều này (sự nương tựa vào tha lực) thực sự có trong các pháp thế gian, ví như Bồ-tát của chúng ta, nhờ nương tựa vào Āḷāra và Udaka mà đắc được năm thần thông và các thiền định thế gian. Và điều đó được nói là nhắm đến vị Đại sĩ trong kiếp chót. Các vị Độc Giác Bồ-tát cũng được bao gồm ở đây, vì đối với các vị ấy cũng không có sự nương tựa đó. Manussasobhagyataṃ có nghĩa là tình trạng may mắn giữa loài người. Evaṃ có nghĩa là bằng cách bác bỏ nghiệp luận và hành động luận theo cách đã nói. Trong Jinacakke có nghĩa là trong giáo pháp của đức Phật, vốn làm sáng tỏ sự tồn tại của nghiệp và quả của nghiệp, diễn tiến theo phương thức như: “Này các Tỳ-khưu, có nghiệp đen với quả đen” v.v... Lời nói đối nghịch thì tương tự như việc giáng một đòn, do đó (nói rằng) “được gọi là giáng một đòn”.

ยถาวุตฺตอตฺตการปรการาภาวโต เอว สตฺตานํ ปจฺจตฺตปุริสกาโร นาม โกจิ นตฺถีติ สนฺธาย ‘‘นตฺถิปุริสกาเร’’ติ ตสฺส ปฏิกฺขิปนํ ทสฺเสตุํ ‘‘เยนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เทวตฺตมฺปี’’ติอาทินา, ‘‘มนุสฺสโสภคฺยต’’นฺติอาทินา จ วุตฺตปฺปการา. ‘‘พเล ปติฏฺฐิตา’’ติ วตฺวา วีริยเมวิธ พลนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘วีริยํ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ. สตฺตานญฺหิ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิก นิพฺพานสมฺปตฺติอาวหํ วีริยพลํ นตฺถีติ โส ปฏิกฺขิปติ, นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ โวทานิยพลสฺส ปฏิกฺขิปนํ สํกิเลสิกสฺสาปิ พลสฺส เตน ปฏิกฺขิปนโต. ยทิ วีริยาทีนิ ปุริสการเววจนานิ, อถ กสฺมา เตสํ วิสุํ คหณนฺติ อาห ‘‘อิทํ โน วีริเยนา’’ติอาทิ. อิทํ โน วีริเยนาติ อิทํ ผลํ อมฺหากํ วีริเยน ปวตฺตํ. ปวตฺตวจนปฏิกฺเขปกรณวเสนาติ อญฺเญสํ ปวตฺตโวหารวจนสฺส ปฏิกฺเขปกรณวเสน[Pg.40]. วีริยถามปรกฺกมสมฺพนฺธเนน ปวตฺตพลวาทีนํ วาทสฺส ปฏิกฺเขปกรณวเสน ‘‘นตฺถิ พล’’นฺติ ปทมิว สพฺพานิเปตานิ เตน อาทียนฺตีติ อธิปฺปาโย. ตญฺจ วจนียตฺถโต วุตฺตํ, วจนตฺถโต ปน ตสฺสา ตสฺสา กิริยาย อุสฺสนฺนฏฺเฐน พลํ. สูรวีรภาวาวหฏฺเฐน วีริยํ. ตเทว ทฬฺหภาวโต, โปริสธุรํ วหนฺเตน ปวตฺเตตพฺพโต จ ปุริสถาโม. ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนวเสน ปวตฺติยา ปุริสปรกฺกโมติ เวทิตพฺพํ.

Chính vì không có sự tự tác và tha tác như đã nói, nên Ngài (Chú giải sư) đã nói câu “yenā’tiādi” (v.v… bằng cách nào) để trình bày sự bác bỏ của ông ấy (Makkhali) qua câu “natthipurisakāre” (không có sự nỗ lực của con người) với ý hướng rằng: “Đối với chúng sanh, không có bất cứ điều gì gọi là sự nỗ lực cá nhân của con người.” Và các loại (thành tựu) đã được nói đến bằng câu “devattampī’tiādinā” (v.v… cả cảnh trời) và “manussasobhagyatan’tiādinā” (v.v… sự tốt đẹp của loài người). Sau khi nói “bale patiṭṭhitā” (an trú trong sức mạnh), Ngài đã nói câu “vīriyaṃ katvā” (sau khi đã tinh tấn) để trình bày rằng: “Chính tinh tấn là sức mạnh ở đây.” Thật vậy, ông ấy (Makkhali) bác bỏ rằng: “Đối với chúng sanh, không có sức mạnh tinh tấn nào mang lại sự thành tựu ở hiện tại, ở đời sau, và sự thành tựu Niết-bàn.” Và việc bác bỏ sức mạnh thanh tịnh này chỉ là sự chỉ dẫn, vì sức mạnh ô nhiễm cũng bị ông ấy bác bỏ. Nếu (các từ) tinh tấn v.v… là đồng nghĩa với (từ) nỗ lực của con người, vậy tại sao lại đề cập đến chúng một cách riêng biệt? (Để trả lời cho sự chất vấn này), Ngài đã nói câu “idaṃ no vīriyenā’tiādi” (v.v… điều này của chúng ta là do tinh tấn). “Idaṃ no vīriyena” (điều này của chúng ta là do tinh tấn) có nghĩa là: “Kết quả này của chúng ta đã phát sanh do tinh tấn.” “Pavattavacanapaṭikkhepakaraṇavasena” (do việc bác bỏ lời nói thông thường) có nghĩa là: “Do việc bác bỏ lời nói theo cách dùng thông thường của người khác.” Với ý rằng: “Do việc bác bỏ quan điểm của những người chủ trương về kết quả phát sanh có liên quan đến tinh tấn, sức mạnh, và sự cố gắng, nên tất cả những (từ) này cũng được bao gồm bởi từ đó (tức là ‘pavatta vacana paṭikkhepa karaṇavasena’), giống như từ ‘natthi balaṃ’ (không có sức mạnh).” Và điều đó được nói theo nghĩa của từ được nói đến, còn theo nghĩa của từ ngữ thì: Do nghĩa là sự vượt trội trong từng hành động, nên gọi là “sức mạnh” (bala). Do nghĩa là mang lại trạng thái dũng cảm, anh hùng, nên gọi là “tinh tấn” (vīriya). Chính nó (tinh tấn), do trạng thái vững chắc và do phải được thực hiện bởi người gánh vác gánh nặng của con người, nên gọi là “sức mạnh của con người” (purisathāma). Do sự phát sanh bằng cách tiến đến các vị trí cao hơn, nên gọi là “sự cố gắng của con người” (purisaparakkama). Cần phải hiểu như vậy.

รูปาทีสุ สตฺตวิสตฺตตาย สตฺตา. อสฺสสนปสฺสสนวเสน ปวตฺติยา ปาณนโต ปาณาติ อิมินา อตฺเถน สมาเนปิ ปททฺวเย เอกินฺทฺริยาทิวเสน ปาเณ วิภชิตฺวา สตฺตโต วิเสสํ กตฺวา เอส วทตีติ อาห ‘‘เอกินฺทฺริโย’’ติอาทิ. ภวนฺตีติ ภูตาติ สตฺตปาณปริยาเยปิ สติ อณฺฑโกสาทีสุ สมฺภวนฏฺเฐน ตโต วิเสสาว, เตน วุตฺตาติ ทสฺเสติ ‘‘อณฺฑ…เป… วทตี’’ติ อิมินา. วตฺถิโกโส คพฺภาสโย. ชีวนโต ปาณํ ธาเรนฺโต วิย วฑฺฒนโต ชีวา. เตนาห ‘‘สาลิยวา’’ติอาทิ. อาทิสทฺเทน วิรุฬฺหธมฺมา ติณรุกฺขา คหิตา. นตฺถิ เอเตสํ สํกิเลสวิสุทฺธีสุ วโส สามตฺถิยนฺติ อวสา. ตถา อพลา อวีริยา. เตนาห ‘‘เตส’’นฺติอาทิ. นิยตาติ นิยมนา, อเฉชฺชสุตฺตาวุตสฺส อเภชฺชมณิโน วิย นิยตปฺปวตฺติตาย คติชาติพนฺธาปวคฺควเสน นิยาโมติ อตฺโถ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ. ฉนฺนํ อภิชาตีนํ สมฺพนฺธีภูตานํ คมนํ สมวาเยน สมาคโม. สมฺพนฺธีนิรเปกฺโขปิ ภาวสทฺโท สมฺพนฺธีสหิโต วิย ปกติยตฺถวาจโกติ อาห ‘‘สภาโวเยวา’’ติ, ยถา กณฺฏกสฺส ติกฺขตา, กปิตฺถผลาทีนํ ปริมณฺฑลตา, มิคปกฺขีนํ วิจิตฺตาการตา จ, เอวํ สพฺพสฺสาปิ โลกสฺส เหตุปจฺจยมนฺตเรน ตถา ตถา ปริณาโม อกุตฺติโม สภาโวเยวาติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ ‘‘เยนา’’ติอาทิ. ปริณมนํ นานปฺปการตาปตฺติ. เยนาติ สตฺตปาณาทินา. ยถา ภวิตพฺพํ, ตเถวาติ สมฺพนฺโธ.

Do sự dính mắc, bám víu vào các đối tượng như sắc v.v… nên gọi là “chúng sanh” (sattā). Do sự diễn tiến bằng cách thở ra, hít vào, do có hơi thở, nên gọi là “sinh vật” (pāṇā). Mặc dù hai từ này có cùng ý nghĩa như vậy, nhưng ông ấy (Makkhali) đã nói bằng cách phân chia các sinh vật theo các loại như nhất căn v.v… và tạo ra sự khác biệt so với chúng sanh. Do đó, Ngài (Chú giải sư) đã nói câu “ekindriyo’tiādi” (v.v… nhất căn). “Chúng hiện hữu” (bhavanti), nên gọi là “hữu tình” (bhūtā). Mặc dù đây là từ đồng nghĩa với chúng sanh và sinh vật, nhưng do ý nghĩa là sự hiện hữu trong vỏ trứng v.v… nên chúng chỉ là những sự khác biệt so với chúng sanh và sinh vật đó. Để trình bày rằng chúng được nói bởi ông ấy (Makkhali), Ngài đã nói bằng câu này: “aṇḍa…pe… vadatī” (trứng…v.v… ông ấy nói). “Vatthikoso” là dạ con. Do sự sống, giống như duy trì mạng sống, do sự tăng trưởng, nên gọi là “sinh mạng” (jīvā). Do đó, Ngài đã nói câu “sāliyavā’tiādi” (lúa, lúa mạch). Bằng từ “ādi” (v.v…), các loại cỏ và cây cối có tính chất sinh trưởng được bao gồm. “Đối với những chúng sanh này, không có quyền năng, khả năng trong việc ô nhiễm và thanh tịnh,” nên gọi là “bất lực” (avasā). Tương tự, (chúng là) “vô lực” (abalā), “không tinh tấn” (avīriyā). Do đó, Ngài đã nói câu “tesan’tiādi” (v.v… của chúng). “Niyatā” (cố định) là sự quy định. Giống như viên ngọc không thể vỡ được xâu bằng sợi chỉ không đứt, do sự diễn tiến cố định, nên sự quy định (niyāma) theo cách ràng buộc và giải thoát trong các cảnh giới và các loài là có ý nghĩa. “Tattha tattha” (ở đó, ở đó) có nghĩa là: “Trong các loài đó, các loài đó.” Sự đi đến của sáu loại sanh loại đã trở thành có liên quan là sự tập hợp lại với nhau. Mặc dù từ “bhāva” (trạng thái) không phụ thuộc vào đối tượng có liên quan, nhưng nó lại diễn đạt ý nghĩa tự nhiên như thể nó đi cùng với đối tượng có liên quan. Do đó, Ngài đã nói “sabhāvoyevā” (chỉ là tự tánh). Có nghĩa là: “Giống như sự sắc nhọn của gai, sự tròn trịa của quả kapittha v.v…, và hình dạng đa dạng của thú và chim, cũng vậy, sự biến đổi của toàn bộ thế gian theo cách này hay cách khác mà không có nhân và duyên là một tự tánh không do ai tạo ra.” Do đó, đã được nói “yenā’tiādi” (v.v… bằng cách nào). “Pariṇamanaṃ” (sự biến đổi) là sự đạt đến các trạng thái khác nhau. “Yena” (bằng cách nào) là: “Bằng chúng sanh, sinh vật v.v…” Cần phải liên kết như sau: “Nó phải trở thành như thế nào, thì nó sẽ trở thành đúng như thế ấy.”

ฉฬภิชาติโย ปรโต วิตฺถารียิสฺสนฺติ. ‘‘สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺตี’’ติ วทนฺโต มกฺขลิ อทุกฺขมสุขภูมึ สพฺเพน สพฺพํ น ชานาตีติ วุตฺตํ ‘‘อญฺญา อทุกฺขมสุขภูมิ นตฺถีติ ทสฺเสตี’’ติ. อยํ ‘‘สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺตี’’ติ [Pg.41] วจนํ กรณภาเวน คเหตฺวา วุตฺตา อาจริยสฺส มติ. โปตฺถเกสุ ปน ‘‘อญฺญา สุขทุกฺขภูมิ นตฺถีติ ทสฺเสตี’’ติ อยเมว ปาโฐ ทิฏฺโฐ, น ‘‘อทุกฺขมสุขภูมี’’ติ. เอวํ สติ ‘‘ฉสฺเววาภิชาตีสู’’ติ วจนํ อธิกรณภาเวน คเหตฺวา ฉสุ เอว อภิชาตีสุ สุขทุกฺขปฏิสํเวทนํ, น เตหิ อญฺญตฺถ, ตาเยว สุขทุกฺขภูมิ, น ตทญฺญาติ ทสฺเสตีติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อยเมว จ ยุตฺตตโร ปฏิกฺเขปิตพฺพสฺส อตฺถสฺส ภูมิวเสน วุตฺตตฺตา. ยทิ หิ ‘‘สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺตี’’ติ วจเนน ปฏิกฺเขปิตพฺพสฺส ทสฺสนํ สิยา, อถ ‘‘อญฺญา อทุกฺขมสุขา นตฺถี’’ติ ทสฺเสยฺย, น ‘‘อทุกฺขมสุขภูมี’’ติ ทสฺสนเหตุวจนสฺส ภูมิอตฺถาภาวโต. ทสฺเสติ เจตํ ตาสํ ภูมิยา อภาวเมว, เตน วิญฺญายติ อยํ ปาโฐ, อยญฺจตฺโถ ยุตฺตตโรติ.

Sáu loại sanh loại sẽ được giải thích chi tiết ở phần sau. Khi nói “họ cảm thọ lạc và khổ” (sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedenti), Makkhali hoàn toàn không biết đến cảnh giới bất khổ bất lạc, do đó đã được nói rằng: “Ông ấy trình bày rằng không có cảnh giới bất khổ bất lạc nào khác.” Đây là quan điểm của vị Chú giải sư, được nói ra bằng cách lấy câu “họ cảm thọ lạc và khổ” theo nghĩa công cụ. Tuy nhiên, trong các bản kinh lá, chỉ thấy có đoạn văn này: “Ông ấy trình bày rằng không có cảnh giới lạc khổ nào khác,” chứ không thấy có đoạn “cảnh giới bất khổ bất lạc.” Trong trường hợp như vậy, cần phải hiểu rằng đã được nói như sau: Bằng cách lấy câu “chasvevābhijātīsu” (chỉ trong sáu loại sanh loại) theo nghĩa vị trí, (có nghĩa là) sự cảm thọ lạc và khổ chỉ xảy ra trong sáu loại sanh loại, không xảy ra ở nơi nào khác ngoài chúng; chỉ có chúng là cảnh giới lạc khổ, không có cảnh giới nào khác ngoài chúng, do đó ông ấy trình bày (như vậy). Và (cách giải thích) này hợp lý hơn, vì ý nghĩa cần bác bỏ đã được nói theo phương diện cảnh giới. Thật vậy, nếu sự trình bày về điều cần bác bỏ là bằng câu “họ cảm thọ lạc và khổ,” thì nên trình bày rằng “không có (cảm thọ) bất khổ bất lạc nào khác,” chứ không phải là “cảnh giới bất khổ bất lạc,” vì câu nói làm nhân cho sự trình bày không có ý nghĩa là cảnh giới. Và câu này chỉ trình bày sự không tồn tại của cảnh giới của chúng (tức là của lạc và khổ). Do đó, có thể hiểu rằng đoạn văn này và ý nghĩa này là hợp lý hơn.

ปมุขโยนีนนฺติ มนุสฺเสสุ ขตฺติยพฺราหฺมณาทิวเสน, ติรจฺฉานาทีสุ สีหพฺยคฺฆาทิวเสน ปธานโยนีนํ, ปธานตา เจตฺถ อุตฺตมตา. เตนาห ‘‘อุตฺตมโยนีน’’นฺติ. สฏฺฐิ สตานีติ ฉ สหสฺสานิ. ‘‘ปญฺจ จ กมฺมุโน สตานี’’ติ ปทสฺส อตฺถทสฺสนํ ‘‘ปญฺจ กมฺมสตานิ จา’’ติ. ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา ‘‘เกวลํ ตกฺกมตฺตเกน นิรตฺถกํ ทิฏฺฐึ ทีเปตี’’ติ อิมเมวตฺถมติทิสติ. เอตฺถ จ ‘‘ตกฺกมตฺตเกนา’’ติ วทนฺโต ยสฺมา ตกฺกิกา อวสฺสยภูตตถตฺถคฺคหณองฺกุสนยมนฺตเรน นิรงฺกุสตาย ปริกปฺปนสฺส ยํ กิญฺจิ อตฺตนา ปริกปฺปิตํ สารโต มญฺญมานา ตเถว อภินิวิสฺส ตตฺถ จ ทิฏฺฐิคาหํ คณฺหนฺติ, ตสฺมา น เตสํ ทิฏฺฐิวตฺถุสฺมึ วิญฺญูหิ วิจารณา กาตพฺพาติ อิมมธิปฺปายํ วิภาเวติ. เกจีติ อุตฺตรวิหารวาสิโน. ปญฺจินฺทฺริยวเสนาติ จกฺขาทิปญฺจินฺทฺริยวเสน. เต หิ ‘‘จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายสงฺขาตานิ อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ ‘ปญฺจ กมฺมานี’ติ ติตฺถิยา ปญฺญเปนฺตี’’ติ วทนฺติ ‘‘กายวจีมโนกมฺมานิ จ ‘ตีณิ กมฺมานี’ติ’’. กมฺมนฺติ ลทฺธีติ ตทุภยํ โอฬาริกตฺตา ปริปุณฺณกมฺมนฺติ ลทฺธิ. มโนกมฺมํ อโนฬาริกตฺตา อุปฑฺฒกมฺมนฺติ ลทฺธีติ โยชนา. ‘‘ทฺวาสฏฺฐิ ปฏิปทา’’ติ วตฺตพฺเพ สภาวนิรุตฺตึ อชานนฺโต ‘‘ทฺวฏฺฐิปฏิปทา’’ติ วทตีติ อาห ‘‘ทฺวาสฏฺฐิ ปฏิปทา’’ติ. สทฺทรจกา ปน ‘‘ทฺวาสฏฺฐิยา สโลโป, อตฺตมา’’ติ วทนฺติ, ตทยุตฺตเมว สภาวนิรุตฺติยา โยคโต อสิทฺธตฺตา[Pg.42]. ยทิ หิ สา โยเคน สิทฺธา อสฺส, เอวํ สภาวนิรุตฺติเยว สิยา, ตถา จ สติ อาจริยานํ มเตน วิรุชฺฌตีติ วทนฺติ. ‘‘จุลฺลาสีติ สหสฺสานี’’ติอาทิกา ปน อญฺญตฺร ทิฏฺฐปโยคา สภาวนิรุตฺติเยว. ทิสฺสติ หิ วิสุทฺธิมคฺคาทีสุ –

Pamukhayonīnanti (những loài đứng đầu) là những loài chính yếu (padhānayonīnaṃ) trong loài người (manussesu) theo cách phân loại Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn v.v... (khattiyabrāhmaṇādivasena), trong loài bàng sanh v.v... (tiracchānādīsu) theo cách phân loại sư tử, cọp v.v... (sīhabyagghādivasena). Và ở đây (cettha), sự chính yếu (padhānatā) là sự cao tột (uttamatā). Do đó, ngài nói (tenāha) “uttamayonīnaṃ” (những loài cao tột). Saṭṭhi satāni (sáu mươi trăm) là sáu ngàn (cha sahassāni). Việc trình bày ý nghĩa (atthadassanaṃ) của câu “pañca ca kammuno satānī” (và năm trăm nghiệp) là “pañca kammasatāni cā” (và năm trăm nghiệp). Bằng câu “eseva nayo” (cũng tương tự như vậy), ngài chỉ ra (atidisati) chính ý nghĩa này (imamevatthaṃ): “chỉ trình bày (dīpeti) tà kiến (diṭṭhiṃ) vô ích (niratthakaṃ) bằng sự suy luận đơn thuần (kevalaṃ takkamattakena)”. Và ở đây (ettha ca), khi nói (vadanto) “takkamattakenā” (bằng sự suy luận đơn thuần), ngài làm sáng tỏ (vibhāveti) chủ ý này (imamadhippāyaṃ) rằng: bởi vì (yasmā) các nhà luận lý (takkikā), không có phương pháp móc câu là nắm bắt ý nghĩa chân thật tất yếu phải có (avassayabhūtatathatthaggahaṇaaṅkusanayamantarena), do sự không có móc câu (niraṅkusatāya) của sự tưởng tượng (parikappanassa), xem trọng (sārato maññamānā) bất cứ điều gì (yaṃ kiñci) do mình tưởng tượng ra (attanā parikappitaṃ), rồi chấp chặt (abhinivissa) như vậy (tatheva), và ở đó (tattha ca) họ nắm giữ (gaṇhanti) sự cố chấp tà kiến (diṭṭhigāhaṃ), do đó (tasmā) các bậc trí (viññūhi) không nên (na kātabbā) xem xét (vicāraṇā) về đối tượng tà kiến (diṭṭhivatthusmiṃ) của họ (tesaṃ). Kecīti (một số vị) là các vị trú tại Uttara vihāra (uttaravihāravāsino). Pañcindriyavasenāti (theo năm quyền) là theo năm quyền mắt v.v... (cakkhādipañcindriyavasena). Vì rằng (hi) các vị ấy (te) nói rằng (vadanti): “các ngoại đạo (titthiyā) chế định (paññapenti) rằng năm quyền này (imāni pañcindriyāni) được gọi là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân (cakkhusotaghānajivhākāyasaṅkhātāni) là ‘năm nghiệp’ (pañca kammānī)”, và (ca) “thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp (kāyavacīmanokammāni) là ‘ba nghiệp’ (tīṇi kammānī’ti)”. Kammanti laddhīti (tà kiến về nghiệp) là tà kiến (laddhi) rằng cả hai loại đó (tadubhayaṃ) do thô thiển (oḷārikattā) là nghiệp trọn vẹn (paripuṇṇakammanti). Cách giải thích (yojanā) là: tà kiến (laddhi) rằng ý nghiệp (manokammaṃ) do không thô thiển (anoḷārikattā) là nửa nghiệp (upaḍḍhakammanti). Khi đáng lẽ phải nói (vattabbe) “dvāsaṭṭhi paṭipadā” (sáu mươi hai con đường), do không biết (ajānanto) cách dùng từ tự nhiên (sabhāvaniruttiṃ), ông ta nói (vadati) “dvaṭṭhipaṭipadā”, vì vậy ngài nói (iti āha) “dvāsaṭṭhi paṭipadā”. Còn (pana) các nhà ngữ pháp (saddaracakā) thì nói (vadanti) rằng: “trong từ dvāsaṭṭhiyā, có sự lược bỏ chữ ‘sa’ (salopo), và sự biến đổi thành ‘a’ (attamā)”, điều đó (taṃ) thật không hợp lý (ayuttameva) vì nó không được hình thành (asiddhattā) theo cách dùng từ tự nhiên (sabhāvaniruttiyā yogato). Vì rằng (hi) nếu (yadi) nó (sā) được hình thành (siddhā assa) theo cách dùng đó (yogena), như vậy (evaṃ) nó phải là cách dùng từ tự nhiên (sabhāvaniruttiyeva siyā), và nếu như vậy (tathā ca sati) thì nó mâu thuẫn (virujjhati) với quan điểm (matena) của các vị Chú giải (ācariyānaṃ), các vị ấy nói như vậy (iti vadanti). Còn (pana) những cách dùng đã thấy (diṭṭhapayogā) ở nơi khác (aññatra) như “cullāsīti sahassānī” (tám mươi bốn ngàn) v.v... (ādikā) chính là cách dùng từ tự nhiên (sabhāvaniruttiyeva). Vì rằng (hi) được thấy (dissati) trong Visuddhimagga v.v... (visuddhimaggādīsu):

‘‘จุลฺลาสีติ สหสฺสานิ, กปฺปา ติฏฺฐนฺติ เย มรู;

น ตฺเวว เตปิ ติฏฺฐนฺติ, ทฺวีหิ จิตฺเตหิ สโมหิตา’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๒.๗๑๕;

มหานิ. ๑๐, ๓๙);

“Những vị trời (ye marū) nào tồn tại (tiṭṭhanti) tám mươi bốn ngàn (cullāsīti sahassāni) đại kiếp (kappā), ngay cả những vị ấy (tepi) cũng không thực sự tồn tại (na tveva tiṭṭhanti) mà chỉ đồng khởi (samohitā) với hai sát-na tâm (dvīhi cittehi).”

เอกสฺมึ กปฺเปติ จตุนฺนมสงฺขฺเยยฺยกปฺปานํ อญฺญตรภูเต เอกสฺมึ อสงฺขฺเยยฺยกปฺเป. ตตฺถาปิ จ วิวฏฺฏฏฺฐายีสญฺญิตํ เอกเมว สนฺธาย ‘‘ทฺวฏฺฐนฺตรกปฺปา’’ติ วุตฺตํ. น หิ โส อสฺสุตสาสนธมฺโม อิตเร ชานาติ พาหิรกานมวิสยตฺตา, อชานนฺโต เอวมาหาติ อตฺโถ.

Ekasmiṃ kappe (trong một kiếp) là trong một a-tăng-kỳ kiếp (ekasmiṃ asaṅkhyeyyakappe), là một trong bốn (aññatarabhūte) a-tăng-kỳ kiếp (catunnamasaṅkhyeyyakappānaṃ). Và ngay cả trong đó (tatthāpi ca), chỉ nhắm đến (sandhāya) một kiếp duy nhất (ekameva) được gọi là kiếp trụ hoại (vivaṭṭaṭṭhāyīsaññitaṃ) mà (Makkhali Gosāla) đã nói (vuttaṃ) là “sáu mươi hai trung kiếp” (dvaṭṭhantarakappā). Vì rằng (hi) ông ta (so), là người chưa từng nghe giáo pháp (assutasāsanadhammo), không biết (na jānāti) các kiếp khác (itare) do đó là ngoài tầm hiểu biết (avisayattā) của ngoại đạo (bāhirakānaṃ). Ý nghĩa là (attho): do không biết (ajānanto) nên ông ta đã nói như vậy (evamāha).

อุรพฺเภ หนนฺติ, หนฺตฺวา วา ชีวิตํ กปฺเปนฺตีติ โอรพฺภิกา. เอส นโย สากุณิกาทีสุปิ. ลุทฺทาติ วุตฺตาวเสสกา เย เกจิ จาตุปฺปทชีวิกา เนสาทา. มาควิกปทสฺมิญฺหิ โรหิตาทิมิคชาติเยว คหิตา. พนฺธนาคาเร นิโยเชนฺตีติ พนฺธนาคาริกา. กุรูรกมฺมนฺตาติ ทารุณกมฺมนฺตา. อยํ สพฺโพปิ กณฺหกมฺมปสุตตาย กณฺหาภิชาตีติ วทติ กณฺหสฺส ธมฺมสฺส อภิชาติ อพฺภุปฺปตฺติ ยสฺสาติ กตฺวา. ภิกฺขูติ พุทฺธสาสเน ภิกฺขู. กณฺฏเกติ ฉนฺทราเค. สญฺโญควเสน เตสํ ปกฺขิปนํ. กณฺฏกสทิสฉนฺทราเคน สญฺญุตฺตา ภุญฺชนฺตีติ หิ อธิปฺปาเยน ‘‘กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา’’ติ วุตฺตํ. กสฺมาติ เจ? ยสฺมา ‘‘เต ปณีตปณีเต ปจฺจเย ปฏิเสวนฺตี’’ติ ตสฺส มิจฺฉาคาโห, ตสฺมา ญายลทฺเธปิ ปจฺจเย ภุญฺชมานา อาชีวกสมยสฺส วิโลมคาหิตาย ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺติ นามาติ วทติ กณฺฏกวุตฺติกาติ กณฺฏเกน ยถาวุตฺเตน สห ชีวิกา. อยญฺหิสฺส ปาฬิเยวาติ อยํ มกฺขลิสฺส วาททีปนา อตฺตนา รจิตา ปาฬิเยวาติ ยถาวุตฺตมตฺถํ สมตฺเถติ. กณฺฏกวุตฺติกา เอว นาม เอเก อปเร ปพฺพชิตา พาหิรกา สนฺติ, เต นีลาภิชาตีติ วทตีติ อตฺโถ. เต หิ สวิเสสํ อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา. ตถา หิ เต กณฺฏเก วตฺตนฺตา วิย ภวนฺตีติ กณฺฏกวุตฺติกาติ วุตฺตา. นีลสฺส ธมฺมสฺส อภิชาติ ยสฺสาติ นีลาภิชาติ. เอวมิตเรสุปิ.

Họ giết (hananti) cừu (urabbhe), hoặc (vā) sau khi giết (hantvā) họ mưu sinh (jīvitaṃ kappentīti), nên gọi là orabbhikā (người giết cừu). Phương pháp này (esa nayo) cũng tương tự trong các trường hợp sākuṇikādi (người bắt chim) v.v... Luddāti (những kẻ hung ác) là những thợ săn (nesādā) còn lại chưa được đề cập (vuttāvasesakā), bất cứ ai (ye keci) sống bằng nghề giết hại loài bốn chân (cātuppadajīvikā). Vì rằng (hi) trong từ māgavika (thợ săn thú), chỉ có loài thú như nai sừng tấm v.v... (rohitādimigajātiyeva) được kể đến (gahitā). Họ giam giữ (niyojentīti) trong nhà tù (bandhanāgāre), nên gọi là bandhanāgārikā (cai ngục). Kurūrakammantāti (những người làm việc tàn ác) là những người làm việc hung dữ (dāruṇakammantā). Ông ta nói (vadati) rằng tất cả những người này (ayaṃ sabbopi) do chuyên làm các nghiệp đen tối (kaṇhakammapasutatāya) nên thuộc dòng dõi đen (kaṇhābhijāti), vì cho rằng (katvā) người nào (yassa) có sự sinh khởi (abhijāti abbhuppatti) của pháp đen (kaṇhassa dhammassa). Bhikkhūti (Tỳ-khưu) là các Tỳ-khưu (bhikkhū) trong Phật giáo (buddhasāsane). Kaṇṭaketi (gai) là dục tham (chandarāge). Sự đặt vào (pakkhipanaṃ) của chúng (tesaṃ) là do sự tương ưng (saññogavasena). Vì rằng (hi) với chủ ý (adhippāyena) rằng họ thọ dụng (bhuñjanti) khi đã tương ưng (saññuttā) với dục tham ví như gai (kaṇṭakasadisachandarāgena), nên câu “kaṇṭake pakkhipitvā” (đặt gai vào) đã được nói (vuttaṃ). Nếu hỏi tại sao (kasmāti ce)? Bởi vì (yasmā) ông ta có tà kiến (tassa micchāgāho) rằng “họ (te) thọ dụng (paṭisevanti) các vật dụng cao quý (paṇītapaṇīte paccaye)”, do đó (tasmā) ông ta nói (vadati) rằng ngay cả khi (api) thọ dụng (bhuñjamānā) các vật dụng nhận được một cách hợp pháp (ñāyaladdhe paccaye), do sự chấp thủ trái ngược (vilomagāhitāya) với giáo lý của phái Ājīvaka (ājīvakasamayassa), họ được gọi là (nāma) ăn (khādanti) sau khi đã đặt gai (kaṇṭake pakkhipitvā) vào các vật dụng (paccayesu). Kaṇṭakavuttikāti (người có lối sống gai góc) là người có sinh kế (jīvikā) cùng với (saha) gai (kaṇṭakena) như đã nói (yathāvuttena). Ayañhissa pāḷiyevāti (đây chính là kinh văn của ông ta) xác nhận (samattheti) ý nghĩa đã nói (yathāvuttamatthaṃ) rằng: đây (ayaṃ) chính là kinh văn (pāḷiyeva) do chính ông ta (attanā) soạn ra (racitā) để trình bày học thuyết (vādadīpanā) của Makkhali (makkhalissa). Ý nghĩa là (attho): ông ta nói (vadati) rằng có (santi) một số (eke) tu sĩ ngoại đạo (apare pabbajitā bāhirakā) khác được gọi là kaṇṭakavuttikā (người có lối sống gai góc), họ (te) thuộc dòng dõi xanh (nīlābhijāti). Vì rằng (hi) họ (te) đặc biệt (savisesaṃ) chuyên tâm (anuyuttā) vào việc hành hạ bản thân (attakilamathānuyogamanuyuttā). Vì vậy (tathā hi), họ (te) giống như (viya) đang sống (vattantā) trên gai (kaṇṭake), nên được gọi là (vuttā) kaṇṭakavuttikā. Người nào (yassa) có sự sinh khởi (abhijāti) của pháp xanh (nīlassa dhammassa) thì gọi là nīlābhijāti (dòng dõi xanh). Tương tự (evaṃ) trong các trường hợp khác (itaresupi).

อมฺหากํ [Pg.43] สญฺโญชนคณฺโฐ นตฺถีติ วาทิโน พาหิรกปพฺพชิตา นิคณฺฐา. เอกเมว สาฏกํ ปริทหนฺตา เอกสาฏกา. กณฺหโต ปริสุทฺโธ นีโล, ตโต ปน โลหิโตติอาทินา ยถากฺกมํ ตสฺส ปริสุทฺธํ วาทํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิเม กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปณฺฑรตราติ ภุญฺชนนหานปฏิกฺเขปาทิวตสมาโยเคน ปริสุทฺธตรา กณฺหนีลมุปาทาย โลหิตสฺสาปิ ปริสุทฺธภาเวน วตฺตพฺพโต. โอทาตวสนาติ โอทาตวตฺถปริทหนา. อเจลกสาวกาติ อาชีวกสาวกภูตา. เต กิร อาชีวกลทฺธิยา วิสุทฺธจิตฺตตาย นิคณฺเฐหิปิ ปณฺฑรตรา หลิทฺทาภานมฺปิ ปุริเม อุปาทาย ปริสุทฺธภาวปฺปตฺติโต. ‘‘เอว’’นฺติอาทินา ตสฺส ฉนฺทาคมนํ ทสฺเสติ. นนฺทาทีนํ สาวกภูตา ปพฺพชิตา อาชีวกา. ตถา อาชีวกินิโย. นนฺทาทโย กิร ตถารูปํ อาชีวกปฏิปตฺตึ อุกฺกํสํ ปาเปตฺวา ฐิตา, ตสฺมา นิคณฺเฐหิ อาชีวกสาวเกหิ ปพฺพชิเตหิ ปณฺฑรตรา วุตฺตา ปรมสุกฺกาภิชาตีติ อยํ ตสฺส ลทฺธิ.

Các tu sĩ ngoại đạo (bāhirakapabbajitā) chủ trương rằng (vādino) “chúng tôi (amhākaṃ) không có (natthi) nút thắt kiết sử (saññojanagaṇṭho)” được gọi là Nigaṇṭhā (Nõa thể). Những người mặc (paridahantā) chỉ một tấm vải (ekameva sāṭakaṃ) được gọi là ekasāṭakā (người mặc một y). Để trình bày (dassetuṃ) học thuyết thanh tịnh (parisuddhaṃ vādaṃ) của ông ta (tassa) theo thứ tự (yathākkamaṃ) rằng: người thanh tịnh hơn (parisuddho) người đen (kaṇhato) là người xanh (nīlo), rồi (pana) người thanh tịnh hơn người đó (tato) là người đỏ (lohito), v.v... (itiādinā), câu “ime kirā” (những người này) v.v... đã được nói ra (vuttaṃ). Paṇḍaratarāti (trắng hơn) là thanh tịnh hơn (parisuddhatarā) do thực hành các hạnh (vatasamāyogena) như từ bỏ ăn uống, tắm rửa v.v... (bhuñjananahānapaṭikkhepādi), vì có thể nói rằng (vattabbato) người đỏ (lohitassāpi) cũng thanh tịnh (parisuddhabhāvena) so với (upādāya) người đen và người xanh (kaṇhanīlaṃ). Odātavasanāti (người mặc đồ trắng) là người mặc y phục trắng (odātavatthaparidahanā). Acelakasāvakāti (đệ tử lõa thể) là những người đã trở thành đệ tử của phái Ājīvaka (ājīvakasāvakabhūtā). Nghe nói rằng (kira) họ (te), do có tâm thanh tịnh (visuddhacittatāya) theo tà kiến của phái Ājīvaka (ājīvakaladdhiyā), nên trắng hơn (paṇḍaratarā) cả các vị Nigaṇṭhā (nigaṇṭhehipi), vì ngay cả những người có màu vàng nghệ (haliddābhānampi) cũng đã đạt đến trạng thái thanh tịnh (parisuddhabhāvappattito) so với (upādāya) những người trước đó (purime). Bằng câu “evaṃ” (như vậy) v.v..., ngài (Chú giải) chỉ ra (dasseti) sự thiên vị (chandāgamanaṃ) của ông ta (tassa). Có (santi) các tu sĩ nam (pabbajitā ājīvakā) và các tu sĩ nữ (tathā ājīvakiniyo) là đệ tử (sāvakabhūtā) của Nanda v.v... (nandādīnaṃ). Nghe nói rằng (kira) Nanda v.v... (nandādayo) đã đạt đến (pāpetvā) đỉnh cao (ukkaṃsaṃ) trong việc thực hành (paṭipattiṃ) của phái Ājīvaka (ājīvaka) như vậy (tathārūpaṃ). Do đó (tasmā), họ được gọi là (vuttā) trắng hơn (paṇḍaratarā) các tu sĩ Nigaṇṭhā là đệ tử của phái Ājīvaka (nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi pabbajitehi), và được gọi là dòng dõi trắng tối thượng (paramasukkābhijāti). Đây (ayaṃ) là tà kiến (laddhi) của ông ta (tassa).

ปุริสภูมิโยติ ปธานนิทฺเทโส. อิตฺถีนมฺปิ เหตา ภูมิโย เอส อิจฺฉเตว. สตฺต ทิวเสติ อจฺจนฺตสญฺโญควจนํ, เอตฺตกมฺปิ มนฺทา โมมูหาติ. สมฺพาธฏฺฐานโตติ มาตุกุจฺฉึ สนฺธายาห. โรทนฺติ เจว วิรวนฺติ จ ตมนุสฺสริตฺวา. เขทนํ, กีฬนญฺจ ขิฑฺฑาสทฺเทเนว สงฺคเหตฺวา ขิฑฺฑาภูมิ วุตฺตา. ปทสฺส นิกฺขิปนํ ปทนิกฺขิปนํ. ยทา ตถา ปทํ นิกฺขิปิตุํ สมตฺโถ, ตทา ปทวีมํสภูมิ นามาติ ภาโว. วตาวตสฺส ชานนกาเล. ภิกฺขุ จ ปนฺนโกติอาทิปิ เตสํ พาหิรกานํ ปาฬิเยว. ตตฺถ ปนฺนโกติ ภิกฺขาย วิจรณโก, เตสํ วา ปฏิปตฺติยา ปฏิปนฺนโก. ชิโนติ ชิณฺโณ ชราวเสน หีนธาตุโก, อตฺตโน วา ปฏิปตฺติยา ปฏิปกฺขํ ชินิตฺวา ฐิโต. โส กิร ตถาภูโต ธมฺมมฺปิ กสฺสจิ น กเถสิ. เตนาห ‘‘น กิญฺจิ อาหา’’ติ. โอฏฺฐวทนาทิวิปฺปกาเร กเตปิ ขมนวเสน น กิญฺจิ กเถตีติปิ วทนฺติ. อลาภินฺติ ‘‘โส น กุมฺภิมุขา ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติอาทินา นเยน มหาสีหนาทสุตฺเต (ที. นิ. ๑.๓๙๔; ม. นิ. ๑.๑๕๕) วุตฺตอลาภเหตุสมาโยเคน อลาภึ. ตโตเยว ชิฆจฺฉาทุพฺพลปเรตตาย สยนปรายนฏฺเฐน สมณํ ปนฺนภูมีติ วทติ.

Purisabhūmiyo là sự chỉ định chính yếu. Vị ấy (Makkhali) cũng mong muốn các giai đoạn này cho cả những người nữ. Satta divase là lời nói có ý nghĩa liên tục không gián đoạn, (có nghĩa là) trong khoảng thời gian ấy (chúng sanh) là hạng người chậm lụt, si mê. Sambādhaṭṭhānato là (lời nói) nhắm đến bụng mẹ. Do tưởng nhớ đến điều ấy nên họ vừa khóc than vừa rên rỉ. Khedanaṃ (sự mệt nhọc) và kīḷanaṃ (sự vui đùa) được bao gồm bởi chính từ ngữ khiḍḍā nên được gọi là khiḍḍābhūmi (giai đoạn vui đùa). Sự đặt xuống của bàn chân là padanikkhipanaṃ. Khi có khả năng đặt bàn chân xuống như vậy, khi ấy được gọi là giai đoạn dò xét dấu chân, đây là ý nghĩa. Vào lúc biết được giới hạnh và phi giới hạnh. Câu Pāḷi bắt đầu bằng Bhikkhu ca pannako cũng chính là Pāḷi của các ngoại đạo ấy. Ở đây, pannako là người đi khất thực, hoặc là người thực hành theo sự thực hành của họ. Jino là người già cả, có yếu tố suy nhược do sự già nua, hoặc là người đã đứng vững sau khi chiến thắng đối phương bằng sự thực hành của mình. Vị ấy như vậy được cho là đã không thuyết giảng Dhamma cho bất cứ ai. Do đó, ngài nói: “Na kiñci āhā” (không nói gì cả). Các vị cũng nói rằng: “Ngay cả khi (người khác) làm những hành vi sai trái như (bĩu) môi lạc đà, v.v..., vị ấy cũng không nói gì do sự kham nhẫn.” Alābhiṃ (không có vật thực) là không có vật thực do sự kết hợp với nguyên nhân không có vật thực đã được nói trong kinh Mahāsīhanāda theo phương pháp bắt đầu bằng câu: “Vị ấy không nhận từ miệng nồi cơm.” Chính do điều ấy, do bị sự đói khát và yếu đuối xâm chiếm, nên vị sa-môn được gọi là pannabhūmi (giai đoạn nằm dài) vì có ý nghĩa là nằm trên giường.

อาชีววุตฺติสตานีติ สตฺตานมาชีวภูตานิ ชีวิกาวุตฺติสตานิ. ‘‘ปริพฺพาชกสตานี’’ติ วุจฺจมาเนปิ เจส สภาวลิงฺคมชานนฺโต ‘‘ปริพฺพาชกสเต’’ติ [Pg.44] วทติ. เอวมญฺเญสุปิ. เตนาห ‘‘ปริพฺพาชกปพฺพชฺชาสตานี’’ติ. นาคภวนํ นาคมณฺฑลํ ยถา ‘‘มหึสกมณฺฑล’’นฺติ. ปรมาณุอาทิ รโช. ปสุคฺคหเณน เอฬกชาติ คหิตา. มิคคฺคหเณน รุรุควยาทิ มิคชาติ. คณฺฐิมฺหีติ ผฬุมฺหิ, ปพฺเพติ อตฺโถ. จาตุมหาราชิกาทิพฺรหฺมกายิกาทิวเสน, เตสญฺจ อนฺตรเภทวเสน พหู เทวา. ตตฺถ จาตุมหาราชิกานํ เอกจฺจอนฺตรเภโท มหาสมยสุตฺเตน (ที. นิ. ๒.๓๓๑) ทีเปตพฺโพ. ‘‘โส ปนา’’ติอาทินา อชานนฺโต ปเนส พหู เทเวปิ สตฺต เอว วทตีติ ตสฺส อปฺปมาณตํ ทสฺเสติ. มนุสฺสาปิ อนนฺตาติ ทีปเทสกุลวํสาชีวาทิวิภาควเสน. ปิสาจา เอว เปสาจา, เต อปรเปตาทิวเสน มหนฺตมหนฺตา, พหุตราติ อตฺโถ. พาหิรกสมเย ปน ‘‘ฉทฺทนฺตทหมนฺทากินิโย กุวาฬิยมุจลินฺทนาเมน โวหริตา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๖๘) อาจริเยน วุตฺตํ.

Ājīvavuttisatāni là một trăm cách sinh sống vốn là sự sinh sống của các chúng sanh. Mặc dù được nói là “paribbājakasatāni” (một trăm du sĩ), nhưng vị này do không biết đến tự tánh và tướng trạng nên nói là “paribbājakasate.” Tương tự như vậy ở những câu khác. Do đó, ngài nói: “paribbājakapabbajjāsatāni” (một trăm sự xuất gia của du sĩ). Nāgabhavanaṃ là nāgamaṇḍalaṃ, giống như “mahiṃsakamaṇḍalaṃ.” Paramāṇuādi (nguyên tử, v.v...) là rajo (bụi). Do sự nắm bắt từ ngữ pasu nên loài dê được hiểu. Do sự nắm bắt từ ngữ miga nên loài thú như hươu, bò rừng, v.v... (được hiểu). Gaṇṭhimhi có nghĩa là ở đốt, ở lóng. Do các vị trời Tứ Đại Thiên Vương, v.v... và các vị trời Phạm Thiên, v.v..., và do sự phân chia nội bộ của họ nên có nhiều vị trời. Ở đây, một số sự phân chia nội bộ của các vị trời Tứ Đại Thiên Vương nên được chỉ ra bằng kinh Mahāsamaya. Bằng câu bắt đầu bằng “So panā,” (chú giải) cho thấy sự vô lượng của các vị trời ấy rằng: “Vị này do không biết nên nói rằng ngay cả nhiều vị trời cũng chỉ có bảy vị.” Loài người cũng vô số do sự phân chia về đảo, xứ, dòng dõi, gia tộc, sinh kế, v.v... Pisācā chính là pesācā. Họ rất đông, rất nhiều do các loài ngạ quỷ khác, v.v..., đây là ý nghĩa. Hơn nữa, vị Ācariya đã nói rằng: “Trong giáo lý của ngoại đạo, các hồ Chaddanta và Mandākini được gọi bằng tên Kuvāḷiya và Mucalinda.”

คณฺฐิกาติ ปพฺพคณฺฐิกา. ปพฺพคณฺฐิมฺหิ หิ ปวุฏสทฺโท. มหาปปาตาติ มหาตฏา. ปาริเสสนเยน ขุทฺทกปปาตสตานิ. เอวํ สุปิเนสุปิ. ‘‘มหากปฺปิโน’’ติ อิทํ ‘‘มหากปฺปาน’’นฺติ อตฺถโต เวทิตพฺพํ. สทฺทโต ปเนส อชานนฺโต เอวํ วทตีติ น วิจารณกฺขมํ. ตถา ‘‘จุลฺลาสีติ สตสหสฺสานี’’ติ อิทมฺปิ. โส หิ ‘‘จตุราสีติ สตสหสฺสานี’’ติ วตฺตุมสกฺโกนฺโต เอวํ วทติ. สทฺทรจกา ปน ‘‘จตุราสีติยา ตุโลโป, จสฺส จุ, รสฺส โล, ทฺวิตฺตญฺจา’’ติ วทนฺติ. เอตฺตกา มหาสราติ เอตปฺปมาณวตา มหาสรโต, สตฺตมหาสรโตติ วุตฺตํ โหติ. กิราติ ตสฺส วาทานุสฺสวเน นิปาโต. ปณฺฑิโตปิ…เป… น คจฺฉติ, กสฺมา? สตฺตานํ สํสรณกาลสฺส นิยตภาวโต.

Gaṇṭhikā là cây có đốt, có lóng. Thật vậy, từ ngữ pavuṭa được dùng với ý nghĩa là đốt, lóng. Mahāpapātā là những vực thẳm lớn. Theo phương pháp loại trừ, (có nghĩa là) một trăm vực thẳm nhỏ. Tương tự như vậy, cũng nên được hiểu ở các giấc mộng. Câu “mahākappino” này nên được hiểu về mặt ý nghĩa là “mahākappānaṃ.” Nhưng về mặt từ ngữ, vị này do không biết nên nói như vậy, điều này không đáng để xem xét. Tương tự như vậy, câu “cullāsīti satasahassāni” này cũng vậy. Thật vậy, vị ấy do không có khả năng nói là “caturāsīti satasahassāni” nên nói như vậy. Tuy nhiên, các nhà ngữ pháp nói rằng: “Đối với caturāsīti, có sự lược bỏ âm tu, âm ca trở thành cu, âm ra trở thành la, và sự lặp lại (của la).” Ettakā mahāsarā có nghĩa là từ hồ lớn có số lượng chừng ấy, tức là từ bảy hồ lớn. Kirā là một bất biến từ trong việc nghe lại học thuyết của vị ấy. Ngay cả người trí... (cũng không thể thanh tịnh)... không đi qua, tại sao? Do tính chất cố định của thời gian luân hồi của chúng sanh.

‘‘อเจลกวเตน วา อญฺเญน วา เยน เกนจี’’ติ วุตฺตมติทิสติ ‘‘ตาทิเสเนวา’’ติ อิมินา. ตโปกมฺเมนาติ ตปกรเณน. เอตฺถาปิ ‘‘ตาทิเสเนวา’’ติ อธิกาโร. โย…เป… วิสุชฺฌติ, โส อปริปกฺกํ กมฺมํ ปริปาเจติ นามาติ โยชนา. อนฺตราติ จตุราสีติมหากปฺปสตสหสฺสานมพฺภนฺตเร. ผุสฺส ผุสฺสาติ ปตฺวา ปตฺวา. วุตฺตปริมาณํ กาลนฺติ จตุราสีติมหากปฺปสตสหสฺสปมาณํ กาลํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อปริปกฺกํ สํสรณนิมิตฺตํ กมฺมํ สีลาทินา สีฆํเยว วิสุทฺธปฺปตฺติยา [Pg.45] ปริปาเจติ นาม. ปริปกฺกํ กมฺมํ ผุสฺส ผุสฺส กาเลน ปริปกฺกภาวานาปาทเนน พฺยนฺตึ วิคมนํ กโรติ นามาติ. โทเณนาติ ปริมินนโทณตุมฺเพน. รูปกวเสนตฺโถ ลพฺภตีติ วุตฺตํ ‘‘มิตํ วิยา’’ติ. น หาปนวฑฺฒนํ ปณฺฑิตพาลวเสนาติ ทสฺเสติ ‘‘น สํสาโร’’ติอาทินา. วฑฺฒนํ อุกฺกํโส. หาปนํ อวกํโส.

Bằng câu “tādiseneva,” (chú giải) chỉ ra ý nghĩa đã được nói: “Hoặc bằng khổ hạnh lõa thể, hoặc bằng bất cứ khổ hạnh nào khác.” Tapokammena là bằng sự thực hành khổ hạnh. Ở đây, từ ngữ “tādiseneva” cũng được áp dụng. Cú pháp là: “Người nào... được thanh tịnh, người ấy được gọi là làm cho nghiệp chưa chín muồi trở nên chín muồi.” Antarā là ở bên trong tám triệu bốn trăm ngàn đại kiếp. Phussa phussa là sau khi đã trải qua, sau khi đã trải qua. Vuttaparimāṇaṃ kālaṃ là khoảng thời gian có số lượng tám triệu bốn trăm ngàn đại kiếp. Điều này có nghĩa là: “Nghiệp chưa chín muồi vốn là nhân của sự luân hồi được gọi là làm cho chín muồi để nhanh chóng đạt đến sự thanh tịnh bằng giới, v.v... Nghiệp đã chín muồi, sau khi đã trải qua, sau khi đã trải qua, theo thời gian, được gọi là làm cho chấm dứt, làm cho tiêu tan bằng cách không làm cho nó trở nên chín muồi.” Doṇena là bằng đấu hoặc giỏ dùng để đo lường. Ý nghĩa được hiểu theo cách ví von, do đó được nói là “mitaṃ viya” (giống như được đo lường). (Chú giải) cho thấy rằng: “Không có sự giảm bớt và tăng thêm do người trí và kẻ ngu” bằng câu bắt đầu bằng “na saṃsāro.” Vaḍḍhanaṃ là sự vượt trội. Hāpanaṃ là sự thấp kém.

กตสุตฺตคุเฬติ กตสุตฺตวฏฺฏิยํ. ปเลตีติ ปเรติ ยถา ‘‘อภิสมฺปราโย’’ติ, (มหานิ. ๖๙; จูฬนิ. ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๔) ร-การสฺส ปน ล-การํ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ ยถา ‘‘ปลิพุทฺโธ’’ติ (จูฬนิ. ๑๕; มิ. ป. ๓.๖). โส จ จุราทิคณวเสน คติยนฺติ วุตฺตํ ‘‘คจฺฉตี’’ติ. อิมาย อุปมาย เจส สตฺตานํ สํสาโร อนุกฺกเมน ขียเตว, น วฑฺฒติ ปริจฺฉินฺนรูปตฺตาติ อิมมตฺถํ วิภาเวตีติ อาห ‘‘สุตฺเต ขีเณ’’ติอาทิ. ตตฺเถวาติ ขียนฏฺฐาเนเยว.

Katasuttaguḷe là ở trong cuộn chỉ đã được làm. Paleti là pareti (đi đến), giống như trong “abhisamparāyo.” Hơn nữa, sau khi đổi âm ra thành âm la, nó được nói như vậy, giống như trong “palibuddho.” Và từ ngữ ấy, theo nhóm động từ curādi, có nghĩa là đi, do đó được nói là “gacchati.” Bằng ví dụ này, vị ấy làm sáng tỏ ý nghĩa này rằng: “Vòng luân hồi của chúng sanh tuần tự tiêu giảm chứ không tăng trưởng, do có bản chất đã được giới hạn.” Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng “sutte khīṇe.” Tattheva là chính ở nơi tiêu giảm.

อชิตเกสกมฺพลวาทวณฺณนา

Giải Thích về Học Thuyết của Ajita Kesakambala

๑๗๑. ทินฺนนฺติ เทยฺยธมฺมสีเสน ทานเจตนาเยว วุตฺตา. ตํมุเขน จ ผลนฺติ ทสฺเสติ ‘‘ทินฺนสฺส ผลาภาว’’นฺติ อิมินา. ทินฺนญฺหิ มุขฺยโต อนฺนาทิวตฺถุ, ตํ กถเมส ปฏิกฺขิปิสฺสติ. เอส นโย ยิฏฺฐํ หุตนฺติ เอตฺถาปิ. สพฺพสาธารณํ มหาทานํ มหายาโค. ปาหุนภาเวน กตฺตพฺพสกฺกาโร ปาหุนกสกฺกาโร. ผลนฺติ อานิสํสผลํ, นิสฺสนฺทผลญฺจ. วิปาโกติ สทิสผลํ. จตุรงฺคสมนฺนาคเต ทาเน ฐานนฺตราทิปตฺติ วิย หิ อานิสํโส, สงฺขพฺราหฺมณสฺส ทาเน (ชา. ๑.๑๐.๓๙) ตาณลาภมตฺตํ วิย นิสฺสนฺโท, ปฏิสนฺธิสงฺขาตํ สทิสผลํ วิปาโก. อยํ โลโก, ปรโลโกติ จ กมฺมุนา ลทฺธพฺโพ วุตฺโต ผลาภาวเมว สนฺธาย ปฏิกฺขิปนโต. ปจฺจกฺขทิฏฺโฐ หิ โลโก กถํ เตน ปฏิกฺขิตฺโต สิยา. ‘‘สพฺเพ ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺตี’’ติ อิมินา การณมาห, ยตฺถ ยตฺถ ภวโยนิอาทีสุ ฐิตา อิเม สตฺตา, ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺติ, นิรุทยวินาสวเสน วินสฺสนฺตีติ อตฺโถ. เตสูติ มาตาปิตูสุ. ผลาภาววเสเนว วทติ, น มาตาปิตูนํ, นาปิ เตสุ อิทานิ กริยมานสกฺการาสกฺการานมภาววเสน เตสํ โลเก ปจฺจกฺขตฺตา. ปุพฺพุฬสฺส วิย อิเมสํ สตฺตานํ อุปฺปาโท นาม เกวโล, น จวิตฺวา อาคมนปุพฺพโก อตฺถีติ ทสฺสนตฺถํ [Pg.46] ‘‘นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘จวิตฺวา อุปปชฺชนกา สตฺตา นาม นตฺถี’’ติ. สมเณน นาม ยาถาวโต ชานนฺเตน กสฺสจิ อกเถตฺวา สญฺญเตน ภวิตพฺพํ, อญฺญถา อโหปุริสิกา นาม สิยา. กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสติ, ตถา จ อตฺตโน สมฺปาทนสฺส กสฺสจิ อวสฺสโย เอว น สิยา ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนโตติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘เย อิมญฺจ…เป… ปเวเทนฺตี’’ติ อาห. อยํ อฏฺฐกถาวเสสโก อตฺโถ.

171. Bằng từ ‘Dinnā’, chỉ có tác ý bố thí được nói đến, lấy vật thí làm nền tảng. Và thông qua tác ý ấy, ngài chỉ ra quả bằng câu này: ‘dinnassa phalābhāvaṃ’. Vì rằng, ‘vật đã cho’ chủ yếu là vật thực v.v..., làm sao người này (Ajita) có thể bác bỏ điều đó? Phương pháp này cũng áp dụng ở đây cho các từ ‘yiṭṭhaṃ’ và ‘hutaṃ’. Sự bố thí lớn lao chung cho tất cả được gọi là ‘mahāyāgo’. Sự tôn trọng cần phải làm đối với khách được gọi là ‘pāhunakasakkāro’. ‘Phalaṃ’ là quả phước báu và quả dư lưu. ‘Vipāko’ là quả tương ứng. Vì rằng, trong sự bố thí hội đủ bốn yếu tố, quả phước báu giống như việc đạt được địa vị v.v...; quả dư lưu giống như việc Bà-la-môn Saṅkha chỉ nhận được sự bảo vệ (khi thuyền đắm); quả tương ứng được gọi là sự tái sanh là quả dị thục. ‘Đời này’ và ‘đời sau’ được nói là thế giới có thể đạt được do nghiệp, vì sự bác bỏ nhắm đến việc không có quả. Vì làm sao thế giới được thấy rõ ràng có thể bị người ấy bác bỏ? Bằng câu này ‘tất cả đều bị đoạn diệt ngay tại nơi đó’, ngài nói lên nguyên nhân. Nghĩa là: các chúng sanh này tồn tại trong bất cứ cõi nào, loài nào v.v..., họ bị đoạn diệt ngay tại nơi đó, họ bị hủy diệt theo cách không sanh khởi, hủy diệt. ‘Tesū’ là đối với cha mẹ. Nói theo cách không có quả, không phải là (không có) cha mẹ, cũng không phải nói theo cách không có sự tôn trọng hay không tôn trọng đang được thực hiện đối với họ bây giờ, vì họ là điều hiển nhiên trong thế gian. Để chỉ ra rằng sự sanh khởi của các chúng sanh này chỉ đơn thuần giống như bong bóng nước, không có sự đến trước sau khi chết, nên đã nói rằng ‘không có chúng sanh hóa sanh’, ngài nói ‘không có chúng sanh nào chết rồi tái sanh’. Một người được gọi là sa-môn, biết như thật, không nên nói với bất cứ ai, nên được thu thúc, nếu không, đó sẽ là một hành động đáng kinh ngạc của một người đàn ông (tức là hành động vô ích). Vì người khác có thể làm gì cho người khác? Và như vậy, không có nơi nương tựa nào cho sự thành tựu của chính mình, vì họ bị đoạn diệt ngay tại nơi đó. Nhắm đến ý nghĩa này, ngài nói ‘những ai tuyên bố điều này...’. Đây là ý nghĩa còn lại của Chú giải.

จตูสุ มหาภูเตสุ นิยุตฺโต จาตุมหาภูติโก, อตฺถมตฺตโต ปน ทสฺเสตุํ ‘‘จตุมหาภูตมโย’’ติ วุตฺตํ. ยถา หิ มตฺติกาย นิพฺพตฺตํ ภาชนํ มตฺติกามยํ, เอวมยมฺปิ จตูหิ มหาภูเตหิ นิพฺพตฺโต จตุมหาภูตมโยติ วุจฺจติ. อชฺฌตฺติกปถวีธาตูติ สตฺตสนฺตานคตา ปถวีธาตุ. พาหิรปถวีธาตุนฺติ พหิทฺธา มหาปถวึ, เตน ปถวีเยว กาโยติ ทสฺเสติ. อนุคจฺฉตีติ อนุพนฺธติ. อุภเยนาปีติ ปททฺวเยนปิ. อุเปติ อุปคจฺฉตีติ พาหิรปถวิกายโต ตเทกเทสภูตา ปถวี อาคนฺตฺวา อชฺฌตฺติกภาวปฺปตฺติ หุตฺวา สตฺตภาเวน สณฺฐิตา, สา จ มหาปถวี ฆฏาทิคตปถวี วิย อิทานิ ตเมว พาหิรํ ปถวิกายํ สมุทายภูตํ ปุน อุเปติ อุปคจฺฉติ, สพฺพโส เตน พาหิรปถวิกาเยน นิพฺพิเสสตํ เอกีภาวเมว คจฺฉตีติ อตฺโถ. อาปาทีสุปิ เอเสว นโยติ เอตฺถ ปชฺชุนฺเนน มหาสมุทฺทโต คหิตอาโป วิย วสฺโสทกภาเวน ปุนปิ มหาสมุทฺทํ, สูริยรํสิโต คหิตอินฺทคฺคิสงฺขาตเตโช วิย ปุนปิ สูริยรํสึ, มหาวายุกฺขนฺธโต นิคฺคตมหาวาโต วิย ปุนปิ มหาวายุกฺขนฺธํ อุเปติ อุปคจฺฉตีติ ปริกปฺปนามตฺเตน ทิฏฺฐิคติกสฺส อธิปฺปาโย.

Được liên kết trong bốn đại chủng là ‘cātumahābhūtiko’. Tuy nhiên, để chỉ ra ý nghĩa, đã được nói là ‘catumahābhūtamayo’ (làm bằng bốn đại chủng). Giống như cái bình làm từ đất sét được gọi là ‘mattikāmayaṃ’ (làm bằng đất sét), tương tự như vậy, chúng sanh này được tạo thành từ bốn đại chủng cũng được gọi là ‘catumahābhūtamayo’. ‘Ajjhattikapathavīdhātu’ là địa đại thuộc về dòng tương tục của chúng sanh. ‘Bāhirapathavīdhātuṃ’ là đại địa bên ngoài. Bằng điều đó, ngài chỉ ra rằng chính địa đại là thân. ‘Anugacchati’ là đi theo, liên kết. ‘Ubhayenāpi’ là bằng cả hai từ. ‘Upeti upagacchati’ có nghĩa là: từ thân địa đại bên ngoài, một phần của nó đến, trở thành trạng thái nội tại, và tồn tại như một chúng sanh. Và địa đại đó, giống như địa đại trong cái bình v.v..., bây giờ lại đi đến, tiếp cận chính thân địa đại bên ngoài đã trở thành một khối. Nghĩa là, nó hoàn toàn trở nên không khác biệt, trở thành một với thân địa đại bên ngoài đó. Ở đây, trong câu ‘Āpādīsupi eseva nayo’ (phương pháp này cũng áp dụng cho thủy đại v.v...), giống như nước được Pajjunna (thần mưa) lấy từ đại dương, dưới dạng nước mưa, lại trở về đại dương; giống như hỏa đại được gọi là lửa trời được lấy từ tia nắng mặt trời, lại trở về tia nắng mặt trời; giống như cơn gió lớn thoát ra từ khối gió lớn, lại trở về khối gió lớn, nó đi đến, tiếp cận. Đây là ý định của người có tà kiến, chỉ bằng sự tưởng tượng.

มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานีติ มนเมว ฉฏฺฐํ เยสํ จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายานํ, ตานิ อินฺทฺริยานิ. อากาสํ ปกฺขนฺทนฺติ เตสํ วิสยภาวาติ วทนฺติ. วิสยีคหเณน หิ วิสยาปิ คหิตา เอว โหนฺติ. กถํ คณิตา มญฺจปญฺจมาติ อาห ‘‘มญฺโจ เจว…เป… อตฺโถ’’ติ. อาฬาหนํ สุสานนฺติ อตฺถโต เอกํ. คุณาคุณปทานีติ คุณโทสโกฏฺฐาสานิ. สรีรเมว วา ปทานิ ตํตํกิริยาย ปชฺชิตพฺพโต. ปาราวตปกฺขิวณฺณานีติ ปาราวตสฺส นาม ปกฺขิโน วณฺณานิ. ‘‘ปาราวตปกฺขวณฺณานี’’ติ ปาโฐ, ปาราวตสกุณสฺส ปตฺตวณฺณานีติ อตฺโถ. ภสฺมนฺตาติ [Pg.47] ฉาริกาปริยนฺตา. เตนาห ‘‘ฉาริกาวสานเมวา’’ติ. อาหุติสทฺเทเนตฺถ ‘‘ทินฺนํ ยิฏฺฐํ หุต’’นฺติ วุตฺตปฺปการํ ทานํ สพฺพมฺปิ คหิตนฺติ ทสฺเสติ ‘‘ปาหุนกสกฺการาทิเภทํ ทินฺนทาน’’นฺติ อิมินา, วิรูเปกเสสนิทฺเทโส วา เอส. อตฺโถติ อธิปฺปายโต อตฺโถ สทฺทโต ตสฺส อนธิคมิตตฺตา. เอวมีทิเสสุ. ทพฺพนฺติ มุยฺหนฺตีติ ทตฺตู, พาลปุคฺคลา, เตหิ ทตฺตูหิ. กึ วุตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘พาลา เทนฺตี’’ติอาทิ. ปาฬิยํ ‘‘โลโก อตฺถี’’ติ มติ เยสํ เต อตฺถิกา, ‘‘อตฺถี’’ติ เจทํ เนปาติกปทํ, เตสํ วาโท อตฺถิกวาโท, ตํ อตฺถิกวาทํ.

‘Các căn có ý là thứ sáu’ có nghĩa là những căn đó là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, mà ý là thứ sáu. Họ nói rằng (các căn) bay vào hư không vì đó là đối tượng của chúng. Vì rằng, bằng cách nắm bắt cái có đối tượng (tức là căn), các đối tượng cũng được nắm bắt. Làm sao lại đếm ‘năm thứ cùng với cái giường’? Ngài nói ‘cái giường và... nghĩa là...’. ‘Āḷāhanaṃ’ và ‘susānaṃ’ có cùng một ý nghĩa. ‘Guṇāguṇapadāni’ là các phần phẩm chất và lỗi lầm. Hoặc chính thân thể là ‘padāni’ vì nó được đạt đến bởi các hành động khác nhau. ‘Pārāvatapakkhivaṇṇāni’ là màu sắc của loài chim tên là pārāvata (bồ câu). Có một cách đọc là ‘Pārāvatapakkhavaṇṇāni’, nghĩa là màu lông của chim bồ câu. ‘Bhasmantā’ là kết thúc bằng tro. Do đó, ngài nói ‘chỉ kết thúc bằng tro’. Ở đây, bằng từ ‘āhuti’, tất cả các loại bố thí đã được nói đến như ‘đã cho, đã cúng dường, đã tế lễ’ đều được bao hàm, ngài chỉ ra điều này bằng câu ‘sự bố thí đã cho có các loại khác nhau như sự tôn trọng khách v.v...’. Hoặc đây là một sự chỉ định rút gọn không đồng dạng (virūpekasesa). ‘Attho’ là ý nghĩa theo chủ ý, vì về mặt từ ngữ, nó không thể đạt được. Như vậy trong những trường hợp như thế này. ‘Dattū’ là những người cho và bị mê muội, tức là những kẻ ngu. Điều gì đã được nói? Ngài nói ‘những kẻ ngu cho’ v.v... Trong kinh Pāli, những người có quan điểm ‘thế giới tồn tại’ là những người theo thuyết thường hằng (atthikā). Và ‘atthī’ này là một bất biến từ. Học thuyết của họ là ‘atthikavādo’ (thuyết thường hằng), (bác bỏ) học thuyết thường hằng đó.

ตตฺถาติ เตสุ ยถาวุตฺเตสุ ตีสุ มิจฺฉาวาทีสุ. กมฺมํ ปฏิพาหติ อกิริยวาทิภาวโต. วิปากํ ปฏิพาหติ สพฺเพน สพฺพํ อายตึ อุปปตฺติยา ปฏิกฺขิปนโต. วิปากนฺติ จ อานิสํสนิสฺสนฺทสทิสผลวเสน ติวิธมฺปิ วิปากํ. อุภยํ ปฏิพาหติ สพฺพโส เหตุปฏิเสธเนเนว ผลสฺสาปิ ปฏิเสธิตตฺตา. อุภยนฺติ จ กมฺมํ วิปากมฺปิ. โส หิ ‘‘อเหตู อปฺปจฺจยา สตฺตา สํกิลิสฺสนฺติ, วิสุชฺฌนฺติ จา’’ติ วทนฺโต กมฺมสฺส วิย วิปากสฺสาปิ สํกิเลสวิสุทฺธีนํ ปจฺจยตฺตาภาวโชตนโต ตทุภยํ ปฏิพาหติ นาม. วิปาโก ปฏิพาหิโต โหติ อสติ กมฺมสฺมึ วิปากาภาวโต. กมฺมํ ปฏิพาหิตํ โหติ อสติ วิปาเก กมฺมสฺส นิรตฺถกตาปตฺติโต. อิตีติ วุตฺตตฺถนิทสฺสนํ. อตฺถโตติ สรูปโต, วิสุํ วิสุํ ตํตํทิฏฺฐิทีปกภาเวน ปาฬิยํ อาคตาปิ ตทุภยปฏิพาหกาวาติ อตฺโถ. ปจฺเจกํ ติวิธทิฏฺฐิกา เอว เต อุภยปฏิพาหกตฺตา. ‘‘อุภยปฺปฏิพาหกา’’ติ หิ เหตุวจนํ เหตุคพฺภตฺตา ตสฺส วิเสสนสฺส. อเหตุกวาทา เจวาติอาทิ ปฏิญฺญาวจนํ ตปฺผลภาเวน นิจฺฉิตตฺตา. ตสฺมา วิปากปฏิพาหกตฺตา นตฺถิกวาทา, กมฺมปฏิพาหกตฺตา อกิริยวาทา, ตทุภยปฏิพาหกตฺตา อเหตุกวาทาติ ยถาลาภํ เหตุผลตาสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. โย หิ วิปากปฏิพาหเนน นตฺถิกทิฏฺฐิโก อุจฺเฉทวาที, โส อตฺถโต กมฺมปฏิพาหเนน อกิริยทิฏฺฐิโก, อุภยปฏิพาหเนน อเหตุกทิฏฺฐิโก จ โหติ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย.

Tatthāti: Trong đó, tức là trong ba hạng tà thuyết đã được nói đến ấy. (Người ấy) ngăn cản nghiệp (kammaṃ paṭibāhati) do là người có chủ thuyết vô hành (akiriyavādibhāvato). (Người ấy) ngăn cản quả (vipākaṃ paṭibāhati) do sự bác bỏ hoàn toàn sự tái sanh trong tương lai (sabbena sabbaṃ āyatiṃ upapattiyā paṭikkhipanato). Và quả (vipākanti ca) là quả có ba loại (tividhampi vipākaṃ) theo cách quả lợi ích, quả đẳng lưu, và quả tương tợ (ānisaṃsanissandasadisaphalavasena). (Người ấy) ngăn cản cả hai (ubhayaṃ paṭibāhati) chỉ do sự phủ nhận nhân một cách hoàn toàn (sabbaso hetupaṭisedhaneneva) vì quả cũng bị phủ nhận (phalassāpi paṭisedhitattā). Và cả hai (ubhayanti ca) là nghiệp và quả (kammaṃ vipākampi). Vì vị ấy (so hi), trong khi nói rằng: “Chúng sanh bị ô nhiễm, được thanh tịnh là không do nhân, không do duyên” (ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti, visujjhanti cāti vadanto), do làm sáng tỏ việc không có tính cách là duyên của sự ô nhiễm và thanh tịnh đối với quả cũng như đối với nghiệp (kammassa viya vipākassāpi saṃkilesavisuddhīnaṃ paccayattābhāvajotanato), nên được gọi là ngăn cản cả hai điều ấy (tadubhayaṃ paṭibāhati nāma). Quả bị ngăn cản (vipāko paṭibāhito hoti) vì khi không có nghiệp thì không có quả (asati kammasmiṃ vipākābhāvato). Nghiệp bị ngăn cản (kammaṃ paṭibāhitaṃ hoti) vì khi không có quả thì nghiệp trở thành vô ích (asati vipāke kammassa niratthakatāpattito). Itīti: Từ iti là để chỉ rõ ý nghĩa đã được nói. Atthatoti: Về phương diện tự thể (sarūpato), ý nghĩa là: dầu cho trong Pāḷi có đến riêng biệt (visuṃ visuṃ) theo cách làm sáng tỏ tà kiến này hay tà kiến kia (taṃtaṃdiṭṭhidīpakabhāvena pāḷiyaṃ āgatāpi), (chúng) đều là những (thuyết) ngăn cản cả hai điều ấy (tadubhayapaṭibāhakāvāti attho). Mỗi một trong ba hạng tà kiến ấy (paccekaṃ tividhadiṭṭhikā eva te) (là như vậy) do ngăn cản cả hai (ubhayapaṭibāhakattā). Vì từ “ubhayappaṭibāhakā” (“ubhayappaṭibāhakā”ti hi) là lời nói về nguyên nhân (hetuvacanaṃ) do tính từ ấy bao hàm ý nghĩa nguyên nhân (hetugabbhattā tassa visesanassa). Câu bắt đầu bằng “ahetukavādā ceva” (ahetukavādā cevātiādi) là lời thừa nhận (paṭiññāvacanaṃ) vì đã được quyết định theo cách là quả của điều ấy (tapphalabhāvena nicchitattā). Do đó, vì ngăn cản quả nên là đoạn kiến luận (tasmā vipākapaṭibāhakattā natthikavādā), vì ngăn cản nghiệp nên là vô hành luận (kammapaṭibāhakattā akiriyavādā), vì ngăn cản cả hai nên là vô nhân luận (tadubhayapaṭibāhakattā ahetukavādāti), như vậy, mối liên hệ nhân quả nên được hiểu tùy theo trường hợp (yathālābhaṃ hetuphalatāsambandho veditabbo). Vì người nào (yo hi) là người có đoạn kiến, là người theo đoạn kiến luận (natthikadiṭṭhiko ucchedavādī) do ngăn cản quả (vipākapaṭibāhanena), người ấy (so), về mặt ý nghĩa (atthato), là người có vô hành kiến (akiriyadiṭṭhiko) do ngăn cản nghiệp (kammapaṭibāhanena), và là người có vô nhân kiến (ahetukadiṭṭhiko ca) do ngăn cản cả hai (ubhayapaṭibāhanena) hoti. Trong hai trường hợp còn lại, phương pháp cũng tương tự (sesadvayepi eseva nayo).

‘‘เย วา ปนา’’ติอาทินา เตสมนุทิฏฺฐิกานํ นิยาโมกฺกนฺติวินิจฺฉโย วุตฺโต. ตตฺถ เตสนฺติ ปูรณาทีนํ. สชฺฌายนฺตีติ ตํ ทิฏฺฐิทีปกํ คนฺถํ ยถา [Pg.48] ตถา เตหิ กตํ อุคฺคเหตฺวา ปฐนฺติ. วีมํสนฺตีติ ตสฺส อตฺถํ วิจาเรนฺติ. ‘‘เตส’’นฺติอาทิ วีมํสนาการทสฺสนํ. ‘‘กโรโต…เป… อุจฺฉิชฺชตี’’ติ เอวํ วีมํสนฺตานํ เตสนฺติ สมฺพนฺโธ. ตสฺมึ อารมฺมเณติ ยถาปริกปฺปิเต กมฺมผลาภาวาทิเก ‘‘กโรโต น กรียติ ปาป’’นฺติอาทิ นยปฺปวตฺตาย มิจฺฉาทสฺสนสงฺขาตาย ลทฺธิยา อารมฺมเณ. มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐตีติ มิจฺฉาสติสงฺขาตา ลทฺธิสหคตา ตณฺหา สนฺติฏฺฐติ. ‘‘กโรโต น กรียติ ปาป’’นฺติอาทิวเสน หิ อนุสฺสวูปลทฺเธ อตฺเถ ตทาการปริวิตกฺกเนหิ สวิคฺคเห วิย สรูปโต จิตฺตสฺส ปจฺจุปฏฺฐิเต จิรกาลปริจเยน ‘‘เอวเมต’’นฺติ นิชฺฌานกฺขมภาวูปคมเน, นิชฺฌานกฺขนฺติยา จ ตถา ตถา คหิเต ปุนปฺปุนํ ตเถว อาเสวนฺตสฺส พหุลีกโรนฺตสฺส มิจฺฉาวิตกฺเกน สมานียมานา มิจฺฉาวายามุปตฺถมฺภิตา อตํสภาวมฺปิ ‘‘ตํสภาว’’นฺติ คณฺหนฺตี มิจฺฉาลทฺธิสหคตา ตณฺหา มุสา วิตถํ สรณโต ปวตฺตนโต มิจฺฉาสตีติ วุจฺจติ. จตุรงฺคุตฺตรฏีกายมฺปิ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๓๐) เจส อตฺโถ วุตฺโตเยว. มิจฺฉาสงฺกปฺปาทโย วิย หิ มิจฺฉาสติ นาม ปาฏิเยกฺโก โกจิ ธมฺโม นตฺถิ, ตณฺหาสีเสน คหิตานํ จตุนฺนมฺปิ อกุสลกฺขนฺธานเมตํ อธิวจนนฺติ มชฺฌิมาคมฏฺฐกถายมฺปิ สลฺเลขสุตฺตวณฺณนายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๘๓) วุตฺตํ.

“Ye vā panā”tiādinā: Bằng đoạn văn bắt đầu bằng “ye vā pana”, sự quyết định về việc đi vào định pháp (niyāmokkantivinicchayo) của những người có tà kiến theo sau họ (tesamanudiṭṭhikānaṃ) đã được nói đến (vutto). Tattha: Trong đó, tesanti: (từ tesaṃ) là của các vị như Pūraṇa (pūraṇādīnaṃ). Sajjhāyantīti: (Họ) học thuộc rồi đọc tụng (uggahetvā paṭhanti) quyển sách (ganthaṃ) làm sáng tỏ tà kiến ấy (taṃ diṭṭhidīpakaṃ) đã được họ soạn ra như thế nào (yathā tathā tehi kataṃ). Vīmaṃsantīti: (Họ) thẩm xét ý nghĩa của nó (tassa atthaṃ vicārenti). “Tesa”ntiādi: Câu bắt đầu bằng “tesaṃ” là sự trình bày về cách thức thẩm xét (vīmaṃsanākāradassanaṃ). “Karoto…pe… ucchijjatī”ti: Nên được liên kết là “của những người (tesaṃ) đang thẩm xét như vầy (evaṃ vīmaṃsantānaṃ)” (sambandho). Tasmiṃ ārammaṇeti: Trong đối tượng (ārammaṇe) của chủ thuyết (laddhiyā) được gọi là tà kiến (micchādassanasaṅkhātāya), vốn diễn tiến theo phương pháp (nayappavattāya) “người làm điều ác thì không bị xem là làm” (karoto na karīyati pāpantiādi) đã được tưởng tượng ra như là sự không có quả của nghiệp, v.v. (yathāparikappite kammaphalābhāvādike). Micchāsati santiṭṭhatīti: Ái dục (taṇhā) đi kèm với chủ thuyết (laddhisahagatā), được gọi là tà niệm (micchāsatisaṅkhātā), được an lập (santiṭṭhati). Vì (hi) trong ý nghĩa đã được lãnh hội qua sự truyền tụng (anussavūpaladdhe atthe) theo cách “người làm điều ác thì không bị xem là làm” (karoto na karīyati pāpantiādivasena), khi nó hiện khởi trong tâm về mặt tự thể (sarūpato cittassa paccupaṭṭhite) giống như có hình thể (saviggahe viya) do những sự suy lường theo cách thức ấy (tadākāraparivitakkanehi), do sự thực hành lâu ngày (cirakālaparicayena) khi đạt đến trạng thái có thể quán xét rằng “việc này là như vậy” (evametanti nijjhānakkhamabhāvūpagamane), và do sự kham nhẫn quán xét (nijjhānakkhantiyā ca), khi đã chấp thủ theo cách này hay cách khác (tathā tathā gahite), của người thực hành lặp đi lặp lại (punappunaṃ tatheva āsevantassa), làm cho sung mãn (bahulīkarontassa), (ái dục ấy) được dẫn dắt bởi tà tư duy (micchāvitakkena samānīyamānā), được hỗ trợ bởi tà tinh tấn (micchāvāyāmupatthambhitā), chấp thủ cả điều không có thực thể ấy là “có thực thể” (ataṃsabhāvampi taṃsabhāvanti gaṇhantī), ái dục đi kèm với tà kiến (micchāladdhisahagatā taṇhā) do diễn tiến từ sự ghi nhớ (saraṇato pavattanato) điều sai trái, lầm lạc (musā vitathaṃ) nên được gọi là tà niệm (micchāsatīti vuccati). Và ý nghĩa này cũng đã được nói đến trong Chú giải phụ kinh Tăng Chi Bộ (caturaṅguttaraṭīkāyampi cesa attho vuttoyeva). Vì giống như tà tư duy v.v. (micchāsaṅkappādayo viya hi), không có một pháp riêng biệt nào gọi là tà niệm (micchāsati nāma pāṭiyekko koci dhammo natthi), đây là tên gọi (etaṃ adhivacanaṃ) của bốn bất thiện uẩn (catunnampi akusalakkhandhānaṃ) được nắm bắt với ái dục làm đầu (taṇhāsīsena gahitānaṃ), điều này cũng được nói trong Chú giải Trung Bộ, phần giải kinh Sallekha (majjhimāgamaṭṭhakathāyampi sallekhasuttavaṇṇanāyaṃ vuttaṃ).

จิตฺตํ เอกคฺคํ โหตีติ ยถาสกํ วิตกฺกาทิปจฺจยลาเภน ตสฺมึ อารมฺมเณ อวฏฺฐิตตาย อเนกคฺคตํ ปหาย เอกคฺคํ อปฺปิตํ วิย โหติ, จิตฺตสีเสน เจตฺถ มิจฺฉาสมาธิ เอว วุตฺโต. โส หิ ปจฺจยวิเสเสหิ ลทฺธภาวนาพโล อีทิเส ฐาเน สมาธานปติรูปกกิจฺจกโรเยว โหติ วาลวิชฺฌนาทีสุ วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ. ชวนานิ ชวนฺตีติ อเนกกฺขตฺตุํ เตนากาเรน ปุพฺพภาคิเยสุ ชวนวาเรสุ ปวตฺเตสุ สนฺนิฏฺฐานภูเต สพฺพปจฺฉิเม ชวนวาเร สตฺต ชวนานิ ชวนฺติ. ‘‘ปฐมชวเน สเตกิจฺฉา โหนฺติ, ตถา ทุติยาทีสู’’ติ อิทํ ธมฺมสภาวทสฺสนเมว, น ปน ตสฺมึ ขเณ เตสํ ติกิจฺฉา เกนจิ สกฺกา กาตุนฺติ ทสฺสนํ เตสฺเวว ฐตฺวา สตฺตมชวนสฺส อวสฺสมุปฺปชฺชมานสฺส นิวตฺติตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา, เอวํ ลหุปริวตฺเต จ จิตฺตวาเร โอวาทานุสาสน วเสน ติกิจฺฉาย อสมฺภวโต. เตนาห ‘‘พุทฺธานมฺปิ อเตกิจฺฉา อนิวตฺติโน’’ติ[Pg.49]. อริฏฺฐกณฺฏกสทิสาติ อริฏฺฐภิกฺขุกณฺฏกสามเณรสทิสา, เต วิย อเตกิจฺฉา อนิวตฺติโน มิจฺฉาทิฏฺฐิคติกาเยว ชาตาติ วุตฺตํ โหติ.

Cittaṃ ekaggaṃ hotīti: (Tâm trở nên nhất tâm) có nghĩa là do nhận được các duyên như tầm, v.v. tùy theo trường hợp (yathāsakaṃ vitakkādipaccayalābhena), do sự an trú trong đối tượng ấy (tasmiṃ ārammaṇe avaṭṭhitatāya), từ bỏ sự không nhất tâm (anekaggataṃ pahāya), trở nên nhất tâm (ekaggaṃ) giống như đã nhập định (appitaṃ viya hoti). Và ở đây (cettha), chính tà định (micchāsamādhi eva) đã được nói đến (vutto) với tâm làm đầu (cittasīsena). Vì tà định ấy (so hi), có được sức mạnh của sự tu tập nhờ các duyên đặc biệt (paccayavisesehi laddhabhāvanābalo), trong trường hợp như thế này (īdise ṭhāne), chỉ làm công việc tương tự như sự định tĩnh (samādhānapatirūpakakiccakaroyeva hoti), nên được hiểu là giống như trong việc bắn lông đuôi ngựa, v.v. (vālavijjhanādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ). Javanāni javantīti: (Các tốc hành tâm khởi lên) có nghĩa là khi các lộ trình tốc hành tâm ở giai đoạn đầu đã diễn ra nhiều lần theo cách thức ấy (anekakkhattuṃ tenākārena pubbabhāgiyesu javanavāresu pavattesu), trong lộ trình tốc hành tâm cuối cùng, là nơi quyết định (sanniṭṭhānabhūte sabbapacchime javanavāre), bảy tốc hành tâm khởi lên (satta javanāni javanti). Câu “ở tốc hành tâm thứ nhất thì có thể chữa trị, tương tự ở các tốc hành tâm thứ hai, v.v.” (“paṭhamajavane satekicchā honti, tathā dutiyādīsū”ti) này chỉ là sự trình bày về tự tánh của pháp (idaṃ dhammasabhāvadassanameva), chứ không phải là sự trình bày rằng vào khoảnh khắc ấy, việc chữa trị cho họ có thể được thực hiện bởi bất cứ ai (na pana tasmiṃ khaṇe tesaṃ tikicchā kenaci sakkā kātunti dassanaṃ), vì không thể làm cho tốc hành tâm thứ bảy, vốn chắc chắn sẽ sanh khởi, dừng lại (sattamajavanassa avassamuppajjamānassa nivattituṃ asakkuṇeyyattā) khi đã đứng vững trong chính những (tốc hành tâm) ấy (tesveva ṭhatvā), và vì việc chữa trị bằng cách giáo huấn và khuyên răn là không thể có được (ovādānusāsana vasena tikicchāya asambhavato) trong lộ trình tâm thay đổi nhanh chóng như vậy (evaṃ lahuparivatte ca cittavāre). Do đó, ngài nói (tenāha): “Đối với các đức Phật cũng không thể chữa trị, không thể làm cho thay đổi” (“buddhānampi atekicchā anivattino”ti). Ariṭṭhakaṇḍakasadisāti: (Giống như Ariṭṭha và Kaṇḍaka) có nghĩa là giống như tỳ khưu Ariṭṭha và sa di Kaṇḍaka (ariṭṭhabhikkhukaṇḍakasāmaṇerasadisā). Điều này được nói đến có nghĩa là (vuttaṃ hoti) giống như họ (te viya), không thể chữa trị, không thể làm cho thay đổi (atekicchā anivattino), đã trở thành người có tà kiến là quả báo (micchādiṭṭhigatikāyeva jātāti).

ตตฺถาติ เตสุ ตีสุ มิจฺฉาทสฺสเนสุ. โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมตีติ ยสฺส เอกสฺมึเยว อภินิเวโส, อาเสวนา จ ปวตฺตา, โส เอกเมว ทสฺสนํ โอกฺกมติ. โกจิ ทฺเว, โกจิ ตีณิปีติ ยสฺส ทฺวีสุ, ตีสุปิ วา อภินิเวโส, อาเสวนา จ ปวตฺตา, โส ทฺเว, ตีณิปิ โอกฺกมติ, เอเตน ปน วจเนน ยา ปุพฺเพ ‘‘อิติ สพฺเพเปเต อตฺถโต อุภยปฺปฏิพาหกา’’ติอาทินา อุภยปฺปฏิพาหกตามุเขน ทีปิตา อตฺถโต สิทฺธา สพฺพทิฏฺฐิกตา, สา ปุพฺพภาคิยา. ยา ปน มิจฺฉตฺตนิยาโมกฺกนฺติภูตา, สา ยถาสกํ ปจฺจยสมุทาคมสิทฺธิโต ภินฺนารมฺมณานํ วิย วิเสสาธิคมานํ เอกชฺฌํ อนุปฺปตฺติยา อญฺญมญฺญํ อพฺโพกิณฺณา เอวาติ ทสฺเสติ. ‘‘เอกสฺมึ โอกฺกนฺเตปี’’ติอาทินา ติสฺสนฺนมฺปิ ทิฏฺฐีนํ สมานสามตฺถิยตํ, สมานผลตญฺจ วิภาเวติ. สคฺคาวรณาทินา เหตา สมานสามตฺถิยา เจว สมานผลา จ, ตสฺมา ติสฺโสปิ เจตา เอกสฺส อุปฺปนฺนาปิ อพฺโพกิณฺณา เอว, เอกาย วิปาเก ทินฺเน อิตรา ตสฺสา อนุพลปฺปทายิกาโยติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ปตฺโต สคฺคมคฺคาวรณญฺเจวา’’ติอาทึ วตฺวา ‘‘อภพฺโพ’’ติอาทินา ตเทวตฺถํ อาวิกโรติ. โมกฺขมคฺคาวรณนฺติ นิพฺพานปถภูตสฺส อริยมคฺคสฺส นิวารณํ. ปเควาติ ปฏิกฺเขปตฺเถ นิปาโต, โมกฺขสงฺขาตํ ปน นิพฺพานํ คนฺตุํ กา นาม กถาติ อตฺโถ. อปิจ ปเควาติ ปา เอว, ปฐมตรเมว โมกฺขํ คนฺตุมภพฺโพ, โมกฺขคมนโตปิ ทูรตรเมวาติ วุตฺตํ โหติ. เอวมญฺญตฺถาปิ ยถารหํ.

Tatthāti có nghĩa là: trong ba tà kiến ấy. Koci ekaṃ dassanaṃ okkamatīti có nghĩa là: người nào có sự chấp thủ và sự thực hành thường xuyên chỉ ở nơi một (tà kiến), người ấy đi vào chỉ một tà kiến. Koci dve, koci tīṇipīti có nghĩa là: người nào có sự chấp thủ và sự thực hành thường xuyên ở nơi hai hoặc cả ba (tà kiến), người ấy đi vào hai hoặc cả ba (tà kiến). Và bằng lời nói này, Ngài chỉ ra rằng: cái gọi là "sabbadiṭṭhikatā" (sự có tất cả các tà kiến) đã được trình bày trước đây qua việc ngăn cản cả hai (thiện và ác) bằng câu "iti sabbepete atthato ubhayappaṭibāhakā" v.v..., và đã được xác lập về mặt ý nghĩa, thì đó là phần đầu. Còn cái gọi là "sabbadiṭṭhikatā" mà là sự đi vào định pháp tà kiến, thì do sự thành tựu của việc tập hợp các duyên theo cách riêng của chúng, giống như sự không đạt được đồng thời các thắng trí có đối tượng khác nhau, nên chúng không trộn lẫn với nhau. Bằng câu "Ekasmiṃ okkantepī" v.v..., Ngài làm rõ rằng cả ba tà kiến đều có năng lực tương đương và quả tương đương. Bởi vì, do việc ngăn cản cõi trời v.v..., chúng có năng lực tương đương và quả tương đương. Do đó, dù cả ba tà kiến này có sanh khởi nơi một người, chúng vẫn không trộn lẫn. Khi một tà kiến cho quả, các tà kiến còn lại trở thành trợ lực cho nó, cần phải hiểu như vậy. Sau khi nói "Patto saggamaggāvaraṇañcevā" v.v..., Ngài làm sáng tỏ chính ý nghĩa đó bằng câu "abhabbo" v.v... Mokkhamaggāvaraṇanti là sự ngăn cản Thánh đạo, con đường dẫn đến Nibbāna. Pageva là một bất biến từ có nghĩa là phủ định; ý nghĩa là: nói gì đến việc đi đến Nibbāna được gọi là giải thoát? Hơn nữa, pageva là pā eva, có nghĩa là: ngay từ đầu đã không có khả năng đi đến giải thoát, và còn xa hơn cả việc đi đến giải thoát. Ở những nơi khác cũng vậy, nên hiểu theo cách tương ứng.

‘‘วฏฺฏขาณุ นาเมส สตฺโต’’ติ อิทํ วจนํ เนยฺยตฺถเมว, น นีตตฺถํ. ตถา หิ วุตฺตํ ปปญฺจสูทนิยํ นาม มชฺฌิมาคมฏฺฐกถายํ ‘‘กึ ปเนส เอกสฺมึเยว อตฺตภาเว นิยโต โหติ, อุทาหุ อญฺญสฺมิมฺปีติ? เอกสฺมึเยว นิยโต, อาเสวนวเสน ปน ภวนฺตเรปิ ตํ ตํ ทิฏฺฐึ โรเจติเยวา’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๐๓). อกุสลญฺหิ นาเมตํ อพลํ ทุพฺพลํ, น กุสลํ วิย สพลํ มหาพลํ, ตสฺมา ‘‘เอกสฺมึเยว อตฺตภาเว นิยโต’’ติ ตตฺถ วุตฺตํ. อญฺญถา สมฺมตฺตนิยาโม วิย มิจฺฉตฺตนิยาโมปิ อจฺจนฺติโก สิยา, น จ อจฺจนฺติโก. ยเทวํ วฏฺฏขาณุโชตนา กถํ ยุชฺเชยฺยาติ อาห [Pg.50] ‘‘อาเสวนวเสนา’’ติอาทิ, ตสฺมา ยถา สตฺตงฺคุตฺตรปาฬิยํ ‘‘สกึ นิมุคฺโคปิ นิมุคฺโค เอว พาโล’’ติ [อ. นิ. ๗.๑๕ (อตฺถโต สมานํ)] วุตฺตํ, เอวํ วฏฺฏขาณุโชตนาปิ วุตฺตา. ยาทิเส หิ ปจฺจเย ปฏิจฺจ อยํ ตํ ตํ ทสฺสนํ โอกฺกนฺโต, ปุน กทาจิ ตปฺปฏิปกฺเข ปจฺจเย ปฏิจฺจ ตโต สีสุกฺขิปนมสฺส น โหตีติ น วตฺตพฺพํ. ตสฺมา ตตฺถ, (ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๐๒) อิธ จ อฏฺฐกถายํ ‘‘เอวรูปสฺส หิ เยภุยฺเยน ภวโต วุฏฺฐานํ นาม นตฺถี’’ติ เยภุยฺยคฺคหณํ กตํ, อิติ อาเสวนวเสน ภวนฺตเรปิ ตํตํทิฏฺฐิยา โรจนโต เยภุยฺเยนสฺส ภวโต วุฏฺฐานํ นตฺถีติ กตฺวา วฏฺฏขาณุโก นาเมส ชาโต, น ปน มิจฺฉตฺตนิยามสฺส อจฺจนฺติกตายาติ นีหริตฺวา ญาตพฺพตฺถตาย เนยฺยตฺถมิทํ, น นีตตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. ยํ สนฺธาย อภิธมฺเมปิ ‘‘อรหา, เย จ ปุถุชฺชนา มคฺคํ น ปฏิลภิสฺสนฺติ, เต รูปกฺขนฺธญฺจ น ปริชานนฺติ, เวทนากฺขนฺธญฺจ น ปริชานิสฺสนฺตี’’ติอาทิ (ยม. ๑.ขนฺธยมก ๒๑๐) วุตฺตํ. ปถวิโคปโกติ ยถาวุตฺตการเณน ปถวิปาลโก. ตทตฺถํ สมตฺเถตุํ ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

Câu "Chúng sanh này tên là cọc cắm trong vòng luân hồi" (Vaṭṭakhāṇu nāmesa satto) này chỉ có ý nghĩa cần được dẫn giải (neyyattha), không phải là ý nghĩa trực tiếp (nītattha). Thật vậy, trong bộ Chú giải Trung Bộ Kinh tên là Papañcasūdanī có nói rằng: "Phải chăng người này chỉ cố định trong một đời sống, hay cũng cố định trong đời sống khác? Chỉ cố định trong một đời sống, nhưng do năng lực của sự thực hành thường xuyên, người ấy cũng ưa thích tà kiến ấy trong đời sống khác." Bởi vì, cái gọi là bất thiện này không có sức mạnh, yếu ớt, không có sức mạnh, không có đại lực như thiện. Do đó, ở đó đã nói: "chỉ cố định trong một đời sống". Nếu không, định pháp tà kiến cũng sẽ trở nên tuyệt đối như định pháp chánh kiến, nhưng nó không phải là tuyệt đối. Nếu vậy, sự ví dụ về cọc cắm trong vòng luân hồi làm sao có thể hợp lý? Ngài nói "āsevanavasenā" v.v... Do đó, cũng như trong Pāli Tăng Chi Bộ Bảy Pháp đã nói: "Kẻ ngu dù chỉ chìm một lần cũng là chìm hẳn", sự ví dụ về cọc cắm trong vòng luân hồi cũng được nói như vậy. Bởi vì, không thể nói rằng: người này đã đi vào tà kiến ấy do duyên vào những duyên như thế nào, rồi sau đó, có lúc, do duyên vào những duyên đối nghịch, người ấy không thể ngóc đầu lên khỏi đó. Do đó, ở đó (trong Chú giải Trung Bộ Kinh) và ở đây trong Chú giải này, việc sử dụng từ "yebhuyyena" (phần lớn) đã được thực hiện: "Đối với người như vậy, phần lớn không có cái gọi là sự thoát ra khỏi vòng sinh tử". Như vậy, do năng lực của sự thực hành thường xuyên, người ấy cũng ưa thích tà kiến ấy trong đời sống khác, nên phần lớn không có sự thoát ra khỏi vòng sinh tử. Do đó, người ấy được gọi là cọc cắm trong vòng luân hồi, chứ không phải do tính tuyệt đối của định pháp tà kiến. Cần phải hiểu rằng câu này có ý nghĩa cần được dẫn giải (neyyattha) do ý nghĩa cần được suy ra, chứ không phải là ý nghĩa trực tiếp (nītattha). Liên quan đến điều này, trong Abhidhamma cũng có nói: "Bậc A-la-hán và những phàm phu nào sẽ không đắc đạo, họ không liễu tri sắc uẩn, và sẽ không liễu tri thọ uẩn" v.v... Pathavigopakoti có nghĩa là người bảo vệ đất do nguyên nhân đã nói. Để hỗ trợ ý nghĩa đó, câu "yebhuyyenā" v.v... đã được nói.

เอวํ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา ปรมสาวชฺชานุสาเรน โสตูนํ สติมุปฺปาเทนฺโต ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา เอวํ สํสารขาณุภาวสฺสาปิ ปจฺจโย อปณฺณกชาโต, ตสฺมา ปริวชฺเชยฺยาติ สมฺพนฺโธ. อกลฺยาณชนนฺติ กลฺยาณธมฺมวิรหิตชนํ อสาธุชนํ. อาสีวิสนฺติ อาสุมาคตหลาหลํ. ภูติกาโมติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถานํ วเสน อตฺตโน คุเณหิ วุฑฺฒิกาโม. วิจกฺขโณติ ปญฺญาจกฺขุนา วิวิธตฺถสฺส ปสฺสโก, ธีโรติ อตฺโถ.

Như vậy, để làm phát sanh chánh niệm cho người nghe theo sự quán xét lỗi lầm tột cùng của tà kiến, Ngài nói "tasmā" v.v... Trong đó, tasmā có liên hệ như sau: bởi vì duyên của việc trở thành cọc cắm trong vòng luân hồi như vậy đã trở nên không có lá (không có kết quả tốt), do đó, nên tránh xa. Akalyāṇajananti có nghĩa là người không có thiện pháp, người không tốt. Āsīvisanti có nghĩa là nọc độc đến nhanh chóng. Bhūtikāmoti có nghĩa là người mong muốn sự tăng trưởng các đức tính của mình về phương diện lợi ích hiện tại, lợi ích đời sau và lợi ích tối hậu. Vicakkhaṇoti có nghĩa là người thấy được các ý nghĩa khác nhau bằng con mắt trí tuệ, tức là bậc hiền trí.

ปกุธกจฺจายนวาทวณฺณนา

Giải thích về học thuyết của Pakudha Kaccāyana

๑๗๔. ‘‘อกฏา’’ติ เอตฺถ ต-การสฺส ฏ-การาเทโสติ อาห ‘‘อกตา’’ติ, สเมน, วิสเมน วา เกนจิปิ เหตุนา อกตา, น วิหิตาติ อตฺโถ. ตถา อกฏวิธาติ เอตฺถาปิ. นตฺถิ กตวิโธ กรณวิธิ เอเตสนฺติ อกฏวิธา. ปททฺวเยนาปิ โลเก เกนจิ เหตุปจฺจเยน เนสํ อนิพฺพตฺตภาวํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘เอวํ กโรหี’’ติอาทิ. อิทฺธิยาปิ น นิมฺมิตาติ กสฺสจิ อิทฺธิมโต เจโตวสิปฺปตฺตสฺส ปุคฺคลสฺส, เทวสฺส, อิสฺสราทิโน จ อิทฺธิยาปิ น นิมฺมิตา. อนิมฺมาปิตาติ กสฺสจิ [Pg.51] อนิมฺมาปิตา. กามํ สทฺทโต ยุตฺตํ, อตฺถโต จ ปุริเมน สมานํ, ตถาปิ ปาฬิยมฏฺฐกถายญฺจ อนาคตเมว อคเหตพฺพภาเว การณนฺติ ทสฺเสติ ‘‘ตํ เนว ปาฬิย’’นฺติอาทินา.

174. Ở đây, trong từ "Akaṭā", chữ ta được thay thế bằng chữ ṭa, nên Ngài nói là "akatā". Ý nghĩa là: không được tạo ra, không được sắp đặt bởi bất kỳ nguyên nhân nào, dù là tương đồng hay không tương đồng. Tương tự như vậy, trong từ "akaṭavidhā" cũng vậy. Akaṭavidhā có nghĩa là: những chúng sanh này không có phương pháp tạo tác, không có cách thức tạo ra. Bằng cả hai từ, Ngài chỉ ra rằng chúng không được sanh ra trong thế gian bởi bất kỳ nhân duyên nào. Do đó, Ngài nói "evaṃ karohī" v.v... Iddhiyāpi na nimmitāti có nghĩa là: không được tạo ra bằng thần thông của bất kỳ người nào có thần thông, đã đạt được tâm tự tại, hoặc của một vị trời, hoặc của một vị Phạm thiên v.v... Animmāpitāti có nghĩa là: không được ai khiến cho tạo ra. Về mặt từ ngữ, điều này có thể phù hợp, và về mặt ý nghĩa, nó cũng tương tự như từ trước. Tuy nhiên, Ngài chỉ ra rằng việc nó không xuất hiện trong Pāli và Chú giải chính là lý do để không chấp nhận nó, bằng câu "taṃ neva pāḷiya" v.v...

พฺรหฺมชาลสุตฺตสํวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๐) วุตฺตตฺถเมว. อิทเมตฺถ โยชนามตฺตํ – วญฺฌาติ หิ วญฺฌปสุวญฺฌตาลาทโย วิย อผลา กสฺสจิ อชนกา, เตน ปถวิกายาทีนํ รูปาทิชนกภาวํ ปฏิกฺขิปติ. รูปสทฺทาทโย หิ ปถวิกายาทีหิ อปฺปฏิพทฺธวุตฺติกาติ ตสฺส ลทฺธิ. ปพฺพตสฺส กูฏมิว ฐิตาติ กูฏฏฺฐา, ยถา ปพฺพตกูฏํ เกนจิ อนิพฺพตฺติตํ กสฺสจิ จ อนิพฺพตฺตกํ, เอวเมเตปิ สตฺตกายาติ อธิปฺปาโย. ยมิทํ ‘‘พีชโต องฺกุราทิ ชายตี’’ติ วุจฺจติ, ตํ วิชฺชมานเมว ตโต นิกฺขมติ, น อวิชฺชมานํ, อิตรถา อญฺญโตปิ อญฺญสฺส อุปลทฺธิ สิยา, เอวเมเตปิ สตฺตกายา, ตสฺมา เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตาติ. ฐิตตฺตาติ นิพฺพิการภาเวน สุปฺปติฏฺฐิตตฺตา. น จลนฺตีติ น วิการมาปชฺชนฺติ. วิการาภาวโต หิ เตสํ สตฺตนฺนํ กายานํ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตตา, อนิญฺชนญฺจ อตฺตโน ปกติยา อวฏฺฐานเมว. เตนาห ‘‘น วิปริณมนฺตี’’ติ. ปกตินฺติ สภาวํ. อวิปริณามธมฺมตฺตา เอว น อญฺญมญฺญํ อุปหนนฺติ. สติ หิ วิการมาปาเทตพฺพภาเว อุปฆาตกตา สิยา, ตถา อนุคฺคเหตพฺพภาเว สติ อนุคฺคาหกตาปีติ ตทภาวํ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘นาล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ปถวีเยว กาเยกเทสตฺตา ปถวิกาโย ยถา ‘‘สมุทฺโท ทิฏฺโฐ’’ติ, ปถวิสมูโห วา กายสทฺทสฺส สมูหวาจกตฺตา ยถา ‘‘หตฺถิกาโย’’ติ. ชีวสตฺตมานํ กายานํ นิจฺจตาย นิพฺพิการภาวโต น หนฺตพฺพตา, น ฆาเตตพฺพตา จ, ตสฺมา เนว โกจิ หนฺตา, ฆาเตตา วา อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘สตฺตนฺนํ ตฺเวว กายาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ยทิ โกจิ หนฺตา นตฺถิ, กถํ เตสํ สตฺถปฺปหาโรติ ตตฺถ โจทนายาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. ตตฺถ สตฺตนฺนํ ตฺเววาติ สตฺตนฺนเมว. อิติสทฺโท เหตฺถ นิปาตมตฺตํ. ปหตนฺติ ปหริตํ. เอกโตธาราทิกํ สตฺถํ. อนฺตเรเนว ปวิสติ, น เตสุ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เกวลํ ‘‘อหํ อิมํ ชีวิตา โวโรเปมี’’ติ เตสํ ตถา สญฺญามตฺตเมว, หนนฆาตนาทิ ปน ปรมตฺถโต นตฺเถว กายานํ อวิโกปนียภาวโตติ.

Nghĩa của nó đã được nói trong Chú giải kinh Phạm Võng. Đây chỉ là phần phối hợp cú pháp ở đây. Thật vậy, (vañjhā) có nghĩa là không có kết quả, không sanh ra bất cứ điều gì, giống như con vật son sẻ, cây thốt nốt son sẻ v.v... Do đó, (từ vañjhā) phủ nhận tính chất sanh ra sắc v.v... của địa đại v.v... Thật vậy, chủ thuyết của ông ta là: sắc, thanh v.v... có sự vận hành không liên quan đến địa đại v.v... (Kūṭaṭṭhā) có nghĩa là đứng vững như đỉnh núi. Ý nghĩa là: giống như đỉnh núi không do ai tạo ra và cũng không tạo ra bất cứ điều gì, bảy uẩn này cũng vậy. Điều được nói rằng “mầm v.v... sanh ra từ hạt giống”, mầm ấy vốn đã có sẵn mới từ đó đi ra, chứ không phải không có sẵn. Nếu không, sự có được của cái khác cũng có thể từ một cái khác nữa. Bảy uẩn này cũng vậy, do đó chúng đứng vững như cột trụ cổng thành. (Ṭhitattā) có nghĩa là do đứng vững chắc, không biến đổi. (Na calanti) có nghĩa là không đi đến sự biến đổi. Thật vậy, do không có sự biến đổi, nên bảy uẩn ấy có trạng thái đứng vững như cột trụ cổng thành, và sự không lay động chính là sự đứng yên theo bản chất tự nhiên của chúng. Do đó, ngài Chú giải sư nói: “chúng không biến hoại”. (Pakati) có nghĩa là bản chất. Chính vì có pháp tánh không biến hoại nên chúng không làm hại lẫn nhau. Thật vậy, khi có trạng thái có thể bị làm cho biến đổi thì có thể có sự làm hại; tương tự, khi có trạng thái có thể được hỗ trợ thì cũng có thể có sự hỗ trợ. Để chỉ ra sự không có điều đó, trong Pāḷi đã nói “nāla” v.v... Chính địa đại, do là một phần của uẩn, nên gọi là địa uẩn, giống như (câu) “biển đã được thấy”. Hoặc là, tập hợp của địa đại (là địa uẩn), do từ “kāya” có nghĩa là tập hợp, giống như (từ) “hatthikāyo” (đàn voi). Do tính thường hằng, không biến đổi của bảy uẩn có sinh mạng là thứ bảy, nên không có sự có thể giết, cũng không có sự có thể làm cho giết. Do đó, để chỉ ra rằng không có người giết, cũng không có người sai giết, trong Pāḷi đã nói “sattannaṃ tveva kāyānaṃ” v.v... Nếu không có người giết, làm sao có sự tấn công bằng vũ khí đối với họ? Về vấn đề này, để trả lời cho sự chất vấn, ngài Chú giải sư nói “yathā” v.v... Trong đó, “sattannaṃ tveva” có nghĩa là chỉ của bảy. Ở đây, từ “iti” chỉ là một bất biến từ. (Pahaṭaṃ) có nghĩa là đã được đánh. Vũ khí có một lưỡi v.v... chỉ đi vào khoảng không giữa (các uẩn), chứ không vào trong chúng. Điều này được nói là: chỉ có tưởng như vậy của họ rằng “ta tước đoạt mạng sống của người này”, còn về phương diện chân đế, hoàn toàn không có sự giết, sự làm cho giết v.v... do các uẩn có trạng thái không thể bị phá hoại.

นิคณฺฐนาฏปุตฺตวาทวณฺณนา

Chú giải về chủ thuyết của Nigaṇṭha Nāṭaputta

๑๗๗. จตฺตาโร [Pg.52] ยามา ภาคา จตุยามํ, จตุยามํ เอว จาตุยามํ. ภาคตฺโถ หิ อิธ ยาม-สทฺโท ยถา ‘‘รตฺติยา ปฐโม ยาโม’’ติ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๖๘). โส ปเนตฺถ ภาโค สํวรลกฺขิโตติ อาห ‘‘จตุโกฏฺฐาเสน สํวเรน สํวุโต’’ติ, สํยมตฺโถ วา ยามสทฺโท ยมนํ สญฺญมนํ ยาโมติ กตฺวา. ‘‘ยตตฺโต’’ติอาทีสุ วิย หิ อนุปสคฺโคปิ สอุปสคฺโค วิย สญฺญมตฺถวาจโก, โส ปน จตูหิ อากาเรหีติ อาห ‘‘จตุโกฏฺฐาเสน สํวเรนา’’ติ. อากาโร โกฏฺฐาโสติ หิ อตฺถโต เอกํ. วาริโต สพฺพวาริ ยสฺสายํ สพฺพวาริวาริโต ยถา ‘‘อคฺยาหิโต’’ติ. เตนาห ‘‘วาริตสพฺพอุทโก’’ติ. วาริสทฺเทน เจตฺถ วาริปริโภโค วุตฺโต ยถา ‘‘รตฺตูปรโต’’ติ. ปฏิกฺขิตฺโต สพฺพสีโตทโก ตปฺปริโภโค ยสฺสาติ ตถา. ตนฺติ สีโตทกํ. สพฺพวาริยุตฺโตติ สํวรลกฺขณมตฺตํ กถิตํ. สพฺพวาริธุโตติ ปาปนิชฺชรลกฺขณํ. สพฺพวาริผุโฏติ กมฺมกฺขยลกฺขณนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺเพนา’’ติอาทิมาห, สพฺเพน ปาปวารเณน ยุตฺโตติ หิ สพฺพปฺปกาเรน สํวรลกฺขเณน ปาปวารเณน สมนฺนาคโต. ธุตปาโปติ สพฺเพน นิชฺชรลกฺขเณน ปาปวารเณน วิธุตปาโป. ผุฏฺโฐติ อฏฺฐนฺนมฺปิ กมฺมานํ เขปเนน โมกฺขปฺปตฺติยา กมฺมกฺขยลกฺขเณน สพฺเพน ปาปวารเณน ผุฏฺโฐ, ตํ ปตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. ‘‘ทฺเวเยว คติโย ภวนฺติ, อนญฺญา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๕๘; ๒.๓๔; ๓.๑๙๙, ๒๐๐; ม. นิ. ๒.๓๘๔, ๓๙๘) วิย คมุสทฺโท นิฏฺฐานตฺโถติ วุตฺตํ ‘‘โกฏิปฺปตฺตจิตฺโต’’ติ, โมกฺขาธิคเมน อุตฺตมมริยาทปฺปตฺตจิตฺโตติ อตฺโถ. กายาทีสุ อินฺทฺริเยสุ สํยเมตพฺพสฺส อภาวโต สํยตจิตฺโต. อตีเต เหตฺถ ต-สทฺโท. สํยเมตพฺพสฺส อวเสสสฺส อภาวโต สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺโต. กิญฺจิ สาสนานุโลมนฺติ ปาปวารณํ สนฺธาย วุตฺตํ. อสุทฺธลทฺธิตายาติ ‘‘อตฺถิ ชีโว, โส จ สิยา นิจฺโจ, สิยา อนิจฺโจ’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๗๗). เอวมาทิมลีนลทฺธิตาย. สพฺพาติ กมฺมปกติวิภาคาทิวิสยาปิ สพฺพา นิชฺฌานกฺขนฺติโย. ทิฏฺฐิเยวาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิโย เอว ชาตา.

177. Bốn yāma là bốn phần, gọi là catuyāmaṃ; chính catuyāmaṃ là cātuyāmaṃ. Thật vậy, ở đây từ yāma có nghĩa là phần, giống như trong câu “canh đầu của đêm”. Ở đây, phần đó được ghi nhận là sự phòng hộ, do đó ngài Chú giải sư nói: “được phòng hộ bởi sự phòng hộ có bốn phần”. Hoặc là, từ yāma có nghĩa là sự chế ngự, do có ngữ nguyên là yamanaṃ saññamanaṃ yāmo (sự chế ngự, sự tự chế là yāma). Thật vậy, giống như trong các từ “yatatto” v.v..., dù không có tiếp đầu ngữ, nó vẫn có nghĩa là sự tự chế như thể có tiếp đầu ngữ. Nhưng sự tự chế đó có bốn phương diện, do đó ngài Chú giải sư nói: “bởi sự phòng hộ có bốn phần”. Thật vậy, ākāra và koṭṭhāsa có cùng một ý nghĩa. Người đã ngăn trừ mọi thứ nước là sabbavārivārito, giống như “agyāhito” (người có lửa đã được cúng dường). Do đó, ngài Chú giải sư nói: “người đã ngăn trừ mọi thứ nước”. Và ở đây, bằng từ vāri, sự thọ dụng nước được nói đến, giống như trong “rattūparato” (người đã từ bỏ [việc ăn] vào ban đêm). Người đã từ bỏ mọi thứ nước lạnh và sự thọ dụng nó, cũng vậy. Đó là nước lạnh. Bằng từ “sabbavāriyutto”, chỉ có đặc tính phòng hộ được nói đến. Bằng từ “sabbavāridhuto”, đặc tính làm tiêu mòn tội lỗi được nói đến. Bằng từ “sabbavāriphuṭo”, đặc tính làm tiêu diệt nghiệp được nói đến. Để chỉ ra ý nghĩa này, ngài Chú giải sư nói “sabbenā” v.v... Thật vậy, “yutto sabbena pāpavāraṇena” có nghĩa là người đã thành tựu sự ngăn trừ tội lỗi với đặc tính phòng hộ bằng mọi cách. “Dhutapāpo” có nghĩa là người đã rũ bỏ tội lỗi bằng sự ngăn trừ tội lỗi với đặc tính làm tiêu mòn (tội lỗi) một cách toàn diện. “Phuṭṭho” có nghĩa là người đã được thấm nhuần bởi sự ngăn trừ tội lỗi một cách toàn diện với đặc tính làm tiêu diệt nghiệp, do đã đạt đến giải thoát bằng cách làm cạn kiệt cả tám loại nghiệp; ý nghĩa là người đã đạt đến và an trú trong đó. Giống như trong các câu “chỉ có hai cõi đi, không có cõi nào khác” v.v..., động từ căn gam có nghĩa là sự kết thúc, do đó được nói là “koṭippattacitto” (người có tâm đã đạt đến đỉnh cao). Ý nghĩa là người có tâm đã đạt đến giới hạn tối thượng nhờ chứng đắc giải thoát. Do không còn gì phải chế ngự trong các căn như thân v.v..., nên tâm đã được chế ngự. Ở đây, hậu tố “ta” ở thì quá khứ. Do không còn phần nào còn lại phải chế ngự, nên tâm đã được an lập vững chắc. Câu “phần nào thuận theo giáo pháp” được nói liên quan đến sự ngăn trừ tội lỗi. “Do chủ thuyết không trong sạch” có nghĩa là do chủ thuyết ô uế như: “có một sinh mạng, và nó có khi thường hằng, có khi vô thường” v.v... “Tất cả” có nghĩa là tất cả các sự kham nhẫn trong việc quán xét, ngay cả những vấn đề liên quan đến sự phân loại bản chất của nghiệp v.v... “Chỉ là tà kiến” có nghĩa là chúng chỉ trở thành những tà kiến.

สญฺจยเพลฏฺฐปุตฺตวาทวณฺณนา

Chú giải về chủ thuyết của Sañcaya Belaṭṭhaputta

๑๗๙-๑๘๑. อมราวิกฺเขเป [Pg.53] วุตฺตนโย เอวาติ พฺรหฺมชาเล อมราวิกฺเขปวาทวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๑) วุตฺตนโย เอว. กสฺมา? วิกฺเขปพฺยากรณภาวโต, ตเถว จ ตตฺถ วิกฺเขปวาทสฺส อาคตตฺตา.

179-181. (Amarāvikkhepe vuttanayo eva) có nghĩa là phương pháp đã được nói trong phần chú giải về chủ thuyết ngụy biện trong kinh Phạm Võng. Tại sao? Do là sự giải thích ngụy biện, và cũng do chủ thuyết ngụy biện đã được đề cập đến ở đó cũng như vậy.

ปฐมสนฺทิฏฺฐิกสามญฺญผลวณฺณนา

Chú giải về quả Sa-môn hiện chứng đầu tiên

๑๘๒. ปีเฬตฺวาติ เตลยนฺเตน อุปฺปีเฬตฺวา, อิมินา รญฺโญ อาโภคมาห. วทโต หิ อาโภควเสน สพฺพตฺถ อตฺถนิจฺฉโย. อฏฺฐกถาจริยา จ ตทาโภคญฺญู, ปรมฺปราภตตฺถสฺสาวิโรธิโน จ, ตสฺมา สพฺพตฺถ ยถา ตถา วจโนกาสลทฺธภาวมตฺเตน อตฺโถ น วุตฺโต, อถ โข เตสํ วตฺตุมิจฺฉิตวเสนาติ คเหตพฺพํ, เอวญฺจ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ อตฺถุทฺธาราทิวเสน อตฺถวิเวจนา กตาติ.

182. Pīḷetvāti là ép bằng máy ép dầu; bằng câu này, ngài nói lên sự chú tâm của đức vua. Thật vậy, sự quyết định ý nghĩa ở khắp mọi nơi là do năng lực chú tâm của người nói. Và các vị Chú giải sư cũng biết được sự chú tâm khi ấy, và cũng không mâu thuẫn với ý nghĩa được truyền thừa; do đó, ở khắp mọi nơi, ý nghĩa không được nói ra chỉ bằng việc có được cơ hội để nói một cách tùy tiện, mà nên được hiểu là đã được nói ra do năng lực của ý muốn nói của các vị ấy. Và do làm như vậy, ở những chỗ này chỗ kia, sự phân tích ý nghĩa đã được thực hiện do năng lực của việc rút ra ý nghĩa v.v...

๑๘๓. ยถา เต รุจฺเจยฺยาติ อิทานิ มยา ปุจฺฉิยมาโน อตฺโถ ยถา ตว จิตฺเต รุจฺเจยฺย, ตยา จิตฺเต รุจฺเจถาติ อตฺโถ. กมฺมตฺเถ เหตํ กิริยาปทํ. มยา วา ทานิ ปุจฺฉิยมานมตฺถํ ตว สมฺปทานภูตสฺส โรเจยฺยาติปิ วฏฺฏติ. ฆรทาสิยา กุจฺฉิสฺมึ ชาโต อนฺโตชาโต. ธเนน กีโต ธนกฺกีโต. พนฺธคฺคาหคหิโต กรมรานีโต. สามเมว เยน เกนจิ เหตุนา ทาสภาวมุปคโต สามํทาสพฺโยปคโต. สามนฺติ หิ สยเมว. ทาสพฺยนฺติ ทาสภาวํ. โกจิ ทาโสปิ สมาโน อลโส กมฺมํ อกโรนฺโต ‘‘กมฺมกาโร’’ติ น วุจฺจติ, โส ปน น ตถาภูโตติ วิเสสนเมตนฺติ อาห ‘‘อนลโส’’ติอาทิ. ทูรโตติ ทูรเทสโต อาคตํ. ปฐมเมวาติ อตฺตโน อาสนฺนตรฏฺฐานุปสงฺกมนโต ปเคว ปุเรตรเมว. อุฏฺฐหตีติ คารววเสน อุฏฺฐหิตฺวา ติฏฺฐติ, ปจฺจุฏฺฐาตีติ วา อตฺโถ. ปจฺฉาติ สามิกสฺส นิปชฺชาย ปจฺฉา. สยนโต อวุฏฺฐิเตติ รตฺติยา วิภายนเวลาย เสยฺยโต อวุฏฺฐิเต. ปจฺจูสกาลโตติ อตีตรตฺติยา ปจฺจูสกาลโต. ยาว สามิโน รตฺตึ นิทฺโทกฺกมนนฺติ อปราย ภาวินิยา รตฺติยา ปโทสเวลายํ ยาว นิทฺโทกฺกมนํ. ยา อตีตรตฺติยา ปจฺจูสเวลา, ภาวินิยา จ ปโทสเวลา, เอตฺถนฺตเร สพฺพกิจฺจํ กตฺวา ปจฺฉา นิปตตีติ วุตฺตํ [Pg.54] โหติ. กึ การเมวาติ กึ กรณียเมว กินฺติ ปุจฺฉาย กาตพฺพโต, ปุจฺฉิตฺวา กาตพฺพเวยฺยาวจฺจนฺติ อตฺโถ. ปฏิสฺสเวเนว สมีปจาริตา วุตฺตาติ อาห ‘‘ปฏิสุณนฺโต วิจรตี’’ติ. ปฏิกุทฺธํ มุขํ โอโลเกตุํ น วิสหตีติปิ ทสฺเสติ ‘‘ตุฏฺฐปหฏฺฐ’’นฺติ อิมินา.

183. Yathā te rucceyyāti có nghĩa là: bây giờ, ý nghĩa đang được ta hỏi, nó được ưa thích trong tâm của ngươi như thế nào, thì nó được ưa thích trong tâm bởi ngươi như thế ấy. Thật vậy, động từ này ở thể bị động. Hoặc là: bây giờ, ý nghĩa đang được ta hỏi, nó làm cho ngươi, người là đối cách gián tiếp, được ưa thích, cũng hợp lý. Người sinh trong bụng của nữ tỳ trong nhà là antojāto. Người được mua bằng tiền là dhanakkīto. Người bị bắt giữ bằng cách trói buộc là karamarānīto. Người tự mình đi đến thân phận nô lệ do bất kỳ nguyên nhân nào là sāmaṃdāsabyopagato. Thật vậy, sāmaṃ là tự mình. Dāsabyaṃ là thân phận nô lệ. Một người nô lệ nào đó, dù là nô lệ, nhưng lười biếng không làm việc, thì không được gọi là “kammakāro”, nhưng người kia thì không như vậy, nên đây là tính từ, do đó ngài nói “analaso” v.v... Dūrato là từ xứ xa đến. Paṭhamameva là trước khi, sớm hơn việc (chủ) đến gần nơi gần hơn của mình. Uṭṭhahati có nghĩa là đứng dậy với lòng tôn kính, hoặc là đi ra đón. Pacchā là sau khi chủ ngủ. Sayanato avuṭṭhite là khi (chủ) chưa thức dậy khỏi giường vào lúc đêm rạng sáng. Paccūsakālato là từ lúc rạng đông của đêm đã qua. Yāva sāmino rattiṃ niddokkamanam là cho đến khi (chủ) chìm vào giấc ngủ vào buổi tối của đêm sắp tới. Điều được nói là: làm xong mọi công việc trong khoảng thời gian giữa lúc rạng đông của đêm đã qua và buổi tối của đêm sắp tới, rồi mới ngủ sau. Kiṃ kārameva có nghĩa là chỉ làm những việc cần làm, vì phải làm sau khi hỏi “cái gì?”, nghĩa là công việc hầu hạ phải làm sau khi hỏi. Việc đi lại gần gũi được nói đến chỉ bằng sự vâng lời, do đó ngài nói “paṭisuṇanto vicarati”. Ngài cũng chỉ ra rằng không dám nhìn vào khuôn mặt giận dữ bằng câu “tuṭṭhapahaṭṭha”.

เทโว วิยาติ อาธิปจฺจปริวาราทิสมนฺนาคโต ปธานเทโว วิย, เตน มญฺเญ-สทฺโท อิธ อุปมตฺโถติ ญาเปติ ยถา ‘‘อกฺขาหตํ มญฺเญ อฏฺฐาสิ รญฺโญ มหาสุทสฺสนสฺส อนฺเตปุรํ อุปโสภยมาน’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๒๔๕). โส วตสฺสาหนฺติ เอตฺถ โส วต อสฺสํ อหนฺติ ปทจฺเฉโท, โส ราชา วิย อหมฺปิ ภเวยฺยํ. เกนาติ เจ? ยทิ ปุญฺญานิ กเรยฺยํ, เตนาติ อตฺโถติ อาห ‘‘โส วต อห’’นฺติอาทิ. วตสทฺโท อุปมายํ. เตนาห ‘‘เอวรูโป’’ติ. ปุญฺญานีติ อุฬารตรํ ปุญฺญํ สนฺธาย วุตฺตํ อญฺญทา กตปุญฺญโต อุฬาราย ปพฺพชฺชาย อธิปฺเปตตฺตา. ‘‘โส วตสฺสาย’’นฺติปิ ปาเฐ โส ราชา วิย อยํ อหมฺปิ อสฺสํ. กถํ? ‘‘ยทิ ปุญฺญานิ กเรยฺย’’นฺติ อตฺถสมฺภวโต ‘‘อยเมวตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. อสฺสนฺติ หิ อุตฺตมปุริสโยเค อหํ-สทฺโท อปฺปยุตฺโตปิ อยํ-สทฺเทน ปรามสนโต ปยุตฺโต วิย โหติ. โส อหํ เอวรูโป อสฺสํ วต, ยทิ ปุญฺญานิ กเรยฺยนฺติ ปฐมปาฐสฺส อตฺถมิจฺฉนฺติ เกจิ. เอวํ สติ ทุติยปาเฐ ‘‘อยเมวตฺโถ’’ติ อวตฺตพฺโพ สิยา ตตฺถ อยํ-สทฺเทน อหํ-สทฺทสฺส ปรามสนโต, ‘‘โส’’ติ จ ปรามสิตพฺพสฺส อญฺญสฺส สมฺภวโต. ยนฺติ ทานํ. สตภาคมฺปีติ สตภูตํ ภาคมฺปิ, รญฺญา ทินฺนทานํ สตธา กตฺวา ตตฺถ เอกภาคมฺปีติ วุตฺตํ โหติ. ยาวชีวํ น สกฺขิสฺสามิ ทาตุนฺติ ยาวชีวํ ทานตฺถาย อุสฺสาหํ กโรนฺโตปิ สตภาคมตฺตมฺปิ ทาตุํ น สกฺขิสฺสามิ, ตสฺมา ปพฺพชิสฺสามีติ ปพฺพชฺชายํ อุสฺสาหํ กตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘ยํนูนา’’ติ นิปาโต ปริวิตกฺกนตฺเถติ วุตฺตํ ‘‘เอวํ จินฺตนภาว’’นฺติ.

Devo viyāti là như một vị thiên chủ đầy đủ quyền uy, tùy tùng v.v..., do đó, ngài cho biết rằng từ maññe ở đây có nghĩa so sánh, như trong câu “akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsi rañño mahāsudassanassa antepuraṃ upasobhayamāna”. Trong câu so vatassāhaṃ, sự phân chia từ là so vata assaṃ ahaṃ, nghĩa là: ta cũng sẽ được như vị vua ấy. Nếu hỏi: Bằng cách nào? Nếu ta làm các phước thiện, thì sẽ được như vậy; đó là ý nghĩa, do đó ngài nói “so vata ahaṃ” v.v... Từ vata có nghĩa so sánh. Do đó ngài nói “evarūpo”. Puññāni được nói với ý chỉ phước thiện cao thượng hơn, vì sự xuất gia cao thượng hơn phước thiện đã làm vào lúc khác được nhắm đến. Trong bản đọc “so vatassāyaṃ” cũng vậy, ta đây cũng sẽ được như vị vua ấy. Bằng cách nào? Vì có thể có ý nghĩa “nếu ta làm các phước thiện”, nên được nói là “đây chính là ý nghĩa”. Thật vậy, do sự kết hợp với ngôi thứ nhất, từ ahaṃ dù không được dùng, nhưng do được chỉ đến bằng từ ayaṃ, nên nó giống như được dùng. Một số vị muốn ý nghĩa của bản đọc đầu tiên là: ta, người như vậy, ước gì sẽ được, nếu ta làm các phước thiện. Nếu vậy, trong bản đọc thứ hai, không nên nói “đây chính là ý nghĩa”, vì ở đó từ ahaṃ được chỉ đến bằng từ ayaṃ, và cũng có thể có một từ khác được chỉ đến bằng từ “so”. Yaṃ là sự bố thí. Satabhāgampi là một phần trăm; điều được nói là: chia sự bố thí của vua làm một trăm phần, rồi lấy một phần trong đó. Yāvajīvaṃ na sakkhissāmi dātuṃ có nghĩa là: dù cố gắng bố thí suốt đời, ta cũng không thể cho được dù chỉ một phần trăm, do đó ta sẽ xuất gia, tức là đã nỗ lực trong việc xuất gia. Bất biến từ “yaṃnūna” có nghĩa là suy xét, nên được nói là “tình trạng suy tư như vậy”.

กาเยน ปิหิโตติ กาเยน สํวริตพฺพสฺส กายทฺวาเรน ปวตฺตนกสฺส ปาปธมฺมสฺส สํวรณวเสน ปิทหิโต. อุสฺสุกฺกวจนวเสน ปนตฺโถ วิหเรยฺย-ปเทน สมฺพชฺฌิตพฺพตฺตาติ อาห ‘‘อกุสลปเวสนทฺวารํ ถเกตฺวา’’ติ. หุตฺวาติ หิ เสโส. อกุสลปเวสนทฺวารนฺติ จ กายกมฺมภูตานมกุสลานํ ปเวสนภูตํ กายวิญฺญตฺติสงฺขาตํ ทฺวารํ. เสสปททฺวเยปีติ [Pg.55] ‘‘วาจาย สํวุโต, มนสา สํวุโต’’ติ ปททฺวเยปิ. ฆาสจฺฉาทเนน ปรมตายาติ ฆาสจฺฉาทนปริเยสเน สลฺเลขวเสน ปรมตาย, อุกฺกฏฺฐภาเว วา สณฺฐิโต ฆาสจฺฉาทนมตฺตเมว ปรมํ ปมาณํ โกฏิ เอตสฺส, น ตโต ปรํ กิญฺจิ อามิสชาตํ ปริเยสติ, ปจฺจาสิสติ จาติ ฆาสจฺฉาทนปรโม, ตสฺส ภาโว ฆาสจฺฉาทนปรมตาติปิ อฏฺฐกถามุตฺตโก นโย. ฆสิตพฺโพ อสิตพฺโพติ ฆาโส, อาหาโร, อาภุโส ฉาเทติ ปริทหติ เอเตนาติ อจฺฉาทนํ, นิวาสนํ, อปิจ ฆสนํ ฆาโส, อาภุโส ฉาทียเต อจฺฉาทนนฺติปิ ยุชฺชติ. เอตทตฺถมฺปีติ ฆาสจฺฉาทนตฺถายาปิ. อเนสนนฺติ เอกวีสติวิธมฺปิ อนนุรูปเมสนํ.

Kāyena pihito là được che đậy do năng lực của sự phòng hộ đối với pháp ác sẽ khởi lên qua thân môn, pháp cần được phòng hộ bằng thân. Nhưng ý nghĩa nên được hiểu theo năng lực của từ chỉ sự nỗ lực, vì nó phải được kết nối với từ vihareyya, do đó ngài nói “akusalapavesanadvāraṃ thaketvā”. Thật vậy, hutvā là phần còn lại. Và akusalapavesanadvāraṃ là cửa, tức là thân biểu tri, là nơi đi vào của các pháp bất thiện thuộc về thân nghiệp. Sesapadadvayepi là trong hai từ “vācāya saṃvuto, manasā saṃvuto”. Ghāsacchādanena paramatāya là sự tối thượng do năng lực của sự khắc khổ trong việc tìm kiếm vật thực và y phục, hoặc là người đã đứng vững trong trạng thái cao thượng, chỉ có vật thực và y phục là giới hạn, là mức độ, là điểm cuối cùng của người này, người ấy không tìm kiếm, cũng không mong đợi bất kỳ vật chất nào khác ngoài những thứ đó, nên gọi là ghāsacchādanaparamo, trạng thái của người đó là ghāsacchādanaparamatā, đây cũng là phương pháp không có trong Chú giải. Ghāso là cái nên được ăn, nên được dùng, tức là vật thực. Acchādanaṃ là cái mà người ta che đậy, mặc vào một cách kỹ lưỡng, tức là y phục. Hơn nữa, ghāso là sự ăn, acchādanaṃ là sự che đậy kỹ lưỡng, cũng hợp lý. Etadatthampi là cũng vì mục đích vật thực và y phục. Anesanaṃ là sự tìm kiếm không thích hợp gồm hai mươi mốt loại.

วิเวกฏฺฐกายานนฺติ คณสงฺคณิกโต ปวิวิตฺเต ฐิตกายานํ, สมฺพนฺธีภูตานํ กายวิเวโกติ สมฺพนฺโธ. เนกฺขมฺมาภิรตานนฺติ ฌานาภิรตานํ. ปรมโวทานปฺปตฺตานนฺติ ตาย เอว ฌานาภิรติยา ปรมํ อุตฺตมํ โวทานํ จิตฺตวิสุทฺธึ ปตฺตานํ. นิรุปธีนนฺติ กิเลสูปธิอภิสงฺขารูปธีหิ อจฺจนฺตวิคตานํ. วิสงฺขารํ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตทธิคมเนตา วิสงฺขารคตา, อรหนฺโต, เตสํ. ‘‘เอวํ วุตฺเต’’ติ อิมินา มหานิทฺเทเส (มหานิ. ๗, ๙) อาคตภาวํ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ ปฐโม วิเวโก อิตเรหิ ทฺวีหิ วิเวเกหิ สหาปิ วตฺตพฺโพ อิตเรสุ สิทฺเธสุ ตสฺสาปิ สิชฺฌนโต, วินา จ ตสฺมึ สิทฺเธปิ อิตเร สมสิชฺฌนโต. ตถา ทุติโยปิ. ตติโย ปน อิตเรหิ สเหว วตฺตพฺโพ. น วินา อิตเรสุ สิทฺเธสุเยว ตสฺส สิชฺฌนโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘คณสงฺคณิกํ ปหายา’’ติอาทิ ตทธิปฺปายวิภาวนํ. ตตฺถ คเณ ชนสมาคเม สนฺนิปตนํ คณสงฺคณิกา, ตํ ปหาย. กาเยน เอโก วิหรติ วิจรติ ปุคฺคลวเสน อสหายตฺตา. จิตฺเต กิเลสานํ สนฺนิปตนํ จิตฺตกิเลสสงฺคณิกา, ตํ ปหาย. เอโก วิหรติ กิเลสวเสน อสหายตฺตา. มคฺคสฺส เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตา, โคตฺรภุอาทีนญฺจ อารมฺมณกรณมตฺตตฺตา น เตสํ วเสน สาติสยา นิพฺพุติสุขสมฺผุสนา, ผลสมาปตฺตินิโรธสมาปตฺติวเสน ปน สาติสยาติ อาห ‘‘ผลสมาปตฺตึ วา นิโรธสมาปตฺตึ วา’’ติ. ผลปริโยสาโน หิ นิโรโธ. ปวิสิตฺวาติ สมาปชฺชนวเสน อนฺโตกตฺวา. นิพฺพานํ ปตฺวาติ เอตฺถ อุสฺสุกฺกวจนเมตํ อารมฺมณกรเณน, จิตฺตเจตสิกานํ นิโรเธน จ [Pg.56] นิพฺพุติปชฺชนสฺส อธิปฺเปตตฺตา. โจทนตฺเถติ ชานาเปตุํ อุสฺสาหกรณตฺเถ.

Vivekaṭṭhakāyānaṃ có nghĩa là: của những vị có thân an trú trong sự độc cư, (tức là) của những vị có thân an trú ở nơi vắng vẻ, xa lìa hội chúng, có sự liên quan (với nơi vắng vẻ); sự liên kết là kāyaviveko (thân độc cư). Nekkhammābhiratānaṃ có nghĩa là: của những vị ưa thích trong thiền. Paramavodānappattānaṃ có nghĩa là: của những vị đã đạt đến sự trong sạch của tâm, là sự trong sạch tối thượng, cao cả, chính nhờ sự ưa thích trong thiền ấy. Nirupadhīnaṃ có nghĩa là: của những vị đã hoàn toàn thoát khỏi các chấp thủ là phiền não và các chấp thủ là hành. Niết-bàn được gọi là visaṅkhāraṃ (vô vi); do đạt được điều ấy, các vị A-la-hán đã đi đến vô vi. Bằng câu evaṃ vutte, ngài chỉ ra sự việc đã được đề cập trong bộ Mahāniddesa. Và ở đây, sự độc cư thứ nhất có thể được nói cùng với hai sự độc cư kia, vì khi hai sự kia thành tựu thì sự độc cư này cũng thành tựu; và cũng có thể nói riêng, vì khi sự độc cư này thành tựu thì hai sự kia có thể không thành tựu. Sự độc cư thứ hai cũng tương tự. Còn sự độc cư thứ ba thì chỉ được nói cùng với hai sự kia, không thể nói riêng, vì chỉ khi hai sự kia thành tựu thì sự độc cư này mới thành tựu. Cần phải hiểu như vậy. Câu gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāyā v.v... là để làm rõ ý nghĩa ấy. Ở đây, sự tụ họp trong hội chúng, trong đám đông, là gaṇasaṅgaṇikā; (vị ấy) từ bỏ điều đó. Vị ấy sống một mình, đi lại một mình về phương diện thân, vì không có bạn đồng hành về phương diện cá nhân. Sự tụ họp của các phiền não trong tâm là cittakilesasaṅgaṇikā; (vị ấy) từ bỏ điều đó. Vị ấy sống một mình, vì không có bạn đồng hành về phương diện phiền não. Vì đạo chỉ có một sát-na tâm, và vì gotrabhū (chuyển tộc) v.v... chỉ làm đối tượng, nên không có sự xúc chạm hạnh phúc Niết-bàn một cách vượt trội nhờ vào chúng. Nhưng nhờ vào quả định và diệt định thì có sự vượt trội, nên ngài nói phalasamāpattiṃ vā nirodhasamāpattiṃ vā (quả định hoặc diệt định). Vì diệt định có quả là kết thúc. Pavisitvā có nghĩa là đã vào bên trong theo cách nhập định. Ở đây, trong câu nibbānaṃ patvā, đây là lời nói về sự nỗ lực, vì ý muốn nói đến việc đạt được sự tịch tịnh bằng cách lấy (Niết-bàn) làm đối tượng và bằng sự diệt của tâm và tâm sở. Codanatthe có nghĩa là để thúc giục, tức là để làm cho biết, để tạo ra sự nỗ lực.

๑๘๔. อภิหริตฺวาติ อภิมุขภาเวน เนตฺวา. นนฺติ ตถา ปพฺพชฺชาย วิหรนฺตํ. อภิหาโรติ นิมนฺตนวเสน อภิหรณํ. ‘‘จีวราทีหิ ปโยชนํ สาเธสฺสามี’’ติ วจนเสเสน โยชนา. ตถา ‘‘เยนตฺโถ, ตํ วเทยฺยาถา’’ติ. จีวราทิเวกลฺลนฺติ จีวราทีนํ ลูขตาย วิกลภาวํ. ตทุภยมฺปีติ ตเทว อภิหารทฺวยมฺปิ. สปฺปายนฺติ สพฺพเคลญฺญาปหรณวเสน อุปการาวหํ. ภาวิโน อนตฺถสฺส อชนนวเสน ปริปาลนํ รกฺขาคุตฺติ. ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ปน อนตฺถสฺส นิเสธวเสน ปริปาลนํ อาวรณคุตฺติ. กิมตฺถิยํ ‘‘ธมฺมิก’นฺติ วิเสสนนฺติ อาห ‘‘สา ปเนสา’’ติอาทิ. วิหารสีมายาติ อุปจารสีมาย, ลาภสีมาย วา.

184. Abhiharitvā có nghĩa là: đã mang đến, theo cách đối diện. Naṃ có nghĩa là: vị ấy, người đang sống đời xuất gia như vậy. Abhihāro có nghĩa là: sự dâng cúng, tức là sự mang đến theo cách thỉnh mời. Cần được kết hợp với phần còn lại của câu là: “Tôi sẽ hoàn thành nhu cầu bằng y phục v.v...”. Tương tự, (kết hợp với) “Quý vị cần vật gì, xin hãy nói ra”. Cīvarādivekallaṃ có nghĩa là: sự thiếu thốn y phục v.v..., tức là tình trạng thiếu hụt do sự thô sơ của y phục v.v... Tadubhayampi có nghĩa là: cả hai điều đó, tức là cả hai sự dâng cúng ấy. Sappāyaṃ có nghĩa là: thích hợp, tức là có ích lợi theo cách loại trừ mọi bệnh tật. Sự bảo vệ theo cách không làm phát sinh điều bất lợi trong tương lai là sự phòng hộ (rakkhāgutti). Còn sự bảo vệ theo cách ngăn chặn điều bất lợi trong hiện tại là sự che chở (āvaraṇagutti). Tại sao lại có tính từ dhammikaṃ (đúng pháp)? (Để trả lời câu hỏi này), ngài nói sā panesā v.v... Vihārasīmāya có nghĩa là: trong giới của tịnh xá, tức là trong giới cận trụ, hoặc giới lợi lộc.

๑๘๕. เกวโล ยทิ-เอวํ-สทฺโท ปุพฺเพ วุตฺตตฺถาเปกฺขโกติ วุตฺตํ ‘‘ยทิ ตว ทาโส’’ติอาทิ. เอวํ สนฺเตติ เอวํ ลพฺภมาเน สติ. ทุติยํ อุปาทาย ปฐมภาโว, ตสฺมา ‘‘ปฐม’’นฺติ ภณนฺโต อญฺญสฺสาปิ อตฺถิตํ ทีเปติ. ตเทว จ การณํ กตฺวา ราชาปิ เอวมาหาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฐมนฺติ ภณนฺโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตเนวาติ ปฐมสทฺเทน อญฺญสฺสาปิ อตฺถิตาทีปเนเนว.

185. Từ yadi-evaṃ đơn thuần chỉ liên quan đến ý nghĩa đã được nói trước đó, nên câu yadi tava dāso v.v... đã được nói. Evaṃ sante có nghĩa là: khi có như vậy, tức là khi có được như vậy. Sự tồn tại của cái thứ nhất là dựa vào cái thứ hai, do đó, người nói paṭhamaṃ (thứ nhất) cũng chỉ ra sự tồn tại của cái khác. Và để chỉ ra rằng chính vì lý do đó mà nhà vua cũng đã nói như vậy, câu paṭhamanti bhaṇanto v.v... đã được nói. Teneva có nghĩa là: chính bằng điều đó, tức là chính bằng việc chỉ ra sự tồn tại của cái khác thông qua từ “thứ nhất”.

ทุติยสนฺทิฏฺฐิกสามญฺญผลวณฺณนา

Chú giải về quả Sa-môn hiện chứng thứ hai.

๑๘๖. กสตีติ วิเลขติ กสึ กโรติ. คหปติโกติ เอตฺถ ก-สทฺโท อปฺปตฺโถติ วุตฺตํ ‘‘เอกเคหมตฺเต เชฏฺฐโก’’ติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – คหสฺส ปติ คหปติ, ขุทฺทโก คหปติ คหปติโก เอกสฺมิญฺเญว เคหมตฺเต เชฏฺฐกตฺตาติ, ขุทฺทกภาโว ปนสฺส เคหวเสเนวาติ กตฺวา ‘‘เอกเคหมตฺเต’’ติ วุตฺตํ. เตน หิ อเนกกุลเชฏฺฐกภาวํ ปฏิกฺขิปติ, คหํ, เคหนฺติ จ อตฺถโต สมานเมว. กรสทฺโท พลิมฺหีติ วุตฺตํ ‘‘พลิสงฺขาต’’นฺติ. กโรตีติ อภินิปฺผาเทติ สมฺปาเทติ. วฑฺเฒตีติ อุปรูปริ อุปฺปาทเนน มหนฺตํ สนฺนิจยํ กโรติ.

186. Kasati có nghĩa là: cày xới, làm ruộng. Trong từ gahapatiko, từ ka có nghĩa là nhỏ, nên đã được nói là ekagehamatte jeṭṭhako (người đứng đầu chỉ trong một ngôi nhà). Điều này được nói ra là: gahassa pati là gahapati (chủ nhà); khuddako gahapati (gia chủ nhỏ) là gahapatiko, vì là người đứng đầu chỉ trong một ngôi nhà. Còn tình trạng nhỏ bé của người này là do ngôi nhà, vì vậy đã nói là ekagehamatte. Do đó, điều này bác bỏ tình trạng là người đứng đầu của nhiều gia tộc. Và gahaṃ, gehaṃ về mặt ý nghĩa là giống nhau. Từ kara có nghĩa là thuế, nên đã được nói là balisaṅkhātaṃ (được gọi là thuế). Karoti có nghĩa là: làm ra, hoàn thành. Vaḍḍheti có nghĩa là: làm cho tăng trưởng, tức là tạo ra sự tích lũy lớn bằng cách làm phát sinh liên tục.

กสฺมา ตทุภยมฺปิ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. อปฺปมฺปิ ปหาย ปพฺพชิตุํ ทุกฺกรนฺติ ทสฺสนญฺจ ปเคว มหนฺตนฺติ วิญฺญาปนตฺถํ. เอสา หิ กถิกานํ [Pg.57] ปกติ, ยทิทํ เยน เกนจิ ปกาเรน อตฺถนฺตรวิญฺญาปนนฺติ. อปฺปมฺปิ ปหาย ปพฺพชิตุํ ทุกฺกรภาโว ปน มชฺฌิมนิกาเย มชฺฌิมปณฺณาสเก ลฏุกิโกปมสุตฺเตน (ม. นิ. ๒.๑๔๘ อาทโย) ทีเปตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ ‘‘เสยฺยถาปิ อุทายิ ปุริโส ทลิทฺโท อสฺสโก อนาฬฺหิโย, ตสฺส’สฺส เอกํ อคารกํ โอลุคฺควิลุคฺคํ กากาติทายึ นปรมรูปํ, เอกา ขโฏปิกา โอลุคฺควิลุคฺคา นปรมรูปา’’ติ วิตฺถาโร. ยทิ อปฺปมฺปิ โภคํ ปหาย ปพฺพชิตุํ ทุกฺกรํ, กสฺมา ทาสวาเรปิ โภคคฺคหณํ น กตนฺติ อาห ‘‘ทาสวาเร ปนา’’ติอาทิ. อตฺตโนปิ อนิสฺสโรติ อตฺตานมฺปิ สยมนิสฺสโร. ยถา จ ทาสสฺส โภคาปิ อโภคาเยว ปรายตฺตภาวโต, เอวํ ญาตโยปีติ ทาสวาเร ญาติปริวฏฺฏคฺคหณมฺปิ น กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปริวฏฺฏติ ปรมฺปรภาเวน สมนฺตโต อาวฏฺฏตีติ ปริวฏฺโฏ, ญาติเยว. เตนาห ‘‘ญาติเยว ญาติปริวฏฺโฏ’’ติ.

Tại sao cả hai (ít và nhiều) đều được nói đến? Ngài nói yathā hī v.v... Việc chỉ ra rằng “từ bỏ dù chỉ một ít để xuất gia cũng là điều khó làm” là để làm cho biết rằng (từ bỏ) cái lớn thì còn nói gì nữa. Vì đây là thói quen của các nhà chú giải, đó là làm cho biết một ý nghĩa khác bằng một cách nào đó. Còn sự khó khăn của việc từ bỏ dù chỉ một ít để xuất gia cần được làm rõ bằng kinh Laṭukikopama trong Trung Bộ, Trung Bách. Vì ở đó đã được nói rằng: “Này Udāyi, ví như có người đàn ông nghèo khó, không có tài sản, không giàu có, người ấy có một ngôi nhà nhỏ ọp ẹp, xiêu vẹo, quạ có thể tha đi, không tốt đẹp gì; một cái giường nhỏ bằng tre ọp ẹp, xiêu vẹo, không tốt đẹp gì” v.v... phần chi tiết. Nếu từ bỏ dù chỉ một ít tài sản để xuất gia cũng là điều khó làm, tại sao trong trường hợp người hầu lại không đề cập đến tài sản? Ngài nói dāsavāre panā v.v... Attanopi anissaro có nghĩa là: chính mình cũng không làm chủ được bản thân. Và như tài sản của người hầu cũng không phải là tài sản vì chúng phụ thuộc vào người khác, bà con quyến thuộc cũng vậy, do đó, trong trường hợp người hầu, việc đề cập đến bà con quyến thuộc cũng không được thực hiện. Cần phải hiểu như vậy. Parivaṭṭo là vì nó xoay vần, quay tròn xung quanh theo cách kế thừa; đó chính là bà con quyến thuộc. Do đó ngài nói ñātiyeva ñātiparivaṭṭo (bà con quyến thuộc chính là vòng quyến thuộc).

ปณีตตรสามญฺญผลวณฺณนา

Chú giải về quả Sa-môn cao thượng hơn.

๑๘๙. ตนฺติ ยถา ทาสวาเร ‘‘เอวเมวา’’ติ วุตฺตํ, น ตถา อิธ กสฺสกวาเร, ตทวจนํ กสฺมาติ อนุยุญฺเชยฺย เจติ อตฺโถ. เอวเมวาติ วุจฺจมาเนติ ยถา ปฐมทุติยานิ สามญฺญผลานิ ปญฺญตฺตานิ, ตถาเยว ปญฺญเปตุํ สกฺกา นุ โขติ วุตฺเต. เอวรูปาหีติ ยถาวุตฺตทาสกสฺสกูปมาสทิสาหิ อุปมาหิ. สามญฺญผลํ ทีเปตุํ ปโหติ อนนฺตปฏิภานตาย วิจิตฺตนยเทสนภาวโต. ตตฺถาติ เอวํ ทีปเน. ปริยนฺตํ นาม นตฺถิ อนนฺตนยเทสนภาวโต, สวเน วา อสนฺโตสเนน ภิยฺโย ภิยฺโย โสตุกามตาชนนโต โสตุกามตาย ปริยนฺตํ นาม นตฺถีติ อตฺโถ. ตถาปีติ ‘‘เทสนาย อุตฺตรุตฺตราธิกนานานยวิจิตฺตภาเว สติปี’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๘๙) อาจริเยน วุตฺตํ, สติปิ เอวํ อปริยนฺตภาเวติปิ ยุชฺชติ. อนุมานญาเณน จินฺเตตฺวา. อุปริ วิเสสนฺติ ตํ ฐเปตฺวา ตทุปริ วิเสสเมว สามญฺญผลํ ปุจฺฉนฺโต. กสฺมาติ อาห ‘‘สวเน’’ติอาทิ. เอเตน อิมมตฺถํ ทีเปติ – อเนกตฺถา สมานาปิ สทฺทา วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกาเยว ตํตทตฺถทีปกาติ.

189. (Tanti) có nghĩa là: Nếu có người chất vấn rằng: “Tại sao trong chương về người nô lệ (dāsavāra) có nói ‘evameva’ (cũng như thế), nhưng ở đây trong chương về người nông dân (kassakavāra) lại không nói như thế, lời nói ấy (tadavacanaṃ) tại sao không được nói đến?” (Evamevāti vuccamāne) có nghĩa là: Khi được hỏi rằng: “Có thể nào chế định (các quả Sa-môn) cũng giống như cách các quả Sa-môn thứ nhất và thứ hai đã được chế định không?” (Evarūpāhi) có nghĩa là: Bằng những ví dụ tương tự như ví dụ về người nô lệ và người nông dân đã được nói đến. (Ngài) có khả năng (pahoti) trình bày (dīpetuṃ) quả Sa-môn (sāmaññaphalaṃ) do có trí tuệ biện tài vô hạn (anantapaṭibhānatāya) và do bản chất của bài thuyết pháp có nhiều phương pháp kỳ diệu (vicittanayadesanabhāvato). (Tattha) có nghĩa là: Trong sự trình bày như vậy. Có nghĩa là: Không có giới hạn (pariyantaṃ nāma natthi) do bản chất của bài thuyết pháp có vô số phương pháp (anantanayadesanabhāvato), hoặc trong việc lắng nghe (savane vā), do sự không thỏa mãn (asantosanena) làm phát sinh mong muốn nghe đi nghe lại nhiều lần (bhiyyo bhiyyo sotukāmatājananato), nên không có giới hạn (pariyantaṃ nāma natthi) đối với mong muốn nghe (sotukāmatāya). (Tathāpi) được vị Luận sư nói là: “Mặc dù bài thuyết pháp có bản chất kỳ diệu với nhiều phương pháp khác nhau, ngày càng cao siêu hơn.” Và cũng hợp lý khi hiểu là: “Mặc dù có bản chất không giới hạn như vậy.” Suy xét bằng trí suy luận (anumānañāṇa). (Upari visesaṃ) có nghĩa là: Đặt quả Sa-môn ấy sang một bên, và hỏi về quả Sa-môn đặc biệt hơn ở trên đó. Tại sao? (Ngài) nói: “savane” v.v... Bằng điều này, ngài trình bày ý nghĩa sau: Mặc dù các từ có nhiều nghĩa, chúng chỉ biểu thị ý nghĩa tương ứng theo ý muốn của người nói.

สาธุกํ สาธูติ เอกตฺถเมตํ สาธุสทฺทสฺเสว ก-กาเรน วฑฺเฒตฺวา วุตฺตตฺตา. เตเนว หิ สาธุกสทฺทสฺสตฺถํ วทนฺเตน สาธุสทฺโท อตฺถุทฺธารวเสน [Pg.58] อุทาหโฏ. เตน จ นนุ สาธุกสทฺทสฺเสว อตฺถุทฺธาโร วตฺตพฺโพ, น สาธุสทฺทสฺสาติ โจทนา นิเสธิตา. อายาจเนติ อภิมุขํ ยาจเน, อภิปตฺถนายนฺติ อตฺโถ. สมฺปฏิจฺฉเนติ ปฏิคฺคหเณ. สมฺปหํสเนติ สํวิชฺชมานคุณวเสน หํสเน โตสเน, อุทคฺคตากรเณติ อตฺโถ.

(Sādhukaṃ) và (sādhu) là một, có cùng ý nghĩa, vì (sādhukaṃ) được nói bằng cách thêm mẫu tự “ka” vào từ (sādhu). Thật vậy, chính vì thế mà khi giải thích ý nghĩa của từ (sādhukaṃ), (vị Luận sư) đã trích dẫn từ (sādhu) để làm rõ nghĩa. Và bằng điều đó, sự chất vấn rằng: “Chẳng phải chỉ nên giải thích ý nghĩa của từ (sādhukaṃ) thôi sao, chứ không phải từ (sādhu)?” đã bị bác bỏ. (Āyācane) có nghĩa là trong sự thỉnh cầu trực tiếp, trong sự mong mỏi. (Sampaṭicchane) có nghĩa là trong sự chấp nhận. (Sampahaṃsane) có nghĩa là trong sự hoan hỷ, hài lòng, làm cho phấn khởi, dựa trên những phẩm chất hiện có.

สาธุ ธมฺมรุจีติ คาถา อุมฺมาทนฺตีชาตเก (ชา. ๒.๑๘.๑๐๑). ตตฺถายมฏฺฐกถาวินิจฺฉยปเวณี – สุจริตธมฺเม โรเจตีติ ธมฺมรุจิ, ธมฺมรโตติ อตฺโถ. ตาทิโส หิ ชีวิตํ ชหนฺโตปิ อกตฺตพฺพํ น กโรติ. ปญฺญาณวาติ ปญฺญวา ญาณสมฺปนฺโน. มิตฺตานมทฺทุพฺโภติ มิตฺตานํ อทุสฺสนภาโว. ‘‘อทูสโก อนุปฆาตโก’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๘๙) อาจริเยน วุตฺตํ. ‘‘อทฺรุพฺโภ’’ติปิ ปาโฐ ท-การสฺส ทฺร-การํ กตฺวา.

Kệ ngôn “Sādhu dhammaruci” xuất hiện trong Bổn sanh Ummādantī. Ở đó, đây là dòng quyết định của Chú giải: (Dhammaruci) là người ưa thích thiện pháp, có nghĩa là người vui thích trong thiện pháp. Thật vậy, người như thế dù phải từ bỏ mạng sống cũng không làm điều không nên làm. (Paññāṇavā) có nghĩa là người có trí tuệ, người thành tựu trí tuệ. (Mittānamaddubbho) có nghĩa là bản chất không làm hại bạn bè. Vị Luận sư đã nói: “Không làm hại, không gây tổn thương.” Cũng có bản đọc là “adrubbho”, do biến đổi mẫu tự “da” thành “dra”.

ทฬฺหีกมฺเมติ สาตจฺจกิริยายํ. อาณตฺติยนฺติ อาณาปเน. อิธาปีติ สามญฺญผเลปิ. อสฺสาติ สาธุกสทฺทสฺส. ‘‘สุโณหิ สาธุกํ มนสิ กโรหี’’ติ หิ สาธุกสทฺเทน สวนมนสิการานํ สาตจฺจกิริยาปิ ตทาณาปนมฺปิ โชติตํ โหติ. อายาจเนเนว จ อุยฺโยชนสามญฺญโต อาณตฺติ สงฺคหิตาติ น สา วิสุํ อตฺถุทฺธาเร วุตฺตา. อาณารหสฺส หิ อาณตฺติ, ตทนรหสฺส อายาจนนฺติ วิเสโส. สุนฺทเรปีติ สุนฺทรตฺเถปิ. อิทานิ ยถาวุตฺเตน สาธุกสทฺทสฺส อตฺถตฺตเยน ปกาสิตํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ, ตสฺส วา อตฺถตฺตยสฺส อิธ โยคฺยตํ วิภาเวตุํ ‘‘ทฬฺหีกมฺมตฺเถน หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สุคฺคหิตํ คณฺหนฺโตติ สุคฺคหิตํ กตฺวา คณฺหนฺโต. สุนฺทรนฺติ ภาวนปุํสกํ. ภทฺทกนฺติ ปสตฺถํ, ‘‘ธมฺม’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺโธ. สุนฺทรํ ภทฺทกนฺติ วา สวนานุคฺคหเณ ปริยายวจนํ.

(Daḷhīkamme) có nghĩa là trong hành động kiên trì. (Āṇattiyaṃ) có nghĩa là trong sự ra lệnh. (Idhāpi) có nghĩa là cũng trong kinh Sa-môn Quả. (Assa) có nghĩa là của từ (sādhukaṃ). Thật vậy, trong câu “Hãy lắng nghe kỹ và tác ý”, từ (sādhukaṃ) đã làm sáng tỏ cả hành động kiên trì trong việc nghe và tác ý, lẫn sự ra lệnh về điều đó. Và do sự thúc giục nói chung, sự ra lệnh (āṇatti) đã được bao hàm trong chính sự thỉnh cầu (āyācana), vì thế nó không được nói riêng trong phần giải thích ý nghĩa. Thật vậy, sự khác biệt là: đối với người đáng được ra lệnh thì là sự ra lệnh (āṇatti), đối với người không đáng được ra lệnh thì là sự thỉnh cầu (āyācana). (Sundarepi) có nghĩa là cũng trong ý nghĩa tốt đẹp. Bây giờ, để chỉ ra sự đặc biệt được biểu thị bởi ba ý nghĩa của từ (sādhukaṃ) đã nói, hoặc để làm rõ sự thích hợp của ba ý nghĩa ấy ở đây, (vị Luận sư) đã nói “daḷhīkammatthena hi” v.v... (Suggahitaṃ gaṇhanto) có nghĩa là nắm bắt sau khi đã nắm bắt kỹ. (Sundaraṃ) là một từ trung tính chỉ hành động (bhāvanapuṃsaka). (Bhaddakaṃ) có nghĩa là đáng tán thán, có liên quan đến từ “dhammaṃ”. Hoặc (sundaraṃ) và (bhaddakaṃ) là những từ đồng nghĩa trong việc nghe và nắm bắt.

มนสิ กโรหีติ เอตฺถ น อารมฺมณปฏิปาทนลกฺขโณ มนสิกาโร, อถ โข วีถิปฏิปาทนชวนปฏิปาทนมนสิการปุพฺพเก จิตฺเต ฐปนลกฺขโณติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อาวชฺช, สมนฺนาหรา’’ติ อาห. อวิกฺขิตฺตจิตฺโตติ ยถาวุตฺตมนสิการทฺวยปุพฺพกาย จิตฺตปฏิปาฏิยา เอการมฺมเณ ฐปนวเสน อนุทฺธตจิตฺโต หุตฺวา. นิสาเมหีติ สุณาหิ, อนคฺฆรตนมิว วา สุวณฺณมญฺชุสาย ทุลฺลภธมฺมรตนํ จิตฺเต ปฏิสาเมหีติปิ อตฺโถ[Pg.59]. เตน วุตฺตํ ‘‘จิตฺเต กโรหี’’ติ. เอวํ ปททฺวยสฺส ปจฺเจกํ โยชนาวเสน อตฺถํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฏิโยคีวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โสตินฺทฺริยวิกฺเขปวารณํ สวเน นิโยชนวเสน กิริยนฺตรปฏิเสธนโต, เตน โสตํ โอทหาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. มนินฺทฺริยวิกฺเขปวารณํ มนสิกาเรน ทฬฺหีกมฺมนิโยชเนน อญฺญจินฺตาปฏิเสธนโต. พฺยญฺชนวิปลฺลาสคฺคาหวารณํ ‘‘สาธุก’’นฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา. อตฺถวิปลฺลาสคฺคาหวารเณปิ เอส นโย.

Ở đây, trong câu “manasi karohi”, tác ý (manasikāra) không phải là tác ý có đặc tính hướng đến đối tượng, mà là tác ý có đặc tính đặt tâm vào (đối tượng), đi trước bởi tác ý làm phát sinh lộ trình tâm và tác ý làm phát sinh tốc hành tâm. Để chỉ ra ý nghĩa này, (vị Luận sư) đã nói: “āvajja, samannāharā” (hướng tâm, tập trung). (Avikkhittacitto) có nghĩa là: trở nên có tâm không dao động, không phóng dật, bằng cách đặt tâm vào một đối tượng duy nhất theo tiến trình tâm được dẫn đầu bởi hai loại tác ý đã nói. (Nisāmehi) có nghĩa là hãy lắng nghe, hoặc cũng có nghĩa là hãy cất giữ Pháp bảo khó gặp này trong tâm, như người ta cất giữ một viên ngọc vô giá trong tráp vàng. Do đó, ngài đã nói: “hãy ghi vào tâm”. Sau khi đã chỉ ra ý nghĩa của hai từ riêng biệt theo cách giải thích như vậy, bây giờ để chỉ ra (ý nghĩa) theo cách kết hợp, (vị Luận sư) đã nói “apica” v.v... Trong đó, sự ngăn ngừa tâm tán loạn của nhĩ căn (sotindriya) xảy ra do việc ngăn cản các hành động khác bằng cách hướng tâm vào việc nghe. Bằng điều này, ngài chỉ ra ý nghĩa “hãy lắng tai nghe”. Sự ngăn ngừa tâm tán loạn của ý căn (manindriya) xảy ra do việc ngăn cản các suy nghĩ khác bằng cách tác ý và hướng tâm vào hành động kiên cố. Sự ngăn ngừa việc nắm bắt sai văn tự xảy ra do đã nói một cách đặc biệt là “sādhukaṃ”. Phương pháp này cũng áp dụng cho việc ngăn ngừa nắm bắt sai ý nghĩa.

ธารณูปปริกฺขาทีสูติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ตุลนตีรณาทิเก, ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิเวเธ จ สงฺคณฺหาติ. ยถาธิปฺเปตมตฺถํ พฺยญฺเชติ ปกาเสติ, สยเมเตนาติ วา พฺยญฺชนํ, สภาวนิรุตฺติ, สห พฺยญฺชเนนาติ สพฺยญฺชโน, พฺยญฺชนสมฺปนฺโนติ อตฺโถ. สหปฺปวตฺติ หิ ‘‘สมฺปนฺนตา สมวายตา วิชฺชมานตา’’ติอาทินา อเนกวิธา, อิธ ปน สมฺปนฺนตาเยว ตทญฺญสฺส อสมฺภวโต, ตสฺมา ‘‘สห พฺยญฺชเนนา’’ติ นิพฺพจนํ กตฺวาปิ ‘‘พฺยญฺชนสมฺปนฺโน’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๘๙) อตฺโถ อาจริเยน วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ, ยถา ตํ ‘‘น กุสลา อกุสลา, กุสลปฏิปกฺขา’’ติ (ธ. ส. ๑) อรณียโต อุปคนฺตพฺพโต อนุธาตพฺพโต อตฺโถ, จตุปาริสุทฺธิสีลาทิ, สห อตฺเถนาติ สาตฺโถ, วุตฺตนเยน อตฺถสมฺปนฺโนติ อตฺโถ. สาธุกปทํ เอกเมว สมานํ อาวุตฺตินยาทิวเสน อุภยตฺถ โยเชตพฺพํ. กถนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ. ธมฺโม นาม ตนฺติ. เทสนา นาม ตสฺสา มนสา ววตฺถาปิตาย ตนฺติยา เทสนา. อตฺโถ นาม ตนฺติยา อตฺโถ. ปฏิเวโธ นาม ตนฺติยา, ตนฺติอตฺถสฺส จ ยถาภูตาวโพโธ. ยสฺมา เจเต ธมฺมเทสนาตฺถปฏิเวธา สสาทีหิ วิย มหาสมุทฺโท มนฺทพุทฺธีหิ ทุกฺโขคาหา, อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐา จ, ตสฺมา คมฺภีรา. เตน วุตฺตํ ‘‘ยสฺมา…เป… มนสิ กโรหี’’ติ. เอตฺถ จ ปฏิเวธสฺส ทุกฺกรภาวโต ธมฺมตฺถานํ ทุกฺโขคาหตา, เทสนาญาณสฺส ทุกฺกรภาวโต เทสนาย, อุปฺปาเทตุมสกฺกุเณยฺยตาย, ตพฺพิสยญาณุปฺปตฺติยา จ ทุกฺกรภาวโต ปฏิเวธสฺส ทุกฺโขคาหตา เวทิตพฺพา. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ นิทานวณฺณนายํ วุตฺตเมว.

Ở đây, trong câu "dhāraṇūpaparikkhādīsu", do từ "ādi", ngài bao gồm cả sự so sánh, sự thẩm xét, và sự thấu triệt tốt đẹp bằng trí tuệ. "Văn" (byañjanaṃ) là cái làm sáng tỏ, làm hiển lộ ý nghĩa theo như ý muốn, hoặc tự nó làm sáng tỏ, tức là từ ngữ tự nhiên (sabhāvanirutti). "Cùng với văn" (saha byañjanena) là "có văn" (sabyañjano), nghĩa là "đầy đủ văn tự" (byañjanasampanno). Thật vậy, sự đồng hành (sahappavatti) có nhiều loại như "sự đầy đủ", "sự hòa hợp", "sự hiện hữu", v.v... nhưng ở đây chỉ có nghĩa là "sự đầy đủ", vì các nghĩa khác không thể có. Do đó, cần phải hiểu rằng mặc dù đã giải thích là "cùng với văn", ý nghĩa được vị Luận sư nói đến là "đầy đủ văn tự". Giống như câu "không phải thiện là bất thiện, là đối nghịch với thiện". "Nghĩa" (attho) là cái cần được đạt đến, cần được tiếp cận, cần được theo đuổi, tức là bốn loại giới thanh tịnh, v.v... "Cùng với nghĩa" (saha atthena) là "có nghĩa" (sāttho), theo cách đã nói, nghĩa là "đầy đủ ý nghĩa" (atthasampanno). Từ "sādhukaṃ" chỉ là một và giống nhau, nên được kết hợp ở cả hai nơi theo phương pháp lặp lại, v.v... Ngài nói "yasmā" v.v... để trả lời câu hỏi "Như thế nào?". Pháp (dhammo) là Thánh điển (tanti). Thuyết giảng (desanā) là sự thuyết giảng Thánh điển ấy đã được xác định bằng tâm. Nghĩa (attho) là ý nghĩa của Thánh điển. Thấu triệt (paṭivedho) là sự liễu ngộ đúng như thật về Thánh điển và ý nghĩa của Thánh điển. Và bởi vì pháp, thuyết giảng, nghĩa, và sự thấu triệt này, đối với những người trí tuệ kém cỏi, thì khó đi vào và không thể tìm được chỗ đứng, giống như đại dương đối với loài thỏ, v.v..., cho nên chúng được gọi là thâm sâu (gambhīrā). Do đó, đã được nói rằng: "Bởi vì... hãy tác ý". Và ở đây, cần phải hiểu rằng: do sự khó thực hành của việc thấu triệt nên pháp và nghĩa khó đi vào; do sự khó khăn của trí tuệ thuyết giảng, do sự không thể làm phát sinh (sự thuyết giảng), và do sự khó khăn trong việc phát sinh trí tuệ có đối tượng là chúng, nên sự thấu triệt khó đi vào. Điều gì cần nói ở đây, điều đó đã được nói trong phần giải thích về nhân duyên rồi.

‘‘สุณาหิ สาธุก’’นฺติ ‘‘สาธุกํ มนสิ กโรหี’’ติ วทนฺโต น เกวลํ อตฺถกฺกมโต เอว อยํ โยชนา, อถ โข สทฺทกฺกมโตปิ อุภยตฺถ สมฺพนฺธตฺตาติ ทสฺเสติ. ‘‘สกฺกา มหาราชา’’ติ อิธาปิ ‘‘อญฺญมฺปิ ทิฏฺเฐว [Pg.60] ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ…เป… ปณีตตรญฺจา’’ติ อิทมนุวตฺตตีติ อาห ‘‘เอวํ ปฏิญฺญาตํ สามญฺญผลเทสน’’นฺติ. วิตฺถารโต ภาสนนฺติ อตฺถเมว ทฬฺหํ กโรติ ‘‘เทเสสฺสามีติ สํขิตฺตทีปน’’นฺติอาทินา. หิ-สทฺโท เจตฺถ ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เทสนํ นาม อุทฺทิสนํ. ภาสนํ นาม นิทฺทิสนํ ปริพฺยตฺตกถนํ. เตนายมตฺโถ สมฺภวตีติ ยถาวุตฺตมตฺถํ สคาถาวคฺคสํยุตฺเต วงฺคีสสุตฺเต (สํ. นิ. ๑.๒๑๔) คาถาปเทน สาเธตุํ ‘‘เตนาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

Khi nói "suṇāhi sādhukaṃ" (hãy lắng nghe kỹ) có nghĩa là "sādhukaṃ manasi karohi" (hãy tác ý kỹ), ngài chỉ ra rằng sự kết hợp này không chỉ theo thứ tự ý nghĩa, mà còn theo thứ tự từ ngữ, vì nó có liên quan ở cả hai nơi. Ở đây, trong câu "Sakkā mahārāja", câu "aññampi diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ... paṇītatarañca" (một quả Sa-môn khác, thiết thực trong hiện tại... và cao thượng hơn) cũng được tiếp nối, do đó ngài nói "evaṃ paṭiññātaṃ sāmaññaphaladesanaṃ" (sự thuyết giảng về quả Sa-môn đã được hứa khả như vậy). Ngài làm vững chắc ý nghĩa của câu "vitthārato bhāsanaṃ" (sự trình bày rộng rãi) bằng câu bắt đầu bằng "desessāmīti saṃkhittadīpanaṃ" (sự làm sáng tỏ vắn tắt rằng 'Ta sẽ thuyết giảng'). Và ở đây, từ "hi" được chỉ ra là đã bị lược bỏ. Điều này có nghĩa là: "desanaṃ" (thuyết giảng) là sự nêu đề. "Bhāsanaṃ" (trình bày) là sự giải rộng, sự nói rõ ràng. Do đó, ý nghĩa này có thể có. Để chứng minh ý nghĩa đã nói bằng một câu kệ trong kinh Vaṅgīsa thuộc Tương Ưng Bộ Có Kệ, ngài đã nói câu bắt đầu bằng "tenāha".

สาฬิกายิว นิคฺโฆโสติ สาฬิกาย นิคฺโฆโส วิย, ยถา สาฬิกาย อาลาโป มธุโร กณฺณสุโข เปมนีโย, เอวนฺติ อตฺโถ. ปฏิภานนฺติ เจตสฺส วิเสสนํ ลิงฺคเภทสฺสปิ วิเสสนสฺส ทิสฺสนโต ยถา ‘‘คุโณ ปมาณ’’นฺติ. ปฏิภานนฺติ จ สทฺโท วุจฺจติ ปฏิภาติ ตํตทากาเรน ทิสฺสตีติ กตฺวา. อุทีรยีติ อุจฺจารยิ, วุจฺจติ วา, กมฺมคพฺภญฺเจตํ กิริยาปทํ. อิมินา เจตํ ทีเปติ – อายสฺมนฺตํ ธมฺมเสนาปตึ โถเมตุกาเมน เทสนาภาสนานํ วิเสสํ ทสฺเสนฺเตน ปภินฺนปฏิสมฺภิเทน อายสฺมตา วงฺคีสตฺเถเรน ‘‘สงฺขิตฺเตน, วิตฺถาเรนา’’ติ จ วิเสสนํ กตํ, เตนายมตฺโถ วิญฺญายตีติ.

"Sāḷikāyiva nigghoso" nghĩa là "giống như tiếng hót của chim sáo", nghĩa là, giống như tiếng nói của chim sáo thì ngọt ngào, êm tai, đáng yêu, cũng vậy. Và "paṭibhānaṃ" là tính từ của nó, vì người ta thấy có tính từ khác giống, như trong "guṇo pamāṇaṃ" (phẩm chất là thước đo). Và "paṭibhānaṃ" được gọi là âm thanh, vì nó xuất hiện, được thấy dưới hình thức này hay hình thức khác. "Udīrayi" nghĩa là đã phát ra, hoặc được nói ra. Và động từ này là một động từ nội hàm nghiệp (kammagabbha). Bằng điều này, ngài làm sáng tỏ điều này: do Trưởng lão Vaṅgīsa, bậc có Tuệ Phân Tích đã chứng đắc, muốn ca ngợi Tôn giả Pháp Tướng quân và muốn chỉ ra sự khác biệt giữa thuyết giảng và trình bày, nên đã dùng các tính từ "saṅkhittena" (một cách vắn tắt) và "vitthārenā" (một cách rộng rãi). Do đó, ý nghĩa này được hiểu rõ.

เอวํ วุตฺเตติ ‘‘ภาสิสฺสามี’’ติ วุตฺเต. ‘‘น กิร ภควา สงฺเขเปเนว เทเสสฺสติ, อถ โข วิตฺถาเรนปิ ภาสิสฺสตี’’ติ หิ ตํ ปทํ สุตฺวาว อุสฺสาหชาโต สญฺชาตุสฺสาโห, หฏฺฐตุฏฺโฐติ อตฺโถ. อยมาจริยสฺส อธิปฺปาโย. อปิจ ‘‘เตน หิ มหาราช สุโณหิ สาธุกํ มนสิ กโรหิ, ภาสิสฺสามี’’ติ วุตฺตํ สพฺพมฺปิ อุยฺโยชนปฏิญฺญากรณปฺปการํ อุสฺสาหชนนการณํ สพฺเพเนว อุสฺสาหสมฺภวโต, ตสฺมา เอวํ วุตฺเตติ ‘‘สุโณหิ, สาธุกํ มนสิ กโรหิ, ภาสิสฺสามี’’ติ วุตฺเต สพฺเพเหว ตีหิปิ ปเทหิ อุสฺสาหชาโตติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ปจฺจสฺโสสีติ ปติ อสฺโสสิ ภควโต วจนสมนนฺตรเมว ปจฺฉา อสฺโสสิ, ‘‘สกฺกา ปน ภนฺเต’’ติอาทินา วา ปุจฺฉิตฺวา ปุน ‘‘เอวํ ภนฺเต’’ติ อสฺโสสีติ อตฺโถ. ตํ ปน ปติสฺสวนํ อตฺถโต สมฺปฏิจฺฉนเมวาติ อาห ‘‘สมฺปฏิจฺฉิ, ปฏิคฺคเหสี’’ติ. เตเนว หิ ‘‘อิติ อตฺโถ’’ติ อวตฺวา ‘‘อิติ วุตฺตํ โหตี’’ติ วุตฺตํ.

"Evaṃ vutte" nghĩa là khi được nói "bhāsissāmi" (Ta sẽ trình bày). Nghĩa là: "Chắc chắn Đức Thế Tôn sẽ không chỉ thuyết giảng một cách vắn tắt, mà còn trình bày một cách rộng rãi", vừa nghe lời ấy, vua liền phát sinh nỗ lực, trở nên có nỗ lực, hoan hỷ, vui mừng. Đây là chủ ý của vị Chú giải sư. Hơn nữa, toàn bộ câu nói "Này Đại vương, vậy hãy lắng nghe, hãy tác ý kỹ, Ta sẽ trình bày" là một cách khuyến khích và hứa khả, là nguyên nhân làm phát sinh nỗ lực, vì nỗ lực có thể phát sinh từ toàn bộ câu nói ấy. Do đó, cần phải hiểu ý nghĩa rằng: "evaṃ vutte" là khi được nói "suṇohi, sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmi", vua đã phát sinh nỗ lực bởi cả ba câu ấy. "Paccassosi" nghĩa là đã lắng nghe một cách cung kính; đã lắng nghe ngay sau lời của Đức Thế Tôn; hoặc sau khi hỏi "Bạch Thế Tôn, có thể chăng..." v.v..., rồi lại lắng nghe "Thưa vâng, bạch Thế Tôn". Nhưng sự lắng nghe cung kính ấy, về mặt ý nghĩa, chính là sự chấp nhận, do đó ngài nói "sampaṭicchi, paṭiggahesī" (đã chấp nhận, đã tiếp nhận). Thật vậy, chính vì thế mà ngài không nói "iti attho" (nghĩa là vậy), mà nói "iti vuttaṃ hoti" (điều này có nghĩa là).

๑๙๐. ‘‘อถสฺส [Pg.61] ภควา เอตทโวจา’’ติ วจนสมฺพนฺธมตฺตํ ทสฺเสตฺวา ‘‘เอตํ อโวจา’’ติ ปทํ วิภชิตฺวา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทานี’’ติอาทิมาห. ‘‘อิธา’’ติ อิมินา วุจฺจมานํ อธิกรณํ ตถาคตสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานภูตํ โลกเมวาธิปฺเปตนฺติ ทสฺเสติ ‘‘เทโสปเทเส นิปาโต’’ติ อิมินา. เทสสฺส อุปทิสนํ เทโสปเทโส, ตสฺมึ. ยทิ สพฺพตฺถ เทโสปเทเส, อถายมตฺโถ น วตฺตพฺโพ อวุตฺเตปิ ลพฺภมานตฺตาติ โจทนายาห ‘‘สฺวาย’’นฺติอาทิ. สามญฺญภูตํ อิธสทฺทํ คณฺหิตฺวา ‘‘สฺวาย’’นฺติ วุตฺตํ, น ตุ ยถาวิเสสิตพฺพํ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘กตฺถจิ ปทปูรณมตฺตเมวา’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๙๐). โลกํ อุปาทาย วุจฺจติ โลกสทฺเทน สมานาธิกรณภาวโต. อิธ โลเกติ จ ชาติกฺเขตฺตํ, ตตฺถาปิ อยํ จกฺกวาโฬ อธิปฺเปโต. สาสนมุปาทาย วุจฺจติ ‘‘สมโณ’’ติ สทฺทนฺตรสนฺนิธานโต. อยญฺหิ จตุกงฺคุตฺตรปาฬิ. ตตฺถ ปฐโม สมโณติ โสตาปนฺโน. ทุติโย สมโณติ สกทาคามี. วุตฺตญฺเหตํ ตตฺเถว –

190. ‘‘Athassa bhagavā etadavocā’ti’’ (Khi ấy, đức Thế Tôn đã nói với vị ấy lời này), sau khi trình bày chỉ là sự liên kết câu, vị Chú giải sư muốn trình bày ý nghĩa bằng cách phân tích câu ‘‘etaṃ avocā’’ nên đã nói câu bắt đầu bằng ‘‘idānī’’. Bằng câu ‘‘Idhā’ti’’, ngài trình bày rằng nơi chốn được nói đến được hiểu chính là thế gian, là nơi xuất hiện của đức Như Lai, qua câu ‘‘desopadese nipāto’’ (bất biến từ chỉ nơi chốn). Desopadeso là sự chỉ dẫn (upadisanaṃ) về nơi chốn (desassa), trong sự chỉ dẫn ấy. Nếu ở mọi nơi đều là sự chỉ dẫn nơi chốn, thì ý nghĩa này không cần phải nói đến vì dù không nói cũng có thể hiểu được, đối với sự chất vấn này, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘‘svāyaṃ’’. Lấy từ ‘‘idha’’ thông thường mà nói ‘‘svāyaṃ’’, chứ không phải như cách cần được nêu đặc biệt. Thật vậy, ngài sẽ nói: ‘‘katthaci padapūraṇamattamevā’ti’’ (ở một vài nơi chỉ là để điền đủ câu). (Từ ‘idha’) được nói với ý nghĩa chỉ thế gian do có cùng một cơ sở với từ ‘loka’. Và ‘idha loke’ là cõi sinh thành, trong đó cũng được hiểu là cõi Ta-bà này. (Từ ‘idha’) được nói với ý nghĩa chỉ giáo pháp do sự gần gũi của từ khác là ‘‘samaṇo’’. Thật vậy, đây là đoạn Pāli trong Tăng Chi Bộ, chương Bốn Pháp. Ở đó, ‘paṭhamo samaṇo’ là vị Dự lưu. ‘Dutiyo samaṇo’ là vị Nhất lai. Điều này đã được nói ở chính nơi ấy rằng –

‘‘กตโม จ ภิกฺขเว ปฐโม สมโณ? อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหตี’’ติ, (อ. นิ. ๔.๒๔๑) ‘‘กตโม จ ภิกฺขเว ทุติโย สมโณ? อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา ราคโทสโมหานํ ตนุตฺตา สกทาคามี โหตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๑) จ อาทิ.

‘‘Này các Tỳ khưu, thế nào là vị Sa-môn thứ nhất? Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Tỳ khưu do đoạn tận ba kiết sử, trở thành bậc Dự lưu’’, và ‘‘Này các Tỳ khưu, thế nào là vị Sa-môn thứ hai? Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Tỳ khưu do đoạn tận ba kiết sử, do làm muội lược tham, sân, si, trở thành bậc Nhất lai’’, v.v...

โอกาสนฺติ กญฺจิ ปเทสมุปาทาย วุจฺจติ ‘‘ติฏฺฐมานสฺสา’’ติ สทฺทนฺตรสนฺนิธานโต.

‘Okāsaṃ’ (nơi chốn) được nói với ý nghĩa chỉ một nơi nào đó do sự gần gũi của từ khác là ‘‘tiṭṭhamānassa’’ (của người đang đứng).

อิเธว ติฏฺฐมานสฺสาติ อิมิสฺสํเยว อินฺทสาลคุหายํ ปติฏฺฐมานสฺส, เทวภูตสฺส เม สโตติ เทวภาเวน, เทโว หุตฺวา วา ภูตสฺส สมานสฺส. เมติ อนาทรโยเค สามิวจนํ. ปุน เมติ กตฺตุตฺเถ. อิทญฺหิ สกฺกปญฺหโต อุทาหฏํ.

‘Idheva tiṭṭhamānassa’ nghĩa là của người đang đứng ngay trong hang Indasāla này. ‘Devabhūtassa me sato’ nghĩa là của ta, người đã trở thành thiên nhân, hoặc là của người đã trở thành thiên nhân sau khi là một vị trời. ‘Me’ là sở hữu cách trong trường hợp không tôn trọng. Lại nữa, ‘me’ ở đây có nghĩa là chủ cách. Thật vậy, câu này được trích dẫn từ kinh Sakkapañha (Đế Thích Vấn).

ปทปูรณมตฺตเมว โอกาสาปทิสนสฺสาปิ อสมฺภเวน อตฺถนฺตรสฺส อโพธนโต. ปุพฺเพ วุตฺตํ ตถาคตสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานภูตเมว สนฺธาย ‘‘โลก’’นฺติ วุตฺตํ. ปุริมํ อุยฺโยชนปฏิญฺญากรณวิสเย อาลปนนฺติ [Pg.62] ปุน ‘‘มหาราชา’’ติ อาลปติ. ‘‘อรห’’นฺติ อาทโย สทฺทา วิตฺถาริตาติ โยชนา. อตฺถโต หิ วิตฺถารณํ สทฺทมุเขเนว โหตีติ อุภยตฺถ สทฺทคฺคหณํ กตํ. ยสฺมา ปน ‘‘อปเรหิปิ อฏฺฐหิ การเณหิ ภควา ตถาคโต’’ติอาทินา (อุทา. อฏฺฐ. ๑๘; อิติวุ. อฏฺฐ. ๓๘) ตถาคต-สทฺโท อุทานฏฺฐกถาทีสุ, ‘‘อรห’’นฺติ อาทโย จ วิสุทฺธิมคฺคฏีกายํ (วิสุทฺธิ. ฏี. ๑.๑๓๐) อปเรหิปิ ปกาเรหิ วิตฺถาริตา อาจริเยน, ตสฺมา เตสุ วุตฺตนเยนปิ เตสมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตถาคตสฺส สตฺตนิกายนฺโตคธตาย ‘‘อิธ ปน สตฺตโลโก อธิปฺเปโต’’ติ วตฺวา ตตฺถายํ ยสฺมึ สตฺตนิกาเย, ยสฺมิญฺจ โอกาเส อุปฺปชฺชติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สตฺตโลเก อุปฺปชฺชมาโนปิ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. น เทวโลเก, น พฺรหฺมโลเกติ เอตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต อาคมิสฺสติ.

(Từ ‘idha’) chỉ là để điền đủ câu, vì sự chỉ định nơi chốn cũng không thể có và vì không làm cho hiểu được một ý nghĩa nào khác. Trước đây đã nói ‘loka’ là nhắm đến chính nơi xuất hiện của đức Như Lai. Hô cách trước đó là trong trường hợp khuyến khích và hứa hẹn, do đó ngài lại gọi ‘‘mahārājā’’. Cách kết nối là: các từ ‘‘Arahaṃ’’, v.v... đã được giải thích rộng. Thật vậy, sự giải thích rộng về ý nghĩa chỉ xảy ra thông qua từ ngữ, do đó việc nắm bắt từ ngữ đã được thực hiện ở cả hai nơi (từ và nghĩa). Hơn nữa, vì từ ‘Tathāgata’ đã được giải thích rộng trong các bộ Chú giải Udāna v.v... bằng câu bắt đầu ‘‘aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato’’ (do tám lý do khác, đức Thế Tôn là Như Lai), và các từ ‘‘Arahaṃ’’, v.v... cũng đã được vị Chú giải sư giải thích rộng bằng các cách khác trong Visuddhimaggaṭīkā, do đó ý nghĩa của chúng cũng nên được hiểu theo cách đã được nói trong các bộ sách ấy. Do đức Như Lai bao gồm trong các chúng sanh, nên nói rằng ‘‘ở đây, chúng sanh giới được hiểu’’, và để chỉ ra chúng sanh giới và nơi chốn mà vị Như Lai này xuất hiện, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘‘sattaloke uppajjamānopi cā’’. Điều cần nói về câu ‘‘na devaloke, na brahmaloke’’ sẽ được đề cập sau.

ตสฺสาปเรนาติ ตสฺส นิคมสฺส อปเรน, ตโต พหีติ วุตฺตํ โหติ. ตโตติ มหาสาลโต. โอรโต มชฺเฌติ อพฺภนฺตรํ มชฺฌิมปเทโส. เอวํ ปริจฺฉินฺเนติ ปญฺจนิมิตฺตพทฺธา สีมา วิย ปญฺจหิ ยถาวุตฺตนิมิตฺเตหิ ปริจฺฉินฺเน. อฑฺฒเตยฺยโยชนสเตติ ปณฺณาสโยชเนหิ อูนติโยชนสเต. อยญฺหิ มชฺฌิมชนปโท มุทิงฺคสณฺฐาโน, น สมปริวฏฺโฏ, น จ สมจตุรสฺโส, อุชุเกน กตฺถจิ อสีติโยชโน โหติ, กตฺถจิ โยชนสติโก, ตถาปิ เจส กุฏิลปริจฺเฉเทน มินิยมาโน ปริยนฺต ปริกฺเขปโต นวโยชนสติโก โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นวโยชนสเต’’ติ. อสีติมหาเถราติ เยภุยฺยวเสน วุตฺตํ สุนาปรนฺตกสฺส ปุณฺณตฺเถรสฺสาปิ มหาสาวเกสุ ปริยาปนฺนตฺตา. สุนาปรนฺตชนปโท หิ ปจฺจนฺตวิสโย. ตถา หิ ‘‘จนฺทนมณฺฑลมาฬปฏิคฺคหเณ ภควา น ตตฺถ อรุณํ อุฏฺฐเปตี’’ติ มชฺฌิมาคม- (ม. นิ. อฏฺฐ. ๔.๓๙๗) สํยุตฺตาคมฏฺฐกถาสุ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๔.๘๘-๘๙) วุตฺตํ. สารปฺปตฺตาติ กุลโภคิสฺสริยาทิวเสน, สีลสาราทิวเสน จ สารภูตา. พฺราหฺมณคหปติกาติพฺรหฺมายุโปกฺขรสาติอาทิพฺราหฺมณา เจว อนาถปิณฺฑิกาทิคหปติกา จ.

‘Tassāparena’ nghĩa là ở bên ngoài thị trấn ấy, tức là bên ngoài nơi đó. ‘Tato’ nghĩa là từ cây đại sāla. ‘Orato majjhe’ là bên trong, là Trung Ấn. ‘Evaṃ paricchinne’ nghĩa là được giới hạn bởi năm mốc đã nói, giống như ranh giới được buộc bởi năm mốc. ‘Aḍḍhateyyayojanasate’ là ba trăm do-tuần trừ đi năm mươi do-tuần. Thật vậy, Trung Ấn này có hình dạng như cái trống mudiṅga, không tròn đều, cũng không vuông vức, theo đường thẳng có nơi tám mươi do-tuần, có nơi một trăm do-tuần, tuy nhiên khi đo lường theo chu vi quanh co, nó có chu vi là chín trăm do-tuần. Do đó, đã nói là ‘‘navayojanasate’’. ‘‘Asītimahātherā’’ được nói theo nghĩa số đông, vì trưởng lão Puṇṇa người xứ Sunāparanta cũng được bao gồm trong các vị đại thinh văn. Thật vậy, xứ Sunāparanta là vùng biên địa. Do đó, trong các bộ Chú giải Trung Bộ và Tương Ưng Bộ đã nói rằng: ‘‘candanamaṇḍalamāḷapaṭiggahaṇe bhagavā na tattha aruṇaṃ uṭṭhapetī’’ (vào ngày nhận tòa lầu bằng gỗ chiên-đàn, đức Thế Tôn đã không để rạng đông xuất hiện ở đó). ‘Sārappattā’ là những người đã đạt đến cốt lõi, tức là những người cốt yếu về phương diện dòng dõi, tài sản, quyền lực, v.v... và về phương diện cốt lõi là giới, v.v... ‘Brāhmaṇagahapatikā’ là các vị Bà-la-môn như Brahmāyu, Pokkharasāti, v.v... và các vị gia chủ như Anāthapiṇḍika, v.v...

ตตฺถาติ มชฺฌิมปเทเส, ตสฺมึเยว ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจเน วา. สุชาตายาติ เอวํนามิกาย ปฐมํ สรณคมนิกาย ยสตฺเถรมาตุยา. จตูสุ ปเนเตสุ วิกปฺเปสุ ปฐโม พุทฺธภาวาย อาสนฺนตรปฏิปตฺติทสฺสนวเสน [Pg.63] วุตฺโต. อาสนฺนตราย หิ ปฏิปตฺติยา ฐิโตปิ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วุจฺจติ อุปฺปาทสฺส เอกนฺติกตฺตา, ปเคว ปฏิปตฺติยา มตฺถเก ฐิโต. ทุติโย พุทฺธภาวาวหปพฺพชฺชโต ปฏฺฐาย อาสนฺนมตฺตปฏิปตฺติทสฺสนวเสน, ตติโย พุทฺธกรธมฺมปาริปูริโต ปฏฺฐาย พุทฺธภาวาย ปฏิปตฺติทสฺสนวเสน. น หิ มหาสตฺตานํ อนฺติมภวูปปตฺติโต ปฏฺฐาย โพธิสมฺภารสมฺภรณํ นาม อตฺถิ พุทฺธตฺถาย กาลมาคมยมาเนเนว ตตฺถ ปติฏฺฐนโต. จตุตฺโถ พุทฺธภาวกรธมฺมสมารมฺภโต ปฏฺฐาย โพธิยา นิยตภาวทสฺสเนน. โพธิยา หิ นิยตภาวปฺปตฺติโต ปภุติ ‘‘พุทฺโธ อุปฺปชฺชตี’’ติ วิญฺญูหิ วตฺตุํ สกฺกา อุปฺปาทสฺส เอกนฺติกตฺตา. ยถา ปน ‘‘สนฺทนฺติ นทิโย’’ติ สนฺทนกิริยาย อวิจฺเฉทมุปาทาย วตฺตมานปฺปโยโค, เอวํ อุปฺปาทตฺถาย ปฏิปชฺชนกิริยาย อวิจฺเฉทมุปาทาย จตูสุปิ วิกปฺเปสุ ‘‘อุปฺปชฺชติ นามา’’ติ วุตฺตํ, ปวตฺตาปรตวตฺตมานวจนญฺเจตํ. จตุพฺพิธญฺหิ วตฺตมานลกฺขณํ สทฺทสตฺเถ ปกาสิตํ –

“Tattha” có nghĩa là ở xứ Trung Ấn, hoặc trong chính câu nói “uppajjati” ấy. “Sujātāya” có nghĩa là của bà Sujātā, người có tên như vậy, là mẹ của trưởng lão Yasa, người đầu tiên quy y Tam Bảo. Hơn nữa, trong bốn trường hợp này, trường hợp thứ nhất được nói theo cách trình bày sự thực hành gần gũi hơn cả đối với Phật quả. Thật vậy, ngay cả người đang đứng trong sự thực hành gần gũi hơn cả cũng được gọi là “đang sanh khởi” vì sự sanh khởi (thành Phật) là chắc chắn; huống chi là người đang đứng ở đỉnh cao của sự thực hành. Trường hợp thứ hai, kể từ khi xuất gia để mang lại Phật quả, được nói theo cách trình bày sự thực hành chỉ ở mức độ gần. Trường hợp thứ ba, kể từ khi viên mãn các pháp tạo nên Phật quả, được nói theo cách trình bày sự thực hành hướng đến Phật quả. Thật vậy, đối với các vị Đại Bồ-tát, kể từ khi tái sanh vào kiếp chót, không có việc gọi là tích lũy tư lương Bồ-đề, vì các ngài chỉ an trú trong đó trong khi chờ đợi thời điểm thành Phật. Trường hợp thứ tư, kể từ khi bắt đầu thực hành các pháp tạo nên Phật quả, được nói theo cách trình bày trạng thái chắc chắn của sự giác ngộ. Thật vậy, kể từ khi đạt đến trạng thái chắc chắn của sự giác ngộ, các bậc trí có thể nói rằng “vị Phật đang sanh khởi” vì sự sanh khởi (thành Phật) là chắc chắn. Hơn nữa, giống như câu “các dòng sông đang chảy” là cách dùng thì hiện tại dựa vào sự không gián đoạn của hành động chảy, cũng vậy, trong cả bốn trường hợp, câu “được gọi là đang sanh khởi” được nói ra dựa vào sự không gián đoạn của hành động thực hành để thành Phật, và đây là câu nói ở thì hiện tại pavattāparata. Thật vậy, đặc tính của thì hiện tại có bốn loại đã được trình bày trong sách ngữ pháp như sau:

‘‘นิจฺจปวตฺติ สมีโป, ปวตฺตุปรโต ตถา;

ปวตฺตาปรโต เจว, วตฺตมาโน จตุพฺพิโธ’’ติ.

“Hiện tại thường diễn, hiện tại cận kề, cũng vậy, hiện tại đã bắt đầu và chấm dứt, và hiện tại đã bắt đầu và chưa chấm dứt; thì hiện tại có bốn loại như vậy.”

ยสฺมา ปน พุทฺธานํ สาวกานํ วิย น ปฏิปาฏิยา อิทฺธิวิธญาณาทีนิ อุปฺปชฺชนฺติ, สเหว ปน อรหตฺตมคฺเคน สกโลปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณาทิคุณราสิ อาคโต นาม โหติ, ตสฺมา เตสํ นิปฺผตฺตสพฺพกิจฺจตฺตา อรหตฺตผลกฺขเณ อุปฺปนฺโน นามาติ เอกงฺคุตฺตรวณฺณนายํ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๗๐) วุตฺตํ. อสติ หิ นิปฺผตฺตสพฺพกิจฺจตฺเต น ตาวตา ‘‘อุปฺปนฺโน’’ติ วตฺตุมรหติ. สพฺพปฐมํ อุปฺปนฺนภาวนฺติ จตูสุ วิกปฺเปสุ สพฺพปฐมํ ‘‘ตถาคโต สุชาตาย…เป… อุปฺปชฺชติ นามา’’ติ วุตฺตํ ตถาคตสฺส อุปฺปนฺนตาสงฺขาตํ อตฺถิภาวํ. ตเทว สนฺธาย อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ พุทฺธภาวาย อาสนฺนตรปฏิปตฺติยํ ฐิตสฺเสว อธิปฺเปตตฺตา. อยเมว หิ อตฺโถ มุขฺยโต อุปฺปชฺชตีติ วตฺตพฺโพ. เตนาห ‘‘ตถาคโต…เป… อตฺโถ’’ติ.

Hơn nữa, vì rằng đối với các vị Phật, các loại thần thông trí, v.v... không sanh khởi tuần tự như đối với các vị Thinh văn, mà toàn bộ các phẩm chất như Nhất thiết trí, v.v... được gọi là đã đến cùng một lúc với A-la-hán đạo, do đó, vì các ngài đã hoàn thành mọi phận sự, nên trong Chú giải Tăng Chi Bộ có nói rằng: “vào khoảnh khắc A-la-hán quả, ngài được gọi là đã sanh khởi”. Thật vậy, nếu chưa hoàn thành mọi phận sự thì không thể nói là “đã sanh khởi” được. “Trạng thái đã sanh khởi trước hết tất cả” có nghĩa là trạng thái hiện hữu của Như Lai, được gọi là đã sanh khởi, điều đã được nói trong bốn trường hợp là “Như Lai... do bà Sujātā... được gọi là đang sanh khởi” trước hết tất cả. Chính vì nhắm đến điều đó mà câu “đang sanh khởi” được nói ra, vì ý muốn chỉ đến vị đang đứng trong sự thực hành gần gũi hơn cả đối với Phật quả. Thật vậy, chính ý nghĩa này là ý nghĩa chính yếu được nói đến qua từ “đang sanh khởi”. Do đó, ngài nói: “Như Lai... có nghĩa là”.

เอตฺถ จ ‘‘อุปฺปนฺโน’’ติ วุตฺเต อตีตกาลวเสน โกจิ อตฺถํ คณฺเหยฺยาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘อุปฺปนฺโน โหตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อุปฺปนฺนา ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๗) วิย หิ อิธ อุปฺปนฺนสทฺโท ปจฺจุปฺปนฺนกาลิโก. นนุ จ อรหตฺตผลสมงฺคีสงฺขาโต อุปฺปนฺโนเยว ตถาคโต ปเวทนเทสนาทีนิ สาเธติ, อถ กสฺมา [Pg.64] ยถาวุตฺโต อรหตฺตมคฺคปริโยสาโน อุปฺปชฺชมาโนเยว ตถาคโต อธิปฺเปโต. น หิ โส ปเวทนเทสนาทีนิ สาเธติ มธุปายาสโภชนโต ยาว อรหตฺตมคฺโค, ตาว เตสํ กิจฺจานมสาธนโตติ? น เหวํ ทฏฺฐพฺพํ, พุทฺธภาวาย อาสนฺนตรปฏิปตฺติยํ ฐิตสฺส อุปฺปชฺชมานสฺส คหเณเนว อรหตฺตผลสมงฺคีสงฺขาตสฺส อุปฺปนฺนสฺสาปิ คหิตตฺตา. การณคฺคหเณเนว หิ ผลมฺปิ คหิตํ ตทวินาภาวิตฺตา. อิติ ปเวทนเทสนาทิสาธกสฺส อรหตฺตผลสมงฺคิโนปิ ตถาคตสฺส คเหตพฺพตฺตา เนยฺยตฺถมิทํ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. ตถา หิ องฺคุตฺตรฏฺฐกถายํ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๗๐) อุปฺปชฺชมาโน, อุปฺปชฺชติ, อุปฺปนฺโนติ ตีหิ กาเลหิ อตฺถวิภชเน ‘‘ทีปงฺกรปาทมูเล ลทฺธพฺยากรณโต ยาว อนาคามิผลา อุปฺปชฺชมาโน นาม, อรหตฺตมคฺคกฺขเณ ปน อุปฺปชฺชติ นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ อุปฺปนฺโน นามา’’ติ วุตฺตํ. อยเมตฺถ อาจริยธมฺมปาลตฺเถรสฺส มติ. ยสฺมา ปน เอกงฺคุตฺตรฏฺฐกถายํ ‘‘เอกปุคฺคโล ภิกฺขเว โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๗๐) สุตฺตปทวณฺณนายํ ‘‘อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต อรหตฺตผลกฺขณํเยว สนฺธาย อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ, ‘‘อุปฺปนฺโน โหตีติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ’’ติ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๗๐) อาคตํ, ตสฺมา อิธาปิ อรหตฺตผลกฺขณเมว สนฺธาย อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ ‘‘สพฺพปฐมํ อุปฺปนฺนภาวํ สนฺธายา’’ติ อิมินา. เตนาห ‘‘อุปฺปนฺโน โหตีติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ’’ติ. สพฺพปฐมํ อุปฺปนฺนภาวนฺติ จ สพฺพเวเนยฺยานํ ปฐมตรํ อรหตฺตผลวเสน อุปฺปนฺนภาวนฺติ อตฺโถ. ‘‘อุปฺปนฺโน โหตี’’ติ จ อิมินา อรหตฺตผลกฺขณวเสน อตีตกาลํ ทสฺเสตีติ. อยเมว จ นโย องฺคุตฺตรฏีกากาเรน อาจริยสาริปุตฺตตฺเถเรน อธิปฺเปโตติ.

Và ở đây, khi nói “uppanno”, để ngăn ngừa ai đó có thể hiểu theo nghĩa quá khứ, nên đã nói là “uppanno hoti”. Thật vậy, ở đây từ “uppanna” có nghĩa hiện tại, giống như trong các câu “uppannā dhammā”, v.v... Chẳng phải Như Lai, người được gọi là đã sanh khởi, người đã thành tựu A-la-hán quả, mới thực hiện việc tuyên thuyết, giảng dạy, v.v... sao? Vậy tại sao lại chủ ý đến Như Lai đang sanh khởi, người mà sự sanh khởi kết thúc ở A-la-hán đạo như đã nói? Thật vậy, vị ấy không thực hiện việc tuyên thuyết, giảng dạy, v.v... trong khoảng thời gian từ lúc thọ dụng cháo sữa cho đến khi đạt A-la-hán đạo, vì trong thời gian đó ngài chưa thực hiện các phận sự ấy? Không nên hiểu như vậy, vì khi nắm bắt vị đang sanh khởi, đang đứng trong sự thực hành gần gũi hơn cả đối với Phật quả, thì cũng đã bao hàm cả vị đã sanh khởi, người được gọi là đã thành tựu A-la-hán quả. Thật vậy, khi nắm bắt nhân thì quả cũng được nắm bắt, vì quả không thể tách rời khỏi nhân. Do đó, vì phải bao hàm cả Như Lai, người thực hiện việc tuyên thuyết, giảng dạy, v.v... và người đã thành tựu A-la-hán quả, nên câu “uppajjati” này cần được hiểu là có ý nghĩa cần được dẫn giải. Thật vậy, trong Chú giải Tăng Chi Bộ, khi phân tích ý nghĩa của các từ “uppajjamāno”, “uppajjati”, “uppanno” theo ba thời, có nói rằng: “Kể từ khi nhận lời thọ ký dưới chân đức Phật Dīpaṅkara cho đến khi đạt quả Bất lai, được gọi là đang sẽ sanh khởi; còn vào khoảnh khắc A-la-hán đạo, được gọi là đang sanh khởi; vào khoảnh khắc A-la-hán quả, được gọi là đã sanh khởi”. Đây là quan điểm của trưởng lão ācariya Dhammapāla ở đây. Hơn nữa, vì trong Chú giải Tăng Chi Bộ, khi giải thích câu kinh “Này các Tỳ-khưu, có một người đang sanh khởi, sanh khởi trong đời”, có nói rằng: “Trong kinh này, từ ‘uppajjati’ được nói ra nhắm đến khoảnh khắc A-la-hán quả”, và có câu: “Ý nghĩa ở đây là ‘đã sanh khởi’”, do đó, ở đây cũng vậy, ngài chỉ ra rằng câu “uppajjati” được nói ra nhắm đến khoảnh khắc A-la-hán quả, bằng câu “nhắm đến trạng thái đã sanh khởi trước hết tất cả”. Do đó, ngài (Buddhaghosa) nói: “Ý nghĩa ở đây là ‘đã sanh khởi’”. Và “trạng thái đã sanh khởi trước hết tất cả” có nghĩa là trạng thái đã sanh khởi nhờ A-la-hán quả, trước hơn tất cả chúng sanh cần được tế độ. Và bằng câu “uppanno hoti”, ngài chỉ ra thời quá khứ theo nghĩa của khoảnh khắc A-la-hán quả. Và đây cũng chính là phương pháp được trưởng lão ācariya Sāriputta, tác giả Phụ chú giải Tăng Chi Bộ, chủ ý đến.

โส ภควาติ โย โส ตถาคโต ‘‘อรห’’นฺติอาทินา ปกิตฺติตคุโณ, โส ภควา. อิทานิ วตฺตพฺพํ อิมสทฺเทน นิทสฺเสติ วุจฺจมานตฺถสฺส ปรามสนโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – นยิทํ มหาชนสฺส สมฺมุขมตฺตํ สนฺธาย ‘‘อิมํ โลก’’นฺติ วุตฺตํ, อถ โข ‘‘สเทวก’’นฺติอาทินา วกฺขมานํ อนวเสสปริยาทานํ สนฺธายาติ. ‘‘สห เทเวหิ สเทวก’’นฺติอาทินา ยถาวากฺยํ ปทนิพฺพจนํ วุตฺตํ, ยถาปทํ ปน ‘‘สเทวโก’’ติอาทินา วตฺตพฺพํ, อิเม จ ตคฺคุณสํวิญฺญาณพาหิรตฺถสมาสา. เอตฺถ หิ อวยเวน วิคฺคโห, สมุทาโย สมาสตฺโถ โหติ โลกาวยเวน [Pg.65] กตวิคฺคเหน โลกสมุทายสฺส ยถารหํ ลพฺภมานตฺตา. สมวายโชตกสหสทฺทโยเค หิ อยเมว สมาโส วิญฺญายติ. เทเวหีติ จ ปญฺจกามาวจรเทเวหิ, อรูปาวจรเทเวหิ วา. พฺรหฺมุนาติ รูปาวจรารูปาวจรพฺรหฺมุนา, รูปาวจรพฺรหฺมุนา เอว วา, พหุกตฺตุกาทีนมิว เนสํ สิทฺธิ. ปชาตตฺตาติ ยถาสกํ กมฺมกิเลเสหิ ปกาเรน นิพฺพตฺตกตฺตา.

So bhagavāti (Đức Thế Tôn ấy): Vị Như Lai nào có những đức hạnh đã được tán thán bằng (những từ) như ‘A-la-hán’, vị ấy là Đức Thế Tôn. Bây giờ, Ngài chỉ ra điều cần phải nói bằng từ ‘này’ (ima) vì sự xem xét đối tượng đang được nói đến. Điều này được nói là: Câu ‘thế gian này’ không được nói chỉ nhắm đến sự hiện diện của đại chúng, mà đúng hơn là nhắm đến sự bao hàm không sót lại điều sẽ được nói đến bằng (những từ) như ‘cùng với chư thiên’. Sự giải thích từ ngữ theo câu như ‘cùng với chư thiên là sadevaka’ đã được nói, nhưng theo từ thì nên nói là ‘sadevako’, và đây là các loại phức hợp bahubbihi ngoại đối tượng nhận biết thuộc tính ấy (tagguṇasaṃviññāṇa-bāhirattha-bahubbīhi). Ở đây, sự phân tích cú pháp (viggaha) là theo thành phần, còn ý nghĩa của phức hợp (samāsa) là toàn thể, bởi vì toàn thể thế gian có thể được hiểu một cách thích hợp thông qua sự phân tích cú pháp được thực hiện với một thành phần của thế gian. Vì khi có sự kết hợp với từ ‘saha’ (cùng với) biểu thị sự tập hợp, chính loại phức hợp này được hiểu. Và ‘với chư thiên’ (devehi) là với chư thiên ở năm cõi dục, hoặc với chư thiên ở cõi vô sắc. ‘Với Phạm thiên’ (brahmunā) là với Phạm thiên ở cõi sắc và cõi vô sắc, hoặc chỉ với Phạm thiên ở cõi sắc; sự hình thành của chúng cũng giống như (các từ) ‘bahukattuka’ v.v. ‘Vì là chúng sanh’ (pajātattā) là vì được sanh ra theo nhiều cách bởi nghiệp và phiền não của riêng mình.

เอวํ วจนตฺถโต อตฺถํ ทสฺเสตฺวา วจนียตฺถโต ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณํ ปาริเสสญาเยน อิตเรสํ ปทนฺตเรหิ วิสุํ คหิตตฺตา. ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ ปจฺจาสตฺติญาเยน. ตตฺถ หิ มาโร ชาโต, ตนฺนิวาสี จ. ยสฺมา เจส ทามริกราชปุตฺโต วิย ตตฺถ วสิตตฺตา ปากโฏ, ตสฺมา สนฺเตสุปิ อญฺเญสุ วสวตฺติมหาราชาทีสุ ปากฏตเรน เตเนว วิเสเสตฺวา วุตฺโตติ, อยญฺจ นโย มชฺฌิมาคมฏฺฐกถายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๙๐) ปกาสิโตว. มารคฺคหเณน เจตฺถ ตํสมฺพนฺธิโน เทวาปิ คหิตา โอกาสโลเกน สทฺธึ สตฺตโลกสฺส คหณโต. เอวญฺหิ วสวตฺติสตฺตโลกสฺส อนวเสสปริยาทานํ โหติ. พฺรหฺมกายิกาทิพฺรหฺมคฺคหณมฺปิ ปจฺจาสตฺติญาเยน. ปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตสมณพฺราหฺมณคฺคหณนฺติ ปจฺจตฺถิกา เอว ปจฺจามิตฺตา, เตเยว สมณพฺราหฺมณา, เตสํ คหณํ ตถา, เตน พาหิรกสมณพฺราหฺมณคฺคหณํ วุตฺตํ, นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ อปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตานมฺปิ เตสํ อิมินา คหณโต. สมิตปาปพาหิตปาปสมณพฺราหฺมณคฺคหณนฺติ ปน สาสนิกสมณพฺราหฺมณานํ คหณํ เวทิตพฺพํ. กามํ ‘‘สเทวก’’นฺติอาทิวิเสสนานํ วเสเนว สตฺตวิสโยปิ โลกสทฺโท วิญฺญายติ สมวายตฺถวเสน ตุลฺยโยควิสยตฺตา เตสํ, ‘‘สโลมโก สปกฺขโก’’ติอาทีสุ ปน วิชฺชมานตฺถวเสน อตุลฺยโยควิสเยปิ อยํ สมาโส ลพฺภตีติ พฺยภิจารทสฺสนโต อพฺยภิจาเรนตฺถญาปกํ ปชาคหณนฺติ อาห ‘‘ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณ’’นฺติ, น ปน โลกสทฺเทน สตฺตโลกสฺส อคฺคหิตตฺตา เอวํ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ตีหิ ปเทหิ โอกาสโลเกน สทฺธึ สตฺตโลโก’’ติ. สเทวกาทิวจเนน อุปปตฺติเทวานํ, สสฺสมณพฺราหฺมณีวจเนน วิสุทฺธิเทวานญฺจ คหิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘สเทว…เป… มนุสฺสคฺคหณ’’นฺติ. ตตฺถ สมฺมุติเทวา ราชาโน[Pg.66]. อวเสสมนุสฺสคฺคหณนฺติ สมฺมุติเทเวหิ, สมณพฺราหฺมเณหิ จ อวสิฏฺฐมนุสฺสานํ คหณํ. เอตฺถาติ เอเตสุ ปเทสุ. ตีหิ ปเทหีติ สเทวกสมารกสพฺรหฺมกปเทหิ. ทฺวีหีติ สสฺสมณพฺราหฺมณีสเทวมนุสฺสปเทหิ. สมาสปทตฺเถสุ สตฺตโลกสฺสปิ วุตฺตนเยน คหิตตฺตา ‘‘โอกาสโลเกน สทฺธึ สตฺตโลโก’’ติ วุตฺตํ.

Sau khi đã chỉ ra ý nghĩa theo từ nguyên như vậy, để chỉ ra ý nghĩa được nói đến, (câu) bắt đầu bằng ‘tatthā’ đã được nói. Việc kể đến chư thiên ở năm cõi dục là theo phương pháp loại trừ, vì những vị khác đã được kể đến riêng biệt bằng các từ khác. Việc kể đến chư thiên ở cõi dục thứ sáu là theo phương pháp cận kề. Vì Ma vương được sanh ra ở đó và cũng là cư dân ở đó. Và bởi vì vị này nổi tiếng do sống ở đó, giống như con trai của vua Dāmarika, cho nên, mặc dù có những vị đại vương Vasavatti khác, (thế gian) được nói một cách đặc biệt chỉ với vị ấy, người nổi tiếng hơn; và phương pháp này đã được làm sáng tỏ trong Chú giải Trung Bộ Kinh. Và ở đây, bằng việc kể đến Ma vương, các vị trời liên quan đến ông ta cũng được kể đến, vì chúng sanh giới được kể đến cùng với khí thế gian. Vì như vậy, có sự bao hàm không sót lại chúng sanh giới ở cõi Vasavatti. Việc kể đến các Phạm thiên như Brahmakāyika v.v. cũng theo phương pháp cận kề. Về câu ‘việc kể đến các sa-môn và bà-la-môn là kẻ thù địch và đối nghịch’: kẻ thù địch chính là kẻ đối nghịch; chính họ là sa-môn và bà-la-môn; việc kể đến họ là như vậy, do đó, việc kể đến các sa-môn và bà-la-môn ngoại đạo được nói đến. Và đây chỉ là một ví dụ, vì ngay cả những vị không phải là kẻ thù địch và đối nghịch cũng được kể đến bằng từ này. Còn về câu ‘việc kể đến các sa-môn và bà-la-môn đã làm lắng dịu điều ác và đã loại trừ điều ác’, nên hiểu là việc kể đến các sa-môn và bà-la-môn trong giáo pháp này. Thật vậy, từ ‘loka’ (thế gian) cũng được hiểu là có đối tượng là chúng sanh chỉ nhờ vào các tính từ như ‘sadevaka’, vì chúng có cùng một đối tượng liên kết theo nghĩa tập hợp. Tuy nhiên, trong các trường hợp như ‘salomako sapakkhako’ (có lông, có cánh), phức hợp này cũng được tìm thấy ngay cả khi đối tượng liên kết không tương đương, theo nghĩa của sự tồn tại. Do đó, vì thấy có sự sai khác, nên việc kể đến ‘pajā’ (chúng sanh) được thực hiện để chỉ ra ý nghĩa một cách không sai khác. Vì vậy, ngài nói ‘bằng từ pajā, chúng sanh giới được kể đến’, chứ không phải nói như vậy vì chúng sanh giới không được kể đến bằng từ ‘loka’. Do đó, ngài nói ‘bằng ba từ, chúng sanh giới cùng với khí thế gian’. Vì chư thiên do hóa sanh được kể đến bằng các từ như ‘sadevaka’, và chư thiên thanh tịnh được kể đến bằng từ ‘sassamaṇabrāhmaṇī’, nên câu ‘cùng với chư thiên... cho đến... việc kể đến loài người’ được nói. Trong đó, các vị vua là chư thiên theo quy ước. ‘Việc kể đến những người còn lại’ là việc kể đến những người còn lại ngoài các vị vua là chư thiên theo quy ước và các sa-môn, bà-la-môn. ‘Ở đây’ (etthā) là trong những từ này. ‘Bằng ba từ’ là bằng các từ sadevaka, samāraka, sabrahmaka. ‘Bằng hai từ’ (dvīhi) là bằng các từ sassamaṇabrāhmaṇī, sadevamanussā. Vì trong ý nghĩa của các từ phức hợp, chúng sanh giới cũng được kể đến theo phương pháp đã nói, nên câu ‘chúng sanh giới cùng với khí thế gian’ được nói.

‘‘อปโร นโย’’ติอาทินา อปรมฺปิ วจนียตฺถมาห. อรูปิโนปิ สตฺตา อตฺตโน อาเนญฺชวิหาเรน วิหรนฺโต ‘‘ทิพฺพนฺตีติ เทวา’’ติ อิทํ นิพฺพจนํ ลทฺธุมรหนฺตีติ อาห ‘‘สเทวกคฺคหเณน อรูปาวจรโลโก คหิโต’’ติ. เตเนวาห ภควา พฺรหฺมชาลาทีสุ ‘‘อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ สหพฺยต’’นฺติอาทิ, (อ. นิ. ๓.๑๙๗) อรูปาวจรภูโต โอกาสโลโก, สตฺตโลโก จ คหิโตติ อตฺโถ. เอวํ ฉกามาวจรเทวโลโก, รูปี พฺรหฺมโลโกติ เอตฺถาปิ. ฉกามาวจรเทวโลกสฺส สวิเสสํ มารวเส ปวตฺตนโต วุตฺตํ ‘‘สมารกคฺคหเณน ฉกามาวจรเทวโลโก’’ติ. โส หิ ตสฺส ทามริกสฺส วิย วสปวตฺตโนกาโส. รูปี พฺรหฺมโลโก คหิโต ปาริเสสญาเยน อรูปีพฺรหฺมโลกสฺส วิสุํ คหิตตฺตา. จตุปริสวเสนาติ ขตฺติยพฺราหฺมณคหปติสมณจาตุมหาราชิกตาวตึสมารพฺรหฺมสงฺขาตาสุ อฏฺฐสุ ปริสาสุ ขตฺติยาทิจตุปริสวเสเนว ตทญฺญาสํ สเทวกาทิคฺคหเณน คหิตตฺตา. กถํ ปเนตฺถ จตุปริสวเสน มนุสฺสโลโก คหิโตติ? ‘‘สสฺสมณพฺราหฺมณิ’’นฺติ อิมินา สมณปริสา, พฺราหฺมณปริสา จ คหิตา, ‘‘สเทวมนุสฺส’’นฺติ อิมินา ขตฺติยปริสา, คหปติปริสา จาติ. ‘‘ปช’’นฺติ อิมินา ปน อิมาเยว จตสฺโส ปริสา วุตฺตา. จตุปริสสงฺขาตํ ปชนฺติ หิ อิธ อตฺโถ.

Bằng (câu) bắt đầu bằng ‘một phương pháp khác’, ngài nói đến một ý nghĩa được nói đến khác. Ngài nói ‘bằng việc kể đến sadevaka, thế giới vô sắc được kể đến’ vì ngay cả các chúng sanh vô sắc, trong khi trú bằng trạng thái bất động của mình, cũng xứng đáng với sự giải thích từ nguyên này: ‘họ chiếu sáng, vì vậy họ là chư thiên (devā)’. Chính vì vậy, Đức Thế Tôn đã nói trong các kinh như Phạm Võng v.v.: ‘sự đồng trú với chư thiên đã đạt đến Không Vô Biên Xứ’ v.v.; ý nghĩa là khí thế gian và chúng sanh giới thuộc cõi vô sắc được kể đến. Tương tự như vậy, ở đây cũng có thế giới chư thiên ở sáu cõi dục và thế giới Phạm thiên sắc giới. Vì thế giới chư thiên ở sáu cõi dục diễn ra một cách đặc biệt dưới quyền lực của Ma vương, nên câu ‘bằng việc kể đến samāraka, thế giới chư thiên ở sáu cõi dục (được kể đến)’ được nói. Vì ông ta có cơ hội để thực thi quyền lực đối với nó, giống như tên cướp Dāmarika. Thế giới Phạm thiên sắc giới được kể đến theo phương pháp loại trừ, vì thế giới Phạm thiên vô sắc đã được kể đến riêng biệt. Về câu ‘theo bốn hội chúng’: trong tám hội chúng được gọi là Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Gia chủ, Sa-môn, Tứ Thiên Vương, Đao Lợi, Ma vương, và Phạm thiên, (thế giới loài người được kể đến) chỉ theo bốn hội chúng bắt đầu bằng Sát-đế-lỵ, vì những hội chúng khác đã được kể đến bằng các từ như ‘sadevaka’. Làm thế nào ở đây thế giới loài người được kể đến theo bốn hội chúng? Bằng từ ‘sassamaṇabrāhmaṇī’, hội chúng sa-môn và hội chúng bà-la-môn được kể đến; bằng từ ‘sadevamanussā’, hội chúng Sát-đế-lỵ và hội chúng gia chủ được kể đến. Còn bằng từ ‘pajā’, chính bốn hội chúng này được nói đến. Vì ở đây, ý nghĩa là ‘chúng sanh được gọi là bốn hội chúng’.

อญฺญถา คเหตพฺพมาห ‘‘สมฺมุติเทเวหิ วา สห มนุสฺสโลโก’’ติ. กถํ ปน คหิโตติ? ‘‘สสฺสมณพฺราหฺมณิ’’นฺติ อิมินา สมณพฺราหฺมณา คหิตา, ‘‘สเทวมนุสฺส’’นฺติ อิมินา สมฺมุติเทวสงฺขาตา ขตฺติยา, คหปติสุทฺทสงฺขาตา จ อวเสสมนุสฺสาติ. อิโต ปน อญฺเญสํ มนุสฺสสตฺตานมภาวโต ‘‘ปช’’นฺติ อิมินา เอเตเยว จตูหิ ปกาเรหิ ฐิตา มนุสฺสสตฺตา วุตฺตา. จตุกุลปฺปเภทํ ปชนฺติ หิ อิธ อตฺโถ. เอวํ วิกปฺปทฺวเยปิ ปชาคหเณน จตุปริสาทิวเสน มนุสฺสานญฺเญว คหิตตฺตา [Pg.67] อิทานิ อวเสสสตฺเตปิ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อวเสสสพฺพสตฺตโลโก วา’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถาปิ จตุปริสวเสน คหิเตน มนุสฺสโลเกน สห อวเสสสพฺพสตฺตโลโก คหิโต, สมฺมุติเทเวหิ วา สห อวเสสสพฺพสตฺตโลโกติ โยเชตพฺพํ. นาคครุฬาทิวเสน จ อวเสสสพฺพสตฺตโลโก. อิทํ วุตฺตํ โหติ – จตุปริสสหิโต อวเสสสุทฺทนาคสุปณฺณเนรยิกาทิสตฺตโลโก, จตุกุลปฺปเภทมนุสฺสสหิโต วา อวเสสนาคสุปณฺณเนรยิกาทิสตฺตโลโก คหิโตติ.

Mặt khác, ngài (chú giải sư) nói: ‘Hoặc là thế giới loài người cùng với chư thiên quy ước.’ Nhưng được hiểu như thế nào? Bởi câu ‘sassamaṇabrāhmaṇiṃ’ (với Sa-môn và Bà-la-môn), các vị Sa-môn và Bà-la-môn được bao gồm. Bởi câu ‘sadevamanussaṃ’ (với chư thiên và loài người), các vị Sát-đế-lỵ được gọi là chư thiên quy ước, và những người còn lại được gọi là gia chủ và người bần cùng được bao gồm. Hơn nữa, vì không có chúng sinh loài người nào khác ngoài những hạng này, nên bởi từ ‘pajaṃ’ (chúng sinh), chính những chúng sinh loài người thuộc bốn loại này được đề cập đến. Vì ở đây, ý nghĩa là ‘chúng sinh thuộc bốn giai cấp’. Như vậy, trong cả hai phương án, do việc dùng từ ‘pajā’ chỉ bao gồm loài người theo cách phân loại bốn hội chúng v.v..., nên bây giờ, để bao gồm và chỉ ra cả những chúng sinh còn lại, câu ‘hoặc là thế giới của tất cả chúng sinh còn lại’ được nói đến. Ở đây cũng vậy, thế giới của tất cả chúng sinh còn lại được bao gồm cùng với thế giới loài người được hiểu theo cách phân loại bốn hội chúng; hoặc nên được kết hợp là: thế giới của tất cả chúng sinh còn lại cùng với chư thiên quy ước. Và thế giới của tất cả chúng sinh còn lại theo cách phân loại long vương, kim xí điểu v.v... Điều này có nghĩa là: thế giới của các chúng sinh còn lại như người bần cùng, long vương, kim xí điểu, chúng sinh địa ngục v.v... cùng với bốn hội chúng được bao gồm; hoặc thế giới của các chúng sinh còn lại như long vương, kim xí điểu, chúng sinh địa ngục v.v... cùng với loài người thuộc bốn giai cấp được bao gồm.

เอตฺตาวตา ภาคโส โลกํ คเหตฺวา โยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เตน เตน วิเสเสน อภาคโส โลกํ คเหตฺวา โยชนํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิเจตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทโตติ อุกฺกํสคติปริจฺเฉทโต, ตพฺพิชานเนนาติ วุตฺตํ โหติ. ปฐมนเยน หิ ปญฺจสุ คตีสุ เทวคติปริยาปนฺนาว ปญฺจกามคุณสมงฺคิตาย, ทีฆายุกตายาติ เอวมาทีหิ วิเสเสหิ เสฏฺฐา. ทุติยนเยน ปน อรูปิโน ทูรสมุคฺฆาฏิตกิเลสทุกฺขตาย, สนฺตปณีตอาเนญฺชวิหารสมงฺคิตาย, อติวิย ทีฆายุกตายาติ เอวมาทีหิ วิเสเสหิ อติวิย อุกฺกฏฺฐา. อาจริเยหิ ปน ทุติยนยเมว สนฺธาย วุตฺตํ. เอวํ ปฐมปเทเนว ปธานนเยน สพฺพโลกสฺส สจฺฉิกตภาเว สิทฺเธปิ อิมินา การณวิเสเสน เสสปทานิ วุตฺตานีติ ทสฺเสติ ‘‘ตโต เยส’’นฺติอาทินา. ตโตติ ปฐมปทโต ปรํ อาหาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ฉกามาวจริสฺสโร’’ ติเยว วุตฺเต สกฺกาทีนมฺปิ ตสฺส อาธิปจฺจํ สิยาติ อาสงฺกานิวตฺตนตฺถํ ‘‘วสวตฺตี’’ติ วุตฺตํ, เตน สาหสิกกรเณน วสวตฺตาปนเมว ตสฺสาธิปจฺจนฺติ ทสฺเสติ. โส หิ ฉฏฺฐเทวโลเกปิ อนิสฺสโร ตตฺถ วสวตฺติเทวราชสฺเสว อิสฺสรตฺตา. เตนาห ภควา องฺคุตฺตราคมวเร อฏฺฐนิปาเต ทานานิสํสสุตฺเต ‘‘ตตฺร ภิกฺขเว วสวตฺตี เทวปุตฺโต ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุํ อติเรกํ กริตฺวา…เป… ปรนิมฺมิตวสวตฺตี เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหาตี’’ติ (อ. นิ. ๘.๓๖) วิตฺถาโร. มชฺฌิมาคมฏฺฐกถายมฺปิ วุตฺตํ ‘‘ตตฺร หิ วสวตฺติราชา รชฺชํ กาเรติ, มาโร ปน เอกสฺมึ ปเทเส อตฺตโน ปริสาย อิสฺสริยํ ปวตฺเตนฺโต รชฺชปจฺจนฺเต ทามริกราชปุตฺโต วิย วสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๖๐) ‘‘พฺรหฺมา มหานุภาโว’’ติอาทิ [Pg.68] ทสสหสฺสิยํ มหาพฺรหฺมุโน วเสน วทติ. ‘‘อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทโต’’ติ หิ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ‘‘เอกงฺคุลิยา’’ติอาทิ เอกเทเสน มหานุภาวตาทสฺสนํ. อนุตฺตรนฺติ เสฏฺฐํ นวโลกุตฺตรํ. ปุถูติ พหุกา, วิสุํ ภูตา วา. อุกฺกฏฺฐฏฺฐานานนฺติ อุกฺกํสคติกานํ. ภาวานุกฺกโมติ ภาววเสน ปเรสมชฺฌาสยานุรูปํ ‘‘สเทวก’’นฺติอาทิปทานํ อนุกฺกโม, ภาววเสน อนุสนฺธิกฺกโม วา ภาวานุกฺกโม, อตฺถานญฺเจว ปทานญฺจ อนุสนฺธานปฏิปาฏีติ อตฺโถ, อยเมว วา ปาโฐ ตถาเยว สมนฺตปาสาทิกายํ (ปารา. อฏฺฐ. เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา ๑) ทิฏฺฐตฺตา, อาจริยสาริปุตฺตตฺเถเรน (สารตฺถ. ฏี. ๑.เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา) จ วณฺณิตตฺตา. ‘‘วิภาวนานุกฺกโม’’ติปิ ปาโฐ ทิสฺสติ, โส ปน เตสุ อทิฏฺฐตฺตา น สุนฺทโร.

Đến đây, sau khi đã chỉ ra sự liên kết bằng cách xem xét thế giới theo từng phần, bây giờ, để chỉ ra sự liên kết bằng cách xem xét thế giới không theo từng phần với những đặc điểm riêng biệt này khác, đoạn văn bắt đầu bằng ‘apicetthā’ được nói đến. Trong đó, ‘ukkaṭṭhaparicchedato’ (do sự phân định cao tột) có nghĩa là do sự phân định cảnh giới cao tột, tức là do sự biết rõ điều đó. Theo phương pháp thứ nhất, trong năm cảnh giới, chỉ những chúng sinh thuộc cảnh giới chư thiên là cao quý hơn do những đặc điểm như được trang bị năm loại dục lạc, tuổi thọ dài lâu, v.v... Nhưng theo phương pháp thứ hai, các chúng sinh vô sắc lại vô cùng cao tột do những đặc điểm như đã nhổ bật tận gốc phiền não và khổ đau, được trang bị trú xứ tịch tịnh, vi diệu, bất động, và tuổi thọ cực kỳ dài lâu, v.v... Tuy nhiên, các vị Chú giải sư đã nói điều này với ý chỉ phương pháp thứ hai. Như vậy, ngài chỉ ra rằng mặc dù việc chứng ngộ toàn bộ thế giới đã được hoàn thành theo phương pháp chính yếu chỉ bằng thuật ngữ đầu tiên, nhưng các thuật ngữ còn lại vẫn được nói đến vì lý do đặc biệt này, qua đoạn văn bắt đầu bằng ‘tato yesaṃ’. ‘Tato’ có liên quan đến ‘āha’ (ngài nói) ở sau thuật ngữ đầu tiên. Nếu chỉ nói ‘chủ tể của sáu cõi dục giới’, có thể nảy sinh nghi ngờ rằng quyền bá chủ của Ma vương cũng bao gồm cả Đế Thích và những vị khác, để xua tan nghi ngờ đó, từ ‘vasavattī’ (người có quyền lực) được nói đến. Qua đó, ngài chỉ ra rằng quyền bá chủ của Ma vương chỉ là việc khiến người khác phục tùng ý muốn của mình bằng hành động cưỡng ép. Vì Ma vương không phải là chủ tể ngay cả trong cõi trời thứ sáu, bởi ở đó chỉ có vị trời Vasavattī mới là chủ tể. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói trong bộ Aṅguttaranikāya, chương Tám pháp, kinh Dānānisaṃsasutta: ‘Này các Tỳ khưu, ở đó, thiên tử Vasavattī, sau khi đã làm một thiện nghiệp bố thí vượt trội… vượt qua các vị trời ở cõi Paranimmitavasavattī về mười phương diện’ (A. Ni. 8.36), đây là phần chi tiết. Trong Chú giải Majjhimanikāya cũng nói: ‘Ở đó, vua Vasavattī cai trị vương quốc, còn Ma vương thì sống như một hoàng tử nổi loạn ở vùng biên địa, thực thi quyền lực đối với đoàn tùy tùng của mình trong một khu vực’ (Ma. Ni. 1.60). Đoạn ‘brahmā mahānubhāvo’ (Phạm thiên có đại oai lực) v.v... được nói đến liên quan đến vị Đại Phạm thiên trong một vạn thế giới. ‘Ukkaṭṭhaparicchedato’ đã được giải thích ở trên. Đoạn ‘ekaṅguliyā’ (bằng một ngón tay) v.v... là sự biểu thị một phần đại oai lực. ‘Anuttaraṃ’ (vô thượng) có nghĩa là tối thắng, chín pháp siêu thế. ‘Puthū’ (nhiều) có nghĩa là đông đảo, hoặc riêng biệt. ‘Ukkaṭṭhaṭṭhānānaṃ’ (của những nơi cao tột) có nghĩa là của những chúng sinh ở cảnh giới cao tột. ‘Bhāvānukkamo’ (thứ tự theo ý định) là thứ tự của các thuật ngữ như ‘sadevakaṃ’ v.v... phù hợp với khuynh hướng của người khác, dựa trên ý định của họ; hoặc ‘bhāvānukkamo’ là thứ tự kết nối (anusandhikkamo) dựa trên ý định; ý nghĩa là trình tự kết nối của ý nghĩa và thuật ngữ. Hoặc chính cách đọc này (anusandhikkamo) là đúng vì nó được thấy như vậy trong bộ Samantapāsādikā, và được ngài Trưởng lão Ācariya Sāriputta giải thích. Cách đọc ‘vibhāvanānukkamo’ cũng được tìm thấy, nhưng vì không thấy trong các bản văn đó nên không tốt.

อิทานิ โปราณกานํ สํวณฺณนานยํ ทสฺเสตุํ ‘‘โปราณา ปนาหู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญปเทน นิรวเสสสตฺตโลกสฺส คหิตตฺตา สพฺพตฺถ อวเสสโลกนฺติ อนวเสสปริยาทานํ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ติภวูปเค สตฺเต’’ติ, เตธาตุกสงฺขาเต ตโย ภเว อุปคตสตฺเตติ อตฺโถ. ตีหากาเรหีติ เทวมารพฺรหฺมสหิตตาสงฺขาเตหิ ตีหิ อากาเรหิ. ตีสุ ปเทสูติ ‘‘สเทวก’’นฺติอาทีสุ ตีสุ ปเทสุ. ปกฺขิปิตฺวาติ อตฺถวเสน สงฺคเหตฺวา. เตเยว ติภวูปเค สตฺเต ‘‘สสฺสมณพฺราหฺมณึ, สเทวมนุสฺส’’นฺติ ปททฺวเย ปกฺขิปตีติ ญาเปตุํ ‘‘ปุนา’’ติ วุตฺตํ. เตน เตนากาเรนาติ สเทวกตฺตาทินา, สสฺสมณพฺราหฺมณีภาวาทินา จ เตน เตน ปกาเรน. ‘‘ติภวูปเค สตฺเต’’ติ วตฺวา ‘‘เตธาตุกเมวา’’ติ วทนฺตา โอกาสโลเกน สทฺธึ สตฺตโลโก คหิโตติ ทสฺเสนฺติ. เตธาตุกเมว ปริยาทินฺนนฺติ โปราณา ปนาหูติ โยชนา.

Bây giờ, để chỉ ra phương pháp giải thích của các vị chú giải sư thời xưa, đoạn văn bắt đầu bằng ‘porāṇā panāhū’ được nói đến. Trong đó, vì thế giới chúng sinh được bao gồm trọn vẹn không còn sót lại bởi một thuật ngữ khác, nên trong tất cả các thuật ngữ, qua câu ‘avasesalokaṃ’ (thế giới còn lại), sự bao gồm trọn vẹn không còn sót lại được nói đến. Do đó, ngài nói ‘tibhavūpage satte’ (những chúng sinh đã đi đến ba cõi). Ý nghĩa là: những chúng sinh đã đi đến ba cõi hiện hữu, được gọi là ba giới. ‘Tīhākārehi’ (bởi ba phương diện) có nghĩa là bởi ba phương diện được gọi là cùng với chư thiên, Ma vương, và Phạm thiên. ‘Tīsu padesu’ (trong ba thuật ngữ) có nghĩa là trong ba thuật ngữ bắt đầu bằng ‘sadevakaṃ’. ‘Pakkhipitvā’ (sau khi đặt vào) có nghĩa là sau khi bao gồm theo ý nghĩa. Để cho biết rằng ngài đặt chính những chúng sinh đã đi đến ba cõi ấy vào trong hai thuật ngữ ‘sassamaṇabrāhmaṇiṃ, sadevamanussaṃ’, từ ‘punā’ (lại nữa) được nói đến. ‘Tena tenākārena’ (bởi phương diện này hay phương diện khác) có nghĩa là bởi các cách thức khác nhau như là trạng thái cùng với chư thiên v.v..., và trạng thái cùng với Sa-môn và Bà-la-môn v.v... Sau khi nói ‘những chúng sinh đã đi đến ba cõi’, khi nói ‘tedhātukameva’ (chỉ ba giới), các vị ấy chỉ ra rằng thế giới chúng sinh được bao gồm cùng với thế giới không gian. Sự kết nối là: các vị thầy thời xưa nói rằng ‘chính ba giới đã được bao gồm trọn vẹn’.

สามนฺติ อตฺตนา. อญฺญตฺถาโปหเนน, อนฺโตคธาวธารเณน วา ตปฺปฏิเสธนมาห ‘‘อปรเนยฺโย หุตฺวา’’ติ, อปเรหิ อนภิชานาเปตพฺโพ หุตฺวาติ อตฺโถ. อภิญฺญาติ ย-การโลปนิทฺเทโส ยถา ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓, ๔๒๒; ๒.๒๔; ๓.๗๕; สํ. นิ. ๔.๑๒๐; อ. นิ. ๖.๕๘; มหานิ. ๒๐๖) วุตฺตํ ‘‘อภิญฺญายา’’ติ. อภิสทฺเทน น วิเสสนมตฺตํ โชติตํ, อถ โข วิเสสนมุเขน กรณมฺปีติ ทสฺเสติ ‘‘อธิเกน ญาเณนา’’ติ อิมินา. อนุมานาทิปฏิกฺเขโปติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน [Pg.69] อุปมานอตฺถาปตฺติสทฺทนฺตรสนฺนิธานสมฺปโยควิปฺปโยคสหจรณาทินา การณเลสมตฺเตน ปเวทนํ สงฺคณฺหาติ เอกปฺปมาณตฺตา. สพฺพตฺถ อปฺปฏิหตญาณจารตาย หิ สพฺพธมฺมปจฺจกฺขา พุทฺธา ภควนฺโต. โพเธติ วิญฺญาเปตีติ สทฺทโต อตฺถวจนํ. ปกาเสตีติ อธิปฺปายโต. เอวํ สพฺพตฺถ วิเวจิตพฺโพ.

Sāmaṃ có nghĩa là attanā (tự mình). Bằng cách loại trừ ý nghĩa khác, hoặc bằng sự nhấn mạnh bao hàm, ngài nói lên sự phủ định điều ấy bằng câu “aparaneyyo hutvā” (trở thành người không bị dẫn dắt), nghĩa là: trở thành người không thể bị người khác làm cho biết. Abhiññā là sự chỉ dẫn về việc lược bỏ mẫu tự ya, giống như trong trường hợp “paṭisaṅkhā yoniso”. Do đó, (trong phần giải thích của Chú giải) đã nói là “abhiññāya”. Bằng tiếp đầu ngữ abhi, không chỉ làm sáng tỏ ý nghĩa đặc biệt, mà còn làm sáng tỏ cả ý nghĩa công cụ thông qua ý nghĩa đặc biệt, ngài chỉ ra điều này bằng câu “adhikena ñāṇena” (bằng trí tuệ ưu việt). Ở đây, trong câu “anumānādipaṭikkhepo” (sự bác bỏ suy luận v.v...), bằng từ ādi (v.v...), bao gồm cả sự nhận biết chỉ bằng một chút lý do như so sánh, suy diễn, sự gần gũi của từ khác, sự kết hợp, sự không kết hợp, sự đồng hành, v.v... vì chúng có cùng một mức độ (chứng cứ). Thật vậy, các Đức Phật, các Đức Thế Tôn, là những vị chứng ngộ trực tiếp tất cả các pháp do trí tuệ của các Ngài hoạt động không bị ngăn ngại ở khắp mọi nơi. “Bodheti viññāpeti” (làm cho giác ngộ, làm cho biết) là câu nói về ý nghĩa theo từ ngữ. “Pakāseti” (làm sáng tỏ) là (câu nói về ý nghĩa) theo chủ ý. Cần phải phân biệt như vậy ở khắp mọi nơi.

อนุตฺตรํ วิเวกสุขนฺติ ผลสมาปตฺติสุขํ. หิตฺวาปีติ ปิ-สทฺทคฺคหณํ ผลสมาปตฺติยา อนฺตรา ฐิติกาปิ กทาจิ ภควโต เทสนา โหตีติ กตฺวา กตํ. ภควา หิ ธมฺมํ เทเสนฺโต ยสฺมึ ขเณ ปริสา สาธุการํ วา เทติ, ยถาสุตํ วา ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขติ, ตํ ขณมฺปิ ปุพฺพาโภเคน ปริจฺฉินฺทิตฺวา ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, ยถาปริจฺเฉทญฺจ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ปุพฺเพ ฐิตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย ธมฺมํ เทเสตีติ อฏฺฐกถาสุ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๘๗) วุตฺโตวายมตฺโถ. อปฺปํ วา พหุํ วา เทเสนฺโตติ อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส วเสน อปฺปํ วา วิปญฺจิตญฺญุสฺส, เนยฺยสฺส จ วเสน พหุํ วา เทเสนฺโต. กถํ เทเสตีติ อาห ‘‘อาทิมฺหิปี’’ติอาทิ. ธมฺมสฺส กลฺยาณตา นิยฺยานิกตาย, นิยฺยานิกตา จ สพฺพโส อนวชฺชภาเวเนวาติ วุตฺตํ ‘‘อนวชฺชเมว กตฺวา’’ติ. เทสนายาติ ปริยตฺติธมฺมสฺส เทสกายตฺเตน หิ อาณาทิวิธินา อติสชฺชนํ ปโพธนํ เทสนาติ ปริยตฺติธมฺโม วุจฺจติ. กิญฺจาปิ อวยววินิมุตฺโต สมุทาโย นาม ปรมตฺถโต โกจิ นตฺถิ, เยสุ ปน อวยเวสุ สมุทายรูเปน อเวกฺขิเตสุ คาถาทิสมญฺญา, ตํ ตโต ภินฺนํ วิย กตฺวา สํสามิโวหารมาโรเปตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺถิ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสาน’’นฺติ อาห. สาสนสฺสาติ ปฏิปตฺติธมฺมสฺส. สาสิตพฺพปุคฺคลคเตน หิ ยถาปราธาทินา สาสิตพฺพภาเวน อนุสาสนํ, ตทงฺควินยาทิวเสน วินยนนฺติ กตฺวา ปฏิปตฺติธมฺโม ‘‘สาสน’’นฺติ วุจฺจติ. อตฺถิ สาสนสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานนฺติ สมฺพนฺโธ. จตุปฺปทิกายปีติ เอตฺถ ปิ-สทฺโท สมฺภาวเน, เตน เอวํ อปฺปกตรายปิ อาทิมชฺฌปริโยสาเนสุ กลฺยาณตา, ปเคว พหุตรายาติ สมฺภาเวติ. ปทญฺเจตฺถ คาถาย จตุตฺถํโส, ยํ ‘‘ปาโท’’ติปิ วุจฺจติ, เอเตเนว ติปาทิกฉปาทิกาสุปิ ยถาสมฺภวํ วิภาคํ ทสฺเสติ. เอวํ สุตฺตาวยเว กลฺยาณตฺตยํ ทสฺเสตฺวา สกเลปิ สุตฺเต ทสฺเสตุํ ‘‘เอกานุสนฺธิกสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นาติพหุวิภาคํ ยถานุสนฺธินา เอกานุสนฺธิกํ [Pg.70] สนฺธาย ‘‘เอกานุสนฺธิกสฺสา’’ติ อาห. อิตรสฺมึ ปน เตเนว ธมฺมวิภาเคน อาทิมชฺฌปริโยสานา ลพฺภนฺตีติ ‘‘อเนกานุสนฺธิกสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นิทานนฺติ อานนฺทตฺเถเรน ฐปิตํ กาลเทสเทสกปริสาทิอปทิสนลกฺขณํ นิทานคนฺถํ. อิทมโวจาติ นิคมนํ อุปลกฺขณเมว ‘‘อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ นิคมนสฺสปิ คเหตพฺพโต. สงฺคีติการเกหิ ฐปิตานิปิ หิ นิทานนิคมนานิ สตฺถุ เทสนาย อนุวิธานโต ตทนฺโตคธาเนวาติ เวทิตพฺพํ. อนฺเต อนุสนฺธีติ สพฺพปจฺฉิโม อนุสนฺธิ.

“Anuttaraṃ vivekasukhaṃ” (lạc viễn ly vô thượng) là lạc của quả định. Trong từ “hitvāpi” (ngay cả khi từ bỏ), việc dùng từ pi được thực hiện vì đôi khi bài thuyết pháp của Đức Thế Tôn diễn ra ngay cả trong khoảng thời gian tạm dừng giữa các lần nhập quả định. Thật vậy, khi Đức Thế Tôn đang thuyết pháp, vào khoảnh khắc hội chúng tán thán “lành thay” hoặc quán xét lại pháp đã nghe, ngay cả trong khoảnh khắc đó, Ngài cũng phân định (thời gian) bằng sự tác ý trước, rồi nhập quả định, và sau khi xuất định đúng theo thời gian đã phân định, Ngài tiếp tục thuyết pháp từ điểm đã dừng lại trước đó. Ý nghĩa này đã được nói trong các sách Chú giải. “Appaṃ vā bahuṃ vā desento” (khi thuyết ít hay nhiều) có nghĩa là: khi thuyết ít cho hạng người Ugghaṭitaññū, hoặc thuyết nhiều cho hạng người Vipañcitaññū và Neyya. (Khi được hỏi) “Ngài thuyết như thế nào?”, ngài (chú giải sư) nói “ādimhipi” (ngay cả ở phần đầu) v.v... Sự tốt đẹp của Pháp là do có tính chất hướng đến giải thoát, và tính chất hướng đến giải thoát là do hoàn toàn không có tội lỗi. Do đó, đã nói “anavajjameva katvā” (làm cho không có tội lỗi). “Desanāya” (của bài thuyết pháp) là của pháp học. Thật vậy, sự sắp đặt, sự làm cho thức tỉnh bằng các phương pháp như mệnh lệnh v.v... liên quan đến người thuyết giảng được gọi là desanā (bài thuyết pháp). Do đó, pháp học được gọi là desanā. Mặc dù theo chân đế, không có cái gì gọi là một tập hợp tách rời khỏi các bộ phận, nhưng khi các bộ phận được xem xét dưới dạng một tập hợp thì có các tên gọi như “kệ” v.v... Khi chỉ ra điều này, ngài (chú giải sư) đã làm cho nó như thể tách biệt khỏi tập hợp đó và gán cho nó cách nói thông thường về sở hữu chủ và vật sở hữu, rồi nói: “atthi desanāya ādimajjhapariyosānaṃ” (bài thuyết pháp có phần đầu, phần giữa, và phần cuối). “Sāsanassa” (của giáo pháp) là của pháp hành. Thật vậy, sự giáo huấn do tình trạng cần được giáo huấn của người cần được giáo huấn, tùy theo lỗi lầm v.v...; và sự rèn luyện bằng các phương pháp như luật chế định tạm thời v.v... được gọi là sāsana (giáo pháp). Do đó, pháp hành được gọi là sāsana. Mối liên hệ là: “Atthi sāsanassa ādimajjhapariyosānaṃ” (giáo pháp có phần đầu, phần giữa, và phần cuối). Trong câu “catuppadikāyapi” (ngay cả trong bài kệ bốn câu), từ pi có ý nghĩa tán thán. Do đó, ngài tán thán rằng: “Ngay cả trong một (bài thuyết pháp) rất ngắn như vậy, sự tốt đẹp ở phần đầu, phần giữa, và phần cuối vẫn có, huống chi là trong một (bài thuyết pháp) dài hơn nhiều.” Ở đây, pada là một phần tư của một bài kệ, cũng được gọi là pāda. Bằng chính từ này, ngài cũng chỉ ra sự phân chia trong các bài kệ ba câu và sáu câu một cách thích hợp. Sau khi chỉ ra ba sự tốt đẹp trong một phần của bài kinh như vậy, để chỉ ra (điều đó) trong toàn bộ bài kinh, ngài đã nói “ekānusandhikassa” (của bài kinh có một mối liên kết) v.v... Trong đó, ngài nói “ekānusandhikassa” để chỉ một bài kinh có một mối liên kết, không có quá nhiều sự phân chia, theo mối liên kết của nó. Còn trong trường hợp khác (bài kinh có nhiều mối liên kết), phần đầu, phần giữa, và phần cuối có thể được tìm thấy bằng chính sự phân chia pháp đó. Do đó, ngài đã nói “anekānusandhikassa” (của bài kinh có nhiều mối liên kết) v.v... “Nidānaṃ” (phần duyên khởi) là phần văn bản duyên khởi do Trưởng lão Ānanda thiết lập, có đặc điểm là chỉ ra thời gian, địa điểm, người thuyết, hội chúng, v.v... “Idamavoca” (Ngài đã nói điều này) là phần kết luận, chỉ là một ví dụ tiêu biểu, vì phần kết luận “iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ” (bài kinh nào đã được nói như vậy, bài kinh này được nói lên do duyên vào điều đó) cũng cần được bao gồm. Cần phải hiểu rằng, thật vậy, ngay cả các phần duyên khởi và kết luận do các vị kết tập kinh điển thiết lập cũng được bao hàm trong đó (bài thuyết pháp của Bậc Đạo Sư) vì chúng được sắp đặt phù hợp với bài thuyết pháp của Bậc Đạo Sư. “Ante anusandhi” (mối liên kết ở cuối) là mối liên kết cuối cùng nhất.

‘‘สีลสมาธิวิปสฺสนา’’ติอาทินา สาสนสฺส อิธ ปฏิปตฺติธมฺมตํ วิภาเวติ. วินยฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สาสนธมฺโม’’ติ วุตฺตตฺตา –

Bằng câu “sīlasamādhivipassanā” (giới, định, tuệ) v.v..., ngài làm rõ rằng ở đây, giáo pháp có bản chất là pháp hành. Hơn nữa, vì trong Chú giải Luật đã nói là “sāsanadhammo” (pháp của giáo huấn) –

‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา;

สจิตฺตปริโยทปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ. (ที. นิ. ๒.๙๐;

ธ. ป. ๑๘๓;

เนตฺติ. ๓๐, ๕๐, ๑๑๖, ๑๒๔);

“Không làm mọi điều ác, thành tựu các hạnh lành; giữ tâm ý trong sạch, đó là lời dạy của chư Phật.”

เอวํ วุตฺตสฺส สตฺถุสาสนสฺส ปกาสโก ปริยตฺติธมฺโม เอว สีลาทิอตฺถวเสน กลฺยาณตฺตยวิภาวเน วุตฺโต. อิธ ปน ปฏิปตฺติเยว. เตน วกฺขติ ‘‘อิธ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ อธิปฺเปต’’นฺติ. สีลสมาธิวิปสฺสนา อาทิ นาม สาสนสมฺปตฺติภูตานํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมานํ มูลภาวโต. กุสลานํ ธมฺมานนฺติ อนวชฺชธมฺมานํ. ทิฏฺฐีติ วิปสฺสนา, อวินาภาวโต ปเนตฺถ สมาธิคฺคหณํ. มหาวคฺคสํยุตฺเต พาหิยสุตฺตปทมิทํ (สํ. นิ. ๕.๓๘๑). กามํ สุตฺเต อริยมคฺคสฺส อนฺตทฺวยวิคเมน เตสํ มชฺฌิมปฏิปทาภาโว วุตฺโต, มชฺฌิมภาวสามญฺญโต ปน สมฺมาปฏิปตฺติยา อารมฺภนิปฺผตฺตีนํ มชฺฌิมภาวสฺสาปิ สาธกภาเว ยุตฺตนฺติ อาห ‘‘อตฺถิ ภิกฺขเว, มชฺฌิมา ปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธาติ เอวํ วุตฺโต อริยมคฺโค มชฺฌํ นามา’’ติ, สีลสมาธิวิปสฺสนาสงฺขาตานํ อารมฺภานํ, ผลนิพฺพานสงฺขาตานญฺจ นิปฺผตฺตีนํ เวมชฺฌภาวโต อริยมคฺโค มชฺฌํ นามาติ อธิปฺปาโย. สอุปาทิเสสนิพฺพานธาตุวเสน ผลํ ปริโยสานํ นาม, อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุวเสน ปน นิพฺพานํ. สาสนปริโยสานา หิ นิพฺพานธาตุ. มคฺคสฺส นิปฺผตฺติ ผลวเสน, นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย จ โหติ ตโต ปรํ กตฺตพฺพาภาวโตติ วา เอวํ วุตฺตํ. อิทานิ เตสํ ทฺวินฺนมฺปิ สาสนสฺส ปริโยสานตํ อาคเมน สาเธตุํ ‘‘เอตทตฺถํ อิท’’นฺติอาทิมาห. เอตเทว [Pg.71] ผลํ อตฺโถ ยสฺสาติ เอตทตฺถํ. พฺราหฺมณาติ ปิงฺคลโกจฺฉพฺราหฺมณํ ภควา อาลปติ. อิทญฺหิ มชฺฌิมาคเม มูลปณฺณาสเก จูฬสาโรปมสุตฺต (ม. นิ. ๑.๓๑๒ อาทโย) ปทํ. เอตเทว ผลํ สารํ ยสฺสาติ เอตํสารํ นิคฺคหิตาคเมน. ตถา เอตํปริโยสานํ. นิพฺพาโนคธนฺติ นิพฺพานนฺโตคธํ. อาวุโส วิสาขาติ ธมฺมทินฺนาย เถริยา วิสาขคหปติมาลปนํ. อิทญฺหิ จูฬเวทลฺลสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๔๖๐ อาทโย) ‘‘สาตฺถํ สพฺยญฺชน’’นฺติอาทิสทฺทนฺตรสนฺนิธานโต ‘‘อิธ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ อธิปฺเปต’’นฺติ วุตฺตํ.

Pháp học (pariyattidhamma) chính là pháp hiển thị giáo pháp của Bậc Đạo Sư đã được thuyết như vậy, được nói đến trong sự phân tích ba điều thiện theo nghĩa giới, v.v. Nhưng ở đây, chính là pháp hành (paṭipatti). Do đó, sẽ được nói rằng: "Ở đây, phần đầu, phần giữa, và phần cuối của bài thuyết pháp được chủ ý đến". Giới, định, và tuệ được gọi là phần đầu vì là nền tảng của các pháp thượng nhân, vốn là sự thành tựu của giáo pháp. (Của các pháp thiện) nghĩa là của các pháp không có tội lỗi. (Tri kiến) là tuệ quán (vipassanā), ở đây việc bao gồm cả định là do sự không thể tách rời. Đây là một câu trong kinh thuộc Tương Ưng Đại Phẩm. Mặc dù trong kinh, sự kiện con đường trung đạo của thánh đạo được nói đến qua việc từ bỏ hai cực đoan, nhưng vì tính chất trung đạo nói chung, cũng hợp lý trong việc chứng minh tính chất trung đạo của sự khởi đầu và sự thành tựu của chánh hạnh, nên ngài (chú giải sư) đã nói: "Này các Tỳ khưu, có con đường trung đạo đã được Như Lai giác ngộ", thánh đạo được nói như vậy được gọi là phần giữa. Ý nghĩa là: Thánh đạo được gọi là phần giữa vì là trung tâm của những sự khởi đầu được gọi là giới, định, tuệ và của những sự thành tựu được gọi là quả và Niết-bàn. Theo nghĩa hữu dư y Niết-bàn giới, quả được gọi là phần cuối. Còn theo nghĩa vô dư y Niết-bàn giới, Niết-bàn (là phần cuối). Vì Niết-bàn giới là phần cuối cùng của giáo pháp. Hoặc, đã được nói như vậy vì sự thành tựu của đạo là nhờ quả và nhờ sự chứng ngộ Niết-bàn, và vì không có việc gì phải làm sau đó nữa. Bây giờ, để chứng minh tính chất cuối cùng của cả hai (quả và Niết-bàn) đối với giáo pháp bằng kinh điển, ngài (chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng "etadatthaṃ idaṃ". (Giáo pháp này) có mục đích là quả này, vì quả này chính là mục đích của nó. (Này Bà-la-môn) là Đức Thế Tôn gọi Bà-la-môn Piṅgalakoccha. Vì đây là câu trong kinh Cūḷasāropama, thuộc Mūlapaṇṇāsaka của Trung Bộ Kinh. (Giáo pháp này) có lõi là quả này, vì quả này chính là lõi của nó, theo sự xuất hiện của niggahita. Tương tự, (giáo pháp này) có phần cuối là cái này. (Hướng đến Niết-bàn) nghĩa là đi vào bên trong Niết-bàn. (Này hiền giả Visākha) là lời gọi của Trưởng lão ni Dhammadinnā đối với gia chủ Visākha. Vì trong kinh Cūḷavedalla, do sự gần gũi của các từ khác như "có ý nghĩa, có văn cú", nên đã nói rằng "Ở đây, phần đầu, phần giữa, và phần cuối của bài thuyết pháp được chủ ý đến".

เอวํ สทฺทปพนฺธวเสน เทสนาย กลฺยาณตฺตยวิภาคํ ทสฺเสตฺวา ตทตฺถวเสนปิ ทสฺเสนฺโต ‘‘ภควา หี’’ติอาทิมาห. อตฺถโตปิ หิ ตสฺสาธิปฺเปตภาวํ หิ-สทฺเทน สมตฺเถติ. ตถา สมตฺถนมุเขน จ อตฺถวเสน กลฺยาณตฺตยวิภาคํ ทสฺเสตีติ. อตฺถโต ปเนตํ ทสฺเสนฺโต โย ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ กตวิธิ สทฺทปพนฺโธ คาถาสุตฺตวเสน ววตฺถิโต ปริยตฺติธมฺโมเยว อิธ เทสนาติ วุตฺโต, ตสฺส จตฺโถ วิเสสโต สีลาทิ เอวาติ อาห ‘‘อาทิมฺหิ สีล’’นฺติอาทิ. วิเสสกถนญฺเหตํ. สามญฺญโต ปน สีลคฺคหเณน สสมฺภารสีลํ คหิตํ, ตถา มคฺคคฺคหเณน สสมฺภารมคฺโคติ อตฺถตฺตยวเสน อนวเสสโต ปริยตฺติอตฺถํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ. อิตรถา หิ กลฺยาณตฺตยวิภาโค อสพฺพสาธารโณ สิยา. เอตฺถ จ สีลมูลกตฺตา สาสนสฺส สีเลน อาทิกลฺยาณตา วุตฺตา, สาสนสมฺปตฺติยา เวมชฺฌภาวโต มคฺเคน มชฺเฌกลฺยาณตา. นิพฺพานาธิคมโต อุตฺตริ กรณียาภาวโต นิพฺพาเนน ปริโยสานกลฺยาณตา. เตนาติ สีลาทิทสฺสเนน. อตฺถวเสน หิ อิธ เทสนาย อาทิกลฺยาณาทิภาโว วุตฺโต. ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ ยถาวุตฺตานุสาเรน โสตูนมนุสาสนีทสฺสนํ.

Sau khi đã chỉ ra sự phân tích ba điều thiện của bài thuyết pháp theo cấu trúc từ ngữ như vậy, (ngài chú giải sư) khi muốn chỉ ra theo nghĩa của nó, đã nói câu bắt đầu bằng "bhagavā hi". Vì ngài xác chứng ý muốn của Đức Thế Tôn ngay cả về mặt ý nghĩa bằng từ "hi". Và như vậy, qua việc xác chứng, ngài chỉ ra sự phân tích ba điều thiện theo ý nghĩa. Hơn nữa, khi chỉ ra điều này theo ý nghĩa, cấu trúc từ ngữ nào được sắp đặt theo kệ và kinh văn, được thực hiện trong từng ý nghĩa ấy, chính là pháp học được gọi là bài thuyết pháp ở đây; và ý nghĩa của pháp học ấy đặc biệt chính là giới, v.v., nên ngài đã nói câu bắt đầu bằng "ādimhi sīlaṃ". Đây là lời nói đặc biệt. Nhưng nói chung, qua việc đề cập đến giới, giới cùng với các yếu tố hỗ trợ được bao gồm; tương tự, qua việc đề cập đến đạo, đạo cùng với các yếu tố hỗ trợ (được bao gồm). Theo ba ý nghĩa này, nó bao trùm toàn bộ ý nghĩa của pháp học một cách không sót lại. Nếu không, sự phân tích ba điều thiện sẽ không phổ quát cho tất cả. Và ở đây, vì giáo pháp có giới làm gốc, nên sự thiện ở phần đầu được nói đến qua giới. Vì là trung tâm của sự thành tựu giáo pháp, nên sự thiện ở phần giữa được nói đến qua đạo. Vì không có việc gì phải làm thêm sau khi chứng đắc Niết-bàn, nên sự thiện ở phần cuối được nói đến qua Niết-bàn. (Do đó) nghĩa là do việc chỉ ra giới, v.v. Vì ở đây, tính chất thiện ở phần đầu, v.v. của bài thuyết pháp được nói đến theo ý nghĩa. Câu bắt đầu bằng "Tasmā" là sự chỉ ra lời giáo huấn cho người nghe theo như đã được nói.

เอสาติ ยถาวุตฺตากาเรน กถนา. กถิกสณฺฐิตีติ ธมฺมกถิกสฺส สณฺฐานํ กถนวเสน สมวฏฺฐานํ.

(Đây là) nghĩa là sự nói theo cách đã được trình bày. (Sự vững trú của người thuyết) nghĩa là sự vững trú của người thuyết pháp, sự đứng vững theo cách nói.

วณฺณนา อตฺถวิวรณา, ปสํสนา วา. น โส สาตฺถํ เทเสติ นิยฺยานตฺถวิรหโต ตสฺสา เทสนาย. ตสฺมาติ จตุสติปฏฺฐานาทินิยฺยานตฺถเทสนโต. เอกพฺยญฺชนาทิยุตฺตาติ สิถิลธนิตาทิเภเทสุ ทสสุ [Pg.72] พฺยญฺชเนสุ เอกปฺปกาเรเนว, ทฺวิปฺปกาเรเนว วา พฺยญฺชเนน ยุตฺตา ทมิฬภาสา วิย. สพฺพนิโรฏฺฐพฺยญฺชนาติ วิวฏกรณตาย โอฏฺเฐ อผุสาเปตฺวา อุจฺจาเรตพฺพโต สพฺพถา โอฏฺฐผุสนรหิตวิมุตฺตพฺยญฺชนา กิราตภาสา วิย. สพฺพวิสฺสฏฺฐพฺยญฺชนาติ สพฺพสฺเสว วิสฺสชฺชนียยุตฺตตาย สพฺพถา วิสฺสคฺคพฺยญฺชนา สวรภาสา วิย. สพฺพนิคฺคหิตพฺยญฺชนาติ สพฺพสฺเสว สานุสารตาย สพฺพถา พินฺทุสหิตพฺยญฺชนา ปารสิกาทิมิลกฺขุภาสา วิย. เอวํ ‘‘ทมิฬกิราตสวรมิลกฺขูนํ ภาสา วิยา’’ติ อิทํ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. มิลกฺขูติ จ ปารสิกาทโย. สพฺพาเปสา พฺยญฺชเนกเทสวเสเนว ปวตฺติยา อปริปุณฺณพฺยญฺชนาติ วุตฺตํ ‘‘พฺยญฺชนปาริปูริยา อภาวโต อพฺยญฺชนา นามา’’ติ.

(Sự tán dương) là sự giải thích ý nghĩa, hoặc là sự ca ngợi. Vị ấy không thuyết giảng có ý nghĩa vì bài thuyết pháp ấy không có ý nghĩa xuất ly. (Do đó) nghĩa là do thuyết giảng ý nghĩa xuất ly như Tứ Niệm Xứ, v.v. (Bao gồm một phụ âm, v.v.) nghĩa là trong mười phụ âm có các loại như sithila (âm nhẹ), dhanita (âm nặng), v.v., nó chỉ bao gồm một loại phụ âm, hoặc hai loại phụ âm, giống như tiếng Damiḷa. (Toàn bộ là phụ âm không dùng môi) nghĩa là vì phải phát âm mà không cho hai môi chạm nhau do việc mở (miệng), nên toàn bộ là phụ âm được giải thoát khỏi sự chạm môi, giống như tiếng Kirāta. (Toàn bộ là phụ âm bật hơi) nghĩa là vì tất cả đều đi kèm với âm bật hơi (visajjanīya), nên toàn bộ là phụ âm bật hơi, giống như tiếng Savara. (Toàn bộ là phụ âm mũi) nghĩa là vì tất cả đều có âm mũi (anusāra), nên toàn bộ là phụ âm đi kèm với bindu (dấu chấm, tức niggahita), giống như tiếng của các dân tộc man di như Pārasika, v.v. Như vậy, câu "giống như tiếng của người Damiḷa, Kirāta, Savara, và các dân tộc man di" này nên được áp dụng cho từng trường hợp. Và (các dân tộc man di) là những người Pārasika, v.v. Tất cả những (bài thuyết pháp) này, vì chỉ diễn ra với một phần phụ âm, nên có phụ âm không đầy đủ, do đó đã được nói rằng: 'vì không có sự đầy đủ về phụ âm, nên được gọi là không có văn cú'.

ฐานกรณานิ สิถิลานิ กตฺวา อุจฺจาเรตพฺพมกฺขรํ ปญฺจสุ วคฺเคสุ ปฐมตติยํ สิถิลํ. ตานิ อสิถิลานิ กตฺวา อุจฺจาเรตพฺพมกฺขรํ เตสฺเวว ทุติยจตุตฺถํ ธนิตํ. ทฺวิมตฺตกาลมกฺขรํ ทีฆํ. เอกมตฺตกาลํ รสฺสํ.

Chữ cái phải được phát âm bằng cách làm cho các vị trí và cơ quan phát âm lỏng ra, chữ cái thứ nhất và thứ ba trong năm nhóm là sithila (âm nhẹ). Chữ cái phải được phát âm bằng cách làm cho chúng (vị trí và cơ quan phát âm) không lỏng ra, chữ cái thứ hai và thứ tư trong chính năm nhóm đó là dhanita (âm nặng). Chữ cái có thời gian hai mātrā là dīgha (trường âm). (Chữ cái) có thời gian một mātrā là rassa (đoản âm).

ปมาณํ เอกมตฺตสฺส, นิมีสุมีสโต’ พฺรวุํ;

องฺคุลิโผฏกาลสฺส, ปมาเณนาปิ อพฺรวุํ.

(Các bậc hiền trí) đã nói độ dài của một mātrā là bằng thời gian của một cái chớp mắt; họ cũng nói là bằng độ dài của thời gian một cái búng tay.

สญฺโญคปรํ, ทีฆญฺจ ครุกํ. อสํโยคปรํ รสฺสํ ลหุกํ. ฐานกรณานิ นิคฺคเหตฺวา อวิวเฏน มุเขน อุจฺจาเรตพฺพํ นิคฺคหิตํ. ปรปเทน สมฺพชฺฌิตฺวา อุจฺจาเรตพฺพํ สมฺพนฺธํ. ตถา อสมฺพชฺฌิตพฺพํ ววตฺถิตํ. ฐานกรณานิ วิสฺสฏฺฐานิ กตฺวา วิวเฏน มุเขน อุจฺจาเรตพฺพํ วิมุตฺตํ. ทสธาติอาทีสุ เอวํ สิถิลาทิวเสน พฺยญฺชนพุทฺธิสงฺขาตสฺส อกฺขรุปฺปาทกจิตฺตสฺส ทสหิ ปกาเรหิ พฺยญฺชนานํ ปเภโทติ อตฺโถ. สพฺพานิ หิ อกฺขรานิ จิตฺตสมุฏฺฐานานิ, ยถาธิปฺเปตตฺถสฺส จ พฺยญฺชนโต ปกาสนโต พฺยญฺชนานีติ, พฺยญฺชนพุทฺธิยา วา กรณภูตาย พฺยญฺชนานํ ทสธา ปเภโทติปิ ยุชฺชติ.

Âm tiết có phụ âm kép đi sau và âm dài được gọi là âm nặng (garu). Âm tiết không có phụ âm kép đi sau và âm ngắn được gọi là âm nhẹ (lahu). Âm nên được phát âm bằng cách giữ chặt các cơ quan cấu âm và miệng không mở được gọi là niggahita. Âm nên được phát âm bằng cách liên kết với từ đi sau được gọi là sambandha. Tương tự, âm không nên liên kết được gọi là vavatthita. Âm nên được phát âm bằng cách thả lỏng các cơ quan cấu âm và miệng mở được gọi là vimutta. Trong các trường hợp như "dasadhā", v.v., có nghĩa là sự phân loại các phụ âm theo mười cách do các yếu tố như lơi, v.v. của tâm tạo ra âm, được gọi là trí tuệ về phụ âm. Vì tất cả các âm đều do tâm sanh khởi, và vì chúng biểu thị, làm rõ ý nghĩa mong muốn, nên được gọi là phụ âm (byañjana). Hoặc, sự phân loại các phụ âm thành mười loại bằng trí tuệ về phụ âm, vốn là công cụ, cũng hợp lý.

อมกฺเขตฺวาติ อมิเลจฺเฉตฺวา อวินาเสตฺวา, อหาเปตฺวาติ อตฺโถ. ตทตฺถมาห ‘‘ปริปุณฺณพฺยญฺชนเมว กตฺวา’’ติ, ยมตฺถํ ภควา ญาเปตุํ เอกคาถํ, เอกวากฺยมฺปิ เทเสติ, ตมตฺถํ ปริมณฺฑลปทพฺยญฺชนาย เอว เทสนาย เทเสตีติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมาติ ปริปุณฺณพฺยญฺชนธมฺมเทสนโต[Pg.73]. เกวลสทฺโท อิธ อนวเสสวาจโก. น อโวมิสฺสตาทิวาจโกติ อาห ‘‘สกลาธิวจน’’นฺติ. ปริปุณฺณนฺติ สพฺพโส ปุณฺณํ. ตํ ปนตฺถโต อูนาธิกนิเสธนนฺติ วุตฺตํ ‘‘อนูนาธิกวจน’’นฺติ. ตตฺถ ยทตฺถํ เทสิโต, ตสฺส สาธกตฺตา อนูนตา เวทิตพฺพา, ตพฺพิธุรสฺส ปน อสาธกตฺตา อนธิกตา. อุปเนตพฺพสฺส วา โวทานตฺถสฺส อวุตฺตสฺส อภาวโต อนูนตา, อปเนตพฺพสฺส สํกิเลสตฺถสฺส วุตฺตสฺส อภาวโต อนธิกตา. สกลนฺติ สพฺพภาควนฺตํ. ปริปุณฺณนฺติ สพฺพโส ปุณฺณเมว. เตนาห ‘‘เอกเทเสนาปิ อปริปุณฺณา นตฺถี’’ติ. อปริสุทฺธา เทสนา โหติ ตณฺหาย สํกิลิฏฺฐตฺตา. โลเกหิ ตณฺหาย อามสิตพฺพโต โลกามิสา, จีวราทโย ปจฺจยา, เตสุ อคธิตจิตฺตตาย โลกามิสนิรเปกฺโข. หิตผรเณนาติ หิตโต ผรเณน หิตูปสํหาเรน วิเสสนภูเตน. เมตฺตาภาวนาย กรณภูตาย มุทุหทโย. อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิเตนาติ สกลสํกิเลสโต, วฏฺฏทุกฺขโต จ อุทฺธรณาการสณฺฐิเตน, การุญฺญาธิปฺปาเยนาติ วุตฺตํ โหติ.

“Amakkhetvā” có nghĩa là không làm sai lệch, không hủy hoại, không làm thiếu sót. Để giải thích ý nghĩa đó, ngài nói “paripuṇṇabyañjanameva katvā” (sau khi làm cho âm tiết được đầy đủ). Có nghĩa là, để làm cho biết ý nghĩa nào mà Đức Thế Tôn thuyết giảng, dù chỉ một câu kệ hay một câu văn, Ngài thuyết giảng ý nghĩa đó bằng một bài pháp có từ ngữ và âm tiết tròn trịa. “Tasmā” có nghĩa là do việc thuyết giảng pháp có âm tiết đầy đủ. Ở đây, từ “kevala” có nghĩa là toàn bộ, không còn sót lại, chứ không có nghĩa là không pha trộn, v.v., vì vậy ngài nói là “sakalādhivacanaṃ” (từ đồng nghĩa với toàn bộ). “Paripuṇṇaṃ” có nghĩa là đầy đủ về mọi mặt. Nhưng điều đó về mặt ý nghĩa là sự ngăn cấm thiếu và thừa, nên được nói là “anūnādhikavacanaṃ” (lời nói không thiếu không thừa). Trong đó, nên hiểu là không thiếu do có khả năng thành tựu mục đích mà pháp được thuyết giảng; và nên hiểu là không thừa do không có khả năng thành tựu điều trái ngược với mục đích đó. Hoặc, nên hiểu là không thiếu do không có ý nghĩa trong sạch cần được thêm vào mà chưa được nói đến; và nên hiểu là không thừa do không có ý nghĩa ô nhiễm cần được loại bỏ mà đã được nói đến. “Sakalaṃ” có nghĩa là có tất cả các phần. “Paripuṇṇaṃ” có nghĩa là hoàn toàn đầy đủ. Do đó, ngài nói: “Ngay cả một bài pháp cũng không có gì là không đầy đủ”. Bài pháp không trong sạch là do bị ô nhiễm bởi tham ái. “Lokāmisā” (mồi đời) là các vật dụng như y phục, v.v., vì chúng bị người đời chạm đến với tham ái; “lokāmisanirapekkho” (không luyến tiếc mồi đời) là do tâm không tham đắm vào chúng. “Hitapharaṇena” có nghĩa là bằng sự lan tỏa lợi ích, bằng sự mang lại lợi ích, vốn là một đặc tính. “Muduhadayo” (tâm nhu nhuyến) là do tu tập tâm từ, vốn là công cụ. “Ullumpanasabhāvasaṇṭhitena” có nghĩa là có hình thức cứu vớt khỏi tất cả phiền não và khổ luân hồi; được nói là “kāruññādhippāyena” (với ý định bi mẫn).

‘‘อิโต ปฏฺฐาย ทสฺสามิ, เอวญฺจ ทสฺสามี’’ติ สมาทาตพฺพฏฺเฐน ทานํ วตํ. ปณฺฑิตปญฺญตฺตตาย เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมํ, พฺรหฺมานํ วา เสฏฺฐานํ จริยนฺติ ทานเมว พฺรหฺมจริยํ. มจฺฉริยโลภาทินิคฺคหเณน สมาจิณฺณตฺตา ทานเมว สุจิณฺณํ. อิทฺธีติ เทวิทฺธิ. ชุตีติ ปภา, อานุภาโว วา. พลวีริยูปปตฺตีติ มหตา พเลน, วีริเยน จ สมนฺนาคโม. นาคาติ วรุณนาคราชานํ วิธุรปณฺฑิตสฺส อาลปนํ.

“Kể từ nay tôi sẽ bố thí, và tôi sẽ bố thí như thế này”, với ý nghĩa cần phải thực hành, bố thí là một hạnh nguyện (vata). Do được các bậc hiền trí quy định và với ý nghĩa cao thượng, nó là phạm hạnh (brahma); hoặc là hạnh của những bậc phạm thiên, những bậc cao thượng, nên chính sự bố thí là phạm hạnh (brahmacariya). Do được thực hành tốt bằng cách chế ngự lòng bỏn xẻn, tham lam, v.v., chính sự bố thí là thiện hạnh (suciṇṇa). “Iddhi” là thần thông của chư thiên. “Juti” là ánh sáng, hoặc là oai lực. “Balavīriyūpapatti” là sự thành tựu sức mạnh và tinh tấn to lớn. “Nāga” là lời gọi của hiền giả Vidhura đối với long vương Varuṇa.

ทานปตีติ ทานสามิโน. โอปานภูตนฺติ อุทกติตฺถมิว ภูตํ.

“Dānapati” là những người chủ của sự bố thí. “Opānabhūtaṃ” là trở thành như một bến nước.

ธีราติ โส วิธุรปณฺฑิตมาลปติ.

“Dhīra” là (lời mà) vị ấy (long vương Varuṇa) gọi hiền giả Vidhura.

มธุสฺสโวติ มธุรสสนฺทนํ. ปุญฺญนฺติ ปุญฺญผลํ, การณโวหาเรน วุตฺตํ. พฺรหฺมํ, พฺรหฺมานํ วา จริยนฺติ พฺรหฺมจริยํ, เวยฺยาวจฺจํ. เอส นโย เสเสสุปิ.

“Madhussavo” là sự tuôn chảy của vị ngọt. “Puññaṃ” là quả của phước, được nói theo cách dùng nhân để chỉ quả. “Brahmaṃ” là cao thượng, hoặc “brahmānaṃ cariyaṃ” là hạnh của các bậc phạm thiên, do đó là “brahmacariyaṃ” (phạm hạnh), (ở đây chỉ cho) sự phục vụ. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các trường hợp còn lại.

ติตฺติริยนฺติ ติตฺติรสกุณราเชน ภาสิตํ.

“Tittiriyaṃ” là (điều) được nói bởi vua chim trĩ.

อญฺญตฺร ตาหีติ ปรทารภูตาหิ วชฺเชตฺวา. อมฺหนฺติ อมฺหากํ.

“Aññatra tāhi” là ngoại trừ những người là vợ của người khác. “Amhaṃ” là của chúng tôi.

ตปสฺสี[Pg.74], ลูโข, เชคุจฺฉี, ปวิวิตฺโตติ จตุพฺพิธสฺส ทุกฺกรสฺส กตตฺตา จตุรงฺคสมนฺนาคตํ. สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. โลมหํสนสุตฺตํ มชฺฌิมาคเม มูลปณฺณาสเก, ‘‘มหาสีหนาทสุตฺต’’นฺติปิ (ม. นิ. ๑.๑๔๖) ตํ วทนฺติ.

“Tapassī” (khổ hạnh), “lūkho” (thô sơ), “jegucchī” (ghê tởm điều ác), “pavivitto” (sống viễn ly), do đã thực hành bốn loại hạnh khó làm như vậy nên được gọi là “caturaṅgasamannāgataṃ” (thành tựu bốn chi phần). “Sudaṃ” chỉ là một tiểu từ. Kinh Lomahaṃsana được thuyết trong Mūlapaṇṇāsaka của Majjhima Nikāya; họ cũng gọi kinh đó là “kinh Mahāsīhanāda”.

อิทฺธนฺติ สมิทฺธํ. ผีตนฺติ ผุลฺลิตํ. วิตฺถาริกนฺติ วิตฺถารภูตํ. พาหุชญฺญนฺติ พหูหิ ชเนหิ นิยฺยานิกภาเวน ญาตํ. ปุถุภูตนฺติ พหุภูตํ. ยาว เทวมนุสฺเสหีติ เอตฺถ เทวโลกโต ยาว มนุสฺสโลกา สุปกาสิตนฺติ อธิปฺปายวเสน ปาสาทิกสุตฺตฏฺฐกถายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๗๐) วุตฺตํ, ยาว เทวา จ มนุสฺสา จาติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา สิกฺขตฺตยสงฺคหํ สกลสาสนํ อิธ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ อธิปฺเปตํ, ตสฺมา. ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ อิมินา สมานาธิกรณานิ สพฺพปทานิ โยเชตฺวา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โส ธมฺมํ เทเสตี’’ติอาทิมาห. ‘‘เอวํ เทเสนฺโต จา’’ติ หิ อิมินา พฺรหฺมจริยสทฺเทน ธมฺมสทฺทาทีนํ สมานตฺถตํ ทสฺเสติ, ‘‘ธมฺมํ เทเสตี’’ติ วตฺวาปิ ‘‘พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตี’’ติ วจนํ สรูปโต อตฺถปฺปกาสนตฺถนฺติ จ วิภาเวติ.

“Iddhaṃ” là thịnh vượng. “Phītaṃ” là nở rộ. “Vitthārikaṃ” là trở nên rộng rãi. “Bāhujaññaṃ” là được nhiều người biết đến với tính chất hướng đến giải thoát. “Puthubhūtaṃ” là trở nên nhiều. Trong câu “yāva devamanussehi”, theo ý nghĩa “được khéo tuyên bố từ cõi trời cho đến cõi người” đã được nói trong chú giải kinh Pāsādika, có nghĩa là “cho đến chư thiên và loài người”. “Tasmā” (do đó) là vì rằng ở đây toàn bộ giáo pháp được bao gồm trong tam học được hiểu là “brahmacariyaṃ” (phạm hạnh). Do đó, khi chỉ ra ý nghĩa bằng cách kết hợp tất cả các từ có cùng cách vị với từ “brahmacariyaṃ”, ngài nói “so dhammaṃ deseti” (vị ấy thuyết pháp), v.v. Vì bằng câu “evaṃ desento ca” này, ngài chỉ ra sự đồng nghĩa của từ “brahmacariya” với các từ “dhamma”, v.v., và ngài cũng làm rõ rằng mặc dù đã nói “dhammaṃ deseti”, câu “brahmacariyaṃ pakāseti” (làm sáng tỏ phạm hạnh) được nói để giải thích ý nghĩa về mặt bản chất.

๑๙๑. วุตฺตปฺปการสมฺปทนฺติ ยถาวุตฺตอาทิกลฺยาณตาทิปฺปเภทคุณสมฺปทํ. ทูรสมุสฺสาริตมานสฺเสว สาสเน สมฺมาปฏิปตฺติ สมฺภวติ, น มานชาติกสฺสาติ วุตฺตํ ‘‘นิหตมานตฺตา’’ติ. อุสฺสนฺนตฺตาติ พหุลภาวโต. โภครูปาทิวตฺถุกา มทา สุปฺปเหยฺยา โหนฺติ นิมิตฺตสฺส อนวฏฺฐานโต, น ตถา กุลวิชฺชาทิมทา นิมิตฺตสฺส สมวฏฺฐานโต. ตสฺมา ขตฺติยพฺราหฺมณกุลีนานํ ปพฺพชิตานมฺปิ ชาติวิชฺชํ นิสฺสาย มานชปฺปนํ ทุปฺปชหนฺติ อาห ‘‘เยภุยฺเยน…เป… มานํ กโรนฺตี’’ติ. วิชาติตายาติ วิปรีตชาติตาย, หีนชาติตายาติ อตฺโถ. เยภุยฺเยน อุปนิสฺสยสมฺปนฺนา สุชาติกา เอว, น ทุชฺชาติกาติ เอวํ วุตฺตํ. ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺตีติ สีเล ปติฏฺฐหิตุํ น อุสฺสหนฺติ, สุวิสุทฺธํ กตฺวา สีลํ รกฺขิตุํ น สกฺโกนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. สีลเมว หิ สาสเน ปติฏฺฐา, ปติฏฺฐาตุนฺติ วา สจฺจปฏิเวเธน โลกุตฺตราย ปติฏฺฐาย ปติฏฺฐาตุํ. สา หิ นิปฺปริยายโต สาสเน ปติฏฺฐา นาม.

191. Vuttappakārasampadanti có nghĩa là sự thành tựu các phẩm chất có sự phân loại như là thiện ở đoạn đầu v.v... đã được nói đến. Chỉ đối với người có ngã mạn đã được loại bỏ xa, sự chánh hạnh trong giáo pháp mới có thể sanh khởi, chứ không phải đối với người có bản chất ngã mạn, vì vậy đã được nói là ‘‘nihatamānattā’’ (do đã dẹp bỏ ngã mạn). Ussannattāti có nghĩa là do có nhiều. Các sự say đắm có đối tượng là tài sản, sắc đẹp v.v... thì dễ dàng đoạn trừ, vì tướng trạng (nguyên nhân) không thường hằng; các sự say đắm về dòng dõi, học thức v.v... thì không như vậy, vì tướng trạng (nguyên nhân) thường hằng. Do đó, đối với những người thuộc dòng dõi Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, dù đã xuất gia cũng khó từ bỏ sự lẩm bẩm về ngã mạn nương vào dòng dõi và học thức, (Ngài) đã nói ‘‘yebhuyyena…pe… mānaṃ karontī’’ (phần lớn...v.v... họ khởi lên ngã mạn). Vijātitāyāti có nghĩa là do có dòng dõi trái ngược, tức là do có dòng dõi thấp hèn. Phần lớn những người có đầy đủ duyên lành là người có dòng dõi tốt, không phải là người có dòng dõi xấu, vì vậy đã được nói như thế. Patiṭṭhātuṃ na sakkontīti có nghĩa là không thể nỗ lực để an trú trong giới, được nói rằng không thể giữ gìn giới sau khi đã làm cho nó thật trong sạch. Vì quả thật, chính giới là nền tảng trong giáo pháp, hoặc patiṭṭhātuṃ là an trú trong nền tảng siêu thế bằng sự thấu triệt các chân lý. Vì quả thật, đó được gọi là nền tảng trong giáo pháp một cách chắc chắn.

เอวํ พฺยติเรกโต อตฺถํ วตฺวา อนฺวยโตปิ วทติ ‘‘คหปติทารกา ปนา’’ติอาทินา. กจฺเฉหิ เสทํ มุญฺจนฺเตหีติ อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ. ตถา ปิฏฺฐิยา โลณํ ปุปฺผมานายาติ, เสทํ มุญฺจนฺตกจฺฉา [Pg.75] โลณํ ปุปฺผมานปิฏฺฐิกา หุตฺวา, เตหิ วา ปกาเรหิ ลกฺขิตาติ อตฺโถ. ภูมึ กสิตฺวาติ ภูมิยา กสฺสนโต, เขตฺตูปชีวนโตติ วุตฺตํ โหติ. ตาทิสสฺสาติ ชาติมนฺตูปนิสฺสยสฺส. ทุพฺพลํ มานํ. พลวํ ทปฺปํ. กมฺมนฺติ ปริกมฺมํ. ‘‘อิตเรหี’’ติอาทินา ‘‘อุสฺสนฺนตฺตา’’ติ เหตุปทํ วิวรติ. ‘‘อิตี’’ติ วตฺวา ตทปรามสิตพฺพํ ทสฺเสติ ‘‘นิหตมานตฺตา’’ติอาทินา, อิติสทฺโท วา นิทสฺสเน, เอวํ ยถาวุตฺตนเยนาติ อตฺโถ. เอส นโย อีทิเสสุ.

Sau khi đã nói ý nghĩa theo cách phủ định như vậy, (Ngài) cũng nói theo cách khẳng định bằng câu bắt đầu là ‘‘gahapatidārakā panā’’. Kacchehi sedaṃ muñcantehīti là cách dụng công cụ cách trong ý nghĩa chỉ trạng thái. Tương tự là piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāyāti, có nghĩa là trở thành người có nách đổ mồ hôi, có lưng nổi muối, hoặc được ghi nhận bởi những cách thức ấy. Bhūmiṃ kasitvāti được nói là do việc cày đất, do sinh sống bằng ruộng nương. Tādisassāti có nghĩa là của người có duyên nương vào dòng dõi và học thức. Ngã mạn yếu ớt là māna. Ngã mạn mạnh mẽ là dappa. Kammanti là sự chuẩn bị (công phu thiền định). Bằng câu bắt đầu là ‘‘itarehī’’, (Ngài) giải thích từ chỉ nguyên nhân ‘‘ussannattā’’. Sau khi nói ‘‘itī’’, (Ngài) chỉ ra điều cần được tham chiếu bằng câu bắt đầu là ‘‘nihatamānattā’’, hoặc từ iti có ý nghĩa chỉ dẫn, có nghĩa là ‘‘theo phương pháp đã được nói như vậy’’. Đây là phương pháp trong những trường hợp như thế này.

ปจฺจาชาโตติ เอตฺถ อากาโร อุปสคฺคมตฺตนฺติ อาห ‘‘ปติชาโต’’ติ. ปริสุทฺธนฺติ ราคาทีนํ อจฺจนฺตเมว ปหานทีปนโต นิรุปกฺกิเลสตาย สพฺพถา สุทฺธํ. ธมฺมสฺส สามี ตทุปฺปาทกฏฺเฐน, ธมฺเมน วา สเทวกสฺส โลกสฺส สามีติ ธมฺมสฺสามี. สทฺธนฺติ โปถุชฺชนิกสทฺธาวเสน สทฺทหนํ. วิญฺญูชาติกานญฺหิ ธมฺมสมฺปตฺติคหณปุพฺพิกา สทฺธาสิทฺธิ จตูสุ ปุคฺคเลสุ ธมฺมปฺปมาณธมฺมปฺปสนฺนปุคฺคลภาวโต. ‘‘โย เอวํ สฺวากฺขาตธมฺโม, สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควา’’ติ สทฺธํ ปฏิลภติ. โยชนสตนฺตเรปิ วา ปเทเส. ชายมฺปติกาติ ชานิปติกา. กามํ ‘‘ชายมฺปติกา’’ติ วุตฺเตเยว ฆรสามิกฆรสามินีวเสน ทฺวินฺนเมว คหณํ วิญฺญายติ, ยสฺส ปน ปุริสสฺส อเนกา ปชาปติโย, ตสฺส วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เอกายปิ ตาว สํวาโส สมฺพาโธเยวาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ทฺเว’’ติ วุตฺตํ. ราคาทินา กิญฺจนํ, เขตฺตวตฺถาทินา ปลิโพธนํ, ตทุภเยน สห วตฺตตีติ สกิญฺจนปลิโพธโน, โสเยวตฺโถ ตถา. ราโค เอว รโช, ตทาทิกา โทสโมหรชา. วุตฺตญฺหิ ‘‘ราโค รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจตี’’ติอาทิ (มหานิ. ๒๐๙; จูฬนิ. ๗๔) อาคมนปถตาปิ อุฏฺฐานฏฺฐานตา เอวาติ ทฺเวปิ สํวณฺณนา เอกตฺถา, พฺยญฺชนเมว นานํ. อลคฺคนฏฺเฐนาติ อสชฺชนฏฺเฐน อปฺปฏิพนฺธสภาเวน. รูปกวเสน, ตทฺธิตวเสน วา อพฺโภกาโสติ ทสฺเสตุํ วิย-สทฺทคฺคหณํ. เอวํ อกุสลกุสลปฺปวตฺตีนํ ฐานาฐานภาเวน ฆราวาสปพฺพชฺชานํ สมฺพาธพฺโภกาสตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ กุสลปฺปวตฺติยา เอว อฏฺฐานฏฺฐานภาเวน เตสํ ตพฺภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. รชานํ สนฺนิปาตฏฺฐานํ วิยาติ สมฺพนฺโธ.

Ở đây trong từ paccājātoti, nguyên âm ā chỉ là một tiếp đầu ngữ, vì vậy (Ngài) nói là ‘‘patijāto’’. Parisuddhanti (hoàn toàn trong sạch) là vì nó chỉ ra sự đoạn trừ hoàn toàn các pháp như tham ái v.v..., nên nó trong sạch về mọi mặt do không có phiền não. Dhammassāmī (Pháp Vương) là bậc chủ của Pháp vì có khả năng làm cho (pháp thanh tịnh) ấy sanh khởi, hoặc là bậc chủ của thế gian cùng với chư thiên bằng Pháp. Saddhanti là sự tin tưởng theo cách của niềm tin của phàm phu. Vì quả thật, đối với những người có bản chất trí tuệ, sự thành tựu niềm tin có sự tiếp nhận sự viên mãn của Pháp đi trước, do là hạng người lấy Pháp làm thước đo, có niềm tin vào Pháp trong bốn hạng người. Vị ấy có được niềm tin rằng: ‘‘Vị nào có Pháp được khéo thuyết giảng như vậy, vị Thế Tôn ấy quả thật là bậc Chánh Đẳng Giác’’. Hoặc ở một nơi cách xa cả trăm do-tuần. Jāyampatikāti là vợ chồng. Quả thật, khi nói ‘‘jāyampatikā’’, người ta hiểu là chỉ có hai người theo nghĩa là chủ nhà nam và chủ nhà nữ, nhưng đối với người đàn ông có nhiều vợ, thì không cần phải nói. Để chỉ ra rằng việc chung sống dù chỉ với một người vợ cũng đã là chật hẹp, nên từ ‘‘dve’’ (hai) đã được nói đến. Do tham ái v.v... có sự vướng bận, do ruộng đất v.v... có sự trói buộc, vì nó diễn ra cùng với cả hai điều đó, nên gọi là sakiñcanapalibodhano (có sự vướng bận và trói buộc), đó chính là ý nghĩa. Chính tham ái là bụi bặm (raja); sân, si v.v... bắt đầu từ đó là những bụi bặm. Vì đã được nói rằng: ‘‘Tham ái được gọi là bụi bặm, chứ không phải là bụi đất được gọi là (bụi bặm)’’ v.v... (ý nghĩa) là con đường đi đến cũng chính là nơi sanh khởi, nên cả hai cách giải thích đều có cùng một ý nghĩa, chỉ có văn tự là khác nhau. Alagganaṭṭhenāti có nghĩa là không dính mắc, có bản chất không bị ràng buộc. Để chỉ ra rằng abbhokāso (khoảng trống) là theo cách dùng ẩn dụ hoặc theo cách dùng taddhita (chỉ sự so sánh), từ viya đã được sử dụng. Sau khi đã chỉ ra sự chật hẹp và sự giống như khoảng trống của đời sống tại gia và đời sống xuất gia bằng cách nói về nơi chốn và không phải nơi chốn của sự diễn tiến của các pháp bất thiện và thiện như vậy, bây giờ để chỉ ra bản chất ấy của chúng bằng cách nói về nơi chốn và không phải nơi chốn của chỉ riêng sự diễn tiến của các pháp thiện, (Ngài) đã nói câu bắt đầu là ‘‘apicā’’. Có sự liên kết là ‘‘giống như nơi tụ tập của các bụi bặm’’.

วิสุํ วิสุํ ปทุทฺธารมกตฺวา สมาสโต อตฺถวณฺณนา สงฺเขปกถา. เอกมฺปิ ทิวสนฺติ เอกทิวสมตฺตมฺปิ. อขณฺฑํ กตฺวาติ ทุกฺกฏมตฺตสฺสาปิ อนาปชฺชเนน [Pg.76] อฉิทฺทํ กตฺวา. จริมกจิตฺตนฺติ จุติจิตฺตํ. กิเลสมเลนาติ ตณฺหาสํกิเลสาทิมเลน. อมลีนนฺติ อสํกิลิฏฺฐํ. ปริโยทาตฏฺเฐน นิมฺมลภาเวน สงฺขํ วิย ลิขิตํ โธตนฺติ สงฺขลิขิตํ. อตฺถมตฺตํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘ลิขิตสงฺขสทิส’’นฺติ วุตฺตํ. โธตสงฺขสปฺปฏิภาคนฺติ ตทตฺถสฺเสว วิวรณํ. อปิจ ลิขิตํ สงฺขํ สงฺขลิขิตํ ยถา ‘‘อคฺยาหิโต’’ติ, ตสฺสทิสตฺตา ปน อิทํ สงฺขลิขิตนฺติปิ ทสฺเสติ, ภาวนปุํสกญฺเจตํ. อชฺฌาวสตาติ เอตฺถ อธิ-สทฺเทน กมฺมปฺปวจนีเยน โยคโต ‘‘อคาร’’นฺติ เอตํ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘อคารมชฺเฌ’’ติ. ยํ นูน ยทิ ปน ปพฺพเชยฺยํ, สาธุ วตาติ สมฺพนฺโธ. กสาเยน รตฺตานิ กาสายานีติ ทสฺเสติ ‘‘กสายรสปีตตายา’’ติ อิมินา. กสฺมา เจตานิ คหิตานีติ อาห ‘‘พฺรหฺมจริยํ จรนฺตานํ อนุจฺฉวิกานี’’ติ. อจฺฉาเทตฺวาติ โวหารวจนมตฺตํ, ปริทหิตฺวาติ อตฺโถ, ตญฺจ โข นิวาสนปารุปนวเสน. อคารวาโส อคารํ อุตฺตรปทโลเปน, ตสฺส หิตํ วุฑฺฒิอาวหํ กสิวาณิชฺชาทิกมฺมํ. ตํ อนคาริยนฺติ ตสฺมึ อนคาริเย.

Việc giải thích ý nghĩa một cách tóm tắt mà không trích dẫn từng từ riêng biệt được gọi là saṅkhepakathā (lời nói tóm tắt). Ekampi divasaṃ có nghĩa là dù chỉ một ngày. Akhaṇḍaṃ katvā có nghĩa là làm cho không bị gián đoạn, không bị sứt mẻ bằng cách không phạm vào dù chỉ là tội dukkaṭa (tác ác). Carimakacittaṃ là tâm tử. Kilesamalena có nghĩa là bởi cấu uế của phiền não như tham ái, v.v. Amalīnaṃ là không bị ô nhiễm. Do có trạng thái trong sạch, không tỳ vết, giống như vỏ ốc xà cừ đã được chùi rửa, làm cho trắng sạch, nên gọi là saṅkhalikhitaṃ. Tuy nhiên, để chỉ ra ý nghĩa đơn thuần, đã nói là “giống như vỏ ốc xà cừ đã được chùi rửa”. Dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ là sự giải thích cho chính ý nghĩa đó. Hơn nữa, likhitaṃ saṅkhaṃ là saṅkhalikhitaṃ, ví như trong câu agyāhito. Lại nữa, do sự tương tự với điều ấy (vỏ ốc xà cừ đã được chùi rửa), nên giới này cũng được gọi là saṅkhalikhitaṃ. Và từ này là danh từ trung tính chỉ trạng thái (bhāvanapuṃsaka). Ở đây, trong từ ajjhāvasatā, do kết hợp với adhi-sadda là một giới từ (kammappavacanīya), nên từ agāraṃ này là một từ ở đối cách (upayogavacana) mang ý nghĩa của vị trí cách (bhummatthe), vì vậy ngài đã nói là agāramajjhe (ở giữa ngôi nhà). Cần phải kết nối như sau: Yaṃ nūna (chắc chắn rằng), yadi pana pabbajeyyaṃ (nếu ta xuất gia), sādhu vata (thật là tốt thay). Bằng cụm từ kasāyarasapītatāyā, ngài chỉ ra rằng kāsāyāni là (những tấm y) được nhuộm (rattāni) bằng nước chát (kasāyena). Khi được hỏi: “Tại sao lại nhận những thứ này?”, ngài đã nói: “Vì chúng thích hợp với những người thực hành phạm hạnh”. Acchādetvā chỉ là cách nói thông thường, ý nghĩa là paridahitvā (mặc vào). Và điều đó là theo cách mặc (y nội) và đắp (y vai). Agāravāso (việc sống tại gia) trở thành agāraṃ do sự lược bỏ từ sau (uttarapadalopa). Việc làm mang lại lợi ích và sự phát triển cho người ấy (người tại gia) là công việc cày cấy, buôn bán, v.v. Taṃ anagāriyaṃ có nghĩa là trong đời sống không gia đình ấy.

๑๙๒. สหสฺสโตติ กหาปณสหสฺสโต. โภคกฺขนฺโธ โภคราสิ. อาพนฺธนฏฺเฐนาติ ‘‘ปุตฺโต นตฺตา ปนตฺตา’’ติอาทินา เปมวเสน ปริจฺเฉทํ กตฺวา พนฺธนฏฺเฐน, เอเตน อาพนฺธนตฺโถ ปริวฏฺฏ-สทฺโทติ ทสฺเสติ. อถ วา ปิตามหปิตุปุตฺตาทิวเสน ปริวตฺตนฏฺเฐน ปริวฏฺโฏติปิ ยุชฺชติ. ‘‘อมฺหากเมเต’’ติ ญายนฺตีติ ญาตโย.

192. Sahassato có nghĩa là từ một ngàn đồng kahāpaṇa. Bhogakkhandho là khối tài sản. Ābandhanaṭṭhena có nghĩa là theo nghĩa ràng buộc, bằng cách phân định theo tình thương mến đối với con, cháu, chắt, v.v. Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng từ parivaṭṭa có nghĩa là sự ràng buộc. Hoặc là, theo nghĩa xoay vần qua các thế hệ ông, cha, con, v.v., nên gọi là parivaṭṭo cũng hợp lý. Vì được biết đến rằng “đây là những người của chúng ta”, nên gọi là ñātayo (bà con, quyến thuộc).

๑๙๓. ปาติโมกฺขสํวเรน ปิหิตกายวจีทฺวาโร สมาโน เตน สํวเรน อุเปโต นามาติ กตฺวา ‘‘ปาติโมกฺขสํวเรน สมนฺนาคโต’’ติ วุตฺตํ. อาจารโคจรานํ วิตฺถาโร วิภงฺคฏฺฐกถาทีสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๕๐๓) คเหตพฺโพ. ‘‘อาจารโคจรสมฺปนฺโน’’ติอาทิ จ ตสฺเสว ปาติโมกฺขสํวรสํวุตภาวสฺส ปจฺจยทสฺสนํ. อณุสทิสตาย อปฺปมตฺตกํ ‘‘อณู’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อปฺปมตฺตเกสู’’ติ. อสญฺจิจฺจ อาปนฺนอนุขุทฺทกาปตฺติวเสน, สหสา อุปฺปนฺนอกุสลจิตฺตุปฺปาทวเสน จ อปฺปมตฺตกตา. ภยทสฺสีติ ภยทสฺสนสีโล. สมฺมาติ อวิปรีตํ, สุนฺทรํ วา, ตพฺภาโว จ สกฺกจฺจํ ยาวชีวํ อวีติกฺกมวเสน. ‘‘สิกฺขาปเทสู’’ติ วุตฺเตเยว ตทวยวภูตํ [Pg.77] ‘‘สิกฺขาปทํ สมาทาย สิกฺขตี’’ติ อตฺถสฺส คมฺยมานตฺตา กมฺมปทํ น วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ตํ ตํ สิกฺขาปท’’นฺติ, ตํ ตํ สิกฺขาโกฏฺฐาสํ, สิกฺขาย วา อธิคมุปายํ, ตสฺสา วา นิสฺสยนฺติ อตฺโถ.

193. Do vị ấy có thân môn và khẩu môn được che đậy bởi sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha, nên được gọi là người đầy đủ sự thu thúc ấy, vì vậy đã nói là pātimokkhasaṃvarena samannāgato (đầy đủ sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha). Phần chi tiết về ācāra (hành vi) và gocara (hành xứ) nên được tìm hiểu trong các sách như Chú giải Phân Tích, v.v. Và câu Ācāragocarasampanno (đầy đủ hành vi và hành xứ), v.v., là sự chỉ ra nguyên nhân cho chính trạng thái thu thúc trong giới bổn Pātimokkha ấy. Do sự tương tự với hạt bụi nhỏ, nên điều nhỏ nhặt được gọi là aṇu (vi tế), vì vậy ngài đã nói là appamattakesu (trong những lỗi nhỏ nhặt). Sự nhỏ nhặt (của lỗi lầm) được hiểu theo phương diện các tội anukhuddaka (vi tiểu) đã phạm phải không cố ý, và theo phương diện các tâm bất thiện khởi lên đột ngột. Bhayadassī là người có thói quen thấy sự đáng sợ. Sammā có nghĩa là không sai lệch, hoặc là tốt đẹp. Và trạng thái đó có được là do không vi phạm, một cách kính cẩn, trọn đời. Khi đã nói sikkhāpadesu (trong các học giới), vì ý nghĩa “thọ trì học giới (sikkhāpadaṃ samādāya) là một phần của chúng rồi thực hành (sikkhati)” đã được ngụ ý, nên túc từ (kammapada) đã không được nói đến. Vì vậy, ngài đã nói taṃ taṃ sikkhāpadaṃ (học giới này hay học giới kia). Ý nghĩa là: phần học giới này hay phần học giới kia, hoặc là phương tiện để chứng đắc tam học, hoặc là nơi nương tựa của tam học ấy.

เอตฺถาติ เอตสฺมึ ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติอาทิวจเน. อาจารโคจรคฺคหเณเนวาติ ‘‘อาจารโคจรสมฺปนฺโน’’ติ วจเนเนว. เตนาห ‘‘กุสเล กายกมฺมวจีกมฺเม คหิเตปี’’ติ. น หิ อาจารโคจรสทฺทมตฺเตน กุสลกายวจีกมฺมคฺคหณํ สมฺภวติ, อิมินา ปุนรุตฺติตาย โจทนาเลสํ ทสฺเสติ. ตสฺสาติ อาชีวปาริสุทฺธิสีลสฺส. อุปฺปตฺติทฺวารทสฺสนตฺถนฺติ อุปฺปตฺติยา กายวจีวิญฺญตฺติสงฺขาตสฺส ทฺวารสฺส กมฺมาปเทเสน ทสฺสนตฺถํ, เอเตน ยถาวุตฺตโจทนาย โสธนํ ทสฺเสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สิทฺเธปิ สติ ปุนารมฺโภ นิยมาย วา โหติ, อตฺถนฺตรโพธนาย วา, อิธ ปน อตฺถนฺตรํ โพเธติ, ตสฺมา อุปฺปตฺติทฺวารทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ. กุสเลนาติ จ สพฺพโส อเนสนปหานโต อนวชฺเชน. กถํ เตน อุปฺปตฺติทฺวารทสฺสนนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. กายวจีทฺวาเรสุ อุปฺปนฺเนน อนวชฺเชน กายกมฺมวจีกมฺเมน สมนฺนาคตตฺตา ปริสุทฺธาชีโวติ อธิปฺปาโย. ตทุภยเมว หิ อาชีวเหตุกํ อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ.

Ettha có nghĩa là trong câu nói này: pātimokkhasaṃvarasaṃvuto, v.v. Ācāragocaraggahaṇeneva có nghĩa là chỉ bằng câu nói ācāragocarasampanno. Do đó, ngài đã nói: “mặc dù thân nghiệp và khẩu nghiệp thiện đã được bao hàm”. Thật vậy, việc bao hàm thân nghiệp và khẩu nghiệp thiện không thể có được chỉ bằng từ ācāragocara. Bằng câu nói này, ngài chỉ ra một chút chất vấn về sự lặp lại. Tassā có nghĩa là của giới thanh tịnh mạng (ājīvapārisuddhisīla). Uppattidvāradassanatthaṃ có nghĩa là để chỉ ra, bằng cách ám chỉ đến nghiệp, cái cửa (môn) được gọi là thân biểu tri và khẩu biểu tri của sự phát sinh. Bằng điều này, ngài chỉ ra sự giải đáp cho sự chất vấn đã nói trên. Điều này được nói ra là: mặc dù (ý nghĩa) đã thành tựu, việc bắt đầu lại có thể là để xác định chắc chắn, hoặc để làm cho biết một ý nghĩa khác. Nhưng ở đây, nó làm cho biết một ý nghĩa khác, do đó nó được nói ra để chỉ ra cửa phát sinh. Và kusalena có nghĩa là không có tội lỗi do đã từ bỏ hoàn toàn sự tìm kiếm không đúng đắn. Làm thế nào mà bằng điều đó lại chỉ ra được cửa phát sinh? (Để trả lời), ngài đã nói yasmā pana, v.v. Chủ ý là: do đầy đủ thân nghiệp và khẩu nghiệp không có tội lỗi, phát sinh ở thân môn và khẩu môn, nên có mạng sống trong sạch. Thật vậy, chính cả hai điều đó (thân nghiệp và khẩu nghiệp không có tội lỗi) là giới thanh tịnh mạng (ājīvapārisuddhisīla) không có nuôi mạng làm nguyên nhân.

อิทานิ สุตฺตนฺตเรน สํสนฺทิตุํ ‘‘มุณฺฑิกปุตฺตสุตฺตนฺตวเสน วา เอวํ วุตฺต’’นฺติ อาห. วา-สทฺโท เจตฺถ สุตฺตนฺตรสํสนฺทนาสงฺขาตอตฺถนฺตรวิกปฺปนตฺโถ. มุณฺฑิกปุตฺตสุตฺตนฺตํ นาม มชฺฌิมาคมวเร มชฺฌิมปณฺณาสเก, ยํ ‘‘สมณมุณฺฑิกปุตฺตสุตฺต’’นฺติปิ วทนฺติ. ตตฺถ ถปตีติ ปญฺจกงฺคํ นาม วฑฺฒกึ ภควา อาลปติ. ถปติ-สทฺโท หิ วฑฺฒกิปริยาโย. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺมา ‘‘กตเม จ ถปติ กุสลา สีลา? กุสลํ กายกมฺมํ กุสลํ วจีกมฺม’’นฺติ สีลสฺส กุสลกายกมฺมวจีกมฺมภาวํ ทสฺเสตฺวา ‘‘อาชีวปาริสุทฺธมฺปิ โข อหํ ถปติ สีลสฺมึ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๖๕) เอวํ ปวตฺตาย มุณฺฑิกปุตฺตสุตฺตเทสนาย ‘‘กายกมฺมวจีกมฺเมน สมนฺนาคโต กุสเลนา’’ติ สีลสฺส กุสลกายกมฺมวจีกมฺมภาวํ ทสฺเสตฺวา ‘‘ปริสุทฺธาชีโว’’ติ เอวํ ปวตฺตา อยํ สามญฺญผลสุตฺตเทสนา เอกสงฺคหา อญฺญทตฺถุ สํสนฺทติ สเมติ ยถา ตํ คงฺโคทเกน ยมุโนทกํ, ตสฺมา อีทิสีปิ ภควโต เทสนาวิภูติ อตฺเถวาติ[Pg.78]. สีลสฺมึ วทามีติ สีลนฺติ วทามิ, สีลสฺมึ วา อาธารภูเต อนฺโตคธํ ปริยาปนฺนํ, นิทฺธารณสมุทายภูเต วา เอกํ สีลนฺติ วทามิ.

Bây giờ, để đối chiếu với một kinh khác, ngài (chú giải sư) nói: ‘Hoặc được nói như vậy theo kinh Muṇḍikaputta’. Ở đây, từ ‘vā’ có nghĩa là lựa chọn một ý nghĩa khác, được gọi là sự đối chiếu với một kinh khác. Kinh tên là Muṇḍikaputta thuộc Trung Bộ Kinh, trong Trung Ngũ Thập, kinh mà cũng được gọi là ‘kinh Samaṇamuṇḍikaputta’. Trong kinh ấy, (với từ) ‘thapati’, Đức Thế Tôn gọi người thợ mộc tên là Pañcakaṅga. Thật vậy, từ ‘thapati’ là một từ đồng nghĩa với ‘vaḍḍhaki’ (thợ mộc). Điều này được nói ra có nghĩa là – bởi vì (trong kinh Muṇḍikaputta) sau khi chỉ ra rằng giới là thân nghiệp và khẩu nghiệp thiện bằng câu ‘Này thợ mộc, thế nào là các giới thiện? Thân nghiệp thiện, khẩu nghiệp thiện’, rồi nói ‘Này thợ mộc, Ta cũng nói sự trong sạch về mạng sống là ở trong giới’, bài pháp trong kinh Muṇḍikaputta được thuyết giảng như vậy, và (trong kinh Sa Môn Quả) sau khi chỉ ra rằng giới là thân nghiệp và khẩu nghiệp thiện bằng câu ‘thành tựu thân nghiệp và khẩu nghiệp thiện’, rồi nói ‘có mạng sống trong sạch’, bài pháp trong kinh Sa Môn Quả này được thuyết giảng như vậy, là cùng một nhóm, thật sự tương ứng và hòa hợp với nhau, giống như nước sông Hằng với nước sông Yamunā, do đó, sự huy hoàng trong pháp thoại của Đức Thế Tôn cũng có như thế này. Câu ‘sīlasmiṃ vadāmi’ có nghĩa là ‘Ta nói là giới’, hoặc (có nghĩa là) được bao hàm, được gồm trong giới là nền tảng, hoặc (có nghĩa là) ‘Ta nói là một giới’ trong tập hợp để phân định.

ติวิเธนาติ จูฬสีลมชฺฌิมสีลมหาสีลโต ติวิเธน. ‘‘มนจฺฉฏฺเฐสู’’ติ อิมินา กายปญฺจมานเมว คหณํ นิวตฺเตติ. อุปริ นิทฺเทเส วกฺขมาเนสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ. ติวิเธนาติ จตูสุ ปจฺเจกํ ยถาลาภยถาพลยถาสารุปฺปตาวเสน ติพฺพิเธน.

‘Theo ba cách’ (tividhena) nghĩa là theo ba cách: tiểu giới, trung giới, và đại giới. Với câu ‘manacchaṭṭhesu’ (trong sáu căn với ý là thứ sáu), ngài ngăn chặn việc chỉ lấy năm căn với thân là thứ năm. (Điều này áp dụng) trong bảy trường hợp sẽ được nói đến ở phần chỉ dẫn sau này. ‘Theo ba cách’ (tividhena) nghĩa là theo ba cách đối với mỗi thứ trong bốn vật dụng: tùy theo sở đắc, tùy theo sức lực, và tùy theo sự thích hợp.

จูฬมชฺฌิมมหาสีลวณฺณนา

Giải Thích Về Tiểu Giới, Trung Giới, và Đại Giới

๑๙๔-๒๑๑. เอวนฺติ ‘‘โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรตี’’ติอาทินา นเยน. ‘‘สีลสฺมิ’’นฺติ อิทํ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ ตโต เอกสฺส นิทฺธารณียตฺตาติ อาห ‘‘เอกํ สีล’’นฺติ. อปิจ อิมินา อาธาเร ภุมฺมํ ทสฺเสติ สมุทายสฺส อวยวาธิฏฺฐานตฺตา ยถา ‘‘รุกฺเข สาขา’’ติ. ‘‘อิท’’นฺติ ปเทน กตฺวตฺถวเสน สมานาธิกรณํ ภุมฺมวจนสฺส กตฺวตฺเถ ปวตฺตนโต ยถา ‘‘วนปฺปคุมฺเพ ยถ ผุสิตคฺเค’’ติ (ขุ. ปา. ๖.๑๓; สุ. นิ. ๒๓๖) ทสฺเสติ ‘‘ปจฺจตฺตวจนตฺเถ วา เอตํ ภุมฺม’’นฺติ อิมินา. อยเมวตฺโถติ ปจฺจตฺตวจนตฺโถ เอว. พฺรหฺมชาเลติ พฺรหฺมชาลสุตฺตวณฺณนายํ, (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗) พฺรหฺมชาลสุตฺตปเท วา. สํวณฺณนาวเสน วุตฺตนเยนาติ อตฺโถ. ‘‘อิทมสฺส โหติ สีลสฺมิ’’นฺติ เอตฺถ มหาสีลปริโยสาเนน นิทฺธาริยมานสฺส อภาวโต ปจฺจตฺตวจนตฺโถเยว สมฺภวตีติ อาห ‘‘อิทํ อสฺส สีลํ โหตีติ อตฺโถ’’ติ, ตโตเยว จ ปาฬิยํ อปิคฺคหณมกตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘Như vậy’ (evaṃ) là theo phương pháp bắt đầu bằng ‘vị ấy, sau khi xuất gia như vậy, sống chế ngự trong sự chế ngự của Pātimokkha’. Từ ‘sīlasmiṃ’ này là cách thứ bảy (bhumma) trong ý nghĩa phân định (niddhāraṇa), bởi vì một giới được phân định ra từ tập hợp đó. Do đó, ngài nói ‘một giới’. Hơn nữa, với từ này, ngài chỉ ra cách thứ bảy trong ý nghĩa vị trí (ādhāra), bởi vì tập hợp là nền tảng của các bộ phận, giống như ‘cành cây ở trên cây’. Với từ ‘idaṃ’, ngài chỉ ra sự đồng nhất vị trí (samānādhikaraṇa) theo nghĩa chủ cách (kattuattha), bởi vì từ ở cách thứ bảy được dùng trong nghĩa chủ cách, giống như ‘vanappagumbe yatha phusitagge’ (như bụi cây trong rừng có ngọn nở rộ), bằng câu ‘hoặc cách thứ bảy này có nghĩa là từ ở chủ cách’. ‘Chính là ý nghĩa này’ (ayamevattho) có nghĩa là chính là ý nghĩa của từ ở chủ cách. ‘Trong kinh Phạm Võng’ (brahmajāle) nghĩa là trong phần giải thích kinh Phạm Võng, hoặc trong đoạn kinh Phạm Võng. Nghĩa là theo phương pháp đã được nói theo cách giải thích. Ở đây, trong câu ‘idamassa hoti sīlasmiṃ’, vì không có giới nào được phân định ra cho đến cuối phần đại giới, nên chỉ có ý nghĩa của từ ở chủ cách là có thể có. Do đó, ngài nói ‘có nghĩa là: đây là giới của vị ấy’. Và nên hiểu rằng chính vì lý do đó mà trong bản Pāḷi, từ ‘api’ đã không được dùng.

๒๑๒. อตฺตานุวาทปรานุวาททณฺฑภยาทีนิ อสํวรมูลกานิ ภยานิ. ‘‘สีลสฺสาสํวรโตติ สีลสฺส อสํวรณโต, สีลสํวราภาวโตติ อตฺโถ’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๘๐) อาจริเยน วุตฺตํ, ‘‘ยทิทํ สีลสํวรโต’’ติ ปน ปทสฺส ‘‘ยํ อิทํ ภยํ สีลสํวรโต ภเวยฺยา’’ติ อตฺถวจนโต, ‘‘สีลสํวรเหตุ ภยํ น สมนุปสฺสตี’’ติ จ อตฺถสฺส อุปปตฺติโต สีลสํวรโต สีลสํวรเหตูติ อตฺโถเยว สมฺภวติ. ‘‘ยํ อิทํ ภยํ สีลสํวรโต ภเวยฺยา’’ติ หิ ปาโฐปิ ทิสฺสติ. ‘‘สํวรโต’’ติ เหตุํ วตฺวา ตทธิคมิตอตฺถวเสน ‘‘อสํวรมูลกสฺส ภยสฺส อภาวา’’ติปิ เหตุํ [Pg.79] วทติ. ยถาวิธานวิหิเตนาติ ยถาวิธานํ สมฺปาทิเตน. ขตฺติยาภิเสเกนาติ ขตฺติยภาวาวเหน อภิเสเกน. มุทฺธนิ อวสิตฺโตติ มตฺถเกเยว อภิสิตฺโต. เอตฺถ จ ‘‘ยถาวิธานวิหิเตนา’’ติ อิมินา โปราณกาจิณฺณวิธานสมงฺคิตาสงฺขาตํ เอกํ องฺคํ ทสฺเสติ, ‘‘ขตฺติยาภิเสเกนา’’ติ อิมินา ขตฺติยภาวาวหตาสงฺขาตํ, ‘‘มุทฺธนิ อวสิตฺโต’’ติ อิมินา มุทฺธนิเยว อภิสิญฺจิตภาวสงฺขาตํ. อิติ ติวงฺคสมนฺนาคโต ขตฺติยาภิเสโก วุตฺโต โหติ. เยน อภิสิตฺตราชูนํ ราชานุภาโว สมิชฺฌติ. เกน ปนายมตฺโถ วิญฺญายตีติ? โปราณกสตฺถาคตนเยน. วุตฺตญฺหิ อคฺคญฺญสุตฺตฏฺฐกถายํ มหาสมฺมตาภิเสกวิภาวนาย ‘‘เต ปนสฺส เขตฺตสามิโน ตีหิ สงฺเขหิ อภิเสกมฺปิ อกํสู’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๓๑) มชฺฌิมาคมฏฺฐกถายญฺจ มหาสีหนาทสุตฺตวณฺณนายํ วุตฺตํ ‘‘มุทฺธาวสิตฺเตนาติ ตีหิ สงฺเขหิ ขตฺติยาภิเสเกน มุทฺธนิ อภิสิตฺเตนา’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๖๐) สีหฬฏฺฐกถายมฺปิ จูฬสีหนาทสุตฺตวณฺณนายํ ‘‘ปฐมํ ตาว อภิเสกํ คณฺหนฺตานํ ราชูนํ สุวณฺณมยาทีนิ ตีณิ สงฺขานิ จ คงฺโคทกญฺจ ขตฺติยกญฺญญฺจ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

212. Những sự sợ hãi như tự khiển trách, người khác khiển trách, và hình phạt, v.v., là những sự sợ hãi có nguồn gốc từ sự không chế ngự. Vị thầy đã nói: ‘Sīlassāsaṃvarato có nghĩa là do không chế ngự giới, nghĩa là do không có sự chế ngự giới’. Tuy nhiên, đối với cụm từ ‘yadidaṃ sīlasaṃvarato’, vì có lời giải thích ý nghĩa là ‘sự sợ hãi nào có thể phát sinh từ sự chế ngự giới’, và vì sự phù hợp của ý nghĩa ‘vị ấy không thấy sự sợ hãi do nguyên nhân là sự chế ngự giới’, nên chỉ có ý nghĩa ‘sīlasaṃvarato nghĩa là do nguyên nhân là sự chế ngự giới’ là có thể có. Thật vậy, một dị bản ‘yaṃ idaṃ bhayaṃ sīlasaṃvarato bhaveyyā’ cũng được thấy. Sau khi nói ‘saṃvarato’ là nguyên nhân, ngài cũng nói nguyên nhân là ‘do không có sự sợ hãi có nguồn gốc từ sự không chế ngự’ theo ý nghĩa được hiểu qua từ đó. ‘Yathāvidhānavihitena’ nghĩa là được thực hiện theo nghi thức. ‘Khattiyābhisekena’ nghĩa là bằng lễ quán đảnh mang lại địa vị Sát-đế-lỵ. ‘Muddhani avasitto’ nghĩa là được rưới nước lên đầu. Và ở đây, với cụm từ ‘yathāvidhānavihitena’, ngài chỉ ra một yếu tố được gọi là sự thành tựu nghi thức theo thông lệ của các vị vua xưa; với cụm từ ‘khattiyābhisekena’, (ngài chỉ ra một yếu tố) được gọi là sự mang lại địa vị Sát-đế-lỵ; với cụm từ ‘muddhani avasitto’, (ngài chỉ ra một yếu tố) được gọi là việc được rưới nước lên chính đỉnh đầu. Như vậy, lễ quán đảnh của Sát-đế-lỵ được nói là bao gồm ba yếu tố. Nhờ lễ quán đảnh này mà uy lực của các vị vua đã được quán đảnh được thành tựu. Nhưng ý nghĩa này được hiểu theo phương pháp nào? (Được hiểu) theo phương pháp đến từ các kinh điển cổ xưa. Thật vậy, điều này đã được nói trong Chú giải kinh Khởi Thế Nhân Bổn khi giải thích về lễ quán đảnh của vua Mahāsammata: ‘Và những người chủ ruộng đó cũng đã thực hiện lễ quán đảnh cho vị ấy bằng ba chiếc ốc xà cừ’. Và trong Chú giải Trung Bộ Kinh, khi giải thích kinh Đại Sư Tử Hống, có nói: ‘muddhāvasittena nghĩa là được rưới nước lên đầu bằng lễ quán đảnh của Sát-đế-lỵ với ba chiếc ốc xà cừ’. Và trong Chú giải Tích Lan, khi giải thích kinh Tiểu Sư Tử Hống, cũng có nói: ‘Trước hết, các vị vua khi nhận lễ quán đảnh phải có được ba chiếc ốc xà cừ bằng vàng, v.v., nước sông Hằng, và một thiếu nữ Sát-đế-lỵ’, v.v.

อยํ ปน ตตฺถาคตนเยน อภิเสกวิธานวินิจฺฉโย – อภิเสกมงฺคลตฺถญฺหิ อลงฺกตปฏิยตฺตสฺส มณฺฑปสฺส อนฺโตกตสฺส อุทุมฺพรสาขมณฺฑปสฺส มชฺเฌ สุปฺปติฏฺฐิเต อุทุมฺพรภทฺทปีฐมฺหิ อภิเสการหํ อภิชจฺจํ ขตฺติยํ นิสีทาเปตฺวา ปฐมํ ตาว มงฺคลาภรณภูสิตา ชาติสมฺปนฺนา ขตฺติยกญฺญา คงฺโคทกปุณฺณํ สุวณฺณมยสามุทฺทิกทกฺขิณาวฏฺฏสงฺขํ อุโภหิ หตฺเถหิ สกฺกจฺจํ คเหตฺวา สีโสปริ อุสฺสาเปตฺวา เตน ตสฺส มุทฺธนิ อภิเสโกทกํ อภิสิญฺจติ, เอวญฺจ วเทติ ‘‘เทว ตํ สพฺเพปิ ขตฺติยคณา อตฺตานมารกฺขตฺถํ อิมินา อภิเสเกน อภิเสกิกํ มหาราชํ กโรนฺติ, ตฺวํ ราชธมฺเมสุ ฐิโต ธมฺเมน สเมน รชฺชํ กาเรหิ, เอเตสุ ขตฺติยคเณสุ ตฺวํ ปุตฺตสิเนหานุกมฺปาย สหิตจิตฺโต, หิตสมเมตฺตจิตฺโต จ ภว, รกฺขาวรณคุตฺติยา เตสํ รกฺขิโต จ ภวาหี’’ติ. ตโต ปุน ปุโรหิโตปิ โปโรหิจฺจฐานานุรูปาลงฺกาเรหิ อลงฺกตปฏิยตฺโต คงฺโคทกปุณฺณํ รชตมยํ สงฺขํ อุโภหิ หตฺเถหิ สกฺกจฺจํ คเหตฺวา ตสฺส สีโสปริ อุสฺสาเปตฺวา เตน ตสฺส มุทฺธนิ อภิเสโกทกํ อภิสิญฺจติ, เอวญฺจ วเทติ ‘‘เทว ตํ สพฺเพปิ พฺราหฺมณคณา [Pg.80] อตฺตานมารกฺขตฺถํ อิมินา อภิเสเกน อภิเสกิกํ มหาราชํ กโรนฺติ, ตฺวํ ราชธมฺเมสุ ฐิโต ธมฺเมน สเมน รชฺชํ กาเรหิ, เอเตสุ พฺราหฺมณคเณสุ ตฺวํ ปุตฺตสิเนหานุกมฺปาย สหิตจิตฺโต, หิตสมเมตฺตจิตฺโต จ ภว, รกฺขาวรณคุตฺติยา เตสํ รกฺขิโต จ ภวาหี’’ติ. ตโต ปุน เสฏฺฐิปิ เสฏฺฐิฏฺฐานภูสนภูสิโต คงฺโคทกปุณฺณํ รตนมยํ สงฺขํ อุโภหิ หตฺเถหิ สกฺกจฺจํ คเหตฺวา ตสฺส สีโสปริ อุสฺสาเปตฺวา เตน ตสฺส มุทฺธนิ อภิเสโกทกํ อภิสิญฺจติ, เอวญฺจ วเทติ ‘‘เทว ตํ สพฺเพปิ คหปติคณา อตฺตานมารกฺขตฺถํ อิมินา อภิเสเกน อภิเสกิกํ มหาราชํ กโรนฺติ, ตฺวํ ราชธมฺเมสุ ฐิโต ธมฺเมน สเมน รชฺชํ กาเรหิ, เอเตสุ คหปติคเณสุ ตฺวํ ปุตฺตสิเนหานุกมฺปาย สหิตจิตฺโต, หิตสมเมตฺตจิตฺโต จ ภว, รกฺขาวรณคุตฺติยา เตสํ รกฺขิโต จ ภวาหี’’ติ. เต ปน ตสฺส เอวํ วทนฺตา ‘‘สเจ ตฺวํ อมฺหากํ วจนานุรูปํ รชฺชํ กริสฺสสิ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ กริสฺสสิ, ตว มุทฺธา สตฺตธา ผลตู’’ติ เอวํ รญฺโญ อภิสปนฺติ วิยาติ ทฏฺฐพฺพนฺติ. วฑฺฒกีสูกรชาตกาทีหิ จายมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ, อภิเสโกปกรณานิปิ สมนฺตปาสาทิกาทีสุ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.ตติยสงฺคีติกถา) คเหตพฺพานีติ.

Và đây là sự quyết đoán về nghi thức quán đảnh theo phương pháp đã được trình bày ở nơi ấy. Thật vậy, vì mục đích của lễ quán đảnh cát tường, sau khi đã cho vị Sát-đế-lỵ thuộc dòng dõi cao quý, xứng đáng được quán đảnh, ngồi xuống trên chiếc ghế báu bằng gỗ cây sung được đặt vững chắc ở giữa gian nhà nhỏ bằng cành cây sung được làm bên trong gian nhà lớn đã được trang hoàng và chuẩn bị sẵn sàng, trước hết, một thiếu nữ Sát-đế-lỵ có dòng dõi hoàn hảo, được trang điểm bằng các vật trang sức cát tường, đã kính cẩn cầm bằng cả hai tay chiếc ốc xà cừ xoay về bên phải, ở biển, bằng vàng, chứa đầy nước sông Hằng, rồi đưa lên trên đầu của vị ấy và dùng vật ấy để rảy nước quán đảnh lên đỉnh đầu của vị ấy, và nói như vầy: ‘Tâu Thiên tử, tất cả các đoàn thể Sát-đế-lỵ tấn phong ngài làm vị đại vương đã được quán đảnh bằng lễ quán đảnh này để tự bảo vệ mình. Ngài, sau khi đã an trú trong các pháp của bậc vua chúa, hãy trị vì vương quốc một cách hợp pháp và công bằng. Đối với các đoàn thể Sát-đế-lỵ này, mong ngài có tâm ý đi cùng với tình thương và lòng bi mẫn như đối với con trai, và có tâm từ bình đẳng vì lợi ích. Và mong ngài là người bảo vệ họ bằng sự che chở, ngăn ngừa, và phòng hộ.’ Sau đó, vị tư tế cũng được trang hoàng và chuẩn bị sẵn sàng với các vật trang sức phù hợp với địa vị tư tế, đã kính cẩn cầm bằng cả hai tay chiếc ốc xà cừ bằng bạc chứa đầy nước sông Hằng, rồi đưa lên trên đầu của vị ấy và dùng vật ấy để rảy nước quán đảnh lên đỉnh đầu của vị ấy, và nói như vầy: ‘Tâu Thiên tử, tất cả các đoàn thể Bà-la-môn tấn phong ngài làm vị đại vương đã được quán đảnh bằng lễ quán đảnh này để tự bảo vệ mình. Ngài, sau khi đã an trú trong các pháp của bậc vua chúa, hãy trị vì vương quốc một cách hợp pháp và công bằng. Đối với các đoàn thể Bà-la-môn này, mong ngài có tâm ý đi cùng với tình thương và lòng bi mẫn như đối với con trai, và có tâm từ bình đẳng vì lợi ích. Và mong ngài là người bảo vệ họ bằng sự che chở, ngăn ngừa, và phòng hộ.’ Sau đó, vị trưởng giả cũng được trang điểm bằng các vật trang sức của địa vị trưởng giả, đã kính cẩn cầm bằng cả hai tay chiếc ốc xà cừ bằng báu vật chứa đầy nước sông Hằng, rồi đưa lên trên đầu của vị ấy và dùng vật ấy để rảy nước quán đảnh lên đỉnh đầu của vị ấy, và nói như vầy: ‘Tâu Thiên tử, tất cả các đoàn thể gia chủ tấn phong ngài làm vị đại vương đã được quán đảnh bằng lễ quán đảnh này để tự bảo vệ mình. Ngài, sau khi đã an trú trong các pháp của bậc vua chúa, hãy trị vì vương quốc một cách hợp pháp và công bằng. Đối với các đoàn thể gia chủ này, mong ngài có tâm ý đi cùng với tình thương và lòng bi mẫn như đối với con trai, và có tâm từ bình đẳng vì lợi ích. Và mong ngài là người bảo vệ họ bằng sự che chở, ngăn ngừa, và phòng hộ.’ Và nên được hiểu rằng, trong khi nói với vị ấy như vậy, họ giống như đang nguyền rủa nhà vua rằng: ‘Nếu ngài sẽ trị vì vương quốc phù hợp với lời nói của chúng tôi, điều này là tốt đẹp. Nếu ngài không làm vậy, mong rằng đầu của ngài sẽ vỡ ra thành bảy mảnh.’ Và ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ qua các chuyện như Vaḍḍhakīsūkara Jātaka, và các vật dụng cho lễ quán đảnh cũng nên được lấy từ các bộ như Samantapāsādikā.

ยสฺมา นิหตปจฺจามิตฺโต, ตสฺมา น สมนุปสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. อนวชฺชตา กุสลภาเวนาติ อาห ‘‘กุสลํ สีลปทฏฺฐาเนหี’’ติอาทิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กุสลสีลปทฏฺฐานา อวิปฺปฏิสารปาโมชฺชปีติปสฺสทฺธิธมฺมา, อวิปฺปฏิสาราทินิมิตฺตญฺจ อุปฺปนฺนํ เจตสิกสุขํ ปฏิสํเวเทติ, เจตสิกสุขสมุฏฺฐาเนหิ จ ปณีตรูเปหิ ผุฏฺฐสรีรสฺส อุปฺปนฺนํ กายิกสุขนฺติ.

Sự liên kết là: ‘Bởi vì đã diệt trừ được kẻ thù, do đó vị ấy không nhận thấy (lỗi lầm).’ ‘Sự vô tội là do bản chất thiện lành,’ vì thế ngài đã nói: ‘thiện lành là do có giới làm nền tảng gần,’ v.v. Điều này có nghĩa là: Các pháp không hối hận, hoan hỷ, phấn khởi, và khinh an có giới thiện làm nền tảng gần. Và do dấu hiệu của sự không hối hận, v.v., vị ấy cảm nhận được lạc thuộc về tâm đã sanh khởi; và (vị ấy cảm nhận được) lạc thuộc về thân đã sanh khởi cho người có thân được thấm nhuần bởi các sắc vi tế sanh khởi từ lạc thuộc về tâm ấy.

อินฺทฺริยสํวรกถาวณฺณนา

Giải Thích về Lời Nói Liên Quan đến Sự Thu Thúc Căn

๒๑๓. สามญฺญสฺส วิเสสาเปกฺขตาย อิธาธิปฺเปโตปิ วิเสโส เตน อปริจฺจตฺโต เอว โหตีติ อาห ‘‘จกฺขุสทฺโท กตฺถจิ พุทฺธจกฺขุมฺหิ วตฺตตี’’ติอาทิ. วิชฺชมานเมว หิ อภิเธยฺยภาเวน วิเสสตฺถํ วิเสสนฺตรนิวตฺตเนน วิเสสสทฺโท วิภาเวติ, น อวิชฺชมานํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อญฺเญหิ อสาธารณํ พุทฺธานเมว จกฺขุ ทสฺสนนฺติ [Pg.81] พุทฺธจกฺขุ, อาสยานุสยญาณํ, อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณญฺจ. สมนฺตโต สพฺพโส ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขูติ สมนฺตจกฺขุ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ตถูปมนฺติ ปพฺพตมุทฺธูปมํ, ธมฺมมยํ ปาสาทนฺติ สมฺพนฺโธ. สุเมธ สมนฺตจกฺขุ ตฺวํ ชนตมเวกฺขสฺสูติ อตฺโถ. อริยมคฺคตฺตยปญฺญาติ เหฏฺฐิมาริยมคฺคตฺตยปญฺญา. ‘‘ธมฺมจกฺขุ นาม เหฏฺฐิมา ตโย มคฺคา, ตีณิ จ ผลานี’’ติ สฬายตนวคฺคฏฺฐกถายํ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๔.๔๑๘) วุตฺตํ, อิธ ปน มคฺเคเหว ผลานิ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ. จตุสจฺจสงฺขาเต ธมฺเม จกฺขูติ หิ ธมฺมจกฺขุ. ปญฺญาเยว ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขูติ ปญฺญาจกฺขุ, ปุพฺเพนิวาสาสวกฺขยญาณํ. ทิพฺพจกฺขุมฺหีติ ทุติยวิชฺชาย. อิธาติ ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา’’ติ อิมสฺมึ ปาเฐ. อยนฺติ จกฺขุสทฺโท. ‘‘ปสาทจกฺขุโวหาเรนา’’ติ อิมินา อิธ จกฺขุสทฺโท จกฺขุปสาเทเยว นิปฺปริยายโต วตฺตติ, ปริยายโต ปน นิสฺสยโวหาเรน นิสฺสิตสฺส วตฺตพฺพโต จกฺขุวิญฺญาเณปิ ยถา ‘‘มญฺจา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺตี’’ติ ทสฺเสติ. อิธาปิ สสมฺภารกถา อวสิฏฺฐาติ กตฺวา เสสปเทสุปีติ ปิ-สทฺทคฺคหณํ, ‘‘น นิมิตฺตคฺคาหี’’ติอาทิปเทสุปีติ อตฺโถ. วิวิธํ อสนํ เขทนํ พฺยาเสโก, กิเลโส เอว พฺยาเสโก, เตน วิรหิโต ตถา, วิรหิตตา จ อสมฺมิสฺสตา, อสมฺมิสฺสภาโว จ สมฺปโยคาภาวโต ปริสุทฺธตาติ อาห ‘‘อสมฺมิสฺสํ ปริสุทฺธ’’นฺติ, กิเลสทุกฺเขน อโวมิสฺสํ, ตโต จ สุวิสุทฺธนฺติ อตฺโถ. สติ จ สุวิสุทฺเธ อินฺทฺริยสํวเร นีวรเณสุ ปธานภูตปาปธมฺมวิคเมน อธิจิตฺตานุโยโค หตฺถคโต เอว โหติ, ตสฺมา อธิจิตฺตสุขเมว ‘‘อพฺยาเสกสุข’’นฺติ วุจฺจตีติ ทสฺเสติ ‘‘อธิจิตฺตสุข’’นฺติ อิมินา.

213. Do từ ngữ chung chung (sāmaññassa) có sự trông đợi (apekkhatāya) vào ý nghĩa đặc biệt (visesa), nên ý nghĩa đặc biệt (viseso) được ngụ ý (adhippeto’pi) ở đây (idha) không bị loại bỏ (apariccatto eva hoti) bởi từ ngữ ấy (tena). Do đó, ngài đã nói (āha) rằng: “Từ ‘cakkhu’ đôi khi được dùng với nghĩa Phật nhãn” v.v... Thật vậy (hi), từ ngữ đặc biệt (visesado) làm sáng tỏ (vibhāveti) ý nghĩa đặc biệt (visesatthaṃ) vốn đã hiện hữu (vijjamānam eva) như là đối tượng được biểu thị (abhidheyyabhāvena), bằng cách loại trừ các ý nghĩa đặc biệt khác (visesantaranivattanena), chứ không phải (làm sáng tỏ) ý nghĩa không hiện hữu (na avijjamānaṃ). Phương pháp này (eseva nayo) cũng áp dụng cho các từ còn lại (sesapadesu’pi). Con mắt (cakkhu) thấy (dassanaṃ) không chung (asādhāraṇaṃ) với những người khác (aññehi), chỉ riêng của các vị Phật (buddhānam eva), đó là Phật nhãn (buddhacakkhu), (tức là) Āsayānusayañāṇa (trí biết rõ ý muốn và khuynh hướng ngấm ngầm) và Indriyaparopariyattiñāṇa (trí biết rõ căn cơ cao thấp của chúng sanh). Con mắt (cakkhu) vì có nghĩa là thấy (dassanaṭṭhena) một cách toàn diện (samantato), tất cả (sabbaso), nên gọi là Toàn nhãn (samantacakkhu), (tức là) Toàn giác trí (sabbaññutañāṇaṃ). Về câu tathūpamaṃ, có sự liên kết (sambandho) là: (lên) lâu đài (pāsādaṃ) được làm bằng Pháp (dhammamayaṃ), ví như đỉnh núi (pabbatamuddhūpamaṃ). Ý nghĩa (attho) là: “Này bậc Sumedha (Sumedha), bậc Toàn nhãn (samantacakkhu), Ngài (tvaṃ) hãy nhìn đến (avekkhassu) chúng sanh (janataṃ)”. Trí tuệ của ba Thánh đạo (ariyamaggattayapaññā) là trí tuệ của ba Thánh đạo ở dưới (heṭṭhimāriyamaggattayapaññā). Trong Chú giải Tương Ưng Bộ, phẩm Sáu Xứ (saḷāyatanavaggaṭṭhakathāyaṃ) có nói (vuttaṃ): “Pháp nhãn (dhammacakkhu nāma) là ba đạo ở dưới (heṭṭhimā tayo maggā) và ba quả (tīṇi ca phalāni)”, nhưng (pana) ở đây (idha), (ngài) chỉ trình bày (dasseti) bằng cách gộp (saṅgahetvā) các quả (phalāni) vào trong các đạo (maggehi eva). Thật vậy (hi), con mắt (cakkhu) đối với các pháp (dhamme) được gọi là Tứ đế (catusaccasaṅkhāte), đó là Pháp nhãn (dhammacakkhu). Chính trí tuệ (paññā eva) vì có nghĩa là thấy (dassanaṭṭhena) nên là con mắt (cakkhu), đó là Tuệ nhãn (paññācakkhu), (tức là) Túc mạng minh và Lậu tận minh (pubbenivāsāsavakkhayañāṇaṃ). Về dibbacakkhumhi, (có nghĩa là) trong minh thứ hai (dutiyavijjāya). Idha có nghĩa là trong đoạn văn này (imasmiṃ pāṭhe): “cakkhunā rūpaṃ disvā”. Ayaṃ là từ cakkhusaddo. Bằng câu “pasādacakkhuvohārenā”, (ngài) chỉ ra rằng (dasseti): ở đây (idha), từ cakkhusaddo theo nghĩa đen (nippariyāyato) chỉ có nghĩa là nhãn căn thanh triệt (cakkhupasāde yeva); nhưng (pana) theo nghĩa bóng (pariyāyato), do cách dùng từ chỉ nơi nương tựa (nissayavohārena) để nói về vật được nương tựa (nissitassa vattabbato), nó cũng được dùng cho nhãn thức (cakkhuviññāṇe’pi), như trong câu “mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī” (những cái giường la hét). Ở đây cũng vậy (idhāpi), vì cho rằng (katvā) phần giải thích về các thành phần phụ thuộc (sasambhārakathā) vẫn còn (avasiṭṭhā), nên đã dùng từ pi (pi-saddaggahaṇaṃ) trong câu sesapadesūpi. Ý nghĩa (attho) là, cũng trong các từ như “na nimittaggāhī” v.v... Sự mệt mỏi (asanaṃ khedanaṃ) đa dạng (vividhaṃ) là byāseka; chính phiền não (kileso eva) là byāseka; tách rời (virahito) khỏi nó (tena) cũng vậy; và sự tách rời (virahitatā ca) là sự không pha trộn (asammissatā); và trạng thái không pha trộn (asammissabhāvo ca) do không có sự tương ưng (sampayogābhāvato) là sự trong sạch (parisuddhatā). Do đó, ngài đã nói (āha) “asammissaṃ parisuddhaṃ” (không pha trộn, trong sạch); không bị trộn lẫn (avomissaṃ) với khổ do phiền não (kilesadukkhena), và do đó (tato ca), nó rất trong sạch (suvisuddhaṃ), đó là ý nghĩa (attho). Và khi (sati) sự thu thúc các căn (indriyasaṃvare) rất trong sạch (suvisuddhe), việc thực hành định (adhicittānuyogo) trở nên như trong tầm tay (hatthagato eva hoti) do sự từ bỏ các ác pháp (pāpadhammavigamena) là những pháp chính yếu (padhānabhūta) trong các triền cái (nīvaraṇesu). Do đó (tasmā), (ngài) chỉ ra (dasseti) bằng câu “adhicittasukhaṃ” rằng chính lạc của định (adhicittasukham eva) được gọi là (vuccati) “lạc không phiền não” (abyāsekasukhaṃ).

สติสมฺปชญฺญกถาวณฺณนา

Giải thích về Luận đề Niệm và Tỉnh giác

๒๑๔. สมนฺตโต ปกาเรหิ, ปกฏฺฐํ วา สวิเสสํ ชานาตีติ สมฺปชาโน, ตสฺส ภาโว สมฺปชญฺญํ, ตถาปวตฺตญาณํ, ตสฺส วิภชนํ สมฺปชญฺญภาชนียํ, ตสฺมึ สมฺปชญฺญภาชนียมฺหิ. ‘‘คมน’’นฺติ อิมินา อภิกฺกมนํ อภิกฺกนฺตนฺติ ภาวสาธนมาห. ตถา ปฏิกฺกมนํ ปฏิกฺกนฺตนฺติ วุตฺตํ ‘‘นิวตฺตน’’นฺติ. คมนญฺเจตฺถ นิวตฺเตตฺวา, อนิวตฺเตตฺวา จ คมนํ, นิวตฺตนํ ปน นิวตฺติมตฺตเมว, อญฺญมญฺญมุปาทานกิริยามตฺตญฺเจตํ ทฺวยํ. กถํ ลพฺภตีติ อาห ‘‘คมเน’’ติอาทิ. อภิหรนฺโตติ คมนวเสน กายํ อุปเนนฺโต. ปฏินิวตฺเตนฺโตติ [Pg.82] ตโต ปุน นิวตฺเตนฺโต. อปนาเมนฺโตติ อปกฺกมนวเสน ปริณาเมนฺโต. อาสนสฺสาติ ปีฐกาทิอาสนสฺส. ปุริมองฺคาภิมุโขติ อฏนิกาทิปุริมาวยวาภิมุโข. สํสรนฺโตติ สํสปฺปนฺโต. ปจฺฉิมองฺคปเทสนฺติ อฏนิกาทิปจฺฉิมายวปฺปเทสํ. ปจฺจาสํสรนฺโตติ ปฏิอาสปฺปนฺโต. ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา นิปนฺนสฺเสว อภิมุขํ สํสปฺปนปฏิอาสปฺปนานิ ทสฺเสติ. ฐานนิสชฺชาสยเนสุ หิ โย คมนวิธุโร กายสฺส ปุรโต อภิหาโร, โส อภิกฺกโม. ปจฺฉโต อปหาโร ปฏิกฺกโมติ ลกฺขณํ.

214. Người biết (jānāti) một cách toàn diện (samantato), theo nhiều cách (pakārehi), hoặc (vā) biết một cách ưu việt (pakaṭṭhaṃ), với sự đặc biệt (savisesaṃ), được gọi là sampajāno (người có tỉnh giác); trạng thái (bhāvo) của người đó (tassa) là sampajaññaṃ (sự tỉnh giác), (tức là) trí tuệ (ñāṇaṃ) vận hành như vậy (tathāpavatta). Sự phân tích (vibhajanaṃ) về nó (tassa) là sampajaññabhājanīyaṃ (phần phân tích về tỉnh giác); trong phần phân tích về tỉnh giác đó (tasmiṃ sampajaññabhājanīyamhi). Bằng từ “gamanaṃ”, (ngài) nói (āha) rằng abhikkamanaṃ (sự đi tới) là abhikkantaṃ, theo cách tạo từ chỉ trạng thái (bhāvasādhanaṃ). Tương tự, paṭikkamanaṃ (sự đi lui) là paṭikkantaṃ, được nói là “nivattanaṃ” (sự quay về). Và ở đây (ettha), gamanaṃ (sự đi) là đi (gamanaṃ) sau khi đã quay lại (nivattetvā) và (đi) không quay lại (anivattetvā ca); nhưng (pana) nivattanaṃ (sự quay về) chỉ đơn thuần là sự quay về (nivattimattam eva). Và cả hai điều này (etaṃ dvayaṃ) chỉ là hành động kế tiếp nhau (aññamaññam upādānakiriyāmattaṃ). (Ngài) nói “gamane” v.v... để trả lời câu hỏi “Làm thế nào để có được (ý nghĩa này)?” (kathaṃ labbhati). Abhiharanto là đưa (upanento) thân (kāyaṃ) đi tới (gamanavasena). Paṭinivattento là quay lại (nivattento) một lần nữa (puna) từ đó (tato). Apanāmento là xoay chuyển (pariṇāmento) bằng cách di chuyển ra xa (apakkamanavasena). Āsanassa là của chỗ ngồi (āsanassa) như ghế đẩu v.v... (pīṭhakādi). Purimaaṅgābhimukho là hướng về (abhimukho) phần trước (purimāvayava) như đùi v.v... (aṭanikādi). Saṃsaranto là di chuyển (saṃsappanto). Pacchimaaṅgapadesaṃ là đến vùng (padesaṃ) của phần sau (pacchimāvayava) như đùi v.v... (aṭanikādi). Paccāsaṃsaranto là di chuyển trở lại (paṭiāsappanto). Bằng câu “eseva nayo”, (ngài) chỉ ra (dasseti) sự di chuyển tới trước (abhimukhaṃ saṃsappana) và di chuyển trở lại (paṭiāsappanāni) của người đang nằm (nipannassa eva). Thật vậy (hi), trong các tư thế đứng, ngồi, và nằm (ṭhānanisajjāsayanesu), sự đưa thân (kāyassa abhihāro) về phía trước (purato) mà trái với việc đi (gamanavidhuro), đó (so) là abhikkamo (bước tới). Sự đưa ra sau (pacchato apahāro) là paṭikkamo (bước lui). Đây là định nghĩa (lakkhaṇaṃ).

สมฺปชานนํ สมฺปชานํ, เตน อตฺตนา กตฺตพฺพกิจฺจสฺส กรณสีโล สมฺปชานการีติ อาห ‘‘สมฺปชญฺเญน สพฺพกิจฺจการี’’ติ. ‘‘สมฺปชญฺญเมว วา การี’’ติ อิมินา สมฺปชานสฺส กรณสีโล สมฺปชานการีติ ทสฺเสติ. ‘‘โส หี’’ติอาทิ ทุติยวิกปฺปสฺส สมตฺถนํ. ‘‘สมฺปชญฺญ’’นฺติ จ อิมินา สมฺปชาน-สทฺทสฺส สมฺปชญฺญปริยายตา วุตฺตา. ตถา หิ อาจริยานนฺทตฺเถเรน วุตฺตํ ‘‘สมนฺตโต, สมฺมา, สมํ วา ปชานนํ สมฺปชานํ, ตเทว สมฺปชญฺญ’’นฺติ (วิภ. มูลฏี. ๒.๕๒๓) อยํ อฏฺฐกถาโต อปโร นโย – ยถา อติกฺกนฺตาทีสุ อสมฺโมหํ อุปฺปาเทติ, ตถา สมฺปชานสฺส กาโร กรณํ สมฺปชานกาโร, โส เอตสฺส อตฺถีติ สมฺปชานการีติ.

Sự biết rõ (sampajānanaṃ) là sampajānaṃ. Người có thói quen (sīlo) làm (karaṇa) việc cần làm (kattabbakiccassa) của mình (attanā) với sự biết rõ đó (tena), là sampajānakārī. Do đó, ngài đã nói (āha): “sampajaññena sabbakiccakārī” (người làm mọi việc với tỉnh giác). Bằng câu “sampajaññam eva vā kārī”, (ngài) chỉ ra (dasseti) rằng: người có thói quen (sīlo) thực hành (karaṇa) sự biết rõ (sampajānassa) là sampajānakārī. Câu bắt đầu bằng “so hi” là để chứng minh (samatthanaṃ) cho phương án thứ hai (dutiyavikappassa). Và bằng từ “sampajaññaṃ”, sự đồng nghĩa (pariyāyatā) của từ sampajāna với sampajañña đã được nói đến (vuttā). Thật vậy (tathā hi), Trưởng lão Ācariya Ānanda đã nói (vuttaṃ): “Sự biết rõ (pajānanaṃ) một cách toàn diện (samantato), đúng đắn (sammā), hoặc đồng đều (samaṃ vā) là sampajānaṃ; chính điều đó (tad eva) là sampajaññaṃ”. Đây (ayaṃ) là một phương pháp khác (aparo nayo) với Chú giải (aṭṭhakathāto) – như sau: làm phát sinh (uppādeti) sự không mê mờ (asammohaṃ) trong các hành động như đi tới v.v... (atikkantādīsu); tương tự, sự thực hành (kāro karaṇaṃ) sự biết rõ (sampajānassa) là sampajānakāro; người này (etassa) có (atthi) sự thực hành đó (so), nên gọi là sampajānakārī.

ธมฺมโต วฑฺฒิสงฺขาเตน อตฺเถน สห วตฺตตีติ สาตฺถกํ, อภิกฺกนฺตาทิ, สาตฺถกสฺส สมฺปชานนํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ. สปฺปายสฺส อตฺตโน ปติรูปสฺส สมฺปชานนํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. อภิกฺกมาทีสุ ภิกฺขาจารโคจเร, อญฺญตฺถ จ ปวตฺเตสุ อวิชหิตกมฺมฏฺฐานสงฺขาเต โคจเร สมฺปชานนํ โคจรสมฺปชญฺญํ. สามญฺญนิทฺเทเสน, หิ เอกเสสนเยน วา โคจรสทฺโท ตทตฺถทฺวเยปิ ปวตฺตติ. อติกฺกมาทีสุ อสมฺมุยฺหนสงฺขาตํ อสมฺโมหเมว สมฺปชญฺญํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ. จิตฺตวเสเนวาติ จิตฺตสฺส วเสเนว, จิตฺตวสมนุคเตเนวาติ อตฺโถ. ปริคฺคเหตฺวาติ ตุลยิตฺวา ตีเรตฺวา, ปฏิสงฺขายาติ อตฺโถ. สงฺฆทสฺสเนเนว อุโปสถปวารณาทิอตฺถาย คมนํ สงฺคหิตํ. อาทิสทฺเทน กสิณปริกมฺมาทีนํ สงฺคโห. สงฺเขปโต วุตฺตํ ตทตฺถเมว วิวริตุํ ‘‘เจติยํ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อรหตฺตํ ปาปุณาตีติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโส เอส. สมถวิปสฺสนุปฺปาทนมฺปิ หิ ภิกฺขุโน วฑฺฒิเยว. ตตฺถาติ อสุภารมฺมเณ. เกจีติ อภยคิริวาสิโน. อามิสโตติ [Pg.83] จีวราทิอามิสปจฺจยโต. กสฺมาติ อาห ‘‘ตํ นิสฺสายา’’ติอาทิ.

Diễn ra cùng với lợi ích được gọi là sự tăng trưởng về phương diện pháp, nên gọi là có lợi ích (sātthakaṃ); việc bước tới, v.v... Sự tỉnh giác về điều có lợi ích là tỉnh giác về lợi ích (sātthakasampajaññaṃ). Sự tỉnh giác về điều thích hợp, tương xứng với bản thân là tỉnh giác về sự thích hợp (sappāyasampajaññaṃ). Trong các hành động bước tới, v.v., khi được thực hiện ở nơi hành xứ khất thực và ở nơi khác, sự tỉnh giác về cảnh giới được gọi là đề mục thiền không bị từ bỏ là tỉnh giác về hành xứ (gocarasampajaññaṃ). Quả vậy, do sự trình bày tổng quát hoặc do phương pháp lược bỏ một phần (ekasesanayena), từ hành xứ (gocarasaddo) cũng được dùng cho cả hai ý nghĩa ấy. Trong các hành động bước tới, v.v., chính sự không mê mờ, được gọi là không si mê, là tỉnh giác, (đó là) tỉnh giác không si mê (asammohasampajaññaṃ). ‘Chỉ do năng lực của tâm’ (cittavaseneva) có nghĩa là chỉ do năng lực của tâm, tức là chỉ thuận theo ý muốn của tâm. ‘Sau khi nắm giữ’ (pariggahetvā) có nghĩa là sau khi cân nhắc, sau khi thẩm xét, tức là sau khi quán xét. Việc đi lại vì mục đích lễ Bố-tát, Tự tứ, v.v., được bao gồm chỉ bằng (việc nêu lên) sự yết kiến chư Tăng. Bằng từ ‘v.v.’ (ādi), sự bao gồm các việc như chuẩn bị kasina, v.v., (được hiểu). Để giải thích chính ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt ấy, (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘hoặc bảo tháp’ (cetiyaṃ vā) đã được nói đến. ‘Vị ấy chứng đắc A-la-hán’ (Arahattaṃ pāpuṇāti) này là sự trình bày cao tột. Quả vậy, ngay cả sự phát sinh của thiền chỉ và thiền quán cũng chính là sự tăng trưởng đối với vị tỳ khưu. ‘Trong đó’ (tattha) có nghĩa là trong đối tượng bất tịnh. ‘Một số vị’ (keci) có nghĩa là các vị trú tại tu viện Abhayagiri. ‘Về phương diện vật thực’ (āmisato) có nghĩa là do các vật dụng thuộc vật thực như y, v.v. (Để trả lời câu hỏi) ‘Tại sao?’ (kasmā), ngài đã nói (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘do duyên vào điều đó’ (taṃ nissāya).

ตสฺมินฺติ สาตฺถกสมฺปชญฺญวเสน ปริคฺคหิตอตฺเถ. ยสฺมา ปน ธมฺมโต วฑฺฒิเยว อตฺโถ นาม, ตสฺมา ยํ ‘‘สาตฺถก’’นฺติ อธิปฺเปตํ คมนํ, ตํ สพฺพมฺปิ สปฺปายเมวาติ สิยา อวิเสเสน กสฺสจิ อาสงฺกาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘เจติยทสฺสนํ ตาวา’’ติอาทิ อารทฺธํ. มหาปูชายาติ มหติยา ปูชาย, พหูนํ ปูชาทิวเสติ วุตฺตํ โหติ. จิตฺตกมฺมรูปกานี วิยาติ จิตฺตกมฺมกตปฏิมาโย วิย, ยนฺตปโยเคน วา นานปฺปการวิจิตฺตกิริยา ปฏิมาโย วิย. ตตฺราติ ตาสุ ปริสาสุ. อสฺสาติ ภิกฺขุโน. อสมเปกฺขนํ นาม เคหสฺสิตอญฺญาณุเปกฺขาวเสน อารมฺมณสฺส อโยนิโส คหณํ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา พาลสฺส มูฬฺหสฺส ปุถุชฺชนสฺสา’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๓๐๘) มาตุคามสมฺผสฺสวเสน กายสํสคฺคาปตฺติ. หตฺถิอาทิสมฺมทฺเทน ชีวิตนฺตราโย. วิสภาครูปทสฺสนาทินา พฺรหฺมจริยนฺตราโย. ‘‘ทสทฺวาทสโยชนนฺตเร ปริสา สนฺนิปตนฺตี’’ติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรเนว. มหาปริสปริวารานนฺติ กทาจิ ธมฺมสฺสวนาทิอตฺถาย อิตฺถิปุริสสมฺมิสฺสปริวาเร สนฺธาย วุตฺตํ.

‘Trong đó’ (tasmiṃ) có nghĩa là trong lợi ích đã được nắm giữ bằng năng lực của tỉnh giác về lợi ích. Tuy nhiên, vì lợi ích về phương diện pháp chính là sự tăng trưởng, do đó, bất cứ sự đi lại nào được xem là ‘có lợi ích’ thì tất cả sự đi lại ấy cũng đều là thích hợp, (do đó) có thể có sự nghi ngờ nơi một người nào đó một cách không phân biệt. Để loại trừ sự nghi ngờ ấy, (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘trước hết, việc chiêm bái bảo tháp’ (cetiyadassanaṃ tāva) đã được bắt đầu. ‘Trong đại lễ cúng dường’ (mahāpūjāya) có nghĩa là trong lễ cúng dường trọng đại, tức là được nói là trong ngày cúng dường, v.v., của nhiều người. ‘Giống như những hình tượng được vẽ’ (cittakammarūpakāni viya) có nghĩa là giống như những hình tượng được tạo ra bởi nghệ thuật hội họa, hoặc giống như những hình tượng (máy) có những hành động đa dạng và kỳ diệu do việc sử dụng máy móc. ‘Ở đó’ (tatra) có nghĩa là trong những hội chúng ấy. ‘Của vị ấy’ (assa) có nghĩa là của vị tỳ khưu. Sự không quán xét (asamapekkhanaṃ) là sự nắm bắt đối tượng một cách không như lý do năng lực của sự xả ly thiếu trí tuệ liên quan đến đời sống tại gia. Điều mà liên quan đến nó đã được nói rằng: ‘Sau khi thấy sắc bằng mắt, sự xả khởi lên nơi kẻ ngu, người si, kẻ phàm phu,’ v.v. Do năng lực của sự xúc chạm với người nữ, có tội thân giao. Do sự chen lấn của voi, v.v., có sự nguy hiểm đến tính mạng. Do việc nhìn thấy sắc không tương hợp, v.v., có sự nguy hiểm đến phạm hạnh. Chỉ theo cách đã được nói đến qua (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘hội chúng tụ tập trong khoảng mười, mười hai do-tuần’ (Dasadvādasayojanantare parisā sannipatanti). ‘Của những người có hội chúng lớn làm tùy tùng’ (mahāparisaparivārānaṃ) đôi khi được nói đến để ám chỉ đoàn tùy tùng gồm cả nam và nữ vì mục đích nghe pháp, v.v.

ตทตฺถทีปนตฺถนฺติ อสุภทสฺสนสฺส สาตฺถกภาวสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส ทีปนตฺถํ. ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย ปฏิวจนทานวเสน ภิกฺขูนํ อนุวตฺตนกถา อาจิณฺณา, ตสฺมา ปฏิวจนสฺส อทานวเสน อนนุวตฺตนกถา ตสฺส ทุติยา นาม โหตีติ อาห ‘‘ทฺเว กถา นาม น กถิตปุพฺพา’’ติ. ทฺเว กถาติ หิ วจนกรณากรณกถา. ตตฺถ วจนกรณกถาเยว กถิตปุพฺพา, ทุติยา น กถิตปุพฺพา. ตสฺมา สุพฺพจตฺตา ปฏิวจนมทาสีติ อตฺโถ.

‘Vì mục đích làm sáng tỏ ý nghĩa ấy’ (tadatthadīpanatthaṃ) có nghĩa là vì mục đích làm sáng tỏ lợi ích của việc thấy tướng bất tịnh, được gọi là trạng thái có lợi ích. Kể từ ngày xuất gia, lời nói thuận theo các vị tỳ khưu bằng cách đáp lời đã trở thành thói quen, do đó, lời nói không thuận theo bằng cách không đáp lời trở thành lời nói thứ hai của vị ấy, (vì vậy) ngài nói ‘hai lời nói chưa từng được nói trước đây’ (dve kathā nāma na kathitapubbā). Quả vậy, ‘hai lời nói’ (dve kathā) là lời nói vâng lời và lời nói không vâng lời. Trong đó, chỉ có lời nói vâng lời là đã từng được nói trước đây, lời nói thứ hai thì chưa từng được nói trước đây. Do đó, ý nghĩa là: vì là người dễ bảo, vị sa-di đã đáp lời.

เอวนฺติ อิมินา. ‘‘สเจ ปน เจติยสฺส มหาปูชายา’’ติอาทิกํ สพฺพมฺปิ วุตฺตปฺปการํ ปจฺจามสติ, น ‘‘ปุริสสฺส มาตุคามาสุภ’’นฺติอาทิกเมว. ปริคฺคหิตํ สาตฺถกํ, สปฺปายญฺจ เยน โส ปริคฺคหิตสาตฺถกสปฺปาโย, ตสฺส, เตน ยถานุปุพฺพิกํ สมฺปชญฺญปริคฺคหณํ ทสฺเสติ. วุจฺจมานโยคกมฺมสฺส ปวตฺติฏฺฐานตาย ภาวนาย อารมฺมณํ กมฺมฏฺฐานํ, ตเทว ภาวนาย [Pg.84] วิสยภาวโต โคจรนฺติ อาห ‘‘กมฺมฏฺฐานสงฺขาตํ โคจร’’นฺติ. อุคฺคเหตฺวาติ ยถา อุคฺคหนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, เอวํ อุคฺคหโกสลฺลสฺส สมฺปาทนวเสน อุคฺคหณํ กตฺวา. ภิกฺขาจารโคจเรติ ภิกฺขาจารสงฺขาเต โคจเร, อเนน กมฺมฏฺฐาเน, ภิกฺขาจาเร จ โคจรสทฺโทติ ทสฺเสติ.

Bằng từ ‘như vậy’ (evaṃ) này. (Vị ấy) quán xét tất cả các cách đã được nói đến, bắt đầu bằng ‘nhưng nếu trong đại lễ cúng dường bảo tháp’ (Sace pana cetiyassa mahāpūjāya), chứ không chỉ (quán xét) đoạn bắt đầu bằng ‘sự bất tịnh của người nữ đối với người nam’ (purisassa mātugāmāsubhaṃ). Vị nào đã nắm giữ điều có lợi ích và thích hợp, vị ấy là người đã nắm giữ điều có lợi ích và thích hợp (pariggahitasātthakasappāyo); đối với vị ấy, bằng từ đó, (chú giải) chỉ ra sự nắm giữ của tỉnh giác theo thứ tự. Đối tượng của sự tu tập là đề mục thiền (kammaṭṭhāna) vì nó là nơi diễn ra của hành nghiệp đang được nói đến; chính điều đó là hành xứ (gocara) vì nó là cảnh giới của sự tu tập, (do đó) ngài nói ‘hành xứ được gọi là đề mục thiền’ (kammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocaraṃ). ‘Sau khi học thuộc’ (uggahetvā) có nghĩa là sau khi đã học thuộc bằng cách thành tựu sự khéo léo trong việc học thuộc, sao cho tướng học thuộc (uggahanimitta) khởi lên. ‘Trong hành xứ khất thực’ (bhikkhācāragocare) có nghĩa là trong hành xứ được gọi là nơi khất thực; bằng từ này, (chú giải) chỉ ra rằng từ ‘hành xứ’ (gocara) được dùng cho cả đề mục thiền và nơi khất thực.

อิธาติ สาสเน. หรตีติ กมฺมฏฺฐานํ ปวตฺตนวเสน เนติ, ยาว ปิณฺฑปาตปฏิกฺกมา อนุยุญฺชตีติ อตฺโถ. น ปจฺจาหรตีติ อาหารูปโยคโต ยาว ทิวาฐานุปสงฺกมนา กมฺมฏฺฐานํ น ปฏิเนติ. ตตฺถาติ เตสุ จตูสุ ภิกฺขูสุ. อาวรณีเยหีติ นีวรเณหิ. ปเควาติ ปาโตเยว. สรีรปริกมฺมนฺติ มุขโธวนาทิสรีรปฏิชคฺคนํ. ทฺเว ตโย ปลฺลงฺเกติ ทฺเว ตโย นิสชฺชาวาเร. อูรุพทฺธาสนญฺเหตฺถ ปลฺลงฺโก. อุสุมนฺติ ทฺเว ตีณิ อุณฺหาปนานิ สนฺธาย วุตฺตํ. กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชิตฺวาติ ตทเห มูลภูตํ กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชิตฺวา. กมฺมฏฺฐานสีเสเนวาติ กมฺมฏฺฐานมุเขเนว, กมฺมฏฺฐานมวิชหนฺโต เอวาติ วุตฺตํ โหติ, เตน ‘‘ปโตปิ อเจตโน’’ติอาทินา (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๑๔; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๐๙; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๑๖๘; วิภ. อฏฺฐ. ๕๒๓) วกฺขมานํ กมฺมฏฺฐานํ, ยถาปริหริยมานํ วา อวิชหิตฺวาติ ทสฺเสติ.

‘Ở đây’ (idha) có nghĩa là trong giáo pháp này. ‘Mang đi’ (harati) có nghĩa là mang theo đề mục thiền bằng cách làm cho nó diễn tiến, tức là thực hành cho đến khi trở về từ cuộc khất thực. ‘Không mang về’ (na paccāharati) có nghĩa là từ lúc thọ dụng vật thực cho đến khi đi đến nơi nghỉ ban ngày, vị ấy không mang đề mục thiền trở lại. ‘Trong đó’ (tattha) có nghĩa là trong bốn vị tỳ khưu ấy. ‘Bởi những pháp che lấp’ (āvaraṇīyehi) có nghĩa là bởi các triền cái. ‘Từ sáng sớm’ (pageva) có nghĩa là ngay từ buổi sáng. ‘Sự chăm sóc thân thể’ (sarīraparikammaṃ) có nghĩa là sự chăm sóc thân thể như rửa mặt, v.v. ‘Hai ba thế ngồi kiết-già’ (dve tayo pallaṅke) có nghĩa là trong hai ba lần ngồi. Ở đây, thế ngồi bắt chéo đùi là kiết-già (pallaṅko). ‘Hơi ấm’ (usumaṃ) được nói đến để ám chỉ hai ba lần làm cho nóng lên. ‘Sau khi thực hành đề mục thiền’ (kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitvā) có nghĩa là sau khi thực hành đề mục thiền căn bản vào ngày hôm đó. ‘Chỉ với đề mục thiền làm đầu’ (kammaṭṭhānasīseneva) có nghĩa là chỉ với đề mục thiền làm chính, tức là được nói là không từ bỏ đề mục thiền; bằng từ đó, (chú giải) chỉ ra rằng (vị ấy) không từ bỏ đề mục thiền sẽ được nói đến, bắt đầu bằng ‘ngay cả bình bát cũng vô tri’ (patopi acetano), hoặc (không từ bỏ) đề mục thiền đang được duy trì.

คนฺตฺวาติ ปาปุณิตฺวา. พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐานํ เจ, ตเทว นิปจฺจการสาธนํ. อญฺญญฺเจ, อนิปจฺจการกรณมิว โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สเจ’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตพฺพิสเยน ตํ ฐเปตฺวา. ‘‘มหนฺตํ เจติยํ เจ’’ติอาทินา กมฺมฏฺฐานิกสฺส มูลกมฺมฏฺฐานมนสิการสฺส ปปญฺจาภาวทสฺสนํ. อญฺเญน ปน ตถาปิ อญฺญถาปิ วนฺทิตพฺพเมว. ตเถวาติ ติกฺขตฺตุเมว. ปริโภคเจติยโต สารีริกเจติยํ ครุตรนฺติ กตฺวา ‘‘เจติยํ วนฺทิตฺวา’’ติ ปุพฺพกาลกิริยาวเสน วุตฺตํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เจติยํ พาธยมานา โพธิสาขา หริตพฺพา’’ติ, (ม. นิ. อฏฺฐ. ๔.๑๒๘; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๗๕; วิภ. อฏฺฐ. ๘๐๙) อยํ อาจริยสฺส มติ, ‘‘โพธิยงฺคณํ ปตฺเตนาปี’’ติ ปน วจนโต ยทิ เจติยงฺคณโต คเต ภิกฺขาจารมคฺเค โพธิยงฺคณํ ภเวยฺย, สาปิ วนฺทิตพฺพาติ มคฺคานุกฺกเมเนว ‘‘เจติยํ วนฺทิตฺวา’’ติ ปุพฺพกาลกิริยาวจนํ, น ตุ ครุกาตพฺพตานุกฺกเมน. เอวญฺหิ สติ โพธิยงฺคณํ ปฐมํ ปตฺเตนาปิ โพธึ วนฺทิตฺวา เจติยํ วนฺทิตพฺพํ, เอกเมว ปตฺเตนาปิ ตเทว วนฺทิตพฺพํ, ตทุภยมฺปิ [Pg.85] อปฺปตฺเตน น วนฺทิตพฺพนฺติ อยมตฺโถ สุวิญฺญาโต โหติ. ภิกฺขาจารคตมคฺเคน หิ ปตฺตฏฺฐาเน กตฺตพฺพอนฺตราวตฺตทสฺสนเมตํ, น ปน ธุววตฺตทสฺสนํ. ปุพฺเพ เหส กตวตฺโตเยว. เตนาห ‘‘ปเคว เจติยงฺคณโพธิยงฺคณวตฺตํ กตฺวา’’ติอาทิ. พุทฺธคุณานุสฺสรณวเสเนว โพธิอาทิปริโภคเจติเยปิ นิปจฺจกรณํ อุปปนฺนนฺติ ทสฺเสติ ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต สมฺมุขา วิย นิปจฺจการํ ทสฺเสตฺวา’’ติ อิมินา. ปฏิสามิตฏฺฐานนฺติ โสปานมูลภาวสามญฺเญน วุตฺตํ, พุทฺธารมฺมณปีติวิสยภูตเจติยงฺคณโพธิยงฺคณโต พาหิรฏฺฐานํ ปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ.

Gantvāti có nghĩa là pāpuṇitvā (đã đi đến). Nếu là đề mục niệm Phật, chính đề mục ấy là sự thực hành với lòng tôn kính. Nếu là đề mục khác, thì giống như việc thực hành không có lòng tôn kính. Để chỉ rõ ý nghĩa này, ngài (Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng «sace». Gác lại điều ấy vì không phải là đối tượng của nó. Bằng câu bắt đầu bằng «mahantaṃ cetiyaṃ ce», đây là sự chỉ ra việc không có sự trễ lụt trong việc tác ý đề mục chính của vị hành giả. Còn đối với vị khác, dù thế nào hay cách khác, cũng vẫn nên đảnh lễ. Tathevā nghĩa là chỉ ba lần. Vì cho rằng xá-lợi bảo tháp thì đáng kính hơn vật dụng bảo tháp, nên câu «cetiyaṃ vanditvā» được nói theo nghĩa là hành động trước. Như ngài đã nói trong Chú giải: «Nhánh cây bồ-đề làm tổn hại đến bảo tháp thì nên chặt bỏ đi», đây là quan điểm của vị Thầy, tuy nhiên, theo như câu «bodhiyaṅgaṇaṃ pattenāpī», nếu trên con đường đi khất thực sau khi rời khỏi sân bảo tháp có sân bồ-đề, thì cũng nên đảnh lễ cây bồ-đề ấy. Do đó, câu «cetiyaṃ vanditvā» là lời nói về hành động trước chỉ theo thứ tự trên đường đi, chứ không phải theo thứ tự về sự đáng kính. Bởi vì nếu như vậy, vị tỳ-khưu đến sân bồ-đề trước cũng nên đảnh lễ cây bồ-đề rồi mới đảnh lễ bảo tháp; nếu chỉ đến một nơi thì nên đảnh lễ chính nơi đó; nếu không đến cả hai nơi thì không nên đảnh lễ. Ý nghĩa này rất dễ hiểu. Bởi vì đây là sự chỉ ra phận sự phải làm giữa đường tại nơi đã đến trên con đường đi khất thực, chứ không phải là sự chỉ ra phận sự thường xuyên. Vị này vốn đã làm phận sự từ trước rồi. Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng «pageva cetiyaṅgaṇaṃ bodhiyaṅgaṇaṃ vattaṃ katvā». Ngài chỉ ra rằng, chính nhờ vào việc tùy niệm công đức của đức Phật mà việc thể hiện lòng tôn kính đối với các vật dụng bảo tháp như cây bồ-đề v.v... là hợp lý, qua câu «buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccakāraṃ dassetvā». Paṭisāmitaṭṭhānaṃ được nói theo nghĩa chung là chân cầu thang; có nghĩa là, đã đi đến nơi bên ngoài sân bảo tháp và sân bồ-đề, vốn là đối tượng của hỷ lấy đức Phật làm cảnh.

คามสมีเปติ คามูปจาเร. ตาว ปญฺหํ วา ปุจฺฉนฺติ, ธมฺมํ วา โสตุกามา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ชนสงฺคหตฺถนฺติ ‘‘มยิ อกเถนฺเต เอเตสํ โก กเถสฺสตี’’ติ ธมฺมานุคฺคเหน มหาชนสฺส สงฺคหณตฺถํ. อฏฺฐกถาจริยานํ วจนํ สมตฺเถตุํ ‘‘ธมฺมกถา หิ กมฺมฏฺฐานวินิมุตฺตา นาม นตฺถี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ‘‘ธมฺมกถา นาม กาตพฺพาเยวา’’ติ อฏฺฐกถาจริยา วทนฺติ, ยสฺมา วา ธมฺมกถา กมฺมฏฺฐานวินิมุตฺตา นาม นตฺถิ, ตสฺมา ธมฺมกถํ กเถตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อาจริยานนฺทตฺเถเรน (วิภ. มูลฏี. ๕๒๓) ปน ‘‘ตสฺมา’’ติ เอตสฺส ‘‘กเถตพฺพาเยวาติ วทนฺตี’’ติ เอเตน สมฺพนฺโธ วุตฺโต. กมฺมฏฺฐานสีเสเนวาติ อตฺตนา ปริหริยมานํ กมฺมฏฺฐานํ อวิชหนวเสน, ตทนุคุณํเยว ธมฺมกถํ กเถตฺวาติ อตฺโถ, ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. อนุโมทนํ กตฺวาติ เอตฺถาปิ ‘‘กมฺมฏฺฐานสีเสเนวา’’ติ อธิกาโร. ตตฺถาติ คามโต นิกฺขมนฏฺฐาเนเยว.

Gāmasamīpe có nghĩa là gāmūpacāre (ở vùng phụ cận làng). Nên liên kết như sau: Trước hết, họ hỏi vấn đề, hoặc họ muốn nghe Pháp. Janasaṅgahatthaṃ có nghĩa là để nhiếp phục quần chúng bằng sự hỗ trợ của Pháp, với suy nghĩ rằng: «Nếu ta không thuyết, ai sẽ thuyết cho những người này?». Để hoàn thành lời của các vị Chú giải sư, câu «dhammakathā hi kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthī» đã được nói. Tasmā: Nên liên kết như sau: vì các vị Chú giải sư nói rằng «việc thuyết pháp quả là điều nên làm», hoặc vì việc thuyết pháp không thể tách rời khỏi đề mục thiền, do đó, sau khi thuyết pháp... Còn Trưởng lão Ānanda thì nói rằng từ «tasmā» này có liên quan đến câu «kathetabbāyevāti vadantī». Kammaṭṭhānasīseneva có nghĩa là: thuyết bài pháp phù hợp với đề mục thiền mà mình đang hành trì, theo cách không từ bỏ đề mục ấy. Ở câu thứ hai cũng nên hiểu theo cách tương tự. Ở đây, trong câu «anumodanaṃ katvā», từ «kammaṭṭhānasīseneva» cũng được áp dụng. Tattha nghĩa là ngay tại nơi ra khỏi làng.

‘‘โปราณกภิกฺขู’’ติอาทินา โปราณกาจิณฺณทสฺสเนน ยถาวุตฺตมตฺถํ ทฬฺหํ กโรติ. สมฺปตฺตปริจฺเฉเทเนวาติ ‘‘ปริจิโต อปริจิโต’’ติอาทิวิภาคํ อกตฺวา สมฺปตฺตโกฏิยา เอว, สมาคมมตฺเตเนวาติ อตฺโถ. อานุภาเวนาติ อนุคฺคหพเลน. ภเยติ ปรจกฺกาทิภเย. ฉาตเกติ ทุพฺภิกฺเข.

Bằng câu bắt đầu bằng «porāṇakabhikkhū», ngài làm vững chắc ý nghĩa đã nói bằng cách chỉ ra thông lệ của các vị tỳ-khưu thời xưa. Sampattaparicchedeneva có nghĩa là: không phân biệt «quen thuộc» hay «không quen thuộc», mà chỉ đơn thuần bằng sự gặp gỡ, chỉ bằng sự đến nơi. Ānubhāvena có nghĩa là anuggahabalena (do sức mạnh của sự hỗ trợ). Bhaye có nghĩa là trong lúc có hiểm họa từ giặc ngoại xâm v.v... Chātake có nghĩa là dubbhikkhe (trong lúc đói kém).

‘‘ปจฺฉิมยาเมปิ นิสชฺชาจงฺกเมหิ วีตินาเมตฺวา’’ติอาทินา วุตฺตปฺปการํ. กโรนฺตสฺสาติ กรมานสฺเสว, อนาทเร เจตํ สามิวจนํ. กมฺมชเตโชติ คหณึ สนฺธายาห. ปชฺชลตีติ อุณฺหภาวํ ชเนติ. ตโตเยว อุปาทินฺนกํ คณฺหาติ, เสทา มุจฺจนฺติ. กมฺมฏฺฐานํ วีถึ นาโรหติ [Pg.86] ขุทาปริสฺสเมน กิลนฺตกายสฺส สมาธานาภาวโต. อนุปาทินฺนํ โอทนาทิวตฺถุ. อุปาทินฺนํ อุทรปฏลํ. อนฺโตกุจฺฉิยญฺหิ โอทนาทิวตฺถุสฺมึ อสติ กมฺมชเตโช อุฏฺฐหิตฺวา อุทรปฏลํ คณฺหาติ, ‘‘ฉาโตสฺมิ, อาหารํ เม เทถา’’ติ วทาเปติ, ภุตฺตกาเล อุทรปฏลํ มุญฺจิตฺวา วตฺถุํ คณฺหาติ, อถ สตฺโต เอกคฺโค โหติ, ยโต ‘‘ฉายารกฺขโส วิย กมฺมชเตโช’’ติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺโต. โส ปเควาติ เอตฺถ ‘‘ตสฺมา’’ติ เสโส. โครูปานนฺติ คุนฺนํ, โคสมูหานํ วา, วชโต โคจรตฺถาย นิกฺขมนเวลายเมวาติ อตฺโถ. วุตฺตวิปรีตนเยน อุปาทินฺนกํ มุญฺจิตฺวา อนุปาทินฺนกํ คณฺหาติ. อนฺตราภตฺเตติ ภตฺตสฺส อนฺตเร, ยาว ภตฺตํ น ภุญฺชติ, ตาวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘กมฺมฏฺฐานสีเสน อาหารญฺจ ปริภุญฺชิตฺวา’’ติ. อวเสสฏฺฐาเนติ ยาคุยา อคฺคหิตฏฺฐาเน. ตโตติ ภุญฺชนโต. โปงฺขานุโปงฺขนฺติ กมฺมฏฺฐานานุปฏฺฐานสฺส อนวจฺเฉททสฺสนเมตํ, อุตฺตรุตฺตรินฺติ อตฺโถ, ยถา โปงฺขานุโปงฺขํ ปวตฺตาย สรปฏิปาฏิยา อนวจฺเฉโท, เอวเมตสฺสาปิ กมฺมฏฺฐานุปฏฺฐานสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘เอทิสา จา’’ติอาทินา ตถา กมฺมฏฺฐานมนสิการสฺสาปิ สาตฺถกภาวํ ทสฺเสติ. อาสนนฺติ นิสชฺชาสนํ.

Bằng câu bắt đầu bằng «pacchimayāmepi nisajjācaṅkamehi vītināmetvā», (ngài chỉ ra) cách thức đã được nói. Karontassa có nghĩa là karamānasseva (của người đang làm); đây là sở hữu cách trong ý nghĩa bất kính. Kammajatejo: ngài nói nhắm đến hỏa tiêu hóa. Pajjalati có nghĩa là làm phát sinh trạng thái nóng. Chính vì thế, nó nắm lấy sắc do nghiệp sanh, và mồ hôi tuôn ra. Đề mục thiền không đi vào lộ trình tâm vì thân thể mệt mỏi do đói khát và kiệt sức, do không có sự định tĩnh. Vật thực như cơm v.v... là sắc vô chấp thủ. Màng bụng là sắc do nghiệp sanh. Bởi vì khi không có vật thực như cơm v.v... ở trong bụng, hỏa do nghiệp sanh khởi lên và nắm lấy màng bụng, làm cho người ấy nói: «Tôi đói, hãy cho tôi thức ăn». Vào lúc ăn, nó buông màng bụng ra và nắm lấy vật thực, khi ấy chúng sanh trở nên nhất tâm. Vì thế, trong các Chú giải có nói: «Hỏa do nghiệp sanh giống như quỷ dạ-xoa bóng tối». Ở đây, trong câu «so pageva», phần còn thiếu là «tasmā». Gorūpānaṃ có nghĩa là của những con bò, hoặc của đàn bò, vào chính lúc chúng ra khỏi chuồng để đi ăn. Theo cách ngược lại với điều đã nói, nó buông sắc do nghiệp sanh ra và nắm lấy sắc vô chấp thủ. Antarābhatte có nghĩa là trong khoảng giữa bữa ăn, tức là trong khoảng thời gian chưa ăn. Do đó, ngài nói «kammaṭṭhānasīsena āhārañca paribhuñjitvā». Avasesaṭṭhāne có nghĩa là ở nơi không nhận cháo. Tato có nghĩa là từ lúc ăn. Poṅkhānupoṅkhaṃ là sự chỉ ra tính liên tục của sự hiện khởi đề mục thiền, có nghĩa là hết lớp này đến lớp khác. Có nghĩa là: giống như sự liên tục của một loạt mũi tên được bắn ra liên tiếp, sự hiện khởi của đề mục thiền này cũng liên tục như vậy. Bằng câu bắt đầu bằng «edisā cā», ngài chỉ ra tính hữu ích của việc tác ý đề mục thiền như vậy. Āsanaṃ có nghĩa là nisajjāsanaṃ (chỗ ngồi).

นิกฺขิตฺตธุโรติ ภาวนานุโยเค อนุกฺขิตฺตธุโร อนารทฺธวีริโย. วตฺตปฏิปตฺติยา อปริปูรเณน สพฺพวตฺตานิ ภินฺทิตฺวา. ปญฺจวิธเจโตขีลวินิพนฺธจิตฺโตติ ปญฺจวิเธน เจโตขีเลน, วินิพนฺเธน จ สมฺปยุตฺตจิตฺโต. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิมาคเม เจโตขีลสุตฺเต –

Nikkhittadhuroti (người đã đặt gánh nặng xuống) có nghĩa là người đã từ bỏ gánh nặng, không khởi sự tinh tấn trong việc chuyên tâm tu tập. Do không thực hành đầy đủ phận sự và thực hành nên đã phá vỡ tất cả các phận sự. Pañcavidhacetokhīlavinibandhacittoti (người có tâm bị trói buộc bởi năm loại tâm hoang vu và trói buộc) là người có tâm tương ưng với năm loại tâm hoang vu và sự trói buộc. Thật vậy, điều này đã được nói trong kinh Cetokhīla thuộc Trung Bộ Kinh:

‘‘กตมสฺส ปญฺจ เจโตขีลา อปฺปหีนา โหนฺติ? อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ สตฺถริ กงฺขติ, ธมฺเม กงฺขติ, สงฺเฆ กงฺขติ, สิกฺขาย กงฺขติ, สพฺรหฺมจารีสุ กุปิโต โหตี’’ติ, (ม. นิ. ๑.๑๘๕)

“Đối với vị nào, năm loại tâm hoang vu chưa được đoạn trừ? Này các tỳ khưu, ở đây, vị tỳ khưu hoài nghi bậc Đạo Sư, hoài nghi Pháp, hoài nghi Tăng, hoài nghi học giới, tức giận đối với các vị đồng phạm hạnh.”

‘‘กตมสฺส ปญฺจ เจตโส วินิพนฺธา อสมุจฺฉินฺนา โหนฺติ? อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ กาเม อวีตราโค โหติ, กาเย อวีตราโค โหติ, รูเป อวีตราโค โหติ, ยาวทตฺถํ อุทราวเทหกํ ภุญฺชิตฺวา เสยฺยสุขํ ปสฺสสุขํ มิทฺธสุขํ อนุยุตฺโต วิหรติ, อญฺญตรํ เทวนิกายํ ปณิธาย พฺรหฺมจริยํ จรตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๘๖). จ –

“Đối với vị nào, năm sự trói buộc của tâm chưa được cắt đứt? Này các tỳ khưu, ở đây, vị tỳ khưu không ly tham trong các dục, không ly tham trong thân, không ly tham trong sắc, sau khi ăn no cho đến thỏa thích, sống chuyên tâm vào lạc thú nằm, lạc thú ngả nghiêng, lạc thú ngủ nghỉ, thực hành phạm hạnh với mong cầu được sanh vào một cõi trời nào đó.” Và –

วิตฺถาโร[Pg.87]. อาจริเยน (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๑๕) ปน ปญฺจวิธเจโตวินิพนฺธจิตฺตภาโวเยว ปเทกเทสมุลฺลิงฺเคตฺวา ทสฺสิโต. จิตฺตสฺส กจวรขาณุกภาโว หิ เจโตขีโล, จิตฺตํ พนฺธิตฺวา มุฏฺฐิยํ วิย กตฺวา คณฺหนภาโว เจตโส วินิพนฺโธ. ปฐโม เจตฺถ วิจิกิจฺฉาโทสวเสน, ทุติโย โลภวเสนาติ อยเมเตสํ วิเสโส. จริตฺวาติ วิจริตฺวา. กมฺมฏฺฐานวิรหวเสน ตุจฺโฉ.

(Nên biết) một cách rộng rãi. Nhưng vị A-xà-lê (Dī. Ni. Ṭī. 1.215) đã chỉ ra bằng cách bỏ qua một phần của cụm từ, chỉ giữ lại trạng thái tâm bị trói buộc bởi năm loại trói buộc của tâm. Thật vậy, trạng thái của tâm như rác rưởi và gốc cây là tâm hoang vu (cetokhīlo), trạng thái nắm giữ tâm bằng cách trói buộc và làm cho nó như một nắm tay là sự trói buộc của tâm (cetaso vinibandho). Ở đây, điều thứ nhất được nói theo cách của hoài nghi và sân hận, điều thứ hai theo cách của tham lam. Đây là sự khác biệt giữa chúng. Caritvāti (sau khi đi) có nghĩa là sau khi đi lang thang. Trống rỗng theo cách không có đề mục thiền định.

ภาวนาสหิตเมว ภิกฺขาย คตํ, ปจฺจาคตญฺจ ยสฺสาติ คตปจฺจาคติกํ, ตเทว วตฺตํ, ตสฺส วเสน. อตฺตกามาติ อตฺตโน หิตสุขมิจฺฉนฺตา, ธมฺมจฺฉนฺทวนฺโตติ อตฺโถ. ธมฺโม หิ หิตํ, สุขญฺจ ตนฺนิมิตฺตกนฺติ. อถ วา วิญฺญูนํ อตฺตโต นิพฺพิเสสตฺตา, อตฺตภาวปริยาปนฺนตฺตา จ ธมฺโม อตฺตา นาม, ตํ กาเมนฺติ อิจฺฉนฺตีติ อตฺตกามา. อธุนา ปน อตฺถกามาติ หิตวาจเกน อตฺถสทฺเทน ปาโฐ ทิสฺสติ, ธมฺมสญฺญุตฺตํ หิตมิจฺฉนฺตา, หิตภูตํ วา ธมฺมมิจฺฉนฺตาติ ตสฺสตฺโถ. อิณฏฺฏาติ อิเณน ปีฬิตา. ตถา เสสปททฺวเยปิ. เอตฺถาติ สาสเน.

Phận sự đi và về (gatapaccāgatikaṃ) là phận sự mà trong đó việc đi khất thực và trở về luôn đi cùng với sự tu tập; theo cách của phận sự ấy. Attakāmāti (những người mong cầu cho bản thân) có nghĩa là những người mong muốn lợi ích và hạnh phúc cho bản thân, tức là những người có ước muốn đối với Pháp. Thật vậy, Pháp là lợi ích, và hạnh phúc là do Pháp làm nhân duyên. Hoặc là, đối với những người có trí, vì không có sự khác biệt với tự ngã và vì được bao gồm trong khái niệm tự ngã, Pháp được gọi là tự ngã (attā), họ mong muốn (kāmenti), tức là ước muốn (icchanti) điều đó, do đó họ được gọi là attakāmā. Nhưng hiện nay, có một bài đọc là atthakāmā với từ attha có nghĩa là lợi ích, ý nghĩa của nó là những người mong muốn lợi ích liên quan đến Pháp, hoặc những người mong muốn Pháp, vốn là lợi ích. Iṇaṭṭāti (bị nợ nần) là bị nợ nần áp bức. Tương tự như vậy đối với hai cụm từ còn lại. Etthāti (ở đây) là trong giáo pháp.

อุสภํ นาม วีสติ ยฏฺฐิโย, คาวุตํ นาม อสีติ อุสภา. ตาย สญฺญายาติ ตาทิสาย ปาสาณสญฺญาย, กมฺมฏฺฐานมนสิกาเรน ‘‘เอตฺตกํ ฐานมาคตา’’ติ ชานนฺตา คจฺฉนฺตีติ อธิปฺปาโย. นนฺติ กิเลสํ. กมฺมฏฺฐานวิปฺปยุตฺตจิตฺเตน ปาทุทฺธารณมกตฺถุกามโต ติฏฺฐติ, ปจฺฉาคโต ปน ฐิติมนติกฺกมิตุกามโต. โสติ อุปฺปนฺนกิเลโส ภิกฺขุ. อยนฺติ ปจฺฉาคโต. เอตนฺติ ปรสฺส ชานนํ. ตตฺเถวาติ ปติฏฺฐิตฏฺฐาเนเยว. โสเยว นโยติ ‘‘อยํ ภิกฺขู’’ติอาทิกา โย ปติฏฺฐาเน วุตฺโต, โส เอว นิสชฺชายปิ นโย. ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตานํ ฉินฺนภตฺตภาวภเยนาปิ โยนิโสมนสิการํ ปริพฺรูเหตีติ อิทมฺปิ ปรสฺส ชานเนเนว สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุริมปาเทเยวาติ ปฐมํ กมฺมฏฺฐานวิปฺปยุตฺตจิตฺเตน อุทฺธริตปาทวฬญฺเชเยว. เอตีติ คจฺฉติ. ‘‘อาลินฺทกวาสี มหาผุสฺสเทวตฺเถโร วิยา’’ติอาทินา อฏฺฐาเนเยเวตํ กถิตํ. ‘‘กฺวายํ เอวํ ปฏิปนฺนปุพฺโพ’’ติ อาสงฺกํ นิวตฺเตติ.

Một usabha là hai mươi yaṭṭhi, một gāvuta là tám mươi usabha. Tāya saññāyāti (với sự ghi nhận đó) có nghĩa là với sự ghi nhận về tảng đá như vậy, với sự tác ý đến đề mục thiền định, họ đi trong khi biết rằng “chúng ta đã đến một nơi xa như thế này,” đây là ý nghĩa. Nanti (không) ám chỉ phiền não. Vị ấy đứng lại vì không muốn nhấc chân lên với tâm không tương ưng với đề mục thiền định, nhưng vị đến sau đứng lại vì không muốn vượt qua nơi đã dừng. Soti (vị ấy) là vị tỳ khưu có phiền não đã khởi sanh. Ayanti (vị này) là vị đến sau. Etanti (điều này) là sự biết của người khác. Tatthevāti (ngay tại đó) là ngay tại nơi đã đứng. Soyeva nayoti (cùng một phương pháp) là phương pháp nào đã được nói về nơi đứng, bắt đầu bằng “vị tỳ khưu này,” phương pháp đó cũng áp dụng cho việc ngồi. Nên hiểu rằng, ngay cả vì sợ rằng vật thực cúng dường sẽ bị gián đoạn đối với những người đến sau, vị ấy vẫn phát triển sự tác ý như lý, điều này cũng được bao gồm trong sự biết của người khác. Purimapādeyevāti (ngay tại bước chân trước) là ngay tại dấu chân đã được nhấc lên trước tiên với tâm không tương ưng với đề mục thiền định. Etīti (đi) có nghĩa là gacchati (đi). Bằng câu nói bắt đầu bằng “giống như Trưởng lão Mahāphussadeva, người sống ở Ālindaka,” điều này được nói ở một nơi không thích hợp. Điều này loại bỏ sự nghi ngờ “ai đã từng thực hành như thế này ở đâu?”

มทฺทนฺตาติ ธญฺญกรณฏฺฐาเน สาลิสีสาทีนิ มทฺทนฺตา. อสฺสาติ เถรสฺส, อุภยาเปกฺขวจนเมตํ. อสฺส อรหตฺตปฺปตฺตทิวเส จงฺกมนโกฏิยนฺติ จ[Pg.88]. อธิคมปฺปิจฺฉตาย วิกฺเขปํ กตฺวา, นิพนฺธิตฺวา จ ปฏิชานิตฺวาเยว อาโรเจสิ.

Maddantāti (những người đang đập lúa) là những người đang đập các bông lúa, v.v., ở sân đập lúa. Assāti (của vị ấy) là của vị trưởng lão, đây là một từ chỉ cả hai phía (trước và sau). Và (assa) cũng chỉ “vào ngày vị ấy đắc quả A-la-hán” và “ở cuối con đường kinh hành.” Do ít mong muốn về sự chứng đắc, sau khi tạo ra sự xao lãng và nhấn mạnh, chỉ sau khi thừa nhận, vị ấy mới tuyên bố.

ปฐมํ ตาวาติ ปทโสภนตฺถํ ปริยายวจนํ. มหาปธานนฺติ ภควโต ทุกฺกรจริยํ, อมฺหากํ อตฺถาย โลกนาเถน ฉพฺพสฺสานิ กตํ ทุกฺกรจริยํ ‘‘เอวาหํ ยถาพลํ ปูเชสฺสามี’’ติ อตฺโถ. ปฏิปตฺติปูชาเยว หิ ปสตฺถตรา สตฺถุปูชา, น ตถา อามิสปูชา. ฐานจงฺกมเมวาติ อธิฏฺฐาตพฺพอิริยาปถวเสน วุตฺตํ, น โภชนกาลาทีสุ อวสฺสํ กตฺตพฺพนิสชฺชาย ปฏิกฺเขปวเสน. เอวสทฺเทน หิ อิตราย นิสชฺชาย, สยนสฺส จ นิวตฺตนํ กโรติ. วิปฺปยุตฺเตน อุทฺธเฏ ปฏินิวตฺเตนฺโตติ สมฺปยุตฺเตน อุทฺธริตปาเทเยว ปุน ฐปนํ สนฺธายาห. ‘‘คามสมีปํ คนฺตฺวา’’ติ วตฺวา ตทตฺถํ วิวรติ ‘‘คาวี นู’’ติอาทินา. กจฺฉกนฺตรโตติ อุปกจฺฉนฺตรโต, อุปกจฺเฉ ลคฺคิตกมณฺฑลุโตติ วุตฺตํ โหติ. อุทกคณฺฑูสนฺติ อุทกาวคณฺฑการกํ. กตินํ ติถีนํ ปูรณี กติมี, ‘‘ปญฺจมี นุ โข ปกฺขสฺส, อฏฺฐมี’’ติอาทินา ทิวสํ วา ปุจฺฉิโตติ อตฺโถ. อนาโรจนสฺส อกตฺตพฺพตฺตา อาโรเจติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว สพฺเพเหว ปกฺขคณนํ อุคฺคเหตุ’’นฺติอาทิ (มหาว. ๑๕๖).

Paṭhamaṃ tāvāti (trước hết) là một từ đồng nghĩa để làm đẹp câu văn. Mahāpadhānanti (đại tinh tấn) có nghĩa là “tôi sẽ cúng dường theo khả năng của mình” sự khổ hạnh mà Đức Thế Tôn, Đấng Lãnh Đạo Thế Giới, đã thực hành trong sáu năm vì lợi ích của chúng ta. Thật vậy, sự cúng dường bằng cách thực hành là sự cúng dường cao quý hơn đối với bậc Đạo Sư, không giống như sự cúng dường bằng vật chất. Ṭhānacaṅkamamevāti (chỉ đứng và đi kinh hành) được nói theo cách của oai nghi cần phải quyết tâm, không phải theo cách từ bỏ việc ngồi vốn là điều bắt buộc phải làm vào giờ ăn, v.v. Thật vậy, bằng từ eva (chỉ), ngài loại bỏ việc ngồi và nằm khác. Vippayuttena uddhaṭe paṭinivattentoti (đưa trở lại bước chân đã được nhấc lên với tâm không tương ưng), ngài nói với ý định đặt lại bước chân ấy với tâm tương ưng ngay tại nơi đã nhấc lên. Sau khi nói “Gāmasamīpaṃ gantvā” (đi đến gần làng), ngài giải thích ý nghĩa của nó bằng câu bắt đầu bằng “gāvī nū” (có phải là những con bò?). Kacchakantaratoti (từ dưới nách) có nghĩa là từ dưới nách, tức là từ bình nước được đeo dưới nách. Udakagaṇḍūsanti (một ngụm nước) là hành động ngậm nước trong miệng. Katinaṃ tithīnaṃ pūraṇī katimī, có nghĩa là hỏi về ngày tháng bằng cách nói “hôm nay là ngày thứ năm của nửa tháng phải không, hay là ngày thứ tám?” Việc thông báo là do không thể không thông báo. Thật vậy, đã được nói rằng: “Này các tỳ khưu, Ta cho phép tất cả các con học cách đếm các ngày trong nửa tháng,” v.v.

‘‘อุทกํ คิลิตฺวา อาโรเจตี’’ติ วุตฺตนเยน. ตตฺถาติ คามทฺวาเร. นิฏฺฐุภนนฺติ อุทกนิฏฺฐุภนฏฺฐานํ. เตสูติ มนุสฺเสสุ. ญาณจกฺขุสมฺปนฺนตฺตา จกฺขุมา. อีทิโสติ สุสมฺมฏฺฐเจติยงฺคณาทิโก. วิสุทฺธิปวารณนฺติ ขีณาสวภาเวน ปวารณํ.

Theo phương pháp đã nói: “sau khi nuốt nước, vị ấy thông báo.” Tatthāti (ở đó) là ở cổng làng. Niṭṭhubhananti (nơi nhổ) là nơi nhổ nước. Tesūti (trong số họ) là trong số những người. Cakkhumā (người có mắt) là do được trang bị con mắt trí tuệ. Īdisoti (như thế này) là có sân bảo tháp được quét dọn sạch sẽ, v.v. Visuddhipavāraṇanti (lễ tự tứ thanh tịnh) là lễ tự tứ với trạng thái đã đoạn tận các lậu hoặc.

วีถึ โอตริตฺวา อิโต จิโต จ อโนโลเกตฺวา ปฐมเมว วีถิโย สลฺลกฺเขตพฺพาติ อาห ‘‘วีถิโย สลฺลกฺเขตฺวา’’ติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตน ปฏิกฺกนฺเตนา’’ติอาทิ (ปารา. ๔๓๒). ตํ คมนํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ‘‘น หิ ชเวน ปิณฺฑปาติยธุตงฺคํ นาม กิญฺจิ อตฺถี’’ติ อิมินา ชเวน คมเน โลลุปฺปจาริตา วิย อสารุปฺปตํ ทสฺเสติ. อุทกสกฏนฺติ อุทกสารสกฏํ. ตญฺหิ วิสมภูมิภาคปฺปตฺตํ นิจฺจลเมว กาตุํ วฏฺฏติ. ตทนุรูปนฺติ ภิกฺขาทานานุรูปํ. ‘‘อาหาเร ปฏิกูลสญฺญํ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต อาคมิสฺสติ. รถสฺส อกฺขานํ เตเลน อพฺภญฺชนํ, วณสฺส เลปนํ, ปุตฺตมํสสฺส ขาทนญฺจ ติธา อุปมา ยสฺส อาหรณสฺสาติ ตถา. อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตนฺติ ‘‘ยาวเทว [Pg.89] อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา, ยาปนายา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๓; ๒.๒๔, ๓๘๗; สํ. นิ. ๔.๑๒๐; อ. นิ. ๖.๕๘; ๕.๙; วิภ. ๕๑๘; มหานิ. ๒๐๖) วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตํ กตฺวา. ‘‘เนว ทวายา’’ติอาทิ ปน ปฏิกฺเขปมตฺตทสฺสนํ. ภตฺตกิลมถนฺติ ภตฺตวเสน อุปฺปนฺนกิลมถํ. ปุเรภตฺตาทิ ทิวาวเสน วุตฺตํ. ปุริมยามาทิ รตฺติวเสน.

Sau khi xuống đường, không nhìn qua lại đây đó, trước tiên nên ghi nhận các con đường, vì vậy ngài nói "vīthiyo sallakkhetvā" (sau khi ghi nhận các con đường). Để nhắm đến điều gì mà có lời nói bắt đầu bằng "pāsādikena abhikkantena paṭikkantena" (với sự đi tới và lui về một cách trang nghiêm). Để chỉ ra sự đi đó, ngài nói bắt đầu bằng "tattha ca" (và ở đó). Bằng câu "Na hi javena piṇḍapātiyadhutaṅgaṃ nāma kiñci atthī" (Thật vậy, không có hạnh đầu-đà khất thực nào được thực hiện với tốc độ nhanh), ngài chỉ ra sự không thích hợp trong việc đi nhanh, giống như hành vi lăng xăng. "Udakasakaṭaṃ" (xe nước) có nghĩa là xe chở vật nặng là nước. Thật vậy, khi chiếc xe ấy đến đoạn đường không bằng phẳng, nên làm cho nó không di chuyển. "Tadanurūpaṃ" (tương xứng với điều đó) có nghĩa là tương xứng với việc nhận vật thực khất thực. Trong những câu bắt đầu bằng "Āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā" (sau khi thiết lập tưởng về sự ghê tởm trong vật thực), điều cần nói sẽ đến ở phần sau. Việc ăn uống nào có ba ví dụ: việc thoa dầu vào trục xe, việc đắp thuốc lên vết thương, và việc ăn thịt con, thì được gọi như vậy (tathā). "Aṭṭhaṅgasamannāgataṃ" (thành tựu tám chi phần) có nghĩa là làm cho thành tựu tám chi phần đã được nói đến bắt đầu bằng "yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā, yāpanāyā" (chỉ để thân này được duy trì, được bảo dưỡng). Còn câu bắt đầu bằng "Neva davāya" (không phải để vui đùa) chỉ là sự trình bày về sự từ bỏ. "Bhattakilamathaṃ" (sự mệt mỏi do bữa ăn) có nghĩa là sự mệt mỏi phát sinh do bữa ăn. "Purebhattādi" (trước bữa ăn, v.v.) được nói theo phương diện ban ngày. "Purimayāmādi" (canh đầu, v.v.) được nói theo phương diện ban đêm.

คตปจฺจาคเตสุ กมฺมฏฺฐานสฺส หรณํ วตฺตนฺติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘หรณปจฺจาหรณสงฺขาต’’นฺติ อาห. ‘‘ยทิ อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน โหตี’’ติ อิทํ ‘‘เทวปุตฺโต หุตฺวา’’ติอาทีสุปิ สพฺพตฺถ สมฺพชฺฌิตพฺพํ. ตตฺถ ปจฺเจกโพธิยา อุปนิสฺสยสมฺปทา กปฺปานํ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ, สตสหสฺสญฺจ ตชฺชา ปุญฺญญาณสมฺภารสมฺภรณํ, สาวกโพธิยา อคฺคสาวกานํ เอกมสงฺขฺเยยฺยํ, กปฺปสตสหสฺสญฺจ, มหาสาวกานํ (เถรคา. อฏฺฐ. ๒.วงฺคีสตฺเถรคาถาวณฺณนา วิตฺถาโร) กปฺปสตสหสฺสเมว, อิตเรสํ ปน อตีตาสุ ชาตีสุ วิวฏฺฏุปนิสฺสยวเสน กาลนิยมมนฺตเรน นิพฺพตฺติตํ นิพฺเพธภาคิยกุสลํ. ‘‘เสยฺยถาปี’’ติอาทินา ตสฺมึ ตสฺมึ ฐานนฺตเร เอตทคฺคฏฺฐปิตานํ เถรานํ สกฺขิทสฺสนํ. ตตฺถ เถโร พาหิโย ทารุจีริโยติ พาหิยวิสเย สญฺชาตสํวฑฺฒตาย พาหิโย, ทารุจีรปริหรณโต ทารุจีริโยติ จ สมญฺญิโต เถโร. โส หายสฺมา –

Để chỉ ra ý nghĩa rằng "việc mang theo đề mục thiền định trong khi đi và về là phận sự", ngài nói "haraṇapaccāharaṇasaṅkhātaṃ" (được gọi là mang đi và mang về). Cụm từ "Yadi upanissayasampanno hoti" (nếu có đầy đủ cận y duyên) này nên được kết nối ở mọi nơi, cả trong những câu bắt đầu bằng "devaputto hutvā" (sau khi trở thành một vị trời). Trong đó, sự đầy đủ cận y duyên cho Bích-chi-bồ-đề là việc tích lũy các tư lương phước báu và trí tuệ thích hợp trong hai a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp; đối với Thanh-văn-bồ-đề, của các vị Thượng thủ Thinh văn là một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp; của các vị Đại Thinh văn là một trăm ngàn đại kiếp; còn của các vị khác, đó là thiện pháp thuộc phần thấu triệt đã được tạo ra trong các kiếp quá khứ theo phương diện cận y duyên thoát ly vòng luân hồi, không có sự quy định về thời gian. Bằng câu bắt đầu bằng "Seyyathāpi" (ví như), có sự trình bày nhân chứng là các vị trưởng lão đã được đặt vào vị trí tối thượng trong các địa vị khác nhau ấy. Trong đó, trưởng lão Bāhiya Dārucīriya là vị trưởng lão được gọi là Bāhiya do sinh ra và lớn lên ở xứ Bāhiya, và là Dārucīriya do mặc y bằng vỏ cây. Vị hiền giả ấy –

‘‘ตสฺมา ติห เต พาหิย เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสติ, สุเต, มุเต, วิญฺญาเต วิญฺญาตมตฺตํ ภวิสฺสตี’ติ, เอวญฺหิ เต พาหิย สิกฺขิตพฺพํ. ยโต โข เต พาหิย ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสติ, สุเต, มุเต, วิญฺญาเต วิญฺญาตมตฺตํ ภวิสฺสติ, ตโต ตฺวํ พาหิย น เตน. ยโต ตฺวํ พาหิย น เตน, ตโต พาหิย น ตตฺถ. ยโต ตฺวํ พาหิย น ตตฺถ, ตโต ตฺวํ พาหิย เนวิธ น หุรํ น อุภยมนฺตเรน, เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’ติ’’ (อุทา. ๑๐).

"Này Bāhiya, do đó, ngươi phải học tập như vầy: 'Trong cái được thấy, sẽ chỉ là cái được thấy; trong cái được nghe, (sẽ chỉ là cái được nghe); trong cái được cảm nhận, (sẽ chỉ là cái được cảm nhận); trong cái được nhận thức, sẽ chỉ là cái được nhận thức'. Này Bāhiya, ngươi phải học tập như vậy đó. Này Bāhiya, khi nào đối với ngươi, trong cái được thấy sẽ chỉ là cái được thấy; trong cái được nghe, (sẽ chỉ là cái được nghe); trong cái được cảm nhận, (sẽ chỉ là cái được cảm nhận); trong cái được nhận thức, sẽ chỉ là cái được nhận thức, thì khi đó, này Bāhiya, ngươi không do đó. Khi nào, này Bāhiya, ngươi không do đó, thì khi đó, này Bāhiya, ngươi không ở đó. Khi nào, này Bāhiya, ngươi không ở đó, thì khi đó, này Bāhiya, ngươi không ở đời này, không ở đời sau, không ở khoảng giữa cả hai. Đây chính là sự chấm dứt khổ đau."

เอตฺตกาย เทสนาย อรหตฺตํ สจฺฉากาสิ. เอวํ สาริปุตฺตตฺเถราทีนมฺปิ มหาปญฺญตาทิทีปนานิ สุตฺตปทานิ วิตฺถารโต วตฺตพฺพานิ. วิเสสโต ปน องฺคุตฺตราคเม เอตทคฺคสุตฺตปทานิ (อ. นิ. ๑.๑๘๘) สิขาปตฺตนฺติ โกฏิปฺปตฺตํ นิฏฺฐานปฺปตฺตํ สพฺพถา ปริปุณฺณโต.

Với bài pháp ngắn gọn chừng ấy, vị ấy đã chứng ngộ A-la-hán quả. Tương tự như vậy, các đoạn kinh văn làm sáng tỏ đại trí tuệ, v.v., của các vị trưởng lão như ngài Sāriputta cũng nên được nói một cách chi tiết. Đặc biệt là các đoạn kinh về các vị tối thượng trong Tăng Chi Bộ Kinh. "Sikhāpattaṃ" (đạt đến đỉnh cao) có nghĩa là đạt đến tột đỉnh, đạt đến sự hoàn tất, do sự viên mãn về mọi phương diện.

ตนฺติ [Pg.90] อสมฺมุยฺหนํ. เอวนฺติ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน เวทิตพฺพํ. ‘‘อตฺตา อภิกฺกมตี’’ติ อิมินา ทิฏฺฐิคาหวเสน, ‘‘อหํ อภิกฺกมามี’’ติ อิมินา มานคาหวเสน, ตทุภยสฺส ปน วินา ตณฺหาย อปฺปวตฺตนโต ตณฺหาคาหวเสนาติ ตีหิปิ มญฺญนาหิ อนฺธพาลปุถุชฺชนสฺส อภิกฺกเม สมฺมุยฺหนํ ทสฺเสติ. ‘‘ตถา อสมฺมุยฺหนฺโต’’ติ วตฺวา ตเทว อสมฺมุยฺหนํ เยน ฆนวินิพฺโภเคน โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อภิกฺกมามี’’ติอาทิมาห. จิตฺตสมุฏฺฐานวาโยธาตูติ เตเนว อภิกฺกมนจิตฺเตน สมุฏฺฐานา, ตํจิตฺตสมุฏฺฐานิกา วา วาโยธาตุ. วิญฺญตฺตินฺติ กายวิญฺญตฺตึ. ชนยมานา อุปฺปชฺชติ ตสฺสา วิการภาวโต. อิตีติ ตสฺมา อุปฺปชฺชนโต. จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผารวเสนาติ กิริยมยจิตฺตสมุฏฺฐานวาโยธาตุยา วิจลนาการสงฺขาตกายวิญฺญตฺติวเสน. ตสฺสาติ อฏฺฐิสงฺฆาฏสฺส. อภิกฺกมโตติ อภิกฺกมนฺตสฺส. โอมตฺตาติ อวมตฺตา ลามกปฺปมาณา. วาโยธาตุเตโชธาตุวเสน อิตรา ทฺเว ธาตุโย.

"Taṃ" (điều đó) là sự không mê mờ. "Evaṃ" (như vậy) nên được hiểu theo cách thức sẽ được nói đến bây giờ. Bằng câu "Attā abhikkamati" (tự ngã đi tới), ngài chỉ ra sự mê mờ trong việc đi tới của kẻ phàm phu ngu muội, mù quáng qua ba tưởng: theo phương diện chấp thủ tà kiến; bằng câu "ahaṃ abhikkamāmi" (tôi đi tới), theo phương diện chấp thủ ngã mạn; và vì cả hai điều đó không thể xảy ra nếu không có ái dục, nên (thứ ba là) theo phương diện chấp thủ ái dục. Sau khi nói "Tathā asammuyhanto" (không mê mờ như vậy), để chỉ ra sự phân tích khối đặc nào mà nhờ đó có được sự không mê mờ ấy, ngài nói bắt đầu bằng "abhikkamāmi". "Cittasamuṭṭhānavāyodhātu" (phong đại do tâm sanh) là phong đại được sanh khởi bởi chính tâm đi tới đó, hoặc do tâm đó sanh khởi. "Viññattiṃ" (thân biểu tri). Nó phát sinh trong khi tạo ra (thân biểu tri) do trạng thái biến đổi của nó (phong đại). "Iti" (như vậy) là do sự phát sinh đó. "Cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena" (theo sự rung động của phong đại do tâm hành động tạo ra) có nghĩa là theo thân biểu tri được gọi là sự chuyển động của phong đại do tâm tạo tác hành động sanh khởi. "Tassā" (của nó) là của khối xương. "Abhikkamato" (của cái đang đi tới) là của người đang đi tới. "Omattā" (thấp kém) có nghĩa là thấp kém, có mức độ thấp hèn. Hai đại còn lại theo phương diện phong đại và hỏa đại.

อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺมา เจตฺถ วาโยธาตุยา อนุคตา เตโชธาตุ อุทฺธรณสฺส ปจฺจโย. อุทฺธรณคติกา หิ เตโชธาตุ, เตน ตสฺสา อุทฺธรเณ วาโยธาตุยา อนุคตภาโว โหติ, ตสฺมา อิมาสํ ทฺวินฺนเมตฺถ สามตฺถิยโต อธิมตฺตตา, ตถา อภาวโต ปน อิตราสํ โอมตฺตตาติ. ยสฺมา ปน เตโชธาตุยา อนุคตา วาโยธาตุ อติหรณวีติหรณานํ ปจฺจโย. กิริยคติกาย หิ วาโยธาตุยา อติหรณวีติหรเณสุ สาติสโย พฺยาปาโร, เตน ตสฺสา ตตฺถ เตโชธาตุยา อนุคตภาโว โหติ, ตสฺมา อิมาสํ ทฺวินฺนเมตฺถ สามตฺถิยโต อธิมตฺตตา, อิตราสญฺจ ตทภาวโต โอมตฺตตาติ ทสฺเสติ ‘‘ตถา อติหรณวีติหรเณสู’’ติ อิมินา. สติปิ เจตฺถ อนุคมกานุคนฺตพฺพตาวิเสเส เตโชธาตุวาโยธาตุภาวมตฺตํ สนฺธาย ตถาสทฺทคฺคหณํ กตํ. ปฐเม หิ นเย เตโชธาตุยา อนุคมกตา, วาโยธาตุยา อนุคนฺตพฺพตา, ทุติเย ปน วาโยธาตุยา อนุคมกตา, เตโชธาตุยา อนุคนฺตพฺพตาติ. ตตฺถ อกฺกนฺตฏฺฐานโต ปาทสฺส อุกฺขิปนํ อุทฺธรณํ, ฐิตฏฺฐานํ อติกฺกมิตฺวา ปุรโต หรณํ อติหรณํ. ขาณุอาทิปริหรณตฺถํ, ปติฏฺฐิตปาทฆฏฺฏนาปริหรณตฺถํ วา ปสฺเสน หรณํ [Pg.91] วีติหรณํ, ยาว ปติฏฺฐิตปาโท, ตาว หรณํ อติหรณํ, ตโต ปรํ หรณํ วีติหรณนฺติ วา อยเมเตสํ วิเสโส.

Điều này được nói là: Bởi vì ở đây, hỏa đại đi theo phong đại là nhân duyên cho sự nhấc lên. Quả vậy, hỏa đại có khuynh hướng nhấc lên, do đó trong sự nhấc lên, nó có trạng thái đi theo phong đại. Vì vậy, ở đây, hai đại này có sự vượt trội về năng lực, còn các đại khác do không có (năng lực) như vậy nên yếu kém hơn. Lại nữa, bởi vì phong đại đi theo hỏa đại là nhân duyên cho sự đưa tới và đưa qua lại. Quả vậy, phong đại có khuynh hướng hành động, có sự nỗ lực vượt trội trong việc đưa tới và đưa qua lại, do đó ở đó nó có trạng thái đi theo hỏa đại. Vì vậy, (Ngài) chỉ ra rằng ở đây, hai đại này có sự vượt trội về năng lực, và các đại khác do không có điều đó nên yếu kém hơn, bằng câu "cũng vậy trong sự đưa tới và đưa qua lại". Và ở đây, mặc dù có sự khác biệt về trạng thái đi theo và được đi theo, việc dùng từ "cũng vậy" được thực hiện chỉ nhắm đến trạng thái là hỏa đại và phong đại. Quả vậy, trong trường hợp đầu, hỏa đại là cái đi theo, phong đại là cái được đi theo; còn trong trường hợp thứ hai, phong đại là cái đi theo, hỏa đại là cái được đi theo. Trong đó, sự nhấc chân lên khỏi chỗ đã dẫm là sự nhấc lên (uddharaṇa); sự đưa tới phía trước, vượt qua chỗ đang đứng là sự đưa tới (atiharaṇa). Sự đưa sang bên cạnh để tránh gốc cây v.v., hoặc để tránh va chạm với chân đang trụ là sự đưa qua lại (vītiharaṇa); hoặc, sự đưa đi cho đến khi chân còn trụ là sự đưa tới, sự đưa đi xa hơn nữa là sự đưa qua lại. Đây là sự khác biệt của chúng.

ยสฺมา ปถวีธาตุยา อนุคตา อาโปธาตุ โวสฺสชฺชเน ปจฺจโย. ครุตรสภาวา หิ อาโปธาตุ, เตน ตสฺสา โวสฺสชฺชเน ปถวีธาตุยา อนุคตภาโว โหติ, ตสฺมา ตาสํ ทฺวินฺนเมตฺถ สามตฺถิยโต อธิมตฺตตา, อิตราสญฺจ ตทภาวโต โอมตฺตตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โวสฺสชฺชเน…เป… พลวติโย’’ติ. ยสฺมา ปน อาโปธาตุยา อนุคตา ปถวีธาตุ สนฺนิกฺเขปนสฺส ปจฺจโย. ปติฏฺฐาภาเว วิย ปติฏฺฐาปเนปิ ตสฺสา สาติสยกิจฺจตฺตา อาโปธาตุยา ตสฺสา อนุคตภาโว โหติ, ตถา ฆฏฺฏนกิริยาย ปถวีธาตุยา วเสน สนฺนิรุชฺฌนสฺส สิชฺฌนโต ตสฺสา สนฺนิรุชฺฌเนปิ อาโปธาตุยา อนุคตภาโว โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ตถา สนฺนิกฺเขปนสนฺนิรุชฺฌเนสู’’ติ.

Bởi vì thủy đại đi theo địa đại là nhân duyên trong sự buông xuống. Quả vậy, thủy đại có bản chất rất nặng, do đó trong sự buông xuống, nó có trạng thái đi theo địa đại. Vì vậy, ở đây, hai đại đó có sự vượt trội về năng lực, và các đại khác do không có điều đó nên yếu kém hơn, khi chỉ ra điều này, (Ngài) đã nói "trong sự buông xuống... chúng mạnh mẽ". Lại nữa, bởi vì địa đại đi theo thủy đại là nhân duyên cho sự đặt xuống. Giống như trong trạng thái đứng yên, trong việc làm cho đứng yên cũng vậy, do nó (địa đại) có phận sự vượt trội, nên thủy đại có trạng thái đi theo nó. Tương tự, do sự thành tựu của việc dẫm đạp nhờ vào địa đại có hành động va chạm, nên trong việc dẫm đạp đó, thủy đại cũng có trạng thái đi theo nó. Vì vậy, đã được nói rằng "cũng vậy trong sự đặt xuống và sự dẫm đạp".

อนุคมกานุคนฺตพฺพตาวิเสเสปิ สติ ปถวีธาตุอาโปธาตุภาวมตฺตํ สนฺธาย ตถาสทฺทคฺคหณํ กตํ. ปฐเม หิ นเย ปถวีธาตุยา อนุคมกตา, อาโปธาตุยา อนุคนฺตพฺพตา, ทุติเย ปน อาโปธาตุยา อนุคมกตา, ปถวีธาตุยา อนุคนฺตพฺพตาติ. โวสฺสชฺชนญฺเจตฺถ ปาทสฺส โอนามนวเสน โวสฺสคฺโค, ตโต ปรํ ภูมิอาทีสุ ปติฏฺฐาปนํ สนฺนิกฺเขปนํ, ปติฏฺฐาเปตฺวา นิมฺมทฺทนวเสน คมนสฺส สนฺนิโรโธ สนฺนิรุชฺฌนํ.

Mặc dù có sự khác biệt về trạng thái đi theo và được đi theo, việc dùng từ "cũng vậy" được thực hiện chỉ nhắm đến trạng thái là địa đại và thủy đại. Quả vậy, trong trường hợp đầu, địa đại là cái đi theo, thủy đại là cái được đi theo; còn trong trường hợp thứ hai, thủy đại là cái đi theo, địa đại là cái được đi theo. Và ở đây, sự buông xuống (vossajjana) là sự buông bỏ do việc cúi chân xuống; sau đó, việc làm cho đứng yên trên mặt đất v.v. là sự đặt xuống (sannikkhepana); sau khi đã làm cho đứng yên, sự chấm dứt của việc đi do việc dẫm đạp là sự dẫm đạp (sannirujjhana).

ตตฺถาติ ตสฺมึ อติกฺกมเน, เตสุ วา ยถาวุตฺเตสุ อุทฺธรณาติหรณวีติหรณโวสฺสชฺชนสนฺนิกฺเขปนสนฺนิรุชฺฌนสงฺขาเตสุ ฉสุ โกฏฺฐาเสสุ. อุทฺธรเณติ อุทฺธรณกฺขเณ. รูปารูปธมฺมาติ อุทฺธรณากาเรน ปวตฺตา รูปธมฺมา, ตํสมุฏฺฐาปกา จ อรูปธมฺมา. อติหรณํ น ปาปุณนฺติ ขณมตฺตาวฏฺฐานโต. สพฺพตฺถ เอส นโย. ตตฺถ ตตฺเถวาติ ยตฺถ ยตฺถ อุทฺธรณาทิเก อุปฺปนฺนา, ตตฺถ ตตฺเถว. น หิ ธมฺมานํ เทสนฺตรสงฺกมนํ อตฺถิ ลหุปริวตฺตนโต. ปพฺพํ ปพฺพนฺติ ปริจฺเฉทํ ปริจฺเฉทํ. สนฺธิ สนฺธีติ คณฺฐิ คณฺฐิ. โอธิ โอธีติ ภาคํ ภาคํ. สพฺพญฺเจตํ อุทฺธรณาทิโกฏฺฐาเส สนฺธาย สภาคสนฺตติวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิตโร เอว หิ รูปธมฺมานมฺปิ ปวตฺติกฺขโณ คมนโยคคมนสฺสาทานํ เทวปุตฺตานํ เหฏฺฐุปริเยน ปฏิมุขํ ธาวนฺตานํ สิรสิ, ปาเท จ พนฺธขุรธาราสมาคมโตปิ สีฆตโร, ยถา ติลานํ ภิชฺชยมานานํ ปฏปฏายเนน [Pg.92] เภโท ลกฺขียติ, เอวํ สงฺขตธมฺมานํ อุปฺปาเทนาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ปฏปฏายนฺตา’’ติ วุตฺตํ, อุปฺปาทวเสน ปฏปฏ-สทฺทํ อกโรนฺตาปิ กโรนฺตา วิยาติ อตฺโถ. ติลเภทลกฺขณํ ปฏปฏายนํ วิย หิ สงฺขตเภทลกฺขณํ อุปฺปาโท อุปฺปนฺนานเมกนฺตโต ภินฺนตฺตา. ตตฺถาติ อภิกฺกมเน. โก เอโก อภิกฺกมติ นาภิกฺกมติเยว. กสฺส วา เอกสฺส อภิกฺกมนํ สิยา, น สิยา เอว. กสฺมา? ปรมตฺถโต หิ…เป… ธาตูนํ สยนํ, ตสฺมาติ อตฺโถ. อนฺธพาลปุถุชฺชนสมฺมูฬฺหสฺส อตฺตโน อภิกฺกมนนิวตฺตนญฺเหตํ วจนํ. อถ วา ‘‘โก เอโก…เป… อภิกฺกมน’’นฺติ โจทนาย ‘‘ปรมตฺถโต หี’’ติอาทินา โสธนา วุตฺตา.

"Ở đó" (tatthā) nghĩa là trong sự bước tới đó, hoặc trong sáu phần đã được nói đến là sự nhấc lên, đưa tới, đưa qua lại, buông xuống, đặt xuống, dẫm đạp. "Trong sự nhấc lên" (uddharaṇe) nghĩa là trong khoảnh khắc nhấc lên. "Các pháp sắc và danh" (rūpārūpadhammā) nghĩa là các pháp sắc diễn tiến theo cách nhấc lên, và các pháp danh làm cho chúng sanh khởi. Chúng không đạt đến sự đưa tới, vì chúng chỉ tồn tại trong một khoảnh khắc. Phương pháp này (áp dụng) cho tất cả. "Ngay tại đó" (tattha tattheva) nghĩa là nơi nào chúng sanh khởi trong sự nhấc lên v.v., thì ngay tại nơi đó. Quả vậy, không có sự di chuyển của các pháp đến nơi khác, vì chúng biến đổi nhanh chóng. "Từng đốt, từng đốt" (pabbaṃ pabbaṃ) nghĩa là từng phần, từng phần. "Từng khớp, từng khớp" (sandhi sandhī) nghĩa là từng mối, từng mối. "Từng giới hạn, từng giới hạn" (odhi odhī) nghĩa là từng phần, từng phần. Và nên hiểu rằng tất cả những điều này được nói nhắm đến các phần như sự nhấc lên v.v., theo dòng tương tục đồng loại. Quả vậy, khoảnh khắc diễn tiến của các pháp sắc còn nhanh hơn cả sự gặp gỡ của lưỡi dao cạo được buộc vào đầu và chân của các vị thiên tử đang chạy đối diện nhau từ trên xuống dưới, khi nắm bắt tâm đi cùng với sự di chuyển. Giống như sự vỡ của hạt mè đang được rang được nhận biết qua tiếng nổ lách tách, cũng vậy (sự hoại diệt) của các pháp hữu vi (được nhận biết) qua sự sanh khởi của chúng, để chỉ ra điều này, từ "nổ lách tách" (paṭapaṭāyantā) đã được nói. Ý nghĩa là: Mặc dù chúng không tạo ra âm thanh lách tách do sự sanh khởi, nhưng chúng giống như đang tạo ra. Quả vậy, giống như tiếng nổ lách tách là dấu hiệu của sự vỡ của hạt mè, sự sanh khởi là dấu hiệu của sự hoại diệt của các pháp hữu vi, vì những gì đã sanh chắc chắn sẽ hoại diệt. "Ở đó" (tatthā) nghĩa là trong sự bước tới. Ai là người bước tới? Không có ai bước tới cả. Hoặc sự bước tới của một ai đó có thể có chăng? Không thể có được. Tại sao? Vì theo chân đế... chỉ là sự nằm xuống của các đại, đó là ý nghĩa. Lời nói này là về sự bước tới và lui về của chính kẻ phàm phu ngu dốt, mù quáng. Hoặc, đối với câu chất vấn "ai là người... bước tới", sự giải đáp đã được nói bằng câu "vì theo chân đế...".

ตสฺมึ ตสฺมึ โกฏฺฐาเสติ ยถาวุตฺเต ฉพฺพิเธปิ โกฏฺฐาเส คมนาทิกสฺส อปจฺจามฏฺฐตฺตา. ‘‘สทฺธึ รูเปน อุปฺปชฺชเต, นิรุชฺฌตี’’ติ จ สิโลกปเทน สห สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ปฐมปทสมฺพนฺเธ รูเปนาติ เยน เกนจิ สหุปฺปชฺชนเกน รูเปน. ทุติยปทสมฺพนฺเธ ปน ‘‘รูเปนา’’ติ อิทํ ยํ ตโต นิรุชฺฌมานจิตฺตโต อุปริ สตฺตรสมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนํ, ตเทว ตสฺส นิรุชฺฌมานจิตฺตสฺส นิโรเธน สทฺธึ นิรุชฺฌนกํ สตฺตรสจิตฺตกฺขณายุกํ รูปํ สนฺธาย วุตฺตํ, อญฺญถา รูปารูปธมฺมา สมานายุกา สิยุํ. ยทิ จ สิยุํ, อถ ‘‘รูปํ ครุปริณามํ ทนฺธนิโรธ’’นฺติอาทิ (วิภ. อฏฺฐ. ปกิณฺณกกถา) อฏฺฐกถาวจเนหิ, ‘‘นาหํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ ลหุปริวตฺตํ, ยถยิทํ จิตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๓๘) เอวมาทิปาฬิวจเนหิ จ วิโรโธ สิยา. จิตฺตเจตสิกา หิ สารมฺมณสภาวา ยถาพลํ อตฺตโน อารมฺมณปจฺจยภูตมตฺถํ วิภาเวนฺโต เอว อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา เตสํ ตํสภาวนิปฺผตฺติอนนฺตรํ นิโรโธ, รูปธมฺมา ปน อนารมฺมณา ปกาเสตพฺพา, เอวํ เตสํ ปกาเสตพฺพภาวนิปฺผตฺติ โสฬสหิ จิตฺเตหิ โหติ, ตสฺมา เอกจิตฺตกฺขณาตีเตน สห สตฺตรสจิตฺตกฺขณายุกตา รูปธมฺมานมิจฺฉิตาติ. ลหุปริวตฺตนวิญฺญาณวิเสสสฺส สงฺคติมตฺตปจฺจยตาย ติณฺณํ ขนฺธานํ, วิสยสงฺคติมตฺตตาย จ วิญฺญาณสฺส ลหุปริวตฺติตา, ทนฺธมหาภูตปจฺจยตาย รูปสฺส ครุปริวตฺติตา. ยถาภูตํ นานาธาตุญาณํ โข ปน ตถาคตสฺเสว, เตน จ ปุเรชาตปจฺจโย รูปธมฺโมว วุตฺโต, ปจฺฉาชาตปจฺจโย จ ตเถวาติ รูปารูปธมฺมานํ สมานกฺขณตา น ยุชฺชเตว, ตสฺมา วุตฺตนเยเนเวตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ อาจริเยน (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๑๔) วุตฺตํ[Pg.93], ตเทตํ จิตฺตานุปริวตฺติยา วิญฺญตฺติยา เอกนิโรธภาวสฺส สุวิญฺเญยฺยตฺตา เอวํ วุตฺตํ. ตโต สวิญฺญตฺติเกน ปุเรตรํ สตฺตรสมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺเนน รูเปน สทฺธึ อญฺญํ จิตฺตํ นิรุชฺฌตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อญฺญํ จิตฺตํ นิรุชฺฌติ, อญฺญํ อุปฺปชฺชเต จิตฺตนฺติ โยเชตพฺพํ. อญฺโญ หิ สทฺทกฺกโม, อญฺโญ อตฺถกฺกโมติ. ยญฺหิ ปุริมุปฺปนฺนํ จิตฺตํ, ตํ นิรุชฺฌนฺตํ อญฺญสฺส ปจฺฉา อุปฺปชฺชมานสฺส อนนฺตราทิปจฺจยภาเวเนว นิรุชฺฌติ, ตถา ลทฺธปจฺจยเมว อญฺญมฺปิ อุปฺปชฺชเต จิตฺตํ, อวตฺถาวิเสสโต เจตฺถ อญฺญถา. ยทิ เอวํ เตสมุภินฺนํ อนฺตโร ลพฺเภยฺยาติ โจทนํ ‘‘โน’’ติ อปเนตุมาห ‘‘อวีจิ มนุสมฺพนฺโธ’’ติ, ยถา วีจิ อนฺตโร น ลพฺภติ, ตเทเวทนฺติ อวิเสสํ วิทู มญฺญนฺติ, เอวํ อนุ อนุ สมฺพนฺโธ จิตฺตสนฺตาโน, รูปสนฺตาโน จ นทีโสโตว นทิยํ อุทกปฺปวาโห วิย วตฺตตีติ อตฺโถ. อวีจีติ หิ นิรนฺตรตาวเสน ภาวนปุํสกวจนํ.

Tasmiṃ tasmiṃ koṭṭhāseti có nghĩa là trong mỗi phần ấy, tức là trong sáu loại phần đã được nói đến, do vì sự đi lại v.v... không được xem xét. Và có sự liên kết với câu kệ rằng: ‘Sanh khởi cùng với sắc, diệt đi’. Ở đây, trong sự liên kết với câu đầu tiên, ‘với sắc’ (rūpena) có nghĩa là với bất cứ sắc nào đồng sanh. Còn trong sự liên kết với câu thứ hai, từ ‘với sắc’ (rūpena) này được nói đến để ám chỉ chính sắc ấy có tuổi thọ mười bảy sát-na tâm, là sắc sẽ diệt cùng với sự diệt của tâm đang diệt ấy, là sắc đã sanh khởi vào sát-na sanh của tâm thứ mười bảy ở sau tâm đang diệt ấy. Nếu không thì các pháp sắc và danh sẽ có tuổi thọ bằng nhau. Và nếu chúng có (tuổi thọ bằng nhau), thì sẽ có sự mâu thuẫn với các lời trong Chú giải như: ‘Sắc biến đổi chậm, diệt chậm’ v.v... và với các lời trong Pāli như: ‘Này các Tỳ khưu, Ta không thấy một pháp nào khác biến đổi nhanh như vậy, đó là tâm này’ v.v... Bởi vì tâm và các sở hữu tâm có bản chất bắt đối tượng, chúng sanh khởi trong khi đang làm rõ đối tượng là duyên cảnh của chúng tùy theo sức, do đó sự diệt của chúng xảy ra ngay sau khi bản chất ấy được hoàn thành. Còn các pháp sắc thì không bắt đối tượng, cần được làm cho rõ; như vậy, sự hoàn thành bản chất cần được làm cho rõ của chúng xảy ra qua mười sáu tâm. Do đó, được mong muốn rằng các pháp sắc có tuổi thọ mười bảy sát-na tâm cùng với (tâm) đã trôi qua một sát-na tâm. Sự biến đổi nhanh của thức là do ba uẩn (kia) chỉ có duyên là sự gặp gỡ, và do (thức) chỉ gặp gỡ đối tượng; sự biến đổi chậm của sắc là do có bốn đại hiển làm duyên chậm chạp. Vả lại, chỉ có đức Như Lai mới có trí tuệ về các giới khác nhau như thật. Và Ngài đã nói rằng chỉ có pháp sắc là duyên vật tiền sanh, và duyên vật hậu sanh cũng vậy. Do đó, sự đồng sát-na của các pháp sắc và danh là không hợp lý. Vì vậy, ở đây ý nghĩa nên được hiểu theo cách đã nói, như lời vị thầy đã nói. Điều này được nói như vậy là do trạng thái đồng diệt của thân biểu tri và khẩu biểu tri, vốn biến đổi theo tâm, là dễ hiểu. Do đó, ý nghĩa nên được hiểu là: một tâm khác diệt cùng với sắc có biểu tri đã sanh khởi trước đó vào sát-na sanh của tâm thứ mười bảy. Nên kết hợp rằng: ‘Một tâm khác diệt, một tâm khác sanh khởi.’ Bởi vì trật tự của từ ngữ là khác, và trật tự của ý nghĩa là khác. Bởi vì tâm nào đã sanh khởi trước, khi đang diệt, nó diệt đi chính là do trạng thái làm duyên vô gián v.v... cho một tâm khác sanh khởi sau đó; tương tự, một tâm khác cũng sanh khởi khi đã nhận được duyên. Và ở đây, do sự khác biệt về trạng thái, nó lại khác đi. Nếu vậy, có thể có một khoảng trống giữa hai tâm ấy, để bác bỏ sự chất vấn này, ngài nói ‘không’ bằng câu ‘avīci manusambandho’ (sự liên tục không gián đoạn). Ý nghĩa là: giống như không có khoảng trống (vīci), các bậc trí giả cho rằng nó chính là cái đó, không có sự khác biệt; như vậy, dòng tâm và dòng sắc tiếp nối liên tục, diễn tiến như dòng sông, như dòng nước trong sông. Bởi vì ‘avīci’ là một từ trung tính chỉ trạng thái, theo nghĩa là không có sự gián đoạn.

อภิมุขํ โลกิตํ อาโลกิตนฺติ อาห ‘‘ปุรโตเปกฺขน’’นฺติ. ยํทิสาภิมุโข คจฺฉติ, ติฏฺฐติ, นิสีทติ, สยติ วา, ตทภิมุขํ เปกฺขนนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยสฺมา จ ตาทิสมาโลกิตํ นาม โหติ, ตสฺมา ตทนุคตทิสาโลกนํ วิโลกิตนฺติ อาห ‘‘อนุทิสาเปกฺขน’’นฺติ, อภิมุขทิสานุรูปคเตสุ วามทกฺขิณปสฺเสสุ วิวิธา เปกฺขนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เหฏฺฐาอุปริปจฺฉาเปกฺขนญฺหิ ‘‘โอโลกิตอุลฺโลกิตาปโลกิตานี’’ติ คหิตานิ. สารุปฺปวเสนาติ สมณปติรูปวเสน, อิมินาว อสารุปฺปวเสน อิตเรสมคฺคหณนฺติ สิชฺฌติ. สมฺมชฺชนปริภณฺฑาทิกรเณ โอโลกิตสฺส, อุลฺโลกหรณาทีสุ อุลฺโลกิตสฺส, ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตปริสฺสยปริวชฺชนาทีสุ อปโลกิตสฺส จ สิยา สมฺภโวติ อาห ‘‘อิมินา วา’’ติอาทิ, เอเตน อุปลกฺขณมตฺตญฺเจตนฺติ ทสฺเสติ.

Nhìn về phía trước là ālokita (liếc tới), do đó ngài nói ‘nhìn về phía trước’ (puratopekkhanaṃ). Điều này có nghĩa là: nhìn về hướng mà người ấy đi, đứng, ngồi, hay nằm. Và bởi vì cái nhìn như vậy được gọi là ālokita, do đó nhìn về hướng phụ thuộc vào hướng đó là vilokita (liếc quanh), nên ngài nói ‘nhìn về hướng phụ’ (anudisāpekkhanaṃ). Điều này có nghĩa là: nhìn theo nhiều cách khác nhau về phía bên trái và bên phải, vốn phù hợp với hướng nhìn về phía trước. Bởi vì việc nhìn xuống dưới, lên trên, và ra sau được hiểu là ‘olokita, ullokita, và apalokita’ (nhìn xuống, ngước lên, và ngoái lại). ‘Theo cách thích hợp’ (sāruppavasena) có nghĩa là theo cách phù hợp với một vị sa-môn. Chỉ bằng điều này, việc không chấp nhận những (cái nhìn) khác theo cách không thích hợp được thành tựu. Có thể có sự xuất hiện của việc nhìn xuống khi quét dọn, làm sạch v.v...; của việc ngước lên khi lấy đồ ở trên cao v.v...; và của việc ngoái lại khi tránh né nguy hiểm đến từ phía sau v.v... Do đó, ngài nói ‘bằng điều này’ (iminā vā) v.v... Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng đây chỉ là một ví dụ điển hình.

กายสกฺขินฺติ กาเยน สจฺฉิกตํ ปจฺจกฺขการินํ, สาธกนฺติ อตฺโถ. โส หิ อายสฺมา วิปสฺสนากาเล ‘‘ยเมวาหํ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตํ นิสฺสาย สาสเน อนภิรติอาทิวิปฺปการํ ปตฺโต, ตเมว สุฏฺฐุ นิคฺคเหสฺสามี’’ติ อุสฺสาหชาโต พลวหิโรตฺตปฺโป, ตตฺถ จ กตาธิการตฺตา อินฺทฺริยสํวเร อุกฺกํสปารมิปฺปตฺโต, เตเนว นํ สตฺถา ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารานํ, ยทิทํ นนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๓๐) เอตทคฺเค ฐเปสิ. นนฺทสฺสาติ กตฺตุตฺเถ สามิวจนํ. อิตีติ อิมินา อาโลกเนน.

‘Thân chứng’ (kāyasakkhiṃ) có nghĩa là sự chứng ngộ bằng thân, là bằng chứng cho những người thực chứng. Bởi vì vị trưởng lão ấy, trong lúc hành thiền minh sát, đã phát sanh nỗ lực và có lòng tàm quý mạnh mẽ, (nghĩ rằng): ‘Ta sẽ khéo chế ngự chính sự không phòng hộ các căn mà do nương vào đó ta đã rơi vào tình trạng không hoan hỷ trong giáo pháp này v.v...’ Và ở đó, do đã tích lũy công đức, ngài đã đạt đến sự hoàn hảo tột bậc trong việc thu thúc các căn. Chính vì vậy, đức Đạo sư đã đặt ngài vào vị trí tối thượng: ‘Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của Ta, những người có các căn được phòng hộ, người này là tối thượng, tức là Nanda.’ Từ ‘của Nanda’ (nandassa) là sở hữu cách được dùng với nghĩa chủ cách. ‘Như vậy’ (iti) có nghĩa là bằng cái nhìn này.

สาตฺถกตา [Pg.94] จ สปฺปายตา จ เวทิตพฺพา อาโลกิตวิโลกิตสฺสาติ อชฺฌาหริตฺวา สมฺพนฺโธ. ตสฺมาติ กมฺมฏฺฐานาวิชหนสฺเสว อาโลกิตวิโลกิเต. โคจรสมฺปชญฺญภาวโต เอตฺถาติ อาโลกิตวิโลกิเต. อตฺตโน กมฺมฏฺฐานวเสเนวาติ ขนฺธาทิกมฺมฏฺฐานวเสเนว อาโลกนวิโลกนํ กาตพฺพํ, น อญฺโญ อุปาโย คเวสิตพฺโพติ อธิปฺปาโย. กมฺมฏฺฐานสีเสเนวาติ วกฺขมานกมฺมฏฺฐานมุเขเนว. ยสฺมา ปน อาโลกิตาทิ นาม ธมฺมมตฺตสฺเสว ปวตฺติวิเสโส, ตสฺมา ตสฺส ยาถาวโต ชานนํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อพฺภนฺตเร’’ติอาทิ วุตฺตํ. อาโลเกตาติ อาโลเกนฺโต. ตถา วิโลเกตา. วิญฺญตฺตินฺติ กายวิญฺญตฺตึ. อิตีติ ตสฺมา อุปฺปชฺชนโต. จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผารวเสนาติ กิริยมยจิตฺตสมุฏฺฐานาย วาโยธาตุยา วิจลนาการสงฺขาตกายวิญฺญตฺติวเสน. อกฺขิทลนฺติ อกฺขิปฏลํ. อโธ สีทตีติ โอสีทนฺตํ วิย เหฏฺฐา คจฺฉติ. อุทฺธํ ลงฺเฆตีติ ลงฺเฆนฺตํ วิย อุปริ คจฺฉติ. ยนฺตเกนาติ อกฺขิทเลสุ โยชิตรชฺชุโย คเหตฺวา ปริพฺภมนกจกฺเกน. ตโตติ ตถา อกฺขิทลานโมสีทนุลฺลงฺฆนโต. มโนทฺวาริกชวนสฺส มูลการณปริชานนํ มูลปริญฺญา. อาคนฺตุกสฺส อพฺภาคตสฺส, ตาวกาลิกสฺส จ ตงฺขณมตฺตปวตฺตกสฺส ภาโว อาคนฺตุกตาวกาลิกภาโว, เตสํ วเสน.

Cần phải hiểu rằng tính chất hữu ích và tính chất thích hợp của việc nhìn tới và nhìn lui. Đây là sự liên kết bằng cách thêm vào. `Tasmā` (Do đó) có nghĩa là: trong việc nhìn tới và nhìn lui của vị tỳ khưu không từ bỏ đề mục thiền định. Do là tỉnh giác về đối tượng, `etthā` (ở đây) có nghĩa là: trong việc nhìn tới và nhìn lui. `Attano kammaṭṭhānavaseneva` (chỉ bằng sức mạnh của đề mục thiền định của mình) có nghĩa là: việc nhìn tới và nhìn lui cần được thực hiện chỉ bằng sức mạnh của đề mục thiền định về uẩn v.v..., không nên tìm kiếm phương pháp nào khác; đây là chủ ý. `Kammaṭṭhānasīseneva` (chỉ với đề mục thiền định làm đầu) có nghĩa là: chỉ với đề mục thiền định sắp được nói đến làm chính. Hơn nữa, vì cái gọi là nhìn tới v.v... chỉ là một sự diễn tiến đặc biệt của các pháp đơn thuần, do đó, để chỉ ra rằng việc biết rõ điều đó như thật là tỉnh giác không si mê, (ngài Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng `abbhantare`. `Āloketā` là người nhìn tới. Tương tự, `viloketā` là người nhìn lui. `Viññattiṃ` là thân biểu tri. `Iti` là do sự phát sinh như vậy. `Cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena` (bằng sức mạnh của sự rung động của phong đại do hành động của tâm) có nghĩa là: bằng sức mạnh của thân biểu tri được gọi là trạng thái chuyển động của phong đại sinh ra từ tâm hành. `Akkhidalaṃ` là mí mắt. `Adho sīdati` (chìm xuống dưới) có nghĩa là đi xuống dưới như đang chìm. `Uddhaṃ laṅgheti` (nhảy lên trên) có nghĩa là đi lên trên như đang nhảy. `Yantakena` (bằng máy móc) có nghĩa là: bằng bánh xe quay tròn, nắm lấy những sợi dây được gắn vào mí mắt. `Tato` (do đó) có nghĩa là: do sự chìm xuống và nhảy lên của mí mắt như vậy. Sự liễu tri nguyên nhân gốc rễ của tốc hành tâm ở ý môn được gọi là liễu tri về gốc rễ. `Āgantukassa` là của khách (abbhāgatassa), `tāvakālikassa` là của cái chỉ diễn ra trong khoảnh khắc ấy (taṅkhaṇamattapavattakassa). Trạng thái là khách và là tạm thời (āgantukatāvakālikabhāvo). Bằng sức mạnh của những trạng thái đó.

ตตฺถาติ เตสุ คาถาย ทสฺสิเตสุ สตฺตสุ จิตฺเตสุ. องฺคกิจฺจํ สาธยมานนฺติ ปธานภูตองฺคกิจฺจํ นิปฺผาเทนฺตํ, สรีรํ หุตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ภวงฺคญฺหิ ปฏิสนฺธิสทิสตฺตา ปธานมงฺคํ, ปธานญฺจ ‘‘สรีร’’นฺติ วุจฺจติ, อวิจฺเฉทปฺปวตฺติเหตุภาเวน วา การณกิจฺจํ สาธยมานนฺติ อตฺโถ. ตํ อาวฏฺเฏตฺวาติ ภวงฺคสามญฺญวเสน วุตฺตํ, ปวตฺตาการวิเสสวเสน ปน อตีตาทินา ติพฺพิธํ, ตตฺถ จ ภวงฺคุปจฺเฉทสฺเสว อาวฏฺฏนํ. ตนฺนิโรธาติ ตสฺส นิรุชฺฌนโต, อนนฺตรปจฺจยวเสน เหตุวจนํ. ‘‘ปฐมชวเนปิ…เป… สตฺตมชวเนปี’’ติ อิทํ ปญฺจทฺวาริกวีถิยํ ‘‘อยํ อิตฺถี, อยํ ปุริโส’’ติ รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนานมภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ หิ อาวชฺชนโวฏฺฐพฺพนานํ ปุเรตรํ ปวตฺตาโยนิโสมนสิการวเสน อโยนิโส อาวชฺชนโวฏฺฐพฺพนากาเรน ปวตฺตนโต อิฏฺเฐ อิตฺถิรูปาทิมฺหิ โลภสหคตมตฺตํ ชวนํ อุปฺปชฺชติ, อนิฏฺเฐ จ โทสสหคตมตฺตํ, น ปเนกนฺตรชฺชนทุสฺสนาทิ, มโนทฺวาเร [Pg.95] เอว เอกนฺตรชฺชนทุสฺสนาทิ โหติ, ตสฺส ปน มโนทฺวาริกสฺส รชฺชนทุสฺสนาทิโน ปญฺจทฺวาริกชวนํ มูลํ, ยถาวุตฺตํ วา สพฺพมฺปิ ภวงฺคาทิ, เอวํ มโนทฺวาริกชวนสฺส มูลการณวเสน มูลปริญฺญา วุตฺตา, อาคนฺตุกตาวกาลิกตา ปน ปญฺจทฺวาริก ชวนสฺเสว อปุพฺพภาววเสน, อิตฺตรตาวเสน จ. ยุทฺธมณฺฑเลติ สงฺคามปฺปเทเส. เหฏฺฐุปริยวเสนาติ เหฏฺฐา จ อุปริ จ ปริวตฺตมานวเสน, อปราปรํ ภวงฺคุปฺปตฺติวเสนาติ อตฺโถ. ตถา ภวงฺคุปฺปาทวเสน หิ เตสํ ภิชฺชิตฺวา ปตนํ, อิมินา ปน เหฏฺฐิมสฺส, อุปริมสฺส จ ภวงฺคสฺส อปราปรุปฺปตฺติวเสน ปญฺจทฺวาริกชวนโต วิสทิสสฺส มโนทฺวาริกชวนสฺส อุปฺปาทํ ทสฺเสติ ตสฺส วเสเนว รชฺชนาทิปวตฺตนโต. เตเนวาห ‘‘รชฺชนาทิวเสน อาโลกิตวิโลกิตํ โหตี’’ติ.

`Tattha` (trong đó) có nghĩa là: trong bảy tâm đã được chỉ ra trong kệ. `Aṅgakiccaṃ sādhayamānaṃ` (hoàn thành phận sự của một chi phần) có nghĩa là: hoàn thành phận sự của một chi phần chính yếu; `sarīraṃ hutvā` (trở thành thân) có nghĩa là như vậy. Thật vậy, tâm hộ kiếp, do giống với tâm tục sinh, là chi phần chính yếu; và cái chính yếu được gọi là `sarīra` (thân). Hoặc, có nghĩa là: hoàn thành phận sự làm nguyên nhân do là nhân cho sự diễn tiến không gián đoạn. `Taṃ āvaṭṭetvā` (hướng đến nó) được nói theo nghĩa chung về tâm hộ kiếp. Nhưng theo sự đặc biệt của cách thức diễn tiến, nó có ba loại: quá khứ v.v... Và trong số đó, chỉ có tâm hộ kiếp dứt dòng mới có sự hướng đến. `Tannirodhā` (do sự diệt của nó) có nghĩa là: do sự diệt của tâm ấy; đây là một từ chỉ nguyên nhân theo nghĩa vô gián duyên. Câu `Paṭhamajavanepi…pe… sattamajavanepi` (ngay cả trong tốc hành tâm thứ nhất... cho đến... ngay cả trong tốc hành tâm thứ bảy) được nói đến nhắm vào sự không có tham, sân, si như 'đây là người nữ', 'đây là người nam' trong lộ trình tâm ngũ môn. Thật vậy, ở đó, do sự diễn tiến không như lý dưới hình thức hướng môn và đoán định bằng sức mạnh của tác ý không như lý đã diễn ra trước đó, nên đối với sắc nữ v.v... khả ái, chỉ có tốc hành tâm tương ưng tham mới khởi lên; và đối với (sắc nữ v.v...) không khả ái, chỉ có tốc hành tâm tương ưng sân mới khởi lên, chứ không có sự tham ái, sân hận v.v... một cách chắc chắn. Chỉ ở ý môn mới có sự tham ái, sân hận v.v... một cách chắc chắn. Hơn nữa, tốc hành tâm ngũ môn là gốc rễ của sự tham ái, sân hận v.v... ở ý môn đó. Hoặc, tất cả những gì đã được nói như tâm hộ kiếp v.v... (là gốc rễ). Như vậy, liễu tri về gốc rễ được nói đến bằng sức mạnh của nguyên nhân gốc rễ của tốc hành tâm ý môn. Hơn nữa, tính chất là khách và tạm thời được nói đến chỉ đối với tốc hành tâm ngũ môn, do tính chất mới mẻ và tính chất ngắn ngủi. `Yuddhamaṇḍale` (trong trận địa) có nghĩa là: tại nơi chiến trận. `Heṭṭhupariyavasena` (bằng cách ở dưới và ở trên) có nghĩa là: bằng cách xoay chuyển ở dưới và ở trên; nghĩa là, bằng sức mạnh của sự khởi lên liên tiếp của tâm hộ kiếp. Thật vậy, sự tan vỡ và rơi rụng của chúng xảy ra do sự khởi lên của tâm hộ kiếp như vậy. Hơn nữa, bằng (cụm từ) này, ngài chỉ ra sự khởi lên của tốc hành tâm ý môn, vốn khác với tốc hành tâm ngũ môn, do sự khởi lên liên tiếp của tâm hộ kiếp ở dưới và ở trên; bởi vì sự diễn tiến của tham ái v.v... chỉ xảy ra do sức mạnh của tâm đó. Chính vì thế, ngài đã nói: 'việc nhìn tới và nhìn lui xảy ra do sức mạnh của tham ái v.v...'.

อาปาถนฺติ โคจรภาวํ. สกกิจฺจนิปฺผาทนวเสนาติ อาวชฺชนาทิกิจฺจนิปฺผาทนวเสน. ตนฺติ ชวนํ. จกฺขุทฺวาเร รูปสฺส อาปาถคมเนน อาวชฺชนาทีนํ ปวตฺตนโต ปวตฺติการณวเสเนว ‘‘เคหภูเต’’ติ วุตฺตํ, น นิสฺสยวเสน. อาคนฺตุกปุริโส วิยาติ อพฺภาคตปุริโส วิย. ทุวิธา หิ อาคนฺตุกา อติถิอพฺภาคตวเสน. ตตฺถ กตปริจโย ‘‘อติถี’’ติ วุจฺจติ, อกตปริจโย ‘‘อพฺภาคโต’’ติ, อยเมวิธาธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘ยถา ปรเคเห’’ติอาทิ. ตสฺสาติ ชวนสฺส รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนํ อยุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อาสิเนสูติ นิสินฺเนสุ. อาณากรณนฺติ อตฺตโน วสกรณํ.

`Āpāthaṃ` (vào tầm) có nghĩa là: vào trạng thái làm đối tượng. `Sakakiccanipphādanavasena` (bằng sức mạnh hoàn thành phận sự của mình) có nghĩa là: bằng sức mạnh hoàn thành các phận sự như hướng môn v.v... `Taṃ` (nó) là tốc hành tâm. Từ `gehabhūte` (trong nhà) được nói đến chỉ bằng sức mạnh của nguyên nhân diễn tiến, do sự diễn tiến của hướng môn v.v... khi sắc trần đi vào tầm của nhãn môn, chứ không phải được nói theo nghĩa là nơi nương tựa. `Āgantukapuriso viya` (như một người khách) có nghĩa là: như một người khách mới đến. Thật vậy, khách có hai loại: khách quen và khách lạ. Trong đó, người đã quen biết được gọi là `atithi`; người chưa quen biết được gọi là `abbhāgata`. Chính loại này được chủ ý ở đây. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng `yathā paragehe` (như ở trong nhà người khác). `Tassa` (của nó) có nghĩa là: của tốc hành tâm; sự liên kết là: sự tham ái, sân hận, si mê là không thích hợp. `Āsinesu` (trong số những người đang ngồi) có nghĩa là: trong số những người đang ngồi. `Āṇākaraṇaṃ` (thực thi quyền hành) có nghĩa là: làm theo ý muốn của mình.

สทฺธึ สมฺปยุตฺตธมฺเมหิ ผสฺสาทีหิ. ตตฺถ ตตฺเถว สกกิจฺจนิปฺผาทนฏฺฐาเน ภิชฺชนฺติ. อิตีติ ตสฺมา อาวชฺชนาทิโวฏฺฐพฺพนปริโยสานานํ ภิชฺชนโต. อิตฺตรานีติ อจิรฏฺฐิติกานิ. ตตฺถาติ ตสฺมึ วจเน อยํ อุปมาติ อตฺโถ. อุทยพฺพยปริจฺฉินฺโน ตาว ตตฺตโก กาโล เอเตสนฺติ ตาวกาลิกานิ, ตสฺส ภาโว, ตํวเสน.

Cùng với các pháp tương ưng như xúc v.v... Chúng tan rã ngay tại nơi hoàn thành phận sự của mình. `Iti` (như vậy) có nghĩa là: do sự tan rã của các tâm bắt đầu từ hướng môn và kết thúc ở đoán định. `Ittarāni` (ngắn ngủi) có nghĩa là: không tồn tại lâu dài. `Tattha` (ở đó) có nghĩa là: trong câu nói đó, đây là ví dụ. Chúng có một khoảng thời gian được giới hạn bởi sự sinh và diệt, do đó chúng được gọi là `tāvakālikāni` (tạm thời); trạng thái của nó (là như vậy); bằng sức mạnh của trạng thái đó.

เอตนฺติ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ยถาวุตฺตธมฺมสมุทาเย. ทสฺสนํ จกฺขุวิญฺญาณํ, ตสฺส วเสเนว อาโลกนวิโลกนปญฺญายนโต อาวชฺชนาทีนมคฺคหณํ.

`Etaṃ` (điều này) có nghĩa là: tỉnh giác không si mê. `Ettha` (ở đây) có nghĩa là: trong tập hợp các pháp đã được nói đến như vậy. Cái thấy là nhãn thức; chỉ do sức mạnh của nó mà việc nhìn tới và nhìn lui được biết đến, do đó không đề cập đến hướng môn v.v...

สมวาเยติ สามคฺคิยํ. ตตฺถาติ ปญฺจกฺขนฺธวเสน อาโลกนวิโลกน ปญฺญายมาเน. นิมิตฺตตฺเถ เจตํ ภุมฺมํ, ตพฺพินิมุตฺตโก โก เอโก [Pg.96] อาโลเกติ น ตฺเวว อาโลเกติ. โก จ เอโก วิโลเกติ นตฺเวว วิโลเกตีติ อตฺโถ.

`Samavāye` (trong sự kết hợp) có nghĩa là: trong sự hòa hợp. `Tattha` (ở đó) có nghĩa là: khi việc nhìn tới và nhìn lui được biết đến do sức mạnh của năm uẩn. Và vị trí cách này có nghĩa là dấu hiệu. Nghĩa là: ai là người duy nhất nhìn tới, tách rời khỏi chúng? Chắc chắn không có ai nhìn tới. Và ai là người duy nhất nhìn lui? Chắc chắn không có ai nhìn lui.

‘‘ตถา’’ติอาทิ อายตนวเสน, ธาตุวเสน จ ทสฺสนํ. จกฺขุรูปานิ ยถารหํ ทสฺสนสฺส นิสฺสยารมฺมณปจฺจโย, ตถา อาวชฺชนา อนนฺตราทิปจฺจโย, อาโลโก อุปนิสฺสยปจฺจโยติ ทสฺสนสฺส สุตฺตนฺตนเยน ปริยายโต ปจฺจยตา วุตฺตา. สหชาตปจฺจโยปิ ทสฺสนสฺเสว, นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ อญฺญมญฺญสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตาทิปจฺจยานมฺปิ ลพฺภนโต, ‘‘สหชาตาทิปจฺจยา’’ติปิ อธุนา ปาโฐ ทิสฺสติ. ‘‘เอว’’นฺติอาทิ นิคมนํ.

Lời nói bắt đầu bằng ‘Tathā’ là sự trình bày theo năng lực của xứ và theo năng lực của giới. Nhãn và sắc, tùy theo sự thích hợp, là y duyên và sở duyên duyên của sự thấy; cũng vậy, sự hướng tâm là vô gián duyên v.v..., ánh sáng là cận y duyên. Như vậy, tính duyên của sự thấy đã được nói đến một cách gián tiếp theo phương pháp Kinh tạng. Câu sanh duyên cũng là của chính sự thấy, và điều này chỉ là sự chỉ dẫn, vì cũng có thể đạt được các duyên như tương hỗ, tương ưng, hiện hữu, bất ly v.v... Hiện nay cũng thấy có bản văn là ‘sahajātādipaccayā’. Lời nói bắt đầu bằng ‘Evaṃ’ là lời kết luận.

อิทานิ ยถาปาฐํ สมิญฺชนปสารเณสุ สมฺปชานํ วิภาเวนฺโต ‘‘สมิญฺชิเต ปสาริเต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปพฺพานนฺติ ปพฺพภูตานํ. ตํสมิญฺชนปสารเณเนว หิ สพฺเพสํ หตฺถปาทานํ สมิญฺชนปสารณํ โหติ, ปพฺพเมเตสนฺติ วา ปพฺพา ยถา ‘‘สทฺโธ’’ติ, ปพฺพวนฺตานนฺติ อตฺโถ. จิตฺตวเสเนวาติ จิตฺตรุจิยา เอว, จิตฺตสามตฺถิยา วา. ยํ ยํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ สาตฺเถปิ อนตฺเถปิ สมิญฺชิตุํ, ปสาริตุํ วา, ตํตํจิตฺตานุคเตเนว สมิญฺชนปสารณมกตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถาติ สมิญฺชนปสารเณสุ อตฺถานตฺถปริคฺคณฺหนํ เวทิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ขเณ ขเณติ ตถา ฐิตกฺขณสฺส พฺยาปนิจฺฉาวจนํ. เวทนาติ สนฺถมฺภนาทีหิ รุชฺชนา. ‘‘เวทนา อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ปรมฺปรปโยชนํ ทสฺเสติ. ตถา ‘‘ตา เวทนา นุปฺปชฺชนฺตี’’ติอาทินาปิ. ปุริมํ ปุริมญฺหิ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส การณวจนํ. กาเลติ สมิญฺชิตุํ, ปสาริตุํ วา ยุตฺตกาเล. ผาตินฺติ วุทฺธึ. ฌานาทิ ปน วิเสโส.

Bây giờ, trong khi phân tích sự tỉnh giác trong sự co và duỗi theo bản văn Pāli, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘samiñjite pasārite’. Trong đó, ‘pabbānaṃ’ có nghĩa là ‘của các đốt xương’. Vì sự co và duỗi của tất cả tay và chân xảy ra chính nhờ sự co và duỗi của các đốt xương ấy, hoặc là ‘pabbā’ vì chúng có các đốt xương, giống như từ ‘saddho’, có nghĩa là ‘của những vật có đốt xương’. ‘Cittavaseneva’ có nghĩa là chỉ do ý muốn của tâm, hoặc do năng lực của tâm. Bất cứ tâm nào khởi lên để co hoặc duỗi, dù có lợi ích hay không có lợi ích, thì sự co và duỗi không được thực hiện nếu không thuận theo chính tâm ấy, điều này đã được nói đến. ‘Tattha’ có nghĩa là trong sự co và duỗi, sự nhận biết điều có lợi và không có lợi nên được hiểu. Đây là sự liên kết. ‘Khaṇe khaṇe’ là lời nói có ý muốn bao trùm sát-na đang tồn tại như vậy. ‘Vedanā’ là sự đau đớn do sự cứng đờ v.v... Bằng câu bắt đầu bằng ‘Vedanā uppajjati’, ngài chỉ ra lợi ích gián tiếp. Cũng vậy, bằng câu bắt đầu bằng ‘tā vedanā nuppajjanti’. Vì lời nói trước là lời nói về nguyên nhân của lời nói sau. ‘Kāle’ có nghĩa là vào thời điểm thích hợp để co hoặc duỗi. ‘Phātiṃ’ có nghĩa là sự tăng trưởng. Còn thiền định v.v... là sự đặc biệt.

ตตฺรายํ นโยติ สปฺปายาสปฺปายอปริคฺคณฺหเน วตฺถุสนฺทสฺสนสํงฺขาโต นโย. ตทปริคฺคหเณ อาทีนวทสฺสเนเนว ปริคฺคหเณปิ อานิสํโส วิภาวิโตติ เตสมิธ อุทาหรณํ เวทิตพฺพํ. มหาเจติยงฺคเณติ ทุฏฺฐคามณิรญฺญา กตสฺส เหมมาลีนามกสฺส มหาเจติยสฺส องฺคเณ. วุตฺตญฺหิ –

‘Tatrāyaṃ nayo’ là phương pháp được gọi là sự trình bày câu chuyện làm bằng chứng trong việc không nhận biết điều thích hợp và không thích hợp. Trong việc không nhận biết điều đó, chỉ bằng cách chỉ ra sự nguy hại, và trong việc nhận biết, lợi ích đã được làm cho rõ ràng. Vì vậy, ví dụ về những điều đó nên được biết ở đây. ‘Mahācetiyaṅgaṇe’ có nghĩa là trong sân của đại bảo tháp tên là Hemamāli, được xây dựng bởi vua Duṭṭhagāmaṇi. Vì đã được nói rằng –

‘‘ทีปปฺปสาทโก เถโร, ราชิโน อยฺยกสฺส เม;

เอวํ กิราห นตฺตา เต, ทุฏฺฐคามณิ ภูปติ.

“Vị Trưởng lão, người làm cho đảo quốc trong sạch, đã nói với đức vua, ông nội của tôi, như vầy: ‘Cháu của ngài, vua Duṭṭhagāmaṇi, người cai trị đất đai,

มหาปุญฺโญ [Pg.97] มหาถูปํ, โสณฺณมาลึ มโนรมํ;

วีสํ หตฺถสตํ อุจฺจํ, กาเรสฺสติ อนาคเต’’ติ.

người có phước lớn, trong tương lai sẽ cho xây dựng đại bảo tháp tên là Soṇṇamāli, làm vui lòng, cao một trăm hai mươi cubit.’”

ภูมิปฺปเทโส เจตฺถ องฺคณํ ‘‘อุทงฺคเณ ตตฺถ ปปํ อวินฺทุ’’นฺติอาทิสุ (ชา. ๑.๑.๒) วิย, ตสฺมา อุปจารภูเต สุสงฺขเต ภูมิปฺปเทเสติ อตฺโถ. เตเนว การเณน คิหี ชาโตติ กายสํสคฺคสมาปชฺชนเหตุนา อุกฺกณฺฐิโต หุตฺวา หีนายาวตฺโต. ฌายีติ ฌายนํ ฑยฺหนมาปชฺชิ. มหาเจติยงฺคเณปิ จีวรกุฏึ กตฺวา ตตฺถ สชฺฌายํ คณฺหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘จีวรกุฏิทณฺฑเก’’ติ, จีวรกุฏิยา จีวรฉทนตฺถาย กตทณฺฑเกติ อตฺโถ. ‘‘มณิสปฺโป นาม สีหฬทีเป วิชฺชมานา เอกา สปฺปชาตีติ วทนฺตี’’ติ อาจริยานนฺทตฺเถเรน, (วิภ. มูลฏี. ๒๔๒) อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๑๔) จ วุตฺตํ. ‘‘เกจิ, อปเร, อญฺเญ’’ติ วา อวตฺวา ‘‘วทนฺติ’’จฺเจว วจนญฺจ สารโต คเหตพฺพตาวิญฺญาปนตฺถํ อญฺญถา คเหตพฺพสฺส อวจนโต, ตสฺมา น นีลสปฺปาทิ อิธ ‘‘มณิสปฺโป’’ติ เวทิตพฺโพ.

Ở đây, ‘aṅgaṇaṃ’ là một khu đất, giống như trong các câu như ‘udaṅgaṇe tattha papaṃ avinduṃ’. Vì vậy, có nghĩa là ‘trong khu đất được chuẩn bị tốt, là khu vực lân cận’. ‘Gihī jāto’ vì lý do đó, nghĩa là do nguyên nhân tiếp xúc thân thể, đã trở nên bất mãn và hoàn tục về đời sống thấp hèn. ‘Jhāyi’ có nghĩa là đã bị thiêu đốt, cháy rụi. Vì họ làm một cái lều để y trong sân đại bảo tháp và tụng đọc ở đó, nên đã nói là ‘cīvarakuṭidaṇḍake’, có nghĩa là ‘trên cây sào được làm trong lều để y nhằm mục đích che y’. ‘Maṇisappo là một loài rắn có ở đảo Sīhaḷa, họ nói vậy’ đã được nói bởi Trưởng lão Ācariya Ānanda và Trưởng lão Ācariya Dhammapāla. Lời nói chỉ là ‘vadanti’ mà không nói ‘keci, apare, hay aññe’ là để cho biết rằng nó nên được xem là có thực chất, vì không có lời nói nào khác nên được hiểu theo cách khác. Vì vậy, ở đây nên hiểu ‘maṇisappo’ không phải là rắn xanh v.v...

มหาเถรวตฺถุนาติ เอวํนามกสฺส เถรสฺส วตฺถุนา. อนฺเตวาสิเกหีติ ตตฺถ นิสินฺเนสุ พหูสุ อนฺเตวาสิเกสุ เอเกน อนฺเตวาสิเกน. เตนาห ‘‘ตํ อนฺเตวาสิกา ปุจฺฉึสู’’ติ. กมฺมฏฺฐานนฺติ ‘‘อพฺภนฺตเร อตฺตา นามา’’ติอาทินา (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๑๔) วกฺขมานปฺปการํ ธาตุกมฺมฏฺฐานํ. ปกรณโตปิ หิ อตฺโถ วิญฺญายตีติ. ตตฺถ ฐิตานํ ปุจฺฉนฺตานํ สงฺคหณวเสน ‘‘ตุมฺเหหี’’ติ ปุน ปุถุวจนกรณํ. เอวํ รูปํ สภาโว ยสฺสาติ เอวรูโป นิคฺคหิตโลปวเสน เตน, กมฺมฏฺฐานมนสิการสภาเวนาติ อตฺโถ. เอวเมตฺถาปีติ อปิ-สทฺเทน เหฏฺฐา วุตฺตํ อาโลกิตวิโลกิตปกฺขมเปกฺขนํ กโรติ. อยํ นโย อุปริปิ.

‘Mahātheravatthunā’ có nghĩa là bằng câu chuyện của vị trưởng lão có tên như vậy. ‘Antevāsikehi’ có nghĩa là bởi một vị đệ tử trong số nhiều vị đệ tử đang ngồi ở đó. Do đó, ngài nói ‘taṃ antevāsikā pucchiṃsu’. ‘Kammaṭṭhānaṃ’ có nghĩa là đề mục thiền về giới, loại sẽ được nói đến bằng câu bắt đầu bằng ‘abbhantare attā nāma’. Vì ý nghĩa cũng được hiểu từ bối cảnh. Việc sử dụng số nhiều ‘tumhehi’ một lần nữa là do năng lực bao gồm những người đang đứng và hỏi ở đó. ‘Evarūpo’ là người có bản chất như vậy; do sự lược bỏ niggahita, ‘tena’ có nghĩa là ‘với bản chất tác ý đến đề mục thiền’. Trong ‘Evametthāpi’, bằng từ ‘api’, nó đề cập đến phần về nhìn tới và nhìn quanh đã được nói ở dưới. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho phần trên.

สุตฺตากฑฺฒนวเสนาติ ยนฺเต โยชิตสุตฺตานํ อาวิญฺฉนวเสน. ทารุยนฺตสฺสาติ ทารุนา กตยนฺตรูปสฺส. ตํ ตํ กิริยํ ยาติ ปาปุณาติ, หตฺถปาทาทีหิ วา ตํ ตํ อาการํ กุรุมานํ ยาติ คจฺฉตีติ ยนฺตํ, นฏกาทิปญฺจาลิการูปํ, ทารุนา กตํ ยนฺตํ ตถา, นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ. ตถา หิ นํ โปตฺเถน วตฺเถน อลงฺกริยตฺตา โปตฺถลิกา, ปญฺจ องฺคานิ ยสฺสา สชีวสฺเสวาติ ปญฺจาลิกาติ จ โวหรนฺติ. หตฺถปาทลฬนนฺติ หตฺถปาทานํ กมฺปนํ, หตฺถปาเทหิ วา ลีฬากรณํ.

‘Suttākaḍḍhanavasena’ có nghĩa là do năng lực kéo các sợi dây được gắn vào con rối. ‘Dāruyantassa’ có nghĩa là của hình nộm máy được làm bằng gỗ. Nó đạt đến hành động này hay hành động khác, hoặc nó đi, di chuyển trong khi tạo ra hình dáng này hay hình dáng khác bằng tay, chân, v.v., do đó nó được gọi là ‘yanta’ (máy, con rối), tức là hình nộm con rối của vũ công v.v...; cũng vậy, con rối làm bằng gỗ, và đây chỉ là một ví dụ. Thật vậy, vì nó được trang trí bằng vải hoặc quần áo, họ gọi nó là ‘potthalikā’; và vì nó có năm chi phần như thể nó còn sống, họ gọi nó là ‘pañcālikā’. ‘Hatthapādalaḷanaṃ’ có nghĩa là sự rung động của tay và chân, hoặc sự tạo ra vẻ duyên dáng bằng tay và chân.

สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณติ [Pg.98] เอตฺถ สงฺฆาฏิจีวรานํ สมานธารณตาย เอกโตทสฺสนํ คนฺถครุตาปนยนตฺถํ, อนฺตรวาสกสฺส นิวาสนวเสน, เสสานํ ปารุปนวเสนาติ ยถารหมตฺโถ. ตตฺถาติ สงฺฆาฏิจีวรธารณปตฺตธารเณสุ. วุตฺตปฺปกาโรติ ปจฺจเวกฺขณวิธินา สุตฺเต วุตฺตปฺปเภโท.

Ở đây, trong câu ‘Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe’, do việc mang y tăng-già-lê và y là tương tự nhau, việc trình bày chung là nhằm mục đích loại bỏ sự nặng nề của văn bản. Ý nghĩa nên được hiểu tùy theo sự thích hợp: đối với y nội, theo cách mặc; đối với các y còn lại, theo cách đắp. ‘Tattha’ có nghĩa là trong việc mang y tăng-già-lê, y và bát. ‘Vuttappakāro’ có nghĩa là loại đã được nói trong Kinh theo phương pháp quán xét.

อุณฺหปกติกสฺสาติ อุณฺหาลุกสฺส ปริฬาหพหุลกายสฺส. สีตาลุกสฺสาติ สีตพหุลกายสฺส. ฆนนฺติ อปฺปิตํ. ทุปฏฺฏนฺติ นิทสฺสนมตฺตํ. ‘‘อุตุทฺธฏานํ ทุสฺสานํ จตุคฺคุณํ สงฺฆาฏึ, ทิคุณํ อุตฺตราสงฺคํ, ทิคุณํ อนฺตรวาสกํ, ปํสุกูเล ยาวทตฺถ’’นฺติ (มหาว. ๓๔๘) หิ วุตฺตํ. วิปรีตนฺติ ตทุภยโต วิปรีตํ, เตสํ ติณฺณมฺปิ อสปฺปายํ. กสฺมาติ อาห ‘‘อคฺคฬาทิทาเนนา’’ติอาทิ. อุทฺธริตฺวา อลฺลียาปนขณฺฑํ อคฺคฬํ. อาทิสทฺเทน ตุนฺนกมฺมาทีนิ สงฺคณฺหาติ. ตถา-สทฺโท อนุกฑฺฒนตฺโถ, อสปฺปายเมวาติ. ปฏฺฏุณฺณเทเส ปาณเกหิ สญฺชาตวตฺถํ ปฏฺฏุณฺณํ. วากวิเสสมยํ เสตวณฺณํ ทุกูลํ. อาทิสทฺเทน โกเสยฺยกมฺพลาทิกํ สานุโลมํ กปฺปิยจีวรํ สงฺคณฺหาติ. กสฺมาติ วุตฺตํ ‘‘ตาทิสญฺหี’’ติอาทิ. อรญฺเญ เอกกสฺส นิวาสนฺตรายกรนฺติ พฺรหฺมจริยนฺตราเยกเทสมาห. โจราทิสาธารณโต จ ตถา วุตฺตํ. นิปฺปริยาเยน ตํ อสปฺปายนฺติ สมฺพนฺโธ. อเนเนว ยถาวุตฺตมสปฺปายํ อเนกนฺตํ ตถารูปปจฺจเยน กสฺสจิ กทาจิ สปฺปายสมฺภวโต. อิทํ ปน ทฺวยํ เอกนฺตเมว อสปฺปายํ กสฺสจิ กทาจิปิ สปฺปายาภาวโตติ ทสฺเสติ. มิจฺฉา อาชีวนฺติ เอเตนาติ มิจฺฉาชีโว, อเนสนวเสน ปจฺจยปริเยสนปโยโค. นิมิตฺตกมฺมาทีหิ ปวตฺโต มิจฺฉาชีโว ตถา, เอเตน เอกวีสติวิธํ อเนสนปโยคมาห. วุตฺตญฺหิ สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ ขุทฺทกปาฐฏฺฐกถายญฺจ เมตฺตสุตฺตวณฺณนายํ –

Uṇhapakatikassāti (đối với vị có thể tạng nóng) là uṇhālukassa (đối với vị có nhiều hơi nóng), pariḷāhabahulakāyassa (có thân nhiều sự nóng bức). Sītālukassāti (đối với vị có thể tạng lạnh) là sītabahulakāyassa (có thân nhiều sự lạnh). Ghananti (dày) là appitaṃ (dày). Dupaṭṭanti (y hai lớp) là nidassanattaṃ (chỉ là ví dụ). Quả vậy, đã được nói rằng: “Đối với các loại vải trái mùa, y tăng-già-lê bốn lớp, y vai trái hai lớp, y nội hai lớp (là thích hợp); đối với y phấn tảo, (số lớp) tùy theo ý muốn (là thích hợp).” Viparītanti (trái ngược lại) là tadubhayato viparītaṃ (trái ngược với cả hai loại ấy), tesaṃ tiṇṇampi asappāyaṃ (không thích hợp cho cả ba vị ấy). (Hỏi rằng:) Tại sao? (Ngài) nói: aggaḷādidānenā’tiādi (do việc cho miếng vá, v.v...). Aggaḷaṃ (miếng vá) là uddharitvā allīyāpanakhaṇḍaṃ (miếng (vải) để đắp vào sau khi gỡ bỏ (chỗ cũ)). Với từ ādi, ngài bao gồm các việc như may vá, v.v... Từ tathā có nghĩa là kéo theo, tức là asappāyameva (chắc chắn không thích hợp). Paṭṭuṇṇaṃ (vải paṭṭuṇṇa) là paṭṭuṇṇadese pāṇakehi sañjātavatthaṃ (vải được làm từ các loài côn trùng ở xứ Paṭṭuṇṇa). Dukūlaṃ (vải lụa) là vākavisesamayaṃ setavaṇṇaṃ (vải màu trắng làm từ một loại vỏ cây đặc biệt). Với từ ādi, ngài bao gồm các loại y thích hợp tương tự như lụa tơ tằm, chăn len, v.v... (Hỏi rằng:) Tại sao? Đã được nói: tādisañhī’tiādi (bởi vì loại y như vậy...). Araññe ekakassa nivāsantarāyakaranti (gây trở ngại cho việc sống một mình trong rừng) – (câu này) nói lên một phần trở ngại cho phạm hạnh. Và tathā vuttaṃ (cũng được nói như vậy) là corādisādhāraṇato (do là vật chung với kẻ trộm, v.v...). Liên kết là: taṃ asappāyaṃ (y ấy không thích hợp) nippariyāyena (một cách không ngoại lệ). Chính do (câu) này, sự không thích hợp đã nói yathāvuttamasappāyaṃ là anekantaṃ (không phải tuyệt đối), tathārūpapaccayena kassaci kadāci sappāyasambhavato (bởi vì có khả năng thích hợp cho một người nào đó vào một lúc nào đó với duyên tương xứng). Idaṃ pana dvayaṃ (còn hai điều này) thì ekantameva asappāyaṃ (hoàn toàn không thích hợp), kassaci kadācipi sappāyābhāvato (vì không có sự thích hợp cho bất kỳ ai vào bất kỳ lúc nào) – (câu này) cho thấy như vậy. Micchā ājīvanti etenāti micchājīvo (người ta nuôi mạng một cách sai trái bằng phương tiện này, nên gọi là tà mạng), là anesanavasena paccayapariyesanapayogo (sự nỗ lực tìm kiếm vật dụng bằng cách tìm kiếm không chân chính). Micchājīvo (tà mạng) pavatto (phát sinh) nimittakammādīhi (từ việc ra dấu hiệu, v.v...) cũng tathā (tương tự như vậy). Etena (bằng điều này), ngài nói đến ekavīsatividhaṃ anesanapayogam (hai mươi mốt loại nỗ lực tìm kiếm không chân chính). Quả vậy, đã được nói trong Chú giải Kinh Tập, và trong Chú giải Tiểu Tụng, phần giải về Kinh Từ Bi:

‘‘โย อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา อตฺตานํ น สมฺมา ปโยเชติ, ขณฺฑสีโล โหติ, เอกวีสติวิธํ อเนสนํ นิสฺสาย ชีวิกํ กปฺเปติ. เสยฺยถิทํ? เวฬุทานํ, ปตฺตทานํ, ปุปฺผ, ผล, ทนฺตกฏฺฐ, มุโขทก, สินาน, จุณฺณ, มตฺติกาทานํ, จาฏุกมฺยตํ, มุคฺคสูปฺยตํ, ปาริภฏุตํ, ชงฺฆเปสนิกํ, เวชฺชกมฺมํ, ทูตกมฺมํ, ปหิณคมนํ, ปิณฺฑปฏิปิณฺฑํ, ทานานุปฺปทานํ, วตฺถุวิชฺชํ, นกฺขตฺตวิชฺชํ, องฺควิชฺช’’นฺติ.

“Vị nào xuất gia trong giáo pháp này mà không nỗ lực chân chánh, có giới bị sứt mẻ, nương vào hai mươi mốt cách tìm kiếm không chân chính để nuôi mạng. Những gì là như thế? (Đó là) việc cho tre, cho lá, cho hoa, quả, tăm xỉa răng, nước rửa mặt, (bột) tắm, bột (thơm), đất sét; cāṭukamyatṃ (sự tâng bốc), muggasūpyatṃ (lời nói như canh đậu), pāribhaṭutaṃ (việc làm bảo mẫu), jaṅghapesanikaṃ (việc chạy việc vặt), vejjakammaṃ (nghề y), dūtakammaṃ (việc làm sứ giả), pahiṇagamanaṃ (việc đi theo sai khiến), piṇḍapaṭipiṇḍaṃ (việc cho vật thực để nhận lại vật thực), dānānuppadānaṃ (việc cho tặng để được đền đáp), vatthuvijjaṃ (thuật xem đất), nakkhattavijjaṃ (thuật chiêm tinh), aṅgavijjaṃ (thuật xem tướng).”

อภิธมฺมฏีกากาเรน ปน [Pg.99] อาจริยานนฺทตฺเถเรน เอวํ วุตฺตํ –

Còn ngài trưởng lão Ānanda, vị thầy soạn Phụ chú giải Vi Diệu Pháp, đã nói như sau:

‘‘เอกวีสติ อเนสนา นาม เวชฺชกมฺมํ กโรติ, ทูตกมฺมํ กโรติ, ปหิณกมฺมํ กโรติ, คณฺฑํ ผาเลติ, อรุมกฺขนํ เทติ, อุทฺธํวิเรจนํ เทติ, อโธวิเรจนํ เทติ, นตฺถุเตลํ ปจติ, วณเตลํ ปจติ, เวฬุทานํ เทติ, ปตฺต, ปุปฺผ, ผล, สินาน, ทนฺตกฏฺฐ, มุโขทก, จุณฺณ, มตฺติกาทานํ เทติ, จาฏุกมฺมํ กโรติ, มุคฺคสูปิยํ, ปาริภฏุํ, ชงฺฆเปสนิกํ ทฺวาวีสติมํ ทูตกมฺเมน สทิสํ, ตสฺมา เอกวีสตี’’ติ (ธ. ส. มูลฏี. ๑๕๐-๕๑).

“Hai mươi mốt cách tìm kiếm không chân chính là: làm nghề y, làm sứ giả, làm người đưa tin, mổ nhọt, cho thuốc xức vết thương, cho thuốc xổ trên, cho thuốc xổ dưới, nấu dầu nhỏ mũi, nấu dầu trị vết thương, cho tre, cho lá, hoa, quả, (bột) tắm, tăm xỉa răng, nước rửa mặt, bột (thơm), đất sét; làm việc tâng bốc, (làm việc của) người có lời nói như canh đậu, (làm việc) bảo mẫu. Jaṅghapesanikaṃ (việc chạy việc vặt) là điều thứ hai mươi hai, tương tự như việc làm sứ giả, do đó (chỉ có) hai mươi mốt.”

อฏฺฐกถาวจนญฺเจตฺถ พฺรหฺมชาลาทิสุตฺตนฺตนเยน วุตฺตํ, ฏีกาวจนํ ปน ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺคาทิอภิธมฺมนเยน, อโต เจตฺถ เกสญฺจิ วิสมตาติ วทนฺติ, วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ. อปิจ ‘‘นิมิตฺตกมฺมาที’’ติ อิมินา นิมิตฺโตภาสปริกถาโย วุตฺตา. ‘‘มิจฺฉาชีโว’’ติ ปน ยถาวุตฺตปโยโค, ตสฺมา นิมิตฺตกมฺมญฺจ มิจฺฉาชีโว จ, ตพฺพเสน อุปฺปนฺนํ อสปฺปายํ สีลวินาสเนน อนตฺถาวหตฺตาติ อตฺโถ. สมาหารทฺวนฺเทปิ หิ กตฺถจิ ปุลฺลิงฺคปโยโค ทิสฺสติ ยถา ‘‘จิตฺตุปฺปาโท’’ติ. อติรุจิเย ราคาทโย, อติอรุจิเย จ โทสาทโยติ อาห ‘‘อกุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺตี’’ติ. ตนฺติ ตทุภยํ. กมฺมฏฺฐานาวิชหนวเสนาติ วกฺขมานกมฺมฏฺฐานสฺส อวิชหนวเสน.

Và ở đây, lời của Chú giải được nói theo phương pháp của các Kinh như Kinh Phạm Võng, còn lời của Phụ chú giải thì theo phương pháp của Vi Diệu Pháp như Phân Tích Tiểu Sự. Do đó, các vị thầy nói rằng ở đây có một số điểm không nhất quán, nên cần phải xem xét rồi mới chấp nhận. Hơn nữa, với câu nimittakammādī’ti (việc ra dấu hiệu, v.v...), các việc ra dấu hiệu, nói bóng gió, nói vòng vo được đề cập đến. Còn micchājīvo’ti (tà mạng) là sự nỗ lực như đã nói. Do đó, ý nghĩa là: cả việc ra dấu hiệu và tà mạng, (y phục) phát sinh do chúng là không thích hợp, vì nó mang lại điều bất lợi do làm hủy hoại giới hạnh. Quả vậy, ngay cả trong hợp từ tập hợp (samāhāradvanda), đôi khi cũng thấy cách dùng ở nam tính, ví như cittuppādo. Đối với đối tượng rất ưa thích thì có tham, v.v...; và đối với đối tượng rất không ưa thích thì có sân, v.v...; do đó, ngài nói akusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti (các pháp bất thiện tăng trưởng). Tanti (điều đó) là tadubhayaṃ (cả hai điều ấy). Kammaṭṭhānāvijahanavasenāti (do không từ bỏ đề mục thiền) là vakkhamānakammaṭṭhānassa avijahanavasena (do không từ bỏ đề mục thiền sẽ được nói đến).

‘‘อพฺภนฺตเร อตฺตา นามา’’ติอาทินา สงฺเขปโต อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ ทสฺเสตฺวา ‘‘ตตฺถ จีวรมฺปิ อเจตน’’นฺติอาทินา จีวรสฺส วิย ‘‘กาโยปิ อเจตโน’’ติ กายสฺส อตฺตสุญฺญตาวิภาวเนน ตมตฺถํ ปริทีเปนฺโต ‘‘ตสฺมา เนว สุนฺทรํ จีวรํ ลภิตฺวา’’ติอาทินา วุตฺตสฺส อิตรีตรสนฺโตสสฺส การณํ วิภาเวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺหิ สมฺพนฺโธ วตฺตพฺโพ – อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อพฺภนฺตเร’’ติอาทิมาห. อตฺตสุญฺญตาวิภาวเนน ปน ตทตฺถํ ปริทีปิตุํ วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ จีวร’’นฺติอาทิ. อิทานิ อตฺตสุญฺญตาวิภาวนสฺส ปโยชนภูตํ อิตรีตรสนฺโตสสงฺขาตํ ลทฺธคุณํ ปกาเสนฺโต อาห ‘‘ตสฺมา เนว สุนฺทร’’นฺติอาทีติ.

Nên hiểu rằng: (trước hết) ngài trình bày vắn tắt về tỉnh giác không si mê bằng câu Abbhantare attā nāmā’tiādi (Bên trong, không có cái gọi là tự ngã, v.v...); rồi trong khi làm sáng tỏ ý nghĩa ấy bằng cách giải thích tính không có tự ngã của thân rằng kāyopi acetano (thân cũng vô tri) viya (giống như) cīvarassa (y phục) bằng câu tattha cīvarampi acetana’ntiādi (Trong đó, y phục cũng vô tri, v.v...), ngài làm rõ nguyên nhân của sự biết đủ với bất cứ thứ gì nhận được đã được nói đến bằng câu tasmā neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā’tiādi (Do đó, sau khi nhận được y tốt, v.v...). Quả vậy, sự liên kết nên được nói như sau: Trong khi trình bày về tỉnh giác không si mê, ngài nói abbantare’tiādi (Bên trong, v.v...). Còn để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy bằng cách giải thích tính không có tự ngã, ngài đã nói tattha cīvara’ntiādi (Trong đó, y phục, v.v...). Bây giờ, trong khi tuyên thuyết về phẩm chất đã đạt được, được gọi là sự biết đủ với bất cứ thứ gì nhận được, vốn là kết quả của việc giải thích tính không có tự ngã, ngài nói tasmā neva sundara’ntiādīti (Do đó, không... tốt đẹp, v.v...).

ตตฺถ [Pg.100] อพฺภนฺตเรติ อตฺตโน สนฺตาเน. ตตฺถาติ ตสฺมึ จีวรปารุปเน. เตสุ วา ปารุปกตฺตปารุปิตพฺพจีวเรสุ. กาโยปีติ อตฺตปญฺญตฺติมตฺโต กาโยปิ. ‘‘ตสฺมา’’ติ อชฺฌาหริตพฺพํ, อเจตนตฺตาติ อตฺโถ. อหนฺติ กมฺมภูโต กาโย. ธาตุโยติ จีวรสงฺขาโต พาหิรา ธาตุโย. ธาตุสมูหนฺติ กายสงฺขาตํ อชฺฌตฺติกํ ธาตุสมูหํ. โปตฺถกรูปปฏิจฺฉาทเน ธาตุโย ธาตุสมูหํ ปฏิจฺฉาเทนฺติ วิยาติ สมฺพนฺโธ. ปุสนํ สฺเนหเสจนํ, ปูรณํ วา โปตฺถํ, เลปนขนนกิริยา, เตน กตนฺติ โปตฺถกํ, ตเมว รูปํ ตถา, ขนนกมฺมนิพฺพตฺตํ ทารุมตฺติกาทิรูปมิธาธิปฺเปตํ. ตสฺมาติ อเจตนตฺตา, อตฺตสุญฺญภาวโต วา.

Trong đó, abbhantare (bên trong) là attano santāne (trong dòng tương tục của chính mình). Tatthā (trong đó) là tasmiṃ cīvarapārupane (trong việc mặc y đó), hoặc là tesu pārupakattapārupitabbacīvaresu (trong những thứ đó: người mặc, hành động mặc, và y được mặc). Kāyopīti (thân cũng vậy) là attapaññattimatto kāyopi (thân, vốn chỉ là một khái niệm về tự ngã, cũng vậy). Nên thêm vào từ tasmā (do đó); ý nghĩa là acetanattā (vì vô tri). Ahanti (tôi) là kammabhūto kāyo (thân là đối tượng của hành động). Dhātuyoti (các yếu tố) là cīvarasaṅkhāto bāhirā dhātuyo (các yếu tố bên ngoài được gọi là y phục). Dhātusamūhanti (tập hợp các yếu tố) là kāyasaṅkhātaṃ ajjhattikaṃ dhātusamūhaṃ (tập hợp các yếu tố bên trong được gọi là thân). Liên kết là: dhātuyo (các yếu tố) paṭicchādenti viya (che đậy như thể) dhātusamūhaṃ (tập hợp các yếu tố) potthakarūpapaṭicchādane (trong việc che đậy một hình nhân bằng bột hồ). Potthaṃ là pusanaṃ snehasecanaṃ (việc trét, rưới chất dính), hoặc pūraṇaṃ (việc lấp đầy), lepanakhananakiriyā (hành động tô trét và đục đẽo). Potthakaṃ là tena katanti (được làm bởi cái đó). Tameva rūpaṃ tathā (chính cái đó là hình nhân). Ở đây, ý muốn nói đến khananakammanibbattaṃ dārumattikādirūpam (hình nhân bằng gỗ, đất sét, v.v... được tạo ra bởi hành động đục đẽo). Tasmāti (do đó) là acetanattā (vì vô tri), hoặc attasuññabhāvato (vì trống rỗng tự ngã).

นาคานํ นิวาโส วมฺมิโก นาควมฺมิโก. จิตฺตีกรณฏฺฐานภูโต รุกฺโข เจติยรุกฺโข. เกหิจิ สกฺกตสฺสาปิ เกหิจิ อสกฺกตสฺส กายสฺส อุปมานภาเวน โยคฺยตฺตา เตสมิธ กถนํ. เตหีติ มาลาคนฺธคูถมุตฺตาทีหิ. อตฺตสุญฺญตาย นาควมฺมิกเจติยรุกฺขาทีหิ วิย กายสงฺขาเตน อตฺตนา โสมนสฺสํ วา โทมนสฺสํ วา น กาตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ.

Gò mối là nơi ở của loài rắn (nāga) được gọi là nāgavammika. Cây cối là nơi chốn để tỏ lòng tôn kính được gọi là cetiyarukkha. Do sự thích hợp trong việc làm ví dụ so sánh cho thân thể, có khi được một số người tôn trọng, có khi bị một số người không tôn trọng, nên ở đây mới nói đến các thứ ấy. Tehi (bởi chúng) tức là bởi vòng hoa, hương thơm, phân, nước tiểu, v.v... Do vì trống rỗng tự ngã, giống như gò mối của rắn, cây thờ, v.v..., bởi tự thân được gọi là thân thể này, không nên tạo ra sự hoan hỷ hay phiền muộn. Đây là điều đã được nói đến.

‘‘ลภิสฺสามิ วา, โน วา’’ติ ปจฺจเวกฺขณปุพฺพเกน ‘‘ลภิสฺสามี’’ติ อตฺถสมฺปสฺสเนเนว คเหตพฺพํ. เอวญฺหิ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ ภวตีติ อาห ‘‘สหสาว อคฺคเหตฺวา’’ติอาทิ.

Với sự quán xét trước rằng: ‘Ta sẽ nhận được hay không nhận được?’, chỉ nên thọ nhận khi thấy có lợi ích rằng: ‘Ta sẽ nhận được’. Bởi vì làm như vậy thì tỉnh giác về lợi ích (sātthakasampajañña) mới sanh khởi, nên ngài đã nói: ‘sahasāva aggahetvā’ (không vội vàng thọ nhận), v.v...

ครุปตฺโตติ อติภารภูโต ปตฺโต. จตฺตาโร วา ปญฺจ วา คณฺฐิกา จตุปญฺจคณฺฐิกา ยถา ‘‘ทฺวตฺติปตฺตา (ปาจิ. ๒๓๒), ฉปฺปญฺจวาจา’’ติ (ปาจิ. ๖๑) อญฺญปทภูตสฺส หิ วา-สทฺทสฺเสว อตฺโถ อิธ ปธาโน จตุคณฺฐิกาหโต วา ปญฺจคณฺฐิกาหโต วา ปตฺโต ทุพฺพิโสธนีโยติ วิกปฺปนวเสน อตฺถสฺส คยฺหมานตฺตา. อาหตา จตุปญฺจคณฺฐิกา ยสฺสาติ จตุปญฺจคณฺฐิกาหโต ยถา ‘‘อคฺยาหิโต’’ติ, จตุปญฺจคณฺฐิกาหิ วา อาหโต ตถา, ทุพฺพิโสธนียภาวสฺส เหตุคพฺภวจนญฺเจตํ. กามญฺจอูนปญฺจพนฺธนสิกฺขาปเท (ปารา. ๖๑๒) ปญฺจคณฺฐิกาหโตปิ ปตฺโต ปริภุญฺชิตพฺพภาเวน วุตฺโต, ทุพฺพิโสธนียตามตฺเตน ปน ปลิโพธกรณโต อิธ อสปฺปาโยติ ทฏฺฐพฺพํ. ทุทฺโธตปตฺโตติ อคณฺฐิกาหตมฺปิ ปกติยาว ทุพฺพิโสธนียปตฺตํ สนฺธายาห. ‘‘ตํ โธวนฺตสฺเสวา’’ติอาทิ ตทุภยสฺสาปิ [Pg.101] อสปฺปายภาเว การณํ. ‘‘มณิวณฺณปตฺโต ปน โลภนีโย’’ติ อิมินา กิญฺจาปิ โส วินยปริยาเยน กปฺปิโย, สุตฺตนฺตปริยาเยน ปน อนฺตรายกรณโต อสปฺปาโยติ ทสฺเสติ. ‘‘ปตฺตํ ภมํ อาโรเปตฺวา มชฺชิตฺวา ปจนฺติ ‘มณิวณฺณํ กริสฺสามา’ติ, น วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.ปาฬิมุตฺตกวินิจฺฉโย) หิ วินยฏฺฐกถาสุ ปจนกิริยามตฺตเมว ปฏิกฺขิตฺตํ. ตถา หิ วทนฺติ ‘‘มณิวณฺณํ ปน ปตฺตํ อญฺเญน กตํ ลภิตฺวา ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ (สารตฺถ. ฏี. ๒.๘๕) ‘‘ตาทิสญฺหิ อรญฺเญ เอกกสฺส นิวาสนฺตรายกร’’นฺติอาทินา จีวเร วุตฺตนเยน ‘‘นิมิตฺตกมฺมาทิวเสน ลทฺโธ ปน เอกนฺตอกปฺปิโย สีลวินาสเนน อนตฺถาวหตฺตา’’ติอาทินา อมฺเหหิ วุตฺตนโยปิ ยถารหํ เนตพฺโพ. เสวมานสฺสาติ เหตฺวนฺโต คธวจนํ อภิวฑฺฒนปริหายนสฺส.

Garupatto là bình bát trở nên quá nặng. Bốn hoặc năm miếng vá là catupañcagaṇṭhikā. Giống như trong ‘dvattipattā’, ‘chappañcavācā’, ở đây ý nghĩa của từ ‘vā’ trong một từ khác (aññapada) là chính. Do ý nghĩa được hiểu theo cách lựa chọn (vikappanavasena) rằng: ‘Bình bát được vá bốn miếng hoặc bình bát được vá năm miếng thì khó làm sạch’. Catupañcagaṇṭhikāhato là (bình bát) mà có bốn năm miếng vá đã được hàn vào, giống như trong ‘agyāhito’; hoặc, được hàn bằng bốn năm miếng vá cũng vậy. Và đây là lời nói bao hàm nguyên nhân về tình trạng khó làm sạch. Và quả thật, trong học giới Ūnapañcabandhana, bình bát được vá năm miếng cũng được nói là có thể sử dụng. Tuy nhiên, chỉ vì tình trạng khó làm sạch, nó gây ra trở ngại, nên ở đây được xem là không thích hợp, cần phải hiểu như vậy. Duddhotapatto là ngài nói đến bình bát vốn tự nhiên đã khó làm sạch, dù không có miếng vá nào. Câu ‘Taṃ dhovantasseva’, v.v... là nguyên nhân cho sự không thích hợp của cả hai loại bình bát ấy. Bằng câu ‘Maṇivaṇṇapatto pana lobhanīyo’, ngài chỉ ra rằng mặc dù theo phương diện Luật tạng, nó được phép dùng, nhưng theo phương diện Kinh tạng, nó không thích hợp vì gây ra chướng ngại. Thật vậy, trong các Chú giải Luật, chỉ có hành động nung nấu là bị cấm: ‘Họ đặt bình bát lên bàn xoay, đánh bóng rồi nung, (với ý nghĩ) “chúng ta sẽ làm cho nó có màu ngọc”, (việc ấy) không được phép’. Vì vậy, các ngài nói: ‘Nhưng được phép dùng một bình bát màu ngọc do người khác làm mà mình nhận được’. Theo phương pháp đã nói về y phục rằng ‘một (vật) như vậy gây chướng ngại cho việc cư trú một mình trong rừng’, v.v..., và theo phương pháp chúng tôi đã nói rằng ‘nhưng (vật) nhận được do ám thị, v.v... thì hoàn toàn không thích hợp vì nó dẫn đến sự bất lợi do phá hoại giới hạnh’, cũng nên được áp dụng ở đây một cách thích hợp. Sevamānassa là một từ chỉ nguyên nhân (hetugabbhavacana) cho sự tăng trưởng (của bất thiện) và sự suy giảm (của thiện).

‘‘อพฺภนฺตเร’’ติอาทิ สงฺเขโป. ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ อตฺตสุญฺญตาวิภาวเนน วิตฺถาโร. สณฺฑาเสนาติ กมฺมารานํ อโยคหณวิเสเสน. อคฺคิวณฺณปตฺตคฺคหเณติ อคฺคินา ฌาปิตตฺตา อคฺคิวณฺณภูตปตฺตสฺส คหเณ. ราคาทิปริฬาหชนกปตฺตสฺส อีทิสเมว อุปมานํ ยุตฺตนฺติ เอวํ วุตฺตํ.

Câu ‘Abbhantare’, v.v... là phần tóm tắt. Câu ‘Tatthā’, v.v... là phần diễn giải chi tiết bằng cách làm rõ sự trống rỗng tự ngã. Saṇḍāsena là bằng dụng cụ đặc biệt để kẹp sắt của thợ rèn. Trong câu aggivaṇṇapattaggahaṇe, (nghĩa là) trong việc cầm lấy bình bát đã trở thành màu lửa do bị lửa nung đốt. Đối với bình bát gây ra sự thiêu đốt của tham ái, v.v..., một ví dụ so sánh như vậy là thích hợp, do đó mới nói như vậy.

‘‘อปิจา’’ติอาทินา สงฺฆาฏิจีวรปตฺตธารเณสุ เอกโต อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ ทสฺเสติ. ฉินฺนหตฺถปาเท อนาถมนุสฺเสติ สมฺพนฺโธ. นีลมกฺขิกา นาม อาสาฏิกการิกา. ควาทีนญฺหิ วเณสุ นีลมกฺขิกาหิ กตา อนยพฺยสนเหตุภูตา อณฺฑกา อาสาฏิกา นาม วุจฺจติ. อนาถสาลายนฺติ อนาถานํ นิวาสสาลายํ. ทยาลุกาติ กรุณาพหุลา. วณมตฺตโจฬกานีติ วณปฺปมาเณน ปฏิจฺฉาทนตฺถาย ฉินฺนโจฬขณฺฑกานิ. เกสญฺจีติ พหูสุ เกสญฺจิ อนาถมนุสฺสานํ. ถูลานีติ ถทฺธานิ. ตตฺถาติ ตสฺมึ ปาปุณเน, ภาวลกฺขเณ, นิมิตฺเต วา เอตํ ภุมฺมํ. กสฺมาติ วุตฺตํ ‘‘วณปฏิจฺฉาทนมตฺเตเนวา’’ติอาทิ. โจฬเกน, กปาเลนาติ จ อตฺถโยเค กมฺมตฺเถ ตติยา, กรณตฺเถ วา. วณปฏิจฺฉาทนมตฺเตเนว เภสชฺชกรณมตฺเตเนวาติ ปน วิเสสนํ, น ปน มณฺฑนานุภวนาทิปฺปกาเรน อตฺโถติ. สงฺขารทุกฺขตาทีหิ นิจฺจาตุรสฺส กายสฺส ปริโภคภูตานํ ปตฺตจีวรานํ เอทิสเมว อุปมานมุปปนฺนนฺติ ตถา วจนํ ทฏฺฐพฺพํ. สุขุมตฺตสลฺลกฺขเณน อุตฺตมสฺส สมฺปชานสฺส กรณสีลตฺตา, ปุริเมหิ จ สมฺปชานการีหิ อุตฺตมตฺตา อุตฺตมสมฺปชานการี.

Bằng câu ‘Apicā’, v.v..., ngài chỉ ra tỉnh giác không si mê (asammohasampajañña) một cách chung trong việc mang y tăng-già-lê, y và bát. Cần liên kết (với) chinnahatthapāde anāthamanusse. Nīlamakkhikā là loài ruồi xanh làm ra ấu trùng (āsāṭikā). Thật vậy, những quả trứng do ruồi xanh đẻ ra trong các vết thương của bò, v.v..., là nguyên nhân của sự bất hạnh và tai họa, được gọi là āsāṭikā. Anāthasālāyaṃ là trong nhà dành cho những người vô thừa nhận ở. Dayālukā là những người có nhiều lòng bi mẫn. Vaṇamattacoḷakāni là những mảnh vải được cắt ra để che đậy theo kích thước của vết thương. Kesañci là của một số người vô thừa nhận trong số nhiều người. Thūlāni là (những mảnh vải) thô cứng. Tattha là ‘khi đến đó’; từ này ở cách thứ bảy (bhumma) mang ý nghĩa chỉ trạng thái (bhāvalakkhaṇa) hoặc chỉ dấu hiệu (nimitta). Tại sao? (Để trả lời), ngài đã nói ‘vaṇapaṭicchādanamatteneva’, v.v... Trong coḷakena và kapālena, cách thứ ba (tatiyā) được dùng với ý nghĩa đối cách (kammattha) khi có sự liên kết về ý nghĩa, hoặc với ý nghĩa công cụ cách (karaṇattha). Tuy nhiên, (các từ) vaṇapaṭicchādanamatteneva và bhesajjakaraṇamatteneva là những tính từ; không có ý nghĩa theo cách trang điểm, hưởng thụ, v.v... Đối với bát và y, là những vật dụng của thân thể luôn bệnh hoạn do khổ vì các pháp hữu vi, v.v..., một ví dụ so sánh như vậy là phù hợp, do đó cần hiểu lời nói ấy như vậy. Do có thói quen thực hành sự tỉnh giác tối thượng bằng cách ghi nhận bản chất vi tế, và do sự vượt trội hơn những người thực hành tỉnh giác trước đó, nên được gọi là uttamasampajānakārī.

อสนาทิกิริยาย [Pg.102] กมฺมวิเสสโยคโต อสิตาทิปเทเหว กมฺมวิเสสสหิโต กิริยาวิเสโส วิญฺญายตีติ วุตฺตํ ‘‘อสิเตติ ปิณฺฑปาตโภชเน’’ติอาทิ. อฏฺฐวิโธปิ อตฺโถติ อฏฺฐปฺปกาโรปิ ปโยชนวิเสโส.

Do hành động ăn, v.v... có liên quan đến một đối tượng cụ thể, nên hành động cụ thể cùng với đối tượng cụ thể được hiểu ngay bằng chính các từ như asita, v.v... Do đó, ngài đã nói: ‘Asite là trong việc ăn vật thực khất thực’, v.v... Aṭṭhavidhopi attho là lợi ích đặc biệt có tám loại.

ตตฺถ ปิณฺฑปาตโภชนาทีสุ อตฺโถ นาม อิมินา มหาสิวตฺเถรวาทวเสน ‘‘อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๔.๑๒๐; อ. นิ. ๖.๕๘; ๘.๙; ธ. ส. ๑๓๕๕; มหานิ. ๒๐๖) สุตฺเต วุตฺตํ อฏฺฐวิธมฺปิ ปโยชนํ ทสฺเสติ. มหาสิวตฺเถโร (ธ. ส. ๑.๑๓๕๕) หิ ‘‘เหฏฺฐา จตฺตาริ องฺคานิ ปฏิกฺเขโป นาม, อุปริ ปน อฏฺฐงฺคานิ ปโยชนวเสน สโมธาเนตพฺพานี’’ติ วทติ. ตตฺถ ‘‘ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา’’ติ เอกมงฺคํ, ‘‘ยาปนายา’’ติ เอกํ, ‘‘วิหึสูปรติยา’’ติ เอกํ, ‘‘พฺรหฺมจริยานุคฺคหายา’’ติ เอกํ, ‘‘อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามี’’ติ เอกํ, ‘‘นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ เอกํ, ‘‘ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสตี’’ติ เอกํ, ‘‘อนวชฺชตา จา’’ติ เอกํ, ผาสุวิหาโร ปน โภชนานิสํสมตฺตนฺติ เอวํ อฏฺฐ องฺคานิ ปโยชนวเสน สโมธาเนตพฺพานิ. อญฺญถา ปน ‘‘เนว ทวายา’’ติ เอกมงฺคํ, ‘‘น มทายา’’ติ เอกํ, ‘‘น มณฺฑนายา’’ติ เอกํ, ‘‘น วิภูสนายา’’ติ เอกํ, ‘‘ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา ยาปนายา’’ติ เอกํ, ‘‘วิหึสูปรติยา พฺรหฺมจริยานุคฺคหายา’’ติ เอกํ, ‘‘อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ เอกํ, ‘‘ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสตี’’ติ เอกํ, ‘‘อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จา’’ติ ปน โภชนานิสํสมตฺตนฺติ วุตฺตานิ อฏฺฐงฺคานิ อิธานธิปฺเปตานิ. กสฺมาติ เจ? ปโยชนานเมว อภาวโต, เตสเมว จ อิธ อตฺถสทฺเทน วุตฺตตฺตา. นนุ จ ‘‘เนวทวายาติอาทินา นเยน วุตฺโต’’ติ มริยาทวจเนน ทุติยนยสฺเสว อิธาธิปฺเปตภาโว วิญฺญายตีติ? น, ‘‘เนว ทวายา’’ติอาทินา ปฏิกฺเขปงฺคทสฺสนมุเขน ปจฺจเวกฺขณปาฬิยา เทสิตตฺตา, ยถาเทสิตตนฺติกฺกมสฺเสว มริยาทภาเวน ทสฺสนโต. ปาฐกฺกเมเนว หิ ‘‘เนว ทวายาติอาทินา นเยนา’’ติ วุตฺตํ, น อตฺถกฺกเมน, เตน ปน ‘‘อิมสฺส กายสฺส ฐิติยาติอาทินา นเยนา’’ติ วตฺตพฺพนฺติ.

Ở đây, trong các việc như thọ dụng vật thực khất thực, từ ngữ “lợi ích” (attho nāma) này, theo quan điểm của trưởng lão Mahāsiva, chỉ ra tám loại mục đích đã được nói trong kinh điển, bắt đầu bằng “để thân này được duy trì”. Quả thật, trưởng lão Mahāsiva nói rằng: “Bốn chi phần bên dưới được gọi là sự từ bỏ, còn tám chi phần bên trên nên được tổng hợp lại theo ý nghĩa mục đích”. Trong đó, “chỉ để thân này được duy trì” là một chi phần, “để sống còn” là một, “để chấm dứt sự khổ não” là một, “để hỗ trợ cho phạm hạnh” là một, “như vậy, tôi sẽ diệt trừ cảm thọ cũ” là một, “và sẽ không làm phát sinh cảm thọ mới” là một, “và sự sinh tồn sẽ đến với tôi” là một, “và sự không bị chê trách” là một, còn “sự an trú thoải mái” chỉ là quả báu của việc ăn uống. Như vậy, tám chi phần nên được tổng hợp lại theo ý nghĩa mục đích. Mặt khác, “không phải để vui đùa” là một chi phần, “không phải để say sưa” là một, “không phải để trang điểm” là một, “không phải để trang sức” là một, “chỉ để thân này được duy trì, để sống còn” là một, “để chấm dứt sự khổ não, để hỗ trợ cho phạm hạnh” là một, “như vậy, tôi sẽ diệt trừ cảm thọ cũ và sẽ không làm phát sinh cảm thọ mới” là một, “và sự sinh tồn sẽ đến với tôi” là một, còn “sự không bị chê trách và sự an trú thoải mái” chỉ là quả báu của việc ăn uống. Tám chi phần đã được nói đến này không được chủ ý ở đây. Nếu hỏi tại sao? Vì không có các mục đích (được đề cập), và vì chính những mục đích đó đã được nói đến ở đây bằng từ “lợi ích” (attha). Chẳng phải sao, với lời nói giới hạn “được nói theo phương pháp bắt đầu bằng ‘không phải để vui đùa’”, chẳng phải ý nghĩa được chủ ý ở đây là của phương pháp thứ hai hay sao? Không phải vậy. Vì bài kinh về sự quán xét đã được thuyết giảng với việc chỉ ra các chi phần từ bỏ, bắt đầu bằng “không phải để vui đùa”, và vì sự thấy rõ rằng chính trình tự của bài kinh đã được thuyết giảng là giới hạn. Quả thật, chỉ theo trình tự của văn bản mà câu “theo phương pháp bắt đầu bằng ‘không phải để vui đùa’” đã được nói, chứ không phải theo trình tự ý nghĩa. Tuy nhiên, theo trình tự ý nghĩa đó, nên nói là “theo phương pháp bắt đầu bằng ‘để thân này được duy trì’”.

ติธา [Pg.103] เทนฺเต ทฺวิธา คาหํ สนฺธาย ‘‘ปฏิคฺคหณํ นามา’’ติ วุตฺตํ, โภชนาทิคหณตฺถาย หตฺถโอตารณํ ภุญฺชนาทิอตฺถาย อาโลปกรณนฺติอาทินา อนุกฺกเมน ภุญฺชนาทิปโยโค วาโยธาตุวเสเนว วิภาวิโต. วาโยธาตุวิปฺผาเรเนวาติ เอตฺถ เอว-สทฺเทน นิวตฺเตตพฺพํ ทสฺเสติ ‘‘น โกจี’’ติอาทินา. กุญฺจิกา นาม อวาปุรณํ, ยํ ‘‘ตาโฬ’’ติปิ วทนฺติ. ยนฺตเกนาติ จกฺกยนฺตเกน. ยตติ อุคฺฆาฏนนิคฺฆาฏนอุกฺขิปนนิกฺขิปนาทีสุ วายมติ เอเตนาติ หิ ยนฺตกํ. สญฺจุณฺณกรณํ มุสลกิจฺจํ. อนฺโตกตฺวา ปติฏฺฐาปนํ อุทุกฺขลกิจฺจํ. อาโลฬิตวิโลฬิตวเสน ปริวตฺตนํ หตฺถกิจฺจํ. อิตีติ เอวํ. ตตฺถาติ หตฺถกิจฺจสาธเน, ภาวลกฺขเณ, นิมิตฺเต วา ภุมฺมํ. ตนุกเขโฬติ ปสนฺนเขโฬ. พหลเขโฬติ อาวิลเขโฬ. ชิวฺหาสงฺขาเตน หตฺเถน อาโลฬิตวิโลฬิตวเสน อิโต จิโต จ ปริวตฺตกํ ชิวฺหาหตฺถปริวตฺตกํ. กฏจฺฉุ, ทพฺพีติ กตฺถจิ ปริยายวจนํ. ‘‘ปุเม กฏจฺฉุ ทพฺพิตฺถี’’ติ หิ วุตฺตํ. อิธ ปน เยน โภชนาทีนิ อนฺโตกตฺวา คณฺหาติ, โส กฏจฺฉุ, ยาย ปน เตสมุทฺธรณาทีนิ กโรติ, สา ทพฺพีติ เวทิตพฺพํ. ปลาลสนฺถารนฺติ ปติฏฺฐานภูตํ ปลาลาทิสนฺถารํ. นิทสฺสนมตฺตญฺเหตํ. ธาเรนฺโตติ ปติฏฺฐานภาเวน สมฺปฏิจฺฉนฺโต. ปถวีสนฺธารกชลสฺส ตํสนฺธารกวายุนา วิย ปริภุตฺตาหารสฺส วาโยธาตุนาว อามาสเย อวฏฺฐานนฺติ ทสฺเสติ ‘‘วาโยธาตุวเสเนว ติฏฺฐตี’’ติ อิมินา. ตถา ปริภุตฺตญฺหิ อาหารํ วาโยธาตุ เหฏฺฐา จ ติริยญฺจ ฆนํ ปริวฏุมํ กตฺวา ยาว ปกฺกา สนฺนิรุชฺฌนวเสน อามาสเย ปติฏฺฐิตํ กโรตีติ. อุทฺธนํ นาม ยตฺถ อุกฺขลิยาทีนิ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปจนฺติ, ยา ‘‘จุลฺลี’’ติปิ วุจฺจติ. รสฺสทณฺโฑ ทณฺฑโก. ปโตโท ยฏฺฐิ. อิตีติ วุตฺตปฺปการมติทิสติ. วุตฺตปฺปการสฺเสว หิ ธาตุวเสน วิภาวนา. ตตฺถ อติหรตีติ ยาว มุขา อภิหรติ. วีติหรตีติ ตโต กุจฺฉิยํ วิมิสฺสํ กโรนฺโต หรตี’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๑๔) อาจริยธมฺมปาลตฺเถโร, อาจริยานนฺทตฺเถโร ปน ‘‘ตโต ยาว กุจฺฉิ, ตาว หรตี’’ติ (วิภ. มูลฏี. ๕๒๓) อาห. ตทุภยมฺปิ อตฺถโต เอกเมว อุภยตฺถาปิ กุจฺฉิสมฺพนฺธมตฺตํ หรณสฺเสว อธิปฺเปตตฺตา.

Nhắm đến việc nhận theo hai cách khi được cho theo ba cách, câu “được gọi là sự thọ nhận” đã được nói. Việc đưa tay xuống để nhận vật thực v.v., theo thứ tự, việc vắt cơm thành miếng để ăn v.v., việc sử dụng (các bộ phận cơ thể) trong việc ăn uống v.v. đã được giải thích rõ ràng chỉ bằng năng lực của giới gió. Ở đây, trong câu “chỉ bằng sự lan tỏa của giới gió”, ngài chỉ ra điều cần được loại trừ bởi từ “eva” (chỉ) bằng câu bắt đầu bằng “không có ai”. “Kuñcikā” là cái then cài, cái mà họ cũng gọi là “tāḷa”. “Bằng máy móc” nghĩa là bằng máy móc có bánh xe. Quả thật, nó được gọi là “yantaka” vì người ta cố gắng, nỗ lực trong việc mở, đóng, nâng, hạ v.v. bằng nó. Việc nghiền nát là công việc của cái chày. Việc đặt vào bên trong là công việc của cái cối. Việc đảo qua đảo lại là công việc của bàn tay. “Iti” có nghĩa là “như vậy”. “Tattha” là biến cách thứ bảy (bhumma) trong ý nghĩa “khi công việc của bàn tay được hoàn thành” (bhāvalakkhaṇa), hoặc trong ý nghĩa “dấu hiệu” (nimitta). “Nước bọt loãng” là nước bọt trong. “Nước bọt đặc” là nước bọt đục. Cái đảo qua đảo lại, đây đó, bằng bàn tay được gọi là lưỡi, được gọi là “cái đảo bằng tay-lưỡi”. “Kaṭacchu” và “dabbi” ở một số nơi là từ đồng nghĩa. Quả thật, đã được nói: “Kaṭacchu là giống đực, dabbi là giống cái”. Nhưng ở đây, cái mà người ta dùng để múc vật thực v.v. vào bên trong, đó là “kaṭacchu”; còn cái mà người ta dùng để múc chúng ra v.v., nên được biết đó là “dabbi”. “Lớp rơm rạ” nghĩa là lớp trải bằng rơm rạ v.v. làm nền tảng. Đây chỉ là một ví dụ. “Giữ lại” nghĩa là tiếp nhận với vai trò là nền tảng. Giống như nước giữ đất được gió giữ lại, ngài chỉ ra rằng thức ăn đã tiêu thụ được giữ lại trong dạ dày chỉ bằng giới gió, bằng câu “nó đứng vững chỉ bằng năng lực của giới gió”. Quả thật, giới gió làm cho thức ăn đã tiêu thụ được giữ lại trong dạ dày bằng cách tạo thành một khối đặc ở bên dưới và ngang, ngăn chặn nó cho đến khi được tiêu hóa. “Uddhana” là nơi người ta đặt nồi v.v. để nấu, cái mà cũng được gọi là “cullī” (bếp lò). Gậy ngắn là “daṇḍaka”. Roi thúc bò là “yaṭṭhi”. “Iti” chỉ ra loại đã được nói. Quả thật, đó là sự giải thích rõ ràng về loại đã được nói theo phương diện các giới. Trong đó, “atiharati” (mang qua) nghĩa là mang đến miệng. “Vītiharati” (mang đi) nghĩa là “từ đó, mang đi trong khi trộn lẫn trong bụng”, theo trưởng lão Ācariya Dhammapāla. Còn trưởng lão Ācariya Ānanda nói: “Từ đó, mang đi cho đến khi tới bụng”. Cả hai quan điểm này về mặt ý nghĩa đều là một, vì trong cả hai trường hợp, điều được chủ ý chỉ là việc mang đi có liên quan đến bụng.

อปิจ อติหรตีติ มุขทฺวารํ อติกฺกาเมนฺโต หรติ. วีติหรตีติ กุจฺฉิคตํ ปสฺสโต หรติ. ธาเรตีติ อามาสเย ปติฏฺฐิตํ กโรติ[Pg.104]. ปริวตฺเตตีติ อปราปรํ ปริวตฺตนํ กโรติ. สญฺจุณฺเณตีติ มุสเลน วิย สญฺจุณฺณนํ กโรติ. วิโสเสตีติ วิโสสนํ นาติสุกฺขํ กโรติ. นีหรตีติ กุจฺฉิโต พหิ นิทฺธาเรติ. ปถวีธาตุกิจฺเจสุปิ ยถาวุตฺโตเยว อตฺโถ. ตานิ ปน อาหารสฺส ธารณปริวตฺตนสญฺจุณฺณนวิโสสนานิ ปถวีสหิตา เอว วาโยธาตุ กาตุํ สกฺโกติ, น เกวลา, ตสฺมา ตานิ ปถวีธาตุยาปิ กิจฺจภาเวน วุตฺตานิ. สิเนเหตีติ เตเมติ. อลฺลตฺตญฺจ อนุปาเลตีติ ยถา วาโยธาตุอาทีหิ อติวิย โสสนํ น โหติ, ตถา อลฺลภาวญฺจ นาติอลฺลตากรณวเสน อนุปาเลติ. อญฺชโสติ อาหารสฺส ปวิสนปริวตฺตนนิกฺขมนาทีนํ มคฺโค. วิญฺญาณธาตูติ มโนวิญฺญาณธาตุ ปริเยสนชฺโฌหรณาทิวิชานนสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ปริเยสนชฺโฌหรณาทิกิจฺเจ. ตํตํวิชานนสฺส ปจฺจยภูโต ตํนิปฺผาทโกเยว ปโยโค สมฺมาปโยโค นาม. เยน หิ ปโยเคน ปริเยสนาทิ นิปฺผชฺชติ,. โส ตพฺพิสยวิชานนมฺปิ นิปฺผาเทติ นาม ตทวินาภาวโต. ตมนฺวาย อาคมฺมาติ อตฺโถ. อาภุชตีติ ปริเยสนวเสน, อชฺฌาหรณชิณฺณาชิณฺณตาทิปฏิสํเวทนวเสน จ ตานิ ปริเยสนชฺโฌหรณชิณฺณาชิณฺณตาทีนิ อาวชฺเชติ วิชานาติ. อาวชฺชนปุพฺพกตฺตา วิชานนสฺส วิชานนมฺเปตฺถ คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา สมฺมาปโยโค นาม สมฺมาปฏิปตฺติ. ตมนฺวาย อาคมฺม. ‘‘อพฺภนฺตเร อตฺตา นาม โกจิ ภุญฺชนโก นตฺถี’’ติอาทินา อาภุชติ สมนฺนาหรติ, วิชานาตีติ อตฺโถ. อาโภคปุพฺพโก หิ สพฺโพ วิญฺญาณพฺยาปาโรติ ‘‘อาภุชติ’’จฺเจว วุตฺตํ.

Lại nữa, (tôi) sẽ nói về một phương pháp khác. Atiharati (mang đi quá) là mang đi vượt qua cửa miệng. Vītiharati (mang đi ngang) là mang vật thực đã vào trong bụng từ bên này sang bên kia. Dhāreti (giữ lại) là làm cho nó được an trú trong dạ dày. Parivatteti (xoay chuyển) là làm cho nó xoay chuyển từ nơi này đến nơi khác. Sañcuṇṇeti (nghiền nát) là làm cho nó được nghiền nát như bằng chày. Visoseti (làm khô) là làm cho nó khô, không quá khô. Nīharati (đưa ra) là đưa ra ngoài từ trong bụng. Trong các phận sự của địa đại cũng có ý nghĩa như đã được nói. Tuy nhiên, những phận sự đó của vật thực là giữ lại, xoay chuyển, nghiền nát, làm khô, chỉ có phong đại cùng với địa đại mới có thể làm được, chứ không phải chỉ riêng (phong đại). Do đó, những phận sự ấy cũng được nói là phận sự của địa đại. Sineheti (làm cho dính) là làm cho ẩm ướt. Allattañca anupāleti (duy trì độ ẩm) là duy trì trạng thái ẩm ướt, để không bị quá khô do phong đại v.v..., bằng cách làm cho không quá ẩm ướt. Añjaso (con đường) là con đường cho vật thực đi vào, xoay chuyển, đi ra v.v... Viññāṇadhātu (thức đại) là tâm thức đại, vì có ý muốn biết về việc tìm kiếm, nuốt vào v.v... Tattha tatthā (ở đó, ở đó) là trong mỗi phận sự tìm kiếm, nuốt vào v.v... Sự cố gắng (payogo) là nhân duyên cho sự biết về từng phận sự ấy và chính nó hoàn thành phận sự ấy, được gọi là sự cố gắng đúng đắn (sammāpayogo). Vì sự cố gắng nào làm phát sinh việc tìm kiếm v.v..., sự cố gắng đó cũng được gọi là làm phát sinh sự biết về đối tượng đó, vì (sự biết) không thể có nếu không có (sự cố gắng) đó. Tamanvāya āgamma có nghĩa là nương vào đó. Ābhujati (hướng tâm) là hướng tâm, biết những việc tìm kiếm, nuốt vào, tiêu hóa, không tiêu hóa v.v... bằng cách tìm kiếm và bằng cách cảm nhận việc nuốt vào, tiêu hóa, không tiêu hóa v.v... Vì sự biết có sự hướng tâm đi trước, nên cần hiểu rằng ở đây sự biết cũng được bao gồm. Hoặc là, sammāpayogo là sự thực hành đúng đắn. Nương vào đó, có nghĩa là hướng tâm, chú tâm, biết rằng: “Bên trong không có một tự ngã nào là người ăn cả” v.v... Vì mọi hoạt động của thức đều có sự hướng tâm đi trước, nên chỉ nói là “ābhujati”.

คมนโตติ ภิกฺขาจารวเสน โคจรคามํ อุทฺทิสฺส คมนโต. ปจฺจาคมนมฺปิ คมนสภาวตฺตา อิมินาว สงฺคหิตํ. ปริเยสนโตติ โคจรคาเม ภิกฺขาย อาหิณฺฑนโต. ปริเยสนสภาวตฺตา อิมินาว ปฏิกฺกมนสาลาทิอุปสงฺกมนมฺปิ สงฺคหิตํ. ปริโภคโตติ ทนฺตมุสเลหิ สญฺจุณฺเณตฺวา ชิวฺหาย สมฺปริวตฺตนกฺขเณเยว อนฺตรหิตวณฺณคนฺธสงฺขารวิเสสํ สุวานโทณิยํ สุวานวมถุ วิย ปรมเชคุจฺฉํ อาหารํ ปริภุญฺชนโต. อาสยโตติ เอวํ ปริภุตฺตสฺส อาหารสฺส ปิตฺตเสมฺหปุพฺพโลหิตาสยภาวูปคมเนน ปรมชิคุจฺฉนเหตุภูตโต อามาสยสฺส อุปริ ปติฏฺฐานกปิตฺตาทิจตุพฺพิธาสยโต. อาสยติ เอกชฺฌํ ปวตฺตมาโนปิ [Pg.105] กมฺมพลววตฺถิโต หุตฺวา มริยาทวเสน อญฺญมญฺญํ อสงฺกรโต ติฏฺฐติ ปวตฺตติ เอตฺถาติ หิ อาสโย, อามาสยสฺส อุปริ ปติฏฺฐานโก ปิตฺตาทิ จตุพฺพิธาสโย. มริยาทตฺโถ หิ อยมากาโร. นิธานโตติ อามาสยโต. นิเธติ ยถาภุตฺโต อาหาโร นิจิโต หุตฺวา ติฏฺฐติ เอตฺถาติ หิ อามาสโย ‘‘นิธาน’’นฺติ วุจฺจติ. อปริปกฺกโตติ ภุตฺตาหารปริปาจเนน คหณีสงฺขาเตน กมฺมชเตชสา อปริปากโต. ปริปกฺกโตติ ยถาวุตฺตกมฺมชเตชสาว ปริปากโต. ผลโตติ นิปฺผตฺติโต, สมฺมาปริปจฺจมานสฺส, อสมฺมาปริปจฺจมานสฺส จ ภุตฺตาหารสฺส ยถากฺกมํ เกสาทิกุณปททฺทุอาทิโรคาภินิปฺผตฺติสงฺขาตปโยชนโตติ วา อตฺโถ. ‘‘อิทมสฺส ผล’’นฺติ หิ วุตฺตํ. นิสฺสนฺทนโตติ อกฺขิกณฺณาทีสุ อเนกทฺวาเรสุ อิโต จิโต จ วิสฺสนฺทนโต. วุตฺตญฺหิ –

Gamanato (do đi) là do đi đến làng khất thực với mục đích khất thực. Việc quay về cũng được bao gồm trong từ này vì nó có bản chất là đi. Pariyesanato (do tìm kiếm) là do đi lang thang trong làng khất thực để xin vật thực. Việc lui về, đến gần trai đường v.v... cũng được bao gồm trong từ này vì nó có bản chất là tìm kiếm. Paribhogato (do thọ dụng) là do thọ dụng vật thực cực kỳ đáng ghê tởm, giống như đồ chó nôn trong máng ăn của chó, một loại đặc biệt có màu sắc và mùi hương đã biến mất ngay trong khoảnh khắc được đảo qua đảo lại bằng lưỡi sau khi đã được nghiền nát bằng những chiếc chày là răng. Āsayato (do nơi chứa) là do trở thành nguyên nhân của sự ghê tởm tột cùng qua việc vật thực đã được thọ dụng như vậy trở thành nơi chứa mật, đờm, mủ, máu; và do bốn loại nơi chứa như mật v.v... được thiết lập phía trên dạ dày. Vì ở đây mật v.v... dù diễn ra cùng một lúc, nhưng được phân định bởi sức mạnh của nghiệp, chúng tồn tại, diễn tiến không trộn lẫn vào nhau theo ranh giới, nên được gọi là āsayo (nơi chứa); bốn loại nơi chứa như mật v.v... được thiết lập phía trên dạ dày. Chữ ‘ā’ này có nghĩa là ranh giới. Nidhānato (do kho chứa) là do dạ dày. Vì ở đây vật thực đã được ăn như thế nào thì được tích tụ lại và nằm đó, nên dạ dày được gọi là “nidhāna” (kho chứa). Aparipakkatoti (do chưa tiêu hóa) là do không được tiêu hóa bởi hỏa đại do nghiệp tạo, được gọi là gahaṇī (vị tràng), có chức năng tiêu hóa vật thực đã ăn. Paripakkatoti (do đã tiêu hóa) là do được tiêu hóa bởi chính hỏa đại do nghiệp tạo đã nói. Phalato (do kết quả) là do sự thành tựu, hoặc có nghĩa là do công dụng được gọi là sự phát sinh các bệnh như tóc hư, ghẻ lở v.v... theo thứ tự của vật thực đã ăn được tiêu hóa tốt và không được tiêu hóa tốt. Vì đã được nói rằng: “Đây là quả của nó”. Nissandanato (do rỉ ra) là do rỉ ra từ đây và từ kia qua nhiều cửa như mắt, tai v.v... Vì đã được nói rằng –

‘‘อนฺนํ ปานํ ขาทนียํ, โภชนญฺจ มหารหํ;

เอกทฺวาเรน ปวิสิตฺวา, นวทฺวาเรหิ สนฺทตี’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๓๐๓);

“Cơm, thức uống, vật cứng, vật mềm xứng đáng (cho bậc cao nhân), đi vào bằng một cửa, rỉ ra qua chín cửa.”

สมฺมกฺขนโตติ หตฺถโอฏฺฐาทิองฺเคสุ นวสุ ทฺวาเรสุ ปริโภคกาเล, ปริภุตฺตกาเล จ ยถารหํ สพฺพโส มกฺขนโต. สพฺพตฺถ อาหาเร ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพาติ สห ปาฐเสเสน โยชนา. ตํตํกิริยานิปฺผตฺติปฏิปาฏิวเสน จายํ ‘‘คมนโต’’ติอาทิกา อนุปุพฺพี ฐปิตา. สมฺมกฺขนํ ปน ปริโภคาทีสุ ลพฺภมานมฺปิ นิสฺสนฺทวเสน วิเสสโต ปฏิกฺกูลนฺติ สพฺพปจฺฉา ฐปิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Sammakkhanato (do dính bẩn) là do sự dính bẩn hoàn toàn một cách tương xứng trên các bộ phận như tay, môi v.v... và trên chín cửa, cả trong lúc đang thọ dụng và sau khi đã thọ dụng. Cần phải hiểu sự kết hợp với phần còn lại của câu là: “Ở tất cả mọi nơi, sự đáng ghê tởm trong vật thực cần được quán xét”. Và thứ tự này, bắt đầu bằng “gamanato”, đã được vị Luận sư đặt ra theo trình tự hoàn thành của từng hành động. Tuy nhiên, cần phải thấy rằng sự dính bẩn, mặc dù có thể có trong lúc thọ dụng v.v..., nhưng nó đặc biệt đáng ghê tởm do sự rỉ ra, vì vậy nó được đặt ở cuối cùng.

ปตฺตกาเลติ ยุตฺตกาเล, ยถาวุตฺเตน วา เตเชน ปริปจฺจนโต อุจฺจารปสฺสาวภาวํ ปตฺตกาเล. เวคสนฺธารเณน อุปฺปนฺนปริฬาหตฺตา สกลสรีรโต เสทา มุจฺจนฺติ. ตโตเยว อกฺขีนิ ปริพฺภมนฺติ, จิตฺตญฺจ เอกคฺคํ น โหติ. อญฺเญ จ สูลภคนฺทราทโย โรคา อุปฺปชฺชนฺติ. สพฺพํ ตนฺติ เสทมุจฺจนาทิกํ.

Pattakāle (vào lúc thích hợp) là vào lúc thích hợp, hoặc vào lúc (vật thực) đã trở thành phân và nước tiểu do được tiêu hóa bởi hỏa đại như đã nói. Do sự bức bách phát sinh bởi việc nín giữ sự thôi thúc, mồ hôi tuôn ra từ toàn thân. Chính vì thế, mắt đảo quanh và tâm không được nhất điểm. Và các bệnh khác như đau bụng, bệnh rò hậu môn v.v... phát sinh. Sabbaṃ taṃ (tất cả những điều đó) là tất cả những điều đó, bắt đầu bằng việc tuôn mồ hôi.

อฏฺฐาเนติ มนุสฺสามนุสฺสปริคฺคหิเต เขตฺตเทวายตนาทิเก อยุตฺตฏฺฐาเน. ตาทิเส หิ กโรนฺตํ กุทฺธา มนุสฺสา, อมนุสฺสา วา ชีวิตกฺขยมฺปิ ปาเปนฺติ. อาปตฺตีติ ปน ภิกฺขุภิกฺขุนีนํ ยถารหํ ทุกฺกฏปาจิตฺติยา. ปติรูเป ฐาเนติ วุตฺตวิปรีเต ฐาเน. สพฺพํ ตนฺติ อาปตฺติอาทิกํ.

Aṭṭhāne (ở nơi không thích hợp) là ở nơi không thích hợp, như ruộng, đền thờ v.v... thuộc sở hữu của người và phi nhân. Vì ở nơi như vậy, người hoặc phi nhân nổi giận có thể khiến cho (vị tỳ khưu) đang làm (việc đại tiểu tiện) mất mạng. Āpatti (tội) là các tội dukkaṭa (tác ác) và pācittiya (ưng đối trị) tùy theo trường hợp đối với tỳ khưu và tỳ khưu ni. Patirūpe ṭhāne (ở nơi thích hợp) là ở nơi thích hợp, trái với nơi đã nói. Sabbaṃ taṃ (tất cả những điều đó) là tất cả những điều đó, bắt đầu bằng tội.

นิกฺขมาเปตา [Pg.106] อตฺตา นาม อตฺถิ, ตสฺส กามตาย นิกฺขมนนฺติ พาลมญฺญนํ นิวตฺเตตุํ ‘‘อกามตายา’’ติ วุตฺตํ, อตฺตโน อนิจฺฉาย อปโยเคน วาโยธาตุวิปฺผาเรเนว นิกฺขมตีติ วุตฺตํ โหติ. สนฺนิจิตาติ สมุจฺจเยน ฐิตา. วายุเวคสมุปฺปีฬิตาติ วาโยธาตุยา เวเคน สมนฺตโต อวปีฬิตา, นิกฺขมนสฺส เจตํ เหตุวจนํ. ‘‘สนฺนิจิตา อุจฺจารปสฺสาวา’’ติ วตฺวา ‘‘โส ปนายํ อุจฺจารปสฺสาโว’’ติ ปุน วจนํ สมาหารทฺวนฺเทปิ ปุลฺลิงฺคปโยคสฺส สมฺภวตาทสฺสนตฺถํ. เอกตฺตเมว หิ ตสฺส นิยตลกฺขณนฺติ. อตฺตนา นิรเปกฺขํ นิสฺสฏฺฐตฺตา เนว อตฺตโน อตฺถาย สนฺตกํ วา โหติ, กสฺสจิปิ ทียนวเสน อนิสฺสชฺชิตตฺตา, ชิคุจฺฉนียตฺตา จ น ปรสฺสปีติ อตฺโถ. สรีรนิสฺสนฺโทวาติ สรีรโต วิสฺสนฺทนเมว นิกฺขมนมตฺตํ. สรีเร สติ โส โหติ, นาสตีติ สรีรสฺส อานิสํสมตฺตนฺติปิ วทนฺติ. ตทยุตฺตเมว นิทสฺสเนน วิสมภาวโต. ตตฺถ หิ ‘‘ปฏิชคฺคนมตฺตเมวา’’ติ วุตฺตํ, ปฏิโสธนมตฺตํ เอวาติ จสฺส อตฺโถ. เวฬุนาฬิอาทิอุทกภาชนํ อุทกตุมฺโพ. ตนฺติ ฉฑฺฑิตอุทกํ.

Để bác bỏ sự tưởng tượng của kẻ phàm phu rằng: ‘Có một tự ngã tên là người làm cho đi ra, sự đi ra (của đại tiểu tiện) là do ý muốn của tự ngã ấy’, nên được nói là ‘‘akāmatāyā’’ (không do ý muốn). Có nghĩa là: Nó đi ra chỉ do sự khuếch tán của phong đại, không do ý muốn của tự thân, không do sự cố gắng. Sannicitā nghĩa là được tích tụ lại. Vāyuvegasamuppīḷitā nghĩa là bị ép bởi sức mạnh của phong đại từ khắp nơi; và đây là từ ngữ chỉ nguyên nhân của sự đi ra. Sau khi nói ‘‘sannicitā uccārapassāvā’’ (đại tiểu tiện được tích tụ), lại nói ‘‘so panāyaṃ uccārapassāvo’’ (đại tiểu tiện ấy) là để cho thấy rằng trong hợp thể song thức (samāhāradvanda) cũng có thể có sự sử dụng nam tánh. Vì quả thật, đặc tính cố định của nó chỉ là số ít. Do đã được thải ra một cách không luyến tiếc bởi tự thân, nên nó không vì lợi ích của tự thân, hoặc không phải là sở hữu của tự thân. Và do không được cho đi theo cách cho tặng đến bất cứ ai, và do đáng ghê tởm, nên cũng không vì lợi ích của người khác, đó là ý nghĩa. Sarīranissandovā nghĩa là chỉ là sự rỉ ra từ thân thể, chỉ là sự đi ra. (Có người) cũng nói rằng: ‘Khi thân thể còn, nó có; khi không còn, nó không có, do đó nó chỉ là kết quả của thân thể’. Điều đó không hợp lý, vì không tương đồng với ví dụ được nêu ra. Vì ở đó có nói ‘‘paṭijagganamattamevā’’ (chỉ là sự chăm sóc), và ý nghĩa của nó là chỉ là sự lau dọn. Udakatumbo là vật chứa nước như ống tre v.v... Tanti là nước đã được đổ đi.

‘‘คเตติ คมเน’’ติ ปุพฺเพ อภิกฺกมปฏิกฺกมคหเณน คมเนปิ ปุรโต, ปจฺฉโต จ กายสฺส อติหรณํ วุตฺตนฺติ อิธ คมนเมว คหิต’’นฺติ (วิภ. มูลฏี. ๕๒๕) อาจริยานนฺทตฺเถเรน วุตฺตํ, ตํ เกจิวาโท นาม อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน กตํ. กสฺมาติ เจ? คมเน ปวตฺตสฺส ปุรโต, ปจฺฉโต จ กายาติหรณสฺส ตทวินาภาวโต ปทวีติหารนิยมิตาย คมนกิริยาย เอว สงฺคหิตตฺตา, วิภงฺคฏฺฐกถาทีหิ (อภิ. อฏฺฐ. ๒.๕๒๓) จ วิโรธนโต. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ คมนสฺส อุภยตฺถ สมวโรธตฺตํ, เภทตฺตญฺจ –

Trưởng lão Ānanda đã nói rằng: ‘‘‘Gateti gamane’ (khi đi tức là trong sự đi): Vì trước đây, qua việc đề cập đến sự đi tới và đi lui, sự mang thân đi về phía trước và phía sau trong khi đi đã được nói đến, nên ở đây chỉ đề cập đến sự đi mà thôi’’. Trưởng lão Dhammapāla đã gọi lời nói ấy là một học thuyết của một số người (kecivāda). Nếu hỏi: Tại sao? (Thì trả lời:) Vì sự mang thân đi về phía trước và phía sau, vốn xảy ra trong khi đi, không thể tách rời khỏi sự đi ấy, và đã được bao gồm trong chính hành động đi, vốn được xác định bởi sự bước chân; và vì nó mâu thuẫn với Chú giải Phân Tích v.v... Quả thật, ở đó đã nói về sự bao hàm của sự đi trong cả hai (đi tới và đi lui), và sự phân biệt của nó –

‘‘เอตฺถ จ เอโก อิริยาปโถ ทฺวีสุ ฐาเนสุ อาคโต. โส เหฏฺฐา ‘อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต’ติ เอตฺถ ภิกฺขาจารคามํ คจฺฉโต จ อาคจฺฉโต จ อทฺธานคมนวเสน กถิโต. ‘คเต ฐิเต นิสินฺเน’ติ เอตฺถ วิหาเร จุณฺณิกปาทุทฺธารอิริยาปถวเสน กถิโตติ เวทิตพฺโพ’’ติ.

‘‘Và ở đây, một oai nghi (đi) đã xuất hiện ở hai nơi. Oai nghi ấy, ở phần trước, trong câu ‘abhikkante paṭikkante’ (khi đi tới, khi đi lui), được nói theo nghĩa đi đường dài khi đi đến và trở về từ làng khất thực. Trong câu ‘gate ṭhite nisinne’ (khi đi, khi đứng, khi ngồi), nó được nói theo nghĩa oai nghi bước chân nhỏ nhặt trong tu viện. Cần phải hiểu như vậy’’.

‘‘คเต’’ติอาทีสุ อวตฺถาเภเทน กิริยาเภโทเยว, น ปน อตฺถเภโทติ ทสฺเสตุํ ‘‘คจฺฉนฺโต วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ[Pg.107]. ตตฺถ สุตฺเตติ ทีฆนิกาเย, มชฺฌิมนิกาเย จ สงฺคีเต สติปฏฺฐานสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๗๒; ม. นิ. ๑.๑๐๕) อทฺธานอิริยาปถาติ จิรปวตฺตกา ทีฆกาลิกา อิริยาปถา อทฺธานสทฺทสฺส จิรกาลวจนโต ‘‘อทฺธนิยํ อสฺส จิรฏฺฐิติก’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๘๔; ๓.๑๗๗; ปารา. ๒๑) วิย, อทฺธานคมนปวตฺตกา วา ทีฆมคฺคิกา อิริยาปถา. อทฺธานสทฺโท หิ ทีฆมคฺคปริยาโย ‘‘อทฺธานคมนสมโย’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๒๑๓, ๒๑๗) วิย. มชฺฌิมาติ ภิกฺขาจาราทิวเสน ปวตฺตา นาติจิรกาลิกา, นาติทีฆมคฺคิกา วา อิริยาปถา. จุณฺณิยอิริยาปถาติ วิหาเร, อญฺญตฺถ วา อิโต จิโต จ ปริวตฺตนาทิวเสน ปวตฺตา อปฺปมตฺตกภาเวน จุณฺณวิจุณฺณิยภูตา อิริยาปถา. อปฺปมตฺตกมฺปิ หิ ‘‘จุณฺณวิจุณฺณ’’นฺติ โลเก วทนฺติ. ‘‘ขุทฺทกจุณฺณิกอิริยาปถา’’ติปิ ปาโฐ, ขุทฺทกา หุตฺวา วุตฺตนเยน จุณฺณิกา อิริยาปถาติ อตฺโถ. ตสฺมาติ เอวํ อวตฺถาเภเทน อิริยาปถเภทมตฺตสฺส กถนโต. เตสุปีติ ‘‘คเต ฐิเต’’ติอาทีสุปิ. วุตฺตนเยนาติ ‘‘อภิกฺกนฺเต’’ติอาทีสุ วุตฺตนเยน.

Trong các từ ‘‘gate’’ v.v..., để chỉ ra rằng chỉ có sự khác biệt về hành động do sự khác biệt về trạng thái, chứ không phải sự khác biệt về ý nghĩa, nên đã nói ‘‘gacchanto vā’’ (hoặc đang đi) v.v... Do đó, ngài nói ‘‘tasmā’’ (do đó) v.v... Trong đó, sutte (trong kinh) là trong kinh Tứ Niệm Xứ được kết tập trong Trường Bộ và Trung Bộ. Addhānairiyāpathāti (oai nghi đường dài) là những oai nghi diễn ra lâu dài, kéo dài, vì từ addhāna có nghĩa là thời gian dài, như trong các câu ‘‘addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitika’’ (nó sẽ bền lâu, tồn tại lâu dài) v.v...; hoặc là những oai nghi đi đường dài. Vì từ addhāna là một từ đồng nghĩa với đường dài, như trong các câu ‘‘addhānagamanasamayo’’ (thời đi đường dài) v.v... Majjhimāti (trung bình) là những oai nghi không quá lâu dài, hoặc không phải đường quá dài, diễn ra do việc đi khất thực v.v... Cuṇṇiyairiyāpathāti (oai nghi nhỏ nhặt) là những oai nghi trở nên nhỏ nhặt, vụn vặt do mức độ nhỏ, diễn ra do việc đi qua đi lại đây đó trong tu viện hoặc nơi khác. Vì trong đời, ngay cả một chút ít người ta cũng gọi là ‘‘cuṇṇavicuṇṇa’’ (nhỏ nhặt, vụn vặt). Cũng có bản đọc là ‘‘khuddakacuṇṇikairiyāpathā’’, có nghĩa là những oai nghi nhỏ và vụn vặt theo cách đã nói. Tasmāti (do đó) là do việc nói đến sự khác biệt của oai nghi chỉ do sự khác biệt về trạng thái như vậy. Tesupīti (trong những điều ấy) là trong các từ ‘‘gate ṭhite’’ (khi đi, khi đứng) v.v... Vuttanayenāti (theo cách đã nói) là theo cách đã nói trong các từ ‘‘abhikkante’’ (khi đi tới) v.v...

อปรภาเคติ คมนอิริยาปถโต อปรภาเค. ฐิโตติ ฐิตอิริยาปถสมฺปนฺโน. เอตฺเถวาติ จงฺกมเนเยว. เอวํ สพฺพตฺถ ยถารหํ.

Aparabhāgeti (ở phần sau) là ở phần sau của oai nghi đi. Ṭhitoti (đứng) là người có oai nghi đứng. Etthevāti (chính ở đây) là chính trong khi kinh hành. Tương tự như vậy ở khắp mọi nơi, tùy theo trường hợp thích hợp.

คมนฐานนิสชฺชานํ วิย นิสีทนสยนสฺส กมวจนมยุตฺตํ เยภุยฺเยน ตถา กมาภาวโตติ ‘‘อุฏฺฐาย’’ มิจฺเจว วุตฺตํ.

Việc nói về thứ tự của ngồi và nằm như đi, đứng và ngồi là không hợp lý, vì phần lớn không có thứ tự như vậy. Do đó, chỉ nói là ‘‘uṭṭhāya’’ (sau khi đứng dậy).

ชาคริตสทฺทสนฺนิธานโต เจตฺถ ภวงฺโคตรณวเสน นิทฺโทกฺกมนเมว สยนํ, น ปน ปิฏฺฐิปสารณมตฺตนฺติ ทสฺเสติ ‘‘กิริยามยปวตฺตาน’’นฺติอาทินา. ทิวาเสยฺยสิกฺขาปเท (ปารา. ๗๗) วิย ปิฏฺฐิปสารณสฺสาปิ สยนอิริยาปถภาเวน เอกลกฺขณตฺตา เอตฺถาวโรธนํ ทฏฺฐพฺพํ. กรณํ กิริยา, กายาทิกิจฺจํ, ตํ นิพฺพตฺเตนฺตีติ กิริยามยานิ ตทฺธิตสทฺทานมเนกตฺถวุตฺติโต. อถ วา อาวชฺชนทฺวยกิจฺจํ กิริยา, ตาย ปกตานิ, นิพฺพตฺตานิ วา กิริยามยานิ. อาวชฺชนวเสน หิ ภวงฺคุปจฺเฉเท สติ วีถิจิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ. อปราปรุปฺปตฺติยา นานปฺปการโต วตฺตนฺติ ปริวตฺตนฺตีติ ปวตฺตานิ. กตฺถจิ ปน ‘‘จิตฺตาน’’นฺติ ปาโฐ, โส อภิธมฺมฏฺฐกถาทีหิ, (วิภ. อฏฺฐ. ๕๒๓) ตฏฺฏีกาหิ จ วิรุทฺธตฺตา น โปราณปาโฐติ เวทิตพฺโพ. กิริยามยานิ เอว ปวตฺตานิ ตถา, ชวนํ, สพฺพมฺปิ วา ฉทฺวาริกวีถิจิตฺตํ. เตนาห อภิธมฺมฏีกายํ (วิภ. มูลฏี. ๕๒๕) ‘‘กายาทิกิริยามยตฺตา[Pg.108], อาวชฺชนกิริยาสมุฏฺฐิตตฺตา จ ชวนํ, สพฺพมฺปิ วา ฉทฺวารปฺปวตฺตํ กิริยามยปวตฺตํ นามา’’ติ. อปฺปวตฺตนฺติ นิทฺโทกฺกมนกาเล อนุปฺปชฺชนํ สุตฺตํ นามาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เนยฺยตฺถวจนญฺหิ อิทํ, อิตรถา ฉทฺวาริกจิตฺตานํ ปุเรจรานุจรวเสน อุปฺปชฺชนฺตานํ สพฺเพสมฺปิ ทฺวารวิมุตฺตจิตฺตานํ ปวตฺตํ สุตฺตํ นาม สิยา, เอวญฺจ กตฺวา นิทฺโทกฺกมนกาลโต อญฺญสฺมึ กาเล อุปฺปชฺชนฺตานํ ทฺวารวิมุตฺตจิตฺตานมฺปิ ปวตฺตํ ชาคริเต สงฺคยฺหตีติ เวทิตพฺพํ.

Và ở đây, do gần với từ 'thức tỉnh' (jāgarita), nên chỉ có sự đi vào giấc ngủ (niddokkamana) theo cách đi vào dòng hữu phần (bhavaṅga) mới là 'nằm' (sayanaṃ), chứ không phải chỉ là việc duỗi lưng, ngài (chú giải sư) đã trình bày như vậy bằng câu bắt đầu là "kiriyāmayapavattānaṃ". Giống như trong học giới về việc nằm ban ngày, ở đây cũng nên hiểu sự ngăn cấm cả việc duỗi lưng vì nó có cùng đặc tính là oai nghi nằm. 'Hành động' (karaṇaṃ) là 'kiriyā', tức là phận sự của thân v.v... Chúng hoàn thành phận sự ấy, nên gọi là 'kiriyāmayāni' (do hành động tạo thành), vì các từ taddhita có nhiều nghĩa. Hoặc là, phận sự của hai tâm hướng (āvajjanadvaya) là 'kiriyā'; những gì được tạo ra hay được hoàn thành bởi kiriyā ấy là 'kiriyāmayāni'. Vì quả vậy, khi dòng hữu phần bị cắt đứt do năng lực của tâm hướng, các tâm lộ trình khởi sanh lên. Chúng diễn tiến và xoay vần theo nhiều cách khác nhau qua sự sanh khởi nối tiếp, nên được gọi là 'pavattāni' (những gì diễn tiến). Tuy nhiên, ở một vài nơi có bản đọc là "cittānaṃ", nhưng nên hiểu rằng đó không phải là bản đọc cổ xưa vì nó mâu thuẫn với các Chú giải A-tỳ-đàm v.v... và các Phụ chú giải của chúng. Tương tự, 'kiriyāmayāni' chính là 'pavattāni', tức là các tốc hành tâm (javanaṃ), hoặc là tất cả các tâm lộ trình ở sáu cửa. Do đó, trong Phụ chú giải A-tỳ-đàm, ngài đã nói: "Do được tạo thành bởi hành động của thân v.v... và do được khởi sanh từ hành động hướng tâm, nên tốc hành tâm, hoặc tất cả các tâm diễn tiến ở sáu cửa, được gọi là 'kiriyāmayapavattaṃ'". 'Appavattaṃ' (không diễn tiến) có nghĩa là: sự không sanh khởi (của tâm lộ trình) vào lúc đi vào giấc ngủ được gọi là 'ngủ' (suttaṃ). Ý nghĩa này cần được hiểu. Vì đây là lời nói có ý nghĩa cần được dẫn giải (neyyattha). Nếu không, sự diễn tiến của tất cả các tâm ngoài cửa sanh khởi theo cách đi trước và theo sau các tâm ở sáu cửa cũng sẽ được gọi là 'ngủ'. Và do đó, nên hiểu rằng sự diễn tiến của các tâm ngoài cửa sanh khởi vào thời điểm khác với lúc đi vào giấc ngủ cũng được bao gồm trong 'thức tỉnh' (jāgarita).

จิตฺตสฺส ปโยคการณภูเต โอฏฺฐาทิเก ปฏิจฺจ ยถาสกํ ฐาเน สทฺโท ชายตีติ อาห ‘‘โอฏฺเฐ จ ปฏิจฺจา’’ติอาทิ. กิญฺจาปิ สทฺโท ยถาฐานํ ชายติ, โอฏฺฐาลนาทินา ปน ปโยเคเนว ชายติ, น วินา เตน ปโยเคนาติ อธิปฺปาโย. เกจิ ปน วทนฺติ ‘‘โอฏฺเฐ จาติอาทิ สทฺทุปฺปตฺติฏฺฐานนิทสฺสน’’นฺติ, ตทยุตฺตเมว ตถา อวจนโต. น หิ ‘‘โอฏฺเฐ จ ปฏิจฺจา’’ติอาทินา สสมุจฺจเยน กมฺมวจเนน ฐานวจนํ สมฺภวตีติ. ตทนุรูปนฺติ ตสฺส สทฺทสฺส อนุรูปํ. ภาสนสฺส ปฏิสญฺจิกฺขนวิโรธโต ตุณฺหีภาวปกฺเข ‘‘อปรภาเค ภาสิโต อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตี’’ติ น วุตฺตํ, เตน จ วิญฺญายติ ‘‘ตุณฺหีภูโตว ปฏิสญฺจิกฺขตีติ อตฺโถ’’ติ.

Âm thanh sanh khởi tại vị trí tương ứng của nó, do duyên vào môi v.v... là những nguyên nhân tạo ra sự cố gắng của tâm, vì vậy ngài nói câu bắt đầu là "oṭṭhe ca paṭicca". Mặc dù âm thanh sanh khởi tại vị trí của nó, nhưng nó chỉ sanh khởi do sự cố gắng như cử động môi v.v..., chứ không sanh khởi nếu không có sự cố gắng ấy; đây là chủ ý. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: "Câu bắt đầu là 'oṭṭhe ca' là để chỉ ra nơi sanh của âm thanh". Điều đó không hợp lý, vì đã không được nói như vậy. Vì quả vậy, không thể có lời nói chỉ về vị trí bằng một lời nói chỉ về đối tượng có từ nối 'ca' như trong câu bắt đầu là "oṭṭhe ca paṭicca". 'Tadanurūpaṃ' nghĩa là phù hợp với âm thanh ấy. Do mâu thuẫn với việc quán xét sự nói, nên trong trường hợp im lặng, không có nói rằng: "Về sau, người ấy quán xét rằng 'mình đã nói'". Và do đó, có thể hiểu rằng ý nghĩa là: "Người ấy quán xét trong khi đang im lặng".

ภาสนตุณฺหีภาวานํ สภาวโต เภเท สติ อยํ วิภาโค ยุตฺโต สิยา, นาสตีติ อนุโยเคนาห ‘‘อุปาทารูปปวตฺติยญฺหี’’ติอาทิ. อุปาทารูปสฺส สทฺทายตนสฺส ปวตฺติ ตถา, สทฺทายตนสฺส ปวตฺตนํ ภาสนํ, อปฺปวตฺตนํ ตุณฺหีติ วุตฺตํ โหติ.

Với câu hỏi rằng: "Nếu có sự khác biệt về tự tánh giữa việc nói và việc im lặng, thì sự phân biệt này mới hợp lý, còn nếu không có thì không hợp lý", ngài đã nói câu bắt đầu là "upādārūpapavattiyañhi". Điều này có nghĩa là: sự diễn tiến của thanh xứ, là một sắc y sinh, cũng vậy; sự diễn tiến của thanh xứ là 'nói', sự không diễn tiến là 'im lặng'.

ยสฺมา ปน มหาสิวตฺเถรวาเท อนนฺตเร อนนฺตเร อิริยาปเถ ปวตฺตรูปารูปธมฺมานํ ตตฺถ ตตฺเถว นิโรธทสฺสนวเสน สมฺปชานการิตา คหิตา, ตสฺมา ตํ มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๗๖; ม. นิ. ๑.๑๐๙) อาคตอสมฺโมหสมฺปชญฺญวิปสฺสนาวารวเสน เวทิตพฺพํ, น จตุพฺพิธสมฺปชญฺญวิภาควเสน, อโต ตตฺเถว ตมธิปฺเปตํ, น อิธาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตยิท’’นฺติอาทิมาห. อสมฺโมหสงฺขาตํ ธุรํ เชฏฺฐกํ ยสฺส วจนสฺสาติ อสมฺโมหธุรํ, มหาสติปฏฺฐานสุตฺเตเยว ตสฺส วจนสฺส อธิปฺเปตภาวสฺส เหตุคพฺภมิทํ วจนํ. ยสฺมา ปเนตฺถ สพฺพมฺปิ จตุพฺพิธํ สมฺปชญฺญํ ลพฺภติ ยาวเทว สามญฺญผลวิเสสทสฺสนปธานตฺตา [Pg.109] อิมิสฺสา เทสนาย, ตสฺมา ตํ อิธ อธิปฺเปตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อิมสฺมึ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วุตฺตนเยเนวาติ อภิกฺกนฺตาทีสุ วุตฺตนเยเนว. นนุ ‘‘สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต’’ติ เอตสฺส อุทฺเทสสฺสายํ นิทฺเทโส, อถ กสฺมา สมฺปชญฺญวเสเนว วิตฺถาโร กโตติ โจทนํ โสเธนฺโต ‘‘สมฺปชานการีติ จา’’ติอาทิมาห, สติสมฺปยุตฺตสฺเสว สมฺปชานสฺส วเสน อตฺถสฺส วิทิตพฺพตฺตา เอวํ วิตฺถาโร กโตติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘สติสมฺปยุตฺตสฺเสวา’’ติ จ อิมินา ยถา สมฺปชญฺญสฺส กิจฺจโต ปธานตา คหิตา, เอวํ สติยาปีติ อตฺถํ ทสฺเสติ, น ปเนตํ สติยา สมฺปชญฺเญน สห ภาวมตฺตทสฺสนํ. น หิ กทาจิ สติรหิตา ญาณปฺปวตฺติ อตฺถีติ.

Tuy nhiên, vì trong học thuyết của Trưởng lão Mahāsiva, sự tỉnh giác được hiểu theo cách thấy sự diệt của các pháp danh sắc đang diễn tiến trong từng oai nghi kế tiếp ngay tại nơi đó, do đó, điều ấy nên được hiểu theo đoạn về minh sát tỉnh giác không si mê đã được nói đến trong kinh Đại Niệm Xứ, chứ không phải theo cách phân chia bốn loại tỉnh giác. Vì vậy, để chỉ ra rằng điều đó chỉ được chủ trương ở đó chứ không phải ở đây, ngài đã nói câu bắt đầu là "tayidaṃ". Lời nói nào có vai trò chính yếu được gọi là 'không si mê', thì đó là 'vai trò không si mê'. Lời này chứa đựng nguyên nhân cho thấy chủ ý của lời nói ấy chỉ có trong kinh Đại Niệm Xứ. Vì ở đây, tất cả bốn loại tỉnh giác đều được đề cập đến, bởi vì bài pháp này có mục đích chính là chỉ ra quả vị đặc biệt của Sa-môn, do đó, để chỉ ra rằng điều đó được chủ trương ở đây, câu bắt đầu là "imasmiṃ pana" đã được nói. 'Vuttanayeneva' nghĩa là theo phương pháp đã được nói trong các phần về đi tới v.v... Để giải tỏa câu chất vấn: "Chẳng phải đây là phần diễn giải cho câu đề mục 'thành tựu niệm và tỉnh giác' sao? Vậy tại sao lại chỉ giải rộng theo năng lực của tỉnh giác?", ngài đã nói câu bắt đầu là "sampajānakārīti ca". Điều này có nghĩa là: sự giải rộng được thực hiện như vậy là vì ý nghĩa cần được biết đến thông qua năng lực của sự tỉnh giác vốn đã tương ưng với niệm. Và bằng câu "satisampayuttasseva" này, ngài chỉ ra ý nghĩa rằng: cũng như sự ưu thắng của tỉnh giác được nắm bắt về mặt phận sự, thì sự ưu thắng của niệm cũng vậy. Nhưng điều này không phải chỉ để cho thấy trạng thái cùng tồn tại của niệm với tỉnh giác. Vì quả vậy, không bao giờ có sự diễn tiến của trí tuệ mà lại thiếu vắng niệm.

นนุ จ สมฺปชญฺญวเสเนวายํ วิตฺถาโร, อถ กสฺมา สติสมฺปยุตฺตสฺส สมฺปชญฺญสฺส วเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพติ โจทนมฺปิ โสเธติ ‘‘สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโตติ เอตสฺส หิ ปทสฺส อยํ วิตฺถาโร’’ติ อิมินา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต’’ติ เอวํ เอกโต อุทฺทิฏฺฐสฺส อตฺถสฺส วิตฺถารตฺตา อุทฺเทเส วิย นิทฺเทเสปิ ตทุภยํ สมธุรภาเวเนว คหิตนฺติ. อิมินาปิ หิ สติยา สมฺปชญฺเญน สมธุรตํเยว วิภาเวติ เอกโต อุทฺทิฏฺฐสฺส อตฺถสฺส วิตฺถารภาวทสฺสเนน ตทตฺถสฺส สิทฺธตฺตา. อิทานิ วิภงฺคนเยนาปิ ตทตฺถํ สมตฺเถตุํ ‘‘วิภงฺคปฺปกรเณ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิมินาปิ หิ สมฺปชญฺญสฺส วิย สติยาเปตฺถ ปธานตํเยว วิภาเวติ. ตตฺถ เอตานิ ปทานีติ ‘‘อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหตี’’ติอาทีนิ อุทฺเทสปทานิ. วิภตฺตาเนวาติ สติยา สมฺปชญฺเญน สมฺปโยคมกตฺวา สพฺพฏฺฐาเนสุ วิสุํ วิสุํ วิภตฺตานิเยว.

Chẳng phải sự giải thích rộng này chỉ thuần túy dựa vào tỉnh giác hay sao? Vậy tại sao ý nghĩa lại phải được hiểu là dựa vào tỉnh giác có chánh niệm tương ưng? Ngài giải tỏa cả sự chất vấn ấy bằng câu: ‘Bởi vì đây là sự giải thích rộng của chính câu ‘vị ấy có đầy đủ chánh niệm và tỉnh giác’’. Điều được nói là như vầy: Do vì là sự giải thích rộng của ý nghĩa được nêu chung trong câu ‘vị ấy có đầy đủ chánh niệm và tỉnh giác’, nên cũng như trong phần đề mục, trong phần giải thích cả hai pháp ấy (chánh niệm và tỉnh giác) cũng được xem là có vai trò quan trọng ngang nhau. Thật vậy, qua câu này, ngài cũng đã làm sáng tỏ vai trò quan trọng ngang nhau của chánh niệm với tỉnh giác, bởi vì ý nghĩa ấy được thành tựu do việc chỉ ra rằng đây là sự giải thích rộng của ý nghĩa đã được nêu chung. Bây giờ, để xác lập ý nghĩa ấy theo phương pháp của bộ Phân Tích (Vibhaṅga), ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘Vibhaṅgappakaraṇe pana’. Thật vậy, qua phương pháp này, ngài cũng đã làm sáng tỏ vai trò quan trọng của chánh niệm cũng như của tỉnh giác ở đây. Trong đó, ‘etāni padāni’ (những câu này) là những câu đề mục bắt đầu bằng ‘abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’ (khi đi tới, khi đi lui, vị ấy là người hành động có tỉnh giác). ‘Vibhattāneva’ (chỉ được phân tích riêng) có nghĩa là: không kết hợp chánh niệm với tỉnh giác, chúng chỉ được phân tích riêng rẽ ở tất cả mọi nơi.

มชฺฌิมภาณกา, ปน อาภิธมฺมิกา (วิภ. อฏฺฐ. ๕๒๓) จ เอวํ วทนฺติ – เอโก ภิกฺขุ คจฺฉนฺโต อญฺญํ จินฺเตนฺโต อญฺญํ วิตกฺเกนฺโต คจฺฉติ, เอโก กมฺมฏฺฐานํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว คจฺฉติ. ตถา เอโก ติฏฺฐนฺโต อญฺญํ จินฺเตนฺโต อญฺญํ วิตกฺเกนฺโต ติฏฺฐติ, เอโก กมฺมฏฺฐานํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว ติฏฺฐติ. เอโก นิสีทนฺโต อญฺญํ จินฺเตนฺโต อญฺญํ วิตกฺเกนฺโต นิสีทติ, เอโก กมฺมฏฺฐานํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว นิสีทติ. เอโก สยนฺโต อญฺญํ จินฺเตนฺโต อญฺญํ วิตกฺเกนฺโต สยติ, เอโก กมฺมฏฺฐานํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว สยติ. เอตฺตเกน ปน โคจรสมฺปชญฺญํ น ปากฏํ โหตีติ จงฺกมเนน ทีเปนฺติ. โย หิ ภิกฺขุ จงฺกมํ โอตริตฺวา จงฺกมนโกฏิยํ ฐิโต ปริคฺคณฺหาติ ‘‘ปาจีนจงฺกมนโกฏิยํ ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา [Pg.110] ปจฺฉิมจงฺกมนโกฏึ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, ปจฺฉิมจงฺกมนโกฏิยํ ปวตฺตาปิ ปาจีนจงฺกมนโกฏึ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, จงฺกมนเวมชฺเฌ ปวตฺตา อุโภ โกฏิโย อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, จงฺกมเน ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา ฐานํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, ฐาเน ปวตฺตา นิสชฺชํ, นิสชฺชาย ปวตฺตา สยนํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา’’ติ เอวํ ปริคฺคณฺหนฺโต ปริคฺคณฺหนฺโตเยว ภวงฺคํ โอตาเรติ, อุฏฺฐหนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว อุฏฺฐหติ. อยํ ภิกฺขุ คตาทีสุ สมฺปชานการี นาม โหติ.

Lại nữa, các vị tụng đọc Trung Bộ và các vị thông suốt A-tỳ-đạt-ma nói như vầy: Có vị tỳ khưu khi đi, vừa đi vừa suy nghĩ, tầm tứ về việc khác; có vị đi mà không từ bỏ đề mục thiền. Tương tự, có vị khi đứng, vừa đứng vừa suy nghĩ, tầm tứ về việc khác; có vị đứng mà không từ bỏ đề mục thiền. Có vị khi ngồi, vừa ngồi vừa suy nghĩ, tầm tứ về việc khác; có vị ngồi mà không từ bỏ đề mục thiền. Có vị khi nằm, vừa nằm vừa suy nghĩ, tầm tứ về việc khác; có vị nằm mà không từ bỏ đề mục thiền. Tuy nhiên, chỉ với chừng ấy thì tỉnh giác về đối tượng (gocarasampajañña) vẫn chưa rõ ràng, vì vậy các ngài giải thích bằng việc kinh hành. Thật vậy, vị tỳ khưu nào sau khi bước vào đường kinh hành, đứng ở cuối đường kinh hành và quán xét rằng: ‘Các pháp sắc và danh sanh khởi ở đầu phía đông của đường kinh hành đã diệt ngay tại đây mà không đến được đầu phía tây; các pháp (sắc và danh) sanh khởi ở đầu phía tây cũng đã diệt ngay tại đây mà không đến được đầu phía đông; các pháp (sắc và danh) sanh khởi ở giữa đường kinh hành đã diệt ngay tại đây mà không đến được cả hai đầu; các pháp sắc và danh sanh khởi trong lúc kinh hành đã diệt ngay tại đây mà không đến được lúc đứng; các pháp (sắc và danh) sanh khởi trong lúc đứng (đã diệt ngay tại đây mà không đến được) lúc ngồi; các pháp (sắc và danh) sanh khởi trong lúc ngồi đã diệt ngay tại đây mà không đến được lúc nằm.’ Vị ấy quán xét như vậy, và trong khi đang quán xét, tâm chìm vào dòng hữu phần (bhavaṅga); khi thức dậy, vị ấy thức dậy cùng với việc nắm bắt đề mục thiền. Vị tỳ khưu này được gọi là người hành động có tỉnh giác trong các hoạt động như đi, v.v.

เอวํ ปน สุตฺเต กมฺมฏฺฐานํ อวิภูตํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ อวิภูตํ น กาตพฺพํ, ตสฺมา โย ภิกฺขุ ยาว สกฺโกติ, ตาว จงฺกมิตฺวา ฐตฺวา นิสีทิตฺวา สยมาโน เอวํ ปริคฺคเหตฺวา สยติ ‘‘กาโย อเจตโน, มญฺโจ อเจตโน, กาโย น ชานาติ ‘อหํ มญฺเจ สยิโต’ติ, มญฺโจปิ น ชานาติ ‘มยิ กาโย สยิโต’ติ. อเจตโน กาโย อเจตเน มญฺเจ สยิโต’’ติ. เอวํ ปริคฺคณฺหนฺโต ปริคฺคณฺหนฺโตเยว จิตฺตํ ภวงฺคํ โอตาเรติ, ปพุชฺฌนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว ปพุชฺฌติ, อยํ สุตฺเต สมฺปชานการี นาม โหติ.

Tuy nhiên, khi ngủ theo cách này, đề mục thiền trở nên không rõ ràng, và không nên thực hành một đề mục thiền không rõ ràng. Do đó, vị tỳ khưu nào, sau khi đã kinh hành, đứng, và ngồi cho đến chừng nào có thể, khi nằm xuống, vị ấy nằm xuống và quán xét đề mục thiền như sau: ‘Thân này vô tri, giường cũng vô tri. Thân không biết rằng: ‘Ta đang nằm trên giường,’ và giường cũng không biết rằng: ‘Thân đang nằm trên ta.’ Thân vô tri đang nằm trên chiếc giường vô tri.’ Vị ấy quán xét như vậy, và trong khi đang quán xét, tâm chìm vào dòng hữu phần. Khi tỉnh giấc, vị ấy tỉnh giấc cùng với việc nắm bắt đề mục thiền. Vị này được gọi là người hành động có tỉnh giác trong khi ngủ.

‘‘กายาทิกิริยานิปฺผตฺตเนน ตมฺมยตฺตา, อาวชฺชนกิริยาสมุฏฺฐิตตฺตา จ ชวนํ, สพฺพมฺปิ วา ฉทฺวารปฺปวตฺตํ กิริยามยปวตฺตํ นาม, ตสฺมึ สติ ชาคริตํ นาม โหตี’’ติ ปริคฺคณฺหนฺโต ภิกฺขุ ชาคริเต สมฺปชานการี นาม. อปิจ รตฺตินฺทิวํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา ปญฺจ โกฏฺฐาเส ชคฺคนฺโตปิ ชาคริเต สมฺปชานการี นาม โหติ.

Vị tỳ khưu quán xét rằng: ‘Do sự hoàn thành các hành động của thân v.v., và do bản chất của chúng, và do được sanh khởi từ hành động hướng tâm, nên tốc hành tâm (javana), hay toàn bộ (tiến trình tâm) diễn ra qua sáu cửa, được gọi là sự diễn tiến bao gồm hành động (kiriyāmaya); khi có sự diễn tiến ấy, thì được gọi là sự tỉnh thức,’ vị ấy được gọi là người hành động có tỉnh giác trong khi tỉnh thức. Hơn nữa, vị nào chia ngày và đêm thành sáu phần và tỉnh thức trong năm phần cũng được gọi là người hành động có tỉnh giác trong khi tỉnh thức.

วิมุตฺตายตนสีเสน ธมฺมํ เทเสนฺโตปิ, พาตฺตึส ติรจฺฉานกถา ปหาย ทสกถาวตฺถุนิสฺสิตํ สปฺปายกถํ กเถนฺโตปิ ภาสิเต สมฺปชานการี นาม.

Vị nào thuyết pháp với chủ đề là nền tảng của sự giải thoát, và vị nào từ bỏ ba mươi hai loại chuyện thế gian, nói những lời thích hợp dựa trên mười đề tài thảo luận, cũng được gọi là người hành động có tỉnh giác trong khi nói.

อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ จิตฺตรุจิยํ มนสิการํ ปวตฺเตนฺโตปิ ทุติยชฺฌานํ สมาปนฺโนปิ ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี นาม. ทุติยญฺหิ ฌานํ วจีสงฺขารวิรหโต วิเสสโต ตุณฺหีภาโว นามาติ. อยมฺปิ นโย ปุริมนยโต วิเสสนยตฺตา อิธาปิ อาหริตฺวา วตฺตพฺโพ. ตถา เหส อภิธมฺมฏฺฐกถาทีสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๕๒๓) ‘‘อยํ ปเนตฺถ อปโรปิ นโย’’ติ อารภิตฺวา [Pg.111] ยถาวุตฺตนโย วิภาวิโตติ. ‘‘เอวํ โข มหาราชา’’ติอาทิ ยถานิทฺทิฏฺฐสฺส อตฺถสฺส นิคมนํ, ตสฺมา ตตฺถ นิทฺเทสานุรูปํ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอว’’นฺติอาทิมาห. สติสมฺปยุตฺตสฺส สมฺปชญฺญสฺสาติ หิ นิทฺเทสานุรูปํ อตฺถวจนํ. ตตฺถ วินิจฺฉโย วุตฺโตเยว. เอวนฺติ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน อภิกฺกนฺตปฏิกฺกนฺตาทีสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ ปจฺเจกํ จตุพฺพิเธน ปกาเรนาติ อตฺโถ.

Vị nào hướng sự tác ý đến một đề mục ưa thích trong ba mươi tám đề mục, và vị nào đã nhập nhị thiền, cũng được gọi là người hành động có tỉnh giác trong sự im lặng. Thật vậy, nhị thiền, do vắng mặt các hành của lời nói (tầm và tứ), nên đặc biệt được gọi là sự im lặng. Phương pháp này, vì là một phương pháp đặc biệt hơn phương pháp trước, cũng được đưa vào và trình bày ở đây. Thật vậy, phương pháp này đã được giải thích trong các sách Chú giải A-tỳ-đạt-ma, v.v., bắt đầu bằng câu ‘Đây cũng là một phương pháp khác ở đây’. Đoạn bắt đầu bằng ‘Evaṃ kho mahārājā’ (Tâu Đại vương, chính là như vậy) là phần kết luận cho ý nghĩa đã được trình bày. Do đó, khi chỉ ra ý nghĩa ở đó cho phù hợp với phần giải thích, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘evaṃ’. Thật vậy, câu ‘của tỉnh giác tương ưng với chánh niệm’ là lời nói về ý nghĩa phù hợp với phần giải thích. Phần phân tích về điều đó đã được nói đến. ‘Evaṃ’ (như vậy) có nghĩa là: theo cách đã được nói, trong mỗi một trong bảy trường hợp bắt đầu bằng đi tới và đi lui, theo bốn phương diện.

สนฺโตสกถาวณฺณนา

Giải Thích về Bài Kinh Nói về Sự Tri Túc

๒๑๕. อตฺถทสฺสเนน ปทสฺสปิ วิญฺญายมานตฺตา ปทมนเปกฺขิตฺวา สนฺโตสสฺส อตฺตนิ อตฺถิตาย ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐติ ปวุจฺจตีติ อตฺถมตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคโต’’ติ วุตฺตํ. สนฺตุสฺสติ น ลุทฺโธ ภวตีติ หิ ปทนิพฺพจนํ. อปิจ ปทนิพฺพจนวเสน อตฺเถ วุตฺเต ยสฺส สนฺโตสสฺส อตฺตนิ อตฺถิภาวโต สนฺตุฏฺโฐ นาม, โส อปากโฏติ ตํ ปากฏกรณตฺถํ ‘‘อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคโต’’ติ อตฺถมตฺตมาห, จีวราทิเก ยตฺถ กตฺถจิ กปฺปิยปจฺจเย สนฺโตเสน สมงฺคีภูโตติ อตฺโถ. อิตร-สทฺโท หิ อนิยมวจโน ทฺวิกฺขตฺตุํ วุจฺจมาโน ยํ กิญฺจิ-สทฺเทน สมานตฺโถ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยตฺถ กตฺถจิ กปฺปิยปจฺจเย’’ติ. อถ วา อิตรํ วุจฺจติ หีนํ ปณีตโต อญฺญตฺตา, ตถา ปณีตมฺปิ หีนโต อญฺญตฺตา. อญฺญมญฺญาเปกฺขาสิทฺธา หิ อิตรตา, ตสฺมา หีเนน วา ปณีเตน วา จีวราทิกปฺปิยปจฺจเยน สนฺโตเสน สมงฺคีภูโตติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สนฺตุสฺสติ เตน, สนฺตุสฺสนมตฺตนฺติ วา สนฺโตโส, ตถา ปวตฺโต อโลโภ, อโลภปธานา วา จตฺตาโร ขนฺธา. ลภนํ ลาโภ, อตฺตโน ลาภสฺส อนุรูปํ สนฺโตโส ยถาลาภสนฺโตโส. พลนฺติ กายพลํ, อตฺตโน พลสฺส อนุรูปํ สนฺโตโส ยถาพลสนฺโตโส. สารุปฺปนฺติ สปฺปายํ ปติรูปํ ภิกฺขุโน อนุจฺฉวิกตา, อตฺตโน สารุปฺปสฺส อนุรูปํ สนฺโตโส ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

215. Do từ ngữ cũng được hiểu thông qua việc trình bày ý nghĩa, nên không cần câu nệ từ ngữ, để trình bày ý nghĩa đơn thuần rằng: ‘Vị tỳ khưu được gọi là người biết đủ (santuṭṭha) do có sự tri túc (santosa) nơi tự thân,’ nên mới nói là: ‘Vị ấy là người thành tựu sự tri túc đối với các vật dụng bất kỳ.’ Thật vậy, sự phân tích từ ngữ là: ‘Vị ấy biết đủ (santussati), không phải là người tham lam (luddho).’ Hơn nữa, khi ý nghĩa được trình bày theo cách phân tích từ ngữ, sự tri túc mà do sự hiện hữu của nó nơi tự thân (vị tỳ khưu) được gọi là người biết đủ (santuṭṭha), sự tri túc ấy không được rõ ràng. Do đó, để làm cho điều ấy được rõ ràng, ngài (chú giải sư) chỉ nói lên ý nghĩa là: ‘Vị ấy là người thành tựu sự tri túc đối với các vật dụng bất kỳ.’ Ý nghĩa là: ‘Vị ấy là người thành tựu sự tri túc đối với các vật dụng thích hợp bất luận nơi đâu, như là y phục, v.v...’ Thật vậy, từ ‘itara’ có nghĩa bất định, khi được nói lên hai lần thì có cùng ý nghĩa với từ ‘yaṃ kiñci (bất cứ điều gì).’ Do đó, mới nói là: ‘Đối với các vật dụng thích hợp bất luận nơi đâu.’ Hoặc là, vật hạ liệt được gọi là ‘itara’ do vì khác với vật thượng hạng; tương tự như vậy, vật thượng hạng cũng (được gọi là ‘itara’) do vì khác với vật hạ liệt. Thật vậy, tính cách khác biệt (itaratā) được thành tựu do sự tùy thuộc lẫn nhau. Do đó, cần phải hiểu ý nghĩa là: ‘Vị ấy là người thành tựu sự tri túc đối với các vật dụng thích hợp như là y phục, v.v... hoặc là hạ liệt hoặc là thượng hạng.’ Vị ấy biết đủ nhờ vào pháp ấy (vô tham), hoặc sự tri túc (santosa) chỉ là trạng thái biết đủ, là tâm vô tham đã được khởi lên như vậy, hoặc là bốn uẩn có tâm vô tham làm chủ đạo. Sự nhận được là sự thành tựu (lābha). Sự tri túc tương ứng với sự thành tựu của mình là yathālābhasantosa (sự tri túc tùy theo sở đắc). Sức lực (bala) là thân lực. Sự tri túc tương ứng với sức lực của mình là yathābalasantosa (sự tri túc tùy theo sức lực). Sự thích hợp (sāruppa) là sự tương thích, sự tương xứng, là sự phù hợp đối với vị tỳ khưu. Sự tri túc tương ứng với sự thích hợp của mình là yathāsāruppasantosa (sự tri túc tùy theo sự thích hợp).

อปโร นโย – ลพฺภเตติ ลาโภ, โย โย ลาโภ ยถาลาภํ, อิตรีตรปจฺจโย, ยถาลาเภน สนฺโตโส ยถาลาภสนฺโตโส. พลสฺส อนุรูปํ ปวตฺตตีติ ยถาพลํ, อตฺตโน พลานุจฺฉวิกปจฺจโย, ยถา-สทฺโท เจตฺถ สสาธนํ อนุรูปกิริยํ [Pg.112] วทติ, ยถา ตํ ‘‘อธิจิตฺต’’นฺติ เอตฺถ อธิ-สทฺโท สสาธนํ อธิกรณกิริยนฺติ. ยถาพเลน สนฺโตโส ยถาพลสนฺโตโส. สารุปฺปติ ปติรูปํ ภวติ, โสภนํ วา อาโรเปตีติ สารุปฺปํ, ยํ ยํ สารุปฺปํ ยถาสารุปฺปํ, ภิกฺขุโน สปฺปายปจฺจโย, ยถาสารุปฺเปน สนฺโตโส ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. ยถาวุตฺตํ ปเภทมนุคตา วณฺณนา ปเภทวณฺณนา.

Phương pháp khác: Do được nhận lấy (labbhati) nên là sự thành tựu (lābha). Bất cứ sự thành tựu nào là yathālābhaṃ (tùy theo sở đắc), là vật dụng bất kỳ. Sự tri túc đối với sự thành tựu tùy theo trường hợp là yathālābhasantosa. Do diễn tiến tương ứng với sức lực (balassa anurūpaṃ) nên là yathābalaṃ, là vật dụng phù hợp với sức lực của mình. Và ở đây, từ ‘yathā’ nói lên hành động tương ứng cùng với sự hình thành của nó, giống như trong câu: ‘adhicittaṃ (tâm cao thượng),’ ở đây từ ‘adhi’ nói lên hành động làm chủ cùng với sự hình thành của nó. Sự tri túc đối với (vật dụng) tùy theo sức lực là yathābalasantosa. Sāruppati có nghĩa là trở nên tương xứng, hoặc là, do dẫn đến (āropeti) điều tốt đẹp (sobhanaṃ) nên là sāruppaṃ. Bất cứ sự thích hợp nào là yathāsāruppaṃ, là vật dụng tương thích đối với vị tỳ khưu. Sự tri túc đối với (vật dụng) tùy theo sự thích hợp là yathāsāruppasantosa. Lời giải thích đi theo sự phân loại đã được nói đến như vậy là pabhedavaṇṇanā (lời giải thích về sự phân loại).

อิธาติ สาสเน. อญฺญํ น ปตฺเถตีติ อปฺปตฺตปตฺถนภาวมาห, ลภนฺโตปิ น คณฺหาตีติ ปตฺตปตฺถนาภาวํ. ปฐเมน อปฺปตฺตปตฺถนาภาเวเยว วุตฺเต ยถาลทฺธโต อญฺญสฺส อปตฺถนา นาม อปฺปิจฺฉตายปิ สิยา ปวตฺติอากาโรติ อปฺปิจฺฉตาปสงฺคภาวโต ตโตปิ นิวตฺตเมว สนฺโตสสฺส สรูปํ ทสฺเสตุํ ทุติเยน ปตฺตปตฺถนาภาโว วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวมุปริปิ. ปกติทุพฺพโลติ อาพาธาทิวิรเหปิ สภาวทุพฺพโล. สมาโน สีลาทิภาโค ยสฺสาติ สภาโค, สห วา สีลาทีหิ คุณภาเคหิ วตฺตตีติ สภาโค, ลชฺชีเปสโล ภิกฺขุ, เตน. ตํ ปริวตฺเตตฺวาติ ปกติทุพฺพลาทีนํ ครุจีวรํ น ผาสุภาวาวหํ, สรีรเขทาวหญฺจ โหตีติ ปโยชนวเสน ปริวตฺตนํ วุตฺตํ, น อตฺริจฺฉตาทิวเสน. อตฺริจฺฉตาทิปฺปกาเรน หิ ปริวตฺเตตฺวา ลหุกจีวรปริโภโค สนฺโตสวิโรธี โหติ, ตสฺส ปน ตทภาวโต ยถาวุตฺตปฺปโยชนวเสน ปริวตฺเตตฺวา ลหุกจีวรปริโภโคปิ น สนฺโตสวิโรธีติ อาห ‘‘ลหุเกน ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหตี’’ติ. ปโยชนวเสน ปริวตฺเตตฺวา ลหุกจีวรปริโภโคปิ น ตาว สนฺโตสวิโรธี, ปเคว ตถา อปริวตฺเตตฺวา ปริโภเคติ สมฺภาวิตสฺส อตฺถสฺส ทสฺสนตฺถญฺเหตฺถ อปิ-สทฺทคฺคหณํ. จีวรนิทฺเทเสปิ ‘‘ปตฺตจีวราทีนํ อญฺญตร’’นฺติ วจนํ ยถารุตํ คหิตาวเสสปจฺจยสนฺโตสสฺส จีวรสนฺโตเส สมวโรธิตาทสฺสนตฺถํ. ‘‘เถรโก อยมายสฺมา มลฺลโก’’ติอาทีสุ เถรโวหารสฺส ปญฺญตฺติมตฺเตปิ ปวตฺติโต ทสวสฺสโต ปภุติ จิรวสฺสปพฺพชิเตสฺเวว อิธ ปวตฺติญาปนตฺถํ ‘‘เถรานํ จิรปพฺพชิตาน’’นฺติ วุตฺตํ, เถรานนฺติ วา สงฺฆตฺเถรํ วทติ. จิรปพฺพชิตานนฺติ ปน ตทวเสเส วุฑฺฒภิกฺขู. สงฺการกูฏาทิโตติ กจวรราสิอาทิโต. อนนฺตกานีติ นนฺตกานิ ปิโลติกานิ. ‘‘อ-กาโร [Pg.113] เจตฺถ นิปาตมตฺต’’นฺติ (วิ. ว. อฏฺฐ. ๑๑๖๕) วิมานฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตถา จาหุ ‘‘นนฺตกํ กปฺปโฏ ชิณฺณวสนํ ตุ ปฏจฺจร’’นฺติ นตฺถิ ทสาสงฺขาโต อนฺโต โกฏิ เยสนฺติ หิ นนฺตกานิ, น-สทฺทสฺส ตุ อนาเทเส อนนฺตกานีติปิ ยุชฺชติ. สงฺเกตโกวิทานํ ปน อาจริยานํ ตถา อวุตฺตตฺตา วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ. ‘‘สนนฺตกานี’’ติปิ ปาโฐ, นนฺตเกน สห สํสิพฺพิตานิ ปํสุกูลานิ จีวรานีติ อตฺโถ. สงฺฆาฏินฺติ ติณฺณํ จีวรานํ อญฺญตรํ จีวรํ. ตีณิปิ หิ จีวรานิ สงฺฆฏิตตฺตา ‘‘สงฺฆาฏี’’ติ วุจฺจนฺติ. มหคฺฆํ จีวรํ, พหูนิ วา จีวรานิ ลภิตฺวา ตานิ วิสฺสชฺเชตฺวา ตทญฺญสฺส คหณมฺปิ มหิจฺฉตาทินเย อฏฺฐตฺวา ยถาสารุปฺปนเย เอว ฐิตตฺตา น สนฺโตสวิโรธีติ อาห ‘‘เตสํ…เป… ธาเรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหตี’’ติ. ยถาสารุปฺปนเยน ยถาลทฺธํ วิสฺสชฺเชตฺวา ตทญฺญคหณมฺปิ น ตาว สนฺโตสวิโรธี, ปเคว อนญฺญคหเณน ยถาลทฺธสฺเสว ยถาสารุปฺปํ ปริโภเคติ สมฺภาวิตสฺส อตฺถสฺส ทสฺสนตฺถญฺเหตฺถ อปิ-สทฺทคฺคหณํ, เอวํ เสสปจฺจเยสุปิ ยถาพลยถาสารุปฺปนิทฺเทเสสุ อปิ-สทฺทคฺคหเณ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ.

Idha có nghĩa là trong giáo pháp này. Aññaṃ na pattheti (không mong cầu cái khác) là nói lên trạng thái không mong cầu những gì chưa đạt được, labhantopi na gaṇhāti (dù nhận được cũng không lấy) là nói lên trạng thái không mong cầu những gì đã đạt được. Cần phải hiểu rằng: Khi chỉ nói về trạng thái không mong cầu những gì chưa đạt được bằng câu đầu tiên, thì việc không mong cầu cái khác với cái đã nhận được có thể là cách biểu hiện của sự ít ham muốn. Vì có khả năng liên quan đến sự ít ham muốn, nên để chỉ ra bản chất của sự tri túc, vốn là sự quay về từ đó, trạng thái không mong cầu những gì đã đạt được được nói đến bằng câu thứ hai. Ở trên cũng tương tự. Pakatidubbalo có nghĩa là yếu ớt về bản chất ngay cả khi không có bệnh tật v.v... Sabhāgo là người có phần giới đức v.v... tương đồng, hoặc sabhāgo là người sống cùng với các phần công đức như giới v.v...; đó là vị tỳ khưu có tàm quý, yêu mến giới luật, với vị ấy. Taṃ parivattetvā (đổi chác cái đó) có nghĩa là: Đối với những vị yếu ớt về bản chất v.v..., y nặng không mang lại sự thoải mái và mang lại sự mệt mỏi cho thân thể, vì vậy việc đổi chác được nói đến là do mục đích, chứ không phải do sự ham muốn quá độ v.v... Thật vậy, việc đổi chác theo cách ham muốn quá độ v.v... rồi sử dụng y nhẹ là trái với sự tri túc. Nhưng đối với vị ấy, do không có điều đó, việc đổi chác do mục đích đã nói rồi sử dụng y nhẹ cũng không trái với sự tri túc, vì vậy ngài nói: “Dù sống bằng y nhẹ, vị ấy vẫn là người tri túc”. Việc đổi chác do mục đích rồi sử dụng y nhẹ còn không trái với sự tri túc, huống chi là việc sử dụng mà không đổi chác như vậy. Việc dùng từ api ở đây là để chỉ ra ý nghĩa được tán thán này. Trong phần giải về y, câu “một trong các y bát v.v...” được nói ra để chỉ ra rằng sự tri túc đối với các vật dụng còn lại đã nhận được theo đúng văn bản cũng được bao gồm trong sự tri túc về y. Trong các câu như “Vị tôn giả này là một trưởng lão, một người nhỏ bé”, cách dùng từ thera chỉ là một khái niệm. Để cho biết rằng ở đây, cách dùng này chỉ áp dụng cho những người đã xuất gia lâu năm, từ mười hạ trở lên, nên đã nói là “của các trưởng lão, những người đã xuất gia lâu năm”. Hoặc therānaṃ chỉ cho vị Tăng trưởng lão. Còn cirapabbajitānaṃ chỉ cho các vị tỳ khưu lớn tuổi còn lại. Saṅkārakūṭādito có nghĩa là từ đống rác v.v... Anantakāni có nghĩa là những tấm vải vụn, vải cũ không có tua. Trong Chú giải Vimānavatthu có nói: “Ở đây, chữ a chỉ là một tiểu từ”. Và các ngài cũng nói: “vải vụn, vải rách, vải cũ, vải sờn”. Thật vậy, nantakāni là những thứ không có phần cuối gọi là tua. Nhưng khi từ na không biến thành an, thì anantakāni cũng hợp lý. Tuy nhiên, vì các vị thầy thông thạo quy ước đã không nói như vậy, nên cần phải xem xét kỹ lưỡng rồi mới chấp nhận. Cũng có bản đọc là sanantakāni, nghĩa là những y phấn tảo được may cùng với vải vụn. Saṅghāṭi là một trong ba y. Thật vậy, cả ba y được gọi là saṅghāṭi vì chúng được ghép lại với nhau. Sau khi nhận được y quý giá hoặc nhiều y, rồi cho đi những y đó và nhận lấy y khác, việc này cũng không trái với sự tri túc vì không nằm trong cách hành xử của người có nhiều ham muốn v.v... mà nằm trong cách hành xử phù hợp, vì vậy ngài nói: “Dù mặc... vị ấy vẫn là người tri túc”. Theo cách phù hợp, việc cho đi y đã nhận được và nhận lấy y khác còn không trái với sự tri túc, huống chi là việc sử dụng y đã nhận được một cách phù hợp mà không nhận y khác. Việc dùng từ api ở đây là để chỉ ra ý nghĩa được tán thán này. Tương tự như vậy, trong các phần giải về các vật dụng còn lại, về yathābala và yathāsāruppa, cần phải hiểu ý nghĩa của việc dùng từ api.

ปกติวิรุทฺธนฺติ สภาเวเนว อสปฺปายํ. สมณธมฺมกรณสีเสน สปฺปายปจฺจยปริเยสนํ, ปริภุญฺชนญฺจ วิเสสโต ยุตฺตตรนฺติ อตฺถนฺตรํ วิญฺญาเปตุํ ‘‘ยาเปนฺโตปี’’ติ อวตฺวา ‘‘สมณธมฺมํ กโรนฺโตปี’’ติ วุตฺตํ. มิสฺสกาหารนฺติ ตณฺฑุลมุคฺคาทีหิ นานาวิธปุพฺพณฺณาปรณฺเณหิ มิสฺเสตฺวา กตํ อาหารํ.

Pakativiruddha có nghĩa là không thích hợp về bản chất. Để làm cho biết ý nghĩa khác rằng: việc tìm kiếm các vật dụng thích hợp và việc sử dụng là đặc biệt thích hợp hơn với việc thực hành sa-môn pháp làm đầu, thay vì nói ‘dù đang sống’, ngài đã nói ‘dù đang thực hành sa-môn pháp’. Missakāhāra có nghĩa là thức ăn được làm bằng cách trộn lẫn gạo, đậu xanh v.v... và các loại ngũ cốc, đậu khác nhau.

อญฺญมฺปิ เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โย หี’’ติอาทิ. ปฐเม หิ นเย ยถาลทฺธสฺส วิสฺสชฺชเนน, ทุติเย ปน ยถาปตฺตสฺส อสมฺปฏิจฺฉเนน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส วุตฺโตติ อยเมเตสํ วิเสโส. หิ-สทฺโท เจตฺถ ปกฺขนฺตรโชตโก. มชฺฌิมาคมฏฺฐกถายํ ปน ปิ-สทฺโท ทิสฺสติ. ‘‘อุตฺตมเสนาสนํ นาม ปมาทฏฺฐาน’’นฺติ วตฺวา ตพฺภาวเมว ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ นิสินฺนสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นิทฺทาภิภูตสฺสาติ ถินมิทฺโทกฺกมเนน จิตฺตเจตสิกเคลญฺญภาวโต ภวงฺคสนฺตติสงฺขาตาย นิทฺทาย อภิภูตสฺส, นิทฺทายนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ปฏิพุชฺฌโตติ ตถารูเปน อารมฺมณนฺตเรน ปฏิพุชฺฌนฺตสฺส ปฏิพุชฺฌนเหตุ [Pg.114] กามวิตกฺกา ปาตุภวนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปฏิพุชฺฌนโต’’ติปิ หิ กตฺถจิ ปาโฐ ทิสฺสติ. อยมฺปีติ ปฐมนยํ อุปาทาย วุตฺตํ.

Để chỉ ra sự tri túc phù hợp khác nữa trong trú xứ, ngài nói yo hi v.v... Thật vậy, trong phương pháp đầu tiên, sự tri túc phù hợp được nói đến qua việc từ bỏ trú xứ đã nhận được, còn trong phương pháp thứ hai, nó được nói đến qua việc không chấp nhận trú xứ đã đến. Đây là sự khác biệt giữa chúng. Ở đây, từ hi chỉ ra một phương diện khác. Nhưng trong Chú giải Trung Bộ Kinh, từ pi được thấy. Sau khi nói “Trú xứ thượng hạng là nơi của sự dễ duôi”, để chỉ ra chính trạng thái đó, ngài đã nói tattha nisinnassa v.v... Niddābhibhūtassa có nghĩa là người bị giấc ngủ chế ngự, do sự xâm nhập của hôn trầm thụy miên, dẫn đến trạng thái bệnh hoạn của tâm và tâm sở, nên bị giấc ngủ, được gọi là dòng hữu phần, chế ngự; nghĩa là, người đang ngủ. Paṭibujjhato có nghĩa là: đối với người đang thức dậy bởi một đối tượng khác như vậy, các dục tầm khởi lên do nguyên nhân là sự thức dậy. Đó là điều muốn nói. Thật vậy, ở một số nơi cũng thấy bản đọc là paṭibujjhanato. Ayampi được nói dựa vào phương pháp đầu tiên.

เตสํ อาภเตนาติ เตหิ เถราทีหิ อาภเตน, เตสํ วา เยน เกนจิ สนฺตเกนาติ อชฺฌาหริตฺวา สมฺพนฺโธ. มุตฺตหรีตกนฺติ โคมุตฺตปริภาวิตํ, ปูติภาเวน วา โมจิตํ ฉฑฺฑิตํ หรีตกํ, อิทานิ ปน โปตฺถเกสุ ‘‘โคมุตฺตหรีตก’’นฺติ ปาโฐ, โส น โปราณปาโฐ ตพฺพณฺณนาย (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๑๕) วิรุทฺธตฺตา. จตุมธุรนฺติ มชฺฌิมาคมวเร มหาธมฺมสมาทานสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๔๘๔ อาทโย) วุตฺตํ ทธิมธุสปฺปิผาณิตสงฺขาตํ จตุมธุรํ, เอกสฺมิญฺจ ภาชเน จตุมธุรํ ฐเปตฺวา เตสุ ยทิจฺฉสิ, ตํ คณฺหาหิ ภนฺเตติ อตฺโถ. ‘‘สจสฺสา’’ติอาทินา ตทุภยสฺส โรควูปสมนภาวํ ทสฺเสติ. พุทฺธาทีหิ วณฺณิตนฺติ ‘‘ปูติมุตฺตเภสชฺชํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชา’’ติอาทินา (มหาว. ๗๓, ๑๒๘) สมฺมาสมฺพุทฺธาทีหิ ปสตฺถํ. อปฺปิจฺฉตาวิสิฏฺฐาย สนฺตุฏฺฐิยา นิโยชนโต ปรเมน อุกฺกํสคเตน สนฺโตเสน สนฺตุสฺสตีติ ปรมสนฺตุฏฺโฐ.

Tesaṃ ābhatenāti có nghĩa là: do các vị trưởng lão ấy, v.v... mang đến; hoặc nên bổ túc thêm từ ngữ và liên kết rằng: "do vật sở hữu nào đó được mang đến cho các vị trưởng lão ấy". Muttaharītakaṃ là trái chư tử (harītaka) được ngâm trong nước tiểu bò, hoặc là trái chư tử bị bỏ đi, bị vứt đi do đã bị thối. Tuy nhiên, hiện nay trong các sách chép tay có bản đọc là "gomuttaharītakaṃ", đó không phải là bản đọc cổ xưa vì nó mâu thuẫn với phần giải thích về từ ấy. Catumadhuraṃ là bốn vị ngọt được nói đến trong kinh Mahādhammasamādāna thuộc Trung Bộ Kinh cao quý, được gọi là sữa chua, mật ong, bơ và đường phèn. Và ý nghĩa là: "Sau khi đặt bốn vị ngọt vào trong một vật đựng, (nói rằng:) 'Bạch ngài, trong số những thứ này, ngài muốn thứ nào thì xin hãy nhận lấy thứ ấy'". Bằng câu bắt đầu với "Sacassā", ngài (chú giải sư) chỉ ra tính chất làm dịu bệnh của cả hai thứ ấy. Buddhādīhi vaṇṇitaṃ có nghĩa là được các bậc Chánh Đẳng Giác, v.v... tán thán qua câu "đời sống xuất gia nương vào dược phẩm là nước tiểu thối", v.v... Do sự gắn liền với sự tri túc đặc biệt bởi tính thiểu dục, vị ấy hài lòng với sự tri túc cao thượng, đã đạt đến mức tột cùng, vì vậy được gọi là paramasantuṭṭho (người tri túc tối thượng).

กามญฺจ สนฺโตสปฺปเภทา ยถาวุตฺตโตปิ อธิกตรา จีวเร วีสติ สนฺโตสา, ปิณฺฑปาเต ปนฺนรส, เสนาสเน จ ปนฺนรส, คิลานปจฺจเย วีสตีติ, อิธ ปน สงฺเขเปน ทฺวาทสวิโธเยว สนฺโตโส วุตฺโต. ตทธิกตรปฺปเภโท ปน จตุรงฺคุตฺตเร มหาอริยวํสสุตฺตฏฺฐกถาย (อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๒๘) คเหตพฺโพ. เตนาห ‘‘อิมินา ปนา’’ติอาทิ. เอวํ ‘‘อิธ มหาราช ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหตี’’ติ เอตฺถ ปุคฺคลาธิฏฺฐานนิทฺทิฏฺเฐน สนฺตุฏฺฐปเทเนว สนฺโตสปฺปเภทํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ‘‘กายปริหาริเกน จีวเรน กุจฺฉิปริหาริเกน ปิณฺฑปาเตนา’’ติอาทิ เทสนานุรูปํ เตน สนฺโตเสน สนฺตุฏฺฐสฺส อนุจฺฉวิกํ ปจฺจยปฺปเภทํ, ตสฺส จ กายกุจฺฉิปริหาริยภาวํ วิภาเวนฺโต เอวมาหาติ อยเมตฺถ สมฺพนฺโธ. กามญฺจสฺส จีวรปิณฺฑปาเตเหว ยถากฺกมํ กายกุจฺฉิปริหาริเยหิ สนฺตุฏฺฐตา ปาฬิยํ วุตฺตา, ตถาปิ เสสปริกฺขารจตุกฺเกน จ วินา วิจรณมยุตฺตํ, สพฺพตฺถ จ กายกุจฺฉิปริหาริยตา ลทฺธพฺพาติ อฏฺฐกถายํ อยํ วินิจฺฉโย วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนวาสีติ ลกฺขณมตฺตํ ตทญฺญกิจฺจสฺสาปิ ตาย สาเธตพฺพตฺตา, เตน วกฺขติ ‘‘มญฺจปีฐานํ องฺคปาทจีวรกุฏิทณฺฑกสชฺชนกาเล จา’’ติอาทิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ โปราณฏฺฐกถาสุ ‘‘น เหตํ กตฺถจิปิ ปาฬิยมาคต’’นฺติ.

Mặc dù các loại tri túc có nhiều hơn những gì đã được nói, như là: có hai mươi loại tri túc về y phục, mười lăm về vật thực khất thực, mười lăm về sàng tọa, và hai mươi về dược phẩm trị bệnh; nhưng ở đây (trong kinh này), sự tri túc chỉ được nói một cách tóm tắt gồm mười hai loại. Còn các loại nhiều hơn thế nên được hiểu theo Chú giải kinh Mahā-ariyavaṃsa trong Tăng Chi Bộ, chương Bốn pháp. Do đó, ngài nói "iminā panā" v.v... Như vậy, ở đây trong câu "Tâu đại vương, ở đây vị tỳ khưu là người tri túc", sau khi đã chỉ ra các loại tri túc chỉ bằng từ "santuṭṭha" (tri túc) được trình bày theo cách nhân vật định danh, bây giờ, để làm rõ các loại vật dụng thích hợp cho vị tỳ khưu đã tri túc với sự tri túc ấy, và làm rõ tính chất che thân và nuôi bụng của các vật dụng ấy, phù hợp với lời dạy bắt đầu bằng "kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātenā", ngài đã nói như vậy. Đây là sự liên kết ở đây. Mặc dù trong Pāli, sự tri túc của vị ấy với y phục và vật thực khất thực để che thân và nuôi bụng đã được nói đến theo thứ tự, tuy nhiên, việc đi lại mà không có bốn món vật dụng còn lại là không thích hợp, và tính chất che thân và nuôi bụng cần phải có ở khắp mọi nơi. Vì vậy, nên hiểu rằng quyết định này đã được nêu trong Chú giải. Dantakaṭṭhacchedanavāsī (cái rìu để chặt tăm xỉa răng) chỉ là một biểu trưng, vì nó cũng có thể được dùng để thực hiện các công việc khác. Do đó, sẽ được nói rằng: "vào lúc chuẩn bị các bộ phận, chân của giường ghế, và gậy treo y trong cốc", v.v... Và điều này cũng đã được nói trong các Chú giải cổ: "Thật vậy, điều này không xuất hiện ở bất kỳ đâu trong Pāli".

พนฺธนนฺติ [Pg.115] กายพนฺธนํ. ปริสฺสาวเนน ปริสฺสาวนญฺจ, เตน สหาติ วา อตฺโถ. ยุตฺโต กมฺมฏฺฐานภาวนาสงฺขาโต โยโค ยสฺส, ตสฺมึ วา โยโค ยุตฺโตติ ยุตฺตโยโค, ตสฺส.

Bandhanaṃ là dây thắt lưng. Và parissāvanena là cái lọc nước, hoặc ý nghĩa là "cùng với cái đó (cái lọc nước)". Vị nào có sự tinh tấn được gọi là sự tu tập đề mục thiền định đã được gắn liền, hoặc sự tinh tấn đã được gắn liền nơi vị ấy, do đó gọi là yuttayogo (người đã gắn bó với sự tinh tấn). Tassa (của vị ấy).

กายํ ปริหรนฺติ โปเสนฺติ, กายสฺส วา ปริหาโร โปสนมตฺตํ ปโยชนเมเตหีติ กายปริหาริยา ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา. โปสนญฺเจตฺถ วฑฺฒนํ, ภรณํ วา, ตถา กุจฺฉิปริหาริยาปิ เวทิตพฺพา. พหิทฺธาว กายสฺส อุปการกภาเวน กายปริหาริยตา, อชฺโฌหรณวเสน สรีรฏฺฐิติยา อุปการกภาเวน กุจฺฉิปริหาริยตาติ อยเมเตสํ วิเสโส. เตนาห ‘‘ติจีวรํ ตาวา’’ติอาทิ. ‘‘ปริหรตี’’ติ เอตสฺส โปเสตีติ อตฺถวจนํ. อิตีติ นิทสฺสเน นิปาโต, เอวํ วุตฺตนเยน กายปริหาริยํ โหตีติ การณโชตเน วา, ตสฺมา โปสนโต กายปริหาริยํ โหตีติ. เอวมุปริปิ. จีวรกณฺเณนาติ จีวรปริยนฺเตน.

Chúng che chở, nuôi dưỡng thân; hoặc công dụng của chúng chỉ là sự che chở, nuôi dưỡng thân, do đó gọi là kāyaparihāriyā, bằng cách biến đổi mẫu tự 'ka' thành 'ya'. Và ở đây, posana (sự nuôi dưỡng) là sự tăng trưởng, hoặc sự duy trì. Tương tự, kucchiparihāriyā (vật nuôi bụng) cũng nên được hiểu như vậy. Kāyaparihāriyatā (tính chất che thân) là do có ích cho thân thể chỉ ở bên ngoài. Kucchiparihāriyatā (tính chất nuôi bụng) là do có ích cho sự tồn tại của cơ thể qua việc ăn vào. Đây là sự khác biệt giữa chúng. Do đó, ngài nói "ticīvaraṃ tāva" v.v... Từ "pariharati" có nghĩa là "poseti" (nuôi dưỡng). Từ "iti" là một tiểu từ chỉ sự minh họa, (có nghĩa là) "như vậy, theo cách đã nói, nó là vật che thân"; hoặc là tiểu từ chỉ nguyên nhân, (có nghĩa là) "vì nó nuôi dưỡng, nên nó là vật che thân". Tương tự ở phần sau cũng vậy. Cīvarakaṇṇena là bằng mép y.

กุฏิปริภณฺฑกรณกาเลติ กุฏิยา สมนฺตโต วิลิมฺปเนน สมฺมฏฺฐกรณกาเล.

Kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāleti là vào lúc làm cho láng mịn bằng cách trát tô xung quanh cốc.

องฺคํ นาม มญฺจปีฐานํ ปาทูปริ ฐปิโต ปธานสมฺภารวิเสโส. ยตฺถ ปทรสญฺจินนปิฏฺฐิอปสฺสยนาทีนิ กโรนฺติ, โย ‘‘อฏนี’’ติปิ วุจฺจติ.

Aṅgaṃ là một bộ phận chính đặc biệt được đặt phía trên chân của giường và ghế. Nơi mà người ta làm các việc như lát ván, làm mặt ghế, chỗ tựa lưng, v.v... nó cũng được gọi là aṭanī.

มธุทฺทุมปุปฺผํ มธุกํ นาม, มกฺขิกามธูหิ กตปูวํ วา. ปริกฺขารมตฺตา ปริกฺขารปมาณํ. เสยฺยํ ปวิสนฺตสฺสาติ ปจฺจตฺถรณกุญฺจิกานํ ตาทิเส กาเล ปริภุตฺตภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ตตฺรฏฺฐกํ ปจฺจตฺถรณ’’นฺติ. อตฺตโน สนฺตกภาเวน ปจฺจตฺถรณาธิฏฺฐาเนน อธิฏฺฐหิตฺวา ตตฺเถว เสนาสเน ติฏฺฐนกญฺหิ ‘‘ตตฺรฏฺฐก’’นฺติ วุจฺจติ. วิกปฺปนวจนโต ปน เตสมญฺญตรสฺส นวมตา, ยถาวุตฺตปฏิปาฏิยา เจตฺถ นวมภาโว, น ตุ เตสํ ตถาปตินิยตภาเวน. กสฺมาติ เจ? ตถาเยว เตสมธารณโต. เอส นโย ทสมาทีสุปิ. เตลํ ปฏิสาเมตฺวา หริตา เวฬุนาฬิอาทิกา เตลนาฬิ. นนุ สนฺตุฏฺฐปุคฺคลทสฺสเน สนฺตุฏฺโฐว อฏฺฐปริกฺขาริโก ทสฺเสตพฺโพติ อนุโยเค ยถารหํ เตสมฺปิ สนฺตุฏฺฐภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอเตสุ จา’’ติอาทิมาห. มหนฺโต ปริกฺขารสงฺขาโต ภาโร เอเตสนฺติ มหาภารา, อยํ อธุนา ปาโฐ, อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน ปน ‘‘มหาคชา’’ติ ปาฐสฺส ทิฏฺฐตฺตา ‘‘ทุปฺโปสภาเวน [Pg.116] มหาคชา วิยาติ มหาคชา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๑๕) วุตฺตํ, น เต เอตฺตเกหิ ปริกฺขาเรหิ ‘‘มหิจฺฉา, อสนฺตุฏฺฐา, ทุพฺภรา, พาหุลฺลวุตฺติโน’’ติ จ วตฺตพฺพาติ อธิปฺปาโย. ยทิ อิตเรปิ สนฺตุฏฺฐา อปฺปิจฺฉตาทิสภาวา, กิเมเตสมฺปิ วเสน อยํ เทสนา อิจฺฉิตาติ โจทนํ โสเธตุํ ‘‘ภควา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐปริกฺขาริกสฺส วเสน อิมิสฺสา เทสนาย อิจฺฉิตภาโว กถํ วิญฺญายตีติ อนุโยคมฺปิ อปเนติ ‘‘โส หี’’ติอาทินา, ตสฺเสว ตถา ปกฺกนฺตภาเวน ‘‘กายปริหาริเกน จีวเรนา’’ติอาทิ ปาฬิยา โยคฺยโต ตสฺส วเสน อิจฺฉิตภาโว วิญฺญายตีติ วุตฺตํ โหติ. วจนียสฺส เหตุภาวทสฺสเนน หิ วาจกสฺสาปิ เหตุภาโว ทสฺสิโตติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘อิติ อิมสฺสา’’ติอาทิ ลทฺธคุณวจนมฺปิ อุปปนฺนํ โหติ. สลฺลหุกา วุตฺติ ชีวิกา ยสฺสาติ สลฺลหุกวุตฺติ, ตสฺส ภาโว สลฺลหุกวุตฺติตา, ตํ. กายปาริหาริเยนาติ ภาวปฺปธานนิทฺเทโส, ภาวโลปนิทฺเทโส วาติ ทสฺเสติ ‘‘กายํ ปริหรณมตฺตเกนา’’ติ อิมินา, กายโปสนปฺปมาเณนาติ อตฺโถ. ตถา กุจฺฉิปริหาริเยนาติ เอตฺถาปิ. วุตฺตนเยน เจตฺถ ทฺวิธา วจนตฺโถ, ฏีกายํ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๑๕) ปน ปฐมสฺส วจนตฺถสฺส เหฏฺฐา วุตฺตตฺตา ทุติโยว อิธ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. มมายนตณฺหาย อาสงฺโค. ปริคฺคหตณฺหาย พนฺโธ. ชิยามุตฺโตติ ธนุชิยาย มุตฺโต. ยูถาติ หตฺถิคณโต. ติธา ปภินฺนมโท มทหตฺถี. วนปพฺภารนฺติ วเน ปพฺภารํ.

Hoa của cây madhudduma được gọi là madhuka, hoặc bánh làm bằng mật của ong ruồi (cũng được gọi là madhuka). Parikkhāramattā có nghĩa là mức độ vật dụng. Câu "seyyaṃ pavisantassa" được nói đến nhằm chỉ việc sử dụng tấm trải và chìa khóa vào thời điểm như vậy. Do đó, ngài nói "tấm trải ở tại chỗ ấy". Thật vậy, vật đứng yên tại sàng tọa ấy, sau khi đã chú nguyện bằng sự chú nguyện tấm trải với tư cách là sở hữu của mình, được gọi là "tatraṭṭhaka" (vật ở tại chỗ ấy). Nhưng do lời nói về việc xả bỏ, một trong số chúng trở thành thứ chín, và ở đây, việc trở thành thứ chín là theo thứ tự đã được nói đến, chứ không phải do chúng được quy định một cách cố định như vậy. Nếu hỏi tại sao? Là do sự xác định của chúng đúng như vậy. Phương pháp này cũng áp dụng cho (vật) thứ mười trở đi. Ống tre, v.v... được mang đi sau khi đã cất giữ dầu, (được gọi là) telanāḷi (ống đựng dầu). Chẳng phải trong phần trình bày về người biết đủ, vị tỳ khưu có tám vật dụng, là người biết đủ, cần được chỉ ra hay sao? Khi có câu hỏi như vậy, ngài đã nói "etesu ca" v.v... để trình bày trạng thái biết đủ của cả những vị ấy một cách thích hợp. Những vị này có gánh nặng lớn được gọi là vật dụng, nên (gọi là) mahābhārā (người có gánh nặng lớn), đây là bản văn hiện nay, nhưng vì Trưởng lão Ācariya Dhammapāla đã thấy bản văn là "mahāgajā", nên đã nói rằng: "Do khó nuôi dưỡng nên giống như voi lớn, vì vậy gọi là mahāgajā (voi lớn)", ý nghĩa là: không nên nói rằng các vị ấy với chừng ấy vật dụng là "người có nhiều ham muốn, không biết đủ, khó nuôi dưỡng, có lối sống sung túc". Nếu những vị khác cũng biết đủ, có bản chất ít ham muốn, v.v..., thì phải chăng bài pháp này cũng được mong muốn dựa vào các vị ấy? Để giải quyết câu chất vấn này, (chú giải) đã nói "bhagavā pana" v.v... Ngài cũng bác bỏ câu hỏi "Làm thế nào để biết được rằng bài pháp này được mong muốn dựa vào vị tỳ khưu có tám vật dụng?" bằng câu "so hi" v.v..., điều được nói là: do sự phù hợp của bản văn Pāli "kāyaparihārikena cīvarena" v.v... với việc ra đi như vậy của chính vị ấy, nên được biết rằng (bài pháp) được mong muốn dựa vào vị ấy. Bởi vì, bằng cách chỉ ra tính chất nguyên nhân của đối tượng được nói đến, tính chất nguyên nhân của từ ngữ nói lên điều đó cũng được chỉ ra. Và làm như vậy, lời nói về phẩm chất đã đạt được "iti imassā" v.v... cũng trở nên hợp lý. Sallahukavutti là người có sinh kế nhẹ nhàng, trạng thái của người đó là sallahukavuttitā, (câu văn đề cập đến) trạng thái đó. Câu "kāyapārihārikena" là một chỉ định lấy trạng thái làm chính, hoặc là một chỉ định có sự lược bỏ (từ chỉ) trạng thái, điều này được chỉ ra bằng câu "kāyaṃ pariharaṇamattakena", nghĩa là: ở mức độ nuôi dưỡng thân thể. Tương tự như vậy, ở câu "kucchiparihāriyenā" cũng vậy. Và ở đây, ý nghĩa của câu văn có hai cách theo phương pháp đã nói; nhưng trong ṭīkā, vì ý nghĩa của câu văn thứ nhất đã được nói ở dưới, nên cần hiểu rằng chỉ có ý nghĩa thứ hai được nói ở đây. Sự dính mắc do ái "của tôi". Sự trói buộc do ái chiếm hữu. Jiyāmutto nghĩa là được giải thoát khỏi dây cung. Yūthā nghĩa là từ đàn voi. Con voi đang say có sự tiết dịch ở ba nơi. Vanapabbhāraṃ nghĩa là sườn núi trong rừng.

จตูสุ ทิสาสุ สุขวิหาริตาย สุขวิหารฏฺฐานภูตา, ‘‘เอกํ ทิสํ ผริตฺวา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๐๘; ม. นิ. ๑.๗๗, ๔๕๙, ๕๐๙; ๒.๓๐๙) วา นเยน พฺรหฺมวิหารภาวนาผรณฏฺฐานภูตา จตสฺโส ทิสา เอตสฺสาติ จตุทฺทิโส, โส เอว จาตุทฺทิโส, จตสฺโส วา ทิสา จตุทฺทิสํ, วุตฺตนเยน ตมสฺสาติ จาตุทฺทิโส ยถา ‘‘สทฺโธ’’ติ. ตาสฺเวว ทิสาสุ กตฺถจิปิ สตฺเต วา สงฺขาเร วา ภเยน น ปฏิหนติ, สยํ วา เตหิ น ปฏิหญฺญเตติ อปฺปฏิโฆ. สนฺตุสฺสมาโนติ สเกน, สนฺเตน วา, สมเมว วา ตุสฺสนโก. อิตรีตเรนาติ เยน เกนจิ ปจฺจเยน, อุจฺจาวเจน วา. ปริจฺจ สยนฺติ ปวตฺตนฺติ กายจิตฺตานิ, ตานิ วา ปริสยนฺติ อภิภวนฺตีติ ปริสฺสยา, สีหพฺยคฺฆาทโย พาหิรา, กามจฺฉนฺทาทโย จ อชฺฌตฺติกา กายจิตฺตุปทฺทวา, อุปโยคตฺเถ [Pg.117] เจตํ สามิวจนํ. สหิตาติ อธิวาสนขนฺติยา, วีริยาทิธมฺเมหิ จ ยถารหํ ขนฺตา, คหนฺตา จาติ อตฺโถ. ถทฺธภาวกรภยาภาเวน อฉมฺภี. เอโก จเรติ อสหาโย เอกากี หุตฺวา จริตุํ วิหริตุํ สกฺกุเณยฺย. สมตฺถเน หิ เอยฺย-สทฺโท ยถา ‘‘โก อิมํ วิชฏเย ชฏ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๓) ขคฺควิสาณกปฺปตาย เอกวิหารีติ ทสฺเสติ ‘‘ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ อิมินา. สณฺฐาเนน ขคฺคสทิสํ เอกเมว มตฺถเก อุฏฺฐิตํ วิสาณํ ยสฺสาติ ขคฺโค; ขคฺคสทฺเทน ตํสทิสวิสาณสฺส คหิตตฺตา, มหึสปฺปมาโณ มิควิเสโส, โย โลเก ‘‘ปลาสาโท, คณฺฐโก’’ติ จ วุจฺจติ, ตสฺส วิสาเณน เอกีภาเวน สทิโสติ อตฺโถ. อปิจ เอกวิหาริตาย ขคฺควิสาณกปฺโปติ ทสฺเสตุมฺปิ เอวํ วุตฺตํ. วิตฺถาโร ปนสฺสา อตฺโถ ขคฺควิสาณสุตฺตวณฺณนายํ, (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๒) จูฬนิทฺเทเส (จูฬนิ. ๑๒๘) จ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

Vị tỳ khưu này có bốn phương trở thành nơi an trú an lạc do sự an trú an lạc trong bốn phương, hoặc, vị này có bốn phương trở thành nơi biến mãn của sự tu tập Phạm trú theo phương pháp "biến mãn một phương" v.v..., nên gọi là catuddiso (người có bốn phương), chính vị ấy là cātuddiso, hoặc, bốn phương là catuddisaṃ; vị ấy có bốn phương ấy theo phương pháp đã nói, nên gọi là cātuddiso, giống như trường hợp "saddho". Ở bất cứ nơi nào trong chính các phương ấy, vị ấy không làm hại chúng sanh hay các pháp hữu vi vì sợ hãi, hoặc chính mình không bị chúng làm hại, nên gọi là appaṭigho (không chướng ngại). Santussamāno nghĩa là người biết đủ với vật của mình, hoặc với vật hiện có, hoặc biết đủ một cách quân bình. Itarītarena nghĩa là với bất kỳ vật dụng nào, hoặc với vật dụng cao thấp. Những hiểm nguy (parissayā) là những thứ bao vây, chi phối thân và tâm, hoặc chúng áp đảo thân và tâm; (đó là) những tai họa bên ngoài như sư tử, cọp, v.v... và những tai họa của thân và tâm bên trong như tham dục, v.v..., và đây là sở thuộc cách được dùng với ý nghĩa của đối cách. Sahitā có nghĩa là người có thể chịu đựng và loại bỏ một cách thích hợp bằng sự kham nhẫn chịu đựng và bằng các pháp như tinh tấn, v.v... Do không có sự sợ hãi gây ra trạng thái cứng đờ, nên gọi là achambhī (không kinh sợ). Eko care nghĩa là có thể đi, có thể sống một mình, không có bạn đồng hành. Thật vậy, tiếp vị ngữ eyya có nghĩa là khả năng, như trong câu "ai có thể gỡ rối mớ bòng bong này?". Bằng câu "khaggavisāṇakappo", ngài chỉ ra rằng (vị ấy) sống một mình do có trạng thái giống như sừng tê giác. Con vật có một chiếc sừng duy nhất mọc trên đầu, có hình dạng giống như thanh gươm, được gọi là khagga (tê giác); do từ "khagga" (gươm) được dùng để chỉ chiếc sừng giống như nó, (đó là) một loài thú đặc biệt có kích thước bằng con trâu, mà trong đời được gọi là "palāsāda" và "gaṇṭhaka", nghĩa là: giống như sừng của con vật đó ở trạng thái đơn độc. Hơn nữa, cũng để chỉ ra rằng (vị ấy) giống như sừng tê giác do sống một mình, nên đã nói như vậy. Nhưng ý nghĩa chi tiết của nó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần giải thích kinh Sừng Tê Giác và trong Cūḷaniddesa.

เอวํ วณฺณิตนฺติ ขคฺควิสาณสุตฺเต ภควตา ตถา เทสนาย วิวริตํ, โถมิตํ วา. ขคฺคสฺส นาม มิคสฺส วิสาเณน กปฺโป สทิโส ตถา. กปฺป-สทฺโท เหตฺถ ‘‘สตฺถุกปฺเปน วต โภ กิร สาวเกน สทฺธึ มนฺตยมานา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๖๐) วิย ปฏิภาเค วตฺตติ, ตสฺส ภาโว ขคฺควิสาณกปฺปตา, ตํ โส อาปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ.

Evaṃ vaṇṇitaṃ nghĩa là được giải thích hoặc được tán thán bằng bài pháp mà Đức Thế Tôn đã thuyết như vậy trong kinh Sừng Tê Giác. Tương tự, kappo có nghĩa là giống như sừng của con thú tên là khagga (tê giác). Ở đây, từ kappa được dùng với nghĩa là "tương đương", giống như trong câu "satthukappena vata bho kira sāvakena saddhiṃ mantayamānā" v.v... (thật vậy, này các hiền hữu, chúng ta đang bàn luận với một vị đệ tử tương đương với bậc Đạo sư), trạng thái của nó là khaggavisāṇakappatā (trạng thái giống như sừng tê giác), mối liên hệ là: vị ấy đạt đến trạng thái đó.

วาตาภิฆาตาทีหิ สิยา สกุโณ ฉินฺนปกฺโข, อสญฺชาตปกฺโข วา, อิธ ปน เฑตุํ สมตฺโถ สปกฺขิโกว อธิปฺเปโตติ วิเสสทสฺสนตฺถํ ปาฬิยํ ‘‘ปกฺขี สกุโณ’’ติ วุตฺตํ, น ตุ ‘‘อากาเส อนฺตลิกฺเข จงฺกมตี’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๓.๑๑) วิย ปริยายมตฺตทสฺสนตฺถนฺติ อาห ‘‘ปกฺขยุตฺโต สกุโณ’’ติ. อุปฺปตตีติ อุทฺธํ ปตติ คจฺฉติ, ปกฺขนฺทตีติ อตฺโถ. วิธุนนฺตาติ วิภินฺทนฺตา, วิจาเลนฺตา วา. อชฺชตนายาติ อชฺชภาวตฺถาย. ตถา สฺวาตนายาติ เอตฺถาปิ. อตฺตโน ปตฺตํ เอว ภาโร ยสฺสาติ สปตฺตภาโร. มมายนตณฺหาภาเวน นิสฺสงฺโค. ปริคฺคหตณฺหาภาเวน นิรเปกฺโข. เยน กามนฺติ ยตฺถ อตฺตโน รุจิ, ตตฺถ. ภาวนปุํสกํ วา เอตํ. เยน ยถา ปวตฺโต กาโมติ หิ เยนกาโม, ตํ, ยถากามนฺติ อตฺโถ.

Do gió thổi mạnh v.v... có thể là con chim bị gãy cánh, hoặc con chim chưa mọc cánh, tuy nhiên ở đây chỉ có ý muốn nói đến con chim có cánh, có khả năng bay. Vì vậy, để chỉ rõ sự khác biệt, trong Pāli đã nói là “pakkhī sakuṇo” (con chim có cánh), chứ không phải để chỉ đơn thuần là từ đồng nghĩa như trong các câu “đi kinh hành trong không gian, trong hư không” v.v... (Vị Chú giải) đã nói “con chim có đôi cánh”. Uppatati có nghĩa là bay lên trên, đi, bay vút lên. Vidhunantā có nghĩa là phá vỡ, hoặc làm rung chuyển. Ajjatanāya có nghĩa là vì sự hiện hữu hôm nay. Tương tự như vậy ở đây trong từ svātanāya. Sapattabhāro là người có gánh nặng chỉ là chính cái bát của mình. Nissaṅgo là không dính mắc do không có ái chấp “của tôi”. Nirapekkho là không quyến luyến do không có ái thủ. Yena kāmaṃ có nghĩa là nơi nào mình thích, nơi đó. Hoặc từ này là danh từ trung tính chỉ trạng thái (bhāvanapuṃsaka). Thật vậy, yenakāmo là sự mong muốn diễn ra theo cách nào, điều đó có nghĩa là yathākāmaṃ (theo như ý muốn).

นีวรณปฺปหานกถาวณฺณนา

Chú giải về bài kinh đoạn trừ các triền cái.

๒๑๖. ปุพฺเพ [Pg.118] วุตฺตสฺเสว อตฺถจตุกฺกสฺส ปุน สมฺปิณฺเฑตฺวา กถนํ กิมตฺถนฺติ อธิปฺปาเยน อนุโยคํ อุทฺธริตฺวา โสเธติ ‘‘โส…เป… กึ ทสฺเสตี’’ติอาทินา. ปจฺจยสมฺปตฺตินฺติ สมฺภารปาริปูรึ. อิเม จตฺตาโรติ สีลสํวโร อินฺทฺริยสํวโร สมฺปชญฺญํ สนฺโตโสติ ปุพฺเพ วุตฺตา จตฺตาโร อารญฺญิกสฺส สมฺภารา. น อิชฺฌตีติ น สมฺปชฺชติ น สผโล ภวติ. น เกวลํ อนิชฺฌนมตฺตํ, อถ โข อยมฺปิ โทโสติ ทสฺเสติ ‘‘ติรจฺฉานคเตหิ วา’’ติอาทินา. วตฺตพฺพตํ อาปชฺชตีติ ‘‘อสุกสฺส ภิกฺขุโน อรญฺเญ ติรจฺฉานคตานํ วิย, วนจรกานํ วิย จ นิวาสนมตฺตเมว, น ปน อรญฺญวาสานุจฺฉวิกา กาจิ สมฺมาปฏิปตฺติ อตฺถี’’ติ อปวาทวเสน วจนียภาวมาปชฺชติ, อิมสฺสตฺถสฺส ปน ทสฺสเนน วิรุชฺฌนโต สทฺธึ-สทฺโท น โปราโณติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา อารญฺญเกหิ ติรจฺฉานคเตหิ, วนจรวิสภาคชเนหิ วา สทฺธึ วิปฺปฏิปตฺติวเสน วสนียภาวํ อาปชฺชติ. ‘‘น ภิกฺขเว ปณิธาย อรญฺเญ วตฺถพฺพํ, โย วเสยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๒๒๓) วิย หิ วตฺถพฺพ-สทฺโท วสิตพฺพปริยาโย. ตถา หิ วิภงฺคฏฺฐกถายมฺปิ วุตฺตํ ‘‘เอวรูปสฺส หิ อรญฺญวาโส กาฬมกฺกฏอจฺฉตรจฺฉทีปิมิคานํ อฏวิวาสสทิโส โหตี’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๕๒๖) อธิวตฺถาติ อธิวสนฺตา. ปฐมํ เภรวสทฺทํ สาเวนฺติ. ตาวตา อปลายนฺตสฺส หตฺเถหิปิ สีสํ ปหริตฺวา ปลาปนาการํ กโรนฺตีติ อาจริยสาริปุตฺตตฺเถเรน กถิตํ. เอวํ พฺยติเรกโต ปจฺจยสมฺปตฺติยา ทสฺสิตภาวํ ปกาเสตฺวา อิทานิ อนฺวยโตปิ ปกาเสตุํ ‘‘ยสฺส ปเนเต’’ติอาทิ วุตฺตํ. กถํ อิชฺฌตีติ อาห ‘‘โส หี’’ติอาทิ. กาฬโก ติลโกติ วณฺณวิการาปนโรควเสน อญฺญตฺถ ปริยายวจนํ. วุตฺตญฺหิ –

216. Với ý định “Việc nói tóm tắt lại bốn ý nghĩa đã được nói trước đây có mục đích gì?”, (vị Chú giải) nêu lên câu hỏi và làm sáng tỏ bằng câu “vị ấy... cho thấy điều gì?” v.v... Paccayasampattiṃ có nghĩa là sự viên mãn các điều kiện (tư lương). Ime cattāro là bốn tư lương của vị tỳ khưu sống trong rừng đã được nói trước đây, tức là: sự thu thúc trong giới, sự thu thúc các căn, sự tỉnh giác, và sự tri túc. Na ijjhati có nghĩa là không thành tựu, không có kết quả. Không chỉ đơn thuần là không thành tựu, mà còn có lỗi này nữa, (vị Chú giải) cho thấy bằng câu “với các loài bàng sanh” v.v... Vattabbataṃ āpajjati có nghĩa là trở thành đối tượng bị chỉ trích rằng: “Việc ở trong rừng của tỳ khưu tên là... chỉ đơn thuần là việc ở giống như của các loài bàng sanh, và giống như của những người đi rừng, chứ không có bất kỳ sự thực hành chân chánh nào phù hợp với việc sống trong rừng”. Tuy nhiên, vì mâu thuẫn với ý nghĩa được trình bày này, nên cần hiểu rằng từ saddhiṃ không phải là từ cổ. Hoặc là, do thực hành sai lệch, trở thành người phải sống chung với các loài bàng sanh trong rừng, hoặc với những người đi rừng không cùng bản chất. Thật vậy, giống như trong các đoạn kinh “Này các tỳ khưu, không nên quyết tâm sống trong rừng, vị nào sống (như vậy), phạm tội tác ác” v.v..., từ vatthabba là từ đồng nghĩa với vasitabba (nên sống). Thật vậy, trong Chú giải Vibhaṅga cũng đã nói: “Việc sống trong rừng của một người như vậy quả thật giống như việc sống trong rừng rậm của các loài khỉ đen, gấu, linh cẩu, báo, và hươu nai”. Adhivatthā có nghĩa là những kẻ đang sống, đang chiếm cứ. Trước tiên, chúng làm cho nghe thấy âm thanh đáng sợ. Đối với vị (tỳ khưu) không bỏ chạy chỉ vì chừng ấy, chúng dùng cả tay đánh vào đầu và làm ra vẻ đuổi đi, điều này đã được Trưởng lão Sāriputta, vị thầy, nói đến. Sau khi đã làm sáng tỏ việc trình bày sự viên mãn các duyên theo phương pháp phủ định như vậy, bây giờ để làm sáng tỏ theo phương pháp khẳng định, (vị Chú giải) đã nói câu “yassa panete” v.v... (Vì có thể hỏi) “Làm thế nào để thành tựu?”, (vị Chú giải) đã nói “so hi” v.v... Kāḷako tilako ở nơi khác là từ đồng nghĩa theo nghĩa của một căn bệnh làm biến đổi màu da. Thật vậy, đã được nói rằng:

‘‘ทุนฺนามกญฺจ อริสํ, ฉทฺทิโก วมถูริโต;

ทวถุ ปริตาโปถ, ติลโก ติลกาฬโก’’ติ.

“Dunnāmaka (bệnh trĩ) và arisa (bệnh trĩ), chaddika (bệnh nôn mửa) được gọi là vamathu; davathu (bệnh sốt) và paritāpa (bệnh sốt), tilaka (nốt ruồi) và tilakāḷaka (nốt ruồi đen).”

ติลสณฺฐานํ วิย ชายตีติ หิ ติลโก, กาโฬ หุตฺวา ชายตีติ กาฬโก. อิธ ปน ปณฺณตฺติวีติกฺกมสงฺขาตํ ถุลฺลวชฺชํ กาฬกสทิสตฺตา กาฬกํ, มิจฺฉาวีติกฺกมสงฺขาตํ อณุมตฺตวชฺชํ ติลกสทิสตฺตา ติลกนฺติ [Pg.119] อยํ วิเสโส. ตนฺติ ตถา อุปฺปาทิตํ ปีตึ. วิคตภาเวน อุปฏฺฐานโต ขยวยวเสน สมฺมสนํ. ขียนฏฺเฐน หิ ขโยว วิคโต, วิปรีโต วา หุตฺวา อยนฏฺเฐน วโยติปิ วุจฺจติ. อริยภูมิ นาม โลกุตฺตรภูมิ. อิตีติ อริยภูมิโอกฺกมนโต, เทวตานํ วณฺณภณนโต วา, ตตฺถ ตตฺถ เทวตานํ วจนํ สุตฺวา ตสฺส ยโส ปตฺถโฏติ วุตฺตํ โหติ, เอวญฺจ กตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตํ อยสปตฺถรณมฺปิ เทวตานมาโรจนวเสนาติ คเหตพฺพํ.

Thật vậy, vì nó sinh ra giống như hình dạng hạt vừng, nên gọi là tilaka; vì nó sinh ra có màu đen, nên gọi là kāḷaka. Tuy nhiên, ở đây, lỗi thô trọng được gọi là sự vi phạm chế định, vì giống như nốt ruồi đen, nên gọi là kāḷaka; lỗi nhỏ như hạt bụi được gọi là sự vi phạm sai trái, vì giống như nốt ruồi (nhỏ), nên gọi là tilaka. Đây là sự khác biệt. Taṃ (điều đó) là hỷ đã được sinh khởi như vậy. Do sự hiện khởi với trạng thái đã qua đi, (có) sự quán xét theo phương diện diệt và hoại. Thật vậy, khayo (diệt) là sự đã qua đi theo nghĩa là tiêu mất; hoặc, vayo (hoại) cũng được gọi theo nghĩa là sự xảy đến (ayana) một cách trái ngược (viparīto). Ariyabhūmi (Thánh địa) là cảnh giới siêu thế. Iti (như vậy) có nghĩa là do đã bước vào Thánh địa, hoặc do chư thiên tán thán phẩm hạnh, nghe được lời của chư thiên ở nơi này nơi kia, danh tiếng của vị ấy được lan truyền. Và do làm như vậy, cả việc lan truyền tiếng xấu đã nói ở dưới cũng cần được hiểu là do sự thông báo của chư thiên.

วิวิตฺต-สทฺโท ชนวิเวเกติ อาห ‘‘สุญฺญ’’นฺติ. ตํ ปน ชนสทฺทนิคฺโฆสาภาเวน เวทิตพฺพํ สทฺทกณฺฏกตฺตา ฌานสฺสาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปฺปสทฺทํ อปฺปนิคฺโฆสนฺติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. ชนกคฺคหเณเนว หิ อิธ ชญฺญํ คหิตํ. ตถา หิ วุตฺตํ วิภงฺเค ‘‘ยเทว ตํ อปฺปนิคฺโฆสํ, ตเทว ตํ วิชนวาต’’นฺติ (วิภ. ๕๓๓). อปฺปสทฺทนฺติ จ ปกติสทฺทาภาวมาห. อปฺปนิคฺโฆสนฺติ นครนิคฺโฆสาทิสทฺทาภาวํ. อีทิเสสุ หิ พฺยญฺชนํ สาวเสสํ วิย, อตฺโถ ปน นิรวเสโสติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. มชฺฌิมาคมฏฺฐกถาวณฺณนายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๖๔) ปน อาจริยธมฺมปาลตฺเถโร เอวมาห ‘‘อปฺปสทฺทสฺส ปริตฺตปริยายํ มนสิ กตฺวา วุตฺตํ ‘พฺยญฺชนํ สาวเสสํ สิยา’ติ. เตนาห ‘น หิ ตสฺสา’ติอาทิ. อปฺปสทฺโท ปเนตฺถ อภาวตฺโถติปิ สกฺกา วิญฺญาตุํ ‘อปฺปาพาธตญฺจ สญฺชานามี’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๒๕) วิยา’’ติ. ตมตฺถํ วิภงฺคปาฬิยา (วิภ. ๕๒๘) สํสนฺทนฺโต ‘‘เอตเทวา’’ติอาทิมาห. เอตเทวาติ จ มยา สํวณฺณิยมานํ นิสฺสทฺทตํ เอวาติ อตฺโถ. สนฺติเกปีติ คามาทีนํ สมีเปปิ เอทิสํ วิวิตฺตํ นาม, ปเคว ทูเรติ อตฺโถ. อนากิณฺณนฺติ อสงฺกิณฺณํ อสมฺพาธํ. ยสฺส เสนาสนสฺส สมนฺตา คาวุตมฺปิ อฑฺฒโยชนมฺปิ ปพฺพตคหนํ วนคหนํ นทีคหนํ โหติ, น โกจิ อเวลาย อุปสงฺกมิตุํ สกฺโกติ, อิทํ สนฺติเกปิ อนากิณฺณํ นาม. เสตีติ สยติ. อาสตีติ นิสีทติ. ‘‘เอตฺถา’’ติ อิมินา เสน-สทฺทสฺส, อาสน-สทฺทสฺส จ อธิกรณตฺถภาวํ ทสฺเสติ, จ-สทฺเทน จ ตทุภยปทสฺส จตฺถสมาสภาวํ. ‘‘เตนาหา’’ติอาทินา วิภงฺคปาฬิเมว อาหรติ.

Thuật ngữ ‘vivitta’ (viễn ly) có nghĩa là sự vắng lặng khỏi quần chúng, nên ngài nói là ‘suñña’ (không). Lại nữa, điều ấy nên được hiểu là sự vắng bặt âm thanh và tiếng huyên náo của quần chúng. Để chỉ ra rằng: “Bởi vì âm thanh là cái gai đối với thiền”, nên được nói là: “Có nghĩa là ít tiếng động, ít tiếng huyên náo”. Vì thật vậy, ở đây, do sự nắm bắt (thuật ngữ) ‘janaka’ (quần chúng) mà (ý nghĩa) được tạo ra bởi quần chúng được thâu nhận. Thật vậy, trong bộ Vibhaṅga đã được nói như sau: “Nơi nào ít tiếng huyên náo, nơi ấy vắng bóng người”. Và (thuật ngữ) ‘appasaddaṃ’ (ít tiếng động) nói lên sự vắng bặt âm thanh tự nhiên. (Thuật ngữ) ‘appanigghosaṃ’ (ít tiếng huyên náo) (nói lên) sự vắng bặt âm thanh của thành thị, v.v... Vì thật vậy, trong những trường hợp như thế này, văn tự thì giống như có dư sót, còn ý nghĩa thì không có dư sót, theo như đã được nói trong các Chú giải. Lại nữa, trong Majjhimāgamaṭṭhakathāvaṇṇanā, trưởng lão Ācariya Dhammapāla đã nói như vầy: “Sau khi đã suy xét đến từ đồng nghĩa ‘paritta’ (ít ỏi) của thuật ngữ ‘appa’ (ít), nên đã nói là: ‘Văn tự có thể có dư sót’. Do đó, ngài nói: ‘na hi tassā’ v.v... Ở đây, thuật ngữ ‘appa’ cũng có thể được hiểu theo nghĩa là ‘sự vắng bặt’, giống như trong (câu): ‘appābādhatañca sañjānāmi’ (tôi biết rõ sự không bệnh tật), v.v...”. Trong khi đối chiếu ý nghĩa ấy với Pāḷi Vibhaṅga, ngài đã nói: ‘etadevā’ v.v... Và ‘etadevā’ có nghĩa là: “Chính là trạng thái không có âm thanh đang được tôi giải thích”. ‘Santikepi’ có nghĩa là: “Ngay cả ở gần làng mạc, v.v..., nơi như vậy cũng được gọi là vắng lặng, huống nữa là ở xa”. ‘Anākiṇṇaṃ’ (không hỗn tạp) có nghĩa là không lẫn lộn, không chật chội. Trú xứ nào mà xung quanh trong khoảng một gāvuta hay nửa yojana có núi non hiểm trở, rừng rậm hiểm trở, sông ngòi hiểm trở, không một ai có thể đi đến vào lúc trái thời, trú xứ này được gọi là không hỗn tạp ngay cả khi ở gần. ‘Seti’ là sayati (nằm). ‘Āsati’ là nisīdati (ngồi). Bằng (thuật ngữ) ‘etthā’ này, ngài chỉ ra ý nghĩa chỉ định xứ sở cách của thuật ngữ ‘sena’ và thuật ngữ ‘āsana’, và bằng từ ‘ca’, (ngài chỉ ra) bản chất của hợp thể từ đẳng lập của cả hai thuật ngữ ấy. Bằng (cụm từ) ‘tenāhā’ v.v..., ngài đã dẫn ra chính Pāḷi Vibhaṅga.

อิทานิ ตสฺสาเยวตฺถํ เสนาสนปฺปเภททสฺสนวเสน วิภาเวตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิภงฺคปาฬิยํ นิทสฺสนนเยน สรูปโต ทสฺสิตเสนาสนสฺเสว หิ อยํ วิภาโค. ตตฺถ วิหาโร ปาการปริจฺฉินฺโน สกโล [Pg.120] อาวาโส. อฑฺฒโยโค ทีฆปาสาโท, ‘‘ครุฬสณฺฐานปาสาโท’’ติปิ วทนฺติ. ปาสาโท จตุรสฺสปาสาโท. หมฺมิยํ มุณฺฑจฺฉทนปาสาโท. อฏฺโฏ ปฏิราชูนํ ปฏิพาหนโยคฺโค จตุปญฺจภูมโก ปติสฺสยวิเสโส. มาโฬ เอกกูฏสงฺคหิโต อเนกโกณวนฺโต ปติสฺสยวิเสโส. อปโร นโย – วิหาโร ทีฆมุขปาสาโท. อฑฺฒโยโค เอกปสฺสฉทนกเคหํ. ตสฺส กิร เอกปสฺเส ภิตฺติ อุจฺจตรา โหติ, อิตรปสฺเส นีจา, เตน ตํ เอกฉทนกํ โหติ. ปาสาโท อายตจตุรสฺสปาสาโท. หมฺมิยํ มุณฺฑจฺฉทนกํ จนฺทิกงฺคณยุตฺตํ. คุหา เกวลา ปพฺพตคุหา. เลณํ ทฺวารพนฺธํ ปพฺภารํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. ‘‘มณฺฑโปติ สาขามณฺฑโป’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๑๖) เอวํ อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน, องฺคุตฺตรฏีกากาเรน จ อาจริยสาริปุตฺตตฺเถเรน วุตฺตํ.

Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa của chính (Pāḷi Vibhaṅga) ấy theo cách trình bày sự phân loại trú xứ, (cụm từ) ‘apicā’ v.v... đã được nói đến. Vì thật vậy, đây là sự phân tích về chính trú xứ đã được trình bày theo hình thức của nó bằng phương pháp nêu gương trong Pāḷi Vibhaṅga. Trong ấy, ‘vihāra’ (tịnh xá) là toàn bộ nơi ở được bao bọc bởi tường rào. ‘Aḍḍhayoga’ là một tòa nhà dài; các ngài cũng nói là “một tòa nhà có hình dạng chim garuḷa”. ‘Pāsāda’ (lâu đài) là một tòa nhà hình vuông. ‘Hammiya’ là một tòa nhà có mái bằng. ‘Aṭṭa’ (pháo đài) là một loại nơi ở đặc biệt có bốn hoặc năm tầng, thích hợp cho việc chống lại các vị vua đối nghịch. ‘Māḷa’ (nhà nhiều góc) là một loại nơi ở đặc biệt được hợp thành bởi một đỉnh nhọn duy nhất và có nhiều góc. Một phương pháp khác: ‘vihāra’ là một tòa nhà có mặt tiền dài. ‘Aḍḍhayoga’ là một ngôi nhà có mái một bên. Tương truyền, một bên tường của nó thì cao hơn, bên còn lại thì thấp, do đó nó có mái một bên. ‘Pāsāda’ là một tòa nhà hình chữ nhật dài. ‘Hammiya’ là một tòa nhà có mái bằng, có sân thượng phơi trăng. ‘Guhā’ (hang) chỉ đơn thuần là hang núi. ‘Leṇa’ (am) là một sườn núi có khung cửa. Phần còn lại thì theo như phương pháp đã được nói. “Maṇḍapa là một cái lều bằng cành cây”, như vậy đã được nói bởi trưởng lão Ācariya Dhammapāla và bởi trưởng lão Ācariya Sāriputta, vị soạn giả Aṅguttaraṭīkā.

วิภงฺคฏฺฐกถายํ (วิภ. อฏฺฐ. ๕๒๗) ปน วิหาโรติ สมนฺตา ปริหารปถํ, อนฺโตเยว จ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ ทสฺเสตฺวา กตเสนาสนํ. อฑฺฒโยโคติ สุปณฺณวงฺกเคหํ. ปาสาโทติ ทฺเว กณฺณิกานิ คเหตฺวา กโต ทีฆปาสาโท. อฏฺโฏติ ปฏิราชาทิปฏิพาหนตฺถํ อิฏฺฐกาหิ กโต พหลภิตฺติโก จตุปญฺจภูมโก ปติสฺสยวิเสโส. มาโฬติ โภชนสาลาสทิโส มณฺฑลมาโฬ. วินยฏฺฐกถายํ ปน ‘‘เอกกูฏสงฺคหิโต จตุรสฺสปาสาโท’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๘๒-๔๘๗) วุตฺตํ. เลณนฺติ ปพฺพตํ ขณิตฺวา วา ปพฺภารสฺส อปฺปโหนกฏฺฐาเน กุฏฺฏํ อุฏฺฐาเปตฺวา วา กตเสนาสนํ. คุหาติ ภูมิทริ วา ยตฺถ รตฺตินฺทิวํ ทีปํ ลทฺธุํ วฏฺฏติ, ปพฺพตคุหา วา ภูมิคุหา วาติ วุตฺตํ.

Lại nữa, trong Vibhaṅgaṭṭhakathā, ‘vihāra’ là một trú xứ được xây dựng sau khi đã chỉ định một con đường đi vòng quanh và các nơi ở ban đêm và ban ngày ở ngay bên trong. ‘Aḍḍhayoga’ là một ngôi nhà có mái cong như cánh chim supaṇṇa. ‘Pāsāda’ là một tòa nhà dài được xây dựng bằng cách lấy hai đỉnh nhọn. ‘Aṭṭa’ là một loại nơi ở đặc biệt có bốn hoặc năm tầng, có tường dày, được xây bằng gạch nhằm mục đích chống lại các vị vua đối nghịch, v.v... ‘Māḷa’ là một gian nhà hình tròn giống như nhà ăn. Lại nữa, trong Vinayaṭṭhakathā đã được nói là: “Một tòa nhà hình vuông được hợp thành bởi một đỉnh nhọn duy nhất”. ‘Leṇa’ là một trú xứ được tạo ra bằng cách khoét núi hoặc bằng cách dựng lên một bức tường ở nơi không đủ của sườn núi. ‘Guhā’ được nói là một khe đất nơi thích hợp để có đèn suốt ngày đêm, hoặc là một hang núi, hoặc là một hang đất.

ตํ อาวสถภูตํ ปติสฺสยเสนาสนํ วิหริตพฺพฏฺเฐน, วิหารฏฺฐานฏฺเฐน จ วิหารเสนาสนํ นาม. มสารกาทิจตุพฺพิโธ มญฺโจ. ตถา ปีฐํ. อุณฺณภิสิอาทิปญฺจวิธา ภิสิ. สีสปฺปมาณํ พิมฺโพหนํ. วิตฺถารโต วิทตฺถิจตุรงฺคุลตา, ทีฆโต มญฺจวิตฺถารปฺปมาณตา เจตฺถ สีสปฺปมาณํ. มสารกาทีนิ มญฺจปีฐภาวโต, ภิสิอุปธานญฺจ มญฺจปีฐสมฺพนฺธโต มญฺจปีฐเสนาสนํ. มญฺจปีฐภูตญฺหิ เสนาสนํ, มญฺจปีฐสมฺพนฺธญฺจ สามญฺญนิทฺเทเสน, เอกเสเสน วา ‘‘มญฺจปีฐเสนาสน’’นฺติ วุจฺจติ. อาจริยสาริปุตฺตตฺเถโรปิ เอวเมว วทติ. อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน ปน ‘‘มญฺจปีฐเสนาสนนฺติ มญฺจปีฐญฺเจว มญฺจปีฐสมฺพนฺธเสนาสนญฺจา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๑๖) วุตฺตํ. จิมิลิกา [Pg.121] นาม สุธาปริกมฺมกตาย ภูมิยา วณฺณานุรกฺขณตฺถํ ปฏขณฺฑาทีหิ สิพฺเพตฺวา กตา. จมฺมขณฺโฑ นาม สีหพฺยคฺฆทีปิตรจฺฉจมฺมาทีสุปิ ยํ กิญฺจิ จมฺมํ. อฏฺฐกถาสุ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๑๒; วิ. สงฺค. อฏฺฐ. ๘๒) หิ เสนาสนปริโภเค ปฏิกฺขิตฺตจมฺมํ น ทิสฺสติ. ติณสนฺถาโรติ เยสํ เกสญฺจิ ติณานํ สนฺถาโร. เอเสว นโย ปณฺณสนฺถาเรปิ. จิมิลิกาทิ ภูมิยํ สนฺถริตพฺพตาย สนฺถตเสนาสนํ. ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺตีติ ฐเปตฺวา วา เอตานิ มญฺจาทีนิ ยตฺถ ภิกฺขู สนฺนิปตนฺติ, สพฺพเมตํ เสนาสนํ นามาติ เอวํ วุตฺตํ อวเสสํ รุกฺขมูลาทิปฏิกฺกมิตพฺพฏฺฐานํ อภิสงฺขรณาภาวโต เกวลํ สยนสฺส, นิสฺสชฺชาย จ โอกาสภูตตฺตา โอกาสเสนาสนํ. เสนาสนคฺคหเณนาติ ‘‘วิวิตฺตํ เสนาสน’’นฺติ อิมินา เสนาสนสทฺเทน วิวิตฺตเสนาสนสฺส วา อาทาเนน, วจเนน วา คหิตเมว สามญฺญโชตนาย วิเสเส อวฏฺฐานโต, วิเสสตฺถินา จ วิเสสสฺส ปยุชฺชิตพฺพโต.

Sàng tọa cụ ấy là nơi trú ngụ, là nơi nương tựa, do ý nghĩa là nơi để ở, và do ý nghĩa là trú xứ, nên được gọi là trú xứ sàng tọa. Giường có bốn loại như masāraka v.v... Ghế cũng vậy. Nệm có năm loại như nệm nhồi len v.v... Gối có kích thước bằng đầu gọi là bimbohana. Ở đây, gối có kích thước bằng đầu là có chiều rộng một gang tay và bốn ngón tay, chiều dài có kích thước bằng chiều rộng của giường. Các loại như masāraka v.v... do là giường và ghế; nệm và gối do có liên quan đến giường và ghế, nên được gọi là sàng tọa cụ (mañcapīṭhasenāsana). Quả vậy, sàng tọa là nơi ngủ nghỉ, và (nệm gối) có liên quan đến giường ghế, được gọi là “sàng tọa cụ” do cách chỉ định chung, hoặc do phép tỉnh lược (ekasesena). Trưởng lão Ācariya Sāriputta cũng nói như vậy. Còn Trưởng lão Ācariya Dhammapāla đã nói: “‘Sàng tọa cụ’ là giường và ghế, và là sàng tọa có liên quan đến giường và ghế.” Tấm lót (cimilikā) là vật được làm bằng cách may các mảnh vải v.v... lại với nhau để bảo vệ màu sắc của nền nhà đã được trát vữa. Mảnh da (cammakhaṇḍa) là bất kỳ loại da nào trong số các loại da sư tử, cọp, báo, linh cẩu v.v... Quả vậy, trong các Chú giải, không thấy nói đến loại da bị cấm trong việc sử dụng sàng tọa. Tấm trải bằng cỏ (tiṇasanthāra) là tấm trải bằng bất kỳ loại cỏ nào. Phương pháp này cũng tương tự đối với tấm trải bằng lá cây. Tấm lót (cimilikā) v.v... do được trải trên mặt đất nên được gọi là sàng tọa được trải (santhatasenāsana). Hoặc là, nơi các Tỳ khưu độc cư (yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti), hoặc là ngoại trừ các loại giường v.v... này, nơi nào các Tỳ khưu tụ hội, tất cả những nơi ấy được gọi là sàng tọa. Như vậy đã được nói. Phần còn lại là nơi có thể lui tới như gốc cây v.v..., do không có sự xây dựng, chỉ đơn thuần là nơi để nằm và ngồi, nên được gọi là sàng tọa không gian (okāsasenāsana). Do sự nắm giữ sàng tọa (senāsanaggahaṇena): trong câu “sàng tọa thanh vắng”, do từ “sàng tọa” này, hoặc do sự tiếp nhận, hoặc do lời nói về sàng tọa thanh vắng, nó đã được bao gồm rồi, vì một thuật ngữ chung đứng cho một trường hợp đặc biệt, và vì người muốn nói đến điều đặc biệt thì phải dùng từ đặc biệt.

ยเทวํ กสฺมา ‘‘อรญฺญ’’นฺติอาทิ ปุน วุตฺตนฺติ อนุโยเคน ‘‘อิธ ปนสฺสา’’ติอาทิมาห. เอวํ คหิเตสุปิ เสนาสเนสุ ยถาวุตฺตสฺส ภิกฺขุโน อนุจฺฉวิกเมว เสนาสนํ ทสฺเสตุกามตฺตา ปุน เอวํ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘ภิกฺขุนีนํ วเสน อาคต’’นฺติ อิทํ วินเย อาคตเมว สนฺธาย วุตฺตํ, น อภิธมฺเม. วินเย หิ คณมฺหาโอหียนสิกฺขาปเท (ปาจิ. ๖๙๑) ภิกฺขุนีนํ อารญฺญกธุตงฺคสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา อิทมฺปิ จ ตาสํ อรญฺญํ นาม, น ปน ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิมํ อรญฺญเมว เสนาสนํ, อิทมฺปิ จ ตาสํ คณมฺหาโอหียนาปตฺติกรํ, น ตุ ปญฺจธนุสติกาทิเมว อรญฺญํ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

Do câu hỏi “Nếu vậy, tại sao ‘khu rừng’ v.v... lại được nói đến một lần nữa?”, nên ngài đã nói “Ở đây, đối với vị ấy” v.v... Mặc dù các sàng tọa đã được đề cập như vậy, nhưng do ý muốn chỉ ra sàng tọa thích hợp cho vị Tỳ khưu đã được nói đến, nên (lời nói) này lại được nói ra một lần nữa. Đây là chủ ý. Câu “được nói đến theo trường hợp của các Tỳ khưu ni” này là nói đến điều đã được đề cập trong Luật tạng, chứ không phải trong A-tỳ-đàm. Quả vậy, trong Luật tạng, ở học giới về việc tụt lại sau nhóm, do hạnh đầu-đà ở rừng bị cấm đối với các Tỳ khưu ni, nên đây cũng được gọi là khu rừng của họ, chứ không phải chỉ có sàng tọa trong khu rừng có khoảng cách tối thiểu là 500 cung. Và đây là khu rừng khiến họ phạm tội do tụt lại sau nhóm, chứ không phải chỉ là khu rừng có khoảng cách 500 cung v.v... Quả vậy, ở đó đã được nói rằng –

‘‘เอกา วา คณมฺหา โอหีเยยฺยาติ อคามเก อรญฺเญ ทุติยิกาย ภิกฺขุนิยา ทสฺสนูปจารํ วา สวนูปจารํ วา วิชหนฺติยา อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส, วิชหิเต อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺสา’’ติ.

“‘Một mình tụt lại sau nhóm’ có nghĩa là: trong khu rừng không có làng mạc, vị Tỳ khưu ni nào rời khỏi tầm nhìn hoặc tầm nghe của vị Tỳ khưu ni đồng hành thì phạm tội thâu-lan-giá (thullaccaya); khi đã rời khỏi, vị ấy phạm tội tăng-già-bà-thi-sa (saṅghādisesa).”

วินยฏฺฐกถาสุปิ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๖๙๒) หิ ตถาว อตฺโถ วุตฺโตติ. อภิธมฺเม ปน ‘‘อรญฺญนฺติ นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. ๕๒๙) อาคตํ. วินยสุตฺตนฺตา หิ อุโภปิ ปริยายเทสนา นาม, อภิธมฺโม ปน นิปฺปริยายเทสนา, ตสฺมา ยํ น คามปเทสนฺโตคธํ, ตํ อรญฺญนฺติ นิปฺปริยาเยน ทสฺเสตุํ ตถา วุตฺตํ. อินฺทขีลา พหิ นิกฺขมิตฺวา ยํ ฐานํ ปวตฺตํ[Pg.122], สพฺพเมตํ อรญฺญํ นามาติ เจตฺถ อตฺโถ. อารญฺญกํ นาม…เป… ปจฺฉิมนฺติ อิทํ ปน สุตฺตนฺตนเยน อารญฺญกสิกฺขาปเท (ปารา. ๖๕๒) อารญฺญิกํ ภิกฺขุํ สนฺธาย วุตฺตํ อิมสฺส ภิกฺขุโน อนุรูปํ, ตสฺมา วิสุทฺธิมคฺเค ธุตงฺคนิทฺเทเส (วิสุทฺธิ. ๑.๑๙) ยํ ตสฺส ลกฺขณํ วุตฺตํ, ตํ ยุตฺตเมว, อโต ตตฺถ วุตฺตนเยน คเหตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

Quả vậy, trong các Chú giải Luật tạng, ý nghĩa cũng được nói đến như vậy. Còn trong A-tỳ-đàm, có đoạn nói rằng: “‘Khu rừng’ là: đi ra ngoài cột trụ cổng thành, tất cả những nơi đó là khu rừng.” Quả vậy, cả Luật tạng và Kinh tạng đều được gọi là pháp thoại quy ước (pariyāyadesanā), còn A-tỳ-đàm là pháp thoại rốt ráo (nippariyāyadesanā). Do đó, để chỉ ra một cách rốt ráo rằng nơi nào không thuộc phạm vi làng mạc, nơi đó được gọi là khu rừng, nên đã được nói như vậy. Ở đây, ý nghĩa là: đi ra ngoài cột trụ cổng thành, nơi nào hiện hữu, tất cả những nơi đó được gọi là khu rừng. Còn câu “Nơi ở trong rừng... tối thiểu...” này được nói theo phương pháp của Kinh tạng, trong học giới về việc ở rừng, liên quan đến vị Tỳ khưu sống trong rừng, và nó phù hợp với vị Tỳ khưu này. Do đó, trong Thanh Tịnh Đạo, ở phần giải thích về các hạnh đầu-đà, đặc điểm nào của khu rừng đã được nói đến, đặc điểm đó là hợp lý. Vì vậy, nên hiểu theo phương pháp đã được nói đến ở đó. Đây là chủ ý.

สนฺทจฺฉายนฺติ สีตจฺฉายํ. เตนาห ‘‘ตตฺถ หี’’ติอาทิ. รุกฺขมูลนฺติ รุกฺขสมีปํ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ยาวตา มชฺฌนฺหิเก กาเล สมนฺตา ฉายา ผรติ, นิวาเต ปณฺณานิ นิปตนฺติ, เอตฺตาวตา รุกฺขมูล’’นฺติ. ปพฺพตนฺติ สุทฺธปาสาณสุทฺธปํสุอุภยมิสฺสกวเสน ติวิโธปิ ปพฺพโต อธิปฺเปโต, น สิลามโย เอว. เสล-สทฺโท ปน อวิเสสโต ปพฺพตปริยาโยติ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ. ‘‘ตตฺถ หี’’ติอาทินา ตทุภยสฺส อนุรูปตํ ทสฺเสติ. ทิสาสุ ขายมานาสูติ ทสสุ ทิสาสุ อภิมุขีภาเวน ทิสฺสมานาสุ. ตถารูเปนปิ การเณน สิยา จิตฺตสฺส เอกคฺคตาติ เอตํ วุตฺตํ, สพฺพทิสาหิ อาคเตน วาเตน พีชิยมานภาวเหตุทสฺสนตฺถนฺติ เกจิ. กํ วุจฺจติ อุทกํ ปิปาสวิโนทนสฺส การกตฺตา. ‘‘ยํ นทีตุมฺพนฺติปิ นทีกุญฺชนฺติปิ วทนฺติ, ตํ กนฺทรนฺติ อปพฺพตปเทเสปิ วิทุคฺคนทีนิวตฺตนปเทสํ กนฺทรนฺติ ทสฺเสตี’’ติ (วิภ. มูลฏี. ๕๓๐) อาจริยานนฺทตฺเถโร, เตเนว วิญฺญายติ ‘‘นทีตุมฺพนทีกุญฺชสทฺทา นทีนิวตฺตนปเทสวาจกา’’ติ. นทีนิวตฺตนปเทโส จ นาม นทิยา นิกฺขมนอุทเกน ปุน นิวตฺติตฺวา คโต วิทุคฺคปเทโส. ‘‘อปพฺพตปเทเสปี’’ติ วทนฺโต ปน อฏฺฐกถายํ นิทสฺสนมตฺเตน ปฐมํ ปพฺพตปเทสนฺติ วุตฺตํ, ยถาวุตฺโต ปน นทีปเทโสปิ กนฺทโร เอวาติ ทสฺเสติ.

Sandacchāyanti có nghĩa là sītacchāyaṃ (bóng mát). Do đó, ngài đã nói: “tattha hī” v.v... Rukkhamūlanti có nghĩa là rukkhasamīpaṃ (gần một gốc cây). Và điều này đã được nói đến: “Phạm vi nào mà bóng cây bao trùm khắp nơi vào lúc giữa trưa, và lá cây rơi rụng khi không có gió, chừng ấy được gọi là gốc cây”. Pabbatanti, ở đây núi được hiểu theo ba loại: núi hoàn toàn bằng đá, núi hoàn toàn bằng đất, và núi hỗn hợp cả hai, chứ không chỉ là núi làm bằng đá. Tuy nhiên, từ sela-saddo là một từ đồng nghĩa với pabbata một cách không phân biệt, do đó nó được nói như vậy. Bằng câu “Tattha hī” v.v..., ngài chỉ ra sự thích hợp của cả hai. Disāsu khāyamānāsūti có nghĩa là khi mười phương được nhìn thấy một cách đối diện. Điều này được nói ra vì với một lý do như vậy, sự nhất tâm của tâm có thể khởi lên. Một số vị cho rằng điều này được nói để chỉ ra nguyên nhân của việc được quạt mát bởi gió đến từ mọi hướng. Kaṃ được gọi là nước vì nó là tác nhân làm dịu cơn khát. Ngài trưởng lão Ānanda nói: “Điều mà họ gọi là nadītumba hay nadīkuñja, đó là kandara. Ngài chỉ ra rằng ngay cả ở một nơi không phải là vùng núi, một khúc sông uốn khúc khó đi qua cũng được gọi là kandara”. Do đó, có thể hiểu rằng các từ “nadītumba” và “nadīkuñja” là những từ chỉ một khúc sông uốn khúc. Và một khúc sông uốn khúc là một nơi khó đi qua, nơi nước chảy ra từ sông lại quay trở lại. Tuy nhiên, khi nói “Apabbatapadesepī”, ngài chỉ ra rằng trong Chú giải, trước tiên nó được nói là “pabbatapadesa” (vùng núi) như một sự chỉ dẫn, nhưng một khu vực sông như đã nói cũng chính là một kandara.

‘‘ตตฺถ หี’’ติอาทินาปิ นิทสฺสนมตฺเตเนว ตสฺสานุรูปภาวมาห. อุสฺสาเปตฺวาติ ปุญฺชํ กตฺวา. ‘‘ทฺวินฺนํ ปพฺพตานมฺปิ อาสนฺนตเร ฐิตานํ โอวรกาทิสทิสํ วิวรํ โหติ, เอกสฺมึเยว ปน ปพฺพเต อุมงฺคสทิส’’นฺติ วทนฺติ อาจริยา. เอกสฺมึเยว หิ อุมงฺคสทิสํ อนฺโตเลณํ โหติ อุปริ ปฏิจฺฉนฺนตฺตา, น ทฺวีสุ ตถา อปฺปฏิจฺฉนฺนตฺตา, ตสฺมา ‘‘อุมงฺคสทิส’’นฺติ อิทํ ‘‘เอกสฺมึ เยวา’’ติ อิมินา สมฺพนฺธนียํ. ‘‘มหาวิวร’’นฺติ อิทํ ปน อุภเยหิปิ. อุมงฺคสทิสนฺติ จ ‘‘สุทุงฺคาสทิส’’นฺติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๑๖) อาจริเยน วุตฺตํ. สุทุงฺคาติ หิ ภูมิฆรสฺเสตํ [Pg.123] อธิวจนํ, ‘‘ตํ คเหตฺวา สุทุงฺคาย รวนฺตํ ยกฺขินี ขิปี’’ติอาทีสุ วิย. มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานนฺติ ปกติสญฺจารวเสน มนุสฺเสหิ น สญฺจริตพฺพฏฺฐานํ. กสฺสนวปฺปนาทิวเสน หิ ปกติสญฺจารปฏิกฺเขโป อิธาธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘ยตฺถ น กสนฺติ น วปนฺตี’’ติ. อาทิสทฺเทน ปน ‘‘วนปตฺถนฺติ วนสณฺฐานเมตํ เสนาสนานํ อธิวจนํ, วนปตฺถนฺติ ภีสนกานเมตํ, วนปตฺถนฺติ สโลมหํสานเมตํ, วนปตฺถนฺติ ปริยนฺตานเมตํ, วนปตฺถนฺติ น มนุสฺสูปจารานเมตํ เสนาสนานํ อธิวจน’’นฺติ (วิภ. ๕๓๑) อิมํ วิภงฺคปาฬิเสสํ สงฺคณฺหาติ. ปตฺโถติ หิ ปพฺพตสฺส สมานภูมิ, โย ‘‘สานู’’ติปิ วุจฺจติ, ตสฺสทิสตฺตา ปน มนุสฺสานมสญฺจรณภูตํ วนํ, ตสฺมา ปตฺถสทิสํ วนํ วนปตฺโถติ วิเสสนปรนิปาโต ทฏฺฐพฺโพ. สพฺเพสํ สพฺพาสุ ทิสาสุ อภิมุโข โอกาโส อพฺโภกาโสติ อาห ‘‘อจฺฉนฺน’’นฺติ, เกนจิ ฉทเนน อนฺตมโส รุกฺขสาขายปิ น ฉาทิตนฺติ อตฺโถ. ทณฺฑกานํ อุปริ จีวรํ ฉาเทตฺวา กตา จีวรกุฏิ. นิกฺกฑฺฒิตฺวาติ นีหริตฺวา. อนฺโตปพฺภารเลณสทิโส ปลาลราสิเยว อธิปฺเปโต, อิตรถา ติณปณฺณสนฺถารสงฺโคปิ สิยาติ วุตฺตํ ‘‘ปพฺภารเลณสทิเส อาลเย’’ติ, ปพฺภารสทิเส, เลณสทิเส วาติ อตฺโถ. คจฺฉคุมฺพาทีนมฺปีติ ปิ-สทฺเทน ปุริมนยํ สมฺปิณฺเฑติ.

Cũng bằng câu “Tattha hī” v.v..., ngài nói về sự thích hợp của nó chỉ bằng cách chỉ dẫn. Ussāpetvāti có nghĩa là chất thành đống. Các vị thầy nói: “Giữa hai ngọn núi đứng gần nhau có một khoảng trống giống như một căn phòng nhỏ, nhưng trên một ngọn núi duy nhất thì nó giống như một đường hầm”. Thật vậy, chỉ trên một ngọn núi duy nhất mới có một hang động bên trong giống như một đường hầm vì nó được che phủ bên trên, còn giữa hai ngọn núi thì không như vậy vì không được che phủ. Do đó, “umaṅgasadisaṃ” nên được kết nối với “ekasmiṃ yeva”. Nhưng “Mahāvivaraṃ” thì với cả hai. Và “Umaṅgasadisaṃ” đã được vị thầy nói là “giống như suduṅgā”. Suduṅgā là một tên gọi cho một ngôi nhà dưới lòng đất, như trong các câu “taṃ gahetvā suduṅgāya ravantaṃ yakkhinī khipī” v.v... Manussānaṃ anupacāraṭṭhānanti có nghĩa là một nơi mà con người không nên lui tới theo cách thông thường. Ở đây, sự ngăn cản việc lui tới thông thường được hiểu theo nghĩa cày cấy, gieo trồng, v.v... Do đó, ngài nói: “nơi họ không cày cấy, không gieo trồng”. Bằng từ ādi, ngài bao gồm phần còn lại của Pāḷi Vibhaṅga này: “vanapattha là tên gọi cho các trú xứ trong rừng rậm; vanapattha là tên gọi cho các trú xứ đáng sợ; vanapattha là tên gọi cho các trú xứ làm dựng tóc gáy; vanapattha là tên gọi cho các trú xứ ở nơi biên địa; vanapattha là tên gọi cho các trú xứ không phải là nơi con người lui tới”. Pattho là một vùng đất bằng phẳng của một ngọn núi, cũng được gọi là “sānū”. Tuy nhiên, do sự tương tự với nó, một khu rừng không phải là nơi con người lui tới. Do đó, một khu rừng giống như một cao nguyên là vanapattho; điều này nên được xem là sự đặt sau của tính từ. Một không gian mở đối diện với tất cả các hướng là abbhokāso, do đó ngài nói “acchannaṃ” (không có mái che), có nghĩa là không được che bởi bất kỳ mái che nào, ngay cả một cành cây. Cīvarakuṭi là một cái lều được làm bằng cách căng một tấm y lên trên những cây gậy. Nikkaḍḍhitvāti có nghĩa là lấy ra. Chỉ có một đống rơm giống như một sườn núi hoặc hang động bên trong mới được hiểu ở đây; nếu không, nó cũng có thể bao gồm cả việc trải cỏ và lá, do đó đã nói “pabbhāraleṇasadise ālaye”, có nghĩa là trong một nơi ở giống như sườn núi, hoặc giống như hang động. Trong gacchagumbādīnampīti, từ pi tóm tắt lại phương pháp trước đó.

ปิณฺฑปาตสฺส ปริเยสนํ ปิณฺฑปาโต อุตฺตรปทโลเปน, ตโต ปฏิกฺกนฺโต ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโตติ อาห ‘‘ปิณฺฑปาตปริเยสนโต ปฏิกฺกนฺโต’’ติ. ปลฺลงฺกนฺติ เอตฺถ ปริ-สทฺโท ‘‘สมนฺตโต’’ติ เอตสฺมึ อตฺเถ, ตสฺมา ปริสมนฺตโต องฺกนํ อาสนํ ปลฺลงฺโก ร-การสฺส ล-การํ, ทฺวิภาวญฺจ กตฺวา ยถา ‘‘ปลิพุทฺโธ’’ติ, (มิ. ป. ๖.๓.๖) สมนฺตภาโว จ วาโมรุํ, ทกฺขิโณรุญฺจ สมํ ฐเปตฺวา อุภินฺนํ ปาทานํ อญฺญมญฺญสมฺพนฺธนกรณํ. เตนาห ‘‘สมนฺตโต อูรุพทฺธาสน’’นฺติ. อูรูนํ พนฺธนวเสน นิสชฺชาว อิธ ปลฺลงฺโก, น อาหริเมหิ วาเฬหิ กโตติ วุตฺตํ โหติ. อาภุชิตฺวาติ จ ยถา ปลฺลงฺกวเสน นิสชฺชา โหติ, ตถา อุโภ ปาเท อาภุคฺเค สมิญฺชิเต กตฺวา, ตํ ปน อุภินฺนํ ปาทานํ ตถาพนฺธตากรณเมวาติ อาห ‘‘พนฺธิตฺวา’’ติ. อุชุํ กายนฺติ เอตฺถ กาย-สทฺโท อุปริมกายวิสโย เหฏฺฐิมกายสฺส อนุชุกํ ฐปนสฺส นิสชฺชาวจเนเนว วิญฺญาปิตตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘อุปริมํ สรีรํ อุชุํ ฐเปตฺวา’’ติ. ตํ ปน อุปริมกายสฺส [Pg.124] อุชุกํ ฐปนํ สรูปโต ทสฺเสติ ‘‘อฏฺฐารสา’’ติอาทินา, อฏฺฐารสนฺนํ ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐิกานํ โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาทนเมว ตถา ฐปนนฺติ อธิปฺปาโย.

Piṇḍapātassa pariyesanaṃ (việc tìm kiếm vật thực) trở thành piṇḍapāto do sự lược bỏ từ cuối (uttarapadalopena); người đã trở về từ đó là piṇḍapātapaṭikkanto, do đó ngài nói “piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto” (người đã trở về từ việc tìm kiếm vật thực). Trong từ pallaṅka, tiếp đầu ngữ pari- có nghĩa là “samantato” (xung quanh), do đó parisamantato aṅkanaṃ āsanaṃ (tư thế ngồi xung quanh) là pallaṅko, với việc biến đổi ra-kāra thành la-kāra và nhân đôi, giống như trong “palibuddho”. Và trạng thái “xung quanh” là việc đặt đùi trái và đùi phải một cách đều nhau và kết nối hai bàn chân lại với nhau. Do đó, ngài nói “samantato ūrubaddhāsanaṃ” (tư thế ngồi với hai đùi được buộc lại xung quanh). Ở đây, pallaṅko chỉ là tư thế ngồi bằng cách tréo chân, chứ không phải là một cái ngai được làm bằng những con thú hung dữ đáng yêu, đó là ý nghĩa được nói đến. Ābhujitvāti có nghĩa là sau khi đã co và gập cả hai chân lại theo cách ngồi kiết già; nhưng đó chỉ là hành động tréo hai chân lại như vậy, do đó ngài nói “bandhitvā” (sau khi tréo lại). Trong câu ujuṃ kāyaṃ, từ kāya-saddo chỉ phần thân trên, vì việc đặt phần thân dưới không thẳng đã được biết đến qua chính từ chỉ việc ngồi, do đó đã nói “uparimaṃ sarīraṃ ujuṃ ṭhapetvā” (giữ thân trên thẳng). Nhưng ngài chỉ ra việc giữ thẳng phần thân trên về bản chất bằng câu “aṭṭhārasā” v.v..., ý nghĩa là việc giữ thẳng như vậy chính là việc làm cho đầu của mỗi đốt trong số mười tám đốt sống lưng nối tiếp với đầu của đốt sống kế tiếp.

อิทานิ ตถา ฐปนสฺส ปโยชนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เอวนฺติ ตถา ฐปเน สติ, อิมินา วา ตถาฐปนเหตุนา. น ปณมนฺตีติ น โอนมนฺติ. ‘‘อถสฺสา’’ติอาทิ ปน ปรมฺปรปโยชนทสฺสนํ. อถาติ เอวํ อโนนมเน. เวทนาติ ปิฏฺฐิคิลานาทิเวทนา. น ปริปตตีติ น วิคจฺฉติ วีถึ น วิลงฺเฆติ. ตโต เอว ปุพฺเพนาปรํ วิเสสปฺปตฺติยา กมฺมฏฺฐานํ วุทฺธึ ผาตึ เวปุลฺลํ อุปคจฺฉติ. ปริสทฺโท เจตฺถ อภิสทฺทปริยาโย อภิมุขตฺโถติ วุตฺตํ ‘‘กมฺมฏฺฐานาภิมุข’’นฺติ, พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมณโต นิวาเรตฺวา กมฺมฏฺฐานํเยว ปุรกฺขตฺวาติ อตฺโถ. ปริสทฺทสฺส สมีปตฺถตํ ทสฺเสติ ‘‘มุขสมีเป วา กตฺวา’’ติ อิมินา, มุขสฺส สมีเป วิย จิตฺเต นิพทฺธํ อุปฏฺฐาปนวเสน กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ปริสทฺทสฺส สมีปตฺถตํ วิภงฺคปาฬิยา (วิภ. ๕๓๗) สาเธตุํ ‘‘เตเนวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นาสิกคฺเคติ นาสปุฏคฺเค. มุขนิมิตฺตํ นาม อุตฺตโรฏฺฐสฺส เวมชฺฌปฺปเทโส, ยตฺถ นาสิกวาโต ปฏิหญฺญติ.

Bây giờ, để chỉ ra lợi ích của việc đặt thân như vậy, ngài nói: “evañhī” v.v… Ở đây, “evaṃ” có nghĩa là khi đặt thân như vậy, hoặc do nguyên nhân đặt thân như vậy. “Na paṇamanti” có nghĩa là không cúi xuống. Còn đoạn “Athassā” v.v… là để chỉ ra lợi ích kế tiếp. “Athā” có nghĩa là khi không cúi xuống như vậy. “Vedanā” là cảm thọ đau lưng v.v… “Na paripatatī” có nghĩa là không rời khỏi, không vượt qua lộ trình (đề mục). Chính vì thế, đề mục sau nối tiếp đề mục trước, nhờ đạt đến sự đặc biệt, đề mục thiền định đi đến sự tăng trưởng, sự phát triển, sự rộng lớn. Và ở đây, tiếp đầu ngữ “pari” là từ đồng nghĩa với tiếp đầu ngữ “abhi”, có nghĩa là hướng đến, nên được nói là “kammaṭṭhānābhimukhaṃ” (hướng đến đề mục thiền định), nghĩa là sau khi ngăn chặn các đối tượng đa dạng bên ngoài, chỉ lấy đề mục thiền định làm đối tượng hướng đến. Ngài chỉ ra ý nghĩa “gần” của tiếp đầu ngữ “pari” bằng câu “mukhasamīpe vā katvā” (hoặc làm cho gần miệng), nghĩa là được nói rằng: làm cho (niệm) được gắn chặt trong tâm như thể ở gần miệng, bằng cách làm cho nó hiện khởi. Để chứng minh ý nghĩa “gần” của tiếp đầu ngữ “pari” trong Pāḷi Vibhaṅga, ngài đã nói “tenevā” v.v… “Nāsikagge” là ở chóp mũi. “Mukhanimittaṃ” (tướng ở cửa) là vùng giữa của môi trên, nơi hơi thở từ mũi chạm vào.

เอตฺถ จ ยถา ‘‘วิวิตฺตํ เสนาสนํ ภชตี’’ติอาทินา (วิภ. ๕๐๘) ภาวนานุรูปํ เสนาสนํ ทสฺสิตํ, เอวํ ‘‘นิสีทตี’’ติ อิมินา อลีนานุทฺธจฺจปกฺขิโก สนฺโต อิริยาปโถ ทสฺสิโต, ‘‘ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา’’ติ อิมินา นิสชฺชาย ทฬฺหภาโว, ‘‘ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ อิมินา อารมฺมณปริคฺคหณูปาโยติ. ปริ-สทฺโท ปริคฺคหฏฺโฐ ‘‘ปริณายิกา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๖) วิย. มุข-สทฺโท นิยฺยานฏฺโฐ ‘‘สุญฺญตวิโมกฺขมุข’’นฺติอาทีสุ วิย. ปฏิปกฺขโต นิกฺขมนเมว หิ นิยฺยานํ. อสมฺโมสนภาโว อุปฏฺฐานฏฺโฐ. ตตฺราติ ปฏิสมฺภิทานเย. ปริคฺคหิตนิยฺยานนฺติ สพฺพถา คหิตาสมฺโมสตาย ปริคฺคหิตํ, ปริจฺจตฺตสมฺโมสปฏิปกฺขตาย จ นิยฺยานํ สตึ กตฺวา, ปรมํ สติเนปกฺกํ อุปฏฺฐเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. อยํ อาจริยธมฺมปาลตฺเถรสฺส, อาจริยสาริปุตฺตตฺเถรสฺส จ มติ. อถ วา ‘‘กายาทีสุ สุฏฺฐุปวตฺติยา ปริคฺคหิตํ, ตโต เอว จ นิยฺยานภาวยุตฺตํ, กายาทิปริคฺคหณญาณสมฺปยุตฺตตาย วา ปริคฺคหิตํ, ตโตเยว จ นิยฺยานภูตํ [Pg.125] อุปฏฺฐานํ กตฺวาติ อตฺโถ’’ติ อยํ อาจริยานนฺทตฺเถรสฺส (วิภ. มูลฏี. ๕๓๗) มติ.

Và ở đây, cũng như trú xứ thích hợp cho việc tu tập được chỉ ra bằng câu “sống ở một trú xứ thanh vắng” v.v…, cũng vậy, bằng câu “ngồi”, oai nghi thanh tịnh, không thuộc phe hôn trầm hay trạo cử được chỉ ra; bằng câu “sau khi ngồi kiết-già”, sự vững chắc của thế ngồi được chỉ ra; bằng câu “an trú niệm trước mặt”, phương pháp nắm bắt đối tượng được chỉ ra. Tiếp đầu ngữ “Pari” có nghĩa là nắm bắt, như trong “pariṇāyikā” v.v… Từ “mukha” có nghĩa là sự xuất ly, như trong “suññatavimokkhamukhaṃ” v.v… Quả vậy, sự thoát khỏi các pháp đối nghịch chính là sự xuất ly. Trạng thái không quên lãng là ý nghĩa của sự an trú. “Tatrā” là theo phương pháp của Paṭisambhidā. “Pariggahitaniyyānaṃ” có nghĩa là: sau khi làm cho niệm được nắm bắt do trạng thái không quên lãng đối tượng đã được nắm bắt một cách toàn diện, và là sự xuất ly do trạng thái đối nghịch với sự quên lãng đã được từ bỏ, (nghĩa là) đã an trú sự thận trọng với niệm tối thượng. Đây là quan điểm của Trưởng lão Ācariya Dhammapāla và Trưởng lão Ācariya Sāriputta. Hoặc là: “nghĩa là sau khi làm cho sự an trú được nắm bắt do sự diễn tiến tốt đẹp trong thân v.v…, và liên hệ với trạng thái xuất ly từ chính nơi đó; hoặc được nắm bắt do tương ưng với trí tuệ nắm bắt thân v.v…, và là nền tảng cho sự xuất ly từ chính nơi đó”. Đây là quan điểm của Trưởng lão Ācariya Ānanda.

๒๑๗. อภิชฺฌายติ คิชฺฌติ อภิกงฺขติ เอตายาติ อภิชฺฌา, กามจฺฉนฺทนีวรณํ. ลุจฺจนฏฺเฐนาติ ภิชฺชนฏฺเฐน, ขเณ ขเณ ภิชฺชนฏฺเฐนาติ อตฺโถติ อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน, (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๑๗) องฺคุตฺตรฏีกากาเรน จ อาจริยสาริปุตฺตตฺเถเรน วุตฺตํ. สุตฺเตสุ จ ทิสฺสติ ‘‘ลุจฺจตีติ โข ภิกฺขุ โลโกติ วุจฺจติ. กิญฺจ ลุจฺจติ? จกฺขุ โข ภิกฺขุ ลุจฺจติ, รูปา ลุจฺจนฺติ, จกฺขุวิญฺญาณํ ลุจฺจตี’’ติอาทิ. (สํ. นิ. ๔.๘๒) อภิธมฺมฏฺฐกถายํ, (ธ. ส. อฏฺฐ. ๗-๑๓) ปน อิธ จ อธุนา โปตฺถเก ‘‘ลุจฺจนปลุจฺจนฏฺเฐนา’’ติ ลิขิตํ. ตตฺถ ลุจฺจนเมว ปลุจฺจนปริยาเยน วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. ลุจสทฺโท หิ อเปกฺขนาทิอตฺโถปิ ภวติ ‘‘โอโลเกตี’’ติอาทีสุ, ภิชฺชนปภิชฺชนฏฺเฐนาติ อตฺโถ. วํสตฺถปกาสินิยํ ปน วุตฺตํ ‘‘ขณภงฺควเสน ลุจฺจนสภาวโต, จุติภงฺควเสน จ ปลุจฺจนสภาวโต โลโก นามา’’ติ (วํสตฺถปกาสินิยํ นาม มหาวํสฏีกายํ ปฐมปริจฺเฉเท ปญฺจมคาถา วณฺณนายํ) เกจิ ปน ‘‘ภิชฺชนอุปฺปชฺชนฏฺเฐนา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. อาหจฺจภาสิตวจนตฺเถน วิรุชฺฌนโต, ลุจสทฺทสฺส จ อนุปฺปาทวาจกตฺตา อยุตฺตเมเวตํ. อปิจ อาจริเยหิปิ ‘‘ลุจฺจนปลุจฺจนฏฺเฐนา’’ติ ปาฐเมว อุลฺลิงฺเคตฺวา ตถา อตฺโถ วุตฺโต สิยา, ปจฺฉา ปน ปรมฺปราภตวเสน ปมาทเลขตฺตา ตตฺถ ตตฺถ น ทิฏฺโฐติ ทฏฺฐพฺพํ, น ลุจฺจติ น ปลุจฺจตีติ โย คหิโตปิ ตถา น โหติ, สฺเวว โลโก, อนิจฺจานุปสฺสนาย วา ลุจฺจติ ภิชฺชติ วินสฺสตีติ คเหตพฺโพว โลโกติ ตํคหณรหิตานํ โลกุตฺตรานํ นตฺถิ โลกตา, ทุกฺขสจฺจํ วา โลโกติ วุตฺตํ ‘‘ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา โลโก’’ติ. เอวํ ตตฺถ ตตฺถ วจนโตปิ ยถาวุตฺโต เกสญฺจิ อตฺโถ น ยุตฺโตติ.

217. Do nó mà người ta tham ái, tham đắm, mong muốn, nên gọi là tham ái (abhijjhā); đó là triền cái tham dục. “Luccanaṭṭhena” có nghĩa là do ý nghĩa bị tan vỡ, do ý nghĩa bị tan vỡ trong từng khoảnh khắc; đây là điều đã được Trưởng lão Ācariya Dhammapāla và Trưởng lão Ācariya Sāriputta, tác giả của Aṅguttara-ṭīkā, nói đến. Và trong các kinh cũng thấy nói: “Này Tỳ khưu, vì nó bị tan vỡ nên được gọi là thế gian. Và cái gì bị tan vỡ? Này Tỳ khưu, mắt bị tan vỡ, các sắc bị tan vỡ, nhãn thức bị tan vỡ” v.v… Tuy nhiên, trong Chú giải Abhidhamma và ở đây, trong các bản kinh sách hiện nay, được viết là “luccanapaluccanaṭṭhena” (do ý nghĩa bị tan vỡ và hoàn toàn tan vỡ). Ở đó, chính “luccana” được làm cho đặc biệt bằng từ đồng nghĩa “paluccana”. Quả vậy, từ “luca” cũng có nghĩa là nhìn ngắm v.v…, như trong “oloketi” v.v…; nghĩa là do ý nghĩa bị tan vỡ và hoàn toàn tan vỡ. Hơn nữa, trong Vaṃsatthapakāsinī có nói: “Do có bản chất tan vỡ theo cách hoại trong khoảnh khắc, và do có bản chất hoàn toàn tan vỡ theo cách hoại khi chết, nên được gọi là thế gian”. Nhưng một số vị lại nói ý nghĩa là “do ý nghĩa bị tan vỡ và sanh khởi”. Điều này không hợp lý, vì nó mâu thuẫn với ý nghĩa của lời nói được Đức Phật tuyên bố có chủ đích, và vì từ “luca” không có nghĩa là sanh khởi. Hơn nữa, có thể các vị Trưởng lão đã giải thích ý nghĩa như vậy sau khi bỏ qua chính văn bản “luccanapaluccanaṭṭhena”, nhưng sau đó, do được truyền khẩu qua nhiều thế hệ và do lỗi sao chép, văn bản đó đã không được thấy ở những nơi ấy; điều này cần được hiểu như vậy. Cái gì được nắm bắt là “không tan vỡ, không hoàn toàn tan vỡ” nhưng lại không phải như vậy, chính cái đó là thế gian. Hoặc, thế gian chính là cái cần được hiểu là “nó tan vỡ, nó bị phá hủy, nó bị hoại diệt” qua quán vô thường. Do đó, các pháp siêu thế, vốn không có sự nắm bắt đó, không có tính chất thế gian. Hoặc, khổ đế là thế gian, do đó có câu nói “năm uẩn thủ là thế gian”. Như vậy, do những lời nói ở các nơi khác nhau, nên ý nghĩa của một số vị như đã nêu là không hợp lý.

ตสฺมาติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธานเมว โลกภาวโต. วิกฺขมฺภนวเสนาติ เอตฺถ วิกฺขมฺภนํ ตทงฺคปฺปหานวเสเนว อนุปฺปาทนํ อปฺปวตฺตนํ, น ปน วิกฺขมฺภนปฺปหานวเสน ปฏิปกฺขานํ สุฏฺฐุปหีนํ. ‘‘ปหีนตฺตา’’ติ หิ ตถาปหีนสทิสตํ เอว สนฺธาย วุตฺตํ. กสฺมาติ เจ? ฌานสฺส อนธิคตตฺตา. เอวํ ปน ปุพฺพภาคภาวนาย ตถา ปหานโตเยเวตํ จิตฺตํ วิคตาภิชฺฌํ นาม, น [Pg.126] ตุ จกฺขุวิญฺญาณมิว สภาวโต อภิชฺฌาวิรหิตตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘น จกฺขุวิญฺญาณสทิเสนา’’ติ วุตฺตํ. ยถา ตนฺติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ, ตํ จิตฺตํ วา. อธุนา มุญฺจนสฺส, อนาคเต จ ปุน อนาทานสฺส กรณํ ปริโสธนํ นามาติ วุตฺตํ โหติ. ยถา จ อิมสฺส จิตฺตสฺส ปุพฺพภาคภาวนาย ปริโสธิตตฺตา วิคตาภิชฺฌตา, เอวํ อพฺยาปนฺนตา, วิคตถินมิทฺธตา, อนุทฺธตตา, นิพฺพิจิกิจฺฉตา จ เวทิตพฺพาติ นิทสฺเสนฺโต ‘‘พฺยาปาทปโทสํ ปหายาติอาทีสุปิ เอเสว นโย’’ติ อาห. ปูติกุมฺมาสาทโยติ อาภิโทสิกยวกุมฺมาสาทโย. ปุริมปกตินฺติ ปริสุทฺธปณฺฑรสภาวํ, อิมินา วิการมาปชฺชตีติ อตฺถํ ทสฺเสติ. วิการาปตฺติยาติ ปุริมปกติวิชหนสงฺขาเตน วิการมาปชฺชเนน. ‘‘อุภย’’นฺติอาทินา ตุลฺยตฺถสมาสภาวมาห. ‘‘ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส อกลฺลตา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๑๖๒; วิภ. ๕๔๖) ถินสฺส, ‘‘ยา ตสฺมึ สมเย กายสฺส อกลฺลตา’’ติอาทินา จ มิทฺธสฺส อภิธมฺเม นิทฺทิฏฺฐตฺตา ‘‘ถินํ จิตฺตเคลญฺญํ, มิทฺธํ เจตสิกเคลญฺญ’’นฺติ วุตฺตํ. สติปิ หิ ถินมิทฺธสฺส อญฺญมญฺญํ อวิปฺปโยเค จิตฺตกายลหุตาทีนํ วิย จิตฺตเจตสิกานํ ยถากฺกมํ ตํตํวิเสสสฺส ยา เตสํ อกลฺลตาทีนํ วิเสสปจฺจยตา, อยเมเตสํ สภาโวติ ทฏฺฐพฺพํ. ทิฏฺฐาโลโก นาม ปสฺสิโต รตฺตึ จนฺทาโลกทีปาโลกอุกฺกาโลกาทิ, ทิวา จ สูริยาโลกาทิ. รตฺติมฺปิ ทิวาปิ ตสฺส สญฺชานนสมตฺถา สญฺญา อาโลกสญฺญา, ตสฺสา จ วิคตนีวรณาย ปริสุทฺธาย อตฺถิตา อิธ อธิปฺเปตา. อติสยตฺถวิสิฏฺฐสฺส หิ อตฺถิอตฺถสฺส อวโพธโก อยมีกาโรติ ทสฺเสนฺโต ‘‘รตฺติมฺปี’’ติอาทิมาห, วิคตถินมิทฺธภาวสฺส การณตฺตา เจตํ วุตฺตํ. สุตฺเตสุ ปากโฏวายมตฺโถ.

Tasmāti (cho nên) là do vì năm thủ uẩn chính là thế gian. Trong câu vikkhambhanavasenāti (do năng lực trấn áp), vikkhambhanaṃ (sự trấn áp) là sự không sanh khởi, sự không diễn tiến chỉ do năng lực của sự đoạn trừ bằng chi phần (tadaṅgappahāna), chứ không phải là sự đoạn trừ tốt đẹp các pháp đối nghịch do năng lực của sự đoạn trừ bằng trấn áp (vikkhambhanappahāna). Thật vậy, câu ‘‘pahīnattā’’ (do đã được đoạn trừ) được nói ra là nhắm đến chỉ sự tương tự như đã được đoạn trừ như vậy. Nếu hỏi: Tại sao? Là do vì thiền chưa được chứng đắc. Tuy nhiên, như vậy, do đã được đoạn trừ như vậy bởi sự tu tập trong giai đoạn sơ khởi, nên tâm này được gọi là đã ly tham ái, chứ không phải được gọi là đã ly tham ái do vì đã thoát khỏi tham ái về phương diện tự tánh giống như nhãn thức. Để chỉ rõ điều này, ngài đã nói ‘‘na cakkhuviññāṇasadisenā’’ (không phải giống như nhãn thức). Ở đây, trong câu Yathātanti, tanti chỉ là một bất biến từ, hoặc là tâm ấy. Được nói rằng: Việc thực hiện sự giải thoát ở hiện tại và sự không chấp thủ trở lại trong tương lai được gọi là sự thanh lọc. Và cũng giống như tâm này có sự ly tham ái do đã được thanh lọc bởi sự tu tập trong giai đoạn sơ khởi, tương tự như vậy, cần phải được biết đến là có sự không sân hận, có sự thoát khỏi hôn trầm và thụy miên, có sự không trạo cử, và có sự không hoài nghi. Để chỉ rõ điều này, ngài đã nói ‘‘byāpādapadosaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo’’ (cũng chính phương pháp này trong các câu bắt đầu bằng ‘sau khi đã từ bỏ sân hận và ác ý’). Pūtikummāsādayoti (các loại cháo hư thối v.v...) là các loại cháo lúa mạch bị ôi thiu v.v... Purimapakatinti (trạng thái ban đầu) là trạng thái trong sạch và trắng ngần; bằng từ này, ngài chỉ rõ ý nghĩa là nó đi đến sự biến đổi. Vikārāpattiyāti (do sự đi đến biến đổi) là do sự đi đến biến đổi được gọi là sự từ bỏ trạng thái ban đầu. Bằng câu bắt đầu bằng ‘‘ubhayaṃ’’ (cả hai), ngài nói lên ý nghĩa của một phức hợp từ có nghĩa tương đương. Do vì trong tạng Vô Tỷ Pháp, hôn trầm đã được chỉ rõ bằng câu bắt đầu bằng ‘‘yā tasmiṃ samaye cittassa akallatā’’ (sự không thích hợp của tâm vào lúc ấy) và thụy miên bằng câu bắt đầu bằng ‘‘yā tasmiṃ samaye kāyassa akallatā’’ (sự không thích hợp của thân vào lúc ấy), nên đã được nói rằng ‘‘thinaṃ cittagelaññaṃ, middhaṃ cetasikagelaññaṃ’’ (hôn trầm là sự bệnh hoạn của tâm, thụy miên là sự bệnh hoạn của tâm sở). Thật vậy, mặc dù có sự không tách rời nhau giữa hôn trầm và thụy miên, nhưng cần phải được thấy rằng: Giống như có sự làm duyên đặc biệt của các pháp như tâm khinh an, thân khinh an v.v..., thì cũng có sự làm duyên đặc biệt của tâm và tâm sở theo thứ tự đối với sự đặc biệt này và sự đặc biệt khác, tức là đối với sự không thích hợp của chúng v.v... Đây là tự tánh của chúng. Diṭṭhāloko (ánh sáng đã được thấy) được gọi là ánh sáng mặt trăng, ánh sáng đèn, ánh sáng thiên thạch v.v... đã được thấy vào ban đêm, và ánh sáng mặt trời v.v... vào ban ngày. Ālokasaññā (tưởng về ánh sáng) là tưởng có khả năng nhận biết ánh sáng ấy cả ban đêm lẫn ban ngày; và ở đây, điều được chủ trương là sự hiện hữu của tưởng ấy, vốn đã thoát khỏi các triền cái và đã được trong sạch. Để chỉ rõ rằng hậu tố ‘ī’ này là yếu tố làm cho biết rõ ý nghĩa của sự hiện hữu vốn được đặc trưng bởi ý nghĩa siêu việt, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘‘rattimpi’’ (cả vào ban đêm); và điều này được nói ra là do vì nó là nguyên nhân của trạng thái đã thoát khỏi hôn trầm và thụy miên. Và ý nghĩa này đã rõ ràng trong các kinh.

สรตีติ สโต, สมฺปชานาตีติ สมฺปชาโนติ เอวํ ปุคฺคลนิทฺเทโสติ ทสฺเสติ ‘‘สติยา จ ญาเณน จ สมนฺนาคโต’’ติ อิมินา. สนฺเตสุปิ อญฺเญสุ วีริยสมาธิอาทีสุ กสฺมา อิทเมว อุภยํ วุตฺตํ, วิคตาภิชฺฌาทีสุ วา อิทํ อุภยํ อวตฺวา กสฺมา อิเธว วุตฺตนฺติ อนุโยคมปเนตุํ ‘‘อิทํ อุภย’’นฺติอาทิ วุตฺตํ, ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน นิทฺทิฏฺฐสติสมฺปชญฺญสงฺขาตํ อิทํ อุภยนฺติ อตฺโถ. อติกฺกมิตฺวา ฐิโตติ ต-สทฺทสฺส อตีตตฺถตํ อาห, ปุพฺพภาคภาวนาย ปชหนเมว จ อติกฺกมนํ. ‘‘กถํ อิทํ [Pg.127] กถํ อิท’’นฺติ ปวตฺตตีติ กถํกถา, วิจิกิจฺฉา, สา เอตสฺส อตฺถีติ กถํกถี, น กถํกถี อกถํกถี, นิพฺพิจิกิจฺโฉติ วจนตฺโถ, อตฺถมตฺตํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘กถํ อิทํ กถํ อิท’นฺติ เอวํ นปฺปวตฺตตีติ อกถํกถี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ อิทํ ‘‘อกถํกถี’’ติ อิมินา สมฺพชฺฌิตพฺพนฺติ อาห ‘‘น วิจิกิจฺฉติ, น กงฺขตีติ อตฺโถ’’ติ. วจนตฺถลกฺขณาทิเภทโตติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ปจฺจยปหานปหายกาทีนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. เตปิ หิ ปเภทโต วตฺตพฺพาติ.

Bằng câu ‘‘satiyā ca ñāṇena ca samannāgato’’ (vị ấy có đầy đủ niệm và trí tuệ), ngài chỉ rõ rằng: Do vì vị ấy ghi nhớ nên là người có niệm (sato), do vì vị ấy tỉnh giác nên là người có tỉnh giác (sampajāno); như vậy, đây là sự chỉ định về cá nhân. Để loại bỏ câu chất vấn rằng: “Mặc dù có những pháp khác như tinh tấn, định v.v... tại sao chỉ có hai pháp này được nói đến? Hoặc là, trong các trường hợp ly tham ái v.v..., tại sao hai pháp này không được nói đến mà chỉ được nói đến ở đây?”, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘‘idaṃ ubhayaṃ’’ (cả hai điều này); ý nghĩa là: Cả hai điều này được gọi là niệm và tỉnh giác đã được chỉ định với sự y cứ vào cá nhân. Bằng câu atikkamitvā ṭhitoti (đã đứng sau khi vượt qua), ngài nói lên ý nghĩa quá khứ của hậu tố ‘ta’; và sự vượt qua chính là sự đoạn trừ bằng sự tu tập trong giai đoạn sơ khởi. Do vì nó diễn tiến rằng: ‘‘Kathaṃ idaṃ kathaṃ idaṃ’’ (Cái này thế nào? Cái này thế nào?), nên được gọi là kathaṃkathā (sự phân vân), tức là hoài nghi. Do vì hoài nghi ấy hiện hữu nơi người này, nên người ấy là kathaṃkathī (người có sự phân vân). Người không phải là kathaṃkathī là akathaṃkathī (người không có sự phân vân), tức là người không có hoài nghi; đây là ý nghĩa của từ ngữ. Tuy nhiên, để chỉ rõ ý nghĩa đơn thuần, ngài đã nói câu ‘‘kathaṃ idaṃ kathaṃ ida’nti evaṃ nappavattatīti akathaṃkathī’’ (do vì nó không diễn tiến rằng: ‘Cái này thế nào? Cái này thế nào?’, nên là người không có sự phân vân). Ngài nói rằng: ‘‘na vicikicchati, na kaṅkhatīti attho’’ (ý nghĩa là: không hoài nghi, không do dự) là vì câu ‘‘kusalesu dhammesū’’ (trong các thiện pháp) này cần phải được liên kết với câu ‘‘akathaṃkathī’’ (người không có sự phân vân). Ở đây, trong câu vacanatthalakkhaṇādibhedatoti (do sự khác biệt về ý nghĩa của từ ngữ, đặc tính v.v...), cần phải được thấy rằng bằng từ ‘ādi’ (v.v...), cũng có sự bao gồm các pháp như duyên, sự đoạn trừ, pháp đoạn trừ v.v... Bởi vì những pháp ấy cũng cần được nói đến về phương diện phân loại.

๒๑๘. วฑฺฒิยา คหิตํ ธนํ อิณํ นามาติ วุตฺตํ ‘‘วฑฺฒิยา ธนํ คเหตฺวา’’ติ. วิคโต อนฺโต พฺยนฺโต, โส ยสฺสาติ พฺยนฺตี. เตนาห ‘‘วิคตนฺต’’นฺติ, วิรหิตทาตพฺพอิณปริยนฺตํ กเรยฺยาติ เจตสฺส อตฺโถ. เตสนฺติ วฑฺฒิยา คหิตานํ อิณธนานํ. ปริยนฺโต นาม ตทุตฺตริ ทาตพฺพอิณเสโส. นตฺถิ อิณมสฺสาติ อณโณ. ตสฺส ภาโว อาณณฺยํ. ตเมว นิทานํ อาณณฺยนิทานํ, อาณณฺยเหตุ อาณณฺยการณาติ อตฺโถ. อาณณฺยเมว หิ นิทานํ การณมสฺสาติ วา อาณณฺยนิทานํ, ‘‘ปาโมชฺชํ โสมนสฺส’’นฺติ อิเมหิ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิณปลิโพธโต มุตฺโตมฺหี’’ติ พลวปาโมชฺชํ ลภติ. ‘‘ชีวิกานิมิตฺตมฺปิ เม อวสิฏฺฐํ อตฺถี’’ติ โสมนสฺสํ อธิคจฺฉติ.

218. Do vì tài sản được nhận với tiền lãi được gọi là món nợ, nên đã được nói rằng ‘‘vaḍḍhiyā dhanaṃ gahetvā’’ (sau khi đã nhận tài sản với tiền lãi). Vigato anto (đã đi đến cuối) là byanto. Người nào có điều ấy là byantī. Do đó, ngài nói ‘‘vigatantaṃ’’ (đã đi đến cuối); và ý nghĩa của từ này là người ấy nên làm cho phần cuối của món nợ phải trả đáng bị chê trách được vắng bặt. Tesanti (của những món nợ ấy) là của những tài sản nợ đã được nhận với tiền lãi. Pariyanto (phần cuối) được gọi là phần nợ còn lại phải trả thêm trên số ấy. Người nào không có nợ là aṇaṇo (người không có nợ). Trạng thái của người ấy là āṇaṇyaṃ (sự không có nợ). Chính điều ấy là nguyên nhân là āṇaṇyanidānaṃ (có sự không có nợ làm nguyên nhân); ý nghĩa là: do vì nguyên nhân không có nợ, do vì lý do không có nợ. Hoặc là, người nào có chính sự không có nợ làm nguyên nhân, làm lý do, là āṇaṇyanidānaṃ; cần phải có sự liên kết với các từ ‘‘pāmojjaṃ somanassaṃ’’ (sự hân hoan, sự hoan hỷ) này. Vị ấy có được sự hân hoan mạnh mẽ rằng: “Ta đã được giải thoát khỏi sự trở ngại của món nợ.” Vị ấy đạt được sự hoan hỷ rằng: “Ta vẫn còn có tài sản còn lại cũng là phương tiện sinh sống.”

๒๑๙. วิสภาคเวทนา นาม ทุกฺขเวทนา. สา หิ กุสลวิปากสนฺตานสฺส วิโรธิภาวโต สุขเวทนาย วิสภาคา, ตสฺสา อุปฺปตฺติยา กรณภูตาย. กกเจเนวาติ กกเจน อิว. จตุอิริยาปถนฺติ จตุพฺพิธมฺปิ อิริยาปถํ. พฺยาธิโต หิ ยถา ฐานคมเนสุ อสมตฺโถ, เอวํ นิสชฺชาทีสุปิ. อาพาเธตีติ ปีเฬติ. วาตาทีนํ วิการภูตา วิสมาวตฺถาเยว ‘‘อาพาโธ’’ติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘ตํสมุฏฺฐาเนน ทุกฺเขน ทุกฺขิโต’’ติ, อาพาธสมุฏฺฐาเนน ทุกฺขเวทนาสงฺขาเตน ทุกฺเขน ทุกฺขิโต ทุกฺขสมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ทุกฺขเวทนาย ปน อาพาธภาเวน อาทิมฺหิ พาธตีติ อาพาโธติ กตฺวา อาพาธสงฺขาเตน มูลพฺยาธินา อาพาธิโก, อปราปรํ สญฺชาตทุกฺขสงฺขาเตน อนุพนฺธพฺยาธินา ทุกฺขิโตติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอวญฺหิ สติ ทุกฺขเวทนาวเสน วุตฺตสฺส ทุกฺขิตปทสฺส อาพาธิกปเทน วิเสสิตพฺพตา ปากฏา โหตีติ อยเมตฺถ [Pg.128] อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๑๙) วุตฺตนโย. อธิกํ มตฺตํ ปมาณํ อธิมตฺตํ, พาฬฺหํ, อธิมตฺตํ คิลาโน ธาตุสงฺขเยน ปริกฺขีณสรีโรติ อธิมตฺตคิลาโน. อธิมตฺตพฺยาธิปเรตตายาติ อธิมตฺตพฺยาธิปีฬิตตาย. น รุจฺเจยฺยาติ น รุจฺเจถ, กมฺมตฺถปทญฺเจตํ ‘‘ภตฺตญฺจสฺสา’’ติ เอตฺถ ‘‘อสฺสา’’ติ กตฺตุทสฺสนโต. มตฺตาสทฺโท อนตฺถโกติ วุตฺตํ ‘‘พลมตฺตาติ พลเมวา’’ติ, อปฺปมตฺตกํ วา พลํ พลมตฺตา. ตทุภยนฺติ ปาโมชฺชํ, โสมนสฺสญฺจ. ลเภถ ปาโมชฺชํ ‘‘โรคโต มุตฺโตมฺหี’’ติ. อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ ‘‘อตฺถิ เม กายพล’’นฺติ ปาฬิยา อตฺโถ.

219. Cảm thọ không tương đồng (visabhāga) được gọi là khổ thọ. Thật vậy, khổ thọ ấy do bản chất đối nghịch với dòng tương tục của quả thiện, nên không tương đồng với lạc thọ; do sự sanh khởi của nó là nguyên nhân. (Câu) Kakaceneva có nghĩa là kakacena iva (như bằng cái cưa). (Câu) Catuiriyāpathaṃ có nghĩa là bốn loại oai nghi. Thật vậy, người bệnh như thế nào không có khả năng trong việc đứng và đi, cũng như vậy trong việc ngồi, v.v... (Câu) Ābādheti có nghĩa là làm cho đau đớn. Chỉ có trạng thái bất thường đã biến đổi của gió, v.v... mới được gọi là ‘bệnh hoạn’. Do đó, ngài nói ‘bị đau khổ bởi sự đau khổ phát sanh từ đó’. Nghĩa là: bị đau khổ, bị sự đau khổ xâm chiếm bởi sự đau khổ phát sanh từ bệnh hoạn, được gọi là khổ thọ. Hơn nữa, do khổ thọ có bản chất làm đau đớn, nó làm đau đớn ngay từ đầu, vì vậy nó là ‘bệnh hoạn’. Sau khi hiểu như vậy, nên hiểu ý nghĩa như sau: người bệnh là do căn bệnh gốc được gọi là ‘bệnh hoạn’; bị đau khổ là do căn bệnh đi kèm được gọi là ‘sự đau khổ phát sanh’ hết lần này đến lần khác. Thật vậy, khi như vậy, việc từ ‘dukkhita’ (bị đau khổ), được nói theo nghĩa khổ thọ, cần được làm rõ bằng từ ‘ābādhika’ (người bệnh) trở nên rõ ràng. Đây là phương pháp được trưởng lão Ācariya Dhammapāla nói đến ở đây. Adhimattaṃ có nghĩa là mức độ hay số lượng vượt trội, (nghĩa là) mãnh liệt. Adhimattagilāno có nghĩa là người bệnh nặng, người có thân thể kiệt quệ do sự suy giảm của các đại. (Câu) Adhimattabyādhiparetatāya có nghĩa là do bị căn bệnh nặng hành hạ. (Câu) Na rucceyya có nghĩa là không nên ưa thích. Và đây là một từ ở thể bị động vì thấy được chủ từ ‘assā’ trong câu ‘bhattañcassā’. Từ ‘mattā’ không có nghĩa, do đó đã nói ‘balamattā có nghĩa là balameva (chỉ là sức mạnh)’. Hoặc balamattā có nghĩa là một chút sức mạnh. Tadubhayaṃ (cả hai điều đó) là sự hân hoan và sự hoan hỷ. (Người ấy) có thể có được sự hân hoan (khi nghĩ rằng) ‘tôi đã thoát khỏi bệnh tật’. (Người ấy) có thể đạt được sự hoan hỷ (khi nghĩ rằng) ‘tôi có sức mạnh thể chất’. Đây là ý nghĩa của đoạn Pāḷi.

๒๒๐. กากณิกมตฺตํ นาม ‘‘เอกคุญฺชมตฺต’’นฺติ วทนฺติ. ‘‘ทิยฑฺฒวีหิมตฺต’’นฺติ วินยฏีกายํ วุตฺตํ. อปิจ กณ-สทฺโท กุณฺฑเก –

220. Kākaṇikamattaṃ được gọi là, (các vị) nói rằng ‘bằng một hạt guñja’. Trong Vinayaṭīkā đã nói rằng ‘bằng một hạt rưỡi lúa’. Hơn nữa, từ kaṇa có nghĩa là tấm (gạo).

‘‘อกณํ อถุสํ สุทฺธํ, สุคนฺธํ ตณฺฑุลปฺผลํ;

ตุณฺฑิกีเร ปจิตฺวาน, ตโต ภุญฺชนฺติ โภชน’’นฺติ. (ที. นิ. ๓.๒๘๑) อาทีสุ วิย;

Giống như trong các câu v.v... như: ‘Sau khi nấu trong nồi loại gạo không tấm, không trấu, trong sạch, thơm ngát, từ đó họ ăn bữa ăn’.

‘‘กโณ ตุ กุณฺฑโก ภเว’’ติ (อภิธาเน ภกณฺเฑ จตุพฺพณฺณวคฺเค ๔๕๔ คาถา) หิ วุตฺตํ. อปฺปโก ปน กโณ กากโณติ วุจฺจติ ยถา ‘‘กาลวณ’’นฺติ, ตสฺมา กากโณว ปมาณมสฺสาติ กากณิกํ, กากณิกเมว กากณิกมตฺตํ, ขุทฺทกกุณฺฑกปฺปมาณเมวาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวญฺหิ สติ ‘‘ราชทาโย นาม กากณิกมตฺตํ น วฏฺฏติ, อฑฺฒมาสคฺฆนิกํ มํสํ เทตี’’ติ (ชา. อฏฺฐ. ๖.อุมงฺคชาตกวณฺณนาย) วุตฺเตน อุมงฺคชาตกวจเนน จ อวิรุทฺธํ โหติ. วโยติ ขโย ภงฺโค, ตสฺส ‘‘พนฺธนา มุตฺโตมฺหี’’ติ อาวชฺชยโต ตทุภยํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺส’’นฺติ. วจนาวเสสํ สนฺธาย ‘‘เสสํ วุตฺตนเยเนวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วุตฺตนเยเนวาติ จ ปฐมทุติยปเทสุ วุตฺตนเยเนว. สพฺพปเทสูติ ตติยาทีสุ ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ. เอเกโก หิ อุปมาปกฺโข ‘‘ปท’’นฺติ วุตฺโต.

Thật vậy, đã được nói rằng ‘kaṇo (tấm) và kuṇḍako (tấm) là một’. Hơn nữa, một ít tấm được gọi là kākaṇo, giống như ‘kālavaṇa’ (một ít muối). Do đó, vì nó có số lượng chỉ bằng một ít tấm, nên gọi là kākaṇikaṃ. Chính kākaṇikaṃ là kākaṇikamattaṃ. Nên hiểu ý nghĩa là chỉ bằng số lượng một hạt tấm nhỏ. Thật vậy, khi như vậy, nó không mâu thuẫn với lời trong bổn sanh Umaṅga đã được nói rằng: ‘Thuế của vua không đáng giá dù chỉ bằng một kākaṇikamattaṃ, (nhưng) ông ta cho thịt trị giá nửa māsaka’. Vayo có nghĩa là sự suy giảm, sự tan vỡ. Đối với người ấy, khi suy xét rằng ‘tôi đã được giải thoát khỏi sự trói buộc’, cả hai điều đó sanh khởi. Do đó, đã được nói rằng ‘có thể có được sự hân hoan, có thể đạt được sự hoan hỷ’. Nhắm đến phần còn lại của câu nói, đã được nói rằng ‘phần còn lại cũng theo phương pháp đã nói’, v.v... Và ‘vuttanayeneva’ có nghĩa là theo phương pháp đã được nói trong phần thứ nhất và thứ hai. ‘Sabbapadesu’ có nghĩa là trong ba phần bắt đầu từ phần thứ ba. Thật vậy, mỗi một vế so sánh được gọi là ‘pada’ (phần).

๒๒๑-๒๒๒. อธีโนติ อายตฺโต, น เสริภาวยุตฺโต. เตนาห ‘‘อตฺตโน รุจิยา กิญฺจิ กาตุํ น ลภตี’’ติ. เอวมิตรสฺมิมฺปิ. เยน คนฺตุกาโม, เตน กามํ คโม น โหตีติ สปาฐเสสโยชนํ ทสฺเสตุํ ‘‘เยนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. กามนฺติ เจตํ ภาวนปุํสกวจนํ, กาเมน วา อิจฺฉาย คโม กามํคโม นิคฺคหีตาคเมน. ทาสพฺยาติ [Pg.129] เอตฺถ พฺย-สทฺทสฺส ภาวตฺถตํ ทสฺเสติ ‘‘ทาสภาวา’’ติ อิมินา. อปราธีนตาย อตฺตโน ภุโช วิย สกิจฺเจ เอสิตพฺโพ เปสิตพฺโพติ ภุชิสฺโส, สยํวสีติ นิพฺพจนํ. ‘‘ภุโช นาม อตฺตโน ยถาสุขํ วินิโยโค, โส อิสฺโส อิจฺฉิตพฺโพ เอตฺถาติ ภุชิสฺโส, อสฺสามิโก’’ติ มูลปณฺณาสกฏีกายํ วุตฺตํ. อตฺถมตฺตํ ปน ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺตโน สนฺตโก’’ติ อาห, อตฺตาว อตฺตโน สนฺตโก, น ปรสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. อนุทกตาย กํ ปานียํ ตาเรนฺติ เอตฺถาติ กนฺตาโร, อทฺธานสทฺโท จ ทีฆปริยาโยติ วุตฺตํ ‘‘นิรุทกํ ทีฆมคฺค’’นฺติ.

Adhīno có nghĩa là phụ thuộc, không có sự tự do. Do đó, ngài nói ‘không được phép làm bất cứ điều gì theo ý thích của mình’. Cũng như vậy trong trường hợp khác. Để chỉ ra sự kết hợp với phần còn lại của câu rằng ‘người ấy muốn đi hướng nào, việc đi theo ý muốn đến hướng đó không xảy ra’, đã được nói ‘yena’, v.v... Và từ ‘kāmaṃ’ này là một danh từ trung tính chỉ trạng thái. Hoặc, kāmaṃgamo là do đi theo ý muốn hay sở thích, với sự thêm vào của niggahīta (ṃ). Ở đây, trong từ ‘dāsabyā’, ngài chỉ ra rằng hậu tố ‘bya’ có nghĩa là trạng thái bằng từ ‘dāsabhāvā’ (trạng thái nô lệ) này. Bhujisso là người có thể được tìm đến, được sai khiến trong công việc của mình giống như cánh tay của chính mình do không phụ thuộc vào người khác. Giải thích từ nguyên là người tự chủ. Trong Mūlapaṇṇāsakaṭīkā đã nói rằng: ‘Bhujo được gọi là sự sử dụng theo ý muốn của chính mình. Người ấy là chủ, đáng được mong muốn ở đây, do đó là bhujisso, người không có chủ’. Tuy nhiên, khi chỉ ra ý nghĩa đơn thuần, ngài nói ‘thuộc về chính mình’. Điều này có nghĩa là ‘chính mình là sở hữu của chính mình, không phải của người khác’. Kantāro là nơi người ta bảo vệ nước uống do sự không có nước. Và từ ‘addhāna’ là một từ đồng nghĩa với ‘dīgha’ (dài), do đó đã được nói ‘con đường dài không có nước’.

๒๒๓. เสสานีติ พฺยาปาทาทีนิ. ตตฺราติ ทสฺสเน. อยนฺติ อิทานิ วุจฺจมานา สทิสตา, เยน อิณาทีนํ อุปมาภาโว, กามจฺฉนฺทาทีนญฺจ อุปเมยฺยภาโว โหติ, โส เนสํ อุปโมปเมยฺยสมฺพนฺโธ สทิสตาติ ทฏฺฐพฺพํ. เตหีติ ปเรหิ อิณสามิเกหิ. กิญฺจิ ปฏิพาหิตุนฺติ ผรุสวจนาทิกํ กิญฺจิปิ ปฏิเสเธตุํ น สกฺโกติ อิณํ ทาตุมสกฺกุณตฺตา. กสฺมาติ วุตฺตํ ‘‘ติติกฺขาการณ’’นฺติอาทิ, อิณสฺส ติติกฺขาการณตฺตาติ อตฺโถ. โย ยมฺหิ กามจฺฉนฺเทน รชฺชตีติ โย ปุคฺคโล ยมฺหิ กามจฺฉนฺทสฺส วตฺถุภูเต ปุคฺคเล กามจฺฉนฺเทน รชฺชติ. ตณฺหาสหคเตน ตํ วตฺถุํ คณฺหาตีติ ตณฺหาภูเตน กามจฺฉนฺเทน ตํ กามจฺฉนฺทสฺส วตฺถุภูตํ ปุคฺคลํ ‘‘มเมต’’นฺติ คณฺหาติ. สหคตสทฺโท เหตฺถ ตพฺภาวมตฺโต ‘‘ยายํ ตณฺหา โปโนภวิกา นนฺทีราคสหคตา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๑๓๓, ๔๘๐; ๓.๓๗๓; สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๕; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) วิย. เตนาติ กามจฺฉนฺทสฺส วตฺถุภูเตน ปุคฺคเลน. กสฺมาติ อาห ‘‘ติติกฺขาการณ’’นฺติอาทิ, กามจฺฉนฺทสฺส ติติกฺขาการณตฺตาติ อตฺโถ. ติติกฺขาสทิโส เจตฺถ ราคปธาโน อกุสลจิตฺตุปฺปาโท ‘‘ติติกฺขา’’ติ วุตฺโต, น ตุ ‘‘ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๙๑; ธ. ป. ๑๘๔) วิย ตปภูโต อโทสปธาโน จิตฺตุปฺปาโท. ฆรสามิเกหีติ ฆรสฺส สามิกภูเตหิ สสฺสุสสุรสามิเกหิ. อิตฺถีนํ กามจฺฉนฺโท ติติกฺขาการณํ โหติ วิยาติ สมฺพนฺโธ.

223. Sesānīti có nghĩa là sân hận v.v... Tatrāti có nghĩa là trong sự trình bày. Ayanti có nghĩa là sự tương đồng đang được nói đến hiện nay, do đó nợ nần v.v... có bản chất là ví dụ, và tham dục v.v... có bản chất là đối tượng được ví dụ, mối liên hệ ví dụ và đối tượng được ví dụ ấy của chúng nên được hiểu là sự tương đồng. Tehīti có nghĩa là bởi những chủ nợ khác. Kiñci paṭibāhitunti có nghĩa là không thể ngăn cản bất cứ điều gì như lời nói thô lỗ v.v... vì không có khả năng trả nợ. Kasmāti đã được nói là “titikkhākāraṇa” (nguyên nhân của sự chịu đựng) v.v..., nghĩa là vì món nợ là nguyên nhân của sự chịu đựng. Yo yamhi kāmacchandena rajjati có nghĩa là người nào bị tham dục ái nhiễm đối với người là đối tượng của tham dục. Taṇhāsahagatena taṃ vatthuṃ gaṇhāti có nghĩa là bởi tham dục đã trở thành ái dục, người ấy nắm giữ người là đối tượng của tham dục ấy rằng “đây là của ta”. Ở đây, từ sahagata chỉ có nghĩa là bản chất của nó, giống như trong các câu “yāyaṃ taṇhā ponobhavikā nandīrāgasahagatā” (ái dục này đưa đến tái sanh, đi cùng với hỷ và tham) v.v... Tenāti có nghĩa là bởi người là đối tượng của tham dục. Kasmāti, ngài nói “titikkhākāraṇa” v.v..., nghĩa là vì tham dục là nguyên nhân của sự chịu đựng. Và ở đây, tâm bất thiện lấy tham làm chính, tương tự như sự chịu đựng, được gọi là “titikkhā” (sự chịu đựng), chứ không phải là tâm lấy vô sân làm chính, là một khổ hạnh, giống như trong các câu “khantī paramaṃ tapo titikkhā” (nhẫn nại là khổ hạnh tối thượng, là sự chịu đựng) v.v... Gharasāmikehīti có nghĩa là bởi những người làm chủ trong nhà: cha mẹ chồng, chồng. Nên liên kết rằng: “tham dục của người nữ giống như là nguyên nhân của sự chịu đựng”.

‘‘ยถา ปนา’’ติอาทินา เสสานํ โรคาทิสทิสตา วุตฺตา. ตตฺถ ปิตฺตโทสโกปนวเสน ปิตฺตโรคาตุโร. ตสฺส ปิตฺตโกปนโต สพฺพมฺปิ [Pg.130] มธุสกฺกราทิกํ อมธุรภาเวน สมฺปชฺชตีติ วุตฺตํ ‘‘ติตฺตกํ ติตฺตกนฺติ อุคฺคิรติเยวา’’ติ. ตุมฺเห อุปทฺทเวถาติ ฏีกายํ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๒๓) อุทฺธฏปาโฐ, ‘‘อุปทฺทวํ กโรถา’’ติ นามธาตุวเสน อตฺโถ, อิทานิ ปน ‘‘ตุมฺเหหิ อุปทฺทุตา’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ. วิพฺภมตีติ อิโต จิโต จ อาหิณฺฑติ, หีนาย วา อาวตฺตติ. มธุสกฺกราทีนํ รสํ น วินฺทติ นานุภวติ น ชานาติ น ลภติ จ วิยาติ สมฺพนฺโธ. สาสนรสนฺติ สาสนสฺส รสํ, สาสนเมว วา รสํ.

Bằng câu bắt đầu bằng “Yathā panā”, sự tương đồng của các triền cái còn lại với bệnh tật v.v... đã được nói đến. Trong đó, pittarogāturo là người bị bệnh mật hành hạ do sự kích động của mật. Đối với người đó, do mật bị kích động, tất cả mật ong, đường, v.v... trở thành không ngọt, vì vậy đã được nói là “đắng, đắng” và chỉ nôn ra. Tumhe upaddavetha là bản văn được trích dẫn trong Chú giải phụ, có nghĩa là “hãy gây tai họa” theo động từ danh xưng, nhưng hiện nay, bản văn “tumhehi upaddutā” được thấy. Vibbhamati có nghĩa là đi lang thang đây đó, hoặc quay về đời sống thấp hèn. Nên liên kết rằng: “giống như không cảm nhận, không trải nghiệm, không biết, và không nhận được vị của mật ong, đường, v.v...”. Sāsanarasaṃ có nghĩa là vị của giáo pháp, hoặc chính giáo pháp là vị.

นกฺขตฺตฉณํ นกฺขตฺตํ. เตนาห ‘‘อโห นจฺจํ, อโห คีต’’นฺติ. มุตฺโตติ พนฺธนโต ปมุตฺโต. ธมฺมสฺสวนสฺสาติ โสตพฺพธมฺมสฺส.

Nakkhattachaṇaṃ là nakkhattaṃ. Do đó, ngài nói: “Ồ, vũ điệu! Ồ, ca khúc!”. Muttoti có nghĩa là được giải thoát khỏi sự trói buộc. Dhammassavanassāti có nghĩa là của pháp nên được nghe.

สีฆํ ปวตฺเตตพฺพกิจฺจํ อจฺจายิกํ. สีฆตฺโถ หิ อติสทฺโท ‘‘ปาณาติปาโต’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๙๓; วิภ. ๙๖๘) วิย. วินเย อปกตญฺญุนาติ วินยกฺกเม อกุสเลน. ปกตํ นิฏฺฐานํ วินิจฺฉยํ ชานาตีติ ปกตญฺญู, น ปกตญฺญู ตถา. โส หิ กปฺปิยากปฺปิยํ ยาถาวโต น ชานาติ. เตนาห ‘‘กิสฺมิญฺจิเทวา’’ติอาทิ. กปฺปิยมํเสปีติ สูกรมํสาทิเกปิ. อกปฺปิยมํสสญฺญายาติ อจฺฉมํสาทิสญฺญาย.

Việc cần được tiến hành nhanh chóng là accāyikaṃ. Thật vậy, từ ati có nghĩa là nhanh chóng, giống như trong các câu “pāṇātipāto” v.v... Vinaye apakataññunāti có nghĩa là bởi người không thiện xảo trong trình tự của Luật. Pakataññū là người biết sự phán quyết đã được thực hiện; (apakataññū) thì không phải là người biết như vậy. Thật vậy, vị ấy không biết như thật về vật thích hợp và không thích hợp. Do đó, ngài nói: “kismiñcidevā” v.v... Kappiyamaṃsepīti có nghĩa là ngay cả trong thịt thích hợp như thịt heo, v.v... Akappiyamaṃsasaññāyāti có nghĩa là bởi tưởng về thịt không thích hợp như thịt gấu, v.v...

ทณฺฑกสทฺเทนาปีติ สาขาทณฺฑกสทฺเทนปิ. อุสฺสงฺกิตปริสงฺกิโตติ อวสงฺกิโต เจว สมนฺตโต สงฺกิโต จ, อติวิย สงฺกิโตติ วุตฺตํ โหติ. ตทาการทสฺสนํ ‘‘คจฺฉติปี’’ติอาทิ. โส หิ โถกํ คจฺฉติปิ. คจฺฉนฺโต ปน ตาย อุสฺสงฺกิตปริสงฺกิตตาย ตตฺถ ตตฺถ ติฏฺฐติปิ. อีทิเส กนฺตาเร คเต ‘‘โก ชานาติ, กึ ภวิสฺสตี’’ติ นิวตฺตติปิ, ตสฺมา จ คตฏฺฐานโต อคตฏฺฐานเมว พหุตรํ โหติ, ตโต เอว จ โส กิจฺเฉน กสิเรน เขมนฺตภูมึ ปาปุณาติ วา, น วา ปาปุณาติ. กิจฺเฉน กสิเรนาติ ปริยายวจนํ, กายิกทุกฺเขน เขทนํ วา กิจฺฉํ, เจตสิกทุกฺเขน ปีฬนํ กสิรํ. เขมนฺตภูมินฺติ เขมภูตํ ภูมึ อนฺตสทฺทสฺส ตพฺภาวตฺตา, ภยสฺส ขียนํ วา เขโม, โสว อนฺโต ปริจฺเฉโท ยสฺสา ตถา, สา เอว ภูมีติ เขมนฺตภูมิ, ตํ นิพฺภยปฺปเทสนฺติ อตฺโถ. อฏฺฐสุ ฐาเนสูติ ‘‘ตตฺถ กตมา วิจิกิจฺฉา? สตฺถริ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ. ธมฺเม. สงฺเฆ. สิกฺขาย. ปุพฺพนฺเต. อปรนฺเต. ปุพฺพนฺตาปรนฺเต. อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขติ วิจิกิจฺฉตี’’ติ (วิภ. ๙๑๕) วิภงฺเค [Pg.131] วุตฺเตสุ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ. อธิมุจฺจิตฺวาติ วินิจฺฉินิตฺวา, สทฺทหิตฺวา วา. สทฺธาย คณฺหิตุนฺติ สทฺเธยฺยวตฺถุํ ‘‘อิทเมว’’นฺติ สทฺทหนวเสน คณฺหิตุํ, สทฺทหิตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ. อิตีติ ตสฺมา วุตฺตนเยน อสกฺกุณนโต อนฺตรายํ กโรตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อตฺถิ นุ โข, นตฺถิ นุ โข’’ติ อรญฺญํ ปวิฏฺฐสฺส อาทิมฺหิ เอว สปฺปนํ สํสโย อาสปฺปนํ. ตโต ปรํ สมนฺตโต, อุปรูปริ วา สปฺปนํ ปริสปฺปนํ. อุภเยนปิ ตตฺเถว สํสยวเสน ปริพฺภมนํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘อปริโยคาหน’’นฺติ, ‘‘เอวมิท’’นฺติ สมนฺตโต อโนคาหนนฺติ อตฺโถ. ฉมฺภิตตฺตนฺติ อรญฺญสญฺญาย อุปฺปนฺนํ ฉมฺภิตภาวํ หทยมํสจลนํ, อุตฺราสนฺติ วุตฺตํ โหติ. อุปเมยฺยปกฺเขปิ ยถารหเมสมตฺโถ.

Daṇḍakasaddenāpīti có nghĩa là ngay cả bởi tiếng cành cây, gậy gộc. Ussaṅkitaparisaṅkitoti có nghĩa là vừa hoảng sợ, vừa nghi ngờ khắp nơi, có nghĩa là rất mực nghi ngờ. Câu bắt đầu bằng “gacchatipī” là để trình bày trạng thái đó. Thật vậy, người ấy đi một chút. Nhưng trong khi đi, do sự hoảng sợ và nghi ngờ đó, người ấy cũng dừng lại đây đó. Khi đi trong hoang địa như vậy, người ấy cũng quay lại vì nghĩ rằng: “Ai biết được, điều gì sẽ xảy ra?”. Do đó, nơi chưa đi đến nhiều hơn nơi đã đi đến, và chính vì vậy, người ấy đến được vùng đất an ổn một cách khó khăn, nhọc nhằn, hoặc không đến được. Kicchena kasirenāti là từ đồng nghĩa, hoặc kicchaṃ là sự mệt mỏi do khổ về thân, kasiraṃ là sự bị bức bách do khổ về tâm. Khemantabhūminti có nghĩa là vùng đất đã trở nên an ổn, vì hậu tố -anta có nghĩa là bản chất của nó (tức là an ổn); hoặc khemo là sự chấm dứt của sợ hãi, nơi nào có sự chấm dứt ấy làm giới hạn, nơi ấy là như vậy, chính vùng đất ấy là khemantabhūmi, nghĩa là nơi vô úy. Aṭṭhasu ṭhānesūti có nghĩa là trong tám trường hợp được nói trong Phân Tích: “Trong đó, hoài nghi là gì? Vị ấy nghi ngờ, hoài nghi về Bậc Đạo Sư. Về Pháp. Về Tăng. Về học giới. Về quá khứ. Về vị lai. Về quá khứ và vị lai. Vị ấy nghi ngờ, hoài nghi về các pháp sanh khởi do duyên này”. Adhimuccitvāti có nghĩa là sau khi quyết định, hoặc sau khi tin tưởng. Saddhāya gaṇhitunti có nghĩa là không thể nắm giữ, không thể tin tưởng đối tượng đáng tin rằng “chính là điều này” bằng cách tin tưởng. Itīti có nghĩa là do đó, nên liên kết rằng: “vì không thể theo cách đã nói nên tạo ra chướng ngại”. Đối với người đi vào rừng, sự do dự, nghi ngờ ngay từ đầu rằng “có hay không có?” là āsappanaṃ. Sau đó, sự do dự lan rộng khắp nơi, hoặc nhiều lần, là parisappanaṃ. Bằng cả hai từ, ngài trình bày sự đi lang thang trong nghi ngờ ngay tại nơi đó. Do đó, ngài nói “apariyogāhanan”ti, nghĩa là không thể thâm nhập hoàn toàn rằng “việc này là như vậy”. Chambhitattanti có nghĩa là trạng thái run sợ, sự rung động của tim, sự kinh hãi, sanh khởi do tưởng về khu rừng. Đối với vế đối tượng được ví dụ cũng có ý nghĩa này tùy theo trường hợp.

๒๒๔. ตตฺรายํ สทิสตาติ เอตฺถ ปน อปฺปหีนปกฺเข วุตฺตนยานุสาเรน สทิสตา เวทิตพฺพา. ยทคฺเคน หิ กามจฺฉนฺทาทโย อิณาทิสทิสา, ตทคฺเคน จ เตสํ ปหานํ อาณณฺยาทิสทิสตาติ. อิทํ ปน อนุตฺตานปทตฺถมตฺตํ – สมิทฺธตนฺติ อฑฺฒตํ. ปุพฺเพ ปณฺณมาโรปิตาย วฑฺฒิยา สห วตฺตตีติ สวฑฺฒิกํ. ปณฺณนฺติ อิณทานคฺคหเณ สลฺลกฺขณวเสน ลิขิตปณฺณํ. ปุน ปณฺณนฺติ อิณยาจนวเสน สาสนลิขิตปณฺณํ. นิลฺเลปตายาติ ธนสมฺพนฺธาภาเวน อวิลิมฺปนตาย. ตถา อลคฺคตาย. ปริยายวจนญฺเหตํ ทฺวยํ. อถ วา นิลฺเลปตายาติ วุตฺตนเยน อวิลิมฺปนภาเวน วิเสสนภูเตน อลคฺคตายาติ อตฺโถ. ฉ ธมฺเมติ อสุภนิมิตฺตสฺส อุคฺคโห, อสุภภาวนานุโยโค, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา, โภชเน มตฺตญฺญุตา, กลฺยาณมิตฺตตา, สปฺปายกถาติ อิเม ฉ ธมฺเม. ภาเวตฺวาติ พฺรูเหตฺวา, อตฺตนิ วา อุปฺปาเทตฺวา. อนุปฺปนฺนอนุปฺปาทนอุปฺปนฺนปฺปหานาทิวิภาวนวเสน มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต สวิเสสํ ปาฬิยา อาคตตฺตา ‘‘มหาสติปฏฺฐาเน วณฺณยิสฺสามา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘มหาสติปฏฺฐาเน’’ติ จ อิมสฺมึ ทีฆาคเม (ที. นิ. ๒.๓๗๒ อาทโย) สงฺคีตมาห, น มชฺฌิมาคเม นิกายนฺตรตฺตา. นิกายนฺตราคโตปิ หิ อตฺโถ อาจริเยหิ อญฺญตฺถ เยภุยฺเยน วุตฺโตติ วทนฺติ. เอส นโย พฺยาปาทาทิปฺปหานภาเคปิ. ปรวตฺถุมฺหีติ อารมฺมณภูเต ปรสฺมึ วตฺถุสฺมึ. มมายนาภาเวน เนว สงฺโค. ปริคฺคหาภาเวน น พทฺโธ. ทิพฺพานิปิ รูปานิ ปสฺสโต กิเลโส น สมุทาจรติ, ปเคว มานุสิยานีติ สมฺภาวเน อปิ-สทฺโท.

224. Còn ở đây, trong câu 'tatrāyaṃ sadisatā', trong trường hợp chưa đoạn trừ, nên hiểu sự tương đồng theo phương pháp đã được nói. Vì rằng, ở phương diện nào các pháp như dục tham là tương đồng với món nợ v.v..., thì ở phương diện ấy, sự đoạn trừ các pháp ấy là tương đồng với sự không nợ nần v.v... Còn đây chỉ là ý nghĩa của những từ không rõ ràng – `samiddhataṃ` là sự giàu có. `savaḍḍhikaṃ` là (món nợ) phát sinh cùng với tiền lãi đã được ghi vào văn tự trước đây. `Paṇṇaṃ` là văn tự được viết ra với mục đích ghi nhận trong việc cho vay và nhận nợ. Lại nữa, `paṇṇaṃ` là văn tự thông báo được viết ra với mục đích đòi nợ. `Nillepatāya` là do không bị dính líu, vì không có sự liên quan đến tài sản. Tương tự, do không bị vướng mắc. Hai từ này là từ đồng nghĩa. Hoặc là, `nillepatāya` có nghĩa là do không bị vướng mắc (`alaggatāya`) bởi trạng thái không dính líu (`avilimpanabhāvena`) vốn là đặc tính (`visesanabhūtena`) theo phương pháp đã nói. `Cha dhamme` (sáu pháp) là: sự nắm giữ tướng bất tịnh, sự chuyên tâm tu tập về bất tịnh, sự phòng hộ các căn, sự biết tiết độ trong ăn uống, sự có bạn lành, và lời nói thích hợp. Đây là sáu pháp ấy. `Bhāvetvā` là làm cho tăng trưởng, hoặc làm cho phát sinh trong tự thân. Do trong kinh Đại Niệm Xứ, bản Pāḷi đã trình bày một cách đặc biệt về việc làm cho (pháp bất thiện) chưa sanh không sanh khởi, đoạn trừ (pháp bất thiện) đã sanh v.v..., nên (chú giải) đã nói rằng: 'chúng tôi sẽ giải thích trong kinh Đại Niệm Xứ'. Và câu 'trong kinh Đại Niệm Xứ' là nói đến (kinh) đã được kết tập trong Trường Bộ này, không phải trong Trung Bộ, vì là bộ kinh khác. Vì rằng, các vị luận sư nói rằng ý nghĩa được lấy từ bộ kinh khác cũng thường được các vị thầy nói đến ở nơi khác. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong phần đoạn trừ sân hận v.v... `Paravatthumhi` là trong đối tượng khác, vốn là cảnh trần. Do không có sự xem là của ta nên không có sự dính mắc. Do không có sự chiếm hữu nên không bị trói buộc. Khi thấy cả các sắc cõi trời, phiền não không khởi lên, huống chi là các sắc cõi người. Ở đây, `api-saddo` (từ api) có nghĩa là tán thán.

อนตฺถกโรติ [Pg.132] อตฺตโน, ปรสฺส จ อหิตกโร. ฉ ธมฺเมติ เมตฺตานิมิตฺตสฺส อุคฺคโห, เมตฺตาภาวนานุโยโค, กมฺมสฺสกตา, ปฏิสงฺขานพหุลตา, กลฺยาณมิตฺตตา, สปฺปายกถาติ อิเม ฉ ธมฺเม. ตตฺเถวาติ มหาสติปฏฺฐาเนเยว. จาริตฺตสีลเมว อุทฺทิสฺส ปญฺญตฺตสิกฺขาปทํ ‘‘อาจารปณฺณตฺตี’’ติ วุตฺตํ. อาทิ-สทฺเทน วาริตฺตปณฺณตฺติสิกฺขาปทํ สงฺคณฺหาติ.

`Anatthakaro` là người làm điều bất lợi cho mình và cho người khác. `Cha dhamme` (sáu pháp) là: sự nắm giữ tướng từ ái, sự chuyên tâm tu tập tâm từ, sự nhận thức nghiệp là của mình, sự thường xuyên quán xét, sự có bạn lành, và lời nói thích hợp. Đây là sáu pháp ấy. `Tattheva` là chính trong kinh Đại Niệm Xứ. Học giới được chế định nhắm đến chỉ riêng tác hành giới được gọi là 'sự chế định về hành vi'. Bằng từ `ādi` (v.v...), (chú giải) bao gồm cả học giới được chế định về phòng phi giới.

ปเวสิโตติ ปเวสาปิโต. พนฺธนาคารํ ปเวสาปิตตฺตา อลทฺธนกฺขตฺตานุภวโน ปุริโส หิ ‘‘นกฺขตฺตทิวเส พนฺธนาคารํ ปเวสิโต ปุริโส’’ติ วุตฺโต, นกฺขตฺตทิวเส เอว วา ตทนนุภวนตฺถํ ตถา กโต ปุริโส เอวํ วุตฺโตติปิ วฏฺฏติ. อปรสฺมินฺติ ตโต ปจฺฉิเม, อญฺญสฺมึ วา นกฺขตฺตทิวเส. โอกาสนฺติ กมฺมการณาการณํ, กมฺมการณกฺขณํ วา. มหานตฺถกรนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกาทิอตฺถหาปนมุเขน มหโต อนตฺถสฺส การกํ. ฉ ธมฺเมติ อติโภชเน นิมิตฺตคฺคาโห, อิริยาปถสมฺปริวตฺตนตา, อาโลกสญฺญามนสิกาโร, อพฺโภกาสวาโส, กลฺยาณมิตฺตตา, สปฺปายกถาติ อิเม ฉ ธมฺเม, ธมฺมนกฺขตฺตสฺสาติ ยถาวุตฺตโสตพฺพธมฺมสงฺขาตสฺส มหสฺส. สาธูนํ รติชนนโต หิ ธมฺโมปิ ฉณสทิสฏฺเฐน ‘‘นกฺขตฺต’’นฺติ วุตฺโต.

`Pavesito` là bị đưa vào. Vì rằng, người không được hưởng thụ lễ hội do bị đưa vào nhà giam được gọi là 'người bị đưa vào nhà giam trong ngày lễ hội'; hoặc là, người bị làm như vậy để không được hưởng thụ lễ hội ngay trong ngày lễ hội cũng được gọi như thế, ý nghĩa này cũng hợp lý. `Aparasmiṃ` là vào ngày sau đó, hoặc vào một ngày lễ hội khác. `Okāsaṃ` là nguyên nhân để thực hiện, hoặc là thời điểm để thực hiện. `Mahānatthakaraṃ` là tác nhân gây ra sự bất lợi lớn lao, chủ yếu là làm mất đi lợi ích trong hiện tại v.v... `Cha dhamme` (sáu pháp) là: sự nắm giữ tướng (dẫn đến hôn trầm) trong việc ăn quá độ, sự thường xuyên thay đổi oai nghi, sự tác ý đến tưởng ánh sáng, sự sống ở nơi trống trải, sự có bạn lành, và lời nói thích hợp. Đây là sáu pháp ấy. `dhammanakkhattassa` là của lễ hội lớn được gọi là Pháp đáng được lắng nghe như đã nói. Vì rằng, do tạo ra sự hoan hỷ cho các bậc thiện nhân, nên Pháp cũng được gọi là 'lễ hội' (`nakkhatta`) với ý nghĩa tương tự như lễ hội.

อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺเจ มหานตฺถกรนฺติ ปรายตฺตตาปาทเนน วุตฺตนเยน มหโต อนตฺถสฺส การกํ. ฉ ธมฺเมติ พหุสฺสุตตา, ปริปุจฺฉกตา, วินเย ปกตญฺญุตา, วุฑฺฒเสวิตา, กลฺยาณมิตฺตตา, สปฺปายกถาติ อิเม ฉ ธมฺเม. พลสฺส, พเลน วา อตฺตนา อิจฺฉิตสฺส กรณํ พลกฺกาโร, เตน. เนกฺขมฺมปฏิปทนฺติ นีวรณโต นิกฺขมนปฏิปทํ อุปจารภาวนเมว, น ปฐมํ ฌานํ. อยญฺหิ อุปจารภาวนาธิกาโร.

`Uddhaccakukkucce mahānatthakaraṃ` là tác nhân gây ra sự bất lợi lớn lao theo phương pháp đã nói, bằng cách làm cho (tâm) bị lệ thuộc vào người khác. `Cha dhamme` (sáu pháp) là: sự đa văn, sự hay hỏi han, sự am tường về luật, sự thân cận bậc trưởng thượng, sự có bạn lành, và lời nói thích hợp. Đây là sáu pháp ấy. `Balakkāro` là sự thực hiện điều mình mong muốn bằng sức mạnh của mình, hoặc bằng sức mạnh. `Tena` là bằng sự nỗ lực ấy. `Nekkhammapaṭipadaṃ` là con đường thoát ra khỏi các triền cái, chính là sự tu tập cận hành định, chứ không phải sơ thiền. Vì rằng, đây là phạm vi của sự tu tập cận hành định.

พลวาติ ปจฺจตฺถิกวิธมนสมตฺเถน พเลน พลวา วนฺตุ-สทฺทสฺส อภิสยตฺถวิสิฏฺฐสฺส อตฺถิยตฺถสฺส โพธนโต. หตฺถสารนฺติ หตฺถคตธนสารํ. สชฺชาวุโธติ สชฺชิตธนฺวาทิอาวุโธ, สนฺนทฺธปญฺจาวุโธติ อตฺโถ. สูรวีรเสวกชนวเสน สปริวาโร. ตนฺติ ยถาวุตฺตํ ปุริสํ. พลวนฺตตาย, สชฺชาวุธตาย, สปริวารตาย จ โจรา ทูรโตว ทิสฺวา ปลาเยยฺยุํ. อนตฺถการิกาติ สมฺมาปฏิปตฺติยา วิพนฺธกรณโต วุตฺตนเยน อหิตการิกา. ฉ ธมฺเมติ พหุสฺสุตตา, ปริปุจฺฉกตา[Pg.133], วินเย ปกตญฺญุตา, อธิโมกฺขพหุลตา, กลฺยาณมิตฺตตา, สปฺปายกถาติ อิเม ฉ ธมฺเม. ยถา พาหุสจฺจาทีนิ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส ปหานาย สํวตฺตนฺติ, เอวํ วิจิกิจฺฉายปีติ อิธาปิ พหุสฺสุตตาทโย ตโยปิ ธมฺมา คหิตา, กลฺยาณมิตฺตตา, ปน สปฺปายกถา จ ปญฺจนฺนมฺปิ ปหานาย สํวตฺตนฺติ, ตสฺมา ตาสุ ตสฺส ตสฺส นีวรณสฺส อนุจฺฉวิกเสวนตา ทฏฺฐพฺพา. ติณํ วิยาติ ติณํ ภยวเสน น คเณติ วิย. ทุจฺจริตกนฺตารํ นิตฺถริตฺวาติ ทุจฺจริตจรณูปายภูตาย วิจิกิจฺฉาย นิตฺถรณวเสน ทุจฺจริตสงฺขาตํ กนฺตารํ นิตฺถริตฺวา. วิจิกิจฺฉา หิ สมฺมาปฏิปตฺติยา อปฺปฏิปชฺชนนิมิตฺตตามุเขน มิจฺฉาปฏิปตฺติเมว ปริพฺรูเหตีติ ตสฺสา อปฺปหานํ ทุจฺจริตจรณูปาโย, ปหานญฺจ ทุจฺจริตวิธูนนูปาโยติ.

`Balavā` là người có sức mạnh, với sức mạnh có khả năng tiêu diệt kẻ thù, vì (hậu tố) `vantu` biểu thị ý nghĩa 'có' một cách đặc biệt và vượt trội. `Hatthasāraṃ` là tài sản cốt lõi đã nằm trong tay. `Sajjāvudho` là người có vũ khí như cung tên đã được chuẩn bị sẵn, có nghĩa là người được trang bị năm loại vũ khí. `Saparivāro` là có đoàn tùy tùng gồm những người hầu cận dũng cảm và anh hùng. `Taṃ` là người đàn ông đã được nói đến như trên. Do có sức mạnh, do có vũ khí sẵn sàng, và do có đoàn tùy tùng, nên bọn cướp vừa thấy từ xa đã bỏ chạy. `Anatthakārikā` là người làm điều bất lợi theo phương pháp đã nói, do gây ra trở ngại cho chánh hạnh. `Cha dhamme` (sáu pháp) là: sự đa văn, sự hay hỏi han, sự am tường về luật, sự có nhiều lòng tin quyết định, sự có bạn lành, và lời nói thích hợp. Đây là sáu pháp ấy. Giống như các pháp như đa văn v.v... đưa đến sự đoạn trừ trạo cử và hối quá, cũng vậy, chúng đưa đến sự đoạn trừ nghi ngờ. Do đó, ở đây ba pháp bắt đầu bằng đa văn cũng được đề cập. Còn sự có bạn lành và lời nói thích hợp thì đưa đến sự đoạn trừ cả năm triền cái. Do đó, trong các pháp ấy, nên hiểu rằng có sự thực hành thích hợp đối với từng triền cái. `Tiṇaṃ viya` là giống như không coi trọng cỏ rác vì sợ hãi. `Duccaritakantāraṃ nittharitvā` là vượt qua vùng hoang địa gọi là tà hạnh, bằng cách vượt thoát khỏi sự nghi ngờ vốn là phương tiện để thực hành tà hạnh. Vì rằng, sự nghi ngờ, chủ yếu qua việc là dấu hiệu của sự không thực hành chánh hạnh, chỉ làm tăng trưởng tà hạnh. Do đó, việc không đoạn trừ nó là phương tiện để thực hành tà hạnh, và việc đoạn trừ nó là phương tiện để rũ bỏ tà hạnh.

๒๒๕. ‘‘ตุฏฺฐากาโร’’ติ อิมินา ปาโมชฺชํ นาม ตรุณปีตึ ทสฺเสติ. สา หิ ตรุณตาย กถญฺจิปิ ตุฏฺฐาวตฺถา ตุฏฺฐาการมตฺตํ. ‘‘ตุฏฺฐสฺสา’’ติ อิทํ ‘‘ปมุทิตสฺสา’’ติ เอตสฺส อตฺถวจนํ, ตสฺสตฺโถ ‘‘โอกฺกนฺติกภาวปฺปตฺตาย ปีติยา วเสน ตุฏฺฐสฺสา’’ติ ฏีกายํ วุตฺโต, เอวํ สติ ปาโมชฺชปเทน โอกฺกนฺติกา ปีติเยว คหิตา สิยา. ‘‘สกลสรีรํ โขภยมานา ปีติ ชายตี’’ติ เอตสฺสา จตฺโถ ‘‘อตฺตโน สวิปฺผาริกตาย, อตฺตสมุฏฺฐานปณีตรูปุปฺปตฺติยา จ สกลสรีรํ โขภยมานา ผรณลกฺขณา ปีติ ชายตี’’ติ วุตฺโต, เอวญฺจ สติ ปีติปเทน ผรณา ปีติเยว คหิตา สิยา, การณํ ปเนตฺถ คเวสิตพฺพํ. อิธ, ปน อญฺญตฺถ จ ตรุณพลวตามตฺตสามญฺเญน ปททฺวยสฺส อตฺถทีปนโต ยา กาจิ ตรุณา ปีติ ปาโมชฺชํ, พลวตี ปีติ, ปญฺจวิธาย วา ปีติยา ยถากฺกมํ ตรุณพลวตาสมฺภวโต ปุริมา ปุริมา ปาโมชฺชํ, ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา ปีตีติปิ วทนฺติ, อยเมตฺถ ตทนุจฺฉวิโก อตฺโถ. ตุฏฺฐสฺสาติ ปาโมชฺชสงฺขาตาย ตรุณปีติยา วเสน ตุฏฺฐสฺส. ต-สทฺโท หิ อตีตตฺโถ, อิตรถา เหตุผลสมฺพนฺธาภาวาปตฺติโต, เหตุผลสมฺพนฺธภาวสฺส จ วุตฺตตฺตา. ‘‘สกลสรีรํ โขภยมานา’’ติ อิมินา ปีติ นาม เอตฺถ พลวปีตีติ ทสฺเสติ. สา หิ อตฺตโน สวิปฺผาริกตาย, อตฺตสมุฏฺฐานปณีตรูปุปฺปตฺติยา จ สกลสรีรํ สงฺโขภยมานา ชายติ. สกลสรีเร ปีติเวคสฺส ปีติวิปฺผารสฺส อุปฺปาทนญฺเจตฺถ สงฺโขภนํ.

225. Bằng câu ‘‘Tuṭṭhākāro’’ (với trạng thái hoan hỷ), ngài (chú giải) chỉ ra rằng pāmojja (hân hoan) chính là hỷ non trẻ (taruṇapīti). Thật vậy, hỷ ấy do còn non trẻ nên bằng cách nào đó chỉ là trạng thái vui thích, chỉ là trạng thái hoan hỷ. Từ ‘‘Tuṭṭhassa’’ (của người hoan hỷ) này là từ giải thích ý nghĩa cho từ ‘‘pamuditassa’’ (của người vui mừng). Ý nghĩa của nó được nói trong phụ chú giải là: ‘‘của người hoan hỷ do năng lực của hỷ đã đạt đến trạng thái thấm nhuần’’. Nếu vậy, từ pāmojja sẽ được hiểu là chỉ có okkantikā pīti (hỷ thấm nhuần). Và ý nghĩa của câu ‘‘sakalasarīraṃ khobhayamānā pīti jāyatī’’ (hỷ khởi lên làm rung động toàn thân) được nói là: ‘‘hỷ có đặc tính lan tỏa (pharaṇalakkhaṇā) khởi lên làm rung động toàn thân do sự lan rộng của chính nó và do sự phát sinh của sắc vi tế do chính nó tạo ra’’. Và nếu vậy, từ pīti sẽ được hiểu là chỉ có pharaṇā pīti (hỷ lan tỏa). Nguyên nhân ở đây cần được tìm hiểu. Tuy nhiên, ở đây và ở nơi khác, do việc giải thích ý nghĩa của hai từ này chỉ đơn thuần dựa trên sự khác biệt chung giữa non trẻ và mạnh mẽ, nên bất kỳ hỷ nào non trẻ là pāmojja, hỷ mạnh mẽ là pīti. Hoặc, đối với năm loại hỷ, do khả năng non trẻ và mạnh mẽ xảy ra theo thứ tự, nên các vị cũng nói rằng những hỷ trước là pāmojja, những hỷ sau là pīti. Đây là ý nghĩa phù hợp ở đây. ‘‘Tuṭṭhassa’’ (của người hoan hỷ) có nghĩa là của người đã hoan hỷ do năng lực của hỷ non trẻ được gọi là pāmojja. Thật vậy, tiếp vị ngữ ‘ta’ có nghĩa quá khứ, nếu không sẽ dẫn đến việc không có mối quan hệ nhân quả, và vì mối quan hệ nhân quả đã được nói đến. Bằng câu ‘‘Sakalasarīraṃ khobhayamānā’’ (làm rung động toàn thân), ngài (chú giải) chỉ ra rằng pīti ở đây có nghĩa là hỷ mạnh mẽ. Thật vậy, hỷ ấy khởi lên làm rung động toàn thân do sự lan rộng của chính nó và do sự phát sinh của sắc vi tế do chính nó tạo ra. Và ở đây, sự rung động (saṅkhobhana) là sự phát sinh của xung lực hỷ và sự lan tỏa của hỷ trong toàn thân.

ปีติสหิตํ [Pg.134] ปีติ อุตฺตรปทโลเปน. กึ ปน ตํ? มโน, ปีติ มโน เอตสฺสาติ สมาโส. ปีติยา สมฺปยุตฺตํ มโน ยสฺสาติปิ วฏฺฏติ, ตสฺส. อตฺถมตฺตํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘ปีติสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส ปุคฺคลสฺสา’’ติ วุตฺตํ. กาโยติ อิธ สพฺโพปิ อรูปกลาโป อธิปฺเปโต, น ปน กายลหุตาทีสุ วิย เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยเมว, น จ กายายตนาทีสุ วิย รูปกายมฺปีติ ทสฺเสติ ‘‘นามกาโย’’ติ อิมินา. ปสฺสทฺธิทฺวยวเสเนว เหตฺถ ปสฺสมฺภนมธิปฺเปตํ, ปสฺสมฺภนํ ปน วิคตกิเลสทรถตาติ อาห ‘‘วิคตทรโถ โหตี’’ติ, ปหีนอุทฺธจฺจาทิกิเลสทรโถติ อตฺโถ. วุตฺตปฺปการาย ปุพฺพภาคภาวนาย วเสน เจตสิกสุขํ ปฏิสํเวเทนฺโตเยว ตํสมุฏฺฐานปณีตรูปผุฏสรีรตาย กายิกมฺปิ สุขํ ปฏิสํเวเทตีติ วุตฺตํ ‘‘กายิกมฺปิ เจตสิกมฺปิ สุขํ เวทยตี’’ติ. อิมินา เนกฺขมฺมสุเขนาติ ‘‘สุขํ เวเทตี’’ติ เอวํ วุตฺเตน สํกิเลสนีวรณปกฺขโต นิกฺขนฺตตฺตา, ปฐมชฺฌานปกฺขิกตฺตา จ ยถารหํ เนกฺขมฺมสงฺขาเตน อุปจารสุเขน อปฺปนาสุเขน จ. สมาธานมฺเปตฺถ ตทุภเยเนวาติ วุตฺตํ ‘‘อุปจารวเสนาปิ อปฺปนาวเสนาปี’’ติ.

Pīti (có hỷ) là pītisahitaṃ (cùng với hỷ) do lược bỏ từ sau (uttarapadalopena). Nhưng cái đó là gì? Là tâm (mano). Hợp từ (samāso) là: pīti mano etassa (người này có tâm hỷ). Cũng có thể là: pītiyā sampayuttaṃ mano yassa (người có tâm tương ưng với hỷ). Tuy nhiên, để chỉ ra ý nghĩa đơn thuần, câu ‘‘pītisampayuttacittassa puggalassā’’ (của người có tâm tương ưng với hỷ) đã được nói đến. Ở đây, kāyo (thân) được hiểu là toàn bộ tập hợp vô sắc (arūpakalāpo), chứ không phải chỉ là ba uẩn như thọ, v.v., như trong kāyalahutā (thân khinh an), v.v., và cũng không phải là sắc thân (rūpakāya) như trong kāyāyatana (thân xứ), v.v. Ngài (chú giải) chỉ ra điều này bằng từ ‘‘nāmakāyo’’ (danh thân). Ở đây, sự an tịnh (passambhana) được hiểu theo năng lực của hai loại an tịnh (passaddhidvaya). Tuy nhiên, sự an tịnh là trạng thái không còn phiền não thiêu đốt (vigatakilesadarathatā), nên ngài nói ‘‘vigatadaratho hotī’’ (trở nên không còn thiêu đốt), nghĩa là không còn phiền não thiêu đốt như trạo cử, v.v., đã được đoạn trừ. Do năng lực của sự tu tập phần đầu (pubbabhāgabhāvanā) đã được nói, người ấy trong khi cảm nhận lạc thuộc về tâm (cetasikasukha), do thân thể được thấm nhuần bởi sắc vi tế do lạc ấy tạo ra, cũng cảm nhận lạc thuộc về thân (kāyikasukha). Do đó, câu ‘‘kāyikampi cetasikampi sukhaṃ vedayatī’’ (cảm nhận cả lạc thuộc về thân và lạc thuộc về tâm) đã được nói. Iminā nekkhammasukhenāti (với lạc xuất ly này) có nghĩa là: với lạc cận hành (upacārasukha) và lạc an chỉ (appanāsukha) được gọi là nekkhammasukha (lạc xuất ly) một cách tương xứng, do đã thoát khỏi phe phái của các triền cái làm ô nhiễm và do thuộc về phe phái của sơ thiền, như đã được nói trong câu ‘‘sukhaṃ vedetī’’ (cảm nhận lạc). Sự định tĩnh (samādhāna) ở đây cũng do cả hai loại đó, nên câu ‘‘upacāravasenāpi appanāvasenāpī’’ (cũng do năng lực cận hành và do năng lực an chỉ) đã được nói.

เอตฺถ ปนายมธิปฺปาโย – กามจฺฉนฺทปฺปหานโต ปฏฺฐาย ยาว ปสฺสทฺธกายสฺส สุขปฏิสํเวทนา, ตาว ยถา ปุพฺเพ, ตถา อิธาปิ ปุพฺพภาคภาวนาเยว วุตฺตา, น อปฺปนา. ตถา หิ กามจฺฉนฺทปฺปหาเน อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน วุตฺตํ ‘‘วิกฺขมฺภนวเสนาติ เอตฺถ วิกฺขมฺภนํ อนุปฺปาทนํ อปฺปวตฺตนํ, น ปฏิปกฺขานํ สุปฺปหีนตา, ปหีนตฺตาติ จ ปหีนสทิสตํ สนฺธาย วุตฺตํ ฌานสฺส อนธิคตตฺตา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๖๑). ปสฺสทฺธกายสฺส สุขปฏิสํเวทนาย จ วุตฺตปฺปการาย ปุพฺพภาคภาวนาย วเสน เจตสิกสุขํ ปฏิสํเวเทนฺโตเยว ตํสมุฏฺฐานปณีตรูปผุฏสรีรตาย กายิกมฺปิ สุขํ ปฏิสํเวเทตีติ. อปิจ กา นาม กถา อญฺเญหิ วตฺตพฺพา อฏฺฐกถายเมว ‘‘ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา’’ติ ตตฺถ ตตฺถ ปุพฺพภาคภาวนาย วุตฺตตฺตา. สุขิโน จิตฺตสมาธาเน ปน สุขสฺส อุปจารภาวนาย วิย อปฺปนายปิ การณตฺตา, ‘‘โส วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติอาทินา จ วกฺขมานาย อปฺปนาย เหตุผลวเสน สมฺพชฺฌนโต ปุพฺพภาคสมาธิ, อปฺปนาสมาธิ จ วุตฺโต, ปุพฺพภาคสุขมิว วา อปฺปนาสุขมฺปิ อปฺปนาสมาธิสฺส การณเมวาติ ตมฺปิ อปฺปนาสุขํ อปฺปนาสมาธิโน [Pg.135] การณภาเวน อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน คหิตนฺติ อิมมตฺถมสลฺลกฺเขนฺตา เนกฺขมฺมปทตฺถํ ยถาตถํ อคฺคเหตฺวา ปาฬิยํ, อฏฺฐกถายมฺปิ สํกิณฺณากุลํ เกจิ กโรนฺตีติ.

Tuy nhiên, ở đây có chủ ý này: kể từ khi đoạn trừ tham dục cho đến khi người có thân an tịnh cảm nhận lạc, trong khoảng đó, cũng như trước đây, ở đây cũng chỉ nói về sự tu tập phần đầu (pubbabhāgabhāvanā), chứ không phải an chỉ (appanā). Thật vậy, về việc đoạn trừ tham dục, Trưởng lão Ācariya Dhammapāla đã nói: “Ở đây, trong câu ‘vikkhambhanavasenāti’ (do năng lực trấn áp), vikkhambhana (trấn áp) là sự không sinh khởi, không diễn tiến, chứ không phải là sự đoạn trừ hoàn toàn các pháp đối nghịch. Và ‘pahīnattāti’ (do đã đoạn trừ) được nói với ý nghĩa là tương tự như đã đoạn trừ, vì thiền chưa được chứng đắc” (dī. ni. ṭī. 1.261). Và với việc cảm nhận lạc của người có thân an tịnh, do năng lực của sự tu tập phần đầu đã được nói, người ấy trong khi cảm nhận lạc thuộc về tâm, do thân thể được thấm nhuần bởi sắc vi tế do lạc ấy tạo ra, cũng cảm nhận lạc thuộc về thân. Hơn nữa, có lời nào khác để nói bởi những người khác? Ngay trong chú giải, câu “cha dhamme bhāvetvā” (sau khi tu tập sáu pháp) đã được nói ở nhiều nơi về sự tu tập phần đầu. Tuy nhiên, trong việc định tâm của người có lạc, vì lạc là nguyên nhân cho cả an chỉ (appanā) giống như cho tu tập cận hành (upacārabhāvanā), và vì có sự liên kết theo quan hệ nhân quả với an chỉ sẽ được nói đến bằng câu “so vivicceva kāmehī” (vị ấy ly dục), v.v., nên cả định phần đầu (pubbabhāgasamādhi) và định an chỉ (appanāsamādhi) đều được nói đến. Hoặc, giống như lạc phần đầu (pubbabhāgasukha) là nguyên nhân của định an chỉ (appanāsamādhi), lạc an chỉ (appanāsukha) cũng chính là nguyên nhân của định an chỉ. Do đó, lạc an chỉ đó cũng được Trưởng lão Ācariya Dhammapāla xem như là nguyên nhân của định an chỉ. Không nhận thấy ý nghĩa này, một số người không nắm bắt đúng đắn ý nghĩa của từ nekkhammapada (lạc xuất ly), đã làm cho cả Pāli và chú giải trở nên hỗn tạp và rối rắm.

ปฐมชฺฌานกถาวณฺณนา

Giải thích về Sơ thiền

๒๒๖. ยเทวํ ‘‘สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยตี’’ติ เอเตเนว อุปจารวเสนปิ อปฺปนาวเสนปิ จิตฺตสฺส สมาธานํ กถิตํ สิยา, เอวํ สนฺเต ‘‘โส วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติอาทิกา เทสนา กิมตฺถิยาติ โจทนาย ‘‘โส วิวิจฺเจว…เป… วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘สมาหิเต’’ติ ปททฺวยํ ‘‘ทสฺสนตฺถํ วุตฺต’’นฺติ อิเมหิ สมฺพนฺธิตฺวา สมาหิตตฺตา ตถา ทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. อุปริวิเสสทสฺสนตฺถนฺติ อุปจารสมาธิโต, ปฐมชฺฌานาทิสมาธิโต จ อุปริ ปตฺตพฺพสฺส ปฐมทุติยชฺฌานาทิวิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ. อุปจารสมาธิสมธิคเมเนว หิ ปฐมชฺฌานาทิวิเสโส สมธิคนฺตุํ สกฺกา, น ปน เตน วินา, ทุติยชฺฌานาทิสมธิคเมปิ ปาโมชฺชุปฺปาทาทิการณปรมฺปรา อิจฺฉิตพฺพา, ทุติยมคฺคาทิสมธิคเม ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิ วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ. อปฺปนาสมาธินาติ ปฐมชฺฌานาทิอปฺปนาสมาธินา. ตสฺส สมาธิโนติ โย อปฺปนาลกฺขโณ สมาธิ ‘‘สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยตี’’ติ สพฺพสาธารณวเสน วุตฺโต, ตสฺส สมาธิโน. ปเภททสฺสนตฺถนฺติ ทุติยชฺฌานาทิวิภาคสฺส เจว ปฐมาภิญฺญาทิวิภาคสฺส จ ปเภททสฺสนตฺถํ. กรชกายนฺติ จตุสนฺตติรูปสมุทายภูตํ จาตุมหาภูติกกายํ. โส หิ คพฺภาสเย กรียตีติ กตฺวา กรสงฺขาตโต ปุปฺผสมฺภวโต ชาตตฺตา กรโชติ วุจฺจติ. กโรติ หิ มาตุ โสณิตสงฺขาตปุปฺผสฺส, ปิตุ สุกฺกสงฺขาตสมฺภวสฺส จ นามํ, ตโต ชาโต ปน อณฺฑชชลาพุชวเสน คพฺภเสยฺยกกาโยว. กามํ โอปปาติกาทีนมฺปิ เหตุสมฺปนฺนานํ ยถาวุตฺตสมาธิสมธิคโม สมฺภวติ, ตถาปิ เยภุยฺยตฺตา, ปากฏตฺตา จ สฺเวว กาโย วุตฺโตติ. กโรติ ปุตฺเต นิพฺพตฺเตตีติ กโร, สุกฺกโสณิตํ, กเรน ชาโต กรโชติปิ วทนฺติ.

226. Nếu như vậy, chỉ với câu ‘sukhino cittaṃ samādhiyati’ này, sự an trú của tâm theo cách cận hành định và an chỉ định đã được nói đến. Khi đã như vậy, do câu chất vấn rằng: ‘Bài pháp bắt đầu bằng «so vivicceva kāmehi» có mục đích gì?’, (nên) đã nói rằng: ‘Cần phải hiểu rằng «so vivicceva…đã được nói đến»’. Ở đây, hai từ ‘samāhite’ cần được liên kết với các từ ‘dassanatthaṃ vuttaṃ’, và cần phải hiểu ý nghĩa là: ‘do đã được định tĩnh, nên được nói để chỉ rõ như vậy’. ‘Uparivisesadassanatthaṃ’ là để chỉ rõ sự đặc biệt của sơ thiền, nhị thiền v.v... là pháp cần phải đạt đến ở bậc trên của cận hành định và của định thuộc sơ thiền v.v... Vì thật vậy, chỉ do sự chứng đắc cận hành định mới có thể chứng đắc được sự đặc biệt của sơ thiền v.v..., chứ không thể (chứng đắc) nếu không có định ấy. Cũng vậy, trong việc chứng đắc nhị thiền v.v..., cần phải có chuỗi nhân duyên bắt đầu bằng sự phát sinh của hân hoan, cần phải hiểu điều này giống như trong việc chứng đắc đạo thứ hai v.v... cần phải có đạo tri kiến thanh tịnh. ‘Appanāsamādhinā’ là bởi an chỉ định của sơ thiền v.v... ‘Tassa samādhino’ là của định ấy, tức là định có trạng thái an chỉ đã được nói đến một cách tổng quát qua câu ‘sukhino cittaṃ samādhiyati’. ‘Pabhedadassanatthaṃ’ là để chỉ rõ sự phân loại của sự phân chia nhị thiền v.v... và sự phân loại của sự phân chia sơ thông v.v... ‘Karajakāyaṃ’ là thân có bốn đại hiển nhiên, là sự tập hợp của sắc thuộc bốn dòng tương tục. Vì thật vậy, thân ấy được tạo ra trong dạ con, do đó, vì được sinh ra từ cái được gọi là ‘kara’, tức là từ hoa và tinh, nên được gọi là ‘karaja’. Thật vậy, ‘kara’ là tên gọi của hoa (kinh nguyệt) được gọi là huyết của mẹ, và của tinh được gọi là tinh dịch của cha. Còn (sinh vật) được sinh ra từ đó, theo cách noãn sanh và thai sanh, chính là thân nằm trong bào thai. Quả thật, sự chứng đắc định đã nói có thể xảy ra đối với cả các vị hóa sanh v.v... là những vị có đầy đủ nhân duyên, tuy nhiên, vì tính phổ biến và tính rõ ràng, chỉ có thân ấy được nói đến. (Các vị thầy) cũng nói rằng: ‘Vì tạo ra, sinh ra con cái, nên gọi là «karo», tức là tinh và huyết; được sinh ra bởi «kara» nên là «karajo’.

นนุ จ นามกาโยปิ วิเวกเชน ปีติสุเขน ตถา ลทฺธูปกาโรว สิยา, อถ กสฺมา ยถาวุตฺโต รูปกาโยว อิธ คหิโตติ? สทฺทนฺตราภิสมฺพนฺเธน อธิคตตฺตา. ‘‘อภิสนฺเทตี’’ติอาทิสทฺทนฺตราภิสมฺพนฺธโต หิ รูปกาโย [Pg.136] เอว อิธ ภควตา วุตฺโตติ อธิคมียติ ตสฺเสว อภิสนฺทนาทิกิริยาโยคฺยตฺตาติ. อภิสนฺเทตีติ อภิสนฺทนํ กโรติ, โส อิมเมว กายํ วิเวกเชน ปีติสุเขนาติ หิ เภทวเสน, สมุทายาวยววเสน จ ปริกปฺปนามตฺตสิทฺธา เหตุกิริยา เอตฺถ ลพฺภติ, อภิสนฺทนํ ปเนตํ ฌานมเยน ปีติสุเขน กรชกายสฺส ตินฺตภาวาปาทนํ, สพฺพตฺถกเมว จ ลูขภาวสฺสาปนยนนฺติ อาห ‘‘เตเมติ สฺเนเหตี’’ติ, อวสฺสุตภาวํ, อลฺลภาวญฺจ กโรตีติ อตฺโถ. อตฺถโต ปน อภิสนฺทนํ นาม ยถาวุตฺตปีติสุขสมุฏฺฐาเนหิ ปณีตรูเปหิ กายสฺส ปริปฺผรณํ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวาห ‘‘สพฺพตฺถ ปวตฺตปีติ สุขํ กโรตี’’ติ. ตํสมุฏฺฐานรูปผรณวเสเนว หิ สพฺพตฺถ ปวตฺตปีติสุขตา. ปริสนฺเทตีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ภสฺตํ นาม จมฺมปสิพฺพกํ. ปริปฺผรตีติ สุทฺธกิริยาปทํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สมนฺตโต ผุสตี’’ติ, โส อิมเมว กายํ วิเวกเชน ปีติสุเขน สมนฺตโต ผุฏฺโฐ ภวตีติ อตฺโถ. ผุสนกิริยาเยเวตฺถ อุปปนฺนา, น พฺยาปนกิริยา ภิกฺขุสฺเสว สุทฺธกตฺตุภาวโต. สพฺพํ เอตสฺส อตฺถีติ สพฺพวา ยถา ‘‘คุณวา’’ติ, ตสฺส สพฺพวโต, ‘‘อวยวาวยวีสมฺพนฺเธ อวยวินิ สามิวจน’’นฺติ สทฺทลกฺขเณน ปเนตสฺส ‘‘กิญฺจี’’ติ อวยเวน สมฺพชฺฌนโต อวยวีวิสโยเยเวส สพฺพสทฺโทติ มนฺตฺวา ฉวิมํสาทิโกฏฺฐาสสงฺขาเตน อวยเวน อวยวีภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สพฺพโกฏฺฐาสวโต กายสฺสา’’ติ. ‘‘กิญฺจี’’ติ เอตสฺส ‘‘อุปา…เป… ฐาน’’นฺติ อตฺถวจนํ. อุปาทินฺนกสนฺตติปวตฺติฏฺฐาเนติ กมฺมชรูปสนฺตติยา ปวตฺติฏฺฐาเน อผุฏํ นาม น โหตีติ สมฺพนฺโธ. ฉวิมํสโลหิตานุคตนฺติ ฉวิมํสโลหิตาทิกมฺมชรูปมนุคตํ. ยตฺถ ยตฺถ กมฺมชรูปํ, ตตฺถ ตตฺถ จิตฺตชรูปสฺสาปิ พฺยาปนโต เตน ตสฺส กายสฺส ผุฏภาวํ สนฺธาย ‘‘อผุฏํ นาม น โหตี’’ติ วุตฺตํ.

Chẳng phải danh thân cũng được hỷ lạc do ly dục sanh hỗ trợ như vậy sao, vậy tại sao ở đây chỉ đề cập đến sắc thân đã nói? (Đáp:) Do được hiểu thông qua sự liên kết với một từ khác. Thật vậy, do sự liên kết với một từ khác bắt đầu bằng ‘abhisandeti’, nên được hiểu rằng ở đây Đức Thế Tôn chỉ nói đến sắc thân, vì chỉ có sắc thân mới thích hợp với hành động thấm nhuần v.v... ‘Abhisandeti’ là làm cho thấm nhuần. Thật vậy, trong câu ‘vị ấy… thân này… với hỷ lạc do ly dục sanh’, hành động sử dịch được thành tựu chỉ bằng sự tưởng tượng theo cách phân biệt và theo cách toàn thể và bộ phận, được tìm thấy ở đây. Còn sự thấm nhuần này là việc làm cho thân sinh từ hành động trở nên ẩm ướt bởi hỷ lạc do thiền sanh, và là việc loại bỏ trạng thái khô khan ở khắp nơi, do đó (Ngài Chú giải) đã nói ‘temeti sneheti’. Nghĩa là làm cho có trạng thái thấm ướt và trạng thái ẩm ướt. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, sự thấm nhuần cần được hiểu là sự lan tỏa khắp thân của các sắc vi tế được sanh khởi từ hỷ lạc đã nói. Chính vì thế, Ngài đã nói: ‘làm cho hỷ lạc lan khắp nơi’. Thật vậy, chính nhờ sự lan tỏa của sắc do hỷ lạc ấy sanh khởi mà có được trạng thái hỷ lạc lan khắp nơi. Trong các từ ‘parisandeti’ v.v... cũng theo phương pháp này. ‘Bhastaṃ’ là cái túi da. ‘Parippharati’ là một động từ thuần túy. Do đó, đã nói ‘samantato phusati’. Nghĩa là: vị ấy trở nên được tiếp xúc khắp nơi trong chính thân này bởi hỷ lạc do ly dục sanh. Ở đây, chỉ có hành động tiếp xúc là phù hợp, chứ không phải hành động lan tỏa, vì chính vị tỳ khưu là chủ thể thuần túy. ‘Sabbavā’ là vì ‘tất cả đều có nơi thân này’, giống như ‘guṇavā’. Của thân có tất cả ấy. Tuy nhiên, theo quy tắc ngữ pháp ‘trong mối quan hệ giữa bộ phận và toàn thể, sở hữu cách được dùng cho toàn thể’, vì từ này được liên kết với bộ phận là ‘kiñci’, nên hiểu rằng từ ‘sabba’ này chỉ có đối tượng là toàn thể, và khi muốn chỉ rõ trạng thái toàn thể bằng bộ phận được gọi là các phần như da, thịt v.v..., Ngài đã nói ‘sabbakoṭṭhāsavato kāyassa’. Của từ ‘kiñci’ này, (các từ) ‘upā…pe…ṭhāna’ là lời giải thích ý nghĩa. ‘Upādinnakasantatipavattiṭṭhāne’ có liên kết như sau: tại nơi diễn tiến của dòng sắc do nghiệp sanh, không có cái gọi là không được tiếp xúc. ‘Chavimaṃsalohitānugataṃ’ là (nơi) sắc do nghiệp sanh như da, thịt, máu v.v... đi theo. Bất cứ nơi nào có sắc do nghiệp sanh, nơi đó cũng có sự lan tỏa của sắc do tâm sanh, do đó, nhắm đến trạng thái được tiếp xúc của thân ấy bởi sắc do tâm sanh, nên đã nói ‘không có cái gọi là không được tiếp xúc’.

๒๒๗. เฉโกติ กุสโล, ตํ ปน โกสลฺลํ ‘‘กํสถาเล นฺหานิยจุณฺณานิ อากิริตฺวา’’ติอาทิสทฺทนฺตรสนฺนิธานโต, ปกรณโต จ นฺหานิยจุณฺณานํ กรเณ, ปโยชเน, ปิณฺฑเน จ สมตฺถตาวเสน เวทิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ ‘‘ปฏิพโล’’ติอาทินา. กํสสทฺโท ปน ‘‘มหติยา กํสปาติยา’’ติอาทีสุ [Pg.137] (ม. นิ. ๑.๖๑) สุวณฺเณ อาคโต, ‘‘กํโส อุปหโต ยถา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๓๔) กิตฺติมโลเห, ‘‘อุปกํโส นาม ราชา มหากํสสฺส อตฺรโช’’ติอาทีสุ [ชา. อฏฺฐ. ๔.๑๐.๑๖๔ (อตฺถโต สมานํ)] ปณฺณตฺติมตฺเต. อิธ ปน ยตฺถ กตฺถจิ โลเหติ อาห ‘‘เยน เกนจิ โลเหน กตภาชเน’’ติ. นนุ อุปมากรณมตฺตเมวิทํ, อถ กสฺมา กํสถาลกสฺส สวิเสสสฺส คหณํ กตนฺติ อนุโยคํ ปริหรติ ‘‘มตฺติกาภาชน’’นฺติอาทินา. ‘‘สนฺเทนฺตสฺสา’’ติ ปริมทฺเทตฺวา ปิณฺฑํ กโรนฺตสฺเสว ภิชฺชติ, น ปน สนฺทนกฺขมํ โหติ, อนาทรลกฺขเณ เจตํ สามิวจนํ. กิริยนฺตรสฺส ปวตฺตนกฺขเณเยว กิริยนฺตรสฺส ปวตฺตนญฺหิ อนาทรลกฺขณํ. ‘‘ปริปฺโผสกํ ปริปฺโผสก’’นฺติ อิทํ ภาวนปุํสกนฺติ ทสฺเสติ ‘‘สิญฺจิตฺวา สิญฺจิตฺวา’’ติ อิมินา. ผุสสทฺโท เจตฺถ ปริสิญฺจเน ยถา ตํ วาตวุฏฺฐิสมเย ‘‘เทโว จ โถกํ โถกํ ผุสายตี’’ติ, (ปาจิ. ๓๖๒) ตสฺมา ตโต ตโต นฺหานิยจุณฺณโต อุปริ อุทเกน พฺยาปนกรณวเสน ปริสิญฺจิตฺวา ปริสิญฺจิตฺวาติ อตฺโถ. อนุปสคฺโคปิ หิ สทฺโท สอุปสคฺโค วิย ปกรณาธิคตสฺส อตฺถสฺส ทีปโก, ‘‘สิญฺจิตฺวา สิญฺจิตฺวา’’ติ ปน วจนํ ‘‘ปริปฺโผสกํ ปริปฺโผสก’’นฺติ เอตสฺส ‘‘สนฺเทยฺยา’’ติ เอตฺถ วิเสสนภาววิญฺญาปนตฺถํ. เอวมีทิเสสุ. ‘‘สนฺเทยฺยา’’ติ เอตฺถ สนฺท-สทฺโท ปิณฺฑกรเณติ วุตฺตํ ‘‘ปิณฺฑํ กเรยฺยา’’ติ. อนุคตาติ อนุปวิสนวเสน คตา อุปคตา. ปริคฺคหิตาติ ปริโต คหิตา สมนฺตโต ผุฏฺฐา.

227. Chekoti là người khéo léo, còn sự khéo léo ấy nên được hiểu theo ý nghĩa là có khả năng trong việc làm, việc hòa trộn, và việc nhào nặn bột thơm dùng để tắm, do sự gần gũi của từ ngữ khác như là ‘sau khi rắc bột thơm dùng để tắm vào trong cái dĩa bằng đồng’ và do văn mạch, ngài ấy trình bày điều này bằng câu ‘paṭibalo’ và các câu tương tự. Còn từ kaṃsa được dùng với ý nghĩa là vàng ở trong các câu như ‘mahatiyā kaṃsapātiyā’ (kinh Trung Bộ, tập 1, trang 61), được dùng với ý nghĩa là kim loại nhân tạo ở trong các câu như ‘kaṃso upahato yathā’ (kinh Pháp Cú, câu 134), được dùng với ý nghĩa chỉ là sự chế định ở trong các câu như ‘vua tên là Upakaṃsa là con trai của vua Mahākaṃsa.’ Còn ở đây, ngài ấy nói ‘yena kenaci lohena katabhājane’ với ý nghĩa là kim loại bất cứ ở nơi nào. Chẳng phải điều này chỉ là sự thực hiện ví dụ hay sao? Vậy tại sao việc đề cập đến cái dĩa bằng đồng, là vật đặc biệt, lại được thực hiện? Ngài ấy giải đáp sự chất vấn bằng câu ‘mattikābhājana’ và các câu tương tự. ‘Sandentassā’ có nghĩa là nó bị vỡ trong khi đang nhào nặn và làm thành cục, chứ không có khả năng chịu đựng sự nhào nặn, và đây là sở thuộc cách với ý nghĩa là sự không quan tâm. Quả vậy, sự diễn ra của hành động khác ngay trong khoảnh khắc diễn ra của hành động khác chính là đặc điểm của sự không quan tâm. Ngài ấy trình bày rằng từ ‘paripphosakaṃ paripphosakaṃ’ này là danh từ trừu tượng ở thể trung tính bằng câu ‘siñcitvā siñcitvā.’ Và ở đây, từ phusa có ý nghĩa là rưới khắp xung quanh, giống như trong câu vào lúc có mưa có gió: ‘devo ca thokaṃ thokaṃ phusāyatī’ (Luật Tạng, Pācittiya, trang 362), do đó ý nghĩa là sau khi đã rưới khắp xung quanh, rưới khắp xung quanh bằng nước từ phía trên của bột thơm dùng để tắm chỗ này chỗ kia theo cách làm cho thấm đẫm. Quả vậy, từ ngữ dù không có tiếp đầu ngữ cũng giống như từ ngữ có tiếp đầu ngữ, là yếu tố làm sáng tỏ ý nghĩa đã được liễu tri theo văn mạch. Còn câu ‘siñcitvā siñcitvā’ được nói ra là để cho biết bản chất trạng từ của từ ‘paripphosakaṃ paripphosakaṃ’ này ở trong câu ‘sandeyyā.’ Nên được thấy như vậy ở trong những trường hợp tương tự. Ở đây trong câu ‘sandeyyā,’ từ sanda có ý nghĩa là làm thành cục, nên được nói là ‘piṇḍaṃ kareyyā.’ Anugatā là đã đi đến, đã đạt đến theo cách đi vào bên trong. Pariggahitā là đã được nắm giữ xung quanh, đã được thấm đẫm khắp nơi.

อนฺตโร จ พาหิโร จ ปเทโส, เตหิ สห ปวตฺตตีติ สนฺตรพาหิรา, นฺหานิยปิณฺฑิ, ‘‘สมนฺตรพาหิรา’’ติปิ ปาโฐ, ม-กาโร ปทสนฺธิวเสน อาคโม. ยถาวุตฺเตน ปริคฺคหิตตาการเณเนว สนฺตรพาหิโร นฺหานิยปิณฺฑิ ผุฏา อุทกสฺเนเหนาติ อาห ‘‘สพฺพตฺถกเมว อุทกสิเนเหน ผุฏา’’ติ. สพฺพตฺถ ปวตฺตนํ สพฺพตฺถกํ, ภาวนปุํสกญฺเจตํ, สพฺพปเทเส หุตฺวา เอว ผุฏาติ อตฺโถ. ‘‘สนฺตรพาหิรา ผุฏา’’ติ จ อิมินา นฺหานิยปิณฺฑิยา สพฺพโส อุทเกน เตมิตภาวมาห, ‘‘น จ ปคฺฆรณี’’ติ ปน อิมินา ตินฺตายปิ ตาย ฆนถทฺธภาวํ. เตนาห ‘‘น จ พินฺทุํ พินฺทุ’’นฺติอาทิ. อุทกสฺส ผุสิตํ ผุสิตํ, [Pg.138] น จ ปคฺฆรณี สูทนีติ อตฺโถ, ‘‘พินฺทุํ อุทกํ’’ ติปิ กตฺถจิ ปาโฐ, อุทกสงฺขาตํ พินฺทุนฺติ ตสฺสตฺโถ. พินฺทุสทฺโท หิ ‘‘พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทู’’ติอาทีสุ วิย ธาราวยเว. เอวํ ปน อปคฺฆรณโต หตฺเถนปิ ทฺวีหิปิ ตีหิปิ องฺคุเลหิ คเหตุํ, โอวฏฺฏิกาย วา กาตุํ สกฺกา. ยทิ หิ สา ปคฺฆรณี อสฺส, เอวํ สติ สฺเนหวิคมเนน สุกฺขตฺตา ถทฺธา หุตฺวา ตถา คเหตุํ, กาตุํ วา น สกฺกาติ วุตฺตํ โหติ. โอวฏฺฏิกายาติ ปริวฏฺฏุลวเสน, คุฬิกาวเสน สา ปิณฺฑิ กาตุํ สกฺกาติ อตฺโถ.

Khu vực bên trong và khu vực bên ngoài, cục bột thơm dùng để tắm diễn tiến cùng với các khu vực ấy nên là santarabāhirā. Cũng có bài đọc là ‘samantarabāhirā,’ mẫu tự ma là sự thêm vào do sự nối âm. Do chính nguyên nhân là đã được thấm đẫm như đã được nói, cục bột thơm dùng để tắm bên trong và bên ngoài đã được thấm đẫm bởi chất nhờn của nước, nên ngài ấy nói ‘sabbatthakameva udakasinehena phuṭā.’ Sự diễn tiến ở khắp nơi là sabbatthakaṃ, và đây là danh từ trừu tượng ở thể trung tính, ý nghĩa là sau khi đã có mặt ở tất cả khu vực thì mới được thấm đẫm. Và bằng câu ‘santarabāhirā phuṭā,’ ngài ấy nói lên trạng thái được làm cho ướt bởi nước một cách hoàn toàn của cục bột thơm dùng để tắm. Còn bằng câu ‘na ca paggharaṇī,’ ngài ấy nói lên trạng thái đặc và cứng của cục bột ấy dầu cho đã bị ướt. Do đó, ngài ấy nói ‘na ca binduṃ binduṃ’ và các câu tương tự. Ý nghĩa là mỗi khi được thấm, mỗi khi được thấm nước thì không có sự rỉ chảy, sự rỉ ra. Ở một vài nơi cũng có bài đọc là ‘binduṃ udakaṃ,’ ý nghĩa của câu ấy là giọt được gọi là nước. Quả vậy, từ bindu được dùng với ý nghĩa là thành phần của dòng chảy, giống như ở trong các câu ‘byālambambudharabindū’ và các câu tương tự. Còn như vậy, do không có sự rỉ chảy nên có thể nắm lấy bằng bàn tay, bằng hai ngón tay, hoặc bằng ba ngón tay, hay có thể làm thành viên tròn. Quả vậy, nếu cục bột ấy có sự rỉ chảy, khi là như vậy, do sự mất đi của chất nhờn, do trạng thái khô, sau khi đã trở nên cứng thì không thể nắm lấy hoặc không thể làm theo cách như vậy, điều này được nói đến. Ovaṭṭikāya có nghĩa là cục bột ấy có thể được làm theo cách tròn vành vạnh, theo cách viên tròn.

ทุติยชฺฌานกถาวณฺณนา

Luận giải về đề mục thiền thứ nhì

๒๒๙. ตาหิ ตาหิ อุทกสิราหิ อุพฺภิชฺชติ อุทฺธํ นิกฺขมตีติ อุพฺภิทํ, ตาทิสํ อุทกํ ยสฺสาติ อุพฺภิโททโก, ท-การสฺส ปน ต-กาเร กเต อุพฺภิโตทโก, อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุพฺภินฺนอุทโก’’ติ วุตฺตํ, นทีตีเร ขตกูปโก วิย อุพฺภิชฺชนกอุทโกติ อตฺโถ. อุพฺภิชฺชนกมฺปิ อุทกํ กตฺถจิ เหฏฺฐา อุพฺภิชฺชิตฺวา ธาราวเสน อุฏฺฐหิตฺวา พหิ คจฺฉติ, น ตํ โกจิ อนฺโตเยว ปติฏฺฐิตํ กาตุํ สกฺโกติ ธาราวเสน อุฏฺฐหนโต, อิธ ปน วาลิกาตเฏ วิย อุทกรหทสฺส อนฺโตเยว อุพฺภิชฺชิตฺวา ตตฺเถว ติฏฺฐติ, น ธาราวเสน อุฏฺฐหิตฺวา พหิ คจฺฉตีติ วิญฺญายติ อโขภกสฺส สนฺนิสินฺนสฺเสว อุทกสฺส อธิปฺเปตตฺตาติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘น เหฏฺฐา’’ติอาทิ. เหฏฺฐาติ อุทกรหทสฺส เหฏฺฐา มหาอุทกสิรา, โลหิตานุคตา โลหิตสิรา วิย อุทกานุคโต ปถวิปเทโส ‘‘อุทกสิรา’’ติ วุจฺจติ. อุคฺคจฺฉนกอุทโกติ ธาราวเสน อุฏฺฐหนกอุทโก. อนฺโตเยวาติ อุทกรหทสฺส อนฺโต สมตลปเทเส เอว. อุพฺภิชฺชนกอุทโกติ อุพฺภิชฺชิตฺวา ตตฺเถว ติฏฺฐนกอุทโก. อาคมนมคฺโคติ พาหิรโต อุทกรหทาภิมุขํ อาคมนมคฺโค. กาเลน กาลนฺติ รุฬฺหีปทํ ‘‘เอโก เอกายา’’ติอาทิ (ปารา. ๔๔๓, ๔๔๔, ๔๕๒) วิยาติ วุตฺตํ ‘‘กาเล กาเล’’ติ. อนฺวทฺธมาสนฺติ เอตฺถ อนุสทฺโท พฺยาปเน. วสฺสานสฺส อทฺธมาสํ อทฺธมาสนฺติ อตฺโถ. เอวํ อนุทสาหนฺติ เอตฺถาปิ. วุฏฺฐินฺติ วสฺสนํ. อนุปฺปวจฺเฉยฺยาติ น อุปวจฺเฉยฺย. วสฺสสทฺทโต จสฺส สิทฺธีติ ทสฺเสติ ‘‘น วสฺเสยฺยา’’ติ อิมินา.

229. Nó phun lên, nó trào ra phía trên từ các mạch nước này kia nên là ubbhidaṃ. Hồ nước nào có loại nước như thế ấy thì là ubbhidodako. Còn khi mẫu tự da được biến thành mẫu tự ta thì là ubbhitodako. Để trình bày ý nghĩa này, ‘ubbhinnaudako’ đã được nói đến. Ý nghĩa là có nước phun lên giống như cái giếng được đào ở bờ sông. Và nước phun lên ở một nơi nào đó, sau khi đã phun lên từ bên dưới, sau khi đã dâng lên theo cách của dòng chảy thì đi ra bên ngoài, không một ai có thể làm cho nước ấy được an trú ở ngay bên trong vì nó dâng lên theo cách của dòng chảy. Còn ở đây, giống như ở bờ cát, sau khi đã phun lên ở ngay bên trong hồ nước thì nó nằm yên ở ngay tại nơi ấy, nó không dâng lên theo cách của dòng chảy rồi đi ra bên ngoài, điều này được liễu tri vì nước không bị khuấy động và chỉ lắng yên là điều được chủ trương, ngài ấy nói ‘na heṭṭhā’ và các câu tương tự là nhắm đến ý nghĩa này. Heṭṭhā có nghĩa là nên được hiểu rằng: ‘Có mạch nước lớn ở bên dưới hồ nước.’ Giống như mạch máu đi theo máu, khu vực đất đai đi theo nước được gọi là ‘mạch nước.’ Uggacchanakaudako là có nước dâng lên theo cách của dòng chảy. Antoyeva là ở ngay khu vực có bề mặt bằng phẳng bên trong hồ nước. Ubbhijjanakaudako là có nước sau khi đã phun lên thì nằm yên ở ngay tại nơi ấy. Āgamanamaggo là con đường đi đến từ bên ngoài hướng về hồ nước. Từ kālena kālaṃ là từ ngữ thông dụng, giống như ‘eko ekāyā’ và các từ tương tự, do đó ‘kāle kāle’ đã được nói đến. Ở đây trong câu anvaddhamāsaṃ, tiếp đầu ngữ anu có ý nghĩa là sự bao trùm. Ý nghĩa là mỗi nửa tháng, mỗi nửa tháng của mùa mưa. Tương tự như vậy, cũng nên được hiểu ở đây trong câu anudasāhaṃ. Vuṭṭhiṃ là cơn mưa. Anuppavaccheyyāti là không nên rơi xuống. Và sự thành tựu của từ này là do từ vassa, ngài ấy trình bày điều này bằng câu ‘na vasseyyā.’

‘‘สีตา [Pg.139] วาริธารา’’ติ อิตฺถิลิงฺคปทสฺส ‘‘สีตํ ธาร’’นฺติ นปุํสกลิงฺเคน อตฺถวจนํ ธารสทฺทสฺส ทฺวิลิงฺคิกภาววิญฺญาปนตฺถํ. สีตนฺติ โขภนาภาเวน สีตลํ, ปุราณปณฺณติณกฏฺฐาทิสํกิณฺณาภาเวน วา เสตํ ปริสุทฺธํ. เสตํ สีตนฺติ หิ ปริยาโย. กสฺมา ปเนตฺถ อุพฺภิโททโกเยว รหโท คหิโต, น อิตเรติ อนุโยคมปเนติ ‘‘เหฏฺฐา อุคฺคจฺฉนอุทกญฺหี’’ติอาทินา. อุคฺคนฺตฺวา อุคฺคนฺตฺวา ภิชฺชนฺตนฺติ อุฏฺฐหิตฺวา อุฏฺฐหิตฺวา ธารากิรณวเสน อุพฺภิชฺชนฺตํ, วินสฺสนฺตํ วา. โขเภตีติ อาโลเฬติ. วุฏฺฐีติ วสฺสนํ. ธารานิปาตปุพฺพุฬเกหีติ อุทกธารานิปาเตหิ จ ตโตเยว อุฏฺฐิตอุทกปุพฺพุฬกสงฺขาเตหิ เผณปฏเลหิ จ. เอวํ ยถากฺกมํ ติณฺณมฺปิ รหทานมคเหตพฺพตํ วตฺวา อุพฺภิโททกสฺเสว คเหตพฺพตํ วทติ ‘‘สนฺนิสินฺนเมวา’’ติอาทินา. ตตฺถ สนฺนิสินฺนเมวาติ สมฺมา, สมํ วา นิสินฺนเมว, อปริกฺโขภตาย นิจฺจลเมว, สุปฺปสนฺนเมวาติ อธิปฺปาโย. อิทฺธินิมฺมิตมิวาติ อิทฺธิมตา อิทฺธิยา ตถา นิมฺมิตํ อิว. ตตฺถาติ ตสฺมึ อุปโมปเมยฺยวจเน. เสสนฺติ ‘‘อภิสนฺเทตี’’ติอาทิกํ.

Việc giải thích ý nghĩa (atthavacanaṃ) bằng trung tính (napuṃsakaliṅgena) là “sītaṃ dhāraṃ” đối với từ nữ tính (itthiliṅgapadassa) “Sītā vāridhārā” là để cho biết (viññāpanatthaṃ) rằng từ “dhāra” (dhārasaddassa) có hai giới tính (dviliṅgikabhāva). “Sītaṃ” có nghĩa là mát mẻ (sītalaṃ) do không bị khuấy động (khobhanābhāvena), hoặc trong sạch, thanh tịnh (setaṃ parisuddhaṃ) do không bị lẫn lộn với lá cây cũ, cỏ cũ, củi cũ v.v... (purāṇapaṇṇatiṇakaṭṭhādisaṃkiṇṇābhāvena). Thật vậy (hi), “setaṃ” và “sītaṃ” là đồng nghĩa (pariyāyo). Vị ấy (chú giải sư) bác bỏ (apaneti) câu chất vấn (anuyogaṃ) rằng: “Tại sao (kasmā) ở đây (ettha) chỉ có hồ nước trào lên (ubbidodakoyeva rahado) được đề cập (gahito), chứ không phải (na) các hồ khác (itare)?” bằng câu bắt đầu bằng “heṭṭhā uggacchanaudakañhīti”. “Uggantvā uggantvā bhijjantaṃ” có nghĩa là trào lên, trào lên (uṭṭhahitvā uṭṭhahitvā) rồi vỡ ra (ubbhijjantaṃ) theo cách các dòng nước bắn tung tóe (dhārākiraṇavasena), hoặc chảy ra (vinassantaṃ). “Khobheti” có nghĩa là làm xáo động (āloḷeti). “Vuṭṭhi” có nghĩa là mưa (vassanaṃ). “Dhārānipātapubbuḷakehi” có nghĩa là bởi những dòng nước rơi xuống (udakadhārānipātehi ca) và bởi những lớp bọt (pheṇapaṭalehi ca) được gọi là những bong bóng nước nổi lên (uṭṭhitaudakapubbuḷakasaṅkhātehi) chính từ đó (tatoyeva). Như vậy (evaṃ), sau khi nói về (vatvā) việc không nên lấy (agahetabbataṃ) cả ba (tiṇṇampi) loại hồ (rahadānaṃ) theo thứ tự (yathākkamaṃ), vị ấy nói về (vadati) việc chỉ nên lấy (gahetabbataṃ) hồ nước trào lên (ubbidodakasseva) bằng câu bắt đầu bằng “sannisinnamevāti”. Trong đó (tattha), “sannisinnameva” có nghĩa là lắng xuống hoàn toàn (sammā nisinnameva), hoặc lắng xuống đều đặn (samaṃ vā nisinnameva); ý nghĩa (adhippāyo) là hoàn toàn yên tĩnh (niccalameva) do không bị khuấy động (aparikkhobhatāya), và rất trong trẻo (suppasannameva). “Iddhinimmitamiva” có nghĩa là giống như (iva) được tạo ra (nimmitaṃ) như vậy (tathā) bằng thần thông (iddhiyā) bởi một người có thần thông (iddhimatā). “Tattha” có nghĩa là trong lời nói về ví dụ và đối tượng được ví dụ đó (tasmiṃ upamopameyyavacane). “Sesaṃ” có nghĩa là phần còn lại bắt đầu bằng “abhisandeti”.

ตติยชฺฌานกถาวณฺณนา

Luận giải về Thiền thứ ba.

๒๓๑. ‘‘อุปฺปลินี’’ติอาทิ คจฺฉสฺสปิ วนสฺสปิ อธิวจนํ. อิธ ปน ‘‘ยาว อคฺคา, ยาว จ มูลา’’ติ วจนโยเคน ‘‘อปฺเปกจฺจานี’’ติอาทินา อุปฺปลคจฺฉาทีนเมว คเหตพฺพตาย วนเมวาธิปฺเปตํ, ตสฺมา ‘‘อุปฺปลานีติ อุปฺปลคจฺฉานิ. เอตฺถาติ อุปฺปลวเน’’ติอาทินา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อวยเวน หิ สมุทายสฺส นิพฺพจนํ กตํ. เอกญฺหิ อุปฺปลคจฺฉาทิ อุปฺปลาทิเยว, จตุปญฺจมตฺตมฺปิ ปน อุปฺปลาทิวนนฺติ โวหรียติ, สารตฺถทีปนิยํ ปน ชลาสโยปิ อุปฺปลินิอาทิภาเวน วุตฺโต. เอตฺถ จาติ เอตสฺมึ ปทตฺตเย, เอเตสุ วา ตีสุ อุปฺปลปทุมปุณฺฑรีกสงฺขาเตสุ อตฺเถสุ. ‘‘เสตรตฺตนีเลสู’’ติ อุปฺปลเมว วุตฺตํ, เสตุปฺปลรตฺตุปฺปลนีลุปฺปเลสูติ อตฺโถ. ยํ กิญฺจิ อุปฺปลํ อุปฺปลเมว อุปฺปลสทฺทสฺส สามญฺญนามวเสน เตสุ สพฺเพสุปิ ปวตฺตนโต. สตปตฺตนฺติ เอตฺถ สตสทฺโท พหุปริยาโย ‘‘สตคฺฆี สตรํสิ สูริโย’’ติอาทีสุ วิย อเนกสงฺขฺยาภาวโต. เอวญฺจ กตฺวา อเนกปตฺตสฺสาปิ ปทุมภาเว สงฺคโห สิทฺโธ โหติ. ปตฺตนฺติ จ ปุปฺผทลมธิปฺเปตํ. วณฺณนิยเมน เสตํ ปทุมํ, รตฺตํ [Pg.140] ปุณฺฑรีกนฺติ สาสนโวหาโร, โลเก ปน ‘‘รตฺตํ ปทุมํ, เสตํ ปุณฺฑรีก’’นฺติ วทนฺติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘ปุณฺฑรีกํ สิตํ รตฺตํ, โกกนทํ โกกาสโก’’ติ. รตฺตวณฺณตาย หิ โกกนามกานํ สุนขานํ นาทยโต สทฺทาปยโต, เตหิ จ อสิตพฺพโต ‘‘โกกนทํ, โกกาสโก’’ติ จ ปทุมํ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘ปทฺมํ ยถา โกกนทํ สุคนฺธ’’นฺติ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ อุทกํ ปาติ, อุทเก วา ปฺลวตีติ อุปฺปลํ. ปงฺเก ทวติ คจฺฉติ, ปกาเรน วา ทวติ วิรุหตีติ ปทุมํ. ปณฺฑรํ วณฺณมสฺส, มหนฺตตาย วา มุฑิตพฺพํขณฺเฑตพฺพนฺติ ปุณฺฑรีกํ ม-การสฺส ป-การาทิวเสน. มุฑิสทฺทญฺหิ มุฑริสทฺทํ วา ขณฺฑนตฺถมิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู, สทฺทสตฺถโต เจตฺถ ปทสิทฺธิ. ยาว อคฺคา, ยาว จ มูลา อุทเกน อภิสนฺทนาทิภาวทสฺสนตฺถํ ปาฬิยํ ‘‘อุทกานุคฺคตานี’’ติ วจนํ, ตสฺมา อุทกโต น อุคฺคตานิจฺเจว อตฺโถ, น ตุ อุทเก อนุรูปคตานีติ อาห ‘‘อุทกา…เป… คตานี’’ติ. อิธ ปน อุปฺปลาทีนิ วิย กรชกาโย, อุทกํ วิย ตติยชฺฌานสุขํ ทฏฺฐพฺพํ.

231. “Uppalinī” v.v... là tên gọi (adhivacanaṃ) cho một bụi (gacchassa) và một rừng (vanassa). Tuy nhiên, ở đây (idha pana), do sự liên kết với câu “yāva aggā, yāva ca mūlā” và do việc chỉ nên lấy các bụi sen v.v... (uppalagacchādīnameva gahetabbatāya) qua câu “appekaccānī” v.v..., nên chỉ có rừng (vanameva) được chủ ý (adhippetaṃ). Do đó (tasmā), ý nghĩa cần được hiểu (attho veditabbo) qua câu “uppalāni có nghĩa là các bụi sen (uppalagacchāni). Etthāti có nghĩa là trong rừng sen (uppalavane)” v.v... Thật vậy (hi), toàn thể (samudāyassa) được diễn tả (nibbacanaṃ kataṃ) bằng một bộ phận (avayavena). Một bụi sen (ekaṃ uppalagacchādi) được gọi là uppalādi, nhưng ngay cả bốn hay năm bụi (catupañcamattampi pana) cũng được gọi là một rừng sen (uppalādivananti voharīyati). Tuy nhiên, trong Sāratthadīpanī, hồ chứa nước (jalāsayopi) cũng được gọi là uppalinī (uppaliniādibhāvena vutto). “Ettha cāti” có nghĩa là trong ba từ này (etasmiṃ padattaye), hoặc trong ba ý nghĩa này (etesu vā tīsu atthesu) được gọi là uppala, paduma, và puṇḍarīka. Trong câu “Setarattanīlesu”, chỉ có uppala được nói đến (uppalameva vuttaṃ), ý nghĩa là trong các loại sen trắng, sen đỏ, và sen xanh (setuppalarattuppalanīluppalesūti attho). Bất kỳ loại sen nào (yaṃ kiñci uppalaṃ) cũng chỉ là uppala (uppalameva), vì từ uppala (uppalasaddassa) là một danh từ chung (sāmaññanāmavasena) được áp dụng cho tất cả chúng (tesu sabbesupi pavattanato). Trong từ “satapattaṃ”, từ “sata” là đồng nghĩa với “nhiều” (bahupariyāyo), giống như trong các câu “satagghī sataraṃsi sūriyo” v.v..., vì nó có nghĩa là một số lượng không xác định (anekasaṅkhyābhāvato). Và khi làm như vậy (evañca katvā), việc bao gồm (saṅgaho) cả loại sen có nhiều cánh (anekapattassāpi) vào loại paduma (padumabhāve) được thành tựu (siddho hoti). Và “pattaṃ” được chủ ý là cánh hoa (pupphadalamadhippetaṃ). Theo quy tắc về màu sắc (vaṇṇaniyamena), loại màu trắng là paduma, loại màu đỏ là puṇḍarīka, đó là cách dùng trong giáo pháp (sāsanavohāro). Nhưng trong đời (loke pana), người ta nói (vadanti) “loại màu đỏ là paduma, loại màu trắng là puṇḍarīka”. Thật vậy, có câu nói (vuttañhi): “puṇḍarīkaṃ sitaṃ rattaṃ, kokanadaṃ kokāsako” (loại trắng là puṇḍarīka, loại đỏ là kokanada, kokāsaka). Thật vậy (hi), do có màu đỏ (rattavaṇṇatāya), do làm cho những con chó (sunakhānaṃ) tên là koka sủa (nādayato), và do bị chúng ăn (tehi ca asitabbato), nên hoa sen paduma được gọi là “kokanadaṃ” và “kokāsako”. Như có câu nói (yathāha): “padmaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ” (giống như hoa sen paduma thơm ngát, tức là kokanada). Đây là từ nguyên (vacanattho) ở đây: nó bảo vệ (pāti) nước (udakaṃ), hoặc nó nổi (plavati) trên nước (udake), vì vậy nó là uppala. Nó đi (davati) trong bùn (paṅke), hoặc nó mọc lên (viruhati) một cách đặc biệt (pakārena), vì vậy nó là paduma. Nó có (assa) màu (vaṇṇaṃ) trắng (paṇḍaraṃ), hoặc do kích thước lớn (mahantatāya) nên cần được cắt (muḍitabbaṃ/khaṇḍetabbaṃ), vì vậy nó là puṇḍarīkaṃ, với âm ‘ma’ (ma-kārassa) trở thành âm ‘pa’ (pa-kārādivasena). Thật vậy (hi), các nhà ngôn ngữ học (saddavidū) chấp nhận (icchanti) rằng từ muḍi hoặc muḍari có nghĩa là cắt (khaṇḍanatthaṃ), và ở đây (ettha) sự hình thành từ (padasiddhi) là theo ngữ pháp (saddasatthato). Câu “udakānuggatāni” trong Pāḷi là để chỉ (dassanatthaṃ) trạng thái được thấm nhuần (abhisandanādibhāva) bởi nước (udakena) “cho đến ngọn và cho đến rễ” (yāva aggā, yāva ca mūlā). Do đó (tasmā), ý nghĩa là “chúng chưa trồi lên (na uggatāni) khỏi mặt nước (udakato)”, chứ không phải (na tu) là “chúng không phát triển phù hợp (anurūpagatāni) trong nước”. Vị ấy nói (āha) “udakā…pe… gatānīti”. Tuy nhiên, ở đây (idha pana), thân do nghiệp tạo (karajakāyo) cần được xem như các loài sen v.v... (uppalādīni viya), và lạc của thiền thứ ba (tatiyajjhānasukhaṃ) cần được xem như nước (udakaṃ viya).

จตุตฺถชฺฌานกถาวณฺณนา

Luận giải về Thiền thứ tư.

๒๓๓. ยสฺมา ปน จตุตฺถชฺฌานจิตฺตเมว ‘‘เจตสา’’ติ วุตฺตํ, ตญฺจ ราคาทิอุปกฺกิเลสมลาปคมโต นิรุปกฺกิเลสํ นิมฺมลํ, ตสฺมา อุปกฺกิเลสวิคมนเมว ปริสุทฺธภาโวติ อาห ‘‘นิรุปกฺกิเลสฏฺเฐน ปริสุทฺธ’’นฺติ. ยสฺมา จ ปริสุทฺธสฺเสว ปจฺจยวิเสเสน ปวตฺติวิเสโส ปริโยทาตตา สุทฺธนฺตสุวณฺณสฺส นิฆํสเนน ปภสฺสรตา วิย, ตสฺมา ปภสฺสรตาเยว ปริโยทาตตาติ อาห ‘‘ปภสฺสรฏฺเฐน ปริโยทาต’’นฺติ. วิชฺชุ วิย ปภาย อิโต จิโต จ นิจฺฉรณํ ปภสฺสรํ ยถา ‘‘อาภสฺสรา’’ติ. โอทาเตน วตฺเถนาติ เอตฺถ ‘‘โอทาเตนา’’ติ คุณวจนํ สนฺธาย ‘‘โอทาเตน…เป… อิท’’นฺติ วุตฺตํ. อุตุผรณตฺถนฺติ อุณฺหสฺส อุตุโน ผรณทสฺสนตฺถํ. กสฺมาติ อาห ‘‘กิลิฏฺฐวตฺเถนา’’ติอาทิ. อุตุผรณํ น โหตีติ โอทาตวตฺเถน วิย สวิเสสํ อุตุผรณํ น โหติ, อปฺปกมตฺตเมว โหตีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ตงฺขณ…เป… พลวํ โหตี’’ติ. ‘‘ตงฺขณโธตปริสุทฺเธนา’’ติ จ เอเตน โอทาตสทฺโท เอตฺถ ปริสุทฺธวจโน เอว ‘‘คิหี โอทาตวตฺถวสโน’’ติอาทีสุ วิย[Pg.141], น เสตวจโน เยน เกนจิ ตงฺขณโธตปริสุทฺเธเนว อุตุผรณสมฺภวโตติ ทสฺเสติ.

233. Và bởi vì (yasmā pana) chính tâm thiền thứ tư (catutthajjhānacittameva) được gọi là “cetasā”, và tâm ấy (tañca) không có phiền não (nirupakkilesaṃ), không tỳ vết (nimmalaṃ) do đã loại trừ cấu uế của các phiền não như tham ái v.v... (rāgādiupakkilesamalāpagamato), do đó (tasmā) chính sự loại trừ phiền não (upakkilesavigamanameva) là trạng thái trong sạch (parisuddhabhāvo). Vì vậy, vị ấy nói (āha) “trong sạch (parisuddhaṃ) theo nghĩa không có phiền não (nirupakkilesaṭṭhena)”. Và bởi vì (yasmā ca) sự trong trắng (pariyodātatā) là một sự vận hành đặc biệt (pavattiviseso) do một nhân duyên đặc biệt (paccayavisesena) của chính cái đã trong sạch (parisuddhasseva), giống như sự rực rỡ (pabhassaratā) của vàng ròng (suddhantasuvaṇṇassa) do được đánh bóng (nighaṃsanena), do đó (tasmā) chính sự rực rỡ (pabhassaratāyeva) là sự trong trắng (pariyodātatā). Vì vậy, vị ấy nói (āha) “trong trắng (pariyodātaṃ) theo nghĩa rực rỡ (pabhassaraṭṭhena)”. Sự phát ra (niccharaṇaṃ) ánh sáng (pabhāya) đây đó (ito cito ca) như tia chớp (vijju viya) là rực rỡ (pabhassaraṃ), như trong từ “ābhassarā”. Trong câu “odātena vatthena”, câu “odātena…pe… idaṃ” được nói (vuttaṃ) là nhắm đến (sandhāya) tính từ (guṇavacanaṃ) “odātena”. “Utupharaṇatthaṃ” có nghĩa là để chỉ sự lan tỏa (pharaṇadassanatthaṃ) của nhiệt độ (utuno) nóng (uṇhassa). Tại sao? Vị ấy nói (āha) bằng câu bắt đầu bằng “kiliṭṭhavatthenā”. “Utupharaṇaṃ na hoti” có nghĩa là sự lan tỏa của nhiệt độ không xảy ra một cách đặc biệt (savisesaṃ na hoti) như với tấm vải sạch (odātavatthena viya); ý nghĩa (adhippāyo) là nó chỉ xảy ra ở một mức độ nhỏ (appakamattameva hoti). Do đó, vị ấy nói (tenāha) “taṅkhaṇa…pe… balavaṃ hoti”. Và bằng câu “taṅkhaṇadhotaparisuddhenā” này, vị ấy chỉ ra rằng (dasseti) từ “odāta” ở đây chỉ có nghĩa là trong sạch (parisuddhavacano eva), giống như trong các câu “gihī odātavatthavasano” v.v..., chứ không có nghĩa là màu trắng (na setavacano), bởi vì sự lan tỏa của nhiệt độ chỉ có thể xảy ra (utupharaṇasambhavato) với bất kỳ tấm vải nào (yena kenaci) miễn là nó trong sạch do được giặt ngay lúc đó (taṅkhaṇadhotaparisuddheneva).

นนุ จ ปาฬิยํ ‘‘นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส โอทาเตน วตฺเถน อผุฏํ อสฺสา’’ติ กายสฺส โอทาตวตฺถผรณํ วุตฺตํ, น ปน วตฺถสฺส อุตุผรณํ, อถ กสฺมา อุตุผรณํ อิธ วุตฺตนฺติ อนุโยเคนาห ‘‘อิมิสฺสาย หี’’ติอาทิ. ยสฺมา วตฺถํ วิย กรชกาโย, อุตุผรณํ วิย จตุตฺถชฺฌานสุขํ, ตสฺมา เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ วุตฺตํ โหติ, เอเตน จ โอทาเตน วตฺเถน สพฺพาวโต กายสฺส ผรณาสมฺภวโต, อุปเมยฺเยน จ อยุตฺตตฺตา กายคฺคหเณน ตนฺนิสฺสิตวตฺถํ คเหตพฺพํ, วตฺถคฺคหเณน จ ตปฺปจฺจยํ อุตุผรณนฺติ ทสฺเสติ. เนยฺยตฺถโต หิ อยํ อุปมา วุตฺตา. วิจิตฺรเทสนา หิ พุทฺธา ภควนฺโตติ. โยคิโน หิ กรชกาโย วตฺถํ วิย ทฏฺฐพฺโพ อุตุผรณสทิเสน จตุตฺถชฺฌานสุเขน ผริตพฺพตฺตา, อุตุผรณํ วิย จตุตฺถชฺฌานสุขํ วตฺถสฺส วิย เตน กรชกายสฺส ผรณโต, ปุริสสฺส สรีรํ วิย จตุตฺถชฺฌานํ อุตุผรณฏฺฐานิยสฺส สุขสฺส นิสฺสยภาวโต. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. อิทญฺหิ ยถาวุตฺตวจนสฺส คุณทสฺสนํ. เอตฺถ จ ปาฬิยํ ‘‘ปริสุทฺเธน เจตสา’’ติ เจโตคหเณน จตุตฺถชฺฌานสุขํ ภควตา วุตฺตนฺติ ญาเปตุํ ‘‘จตุตฺถชฺฌานสุขํ, จตุตฺถชฺฌานสุเขนา’’ติ จ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นนุ จ จตุตฺถชฺฌานสุขํ นาม สาตลกฺขณํ นตฺถีติ? สจฺจํ, สนฺตสภาวตฺตา ปเนตฺถ อุเปกฺขาเยว ‘‘สุข’’นฺติ อธิปฺเปตา. เตน วุตฺตํ สมฺโมหวิโนทนิยํ ‘‘อุเปกฺขา ปน สนฺตตฺตา, สุขมิจฺเจว ภาสิตา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๓๒; วิสุทฺธิ. ๒.๖๔๔; มหานิ. อฏฺฐ. ๒๗; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑๐๕).

Lại nữa, há không phải trong Pāḷi, câu: ‘Không có một chút nào trên toàn thân của vị ấy mà không được thấm nhuần bởi tấm y trắng’ đã nói đến sự thấm nhuần thân thể bằng tấm y trắng, chứ không phải sự thấm nhuần tấm y bằng hơi ấm (utupharaṇaṃ) hay sao? Vậy tại sao ở đây lại nói đến sự thấm nhuần bằng hơi ấm? Do câu chất vấn ấy, ngài Chú giải đã nói: ‘imissāya hi’ v.v... Bởi vì thân sinh dưỡng (karajakāyo) giống như tấm y, lạc của đệ tứ thiền giống như sự thấm nhuần bằng hơi ấm, do đó, ý nghĩa nên được hiểu như vậy, điều này đã được nói đến. Và qua đó, ngài (Chú giải) chỉ ra rằng: do sự thấm nhuần toàn thân bằng tấm y trắng là điều không thể có, và cũng do không tương hợp với pháp được ví dụ (upameyya), nên khi dùng từ ‘thân’ (kāyaggahaṇena) phải hiểu là tấm y bao bọc thân ấy; và khi dùng từ ‘y’ (vatthaggahaṇena) phải hiểu là sự thấm nhuần bằng hơi ấm do y ấy làm duyên. Quả thật, ví dụ này được nói với ý nghĩa cần được giải thích (neyyattha). Vì rằng, chư Phật, chư Thế Tôn có pháp thuyết đa dạng. Quả thật, thân sinh dưỡng của hành giả nên được xem như tấm y, vì nó được thấm nhuần bởi lạc của đệ tứ thiền, vốn tương tự như sự thấm nhuần bằng hơi ấm. Lạc của đệ tứ thiền nên được xem như sự thấm nhuần bằng hơi ấm, vì nhờ nó mà thân sinh dưỡng được thấm nhuần, giống như tấm y (được thấm nhuần). Đệ tứ thiền nên được xem như thân thể của người nam, vì nó là nơi nương tựa cho lạc, vốn ở vị trí của sự thấm nhuần bằng hơi ấm. Do đó, ngài đã nói: ‘tasmā’ v.v... Điều này quả thật là sự trình bày ưu điểm của lời đã nói. Và ở đây, trong Pāḷi, câu ‘với tâm thanh tịnh’ (parisuddhena cetasā), để cho biết rằng lạc của đệ tứ thiền đã được Đức Thế Tôn nói đến qua việc dùng từ ‘tâm’ (cetogahaṇena), nên cần phải hiểu rằng các từ ‘lạc của đệ tứ thiền’ (catutthajjhānasukhaṃ) và ‘bởi lạc của đệ tứ thiền’ (catutthajjhānasukhenā) đã được nói đến. Lại nữa, há không phải cái gọi là lạc của đệ tứ thiền không có đặc tính là sự vui thích (sātalakkhaṇaṃ) hay sao? Đúng vậy, nhưng ở đây, do có bản chất tịch tịnh, chính xả (upekkhā) được xem là ‘lạc’. Do đó, trong sách Sammohavinodanī đã nói: ‘Nhưng xả, do tính chất tịch tịnh, được gọi là lạc’.

เอตฺตาวตาติ ปฐมชฺฌานาธิคมปริทีปนโต ปฏฺฐาย ยาว จตุตฺถชฺฌานาธิคมปริทีปนา, ตาวตา วจนกฺกเมน. ลภนํ ลาโภ, โส เอตสฺสาติ ลาภี, รูปชฺฌานานํ ลาภี รูปชฺฌานลาภี ยถา ‘‘ลาภี จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’’นฺติ, (สํ. นิ. ๒.๗๐; อุทา. ๓๘) ลภนสีโล วา ลาภี. กึ ลภนสีโล? รูปชฺฌานานีติปิ ยุชฺชติ. เอวมิตรสฺมิมฺปิ. น อรูปชฺฌานลาภีติ น เวทิตพฺโพติ โยเชตพฺพํ. กสฺมาติ วุตฺตํ ‘‘น หี’’ติอาทิ, อฏฺฐนฺนมฺปิ สมาปตฺตีนํ อุปริ อภิญฺญาธิคเม อวินาภาวโตติ [Pg.142] วุตฺตํ โหติ. จุทฺทสหากาเรหีติ ‘‘กสิณานุโลมโต, กสิณปฏิโลมโต กสิณานุโลมปฏิโลมโต, ฌานานุโลมโต, ฌานปฏิโลมโต, ฌานานุโลมปฏิโลมโต, ฌานุกฺกนฺติกโต, กสิณุกฺกนฺติกโต, ฌานกสิณุกฺกนฺติกโต, องฺคสงฺกนฺติโต, อารมฺมณสงฺกนฺติโต, องฺคารมฺมณสงฺกนฺติโต องฺคววตฺถานโต, อารมฺมณววตฺถานโต’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๓๖๕) วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺเตหิ อิเมหิ จุทฺทสหากาเรหิ. สติปิ ฌาเนสุ อาวชฺชนาทิปญฺจวิธวสีภาเว อยเมว จุทฺทสวิโธ วสีภาโว อภิญฺญา นิพฺพตฺตเน เอกนฺเตน อิจฺฉิตพฺโพติ ทสฺเสนฺเตน ‘‘จุทฺทสหากาเรหิ จิณฺณวสีภาว’’นฺติ วุตฺตํ, อิมินา จ อรูปสมาปตฺตีสุ จิณฺณวสีภาวํ วินา รูปสมาปตฺตีสุ เอว จิณฺณวสีภาเวน สมาปตฺติ น อิชฺฌตีติ ตาสํ อภิญฺญาธิคเม อวินาภาวํ ทสฺเสตีติ เวทิตพฺพํ.

‘Cho đến chừng ấy’ (Ettāvatā) nghĩa là: bắt đầu từ sự trình bày về việc chứng đắc sơ thiền cho đến sự trình bày về việc chứng đắc đệ tứ thiền, theo trình tự của lời văn ấy. Sự chứng đắc là ‘lābho’; người có được sự chứng đắc ấy là ‘lābhī’. Người chứng đắc các thiền sắc giới (rūpajjhānalābhī) là người có được sự chứng đắc các thiền sắc giới, giống như trong câu: ‘là người có được y, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng’ (lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ). Hoặc ‘lābhī’ là người có thói quen chứng đắc. Có thói quen chứng đắc điều gì? Cũng hợp lý khi nói: các thiền sắc giới. Tương tự như vậy trong trường hợp khác. Nên liên kết rằng: không nên hiểu là ‘không phải là người chứng đắc các thiền vô sắc’. Tại sao? Điều đó được nói qua câu ‘na hi’ v.v... Điều này có nghĩa là: vì tính không thể tách rời của cả tám bậc thiền chứng trong việc chứng đắc các thắng trí ở bậc cao hơn. ‘Bằng mười bốn phương cách’ (Cuddasahākārehi) là bằng mười bốn phương cách này đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo: ‘theo thứ tự thuận của kasiṇa, theo thứ tự nghịch của kasiṇa, theo thứ tự thuận nghịch của kasiṇa, theo thứ tự thuận của thiền, theo thứ tự nghịch của thiền, theo thứ tự thuận nghịch của thiền, bằng cách vượt bậc thiền, bằng cách vượt bậc kasiṇa, bằng cách vượt bậc cả thiền và kasiṇa, bằng cách chuyển đổi thiền chi, bằng cách chuyển đổi đối tượng, bằng cách chuyển đổi cả thiền chi và đối tượng, bằng cách xác định thiền chi, bằng cách xác định đối tượng’. Mặc dù có năm loại thuần thục trong các thiền, bắt đầu bằng hướng tâm (āvajjanā), nhưng ngài Chú giải, khi chỉ ra rằng chính mười bốn loại thuần thục này là điều kiện tuyệt đối cần thiết để phát sinh các thắng trí, đã nói: ‘sự thuần thục đã được thực hành bằng mười bốn phương cách’ (cuddasahākārehi ciṇṇavasībhāvaṃ). Và qua đây, nên hiểu rằng ngài chỉ ra tính không thể tách rời của chúng trong việc chứng đắc thắng trí, bởi vì nếu không có sự thuần thục đã được thực hành trong các thiền chứng vô sắc, thì sự nhập định chỉ bằng sự thuần thục đã được thực hành trong các thiền chứng sắc giới sẽ không thành tựu.

นนุ ยถาปาฐเมว วินิจฺฉโย วตฺตพฺโพติ โจทนํ โสเธติ ‘‘ปาฬิยํ ปนา’’ติอาทินา, สาวเสสปาฐภาวโต นีหริตฺวา เอส วินิจฺฉโย วตฺตพฺโพติ วุตฺตํ โหติ. ยชฺเชวํ อรูปชฺฌานานิปิ ปาฬิยํ คเหตพฺพานิ, อถ กสฺมา ตานิ อคฺคเหตฺวา สาวเสสปาโฐ ภควตา กโตติ? สพฺพาภิญฺญานํ วิเสสโต รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานปาทกตฺตา. สติปิ หิ ตาสํ ตถา อวินาภาเว วิเสสโต ปเนตา รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานปาทกา, ตสฺมา ตาสํ ตปฺปาทกภาววิญฺญาปนตฺถํ ตตฺเถว ฐตฺวา เทสนา กตา, น ปน อรูปาวจรชฺฌานานํ อิธ อนนุปโยคโต. เตนาห ‘‘อรูปชฺฌานานิ อาหริตฺวา กเถตพฺพานี’’ติ.

‘Há không phải sự quyết đoán nên được trình bày đúng theo bản văn hay sao?’ – ngài Chú giải đã làm sáng tỏ câu chất vấn này bằng đoạn ‘pāḷiyaṃ pana’ v.v... Điều này có nghĩa là: sau khi rút ra từ tình trạng bản văn còn thiếu sót, sự quyết đoán này nên được trình bày. Nếu vậy, các thiền vô sắc cũng phải được đề cập trong Pāḷi. Vậy tại sao Đức Thế Tôn lại soạn một bản văn còn thiếu sót mà không đề cập đến chúng? (Đáp:) Vì đệ tứ thiền sắc giới đặc biệt là nền tảng cho tất cả các thắng trí. Quả thật, mặc dù có sự không thể tách rời như vậy giữa chúng, nhưng các thắng trí này đặc biệt lấy đệ tứ thiền sắc giới làm nền tảng. Do đó, để cho biết trạng thái lấy thiền ấy làm nền tảng của chúng, bài thuyết giảng đã được thực hiện khi dừng lại ngay tại đó (tức đệ tứ thiền), chứ không phải vì các thiền vô sắc giới không có công dụng ở đây. Do đó, ngài (Chú giải) đã nói: ‘nên dẫn các thiền vô sắc đến để luận giải’.

วิปสฺสนาญาณกถาวณฺณนา

Luận giải về Minh sát tuệ

๒๓๔. ‘‘ปุน จปรํ มหาราช (ปาฬิยํ นตฺถิ) ภิกฺขู’’ติ วตฺวาปิ กิมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘โส’’ติ ปทํ ปุน วุตฺตนฺติ โจทนายาห ‘‘โส…เป… ทสฺเสตี’’ติ, ยถารุตวเสน, เนยฺยตฺถวเสน จ วุตฺตาสุ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ จิณฺณวสิตาวิสิฏฺฐํ ภิกฺขุํ ทสฺเสตุํ เอวํ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. เสสนฺติ ‘‘โส’’ติ ปทตฺถโต เสสํ ‘‘เอวํ สมาหิเต’’ติอาทีสุ วตฺตพฺพํ สาธิปฺปายมตฺถชาตํ. เญยฺยํ ชานาตีติ ญาณํ, ตเทว ปจฺจกฺขํ กตฺวา ปสฺสตีติ ทสฺสนํ, ญาณเมว ทสฺสนํ น จกฺขาทิกนฺติ ญาณทสฺสนํ, ปญฺจวิธมฺปิ ญาณํ, ตยิทํ ปน ญาณทสฺสนปทํ [Pg.143] สาสเน เยสุ ญาณวิเสเสสุ นิรุฬฺหํ, ตํ สพฺพํ อตฺถุทฺธารวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘ญาณทสฺสนนฺติ มคฺคญาณมฺปิ วุจฺจตี’’ติอาทิมาห. ญาณทสฺสนวิสุทฺธตฺถนฺติ ญาณทสฺสนสฺส วิสุทฺธิปโยชนาย. ผาสุวิหาโรติ อริยวิหารภูโต สุขวิหาโร. ภควโตปีติ น เกวลํ เทวตาโรจนเมว, อถ โข ตทา ภควโตปิ ญาณทสฺสนํ อุทปาทีติ อตฺโถ. สตฺตาหํ กาลงฺกตสฺส อสฺสาติ สตฺตาหกาลงฺกโต. ‘‘กาลาโม’’ติ โคตฺตวเสน วุตฺตํ. เจโตวิมุตฺติ [วิมุตฺติ (อฏฺฐกถายํ)] นาม อรหตฺตผลสมาปตฺติ. ยสฺมา วิปสฺสนาญาณํ เญยฺยสงฺขาเต เตภูมกสงฺขาเร อนิจฺจาทิโต ชานาติ, ภงฺคานุปสฺสนโต จ ปฏฺฐาย ปจฺจกฺขโต เต ปสฺสติ, ตสฺมา ยถาวุตฺตฏฺเฐน ญาณทสฺสนํ นาม ชาตนฺติ ทสฺเสติ ‘‘อิธ ปนา’’ติอาทินา.

234. Sau khi đã nói: ‘Lại nữa, tâu Đại vương, vị tỳ khưu’, vì sao lại nói thêm từ ‘so’ (vị ấy) để chỉ rõ điều gì? Do sự chất vấn này, (vị Chú giải) đã nói: ‘so…pe… dasseti’ (vị ấy… cho đến… chỉ rõ). Chủ ý là: (từ này) được nói như vậy để chỉ rõ vị tỳ khưu đặc biệt, người đã thuần thục trong tám thiền chứng đã được nói đến, theo cả nghĩa đen (yathāruta) và nghĩa cần được suy diễn (neyyattha). Về phần còn lại (sesaṃ), từ ý nghĩa của từ ‘so’, (nên hiểu) tập hợp ý nghĩa cùng với chủ ý cần được nói đến trong các câu bắt đầu bằng ‘evaṃ samāhite’. Biết được điều cần biết (ñeyya) nên gọi là trí (ñāṇa); thấy rõ chính điều đó bằng cách trực nhận nên gọi là kiến (dassana); trí chính là kiến, không phải là mắt v.v..., nên gọi là trí kiến (ñāṇadassana); (ở đây là) cả năm loại trí (thắng trí). Vả lại, từ ‘trí kiến’ này trong giáo pháp đã trở thành từ chuyên dụng (niruḷha) để chỉ những loại trí tuệ đặc biệt nào, thì vị thầy Chú giải, trong khi chỉ ra tất cả những điều đó bằng cách trích dẫn ý nghĩa, đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘ñāṇadassananti maggañāṇampi vuccati’ (Trí kiến cũng được gọi là đạo trí). Cụm từ ‘ñāṇadassanavisuddhatthaṃ’ có nghĩa là: vì mục đích thanh tịnh của trí kiến. Cụm từ ‘phāsuvihāro’ có nghĩa là: sự an trú thoải mái, là sự an trú của bậc Thánh. Cụm từ ‘bhagavatopi’ có nghĩa là: không chỉ đơn thuần là việc chư thiên trình báo, mà thực ra, khi ấy trí kiến cũng đã khởi lên nơi Đức Thế Tôn. ‘Vị ấy đã mệnh chung được bảy ngày’ nên gọi là ‘sattāhakālaṅkato’. Từ ‘Kālāmo’ được nói theo dòng họ. Tâm giải thoát (cetovimutti) chính là sự nhập A-la-hán quả định. Bởi vì tuệ minh sát biết các pháp hữu vi trong ba cõi, được gọi là đối tượng cần biết, theo phương diện vô thường v.v..., và bắt đầu từ tuệ quán sự tan hoại (bhaṅgānupassanā), nó thấy rõ các pháp ấy một cách trực tiếp; do đó, với ý nghĩa đã được nói, nó được gọi là ‘trí kiến’. (Vị Chú giải) đã chỉ ra (điều này) bằng những lời bắt đầu bằng ‘idha pana’.

อภินีหรตีติ วิปสฺสนาภิมุขํ จิตฺตํ ตทญฺญกรณียโต นีหริตฺวา หรตีติ อยํ สทฺทโต อตฺโถ, อธิปฺปายโต ปน ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘วิปสฺสนาญาณสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตทภิมุขภาโวเยว หิสฺส ตนฺนินฺนตาทิกรณํ, ตํ ปน วุตฺตนเยน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคเต ตสฺมึ จิตฺเต วิปสฺสนากฺกเมน ชาเต วิปสฺสนาภิมุขํ จิตฺตเปสนเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตนฺนินฺนนฺติ ตสฺสํ วิปสฺสนายํ นินฺนํ. อิตรทฺวยํ ตสฺเสว เววจนํ. ตสฺสํ โปณํ วงฺกํ ปพฺภารํ นีจนฺติ อตฺโถ. พฺรหฺมชาเล วุตฺโตเยว. โอทนกุมฺมาเสหิ อุปจียติ วฑฺฒาปียติ, อุปจยติ วา วฑฺฒตีติ อตฺถํ สนฺธาย ‘‘โอทเนนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺโมติ เอตฺถ ‘‘อนิจฺจธมฺโม’’ติอาทินา ธมฺมสทฺโท ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. ตตฺถ อนิจฺจธมฺโมติ ปภงฺคุตาย อทฺธุวสภาโว. ทุคฺคนฺธวิฆาตตฺถายาติ สรีเร ทุคฺคนฺธสฺส วิคมาย. อุจฺฉาทนธมฺโมติ อุจฺฉาเทตพฺพตาสภาโว, อิมสฺส ปูติกายสฺส ทุคฺคนฺธภาวโต คนฺโธทกาทีหิ อุพฺพฏฺฏนวิลิมฺปนชาติโกติ อตฺโถ. อุจฺฉาทเนน หิ ปูติกาเย เสทวาตปิตฺตเสมฺหาทีหิ ครุภาวทุคฺคนฺธานมปคโม โหติ. มหาสมฺพาหนํ มลฺลาทีนํ พาหุวฑฺฒนาทิอตฺถํว โหติ, องฺคปจฺจงฺคาพาธวิโนทนตฺถํ ปน ขุทฺทกสมฺพาหนเมว ยุตฺตนฺติ อาห ‘‘ขุทฺทกสมฺพาหเนนา’’ติ, มนฺทสมฺพาหเนนาติ อตฺโถ. ปริมทฺทนธมฺโมติ ปริมทฺทิตพฺพตาสภาโว.

Về từ ‘abhinīharati’, ý nghĩa theo từ ngữ là: rút tâm ra khỏi những việc cần làm khác rồi hướng đến minh sát. Tuy nhiên, để chỉ ra ý nghĩa của từ đó theo chủ ý, (vị Chú giải) đã nói những lời bắt đầu bằng ‘vipassanāñāṇassa’. Quả thật, chính trạng thái hướng đến minh sát của vị ấy là việc làm cho nó (tâm) xuôi theo, nghiêng theo, hướng theo. Vả lại, nên hiểu rằng, khi tâm ấy, vốn hội đủ tám chi phần theo cách đã nói, khởi lên theo tiến trình minh sát, thì việc đó chính là sự gởi tâm hướng đến minh sát. Cụm từ ‘tanninnaṃ’ có nghĩa là: sự xuôi theo trong minh sát ấy. Hai từ còn lại là đồng nghĩa của chính từ ấy. Ý nghĩa là: trong minh sát ấy, (tâm) nghiêng xuống (poṇa), cong xuống (vaṅka), dốc xuống (pabbhāra), thấp xuống (nīca). Điều này đã được nói trong kinh Phạm Võng. Nhắm đến ý nghĩa: ‘được nuôi dưỡng, làm cho tăng trưởng bằng cơm và cháo lúa mạch’, hoặc ‘tự nó tăng trưởng’, (vị Chú giải) đã nói những lời bắt đầu bằng ‘odanena’. Trong cụm từ ‘aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammo’, từ ‘dhamma’ nên được kết hợp riêng với từng từ, bắt đầu bằng ‘aniccadhammo’. Trong đó, ‘aniccadhammo’ (có pháp vô thường) có nghĩa là: có bản chất không bền vững do tính chất dễ vỡ. Cụm từ ‘duggandhavighātatthāya’ có nghĩa là: để loại trừ mùi hôi của thân. ‘Ucchādanadhammo’ (có pháp cần được thoa xức) có nghĩa là: có bản chất cần được thoa xức; ý nghĩa là: do thân thối này có mùi hôi, nên nó có tính chất cần được chà xát và thoa phết bằng nước hoa v.v... Quả thật, nhờ sự thoa xức mà sự nặng nề và mùi hôi do mồ hôi, gió, đàm, mật v.v... trong thân thối này được loại trừ. Việc xoa bóp mạnh chỉ nhằm mục đích làm tăng trưởng bắp tay v.v... cho các đô vật; còn để xoa dịu sự đau nhức của các chi phần lớn nhỏ, thì chỉ có việc xoa bóp nhẹ là thích hợp. Do đó, (vị Chú giải) đã nói ‘khuddakasambāhanena’ (bằng sự xoa bóp nhẹ), có nghĩa là: bằng sự xoa bóp nhè nhẹ. ‘Parimaddanadhammo’ (có pháp cần được đấm bóp) có nghĩa là: có bản chất cần được đấm bóp.

เอวํ [Pg.144] อนิยมิตกาลวเสน อตฺถํ วตฺวา อิทานิ นิยมิตกาลวเสน อตฺถํ วทติ ‘‘ทหรกาเล’’ติอาทินา. วา-สทฺโท เจตฺถ อตฺถทสฺสนวเสเนว อตฺถนฺตรวิกปฺปนสฺส วิญฺญายมานตฺตา น ปยุตฺโต, ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ วา. ทหรกาเลติ อจิรวิชาตกาเล. สยาเปตฺวา อญฺฉนปีฬนาทิวเสน ปริมทฺทนธมฺโมติ สมฺพนฺโธ. มิตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส, เตน ยถาปมาณํ, มนฺทํ วา อญฺฉนปีฬนาทีนิ ทสฺเสติ. อญฺฉนญฺเจตฺถ อากฑฺฒนํ. ปีฬนํ สมฺพาหนํ. อาทิสทฺเทน สมิญฺชนอุคฺคมนาทีนิ สงฺคณฺหาติ. เอวํ ปริหริโตปีติ อุจฺฉาทนาทินา สุเขธิโตปิ. ภิชฺชติ เจวาติ อนิจฺจตาทิวเสน นสฺสติ จ. วิกิรติ จาติ เอวํ ภินฺทนฺโต จ กิญฺจิ ปโยชนํ อสาเธนฺโต วิปฺปกิณฺโณว โหติ. เอวํ นวหิ ปเทหิ ยถารหํ กาเย สมุทยวยธมฺมานุปสฺสิตา ทสฺสิตาติ อิมมตฺถํ วิภาเวนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ฉหิ ปเทหีติ ‘‘รูปี, จาตุมหาภูติโก, มาตาเปตฺติกสมฺภโว, โอทนกุมฺมาสูปจโย, อุจฺฉาทนธมฺโม, ปริมทฺทนธมฺโม’’ติ อิเมหิ ฉหิ ปเทหิ. ยุตฺตํ ตาว โหตุ มชฺเฌ ตีหิปิ ปเทหิ กายสฺส สมุทยกถนํ เตสํ ตทตฺถทีปนโต, ‘‘รูปี, อุจฺฉาทนธมฺโม, ปริมทฺทนธมฺโม’’ติ ปน ตีหิ ตฺปเทหิ กถํ ตสฺส ตถากถนํ ยุตฺตํ สิยา เตสํ ตทตฺถสฺส อทีปนโตติ? ยุตฺตเมว เตสมฺปิ ตทตฺถสฺส ทีปิตตฺตา. ‘‘รูปี’’ติ หิ อิทํ อตฺตโน ปจฺจยภูเตน อุตุอาหารลกฺขเณน รูเปน รูปวาติ อตฺถสฺส ทีปกํ. ปจฺจยสงฺคมวิสิฏฺเฐ หิ ตทสฺสตฺถิอตฺเถ อยมีกาโร. ‘‘อุจฺฉาทนธมฺโม, ปริมทฺทนธมฺโม’’ติ จ อิทํ ปททฺวยํ ตถาวิธรูปุปฺปาทเนน สณฺฐานสมฺปาทนตฺถสฺส ทีปกนฺติ. ทฺวีหีติ ‘‘เภทนธมฺโม, วิทฺธํสนธมฺโม’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ. นิสฺสิตญฺจ กายปริยาปนฺเน หทยวตฺถุมฺหิ นิสฺสิตตฺตา วิปสฺสนาจิตฺตสฺส. ตทา ปวตฺตญฺหิ วิปสฺสนาจิตฺตเมว ‘‘อิทญฺจ เม วิญฺญาณ’’นฺติ อาสนฺนปจฺจกฺขวเสน วุตฺตํ. ปฏิพทฺธญฺจ กาเยน วินา อปฺปวตฺตนโต, กายสญฺญิตานญฺจ รูปธมฺมานํ อารมฺมณกรณโต.

Như vậy, sau khi đã nói ý nghĩa theo cách của thời gian không xác định, bây giờ ngài nói ý nghĩa theo cách của thời gian xác định bằng (câu) bắt đầu là “daharakāle”. Và ở đây, từ “vā” đã không được sử dụng vì sự phân biệt ý nghĩa khác được hiểu rõ chỉ bằng cách trình bày ý nghĩa, hoặc là (từ “vā”) được chỉ định là đã bị lược bỏ. “Daharakāle” (trong thời thơ ấu) nghĩa là trong thời gian chưa lâu sau khi được sinh ra. Mối liên hệ là: “có tính chất được xoa bóp” (parimaddanadhammo) bằng cách kéo, nắn bóp, v.v... sau khi cho nằm xuống. Và ở đây, “añchana” là sự kéo ra. “Pīḷana” là sự nắn bóp. Bằng từ “ādi”, các (hành động) như co vào, duỗi ra, v.v... được bao gồm. “Evaṃ pariharitopi” (dù được chăm sóc như vậy) nghĩa là dù được nuôi lớn trong sự sung sướng bằng cách thoa xức, v.v... “Bhijjati ceva” (nó bị hoại diệt) nghĩa là nó bị hủy diệt do tính vô thường, v.v... “Vikirati ca” (và nó bị phân tán) nghĩa là khi bị hoại diệt như vậy, nó trở nên bị phân tán mà không hoàn thành được mục đích nào. Giải thích ý nghĩa này: “Như vậy, sự quán xét pháp sanh và diệt ở trong thân đã được trình bày một cách thích hợp bằng chín từ”, ngài (chú giải) đã nói (câu) bắt đầu là “tatthā”. Ở đó, “bằng sáu từ” là bằng sáu từ này: “rūpī, cātumahābhūtiko, mātāpettikasambhavo, odanakummāsūpacayo, ucchādanadhammo, parimaddanadhammo”. Trước hết, việc nói về sự sanh khởi của thân bằng ba từ ở giữa là hợp lý, vì chúng giải thích ý nghĩa đó. Nhưng làm thế nào việc nói như vậy về nó (sự sanh khởi) bằng ba từ “rūpī, ucchādanadhammo, parimaddanadhammo” lại có thể hợp lý, khi chúng không giải thích ý nghĩa đó? (Việc nói như vậy) là hợp lý, vì chúng cũng giải thích ý nghĩa đó. Thật vậy, từ “rūpī” này giải thích ý nghĩa “có sắc” (rūpavā) bằng sắc có đặc tính là thời tiết và vật thực, vốn là duyên của chính nó. Vì hậu tố “ī” này (trong rūpī) có ý nghĩa sở hữu (tadassatthi) trong trường hợp đặc biệt là sự tập hợp của các duyên. Và cặp từ “ucchādanadhammo, parimaddanadhammo” này giải thích ý nghĩa của việc hoàn thiện hình dáng bằng cách tạo ra loại sắc như vậy. “Bằng hai (từ)” là bằng hai từ “bhedanadhammo, viddhaṃsanadhammo”. Và (thức) nương tựa (nissitaṃ) là vì tâm thiền quán (vipassanācitta) nương tựa vào ý vật (hadayavatthu) được bao gồm trong thân. Thật vậy, chính tâm thiền quán sanh khởi vào lúc đó đã được nói đến bằng cách trực nhận gần gũi là “idañca me viññāṇa” (và đây là thức của ta). Và (thức) bị ràng buộc (paṭibaddhaṃ) là vì nó không sanh khởi nếu không có thân, và vì nó lấy các sắc pháp được gọi là thân làm đối tượng.

๒๓๕. สุฏฺฐุ โอภาสตีติ สุโภ, ปภาสมฺปนฺโน มณิ, ตาย เอว ปภาสมฺปตฺติยา มณิโน ภทฺรตาติ อตฺถมตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุโภติ สุนฺทโร’’ติ วุตฺตํ. ปริสุทฺธากรสมุฏฺฐานเมว มณิโน สุวิสุทฺธชาติตาติ อาห ‘‘ชาติมาติ ปริสุทฺธากรสมุฏฺฐิโต’’ติ. สุวิสุทฺธรตนากรโต สมุฏฺฐิโตติ อตฺโถ. อากรปริวิสุทฺธิมูลโก เอว หิ [Pg.145] มณิโน กุรุวินฺทชาติอาทิชาติวิเสโสติ. อิธาธิปฺเปตสฺส ปน เวฬุริยมณิโน วิฬูร (วิ. ว. อฏฺฐ. ๓๔ อาทโย วากฺยกฺขฺขฺนฺเธสุ ปสฺสิตพฺพํ) ปพฺพตสฺส, วิฬูร คามสฺส จ อวิทูเร ปริสุทฺธากโร. เยภุยฺเยน หิ โส ตโต สมุฏฺฐิโต. ตถา เหส วิฬูรนามกสฺส ปพฺพตสฺส, คามสฺส จ อวิทูเร สมุฏฺฐิตตฺตา เวฬุริโยติ ปญฺญายิตฺถ, เทวโลเก ปวตฺตสฺสปิ จ ตํสทิสวณฺณนิภตาย ตเทว นามํ ชาตํ ยถา ตํ มนุสฺสโลเก ลทฺธนามวเสน เทวโลเก เทวตานํ, โส ปน มยูรคีวาวณฺโณ วา โหติ วายสปตฺตวณฺโณ วา สินิทฺธเวณุปตฺตวณฺโณ วาติ อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน ปรมตฺถทีปนิยํ (วิ. ว. อฏฺฐ. ๓๔) วุตฺตํ. วินยสํวณฺณนาสุ (วิ. วิ. ฏี. ๑.๒๘๑) ปน ‘‘อลฺลเวฬุวณฺโณ’’ติ วทนฺติ. ตถา หิสฺส ‘‘วํสวณฺโณ’’ติปิ นามํ ชาตํ. ‘‘มญฺชารกฺขิมณฺฑลวณฺโณ’’ติ จ วุตฺโต, ตโตเยว โส อิธ ปเทเส มญฺชารมณีติ ปากโฏ โหติ. จกฺกวตฺติปริโภคารหปณีตตรมณิภาวโต ปน ตสฺเสว ปาฬิยํ วจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาห ‘‘ปุน จปรํ อานนฺท รญฺโญ มหาสุทสฺสนสฺส มณิรตนํ ปาตุรโหสิ, โส อโหสิ มณิ เวฬุริโย สุโภ ชาติมา อฏฺฐํโส’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๒๔๘). ปาสาณสกฺขราทิโทสนีหรณวเสเนว ปริกมฺมนิปฺผตฺตีติ ทสฺเสติ ‘‘อปนีตปาสาณสกฺขโร’’ติ อิมินา.

235. Nó chiếu sáng tốt đẹp, vì vậy nó là “subha” (tốt đẹp). Để chỉ ra ý nghĩa đơn thuần rằng: “viên ngọc được phú bẩm ánh sáng, và sự tốt đẹp của viên ngọc là do chính sự phú bẩm ánh sáng ấy”, (chú giải) đã nói: “subho nghĩa là sundaro (đẹp)”. (Chú giải) đã nói: “jātimā nghĩa là được sinh ra từ một mỏ tinh khiết” vì sự sinh ra từ một mỏ tinh khiết chính là chủng loại rất trong sạch của viên ngọc. Ý nghĩa là: được sinh ra từ một mỏ ngọc rất trong sạch. Vì sự khác biệt về chủng loại của viên ngọc, như loại kuruvinda, v.v., thực sự có gốc rễ từ sự trong sạch của mỏ. Tuy nhiên, đối với viên ngọc veḷuriya được đề cập ở đây, có một mỏ tinh khiết không xa núi Viḷūra và làng Viḷūra. Vì phần lớn nó được sinh ra từ đó. Thật vậy, vì nó được sinh ra không xa ngọn núi và ngôi làng tên là Viḷūra, nên nó được biết đến là “veḷuriya”. Và đối với (viên ngọc) tồn tại ở cõi trời, cũng chính cái tên đó đã phát sinh do nó có màu sắc và ánh sáng tương tự, giống như tên của các vị trời ở cõi trời (được đặt) theo tên đã nhận được ở cõi người. Tuy nhiên, Trưởng lão Ācariya Dhammapāla đã nói trong Paramatthadīpanī rằng: “Nó có màu cổ công, hoặc màu lông quạ, hoặc màu lá tre mượt mà.” Tuy nhiên, trong các sách chú giải Luật, họ nói: “có màu tre tươi”. Thật vậy, tên của nó cũng đã trở thành “vaṃsavaṇṇa” (màu tre). Và nó được gọi là “có màu như tròng mắt mèo”, do đó ở vùng này nó được biết đến là “ngọc mắt mèo” (mañjāramaṇi). Tuy nhiên, do nó là một viên ngọc quý giá hơn, xứng đáng cho Chuyển luân vương sử dụng, nên lời nói trong chính kinh văn đó cần được xem xét. Như ngài đã nói: “Này Ānanda, lại nữa, một ngọc báu đã xuất hiện cho vua Mahāsudassana. Viên ngọc đó là veḷuriya, tốt đẹp, thuần chủng, có tám cạnh”, v.v... Bằng câu “apanītapāsāṇasakkharo” (đã loại bỏ đá và sỏi), ngài chỉ ra rằng việc chế tác được hoàn thành chỉ bằng cách loại bỏ các khiếm khuyết như đá, sỏi, v.v...

ฉวิยา เอว สณฺหภาเวน อจฺฉตา, น สงฺฆาตสฺสาติ อาห ‘‘อจฺโฉติ ตนุจฺฉวี’’ติ. ตโต เจว วิเสเสน ปสนฺโนติ ทสฺเสตุํ ‘‘สุฏฺฐุ ปสนฺโน’’ติ วุตฺตํ. ปริโภคมณิรตนาการสมฺปตฺติ สพฺพาการสมฺปนฺนตา. เตนาห ‘‘โธวนเวธนาทีหี’’ติอาทิ. ปาสาณาทีสุ โธตตา โธวนํ, กาฬกาทิอปหรณตฺถาย เจว สุตฺเตน อาวุนตฺถาย จ วิชฺฌิตพฺพตา เวธนํ. อาทิสทฺเทน ตาปสณฺหกรณาทีนํ สงฺคโห. วณฺณสมฺปตฺตินฺติ อาวุนิตสุตฺตสฺส วณฺณสมฺปตฺตึ. กสฺมาติ วุตฺตํ ‘‘ตาทิส’’นฺติอาทิ, ตาทิสสฺเสว อาวุตสฺส ปากฏภาวโตติ วุตฺตํ โหติ.

Sự trong suốt là do sự mịn màng của chính lớp da (bề mặt), không phải là sự trong suốt của khối (đã được mài giũa), vì vậy vị thầy chú giải đã nói: “accho nghĩa là tanucchavī (có lớp da mỏng/mịn)”. Để chỉ ra rằng “do đó nó đặc biệt trong sáng”, (chú giải) đã nói “suṭṭhu pasanno” (rất trong sáng). Sự hoàn hảo về hình dáng của một viên ngọc báu để sử dụng là sự hoàn hảo về mọi phương diện. Do đó, ngài đã nói (câu) bắt đầu là “dhovanavedhanādīhi” (bằng cách rửa, khoan, v.v...). “Dhovanaṃ” (rửa) là việc được mài trên đá, v.v... “Vedhanaṃ” (khoan) là việc cần được khoan để loại bỏ các vết đen, v.v... và để xỏ chỉ qua. Bằng từ “ādi”, việc hơ lửa, làm cho mịn, v.v... được bao gồm. “Vaṇṇasampattiṃ” (sự hoàn hảo về màu sắc) là sự hoàn hảo về màu sắc của sợi chỉ đã được xỏ qua. Tại sao? (Chú giải) đã nói (câu) bắt đầu là “tādisaṃ”. Điều này có nghĩa là: vì sự nổi bật của một (viên ngọc) như vậy đã được xỏ chỉ.

มณิ วิย กรชกาโย ปจฺจเวกฺขิตพฺพโต. อาวุตสุตฺตํ วิย วิญฺญาณํ อนุปวิสิตฺวา ฐิตตฺตา. จกฺขุมา ปุริโส วิย วิปสฺสนาลาภี ภิกฺขุ [Pg.146] สมฺมเทว ตสฺส ทสฺสนโต, ตสฺส ปุริสสฺส มณิโน อาวิภูตกาโล วิย ตสฺส ภิกฺขุโน กายสฺส อาวิภูตกาโล ตนฺนิสฺสยสฺส ปากฏภาวโต. สุตฺตสฺสาวิภูตกาโล วิย เตสํ ธมฺมานมาวิภูตกาโล ตนฺนิสฺสิตสฺส ปากฏภาวโตติ อยเมตฺถ อุปมาสมฺปาทเน การณวิภาวนา, ‘‘อาวุตสุตฺตํ วิย วิปสฺสนาญาณ’’นฺติ กตฺถจิ ปาโฐ, ‘‘อิทญฺจ วิญฺญาณ’’นฺติ วจนโต ปน ‘‘วิญฺญาณ’’นฺติ ปาโฐว สุนฺทรตโร, ‘‘วิปสฺสนาวิญฺญาณ’’นฺติ วา ภวิตพฺพํ. วิปสฺสนาญาณํ อภินีหริตฺวาติ วิปสฺสนาญาณาภิมุขํ จิตฺตํ นีหริตฺวา.

Thân karaja nên được thấy như viên ngọc vì cần phải quán xét. Thức nên được thấy như sợi chỉ đã được xỏ qua vì đã đi vào và an trú. Vị tỳ khưu có được tuệ minh sát nên được thấy như người đàn ông có mắt vì thấy rõ thân ấy, thời điểm thân của vị tỳ khưu ấy hiện rõ nên được thấy như thời điểm viên ngọc của người đàn ông ấy hiện rõ, vì trạng thái hiển lộ của vật nương tựa của thức ấy. Thời điểm các pháp ấy hiện rõ nên được thấy như thời điểm sợi chỉ hiện rõ, vì trạng thái hiển lộ của thức nương tựa vào thân ấy. Đây là sự giải thích lý do trong việc hoàn tất ví dụ ở đây. Ở một vài nơi có bài đọc là: "trí tuệ minh sát như sợi chỉ đã được xỏ qua". Tuy nhiên, do lời dạy "và thức này", bài đọc "thức" là tốt hơn, hoặc nên là "thức minh sát". "Hướng đến trí tuệ minh sát" (vipassanāñāṇaṃ abhinīharitvā) có nghĩa là hướng tâm đến trí tuệ minh sát.

ตตฺราติ เวฬุริยมณิมฺหิ. ตทารมฺมณานนฺติ กายสญฺญิตรูปธมฺมารมฺมณานํ. ‘‘ผสฺสปญฺจมกาน’’นฺติอาทิปทตฺตยสฺเสตํ วิเสสนํ อตฺถวสา ลิงฺควิภตฺติวจนวิปริณาโมติ กตฺวา ปจฺฉิมปทสฺสาปิ วิเสสนภาวโต. ผสฺสปญฺจมกคฺคหเณน, สพฺพจิตฺตเจตสิกคฺคหเณน จ คหิตธมฺมา วิปสฺสนาจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺหิ เตสํ วิปสฺสนาวิญฺญาณคติกตฺตา อาวุตสุตฺตํ วิย ‘‘วิปสฺสนาวิญฺญาณ’’นฺติ เหฏฺฐา วุตฺตวจนํ อวิโรธิตํ โหติ. กสฺมา ปน วิปสฺสนาวิญฺญาณสฺเสว คหณนฺติ? ‘‘อิทญฺจ เม วิญฺญาณํ เอตฺถ สิตํ เอตฺถ ปฏิพทฺธ’’นฺติ อิมินา ตสฺเสว วจนโต. ‘‘อยํ โข เม กาโย’’ติอาทินา หิ วิปสฺสนาญาเณน วิปสฺสิตฺวา ‘‘ตเทว วิปสฺสนาญาณสมฺปยุตฺตํ วิญฺญาณํ เอตฺถ สิตํ เอตฺถ ปฏิพทฺธ’’นฺติ นิสฺสยวิสยาทิวเสน มนสิ กโรติ, ตสฺมา ตสฺเสว อิธ คหณํ สมฺภวติ, นาญฺญสฺสาติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘วิปสฺสนาวิญฺญาณสฺเสว วา อาวิภูตกาโล’’ติ. ธมฺมสงฺคหาทีสุ (ธ. ส. ๒ อาทโย) เทสิตนเยน ปากฏภาวโต เจตฺถ ผสฺสปญฺจมกานํ คหณํ, นิรวเสสปริคฺคหณโต สพฺพจิตฺตเจตสิกานํ, ยถารุตํ เทสิตวเสน ปธานภาวโต วิปสฺสนาวิญฺญาณสฺสาติ เวทิตพฺพํ. กึ ปเนเต ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส อาวิภวนฺติ, อุทาหุ ปุคฺคลสฺสาติ? ปจฺจเวกฺขณญาณสฺเสว, ตสฺส ปน อาวิภูตตฺตา ปุคฺคลสฺสาปิ อาวิภูตา นาม โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘ภิกฺขุโน อาวิภูตกาโล’’ติ วุตฺตนฺติ.

“Ở đó” (Tatrā) nghĩa là trong viên ngọc lưu ly. “Có đối tượng là cái ấy” (Tadārammaṇānaṃ) nghĩa là có đối tượng là các pháp sắc được gọi là thân. Đây là tính từ cho ba từ bắt đầu bằng “năm pháp lấy xúc làm đầu” (phassapañcamakānaṃ), do sự biến đổi về giới, cách, và số theo ý nghĩa, nên nó cũng là tính từ cho từ cuối cùng. Nên hiểu rằng các pháp được thu nhận qua việc đề cập đến “năm pháp lấy xúc làm đầu” và qua việc đề cập đến tất cả tâm và tâm sở đều được bao gồm trong sự sanh khởi của tâm minh sát. Vì như vậy, do chúng có bản chất của thức minh sát, nên lời nói đã được đề cập ở dưới “thức minh sát như sợi chỉ đã được xỏ qua” là không mâu thuẫn. Nhưng tại sao chỉ có thức minh sát được đề cập? Do lời dạy này: “Và thức này của ta nương tựa nơi đây, bị trói buộc nơi đây”, nên chỉ có thức ấy được đề cập. Vì rằng, sau khi quán chiếu bằng trí tuệ minh sát qua câu bắt đầu bằng “Thân này của ta”, vị ấy tác ý theo phương diện vật nương tựa, đối tượng, v.v., rằng “chính thức ấy tương ưng với trí tuệ minh sát nương tựa nơi đây, bị trói buộc nơi đây”. Do đó, nên hiểu rằng chỉ có thức ấy được đề cập ở đây, không phải thức khác. Vì thế, ngài nói: “hoặc là thời điểm hiện rõ của chính thức minh sát”. Và ở đây, do sự hiển lộ theo phương pháp được giảng dạy trong các bộ như Pháp Tụ, nên có sự đề cập đến “năm pháp lấy xúc làm đầu”; do sự bao gồm không sót lại, nên có sự đề cập đến tất cả tâm và tâm sở; do được giảng dạy theo văn bản và do tính chất chủ yếu, nên có sự đề cập đến thức minh sát. Điều này cần được biết như vậy. Hơn nữa, những pháp này hiện rõ đối với trí tuệ phản khán, hay hiện rõ đối với cá nhân? Chúng hiện rõ đối với chính trí tuệ phản khán. Tuy nhiên, do sự hiện rõ của trí tuệ ấy, chúng cũng được gọi là hiện rõ đối với cá nhân. Do đó, đã được nói rằng: “thời điểm hiện rõ đối với vị tỳ khưu”.

ยสฺมา ปนิทํ วิปสฺสนาญาณํ มคฺคญาณานนฺตรํ โหติ, ตสฺมา โลกิยาภิญฺญานํ ปรโต, ฉฏฺฐภิญฺญาย จ ปุรโต วตฺตพฺพํ, อถ กสฺมา สพฺพาภิญฺญานํ ปุรโตว วุตฺตนฺติ โจทนาเลสํ ทสฺเสตฺวา ปริหรนฺโต [Pg.147] ‘‘อิทญฺจ วิปสฺสนาญาณ’’นฺติอาทิมาห. ‘‘อิทญฺจ มคฺคญาณานนฺตร’’นฺติ หิ อิมินา ยถาวุตฺตํ โจทนาเลสํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ‘‘มคฺคญาณานนฺตร’’นฺติ สิขาปฺปตฺตวิปสฺสนาภูตํ โคตฺรภุญาณํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตเทว หิ อรหตฺตมคฺคสฺส, สพฺเพสํ วา มคฺคผลานมนนฺตรํ โหติ, ปธานโต ปน ตพฺพจเนเนว สพฺพสฺสปิ วิปสฺสนาญาณสฺส คหณํ ทฏฺฐพฺพํ อวิเสสโต ตสฺส อิธ วุตฺตตฺตา. มคฺคสทฺเทน จ อรหตฺตมคฺคสฺเสว คหณํ ตสฺเสวาภิญฺญาปริยาปนฺนตฺตา, อภิญฺญาสมฺพนฺเธน จ โจทนาสมฺภวโต. โลกิยาภิญฺญานํ ปุรโต วุตฺตํ วิปสฺสนาญาณํ ตาสํ นานนฺตรตาย อนุปการํ, อาสวกฺขยญาณสงฺขาตาย ปน โลกุตฺตราภิญฺญาย ปุรโต วุตฺตํ ตสฺสา อนนฺตรตาย อุปการํ, ตสฺมา อิทํ โลกิยาภิญฺญานํ ปรโต, ฉฏฺฐาภิญฺญาย จ ปุรโต วตฺตพฺพํ. กสฺมา ปน อุปการฏฺฐาเน ตถา อวตฺวา อนุปการฏฺฐาเนว ภควตา วุตฺตนฺติ หิ โจทนา สมฺภวติ. ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทิ ปริหารทสฺสนํ. ตตฺถ เอวํ สนฺเตปีติ ยทิปิ ญาณานุปุพฺพิยา มคฺคญาณสฺส อนนฺตรตาย อุปการํ โหติ, เอวํ สติปีติ อตฺโถ.

Bởi vì trí tuệ minh sát này sanh khởi ngay sau đạo tuệ, do đó nó nên được nói sau các thắng trí thế gian và trước thắng trí thứ sáu. Vậy tại sao nó lại được nói trước tất cả các thắng trí? Sau khi chỉ ra gợi ý về sự chất vấn này, vị Chú giải, trong khi bác bỏ, đã nói những lời bắt đầu bằng “Và trí tuệ minh sát này”. Thật vậy, qua câu “Và điều này ngay sau đạo tuệ”, ngài chỉ ra gợi ý về sự chất vấn như đã nói. Ở đây, “ngay sau đạo tuệ” được nói với ý chỉ chuyển tộc tuệ, vốn là tuệ minh sát đã đạt đến đỉnh điểm. Thật vậy, chính tuệ ấy sanh khởi ngay trước A-la-hán đạo, hoặc trước tất cả đạo và quả. Tuy nhiên, về mặt chủ yếu, nên hiểu rằng qua chính lời nói đó, tất cả trí tuệ minh sát đều được bao hàm, vì nó được nói đến ở đây một cách tổng quát. Và bằng từ “đạo”, nên hiểu là chỉ có A-la-hán đạo được bao hàm, vì chỉ có đạo ấy được bao gồm trong thắng trí, và vì sự chất vấn có thể xảy ra liên quan đến thắng trí. Trí tuệ minh sát được nói trước các thắng trí thế gian không có ích lợi cho chúng vì không sanh khởi ngay trước, nhưng trí tuệ minh sát được nói trước thắng trí siêu thế được gọi là lậu tận trí thì có ích lợi cho thắng trí ấy vì sanh khởi ngay trước. Do đó, trí tuệ minh sát này nên được nói sau các thắng trí thế gian và trước thắng trí thứ sáu. Thật vậy, một sự chất vấn có thể nảy sinh: Tại sao Đức Thế Tôn không nói như vậy ở nơi có ích lợi, mà lại chỉ nói ở nơi không có ích lợi? Những lời bắt đầu bằng “Dầu vậy” (Evaṃ santepi) là để trình bày sự giải đáp. Ở đây, “Dầu vậy” có nghĩa là: mặc dù nó có ích lợi cho đạo tuệ vì sanh khởi ngay trước trong trình tự các trí tuệ, dầu vậy...

อภิญฺญาวาเรติ ฉฬภิญฺญาวเสน วุตฺเต เทสนาวาเร. เอตสฺส อนฺตรา วาโร นตฺถีติ ปญฺจสุ โลกิยาภิญฺญาสุ กถิตาสุ อากงฺเขยฺยสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๑.๖๕) วิย ฉฏฺฐาภิญฺญาปิ อวสฺสํ กเถตพฺพา อภิญฺญาลกฺขณภาเวน ตปฺปริยาปนฺนโต, น จ วิปสฺสนาญาณํ โลกิยาภิญฺญานํ, ฉฏฺฐาภิญฺญาย จ อนฺตรา ปเวเสตฺวา กเถตพฺพํ อนภิญฺญาลกฺขณภาเวน ตทปริยาปนฺนโต. อิติ เอตสฺส วิปสฺสนาญาณสฺส ตาสมภิญฺญานํ อนฺตรา วาโร นตฺถิ, ตสฺมา ตตฺถ อวสราภาวโต อิเธว รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานานนฺตรํ วิปสฺสนาญาณํ กถิตนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘ยสฺมา จา’’ติอาทินา อตฺถนฺตรมาห. ตตฺถ จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ, เตน น เกวลํ วิปสฺสนาญาณสฺส อิธ ทสฺสเน ตเทว การณํ, อถ โข อิทมฺปีติ อิมมตฺถํ สมุจฺจินาตีติ อาจริเยน (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๓๕) วุตฺตํ. สทฺทวิทู ปน อีทิเส ฐาเน จ-สทฺโท วา-สทฺทตฺโถ, โส จ วิกปฺปตฺโถติ วทนฺติ, ตมฺปิ ยุตฺตเมว อตฺถนฺตรทสฺสเน ปยุตฺตตฺตา. อตฺตนา ปยุชฺชิตพฺพสฺส หิ วิชฺชมานตฺถสฺเสว โชตกา อุปสคฺคนิปาตา ยถา มคฺคนิทสฺสเน สาขาภงฺคา, ยถา จ อทิสฺสมานา โชตเน ปทีปาติ เอวมีทิเสสุ. โหติ เจตฺถ –

Abhiññāvāreti: trong chương về thắng trí, tức là chương thuyết giảng được nói theo cách của sáu thắng trí. Etassa antarā vāro natthīti: (có nghĩa là) không có chương xen vào giữa của pháp này. Khi năm thắng trí thế gian được thuyết giảng, giống như trong các kinh như Ākaṅkheyya, thắng trí thứ sáu cũng chắc chắn phải được thuyết giảng, vì nó được bao gồm trong đó do có đặc tính của thắng trí. Và tuệ quán không nên được thuyết giảng bằng cách xen vào giữa các thắng trí thế gian và thắng trí thứ sáu, vì nó không được bao gồm trong đó do không có đặc tính của thắng trí. Do đó, không có chương xen vào giữa các thắng trí ấy cho tuệ quán này. Vì vậy, do không có cơ hội ở đó, ý nghĩa là tuệ quán được thuyết giảng ngay tại đây, ngay sau thiền sắc giới thứ tư. Bằng câu bắt đầu bằng “Yasmā cā”, ngài nói lên một ý nghĩa khác. Ở đó, từ “ca” có nghĩa là tập hợp (samuccaya). Do đó, nó tập hợp ý nghĩa này: “Không chỉ có lý do đó trong việc trình bày tuệ quán ở đây, mà còn có cả lý do này nữa,” như vậy đã được vị A-xà-lê nói. Tuy nhiên, các nhà ngữ pháp học nói rằng ở một nơi như thế này, từ “ca” có nghĩa của từ “vā”, và nó có nghĩa là lựa chọn (vikappa). Điều đó cũng hợp lý, vì nó được sử dụng trong việc trình bày một ý nghĩa khác. Thật vậy, các tiếp đầu ngữ và tiểu từ chỉ làm sáng tỏ ý nghĩa hiện hữu của từ mà chúng được dùng cùng, giống như những cành cây gãy trong việc chỉ đường, và giống như ngọn đèn trong việc soi sáng những gì không nhìn thấy được, như vậy trong những trường hợp này. Và ở đây có câu kệ:

‘‘อตฺถนฺตรทสฺสนมฺหิ[Pg.148], จ สทฺโท ยทิ ทิสฺสติ;

สมุจฺจเย วิกปฺเป โส, คเหตพฺโพ วิภาวินา’’ติ.

“Khi trình bày một ý nghĩa khác, nếu thấy có từ ‘ca’, người trí nên hiểu nó theo nghĩa tập hợp hoặc lựa chọn.”

อกตสมฺมสนสฺสาติ เหตุคพฺภปทํ. ตถา กตสมฺมสนสฺสาติ จ. ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา เภรวมฺปิ รูปํ ปสฺสโตติ เอตฺถ อิทฺธิวิธญาเณน เภรวํ รูปํ นิมฺมินิตฺวา มํสจกฺขุนา ปสฺสโตติปิ วตฺตพฺพํ. เอวมฺปิ หิ อภิญฺญาลาภิโน อปริญฺญาตวตฺถุกสฺส ภยํ สนฺตาโส อุปฺปชฺชติ อุจฺจวาลิกวาสิมหานาคตฺเถรสฺส วิยา’’ติ อาจริเยน (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๓๕) วุตฺตํ. ยถา เจตฺถ, เอวํ ทิพฺพาย โสตธาตุยา เภรวํ สทฺทํ สุณโตติ เอตฺถาปิ อิทฺธิวิธญาเณน เภรวํ สทฺทํ นิมฺมินิตฺวา มํสโสเตน สุณโตปีติ วตฺตพฺพเมว. เอวมฺปิ หิ อภิญฺญาลาภิโน อปริญฺญาตวตฺถุกสฺส ภยํ สนฺตาโส อุปฺปชฺชติ อุจฺจวาลิกวาสิมหานาคตฺเถรสฺส วิย. เถโร หิ โกญฺจนาทสหิตํ สพฺพเสตํ หตฺถินาคํ มาเปตฺวา ทิสฺวา, สุตฺวา จ สญฺชาตภยสนฺตาโสติ อฏฺฐกถาสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๒.๘๘๒; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๘๑; วิสุทฺธิ. ๒.๗๓๓) วุตฺโต. อนิจฺจาทิวเสน กตสมฺมสนสฺส ทิพฺพาย…เป… ภยํ สนฺตาโส น อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ภยวิโนทนเหตุ นาม วิปสฺสนาญาเณน กตสมฺมสนตา, ตสฺส, เตน วา สมฺปาทนตฺถนฺติ อตฺโถ. อิเธวาติ จตุตฺถชฺฌานานนฺตรเมว. ‘‘อปิจา’’ติอาทินา ยถาปาฐํ ยุตฺตตรนยํ ทสฺเสติ. วิปสฺสนาย ปวตฺตํ ปาโมชฺชปีติปสฺสทฺธิปรมฺปราคตสุขํ วิปสฺสนาสุขํ. ปาฏิเยกฺกนฺติ ฌานาภิญฺญาทีหิ อสมฺมิสฺสํ วิสุํ ภูตํ สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ. เตนาห ภควา ธมฺมปเท –

Cụm từ Akatasammasanassa là một cụm từ chứa đựng nguyên nhân. Tương tự, cụm từ katasammasanassa cũng vậy. Ở đây, trong câu “thấy cả cảnh sắc đáng sợ bằng thiên nhãn”, cũng nên nói rằng “sau khi hóa hiện cảnh sắc đáng sợ bằng thần thông trí, người ấy thấy bằng mắt thịt”. Thật vậy, ngay cả như vậy, sự sợ hãi và kinh hoàng vẫn khởi lên cho người đắc thắng trí mà chưa liễu tri đối tượng, giống như trường hợp trưởng lão Mahānāga ở Uccavālikā,” như vậy đã được vị A-xà-lê nói. Giống như ở đây, tương tự trong câu “nghe âm thanh đáng sợ bằng thiên nhĩ giới”, cũng phải nói rằng “sau khi hóa hiện âm thanh đáng sợ bằng thần thông trí, người ấy nghe bằng tai thịt”. Thật vậy, ngay cả như vậy, sự sợ hãi và kinh hoàng vẫn khởi lên cho người đắc thắng trí mà chưa liễu tri đối tượng, giống như trường hợp trưởng lão Mahānāga ở Uccavālikā. Thật vậy, trong các Chú giải có nói rằng vị trưởng lão, sau khi hóa hiện một con voi chúa toàn thân trắng toát cùng với tiếng rống như tiếng sếu, đã thấy và nghe nó, rồi sinh lòng sợ hãi và kinh hoàng. Mối liên hệ là: “Đối với người đã quán xét theo cách vô thường v.v..., sự sợ hãi và kinh hoàng không khởi lên”. Nguyên nhân loại trừ sợ hãi chính là sự quán xét bằng tuệ quán; ý nghĩa là “để thành tựu điều đó cho người ấy, hoặc bằng phương tiện đó”. Idheva có nghĩa là “ngay sau thiền thứ tư”. Bằng câu bắt đầu bằng “Apicā”, ngài trình bày phương pháp hợp lý hơn theo đúng văn bản. Lạc phát sinh từ tuệ quán, tức là cái lạc đến tuần tự từ hân hoan, hỷ, và khinh an, được gọi là “tuệ quán lạc”. Pāṭiyekkaṃ có nghĩa là quả Sa-môn hiện kiến, riêng biệt, không pha trộn với thiền, thắng trí, v.v. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói trong Kinh Pháp Cú:

‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติอาทิ. (ธ. ป. ๓๗๔);

“Bất cứ khi nào quán xét, sự sinh diệt của các uẩn; Khi ấy, người ấy đạt được hỷ và hân hoan, đối với những người hiểu biết, đó là bất tử.”

อิธาปิ วุตฺตํ ‘‘อิทมฺปิ โข มหาราช สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ…เป… ปณีตตรญฺจา’’ติ, ตสฺมา ปาฬิยา สํสนฺทนโต อิมเมว นยํ ยุตฺตตรนฺติ วทนฺติ. อาทิโตวาติ อภิญฺญานมาทิมฺหิเยว.

Ở đây cũng đã được nói: “Tâu Đại vương, đây cũng là quả Sa-môn hiện kiến... cao thượng hơn.” Do đó, vì sự tương hợp với Pāli, các vị thầy nói rằng chính phương pháp này là hợp lý hơn. Ādito vā có nghĩa là: ngay từ đầu của các thắng trí.

มโนมยิทฺธิญาณกถาวณฺณนา

Giải thích về luận đề Thân do ý sinh thành thông trí

๒๓๖-๗. มโนมยนฺติ เอตฺถ ปน มยสทฺโท อปรปญฺญตฺติวิการปทปูรณนิพฺพตฺติอาทีสุ อเนเกสฺวตฺเถสุ อาคโต. อิธ ปน นิพฺพตฺติอตฺเถติ ทสฺเสตุํ [Pg.149] ‘‘มเนน นิพฺพตฺติต’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อภิญฺญามเนน นิพฺพตฺติต’’นฺติ อตฺโถติ อาจริเยนาติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๓๖, ๒๓๗) วุตฺตํ. วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๓๙๗) ปน ‘‘อธิฏฺฐานมเนน นิมฺมิตตฺตา มโนมย’’นฺติ อาคตํ, อภิญฺญามเนน, อธิฏฺฐานมเนน จาติ อุภยถาปิ นิพฺพตฺตตฺตา อุภยมฺเปตํ ยุตฺตเมว. องฺคํ นาม หตฺถปาทาทิตํตํสมุทายํ, ปจฺจงฺคํ นาม กปฺปรชณฺณุอาทิ ตสฺมึ ตสฺมึ สมุทาเย อวยวํ. ‘‘อหีนินฺทฺริย’’นฺติ เอตฺถ ปริปุณฺณตาเยว อหีนตา, น ตุ อปฺปณีตตา, ปริปุณฺณภาโว จ จกฺขุโสตาทีนํ สณฺฐานวเสเนว. นิมฺมิตรูเป หิ ปสาโท นาม นตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สณฺฐานวเสน อวิกลินฺทฺริย’’นฺติ วุตฺตํ, อิมินาว ตสฺส ชีวิตินฺทฺริยาทีนมฺปิ อภาโว วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. สณฺฐานวเสนาติ จ กมลทลาทิสทิสสณฺฐานมตฺตวเสน, น รูปาภิฆาตารหภูตปฺปสาทาทิอินฺทฺริยวเสน. ‘‘สพฺพงฺคปจฺจงฺคึ อหีนินฺทฺริย’’นฺติ วุตฺตเมวตฺถํ สมตฺเถนฺโต ‘‘อิทฺธิมตา’’ติอาทิมาห. อวิทฺธกณฺโณติ กุลจาริตฺตวเสน กณฺณาลงฺการปิฬนฺธนตฺถํ อวิชฺฌิตกณฺโณ, นิทสฺสนมตฺตเมตํ. เตนาห ‘‘สพฺพากาเรหี’’ติ, วณฺณสณฺฐานาวยววิเสสาทิสพฺพากาเรหีติ อตฺโถ. เตนาติ อิทฺธิมตา.

236-7. Ở đây, trong từ manomaya, từ maya xuất hiện trong nhiều nghĩa như: khác, khái niệm, biến đổi, điền từ, sự tạo thành, v.v. Tuy nhiên, ở đây, để chỉ ra rằng nó có nghĩa là “sự tạo thành”, đã được nói là “được tạo thành bởi ý”. Vị A-xà-lê đã nói rằng ý nghĩa là “được tạo thành bởi ý thắng trí”. Tuy nhiên, trong Thanh Tịnh Đạo, có câu “manomaya vì được hóa hiện bởi ý quyết định”. Vì nó được tạo thành theo cả hai cách - bởi ý thắng trí và bởi ý quyết định - nên cả hai đều hợp lý. Aṅga (chi) là tập hợp các bộ phận như tay, chân, v.v. Paccaṅga (phụ chi) là các bộ phận trong mỗi tập hợp đó, như khuỷu tay, đầu gối, v.v. Ở đây, trong từ ahīnindriya (không khiếm khuyết các căn), “không khiếm khuyết” chỉ có nghĩa là sự đầy đủ, chứ không phải là không cao thượng. Và sự đầy đủ của mắt, tai, v.v., chỉ là về mặt hình dạng. Để chỉ ra rằng trong sắc được hóa hiện không có cái gọi là sắc thần kinh (pasāda), đã được nói là “các căn không khiếm khuyết về mặt hình dạng”. Nên hiểu rằng chính bằng điều này, sự không có mặt của mạng căn, v.v., của nó cũng đã được nói đến. “Về mặt hình dạng” có nghĩa là chỉ về mặt hình dạng giống như cánh hoa sen, v.v., chứ không phải về mặt các căn như sắc thần kinh nhãn có khả năng tiếp xúc với sắc trần. Để làm rõ ý nghĩa đã được nói trong câu “có đủ các chi và phụ chi, không khiếm khuyết các căn”, ngài nói câu bắt đầu bằng “iddhimatā”. Aviddhakaṇṇo (tai không xỏ lỗ) có nghĩa là tai không được xỏ để đeo trang sức tai theo phong tục gia tộc; đây chỉ là một ví dụ. Do đó, ngài nói “sabbākārehi” (bởi tất cả các phương diện); ý nghĩa là “bởi tất cả các phương diện như màu sắc, hình dạng, các bộ phận đặc biệt, v.v.”. Tena có nghĩa là “bởi người có thần thông”.

อยเมวตฺโถ ปาฬิยมฺปิ วิภาวิโตติ อาห ‘‘มุญฺชมฺหา อีสิกนฺติอาทิอุปมาตฺตยมฺปิ หิ…เป… วุตฺต’’นฺติ. กตฺถจิ ปน ‘‘มุญฺชมฺหา อีสิกนฺติอาทิ อุปมามตฺตํ. ยมฺปิ หิ สทิสภาวทสฺสนตฺถเมว วุตฺต’’นฺติ ปาโฐ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘อุปมามตฺต’’นฺติ อิมินา อตฺถนฺตรทสฺสนํ นิวตฺเตติ, ‘‘ยมฺปิ หี’’ติอาทินา ปน ตสฺส อุปมาภาวํ สมตฺเถติ. นิยตานเปกฺเขน จ ยํ-สทฺเทน ‘‘มุญฺชมฺหา อีสิก’’นฺติอาทิวจนเมว ปจฺจามสติ. สทิสภาวทสฺสนตฺถเมวาติ สณฺฐานโตปิ วณฺณโตปิ อวยววิเสสโตปิ สทิสภาวทสฺสนตฺถํเยว. กถํ สทิสภาโวติ วุตฺตํ ‘‘มุญฺชสทิสา เอว หี’’ติอาทิ. มุญฺชํ นาม ติณวิเสโส, เยน โกจฺฉาทีนิ กโรนฺติ. ‘‘ปวาเหยฺยา’’ติ วจนโต อนฺโต ฐิตา เอว อีสิกา อธิปฺเปตาติ ทสฺเสติ ‘‘อนฺโต อีสิกา โหตี’’ติ อิมินา. อีสิกาติ จ กฬีโร. วิสุทฺธิมคฺคฏีกายํ ปน ‘‘กณฺฑ’’นฺติ (วิสุทฺธิ. ฏี. ๒.๓๙๙) วุตฺตํ. วฏฺฏาย โกสิยาติ ปริวฏฺฏุลาย อสิโกสิยา. ปตฺถฏายาติ ปฏฺฏิกาย. กรฑิตพฺโพ ภาเชตพฺโพติ กรณฺโฑ, เปฬา. กรฑิตพฺโพ ชิคุจฺฉิตพฺโพติ กรณฺโฑ, นิมฺโมกํ. อิธาปิ [Pg.150] นิมฺโมกเมวาติ อาห ‘‘กรณฺฑาติ อิทมฺปี’’ติอาทิ. วิลีวกรณฺโฑ นาม เปฬา. กสฺมา อหิกญฺจุกสฺเสว นามํ, น วิลีวกรณฺฑกสฺสาติ โจทนํ โสเธติ ‘‘อหิกญฺจุโก หี’’ติอาทินา, สฺเวว อหินา สทิโส, ตสฺมา ตสฺเสว นามนฺติ วุตฺตํ โหติ. วิสุทฺธิมคฺคฏีกายํ ปน ‘‘กรณฺฑายาติ เปฬาย, นิมฺโมกโตติ จ วทนฺตี’’ติ (วิสุทฺธิ. ฏี. ๒.๓๙๙) วุตฺตํ. ตตฺถ เปฬาคหณํ อหินา อสทิสตาย วิจาเรตพฺพํ.

Chính ý nghĩa này cũng đã được làm rõ trong Pāli, do đó ngài (Chú giải sư) đã nói: ‘Quả thật, ba ví dụ bắt đầu bằng câu “muñjamhā īsikantiādi”… được nói đến’. Tuy nhiên, ở một vài nơi, bản văn được thấy là: ‘Ví dụ bắt đầu bằng câu “muñjamhā īsikantiādi” chỉ là ví dụ. Quả thật, điều nào được nói đến cũng chỉ nhằm mục đích trình bày sự tương đồng’. Ở đó, với từ ‘upamāmattaṃ’ (chỉ là ví dụ), ngài ngăn chặn việc trình bày ý nghĩa khác; còn với từ bắt đầu bằng ‘yampi hi’, ngài xác lập bản chất ví dụ của nó. Và với từ ‘yaṃ’ không phụ thuộc vào từ xác định, ngài chỉ đề cập đến chính câu nói bắt đầu bằng ‘muñjamhā īsikaṃ’. ‘Chỉ nhằm mục đích trình bày sự tương đồng’ có nghĩa là chỉ nhằm mục đích trình bày sự tương đồng về hình dáng, màu sắc, và các bộ phận chi tiết. ‘Sự tương đồng là thế nào?’ đã được nói đến trong câu bắt đầu bằng ‘muñjasadisā eva hi’. ‘Muñja’ là một loại cỏ đặc biệt, mà người ta dùng để làm chiếu v.v… Theo câu ‘pavāheyya’, lõi cỏ ở bên trong được ám chỉ, ngài trình bày điều này bằng câu ‘anto īsikā hoti’. Và ‘īsikā’ là lõi non. Tuy nhiên, trong Visuddhimaggaṭīkā, nó được gọi là ‘kaṇḍa’. ‘Vaṭṭāya kosiyā’ nghĩa là trong bao kiếm tròn. ‘Patthaṭāya’ nghĩa là trong bao kiếm dẹt. ‘Karaṇḍa’ vì nó cần được phân chia, tức là cái giỏ (peḷā). ‘Karaṇḍa’ vì nó đáng ghê tởm, tức là da rắn lột (nimmoka). Ở đây cũng vậy, chính da rắn lột được ám chỉ, nên ngài nói: ‘karaṇḍāti idampī’ v.v… ‘Vilīvakaraṇḍo’ là cái giỏ đan bằng tre nứa. Ngài giải quyết câu chất vấn ‘Tại sao nó là tên của da rắn lột mà không phải của cái giỏ đan bằng tre nứa?’ bằng câu bắt đầu bằng ‘ahikañcuko hi’, có nghĩa là: chính nó (da lột) tương đồng với con rắn, do đó nó là tên của chính nó. Tuy nhiên, trong Visuddhimaggaṭīkā, có nói rằng: ‘karaṇḍāyāti peḷāya, nimmokatoti ca vadantīti’. Ở đó, việc dùng từ ‘peḷā’ nên được xem xét vì nó không tương đồng với con rắn.

ยชฺเชวํ ‘‘เสยฺยถาปิ ปน มหาราช ปุริโส อหึ กรณฺฑา อุทฺธเรยฺยา’’ติ ปุริสสฺส กรณฺฑโต อหิอุทฺธรณูปมาย อยมตฺโถ วิรุชฺเฌยฺย. น หิ โส หตฺเถน ตโต อุทฺธริตุํ สกฺกาติ อนุโยเคนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ‘‘อุทฺธเรยฺยา’’ติ หิ อนิยมวจเนปิ หตฺเถน อุทฺธรณสฺเสว ปากฏตฺตา ตํทสฺสนมิว ชาตํ. เตนาห ‘‘หตฺเถน อุทฺธรมาโน วิย ทสฺสิโต’’ติ. ‘‘อยญฺหี’’ติอาทิ จิตฺเตน อุทฺธรณสฺส เหตุทสฺสนํ. อหิโน นาม ปญฺจสุ ฐาเนสุ สชาตึ นาติวตฺตนฺติ อุปปตฺติยํ, จุติยํ, วิสฺสฏฺฐนิทฺโทกฺกมเน, สมานชาติยา เมถุนปฏิเสวเน, ชิณฺณตจาปนยเนติ วุตฺตํ ‘‘สชาติยํ ฐิโต’’ติ. อุรคชาติยเมว ฐิโต ปชหติ, น นาคิทฺธิยา อญฺญชาติรูโปติ อตฺโถ. อิทญฺหิ มหิทฺธิเก นาเค สนฺธาย วุตฺตํ. สรีรํ ขาทยมานํ วิยาติ อตฺตโนเยว ตจํ อตฺตโน สรีรํ ขาทยมานํ วิย. ปุราณตจํ ชิคุจฺฉนฺโตติ ชิณฺณตาย กตฺถจิ มุตฺตํ กตฺถจิ โอลมฺพิตํ ชิณฺณตจํ ชิคุจฺฉนฺโต. จตูหีติ ‘‘สชาติยํ ฐิโต, นิสฺสาย, ถาเมน, ชิคุจฺฉนฺโต’’ติ ยถาวุตฺเตหิ จตูหิ การเณหิ. ตโตติ กญฺจุกโต. อญฺเญนาติ อตฺตโต อญฺเญน. จิตฺเตนาติ ปุริสสฺส จิตฺเตเนว, น หตฺเถน. เสยฺยถาปิ นาม ปุริโส อหึ ปสฺสิตฺวา ‘‘อโห วตาหํ อิมํ อหึ กญฺจุกโต อุทฺธเรยฺย’’นฺติ อหึ กรณฺฑา จิตฺเตน อุทฺธเรยฺย, ตสฺส เอวมสฺส ‘‘อยํ อหิ, อยํ กรณฺโฑ, อญฺโญ อหิ, อญฺโญ กรณฺโฑ, กรณฺฑา ตฺเวว อหิ อุพฺภโต’’ติ, เอวเมว…เป… โส อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ อภินิมฺมินาติ…เป… อหีนินฺทฺริยนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย.

Nếu vậy, ý nghĩa này sẽ mâu thuẫn với ví dụ về người đàn ông rút con rắn ra khỏi cái giỏ (da lột) trong câu ‘Ví như, tâu Đại vương, một người rút con rắn ra khỏi cái giỏ’. Vì người ấy không thể dùng tay rút nó ra khỏi đó, với câu hỏi này, ngài nói: ‘tatthā’ v.v… Quả thật, mặc dù ‘uddhareyyā’ là một từ không xác định, nhưng vì việc rút bằng tay là rõ ràng, nên nó trở thành như một sự trình bày về điều đó. Do đó, ngài nói ‘được trình bày như đang rút bằng tay’. Câu bắt đầu bằng ‘Ayañhi’ là sự trình bày nguyên nhân của việc rút ra bằng tâm. Loài rắn không vượt qua đồng loại của chúng trong năm trường hợp: khi tái sanh, khi chết, khi ngủ say, khi giao hợp với đồng loại, và khi lột da cũ, do đó đã được nói ‘đứng trong đồng loại của mình’. Nó lột da khi đang ở trong loài rắn, chứ không phải biến thành hình dạng của loài khác bằng thần thông của rồng rồi mới lột, đó là ý nghĩa. Điều này được nói liên quan đến các loài rồng có đại thần lực. ‘Như đang ăn thịt cơ thể mình’ nghĩa là như đang ăn da của chính mình, cơ thể của chính mình. ‘Ghê tởm lớp da cũ’ nghĩa là ghê tởm lớp da cũ đã già, ở chỗ này thì bong ra, ở chỗ kia thì treo lủng lẳng. ‘Bởi bốn (lý do)’ là bởi bốn lý do đã được nêu: ‘đứng trong đồng loại của mình’, ‘nhờ vào’, ‘bằng sức mạnh’, ‘ghê tởm’. ‘Tato’ nghĩa là từ lớp da lột. ‘Aññena’ nghĩa là bởi người khác ngoài chính nó. ‘Cittena’ nghĩa là chỉ bằng tâm của người đó, không phải bằng tay. Ví như một người thấy con rắn và nghĩ: ‘Ồ, giá như ta rút con rắn này ra khỏi lớp da lột của nó!’, rồi người ấy rút con rắn ra khỏi cái giỏ (da lột) bằng tâm. Đối với người ấy, ý nghĩ sẽ là: ‘Đây là con rắn, đây là cái giỏ (da lột). Con rắn là khác, cái giỏ (da lột) là khác. Con rắn được rút ra chính từ cái giỏ (da lột)’. Cũng vậy… vị ấy hóa hiện ra một thân khác từ thân này… không khiếm khuyết các căn, đây là chủ ý ở đây.

อิทฺธิวิธญาณาทิกถาวณฺณนา

Luận giải về các loại thần thông trí và các vấn đề khác

๒๓๙. ภาชนาทิวิกติกิริยานิสฺสยภูตา [Pg.151] สุปริกมฺมกตมตฺติกาทโย วิย วิกุพฺพนกิริยานิสฺสยภาวโต อิทฺธิวิธญาณํ ทฏฺฐพฺพํ.

239. Thần thông trí nên được hiểu là nền tảng cho hành động biến hóa, giống như đất sét v.v... đã được chuẩn bị kỹ lưỡng, là nền tảng cho hành động làm ra các loại đồ vật như bình, chậu.

๒๔๑. ปุพฺเพ นีวรณปฺปหานวาเร วิย กนฺตารคฺคหณํ อกตฺวา เกวลํ อทฺธานมคฺคคฺคหณํ เขมมคฺคทสฺสนตฺถํ. กสฺมา ปน เขมมคฺคสฺเสว ทสฺสนํ, น กนฺตารมคฺคสฺส, นนุ อุปมาทสฺสนมตฺตเมตนฺติ โจทนํ ปริหรนฺโต ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิมาห. ‘‘อปฺปฏิภยญฺหี’’ติอาทิ ปน เขมมคฺคสฺเสว คหณการณทสฺสนํ. วาตาตปาทินิวารณตฺถํ สีเส สาฏกํ กตฺวา. ตถา ตถา ปน ปริปุณฺณวจนํ อุปมาสมฺปตฺติยา อุปเมยฺยสมฺปาทนตฺถํ, อธิปฺเปตสฺส จ อุปเมยฺยตฺถสฺส สุวิญฺญาปนตฺถํ, เหตุทาหรณเภทฺยเภทกาทิสมฺปนฺนวจเนน จ วิญฺญูชาติกานํ จิตฺตาราธนตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวํ สพฺพตฺถ. สุขํ ววตฺถเปตีติ อกิจฺฉํ อกสิเรน สลฺลกฺเขติ, ปริจฺฉินฺทติ จ.

241. Trước đây, giống như trong phần đoạn trừ triền cái, không dùng từ ‘hoang địa’ mà chỉ dùng từ ‘con đường dài’ nhằm mục đích trình bày con đường an ổn. Để giải quyết câu chất vấn: ‘Tại sao chỉ trình bày con đường an ổn, mà không trình bày con đường hoang địa? Chẳng phải đây chỉ là sự trình bày ví dụ sao?’, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘yasmā’. Câu bắt đầu bằng ‘Appaṭibhayañhi’ là sự trình bày lý do chỉ dùng (từ) con đường an ổn. Để ngăn gió, nắng, v.v..., lấy vải che đầu. Hơn nữa, nên biết rằng, một câu nói đầy đủ như vậy, với sự hoàn hảo của ví dụ, là nhằm mục đích làm cho vật được ví dụ trở nên hoàn hảo; và để làm cho ý nghĩa của vật được ví dụ, điều được chủ ý, trở nên dễ hiểu; và với một câu nói đầy đủ các yếu tố như nguyên nhân, ví dụ, đặc tính và vật có đặc tính, là nhằm mục đích làm hài lòng tâm của những người có bản chất trí tuệ. Nên hiểu như vậy ở mọi nơi. ‘Xác định một cách dễ dàng’ nghĩa là ghi nhận không khó khăn, không mệt nhọc, và phân định.

๒๔๓. มนฺโท อุตฺตานเสยฺยกทารโกปิ ‘‘ทหโร’’ติ วุจฺจตีติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘ยุวา’’ติ วุตฺตนฺติ มนฺตฺวา ยุวสทฺเทน วิเสสิตพฺพเมว ทหรสทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตรุโณ’’ติ วุตฺตํ. ตถา ยุวาปิ โกจิ อนิจฺฉนโก, อนิจฺฉนโต จ อมณฺฑนชาติโกติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘มณฺฑนชาติโก’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ มนฺตฺวา มณฺฑนชาติกาทิสทฺเทน วิเสสิตพฺพเมว ยุวสทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘โยพฺพนฺเนน สมนฺนาคโต’’ติ วุตฺตํ. ปาฬิยญฺหิ ยถากฺกมํ ปทตฺตยสฺส วิเสสิตพฺพวิเสสกภาเวน วจนโต ตถา สํวณฺณนา กตา, อิตรถา เอกเกนาปิ ปเทน อธิปฺเปตตฺถาธิคมิกา สปริวารา สํวณฺณนาว กาตพฺพา สิยาติ. ‘‘มณฺฑนปกติโก’’ติ วุตฺตเมว วิวริตุํ ‘‘ทิวสสฺสา’’ติอาทิมาห. กณิกสทฺโท โทสปริยาโย, โทโส จ นาม กาฬติลกาทีติ ทสฺเสติ ‘‘กาฬติลกา’’ติอาทินา. กาฬติลปฺปมาณา พินฺทโว กาฬติลกานิ, กาฬา วา กมฺมาสา, เย ‘‘สาสปพีชิกา’’ติปิ วุจฺจนฺติ. ติลปฺปมาณา พินฺทโว ติลกานิ. วงฺคํ นาม วิยงฺคํ วิปริณามิตมงฺคํ. โยพฺพนฺนปีฬกาทโย มุขทูสิปีฬกา, เย ‘‘ขรปีฬกา’’ ติปิ วุจฺจนฺติ. มุขนิมิตฺตนฺติ มุขจฺฉายํ. มุเข คโต โทโส มุขโทโส[Pg.152]. ลกฺขณวจนมตฺตเมตํ มุเข อโทสสฺสปิ ปากฏภาวสฺส อธิปฺเปตตฺตา, ยถา วา มุเข โทโส, เอวํ มุเข อโทโสปิ มุขโทโสติ สรโลเปน วุตฺโต สามญฺญนิทฺเทสโตปิ อเนกตฺถสฺส วิญฺญาตพฺพตฺตา, ปิสทฺทโลเปน วา อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. อวุตฺโตปิ หิ อตฺโถ สมฺปิณฺฑนวเสน วุตฺโต วิย วิญฺญายติ, มุขโทโส จ มุขอโทโส จ มุขโทโสติ เอกเทสสรูเปกเสสนเยนเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวญฺหิ อตฺถสฺส ปริปุณฺณตาย ‘‘ปเรสํ โสฬสวิธํ จิตฺตํ ปากฏํ โหตี’’ติ วจนํ สมตฺถิตํ โหติ. เตเนตํ วุจฺจติ –

243. Ngay cả đứa trẻ sơ sinh nằm ngửa dại khờ cũng được gọi là ‘daharo’ (trẻ), vì vậy để phân biệt với trường hợp ấy, (Đức Phật) đã nói là ‘yuvā’ (thanh niên). Hiểu như vậy, để chỉ rõ ý nghĩa của từ ‘dahara’ vốn cần được từ ‘yuva’ làm cho đặc biệt hơn, (vị Chú giải) đã nói là ‘taruṇa’ (tuổi mới lớn). Tương tự, một thanh niên nào đó cũng có thể không thích trang điểm, và do không thích nên không có tính hay trang điểm, vì vậy để phân biệt với trường hợp ấy, (Đức Phật) đã nói là ‘maṇḍanajātiko’ (có tính hay trang điểm) v.v... Hiểu như vậy, để chỉ rõ ý nghĩa của từ ‘yuva’ vốn cần được từ ‘maṇḍanajātika’ v.v... làm cho đặc biệt hơn, (vị Chú giải) đã nói là ‘yobbannena samannāgato’ (người có được tuổi trẻ). Thật vậy, trong Pāḷi, vì ba từ được nói theo thứ tự với mối quan hệ được bổ nghĩa và bổ nghĩa, nên phần giải thích đã được thực hiện như vậy; nếu không, phần giải thích đầy đủ chi tiết giúp hiểu được ý nghĩa mong muốn đáng lẽ đã phải được thực hiện chỉ với một từ duy nhất. Để giải thích rõ hơn câu đã nói ‘maṇḍanapakatiko’ (có bản chất thích trang điểm), ngài nói ‘divasassa’ v.v... Từ ‘kaṇika’ là một từ đồng nghĩa của ‘dosa’ (khuyết điểm), và ‘dosa’ chính là nốt ruồi đen v.v... Ngài chỉ ra điều này bằng câu ‘kāḷatilakā’ v.v... Những chấm nhỏ cỡ hạt mè đen là ‘kāḷatilakāni’, hoặc là những đốm đen, chúng cũng được gọi là ‘sāsapabījikā’ (hạt cải). Những chấm nhỏ cỡ hạt mè là ‘tilakāni’. ‘Vaṅgaṃ’ là ‘viyaṅgaṃ’, tức là ‘vipariṇāmitamaṅgaṃ’ (bộ phận bị biến dạng). Mụn trứng cá tuổi dậy thì v.v... là những mụn làm xấu mặt, chúng cũng được gọi là ‘kharapīḷakā’ (mụn sần). ‘Mukhanimittaṃ’ (dấu hiệu trên mặt) có nghĩa là ‘mukhacchāyaṃ’ (sắc diện). Khuyết điểm xuất hiện trên mặt là ‘mukhadoso’. Đây chỉ là một cách nói về đặc điểm, vì trạng thái rõ ràng của cả người không có khuyết điểm trên mặt cũng được bao hàm. Hoặc, cũng như người có khuyết điểm trên mặt, người không có khuyết điểm trên mặt cũng được gọi là ‘mukhadoso’ do sự lược bỏ nguyên âm (a trong adoso); hoặc do đây là cách chỉ chung chung nên có thể hiểu nhiều nghĩa; hoặc ý nghĩa này nên được hiểu là do sự lược bỏ của tiểu từ ‘pi’. Thật vậy, ngay cả ý nghĩa không được nói ra cũng được hiểu như thể đã được nói ra bằng cách tóm lược. Và ‘mukhadoso’ (người có khuyết điểm trên mặt) và ‘mukha-adoso’ (người không có khuyết điểm trên mặt) (cả hai) là ‘mukhadoso’. Ở đây, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp ekasesa (phép duy nhất thể đồng hình). Vì như vậy, do sự đầy đủ của ý nghĩa, câu nói “mười sáu loại tâm của chúng sanh khác trở nên hiện rõ” mới được xác lập. Do đó, điều này được nói rằng:

‘‘วตฺตพฺพสฺสาวสิฏฺฐสฺส, คาโห นิทสฺสนาทินา;

อปิสทฺทาทิโลเปน, เอกเสสนเยน วา.

“Việc nắm bắt ý nghĩa còn lại của điều cần nói, (được thực hiện) bằng ví dụ minh họa v.v...; bằng sự lược bỏ tiểu từ ‘api’ v.v..., hoặc bằng phương pháp ekasesa (phép duy nhất thể).

อสมาเน สทฺเท ติธา, จตุธา จ สมานเก;

สามญฺญนิทฺเทสโตปิ, เวทิตพฺโพ วิภาวินา’’ติ.

Đối với từ không đồng dạng thì có ba cách, và đối với từ đồng dạng thì có bốn cách; cũng (có thể hiểu) từ cách chỉ chung chung, người có trí tuệ nên hiểu (như vậy).”

‘‘สราคํ วา จิตฺต’’นฺติอาทินา ปาฬิยํ วุตฺตํ โสฬสวิธํ จิตฺตํ.

Mười sáu loại tâm được nói trong Pāḷi qua câu “Tâm có tham, hoặc...” v.v...

๒๔๕. ปุพฺเพนิวาสญาณูปมายนฺติ ปุพฺเพนิวาสญาณสฺส, ปุพฺเพนิวาสญาเณ วา ทสฺสิตาย อุปมาย. กสฺมา ปน ปาฬิยํ คามตฺตยเมว อุปมาเน คหิตนฺติ โจทนํ โสเธตุํ ‘‘ตํ ทิวส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตํ ทิวสํ กตกิริยา นาม ปากติกสตฺตสฺสาปิ เยภุยฺเยน ปากฏา โหติ. ตสฺมา ตํ ทิวสํ คนฺตุํ สกฺกุเณยฺยํ คามตฺตยเมว ภควตา คหิตํ, น ตทุตฺตรีติ อธิปฺปาโย. กิญฺจาปิ ปาฬิยํ ตํทิวสคฺคหณํ นตฺถิ, คามตฺตยคฺคหเณน ปน ตทเหว กตกิริยา อธิปฺเปตาติ มนฺตฺวา อฏฺฐกถายํ ตํทิวสคฺคหณํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตํทิวสคตคามตฺตยคฺคหเณเนว จ มหาภินีหาเรหิ อญฺเญสมฺปิ ปุพฺเพนิวาสญาณลาภีนํ ตีสุปิ ภเวสุ กตกิริยา เยภุยฺเยน ปากฏา โหตีติ ทีปิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตทตฺถมฺปิ หิ คามตฺตยคฺคหณนฺติ. ตีสุ ภเวสุ กตกิริยายาติ อภิสมฺปราเยสุ ปุพฺเพ ทิฏฺฐธมฺเม ปน อิทานิ, ปุพฺเพ จ กตกิจฺจสฺส.

245. ‘Pubbenivāsañāṇūpamāyaṃ’ (trong ví dụ về túc mạng minh) có nghĩa là của túc mạng minh, hoặc trong ví dụ được chỉ ra ở (phần) túc mạng minh. Để giải quyết câu chất vấn: “Tại sao trong Pāḷi chỉ lấy ba ngôi làng làm đối tượng so sánh trong ví dụ?”, (vị Chú giải) đã nói ‘taṃ divasaṃ’ (trong ngày hôm đó) v.v... Việc làm trong ngày hôm đó thường là rõ ràng ngay cả đối với một chúng sanh bình thường. Do đó, Đức Thế Tôn chỉ lấy ba ngôi làng có thể đi đến trong ngày hôm đó, chứ không lấy nhiều hơn; đó là chủ ý. Mặc dù trong Pāḷi không có việc đề cập đến ‘ngày hôm đó’, nhưng nên hiểu rằng do việc đề cập đến ba ngôi làng, hành động được thực hiện trong chính ngày đó được nhắm đến, vì hiểu như vậy nên trong Chú giải mới có sự đề cập đến ‘ngày hôm đó’. Và cũng nên hiểu rằng, chính nhờ việc đề cập đến ba ngôi làng đã đi trong ngày hôm đó mà điều này được làm sáng tỏ: đối với những vị khác có đại nguyện thành tựu túc mạng minh, hành động được thực hiện trong cả ba đời cũng thường là rõ ràng. Thật vậy, việc đề cập đến ba ngôi làng cũng là vì mục đích này. ‘Hành động được thực hiện trong ba đời’ có nghĩa là: trong các đời sau, trước đây trong hiện tại, và bây giờ; và của việc đã làm trong quá khứ.

๒๔๗. ปาฬิยํ รถิกาย วีถึ สญฺจรนฺเตติ อญฺญาย รถิกาย อญฺญํ รถึ สญฺจรนฺเตติ อตฺโถ, เตน อปราปรํ สญฺจรณํ ทสฺสิตนฺติ อาห ‘‘อปราปรํ สญฺจรนฺเต’’ติ, ตํตํกิจฺจวเสน อิโต จิโต จ สญฺจรนฺเตติ วุตฺตํ โหติ, อยเมวตฺโถ รถิวีถิสทฺทานเมกตฺถตฺตา. สิงฺฆาฏกมฺหีติ วีถิจตุกฺเก. ปาสาโท วิย ภิกฺขุสฺส กรชกาโย ทฏฺฐพฺโพ [Pg.153] ตตฺถ ปติฏฺฐิตสฺส ทฏฺฐพฺพทสฺสนสิทฺธิโต. มํสจกฺขุมโต หิ ทิพฺพจกฺขุสมธิคโม. ยถาห ‘‘มํสจกฺขุสฺส อุปฺปาโท, มคฺโค ทิพฺพสฺส จกฺขุโน’’ติ (อิติวุ. ๖๑). จกฺขุมา ปุริโส วิย อยเมว ทิพฺพจกฺขุํ ปตฺวา ฐิโต ภิกฺขุ ทฏฺฐพฺพสฺส ทสฺสนโต. เคหํ ปวิสนฺโต, ตโต นิกฺขมนฺโต วิย จ มาตุกุจฺฉึ ปฏิสนฺธิวเสน ปวิสนฺโต, ตโต จ วิชาติวเสน นิกฺขมนฺโต มาตุกุจฺฉิยา เคหสทิสตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘มาตรํ กุฏิกํ พฺรูสิ, ภริยํ พฺรูสิ กุลาวก’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑๙). อยํ อฏฺฐกถามุตฺตโก นโย – เคหํ ปวิสนฺโต วิย อตฺตภาวํ อุปปชฺชนวเสน โอกฺกมนฺโต, เคหา นิกฺขมนฺโต วิย จ อตฺตภาวโต จวนวเสน อปกฺกมนฺโต อตฺตภาวสฺส เคหสทิสตฺตา. วุตฺตญฺหิ ‘‘คหการก ทิฏฺโฐสิ, ปุน เคหํ น กาหสี’’ติ (ธ. ป. ๑๕๔).

247. Trong Pāḷi, câu ‘rathikāya vīthiṃ sañcarante’ (đi lại trên đường phố) có nghĩa là đi từ con đường này sang con đường khác. Vì điều đó chỉ sự đi lại liên tiếp, nên ngài nói ‘aparāparaṃ sañcarante’ (đi lại liên tiếp). Điều này có nghĩa là đi lại đây đó tùy theo công việc này hay việc khác. Ý nghĩa này cũng như vậy là do các từ ‘rathi’ và ‘vīthi’ có cùng một nghĩa. ‘Siṅghāṭakamhi’ (tại ngã tư) có nghĩa là tại nơi bốn con đường giao nhau. Thân do nghiệp sanh của vị tỳ khưu nên được xem như một tòa lầu, vì đối với người đứng ở đó, việc thấy được những gì cần thấy sẽ thành tựu. Thật vậy, người có nhục nhãn mới có thể chứng đắc thiên nhãn. Như có lời dạy: “Sự sanh khởi của nhục nhãn là con đường dẫn đến thiên nhãn.” (Itivu. 61). Giống như người có mắt, chính vị tỳ khưu này, sau khi đạt được thiên nhãn và an trú trong đó, nên được hiểu là (thấy rõ) do thấy được những gì cần thấy. Và giống như người đi vào nhà rồi đi ra, (vị ấy thấy rõ chúng sanh) đi vào bụng mẹ qua sự tái sanh, rồi đi ra khỏi đó qua sự sinh nở, vì bụng mẹ cũng giống như một ngôi nhà. Thật vậy, có lời dạy rằng: “Ngươi gọi mẹ là cái am, gọi vợ là cái tổ.” (S. i. 8). Đây là phương pháp không có trong Chú giải: Giống như người đi vào nhà, (vị ấy thấy rõ chúng sanh) đi vào một thân thể qua sự sanh khởi. Và giống như người đi ra khỏi nhà, (vị ấy thấy rõ chúng sanh) rời khỏi một thân thể qua sự hoại diệt, vì thân thể cũng giống như một ngôi nhà. Thật vậy, có lời dạy rằng: “Hỡi kẻ làm nhà, ngươi đã bị thấy! Ngươi sẽ không làm nhà nữa.” (Dhp. 154).

อปราปรํ สญฺจรณกสตฺตาติ ปุนปฺปุนํ สํสาเร ปริพฺภมนกสตฺตา. อพฺโภกาสฏฺฐาเนติ อชฺโฌกาสเทสภูเต. มชฺเฌติ นครสฺส มชฺฌภูเต สิงฺฆาฏเก. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ภเวกเทเส. นิพฺพตฺตสตฺตาติ อุปฺปชฺชมานกสตฺตา. อิมินา หิ ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว ชาตสํวทฺเธ สตฺเต วทติ, ‘‘อปราปรํ สญฺจรณกสตฺตา’’ติ ปน เอเตน ตถา อนิยมิตกาลิเก สาธารณสตฺเต. เอวญฺหิ เตสํ ยถากฺกมํ สญฺจรณกสนฺนิสินฺนกชโนปมตา อุปปนฺนา โหตีติ. ตีสุ ภเวสุ นิพฺพตฺตสตฺตานํ อาวิภูตกาโลติ เอตฺถ ปน วุตฺตปฺปการานํ สพฺเพสมฺปิ สตฺตานํ อนิยมโต คหณํ เวทิตพฺพํ.

Aparāparaṃ sañcaraṇakasattāti có nghĩa là chúng sanh lang thang trong vòng luân hồi hết lần này đến lần khác. Abbhokāsaṭṭhāneti có nghĩa là ở nơi là vùng đất trống. Majjheti có nghĩa là ở ngã tư, là trung tâm của thành phố. Tattha tatthāti có nghĩa là ở một phần nào đó của cõi này cõi kia. Nibbattasattāti có nghĩa là chúng sanh đang sanh. Bởi vì, bằng từ này, ngài nói về chúng sanh đã sanh và lớn lên trong cõi này cõi kia, còn bằng từ ‘‘aparāparaṃ sañcaraṇakasattā’’ti thì ngài nói về chúng sanh chung chung, không có thời gian cố định như vậy. Vì như vậy, sự ví von của họ tuần tự như đám đông người tụ tập đi lại mới được thành tựu. Còn ở đây, trong câu “thời điểm xuất hiện của chúng sanh đã sanh trong ba cõi”, nên hiểu là sự bao gồm tất cả chúng sanh đã được nói đến theo cách trên một cách không xác định.

นนุ จายํ ทิพฺพจกฺขุกถา, อถ กสฺมา ‘‘ตีสุ ภเวสู’’ติ จตุโวการภวสฺสาปิ สงฺคโห กโต. น หิ โส อรูปธมฺมารมฺมโณติ อนุโยคํ ปริหรนฺโต ‘‘อิทญฺจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อิทนฺติ ตีสุ ภเวสุ นิพฺพตฺตสตฺตานนฺติ อิทํ วจน’’นฺติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๔๗) อยเมตฺถ อาจริยสฺส มติ, เอวํ สติ อฏฺฐกถาจริเยหิ อฏฺฐกถายเมว ยถาวุตฺโต อนุโยโค ปริหริโตติ. อยํ ปเนตฺถ อมฺหากํ ขนฺติ – นนุ จายํ ทิพฺพจกฺขุกถา, อถ กสฺมา ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน’’ติอาทินา อวิเสสโต จตุโวการภวูปคสฺสาปิ สงฺคโห กโต. น หิ [Pg.154] โส อรูปธมฺมารมฺมโณติ อนุโยคํ ปริหรนฺโต ‘‘อิทญฺจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิทนฺติ ‘‘สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน’’ติอาทิวจนํ. เอวญฺหิ สติ อฏฺฐกถาจริเยหิ ปาฬิยเมว ยถาวุตฺโต อนุโยโค ปริหริโตติ. ยทคฺเคน โส ปาฬิยํ ปริหริโต, ตทคฺเคน อฏฺฐกถายมฺปิ ตสฺสา อตฺถวณฺณนาภาวโต. เทสนาสุขตฺถเมวาติ เกวลํ เทสนาสุขตฺถํ เอว อวิเสเสน วุตฺตํ, น ปน จตุโวการภวูปคานํ ทิพฺพจกฺขุสฺส อาวิภาวสพฺภาวโต. ‘‘ฐเปตฺวา อรูปภว’’นฺติ วา ‘‘ทฺวีสุ ภเวสู’’ติ วา สตฺเต ปสฺสติ กามาวจรภวโต, รูปาวจรภวโต จ จวมาเนติ วา กามาวจรภเว, รูปาวจรภเว จ อุปปชฺชมาเนติ วา วุจฺจมานา หิ เทสนา ยถารหํ เภทฺยเภทกาทิวิภาวเนน สุขาสุขาวโพธา จ น โหติ, อวิเสเสน ปน เอวเมว วุจฺจมานา สุขาสุขาวโพธา จ. เทเสตุํ, อวโพเธตุญฺจ สุกรตาปโยชนญฺหิ ‘‘เทสนาสุขตฺถ’’นฺติ วุตฺตํ. กสฺมาติ อาห ‘‘อารุปฺเป…เป… นตฺถี’’ติ, ทิพฺพจกฺขุโคจรภูตานํ รูปธมฺมานมภาวโตติ วุตฺตํ โหติ.

Chẳng phải đây là câu chuyện về thiên nhãn sao? Vậy tại sao trong câu “trong ba cõi” lại bao gồm cả cõi tứ uẩn? Vì thiên nhãn ấy không lấy pháp vô sắc làm đối tượng. Để bác bỏ câu chất vấn này, ngài (sớ giải chủ) đã nói câu bắt đầu bằng “idañca”. Trong đó, “idaṃ” là câu này: “chúng sanh đã sanh trong ba cõi”. Đây là quan điểm của vị thầy (cổ sớ giải chủ) ở đây, khi như vậy, các vị sớ giải chủ đã bác bỏ câu chất vấn đã được nói đến ngay trong Chánh sớ. Đây là quan điểm chúng tôi ưa thích ở đây: Chẳng phải đây là câu chuyện về thiên nhãn sao? Vậy tại sao trong câu bắt đầu bằng “với thiên nhãn thanh tịnh, vượt ngoài tầm mắt người thường, vị ấy thấy chúng sanh đang chết, đang sanh”, Đức Phật lại bao gồm cả chúng sanh sanh vào cõi tứ uẩn một cách không phân biệt? Vì thiên nhãn ấy không lấy pháp vô sắc làm đối tượng. Để bác bỏ câu chất vấn này, ngài (sớ giải chủ) đã nói câu bắt đầu bằng “idañca”. Trong đó, “idaṃ” là câu này: “vị ấy thấy chúng sanh đang chết, đang sanh”. Vì khi như vậy, các vị sớ giải chủ đã bác bỏ câu chất vấn đã được nói đến ngay trong Chánh tạng. Bởi vì, câu chất vấn ấy được bác bỏ trong Chánh tạng bằng phần nào, thì cũng được bác bỏ trong Chánh sớ bằng phần đó, do Chánh sớ là sự giải thích ý nghĩa của Chánh tạng ấy. (Câu ấy) được nói một cách không phân biệt chỉ đơn thuần vì mục đích dễ dàng cho việc thuyết giảng, chứ không phải vì thiên nhãn có khả năng xuất hiện đối với chúng sanh sanh vào cõi tứ uẩn. Bởi vì, lời thuyết giảng được nói rằng: “ngoại trừ cõi vô sắc” hoặc “trong hai cõi” hoặc “vị ấy thấy chúng sanh đang chết từ cõi dục và cõi sắc” hoặc “đang sanh vào cõi dục và cõi sắc”, thì sẽ không dễ dàng liễu tri do phải phân biệt đặc điểm và cái được đặc điểm v.v… một cách tương xứng, còn khi được nói một cách không phân biệt như vậy thì sẽ dễ dàng liễu tri. Bởi vì, lợi ích của việc dễ dàng thuyết giảng và liễu tri được gọi là “vì mục đích dễ dàng cho việc thuyết giảng”. Tại sao? Ngài nói “ở cõi vô sắc… không có”, điều này có nghĩa là: do không có các sắc pháp là đối tượng của thiên nhãn (ở cõi vô sắc).

อาสวกฺขยญาณกถาวณฺณนา

Giải Thích Về Luận Lậu Tận Trí

๒๔๘. อิธ วิปสฺสนาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานจิตฺตํ เวทิตพฺพํ, น โลกิยาภิญฺญาสุ วิย อภิญฺญาปาทกํ. วิปสฺสนาปาทกนฺติ จ วิปสฺสนาย ปทฏฺฐานภูตํ, วิปสฺสนา จ นาเมสา ติวิธา วิปสฺสกปุคฺคลเภเทน มหาโพธิสตฺตานํ วิปสฺสนา, ปจฺเจกโพธิสตฺตานํ วิปสฺสนา, สาวกานํ วิปสฺสนา จาติ. ตตฺถ มหาโพธิสตฺตานํ, ปจฺเจกโพธิสตฺตานญฺจ วิปสฺสนา จินฺตามยญาณสมฺพนฺธิกา สยมฺภุญาณภูตา, สาวกานํ ปน สุตมยญาณสมฺพนฺธิกา ปโรปเทสสมฺภูตา. สา ‘‘ฐเปตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อวเสสรูปารูปชฺฌานานํ อญฺญตรโต วุฏฺฐายา’’ติอาทินา อเนกธา, อรูปมุขวเสน จตุธาตุววตฺถาเน วุตฺตานํ เตสํ เตสํ ธาตุปริคฺคหมุขานญฺจ อญฺญตรมุขวเสน อเนกธา จ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๖๖๔) นานานยโต วิภาวิตา, มหาโพธิสตฺตานํ ปน จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสมุเขน ปเภทคมนโต นานานยํ สพฺพญฺญุตญฺญาณสนฺนิสฺสยสฺส อริยมคฺคญาณสฺส อธิฏฺฐานภูตํ ปุพฺพภาคญาณคพฺภํ คณฺหาเปนฺตํ [Pg.155] ปริปากํ คจฺฉนฺตํ ปรมคมฺภีรํ สณฺหสุขุมตรํ อนญฺญสาธารณํ วิปสฺสนาญาณํ โหติ, ยํ อฏฺฐกถาสุ ‘‘มหาวชิรญาณ’’นฺติ วุจฺจติ, ยสฺส จ ปวตฺติวิภาเคน จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสปฺปเภทสฺส ปาทกภาเวน สมาปชฺชิยมานา จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสงฺขฺยา เทวสิกํ สตฺถุ วฬญฺชนสมาปตฺติโย วุจฺจนฺติ. สฺวายํ พุทฺธานํ วิปสฺสนาจาโร ปรมตฺถมญฺชุสายํ วิสุทฺธิมคฺควณฺณนายํ (วิสุทฺธิ. ฏี. ๑.๑๔๔) อุทฺเทสโต อาจริเยน ทสฺสิโต, ตโต โส อตฺถิเกหิ คเหตพฺโพ. อิธ ปน สาวกานํ วิปสฺสนาว อธิปฺเปตา.

248. Ở đây, nên hiểu tâm thiền thứ tư là nền tảng cho tuệ quán, không phải là nền tảng cho thắng trí như trong các thắng trí thế gian. Và “nền tảng cho tuệ quán” là nhân cận của tuệ quán, và tuệ quán này có ba loại, tùy theo sự khác biệt của người hành tuệ quán: tuệ quán của các vị Đại Bồ-tát, tuệ quán của các vị Độc Giác Bồ-tát, và tuệ quán của các vị Thinh văn. Trong đó, tuệ quán của các vị Đại Bồ-tát và Độc Giác Bồ-tát liên quan đến tư duy sở thành trí, là trí tự giác ngộ, còn tuệ quán của các vị Thinh văn liên quan đến văn sở thành trí, phát sanh từ lời chỉ dạy của người khác. Tuệ quán ấy đã được trình bày rõ ràng trong Thanh Tịnh Đạo theo nhiều cách khác nhau, bằng nhiều phương pháp: “sau khi xuất khỏi một trong các thiền sắc và vô sắc còn lại, ngoại trừ phi tưởng phi phi tưởng xứ” v.v…, và cũng có nhiều cách khác nhau: hoặc bằng cách lấy pháp vô sắc làm chính, hoặc bằng cách lấy một trong những pháp môn nắm bắt các đại được nói đến trong phần phân tích tứ đại làm chính. Còn đối với các vị Đại Bồ-tát, có tuệ quán trí không chung với người khác, cực kỳ vi tế, vô cùng sâu sắc, đi đến sự chín muồi, nắm giữ cốt lõi của tiền đạo trí là nền tảng cho thánh đạo trí, là nơi nương tựa của nhất thiết trí, có nhiều phương pháp do đi đến sự phân chia theo 24 trăm ngàn vạn pháp môn, tuệ quán này được gọi là “đại kim cang trí” trong các Chánh sớ, và do là nền tảng cho tuệ quán trí có 24 trăm ngàn vạn phân loại theo sự phân chia diễn tiến của nó, các thiền định nhập có số lượng 24 trăm ngàn vạn được gọi là các thiền định mà Đức Thế Tôn thường sử dụng hằng ngày. Cách thực hành tuệ quán này của các vị Phật đã được vị thầy (Dhammapāla) chỉ ra một cách tóm tắt trong Paramatthamañjusā, là bản chú giải Thanh Tịnh Đạo, do đó, những người có nhu cầu nên tìm hiểu từ đó. Còn ở đây, chỉ có tuệ quán của các vị Thinh văn được chủ trương.

‘‘อาสวานํ ขยญาณายา’’ติ อิทํ กิริยาปโยชนภูเต ตทตฺเถ สมฺปทานวจนํ, ตสฺมา อสติปิ ปโยชนวาจเก ปโยชนวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘ขยญาณนิพฺพตฺตนตฺถายา’’ติ. เอวมีทิเสสุ. นิพฺพานํ, อรหตฺตมคฺโค จ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน อิธ ขโย นาม, ตตฺถ ญาณํ ขยญาณํ, ตสฺส นิพฺพตฺตนสงฺขาโต อตฺโถ ปโยชนํ, ตทตฺถายาติ อตฺโถ. เขเปติ ปาปธมฺเม สมุจฺฉินฺทตีติ ขโย, มคฺโค. โส ปน ปาปกฺขโย อาสวกฺขเยน วินา นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘ขเย ญาณ’’นฺติ (ธ. ส. สุตฺตนฺตทุกมาติกา ๑๔๘) เอตฺถ ขยคฺคหเณน อาสวกฺขโยว วุตฺโตติ ทสฺเสติ ‘‘อาสวานํ ขโย’’ติ อิมินา. อนุปฺปาเท ญาณนฺติ อาสวานมนุปฺปาทภูเต อริยผเล ญาณํ. ขียึสุ อาสวา เอตฺถาติ ขโย, ผลํ. สมิตปาปตาย สมโณ, สมิตปาปตา จ นิปฺปริยายโต อรหตฺตผเลเนวาติ อาห ‘‘อาสวานํ ขยา สมโณ โหตีติ เอตฺถ ผล’’นฺติ. ขยาติ จ ขีณตฺตาติ อตฺโถ. ขียนฺติ อาสวา เอตฺถาติ ขโย, นิพฺพานํ. ‘‘อาสวกฺขยา’’ติ ปน สมาสวเสน ทฺวิภาวํ กตฺวา วุตฺตตฺตา ‘‘อาสวานํ ขโย’’ติ ปทสฺส อตฺถุทฺธาเร อาสวกฺขยปทคฺคหณํ.

Câu: “Āsavānaṃ khayañāṇāyā” này là chỉ định cách trong ý nghĩa đó, vốn là mục đích của hành động. Do đó, ngay cả khi không có từ chỉ mục đích, ý nghĩa nên được hiểu theo năng lực của mục đích. Vì vậy, ngài (chú giải) đã nói: “khayañāṇanibbattanatthāyā” (với mục đích làm phát sanh trí tuệ về sự đoạn tận). Tương tự trong những trường hợp như thế này. Ở đây, Niết-bàn và A-la-hán đạo được gọi là ‘sự đoạn tận’ theo cách trình bày cao tột. Trí tuệ ở trong đó là ‘trí tuệ về sự đoạn tận’. Mục đích là ý nghĩa được gọi là sự phát sanh của trí tuệ đó; ‘tadatthāya’ có nghĩa là ‘vì mục đích đó’. ‘Khayo’ (sự đoạn tận) là Đạo, vì nó làm tiêu diệt, đoạn trừ các pháp ác. Nhưng sự đoạn tận các điều ác đó không thể có nếu không có sự đoạn tận các lậu hoặc. Do đó, trong câu “khaye ñāṇaṃ”, ngài (chú giải) chỉ ra bằng câu “āsavānaṃ khayo” này rằng chính sự đoạn tận các lậu hoặc đã được nói đến bằng việc dùng từ ‘khaya’. “Anuppāde ñāṇaṃ” (trí tuệ trong sự không sanh) là trí tuệ trong Thánh quả, nơi là trạng thái không sanh khởi của các lậu hoặc. ‘Khayo’ (sự đoạn tận) là Quả, vì ‘các lậu hoặc đã được đoạn tận ở đây’. Là ‘sa-môn’ vì đã làm lắng dịu các điều ác. Và sự lắng dịu các điều ác một cách tuyệt đối chỉ có được nhờ A-la-hán quả, vì vậy ngài (chú giải) đã nói rằng trong câu “āsavānaṃ khayā samaṇo hoti”, (khayā) có nghĩa là ‘Quả’. Và “khayā” có nghĩa là ‘vì đã được đoạn tận’. ‘Khayo’ (sự đoạn tận) là Niết-bàn, vì ‘các lậu hoặc được đoạn tận ở đây’. Tuy nhiên, vì từ “āsavakkhayā” được nói bằng cách tạo thành hai phần theo cách của một hợp từ, nên trong việc giải thích ý nghĩa của cụm từ “āsavānaṃ khayo”, từ “āsavakkhaya” đã được sử dụng.

‘‘ปรวชฺชานุปสฺสิสฺสา’’ติอาทิคาถา ธมฺมปเท (ธ. ป. ๒๕๓). ตตฺถ อุชฺฌานสญฺญิโนติ ครหสญฺญิโน. อราติ ทูรา. ‘‘อรา สิงฺฆามิ วาริช’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓๔; ชา. ๑.๖.๑๑๖) วิย หิ ทูรตฺโถยํ นิปาโต. ‘‘อารา’’ติปิ ปาโฐ. อราสทฺโท วิย อาราสทฺโทปิ ทูรตฺเถ เอโก นิปาโตติ เวทิตพฺโพ. ตเทว หิ ปทํ สทฺทสตฺเถ อุทาหฏํ. กามญฺจ ธมฺมปทฏฺฐกถายํ ‘‘อรหตฺตมคฺคสงฺขาตา อารา ทูรํ คโตว โหตี’’ติ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๒๕๓) วุตฺตํ, ตถาปิ อาสววฑฺฒิยา สงฺขาเร วฑฺเฒนฺโต [Pg.156] วิสงฺขารโต สุวิทูรทูโร, ตสฺมา ‘‘อารา โส อาสวกฺขยา’’ติ เอตฺถ อาสวกฺขยปทํ วิสงฺขาราธิวจนมฺปิ สมฺภวตีติ อาห ‘‘นิพฺพาน’’นฺติ. ขยนํ ขโย, อาสวานํ ขณนิโรโธ. เสสํ ตสฺส ปริยายวจนํ. ภงฺโค อาสวานํ ขโยติ วุตฺโตติ โยชนา. อิธ ปน นิพฺพานมฺปิ มคฺโคปิ อวินาภาวโต. น หิ นิพฺพานมนารพฺภ มคฺเคเนว อาสวานํ ขโย โหตีติ.

Kệ ngôn bắt đầu bằng: “Paravajjānupassissā” ở trong Kinh Pháp Cú. Trong đó, ‘ujjhānasaññino’ có nghĩa là người có tưởng muốn khiển trách. ‘Arā’ là xa. Thật vậy, bất biến từ này có nghĩa là xa, giống như trong các câu như: “Arā siṅghāmi vārija”. Cũng có cách đọc là “Ārā”. Cần phải hiểu rằng giống như từ ‘arā’, từ ‘ārā’ cũng là một bất biến từ có nghĩa là xa. Thật vậy, chính từ đó đã được trích dẫn trong các sách ngữ pháp. Mặc dù trong Chú giải Kinh Pháp Cú có nói rằng: “ārā (xa) có nghĩa là đã đi xa, được gọi là A-la-hán đạo”, tuy nhiên, người làm tăng trưởng các hành do sự tăng trưởng của lậu hoặc thì rất xa với vô vi. Do đó, trong câu “ārā so āsavakkhayā”, từ “āsavakkhaya” cũng có thể là một tên gọi khác của vô vi. Vì vậy, ngài (chú giải) đã nói là “Niết-bàn”. Sự hủy diệt là sự đoạn tận, tức là sự diệt trong từng khoảnh khắc của các lậu hoặc. Phần còn lại là từ đồng nghĩa của nó. Cách kết nối là: sự tan rã của các lậu hoặc được gọi là sự đoạn tận. Nhưng ở đây, cả Niết-bàn và Đạo (đều được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc) vì chúng không thể tách rời. Thật vậy, không lấy Niết-bàn làm đối tượng, sự đoạn tận các lậu hoặc không thể xảy ra chỉ bằng Đạo.

ตนฺนินฺนนฺติ ตสฺมึ อาสวานํ ขยญาเณ นินฺนํ. เสสํ ตสฺเสว เววจนํ. ปาฬิยํ อิทํ ทุกฺขนฺติ ทุกฺขสฺส อริยสจฺจสฺส ปริจฺฉินฺทิตฺวา, อนวเสเสตฺวา จ ตทา ตสฺส ภิกฺขุโน ปจฺจกฺขโต คหิตภาวทสฺสนนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺตก’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ หิ เอตฺตกํ ทุกฺขนฺติ ตสฺส ปริจฺฉิชฺช คหิตภาวทสฺสนํ. น อิโต ภิยฺโยติ อนวเสเสตฺวา คหิตภาวทสฺสนํ. เตนาห ‘‘สพฺพมฺปิ ทุกฺขสจฺจ’’นฺติอาทิ. สรสลกฺขณปฏิเวธวเสน ปชานนเมว ยถาภูตํ ปชานนํ นามาติ ทสฺเสติ ‘‘สรสลกฺขณปฏิเวเธนา’’ติ อิมินา. รโสติ สภาโว รสิตพฺโพ ชานิตพฺโพติ กตฺวา, อตฺตโน รโส สรโส, โส เอว ลกฺขณํ, ตสฺส อสมฺโมหโต ปฏิวิชฺฌเนนาติ อตฺโถ. อสมฺโมหโต ปฏิวิชฺฌนญฺจ นาม ยถา ตสฺมึ ญาเณ ปวตฺเต ปจฺฉา ทุกฺขสจฺจสฺส สรูปาทิปริจฺเฉเท สมฺโมโห น โหติ, ตถา ตสฺส ปวตฺติเยว. เตน วุตฺตํ ‘‘ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ. ‘‘นิพฺพตฺติก’’นฺติ อิมินา ‘‘ทุกฺขํ สมุเทติ เอตสฺมาติ ทุกฺขสมุทโย’’ติ นิพฺพจนํ ทสฺเสติ. ตทุภยนฺติ ทุกฺขํ, ทุกฺขสมุทโย จ. ยํ ฐานํ ปตฺวาติ ยํ นิพฺพานํ มคฺคสฺส อารมฺมณปจฺจยฏฺเฐน การณภูตํ อาคมฺม. ฐานนฺติ หิ การณํ วุจฺจติ ติฏฺฐติ เอตฺถ ผลํ ตทายตฺตตายาติ กตฺวา. ตทุภยํ ปตฺวาติ จ ตทุภยวโต ปุคฺคลสฺส ตทุภยสฺส ปตฺติ วิย วุตฺตา. ปุคฺคลสฺเสว หิ อารมฺมณกรณวเสน นิพฺพานปฺปตฺติ, น ตทุภยสฺส. อปิจ ปตฺวาติ ปาปุณนเหตุ, ปุคฺคลสฺส อารมฺมณกรณวเสน สมาปชฺชนโตติ อตฺโถ. อสมานกตฺตุเก วิย หิ สมานกตฺตุเกปิ ตฺวาปจฺจยสฺส เหตฺวตฺเถ ปวตฺติ สทฺทสตฺเถสุ ปากฏา. อปฺปวตฺตีติ อปฺปวตฺตินิมิตฺตํ ‘‘น ปวตฺตติ ตทุภยเมเตนา’’ติ กตฺวา, อปฺปวตฺติฏฺฐานํ วา ‘‘น ปวตฺตติ ตทุภยเมตฺถา’’ติ กตฺวา, อเนน จ ‘‘ทุกฺขํ นิรุชฺฌติ เอตฺถ, เอเตนาติ วา ทุกฺขนิโรโธ’’ติ นิพฺพจนํ ทสฺเสติ, ทุกฺขสมุทยสฺส ปน คหณํ ตํนิพฺพตฺตกสฺส นิรุชฺฌนโต ตสฺสาปิ นิรุชฺฌนทสฺสนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นิพฺพานปเทเยว [Pg.157] ต-สทฺโท นิวตฺตตีติ อยํ-สทฺโท ปุน วุตฺโต. สพฺพนามิกญฺหิ ปทํ วุตฺตสฺส วา ลิงฺคสฺส คาหกํ, วุจฺจมานสฺส วา. ตสฺสาติ ทุกฺขนิโรธสฺส. สมฺปาปกนฺติ สจฺฉิกรณวเสน สมฺมเทว ปาปกํ, เอเตน จ ‘‘ทุกฺขนิโรธํ คมยติ, คจฺฉติ วา เอตายาติ ทุกฺขนิโรธคามินี, สาเยว ปฏิปทา ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทา’’ติ นิพฺพจนํ ทสฺเสติ.

“Tanninnaṃ” có nghĩa là hướng về trí tuệ đoạn tận các lậu hoặc đó. Phần còn lại là từ đồng nghĩa của nó. Để chỉ ra rằng câu “idaṃ dukkhaṃ” trong Pāli là sự trình bày về việc đã nắm bắt Khổ Thánh đế một cách trực tiếp bởi vị tỳ-khưu đó vào lúc đó, sau khi đã phân định và không bỏ sót, nên (chú giải) đã nói “ettakaṃ” v.v... Trong đó, “ettakaṃ dukkhaṃ” là sự trình bày về việc đã nắm bắt sau khi phân định nó. “Na ito bhiyyo” là sự trình bày về việc đã nắm bắt mà không bỏ sót. Do đó, ngài nói “sabbampi dukkhasaccaṃ” v.v... Ngài chỉ ra bằng câu “sarasalakkhaṇapaṭivedhena” này rằng việc biết theo cách thấu triệt tự tướng chính là cái được gọi là biết như thật. “Rasa” là tự tánh, vì nó cần được nếm trải, cần được biết; “sarasa” là tự tướng của chính nó; đó chính là đặc tính; ý nghĩa là ‘bằng sự thấu triệt đặc tính đó một cách không si mê’. Và sự thấu triệt không si mê được gọi là sự sanh khởi của trí tuệ đó theo cách mà khi trí tuệ đó đã sanh khởi, sau đó không có sự si mê trong việc phân định tự thể v.v... của Khổ đế. Do đó, đã được nói là “yathābhūtaṃ pajānāti”. Bằng câu “Nibbattikaṃ”, ngài chỉ ra cách giải thích từ nguyên là “khổ sanh khởi từ cái này, vì vậy nó là Tập đế”. “Tadubhayaṃ” là cả hai: khổ và tập đế. “Yaṃ ṭhānaṃ patvā” có nghĩa là nương vào Niết-bàn nào vốn là nguyên nhân của Đạo theo nghĩa là đối tượng duyên. Thật vậy, “ṭhāna” được gọi là nguyên nhân, vì ‘quả đứng vững ở đây do phụ thuộc vào nó’. Và “tadubhayaṃ patvā” được nói như là sự đạt đến của cả hai, (nhưng thực ra là) sự đạt đến của người có cả hai đó. Thật vậy, sự đạt đến Niết-bàn bằng cách lấy làm đối tượng chỉ thuộc về cá nhân, không phải của cả hai. Hơn nữa, “patvā” có nghĩa là do nguyên nhân đạt đến, tức là do sự chứng đắc bằng cách lấy làm đối tượng của cá nhân. Thật vậy, trong các sách ngữ pháp, việc sử dụng bất biến quá khứ phân từ (tvā-paccayo) với ý nghĩa nguyên nhân (hetvatthe) là rõ ràng không chỉ trong trường hợp các động từ có chủ từ khác nhau mà cả trong trường hợp có cùng chủ từ. “Appavatti” là nhân của sự không diễn tiến, vì ‘cả hai không diễn tiến do cái này’; hoặc là nơi không diễn tiến, vì ‘cả hai không diễn tiến ở đây’. Và bằng từ này, ngài chỉ ra cách giải thích từ nguyên là “khổ diệt ở đây, hoặc do cái này, vì vậy nó là Diệt đế”. Nhưng việc đề cập đến Tập đế cần được hiểu là nhằm mục đích chỉ ra sự diệt của nó do sự diệt của cái do nó tạo ra. Vì đại từ ‘ta’ chỉ dừng lại ở từ Niết-bàn, nên từ ‘ayaṃ’ được nói lại. Thật vậy, một đại từ có thể chỉ đến một giới tính đã được nói hoặc sẽ được nói. “Tassa” là của Diệt đế. “Sampāpakaṃ” là cái làm cho đạt đến một cách chân chánh bằng cách chứng ngộ. Và bằng từ này, ngài chỉ ra cách giải thích từ nguyên là “nó làm cho đến Diệt đế, hoặc người ta đi đến Diệt đế bằng con đường này, vì vậy nó là con đường đưa đến Diệt đế; chính nó là con đường thực hành, (nên gọi là) con đường thực hành đưa đến sự diệt khổ”.

กิเลสวเสนาติ อาสวสงฺขาตกิเลสวเสน. ตเทว อาสวปริยาเยน ทสฺเสนฺโต ปุน อาห, ตสฺมา น เอตฺถ ปุนรุตฺติโทโสติ อธิปฺปาโย. ปริยายเทสนาภาโว นาม หิ อาเวณิโก พุทฺธธมฺโมติ เหฏฺฐา วุตฺโตวายมตฺโถ. นนุ จ อาสวานํ ทุกฺขสจฺจปริยาโยว อตฺถิ, น เสสสจฺจปริยาโย, อถ กสฺมา สรูปโต ทสฺสิตสจฺจานิเยว กิเลสวเสน ปริยายโต ปุน ทสฺเสนฺโต เอวมาหาติ วุตฺตนฺติ? สจฺจํ, ตํสมฺพนฺธตฺตา ปน เสสสจฺจานํ ตํสมุทยาทิปริยาโยปิ ลพฺภตีติ กตฺวา เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ทุกฺขสจฺจปริยายภูตอาสวสมฺพนฺธานิ หิ อาสวสมุทยาทีนีติ, สจฺจานิ ทสฺเสนฺโตติปิ โยเชตพฺพํ. ‘‘อาสวานํ ขยญาณายา’’ติ อารทฺธตฺตา เจตฺถ อาสวานเมว คหณํ, น เสสกิเลสานํ ตถา อนารทฺธตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ ‘‘กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๔๘; ม. นิ. ๑.๔๓๓; ๓.๑๙) อาสววิมุตฺตสีเสเนว สพฺพกิเลสวิมุตฺติ วุตฺตา. ‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติอาทินา มิสฺสกมคฺโคว อิธ กถิโต โลกิยวิปสฺสนาย โลกุตฺตรมคฺคสฺส มิสฺสกตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘สห วิปสฺสนาย โกฏิปฺปตฺตํ มคฺคํ กเถสี’’ติ. ‘‘ชานโต ปสฺสโต’’ติ อิมินา ตโยปิ ปริญฺญาสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมยา วุตฺตา จตุสจฺจปชานนาย เอว จตุกิจฺจสิทฺธิโต, ปหานาภิสมโย ปน ปาริเสสโต ‘‘วิมุจฺจตี’’ติ อิมินา วุตฺโตติ อาห ‘‘มคฺคกฺขณํ ทสฺเสตี’’ติ. จตฺตาริ หิ กิจฺจานิ จตุสจฺจปชานนาย เอว สิทฺธานิ. ยถาห ‘‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ปริญฺญาตนฺติ เม ภิกฺขเว ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาที’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๕; ปฏิ. ม. ๒.๒๙). อยํ อฏฺฐกถามุตฺตโก นโย – ชานโต ปสฺสโตติ จ เหตุนิทฺเทโส, ‘‘ชานนเหตุ ปสฺสนเหตุ กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจตี’’ติอาทินา โยชนา. กามญฺเจตฺถ ชานนปสฺสนกิริยานํ, วิมุจฺจนกิริยาย จ สมานกาลตา, ตถาปิ [Pg.158] ธมฺมานํ สมานกาลิกานมฺปิ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนตา สหชาตาทิโกฏิยา ลพฺภตีติ, เหตุคพฺภวิเสสนตาทสฺสนเมตนฺติปิ วทนฺติ.

Kilesavasenāti có nghĩa là āsavasaṅkhātakilesavasena (do năng lực của phiền não được gọi là lậu hoặc). Vị Chú giải sư, khi muốn trình bày chính từ ấy bằng một từ đồng nghĩa là āsava, đã nói lại lần nữa. Do đó, ý nghĩa là: "Ở đây không có lỗi trùng lặp." Thật vậy, việc thuyết giảng bằng từ đồng nghĩa là một pháp đặc thù của chư Phật. Ý nghĩa này đã được nói ở phần dưới. Chẳng phải các lậu hoặc chỉ là từ đồng nghĩa của Khổ đế, chứ không phải là từ đồng nghĩa của các đế còn lại sao? Vậy tại sao, khi muốn trình bày lại một cách gián tiếp bằng năng lực của phiền não chính những sự thật đã được trình bày trực tiếp, Ngài lại nói như vậy? Đúng vậy, nhưng nên hiểu rằng sở dĩ nói như vậy là vì do có sự liên quan đến (Khổ đế) ấy, nên cũng có thể có được các từ đồng nghĩa của Tập đế v.v... của các đế còn lại. Thật vậy, Tập lậu hoặc v.v... có liên quan đến các lậu hoặc vốn là từ đồng nghĩa của Khổ đế. Cũng nên kết hợp rằng (Ngài) trình bày các sự thật. Và ở đây, vì đã bắt đầu với câu "để có trí tuệ về sự đoạn tận các lậu hoặc", nên chỉ đề cập đến các lậu hoặc, chứ không đề cập đến các phiền não khác vì chúng không được bắt đầu theo cách đó, điều này cần được thấy rõ. Thật vậy, qua câu "tâm cũng giải thoát khỏi dục lậu" v.v..., sự giải thoát khỏi tất cả phiền não đã được nói đến với sự giải thoát khỏi lậu hoặc làm đầu. Qua câu "vị ấy tuệ tri như thật rằng ‘đây là khổ’" v.v..., ở đây chỉ có đạo hỗn hợp được thuyết giảng, vì đạo siêu thế được hỗn hợp với tuệ quán thế gian. Do đó, đã nói rằng: "Ngài thuyết giảng đạo đã đạt đến đỉnh cao cùng với tuệ quán." Bằng câu "đối với người biết, người thấy", cả ba sự liễu ngộ là biến tri, tác chứng và tu tập đều được nói đến, vì bốn phận sự được thành tựu chính nhờ sự tuệ tri bốn sự thật. Còn sự liễu ngộ đoạn trừ thì được nói đến bằng cách loại suy qua từ "giải thoát". Do đó, Ngài nói: "Ngài trình bày sát-na đạo." Thật vậy, bốn phận sự được thành tựu chính nhờ sự tuệ tri bốn sự thật. Như Ngài đã nói: "Này các Tỳ khưu, đối với các pháp trước đây chưa từng được nghe, nhãn đã sanh khởi nơi Ta rằng: ‘Khổ thánh đế này đã được biến tri’" v.v... Đây là phương pháp không có trong Chú giải: "jānato passato" là một chỉ định về nguyên nhân, nên kết hợp như sau: "do nguyên nhân biết, do nguyên nhân thấy, tâm cũng giải thoát khỏi dục lậu" v.v... Và ở đây, mặc dù hành động biết và thấy và hành động giải thoát có cùng thời điểm, tuy nhiên, ngay cả đối với các pháp đồng thời, tính chất nhân-duyên vẫn có thể có được qua phương diện đồng sanh duyên v.v... Các vị cũng nói rằng đây là sự trình bày về tính từ bao hàm nguyên nhân.

ภวาสวคฺคหเณน เจตฺถ ภวราคสฺส วิย ภวทิฏฺฐิยาปิ สมวโรโธติ ทิฏฺฐาสวสฺสาปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ, อธุนา ปน ‘‘ทิฏฺฐาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจตี’’ติ กตฺถจิ ปาโฐ ทิสฺสติ, โส น โปราโณ, ปจฺฉา ปมาทลิขิโตติ เวทิตพฺโพ. ภยเภรวสุตฺตสํวณฺณนาทีสุ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๔) อเนกาสุปิ ตเถว สํวณฺณิตตฺตา. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ ปาฬิยํ สจฺจปฏิเวโธ อนิยมิตปุคฺคลสฺส อนิยมิตกาลวเสน วุตฺโต, ตถาปิ อภิสมยกาเล ตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนตํ อุปาทาย ‘‘เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต’’ติ วตฺตมานกาลนิทฺเทโส กโต, โส จ กามํ กสฺสจิ มคฺคกฺขณโต ปรํ ยาวชฺชตนา อตีตกาลิโก เอว, สพฺพปฐมํ ปนสฺส อตีตกาลิกตฺตํ ผลกฺขเณน เวทิตพฺพนฺติ อาห ‘‘วิมุตฺตสฺมินฺติ อิมินา ผลกฺขณ’’นฺติ. ปจฺจเวกฺขณญาณนฺติ ผลปจฺจเวกฺขณญาณํ ตถา เจว วุตฺตตฺตา. ตคฺคหเณน ปน ตทวินาภาวโต เสสานิ นิรวเสสานิ คเหตพฺพานิ, เอกเทสานิ วา อปริปุณฺณายปิ ปจฺจเวกฺขณาย สมฺภวโต. ‘‘ขีณา ชาตี’’ติอาทีหิ ปเทหิ ‘‘นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ ปทปริโยสาเนหิ. ตสฺสาติ ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส. ภูมินฺติ ปวตฺติฏฺฐานํ. นนุ จ ‘‘วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ ผลเมว ตสฺส อารมฺมณสงฺขาตา ภูมิ, อถ กถํ ‘‘ขีณา ชาตี’’ติอาทีหิ ตสฺส ภูมิทสฺสนนฺติ โจทนํ โสเธตุํ ‘‘เตน หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ปหีนกิเลสปจฺจเวกฺขเณน วิชฺชมานสฺสาปิ กมฺมสฺส อายตึ อปฺปฏิสนฺธิกภาวโต ‘‘ขีณา ชาตี’’ติ ปชานาติ, ยสฺมา จ มคฺคปจฺจเวกฺขณาทีหิ ‘‘วุสิตํ พฺรหฺมจริย’’นฺติอาทีนิ ปชานาติ, ตสฺมา ‘‘ขีณา ชาตี’’ติอาทีหิ ตสฺส ภูมิทสฺสนนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘เตน ญาเณนา’’ติ หิ ยถารุตโต, อวินาภาวโต จ คหิเตน ปญฺจวิเธน ปจฺจเวกฺขณญาเณนาติ อตฺโถ.

Và ở đây, bằng việc đề cập đến hữu lậu, cũng bao gồm cả hữu kiến giống như hữu ái. Do đó, cần thấy rằng kiến lậu cũng được bao gồm. Tuy nhiên, hiện nay ở một số nơi có thấy bản văn "tâm cũng giải thoát khỏi kiến lậu", nhưng nên biết rằng bản văn đó không phải là bản cổ, mà là do sao chép nhầm lẫn về sau. Vì trong nhiều bản sớ giải như Sớ giải kinh Sợ Hãi Khiếp Đảm v.v..., nó cũng được giải thích theo cách tương tự. Và ở đây, mặc dù trong Chánh tạng, sự thâm nhập các sự thật được nói đến đối với một người không xác định và theo một thời gian không xác định, tuy nhiên, vào lúc liễu ngộ, dựa vào tính hiện tại của nó, sự chỉ định thời hiện tại "evaṃ jānato evaṃ passato" đã được thực hiện. Và thời điểm đó, đối với một người nào đó, sau sát-na đạo cho đến ngày nay, thực sự đã là quá khứ. Nhưng trước hết, tính quá khứ của nó nên được biết qua sát-na quả. Do đó, Ngài nói: "bằng câu ‘vimuttasmiṃ’, (Ngài chỉ) sát-na quả." Paccavekkhaṇañāṇaṃ (trí tuệ phản khán) là trí tuệ phản khán quả, vì nó đã được nói đến như vậy. Tuy nhiên, bằng việc đề cập đến nó, do tính không thể tách rời, các trí tuệ phản khán còn lại cũng nên được hiểu một cách trọn vẹn, hoặc một phần, vì sự phản khán cũng có thể xảy ra một cách không đầy đủ. Bằng các từ bắt đầu bằng "sanh đã tận" và kết thúc bằng từ "không còn trở lại trạng thái này nữa". Tassa là của trí tuệ phản khán. Bhūmi là nơi diễn ra. Chẳng phải chính quả được nói đến trong câu "trong cái được giải thoát, có sự giải thoát" là cảnh giới được gọi là đối tượng của trí tuệ phản khán đó sao? Vậy làm thế nào mà việc trình bày cảnh giới của nó lại được thực hiện bằng các câu "sanh đã tận" v.v...? Để giải quyết câu hỏi này, câu "tena hi" v.v... đã được nói đến. Vì rằng, bằng sự phản khán các phiền não đã được đoạn trừ, vị ấy biết rằng "sanh đã tận" do nghiệp, dù vẫn còn tồn tại, không còn khả năng tái sanh trong tương lai; và vì rằng, bằng sự phản khán đạo v.v..., vị ấy biết "phạm hạnh đã sống xong" v.v... Do đó, có nghĩa là việc trình bày cảnh giới của nó được thực hiện bằng các câu "sanh đã tận" v.v... Thật vậy, ý nghĩa là: "bằng trí tuệ ấy" tức là bằng năm loại trí tuệ phản khán được hiểu theo nghĩa đen và theo nguyên tắc không thể tách rời.

‘‘ขีณา ชาตี’’ติ เอตฺถ โสตุชนานํ สุวิญฺญาปนตฺถํ ปรมฺมุขา วิย โจทนํ สมุฏฺฐาเปติ ‘‘กตมา ปนา’’ติอาทินา. เยน ปนาธิปฺปาเยน โจทนา กตา, ตทธิปฺปายํ ปกาเสตฺวา ปริหารํ วตฺตุกาโม ‘‘น ตาวสฺสา’’ติอาทิมาห. ‘‘น ตาว…เป… วิชฺชมานตฺตา’’ติ วกฺขมานเมว หิ อตฺถํ มนสิ กตฺวา อยํ โจทนา สมุฏฺฐาปิตา, ตตฺถ น ตาวสฺส อตีตา [Pg.159] ชาติ ขีณาติ อสฺส ภิกฺขุโน อตีตา ชาติ, น ตาว มคฺคภาวนาย ขีณา. ตตฺถ การณมาห ‘‘ปุพฺเพว ขีณตฺตา’’ติ, มคฺคภาวนาย ปุริมตรเมว นิรุชฺฌนวเสน ขีณตฺตาติ อธิปฺปาโย. น อนาคตา อสฺส ชาติ ขีณา มคฺคภาวนายาติ โยชนา. ตตฺถ การณมาห ‘‘อนาคเต วายามาภาวโต’’ติ, อิทญฺจ อนาคตภาวสามญฺญเมว คเหตฺวา เลเสน โจทนาธิปฺปายวิภาวนตฺถํ วทติ, น อนาคตวิเสสํ อนาคเต มคฺคภาวนาย เขปนปโยคาภาวโตติ อตฺโถ. วิชฺชมาเนเยว หิ ปโยโค สมฺภวติ, น อวิชฺชมาเนติ วุตฺตํ โหติ. อนาคตวิเสโส ปเนตฺถ อธิปฺเปโต, ตสฺส จ เขปเน วายาโมปิ ลพฺภเตว. เตนาห ‘‘ยา ปน มคฺคสฺสา’’ติอาทิ. อนาคตวิเสโสติ จ อภาวิเต มคฺเค อุปฺปชฺชนารโห อนนฺตรชาติเภโท วุจฺจติ. น ปจฺจุปฺปนฺนา อสฺส ชาติ ขีณา มคฺคภาวนายาติ โยชนา. ตตฺถ การณมาห ‘‘วิชฺชมานตฺตา’’ติ, เอกภวปริยาปนฺนตาย วิชฺชมานตฺตาติ อตฺโถ. ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปฐมาภินิพฺพตฺติลกฺขณา หิ ชาติ. ‘‘ยา ปนา’’ติอาทินา ปน มคฺคภาวนาย กิเลสเหตุวินาสนมุเขน อนาคตชาติยา เอว ขีณภาโว ปกาสิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกจตุปญฺจโวการภเวสูติ ภวตฺตยคฺคหณํ วุตฺตนเยน อนวเสสโต ชาติยา ขีณภาวทสฺสนตฺถํ, ปุพฺพปททฺวเยเปตฺถ อุตฺตรปทโลโป. เอกจตุปญฺจกฺขนฺธปฺปเภทาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ‘‘ตํ โส’’ติอาทิ ‘‘กถญฺจ นํ ปชานาตี’’ติ โจทนาย โสธนาวจนํ. ตตฺถ ตนฺติ ยถาวุตฺตํ ชาตึ. โสติ ขีณาสโว ภิกฺขุ. ปจฺจเวกฺขิตฺวาติ ปชานนาย ปุพฺพภาเค ปหีนกิเลสปจฺจเวกฺขณทสฺสนํ. เอวญฺจ กตฺวา ปจฺจเวกฺขณปรมฺปราย ตถา ปชานนา สิทฺธาติ ทฏฺฐพฺพํ. ปจฺจเวกฺขณนฺตรวิภาวนตฺถเมว หิ ‘‘ชานนฺโต ปชานาตี’’ติ วตฺตมานวจนทฺวยํ วุตฺตํ, ชานนฺโต หุตฺวา, ชานนเหตุ วา ปชานาติ นามาติ อตฺโถ.

Ở đây, trong câu ‘sanh đã tận,’ để cho những người nghe dễ hiểu, vị Chú giải sư nêu lên câu chất vấn như thể vắng mặt bằng câu bắt đầu là ‘vậy, cái nào là...’ Tuy nhiên, vị Chú giải sư muốn nói lời giải đáp sau khi đã trình bày ý nghĩa mà câu chất vấn đã được thực hiện, nên đã nói câu bắt đầu là ‘trước tiên, của vị ấy...’ Thật vậy, câu chất vấn này được nêu lên sau khi đã tác ý đến ý nghĩa sẽ được nói đến (trong đoạn) ‘trước tiên... vì đang hiện hữu.’ Trong đó, (câu) ‘trước tiên, sanh trong quá khứ của vị ấy chưa tận’ (có nghĩa là) sanh trong quá khứ của vị tỳ khưu ấy, trước tiên chưa được đoạn tận bởi sự tu tiến đạo. Về điều ấy, ngài nói lên lý do là ‘vì đã tận từ trước,’ ý nghĩa là: vì đã đoạn tận do năng lực của sự diệt tận từ trước cả sự tu tiến đạo. Cách kết hợp câu là: Sanh trong tương lai của vị ấy không được đoạn tận bởi sự tu tiến đạo. Về điều ấy, ngài nói lên lý do là ‘vì trong tương lai không có sự cố gắng.’ Và điều này được nói một cách vắn tắt để làm sáng tỏ ý nghĩa của câu chất vấn sau khi chỉ lấy trạng thái tương lai một cách tổng quát, chứ không (lấy) tương lai một cách đặc biệt. Ý nghĩa là: vì trong tương lai không có sự nỗ lực làm cho đoạn tận bằng sự tu tiến đạo. Thật vậy, được nói rằng sự nỗ lực chỉ có thể có khi (đối tượng) đang hiện hữu, không thể có khi (đối tượng) không hiện hữu. Ở đây, tương lai đặc biệt được chủ ý đến, và sự nỗ lực trong việc làm cho đoạn tận điều ấy chắc chắn có được. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu là ‘tuy nhiên, cái nào của đạo...’ Và tương lai đặc biệt được gọi là sự khác biệt của sanh kế tiếp, thích hợp để sanh lên khi đạo chưa được tu tiến. Cách kết hợp câu là: Sanh trong hiện tại của vị ấy không được đoạn tận bởi sự tu tiến đạo. Về điều ấy, ngài nói lên lý do là ‘vì đang hiện hữu,’ ý nghĩa là: vì đang hiện hữu do được bao gồm trong một kiếp sống. Thật vậy, sanh có đặc tính là sự sanh khởi đầu tiên trong các kiếp sống đó đó. Tuy nhiên, cần phải hiểu rằng bằng câu bắt đầu là ‘tuy nhiên, cái nào...,’ trạng thái đoạn tận của chính sanh tương lai đã được trình bày thông qua việc hủy diệt nguyên nhân là phiền não bằng sự tu tiến đạo. (Câu) ‘trong các cõi một, bốn, năm uẩn’ là việc đề cập đến ba cõi sống nhằm mục đích cho thấy trạng thái đoạn tận của sanh một cách không còn sót lại theo phương cách đã được nói. Ở đây, trong hai từ đầu, có sự lược bỏ từ đứng sau. Ở đây, trong câu ‘sự khác biệt của một, bốn, năm uẩn’ cũng theo phương cách tương tự. Câu bắt đầu là ‘điều ấy, vị ấy...’ là lời giải thích cho câu chất vấn ‘làm thế nào vị ấy biết được điều đó?’ Trong đó, ‘điều ấy’ là sanh đã được nói đến. ‘Vị ấy’ là vị tỳ khưu lậu tận. ‘Sau khi quán xét’ là sự trình bày về việc quán xét các phiền não đã được đoạn trừ ở giai đoạn trước của sự biết rõ. Và làm như vậy, cần phải hiểu rằng sự biết rõ như thế được thành tựu bởi sự quán xét liên tục. Thật vậy, hai từ ở thì hiện tại ‘đang biết, biết rõ’ được nói ra chính là để làm sáng tỏ một sự quán xét khác. Ý nghĩa là: sau khi biết, hoặc do nhân là sự biết, nên được gọi là biết rõ.

พฺรหฺมจริยวาโส นาม อุกฺกฏฺฐนิทฺเทสโต มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส นิพฺพตฺตนเมวาติ อาห ‘‘ปริวุตฺถ’’นฺติ, สมนฺตโต นิรวเสเสน วสิตํ ปริจิณฺณนฺติ อตฺโถ. กสฺมา ปนิทํ โส อตีตกาลวเสน ปชานาตีติ อนุโยเคนาห ‘‘ปุถุชฺชนกลฺยาณเกน หิ สทฺธิ’’นฺติอาทิ. ปุถุชฺชนกลฺยาณโกปิ หิ เหฏฺฐา วุตฺตลกฺขโณ โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน [Pg.160] นาม ทกฺขิณวิภงฺคสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๓.๓๗๙) ตถา เอว วุตฺตตฺตา. วสนฺติ นามาติ วสนฺตา เอว นาม โหนฺติ, น วุตฺถวาสา. ตสฺมาติ วุตฺถวาสตฺตา. นนุ จ ‘‘โส ‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติอาทินา ปาฬิยํ สมฺมาทิฏฺฐิเยว วุตฺตา, น สมฺมาสงฺกปฺปาทโย, อถ กสฺมา ‘‘จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาวเสน โสฬสวิธํ กิจฺจํ นิฏฺฐาปิต’’นฺติ อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส สาธารณโต วุตฺตนฺติ? สมฺมาสงฺกปฺปาทีนมฺปิ จตุกิจฺจสาธนวเสน ปวตฺติโต. สมฺมาทิฏฺฐิยา หิ จตูสุ สจฺเจสุ ปริญฺญาทิกิจฺจสาธนวเสน ปวตฺตมานาย สมฺมาสงฺกปฺปาทีนมฺปิ เสสานํ ทุกฺขสจฺเจ ปริญฺญาภิสมยานุคุณาว ปวตฺติ, อิตรสจฺเจสุ จ เนสํ ปหานาภิสมยาทิวเสน ปวตฺติ ปากฏา เอวาติ. ทุกฺขนิโรธมคฺเคสุ ยถากฺกมํ ปริญฺญาสจฺฉิกิริยาภาวนาปิ ยาวเทว สมุทยปหานตฺถาติ กตฺวา ตทตฺเถเยว ตาสํ ปกฺขิปเนน ‘‘กตํ กรณีย’’นฺติ ปทสฺส อธิปฺปายํ วิภาเวตุํ ‘‘เตนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ทุกฺขมูลํ สมุจฺฉินฺน’’นฺติ อิมินาปิ ตเทว ปการนฺตเรน วิภาเวติ.

Cái gọi là ‘sự sống đời phạm hạnh,’ theo cách chỉ định cao tột, chính là sự thành tựu của phạm hạnh-đạo. Vì vậy, ngài nói ‘đã sống xong,’ ý nghĩa là: đã sống, đã thực hành một cách trọn vẹn, không còn sót lại. Do câu hỏi ‘tại sao vị ấy biết điều này theo thì quá khứ?’ ngài nói câu bắt đầu là ‘thật vậy, cùng với vị thiện phàm nhân...’ Thật vậy, cả vị thiện phàm nhân có đặc tính đã được nói ở dưới cũng được gọi là người thực hành để chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn, vì đã được nói như vậy trong các kinh như kinh Phân Biệt Cúng Dường. ‘Được gọi là đang sống’ có nghĩa là họ chỉ đang sống, chứ không phải là những người đã sống xong. ‘Do đó’ có nghĩa là vì là người đã sống xong. Chẳng phải trong Chánh Tạng, bằng câu bắt đầu là ‘vị ấy biết như thật ‘đây là khổ’,’ chỉ có chánh kiến được nói đến, còn chánh tư duy v.v... không được nói đến sao? Vậy thì tại sao (Chú giải sư) lại nói một cách chung cho Bát Chánh Đạo rằng ‘mười sáu loại phận sự đã được hoàn thành theo năng lực của sự liễu tri, đoạn tận, chứng ngộ, và tu tiến bởi bốn đạo trong bốn đế?’ (Câu trả lời là:) Vì chánh tư duy v.v... cũng vận hành theo năng lực hoàn thành bốn phận sự. Thật vậy, khi chánh kiến đang vận hành theo năng lực hoàn thành các phận sự như liễu tri trong bốn đế, thì sự vận hành của các chi phần còn lại như chánh tư duy v.v... cũng trở nên rõ ràng là phù hợp với sự liễu tri và chứng ngộ trong Khổ đế, và trong các đế khác, sự vận hành của chúng theo năng lực của sự đoạn tận và chứng ngộ v.v... cũng trở nên rõ ràng. Và vì cho rằng sự liễu tri, chứng ngộ, và tu tiến theo thứ tự trong Khổ đế, Diệt đế, và Đạo đế cũng chỉ nhằm mục đích đoạn tận Tập đế, nên sau khi bao gồm chúng vào trong mục đích ấy, để làm sáng tỏ ý nghĩa của từ ‘việc cần làm đã làm xong,’ câu bắt đầu là ‘do đó...’ đã được nói ra. Bằng câu ‘gốc rễ của khổ đã được nhổ bật’ này, ngài cũng làm sáng tỏ chính điều đó bằng một cách khác.

กสฺมา ปเนตฺถ ‘‘กตํ กรณีย’’นฺติ อตีตนิทฺเทโส กโตติ อาห ‘‘ปุถุชฺชนกลฺยาณกาทโย’’ติอาทิ. อิเม ปการา อิตฺถํ, ตพฺภาโว อิตฺถตฺตนฺติ ทสฺเสติ ‘‘อิตฺถภาวายา’’ติ อิมินา, อาย-สทฺโท จ สมฺปทานตฺเถ, ตทตฺถายาติ อตฺโถ. เต ปน ปการา อริยมคฺคพฺยาปารภูตา ปริญฺญาทโย อิธาธิปฺเปตาติ วุตฺตํ ‘‘เอวํ โสฬสกิจฺจภาวายา’’ติ. เต หิ มคฺคํ ปจฺจเวกฺขโต มคฺคานุภาเวน ปากฏา หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ มคฺเค ปจฺจเวกฺขิเต ตํกิจฺจปจฺจเวกฺขณายปิ สุเขน สิทฺธิโต. เอวํ สาธารณโต จตูสุ มคฺเคสุ ปจฺเจกํ จตุกิจฺจวเสน โสฬสกิจฺจภาวํ ปกาเสตฺวา เตสุปิ กิจฺเจสุ ปหานเมว ปธานํ ตทตฺถตฺตา อิตเรสํ ปริญฺญาทีนนฺติ ตเทว วิเสสโต ปกาเสตุํ ‘‘กิเลสกฺขยภาวาย วา’’ติ อาห.

(Để trả lời câu hỏi) ‘tại sao ở đây, sự chỉ định bằng thì quá khứ ‘việc cần làm đã làm xong’ lại được thực hiện?’ ngài nói câu bắt đầu là ‘các vị thiện phàm nhân v.v...’ Bằng từ ‘để có trạng thái như thế này’ này, ngài cho thấy rằng: ‘những cách thức này là như thế này, trạng thái của chúng là trạng thái như thế này.’ Và từ ‘āya’ có nghĩa là chỉ định cách, ý nghĩa là ‘vì mục đích đó.’ Tuy nhiên, vì những cách thức ấy, là các phận sự của thánh đạo như liễu tri v.v..., được chủ ý đến ở đây, nên đã được nói là ‘như vậy, để có trạng thái của mười sáu phận sự.’ Thật vậy, đối với người đang quán xét đạo, chúng (mười sáu phận sự) hiện khởi một cách rõ ràng do oai lực của đạo, vì khi đạo được quán xét, việc quán xét các phận sự của đạo ấy cũng được thành tựu một cách dễ dàng. Như vậy, sau khi đã trình bày một cách chung về trạng thái của mười sáu phận sự theo năng lực của bốn phận sự trong mỗi đạo trong bốn đạo, và vì trong các phận sự ấy, sự đoạn tận là chính yếu, vì các phận sự khác như liễu tri v.v... đều vì mục đích đó, nên để trình bày chính điều đó một cách đặc biệt, ngài đã nói ‘hoặc để có trạng thái đoạn tận phiền não.’

อปิจ ปุริมนเยน ปจฺจเวกฺขณปรมฺปราย ปจฺจเวกฺขณวิธึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปธานตฺตา ปหีนกิเลสปจฺจเวกฺขณวิธิเมว ทสฺเสตุํ เอวํ วุตฺตนฺติปิ ทฏฺฐพฺพํ. ทุติยวิกปฺเป อยํ ปกาโร อิตฺถํ, ตพฺภาโว อิตฺถตฺตํ, อายสทฺโท เจตฺถ สมฺปทานวจนสฺส การิยภูโต นิสฺสกฺกตฺเถติ ทสฺเสติ ‘‘อิตฺถภาวโต’’ติ อิมินา. ‘‘อิมสฺมา เอวํ ปการา’’ติ ปน วทนฺโต ปกาโร นาม [Pg.161] ปการวนฺตโต อตฺถโต เภโท นตฺถิ. ยทิ หิ โส เภโท อสฺส, ตสฺเสว โส ปกาโร น สิยา, ตสฺมา อิตฺถํ-สทฺโท ปการวนฺตวาจโก, อตฺถโต ปน อเภเทปิ สติ อวยวาวยวิตาทินา เภทปริกปฺปนาวเสน สิยา กิญฺจิ เภทมตฺถํ, ตสฺมา อิตฺถตฺตสทฺโท ปการวาจโกติ ทสฺเสติ. อยมิธ ฏีกายํ, (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๔๘) มชฺฌิมาคมฏีกาวินยฏีกาทีสุ (สารตฺถ. ฏี. ๑.๑๔) จ อาคตนโย.

Lại nữa, cũng nên hiểu rằng: Sau khi đã trình bày phương pháp quán xét theo sự liên tục quán xét bằng phương pháp trước, bây giờ để trình bày chính phương pháp quán xét các phiền não đã được đoạn trừ vì tính chất chủ yếu, nên đã được nói như vậy. Trong trường hợp thứ hai, loại này là ‘itthaṃ’, trạng thái của nó là ‘itthattaṃ’. Và ở đây, âm ‘āya’ là kết quả của chỉ định cách, có nghĩa là xuất xứ cách, ngài (chú giải sư) chỉ ra điều này bằng câu ‘itthabhāvato’. Lại nữa, khi nói ‘imasmā evaṃ pakārā’, ngài chỉ ra rằng: Cái gọi là ‘loại’ (pakāra) thì không có sự khác biệt về mặt ý nghĩa đối với cái có loại (pakāravantato). Vì nếu có sự khác biệt đó, thì nó không phải là loại của chính cái đó. Do đó, từ ‘itthaṃ’ biểu thị cái có loại. Lại nữa, mặc dù không có sự khác biệt về mặt ý nghĩa, nhưng do sự tưởng định về sự khác biệt qua phương diện bộ phận và toàn thể v.v..., có thể có một ý nghĩa khác biệt nào đó. Do đó, từ ‘itthatta’ biểu thị loại (pakāra). Đây là phương pháp đã được trình bày trong Phụ chú giải này, và trong các Phụ chú giải Trung Bộ Kinh, Phụ chú giải Tạng Luật v.v...

สทฺทวิทู ปน ปวตฺตินิมิตฺตานุสาเรน เอวมิจฺฉนฺติ – อยํ ปกาโร อสฺสาติ อิตฺถํ, ปการวนฺโต. วิจิตฺรา หิ ตทฺธิตวุตฺติ. ตสฺส ภาโว อิตฺถตฺตํ, ปกาโร, อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิตฺถภาวโต อิมสฺมา เอวํ ปการา’’ติ อาหาติ. ปฐมวิกปฺเปปิ ยถารหํ เอส นโย. อิทานิ วตฺตมานขนฺธสนฺตานาติ สรูปกถนํ. อปรนฺติ อนาคตํ. ‘‘อิเม ปน ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา ติฏฺฐนฺตี’’ติ อิทานิ ปาโฐ, ‘‘อิเม ปน จริมกตฺตภาวสงฺขาตา ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา ติฏฺฐนฺตี’’ติ ปน มชฺฌิมาคมวินยฏีกาทีสุ, (สารตฺถ. ฏี. ๑.๑๔) อิธ จ ฏีกายํ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๔๘) อุลฺลิงฺคิตปาโฐ. ตตฺถ จริมกตฺตภาวสงฺขาตาติ เอกสนฺตติปริยาปนฺนภาเวน ปจฺฉิมกตฺตภาวกถิตา. ปริญฺญาตาติ มคฺเคน ปริจฺฉิชฺช ญาตา. ติฏฺฐนฺตีติ อปฺปติฏฺฐา อโนกาสา ติฏฺฐนฺติ. เอเตน หิ เตสํ ขนฺธานํ อปริญฺญามูลาภาเวน อปติฏฺฐาภาวํ ทสฺเสติ. อปริญฺญามูลิกา หิ ปติฏฺฐา, ตทภาวโต ปน อปฺปติฏฺฐาภาโว. ยถาห ‘‘กพฬีกาเร เจ ภิกฺขเว อาหาเร อตฺถิ ราโค, อตฺถิ นนฺที, อตฺถิ ตณฺหา, ปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ วิรุฬฺห’’นฺติอาทิ (สํ. นิ. ๒.๖๔; กถา. ๒๙๖; มหานิ. ๗). ตทุปมํ วิภาเวติ ‘‘ฉินฺนมูลกา รุกฺขา วิยา’’ติ อิมินา, ยถา ฉินฺนมูลกา รุกฺขา มูลาภาวโต อปฺปติฏฺฐา อโนกาสา ติฏฺฐนฺติ, เอวเมเตปิ อปริญฺญามูลาภาวโตติ. อยเมตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนา. จริมกจิตฺตนิโรเธนาติ ปรินิพฺพานจิตฺตนิโรเธน. อนุปาทาโนติ อนินฺธโน. อปณฺณตฺติกภาวนฺติ เยสุ ขนฺเธสุ วิชฺชมาเนสุ ตถา ตถา ปริกปฺปนาสิทฺธา ปญฺญตฺติ, ตทภาวโต ตสฺสาปิ ธรมานกปญฺญตฺติยา อภาเวน อปญฺญตฺติกภาวํ คมิสฺสนฺติ. ปณฺณตฺติ ปญฺญตฺตีติ หิ อตฺถโต เอกํ ยถา ‘‘ปญฺญาส ปณฺณาสา’’ติ. ปญฺญาส ปณฺณาเทโสติ หิ อกฺขรจินฺตกา วทนฺติ.

Mặt khác, các bậc hiền triết về ngữ pháp theo như nhân duyên khởi sanh của từ mà mong muốn như vầy: ‘Loại này của nó’ nên là ‘itthaṃ’, (nghĩa là) có loại. Vì sự hình thành của các từ phái sinh (taddhita) thật là đa dạng. Trạng thái của nó là ‘itthattaṃ’, (nghĩa là) loại. Để chỉ ra ý nghĩa này, ngài đã nói ‘itthabhāvato imasmā evaṃ pakārā’. Trong trường hợp đầu tiên cũng vậy, đây là phương pháp (áp dụng) tùy theo sự thích hợp. ‘Dòng tương tục của các uẩn hiện tại’ là lời nói trình bày bản chất. ‘Aparaṃ’ (cái khác) là vị lai. Bây giờ có đoạn văn là: ‘Còn năm uẩn này, đã được liễu tri, tồn tại’. Nhưng có đoạn văn được trích dẫn trong các Phụ chú giải Trung Bộ, Luật tạng v.v... và trong Phụ chú giải này là: ‘Còn năm uẩn này, được gọi là thân mạng cuối cùng, đã được liễu tri, tồn tại’. Ở đây, ‘được gọi là thân mạng cuối cùng’ là được nói là thân mạng cuối cùng do thuộc về một dòng tương tục. ‘Đã được liễu tri’ là đã được biết sau khi phân định bằng đạo. ‘Tồn tại’ là tồn tại không nơi nương tựa, không có chỗ đứng. Vì bằng điều này, ngài chỉ ra trạng thái không nơi nương tựa của các uẩn đó do không có gốc rễ là sự không liễu tri. Vì sự nương tựa có gốc rễ là sự không liễu tri, nhưng do không có điều đó, nên có trạng thái không nơi nương tựa. Như đã nói: ‘Này các Tỳ khưu, nếu có tham ái, có hỷ lạc, có khát ái trong đoàn thực, thì thức được an trú và tăng trưởng ở đó’ v.v... Ngài làm rõ ví dụ đó bằng câu ‘giống như cây bị chặt gốc’, giống như cây bị chặt gốc, do không có gốc rễ, tồn tại không nơi nương tựa, không có chỗ đứng, cũng vậy, những (uẩn) này cũng (tồn tại không nơi nương tựa) do không có gốc rễ là sự không liễu tri. Đây là sự kết nối ví dụ ở đây. ‘Do sự diệt của tâm cuối cùng’ là do sự diệt của tâm Bát-niết-bàn. ‘Không còn chất liệu để sanh khởi’ là không còn nhiên liệu. ‘Trạng thái không thể chế định’ là: trong các uẩn nào đang hiện hữu, có sự chế định được thành tựu do tưởng định như thế này thế kia; do không có các uẩn đó, nên sự chế định đang hiện hữu đó cũng không có, do đó chúng sẽ đi đến trạng thái không thể chế định. Vì ‘paṇṇatti’ và ‘paññatti’ về mặt ý nghĩa là một, giống như ‘paññāsa’ và ‘paṇṇāsā’. Vì các nhà ngữ pháp học nói rằng ‘paññā’ trở thành ‘paṇṇā’.

๒๔๙. เยภุยฺเยน [Pg.162] สํขิปติ สงฺกุจิโต ภวตีติ สงฺเขโป, ปพฺพตมตฺถกํ. ตญฺหิ ปพฺพตปาทโต อนุกฺกเมน พหุลํ สํขิตฺตํ สงฺกุจิตํ โหติ. เตนาห ‘‘ปพฺพตมตฺถเก’’ติ, ปพฺพตสิขเรติ อตฺโถ. อยํ อฏฺฐกถามุตฺตโก นโย – สงฺขิปียติ ปพฺพตภาเวน คณียตีติ สงฺเขโป, ปพฺพตปริยาปนฺโน ปเทโส, ตสฺมึ ปพฺพตปริยาปนฺเน ปเทเสติ อตฺโถติ. อนาวิโลติ อกาลุสิโย, สา จสฺส อนาวิลตา กทฺทมาภาเวน โหตีติ อาห ‘‘นิกฺกทฺทโม’’ติ. สปติ อปทาปิ สมานา คจฺฉตีติ สิปฺปิ, ขุทฺทกา สิปฺปิ สิปฺปิโย กา-การสฺส ย-การํ กตฺวา, โย ‘‘มุตฺติโก’’ติปิ วุจฺจติ. สวติ ปสวตีติ สมฺพุโก, ยํ ‘‘ชลสุตฺติ, สงฺขลิกา’’ติ จ โวหรนฺติ. สมาหาเร เยภุยฺยโต นปุํสกปโยโคติ วุตฺตํ ‘‘สิปฺปิยสมฺพุก’’นฺติ. เอวมีทิเสสุ. สกฺขราติ มุฏฺฐิปฺปมาณา ปาสาณา. กถลานีติ กปาลขณฺฑานิ. สมูหวาจกสฺส ฆฏาสทฺทสฺส อิตฺถิ ลิงฺคสฺสาปิ ทิสฺสนโต ‘‘คุมฺพ’’นฺติ ปทสฺสตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ฆฏา’’ติ อิมินา.

249. ‘Saṅkhepa’ (tóm lược, rút gọn) là vì nó thường được rút ngắn, trở nên co lại; (ở đây có nghĩa là) đỉnh núi. Vì nó (đỉnh núi) từ chân núi tuần tự trở nên rất ngắn, co lại. Do đó ngài nói ‘pabbatamatthake’ (trên đỉnh núi), nghĩa là ‘pabbatasikhare’ (trên chóp núi). Đây là phương pháp không có trong Chú giải: ‘Saṅkhepa’ là vì nó được tính, được xem như là một phần của núi; (nghĩa là) một vùng thuộc về núi, nghĩa là ‘trong vùng đó thuộc về núi’. ‘Anāvilo’ (không vẩn đục) là ‘akālusiyo’ (không ô uế). Và sự không vẩn đục của nó là do không có bùn, nên ngài nói ‘nikkaddamo’ (không bùn). ‘Sippi’ (vỏ sò) là vì nó đi dù không có chân. ‘Sippi’ nhỏ là ‘sippiyo’, bằng cách đổi âm ‘kā’ thành âm ‘ya’; cái mà cũng được gọi là ‘muttiko’ (ngọc trai). ‘Sambuko’ (ốc) là vì nó chảy ra, sinh ra; cái mà người ta gọi là ‘jalasutti’ (vỏ sò nước) và ‘saṅkhalikā’ (vỏ ốc). Vì trong hợp thể kép (samāhāra), trung tính thường được sử dụng, nên đã nói là ‘sippiyasambukaṃ’. Như vậy (nên hiểu) trong những trường hợp tương tự. ‘Sakkharā’ là những viên đá cỡ nắm tay. ‘Kathalāni’ là những mảnh vỡ của nồi. Vì từ ‘ghaṭā’, một từ chỉ tập hợp, cũng được thấy ở nữ tính, nên ngài chỉ ra ý nghĩa của từ ‘gumbaṃ’ bằng từ ‘ghaṭā’.

กามญฺจ ‘‘สิปฺปิยสมฺพุกมฺปิ สกฺขรกถลมฺปิ มจฺฉคุมฺพมฺปิ ติฏฺฐนฺตมฺปิ จรนฺตมฺปี’’ติ เอตฺถ สกฺขรกถลํ ติฏฺฐติเยว, สิปฺปิยสมฺพุกมจฺฉคุมฺพานิ จรนฺติปิ ติฏฺฐนฺติปิ, ตถาปิ สหจรณนเยน สพฺพาเนว จรนฺติ วิย เอวํ วุตฺตนฺติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ติฏฺฐนฺตมฺปิ จรนฺตมฺปีติ เอตฺถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ หิ ‘‘สกฺขรกถลํ ติฏฺฐติเยวา’’ติอาทินา ยถาสมฺภวมตฺถํ ทสฺเสติ, ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทินา ปน สหจรณนยํ. ปน-สทฺโท อรุจิสํสูจเน, ตถาปีติ อตฺโถ. อนฺตรนฺตราติ พหูนํ คาวีนมนฺตรนฺตรา ฐิตาสุ คาวีสุ วิชฺชมานาสุปิ. คาโวติ คาวิโย. อิตราปีติ ฐิตาปิ นิสินฺนาปิ. จรนฺตีติ วุจฺจนฺติ สหจรณนเยน. ติฏฺฐนฺตเมวาติอาทีสุ อยมธิปฺปาโย – สิปฺปิยสมฺพุกมจฺฉคุมฺพานํ จรณกิริยายปิ โยคโต ฐานกิริยาย อเนกนฺตตฺตา เอกนฺตโต ติฏฺฐนฺตเมว น กทาจิปิ จรนฺตํ สกฺขรกถลํ อุปาทาย สิปฺปิยสมฺพุกมฺปิ มจฺฉคุมฺพมฺปิ ติฏฺฐนฺตนฺติ วุตฺตํ, น ตุ เตสํ ฐานกิริยมุปาทาย. เตสํ ปน จรณกิริยมุปาทาย ‘‘จรนฺตมฺปี’’ติ ปิ-สทฺทโลโป เหตฺถ ทฏฺฐพฺโพ. อิตรมฺปิ ทฺวยนฺติ สิปฺปิยสมฺพุกมจฺฉคุมฺพํ ปทวเสน เอวํ วุตฺตํ. อิตรญฺจ ทฺวยนฺติ สิปฺปิยสมฺพุกมจฺฉคุมฺพเมว. จรนฺตนฺติ วุตฺตนฺติ เอตฺถาปิ เตสํ ฐานกิริยมุปาทาย ‘‘ติฏฺฐนฺตมฺปี’’ติ ปิ-สทฺทโลโป, เอวเมตฺถ อฏฺฐกถาจริเยหิ สหจรณนโย ทสฺสิโต, อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน ปน ยถาลาภนโยปิ. ตถา [Pg.163] หิ วุตฺตํ ‘‘กึ วา อิมาย สหจริยาย, ยถาลาภคฺคหณํ ปเนตฺถ ทฏฺฐพฺพํ. สกฺขรกถลสฺส หิ วเสน ติฏฺฐนฺตนฺติ, สิปฺปิสมฺพุกสฺส มจฺฉคุมฺพสฺส จ วเสน ติฏฺฐนฺตมฺปิ จรนฺตมฺปีติ เอวํ โยชนา กาตพฺพา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๔๙). อลพฺภมานสฺสาปิ อตฺถสฺส สหโยคีวเสน เทสนามตฺตํ ปติ สหจรณนโย, สาธารณโต เทสิตสฺสาปิ อตฺถสฺส สมฺภววเสน วิเวจนํ ปติ ยถาลาภนโยติ อุภยถาปิ ยุชฺชติ.

Và dù cho trong câu: ‘Cả vỏ sò, vỏ hến, cả mảnh sành, cả đàn cá, đang đứng yên và đang di chuyển’, ở đây mảnh sành chỉ đứng yên; còn vỏ sò, vỏ hến, đàn cá thì có khi di chuyển, có khi đứng yên. Tuy vậy, theo phương pháp tương quan (sahacaraṇanayena), tất cả được nói như là đang di chuyển. Vị Chú giải sư đã nói đoạn bắt đầu bằng ‘tiṭṭhantampi carantampīti ettha’ để trình bày ý nghĩa này. Thật vậy, ở đó, ngài trình bày ý nghĩa theo như có thể bằng đoạn bắt đầu bằng ‘sakkharakathalaṃ tiṭṭhatiyevā’, và bằng đoạn bắt đầu bằng ‘yathā panā’ thì (trình bày) phương pháp tương quan. Từ ‘pana’ có nghĩa là không hài lòng, ý nói là ‘tuy vậy’. ‘Antarantarā’ (ở giữa) có nghĩa là ngay cả khi có những con bò đang đứng ở giữa những con bò trong một đàn bò lớn. ‘Gāvo’ là những con bò. ‘Itarāpi’ (những con khác) là cả những con đang đứng và những con đang nằm. Chúng được gọi là ‘carantī’ (đang đi) theo phương pháp tương quan. Trong đoạn bắt đầu bằng ‘tiṭṭhantamevāti’, chủ ý là như vầy: Do hành động đứng yên của vỏ sò, vỏ hến, và đàn cá không phải là tuyệt đối vì chúng có liên quan đến hành động di chuyển, nên dựa vào mảnh sành vốn tuyệt đối đứng yên và không bao giờ di chuyển, mà nói rằng cả vỏ sò, vỏ hến, và đàn cá là ‘đang đứng yên’; chứ không phải dựa vào hành động đứng yên của chính chúng. Còn dựa vào hành động di chuyển của chúng, thì nói là ‘carantaṃ’ (đang di chuyển), ở đây nên hiểu là có sự lược bỏ của từ ‘pi’. ‘Itarampi dvayaṃ’ (cặp đôi còn lại) tức là vỏ sò, vỏ hến và đàn cá, được nói như vậy theo cách dùng từ. Và ‘itarañca dvayaṃ’ (cặp đôi còn lại nữa) cũng chính là vỏ sò, vỏ hến và đàn cá. Trong câu ‘carantanti vuttaṃ’ (được nói là đang di chuyển), ở đây cũng vậy, dựa vào hành động đứng yên của chúng, có sự lược bỏ của từ ‘pi’ trong ‘tiṭṭhantampi’. Như vậy, ở đây vị Chú giải sư đã trình bày phương pháp tương quan, còn Trưởng lão Ācariya Dhammapāla thì (trình bày) cả phương pháp tùy theo sở đắc (yathālābhanaya). Thật vậy, ngài đã nói: ‘Cần gì đến phương pháp tương quan này, ở đây nên hiểu là sự nắm bắt tùy theo sở đắc. Vì dựa vào mảnh sành mà nói là “đang đứng yên”, và dựa vào vỏ sò, vỏ hến và đàn cá mà nên hiểu là “đang đứng yên và đang di chuyển”’ (dī. ni. ṭī. 1.249). Phương pháp tương quan liên quan đến việc chỉ trình bày dựa vào yếu tố liên kết của một ý nghĩa dù không thể đạt được trực tiếp; còn phương pháp tùy theo sở đắc liên quan đến việc phân tích một ý nghĩa được trình bày một cách tổng quát dựa vào khả năng xảy ra. Do đó, cả hai cách đều hợp lý.

เอวมฺเปตฺถ วทนฺติ – อฏฺฐกถายํ ‘‘สกฺขรกถลํ ติฏฺฐติเยว, อิตรานิ จรนฺติปิ ติฏฺฐนฺติปี’’ติ อิมินา ยถาลาภนโย ทสฺสิโต ยถาสมฺภวํ อตฺถสฺส วิเวจิตตฺตา, ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทินา ปน สหจรณนโย อลพฺภมานสฺสาปิ อตฺถสฺส สหโยคีวเสน เทสนามตฺตสฺส วิภาวิตตฺตาติ, ตเทตมฺปิ อนุปวชฺชเมว อตฺถสฺส ยุตฺตตฺตา, อฏฺฐกถายญฺจ ตถา ทสฺสนสฺสาปิ สมฺภวโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ อุปมาสํสนฺทนํ. ตีเรติ อุทกรหทสฺส ตีเร. อุทกรหโท จ นาม กตฺถจิ สมุทฺโทปิ วุจฺจติ ‘‘รหโทปิ ตตฺถ คมฺภีโร, สมุทฺโท สริโตทโก’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๒๗๘). กตฺถจิ ชลาสโยปิ ‘‘รหโทปิ ตตฺถ ธรณี นาม, ยโต เมฆา ปวสฺสนฺติ, วสฺสา ยโต ปตายนฺตี’’ติอาทีสุ, (ที. นิ. ๓.๒๘๑) อิธาปิ ชลาสโยเยว. โส หิ อุทกวเสน รโห จกฺขุรหาทิกํ ททาตีติ อุทกรหโท โอ-การสฺส อ-การํ กตฺวา. สทฺทวิทู ปน ‘‘อุทกํ หรตีติ อุทกรหโท นิรุตฺตินเยนา’’ติ วทนฺติ.

Và ở đây, các vị (luận sư) nói như vầy: Trong Chú giải, với câu ‘mảnh sành chỉ đứng yên, các vật khác có khi di chuyển, có khi đứng yên’, phương pháp tùy theo sở đắc (yathālābhanaya) đã được trình bày, vì ý nghĩa đã được phân tích theo như có thể; còn với đoạn bắt đầu bằng ‘yathā panā’, phương pháp tương quan (sahacaraṇanaya) đã được trình bày, vì sự trình bày đơn thuần dựa vào yếu tố liên kết của một ý nghĩa dù không thể đạt được trực tiếp đã được làm cho rõ ràng. Lời nói này cũng không có gì đáng chê trách, vì ý nghĩa hợp lý và vì sự trình bày như vậy cũng có thể có trong Chú giải, nên hiểu như vậy. Đoạn bắt đầu bằng ‘Tattha’ là sự kết nối ví dụ. ‘Tīre’ (trên bờ) là trên bờ của hồ nước. Và ‘udakarahada’ (hồ nước) đôi khi cũng được gọi là biển cả, như trong các câu: ‘Ở đó có hồ nước sâu, là biển cả có nước từ các sông đổ về’ (dī. ni. 3.278). Đôi khi cũng là nơi chứa nước, như trong các câu: ‘Ở đó có hồ nước tên là Dharaṇī, từ đó mây làm mưa, từ đó nước mưa cũ chảy đi’ (dī. ni. 3.281), ở đây cũng chỉ là nơi chứa nước. Thật vậy, do nước, nó mang lại sự kín đáo (raho) cho mắt v.v..., nên gọi là ‘udakarahada’, do biến đổi nguyên âm ‘o’ thành ‘a’. Còn các nhà ngữ pháp học thì nói: ‘Nó mang (harati) nước (udakaṃ), nên là udakarahada, theo phương pháp từ nguyên (niruttinaya)’.

‘‘เอตฺตาวตา’’ติอาทินา จตุตฺถชฺฌานานฺตรํ ทสฺสิตวิปสฺสนาญาณโต ปฏฺฐาย ยถาวุตฺตตฺถสฺส สมฺปิณฺฑนํ. ตตฺถ เอตฺตาวตาติ ‘‘ปุน จปรํ มหาราช ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรตี’’ติอาทินา เอตฺตเกน, เอตปริมาณวนฺเตน วา วจนกฺกเมน. วิปสฺสนาญาณนฺติ ญาณทสฺสนนาเมน ทสฺสิตํ วิปสฺสนาญาณํ, ตสฺส จ วิสุํ คณนทสฺสเนน เหฏฺฐา จตุตฺถชฺฌานานนฺตรํ วตฺตพฺพตาการเณสุ ตีสุ นเยสุ ตติยนยสฺเสว ยุตฺตตรภาโวปิ ทีปิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. มโนมยญาณสฺส อิทฺธิวิธสมวโรธิตภาเว วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๓๗๙ อาทโย) วุตฺเตปิ อิธ ปาฬิยํ วิสุํ เทสิตตฺตา วิสุํ เอว คหณํ, ตถา เทสนา จ ปาฏิเยกฺกสนฺทิฏฺฐิกสามญฺญผลตฺถาติ ทฏฺฐพฺพํ. อนาคตํสญาณยถากมฺมูปคญาณทฺวยสฺส [Pg.164] ปาฬิยํ อนาคตตฺตา ‘‘ทิพฺพจกฺขุวเสน นิปฺผนฺน’’นฺติ วุตฺตํ, ตพฺพเสน นิปฺผนฺนตฺตา ตคฺคหเณเนว คหิตํ ตํ ญาณทฺวยนฺติ วุตฺตํ โหติ. ทิพฺพจกฺขุสฺส หิ อนาคตํสญาณํ, ยถากมฺมูปคญาณญฺจาติ ทฺเวปิ ญาณานิ ปริภณฺฑานิ โหนฺตีติ. ทิพฺพจกฺขุญาณนฺติ จุตูปปาตญาณนาเมน ทสฺสิตํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ.

Bằng đoạn bắt đầu bằng ‘Ettāvatā’, (Chú giải) tóm tắt lại ý nghĩa đã được nói đến, bắt đầu từ tuệ quán được trình bày sau thiền thứ tư. Ở đó, ‘ettāvatā’ (với chừng ấy) có nghĩa là với chừng ấy, hoặc với trình tự lời nói có mức độ chừng ấy, bắt đầu bằng ‘Này Đại vương, lại nữa, vị Tỳ khưu khi tâm đã định tĩnh như vậy… hướng tâm đến trí kiến’. ‘Vipassanāñāṇa’ (tuệ quán) là tuệ quán được trình bày dưới tên gọi ‘ñāṇadassana’ (trí kiến). Và nên hiểu rằng, qua việc trình bày sự liệt kê riêng biệt về nó, tính hợp lý hơn của phương pháp thứ ba trong ba phương pháp cần được đề cập sau thiền thứ tư ở phần dưới cũng đã được làm sáng tỏ. Mặc dù trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga) có nói rằng manomayañāṇa (hóa thân trí) được bao hàm trong iddhividha (thần thông biến hóa), nhưng ở đây trong Chánh tạng, do được thuyết giảng riêng biệt nên nó được xem xét riêng. Và nên hiểu rằng, lời thuyết giảng như vậy là vì quả vị Sa-môn hữu kiến riêng biệt. Do hai loại trí là anāgataṃsañāṇa (vị lai trí) và yathākammūpagañāṇa (nghiệp báo trí) không có trong Chánh tạng, nên được nói là ‘thành tựu nhờ thiên nhãn’. Điều này có nghĩa là: do chúng được thành tựu nhờ thiên nhãn, nên khi đề cập đến thiên nhãn thì cũng bao hàm luôn cả hai loại trí ấy. Thật vậy, cả hai trí là vị lai trí và nghiệp báo trí đều là những yếu tố phụ trợ của thiên nhãn. ‘Dibbacakkhuñāṇa’ (thiên nhãn trí) là thiên nhãn trí được trình bày dưới tên gọi ‘cutūpapātañāṇa’ (sinh tử trí).

สพฺเพสํ ปน ทสนฺนํ ญาณานํ อารมฺมณวิภาคสฺส วิสุทฺธิมคฺเค อนาคตตฺตา ตตฺถานาคตญาณานํ อารมฺมณวิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เตสนฺติ ทสนฺนํ ญาณานํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ อารมฺมณวิภาเค, เตสุ วา ทสสุ ญาเณสุ. ภูมิเภทโต ปริตฺตมหคฺคตํ, กาลเภทโต อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ, สนฺตานเภทโต อชฺฌตฺตพหิทฺธา จาติ วิปสฺสนาญาณํ สตฺตวิธารมฺมณํ. ปริตฺตารมฺมณาทิติกตฺตเยเนว หิ ตสฺส อารมฺมณวิภาโค, น มคฺคารมฺมณติเกน. นิมฺมิตรูปายตนมตฺตเมวาติ อตฺตนา นิมฺมิตํ รูปารมฺมณเมว, อตฺตนา วา นิมฺมิเต มโนมเย กาเย วิชฺชมานํ รูปายตนเมวาติปิ ยุชฺชติ. อิทญฺหิ ตสฺส ญาณสฺส อภินิมฺมิยมาเน มโนมเย กาเย รูปายตนเมวารพฺภ ปวตฺตนโต วุตฺตํ, น ปน ตตฺถ คนฺธายตนาทีนมภาวโต. น หิ รูปกลาโป คนฺธายตนาทิวิรหิโต อตฺถีติ สพฺพถา ปรินิปฺผนฺนเมว นิมฺมิตรูปํ. เตนาห ‘‘ปริตฺตปจฺจุปฺปนฺนพหิทฺธารมฺมณ’’นฺติ, ยถากฺกมํ ภูมิกาลสนฺตานเภทโต ติพฺพิธารมฺมณนฺติ อตฺโถ. นิพฺพานวเสน เอกธมฺมารมฺมณมฺปิ สมานํ อาสวกฺขยญาณํ ปริตฺตารมฺมณาทิติกวเสน ติวิธารมฺมณํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปฺปมาณพหิทฺธานวตฺตพฺพารมฺมณ’’นฺติ วุตฺตํ. ตญฺหิ ปริตฺตติกวเสน อปฺปมาณารมฺมณํ, อชฺฌตฺติกวเสน พหิทฺธารมฺมณํ, อตีตติกวเสน นวตฺตพฺพารมฺมณญฺจ โหติ.

Vả lại, vì sự phân chia đối tượng của tất cả mười loại trí không được đề cập đến trong bộ Visuddhimagga, nên để chỉ ra sự phân chia đối tượng của các loại trí không được đề cập đến ở đó, (ngài Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng ‘tesaṃ’. ‘Tesaṃ’ nghĩa là ‘của mười loại trí’. ‘Tattha’ nghĩa là ‘trong sự phân chia đối tượng ấy’, hoặc ‘trong mười loại trí ấy’. Do sự khác biệt về cảnh giới, (đối tượng là) dục giới và đại hành; do sự khác biệt về thời gian, (đối tượng là) quá khứ, vị lai, và hiện tại; và do sự khác biệt về dòng tương tục, (đối tượng là) nội phần và ngoại phần, nên trí tuệ minh sát có bảy loại đối tượng. Vì sự phân chia đối tượng của trí ấy chỉ (được biết) qua ba bộ ba bắt đầu bằng đối tượng dục giới, chứ không phải qua bộ ba về đối tượng đạo. Cụm từ ‘chỉ có sắc xứ do hóa hiện’ (nimmitarūpāyatanamattameva) có nghĩa là chỉ là sắc cảnh do chính mình hóa hiện, hoặc cũng hợp lý khi nói rằng chỉ là sắc xứ hiện hữu trong thân do ý tạo ra được hóa hiện bởi chính mình. Điều này được nói ra vì trí ấy (thần túc thông) phát sinh lấy sắc xứ làm đối tượng trong thân do ý tạo ra đang được hóa hiện, chứ không phải vì ở đó không có hương xứ v.v... Vì không có nhóm sắc nào mà lại thiếu hương xứ v.v..., cho nên, sắc được hóa hiện trong mọi trường hợp đều là sắc đã hoàn thành. Do đó, ngài nói ‘có đối tượng là dục giới, hiện tại, và ngoại phần’, nghĩa là có ba loại đối tượng theo thứ tự khác biệt về cảnh giới, thời gian, và dòng tương tục. Để chỉ ra rằng Lậu tận trí, dù chỉ có một pháp là Niết-bàn làm đối tượng, nhưng lại có ba loại đối tượng theo cách phân loại của bộ ba bắt đầu bằng đối tượng dục giới, nên (ngài) đã nói ‘có đối tượng là vô lượng, ngoại phần, và bất khả thuyết’. Vì trí ấy, theo bộ ba dục giới, có đối tượng là vô lượng; theo cách phân loại nội phần, có đối tượng là ngoại phần; và theo bộ ba quá khứ, có đối tượng là bất khả thuyết.

อุตฺตริตรสทฺโท, ปณีตตรสทฺโท จ ปริยาโยติ ทสฺเสติ ‘‘เสฏฺฐตร’’นฺติ อิมินา. รตนกูฏํ วิย กูฏาคารสฺส อรหตฺตํ กูฏํ อุตฺตมงฺคภูตํ ภควโต เทสนาย อรหตฺตปริโยสานตฺตาติ อาห ‘‘อรหตฺตนิกูเฏนา’’ติ. เทสนํ นิฏฺฐาเปสีติ ติตฺถกรมตหรวิภาวินึ นานาวิธกุหนลปนาทิมิจฺฉาชีววิทฺธํสินึ ติวิธสีลาลงฺกตปรมสลฺเลขปฏิปตฺติปริทีปินึ ฌานาภิญฺญาทิอุตฺตริมนุสฺสธมฺมวิภูสินึ จุทฺทสวิธมหาสามญฺญฺผลปฏิมณฺฑิตํ อนญฺญสาธารณํ สามญฺญผลเทสนํ รตนาคารํ [Pg.165] วิย รตนกูเฏน อรหตฺตกูเฏน นิฏฺฐาเปสิ ‘‘วิมุตฺตสฺมิ’’นฺติ อิมินา, อรหตฺตผลสฺส เทสิตตฺตาติ อตฺโถ.

Bằng từ ‘seṭṭhataraṃ’ này, ngài (Chú giải) chỉ ra rằng từ ‘uttaritara’ và từ ‘paṇītatara’ là đồng nghĩa. Giống như đỉnh chóp bằng bảo vật của một ngôi nhà có đỉnh nhọn, quả A-la-hán là đỉnh cao, là phần tối thượng, vì bài thuyết pháp của Đức Thế Tôn kết thúc ở quả A-la-hán, nên ngài đã nói ‘bằng đỉnh cao A-la-hán’ (arahattanikūṭena). (Ngài) đã kết thúc bài thuyết pháp, nghĩa là: Ngài đã kết thúc bài thuyết pháp về Sa-môn quả — một bài pháp làm sáng tỏ việc loại bỏ quan điểm của ngoại đạo, phá hủy các tà mạng đa dạng như lừa dối, ba hoa, làm sáng tỏ pháp hành khổ hạnh tối thượng được trang hoàng bởi ba loại giới, được trang điểm bởi các pháp siêu nhân như thiền, thắng trí, được tô điểm bởi mười bốn loại quả Sa-môn vĩ đại, và không chung với những vị khác — bằng đỉnh cao A-la-hán, giống như (kết thúc) một ngôi nhà bằng bảo vật với đỉnh chóp bằng bảo vật, thông qua câu ‘vimuttasmiṃ’, vì quả A-la-hán đã được thuyết giảng. Đó là ý nghĩa.

อชาตสตฺตุอุปาสกตฺตปฏิเวทนากถาวณฺณนา

Giải thích về câu chuyện vua A-xà-thế tuyên bố trở thành cận sự nam.

๒๕๐. เอตฺตาวตา ภควตา เทสิตสฺส สามญฺญผลสุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนํ กตฺวา อิทานิ ธมฺมสงฺคาหเกหิ สงฺคีตสฺส ‘‘เอวํ วุตฺเต’’ติอาทิปาฐสฺสปิ อตฺถวณฺณนํ กโรนฺโต ปฐมํ สมฺพนฺธํ ทสฺเสตุํ ‘‘ราชา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ สามญฺญผเล, สุตฺตปเทเส วา. กรณํ กาโร, สาธุ อิติ กาโร ตถา, ‘‘สาธุ ภควา, สาธุ สุคตา’’ติอาทินา ตํ ปวตฺเตนฺโต. อาทิมชฺฌปริโยสานนฺติ เทสนาย อาทิญฺจ มชฺฌญฺจ ปริโยสานญฺจ. สกฺกจฺจํ สาทรํ คารวํ สุตฺวา, ‘‘จินฺเตตฺวา’’ติ เอตฺถ อิทํ ปุพฺพกาลกิริยาวจนํ. อิเม ปญฺเห ปุถู สมณพฺราหฺมเณ ปุจฺฉนฺโต อหํ จิรํ วต อมฺหิ, เอวํ ปุจฺฉนฺโตปิ อหํ ถุเส โกฏฺเฏนฺโต วิย กญฺจิ สารํ นาลตฺถนฺติ โยชนา. ตถา โย…เป… วิสฺสชฺเชสิ, ตสฺส ภควโต คุณสมฺปทา อโห วต. ทสพลสฺส คุณานุภาวํ อชานนฺโต อหํ วญฺจิโต สุจิรํ วต อมฺหีติ. วญฺจิโตติ จ อญฺญาเณน วญฺจิโต อาวฏฺฏิโต, โมเหน ปฏิจฺฉาทิโต อมฺหีติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘ทสพลสฺส คุณานุภาวํ อชานนฺโต’’ติ. สามญฺญโชตนา หิ วิเสเส อวติฏฺฐติ. จินฺเตตฺวา อาวิกโรนฺโตติ สมฺพนฺโธ. อุลฺลงฺฆนสมตฺถายปิ อุพฺเพคปีติยา อนุลฺลงฺฆนมฺปิ สิยาติ อาห ‘‘ปญฺจวิธาย ปีติยา ผุฏสรีโร’’ติ. ผุฏสรีโรติ จ ผุสิตสรีโรติ อตฺโถ, น พฺยาปิตสรีโรติ สพฺพาย ปีติยา อพฺยาปิตตฺตา. ตนฺติ อตฺตโน ปสาทสฺส อาวิกรณํ, อุปาสกตฺตปเวทนญฺจ. อารทฺธํ ธมฺมสงฺคาหเกหิ.

250. Sau khi đã chú giải ý nghĩa của kinh Sa-môn Quả do Đức Thế Tôn thuyết giảng đến chừng ấy, bây giờ, trong khi thực hiện việc chú giải ý nghĩa của đoạn kinh bắt đầu bằng ‘evaṃ vutte’ đã được các vị kết tập Pháp tụng đọc, để chỉ ra sự liên kết trước tiên, ngài (Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng ‘rājā’. ‘Tattha tattha’ nghĩa là ‘trong mỗi Sa-môn quả ấy’, hoặc ‘trong mỗi đoạn kinh ấy’. ‘Karaṇaṃ’ là ‘kāro’ (sự làm), việc làm ‘lành thay’ cũng vậy, (vua) làm cho lời tán thán đó khởi lên bằng cách nói ‘Lành thay, bạch Đức Thế Tôn! Lành thay, bạch Đức Thiện Thệ!’ v.v... ‘Ādimajjhapariyosānaṃ’ nghĩa là phần đầu, phần giữa, và phần cuối của bài thuyết pháp. Sau khi lắng nghe một cách cung kính, tôn trọng, và thành tâm, ở đây, từ ‘cintetvā’ (sau khi suy nghĩ) là một từ chỉ hành động xảy ra trước. Cần phải liên kết (câu văn) như sau: ‘Con, người đã hỏi những câu hỏi này đến nhiều Sa-môn, Bà-la-môn, đã trải qua một thời gian dài. Dù đã hỏi như vậy, con vẫn không đạt được bất kỳ cốt lõi nào, giống như người giã trấu’. Tương tự: ‘Vị nào... đã giải đáp, ôi, sự toàn hảo về đức hạnh của Đức Thế Tôn ấy thật đáng kinh ngạc! Con, người không biết uy lực của đức hạnh của bậc Thập Lực, đã bị lừa dối trong một thời gian rất dài!’. Và ‘vañcito’ (bị lừa dối) có nghĩa là ‘con đã bị lừa dối, bị quay cuồng bởi sự vô minh, bị che lấp bởi si mê’. Do đó, ngài nói ‘người không biết uy lực của đức hạnh của bậc Thập Lực’. Vì sự trình bày chung chung được xác lập trong trường hợp đặc biệt. Sự liên kết là ‘sau khi suy nghĩ, (vua) đã biểu lộ’. Vì ngay cả với hỷ gây xúc động mạnh có khả năng làm nhảy lên, cũng có thể có trường hợp không nhảy lên, nên ngài nói ‘có thân thể được thấm nhuần bởi năm loại hỷ’. Và ‘phuṭasarīro’ có nghĩa là ‘thân thể được chạm đến’, chứ không có nghĩa là ‘thân thể được tràn ngập’, vì không phải toàn bộ (thân) được tràn ngập bởi tất cả (các loại) hỷ. ‘Taṃ’ (điều đó) là sự biểu lộ niềm tin của mình và sự tuyên bố trở thành cận sự nam. (Điều đó) đã được các vị kết tập Pháp bắt đầu.

อภิกฺกนฺตาติ อติกฺกนฺตา วิคตา, วิคตภาโว จ ขโย เอวาติ อาห ‘‘ขเย ทิสฺสตี’’ติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม’’ติ. อภิกฺกนฺตตโรติ อติวิย กนฺตตโร มโนรโม, ตาทิโส จ สุนฺทโร ภทฺทโก นามาติ วุตฺตํ ‘‘สุนฺทเร’’ติ.

‘Abhikkantā’ nghĩa là đã trôi qua, đã đi qua. Và trạng thái đã đi qua chính là sự tiêu mất, nên ngài (Chú giải) đã nói ‘được thấy trong ý nghĩa tiêu mất’ (khaye dissati). Vì vậy, đã được nói rằng ‘canh đầu đã trôi qua’ (nikkhanto paṭhamo yāmo). ‘Abhikkantataro’ nghĩa là vô cùng đáng yêu, làm vui thích tâm ý. Và một người như vậy được gọi là tốt đẹp, cao quý, nên đã được nói là ‘trong ý nghĩa tốt đẹp’ (sundare).

‘‘โก เม’’ติอาทิ คาถา วิมานวตฺถุมฺหิ (วิ. ว. ๘๕๗). ตตฺถ โกติ เทวนาคยกฺขคนฺธพฺพาทีสุ กตโม. เมติ มม. ปาทานีติ ปาเท, ลิงฺควิปริยาโยยํ. อิทฺธิยาติ อีทิสาย เทวิทฺธิยา. ยสสาติ อีทิเสน ปริวาเรน, ปริชเนน [Pg.166] จ. ชลนฺติ ชลนฺโต วิชฺโชตมาโน. อภิกฺกนฺเตนาติ อติวิย กนฺเตน กมนีเยน, อภิรูเปนาติ วุตฺตํ โหติ. วณฺเณนาติ ฉวิวณฺเณน สรีรวณฺณนิภาย. สพฺพา โอภาสยํ ทิสาติ สพฺพา ทสปิ ทิสา โอภาสยนฺโต. จนฺโท วิย, สูริโย วิย จ เอโกภาสํ เอกาโลกํ กโรนฺโต โก วนฺทตีติ สมฺพนฺโธ.

Kệ bắt đầu bằng ‘Ko me’ có trong kinh Thiên Cung Sự (Vimānavatthu, 857). Ở đó, ‘ko’ nghĩa là vị nào trong số các chư thiên, rồng, dạ-xoa, càn-thát-bà, v.v... ‘Me’ nghĩa là của ta. ‘Pādāni’ nghĩa là ‘pāde’ (đôi chân), đây là sự thay đổi về tính (ngữ pháp). ‘Iddhiyā’ nghĩa là với thần lực của chư thiên như thế này. ‘Yasasā’ nghĩa là với đoàn tùy tùng và người hầu cận như thế này. ‘Jalaṃ’ nghĩa là đang tỏa sáng, đang rực rỡ. ‘Abhikkantena’ có nghĩa là với (sắc đẹp) vô cùng đáng yêu, đáng ưa thích, với dung sắc tuyệt vời. ‘Vaṇṇena’ nghĩa là với màu da, với ánh sáng của màu sắc cơ thể. ‘Sabbā obhāsayaṃ disā’ nghĩa là làm tỏa sáng tất cả mười phương. Sự liên kết là: ‘Ai, người đang làm tỏa sáng tất cả mười phương, tạo ra một luồng quang minh, một luồng ánh sáng giống như mặt trăng và mặt trời, đang đảnh lễ (đôi chân của ta)?’

อภิรูเปติ อติเรกรูเป อุฬารวณฺเณน สมฺปนฺนรูเป. อพฺภานุโมทเนติ อภิอนุโมทเน อภิปฺปโมทิตภาเว. กิมตฺถิยํ ‘‘อพฺภานุโมทเน’’ติ วจนนฺติ อาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. ยุตฺตํ ตาว โหตุ อพฺภานุโมทเน, กสฺมา ปนายํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺโตติ โจทนาย โสธนามุเขน อาเมฑิตวิสยํ นิทฺธาเรติ ‘‘ภเย โกเธ’’ติอาทินา, อิมินา สทฺทลกฺขเณน เหตุภูเตน เอวํ วุตฺโต, อิมินา จ อิมินา จ วิสเยนาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘สาธุ สาธุ ภนฺเต’’ติ อาเมฑิตวเสน อตฺถํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส วิสยํ นิทฺธาเรนฺโต เอวมาหาติปิ สมฺพนฺธํ วทนฺติ. ตตฺถ ‘‘โจโร โจโร, สปฺโป สปฺโป’’ติอาทีสุ ภเย อาเมฑิตํ, ‘‘วิชฺฌ วิชฺฌ, ปหร ปหรา’’ติอาทีสุ โกเธ, ‘‘สาธุ สาธู’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๑๒๗; ๓.๓๕; ๕.๑๐๘๕) ปสํสายํ, ‘‘คจฺฉ คจฺฉ, ลุนาหิ ลุนาหี’’ติอาทีสุ ตุริเต, ‘‘อาคจฺฉ อาคจฺฉา’’ติอาทีสุ โกตูหเล, ‘‘พุทฺโธ พุทฺโธติ จินฺเตนฺโต’’ติอาทีสุ (พุ. วํ. ๒.๔๔) อจฺฉเร, ‘‘อภิกฺกมถายสฺมนฺโต อภิกฺกมถายสฺมนฺโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๒๐; อ. นิ. ๙.๑๑) หาเส, ‘‘กหํ เอกปุตฺตก, กหํ เอกปุตฺตกา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๖๓) โสเก, ‘‘อโห สุขํ, อโห สุข’’นฺติอาทีสุ (อุทา. ๒๐; ที. นิ. ๓.๓๐๕) ปสาเท. จสทฺโท อวุตฺตสมุจฺจยตฺโถ, เตน ครหา อสมฺมานาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ปาโป ปาโป’’ติอาทีสุ หิ ครหายํ, ‘‘อภิรูปก อภิรูปกา’’ติอาทีสุ อสมฺมาเน. เอวเมเตสุ นวสุ, อญฺเญสุ จ วิสเยสุ อาเมฑิตวจนํ พุโธ กเรยฺย, โยเชยฺยาติ อตฺโถ. อาเมฑนํ ปุนปฺปุนมุจฺจารณํ, อาเมฑียติ วา ปุนปฺปุนมุจฺจารียตีติ อาเมฑิตํ, เอกสฺเสวตฺถสฺส ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ วจนํ. เมฑิสทฺโท หิ อุมฺมาทเน, อาปุพฺโพ ตุ ทฺวตฺติกฺขตฺตุมุจฺจารเณ วตฺตติ ยถา ‘‘เอตเทว ยทา วากฺย-มาเมฑยติ วาสโว’’ติ.

Abhirūpe có nghĩa là: trong sắc đẹp tột bậc, trong sắc đẹp viên mãn với màu sắc cao quý. Abbhānumodane có nghĩa là: trong sự tùy hỷ tột bậc, trong trạng thái vô cùng hoan hỷ. Vì sao lời nói "abbhānumodane" có ý nghĩa gì? (Vị Chú giải) đã nói "tasmā" v.v... (để trả lời). "Abbhānumodane" (trong ý nghĩa tùy hỷ tột bậc) trước hết là hợp lý. Nhưng tại sao điều này lại được nói hai lần? Đối với câu chất vấn này, (vị Chú giải) đã xác định phạm vi của sự lặp lại (āmeḍita) bằng cách giải thích rõ ràng qua các ví dụ "bhaye kodhe" v.v... (Điều này) được nói như vậy (hai lần) do đặc điểm ngữ pháp này là nguyên nhân, và được nói trong phạm vi này và phạm vi này. Các vị thầy cũng nói về mối liên hệ rằng, sau khi chỉ ra ý nghĩa theo cách lặp lại (āmeḍitavasena) như "Lành thay, lành thay, bạch ngài", (vị Chú giải) đã nói như vậy để xác định phạm vi của nó. Trong đó, sự lặp lại (āmeḍita) trong trường hợp sợ hãi (bhaye) là ở các ví dụ như "tên trộm, tên trộm", "con rắn, con rắn"; trong trường hợp tức giận (kodhe) là ở các ví dụ như "đâm đi, đâm đi", "đánh đi, đánh đi"; trong trường hợp tán thán (pasaṃsāyaṃ) là ở các ví dụ như "lành thay, lành thay"; trong trường hợp hối hả (turite) là ở các ví dụ như "đi đi, đi đi", "cắt đi, cắt đi"; trong trường hợp háo hức (kotūhale) là ở các ví dụ như "đến đây, đến đây"; trong trường hợp kinh ngạc (acchare) là ở các ví dụ như "suy tư 'Đức Phật, Đức Phật'"; trong trường hợp vui vẻ (hāse) là ở các ví dụ như "tiến lên, các hiền giả, tiến lên, các hiền giả"; trong trường hợp sầu muộn (soke) là ở các ví dụ như "đứa con độc nhất ở đâu, đứa con độc nhất ở đâu"; trong trường hợp tín thành (pasāde) là ở các ví dụ như "ôi, hạnh phúc thay, ôi, hạnh phúc thay". Từ "ca" có ý nghĩa bao gồm những điều chưa được nói đến. Do đó, cần hiểu rằng nó bao gồm cả sự khiển trách (garahā), không tôn trọng (asammāna), v.v... Thật vậy, trong trường hợp khiển trách (garahāyaṃ) là ở các ví dụ như "kẻ xấu, kẻ xấu"; trong trường hợp không tôn trọng (asammāne) là ở các ví dụ như "người có sắc đẹp tột bậc, người có sắc đẹp tột bậc". Như vậy, trong chín trường hợp này và trong các phạm vi khác, người trí nên thực hiện, nên áp dụng lời nói lặp lại (āmeḍitavacanaṃ). Đây là ý nghĩa. Āmeḍana là sự phát âm lặp đi lặp lại. Hoặc được lặp lại, tức là được phát âm lặp đi lặp lại, nên gọi là āmeḍita. Đó là lời nói hai hoặc ba lần về cùng một ý nghĩa. Thật vậy, từ "meḍi" có nghĩa là điên cuồng, nhưng khi có tiền tố "ā" thì nó có nghĩa là phát âm hai hoặc ba lần, như trong câu "etadeva yadā vākya-māmeḍayati vāsavo" (Khi Vāsava lặp đi lặp lại chính câu nói ấy).

เอวํ [Pg.167] อาเมฑิตวเสน ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺตภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นยิทํ อาเมฑิตวเสเนว ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺตํ, อถ โข ปจฺเจกมตฺถทฺวยวเสนปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. อาเมฑิตวเสน อตฺถํ ทสฺเสตฺวา วิจฺฉาวเสนาปิ ทสฺเสนฺโต เอวมาหาติปิ วทนฺติ, ตทยุตฺตเมว พฺยาเปตพฺพสฺส ทฺวิกฺขตฺตุมวุตฺตตฺตา. พฺยาเปตพฺพสฺส หิ พฺยาปเกน คุณกิริยาทพฺเพน พฺยาปนิจฺฉาย ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ วจนํ วิจฺฉา ยถา ‘‘คาโม คาโม รมณีโย’’ติ. ตตฺถ อภิกฺกนฺตนฺติ อภิกฺกมนียํ, ตพฺภาโว จ อติอิฏฺฐตายาติ วุตฺตํ ‘‘อติอิฏฺฐ’’นฺติอาทิ, ปทตฺตยญฺเจตํ ปริยายวจนํ. เอตฺถาติ ทฺวีสุ อภิกฺกนฺตสทฺเทสุ. ‘‘อภิกฺกนฺต’’นฺติ วจนํ อเปกฺขิตฺวา นปุํสกลิงฺเคน วุตฺตํ, ตํ ปน ภควโต วจนํ ธมฺมเทสนาเยวาติ กตฺวา ‘‘ยทิทํ ภควโต ธมฺมเทสนา’’ติ อาห, ยายํ ภควโต ธมฺมเทสนา มยา สุตา, ตทิทํ ภควโต ธมฺมเทสนาสงฺขาตํ วจนํ อภิกฺกนฺตนฺติ อตฺโถ. เอวํ ปฏินิทฺเทโสปิ หิ อตฺถโต อเภทตฺตา ยุตฺโต เอว ‘‘ยตฺถ จ ทินฺนํ มหปฺผลมาหู’’ติอาทีสุ (วิ. ว. ๘๘๘) วิย. ‘‘อภิกฺกนฺต’’นฺติ วุตฺตสฺส วา อตฺถมตฺตทสฺสนํ เอตํ, ตสฺมา อตฺถวเสน ลิงฺควิภตฺติวิปริณาโม เวทิตพฺโพ, การิยวิปริณามวเสน เจตฺถ วิภตฺติวิปริณามตา. วจนนฺติ เหตฺถ เสโส, อภิกฺกนฺตํ ภควโต วจนํ, ยายํ ภควโต ธมฺมเทสนา มยา สุตา, สา อภิกฺกนฺตํ อภิกฺกนฺตาติ อตฺโถ. ทุติยปเทปิ ‘‘อภิกฺกนฺตนฺติ ปสาทนํ อเปกฺขิตฺวา นปุํสกลิงฺเคน วุตฺต’’นฺติอาทินา ยถารหเมส นโย เนตพฺโพ.

Sau khi đã chỉ ra rằng (câu nói) được nói hai lần theo cách lặp lại (āmeḍitavasena) như vậy, bây giờ, để chỉ ra rằng "điều này không phải được nói hai lần chỉ theo cách lặp lại, mà còn được nói theo cách có hai ý nghĩa riêng biệt", (vị Chú giải) đã nói "atha vā" v.v... Các vị thầy cũng nói rằng, sau khi đã chỉ ra ý nghĩa theo cách lặp lại, (vị Chú giải) đã nói như vậy để chỉ ra (ý nghĩa) theo cách phổ quát (vicchāvasena). Điều đó không hợp lý, vì đối tượng cần được bao quát (byāpetabbassa) không được nói hai lần. Thật vậy, vicchā là lời nói hai hoặc ba lần với mong muốn bao quát đối tượng cần được bao quát bằng một thuộc tính, hành động hoặc sự vật bao quát, như trong câu "gāmo gāmo ramaṇīyo" (mọi làng đều đẹp). Trong đó, "abhikkantaṃ" có nghĩa là đáng được ưa thích (abhikkamanīyaṃ). Và trạng thái đó là do sự vô cùng mong muốn (atiiṭṭhatāya), nên đã nói "atiiṭṭhaṃ" v.v... Và ba từ này là từ đồng nghĩa. "Ettha" (ở đây) có nghĩa là trong hai từ "abhikkanta". Từ "abhikkantaṃ" này được nói ở trung tính (napuṃsakaliṅga) vì nó quy chiếu đến từ "vacanaṃ" (lời nói). Nhưng lời nói đó của Đức Thế Tôn chính là bài thuyết pháp, vì vậy (vị Chú giải) đã nói "yadidaṃ bhagavato dhammadesanā" (đó là bài thuyết pháp của Đức Thế Tôn). Ý nghĩa là: bài thuyết pháp này của Đức Thế Tôn mà tôi đã nghe, lời nói đó được gọi là bài thuyết pháp của Đức Thế Tôn, là đáng được ưa thích. Thật vậy, sự chỉ định lại như vậy cũng hợp lý vì về mặt ý nghĩa không có sự khác biệt, giống như trong các câu "yattha ca dinnaṃ mahapphalamāhū" (nơi mà sự cúng dường được nói là có quả lớn) v.v... Hoặc đây là sự chỉ ra ý nghĩa đơn thuần của từ "abhikkantaṃ" đã được nói. Do đó, cần hiểu có sự biến đổi về giống và cách (liṅgavibhattivipariṇāmo) theo ý nghĩa. Và ở đây, sự biến đổi về cách (vibhattivipariṇāmatā) cần được hiểu theo sự biến đổi của hành động (kāriyavipariṇāmavasena). Ở đây, "vacanaṃ" là phần còn thiếu. Ý nghĩa là: lời nói của Đức Thế Tôn là đáng được ưa thích. Bài thuyết pháp này của Đức Thế Tôn mà tôi đã nghe, bài thuyết pháp đó là đáng được ưa thích, đáng được ưa thích. Ở từ thứ hai cũng vậy, phương pháp này cần được áp dụng một cách tương ứng, theo cách nói "từ 'abhikkantaṃ' được nói ở trung tính vì nó quy chiếu đến từ 'pasādanaṃ' (sự làm cho trong sạch)" v.v...

‘‘ภควโต วจน’’นฺติอาทินา อตฺถทฺวยสรูปํ ทสฺเสติ. ตตฺถ โทสนาสนโตติ ราคาทิกิเลสโทสวิทฺธํสนโต. คุณาธิคมนโตติ สีลาทิคุณานํ สมฺปาทนวเสน อธิคมาปนโต. เย คุเณ เทสนา อธิคเมติ, เตสุ ‘‘คุณาธิคมนโต’’ติ วุตฺเตสุเยว คุเณสุ ปธานภูตา คุณา ทสฺเสตพฺพาติ เต ปธานภูเต คุเณ ตาว ทสฺเสตุํ ‘‘สทฺธาชนนโต ปญฺญาชนนโต’’ติ วุตฺตํ. สทฺธาปธานา หิ โลกิยา คุณา, ปญฺญาปธานา โลกุตฺตราติ, ปธานนิทฺเทโส เจส เทสนาย อธิคเมตพฺเพหิ สีลสมาธิทุกาทีหิปิ โยชนาสมฺภวโต. อญฺญมฺปิ อตฺถทฺวยํ ทสฺเสติ ‘‘สาตฺถโต’’ติอาทินา. สีลาทิอตฺถสมฺปตฺติยา [Pg.168] สาตฺถโต. สภาวนิรุตฺติสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนโต. สุวิญฺเญยฺยสทฺทปโยคตาย อุตฺตานปทโต. สณฺหสุขุมภาเวน ทุพฺพิญฺเญยฺยตฺถตาย คมฺภีรตฺถโต. สินิทฺธมุทุมธุรสทฺทปโยคตาย กณฺณสุขโต. วิปุลวิสุทฺธเปมนียตฺถตาย หทยงฺคมโต. มานาติมานวิธมเนน อนตฺตุกฺกํสนโต. ถมฺภสารมฺภนิมฺมทฺทเนน อปรวมฺภนโต. หิตาธิปฺปายปฺปวตฺติยา ปเรสํ ราคปริฬาหาทิวูปสมเนน กรุณาสีตลโต. กิเลสนฺธการวิธมเนน ปญฺญาวทาตโต. อวทาตํ, โอทาตนฺติ จ อตฺถโต เอกํ. กรวีกรุตมญฺชุตาย อาปาถรมณียโต. ปุพฺพาปราวิรุทฺธสุวิสุทฺธตาย วิมทฺทกฺขมโต. อาปาถรมณียตาย เอว สุยฺยมานสุขโต. วิมทฺทกฺขมตาย, หิตชฺฌาสยปฺปวตฺติตาย จ วีมํสิยมานหิตโตติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อาทิสทฺเทน ปน สํสารจกฺกนิวตฺตนโต, สทฺธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนโต, มิจฺฉาวาทวิทฺธํสนโต, สมฺมาวาทปติฏฺฐาปนโต, อกุสลมูลสมุทฺธรณโต, กุสลมูลสํโรปนโต, อปายทฺวารวิธานโต, สคฺคมคฺคทฺวารวิวรณโต, ปริยุฏฺฐานวูปสมนโต, อนุสยสมุคฺฆาฏนโตติ เอวมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

Bằng câu bắt đầu là “Bhagavato vacanaṃ”, vị Chú giải sư trình bày bản chất của hai ý nghĩa. Trong ấy, (cụm từ) “dosanāsanato” có nghĩa là: do vì hủy diệt các lỗi lầm là phiền não có tham v.v... (Cụm từ) “guṇādhigamanato” có nghĩa là: do vì làm cho đạt đến các đức tính có giới v.v... bằng cách thành tựu. Trong các đức tính mà bài pháp thoại làm cho đạt đến, trong chính các đức tính đã được nói đến qua cụm từ “guṇādhigamanato”, các đức tính chính yếu cần được trình bày. Do đó, để trình bày trước tiên các đức tính chính yếu ấy, (vị Chú giải sư) đã nói “saddhājananato paññājananato” (do vì làm phát sanh đức tin, do vì làm phát sanh trí tuệ). Quả vậy, các đức tính hiệp thế có đức tin là chính, các đức tính siêu thế có trí tuệ là chính. Và đây là sự trình bày về các (đức tính) chính yếu, do vì có thể kết hợp với các (đức tính) cần được đạt đến bởi bài pháp thoại như là cặp đôi giới và định v.v... (Vị Chú giải sư) cũng trình bày hai ý nghĩa khác bằng (câu) bắt đầu là “sātthato”. Có ý nghĩa (sātthato) do vì sự thành tựu lợi ích có giới v.v... Có văn tự (sabyañjanato) do vì sự thành tựu về từ ngữ tự nhiên. Có từ ngữ rõ ràng (uttānapadato) do vì sử dụng các từ ngữ dễ hiểu. Có ý nghĩa sâu sắc (gambhīratthato) do vì có ý nghĩa khó hiểu bởi tính chất tinh tế và vi tế. Dễ nghe (kaṇṇasukhato) do vì sử dụng các từ ngữ trơn tru, mềm mại, ngọt ngào. Đi vào lòng người (hadayaṅgamato) do vì có ý nghĩa rộng lớn, trong sạch, và đáng yêu. Không tán dương mình (anattukkaṃsanato) do vì loại bỏ ngã mạn và quá mạn. Không chê bai người khác (aparavambhanato) do vì dẹp tan sự cứng nhắc và sự lấn át. Mát mẻ do lòng bi (karuṇāsītalato) do vì làm lắng dịu sự thiêu đốt của tham ái v.v... của người khác, do vì diễn tiến với chủ ý mưu cầu lợi ích. Trong sáng do trí tuệ (paññāvadātato) do vì loại bỏ bóng tối phiền não. Và (từ) “avadātaṃ” và “odātaṃ” là một về mặt ý nghĩa. Đáng hoan hỷ khi nghe (āpātharamaṇīyato) do vì sự ngọt ngào như tiếng chim karavīka. Có khả năng bác bỏ (vimaddakkhamato) do vì sự rất trong sạch và không mâu thuẫn trước sau. Dễ chịu khi nghe (suyyamānasukhato) chính do vì đáng hoan hỷ khi nghe. Và do vì có khả năng bác bỏ, và do vì diễn tiến với ý hướng mưu cầu lợi ích, nên có lợi ích khi được thẩm xét (vīmaṃsiyamānahitato). Như vậy, ý nghĩa ở đây cần được hiểu. Hơn nữa, bằng từ “ādi”, cần phải thấy sự bao gồm các (ý nghĩa) như sau: do vì làm cho bánh xe luân hồi dừng lại (saṃsāracakkanivattanato), do vì làm cho bánh xe chánh pháp chuyển vận (saddhammacakkappavattanato), do vì hủy diệt tà kiến (micchāvādaviddhaṃsanato), do vì thiết lập chánh kiến (sammāvādapatiṭṭhāpanato), do vì nhổ bật gốc rễ bất thiện (akusalamūlasamuddharaṇato), do vì vun trồng gốc rễ thiện (kusalamūlasaṃropanato), do vì đóng lại các cửa ác đạo (apāyadvāravidhānato), do vì mở ra các cửa cõi trời và đạo lộ (saggamaggadvāravivaraṇato), do vì làm lắng dịu các phiền não ám ảnh (pariyuṭṭhānavūpasamanato), do vì nhổ bật các phiền não ngấm ngầm (anusayasamugghāṭanato).

น เกวลํ ปททฺวเยเนว, ตโต ปรมฺปิ จตูหิ อุปมาหีติ ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. ‘‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’’ติ อิทํ ‘‘เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺยา’’ติ จตุตฺถอุปมาย อาการมตฺตทสฺสนํ, น ปน อุปมนฺตรทสฺสนนฺติ อาห ‘‘จตูหิ อุปมาหี’’ติ. อโธมุขฏฺฐปิตนฺติ เกนจิ อโธมุขํ ฐปิตํ. เหฏฺฐามุขชาตนฺติ สภาเวเนว เหฏฺฐามุขํ ชาตํ. อุคฺฆาเฏยฺยาติ วิวฏํ กเรยฺย. ‘‘หตฺเถ คเหตฺวา’’ติ สมาจิกฺขณทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, ‘‘ปุรตฺถาภิมุโข, อุตฺตราภิมุโข วา คจฺฉา’’ติอาทินา วจนมตฺตํ อวตฺวา ‘‘เอส มคฺโค, เอวํ คจฺฉา’’ติ หตฺเถ คเหตฺวา นิสฺสนฺเทหํ ทสฺเสยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. กาฬปกฺเข จาตุทฺทสี กาฬปกฺขจาตุทฺทสี. นิรนฺตรรุกฺขคหเนน เอกคฺฆโน วนสณฺโฑ ฆนวนสณฺโฑ. เมฆสฺส ปฏลํ เมฆปฏลํ, เมฆจฺฉนฺนตาติ วุตฺตํ โหติ. นิกฺกุชฺชิตํ อุกฺกุชฺเชยฺยาติ กสฺสจิปิ อาเธยฺยสฺส อนาธารภูตํ กิญฺจิ ภาชนํ อาธารภาวาปาทนวเสน อุกฺกุชฺเชยฺย อุปริ มุขํ ฐเปยฺย. เหฏฺฐามุขชาตตาย วิมุขํ, อโธมุขฏฺฐปิตตาย อสทฺธมฺเม ปติตนฺติ เอวํ ปททฺวยํ นิกฺกุชฺชิตปทสฺส ยถาทสฺสิเตน [Pg.169] อตฺถทฺวเยน ยถารหํ โยเชตพฺพํ, น ยถาสงฺขฺยํ. อตฺตโน สภาเวเนว หิ เอส ราชา สทฺธมฺมวิมุโข, ปาปมิตฺเตน ปน เทวทตฺเตน ปิตุฆาตาทีสุ อุยฺโยชิตตฺตา อสทฺธมฺเม ปติโตติ. วุฏฺฐาเปนฺเตน ภควตาติ สมฺพนฺโธ.

(Vị ấy tán thán bài pháp thoại) không chỉ bằng hai từ, mà còn sau đó bằng bốn ví dụ. Từ “pi” có nghĩa là tóm gộp. Câu “Cakkhumanto rūpāni dakkhanti” (người có mắt sẽ thấy các sắc) này chỉ là sự trình bày về phương cách của ví dụ thứ tư là “telapajjotaṃ dhāreyyā” (nên cầm ngọn đèn dầu), chứ không phải là sự trình bày một ví dụ khác. Do đó, vị Chú giải sư đã nói “catūhi upamāhi” (bằng bốn ví dụ). “Adhomukhaṭṭhapitaṃ” (được đặt úp xuống) nghĩa là được ai đó đặt úp miệng xuống. “Heṭṭhāmukhajātaṃ” (sanh ra với miệng ở dưới) nghĩa là tự nhiên sanh ra với miệng ở dưới. “Ugghāṭeyyā” (nên mở ra) nghĩa là nên làm cho mở ra. Câu “hatthe gahetvā” (cầm lấy tay) được nói ra nhằm mục đích trình bày sự chỉ dẫn rõ ràng. Không chỉ nói suông bằng những lời như “hãy đi về hướng đông, hoặc hãy đi về hướng bắc”, mà nên chỉ rõ không còn nghi ngờ bằng cách cầm tay và nói “đây là con đường, hãy đi như thế này”. Đó là điều được nói đến. Ngày thứ mười bốn trong hắc nguyệt (kāḷapakkha) là kāḷapakkhacātuddasī. Một lùm cây rậm rạp (ekagghano vanasaṇḍo) do có rừng cây không kẽ hở là ghanavanasaṇḍo (lùm cây rậm rạp). Lớp mây của trời là meghapaṭalaṃ (lớp mây), được nói là meghacchannatā (sự che phủ của mây). “Nikkujjitaṃ ukkujjeyyā” (nên lật ngửa vật bị úp) nghĩa là nên lật ngửa một vật chứa nào đó vốn không phải là chỗ chứa cho bất kỳ vật được chứa nào, bằng cách làm cho nó trở thành chỗ chứa, nên đặt miệng nó hướng lên trên. Do sanh ra với miệng ở dưới nên quay lưng (vimukhaṃ), do được đặt úp miệng xuống nên rơi vào phi pháp (asaddhamme patitaṃ). Như vậy, hai từ này cần được kết hợp một cách thích hợp với hai ý nghĩa của từ “nikkujjita” đã được trình bày, chứ không phải theo thứ tự. Quả vậy, vị vua này không phải tự bản chất của mình mà quay lưng với chánh pháp, nhưng do bị ác hữu là Devadatta xúi giục trong việc giết cha v.v... nên đã rơi vào phi pháp. Cần phải có sự liên kết là “bởi Đức Thế Tôn, đấng làm cho đứng dậy”.

‘‘กสฺสปสฺส ภควโต’’ติอาทินา ตทา รญฺญา อวุตฺตสฺสาปิ อตฺถาปตฺติมตฺตทสฺสนํ. กามญฺจ กามจฺฉนฺทาทโยปิ ปฏิจฺฉาทกา นีวรณภาวโต, มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปน สวิเสสํ ปฏิจฺฉาทิกา สตฺเต มิจฺฉาภินิเวสวเสนาติ อาห ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิคหนปฏิจฺฉนฺน’’นฺติ. เตนาห ภควา ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิปรมาหํ ภิกฺขเว วชฺชํ วทามี’’ติ, [อ. นิ. ๑.๓๑๐ (อตฺถโต สมานํ)] มิจฺฉาทิฏฺฐิสงฺขาตคุมฺพปฏิจฺฉนฺนนฺติ อตฺโถ. ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิคหนปฏิจฺฉนฺนํ สาสนํ วิวรนฺเตนา’’ติ วทนฺโต สพฺพพุทฺธานํ เอกาว อนุสนฺธิ, เอกํว สาสนนฺติ กตฺวา กสฺสปสฺส ภควโต สาสนมฺปิ อิมินา สทฺธึ เอกสาสนํ กโรตีติ ทฏฺฐพฺพํ. องฺคุตฺตรฏฺฐกถาทีสุปิ หิ ตถา เจว วุตฺตํ, เอวญฺจ กตฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐิคหนปฏิจฺฉนฺนสฺส สาสนสฺส วิวรณวจนํ อุปปนฺนํ โหตีติ.

Bằng câu bắt đầu là “Kassapassa bhagavato”, (vị Chú giải sư) chỉ trình bày ý nghĩa được suy ra, mặc dù điều đó không được đức vua nói vào lúc ấy. Mặc dù dục tham v.v... cũng che đậy do bản chất là triền cái, nhưng tà kiến che đậy một cách đặc biệt các chúng sanh bằng cách làm cho họ chấp thủ sai lầm. Do đó, (vị Chú giải sư) đã nói “micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṃ” (bị che đậy bởi rừng rậm tà kiến). Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Này các Tỳ khưu, Ta tuyên bố tà kiến là lỗi lầm tột bậc”. Ý nghĩa là “bị che đậy bởi bụi rậm được gọi là tà kiến”. Khi nói “(bởi Đức Thế Tôn) đấng vén mở giáo pháp bị che đậy bởi rừng rậm tà kiến”, cần phải thấy rằng (vị Chú giải sư) xem giáo pháp của Đức Thế Tôn Kassapa cùng với giáo pháp này là một giáo pháp duy nhất, vì cho rằng tất cả các vị Phật chỉ có một sự kết nối duy nhất, một giáo pháp duy nhất. Quả vậy, trong các sách Chú giải Aṅguttara v.v... cũng đã được nói đúng như vậy. Và do làm như vậy, lời nói về việc vén mở giáo pháp bị che đậy bởi rừng rậm tà kiến trở nên thích hợp.

สพฺโพ อกุสลธมฺมสงฺขาโต อปายคามิมคฺโค กุมฺมคฺโค กุจฺฉิโต มคฺโคติ กตฺวา. สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ อุชุปฏิปกฺขตาย มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย อฏฺฐ มิจฺฉตฺตธมฺมา มิจฺฉามคฺโค โมกฺขมคฺคโต มิจฺฉา วิตโถ มคฺโคติ กตฺวา. เตเนว หิ ตทุภยสฺส ปฏิปกฺขตํ สนฺธาย ‘‘สคฺคโมกฺขมคฺคํ อาวิกโรนฺเตนา’’ติ วุตฺตํ. สพฺโพ หิ กุสลธมฺโม สคฺคมคฺโค. สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย อฏฺฐ สมฺมตฺตธมฺมา โมกฺขมคฺโค. สปฺปิอาทิสนฺนิสฺสโย ปทีโป น ตถา อุชฺชโล, ยถา เตลสนฺนิสฺสโยติ เตลปชฺโชตคฺคหณํ. ธาเรยฺยาติ ธเรยฺย, สมาหเรยฺย สมาทเหยฺยาติ อตฺโถ. พุทฺธาทิรตนรูปานีติ พุทฺธาทีนํ ติณฺณํ รตนานํ วณฺณายตนานิ. เตสํ พุทฺธาทิรตนรูปานํ ปฏิจฺฉาทกสฺส โมหนฺธการสฺส วิทฺธํสกํ ตถา. เทสนาสงฺขาตํ ปชฺโชตํ ตถา. ตทุภยํ ตุลฺยาธิกรณวเสน วิยูหิตฺวา ตสฺส ธารโก สมาทหโกติ อตฺเถน ‘‘ตปฺปฏิจฺฉาทกโมหนฺธการวิทฺธํสกเทสนาปชฺโชตธารเกนา’’ติ วุตฺตํ. เอเตหิ ปริยาเยหีติ ยถาวุตฺเตหิ นิกฺกุชฺชิตุกฺกุชฺชนปฏิจฺฉนฺนวิวรณมคฺคาจิกฺขณเตลปชฺโชตธารณ สงฺขาต จตุพฺพิโธปโมปมิตพฺพปฺปกาเรหิ, ยถาวุตฺเตหิ [Pg.170] วา นานาวิธกุหนลปนาทิมิจฺฉาชีววิธมนาทิวิภาวนปริยาเยหิ. เตนาห ‘‘อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต’’ติ.

Toàn bộ con đường dẫn đến cõi khổ, được gọi là pháp bất thiện, là con đường xấu, do vì là con đường đáng ghê tởm. Do đối nghịch trực tiếp với chánh kiến v.v..., tám tà pháp bắt đầu bằng tà kiến là con đường sai lầm, do vì là con đường sai lệch, lầm lạc so với con đường giải thoát. Thật vậy, chính vì thế, khi đề cập đến sự đối nghịch của cả hai (con đường xấu và con đường sai lầm) ấy, (vị Chú giải sư) đã nói: “bởi người làm hiển lộ con đường đến cõi trời và giải thoát.” Thật vậy, toàn bộ pháp thiện là con đường đến cõi trời. Tám chánh pháp bắt đầu bằng chánh kiến là con đường giải thoát. Ngọn đèn nương vào bơ lỏng v.v... không sáng rực như ngọn đèn nương vào dầu; vì thế, (Đức Thế Tôn) đã dùng từ “ngọn đèn dầu”. ‘Dhāreyya’ có nghĩa là nên mang, nên cầm, nên thắp lên. ‘Buddhādiratanarūpāni’ là các sắc xứ của ba báu vật bắt đầu bằng Đức Phật. Tương tự như vậy, (ánh sáng) phá tan bóng tối vô minh che lấp sắc tướng của các báu vật như Đức Phật v.v... ấy. Tương tự như vậy, ngọn đèn được gọi là bài pháp. Sau khi phân tích cả hai (từ) theo cách đồng vị, với ý nghĩa là “người cầm giữ, người thắp lên ngọn đèn ấy,” (vị Chú giải sư) đã nói: ‘tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsakadesanāpajjotadhārakena’. ‘Etehi pariyāyehi’ có nghĩa là bằng những cách thức đã được nói đến, tức là bằng bốn loại ví dụ được so sánh, được gọi là: lật ngửa vật úp, mở ra vật che đậy, chỉ đường, và cầm ngọn đèn dầu; hoặc là, bằng những cách thức thuyết giảng làm sáng tỏ việc loại trừ các tà mạng khác nhau như lừa dối, ba hoa v.v... như đã nói. Do đó, ngài (Chú giải sư) nói: “Pháp đã được công bố bằng nhiều cách”.

‘‘เอว’’นฺติอาทินา ‘‘เอสาห’’นฺติอาทิปาฐสฺส สมฺพนฺธํ ทสฺเสติ. ปสนฺนจิตฺตตายปสนฺนาการํ กโรติ. ปสนฺนจิตฺตตา จ อิมํ เทสนํ สุตฺวา เอวาติ อตฺถํ ญาเปตุํ ‘‘อิมาย เทสนายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิมาย เทสนาย เหตุภูตาย. ปสนฺนาการนฺติ ปสนฺเนหิ สาธุชเนหิ กตฺตพฺพสกฺการํ. สรณนฺติ ปฏิสรณํ. เตนาห ‘‘ปรายณ’’นฺติ. ปรายณตา ปน อนตฺถนิเสธเนน, อตฺถสมฺปาทเนน จาติ วุตฺตํ ‘‘อฆสฺส ตาตา, หิตสฺส จ วิธาตา’’ติ. อฆสฺสาติ นิสฺสกฺเก สามิวจนํ, ปาปโตติ อตฺโถ. ทุกฺขโตติปิ วทนฺติ เกจิ. ตายติ อวสฺสยํ กโรตีติ ตาตา. หิตสฺสาติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. วิทหติ สํวิธานํ กโรตีติ วิธาตา. ‘‘อิติ อิมินา อธิปฺปาเยนา’’ติ วทนฺโต ‘‘อิติสทฺโท เจตฺถ ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ, โส จ อาการตฺโถ’’ติ ทสฺเสติ. สรณนฺติ คมนํ. หิตาธิปฺปาเยน ภชนํ, ชานนํ วา, เอวญฺจ กตฺวา วินยฏฺฐกถาทีสุ ‘‘สรณนฺติ คจฺฉามี’’ติ สเหว อิติสทฺเทน อตฺโถ วุตฺโตติ. เอตฺถ หิ นายํ คมิ-สทฺโท นี-สทฺทาทโย วิย ทฺวิกมฺมิโก, ตสฺมา ยถา ‘‘อชํ คามํ เนตี’’ติ วุจฺจติ, เอวํ ‘‘ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ วตฺตุํ น สกฺกา, ‘‘สรณนฺติ คจฺฉามี’’ติ ปน วตฺตพฺพํ, ตสฺมา เอตฺถ อิติสทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ เวทิตพฺพํ, เอวญฺจ กตฺวา ‘‘โย พุทฺธํ สรณํ คจฺฉติ, โส พุทฺธํ วา คจฺเฉยฺย สรณํ วา’’ติ (ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๑.คมตียทีปนา) ขุทฺทกนิกายฏฺฐกถาย อุทฺธฏา โจทนา อนวกาสา. น หิ คมิ-สทฺทํ ทุหาทินฺยาทิคณิกํ กโรนฺติ อกฺขรจินฺตกาติ. โหตุ ตาว คมิ-สทฺทสฺส เอกกมฺมภาโว, ตถาปิ ‘‘คจฺฉเตว ปุพฺพํ ทิสํ, คจฺฉติ ปจฺฉิมํ ทิส’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๕๙; ๓.๘๗) วิย ‘‘ภควนฺตํ, สรณ’’นฺติ ปททฺวยสฺส สมานาธิกรณตา ยุตฺตาติ? น, ตสฺส ปททฺวยสฺส สมานาธิกรณภาวานุปปตฺติโต. ตสฺส หิ สมานาธิกรณภาเว อธิปฺเปเต ปฏิหตจิตฺโตปิ ภควนฺตํ อุปสงฺกมนฺโต พุทฺธํ สรณํ คโต นาม สิยา. ยญฺหิ ตํ ‘‘พุทฺโธ’’ติ วิเสสิตํ สรณํ, ตเมเวส คโตติ, น เจตฺถ อนุปปตฺติเกน อตฺเถน อตฺโถ, ตสฺมา ‘‘ภควนฺต’’นฺติ คมนียตฺถสฺส ทีปนํ, ‘‘สรณ’’นฺติ ปน คมนาการสฺสาติ วุตฺตนเยน [Pg.171] อิติโลปวเสเนว อตฺโถ คเหตพฺโพติ. ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. โหนฺติ เจตฺถ –

Bằng câu “Evaṃ” v.v..., (vị Chú giải sư) chỉ ra sự liên kết của đoạn văn bắt đầu bằng “Esāhaṃ.” Do tâm tịnh tín nên (nhà vua) biểu lộ thái độ tịnh tín. Và để cho biết ý nghĩa rằng tâm tịnh tín sanh khởi chỉ do nghe bài pháp này, nên câu “imāya desanāyā” v.v... đã được nói đến, nghĩa là do bài pháp này làm nhân. ‘Thái độ tịnh tín’ là sự tôn kính cần được thực hiện bởi những người thiện lành có tâm tịnh tín. ‘Nương tựa’ là nơi nương tựa. Do đó, ngài nói ‘nơi quy hướng’. Lại nữa, việc là nơi quy hướng là do ngăn ngừa điều bất lợi và thành tựu điều lợi ích; do đó đã nói ‘người bảo vệ khỏi điều ác, và người tạo ra điều lợi ích’. ‘Aghassa’ là sở hữu cách trong ý nghĩa của xuất xứ cách, có nghĩa là “từ điều ác”. Vài vị nói rằng cũng có nghĩa là “từ khổ đau”. ‘Tātā’ (người bảo vệ) là vì vị ấy bảo vệ, tạo ra nơi nương tựa. ‘Hitassa’ là sở hữu cách trong ý nghĩa của đối cách. ‘Vidhātā’ (người tạo ra) là vì vị ấy sắp đặt, thực hiện sự sắp đặt. Khi nói “với ý định này”, ngài chỉ ra rằng “ở đây, từ iti đã được tỉnh lược, và nó có ý nghĩa chỉ cách thức.” ‘Nương tựa’ là sự đi đến. Với ý định lợi ích, đó là sự thân cận, hoặc sự hiểu biết. Và do làm như vậy, trong các sách Chú giải Luật tạng v.v..., ý nghĩa đã được nói cùng với từ iti là “saraṇanti gacchāmi.” Thật vậy, ở đây động từ gami này không phải là động từ hai đối cách như động từ nī v.v...; do đó, như người ta nói “ajaṃ gāmaṃ neti” (dẫn con dê về làng), cũng vậy, không thể nói “bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi,” mà phải nói là “saraṇanti gacchāmi.” Do đó, cần phải hiểu rằng ở đây từ iti đã được tỉnh lược. Và do làm như vậy, lời chất vấn được nêu ra trong Chú giải Tiểu Bộ Kinh: “người nào đi đến nương tựa Đức Phật, người ấy nên đi đến Đức Phật hoặc nên đi đến nơi nương tựa” là không có cơ sở. Vì các nhà ngữ pháp không xếp động từ gami vào nhóm duhādi hay nyādi. Cứ cho rằng động từ gami có một đối cách, tuy vậy, có phải sự đồng vị của hai từ “bhagavantaṃ, saraṇaṃ” là hợp lý, giống như trong các câu “đi đến phương đông, đi đến phương tây” v.v...? Không, vì hai từ đó không thể có sự đồng vị. Thật vậy, nếu chủ trương sự đồng vị của hai từ đó, thì ngay cả người có tâm sân hận khi đến gần Đức Thế Tôn cũng sẽ được gọi là đã quy y Phật. Vì rằng, nơi nương tựa ấy được đặc tả là “Đức Phật,” chính nơi ấy người này đã đi đến. Và ở đây, không cần đến ý nghĩa không phù hợp đó. Do đó, “bhagavantaṃ” là sự chỉ rõ đối tượng cần đi đến, còn “saraṇaṃ” là chỉ cách thức đi đến; theo cách đã nói, ý nghĩa cần được hiểu là do sự tỉnh lược của từ iti. Trong câu “Dhammañca saṅghañca” cũng theo cách này. Và có những câu kệ ở đây –

‘‘คมิสฺส เอกกมฺมตฺตา, อิติโลปํ วิชานิยา;

ปฏิฆาตปฺปสงฺคตฺตา, น จ ตุลฺยตฺถตา สิยา.

“Do động từ ‘gam’ có một đối cách, nên biết có sự tỉnh lược của ‘iti’. Và do có khả năng dẫn đến trường hợp người có tâm sân hận (cũng được xem là quy y), nên hai từ không thể có nghĩa tương đương.”

ตสฺมา คมนียตฺถสฺส, ปุพฺพปทํว โชตกํ;

คมนาการสฺส ปรํ, อิตฺยุตฺตํ สรณตฺตเย’’ติ.

“Do đó, từ đứng trước chỉ làm sáng tỏ đối tượng cần đi đến, từ sau làm sáng tỏ cách thức đi đến; như vậy đã được nói trong phần về Tam quy.”

‘‘อิติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภควนฺตํ คจฺฉามี’’ติ ปน วทนฺโต อเนเนว อธิปฺปาเยน ภชนํ, ชานนํ วา สรณคมนํ นามาติ นิยเมติ. ตตฺถ ‘‘คจฺฉามี’’ติอาทีสุ ปุริมสฺส ปุริมสฺส ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ อตฺถวจนํ, ‘‘คจฺฉามี’’ติ เอตสฺส วา อนญฺญสาธารณตาทสฺสนวเสน ปาฏิเยกฺกเมว อตฺถวจนํ ‘‘ภชามี’’ติอาทิปทตฺตยํ. ภชนญฺหิ สรณาธิปฺปาเยน อุปสงฺกมนํ, เสวนํ สนฺติกาวจรภาโว, ปยิรุปาสนํ วตฺตปฏิวตฺตกรเณน อุปฏฺฐานนฺติ เอวํ สพฺพถาปิ อนญฺญสาธารณตํเยว ทสฺเสติ. เอวํ ‘‘คจฺฉามี’’ติ ปทสฺส คติอตฺถํ ทสฺเสตฺวา พุทฺธิอตฺถมฺปิ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ วา’’ติอาทิมาห, ตตฺถ เอวนฺติ ‘‘ภควา เม สรณ’’นฺติอาทินา อธิปฺปาเยน. กสฺมา ปน ‘‘คจฺฉามี’’ติ ปทสฺส ‘‘พุชฺฌามี’’ติ อยมตฺโถ ลพฺภตีติ โจทนํ โสเธติ ‘‘เยสญฺหี’’ติอาทินา, อเนน จ นิรุตฺตินยมนฺตเรน สภาวโตว คมุธาตุสฺส พุทฺธิอตฺโถติ ทีเปติ. ธาตูนนฺติ มูลสทฺทสงฺขาตานํ อิ, ยา, กมุ, คมุอิจฺจาทีนํ.

Lại nữa, người nói rằng: ‘Con đi đến nương tựa Đức Thế Tôn với ý nghĩa này’ thì nên xác định rằng: ‘Chỉ với ý nghĩa này, sự phục vụ, hoặc sự hiểu biết, được gọi là sự quy y.’ Ở đây, trong các từ như ‘gacchāmi’ (con đi đến), từ đứng sau là lời giải thích ý nghĩa cho từ đứng trước. Hoặc, ba từ bắt đầu bằng ‘bhajāmi’ (con phục vụ) là lời giải thích ý nghĩa riêng biệt cho từ ‘gacchāmi’ theo cách trình bày về tính chất không chung với (ý nghĩa) khác. Quả vậy, ‘bhajana’ (sự phục vụ) là sự đến gần với ý nghĩa quy y; ‘sevana’ (sự hầu hạ) là trạng thái đi lại gần gũi; ‘payirupāsana’ (sự thân cận) là sự phụng sự bằng cách làm các phận sự và đáp lại các phận sự. Như vậy, về mọi phương diện, (các từ này) chỉ trình bày tính chất không chung. Như thế, sau khi đã trình bày ý nghĩa ‘đi đến’ của từ ‘gacchāmi’, để trình bày cả ý nghĩa ‘hiểu biết’, vị (Chú giải) đã nói đoạn bắt đầu bằng ‘evaṃ vā’ (hoặc như vầy). Ở đây, ‘evaṃ’ là với ý nghĩa bắt đầu bằng ‘Đức Thế Tôn là nơi nương tựa của tôi’. (Vị ấy) giải đáp câu chất vấn: ‘Nhưng tại sao từ ‘gacchāmi’ lại có được ý nghĩa là ‘bujjhāmi’ (con hiểu biết)?’ bằng đoạn bắt đầu bằng ‘yesañhi’. Và bằng đoạn này, vị ấy làm sáng tỏ rằng: ‘Ngoài phương pháp ngữ nguyên học, một cách tự nhiên, động từ căn ‘gam’ có nghĩa là hiểu biết.’ ‘Dhātūnaṃ’ (của các động từ căn) có nghĩa là của những từ được gọi là từ gốc như i, yā, kamu, gamu, v.v.

‘‘อธิคตมคฺเค, สจฺฉิกตนิโรเธ’’ติ ปททฺวเยนาปิ ผลฏฺฐา เอว ทสฺสิตา, น มคฺคฏฺฐาติ เต ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน จา’’ติ อาห. นนุ จ กลฺยาณปุถุชฺชโนปิ ‘‘ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชตี’’ติ วุจฺจตีติ? กิญฺจาปิ วุจฺจติ, นิปฺปริยาเยน ปน มคฺคฏฺฐา เอว ตถา วตฺตพฺพา, น อิตโร นิยาโมกฺกมนาภาวโต. ตถา หิ เต เอว ‘‘อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตี’’ติ วุตฺตา. สมฺมตฺตนิยาโมกฺกมเนน หิ อปายวินิมุตฺติสมฺภโวติ. เอวํ อเนเกหิปิ วินย- (สารตฺถ. ฏี. ๑.เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา) สุตฺตนฺตฏีกากาเรหี (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๕๐) วุตฺตํ, ตเทตํ สมฺมตฺตนิยาโมกฺกมนวเสน นิปฺปริยายโต อปายวินิมุตฺตเก สนฺธาย วุตฺตํ, ตทนุปปตฺติวเสน ปน ปริยายโต อปายวินิมุตฺตกํ กลฺยาณปุถุชฺชนมฺปิ ‘‘ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน’’ติ ปเทน ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา [Pg.172] เหส ทกฺขิณวิภงฺคสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๓.๓๗๙) โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนภาเวน วุตฺโตติ, ฉตฺตวิมาเน (วิ. ว. ๘๘๖ อาทโย) ฉตฺตมาณวโก เจตฺถ นิทสฺสนํ. อธิคตมคฺเค, สจฺฉิกตนิโรเธ จ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน จ ปุคฺคเล อปาเยสุ อปตมาเน กตฺวา ธาเรตีติ สปาฐเสสโยชนา. อตีตกาลิเกน หิ ปุริมปททฺวเยน ผลฏฺฐานเมว คหณํ, วตฺตมานกาลิเกน จ ปจฺฉิเมน ปเทน สห กลฺยาณปุถุชฺชเนน มคฺคฏฺฐานเมว. ‘‘อปตมาเน’’ติ ปน ปเทน ธารณาการทสฺสนํ อปตนกรณวเสเนว ธาเรตีติ, ธารณสรูปทสฺสนํ วา. ธารณํ นาม อปตนกรณเมวาติ, อปตนกรณญฺจ อปายาทินิพฺพตฺตกกิเลสวิทฺธํสนวเสน วฏฺฏโต นิยฺยานเมว. ‘‘อปาเยสู’’ติ หิ ทุกฺขพหุลฏฺฐานตาย ปธานวเสน วุตฺตํ, วฏฺฏทุกฺเขสุ ปน สพฺเพสุปิ อปตมาเน กตฺวา ธาเรตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตถา หิ อภิธมฺมฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘โสตาปตฺติมคฺโค เจตฺถ อปายภวโต วุฏฺฐาติ, สกทาคามิมคฺโค สุคติกามภเวกเทสโต, อนาคามิมคฺโค กามภวโต, อรหตฺตมคฺโค รูปารูปภวโต, สพฺพภเวหิปิ วุฏฺฐาติ เอวาติ วทนฺตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๓๕๐) เอวญฺจ กตฺวา อริยมคฺโค นิยฺยานิกตาย, นิพฺพานญฺจ ตสฺส ตทตฺถสิทฺธิเหตุตายาติ อุภยเมว นิปฺปริยาเยน ธมฺโม นามาติ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘โส อตฺถโต อริยมคฺโค เจว นิพฺพานญฺจา’’ติ วุตฺตํ. นิพฺพานญฺหิ อารมฺมณํ ลภิตฺวา อริยมคฺคสฺส ตทตฺถสิทฺธิ, สฺวายมตฺโถ จ ปาฬิยา เอว สิทฺโธติ อาห ‘‘วุตฺตญฺเจต’’นฺติอาทิ. ยาวตาติ ยตฺตกา. เตสนฺติ ตตฺตกานํ ธมฺมานํ. ‘‘อคฺโค อกฺขายตี’’ติ วตฺตพฺเพ โอ-การสฺส อ-การํ, ม-การาคมญฺจ กตฺวา ‘‘อคฺคมกฺขายตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อกฺขายตี’’ติ เจตฺถ อิติสทฺโท อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถ วา, เตน ‘‘ยาวตา ภิกฺขเว ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔) สุตฺตปทํ สงฺคณฺหาติ, ‘‘วิตฺถาโร’’ติ อิมินา วา ตทวเสสสงฺคโห.

Bằng cả hai từ ‘adhigatamagge’ (người đã chứng đắc Đạo) và ‘sacchikatanirodhe’ (người đã chứng ngộ Diệt đế), chỉ các vị trú ở quả được trình bày, không phải các vị trú ở đạo. Vì vậy, để trình bày các vị ấy, vị (Chú giải) đã nói: ‘và những người đang thực hành theo lời giáo huấn.’ (Chất vấn:) Chẳng phải cả thiện phàm nhân cũng được gọi là ‘người thực hành theo lời giáo huấn’ hay sao? (Đáp:) Mặc dù được nói như vậy, nhưng theo nghĩa đen, chỉ các vị trú ở đạo mới nên được gọi như vậy, không phải người khác (tức thiện phàm nhân), vì không có sự đi vào định pháp. Quả vậy, chỉ các vị ấy được nói là (Pháp) ‘gìn giữ không cho rơi vào các cõi khổ.’ Vì rằng, sự giải thoát khỏi các cõi khổ có thể xảy ra nhờ sự đi vào chánh định pháp. Như vậy đã được nhiều vị soạn Phụ chú giải Luật và Kinh nói. Điều đó được nói nhắm đến những vị được giải thoát khỏi các cõi khổ theo nghĩa đen, theo cách đi vào chánh định pháp. Nhưng nên hiểu rằng, theo cách tương ứng với điều đó, vị (Chú giải) cũng trình bày cả thiện phàm nhân, người được giải thoát khỏi các cõi khổ theo nghĩa bóng, bằng từ ‘yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne’ (những người đang thực hành theo lời giáo huấn). Quả vậy, vị này (thiện phàm nhân) được nói trong các kinh như kinh Phân Biệt Cúng Dường với tư cách là người đang thực hành để chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn. Ở đây, thanh niên Chatta trong truyện Thiên Cung Chatta là một ví dụ. Cách kết nối với phần còn lại của câu là: (Pháp) gìn giữ, bằng cách làm cho các hạng người đã chứng đắc Đạo, đã chứng ngộ Diệt đế, và đang thực hành theo lời giáo huấn không bị rơi vào các cõi khổ. Quả vậy, bằng hai từ ở thì quá khứ đứng trước, chỉ các vị trú ở quả được đề cập; và bằng từ ở thì hiện tại đứng sau, chỉ các vị trú ở đạo cùng với thiện phàm nhân được đề cập. Nhưng bằng từ ‘apatamāne’ (không cho rơi), đó là sự trình bày cách thức gìn giữ, (nghĩa là) (Pháp) gìn giữ bằng cách làm cho không bị rơi; hoặc là sự trình bày bản chất của sự gìn giữ. Sự gìn giữ chính là việc làm cho không bị rơi. Và việc làm cho không bị rơi chính là sự xuất ly khỏi vòng luân hồi bằng cách phá hủy các phiền não tạo ra (sự tái sanh) trong các cõi khổ, v.v. Quả vậy, ‘apāyesu’ (trong các cõi khổ) được nói theo cách chủ yếu vì đó là nơi có nhiều đau khổ; nhưng nên hiểu ý nghĩa là (Pháp) gìn giữ bằng cách làm cho không bị rơi vào tất cả các khổ luân hồi. Quả vậy, trong Chú giải A-tỳ-đàm đã nói: ‘Ở đây, Đạo Tu-đà-hoàn vượt thoát khỏi cõi khổ; Đạo Tư-đà-hàm vượt thoát khỏi một phần cõi Dục giới thiện; Đạo A-na-hàm vượt thoát khỏi cõi Dục; Đạo A-la-hán vượt thoát khỏi cõi Sắc và Vô sắc, và vượt thoát khỏi tất cả các cõi hữu, các vị (thầy) nói như vậy.’ Và do đó, để trình bày về bản chất rằng: ‘Thánh đạo, vì có tính chất xuất ly, và Niết-bàn, vì là nguyên nhân thành tựu mục đích ấy cho Thánh đạo, cả hai, theo nghĩa đen, được gọi là Pháp,’ vị (Chú giải) đã nói: ‘Pháp đó, về mặt ý nghĩa, chính là Thánh đạo và Niết-bàn.’ Quả vậy, sau khi lấy Niết-bàn làm đối tượng, sự thành tựu mục đích ấy của Thánh đạo mới xảy ra. Và ý nghĩa này đã được xác lập bởi chính văn Pāli, nên vị ấy đã nói đoạn bắt đầu bằng ‘vuttañcetaṃ’ (điều này đã được nói). ‘Yāvatā’ nghĩa là ‘bao nhiêu.’ ‘Tesaṃ’ nghĩa là ‘của bấy nhiêu pháp ấy.’ Đáng lẽ phải nói là ‘aggo akkhāyati,’ nhưng đã được nói là ‘aggamakkhāyati’ bằng cách đổi nguyên âm ‘o’ thành nguyên âm ‘a’ và thêm phụ âm ‘m’. Ở đây, trong từ ‘akkhāyati,’ từ ‘iti’ có nghĩa là ‘v.v.’ hoặc có nghĩa là ‘loại.’ Do đó, nó bao gồm cả đoạn kinh bắt đầu bằng: ‘Này các Tỳ khưu, bao nhiêu pháp là hữu vi hay vô vi, sự ly tham được gọi là tối thượng trong số đó.’ Hoặc bằng từ ‘vitthāro’ (chi tiết), phần còn lại được bao gồm.

ยสฺมา ปน อริยผลานํ ‘‘ตาย สทฺธาย อวูปสนฺตายา’’ติอาทิ วจนโต มคฺเคน สมุจฺฉินฺนานํ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานกิจฺจตาย นิยฺยานานุคุณตา, นิยฺยานปริโยสานตา จ, ปริยตฺติยา ปน นิยฺยานธมฺมสมธิคมเหตุตาย [Pg.173] นิยฺยานานุคุณตาติ อิมินา ปริยาเยน วุตฺตนเยน ธมฺมภาโว ลพฺภติ, ตสฺมา ตทุภยมฺปิ สงฺคณฺหนฺโต ‘‘น เกวลญฺจา’’ติอาทิมาห. สฺวายมตฺโถ จ ปาฐารุฬฺโห เอวาติ ทสฺเสติ ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทินา. ตตฺถ ฉตฺตมาณวกวิมาเนติ ฉตฺโต กิร นาม เสตพฺยายํ พฺราหฺมณมาณวโก, โส อุกฺกฏฺฐายํ โปกฺขรสาติพฺราหฺมณสฺส สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคเหตฺวา ‘‘ครุทกฺขิณํ ทสฺสามี’’ติ อุกฺกฏฺฐาภิมุโข คจฺฉติ, อถสฺส ภควา อนฺตรามคฺเค โจรนฺตรายํ, ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตมานญฺจ ทิสฺวา คาถาพนฺธวเสน สรณคมนวิธึ เทเสสิ, ตสฺส ตาวตึสภวนุปคสฺส ตึสโยชนิกํ วิมานํ ฉตฺตมาณวกวิมานํ. เทวโลเกปิ หิ ตสฺส มนุสฺสกาเล สมญฺญา ยถา ‘‘มณฺฑูโก เทวปุตฺโต, (วิ. ว. ๘๕๘ อาทโย) กุเวโร เทวราชา’’ติ, อิธ ปน ฉตฺตมาณวกวิมานํ วตฺถุ การณํ เอตสฺสาติ กตฺวา อุตฺตรปทโลเปน ‘‘น ตถา ตปติ นเภ สูริโย, จนฺโท จ น ภาสติ น ผุสฺโส, ยถา’’ติอาทิกา (วิ. ว. ๘๘๙) เทสนา ‘‘ฉตฺตมาณวกวิมาน’’นฺติ วุจฺจติ, ตตฺรายํ คาถา ปริยาปนฺนา, ตสฺมา ฉตฺตมาณวกวิมานวตฺถุเทสนายนฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Lại nữa, vì rằng đối với các Thánh quả, do lời dạy bắt đầu bằng ‘tāya saddhāya avūpasantāyā’ (với đức tin ấy chưa được lắng dịu), có sự tương ứng với xuất ly và sự kết thúc nơi xuất ly do phận sự đoạn trừ bằng cách làm cho an tịnh các phiền não đã được đoạn trừ bởi đạo; còn đối với pháp học (pariyatti), có sự tương ứng với xuất ly do là nhân chứng đắc pháp xuất ly, nên theo phương pháp đã được nói bằng cách này, trạng thái là Pháp được thành tựu. Do đó, khi bao gồm cả hai điều ấy, ngài (tác giả) đã nói câu bắt đầu bằng ‘na kevalañca’. Và để chỉ ra rằng ý nghĩa này đã được trình bày trong Pāli, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘vuttañheta’. Trong đó, ‘chattamāṇavakavimāna’ (lâu đài của thanh niên Chatta) có nghĩa là: Nghe nói, có một thanh niên Bà-la-môn tên là Chatta ở thành Setabyā. Người ấy sau khi học nghề nơi Bà-la-môn Pokkharasāti ở thành Ukkaṭṭhā, đã đi về hướng thành Ukkaṭṭhā với ý định ‘Ta sẽ dâng lễ vật cho thầy’. Bấy giờ, Đức Thế Tôn thấy được hiểm nguy từ bọn cướp trên đường và việc người ấy sẽ tái sanh vào cõi trời Ba Mươi Ba, nên đã thuyết giảng phương pháp quy y tam bảo bằng hình thức kệ ngôn. Lâu đài ba mươi do-tuần của người ấy, người đã đến cõi trời Ba Mươi Ba, được gọi là Chattamāṇavakavimāna. Vì ở cõi trời, danh xưng của người ấy cũng giống như khi ở cõi người, ví như ‘Maṇḍūka devaputta’ (chư thiên Maṇḍūka) và ‘Kuvera devarājā’ (vua trời Kuvera). Nhưng ở đây, do xem ‘chuyện về lâu đài của thanh niên Chatta’ là nguyên nhân của bài thuyết pháp này, và bằng cách lược bỏ từ sau (tức là vatthu), bài thuyết pháp bắt đầu bằng ‘na tathā tapati nabhe sūriyo, cando ca na bhāsati na phusso, yathā’ (Mặt trời không chiếu sáng trên trời như thế, mặt trăng cũng không tỏa sáng, sao Phussa cũng không) được gọi là ‘Chattamāṇavakavimāna’. Trong đó, bài kệ này (rāgavirāgaṃ…) được bao gồm. Do đó, nên hiểu ý nghĩa là ‘trong bài thuyết pháp về câu chuyện lâu đài của thanh niên Chatta’.

กามราโค ภวราโคติ เอวมาทิเภโท อนาทิกาลวิภาวิโต สพฺโพปิ ราโค วิรชฺชติ ปหียติ เอเตนาติ ราควิราโค, มคฺโค. เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย, อนฺโตนิชฺฌานลกฺขณสฺส จ โสกสฺส ตทุปฺปตฺติยํ สพฺพโส ปริกฺขีณตฺตา นตฺถิ เอชา, โสโก จ เอตสฺมินฺติ อเนชํ, อโสกญฺจ, ผลํ. ตทฏฺฐกถายํ (วิ. ว. อฏฺฐ. ๘๘๗) ปน ‘‘ตณฺหาวสิฏฺฐานํ โสกนิมิตฺตานํ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนโต อโสก’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺมมสงฺขตนฺติ สมฺปชฺช สมฺภูย ปจฺจเยหิ อปฺปฏิสงฺขตตฺตา อสงฺขตํ อตฺตโน สภาวธารณโต ปรมตฺถธมฺมภูตํ นิพฺพานํ. ตทฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ธมฺมนฺติ สภาวธมฺมํ. สภาวโต คเหตพฺพธมฺโม เหส, ยทิทํ มคฺคผลนิพฺพานานิ, น ปริยตฺติธมฺโม วิย ปญฺญตฺติธมฺมวเสนา’’ติ (วิ. ว. อฏฺฐ. ๘๘๗) วุตฺตํ, เอวํ สติ ธมฺมสทฺโท ตีสุปิ ฐาเนสุ โยเชตพฺโพ. อปฺปฏิกูลสทฺเทน จ ตตฺถ นิพฺพานเมว คหิตํ ‘‘นตฺถิ เอตฺถ กิญฺจิปิ ปฏิกูล’’นฺติ กตฺวา, อปฺปฏิกูลนฺติ จ อวิโรธทีปนโต กิญฺจิ อวิรุทฺธํ, อิฏฺฐํ ปณีตนฺติ วา อตฺโถ. ปคุณรูเปน [Pg.174] ปวตฺติตตฺตา, ปกฏฺฐคุณวิภาวนโต วา ปคุณํ. ยถาห ‘‘วิหึสสญฺญี ปคุณํ น ภาสึ, ธมฺมํ ปณีตํ มนุเชสุ พฺรหฺเม’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๘๓; ๒.๓๓๙; มหาว. ๙).

Tất cả tham ái, có sự phân biệt như dục ái, hữu ái, v.v., được biểu hiện từ thời vô thủy, được ly tham, được đoạn trừ bởi cái này, vì vậy đó là sự ly tham (rāgavirāga), tức là đạo. Do sự phát sinh của ái dục được gọi là rung động (ejā) và của sầu muộn có đặc tính thiêu đốt bên trong đã hoàn toàn tận diệt, nên trong cái này không có rung động và sầu muộn, vì vậy đó là không rung động (aneja) và không sầu muộn (asoka), tức là quả. Nhưng trong Chú giải của kinh ấy, có nói rằng: ‘asoka (không sầu muộn) là do làm an tịnh các phiền não là nhân của sầu muộn, còn sót lại từ ái dục’. ‘Pháp vô vi’ (dhammam asaṅkhataṃ) có nghĩa là Niết-bàn, là pháp vô vi (asaṅkhata) vì không được tạo tác, không được cấu thành bởi các duyên, và là pháp chân đế do duy trì tự tánh của mình. Nhưng trong Chú giải của kinh ấy, có nói rằng: ‘dhammaṃ có nghĩa là pháp tự tánh. Vì đây là pháp cần được nắm bắt theo tự tánh, tức là đạo, quả, và Niết-bàn, chứ không phải theo cách của pháp chế định như pháp học’. Khi như vậy, từ ‘dhamma’ nên được liên kết ở cả ba nơi. Và ở đó, bằng từ ‘appaṭikūla’ (không đáng ghê tởm), chính Niết-bàn đã được đề cập, do rằng ‘ở đây không có gì đáng ghê tởm cả’. Và ‘appaṭikūla’ có nghĩa là không có gì đối nghịch, là đáng ưa thích, hoặc là cao thượng, do nó chỉ ra sự không đối nghịch. ‘Paguṇa’ (thuần thục, thiện xảo) là do được vận hành một cách thuần thục, hoặc do biểu hiện những phẩm chất ưu việt. Như có lời dạy: ‘Này Phạm thiên, ta đã không nói pháp cao thượng, thuần thục giữa loài người khi còn có tưởng hại người’.

ธมฺมกฺขนฺธา กถิตาติ โยชนา. เอวํ อิธ จตูหิปิ ปเทหิ ปริยตฺติธมฺโมเยว คหิโต, ตทฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สวนเวลายํ, อุปปริกฺขณเวลายํ, ปฏิปชฺชนเวลายนฺติ สพฺพทาปิ อิฏฺฐเมวาติ มธุรํ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสนฺนิสฺสยาย ปฏิภานสมฺปทาย ปวตฺติตตฺตา สุปฺปวตฺติภาวโต, นิปุณภาวโต จ ปคุณํ, วิภชิตพฺพสฺส อตฺถสฺส ขนฺธาทิวเสน, กุสลาทิวเสน, อุทฺเทสาทิวเสน จ สุฏฺฐุ วิภชนโต สุวิภตฺตนฺติ ตีหิปิ ปเทหิ ปริยตฺติธมฺมเมว วทตี’’ติ (วิ. ว. อฏฺฐ. ๘๘๗) วุตฺตํ. อาปาถกาเล วิย มชฺชนกาเลปิ, กเถนฺตสฺส วิย สุณนฺตสฺสาปิ สมฺมุขีภาวโต อุภโตปจฺจกฺขตาทสฺสนตฺถํ อิเธว ‘‘อิม’’นฺติ อาสนฺนปจฺจกฺขวจนมาห. ปุน ‘‘ธมฺม’’นฺติ อิทํ ยถาวุตฺตสฺส จตุพฺพิธสฺสาปิ ธมฺมสฺส สาธารณวจนํ. ปริยตฺติธมฺโมปิ หิ สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐานมตฺตายปิ ยาถาวปฏิปตฺติยา อปายปตนโต ธาเรติ, อิมสฺส จ อตฺถสฺส อิทเมว ฉตฺตมาณวกวิมานํ สาธกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สาธารณภาเวน ยถาวุตฺตํ ธมฺมํ ปจฺจกฺขํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ปุน ‘‘อิม’’นฺติ อาห. ยสฺมา เจสา ภ-การตฺตเยน จ ปฏิมณฺฑิตา โทธกคาถา, ตสฺมา ตติยปาเท มธุรสทฺเท ม-กาโร อธิโกปิ อริยจริยาทิปเทหิ วิย อเนกกฺขรปเทน ยุตฺตตฺตา อนุปวชฺโชติ ทฏฺฐพฺพํ.

Nên liên kết là ‘các pháp uẩn đã được thuyết giảng’. Như vậy, ở đây, bằng cả bốn từ, chỉ có pháp học được đề cập. Nhưng trong Chú giải của kinh ấy, có nói rằng: ‘madhuraṃ (ngọt ngào) là vì luôn luôn đáng ưa thích, dù là lúc nghe, lúc thẩm xét, hay lúc thực hành; paguṇaṃ (thuần thục) là do được vận hành tốt và do sự tinh tế, vì nó được khởi xướng bởi trí biện tài viên mãn nương tựa vào toàn giác trí; suvibhattaṃ (được phân định rõ ràng) là do phân định rõ ràng ý nghĩa cần được phân định theo uẩn, v.v., theo thiện, v.v., và theo đề mục, v.v. Như vậy, bằng ba từ này, ngài nói đến chính pháp học’. Để chỉ ra sự trực nhận của cả hai phía, do sự hiện diện trực tiếp đối với người nghe cũng như đối với người nói, lúc thẩm xét cũng như lúc mới nghe, ngài (Đức Phật) đã dùng từ chỉ sự gần gũi và trực tiếp là ‘imaṃ’ (này) ngay tại đây. Lại nữa, từ ‘dhammaṃ’ này là một từ chung cho cả bốn loại pháp đã được nói đến. Vì rằng pháp học, chỉ bằng việc được thiết lập trong tam quy và ngũ giới, cũng nâng đỡ (dhāreti) khỏi sự rơi vào ác đạo thông qua sự thực hành đúng đắn, và nên thấy rằng chính câu chuyện Chattamāṇavakavimāna này là bằng chứng cho ý nghĩa này. Khi chỉ ra pháp đã được nói đến theo cách chung và làm cho nó trở nên trực tiếp, ngài lại nói ‘imaṃ’. Và vì đây là một bài kệ thể dodhaka được trang hoàng bởi ba chữ ‘bha’, do đó, nên thấy rằng, ở dòng thứ ba, trong từ ‘madhura’, chữ ‘ma’ dù thừa ra, cũng không phải là lỗi, vì nó được kết hợp với một từ nhiều âm tiết, giống như trong các từ ‘ariyacariyā’, v.v.

ทิฏฺฐิสีลสงฺฆาเตนาติ ‘‘ยายํ ทิฏฺฐิ อริยา นิยฺยานิกา นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย, ตถารูปาย ทิฏฺฐิยา ทิฏฺฐิสามญฺญคโต วิหรตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๒๔, ๓๕๖; อ. นิ. ๖.๑๑; ปริ. ๒๗๔) เอวํ วุตฺตาย ทิฏฺฐิยา เจว ‘‘ยานิ ตานิ สีลานิ อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ ภุชิสฺสานิ วิญฺญุปสตฺถานิ อปรามฏฺฐานิ สมาธิสํวตฺตนิกานิ, ตถารูเปหิ สีเลหิ สีลสามญฺญคโต วิหรตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๒๔, ๓๕๖; ม. นิ. ๑.๔๙๒; ๓.๕๔; อ. นิ. ๖.๙๒; ปริ. ๒๗๔) เอวํ วุตฺตานํ สีลานญฺจ สํหตภาเวน, ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญนาติ อตฺโถ. สํหโตติ สงฺฆฏิโต, สเมโตติ วุตฺตํ โหติ. อริยปุคฺคลา [Pg.175] หิ ยตฺถ กตฺถจิ ทูเร ฐิตาปิ อตฺตโน คุณสามคฺคิยา สํหตา เอว. ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทินา อาหจฺจปาเฐน สมตฺเถติ.

Diṭṭhisīlasaṅghātenāti có nghĩa là: Do sự tương đồng về tri kiến và giới hạnh, bởi vì trạng thái được kết hợp của tri kiến đã được nói đến như vầy: “Tri kiến nào là bậc Thánh, có khả năng hướng xuất, đưa đến sự đoạn tận khổ đau một cách chơn chánh cho người thực hành theo, vị ấy sống với tri kiến như thế, đã đạt đến sự tương đồng về tri kiến” và của các giới hạnh đã được nói đến như vầy: “Các giới hạnh nào không bị sứt mẻ, không bị thủng, không bị tỳ vết, không bị lốm đốm, có tính giải thoát, được bậc trí tán thán, không bị chấp thủ, đưa đến định, vị ấy sống với các giới hạnh như thế, đã đạt đến sự tương đồng về giới hạnh.” Saṃhato là được kết hợp, được hội tụ, điều ấy đã được nói đến. Thật vậy, các bậc Thánh nhân dù ở nơi xa xôi bất cứ đâu cũng vẫn được kết hợp do sự hòa hợp về các phẩm hạnh của mình. Vị ấy chứng minh bằng đoạn văn được trích dẫn bắt đầu bằng “Vuttañheta.”

ยตฺถาติ ยสฺมึ สงฺเฆ. ทินฺนนฺติ ปริจฺจตฺตํ อนฺนาทิเทยฺยธมฺมํ, คาถาพนฺธตฺตา เจตฺถ อนุนาสิกโลโป. โทธกคาถา เหสา. มหปฺผลมาหูติ ‘‘มหปฺผล’’นฺติ พุทฺธาทโย อาหุ. จตูสูติ เจตฺถ จ-กาโร อธิโกปิ วุตฺตนเยน อนุปวชฺโช. อจฺจนฺตเมว กิเลสาสุจิโต วิสุทฺธตฺตา สุจีสุ. ‘‘โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๔๘๘) วุตฺเตสุ จตูสุ ปุริสยุเคสุ. จตุสจฺจธมฺมสฺส, นิพฺพานธมฺมสฺส จ ปจฺจกฺขโต ทสฺสเนน, อริยธมฺมสฺส ปจฺจกฺขทสฺสาวิตาย วา ธมฺมทสา. เต ปุคฺคลา มคฺคฏฺฐผลฏฺเฐ ยุคเล อกตฺวา วิสุํ วิสุํ ปุคฺคลคณเนน อฏฺฐ จ โหนฺติ. อิมํ สงฺฆํ สรณตฺถํ สรณาย ปรายณาย อปายทุกฺขวฏฺฏทุกฺขปริตาณาย อุเปหิ อุปคจฺฉ ภช เสว, เอวํ วา ชานาหิ พุชฺฌสฺสูติ สห โยชนาย อตฺโถ. ยตฺถ เยสุ สุจีสุ จตูสุ ปุริสยุเคสุ ทินฺนํ มหปฺผลมาหุ, ธมฺมทสา เต ปุคฺคลา อฏฺฐ จ, อิมํ สงฺฆํ สรณตฺถมุเปหีติ วา สมฺพนฺโธ. เอวมฺปิ หิ ปฏินิทฺเทโส ยุตฺโต เอว อตฺถโต อภินฺนตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. คาถาสุขตฺถญฺเจตฺถ ปุริสปเท อีการํ, ปุคฺคลาปเท จ รสฺสํ กตฺวา นิทฺเทโส.

Yattha là yasmiṃ saṅghe (trong Tăng chúng nào). Dinnanti là vật nên cúng dường như cơm v.v... đã được xả thí. Và ở đây, do cấu trúc của kệ ngôn nên có sự lược bỏ âm mũi. Đây là thể kệ dodhakagāthā. Mahapphalamāhūti là các bậc như đức Phật v.v... nói rằng: “Có quả lớn.” Catūsūti, và ở đây, trong từ này, chữ ca dù là thừa nhưng không có lỗi theo như phương cách đã được nói đến. Sucīsu (nơi các bậc thanh tịnh) là do đã được thanh lọc khỏi các pháp bất tịnh là phiền não một cách hoàn toàn. (Trong) bốn đôi bậc पुरुष (purisayuga) đã được nói đến, bắt đầu bằng: “Bậc Dự lưu là vị đang thực hành để chứng ngộ quả Dự lưu.” Các vị ấy là dhammadasā (bậc thấy Pháp) do thấy trực tiếp Tứ Thánh Đế và pháp Nibbāna, hoặc do có thói quen thấy trực tiếp Thánh pháp. Không tính các bậc Trú ở Đạo và Trú ở Quả thành từng đôi, những cá nhân ấy khi được đếm riêng lẻ thì có tám vị. Ý nghĩa cùng với sự liên kết là: “Hãy đến gần (upehi, upagaccha), hãy thân cận (bhaja, seva) Tăng chúng này vì mục đích quy y (saraṇatthaṃ), vì để nương tựa (saraṇāya), vì là nơi tối hậu (parāyaṇāya), vì để bảo vệ khỏi khổ ở cảnh giới bất hạnh và khổ trong luân hồi (apāyadukkhavaṭṭadukkhaparitāṇāya); hoặc hãy biết như vậy, hãy hiểu như vậy.” Hoặc sự liên kết là: “Vật cúng dường đến bốn đôi bậc पुरुष (purisayuga) thanh tịnh nào, các ngài nói rằng có quả lớn; những cá nhân ấy, các bậc thấy Pháp, là tám vị; hãy đến gần Tăng chúng này vì mục đích quy y.” Cần phải hiểu rằng, sự giải thích lại như vậy cũng là hợp lý, vì không có sự khác biệt về ý nghĩa. Và ở đây, để cho dễ đọc trong kệ ngôn, sự giải thích được thực hiện bằng cách tạo ra trường âm ī trong từ purisa và đoản âm trong từ puggalā.

เอตฺตาวตาติ ‘‘เอสาห’’นฺติอาทิวจนกฺกเมน. ตีณิ วตฺถูนิ ‘‘สรณ’’นฺติ คมนานิ, ติกฺขตฺตุํ วา ‘‘สรณ’’นฺติ คมนานีติ สรณคมนานิ. ปฏิเวเทสีติ อตฺตโน หทยคตํ วาจาย ปเวเทสิ.

Ettāvatāti là theo trình tự của lời nói bắt đầu bằng “esāhaṃ.” Saraṇagamanāni (các sự quy y) là những sự đi đến ba đối tượng là “nơi nương tựa,” hoặc là những sự đi đến “nơi nương tựa” ba lần. Paṭivedesīti là đã trình bày bằng lời nói những gì ở trong tâm của mình.

สรณคมนกถาวณฺณนา

Giải Thích Về Luận Đề Quy Y

สรณคมนสฺส วิสยปฺปเภทผลสํกิเลสเภทานํ วิย, กตฺตุ จ วิภาวนา ตตฺถ โกสลฺลาย โหติ เยวาติ สห กตฺตุนา ตํ วิธึ ทสฺเสตุํ ‘‘อิทานิ เตสุ สรณคมเนสุ โกสลฺลตฺถํ…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. ‘‘โย จ สรณํ คจฺฉตี’’ติ อิมินา หิ กตฺตารํ วิภาเวติ เตน วินา สรณคมนสฺเสว อสมฺภวโต, ‘‘สรณคมน’’นฺติ อิมินา จ สรณคมนเมว, ‘‘สรณ’’นฺติอาทีหิ ปน ยถากฺกมํ วิสยาทโย. กสฺมา ปเนตฺถ โวทานํ น คหิตํ, นนุ โวทานวิภาวนาปิ ตตฺถ โกสลฺลาย โหตีติ? สจฺจเมตํ, ตํ ปน สํกิเลสคฺคหเณเนว อตฺถโต [Pg.176] วิภาวิตํ โหตีติ น คหิตํ. ยานิ หิ เนสํ สํกิเลสการณานิ อญฺญาณาทีนิ, เตสํ สพฺเพน สพฺพํ อนุปฺปนฺนานํ อนุปฺปาทเนน, อุปฺปนฺนานญฺจ ปหาเนน โวทานํ โหตีติ. อตฺถโตติ สรณสทฺทตฺถโต, ‘‘สรณตฺถโต’’ติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. หึสตฺถสฺส สรสทฺทสฺส วเสเนตํ สิทฺธนฺติ ทสฺเสนฺโต ธาตฺวตฺถวเสน ‘‘หึสตีติ สรณ’’นฺติ วตฺวา ตํ ปน หึสนํ เกสํ, กถํ, กสฺส วาติ โจทนํ โสเธติ ‘‘สรณคตาน’’นฺติอาทินา. เกสนฺติ หิ สรณคตานํ. กถนฺติ เตเนว สรณคมเนน. กสฺสาติ ภยาทีนนฺติ ยถากฺกมํ โสธนา. ตตฺถ สรณคตานนฺติ ‘‘สรณ’’นฺติ คตานํ. สรณคมเนนาติ ‘‘สรณ’’นฺติ คมเนน กุสลธมฺเมน. ภยนฺติ วฏฺฏภยํ. สนฺตาสนฺติ จิตฺตุตฺราสํ เตเนว เจตสิกทุกฺขสฺส สงฺคหิตตฺตา. ทุกฺขนฺติ กายิกทุกฺขคฺคหณํ. ทุคฺคติปริกิเลสนฺติ ทุคฺคติปริยาปนฺนํ สพฺพมฺปิ ทุกฺขํ ‘‘ทุคฺคติยํ ปริกิลิสฺสนํ สํวิพาธนํ, สมุปตาปนํ วา’’ติ กตฺวา, ตยิทํ สพฺพํ ปรโต ผลกถายํ อาวิ ภวิสฺสติ. หึสนญฺเจตฺถ วินาสนเมว, น ปน สตฺตหึสนมิวาติ ทสฺเสติ ‘‘หนติ วินาเสตี’’ติ อิมินา. เอตนฺติ สรณปทํ. อธิวจนนฺติ นามํ, ปสิทฺธวจนํ วา, ยถาภุจฺจํ วา คุณํ อธิกิจฺจ ปวตฺตวจนํ. เตนาห ‘‘รตนตฺตยสฺเสวา’’ติ.

Giống như sự giải thích về đối tượng, sự phân loại, kết quả, sự ô nhiễm, và sự phá vỡ của việc quy y, sự giải thích về người thực hiện (kattu) cũng là để có được sự khéo léo ở trong đó. Do đó, để chỉ ra phương pháp ấy cùng với người thực hiện, ngài đã nói: “idāni tesu saraṇagamanesu kosallatthaṃ…pe… veditabbo” (bây giờ, để có sự khéo léo trong các sự quy y ấy... cần phải được biết). Thật vậy, qua câu “Yo ca saraṇaṃ gacchatī” (Và người nào đi đến nơi nương tựa), ngài giải thích về người thực hiện, vì nếu không có người ấy thì chính việc quy y không thể xảy ra. Và qua câu “saraṇagamanaṃ” (sự quy y), ngài giải thích về chính sự quy y. Còn qua các từ bắt đầu bằng “saraṇaṃ” (nơi nương tựa), ngài giải thích về đối tượng v.v... theo thứ tự. Tại sao ở đây sự trong sạch (vodāna) không được đề cập đến? Chẳng phải sự giải thích về sự trong sạch cũng là để có được sự khéo léo ở trong đó sao? Điều này là đúng, nhưng nó không được đề cập đến vì nó đã được giải thích về mặt ý nghĩa qua việc đề cập đến sự ô nhiễm (saṃkilesa). Thật vậy, sự trong sạch (vodāna) có được là nhờ vào việc không làm phát sinh, bằng mọi cách, những nguyên nhân gây ô nhiễm như vô minh v.v... vốn chưa phát sinh, và nhờ vào việc đoạn trừ những nguyên nhân đã phát sinh. Atthatoti là theo ý nghĩa của từ saraṇa. Cũng có dị bản là “saraṇatthato,” ý nghĩa cũng chỉ là như vậy. Để chỉ ra rằng từ này được hình thành từ căn sar có nghĩa là hiṃsā (hủy diệt), ngài đã nói theo nghĩa của ngữ căn là “hiṃsatīti saraṇaṃ” (nó hủy diệt, vì thế gọi là nơi nương tựa), rồi ngài làm sáng tỏ câu chất vấn: “Nhưng sự hủy diệt ấy là của ai, bằng cách nào, và đối với cái gì?” bằng đoạn văn bắt đầu bằng “saraṇagatānaṃ.” Thật vậy, kesaṃ (của ai) là của những người đã quy y. Kathaṃ (bằng cách nào) là bằng chính sự quy y ấy. Kassa (đối với cái gì) là đối với sự sợ hãi v.v... Đây là sự làm sáng tỏ theo thứ tự. Trong đó, saraṇagatānanti là của những người đã đi đến (nơi ấy) là “nơi nương tựa.” Saraṇagamanenāti là bằng pháp thiện là sự đi đến (nơi ấy) là “nơi nương tựa.” Bhayanti là sự sợ hãi trong luân hồi. Santāsanti là sự kinh hãi của tâm; do đó, khổ về tâm đã được bao gồm. Dukkhanti là sự bao gồm cả khổ về thân. Duggatiparikilesanti là tất cả khổ đau thuộc về cảnh giới bất hạnh, được gọi là parikilesa vì nó là “sự phiền muộn (parikilissanaṃ), sự bức bách (saṃvibādhanaṃ), hoặc sự thống khổ (samupatāpanaṃ) trong cảnh giới bất hạnh.” Tất cả điều này sẽ trở nên rõ ràng sau này trong phần luận về kết quả. Và ở đây, hiṃsanaṃ (sự hủy diệt) chỉ đơn thuần là sự tiêu diệt, chứ không giống như sự làm hại chúng sinh, điều này được ngài chỉ ra qua câu “hanati vināsetī” (nó đả phá, nó tiêu diệt). Etanti là từ saraṇa. Adhivacananti là một danh từ, hoặc một từ ngữ phổ biến, hoặc một từ ngữ được dùng để chỉ một phẩm chất có thật. Do đó, ngài nói “ratanattayassevā”ti (chỉ của Tam Bảo).

เอวํ หึสนตฺถวเสน อวิเสสโต สรณสทฺทตฺถํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตทตฺถวเสเนว วิเสสโต ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. รตนตฺตยสฺส ปจฺเจกํ หึสนการณทสฺสนเมว หิ ปุริมนยโต อิมสฺส วิเสโสติ. ตตฺถ หิเต ปวตฺตเนนาติ ‘‘สมฺปนฺนสีลา ภิกฺขเว วิหรถา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๖๔, ๖๙) อตฺเถ สตฺตานํ นิโยชเนน. อหิตา จ นิวตฺตเนนาติ ‘‘ปาณาติปาตสฺส โข ปาปโก วิปาโก, ปาปกํ อภิสมฺปราย’’นฺติอาทินา อาทีนวทสฺสนาทิมุเขน อนตฺถโต จ สตฺตานํ นิวตฺตเนน. ภยํ หึสตีติ หิตาหิเตสุ อปฺปวตฺติปวตฺติเหตุกํ พฺยสนํ อปฺปวตฺติกรเณน วินาเสติ. ภวกนฺตารา อุตฺตารเณน มคฺคสงฺขาโต ธมฺโม, ผลนิพฺพานสงฺขาโต ปน อสฺสาสทาเนน สตฺตานํ ภยํ หึสตีติ โยชนา. การานนฺติ ทานวเสน, ปูชาวเสน จ อุปนีตานํ สกฺการานํ. อนุปสคฺโคปิ หิ สทฺโท สอุปสคฺโค วิย อตฺถวิเสสวาจโก ‘‘อปฺปกมฺปิ กตํ การํ, ปุญฺญํ โหติ มหปฺผล’’นฺติอาทีสุ วิย. อนุตฺตรทกฺขิเณยฺยภาวโต [Pg.177] วิปุลผลปฏิลาภกรเณน สตฺตานํ ภยํ หึ สตีติ โยเชตพฺพํ. อิมินาปิ ปริยาเยนาติ รตนตฺตยสฺส ปจฺเจกํ หึสกภาวการณทสฺสนวเสน วิภชิตฺวา วุตฺเตน อิมินาปิ การเณน. ยสฺมา ปนิทํ สรณปทํ นาถปทํ วิย สุทฺธนามปทตฺตา ธาตฺวตฺถํ อนฺโตนีตํ กตฺวา สงฺเกตตฺถมฺปิ วทติ, ตสฺมา เหฏฺฐา สรณํ ปรายณนฺติ อตฺโถ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

Như vậy, sau khi đã trình bày ý nghĩa của từ saraṇa (nơi nương tựa) một cách tổng quát theo nghĩa là sự hủy diệt (hiṃsana), bây giờ để trình bày ý nghĩa ấy một cách đặc biệt cũng theo nghĩa đó, nên đoạn văn bắt đầu bằng ‘atha vā’ (hoặc là) đã được nói đến. Quả vậy, sự khác biệt của phương pháp này so với phương pháp trước chính là việc trình bày nguyên nhân hủy diệt (phiền não) của mỗi ngôi trong Tam Bảo. Trong đó, ‘bằng cách khuyến khích trong điều lợi ích’ (hite pavattanena) có nghĩa là bằng sự thúc đẩy chúng sanh vào điều thiện ích qua các đoạn kinh như: ‘Này các Tỳ khưu, hãy sống đầy đủ giới hạnh’ (ma. ni. 1.64, 69). Và ‘bằng cách ngăn ngừa khỏi điều bất lợi’ (ahitā ca nivattanena) có nghĩa là bằng cách ngăn ngừa chúng sanh khỏi điều bất lợi qua việc chỉ ra những nguy hại v.v… như trong đoạn: ‘Sát sanh quả thật có quả báo xấu xa, có (kết quả) xấu xa trong đời sau’. ‘Hủy diệt sự sợ hãi’ (bhayaṃ hiṃsati) có nghĩa là tiêu diệt tai họa, vốn là nguyên nhân của sự không xảy ra (điều lợi ích) và xảy ra (điều bất lợi) trong các điều lợi ích và bất lợi, bằng cách làm cho nó không xảy ra. Pháp được gọi là Đạo (magga) (hủy diệt sự sợ hãi) bằng cách giúp vượt qua khỏi vùng hoang vu của sự hiện hữu (bhava); còn Pháp được gọi là Quả (phala) và Niết-bàn (nibbāna) thì hủy diệt sự sợ hãi của chúng sanh bằng cách ban cho sự an ổn. Đây là cách liên kết ý nghĩa. (Về từ) ‘kārānaṃ’ (của những sự cúng dường) có nghĩa là của những sự tôn kính được dâng lên bằng cách bố thí và cúng dường. Quả vậy, ngay cả một từ không có tiếp đầu ngữ cũng có thể diễn đạt một ý nghĩa đặc biệt giống như từ có tiếp đầu ngữ, ví như trong các câu: ‘Dù việc cúng dường (kāra) được làm có nhỏ bé, công đức (vẫn) có quả lớn’. Cần phải liên kết ý nghĩa rằng: ‘(Tăng đoàn) hủy diệt sự sợ hãi của chúng sanh bằng cách tạo ra sự gặt hái quả báo to lớn, do vì là ruộng phước vô thượng để dâng cúng’. ‘Cũng bằng phương pháp này’ (imināpi pariyāyena) có nghĩa là cũng bằng lý do này, được nói ra sau khi đã phân tích theo cách trình bày nguyên nhân về bản chất hủy diệt (phiền não) của mỗi ngôi trong Tam Bảo. Hơn nữa, vì từ ‘saraṇa’ này, giống như từ ‘nātha’, do là một danh từ thuần túy, nó cũng nói lên ý nghĩa quy ước trong khi bao hàm ý nghĩa của động từ căn, do đó, cần phải hiểu rằng ở dưới, ý nghĩa ‘saraṇaṃ là parāyaṇaṃ’ (nơi nương tựa là nơi quy hướng) đã được nói đến.

เอวํ สรณตฺถํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สรณคมนตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตปฺปสาทา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ เอวมาทินา ตสฺมึ รตนตฺตเย ปสาโท ตปฺปสาโท, ตเทว รตนตฺตยํ ครุ เอตสฺสาติ ตคฺครุ, ตสฺส ภาโว ตคฺครุตา, ตปฺปสาโท จ ตคฺครุตา จ ตปฺปสาทตคฺครุตา, ตาหิ. วิหตกิเลโส วิธุตวิจิกิจฺฉาสมฺโมหาสทฺธิยาทิปาปธมฺมตฺตา, ตเทว รตนตฺตยํ ปรายณํ ปราคติ ตาณํ เลณํ เอตสฺสาติ ตปฺปรายโณ, ตสฺส ภาโว ตปฺปรายณตา, สาเยว อากาโร ตปฺปรายณตากาโร, เตน ปวตฺโต ตปฺปรายณตาการปฺปวตฺโต. เอตฺถ จ ปสาทคฺคหเณน โลกิยํ สรณคมนมาห. ตญฺหิ สทฺธาปธานํ, น ญาณปธานํ, ครุตาคหเณน ปน โลกุตฺตรํ. อริยา หิ รตนตฺตยํ คุณาภิญฺญตาย ปาสาณจฺฉตฺตํ วิย ครุํ กตฺวา ปสฺสนฺติ, ตสฺมา ตปฺปสาเทน ตทงฺคปฺปหานวเสน วิหตกิเลโส, ตคฺครุตาย จ อคารวกรณเหตูนํ สมุจฺเฉทวเสนาติ โยเชตพฺพํ. ตปฺปรายณตา ปเนตฺถ ตคฺคติกตาติ ตาย จตุพฺพิธมฺปิ วกฺขมานํ สรณคมนํ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อวิเสเสน วา ปสาทครุตา โชติตาติ ปสาทคฺคหเณน อนเวจฺจปฺปสาทสฺส โลกิยสฺส, อเวจฺจปฺปสาทสฺส จ โลกุตฺตรสฺส คหณํ, ตถา ครุตาคหเณน โลกิยสฺส ครุกรณสฺส, โลกุตฺตรสฺส จาติ อุภเยนปิ ปเทน อุภยมฺปิ โลกิยโลกุตฺตรสรณคมนํ โยเชตพฺพํ. อุปฺปชฺชติ จิตฺตเมเตนาติ อุปฺปาโท, สมฺปยุตฺตธมฺมสมูโห, จิตฺตญฺจ ตํ อุปฺปาโท จาติ จิตฺตุปฺปาโท. สมาหารทฺวนฺเทปิ หิ กตฺถจิ ปุลฺลิงฺคมิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู, ตทาการปฺปวตฺตํ สทฺธาปญฺญาทิสมฺปยุตฺตธมฺมสหิตํ จิตฺตํ สรณคมนํ นาม ‘‘สรณนฺติ คจฺฉติ เอเตนาติ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตํสมงฺคี’’ติอาทิ กตฺตุวิภาวนา. เตน ยถาวุตฺตจิตฺตุปฺปาเทน สมงฺคีติ ตํสมงฺคี. เตนาห ‘‘วุตฺตปฺปกาเรน จิตฺตุปฺปาเทนา’’ติ[Pg.178]. อุเปตีติ ภชติ เสวติ ปยิรุปาสติ, ชานาติ วา, พุชฺฌตีติ อตฺโถ.

Như vậy, sau khi đã trình bày ý nghĩa của ‘saraṇa’, bây giờ, để trình bày ý nghĩa của ‘saraṇagamana’ (sự quy y), ngài nói đoạn bắt đầu bằng ‘tappasāda’ (sự trong sạch tin tưởng nơi ấy). Trong đó, ‘tappasāda’ là sự trong sạch tin tưởng nơi Tam Bảo ấy qua các cách thức như: ‘Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác, Giáo Pháp được khéo thuyết giảng, Tăng chúng là bậc thiện hạnh’. ‘Taggaru’ là người xem chính Tam Bảo ấy là trọng, trạng thái của người ấy là ‘taggarutā’ (sự tôn trọng). ‘Tappasāda’ và ‘taggarutā’ hợp lại thành ‘tappasādataggarutā’, (số nhiều) là ‘tāhi’. (Người ấy) có phiền não đã bị diệt trừ (vihatakileso) do đã rũ bỏ các ác pháp như hoài nghi, si mê, không có đức tin v.v… ‘Tapparāyaṇo’ là người có chính Tam Bảo ấy làm nơi quy hướng, làm nơi đến cuối cùng, làm nơi bảo vệ, làm nơi ẩn náu; trạng thái của người ấy là ‘tapparāyaṇatā’ (sự lấy đó làm nơi quy hướng). Chính trạng thái ấy là phương cách (ākāra), nên gọi là ‘tapparāyaṇatākāra’. Sự diễn tiến theo phương cách đó là ‘tapparāyaṇatākārappavatto’. Và ở đây, qua việc dùng từ ‘pasāda’ (sự trong sạch tin tưởng), ngài nói đến sự quy y hiệp thế. Vì sự quy y ấy lấy đức tin làm chính, không lấy trí tuệ làm chính. Còn qua việc dùng từ ‘garutā’ (sự tôn trọng), ngài nói đến sự quy y siêu thế. Quả vậy, các bậc Thánh, do thấu triệt các ân đức của Tam Bảo, các ngài xem Tam Bảo là trọng yếu như chiếc lọng bằng đá. Do đó, cần phải liên kết ý nghĩa rằng: nhờ ‘tappasāda’ mà phiền não bị diệt trừ bằng cách đè nén (tadaṅgappahāna), và nhờ ‘taggarutā’ mà (phiền não bị diệt trừ) bằng cách đoạn trừ các nguyên nhân gây ra sự không tôn trọng. Ở đây, ‘tapparāyaṇatā’ là trạng thái có Tam Bảo làm nơi hướng đến (taggatikatā), do đó cần hiểu rằng qua từ này, cả bốn loại quy y sẽ được nói đến đều được bao gồm. Hoặc là, một cách tổng quát, ‘pasādagarutā’ (sự trong sạch tin tưởng và tôn trọng) được làm sáng tỏ, do đó, qua việc dùng từ ‘pasāda’, cả sự quy y hiệp thế của người chưa có niềm tin bất động (anaveccappasāda) và sự quy y siêu thế của người có niềm tin bất động (aveccappasāda) đều được bao gồm. Tương tự, qua việc dùng từ ‘garutā’, cả sự quy y hiệp thế có sự tôn trọng và sự quy y siêu thế đều được bao gồm. Do đó, qua cả hai từ, cả hai loại quy y hiệp thế và siêu thế đều cần được liên kết. ‘Uppādo’ là cái mà tâm sanh khởi nhờ đó, tức là nhóm các pháp tương ưng. ‘Cittuppādo’ là tâm và cái ‘uppādo’ ấy. Quả vậy, các nhà ngữ pháp đôi khi cũng chấp nhận giống đực (pulliṅga) trong một số trường hợp của hợp thể song thức (samāhāradvanda). Tâm diễn tiến theo phương cách đó, cùng với các pháp tương ưng như tín, tuệ v.v… được gọi là sự quy y (saraṇagamana), vì đã được nói rằng: ‘Người ta đi đến nơi nương tựa (saraṇaṃ) bằng cái đó (etena), nên gọi là (sự quy y)’. Đoạn bắt đầu bằng ‘taṃsamaṅgī’ (người có được điều đó) là để làm rõ chủ thể. ‘Taṃsamaṅgī’ là người có được ‘cittuppāda’ (tâm sanh khởi) như đã nói. Do đó, ngài nói: ‘bằng cittuppāda theo cách đã nói’. ‘Upeti’ (đi đến) có nghĩa là thân cận, phục vụ, hầu hạ, hoặc là biết, hiểu.

โลกุตฺตรํ สรณคมนํ เกสนฺติ อาห ‘‘ทิฏฺฐสจฺจาน’’นฺติ, อฏฺฐนฺนํ อริยปุคฺคลานนฺติ อตฺโถ. กทา ตํ อิชฺฌตีติ อาห ‘‘มคฺคกฺขเณ’’ติ, ‘‘อิชฺฌตี’’ติ ปเทน เจตสฺส สมฺพนฺโธ. มคฺคกฺขเณ อิชฺฌมาเนเนว หิ จตุสจฺจาธิคเมน ผลฏฺฐานมฺปิ สรณคมกตา สิชฺฌติ โลกุตฺตรสรณคมนสฺส เภทาภาวโต, เตสญฺจ เอกสนฺตานตฺตา. กถํ ตํ อิชฺฌตีติ อาห ‘‘สรณคมนุปกฺกิเลสสมุจฺเฉเทนา’’ติอาทิ, อุปปกฺกิเลสสมุจฺเฉทโต, อารมฺมณโต, กิจฺจโต จ สกเลปิ รตนตฺตเย อิชฺฌตีติ วุตฺตํ โหติ. สรณคมนุปกฺกิเลสสมุจฺเฉเทนาติ เจตฺถ ปหานาภิสมยํ สนฺธาย วุตฺตํ, อารมฺมณโตติ สจฺฉิกิริยาภิสมยํ. นิพฺพานารมฺมณํ หุตฺวา อารมฺมณโต อิชฺฌตีติ หิ โยเชตพฺพํ, ตฺวา-สทฺโท จ เหตุตฺถวาจโก ยถา ‘‘สกฺโก หุตฺวา นิพฺพตฺตี’’ติ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.๒.๒๙). อปิจ ‘‘อารมฺมณโต’’ติ วุตฺตเมวตฺถํ สรูปโต นิยเมติ ‘‘นิพฺพานารมฺมณํ หุตฺวา’’ติ อิมินา. ‘‘กิจฺจโต’’ติ ตทวเสสํ ภาวนาภิสมยํ ปริญฺญาภิสมยญฺจ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘อารมฺมณโต นิพฺพานารมฺมณํ หุตฺวา’’ติ เอเตน วา มคฺคกฺขณานุรูปํ เอการมฺมณตํ ทสฺเสตฺวา ‘‘กิจฺจโต’’ติ อิมินา ปหานโต อวเสสํ กิจฺจตฺตยํ ทสฺสิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘มคฺคกฺขเณ, นิพฺพานารมฺมณํ หุตฺวา’’ติ จ วุตฺตตฺตา อตฺถโต มคฺคญาณสงฺขาโต จตุสจฺจาธิคโม เอว โลกุตฺตรสรณคมนนฺติ วิญฺญายติ. ตตฺถ หิ จตุสจฺจาธิคมเน สรณคมนุปกฺกิเลสสฺส ปหานาภิสมยวเสน สมุจฺฉินฺทนํ ภวติ, นิพฺพานธมฺโม ปน สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน, มคฺคธมฺโม จ ภาวนาภิสมยวเสน ปฏิวิชฺฌิยมาโนเยว สรณคมนตฺถํ สาเธติ, พุทฺธคุณา ปน สาวกโคจรภูตา ปริญฺญาภิสมยวเสน ปฏิวิชฺฌิยมานา สรณคมนตฺถํ สาเธนฺติ, ตถา อริยสงฺฆคุณา. เตนาห ‘‘สกเลปิ รตนตฺตเย อิชฺฌตี’’ติ.

Sự quy y siêu thế là của ai? Ngài nói: “Của những vị đã thấy sự thật”, nghĩa là của tám bậc Thánh nhân. Sự quy y ấy thành tựu khi nào? Ngài nói: “Trong sát-na đạo”, và từ này có liên hệ với từ “thành tựu”. Quả vậy, chính do sự thành tựu trong sát-na đạo, do sự chứng ngộ Tứ đế, mà sự quy y của các bậc Thánh quả cũng được thành tựu, vì sự quy y siêu thế không bị phá vỡ, và vì các vị ấy có cùng một dòng tương tục. Sự quy y ấy thành tựu như thế nào? Ngài nói: “Do sự đoạn trừ các phiền não làm ô uế sự quy y” v.v..., được nói là thành tựu trong toàn thể Tam Bảo do sự đoạn trừ phiền não, do đối tượng, và do phận sự. Ở đây, câu “do sự đoạn trừ các phiền não làm ô uế sự quy y” được nói với ý chỉ về sự chứng ngộ bằng cách đoạn trừ (pahānābhisamaya), còn câu “do đối tượng” (chỉ về) sự chứng ngộ bằng cách thực chứng (sacchikiriyābhisamaya). Quả vậy, nên được hiểu là “thành tựu do đối tượng, vì lấy Niết-bàn làm đối tượng”, và tiếp từ tvā có nghĩa là nguyên nhân, như trong câu “vì đã là Sakka nên được sanh ra”. Hơn nữa, bằng câu “vì lấy Niết-bàn làm đối tượng”, Ngài xác định về mặt hình thức chính ý nghĩa đã được nói trong câu “do đối tượng”. Câu “do phận sự” được nói với ý chỉ về phần còn lại là sự chứng ngộ bằng cách tu tập (bhāvanābhisamaya) và sự chứng ngộ bằng cách liễu tri (pariññābhisamaya). Hoặc là, nên hiểu rằng bằng câu “do đối tượng, vì lấy Niết-bàn làm đối tượng”, sau khi chỉ ra sự có một đối tượng duy nhất phù hợp với sát-na đạo, bằng câu “do phận sự”, ba phận sự còn lại ngoài sự đoạn trừ đã được chỉ ra. Và vì đã được nói “trong sát-na đạo, vì lấy Niết-bàn làm đối tượng”, nên về mặt ý nghĩa, sự quy y siêu thế được biết chính là sự chứng ngộ Tứ đế, được gọi là đạo tuệ. Quả vậy, ở đó, trong sự chứng ngộ Tứ đế, có sự đoạn trừ các phiền não làm ô uế sự quy y bằng năng lực của sự chứng ngộ bằng cách đoạn trừ; còn pháp Niết-bàn, khi được thấu triệt bằng năng lực của sự chứng ngộ bằng cách thực chứng, và pháp đạo, khi được thấu triệt bằng năng lực của sự chứng ngộ bằng cách tu tập, thì hoàn thành mục đích của sự quy y; còn các đức tính của Phật, là cảnh giới của các vị Thinh văn, khi được thấu triệt bằng năng lực của sự chứng ngộ bằng cách liễu tri, thì hoàn thành mục đích của sự quy y; các đức tính của Thánh Tăng cũng vậy. Do đó, Ngài nói “thành tựu trong toàn thể Tam Bảo”.

ผลปริยตฺตีนมฺเปตฺถ วุตฺตนเยน มคฺคานุคุณปฺปวตฺติยา คหณํ, อปริญฺเญยฺยภูตานญฺจ พุทฺธสงฺฆคุณานํ ตคฺคุณสามญฺญตายาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺหิ สกลภาววิสิฏฺฐวจนํ อุปปนฺนํ โหตีติ. อิชฺฌนฺตญฺจ สเหว อิชฺฌติ, น โลกิยํ วิย ปฏิปาฏิยา อสมฺโมหปฏิเวเธน ปฏิวิทฺธตฺตาติ คเหตพฺพํ. ปทีปสฺส [Pg.179] วิย หิ เอกกฺขเณเยว มคฺคสฺส จตุกิจฺจสาธนนฺติ. เย ปน วทนฺติ ‘‘สรณคมนํ นิพฺพานารมฺมณํ หุตฺวา น ปวตฺตติ, มคฺคสฺส อธิคตตฺตา ปน อธิคตเมว ตํ โหติ เอกจฺจานํ เตวิชฺชาทีนํ โลกิยวิชฺชาทโย วิยา’’ติ, เตสํ ปน วจเน โลกิยเมว สรณคมนํ สิยา, น โลกุตฺตรํ, ตญฺจ อยุตฺตเมว ทุวิธสฺสาปิ ตสฺส อิจฺฉิตพฺพตฺตา. ตทงฺคปฺปหาเนน สรณคมนุปกฺกิเลสวิกฺขมฺภนํ. อารมฺมณโต พุทฺธาทิคุณารมฺมณํ หุตฺวาติ เอตฺถาปิ วุตฺตนเยน อตฺโถ, สรณคมนุปกฺกิเลสวิกฺขมฺภนโต, อารมฺมณโต จ สกเลปิ รตนตฺตเย อิชฺฌตีติ วุตฺตํ โหติ.

Ở đây, nên hiểu rằng sự bao gồm cả quả và pháp học là do chúng diễn tiến phù hợp với đạo, theo phương pháp đã nói; và nên hiểu rằng (sự bao gồm) các đức tính của Phật và Tăng, vốn không thể liễu tri hết được, là do sự tương đồng với đức tính của Pháp. Quả vậy, như thế thì lời nói đặc biệt về tính toàn thể mới trở nên hợp lý. Và khi thành tựu, nó thành tựu đồng thời, không thành tựu tuần tự như sự quy y thế gian; nên hiểu là vì đã được thấu triệt bằng sự thấu triệt không si mê. Quả vậy, giống như ngọn đèn, sự hoàn thành bốn phận sự của đạo diễn ra chỉ trong một sát-na. Còn những vị nào nói rằng: “Sự quy y không diễn ra bằng cách lấy Niết-bàn làm đối tượng, mà vì đạo đã được chứng đắc, nên sự quy y ấy cũng được chứng đắc, giống như đối với một số người, tam minh v.v... được chứng đắc như các minh thế gian”, thì theo lời của các vị ấy, đó chỉ có thể là sự quy y thế gian, không phải siêu thế. Và điều đó không hợp lý, vì cả hai loại (quy y) ấy đều được mong muốn. (Trong quy y thế gian) có sự trấn áp các phiền não làm ô uế sự quy y bằng cách đoạn trừ theo từng phần. Ở đây cũng vậy, trong câu “do đối tượng, vì lấy các đức tính của Phật v.v... làm đối tượng”, ý nghĩa (nên được hiểu) theo phương pháp đã nói; được nói là thành tựu trong toàn thể Tam Bảo do sự trấn áp các phiền não làm ô uế sự quy y và do đối tượng.

ตนฺติ โลกิยสรณคมนํ. ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติอาทินา สทฺธาปฏิลาโภ. สทฺธามูลิกาติ ยถาวุตฺตสทฺธาปุพฺพงฺคมา. สหชาตวเสน ปุพฺพงฺคมตาเยว หิ ตมฺมูลิกตา สทฺธาวิรหิตสฺส พุทฺธาทีสุ สมฺมาทสฺสนสฺส อสมฺภวโต. สมฺมาทิฏฺฐิ นาม พุทฺธสุพุทฺธตํ, ธมฺมสุธมฺมตํ สงฺฆสุปฺปฏิปนฺนตญฺจ โลกิยาวโพธวเสน สมฺมา ญาเยน ทสฺสนโต. ‘‘สทฺธาปฏิลาโภ’’ติ อิมินา สมฺมาทิฏฺฐิวิรหิตาปิ สทฺธา โลกิยสรณคมนนฺติ ทสฺเสติ, ‘‘สทฺธามูลิกา จ สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ ปน เอเตน สทฺธูปนิสฺสยา ยถาวุตฺตา ปญฺญาติ. โลกิยมฺปิ หิ สรณคมนํ ทุวิธํ ญาณสมฺปยุตฺตํ, ญาณวิปฺปยุตฺตญฺจ. ตตฺถ ปฐเมน ปเทน มาตาทีหิ อุสฺสาหิตทารกาทีนํ วิย ญาณวิปฺปยุตฺตํ สรณคมนํ คหิตํ, ทุติเยน ปน ญาณสมฺปยุตฺตํ. ตทุภยเมว ปุญฺญกิริยวตฺถุ วิเสสภาเวน ทสฺเสตุํ ‘‘ทสสุ ปุญฺญกิริยวตฺถูสุ ทิฏฺฐิชุกมฺมนฺติ วุจฺจตี’’ติ อาห. ทิฏฺฐิ เอว อตฺตโน ปจฺจเยหิ อุชุํ กรียตีติ หิ อตฺเถน สมฺมาทิฏฺฐิยา ทิฏฺฐิชุกมฺมภาโว, ทิฏฺฐิ อุชุํ กรียติ เอเตนาติ อตฺเถน ปน สทฺธายปิ. สทฺธาสมฺมาทิฏฺฐิคฺคหเณน เจตฺถ ตปฺปธานสฺสาปิ จิตฺตุปฺปาทสฺส คหณํ, ทิฏฺฐิชุกมฺมปเทน จ ยถาวุตฺเตน กรณสาธเนน, เอวญฺจ กตฺวา ‘‘ตปฺปรายณตาการปฺปวตฺโต จิตฺตุปฺปาโท’’ติ เหฏฺฐา วุตฺตวจนํ สมตฺถิตํ โหติ, สทฺธาสมฺมาทิฏฺฐีนํ ปน วิสุํ คหณํ ตํสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทสฺส ตปฺปธานตายาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Đó là sự quy y thế gian. Sự có được đức tin bắt đầu bằng câu “Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác” v.v... “Có đức tin làm gốc” nghĩa là có đức tin đã nói ở trên đi trước. Quả vậy, chính sự đi trước theo cách đồng sanh là có đức tin làm gốc, vì đối với người không có đức tin, không thể có sự thấy đúng đắn nơi Phật v.v... Chánh kiến là sự thấy một cách đúng đắn, bằng sự thấu hiểu thế gian, về sự giác ngộ tốt đẹp của Phật, về sự tốt đẹp của Pháp, và về sự diệu hạnh của Tăng. Bằng câu “sự có được đức tin”, Ngài chỉ ra rằng đức tin dù không có chánh kiến cũng là sự quy y thế gian; còn bằng câu “chánh kiến có đức tin làm gốc”, (Ngài chỉ ra rằng) trí tuệ đã nói ở trên có đức tin làm y chỉ (cũng là sự quy y thế gian). Quả vậy, sự quy y thế gian cũng có hai loại: tương ưng với trí và bất tương ưng với trí. Trong đó, bằng từ đầu tiên, sự quy y bất tương ưng với trí được hiểu, giống như sự quy y của những đứa trẻ được cha mẹ khuyến khích; còn bằng từ thứ hai, (sự quy y) tương ưng với trí (được hiểu). Để chỉ ra cả hai loại đó là một loại phước sự đặc biệt, Ngài nói: “Trong mười phước sự, nó được gọi là làm cho tri kiến ngay thẳng (diṭṭhijukamma)”. Quả vậy, chánh kiến là diṭṭhijukamma theo nghĩa “tri kiến được làm cho ngay thẳng bởi các duyên của chính nó”; còn đức tin cũng (là diṭṭhijukamma) theo nghĩa “tri kiến được làm cho ngay thẳng bởi cái này”. Ở đây, bằng việc đề cập đến đức tin và chánh kiến, sự đề cập đến tâm sanh khởi có chúng làm chủ cũng được thực hiện, và bằng từ diṭṭhijukamma với nghĩa công cụ cách đã nói ở trên; và làm như vậy, lời nói ở dưới “tâm sanh khởi diễn ra theo cách hướng đến mục tiêu đó” được hoàn thành. Nên hiểu rằng việc đề cập riêng đến đức tin và chánh kiến là do tâm sanh khởi tương ưng với chúng có chúng làm chủ.

ตยิทนฺติ โลกิยํ สรณคมนเมว ปจฺจามสติ โลกุตฺตรสฺส ตถา เภทาภาวโต. ตสฺส หิ มคฺคกฺขเณเยว วุตฺตนเยน อิชฺฌนโต ตถาวิธสฺส สมาทานสฺส อวิชฺชมานตฺตา เอส เภโท น [Pg.180] สมฺภวตีติ. อตฺตา สนฺนิยฺยาตียติ อปฺปียติ ปริจฺจชียติ เอเตนาติ อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ, ยถาวุตฺตํ สรณคมนสงฺขาตํ ทิฏฺฐิชุกมฺมํ. ตํ รตนตฺตยํ ปรายณํ ปฏิสรณเมตสฺสาติ ตปฺปรายโณ, ปุคฺคโล, จิตฺตุปฺปาโท วา, ตสฺส ภาโว ตปฺปรายณตา, ตเทว ทิฏฺฐิชุกมฺมํ. ‘‘สรณ’’นฺติ อธิปฺปาเยน สิสฺสภาวํ อนฺเตวาสิกภาวสงฺขาตํ วตฺตปฏิวตฺตาทิกรณํ อุปคจฺฉติ เอเตนาติ สิสฺสภาวูปคมนํ. สรณคมนาธิปฺปาเยเนว ปณิปตติ เอเตนาติ ปณิปาโต, ปณิปตนญฺเจตฺถ อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานอญฺชลิกมฺมสามีจิกมฺมเมว, สพฺพตฺถ จ อตฺถโต ยถาวุตฺตทิฏฺฐิชุกมฺมเมว เวทิตพฺพํ.

Với câu này (tayidaṃ), chỉ xem xét sự quy y hiệp thế. Bởi vì sự quy y siêu thế không có sự phân chia như vậy. Thật vậy, vì sự quy y ấy chỉ thành tựu trong sát-na của đạo theo phương pháp đã được nói đến, và vì không có sự thọ trì có sự phân chia như vậy, nên sự phân chia này không xảy ra. Tự thân được giao phó, được dâng hiến, được từ bỏ bởi cái này, vì thế gọi là attasanniyyātanaṃ (sự giao phó tự thân), tức là chánh kiến nghiệp được gọi là sự quy y như đã nói. Tam Bảo ấy là nơi nương tựa, là nơi quy y của người này, vì thế gọi là tapparāyaṇo (người có nơi nương tựa là Tam Bảo), là người, hoặc là tâm sanh, trạng thái của người ấy là tapparāyaṇatā (trạng thái có nơi nương tựa là Tam Bảo), tức là chính chánh kiến nghiệp ấy. Với ý định “quy y”, người ấy đi đến trạng thái đệ tử, tức là trạng thái của người cận trú được gọi là việc thực hành các phận sự lớn nhỏ, bởi cái này, vì thế gọi là sissabhāvūpagamanaṃ (sự đi đến trạng thái đệ tử). Với chính ý định quy y, người ấy cúi lạy bởi cái này, vì thế gọi là paṇipāto (sự cúi lạy), và ở đây, sự cúi lạy chính là sự đảnh lễ, sự đứng dậy đón rước, sự chắp tay, sự cung kính, và ở khắp nơi, về mặt ý nghĩa, nên biết đó chính là chánh kiến nghiệp như đã được nói đến.

สํสารทุกฺขนิตฺถรณตฺถํ อตฺตโน อตฺตภาวสฺส ปริจฺจชนํ อตฺตปริจฺจชนํ. ตปฺปรายณตาทีสุปิ เอเสว นโย. หิโตปเทสกถาปริยาเยน ธมฺมสฺสาปิ อาจริยภาโว สมุทาจรียติ ‘‘ผโล อมฺโพ อผโล จ, เต สตฺถาโร อุโภ มมา’’ติอาทีสุ วิยาติ อาห ‘‘ธมฺมสฺส อนฺเตวาสิโก’’ติ. ‘‘อภิวาทนา’’ติอาทิ ปณิปาตสฺส อตฺถทสฺสนํ. พุทฺธาทีนํเยวาติ อวธารณสฺส อตฺตสนฺนิยฺยาตนาทีสุปิ สีหคติกวเสน อธิกาโร เวทิตพฺโพ. เอวญฺหิ ตทญฺญนิวตฺตนํ กตํ โหตีติ. ‘‘อิเมสญฺหี’’ติอาทิ จตุธา ปวตฺตนสฺส สมตฺถนํ, การณทสฺสนํ วา.

Sự từ bỏ tự thể của mình vì mục đích thoát khỏi khổ luân hồi là attapariccajanaṃ (sự từ bỏ tự thân). Trong các trường hợp như tapparāyaṇatā v.v... cũng nên hiểu theo phương pháp này. Theo cách nói chỉ dạy điều lợi ích, trạng thái bậc thầy của Pháp cũng được gọi đến, giống như trong các câu v.v... “Cây xoài có quả và cây xoài không có quả, cả hai đều là thầy của ta”, vì thế (vị thầy) đã nói “là đệ tử của Pháp”. Câu bắt đầu bằng “Abhivādana” là sự trình bày ý nghĩa của paṇipāta. Trong câu “Buddhādīnaṃyeva”, nên hiểu rằng sự nhấn mạnh cũng có ảnh hưởng đến các từ như attasanniyyātana v.v... theo cách của sư tử ngoái nhìn (sīhagatikavasena). Thật vậy, khi như thế, sự loại trừ các (quy y) khác được thực hiện. Câu bắt đầu bằng “Imesañhi” là sự chứng minh cho việc diễn ra theo bốn cách, hoặc là sự trình bày nguyên nhân.

เอวํ อตฺตสนฺนิยฺยาตนาทีนิ เอเกน ปกาเรน ทสฺเสตฺวา อิทานิ อปเรหิปิ ปกาเรหิ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ อารทฺธํ, เอเตน อตฺตสนฺนิยฺยาตนตปฺปรายณตาทีนํ จตุนฺนํ ปริยายนฺตเรหิปิ อตฺตสนฺนิยฺยาตนตปฺปรายณตาทิ กตเมว โหติ อตฺถสฺส อภินฺนตฺตา ยถา ตํ ‘‘สิกฺขาปจฺจกฺขานอภูตาโรจนานี’’ติ ทสฺเสติ. ชีวิตปริยนฺติกนฺติ ภาวนปุํสกวจนํ, ยาวชีวํ คจฺฉามีติ อตฺโถ. มหากสฺสโป กิร สยเมว ปพฺพชิตเวสํ คเหตฺวา มหาติตฺถพฺราหฺมณคามโต นิกฺขมิตฺวา คจฺฉนฺโต ติคาวุตมคฺคํ ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา อนฺตรา จ ราชคหํ, อนฺตรา จ นาฬนฺทํ พหุปุตฺตกนิคฺโรธรุกฺขมูเล เอกกเมว นิสินฺนํ ภควนฺตํ ปสฺสิตฺวา ‘‘อยํ ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ อชานนฺโตเยว ‘‘สตฺถารญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว [Pg.181] ปสฺเสยฺย’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) สรณคมนมกาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘มหากสฺสปสฺส สรณคมนํ วิยา’’ติ. วิตฺถาโร กสฺสปสํยุตฺตฏฺฐกถายํ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๑๕๔) คเหตพฺโพ. ตตฺถ สตฺถารญฺจวตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยนฺติ สเจ อหํ สตฺถารํ ปสฺเสยฺยํ, อิมํ ภควนฺตํเยว ปสฺเสยฺยํ. น หิ เม อิโต อญฺเญน สตฺถารา ภวิตุํ สกฺกา. สุคตญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยนฺติ สเจ อหํ สมฺมาปฏิปตฺติยา สุฏฺฐุ คตตฺตา สุคตํ นาม ปสฺเสยฺยํ, อิมํ ภควนฺตํเยว ปสฺเสยฺยํ. น หิ เม อิโต อญฺเญน สุคเตน ภวิตุํ สกฺกา. สมฺมาสมฺพุทฺธญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยนฺติ สเจ อหํ สมฺมา สามญฺจ สจฺจานิ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺธํ นาม ปสฺเสยฺยํ, อิมํ ภควนฺตํเยว ปสฺเสยฺยํ, น หิ เม อิโต อญฺเญน สมฺมาสมฺพุทฺเธน ภวิตุํ สกฺกาติ อยเมตฺถ อฏฺฐกถา. สพฺพตฺถ จ-สทฺโท, วต-สทฺโท จ ปทปูรณมตฺตํ, เจ-สทฺเทน วา ภวิตพฺพํ ‘‘สเจ’’ติ อฏฺฐกถายํ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๑๕๔) วุตฺตตฺตา. วต-สทฺโท จ ปสฺสิตุกามตาย เอกํสตฺถํ ทีเปตีติปิ ยุชฺชติ.

Sau khi đã trình bày attasanniyyātana v.v... theo một cách như vậy, bây giờ để trình bày theo những cách khác, (vị thầy) đã bắt đầu bằng câu “apicā” v.v... Bằng câu này, bốn (sự quy y) attasanniyyātana, tapparāyaṇatā v.v... cũng được thực hiện bằng những cách nói khác, vì ý nghĩa không khác nhau, giống như (vị ấy) trình bày rằng “việc từ bỏ học giới và việc thông báo điều không thật” (về mặt ý nghĩa là không khác nhau). Jīvitapariyantikaṃ là một từ trung tính chỉ trạng thái, có nghĩa là “tôi quy y cho đến trọn đời”. Tương truyền, ngài Mahākassapa đã tự mình mặc y phục xuất gia, rời khỏi làng Bà-la-môn Mahātittha, và trong khi đang đi, Đức Thế Tôn đã đi đón ngài một quãng đường ba gāvuta, và khi thấy Đức Thế Tôn đang ngồi một mình dưới gốc cây đa Bahuputtaka, giữa Rājagaha và Nāḷandā, dù chưa biết rằng “Vị này là Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác”, ngài đã quy y bằng những lời như “Mong sao tôi được thấy Bậc Đạo Sư, mong sao tôi được thấy chính Đức Thế Tôn”. Vì thế, đã được nói “giống như sự quy y của ngài Mahākassapa”. Chi tiết nên được tìm trong Chú giải Tương Ưng Kassapa. Ở đó (có giải thích): “Mong sao tôi được thấy Bậc Đạo Sư, mong sao tôi được thấy chính Đức Thế Tôn” có nghĩa là: Nếu tôi được thấy Bậc Đạo Sư, tôi sẽ thấy chính Đức Thế Tôn này. Vì không thể có vị thầy nào khác cho tôi ngoài vị này. “Mong sao tôi được thấy bậc Thiện Thệ, mong sao tôi được thấy chính Đức Thế Tôn” có nghĩa là: Nếu tôi được thấy vị được gọi là Thiện Thệ vì đã đi một cách tốt đẹp bằng chánh hạnh, tôi sẽ thấy chính Đức Thế Tôn này. Vì không thể có vị Thiện Thệ nào khác cho tôi ngoài vị này. “Mong sao tôi được thấy bậc Chánh Đẳng Giác, mong sao tôi được thấy chính Đức Thế Tôn” có nghĩa là: Nếu tôi được thấy vị được gọi là Chánh Đẳng Giác vì đã tự mình giác ngộ các chân lý một cách đúng đắn, tôi sẽ thấy chính Đức Thế Tôn này, vì không thể có vị Chánh Đẳng Giác nào khác cho tôi ngoài vị này. Đây là lời trong Chú giải ở đây. Ở khắp nơi, từ ca và từ vata chỉ là để điền vào chỗ trống, hoặc nên là từ ce, vì trong Chú giải đã nói là “sace” (nếu). Hoặc từ vata cũng hợp lý, vì nó cho thấy ý nghĩa chắc chắn do mong muốn được thấy.

‘‘โส อห’’นฺติอาทิ สุตฺตนิปาเต อาฬวกสุตฺเต. ตตฺถ กิญฺจาปิ มคฺเคเนว ตสฺส สรณคมนมาคตํ, โสตาปนฺนภาวทสฺสนตฺถํ, ปน ปสาทานุรูปทสฺสนตฺถญฺจ เอวํ วาจํ ภินฺทตีติ ตทฏฺฐกถายํ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๘๑) วุตฺตํ. คามา คามนฺติ อญฺญสฺมา เทวคามา อญฺญํ เทวคามํ, เทวตานํ วา ขุทฺทกํ, มหนฺตญฺจ คามนฺติปิ อตฺโถ. ปุรา ปุรนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ธมฺมสฺส จ สุธมฺมตนฺติ พุทฺธสฺส สุพุทฺธตํ, ธมฺมสฺส สุธมฺมตํ, สงฺฆสฺส สุปฺปฏิปนฺนตญฺจ อภิตฺถวิตฺวาติ สห สมุจฺจเยน, ปาฐเสเสน จ อตฺโถ, สมฺพุทฺธํ นมสฺสมาโน ธมฺมโฆสโก หุตฺวา วิจริสฺสามีติ วุตฺตํ โหติ.

Câu bắt đầu bằng “So ahaṃ” có trong kinh Āḷavaka thuộc Suttanipāta. Ở đó, mặc dù sự quy y của vị ấy đã đến bằng chính con đường đạo, nhưng để cho thấy trạng thái Dự lưu và để cho thấy (lời nói) tương xứng với lòng tịnh tín, vị ấy đã thốt ra lời như vậy, điều này đã được nói trong Chú giải của kinh đó. Gāmā gāmaṃ nghĩa là từ làng chư thiên này đến làng chư thiên khác, hoặc cũng có nghĩa là đến làng nhỏ và làng lớn của chư thiên. Trong câu Purā puraṃ cũng nên hiểu theo cách này. Câu Dhammassa ca sudhammataṃ nên được hiểu cùng với từ nối (ca) và phần còn thiếu của câu, (có nghĩa là) sau khi tán thán sự giác ngộ tốt đẹp của Đức Phật, tính chất tốt đẹp của Pháp, và sự thực hành tốt đẹp của Tăng, (vị ấy nói): “Con sẽ đi khắp nơi, trở thành người tuyên bố Pháp, trong khi đảnh lễ bậc Chánh Đẳng Giác”.

อาฬวกาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน สาตาคิรเหมวตาทีนมฺปิ สงฺคโห. นนุ จ เอเต อาฬวกาทโย อธิคตมคฺคตฺตา มคฺเคเนว อาคตสรณคมนา, กสฺมา เตสํ ตปฺปรายณตาสรณคมนํ วุตฺตนฺติ? มคฺเคนาคตสรณคมเนหิปิ เตหิ ตปฺปรายณตาการสฺส ปเวทิตตฺตา. ‘‘โส อหํ วิจริสฺสามิ…เป… สุธมฺมตํ, (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๙๔) เต มยํ วิจริสฺสาม, คามา คามํ นคา นคํ…เป… สุธมฺมต’’นฺติ (สุ. นิ. ๑๘๒) จ หิ เอเตหิ ตปฺปรายณตากาโร ปเวทิโต. ตสฺมา สรณคมนวิเสสมนเปกฺขิตฺวา ปเวทนาการมตฺตํ อุปทิสนฺเตน เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อถาติ ‘‘กถํ โข พฺราหฺมโณ โหตี’’ติอาทินา ปุฏฺฐสฺส อฏฺฐวิธปญฺหสฺส ‘‘ปุพฺเพนิวาสํ โย เวที’’ติอาทินา พฺยากรณปริโยสานกาเล. อิทญฺหิ มชฺฌิมปณฺณาสเก พฺรหฺมายุสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๓๙๔) ปริจุมฺพตีติ ปริผุสติ[Pg.182]. ปริสมฺพาหตีติ ปริมชฺชติ. เอวมฺปิ ปณิปาโต ทฏฺฐพฺโพติ เอวมฺปิ ปรมนิปจฺจกาเรน ปณิปาโต ทฏฺฐพฺโพ.

Trong câu ‘Āḷavakādīnaṃ’ (của Āḷavaka v.v…), từ ‘ādi’ (v.v…) cũng bao gồm cả Sātāgira, Hemavata v.v… Chẳng phải các vị như Āḷavaka v.v… đã chứng đắc đạo quả, nên sự quy y của họ đã đến cùng với đạo quả sao? Vậy tại sao sự quy y của họ lại được gọi là ‘tapparāyaṇatā’ (lấy đó làm nơi quy hướng)? (Đáp:) Vì ngay cả những vị có sự quy y đến cùng với đạo quả ấy, phương cách ‘tapparāyaṇatā’ cũng đã được họ tuyên bố. Quả vậy, phương cách ‘tapparāyaṇatā’ đã được các vị ấy tuyên bố qua các câu như: ‘Con sẽ đi khắp nơi… (để tán thán) diệu pháp’ (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 194), và ‘Chúng con sẽ đi từ làng này sang làng khác, từ núi này sang núi nọ… (để tán thán) diệu pháp’ (su. ni. 182). Do đó, cần phải hiểu rằng điều này được nói như vậy là do vị (chú giải) chỉ ra chính phương cách tuyên bố, mà không xét đến loại quy y đặc biệt (siêu thế). ‘Atha’ (rồi thì) có nghĩa là vào lúc kết thúc phần giải đáp cho câu hỏi gồm tám phần được hỏi bằng câu ‘Làm thế nào để trở thành một vị Bà-la-môn?’ v.v…, (được trả lời) bằng câu ‘Người nào biết được các kiếp quá khứ’ v.v… Đoạn này quả thật có trong kinh Brahmāyu thuộc Trung Bộ Năm Mươi (ma. ni. 2.394). ‘Paricumbati’ (hôn) có nghĩa là chạm vào. ‘Parisambāhati’ (xoa bóp) có nghĩa là vuốt ve. ‘Evampi paṇipāto daṭṭhabbo’ (sự đảnh lễ cũng cần được hiểu như vậy) có nghĩa là sự đảnh lễ với thái độ hết sức khiêm cung cần được hiểu như vậy.

โส ปเนสาติ ปณิปาโต. ญาติ…เป… วเสนาติ เอตฺถ ญาติวเสน, ภยวเสน, อาจริยวเสน, ทกฺขิเณยฺยวเสนาติ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ ทฺวนฺทปรโต สุยฺยมานตฺตา. ตตฺถ ญาติวเสนาติ ญาติภาววเสน. ภาวปฺปธานนิทฺเทโส หิ อยํ, ภาวโลปนิทฺเทโส วา ตพฺภาวสฺเสว อธิปฺเปตตฺตา. เอวํ เสเสสุปิ ปณิปาตปเทน เจเตสํ สมฺพนฺโธ ตพฺพเสน ปณิปาตสฺส จตุพฺพิธตฺตา. เตนาห ‘‘ทกฺขิเณยฺยปณิปาเตนา’’ติ, ทกฺขิเณยฺยตาเหตุเกน ปณิปาเตเนวาติ อตฺโถ. อิตเรหีติ ญาติภาวาทิเหตุเกหิ ปณิปาเตหิ. ‘‘เสฏฺฐวเสเนวา’’ติอาทิ ตสฺเสวตฺถสฺส สมตฺถนํ. อิทานิ ‘‘น อิตเรหี’’ติอาทินา วุตฺตเมว อตฺถตฺตยํ ยถากฺกมํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘สากิโย วา’’ติ ปิตุปกฺขโต ญาติกุลทสฺสนํ, ‘‘โกลิโย วา’’ติ ปน มาตุปกฺขโต. วนฺทตีติ ปณิปาตสฺส อุปลกฺขณวจนํ. ราชปูชิโตติ ราชูหิ, ราชูนํ วา ปูชิโต ยถา ‘‘คามปูชิโต’’ติ. ปูชาวจนปโยเค หิ กตฺตริ สามิวจนมิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู. ภควโตติ โพธิสตฺตภูตสฺส, พุทฺธภูตสฺส วา ภควโต. อุคฺคหิตนฺติ สิกฺขิตสิปฺปํ.

So panesāti là paṇipāto (sự đảnh lễ này). Trong câu Ñāti…pe… vasena, cần được kết hợp riêng rẽ thành: ñātivasena (do là thân quyến), bhayavasena (do sợ hãi), ācariyavasena (do là thầy), dakkhiṇeyyavasenāti (do là bậc đáng cúng dường), vì (từ vasena) được nghe thấy ở sau hợp thể từ dvanda. Trong đó, ñātivasenāti có nghĩa là ñātibhāvavasena (do bản chất là thân quyến). Quả vậy, đây là cách trình bày lấy bhāva (bản chất) làm chính, hoặc là cách trình bày có sự lược bỏ từ bhāva, vì chính bản chất ấy được nhắm đến. Tương tự trong các trường hợp còn lại. Và sự liên kết của chúng với từ paṇipāta (cần được thực hiện), vì sự đảnh lễ có bốn loại do những lý do đó. Do đó, ngài nói ‘‘dakkhiṇeyyapaṇipātenā’’ti, nghĩa là, chỉ bằng sự đảnh lễ có nguyên nhân là sự đáng cúng dường. Itarehīti nghĩa là bằng những sự đảnh lễ có nguyên nhân là bản chất thân quyến v.v... Câu ‘‘Seṭṭhavasenevā’’tiādi là sự xác chứng cho chính ý nghĩa đó. Bây giờ, để trình bày chi tiết theo thứ tự ba ý nghĩa đã được nói đến bằng câu ‘‘na itarehī’’tiādi, ngài đã nói câu ‘‘tasmā’’tiādi. ‘‘Sākiyo vā’’ti là sự chỉ rõ dòng dõi thân quyến từ phía cha, còn ‘‘koliyo vā’’ti pana là từ phía mẹ. Vandatīti là từ ngữ biểu thị cho sự đảnh lễ. Rājapūjitoti là được các vua (rājūhi), hoặc của các vua (rājūnaṃ), cúng dường, giống như ‘‘gāmapūjito’’ti. Quả vậy, khi dùng từ có nghĩa cúng dường, các nhà ngữ pháp học chấp nhận sở hữu cách trong ý nghĩa chủ cách. Bhagavatoti là của Đức Thế Tôn khi còn là Bồ-tát, hoặc của Đức Thế Tôn khi đã thành Phật. Uggahitanti là nghệ thuật đã được học.

‘‘จตุธา’’ติอาทิ สิงฺคาโลวาทสุตฺเต (ที. นิ. ๓.๒๖๕) ฆรมาวสนฺติ ฆเร วสนฺโต, กมฺมปฺปวจนียโยคโต เจตฺถ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนํ. กมฺมํ ปโยชเยติ กสิวาณิชฺชาทิกมฺมํ ปโยเชยฺย. กุลานญฺหิ น สพฺพกาลํ เอกสทิสํ วตฺตติ, กทาจิ ราชาทิวเสน อาปทาปิ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ‘‘อาปทาสุ อุปฺปนฺนาสุ ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ มนสิ กตฺวา นิธาเปยฺยาติ อาห ‘‘อาปทาสุ ภวิสฺสตี’’ติ. อิเมสุ ปน จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ‘‘เอเกน โภเค ภุญฺเชยฺยา’’ติ วุตฺตโกฏฺฐาสโตเยว คเหตฺวา ภิกฺขูนมฺปิ กปณทฺธิกาทีนมฺปิ ทานํ ทาตพฺพํ, เปสการนฺหาปิตกาทีนมฺปิ เวตนํ ทาตพฺพนฺติ อยํ โภคปริคฺคหณานุสาสนี, เอวรูปํ อนุสาสนึ อุคฺคเหตฺวาติ อตฺโถ. อิทญฺหิ ทิฏฺฐธมฺมิกํเยว สนฺธาย วทติ, สมฺปรายิกํ, ปน นิยฺยานิกํ วา อนุสาสนึ ปจฺจาสิสนฺโตปิ ทกฺขิเณยฺยปณิปาตเมว กโรติ นามาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ ‘‘เสฏฺฐวเสเนว…เป… คณฺหาตี’’ติ วุตฺตสฺสตฺถสฺส วิตฺถารวจนํ.

Câu ‘‘Catudhā’’tiādi (được nói) trong kinh Siṅgālovāda. Gharamāvasanti là ghare vasanto (người sống tại gia). Và ở đây, do sự kết hợp với kammappavacanīya, đối cách được dùng trong ý nghĩa của vị trí cách. Kammaṃ payojayeti nghĩa là nên thực hiện công việc như nông nghiệp, thương mại v.v... Quả vậy, các gia tộc không phải lúc nào cũng giống nhau, đôi khi tai họa cũng phát sinh do vua chúa v.v... Do đó, sau khi suy nghĩ rằng: "Sẽ có (của cải) khi tai họa phát sinh", người ấy nên cất giữ. Vì vậy, ngài nói ‘‘āpadāsu bhavissatī’’ti. Tuy nhiên, trong bốn phần này, chỉ từ phần đã được nói đến ‘‘ekena bhoge bhuñjeyyā’’ti (nên hưởng thụ tài sản bằng một phần), sau khi lấy (từ đó), nên bố thí cho các vị Tỳ-khưu và cho những người nghèo khổ, du khách v.v..., và nên trả lương cho những người thợ dệt, thợ cạo v.v... Đây là lời giáo huấn về việc quản lý tài sản. Nghĩa là, sau khi học hỏi lời giáo huấn như vậy. Quả vậy, điều này được nói ra chỉ nhắm đến lợi ích trong hiện tại. Tuy nhiên, cần phải hiểu rằng, ngay cả người mong muốn lời giáo huấn cho đời sau hoặc lời giáo huấn đưa đến sự giải thoát cũng thực hiện chính sự đảnh lễ đối với bậc đáng cúng dường. Câu ‘‘Yo panā’’tiādi là lời giải thích chi tiết về ý nghĩa đã được nói trong câu ‘‘seṭṭhavaseneva…pe… gaṇhātī’’ti.

‘‘เอว’’นฺติอาทิ [Pg.183] ปน ‘‘เสฏฺฐวเสน จ ภิชฺชตี’’ติ วุตฺตสฺส พฺยติเรกทสฺสนํ. อตฺถวสา ลิงฺควิภตฺติวิปริณาโมติ กตฺวา คหิตสรณาย อุปาสิกาย วาติปิ โยเชตพฺพํ. เอวมีทิเสสุ. ปพฺพชิตมฺปีติ ปิ-สทฺโท สมฺภาวนตฺโถติ วุตฺตํ ‘‘ปเคว อปพฺพชิต’’นฺติ. สรณคมนํ น ภิชฺชติ เสฏฺฐวเสน อวนฺทิตตฺตา. ตถาติ อนุกฑฺฒนตฺเถ นิปาโต ‘‘สรณคมนํ น ภิชฺชตี’’ติ. รฏฺฐปูชิตตฺตาติ รฏฺเฐ, รฏฺฐวาสีนํ วา ปูชิตตฺตา. ตยิทํ ภยวเสน วนฺทิตพฺพภาวสฺเสว สมตฺถนํ, น ตุ อเภทสฺส การณทสฺสนํ, ตสฺส ปน การณํ เสฏฺฐวเสน อวนฺทิตตฺตาติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺหิ ‘‘เสฏฺฐวเสน จ ภิชฺชตี’’ติ. เสฏฺฐวเสนาติ โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺยตาย เสฏฺฐภาววเสนาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อยํ โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺโยติ วนฺทตี’’ติ. ติตฺถิยมฺปิ วนฺทโต น ภิชฺชติ, ปเคว อิตรํ. สรณคมนปฺปเภโทติ สรณคมนวิภาโค, ตพฺพิภาคสมฺพนฺธโต เจตฺถ สกฺกา อเภโทปิ สุเขน ทสฺเสตุนฺติ อเภททสฺสนํ กตํ.

Tuy nhiên, câu ‘‘Eva’’ntiādi là sự trình bày về trường hợp trái ngược với điều đã được nói ‘‘seṭṭhavasena ca bhijjatī’’ti (và bị phá vỡ do tâm niệm là bậc tối thắng). Do sự biến đổi về giới và cách theo ý nghĩa, nên cũng cần được kết hợp là gahitasaraṇāya upāsikāya vātipi (hoặc đối với nữ cận sự đã quy y). (Cần hiểu) trong những trường hợp tương tự như vậy. Trong Pabbajitampīti, từ pi có nghĩa là tôn trọng, do đó ngài đã nói ‘‘pageva apabbajita’’nti (huống chi là người chưa xuất gia). Sự quy y không bị phá vỡ vì không đảnh lễ với tâm niệm (người kia) là bậc tối thắng. Tathāti là một tiểu từ có nghĩa là lặp lại, (lặp lại) câu ‘‘saraṇagamanaṃ na bhijjatī’’ti. Raṭṭhapūjitattāti là do được tôn kính trong xứ, hoặc bởi những người dân trong xứ. Điều đó là sự xác chứng cho bản chất đáng được đảnh lễ do sợ hãi, chứ không phải là sự trình bày nguyên nhân của việc không bị phá vỡ. Cần phải biết rằng, nguyên nhân của việc đó là do không đảnh lễ với tâm niệm (người kia) là bậc tối thắng. Quả vậy, đã được nói rằng ‘‘seṭṭhavasena ca bhijjatī’’ti. Seṭṭhavasenāti có nghĩa là do bản chất là bậc tối thắng vì là bậc đáng cúng dường cao tột trong đời. Do đó, ngài nói ‘‘ayaṃ loke aggadakkhiṇeyyoti vandatī’’ti (đảnh lễ với tâm niệm rằng 'vị này là bậc đáng cúng dường cao tột trong đời'). (Sự quy y) không bị phá vỡ khi đảnh lễ cả ngoại đạo, huống chi là người khác. Saraṇagamanappabhedoti là sự phân loại quy y. Và ở đây, do liên quan đến sự phân loại đó, có thể dễ dàng trình bày cả trường hợp không bị phá vỡ, do đó sự trình bày về việc không bị phá vỡ đã được thực hiện.

อริยมคฺโค เอว โลกุตฺตรสรณคมนนฺติ จตฺตาริ สามญฺญผลานิ วิปากผลภาเวน วุตฺตานิ. สพฺพทุกฺขกฺขโยติ สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส อนุปฺปาทนิโรโธ นิพฺพานํ. เอตฺถ จ กมฺมสทิสํ วิปากผลํ, ตพฺพิปรีตํ อานิสํสผลนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถา หิ สาลิพีชาทีนํ ผลานิ ตํสทิสานิ วิปกฺกานิ นาม โหนฺติ, วิปากนิรุตฺติญฺจ ลภนฺติ, น มูลงฺกุรปตฺตกฺขนฺธนาฬานิ, เอวํ กุสลากุสลานํ ผลานิ อรูปธมฺมภาเวน, สารมฺมณภาเวน จ สทิสานิ วิปกฺกานิ นาม โหนฺติ, วิปากนิรุตฺติญฺจ ลภนฺติ, น ตทญฺญานิ กมฺมนิพฺพตฺตานิปิ กมฺมอสทิสานิ, ตานิ ปน อานิสํสานิ นาม โหนฺติ, อานิสํสนิรุตฺติมตฺตญฺจ ลภนฺตีติ. ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทินา ธมฺมปเท อคฺคิทตฺตพฺราหฺมณวตฺถุปาฬิมาหริตฺวา ทสฺเสติ.

Chỉ có Thánh đạo là sự quy y siêu thế, do đó bốn quả Sa-môn được nói đến với tư cách là quả dị thục. Sabbadukkhakkhayoti là Niết-bàn, sự chấm dứt không còn tái sanh của toàn bộ khổ luân hồi. Và ở đây, cần phải hiểu rằng quả tương xứng với nghiệp là quả dị thục, quả trái ngược với nó là quả phước báu. Quả vậy, giống như quả của hạt lúa v.v... tương xứng với hạt giống đó được gọi là quả chín (vipāka), và nhận được thuật ngữ vipāka, chứ không phải rễ, mầm, lá, thân, cọng. Cũng vậy, quả của các nghiệp thiện và bất thiện, do tương xứng về bản chất là pháp vô sắc và bản chất có đối tượng, được gọi là quả chín (vipāka), và nhận được thuật ngữ vipāka; chứ không phải những quả khác, dù được sinh ra từ nghiệp nhưng không tương xứng với nghiệp. Tuy nhiên, chúng được gọi là phước báu (ānisaṃsa), và chỉ nhận được thuật ngữ ānisaṃsa. Bằng câu ‘‘Vuttañheta’’ntiādi, ngài trích dẫn và trình bày đoạn Pāli về câu chuyện của Bà-la-môn Aggidatta trong Kinh Pháp Cú.

โย จาติ เอตฺถ จ-สทฺโท พฺยติเรเก, โย ปนาติ อตฺโถ. ตตฺรายมธิปฺปาโย – พฺยติเรกตฺถทีปเน ยทิ ‘‘พหุํ เว สรณํ ยนฺติ, ปพฺพตานิ วนานิ จา’’ติอาทินา (ธ. ป. ๑๘๘) วุตฺตํ เขมํ สรณํ น โหติ, น อุตฺตมํ สรณํ, เอตญฺจ สรณมาคมฺม สพฺพทุกฺขา น ปมุจฺจติ, เอวํ สติ กึ นาม วตฺถุ เขมํ สรณํ โหติ, อุตฺตมํ สรณํ, กึ นาม วตฺถุํ สรณมาคมฺม สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตีติ เจ?

Trong câu Yo cāti, từ ca có nghĩa là đối lập, nghĩa là yo panāti (còn người nào). Ở đây, chủ ý là như vầy: trong việc làm rõ ý nghĩa đối lập, nếu nơi nương tựa được nói đến bằng câu ‘‘bahuṃ ve saraṇaṃ yanti, pabbatāni vanāni cā’’tiādi không phải là nơi nương tựa an ổn, không phải là nơi nương tựa tối thượng, và nương vào nơi nương tựa này mà không thoát khỏi mọi khổ đau, nếu như vậy, thì đối tượng nào là nơi nương tựa an ổn, là nơi nương tựa tối thượng? Và nương vào đối tượng nào mà thoát khỏi mọi khổ đau?

โย [Pg.184] จ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ, สงฺฆญฺจ สรณํ คโต…เป…เอตํ โข สรณํ เขมํ, เอตํ สรณมุตฺตมํ;

เอตํ สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตีติ. (ธ. ป. ๑๙๐-๙๒);

Còn người nào đã quy y Phật, Pháp, và Tăng... ... Quả vậy, nơi nương tựa ấy là an ổn, nơi nương tựa ấy là tối thượng; nương vào nơi nương tựa ấy, người ấy thoát khỏi mọi khổ đau.

เอวมีทิเสสุ. โลกิยสฺส สรณคมนสฺส อญฺญติตฺถิยาวนฺทนาทินา กุปฺปนโต, จลนโต จ อกุปฺปํ อจลํ โลกุตฺตรเมว สรณคมนํ ปกาเสตุํ ‘‘จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. วาจาสิลิฏฺฐตฺถญฺเจตฺถ สมฺมาสทฺทสฺส รสฺสตฺตํ. ‘‘ทุกฺข’’นฺติอาทิ ‘‘จตฺตาริ อริยสจฺจานี’’ติ วุตฺตสฺส สรูปทสฺสนํ. ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมนฺติ ทุกฺขนิโรธํ. ทุกฺขูปสมคามินนฺติ ทุกฺขนิโรธคามึ. ‘‘เอต’’นฺติ ‘‘จตฺตาริ…เป… ปสฺสตี’’ติ (ธ. ป. ๑๙๐) เอวํ วุตฺตํ โลกุตฺตรสรณคมนสงฺขาตํ อริยสจฺจทสฺสนํ. โข-สทฺโท อวธารณตฺโถ ปทตฺตเยปิ โยเชตพฺโพ.

Do sự quy y hiệp thế bị hư hoại và bị dao động bởi việc đảnh lễ ngoại đạo v.v., để tuyên thuyết về sự quy y siêu thế không hư hoại, không dao động, nên đã được nói rằng: “vị ấy thấy bốn Thánh đế bằng chánh trí tuệ”. Và ở đây, vì mục đích làm cho lời nói được trôi chảy nên từ sammā được rút ngắn. (Câu) bắt đầu bằng “Dukkhaṃ” là sự trình bày về bản thể của (Tứ Thánh đế) đã được nói đến là “bốn Thánh đế”. Và (câu) Dukkhassa atikkamaṃ có nghĩa là sự diệt khổ. (Câu) Dukkhūpasamagāmiṃ có nghĩa là (con đường) đưa đến sự diệt khổ. (Câu) “Etaṃ” là sự thấy các Thánh đế, được gọi là sự quy y siêu thế, đã được nói đến như vậy là “thấy bốn (Thánh đế)...”. Từ kho có nghĩa nhấn mạnh, cần được kết hợp với cả ba câu.

นิจฺจโต อนุปคมนาทิวเสนาติ ‘‘นิจฺจ’’นฺติ อคฺคหณาทิวเสน, อิตินา นิทฺทิสิตพฺเพหิ โต-สทฺทมิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู. ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทินา ญาณวิภงฺคาทีสุ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; อ. นิ. ๑.๒๖๘) อาคตํ ปาฬึ สาธกภาเวน อาหรติ. อฏฺฐานนฺติ ชนกเหตุปฏิกฺเขโป. อนวกาโสติ ปจฺจยเหตุปฏิกฺเขโป. อุภเยนาปิ การณเมว ปฏิกฺขิปติ. ยนฺติ เยน การเณน. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโนติ มคฺคทิฏฺฐิยา สมฺปนฺโน โสตาปนฺโน. กญฺจิ สงฺขารนฺติ จตุภูมเกสุ สงฺขตสงฺขาเรสุ เอกมฺปิ สงฺขารํ. นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺยาติ ‘‘นิจฺโจ’’ติ คณฺเหยฺย. สุขโต อุปคจฺเฉยฺยาติ ‘‘เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา’’ติ (ที. นิ. ๑.๗๖) เอวํ อตฺตทิฏฺฐิวเสน ‘‘สุโข’’ติ คณฺเหยฺย, ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตจิตฺเตน ปน อริยสาวโก ปริฬาหวูปสมตฺถํ มตฺตหตฺถิปริตฺตาสิโต โจกฺขพฺราหฺมโณ วิย อุกฺการภูมึ กญฺจิ สงฺขารํ สุขโต อุปคจฺฉติ. อตฺตวาเร กสิณาทิปณฺณตฺติสงฺคหณตฺถํ ‘‘สงฺขาร’’นฺติ อวตฺวา ‘‘ธมฺม’’นฺติ วุตฺตํ. ยถาห ปริวาเร –

(Câu) Niccato anupagamanādivasena có nghĩa là: do không chấp thủ là “thường” v.v. Các nhà ngữ pháp học mong muốn có tiếp vị ngữ to sau những từ được chỉ định bởi iti. Bằng (câu) bắt đầu bằng “Vuttañhetaṃ”, vị ấy đưa ra đoạn Pāḷi đã xuất hiện trong Trí Phân Tích v.v. để làm bằng chứng. Aṭṭhānaṃ là sự phủ định nhân sinh khởi. Anavakāso là sự phủ định nhân duyên. Bằng cả hai (từ), chỉ có nguyên nhân là bị phủ định. Yaṃ có nghĩa là do nguyên nhân nào. Diṭṭhisampanno là bậc Dự lưu đã thành tựu đạo kiến. Kañci saṅkhāraṃ là bất cứ một hành nào trong các hành hữu vi thuộc bốn cõi. Niccato upagaccheyya có nghĩa là vị ấy sẽ chấp thủ là “thường”. Sukhato upagaccheyya có nghĩa là vị ấy sẽ chấp thủ là “lạc” theo cách của thân kiến như vầy: “tự ngã là hoàn toàn an lạc, không bệnh tật sau khi chết”. Tuy nhiên, với tâm không tương ưng với tà kiến, vị Thánh đệ tử tiếp cận một hành nào đó là lạc, giống như vị Bà-la-môn Cokkha hoảng sợ con voi say chạy vào đống rác, để làm dịu đi sự nóng bức. Trong trường hợp về tự ngã, để bao gồm cả các chế định như kasina v.v., thay vì nói “saṅkhāraṃ”, đã nói là “dhammaṃ”. Như đã được nói trong bộ Parivāra –

‘‘อนิจฺจา สพฺเพ สงฺขารา, ทุกฺขานตฺตา จ สงฺขตา;

นิพฺพานญฺเจว ปญฺญตฺติ, อนตฺตา อิติ นิจฺฉยา’’ติ. (ปริ. ๒๕๗);

“Tất cả các hành là vô thường, các pháp hữu vi là khổ và vô ngã; cần phải quyết định rằng Niết-bàn và chế định là vô ngã”.

อิเมสุ ปน ตีสุปิ วาเรสุ อริยสาวกสฺส จตุภูมกวเสเนว ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ, เตภูมกวเสเนว วา. ยํ ยญฺหิ ปุถุชฺชโน ‘‘นิจฺจํ [Pg.185] สุขํ อตฺตา’’ติ คาหํ คณฺหาติ, ตํ ตํ อริยสาวโก ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา’’ติ คณฺหนฺโต คาหํ วินิเวเฐติ.

Hơn nữa, trong cả ba trường hợp này, sự phân định của vị Thánh đệ tử cần được hiểu chỉ theo cách của bốn cõi, hoặc chỉ theo cách của ba cõi. Bởi vì bất cứ sự chấp thủ nào mà kẻ phàm phu nắm giữ rằng “thường, lạc, ngã”, thì vị Thánh đệ tử, trong khi chấp nhận là “vô thường, khổ, vô ngã”, sẽ gỡ bỏ sự chấp thủ ấy.

‘‘มาตร’’นฺติอาทีสุ ชนิกา มาตา, ชนโก ปิตา, มนุสฺสภูโต ขีณาสโว อรหาติ อธิปฺเปโต. กึ ปน อริยสาวโก เตหิ อญฺญมฺปิ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปยฺยาติ? เอตมฺปิ อฏฺฐานเมว. จกฺกวตฺติรชฺชสกชีวิตเหตุปิ หิ โส ตํ ชีวิตา น โวโรเปยฺย, ตถาปิ ปุถุชฺชนภาวสฺส มหาสาวชฺชตาทสฺสนตฺถํ อริยภาวสฺส จ พลวตาปกาสนตฺถํ เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปทุฏฺฐจิตฺโตติ วธกจิตฺเตน ปทูสนจิตฺโต, ปทูสิตจิตฺโต วา. โลหิตํ อุปฺปาเทยฺยาติ ชีวมานกสรีเร ขุทฺทกมกฺขิกาย ปิวนมตฺตมฺปิ โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย. สงฺฆํ ภินฺเทยฺยาติ สมานสํวาสกํ สมานสีมายํ ฐิตํ สงฺฆํ ปญฺจหิ การเณหิ ภินฺเทยฺย, วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ปญฺจหุปาลิ อากาเรหิ สงฺโฆ ภิชฺชติ กมฺเมน, อุทฺเทเสน, โวหรนฺโต, อนุสฺสาวเนน, สลากคฺคาเหนา’’ติ (ปริ. ๔๕๘) อญฺญํ สตฺถารนฺติ อิโต อญฺญํ ติตฺถกรํ ‘‘อยํ เม สตฺถา’’ติ เอวํ คณฺเหยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ อตฺโถ. ภวสมฺปทาติ สุคติภเวน สมฺปทา, อิทํ วิปากผลํ. โภคสมฺปทาติ มนุสฺสโภคเทวโภเคหิ สมฺปทา, อิทํ ปน อานิสํสผลํ. ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทินา เทวตาสํยุตฺตาทิปาฬึ (สํ. นิ. ๑.๓๗) สาธกภาเวน ทสฺเสติ.

Trong (các câu) bắt đầu bằng “Mātaraṃ”, được hiểu là mẹ ruột, cha ruột, và bậc A-la-hán lậu tận là người. Nhưng phải chăng vị Thánh đệ tử có thể tước đoạt mạng sống của một chúng sinh khác ngoài những vị ấy? Điều này cũng là không thể. Bởi vì vị ấy sẽ không tước đoạt mạng sống của chúng sinh ấy ngay cả vì lý do vương vị chuyển luân hay mạng sống của chính mình. Tuy nhiên, cần phải thấy rằng điều này được nói như vậy để chỉ ra sự lỗi lầm to lớn của trạng thái phàm phu và để tuyên dương sức mạnh của trạng thái bậc Thánh. Paduṭṭhacitto có nghĩa là có tâm bị ô nhiễm bởi ý muốn giết hại, hoặc có tâm đã bị (sân) làm cho ô nhiễm. Lohitaṃ uppādeyya có nghĩa là vị ấy sẽ làm cho máu chảy ra trên thân thể đang sống (của Đức Phật), dù chỉ bằng lượng một con ruồi nhỏ có thể uống. Saṅghaṃ bhindeyya có nghĩa là vị ấy sẽ chia rẽ Tăng chúng đang sống hòa hợp, đang ở trong cùng một giới trường, bằng năm nguyên nhân. Điều này đã được nói: “Này Upāli, Tăng chúng bị chia rẽ bởi năm cách: bởi nghiệp sự, bởi sự tuyên đọc, bởi sự tranh luận, bởi sự truyền tai, bởi sự lấy thẻ”. Aññaṃ satthāraṃ có nghĩa là vị ấy sẽ chấp nhận một vị đạo sư ngoại đạo khác ngoài (Đức Phật) ở đây rằng: “đây là thầy của ta”. Ý nghĩa là: trường hợp này không xảy ra. Bhavasampadā là sự thành tựu cõi thiện thú; đây là quả dị thục. Bhogasampadā là sự thành tựu tài sản của người và chư thiên; còn đây là quả phước báu. Bằng (câu) bắt đầu bằng “Vuttañhetaṃ”, vị ấy chỉ ra đoạn Pāḷi trong Tương Ưng Thiên Nhân v.v. để làm bằng chứng.

คตา เสติ เอตฺถ เส-อิติ นิปาตมตฺตํ. น เต คมิสฺสนฺติ อปายภูมินฺติ เต พุทฺธํ สรณํ คตา ตนฺนิมิตฺตํ อปายํ น คมิสฺสนฺติ. มานุสนฺติ จ คาถาพนฺธวเสน วิสญฺโญคนิทฺเทโส, มนุสฺเสสุ ชาตนฺติ อตฺโถ. เทวกายนฺติ เทวสงฺฆํ, เทวปุรํ วา ‘‘เทวานํ กาโย สมูโห เอตฺถา’’ติ กตฺวา.

Ở đây, trong câu Gatā se, se chỉ là một tiểu từ. (Câu) Na te gamissanti apāyabhūmiṃ có nghĩa là: những vị ấy đã quy y Phật, do nguyên nhân đó, họ sẽ không đi đến cõi ác. Và (câu) Mānusaṃ là một sự chỉ định không có liên từ do cấu trúc của câu kệ, ý nghĩa là: được sinh ra giữa loài người. Devakāyaṃ có nghĩa là đoàn thể chư thiên, hoặc thành phố của chư thiên, (được gọi như vậy) vì (có nghĩa là) “đoàn thể, tập hợp của chư thiên ở đây”.

‘‘อปรมฺปี’’ติอาทินา สฬายตนวคฺเค โมคฺคลฺลานสํยุตฺเต (สํ. นิ. ๔.๓๔๑) อาคตํ อญฺญมฺปิ ผลมาห, อปรมฺปิ ผลํ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเรน วุตฺตนฺติ อตฺโถ. อญฺเญ เทเวติ อสรณงฺคเต เทเว. ทสหิ ฐาเนหีติ ทสหิ การเณหิ. ‘‘ทิพฺเพนา’’ติอาทิ ตสฺสรูปทสฺสนํ. อธิคณฺหนฺตีติ อภิภวนฺติ อติกฺกมิตฺวา ติฏฺฐนฺติ. ‘‘เอส นโย’’ติ อิมินา ‘‘สาธุ โข เทวานมินฺท ธมฺมสรณคมนํ โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑) สุตฺตปทํ อติทิสติ. เวลามสุตฺตํ [Pg.186] นาม องฺคุตฺตรนิกาเย นวนิปาเต ชาติโคตฺตรูปโภคสทฺธาปญฺญาทีหิ มริยาทเวลาติกฺกนฺเตหิ อุฬาเรหิ คุเณหิ สมนฺนาคตตฺตา เวลามนามกสฺส โพธิสตฺตภูตสฺส จตุราสีติสหสฺสราชูนํ อาจริยพฺราหฺมณสฺส ทานกถาปฏิสญฺญุตฺตํ สุตฺตํ (อ. นิ. ๙.๒๐) ตตฺถ หิ กรีสสฺส จตุตฺถภาคปฺปมาณานํ จตุราสีติสหสฺสสงฺขฺยานํ สุวณฺณปาติรูปิยปาติกํสปาตีนํ ยถากฺกมํ รูปิยสุวณฺณ หิรญฺญปูรานํ, สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิตานํ, จตุราสีติยา หตฺถิสหสฺสานํ จตุราสีติยา อสฺสสหสฺสานํ, จตุราสีติยา รถสหสฺสานํ, จตุราสีติยา เธนุสหสฺสานํ, จตุราสีติยา กญฺญาสหสฺสานํ, จตุราสีติยา ปลฺลงฺกสหสฺสานํ, จตุราสีติยา วตฺถโกฏิสหสฺสานํ, อปริมาณสฺส จ ขชฺชโภชฺชาทิเภทสฺส อาหารสฺส ปริจฺจชนวเสน สตฺตมาสาธิกานิ สตฺตสํวจฺฉรานิ นิรนฺตรํ ปวตฺตเวลามมหาทานโต เอกสฺส โสตาปนฺนสฺส ทินฺนทานํ มหปฺผลตรํ, ตโต สตํโสตาปนฺนานํ ทินฺนทานโต เอกสฺส สกทาคามิโน, ตโต เอกสฺส อนาคามิโน, ตโต เอกสฺส อรหโต, ตโต เอกสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส, ตโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส, ตโต พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส ทินฺนทานํ มหปฺผลตรํ, ตโต จาตุทฺทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส วิหารกรณํ, ตโต สรณคมนํ มหปฺผลตรนฺติ อยมตฺโถ ปกาสิโต. วุตฺตญฺเหตํ –

Bằng câu v.v... «Aparampi» (Một lần khác nữa), ngài nói đến một quả khác nữa đã được đề cập trong phẩm Saḷāyatanavagga, tương ưng Moggallāna (saṃ. ni. 4.341). Nghĩa là: Một quả khác nữa đã được trưởng lão Mahāmoggallāna nói đến. «Aññe deve» (các vị trời khác): (là) các vị trời không quy y. «Dasahi ṭhānehi» (bởi mười trú xứ): (là) bởi mười lý do. «Dibbenā»tiādi (Bằng câu v.v... «Dibbenā»): là sự trình bày hình thức của các điều ấy. «Adhigaṇhanti» (họ vượt qua): (là) họ chế ngự, họ đứng vững sau khi vượt qua. «Esa nayo»ti iminā (Bằng câu «Esa nayo» này): Ngài chỉ đến câu kinh «sādhu kho devānaminda dhammasaraṇagamanaṃ hotī»ti (Lành thay, thưa Thiên chủ, sự quy y Pháp) (saṃ. ni. 4.341). Kinh tên là Velāmasutta trong Aṅguttaranikāya, chương Chín Pháp, là bài kinh liên quan đến sự bố thí của vị Bà-la-môn tên là Velāma, người là Bồ-tát, là thầy của tám mươi bốn ngàn vị vua, do đã hội đủ các đức tính cao thượng vượt qua giới hạn bờ mé là dòng dõi, gia tộc, sắc đẹp, tài sản, đức tin, trí tuệ, v.v... (a. ni. 9.20). Trong đó, việc bố thí cho một vị Dự lưu có quả lớn hơn đại thí của Velāma được thực hiện không gián đoạn trong bảy năm bảy tháng, bằng cách từ bỏ tám mươi bốn ngàn cái bát vàng, bát bạc, bát đồng, mỗi loại có kích thước bằng một phần tư karīsa, theo thứ tự được đổ đầy bạc, vàng, và bảo vật; tám mươi bốn ngàn con voi, tám mươi bốn ngàn con ngựa, tám mươi bốn ngàn cỗ xe, được trang hoàng bằng tất cả đồ trang sức; tám mươi bốn ngàn con bò sữa; tám mươi bốn ngàn thiếu nữ; tám mươi bốn ngàn cái giường; tám mươi bốn ngàn triệu y phục; và vô lượng thực phẩm thuộc các loại vật thực và món ăn. Từ đó, việc bố thí cho một vị Nhất lai có quả lớn hơn việc bố thí cho một trăm vị Dự lưu. Từ đó, (việc bố thí) cho một vị Bất lai. Từ đó, (việc bố thí) cho một vị A-la-hán. Từ đó, (việc bố thí) cho một vị Độc giác Phật. Từ đó, (việc bố thí) cho một vị Chánh Đẳng Giác. Từ đó, việc bố thí cho Tăng chúng với Đức Phật là vị đứng đầu có quả lớn hơn. Từ đó, việc xây dựng một ngôi tịnh xá hướng đến Tăng chúng bốn phương (có quả lớn hơn). Từ đó, sự quy y có quả lớn hơn. Ý nghĩa này đã được làm sáng tỏ. Và điều này đã được nói:

‘‘ยํ คหปติ เวลาโม พฺราหฺมโณ ทานํ อทาสิ มหาทานํ, โย เจกํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺนํ โภเชยฺย, อิทํ ตโต มหปฺผลตรํ, โย จ สตํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺนานํ โภเชยฺย, โย เจกํ สกทาคามึ โภเชยฺย, อิทํ ตโต มหปฺผลตร’’นฺติอาทิ (อ. นิ. ๙.๒๐).

«Này gia chủ, sự bố thí, đại thí mà Bà-la-môn Velāma đã cho, và người nào cúng dường cho một vị đầy đủ tri kiến, việc này có quả lớn hơn việc kia. Và người nào cúng dường cho một trăm vị đầy đủ tri kiến, và người nào cúng dường cho một vị Nhất lai, việc này có quả lớn hơn việc kia,» v.v... (a. ni. 9.20).

อิมินา จ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทโต โลกุตฺตรสฺเสว สรณคมนสฺส ผลํ ทสฺสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ เวลามสุตฺตฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘สรณํ คจฺเฉยฺยาติ เอตฺถ มคฺเคนาคตํ อนิวตฺตนสรณํ อธิปฺเปตํ, อปเร ปนาหุ ‘อตฺตานํ นิยฺยาเตตฺวา ทินฺนตฺตา สรณคมนํ ตโต มหปฺผลตร’นฺติ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๙.๒๐) กูฏทนฺตสุตฺตฏฺฐกถายํ ปน วกฺขติ ‘‘ยสฺมา จ สรณคมนํ นาม ติณฺณํ รตนานํ ชีวิตปริจฺจาคมยํ ปุญฺญกมฺมํ สคฺคสมฺปตฺตึ เทติ, ตสฺมา มหปฺผลตรญฺจ มหานิสํสตรญฺจาติ เวทิตพฺพ’’นฺติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๕๐, ๓๕๑) อิมินา ปน [Pg.187] นเยน โลกิยสฺสาปิ สรณคมนสฺส ผลํ อิธ ทสฺสิตเมวาติ คเหตพฺพํ. อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรนปิ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๕๐) หิ อยเมวตฺโถ อิจฺฉิโตติ วิญฺญายติ อิธ เจว อญฺญาสุ จ มชฺฌิมาคมฏีกาทีสุ อวิเสสโตเยว วุตฺตตฺตา, อาจริยสาริปุตฺตตฺเถเรนาปิ อยมตฺโถ อภิมโต สิยา สารตฺถทีปนิยํ, (สารตฺถ. ฏี. เวรญฺชกอณฺฑวณฺณนา.๑๕) องฺคุตฺตรฏีกายญฺจ ตทุภยสาธารณวจนโต. อปเร ปน วทนฺติ ‘‘กูฏทนฺตสุตฺตฏฺฐกถายมฺปิ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๔๙) โลกุตฺตรสฺเสว สรณคมนสฺส ผลํ วุตฺต’’นฺติ, ตทยุตฺตเมว ตถา อวุตฺตตฺตา. ‘‘ยสฺมา…เป… เทตี’’ติ หิ ตทุภยสาธารณการณวเสน ตทุภยสฺสาปิ ผลํ ตตฺถ วุตฺตนฺติ. เวลามสุตฺตาทีนนฺติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐) อคฺคปฺปสาทสุตฺตฉตฺตมาณวกวิมานาทีนํ (วิ. ว. ๘๘๖ อาทโย) สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

Và nên biết rằng: Bằng (cách trình bày) này, quả của sự quy y chỉ thuộc về siêu thế theo sự phân định tối thắng đã được chỉ ra. Thật vậy, trong Chú giải kinh Velāma đã được nói rằng: “Trong câu ‘saraṇaṃ gaccheyya – nên đi đến sự quy y’, sự quy y không thối chuyển đã được thành tựu bởi đạo lộ là điều được chủ trương. Lại nữa, các vị khác nói rằng: ‘Do đã được trao tặng bằng cách hiến dâng tự thân nên sự quy y là có quả lớn lao hơn điều ấy’ đã được nói đến”. Còn trong Chú giải kinh Kūṭadanta sẽ được nói rằng: “Và vì rằng sự quy y là thiện nghiệp có sự hy sinh mạng sống đối với Tam Bảo, cho quả là sự thành tựu cảnh trời, do đó nên biết là có quả lớn lao hơn và có quả báo lớn lao hơn”. Tuy nhiên, bằng phương pháp này, nên hiểu rằng quả của sự quy y thuộc về thế gian cũng đã được chỉ ra ở đây. Thật vậy, được biết rằng chính ý nghĩa này cũng đã được trưởng lão Ācariya Dhammapāla mong muốn, vì đã được nói đến một cách không sai khác ở đây và trong các Phụ chú giải Trung Bộ Kinh v.v... Ý nghĩa này cũng có thể đã được trưởng lão Ācariya Sāriputta chấp thuận, do lời nói chung cho cả hai (thế gian và siêu thế) ở trong (chú giải) Sāratthadīpanī và Phụ chú giải Tăng Chi Bộ. Lại nữa, các vị khác nói rằng: “Ngay trong Chú giải kinh Kūṭadanta, quả của sự quy y chỉ thuộc về siêu thế đã được nói đến”. Điều ấy là không hợp lý, vì đã không được nói đến như vậy. Thật vậy, trong câu “yasmā… pe… deti – vì rằng… cho quả”, do năng lực của lý do chung cho cả hai (thế gian và siêu thế) nên quả của cả hai cũng đã được nói đến ở nơi ấy. Trong câu “velāmasuttādīnaṃ – của kinh Velāma v.v...”, nên biết sự bao gồm các kinh Aggappasāda, Chattamāṇavakavimāna v.v... bằng từ “ādi”.

อญฺญาณํ นาม วตฺถุตฺตยสฺส คุณานมชานนํ ตตฺถ สมฺโมโห. สํสโย นาม ‘‘พุทฺโธ นุ โข, น นุ โข’’ติอาทินา (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๑๖) วิจิกิจฺฉา. มิจฺฉาญาณํ นาม วตฺถุตฺตยสฺส คุณานํ อคุณภาวปริกปฺปเนน วิปรีตคฺคาโห. อาทิสทฺเทน อนาทราคารวาทีนํ สงฺคโห. สํกิลิสฺสตีติ สํกิลิฏฺฐํ มลีนํ ภวติ. น มหาชุติกนฺติอาทิปิ สํกิเลสปริยาโย เอว. ตตฺถ น มหาชุติกนฺติ น มหุชฺชลํ, อปริสุทฺธํ อปริโยทาตนฺติ อตฺโถ. น มหาวิปฺผารนฺติ น มหานุภาวํ, อปณีตํ อนุฬารนฺติ อตฺโถ. สาวชฺโชติ ตณฺหาทิฏฺฐาทิวเสน สโทโส. ตเทว ผลวเสน วิภาเวตุํ ‘‘อนิฏฺฐผโล’’ติ วุตฺตํ, สาวชฺชตฺตา อกนฺติผโล โหตีติ อตฺโถ. โลกิยสรณคมนํ สิกฺขาสมาทานํ วิย อคหิตกาลปริจฺเฉทํ ชีวิตปริยนฺตเมว โหติ, ตสฺมา ตสฺส ขนฺธเภเทน เภโท, โส จ ตณฺหาทิฏฺฐาทิวิรหิตตฺตา อโทโสติ อาห ‘‘อนวชฺโช กาลกิริยาย โหตี’’ติ. โสติ อนวชฺโช สรณคมนเภโท. สติปิ อนวชฺชตฺเต อิฏฺฐผโลปิ น โหติ, ปเคว อนิฏฺฐผโล อวิปากตฺตา. น หิ ตํ อกุสลํ โหติ, อถ โข เภทนมตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ภวนฺตเรปีติ อญฺญสฺมิมฺปิ ภเว.

Vô trí (aññāṇa) là sự không biết các đức tính của Tam Bảo, là sự si mê ở trong đó. Hoài nghi (saṃsaya) là sự do dự qua các câu: “Có phải là đức Phật chăng, không phải là đức Phật chăng?” v.v... Tà trí (micchāñāṇa) là sự chấp thủ sai lạc do tưởng tượng các đức tính của Tam Bảo thành ra không phải là đức tính. Bằng từ “ādi”, sự bao gồm các điều như là không tôn trọng, không kính trọng v.v... được biết. (Câu) “saṃkilissati – bị ô nhiễm” có nghĩa là trở nên bị nhiễm ô, bị hoen ố. Các câu bắt đầu bằng “na mahājutikaṃ – không có sự chiếu sáng lớn lao” cũng là từ đồng nghĩa của sự ô nhiễm. Ở đây, “na mahājutikaṃ – không có sự chiếu sáng lớn lao” có nghĩa là không rực rỡ nhiều, không trong sạch, không thanh khiết. “Na mahāvipphāraṃ – không có sự lan tỏa lớn lao” có nghĩa là không có oai lực lớn, không cao quý, không cao thượng. “Sāvajjo – có tội lỗi” là có khuyết điểm do năng lực của ái, tà kiến v.v... Để làm sáng tỏ chính điều ấy do năng lực của quả, câu “aniṭṭhaphalo – có quả không mong muốn” đã được nói đến; có nghĩa là có quả không đáng ưa thích do có tội lỗi. Sự quy y thuộc về thế gian giống như sự thọ trì học giới là không có sự phân định thời gian đã được quy định, chỉ có sự hạn định là mạng sống. Do đó, sự gián đoạn của sự quy y ấy (xảy ra) do sự tan rã của uẩn. Và sự gián đoạn ấy là không có tội lỗi do đã thoát khỏi ái, tà kiến v.v... nên ngài nói: “anavajjo kālakiriyāya hoti – là không có tội lỗi vào lúc mệnh chung”. (Từ) “so – sự gián đoạn ấy” là sự gián đoạn của sự quy y không có tội lỗi. Dầu cho có sự không có tội lỗi, sự gián đoạn ấy cũng không có quả mong muốn, huống nữa là quả không mong muốn, vì là (hành vi) không có quả dị thục. Thật vậy, điều ấy không phải là bất thiện, mà chỉ là sự gián đoạn. Đó là chủ ý. (Câu) “bhavantarepi – ngay cả trong kiếp sống khác” là trong kiếp sống khác.

ธรสทฺทสฺส ทฺวิกมฺมิกตฺตา ‘‘อุปาสก’’นฺติ อิทมฺปิ กมฺมเมว, ตญฺจ โข อาการฏฺฐาเนติ อตฺถมตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุปาสโก อยนฺติ เอวํ ธาเรตู’’ติ [Pg.188] วุตฺตํ. ธาเรตูติ จ อุปธาเรตูติ อตฺโถ. อุปธารณญฺเจตฺถ ชานนเมวาติ ทสฺเสติ ‘‘ชานาตู’’ติ อิมินา. อุปาสกวิธิโกสลฺลตฺถนฺติ อุปาสกภาววิธานโกสลฺลตฺถํ. โก อุปาสโกติ สรูปปุจฺฉา, กึ ลกฺขโณ อุปาสโก นามาติ วุตฺตํ โหติ. กสฺมาติ เหตุปุจฺฉา, เกน ปวตฺตินิมิตฺเตน อุปาสกสทฺโท ตสฺมึ ปุคฺคเล นิรุฬฺโหติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘กสฺมา อุปาสโกติ วุจฺจตี’’ติ. สทฺทสฺส หิ อภิเธยฺเย ปวตฺตินิมิตฺตเมว ตทตฺถสฺส ตพฺภาวการณํ. กิมสฺส สีลนฺติ วตสมาทานปุจฺฉา, กีทิสํ อสฺส อุปาสกสฺส สีลํ, กิตฺตเกน วตสมาทาเนนายํ สีลสมฺปนฺโน นาม โหตีติ อตฺโถ. โก อาชีโวติ กมฺมสมาทานปุจฺฉา, โก อสฺส สมฺมาอาชีโว, เกน กมฺมสมาทาเนน อสฺส อาชีโว สมฺภวตีติ ปุจฺฉติ, โส ปน มิจฺฉาชีวสฺส ปริวชฺชเนน โหตีติ มิจฺฉาชีโวปิ วิภชียติ. กา วิปตฺตีติ ตทุภเยสํ วิปฺปฏิปตฺติปุจฺฉา, กา อสฺส อุปาสกสฺส สีลสฺส, อาชีวสฺส จ วิปตฺตีติ อตฺโถ. สามญฺญนิทฺทิฏฺเฐ หิ สติ อนนฺตรสฺเสว วิธิ วา ปฏิเสโธ วาติ อนนฺตรสฺส คหณํ. กา สมฺปตฺตีติ ตทุภเยสเมว สมฺมาปฏิปตฺติปุจฺฉา, กา อสฺส อุปาสกสฺส สีลสฺส, อาชีวสฺส จ สมฺปตฺตีติ วุตฺตนเยน อตฺโถ. สรูปวจนตฺถาทิสงฺขาเตน ปกาเรน กิรตีติ ปกิณฺณํ, ตเทว ปกิณฺณกํ, อเนกากาเรน ปวตฺตํ อตฺถวินิจฺฉยนฺติ อตฺโถ.

Do (động từ) “dhara” có hai đối cách nên “upāsakaṃ” này cũng là đối cách. Và điều ấy ở trong vị trí của thể cách, để chỉ ra ý nghĩa đơn thuần, câu “upāsako ayaṃti evaṃ dhāretu – hãy ghi nhận rằng ‘vị này là cận sự nam’” đã được nói đến. Và “dhāretu” có nghĩa là “upadhāretu – hãy ghi nhận”. Và ở đây, “upadhāraṇa – sự ghi nhận” chính là sự biết, ngài chỉ ra điều này bằng câu “jānātu – hãy biết”. (Câu) “upāsakavidhikosallatthaṃ” là “upāsakabhāvavidhānakosallatthaṃ – vì sự khéo léo trong phương cách của tư cách cận sự nam”. (Câu) “ko upāsako – cận sự nam là ai?” là câu hỏi về bản chất; có nghĩa là: Cận sự nam có đặc điểm gì? (Câu) “kasmā – vì sao?” là câu hỏi về nguyên nhân; chủ ý là: Do nguyên nhân nào của sự ứng dụng mà từ “upāsaka” đã được xác lập cho cá nhân ấy? Do đó, ngài nói: “kasmā upāsako’ti vuccati – vì sao được gọi là cận sự nam?”. Thật vậy, nguyên nhân của sự ứng dụng của một từ ở trong đối tượng được gọi tên chính là lý do cho sự hiện hữu của ý nghĩa ấy. (Câu) “kimassa sīlaṃ – giới của vị này là gì?” là câu hỏi về sự thọ trì hạnh nguyện; có nghĩa là: Giới của cận sự nam này là như thế nào? Do sự thọ trì hạnh nguyện với mức độ nào mà vị này được gọi là người có giới thành tựu? (Câu) “ko ājīvo – mạng sống là gì?” là câu hỏi về sự thực hành công việc; (ngài) hỏi rằng: Chánh mạng của vị này là gì? Do sự thực hành công việc nào mà mạng sống của vị này được thành tựu? Lại nữa, chánh mạng ấy có được do sự từ bỏ tà mạng, do đó tà mạng cũng được phân tích. (Câu) “kā vipatti – sự thất bại là gì?” là câu hỏi về sự thực hành sai lạc của cả hai điều ấy; có nghĩa là: Sự thất bại về giới và về mạng sống của cận sự nam này là gì? Thật vậy, khi có sự chỉ định chung chung, sự quy định hay sự ngăn cấm chỉ thuộc về điều đứng liền trước, do đó sự tiếp thu điều đứng liền trước (đã được thực hiện). (Câu) “kā sampatti – sự thành tựu là gì?” là câu hỏi về sự thực hành đúng đắn của chính cả hai điều ấy; ý nghĩa (nên được hiểu) theo phương cách đã được nói: Sự thành tựu về giới và về mạng sống của cận sự nam này là gì? (Phần này) được gọi là “pakiṇṇaṃ – tạp loại” vì phân loại theo các cách thức được gọi là bản chất, ý nghĩa của từ ngữ v.v... Chính điều ấy là “pakiṇṇakaṃ – phần tạp loại”; có nghĩa là sự quyết đoán ý nghĩa đã được tiến hành theo nhiều thể cách.

โย โกจีติ ขตฺติยพฺราหฺมณาทีสุ โย โกจิ, อิมินา ปเทน อการณเมตฺถ ชาติอาทิวิเสโสติ ทสฺเสติ, ‘‘สรณคโต’’ติ อิมินา ปน สรณคมนเมเวตฺถ ปมาณนฺติ. ‘‘คหฏฺโฐ’’ติ จ อิมินา อาคาริเกสฺเวว อุปาสกสทฺโท นิรุฬฺโห, น ปพฺพชฺชูปคเตสูติ. ตมตฺถํ มหาวคฺคสํยุตฺเต มหานามสุตฺเตน (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓) สาเธนฺโต ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ยโตติ พุทฺธาทิสรณคมนโต. มหานามาติ อตฺตโน จูฬปิตุโน สุกฺโกทนสฺส ปุตฺตํ มหานามํ นาม สกฺยราชานํ ภควา อาลปติ. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน พุทฺธาทิสรณคมเนน อุปาสโก นาม โหติ, น ชาติอาทีหิ การเณหีติ อธิปฺปาโย. กามญฺจ ตปุสฺสภลฺลิกานํ วิย ทฺเววาจิกอุปาสกภาโวปิ อตฺถิ, โส ปน ตทา วตฺถุตฺตยาภาวโต กทาจิเยว โหตีติ สพฺพทา ปวตฺตํ เตวาจิกอุปาสกภาวํ [Pg.189] ทสฺเสตุํ ‘‘สรณคโต’’ติ วุตฺตํ. เตปิ หิ ปจฺฉา ติสรณคตา เอว, น เจตฺถ สมฺภวติ อญฺญํ ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกํ วา ทฺเว วา สรณคโต อุปาสโก นามาติ อิมมตฺถมฺปิ ญาเปตุํ เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

“Yo koci” (bất cứ ai): Bất cứ ai trong số các hạng người như Sát-đế-lợi, Bà-la-môn v.v... Bằng từ này, ngài chỉ ra rằng: “Ở đây, sự khác biệt về giai cấp v.v... không phải là nguyên nhân.” Còn bằng từ “saraṇagato” (đã quy y), ngài chỉ ra rằng: “Ở đây, chỉ có sự quy y mới là tiêu chuẩn.” Và bằng từ “Gahaṭṭho” (người tại gia), ngài chỉ ra rằng: “Danh từ ‘upāsaka’ (cận sự nam) chỉ được dùng cho những người tại gia, không dùng cho những người đã xuất gia.” Để làm sáng tỏ ý nghĩa đó bằng kinh Mahānāma trong Tương Ưng Đại Phẩm, vị ấy đã nói bắt đầu bằng “vuttañhetaṃ” (điều này đã được nói). Trong đó, “yato” (kể từ khi) có nghĩa là: do đã quy y Phật v.v... “Mahānāma”: Đức Thế Tôn gọi vị vua Thích-ca tên là Mahānāma, là con trai của Sukkodana, em của phụ thân ngài. “Ettāvatā” (chỉ với chừng ấy) có nghĩa là: chỉ với chừng ấy sự quy y Phật v.v... thì được gọi là một cận sự nam, ý muốn nói là không phải do các nguyên nhân như giai cấp v.v... Dù rằng cũng có thân phận cận sự nam nhị ngôn giống như của Tapussa và Bhallika, nhưng điều đó khi ấy do không có tam bảo nên chỉ thỉnh thoảng mới xảy ra. Vì vậy, để chỉ ra thân phận cận sự nam tam ngôn luôn hiện hành, (Đức Thế Tôn) đã nói “saraṇagato”. Vì rằng sau này, chính họ cũng đã quy y tam bảo. Và nên hiểu rằng, (lời này) được nói như vậy cũng để cho biết ý nghĩa này: “Ở đây không thể có người được gọi là cận sự nam đã quy y một hoặc hai ngôi sau khi đã loại trừ ngôi khác.”

อุปาสนโตติ เตเนว สรณคมเนน, ตตฺถ จ สกฺกจฺจการิตาย คารวพหุมานาทิโยเคน ปยิรุปาสนโต, อิมินา กตฺวตฺถํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘โส หี’’ติอาทิ.

“Upāsanato” (do hầu cận): Do sự hầu cận chính bằng sự quy y ấy, và do sự hầu cận đối với tam bảo ấy bằng việc thực hành một cách kính cẩn, bằng sự kết hợp với lòng tôn trọng, kính mến v.v... Bằng (từ) này, ngài chỉ ra ý nghĩa của tác nhân. Do đó, vị ấy đã nói bắt đầu bằng “so hi” (vì rằng vị ấy).

เวรมณิโยติ เอตฺถ เวรํ วุจฺจติ ปาณาติปาตาทิทุสฺสีลฺยํ, ตสฺส มณนโต หนนโต วินาสนโต เวรมณิโย นาม, ปญฺจ วิรติโย วิรติปธานตฺตา ตสฺส สีลสฺส. ตถา หิ อุทาหเฏ มหานามสุตฺเต วุตฺตํ ‘‘ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓) ‘‘ยถาหา’’ติอาทินา สาธกํ, สรูปญฺจ ทสฺเสติ ยถา ตํ อุยฺยานปาลสฺส เอเกเนว อุทกปติฏฺฐานปโยเคน อมฺพเสจนํ, ครุสินานญฺจ. ยถาห อมฺพวิมาเน (วิ. ว. ๑๑๕๑ อาทโย) –

Trong từ “veramaṇiyo” này, sự ác giới như sát sanh v.v... được gọi là “vera” (oán thù). Do sự phá hủy, tiêu diệt, hủy hoại nó (sự ác giới ấy) nên được gọi là “veramaṇī”. Năm sự kiêng cữ (được gọi như vậy) là vì giới ấy có sự kiêng cữ làm chính. Thật vậy, trong kinh Mahānāma đã được trích dẫn, có nói bắt đầu bằng “vị ấy kiêng cữ sát sanh” v.v... Bằng (câu) bắt đầu bằng “yathāha”, ngài chỉ ra dẫn chứng và bản chất, giống như việc tưới cây xoài và việc tắm cho vị thầy của người giữ vườn được thực hiện chỉ bằng một hành động đặt nước. Như đã nói trong thiên truyện Amba-vimāna:

‘‘อมฺโพ จ สิตฺโต สมโณ จ นฺหาปิโต,มยา จ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ;

อิติ โส ปีติยา กายํ, สพฺพํ ผรติ อตฺตโน’’ติ.[‘‘อมฺโพ จ สิญฺจโต อาสิ, สมโณ จ นหาปิโต;

พหุญฺจ ปุญฺญํ ปสุตํ, อโห สผลํ ชีวิต’’นฺติ. (อิธ ฏีกายํ มูลปาโฐ)]

“Cây xoài cũng đã được tưới, vị sa-môn cũng đã được tắm. Ta đã tạo được nhiều phước báu, ôi, đời sống thật có kết quả!”

เอวมีทิเสสุ. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน ปญฺจเวรวิรติมตฺเตน.

Nên hiểu như vậy trong những trường hợp tương tự. “Ettāvatā” (chỉ với chừng ấy) có nghĩa là: chỉ với chừng ấy sự kiêng cữ năm điều oán thù.

มิจฺฉาวณิชฺชาติ อยุตฺตวณิชฺชา, น สมฺมาวณิชฺชา, อสารุปฺปวณิชฺชกมฺมานีติ อตฺโถ. ปหายาติ อกรเณเนว ปชหิตฺวา. ธมฺเมนาติ ธมฺมโต อนเปเตน, เตน มิจฺฉาวณิชฺชกมฺเมน อาชีวนโต อญฺญมฺปิ อธมฺมิกํ อาชีวนํ ปฏิกฺขิปติ. สเมนาติ อวิสเมน, เตน กายวิสมาทิทุจฺจริตํ วชฺเชตฺวา กายสมาทินา สุจริเตน อาชีวนํ ทสฺเสติ. ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทินา ปญฺจงฺคุตฺตรปาฬิมาหริตฺวา สาธกํ, สรูปญฺจ ทสฺเสติ. วาณิชานํ อยนฺติ วณิชฺชา, ยสฺส กสฺสจิ วิกฺกโย, อิตฺถิลิงฺคปทเมตํ. สตฺถวณิชฺชาติ อาวุธภณฺฑํ กตฺวา วา กาเรตฺวา วา [Pg.190] ยถากตํ ปฏิลภิตฺวา วา ตสฺส วิกฺกโย. สตฺตวณิชฺชาติ มนุสฺสวิกฺกโย. มํสวณิชฺชาติ สูนการาทโย วิย มิคสูกราทิเก โปเสตฺวา มํสํ สมฺปาเทตฺวา วิกฺกโย. มชฺชวณิชฺชาติ ยํ กิญฺจิ มชฺชํ โยเชตฺวา ตสฺส วิกฺกโย. วิสวณิชฺชาติ วิสํ โยเชตฺวา, สงฺคเหตฺวา วา ตสฺส วิกฺกโย. ตตฺถ สตฺถวณิชฺชา ปโรปโรธนิมิตฺตตาย อกรณียาติ วุตฺตา, สตฺตวณิชฺชา อภุชิสฺสภาวกรณโต, มํสวณิชฺชา วธเหตุโต, มชฺชวณิชฺชา ปมาทฏฺฐานโต, วิสวณิชฺชา ปรูปฆาตการณโต.

“Micchāvaṇijjā” (buôn bán tà vạy) là việc buôn bán không thích hợp, không phải là buôn bán chân chính, có nghĩa là những hành vi buôn bán không tương xứng. “Pahāya” (từ bỏ) có nghĩa là: từ bỏ bằng cách không làm. “Dhammena” (bằng chánh pháp) có nghĩa là: không xa rời chánh pháp. Bằng từ đó, ngài loại trừ cả cách sinh nhai phi pháp khác với việc sinh nhai bằng hành vi buôn bán tà vạy. “Samena” (một cách ngay thẳng) có nghĩa là: một cách không quanh co. Bằng từ đó, ngài chỉ ra sự sinh nhai bằng thiện hạnh như thân hành ngay thẳng v.v... sau khi đã tránh ác hạnh như thân hành quanh co v.v... Bằng (câu) bắt đầu bằng “vuttañhetaṃ”, sau khi dẫn ra đoạn kinh Pāli trong Tăng Chi Bộ Năm Pháp, ngài chỉ ra dẫn chứng và bản chất. “Vaṇijjā” là tài sản của thương nhân (vāṇijānaṃ ayaṃ), là việc bán của bất cứ ai; đây là một từ nữ tính. “Satthavaṇijjā” (buôn bán vũ khí) là việc bán vũ khí sau khi tự làm hoặc bảo người khác làm, hoặc sau khi nhận được vũ khí đã được làm sẵn. “Sattavaṇijjā” (buôn bán chúng sanh) là việc bán người. “Maṃsavaṇijjā” (buôn bán thịt) là việc bán thịt sau khi làm ra thịt bằng cách nuôi các loài như nai, heo v.v... giống như những người đồ tể v.v... “Majjavaṇijjā” (buôn bán chất say) là việc bán chất say sau khi pha chế bất cứ loại chất say nào. “Visavaṇijjā” (buôn bán thuốc độc) là việc bán thuốc độc sau khi pha chế hoặc thu gom. Trong số đó, việc buôn bán vũ khí được nói là không nên làm vì là nguyên nhân gây tổn hại cho người khác; việc buôn bán chúng sanh (được nói là không nên làm) vì làm cho (người khác) trở thành nô lệ; việc buôn bán thịt (được nói là không nên làm) vì là nguyên nhân của sự giết chóc; việc buôn bán chất say (được nói là không nên làm) vì là cơ sở của sự dể duôi; việc buôn bán thuốc độc (được nói là không nên làm) vì là nguyên nhân gây hại cho người khác.

ตสฺเสวาติ ยถาวุตฺตสฺส ปญฺจเวรมณิลกฺขณสฺส สีลสฺส เจว ปญฺจมิจฺฉาวณิชฺชาทิปฺปหานลกฺขณสฺส อาชีวสฺส จ ปฏินิทฺเทโส. วิปตฺตีติ เภโท, ปโกโป จ. เอวํ สีลอาชีววิปตฺติวเสน อุปาสกสฺส วิปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อสฺสทฺธิยาทิวเสนปิ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ยายาติ อสฺสทฺธิยาทิวิปฺปฏิปตฺติยา. จณฺฑาโลติ นีจธมฺมชาติกฏฺเฐน อุปาสกจณฺฑาโล. มลนฺติ มลีนฏฺเฐน อุปาสกมลํ. ปติกิฏฺโฐติ ลามกฏฺเฐน อุปาสกนิหีโน. สาปิสฺสาติ สาปิ อสฺสทฺธิยาทิวิปฺปฏิปตฺติ อสฺส อุปาสกสฺส วิปตฺตีติ เวทิตพฺพา. กา ปนายนฺติ วุตฺตํ ‘‘เต จา’’ติอาทิ. อุปาสกจณฺฑาลสุตฺตํ, (อ. นิ. ๕.๑๗๕) อุปาสกรตนสุตฺตญฺจ ปญฺจงฺคุตฺตเร. ตตฺถ พุทฺธาทีสุ, กมฺมกมฺมผเลสุ จ สทฺธาวิปริยาโย มิจฺฉาวิโมกฺโข อสฺสทฺธิยํ, เตน สมนฺนาคโต อสฺสทฺโธ. ยถาวุตฺตสีลวิปตฺติอาชีววิปตฺติวเสน ทุสฺสีโล. ‘‘อิมินา ทิฏฺฐาทินา อิทํ นาม มงฺคลํ โหตี’’ติ เอวํ พาลชนปริกปฺปิเตน โกตูหลสงฺขาเตน ทิฏฺฐสุตมุตมงฺคเลน สมนฺนาคโต โกตูหลมงฺคลิโก. มงฺคลํ ปจฺเจตีติ ทิฏฺฐมงฺคลาทิเภทํ มงฺคลเมว ปตฺติยายติ โน กมฺมนฺติ กมฺมสฺสกตํ โน ปตฺติยายติ. อิโต จ พหิทฺธาติ อิโต สพฺพญฺญุพุทฺธสาสนโต พหิทฺธา พาหิรกสมเย. จ-สทฺโท อฏฺฐานปยุตฺโต, สพฺพตฺถ ‘‘อสฺสทฺโธ’’ติอาทีสุ โยเชตพฺโพ. ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยสตีติ ทุปฺปฏิปนฺนํ ทกฺขิณารหสญฺญี คเวสติ. ตตฺถาติ พหิทฺธา พาหิรกสมเย. ปุพฺพการํ กโรตีติ ปฐมตรํ ทานมานนาทิกํ กุสลกิริยํ กโรติ, พาหิรกสมเย ปฐมตรํ กุสลกิริยํ กตฺวา ปจฺฉา สาสเน กโรตีติ วุตฺตํ โหตีติ[Pg.191]. ตตฺถาติ วา เตสํ พาหิรกานํ ติตฺถิยานนฺติปิ วทนฺติ. เอตฺถ จ ทกฺขิเณยฺยปริเยสนปุพฺพกาเร เอกํ กตฺวา ปญฺจ ธมฺมา เวทิตพฺพา.

Tassevāti: (Cụm từ) ‘Tasseva’ là sự chỉ định lại (paṭiniddeso) về giới (sīlassa) có đặc tính là sự chế ngự năm điều (pañcaveramaṇilakkhaṇassa) đã được nói đến (yathāvuttassa) và về mạng (ājīvassa) có đặc tính là sự từ bỏ năm loại buôn bán sai trái, v.v... (pañcamicchāvaṇijjādippahānalakkhaṇassa). Vipattīti: (Cụm từ) ‘Vipatti’ là sự hư hỏng (bhedo) và sự bại hoại (pakopo). Như vậy, sau khi đã trình bày sự thất bại (vipattiṃ) của người cận sự nam (upāsakassa) về phương diện thất bại trong giới và mạng (sīlaājīvavipattivasena), trong khi muốn trình bày cả về phương diện không có đức tin, v.v... (assaddhiyādivasenapi), (vị Chú giải) đã nói (āha) câu bắt đầu bằng ‘apicā’ (apicātiādiṃ). Yāyāti: (Nghĩa là) do sự thực hành sai trái về việc không có đức tin, v.v... (assaddhiyādivippaṭipattiyā). Caṇḍāloti: (Cụm từ) ‘Caṇḍālo’ là người cận sự nam hạ tiện (upāsakacaṇḍālo) vì có nghĩa là thuộc dòng dõi thấp hèn (nīcadhammajātikaṭṭhena). Malanti: (Cụm từ) ‘Malaṃ’ là vết nhơ của người cận sự nam (upāsakamalaṃ) vì có nghĩa là ô uế (malīnaṭṭhena). Patikiṭṭhoti: (Cụm từ) ‘Patikiṭṭho’ là người cận sự nam đê tiện (upāsakanihīno) vì có nghĩa là hèn hạ (lāmakaṭṭhena). Sāpissāti: Cả sự thực hành sai trái về việc không có đức tin, v.v... ấy (sāpi assaddhiyādivippaṭipatti) cũng cần được hiểu là (veditabbā) sự thất bại (vipatti) của người cận sự nam ấy (assa upāsakassa). Kā panāyanti: (Để trả lời câu hỏi) ‘Vậy chúng là gì?’, (vị ấy) đã nói (vuttaṃ) câu bắt đầu bằng ‘te cā’ (te cātiādi). (Kinh) Upāsakacaṇḍālasutta và Upāsakaratanasutta (được thuyết) trong phẩm Năm Pháp của Tăng Chi Bộ (pañcaṅguttare). Trong ấy, sự trái ngược với đức tin (saddhāvipariyāyo), sự hướng tâm sai lầm (micchāvimokkho) đối với các bậc như đức Phật, v.v... và đối với nghiệp và quả của nghiệp là sự không có đức tin (assaddhiyaṃ). Người hội đủ điều đó (tena samannāgato) là người không có đức tin (assaddho). Người có giới hạnh xấu xa (dussīlo) là do sự thất bại trong giới và sự thất bại trong mạng đã được nói đến. Người tin vào điềm tốt xấu (kotūhalamaṅgaliko) là người hội đủ (samannāgato) các điềm tốt xấu được thấy, được nghe, được cảm nhận (diṭṭhasutamutamaṅgalena), được gọi là sự mê tín dị đoan (kotūhalasaṅkhātena), do kẻ phàm phu tưởng tượng ra (bālajanaparikappitena) rằng: “Do việc thấy, v.v... này mà có điềm tốt tên là thế này xảy ra” (iminā diṭṭhādinā idaṃ nāma maṅgalaṃ hotīti evaṃ). Maṅgalaṃ paccetīti: (Cụm từ) ‘Maṅgalaṃ pacceti’ có nghĩa là chỉ tin tưởng (pattiyāyati) vào điềm tốt (maṅgalameva) có các loại như điềm tốt được thấy, v.v... (diṭṭhamaṅgalādibhedaṃ). no kammanti: (Cụm từ) ‘no kammaṃ’ có nghĩa là không tin tưởng (no pattiyāyati) vào nghiệp là của riêng mình (kammassakataṃ). Ito ca bahiddhāti: (Cụm từ) ‘Ito ca bahiddhā’ có nghĩa là ở bên ngoài (bahiddhā) giáo pháp của đức Phật Toàn Tri này (ito sabbaññubuddhasāsanato), trong một học thuyết ngoại đạo (bāhirakasamaye). Từ ‘ca’ (ca-saddo) được dùng không đúng chỗ (aṭṭhānapayutto), cần được liên kết (yojetabbo) ở mọi nơi với các từ bắt đầu bằng ‘assaddho’ (assaddhotiādīsu). Dakkhiṇeyyaṃ pariyesatīti: (Cụm từ) ‘Dakkhiṇeyyaṃ pariyesati’ có nghĩa là tìm kiếm (gavesati) người thực hành sai trái (duppaṭipannaṃ) với nhận thức rằng người ấy xứng đáng với vật cúng dường (dakkhiṇārahasaññī). Tatthāti: (Cụm từ) ‘Tattha’ có nghĩa là trong một học thuyết ngoại đạo (bahiddhā bāhirakasamaye). Pubbakāraṃ karotīti: (Cụm từ) ‘Pubbakāraṃ karoti’ có nghĩa là làm (karoti) hành động thiện (kusalakiriyaṃ) như bố thí, tôn kính, v.v... (dānamānanādikaṃ) trước tiên (paṭhamataraṃ). Điều được nói đến (vuttaṃ hoti) là: sau khi đã làm hành động thiện trước tiên trong một học thuyết ngoại đạo (bāhirakasamaye paṭhamataraṃ kusalakiriyaṃ katvā), sau đó (pacchā) mới làm trong giáo pháp (sāsane karoti). Tatthāti vā: Hoặc (vā), (các vị thầy) cũng nói rằng (vadanti) ‘tattha’ (có nghĩa là) đối với những người ngoại đạo, những người theo tà thuyết ấy (tesaṃ bāhirakānaṃ titthiyānaṃ). Và ở đây (ettha), năm pháp (pañca dhammā) cần được hiểu (veditabbā) bằng cách gộp việc tìm kiếm người xứng đáng với vật cúng dường và việc làm trước tiên thành một (dakkhiṇeyyapariyesanapubbakāre ekaṃ katvā).

อสฺสาติ อุปาสกสฺส. สีลสมฺปทาติ ยถาวุตฺเตน ปญฺจเวรมณิลกฺขเณน สีเลน สมฺปทา. อาชีวสมฺปทาติ ปญฺจมิจฺฉาวณิชฺชาทิปฺปหานลกฺขเณน อาชีเวน สมฺปทา. เอวํ สีลสมฺปทาอาชีวสมฺปทาวเสน อุปาสกสฺส สมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา สทฺธาทิวเสนปิ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย จสฺสา’’ติอาทิมาห. เย จ ปญฺจ ธมฺมา, เตปิ อสฺส สมฺปตฺตีติ โยชนา. ธมฺเมหีติ คุเณหิ. จตุนฺนํ ปริสานํ รติชนนฏฺเฐน อุปาสโกว รตนํ อุปาสกรตนํ. คุณโสภากิตฺติสทฺทสุคนฺธตาทีหิ อุปาสโกว ปทุมํ อุปาสกปทุมํ. ตถา อุปาสกปุณฺฑรีกํ. เสสํ วิปตฺติยํ วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺพํ.

Assāti: (Từ) ‘Assa’ có nghĩa là của người cận sự nam (upāsakassa). Sīlasampadāti: (Cụm từ) ‘Sīlasampadā’ là sự thành tựu (sampadā) về giới (sīlena) có đặc tính là sự chế ngự năm điều (pañcaveramaṇilakkhaṇena) đã được nói đến (yathāvuttena). Ājīvasampadāti: (Cụm từ) ‘Ājīvasampadā’ là sự thành tựu (sampadā) về mạng (ājīvena) có đặc tính là sự từ bỏ năm loại buôn bán sai trái, v.v... (pañcamicchāvaṇijjādippahānalakkhaṇena). Như vậy, sau khi đã trình bày sự thành tựu (sampattiṃ) của người cận sự nam (upāsakassa) về phương diện thành tựu giới và thành tựu mạng (sīlasampadāājīvasampadāvasena), trong khi muốn trình bày cả về phương diện đức tin, v.v... (saddhādivasenapi), (vị Chú giải) đã nói (āha) câu bắt đầu bằng ‘ye cassā’ (ye cassātiādiṃ). Cần phải thực hiện sự liên kết (yojanā) như sau: “Và năm pháp nào (ye ca pañca dhammā), những pháp ấy (tepi) cũng là sự thành tựu của vị ấy (assa sampatti)”. Dhammehīti: (Từ) ‘Dhammehi’ có nghĩa là do các phẩm hạnh (guṇehi). Vì có ý nghĩa làm phát sinh sự hoan hỷ cho bốn chúng (catunnaṃ parisānaṃ ratijananaṭṭhena), chính người cận sự nam là viên ngọc quý (upāsakova ratanaṃ), (nên gọi là) viên ngọc quý cận sự nam (upāsakaratanaṃ). Do vẻ đẹp của phẩm hạnh, tiếng tăm lừng lẫy, hương thơm của danh tiếng tốt, v.v... (guṇasobhākittisaddasugandhatādīhi), chính người cận sự nam là đóa hoa sen (upāsakova padumaṃ), (nên gọi là) đóa hoa sen cận sự nam (upāsakapadumaṃ). Tương tự, (là) đóa hoa sen trắng cận sự nam (upāsakapuṇḍarīkaṃ). Phần còn lại (sesaṃ) cần được hiểu (veditabbaṃ) theo cách ngược lại (vuttavipariyāyena) với những gì đã được nói trong (phần về) sự thất bại (vipattiyaṃ).

นิคณฺฐีนนฺติ นิคณฺฐสมณีนํ. อาทิมฺหีติ ปฐมตฺเถ. อุจฺฉคฺคนฺติ อุจฺฉุอคฺคํ อุจฺฉุโกฏิ. ตถา เวฬคฺคนฺติ เอตฺถาปิ. โกฏิยนฺติ ปริยนฺตโกฏิยํ, ปริยนฺตตฺเถติ อตฺโถ. อมฺพิลคฺคนฺติ อมฺพิลโกฏฺฐาสํ. ตถา ติตฺตกคฺคนฺติ เอตฺถาปิ. วิหารคฺเคนาติ โอวรกโกฏฺฐาเสน ‘‘อิมสฺมึ คพฺเภ วสนฺตานํ อิทํ นาม ผลํ ปาปุณาตี’’ติอาทินา ตํตํวสนฏฺฐานโกฏฺฐาเสนาติ อตฺโถ. ปริเวณคฺเคนาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อคฺเคติ เอตฺถ อุปโยควจนสฺส เอการาเทโส, วจนวิปลฺลาโส วา, กตฺวา-สทฺโท จ เสโสติ วุตฺตํ ‘‘อาทึ กตฺวา’’ติ. ภาวตฺเถ ตา-สทฺโทติ ทสฺเสติ ‘‘อชฺชภาว’’นฺติ อิมินา, อชฺชภาโว จ นาม ตสฺมึ ธมฺมสฺสวนสมเย ธรมานกตาปาปุณกภาโว. ตทา หิ ตํ นิสฺสยวเสน ธรมานตํ นิมิตฺตํ กตฺวา ตํทิวสนิสฺสิตอรุณุคฺคมนโต ปฏฺฐาย ยาว ปุน อรุณุคฺคมนา เอตฺถนฺตเร อชฺชสทฺโท ปวตฺตติ, ตสฺมา ตสฺมึ สมเย ธรมานกตาสงฺขาตํ อชฺชภาวํ อาทึ กตฺวาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อชฺชตนฺติ วา อชฺชอิจฺเจว อตฺโถ ตา-สทฺทสฺส สกตฺถวุตฺติโต ยถา ‘‘เทวตา’’ติ, อยํ อาจริยานํ มติ. เอวํ ปฐมกฺขเรน ทิสฺสมานปาฐานุรูปํ อตฺถํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตติยกฺขเรน ทิสฺสมานปาฐานุรูปํ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อชฺชทคฺเคติ วา ปาโฐ’’ติอาทิ วุตฺตํ. อาคมมตฺตตฺตา ทกาโร ปทสนฺธิกโร. อชฺชาติ หิ เนปาติกมิทํ ปทํ. เตนาห ‘‘อชฺช อคฺคนฺติ อตฺโถ’’ติ.

Nigaṇṭhīnanti: (Từ) ‘Nigaṇṭhīnaṃ’ có nghĩa là của các nữ tu Nigantha (nigaṇṭhasamaṇīnaṃ). Ādimhīti: (Từ) ‘Ādimhi’ có nghĩa là lúc ban đầu (paṭhamatthe). Ucchagganti: (Từ) ‘Ucchaggaṃ’ có nghĩa là ngọn mía (ucchuaggaṃ), đầu ngọn mía (ucchukoṭi). Tương tự (tathā), ở đây (etthāpi) cũng vậy đối với từ ‘veḷaggaṃ’. Koṭiyanti: (Từ) ‘Koṭiyaṃ’ có nghĩa là ở phần cuối cùng (pariyantakoṭiyaṃ); nghĩa là (attho) trong ý nghĩa cuối cùng (pariyantattheti). Ambilagganti: (Từ) ‘Ambilaggaṃ’ có nghĩa là phần quả me (ambilakoṭṭhāsaṃ). Tương tự (tathā), ở đây (etthāpi) cũng vậy đối với từ ‘tittakaggaṃ’. Vihāraggenāti: (Cụm từ) ‘Vihāraggena’ có nghĩa là theo phần của phòng ở (ovarakakoṭṭhāsena); nghĩa là (attho) theo phần của từng nơi ở (taṃtaṃvasanaṭṭhānakoṭṭhāsenāti) qua cách nói bắt đầu bằng “quả tên là thế này sẽ đến được (pāpuṇāti) với những vị đang sống trong phòng này” (imasmiṃ gabbhe vasantānaṃ idaṃ nāma phalaṃ pāpuṇātītiādinā). Pariveṇaggenāti: Ở đây (etthāpi) đối với từ ‘pariveṇaggena’ cũng theo phương pháp tương tự (eseva nayo). Aggeti: Ở đây (ettha) trong từ ‘agge’, có sự biến đổi thành ‘e’ (ekārādeso) của biến cách từ chỉ đối tượng (upayogavacanassa), hoặc (vā) là sự thay đổi số (vacanavipallāso), và từ ‘katvā’ (katvā-saddo) còn sót lại (seso), nên được nói là (vuttaṃ) ‘ādiṃ katvā’. Bhāvatthe tā-saddoti: (Vị Chú giải) trình bày rằng (dasseti) hậu tố ‘tā’ (tā-saddo) có nghĩa là trạng thái (bhāvatthe) bằng từ này là ‘ajjabhāva’. Và ‘ajjabhāvo’ là trạng thái hiện hữu (dharamānakatāpāpuṇakabhāvo) vào thời điểm nghe pháp ấy (tasmiṃ dhammassavanasamaye). Bởi vì (hi) vào lúc đó (tadā), sau khi lấy (katvā) sự hiện hữu (dharamānataṃ) làm dấu hiệu (nimittaṃ) bằng cách nương vào ngày đó (taṃ nissayavasena), từ ‘ajja’ (ajjasaddo) được dùng (pavati) trong khoảng thời gian (etthantare) bắt đầu từ lúc bình minh của ngày đó (taṃdivasanissitaaruṇuggamanato paṭṭhāya) cho đến khi bình minh lại mọc lên (yāva puna aruṇuggamanā). Do đó, cần phải hiểu (daṭṭhabbo) ý nghĩa là: “lấy làm khởi điểm (ādiṃ katvā) trạng thái hiện hữu (dharamānakatāsaṅkhātaṃ ajjabhāvaṃ) vào thời điểm ấy” (tasmiṃ samaye). Ajjatanti vā: Hoặc (vā), ‘ajjataṃ’ chỉ có nghĩa là ‘ajja’ (hôm nay) (ajjaicceva attho) do hậu tố ‘tā’ (tā-saddassa) được dùng theo nghĩa của chính nó (sakatthavuttito), ví như (yathā) trong từ ‘devatā’. Đây là (ayaṃ) quan điểm (mati) của các vị thầy (ācariyānaṃ). Như vậy, sau khi đã trình bày ý nghĩa (atthaṃ dassetvā) tương ứng với bản văn được thấy (dissamānapāṭhānurūpaṃ) với mẫu tự đầu tiên (paṭhamakkharena), bây giờ (idāni) để trình bày ý nghĩa (atthaṃ dassetuṃ) tương ứng với bản văn được thấy (dissamānapāṭhānurūpaṃ) với mẫu tự thứ ba (tatiyakkharena), (vị Chú giải) đã nói (vuttaṃ) câu bắt đầu bằng ‘ajjadaggeti vā pāṭho’ (ajjadaggeti vā pāṭhotiādi). Mẫu tự ‘da’ (dakāro) là phụ âm nối âm (padasandhikaro) vì nó chỉ đơn thuần là được thêm vào (āgamamattattā). Bởi vì (hi) từ ‘ajja’ (ajjāti) này là một bất biến từ (nepātikamidaṃ padaṃ). Do đó, ngài nói (tenāha) rằng ý nghĩa là ‘ajja aggaṃ’ (ajja agganti attho).

‘‘ปาโณ’’ติ อิทํ ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริเย เอว, ‘‘ปาณุเปต’’นฺติ จ กรณตฺเถเนว สมาโสติ ญาเปตุํ ‘‘ยาว เม ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว [Pg.192] อุเปต’’นฺติ อาห. อุเปติ อุปคจฺฉตีติ หิ อุเปโต, ปาเณหิ กรณภูเตหิ อุเปโต ปาณุเปโตติ อตฺโถ อาจริเยหิ อภิมโต. อิมินา จ ‘‘ปาณุเปตนฺติ อิทํ ปทํ ตสฺส สรณคมนสฺส อาปาณโกฏิกตาทสฺสน’’นฺติ อิมมตฺถํ วิภาเวติ. ‘‘ปาณุเปต’’นฺติ หิ อิมินา ยาว เม ปาณา ธรนฺติ, ตาว สรณํ อุเปโต, อุเปนฺโต จ น วาจามตฺเตน, น จ เอกวารํ จิตฺตุปฺปาทมตฺเตน, อถ โข ปาณานํ ปริจฺจชนวเสน ยาวชีวํ อุเปโตติ อาปาณโกฏิกตา ทสฺสิตา. ‘‘ตีหิ…เป… คต’’นฺติ อิทํ ‘‘สรณํ คต’’นฺติ เอตสฺส อตฺถวจนํ. ‘‘อนญฺญสตฺถุก’’นฺติ อิทํ ปน อนฺโตคธาวธารเณน, อญฺญตฺถาโปหเนน จ นิวตฺเตตพฺพตฺถทสฺสนํ. เอกจฺโจ กปฺปิยการกสทฺทสฺส อตฺโถ อุปาสกสทฺทสฺส วจนีโยปิ ภวตีติ วุตฺตํ ‘‘อุปาสกํ กปฺปิยการก’’นฺติ, อตฺตสนฺนิยฺยาตนสรณคมนํ วา สนฺธาย เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ‘‘ปาณุเปต’’นฺติ อิมินา นีตตฺถโต ทสฺสิตํ ตสฺส สรณคมนสฺส อาปาณโกฏิกตํ ทสฺเสตฺวา เอวํ วทนฺโต ปเนส ราชา ‘‘ชีวิเตน สห วตฺถุตฺตยํ ปฏิปูเชนฺโต สรณคมนํ รกฺขามี’’ติ อธิปฺปายํ วิภาเวตีติ เนยฺยตฺถโต วิภาวิตํ ตสฺส รญฺโญ อธิปฺปายํ วิภาเวนฺโต ‘‘อหญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ หิ-สทฺโท สมตฺถเน, การณตฺเถ วา, เตน อิมาย ยุตฺติยา, อิมินา วา การเณน อุปาสกํ มํ ภควา ธาเรตูติ อยมตฺโถ ปกาสิโต.

Từ "pāṇa" này, theo nghĩa chân đế, chỉ hiện hữu nơi mạng quyền. Và để cho biết rằng từ "pāṇupeta" là một phức hợp từ theo nghĩa công cụ, vị Chú giải sư đã nói: "Chừng nào mạng sống của tôi còn tồn tại, chừng đó tôi đã đến". Thật vậy, người đã đến (upeto) là người đến gần, tiếp cận. Ý nghĩa "pāṇupeta là người đã đến với các mạng sống làm công cụ" được các vị Chú giải sư ưa thích. Và bằng điều này, ngài làm sáng tỏ ý nghĩa này: "Từ 'pāṇupeta' này cho thấy sự quy y của người ấy có mạng sống làm giới hạn cuối cùng". Thật vậy, bằng từ "pāṇupeta" này, điều được chỉ ra là: "Chừng nào các mạng sống của tôi còn tồn tại, chừng đó tôi đã đến nơi nương tựa", và việc đến này không chỉ bằng lời nói, cũng không chỉ bằng một lần tâm sanh khởi, mà đúng hơn là đã đến trọn đời bằng cách từ bỏ các mạng sống. Do đó, sự có mạng sống làm giới hạn cuối cùng được chỉ ra. Câu "tīhi…pe… gata" này là lời giải thích ý nghĩa cho câu "saraṇaṃ gata". Còn câu "anaññasatthuka" này cho thấy ý nghĩa cần được loại bỏ bằng cách bao hàm sự xác định và bằng cách loại trừ nơi khác. Vì đôi khi ý nghĩa của từ "kappiyakāraka" cũng là điều được biểu thị bởi từ "upāsaka", nên đã nói là "upāsakaṃ kappiyakārakaṃ". Hoặc nên hiểu rằng điều này được nói liên quan đến sự quy y bằng cách dâng hiến bản thân. Như vậy, sau khi đã chỉ ra sự quy y của người ấy có mạng sống làm giới hạn cuối cùng, được chỉ ra theo nghĩa trực tiếp (nītattha) bằng từ "pāṇupeta", vị vua này khi nói như vậy đã làm sáng tỏ ý định: "Tôi sẽ bảo vệ sự quy y bằng cách cúng dường Tam Bảo cùng với mạng sống của mình". Do đó, để làm sáng tỏ ý định của vị vua ấy, được làm sáng tỏ theo nghĩa cần suy diễn (neyyattha), vị Chú giải sư đã nói câu bắt đầu bằng "ahañhi". Ở đó, từ "hi" có nghĩa là hoàn thành, hoặc có nghĩa là nguyên nhân. Do đó, ý nghĩa này được làm rõ: "Vì lý do này, hoặc vì nguyên nhân này, xin Đức Thế Tôn hãy ghi nhận con là một người cận sự nam".

อจฺจยนํ สาธุมริยาทํ อติกฺกมฺม มทฺทิตฺวา ปวตฺตนํ อจฺจโย, กายิกาทิอชฺฌาจารสงฺขาโต โทโสติ อาห ‘‘อปราโธ’’ติ, อจฺเจติ อภิภวิตฺวา ปวตฺตติ เอเตนาติ วา อจฺจโย, กายิกาทิวีติกฺกมสฺส ปวตฺตนโก อกุสลธมฺมสงฺขาโต โทโส เอว, โส จ อปรชฺฌติ เอเตนาติ อปราโธติ วุจฺจติ. โส หิ อปรชฺฌนฺตํ ปุริสํ อภิภวิตฺวา ปวตฺตติ. เตนาห ‘‘อติกฺกมฺม อภิภวิตฺวา ปวตฺโต’’ติ. ธมฺมนฺติ ทสราชธมฺมํ. วิตฺถาโร ปเนตสฺส มหาหํสชาตกาทีหิ วิภาเวตพฺโพ. จรตีติ อาจรติ กโรติ. ธมฺเมเนวาติ ธมฺมโต อนเปเตเนว, อนเปตกุสลธมฺเมเนวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘น ปิตุฆาตนาทินา อธมฺเมนา’’ติ. ‘‘ปฏิคฺคณฺหาตู’’ติ เอตสฺส อธิวาสนํ สมฺปฏิจฺฉตูติ สทฺทโต อตฺโถ, อธิปฺปายโต ปน [Pg.193] อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ขมตู’’ติ วุตฺตํ. ปุน อกรณเมตฺถ สํวโรติ ทสฺเสติ ‘‘ปุน เอวรูปสฺสา’’ติอาทินา. ‘‘อปราธสฺสา’’ติอาทิ อญฺญมญฺญํ เววจนํ.

Sự vi phạm (accaya) là sự vượt qua, chà đạp và diễn ra giới hạn của người thiện. Ngài nói "aparādho" (lỗi lầm) có nghĩa là lỗi lầm được gọi là sự vi phạm qua thân, v.v. Hoặc, nó được gọi là "accaya" vì nó vượt qua, áp đảo và diễn ra bởi điều này; đó chính là lỗi lầm được gọi là pháp bất thiện, là nguyên nhân của sự vi phạm qua thân, v.v. Và nó được gọi là "aparādha" vì người ta phạm lỗi bởi nó. Thật vậy, nó áp đảo và diễn ra nơi người đang phạm lỗi. Do đó, ngài nói "đã vượt qua, áp đảo và diễn ra". "Dhammaṃ" nghĩa là mười vương pháp. Phần chi tiết của điều này nên được làm sáng tỏ qua các kinh như Mahāhaṃsajātaka, v.v. "Carati" nghĩa là thực hành, làm. "Dhammena eva" có nghĩa là không xa rời pháp, không xa rời pháp thiện. Do đó, ngài nói "không phải bằng phi pháp như giết cha, v.v.". Về từ "paṭiggaṇhātu", theo nghĩa đen, ý nghĩa là "xin hãy chấp nhận, thừa nhận". Nhưng theo ý định, để chỉ ra ý nghĩa, từ "khamatu" (xin hãy tha thứ) đã được nói. Ngài chỉ ra rằng "sự không làm lại ở đây là sự thu thúc" bằng câu bắt đầu bằng "puna evarūpassa". Các từ bắt đầu bằng "aparādhassa" là đồng nghĩa với nhau.

๒๕๑. ‘‘ยถาธมฺโม ฐิโต, ตเถวา’’ติ อิมินาปิ ยถา-สทฺทสฺส อนุรูปตฺถมาห, สาธุสมาจิณฺณกุสลธมฺมานุรูปนฺติ อตฺโถ. ปฏิสทฺทสฺส อนตฺถกตํ ทสฺเสติ ‘‘กโรสี’’ติ อิมินา. ปฏิกมฺมํ กโรสีติปิ วทนฺติ. ยถาธมฺมํ ปฏิกรณํ นาม กตาปราธสฺส ขมาปนเมวาติ อาห ‘‘ขมาเปสีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. ‘‘ปฏิคฺคณฺหามา’’ติ เอตสฺส อธิวาสนํ สมฺปฏิจฺฉามาติ อตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ขมามา’’ติ อิมินา. วุทฺธิ เหสาติ เอตฺถ ห-กาโร ปทสิลิฏฺฐตาย อาคโม, หิ-สทฺโท วา นิปาตมตฺตํ. เอสาติ ยถาธมฺมํ ปฏิกิริยา, อายตึ สํวราปชฺชนา จ. เตนาห ‘‘โย อจฺจยํ…เป… อาปชฺชตี’’ติ. สเทวเกน โลเกน ‘‘สรณ’’นฺติ อรณียโต อุปคนฺตพฺพโต ตถาคโต อริโย นามาติ วุตฺตํ ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต’’ติ. วิเนติ สตฺเต เอเตนาติ วินโย, สาสนํ. วทฺธติ สคฺคโมกฺขสมฺปตฺติ เอตายาติ วุทฺธิ. กตมา ปน สา, ยา ‘‘เอสา’’ติ นิทฺทิฏฺฐา วุทฺธีติ โจทนมปเนตุํ ‘‘โย อจฺจย’’นฺติอาทิ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺธํ ทสฺเสติ ‘‘กตมา’’ติอาทินา, ยา อยํ สํวราปชฺชนา, สา ‘‘เอสา’’ติ นิทฺทิฏฺฐา วุทฺธิ นามาติ อตฺโถ. ‘‘ยถาธมฺมํ ปฏิกโรตี’’ติ อิทํ อายตึ สํวราปชฺชนาย ปุพฺพกิริยาทสฺสนนฺติ วิญฺญาปนตฺถํ ‘‘ยถาธมฺมํ ปฏิกริตฺวา อายตึ สํวราปชฺชนา’’ติ วุตฺตํ. เอสา หิ อาจริยานํ ปกติ, ยทิทํ เยน เกนจิ ปกาเรน อธิปฺปายนฺตรวิญฺญาปนํ, เอตปเทน ปน ตสฺสาปิ ปฏินิทฺเทโส สมฺภวติ ‘‘ยถาธมฺมํ ปฏิกโรตี’’ ติปิ ปฏินิทฺทิสิตพฺพสฺส ทสฺสนโต. เกจิ ปน ‘‘ยถาธมฺมํ ปฏิกโรตี’ติ อิทํ ปุพฺพกิริยามตฺตสฺเสว ทสฺสนํ, น ปฏินิทฺทิสิตพฺพสฺส. ‘อายติญฺจ สํวรํ อาปชฺชตี’ติ อิทํ ปน ปฏินิทฺทิสิตพฺพสฺเสวาติ วิญฺญาปนตฺถํ เอวํ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตทยุตฺตเมว ขมาปนสฺสาปิ วุทฺธิเหตุภาเวน อริยูปวาเท วุตฺตตฺตา. อิตรถา หิ ขมาปนาภาเวปิ อายตึ สํวราปชฺชนาย เอว อริยูปวาทาปคมนํ วุตฺตํ สิยา, น จ ปน วุตฺตํ, ตสฺมา วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

251. Bằng câu "yathādhammo ṭhito, tatheva" này, ngài cũng nói lên ý nghĩa tương xứng của từ "yathā". Ý nghĩa là "tương xứng với pháp thiện được người thiện thực hành". Bằng từ "karosi" này, ngài chỉ ra sự vô nghĩa của từ "paṭi". Họ cũng nói rằng "ngươi làm sự sửa chữa". Ngài nói "khamāpesīti vuttaṃ hoti" (có nghĩa là đã nói 'xin tha thứ') vì sự sửa chữa đúng pháp chính là việc xin tha thứ cho lỗi lầm đã phạm. Ngài chỉ ra ý nghĩa của "paṭiggaṇhāma" là "chúng tôi chấp nhận, thừa nhận" bằng từ "khamāma" (chúng tôi tha thứ). Ở đây, trong câu "vuddhi hesā", chữ "ha" là một phụ âm được thêm vào cho dễ đọc, hoặc từ "hi" chỉ là một tiểu từ. "Esā" (điều này) là sự sửa chữa đúng pháp và sự đạt đến thu thúc trong tương lai. Do đó, ngài nói "người nào... vi phạm... đạt đến". Vì được thế giới cùng với chư thiên xem là "nơi nương tựa", đáng để đến, đáng để tiếp cận, nên Như Lai được gọi là bậc Thánh. Do đó, đã nói là "của Đức Phật, Đức Thế Tôn". "Vinaya" (giáo pháp) là vì ngài giáo huấn chúng sanh bằng nó. "Vuddhi" (sự tăng trưởng) là vì sự thành tựu cõi trời và giải thoát tăng trưởng nhờ nó. Để loại bỏ câu hỏi "Nhưng sự tăng trưởng được chỉ ra là 'esā' đó là gì?", ngài chỉ ra mối liên hệ bằng cách nói rằng câu bắt đầu bằng "yo accayaṃ" đã được nói ra. Ý nghĩa là: sự đạt đến thu thúc này, đó chính là sự tăng trưởng được chỉ ra là "esā". Để cho biết rằng câu "yathādhammaṃ paṭikaroti" (sửa chữa đúng pháp) cho thấy hành động trước của việc đạt đến thu thúc trong tương lai, câu "yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā" (sau khi sửa chữa đúng pháp, đạt đến thu thúc trong tương lai) đã được nói. Thật vậy, đây là thói quen của các vị Chú giải sư, đó là việc làm cho biết một ý định khác bằng một cách nào đó. Hơn nữa, bằng từ này, sự giải thích chi tiết về điều đó cũng có thể xảy ra, vì "yathādhammaṃ paṭikaroti" cũng cho thấy điều cần được giải thích chi tiết. Nhưng một số vị nói: "Câu 'yathādhammaṃ paṭikaroti' chỉ cho thấy hành động trước, không phải điều cần được giải thích chi tiết. Còn câu 'āyatiñca saṃvaraṃ āpajjatī' (và đạt đến thu thúc trong tương lai) chỉ cho thấy điều cần được giải thích chi tiết. Để cho biết điều này, nó đã được nói như vậy". Lời nói đó không hợp lý, vì ngay cả việc xin tha thứ cũng được nói là nguyên nhân của sự tăng trưởng trong trường hợp phỉ báng bậc Thánh. Nếu không, nếu hiểu theo cách khác, thì việc thoát khỏi (tội) phỉ báng bậc Thánh sẽ được nói là chỉ xảy ra bằng cách đạt đến thu thúc trong tương lai, ngay cả khi không có sự xin tha thứ. Nhưng điều đó đã không được nói. Do đó, ý nghĩa nên được hiểu theo cách đã được nói.

กสฺมา ปน ‘‘ยาย’’นฺติอาทินา ธมฺมนิทฺเทโส ทสฺสิโต, นนุ ปาฬิยํ ‘‘โย อจฺจย’’นฺติอาทินา ปุคฺคลนิทฺเทโส กโตติ โจทนํ โสเธตุํ ‘‘เทสนํ ปนา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ปุคฺคลาธิฏฺฐานํ กโรนฺโตติ ปุคฺคลาธิฏฺฐานธมฺมเทสนํ [Pg.194] กโรนฺโต. ปุคฺคลาธิฏฺฐานาปิ หิ ปุคฺคลาธิฏฺฐานธมฺมเทสนา, ปุคฺคลาธิฏฺฐานปุคฺคลเทสนาติ ทุวิธา โหติ. อยเมตฺถาธิปฺปาโย – กิญฺจาปิ ‘‘วุทฺธิ เหสา’’ติอาทินา ธมฺมาธิฏฺฐานเทสนา อารทฺธา, ตถาปิ ปุน ปุคฺคลาธิฏฺฐานํ กโรนฺเตน ‘‘โย อจฺจย’’นฺติอาทินา ปุคฺคลาธิฏฺฐานเทสนา อารทฺธา เทสนาวิลาสวเสน, เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน จาติ. ตทุภยวเสเนว หิ ธมฺมาธิฏฺฐานาทิเภเทน จตุพฺพิธา เทสนา.

Tại sao phần trình bày về pháp lại được chỉ ra bằng câu bắt đầu là ‘yāyaṃ’? Chẳng phải trong Pāḷi, phần trình bày về cá nhân đã được thực hiện bằng câu bắt đầu là ‘yo accayaṃ’ hay sao? Để giải tỏa sự chất vấn ấy, đoạn bắt đầu là ‘desanaṃ pana’ đã được bắt đầu. (Câu) ‘Puggalādhiṭṭhānaṃ karonto’ có nghĩa là đang thực hiện bài thuyết pháp về pháp dựa trên nền tảng cá nhân. Thật vậy, bài thuyết pháp dựa trên nền tảng cá nhân cũng có hai loại: bài thuyết pháp về pháp dựa trên nền tảng cá nhân và bài thuyết pháp về cá nhân dựa trên nền tảng cá nhân. Đây là chủ ý ở đây: Mặc dù bài thuyết pháp dựa trên nền tảng pháp đã được bắt đầu bằng câu ‘vuddhi hesā’, tuy nhiên, một lần nữa, trong khi thực hiện việc dựa trên nền tảng cá nhân, bài thuyết pháp dựa trên nền tảng cá nhân đã được bắt đầu bằng câu ‘yo accayaṃ’ là do vẻ mỹ diệu của bài thuyết pháp và do theo ý muốn của chúng sanh cần được tế độ. Thật vậy, chính do năng lực của cả hai phương diện ấy mà bài thuyết pháp có bốn loại với sự phân biệt bắt đầu bằng thuyết pháp dựa trên nền tảng pháp.

๒๕๒. วจสายตฺเตติ วจสา อายตฺเต. วาจาปฏิพนฺธตฺเตติ วทนฺติ, ตํ ‘‘โส หี’’ติอาทินา วิรุทฺธํ วิย ทิสฺสติ. วจสายตฺเถติ ปน วาจาปริโยสานตฺเถติ อตฺโถ ยุตฺโต โอสานกรณตฺถสฺส สาสทฺทสฺส วเสน สายสทฺทนิปฺผตฺติโต ยถา ‘‘ทาโย’’ติ. เอวญฺหิ สมตฺถนวจนมฺปิ อุปปนฺนํ โหติ. คมนาย กตํ วาจาปริโยสานํ กตฺวา วุตฺตตฺตา ตสฺมึเยว อตฺเถ วตฺตตีติ. หนฺทสทฺทญฺหิ โจทนตฺเถ, วจสคฺคตฺเถ จ อิจฺฉนฺติ. ‘‘หนฺท ทานิ ภิกฺขเว อามนฺตยามี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๑๘; สํ. นิ. ๑.๑๘๖) หิ โจทนตฺเถ, ‘‘หนฺท ทานิ อปายามี’’ติอาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๘๔๓) วจสคฺคตฺเถ, วจสคฺโค จ นาม วาจาวิสฺสชฺชนํ, ตญฺจ วาจาปริโยสานเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ทุกฺกรกิจฺจวเสน พหุกิจฺจตาติ อาห ‘‘พลวกิจฺจา’’ติ. ‘‘อวสฺสํ กตฺตพฺพํ กิจฺจํ, อิตรํ กรณียํ. ปฐมํ วา กตฺตพฺพํ กิจฺจํ, ปจฺฉา กตฺตพฺพํ กรณียํ. ขุทฺทกํ วา กิจฺจํ, มหนฺตํ กรณีย’’นฺติปิ อุทานฏฺฐกถาทีสุ (อุทา. อฏฺฐ. ๑๕) วุตฺตํ. ยํ-ตํ-สทฺทานํ นิจฺจสมฺพนฺธตฺตา, คมนกาลชานนโต, อญฺญกิริยาย จ อนุปยุตฺตตฺตา ‘‘ตสฺส กาลํ ตฺวเมว ชานาสี’’ติ วุตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘ตยา ญาตํ คมนกาลํ ตฺวเมว ญตฺวา คจฺฉาหี’’ติ. อถ วา ยถา กตฺตพฺพกิจฺจนิโยชเน ‘‘อิมํ ชาน, อิมํ เทหิ, อิมํ อาหรา’’ติ (ปาจิ. ๘๘, ๙๓) วุตฺตํ, ตถา อิธาปิ ตยา ญาตํ กาลํ ตฺวเมว ชานาสิ, คมนวเสน กโรหีติ คมเน นิโยเชตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตฺวเมว ชานาสี’’ติ ปาฐเสโส วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา’’ติอาทิ ยถาสมาจิณฺณํ ปกรณาธิคตมตฺตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ ปทกฺขิณนฺติ ปการโต กตํ ทกฺขิณํ. เตนาห ‘‘ติกฺขตฺตุ’’นฺติ. ทสนขสโมธานสมุชฺชลนฺติ ทฺวีสุ หตฺเถสุ ชาตานํ ทสนฺนํ นขานํ สโมธาเนน เอกีภาเวน สมุชฺชลนฺตํ, เตน ทฺวินฺนํ กรตลานํ สมฏฺฐปนํ [Pg.195] ทสฺเสติ. อญฺชลินฺติ หตฺถปุฏํ. อญฺชติ พฺยตฺตึ ปกาเสติ เอตายาติ อญฺชลิ. อญฺชุ-สทฺทญฺหิ พฺยตฺติยํ, อลิปจฺจยญฺจ อิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู. อภิมุโขวาติ สมฺมุโข เอว, น ภควโต ปิฏฺฐึ ทสฺเสตฺวาติ อตฺโถ. ปญฺจปฺปติฏฺฐิตวนฺทนานโย วุตฺโต เอว.

252. (Cụm từ) ‘Vacasāyatte’ (có nghĩa là) ‘vacasā āyatte’ (phụ thuộc vào lời nói). Các vị (chú giải) nói rằng (nghĩa là) ‘vācāpaṭibandhatte’ (trong sự ràng buộc của lời nói). Điều đó dường như mâu thuẫn với câu bắt đầu là ‘so hi’. Tuy nhiên, ý nghĩa của ‘vacasāyatte’ là ‘vācāpariyosānatthe’ (với ý nghĩa kết thúc lời nói) thì hợp lý hơn, vì từ ‘sāya’ được hình thành từ gốc ‘sā’ có nghĩa là kết thúc, ví như trong từ ‘dāyo’. Thật vậy, khi hiểu như vậy, lời giải thích cũng trở nên phù hợp. Bởi vì đã được nói sau khi đã thực hiện việc kết thúc lời nói được thực hiện để ra đi, (nên từ này) diễn ra với chính ý nghĩa ấy. Thật vậy, các vị (chú giải) chấp nhận từ ‘handa’ với ý nghĩa thúc giục và ý nghĩa từ bỏ lời nói. Thật vậy, trong các đoạn như ‘Handa dāni bhikkhave āmantayāmi’, (từ này) có ý nghĩa thúc giục. Trong các đoạn như ‘handa dāni apāyāmi’, (từ này) có ý nghĩa từ bỏ lời nói. Và việc từ bỏ lời nói chính là sự chấm dứt lời nói, và điều đó chính là sự kết thúc lời nói, cần được hiểu như vậy. Do có nhiều việc phải làm theo cách là công việc khó làm, nên ngài (chú giải) đã nói là ‘balavakiccā’ (công việc nặng nhọc). Cũng đã được nói trong Chú giải Udāna và các sách khác rằng: ‘Việc chắc chắn phải làm là kiccaṃ, việc khác là karaṇīyaṃ. Hoặc việc phải làm trước là kiccaṃ, việc làm sau là karaṇīyaṃ. Hoặc việc nhỏ là kiccaṃ, việc lớn là karaṇīyaṃ’. Do sự liên hệ thường xuyên của các từ ‘yaṃ’ và ‘taṃ’, do việc biết thời điểm ra đi, và do không thích hợp với hành động khác, nên đã nói rằng ‘tassa kālaṃ tvameva jānāsi’ (chính ngươi biết thời điểm của việc ấy). Điều này có nghĩa là: ‘Chính ngươi, sau khi đã biết thời điểm ra đi mà ngươi đã biết, hãy đi’. Hoặc là, cũng như trong việc chỉ định công việc phải làm, đã được nói rằng ‘hãy biết điều này, hãy cho cái này, hãy mang cái này đến’, tương tự như vậy, ở đây cũng vậy, để chỉ ra rằng ngài (Đức Phật) đang chỉ định việc ra đi (với ý nghĩa): ‘Chính ngươi biết thời điểm mà ngươi đã biết, hãy làm theo cách ra đi’, nên phần bổ sung của câu ‘tvameva jānāsi’ đã được nói đến, cần được hiểu như vậy. Đoạn bắt đầu là ‘Tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā’ (sau khi đi nhiễu ba lần) được nói ra để chỉ ra mức độ đã được thấu hiểu trong kinh điển theo như đã được thực hành. Ở đây, ‘padakkhiṇaṃ’ (nghĩa là) đi nhiễu được thực hiện theo cách thức. Do đó, ngài (chú giải) nói ‘tikkhattuṃ’ (ba lần). (Cụm từ) ‘Dasanakhasamodhānasamujjalaṃ’ (nghĩa là) sáng chói do sự hợp lại, tức là sự hợp nhất, của mười móng tay mọc ra trên hai bàn tay. Bằng từ đó, ngài (chú giải) chỉ ra việc đặt hai lòng bàn tay ngang bằng nhau. ‘Añjaliṃ’ (nghĩa là) sự chắp tay. (Nó được gọi là) ‘añjali’ vì người ta biểu lộ, làm cho rõ ràng bằng cử chỉ đó. Thật vậy, các nhà ngữ pháp học chấp nhận từ ‘añju’ với ý nghĩa biểu lộ và tiếp vị ngữ ‘ali’. ‘Abhimukho vā’ (nghĩa là) hướng về phía trước, không quay lưng về phía Đức Thế Tôn, đó là ý nghĩa. Phương pháp đảnh lễ năm điểm chạm đất đã được nói đến.

๒๕๓. อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปจฺจนกานํ อตฺตโน ปุพฺเพ กตกุสลมูลานํ ขณเนน ขโต, เตสเมว อุปหนเนน อุปหโต, ปททฺวเยนปิ ตสฺส กมฺมาปราธเมว ทสฺเสติ ปริยายวจนตฺตา ปททฺวยสฺส. กุสลมูลสงฺขาตปติฏฺฐาเภทเนน ขตูปหตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภินฺนปติฏฺโฐ ชาโต’’ติ วุตฺตํ. ปติฏฺฐา, มูลนฺติ จ อตฺถโต เอกํ. ปติฏฺฐหติ สมฺมตฺตนิยาโมกฺกมนํ เอตายาติ หิ ปติฏฺฐา, ตสฺส กุสลูปนิสฺสยสมฺปทา, สา กิริยาปราเธน ภินฺนา วินาสิตา เอเตนาติ ภินฺนปติฏฺโฐ. ตเทว วิตฺถาเรนฺโต ‘‘ตถา’’ติอาทิมาห. ยถา กุสลมูลสงฺขาตา อตฺตโน ปติฏฺฐานชาตา, ตถา อเนน รญฺญา อตฺตนาว อตฺตา ขโต ขนิโตติ โยชนา. ขโตติ หิ อิทํ อิธ กมฺมวเสน สิทฺธํ, ปาฬิยํ ปน กตฺตุวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. ปททฺวยสฺส ปริยายตฺตา ‘‘อุปหโต’’ติ อิธ น วุตฺตํ.

253. (Vị ấy) bị đào bới do đã đào bới các cội rễ thiện của chính mình đã được thực hiện trước đây, những (cội rễ) có khả năng trổ quả ngay trong chính kiếp sống này; (vị ấy) bị tổn hại do đã làm tổn hại chính những cội rễ ấy. Bằng cả hai từ, (chú giải) chỉ ra chính tội lỗi về nghiệp của vị ấy, vì hai từ này là từ đồng nghĩa. Để chỉ ra trạng thái bị đào bới và tổn hại do sự phá vỡ nền tảng được gọi là cội rễ thiện, (chú giải) đã nói rằng ‘đã trở thành người có nền tảng bị phá vỡ’. (Các từ) ‘Patiṭṭhā’ (nền tảng) và ‘mūla’ (cội rễ) về mặt ý nghĩa là một. Thật vậy, sự đi vào chánh định tụ được thiết lập nhờ vào điều này, do đó (nó được gọi là) ‘patiṭṭhā’. Đó là sự đầy đủ của duyên y chỉ thiện. Sự đầy đủ đó đã bị phá vỡ, bị hủy hoại bởi vị này do tội lỗi của hành động, do đó (vị ấy được gọi là) ‘bhinnapatiṭṭho’. Trong khi giải thích rộng ra chính điều đó, ngài (chú giải) đã nói đoạn bắt đầu là ‘tathā’. Cú pháp là: Như thế nào mà nền tảng của chính mình được gọi là cội rễ thiện đã không sinh khởi, cũng như vậy, bởi vị vua này, chính mình đã tự đào bới, phá hủy. Thật vậy, từ ‘khato’ này ở đây được hình thành theo thể bị động, còn trong Pāḷi thì theo thể chủ động, cần được hiểu như vậy. Vì hai từ là đồng nghĩa, nên từ ‘upahato’ không được nói ở đây.

‘‘ราโค รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจตี’’ติอาทิ (มหานิ. ๒๐๙; จูฬนิ. ๗๔) วจนโต ราคโทสโมหาว อิธ รโช นามาติ วุตฺตํ ‘‘ราครชาทิวิรหิต’’นฺติ. วีตสทฺทสฺส วิคตปริยายตํ ทสฺเสติ ‘‘วิคตตฺตา’’ติ อิมินา. ธมฺเมสุ จกฺขุนฺติ จตุสจฺจธมฺเมสุ ปวตฺตํ เตสํ ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขุํ. ธมฺเมสูติ วา เหฏฺฐิเมสุ ตีสุ มคฺคธมฺเมสุ. จกฺขุนฺติ โสตาปตฺติมคฺคสงฺขาตํ เอกํ จกฺขุํ, สมุทาเยกเทสวเสน อาธารตฺถสมาโสยํ, น ตุ นิทฺธารณตฺถสมาโส. โส หิ สาสนคนฺเถสุ, สกฺกตคนฺเถสุ จ สพฺพตฺถ ปฏิสิทฺโธติ. ธมฺมมยนฺติ สมถวิปสฺสนาธมฺเมน นิพฺพตฺตํ, อิมินา ‘‘ธมฺเมน นิพฺพตฺตํ จกฺขุ ธมฺมจกฺขู’’ติ อตฺถมาห. อปิจ ธมฺมมยนฺติ สีลาทิติวิธธมฺมกฺขนฺโธเยว มย-สทฺทสฺส สกตฺเถ ปวตฺตนโต, อเนน ‘‘ธมฺโมเยว จกฺขุ ธมฺมจกฺขู’’ติ อตฺถมาห. อญฺเญสุ ฐาเนสูติ อญฺเญสุ สุตฺตปเทเสสุ, เอเตน ยถาปาฐํ ติวิธตฺถตํ ทสฺเสติ. อิธ ปน โสตาปตฺติมคฺคสฺเสเวตํ อธิวจนํ, ตสฺมิมฺปิ อนธิคเต อญฺเญสํ วตฺตพฺพตาเยว อภาวโตติ อธิปฺปาโย.

Do lời nói v.v... «Tham ái được gọi là bụi, chứ không phải là phấn» (mahāni. 209; cūḷani. 74), nên tham, sân, si chính là được gọi là bụi ở đây, vì thế (sớ giải) nói «rāgarajādivirahitaṃ» (ly tham, bụi, v.v...). Bằng từ «vigatattā» (do đã lìa), ngài chỉ ra rằng từ «vīta» là đồng nghĩa với «vigata». «Dhammesu cakkhuṃ» (con mắt trong các pháp): là con mắt phát sinh trong bốn pháp chân lý, với ý nghĩa thấy được chúng. Hoặc «dhammesu» (trong các pháp): là trong ba pháp đạo ở dưới. «Cakkhuṃ» (con mắt): là một con mắt được gọi là đạo Dự lưu. Đây là hợp từ chỉ nơi chốn (ādhāratthasamāsa) theo cách thức một phần của toàn thể, chứ không phải là hợp từ chỉ sự xác định (niddhāraṇatthasamāsa). Vì hợp từ ấy bị cấm ở khắp mọi nơi trong các kinh sách của giáo pháp và trong các kinh sách tiếng Sanskrit. «Dhammamayaṃ» (do pháp tạo thành): là được tạo ra bởi pháp chỉ và quán. Bằng từ này, ngài nói lên ý nghĩa: «Con mắt được tạo ra bởi pháp là pháp nhãn». Hơn nữa, «dhammamayaṃ» (do pháp tạo thành): chính là ba loại pháp uẩn là giới, v.v..., do từ «maya» được dùng theo nghĩa của chính nó. Bằng từ này, ngài nói lên ý nghĩa: «Pháp chính là con mắt, (nên gọi là) pháp nhãn». «Aññesu ṭhānesu» (ở những nơi khác): là ở những đoạn kinh khác. Bằng từ này, ngài chỉ ra ý nghĩa ba loại tùy theo văn bản. Tuy nhiên, ở đây (trong kinh này), đây chính là tên gọi của đạo Dự lưu, vì khi đạo ấy chưa được chứng đắc thì không thể có việc nói đến các đạo khác. Đây là chủ ý.

อิทานิ [Pg.196] ‘‘ขตายํ ภิกฺขเว ราชา’’ติอาทิปาฐสฺส สุวิญฺเญยฺยมธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทํ วุตฺตํ โหตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นาภวิสฺสาติ สเจ น อภวิสฺสถ, เอวํ สตีติ อตฺโถ. อตีเต หิ อิทํ กาลาติปตฺติวจนํ, น อนาคเตติ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย โสตาปตฺติมคฺคํ ปตฺโต อภวิสฺสาติ เอตฺถาปิ. นนุ จ มคฺคปาปุณนวจนํ ภวิสฺสมานตฺตา อนาคตกาลิกนฺติ? สจฺจํ อนิยมิเต, อิธ ปน ‘‘อิเธวาสเน นิสินฺโน’’ติ นิยมิตตฺตา อตีตกาลิกเมวาติ เวทิตพฺพํ. อิทญฺหิ ภควา รญฺโญ อาสนา วุฏฺฐาย อจิรปกฺกนฺตสฺเสว อโวจาติ. ปาปมิตฺตสํสคฺเคนาติ เทวทตฺเตน, เทวทตฺตปริสาสงฺขาเตน จ ปาปมิตฺเตน สํสคฺคโต. อสฺสาติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส. ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทินา ปาฐานารุฬฺหํ วจนาวเสสํ ทสฺเสติ. ตสฺมาติ สรณํ คตตฺตา มุจฺจิสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘มม จ สาสนมหนฺตตายา’’ติ ปาโฐ ยุตฺโต, กตฺถจิ ปน จ-สทฺโท น ทิสฺสติ, ตตฺถ โส ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ ทฏฺฐพฺพํ. น เกวลํ สรณํ คตตฺตาเยว มุจฺจิสฺสติ, อถ โข ยตฺถ เอส ปสนฺโน, ปสนฺนาการญฺจ กโรติ, ตสฺส จ ติวิธสฺสปิ สาสนสฺส อุตฺตมตายาติ หิ สห สมุจฺจเยน อตฺโถ อธิปฺเปโตติ.

Bây giờ, để chỉ ra chủ ý dễ hiểu của đoạn văn v.v... «khatāyaṃ bhikkhave rājā» (Này các Tỳ khưu, vị vua này đã bị tổn hại), ngài nói v.v... «idaṃ vuttaṃ hoti» (điều này được nói là). Trong đó, «nābhavissā» (đã không xảy ra): có nghĩa là, nếu đã không xảy ra, khi là như vậy. Cần hiểu rằng đây là cách nói về quá khứ đã trôi qua (kālātipatti), không phải về tương lai. Phương pháp này cũng nên được thấy ở đây trong câu «sotāpattimaggaṃ patto abhavissā» (đã chứng đắc đạo Dự lưu). Chẳng phải lời nói về việc chứng đắc đạo là thuộc về tương lai do nó sẽ xảy ra sao? Đúng vậy, khi không xác định. Nhưng ở đây, do đã xác định bởi câu «idhevāsane nisinno» (ngồi ngay tại chỗ này), nên cần biết rằng nó chỉ thuộc về quá khứ. Vì Đức Thế Tôn đã nói điều này ngay khi nhà vua vừa đứng dậy khỏi chỗ ngồi và rời đi không lâu. «Pāpamittasaṃsaggena» (do giao du với ác hữu): là do giao du với Devadatta và với ác hữu được gọi là đồ chúng của Devadatta. «Assa» (của người ấy): là của đạo Dự lưu. Bằng câu v.v... «Evaṃ santepi» (dù là như vậy), ngài chỉ ra phần còn lại của câu nói không được đưa vào văn bản. «Tasmā» (do đó): nên được liên kết là «saraṇaṃ gatattā muccissati» (sẽ được giải thoát do đã quy y). Đoạn văn «Mama ca sāsanamahantatāyā» (và do sự vĩ đại của giáo pháp của ta) là hợp lý. Nhưng ở một số nơi, từ «ca» không được thấy, ở đó nên hiểu rằng nó được chỉ ra là đã bị lược bỏ. Vị ấy sẽ được giải thoát không chỉ đơn thuần do đã quy y, mà còn do vị vua này có lòng tịnh tín và thể hiện thái độ tịnh tín đối với giáo pháp, và do sự tối thượng của giáo pháp ba loại ấy. Đây là ý nghĩa được chủ ý cùng với sự kết hợp (samuccaya).

‘‘ยถา นามา’’ติอาทิ ทุกฺกรกมฺมวิปากโต สุกเรน มุจฺจเนน อุปมาทสฺสนํ. โกจีติ โกจิ ปุริโส. กสฺสจีติ กสฺสจิ ปุริสสฺส, ‘‘วธ’’นฺติ เอตฺถ ภาวโยเค กมฺมตฺเถ สามิวจนํ. ปุปฺผมุฏฺฐิมตฺเตน ทณฺเฑนาติ ปุปฺผมุฏฺฐิมตฺตสงฺขาเตน ธนทณฺเฑน. มุจฺเจยฺยาติ วธกมฺมทณฺฑโต มุจฺเจยฺย, ทณฺเฑนาติ วา นิสฺสกฺกตฺเถ กรณวจนํ ‘‘สุมุตฺตา มยํ เตน มหาสมเณนา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๓๒; จูฬว. ๔๓๗) วิย, ปุปฺผมุฏฺฐิมตฺเตน ธนทณฺฑโต, วธทณฺฑโต จ มุจฺเจยฺยาติ อตฺโถ. โลหกุมฺภิยนฺติ โลหกุมฺภินรเก. ตตฺถ หิ ตทนุภวนกานํ สตฺตานํ กมฺมพเลน โลหมยา มหตี กุมฺภี นิพฺพตฺตา, ตสฺมา ตํ ‘‘โลหกุมฺภี’’ติ วุจฺจติ. อุปริมตลโต อโธ ปตนฺโต, เหฏฺฐิมตลโต อุทฺธํ คจฺฉนฺโต, อุภยถา ปน สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิ โหนฺติ. วุตฺตญฺจ –

“Yathā nāmā” v.v... là sự trình bày ví dụ về việc thoát khỏi quả báo của ác nghiệp một cách dễ dàng. “Koci” là người nào đó. “Kassaci” là của người nào đó; ở đây, trong từ “vadhaṃ”, là sở thuộc cách trong ý nghĩa về nghiệp, trong sự liên hệ với hành động. “Pupphamuṭṭhimattena daṇḍena” là bằng hình phạt tài sản được gọi là chỉ bằng một nắm hoa. “Mucceyya” là người ấy có thể được thoát khỏi hình phạt về hành vi giết người. Hoặc “daṇḍena” là sử dụng cách trong ý nghĩa xuất xứ, giống như trong các câu “sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇenā” v.v... (dī. ni. 2.232; cūḷava. 437), nghĩa là người ấy có thể được thoát khỏi hình phạt tài sản chỉ bằng một nắm hoa và khỏi hình phạt giết người. “Lohakumbhiyaṃ” là trong địa ngục Lò Sắt. Thật vậy, ở nơi ấy, do năng lực của nghiệp của các chúng sanh đang thọ quả báo ấy, một cái lò lớn bằng sắt được tạo ra; do đó, nơi ấy được gọi là “Lohakumbhī” (Lò Sắt). Khi rơi xuống từ bề mặt trên, và khi đi lên từ bề mặt dưới, cả hai trường hợp là sáu mươi ngàn năm. Và đã được nói rằng:

‘‘สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิ, ปริปุณฺณานิ สพฺพโส;

นิรเย ปจฺจมานานํ, กทา อนฺโต ภวิสฺสตี’’ติ. (เป. ว. ๘๐๒;

ชา. ๑.๔.๕๔);

“Sáu mươi ngàn năm, đã trọn vẹn khắp tất cả; đối với chúng con đang bị nấu trong địa ngục, khi nào mới có sự kết thúc?” (pe. va. 802; jā. 1.4.54);

‘‘เหฏฺฐิมตลํ [Pg.197] ปตฺวา, อุปริมตลํ ปาปุณิตฺวา มุจฺจิสฺสตี’’ติ วทนฺโต อิมมตฺถํ ทีเปติ – ยถา อญฺเญ เสฏฺฐิปุตฺตาทโย อปราปรํ อโธ ปตนฺตา, อุทฺธํ คจฺฉนฺตา จ อเนกานิ วสฺสสตสหสฺสานิ ตตฺถ ปจฺจนฺติ, น ตถา อยํ, อยํ ปน ราชา ยถาวุตฺตการเณน เอกวารเมว อโธ ปตนฺโต, อุทฺธญฺจ คจฺฉนฺโต สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิเยว ปจฺจิตฺวา มุจฺจิสฺสตีติ. อยํ ปน อตฺโถ กุโต ลทฺโธติ อนุโยคํ ปริหรนฺโต ‘‘อิทมฺปิ กิร ภควตา วุตฺตเมวา’’ติ อาห. กิรสทฺโท เจตฺถ อนุสฺสวนตฺโถ, เตน ภควตา วุตฺตภาวสฺส อาจริยปรมฺปรโต สุยฺยมานตํ, อิมสฺส จ อตฺถสฺส อาจริยปรมฺปราภตภาวํ ทีเปติ. อถ ปาฬิยํ สงฺคีตํ สิยาติ โจทนมปเนติ ‘‘ปาฬิยํ ปน น อารุฬฺห’’นฺติ อิมินา, ปกิณฺณกเทสนาภาเวน ปาฬิยมนารุฬฺหตฺตา ปาฐภาเวน น สงฺคีตนฺติ อธิปฺปาโย. ปกิณฺณกเทสนา หิ ปาฬิยมนารุฬฺหาติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ.

Khi nói rằng: “Sau khi rơi xuống bề mặt dưới, và sau khi đến được bề mặt trên, vị ấy sẽ được giải thoát”, ngài giải thích ý nghĩa này: Giống như những người khác, con trai của trưởng giả v.v..., liên tục rơi xuống và đi lên, bị nấu ở đó trong nhiều trăm ngàn năm, vị vua này không như vậy. Trái lại, vị vua này, do nguyên nhân đã được nói đến, chỉ một lần rơi xuống và đi lên, sau khi bị nấu trong sáu mươi ngàn năm, sẽ được giải thoát. Để giải quyết câu hỏi “Ý nghĩa này được lấy từ đâu?”, ngài nói: “Điều này quả thật đã được chính Đức Thế Tôn nói đến”. Ở đây, từ “kira” có nghĩa là nghe lại. Qua đó, ngài chỉ ra rằng việc Đức Thế Tôn đã nói điều này được nghe lại từ truyền thống các vị thầy, và ý nghĩa này đã được truyền lại qua truyền thống các vị thầy. Rồi, để bác bỏ sự chất vấn “Vậy thì nó phải được kết tập trong Pāḷi chứ?”, ngài nói “Nhưng nó không được đưa vào Pāḷi”. Ý muốn nói là: vì là một bài thuyết giảng riêng lẻ, nó không được đưa vào Pāḷi, do đó không được kết tập thành một bài kinh. Thật vậy, trong các Chú giải có nói rằng: “Bài thuyết giảng riêng lẻ không được đưa vào Pāḷi”.

ยทิ อนนฺตเร อตฺตภาเว นรเก ปจฺจติ, เอวํ สติ อิมํ เทสนํ สุตฺวา โก รญฺโญ อานิสํโส ลทฺโธติ กสฺสจิ อาสงฺกา สิยาติ ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถํ โจทนํ อุทฺธริตฺวา ปริหริตุํ ‘‘อิทํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อยญฺหี’’ติอาทินา นิทฺทาลาภาทิกํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกํ อเนกวิธํ มหานิสํสํ สรูปโต นิยเมตฺวา ทสฺเสติ. เอตฺถ หิ ‘‘อยํ…เป… นิทฺทํ ลภตี’’ติ อิมินา นิทฺทาลาภํ ทสฺเสติ, ตทา กายิกเจตสิกทุกฺขาปคตภาวญฺจ นิทฺทาลาภสีเสน, ‘‘ติณฺณํ…เป… อกาสี’’ติ อิมินา ติณฺณํ รตนานํ มหาสกฺการกิริยํ, ‘‘โปถุชฺชนิกาย…เป… นาโหสี’’ติ อิมินา สาติสยํ โปถุชฺชนิกสทฺธาปฏิลาภํ ทสฺเสตีติ เอวมาทิ ทิฏฺฐธมฺมิโก, ‘‘อนาคเต…เป… ปรินิพฺพายิสฺสตี’’ติ อิมินา ปน อุกฺกํสโต สมฺปรายิโก ทสฺสิโต, อนวเสสโต ปน อปราปเรสุ ภเวสุ อปริมาโณเยว สมฺปรายิโก เวทิตพฺโพ.

Nếu trong kiếp sống kế tiếp, vị ấy bị nấu trong địa ngục, trong trường hợp đó, sau khi nghe bài thuyết giảng này, đức vua đã nhận được lợi ích gì? – Vì có thể có sự nghi ngờ như vậy của một người nào đó, để loại bỏ sự nghi ngờ ấy, để nêu lên và giải quyết sự chất vấn, câu “idaṃ pana” v.v... đã được nói. Bằng câu “Ayañhī” v.v..., ngài xác định và chỉ ra một cách cụ thể những lợi ích to lớn, đa dạng, trong hiện tại và tương lai, như việc có được giấc ngủ v.v... Ở đây, bằng câu “ayaṃ…pe… niddaṃ labhati”, ngài chỉ ra việc có được giấc ngủ; khi ấy, ngài cũng chỉ ra sự chấm dứt khổ thân và khổ tâm dưới tiêu đề có được giấc ngủ. Bằng câu “tiṇṇaṃ…pe… akāsi”, ngài chỉ ra hành động tôn kính lớn lao đối với Tam Bảo. Bằng câu “pothujjanikāya…pe… nāhosi”, ngài chỉ ra việc có được đức tin của phàm nhân một cách vượt trội. Những điều như vậy là lợi ích trong hiện tại. Còn bằng câu “anāgate…pe… parinibbāyissati”, lợi ích trong tương lai được chỉ ra ở mức độ cao nhất. Hơn nữa, cần phải hiểu rằng lợi ích trong tương lai là vô lượng trong các kiếp sống kế tiếp, không còn sót lại.

ตตฺถ มธุรายาติ มธุรรสภูตาย. โอชวนฺติยาติ มธุรรสสฺสาปิ สารภูตาย โอชาย โอชวติยา. ปุถุชฺชเน ภวา โปถุชฺชนิกา. ปญฺจ มาเร วิเสสโต ชิตวาติ วิชิตาวี, ปรูปเทสวิรหตา เจตฺถ วิเสสภาโว. ปจฺเจกํ อภิสมฺพุทฺโธติ ปจฺเจกพุทฺโธ, อนาจริยโก หุตฺวา สามญฺเญว สมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ อตฺโถ. ตถา หิ ‘‘ปจฺเจกพุทฺธา สยเมว พุชฺฌนฺติ, น ปเร โพเธนฺติ, อตฺถรสเมว [Pg.198] ปฏิวิชฺฌนฺติ, น ธมฺมรสํ. น หิ เต โลกุตฺตรธมฺมํ ปญฺญตฺตึ อาโรเปตฺวา เทเสตุํ สกฺโกนฺติ, มูเคน ทิฏฺฐสุปิโน วิย, วนจรเกน นคเร สายิตพฺยญฺชนรโส วิย จ เนสํ ธมฺมาภิสมโย โหติ, สพฺพํ อิทฺธิสมาปตฺติปฏิสมฺภิทาปเภทํ ปาปุณนฺตี’’ติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.ขคฺควิสาณสุตฺตวณฺณนา; อป. อฏฺฐ. ๑.๙๐, ๙๑) อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ.

Ở đó, “madhurāya” là có vị ngọt. “Ojavantiyā” là có dưỡng chất, là tinh túy của vị ngọt. “Pothujjanikā” là phát sinh nơi phàm nhân. “Vijitāvī” là người đã chiến thắng năm loài ma một cách đặc biệt; ở đây, sự đặc biệt là ở chỗ không có sự chỉ dạy cho người khác. “Paccekabuddho” là người tự mình giác ngộ; nghĩa là, không có thầy, tự mình giác ngộ hoàn toàn. Thật vậy, trong các Chú giải có nói: “Các vị Phật Độc Giác tự mình giác ngộ, không làm cho người khác giác ngộ; các vị ấy chỉ thấu triệt nghĩa vị, không thấu triệt pháp vị. Thật vậy, các vị ấy không thể đặt pháp siêu thế vào khái niệm để thuyết giảng; sự chứng ngộ pháp của các vị ấy giống như giấc mơ của người câm, hay như vị của món cà ri được nếm bởi người đi rừng trong thành phố; các vị ấy đạt được tất cả các loại thần thông, thiền định, và phân tích trí” (su. ni. aṭṭha. 1.khaggavisāṇasuttavaṇṇanā; apa. aṭṭha. 1.90, 91).

เอตฺถาห – ยทิ รญฺโญ กมฺมนฺตรายาภาเว ตสฺมึเยว อาสเน ธมฺมจกฺขุ อุปฺปชฺชิสฺสถ, อถ กถํ อนาคเต ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสติ. ยทิ จ อนาคเต ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสติ, อถ กถํ ตสฺมึเยว อาสเน ธมฺมจกฺขุ อุปฺปชฺชิสฺสถ, นนุ อิเม สาวกโพธิปจฺเจกโพธิอุปนิสฺสยา ภินฺนนิสฺสยา ทฺวินฺนํ โพธีนํ อสาธารณภาวโต. อสาธารณา หิ เอตา ทฺเว ยถากฺกมํ ปญฺจงฺคทฺวยงฺคสมฺปตฺติยา, อภินีหารสมิทฺธิวเสน, ปารมีสมฺภรณกาลวเสน, อภิสมฺพุชฺฌนวเสน จาติ? นายํ วิโรโธ อิโต ปรโตเยวสฺส ปจฺเจกโพธิสมฺภารานํ สมฺภรณียตฺตา. สาวกโพธิยา พุชฺฌนกสตฺตาปิ หิ อสติ ตสฺสา สมวาเย กาลนฺตเร ปจฺเจกโพธิยา พุชฺฌิสฺสนฺติ ตถาภินีหารสฺส สมฺภวโตติ. อปเร ปน ภณนฺติ – ‘‘ปจฺเจกโพธิยาเยวายํ ราชา กตาภินีหาโร. กตาภินีหาราปิ หิ ตตฺถ นิยติมปฺปตฺตา ตสฺส ญาณสฺส ปริปากํ อนุปคตตฺตา สตฺถุ สมฺมุขีภาเว สาวกโพธึ ปาปุณิสฺสนฺตีติ ภควา ‘สจายํ ภิกฺขเว ราชา’ติอาทิมโวจ, มหาโพธิสตฺตานเมว จ อานนฺตริยปริมุตฺติ โหติ, น อิตเรสํ โพธิสตฺตานํ. ตถา หิ ปจฺเจกโพธิยํ นิยโต สมาโน เทวทตฺโต จิรกาลสมฺภูเตน โลกนาเถ อาฆาเตน ครุตรานิ อานนฺตริยกมฺมานิ ปสวิ, ตสฺมา กมฺมนฺตราเยน อยํ อิทานิ อสมเวตทสฺสนาภิสมโย ราชา ปจฺเจกโพธินิยาเมน อนาคเต วิชิตาวี นาม ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสตี’’ติ ทฏฺฐพฺพํ, ยุตฺตตรเมตฺถ วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ.

Ở đây, có người chất vấn nói rằng: “Nếu như đối với đức vua, trong trường hợp không có nghiệp chướng, pháp nhãn đã có thể sanh khởi ngay tại chỗ ngồi ấy, vậy thì làm thế nào trong tương lai, sau khi trở thành vị Phật Độc Giác, ngài sẽ nhập Vô dư Niết-bàn? Và nếu trong tương lai, sau khi trở thành vị Phật Độc Giác, ngài sẽ nhập Vô dư Niết-bàn, vậy thì làm thế nào pháp nhãn có thể sanh khởi ngay tại chỗ ngồi ấy? Chẳng phải những cận y duyên cho Thinh văn giác và Độc giác giác này là những cận y duyên khác biệt nhau sao, vì hai sự giác ngộ này có bản chất không chung? Quả thật, hai (sự giác ngộ) này không chung với nhau, theo thứ tự, về phương diện sự thành tựu của năm chi phần và hai chi phần, về phương diện sự thành tựu của lời phát nguyện, về phương diện thời gian tích lũy các pháp ba-la-mật, và về phương diện sự giác ngộ phải không?” (Câu trả lời là:) Sự mâu thuẫn này không có, bởi vì sau đời này, vị ấy (vua) phải tích lũy các tư lương cho Độc giác giác. Quả thật, ngay cả những chúng sanh có khả năng giác ngộ bằng Thinh văn giác, khi không có sự hội đủ duyên cho sự giác ngộ ấy, trong một thời gian khác, họ sẽ giác ngộ bằng Độc giác giác, vì có khả năng phát nguyện như vậy. Lại nữa, những vị khác nói rằng: “Vị vua này đã phát nguyện chính là cho Độc giác giác. Quả thật, ngay cả những vị đã phát nguyện, nhưng ở đó chưa đạt đến sự quyết định, do trí tuệ của vị ấy chưa đến lúc chín muồi, khi ở trước mặt bậc Đạo Sư, họ sẽ đạt được Thinh văn giác.” (Vì thế) Đức Thế Tôn đã nói câu bắt đầu bằng ‘Này các Tỳ khưu, nếu vị vua này...’. Và sự thoát khỏi nghiệp vô gián chỉ có đối với các vị Đại Bồ-tát, không có đối với các vị Bồ-tát khác. Thật vậy, Đề-bà-đạt-đa, trong khi đã được quyết định cho Độc giác giác, do lòng căm phẫn đã được nuôi dưỡng từ lâu đối với bậc Lãnh đạo thế gian, đã tạo ra những nghiệp vô gián rất nặng nề. Do đó, nên hiểu rằng: “Vị vua này, do nghiệp chướng, hiện tại chưa thể chứng ngộ và thấy được (Tứ đế), theo sự quyết định của Độc giác giác, trong tương lai, sau khi trở thành vị Phật Độc Giác tên là Vijitāvī, sẽ nhập Vô dư Niết-bàn.” Ở đây, nên xem xét và chọn lấy điều hợp lý hơn.

ยถาวุตฺตํ ปาฬิเมว สํวณฺณนาย นิคมวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทมโวจา’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ หิ เหฏฺฐา วุตฺโตติ. อปิจ ปาฬิยมนารุฬฺหมฺปิ อตฺถํ สงฺคเหตุํ ‘‘อิทมโวจา’’ติอาทินา นิคมนํ กโรตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Để trình bày chính đoạn Pāḷi đã được nói đến như là phần kết luận của bài chú giải, (vị Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng “idamavoca”. Vì ý nghĩa của câu ấy đã được nói ở phần trước rồi. Hơn nữa, nên hiểu rằng (vị Chú giải sư) đã kết luận bằng câu bắt đầu bằng “idamavoca” để bao gồm cả ý nghĩa không được đề cập trong Pāḷi.

อิติ [Pg.199] สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย ปรมสุขุมคมฺภีรทุรนุโพธตฺถปริทีปนาย สุวิมลวิปุลปญฺญาเวยฺยตฺติยชนนาย อชฺชวมทฺทวโสรจฺจสทฺธาสติธิติพุทฺธิขนฺติวีริยาทิธมฺมสมงฺคินา สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย อสงฺคาสํหิรวิสารทญาณจารินา อเนกปฺปเภทสกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหินา มหาคณินา มหาเวยฺยากรเณน ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปตินามเถเรน มหาธมฺมราชาธิราชครุนา กตาย สาธุวิลาสินิยา นาม ลีนตฺถปฺปกาสนิยา สามญฺญผลสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา.

Như vậy, trong bộ Sớ giải tên là Sādhuvilāsinī, làm sáng tỏ những ý nghĩa ẩn tàng, được thực hiện bởi Trưởng lão có tên là Ñāṇābhivaṃsa Dhammasenāpati, người là thầy của vị Đại Pháp vương, Chuyển luân vương, người có nhiều đồ chúng, người là nhà ngữ pháp vĩ đại, người thâm nhập vào các khu rừng rậm của các học thuyết của mình và các học thuyết khác có nhiều loại khác nhau, người có trí tuệ dạo chơi không vướng mắc, không do dự, dũng mãnh trong Tam tạng cùng với Chú giải, người hội đủ các pháp như sự ngay thẳng, nhu hòa, hiền thiện, tín, niệm, định, tuệ, nhẫn, tấn; (bộ Sớ giải này) làm sáng tỏ ý nghĩa tối thượng, vi tế, sâu xa, khó liễu tri, làm phát sanh sự thành thục của trí tuệ trong sạch, rộng lớn của bộ Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh; (đây là) phần làm sáng tỏ những ý nghĩa ẩn tàng của bài chú giải kinh Sa-môn Quả.

สามญฺญผลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Sa-môn Quả đã hoàn tất.

๓. อมฺพฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Ambaṭṭha

อทฺธานคมนวณฺณนา

Chú giải về cuộc hành trình dài

๒๕๔. เอวํ [Pg.200] สามญฺญผลสุตฺตํ สํวณฺเณตฺวา อิทานิ อมฺพฏฺฐสุตฺตํ สํวณฺเณนฺโต ยถานุปุพฺพํ สํวณฺโณกาสสฺส ปตฺตภาวํ วิภาเวตุํ, สามญฺญผลสุตฺตสฺสานนฺตรํ สงฺคีตสฺส สุตฺตสฺส อมฺพฏฺฐสุตฺตภาวํ ปกาเสตุํ ‘‘เอวํ เม สุตํ…เป… โกสเลสูติ อมฺพฏฺฐสุตฺต’’นฺติ อาห. เอวมีทิเสสุ. อิติสทฺโท เจตฺถ อาทิอตฺโถ, ปทตฺถวิปลฺลาสโชตโก ปน อิติสทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ, อาทิสทฺทโลโป วา เอส, อุปลกฺขณนิทฺเทโส วา. อปุพฺพปทวณฺณนา นาม เหฏฺฐา อคฺคหิตตาย อปุพฺพสฺส ปทสฺส อตฺถวิภชนา. ‘‘หิตฺวา ปุนปฺปุนาคต-มตฺถํ อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.คนฺถารมฺภกถา) หิ วุตฺตํ, ‘‘อนุปุพฺพปทวณฺณนา’’ติ กตฺถจิ ปาโฐ, โส อยุตฺโตว ฏีกาย อนุทฺธฏตฺตา, ตถา อสํวณฺณิตตฺตา จ.

254. Sau khi đã chú giải kinh Sa-môn Quả như vậy, bây giờ, trong khi chú giải kinh Ambaṭṭha, để làm rõ rằng đã đến lúc chú giải theo thứ tự, để chỉ ra rằng bài kinh được kết tập ngay sau kinh Sa-môn Quả chính là kinh Ambaṭṭha, (vị Chú giải sư) đã nói: “evaṃ me sutaṃ…pe… kosalesūti ambaṭṭhasuttaṃ”. Trong những bài kinh như thế này (cũng tương tự). Ở đây, từ “iti” có nghĩa là bắt đầu (ādi). Tuy nhiên, từ “iti” làm sáng tỏ sự đảo ngược ý nghĩa của từ thì đã được tỉnh lược. Hoặc đây là sự tỉnh lược của từ “ādi”, hoặc là sự chỉ dẫn bằng cách nêu một phần (để chỉ toàn thể). “Chú giải từ mới” (Apubbapadavaṇṇanā) là sự phân tích ý nghĩa của một từ mới chưa được đề cập ở phần trước. Quả thật, đã được nói rằng: “Ta sẽ giải thích ý nghĩa, sau khi bỏ qua ý nghĩa đã được lặp đi lặp lại.” Ở một vài nơi có bản đọc là “anupubbapadavaṇṇanā” (chú giải từ theo thứ tự). Bản đọc đó không phù hợp, vì không được trích dẫn trong Sớ giải (ṭīkā) và cũng vì không được chú giải theo cách đó (trong Chú giải).

‘‘ราชกุมารา โคตฺตวเสน โกสลา นามา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๕๔) อาจริเยน วุตฺตํ. อกฺขรจินฺตกา ปน วทนฺติ ‘‘โกสํ ลนฺติ คณฺหนฺติ, กุสลํ วา ปุจฺฉนฺตีติ โกสลา’’ติ. ชนปทิโนติ ชนปทวนฺโต, ชนปทสฺส วา อิสฺสรา. ‘‘โกสลา นาม ราชกุมารา’’ติ วุตฺเตเยว สิทฺเธปิ ‘‘ชนปทิโน’’ติ วจนํ สนฺเตสุปิ อญฺเญสุ ตํตํนามปญฺญาเตสุ ตตฺถ นิวสนฺเตสุ ชนปทิภาวโต เตสเมว นิวสนมุปาทาย ชนปทสฺสายํ สมญฺญาติ ทสฺสนตฺถํ. ‘‘เตสํ นิวาโส’’ติ อิมินา ‘‘โกสลานํ นิวาสา โกสลา’’ติ ตทฺธิตํ ทสฺเสติ. ‘‘เอโกปิ ชนปโท’’ติ อิมินา ปน สทฺทโตเยเวตํ ปุถุวจนํ, อตฺถโต ปเนส เอโก เอวาติ วิภาเวติ. อปิ-สทฺโท เจตฺถ อนุคฺคเห, เตน กามํ เอโกเยเวส ชนปโท, ตถาปิ อิมินา การเณน ปุถุวจนมุปปนฺนนฺติ อนุคฺคณฺหาติ. ยทิ เอโกว ชนปโท, กถํ ตตฺถ พหุวจนนฺติ อาห ‘‘รุฬฺหิสทฺเทนา’’ติอาทิ, รุฬฺหิสทฺทตฺตา พหุวจนมุปปนฺนนฺติ วุตฺตํ โหติ. นิสฺสิเตสุ ปยุตฺตสฺส ปุถุวจนสฺส, ปุถุภาวสฺส วา นิสฺสเย อภินิโรปนา อิธ รุฬฺหิ, เตน วุตฺตํ อาจริเยน อิธ เจว อญฺญตฺถ จ มชฺฌิมาคมฏีกาทีสุ ‘‘อกฺขรจินฺตกา หิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ ยุตฺเต วิย อีทิสลิงฺควจนานิ อิจฺฉนฺติ, อยเมตฺถ รุฬฺหิ ยถา ‘อญฺญตฺถาปิ กุรูสุ วิหรติ, องฺเคสุ วิหรตี’ติ [Pg.201] จา’’ติ. เกจิ ปน โกสลนามาภินิโรปนมิจฺฉนฺติ, อยุตฺตเมตํ ปุถุวจนสฺส อปฺปยุชฺชิตพฺพตฺตา. นามาภินิโรปนาย หิ เอกวจนมฺปิ ภวติ ยถา ‘‘สีโห คายตี’’ติ. ตพฺพิเสสิเตปิ ชนปทสทฺเท ชาติสทฺทตฺตา เอกวจนเมว. เตนาห ‘‘ตสฺมึ โกสเลสุ ชนปเท’’ติ, โกสลนามเก ตสฺมึ ชนปเทติ อตฺโถ. อภูตโต หิ โวหารมตฺตํ รุฬฺหิ, ภูตโตเยว อตฺโถ วินิจฺฉินิตพฺโพ. ยถา หิ –

Vị Luận sư đã nói: “Các vương tử được gọi là Kosalā theo dòng dõi.” (dī. ni. ṭī. 1.254). Còn các nhà ngữ pháp thì nói rằng: “Họ được gọi là Kosalā vì họ lấy (lanti) kho tàng (kosaṃ), hoặc vì họ hỏi thăm (pucchanti) sự an lành (kusalaṃ).” Janapadino có nghĩa là những người có xứ sở, hoặc là những người cai trị xứ sở. Mặc dù đã thành tựu khi nói “các vương tử tên là Kosalā,” nhưng từ “janapadino” được nói ra để chỉ rằng: Mặc dù có những người khác nổi tiếng với các tên gọi khác nhau sống ở đó, nhưng do sự kiện họ là người của xứ sở, danh xưng này của xứ sở là do sự cư ngụ của chính họ. Bằng câu “nơi ở của họ,” ngài chỉ ra taddhita (danh từ phái sinh) rằng: “Kosalā là nơi ở của những người Kosala.” Còn bằng câu “chỉ có một xứ sở,” ngài làm rõ rằng: “Từ này chỉ là số nhiều về mặt từ ngữ, nhưng về mặt ý nghĩa thì chỉ có một.” Ở đây, từ api có nghĩa là hỗ trợ, do đó ngài hỗ trợ rằng: “Dù cho xứ sở này chỉ là một, nhưng vì lý do này mà số nhiều là hợp lý.” Nếu chỉ có một xứ sở, tại sao lại dùng số nhiều ở đó? Ngài nói “bằng từ ngữ thông dụng” v.v..., có nghĩa là số nhiều là hợp lý vì đó là từ ngữ thông dụng. Ở đây, ruḷhi (thông dụng) là sự áp đặt số nhiều, hoặc trạng thái số nhiều, được sử dụng cho những gì phụ thuộc, lên cái phụ thuộc. Do đó, vị Luận sư đã nói ở đây và ở những nơi khác trong các bản chú giải Majjhimāgama v.v...: “Vì các nhà ngữ pháp mong muốn các cách và số như vậy ở những nơi như thế này như thể chúng phù hợp, đây là ruḷhi ở đây, ví dụ như ở những nơi khác cũng có ‘ngài trú ở Kurūsu,’ và ‘ngài trú ở Aṅgesu.’” Tuy nhiên, một số người lại muốn áp đặt tên gọi Kosala, điều này không hợp lý vì không nên sử dụng số nhiều. Vì trong việc áp đặt tên gọi, số ít cũng có thể xảy ra, ví dụ như “sư tử hát.” Ngay cả trong từ janapada được đặc tả bởi từ đó, chỉ có số ít vì đó là một từ chỉ chủng loại. Do đó, ngài nói “trong xứ sở Kosalesu ấy,” có nghĩa là “trong xứ sở tên là Kosala ấy.” Vì ruḷhi chỉ là cách gọi theo cái không có thật, còn ý nghĩa phải được xác định theo cái có thật. Ví như –

‘‘สนฺติ ปุตฺตา วิเทหานํ, ทีฆาวุ รฏฺฐวฑฺฒโน;

เต รชฺชํ การยิสฺสนฺติ, มิถิลายํ ปชาปตี’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๒๗๖) อาทีสุ –

Trong các câu như: “Có những người con của Videha, trường thọ, làm cho quốc gia thịnh vượng; họ sẽ cai trị vương quốc, là những người chủ của dân chúng ở Mithilā.” (jā. 2.22.276) v.v... –

ตํปุตฺตสงฺขาตสฺส เอกตฺถสฺส รุฬฺหิวเสน ‘‘ปุตฺตา’’ติ พหุวจนปโยโค, ตถา อิธาปิ ตนฺนิวาสสงฺขาตสฺส เอกตฺถสฺส รุฬฺหิวเสน ‘‘โกสเลสู’’ติ พหุวจนปโยโค โหติ. ยถา จ ‘‘ปาณํ น หญฺเญ, น จ’ทินฺนมาทิเย’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๔๒, ๔๓, ๔๕) ชาติวเสน พหฺวตฺถานเมกวจนปโยโค, ตถา อิธาปิ ชาติวเสน อวยวปฺปเภเทน พหฺวตฺถสฺส ‘‘ชนปเท’’ติ เอกวจนปโยโค โหติ. วุตฺตญฺจ อาจริเยน มชฺฌิมาคมฏีกายํ ‘‘ตพฺพิเสสเนปิ ชนปทสทฺเท ชาติสทฺเท เอกวจนเมว. เตนาห ‘ตสฺมึ องฺเคสุ ชนปเท’ติ’’.

– việc sử dụng số nhiều “puttā” theo cách thông dụng cho một ý nghĩa duy nhất được gọi là con trai, cũng vậy, ở đây việc sử dụng số nhiều “kosalesū” theo cách thông dụng cho một ý nghĩa duy nhất được gọi là nơi ở của họ cũng xảy ra. Và cũng như trong các câu “không nên giết hại sinh linh, không nên lấy của không cho” v.v... (a. ni. 8.42, 43, 45) có việc sử dụng số ít cho nhiều ý nghĩa theo chủng loại, cũng vậy, ở đây có việc sử dụng số ít “janapade” cho nhiều ý nghĩa theo chủng loại, theo sự phân chia thành các bộ phận. Và vị Luận sư đã nói trong chú giải Majjhimāgama: “Ngay cả trong từ janapada được đặc tả bởi từ đó, là một từ chỉ chủng loại, cũng chỉ có số ít. Do đó, ngài nói ‘trong xứ sở Aṅgesu ấy’.”

เอวํ รุฬฺหิวเสน พหุมฺหิ วิย วตฺตพฺเพ พหุวจนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ พหฺวตฺถวเสน พหุมฺปิ เอว วตฺตพฺเพ พหุวจนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โปราณา ปนาหู’’ติอาทิมาห. ปน-สทฺโท เจตฺถ วิเสสตฺถโชตโน, เตน ปุถุอตฺถวิสยตาย เอเวตํ ปุถุวจนํ, น รุฬฺหิวเสนาติ วกฺขมานํ วิเสสํ โชเตติ. โส หิ ปเทโส ติโยชนสตปริมาณตาย พหุปฺปเภโทติ, อิมสฺมึ ปน นเย เตสุ โกสเลสุ ชนปเทสูติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มหาปนาทนฺติ มหาปนาทชาตก (ชา. ๑.๓.๔๐, ๔๑, ๔๒) สุรุจิชาตเกสุ (ชา. ๑.๑๔.๑๐๒ อาทโย) อาคตํ สุรุจิโน นาม วิเทหรญฺโญ ปุตฺตํ มหาปนาทนามกํ ราชกุมารํ. นานานาฏกานีติ ภณฺฑุกณฺฑปณฺฑุกณฺฑปมุขานิ ฉสตสหสฺสานิ นานาวิธนาฏกานิ, กตฺถจิ ปน อาทิสทฺโทปิ ทิฏฺโฐ, โส ชาตกฏฺฐกถายํ น ทิสฺสติ, ยทิ จ ทิสฺสติ, เตน นฏลงฺฆกาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สิตมตฺตมฺปีติ มิหิตมตฺตมฺปิ. ตสฺส [Pg.202] กิร ทิพฺพนาฏกานํ อนนฺตรภเวเยว ทิฏฺฐตฺตา มนุสฺสนาฏกานํ นจฺจํ อมนุญฺญํ อโหสิ. นงฺคลานิปิ ฉฑฺเฑตฺวาติ กสิกมฺมปฺปหานวเสน นงฺคลานิ ปหาย, นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ. น หิ เกวลํ กสฺสกา เอว, อถ โข อญฺเญปิ อุภยรฏฺฐวาสิโน มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน กิจฺจํ ปหาย ตสฺมึ มงฺคลฏฺฐาเน สนฺนิปตึสุ. ตทา กิร มหาปนาทกุมารสฺส ปาสาทมงฺคลํ, ฉตฺตมงฺคลํ, อาวาหมงฺคลนฺติ ตีณิ มงฺคลานิ เอกโต อกํสุ, กาสิวิเทหรฏฺฐวาสิโนปิ ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา อติเรกสตฺตวสฺสานิ ฉณมนุภวึสูติ, อธุนา ปน ‘‘นงฺคลาทีนี’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ, โส น โปราณปาโฐ ฏีกายมนุทฺธฏตฺตา.

Sau khi đã chỉ ra số nhiều khi cần nói như thể là số nhiều theo cách thông dụng, bây giờ, để chỉ ra số nhiều khi cần nói về chính số nhiều theo ý nghĩa số nhiều, ngài nói “porāṇā panāhū” v.v... Ở đây, từ pana là để làm rõ ý nghĩa đặc biệt, do đó nó làm rõ sự khác biệt sẽ được nói đến rằng: “Số nhiều này là do đối tượng có nhiều ý nghĩa, chứ không phải theo cách thông dụng.” Vì vùng đất đó có nhiều phân khu do có chu vi ba trăm do tuần. Tuy nhiên, theo phương pháp này, nên hiểu ý nghĩa là “trong các xứ sở Kosala ấy.” Mahāpanādaṃ là chỉ vương tử tên Mahāpanāda, con của vua Videha tên Suruci, được đề cập trong Mahāpanādajātaka (jā. 1.3.40, 41, 42) và Surucijātaka (jā. 1.14.102 v.v...). Nānānāṭakāni là sáu trăm ngàn vũ công các loại, đứng đầu là Bhaṇḍukaṇḍa và Paṇḍukaṇḍa. Ở một số nơi, cũng thấy có từ ādi, nhưng từ đó không thấy trong chú giải Jātaka. Nếu có thấy, nên hiểu rằng nó bao gồm các vũ công, người nhào lộn v.v... Sitamattampi là chỉ một nụ cười. Tương truyền rằng, vì ngài đã thấy các vũ điệu của chư thiên ngay trong kiếp trước, nên vũ điệu của con người không làm ngài hài lòng. Naṅgalānipi chaḍḍetvā là từ bỏ cày bừa theo nghĩa từ bỏ công việc đồng áng, và đây chỉ là một ví dụ. Vì không chỉ có nông dân, mà cả những người khác sống ở cả hai vương quốc cũng từ bỏ công việc của mình và tụ tập tại nơi cử hành lễ hội. Tương truyền rằng, lúc đó họ đã cử hành ba lễ hội cùng một lúc cho vương tử Mahāpanāda: lễ lên cung điện, lễ che lọng, và lễ cưới. Cư dân của cả hai vương quốc Kāsi và Videha cũng tụ tập ở đó và tận hưởng lễ hội trong hơn bảy năm. Tuy nhiên, hiện nay có bản đọc là “naṅgalādīni,” nhưng đó không phải là bản đọc cổ vì không được trích dẫn trong bản chú giải.

มหาชนกาเย สนฺนิปติเตติ เกจิ ‘‘ปหํสนวิธึ ทสฺเสตฺวา ราชกุมารํ หาสาเปสฺสามา’’ติ, เกจิ ‘‘ตํ กีฬนํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ เอวํ มหาชนสมูเห สนฺนิปติเต. อตุลมฺพาภิรุหนทารุจิตกปเวสนาทิ นานากีฬาโย ทสฺเสตฺวา. สกฺกเปสิโต กิร ทิพฺพนาฏโก ราชงฺคเณ อากาเส ฐตฺวา อุปฑฺฒภาคํ นาม ทสฺเสติ, เอโกว หตฺโถ, เอโก ปาโท, เอกํ อกฺขิ, เอกา ทาฐา นจฺจติ จลติ, อุปฑฺฒํ ผนฺทติ, เสสํ นิจฺจลมโหสิ, ตํ ทิสฺวา มหาปนาโท โถกํ หสิตมกาสิ, อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘โส ทิพฺพนาฏกํ ทสฺเสตฺวา หสาเปสี’’ติ วุตฺตํ. สุหชฺชา นาม วิสฺสาสิกา ‘‘สุฏฺฐุ หทยเมเตส’’นฺติ กตฺวา. อาทิสทฺเทน ญาตกปริชนาทีนํ สงฺคโห. ตสฺมาติ ตถา วจนโต. ตํ กุสลนฺติ วจนํ อุปาทายาติ เอตฺถ ‘‘กจฺจิ กุสลํ? อาม กุสล’’นฺติ วจนปฏิวจนวเสน ปวตฺตกุสลวาทิตาย เต มนุสฺสา อาทิโต ‘‘กุสลา’’ติ สมญฺญํ ลภึสุ, เตสํ กุสลานํ อิสฺสราติ ราชกุมารา โกสลา นาม ชาตา, เตสํ นิวาสฏฺฐานตาย ปน ปเทโส โกสลาติ ปุพฺเพ วุตฺตนยเมว. เตนาห ‘‘โส ปเทโส โกสลาติ วุจฺจตี’’ติ. เอวํ มชฺฌิมาคมฏีกายํ อาจริเยเนว วุตฺตํ. ตตฺรายมธิปฺปาโย สิยา – ‘‘โส ปเทโส โกสลาติ วุจฺจตี’’ติ สญฺญีสญฺญา ยถากฺกมํ เอกวจนพหุวจนวเสน วุตฺตตฺตา ปุริมนเย วิย อิธาปิ รุฬฺหิวเสเนว พหุวจนํ โหติ. ราชกุมารานํ นามลาภเหตุมตฺตญฺเหตฺถ วิเสโสติ. อิธ ปน อาจริเยน เอวํ วุตฺตํ โส ปเทโสติ ปเทสสามญฺญโต วุตฺตํ, วจนวิปลฺลาเสน วา, เต ปเทสาติ อตฺโถ. โกสลาติ วุจฺจติ กุสลา [Pg.203] เอว โกสลาติ กตฺวา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๕๔) ตตฺรายมธิปฺปาโย สิยา – โส ปเทโสติ ชาติสทฺทวเสน, วจนวิปลฺลาเสน วา วุตฺตตฺตา ปุถุอตฺถวิสยตาย เอว พหุวจนํ โหติ. ปเทสสฺส นามลาภเหตุ เหตฺถ วิเสโสติ. ‘‘กุสล’’นฺติ หิ วจนมุปาทาย รุฬฺหินามวเสน วุตฺตนเยน โกสลา ยถา ‘‘เยวาปนกํ, นตุมฺหากวคฺโค’’ติ. อปิจ วจนปฏิวจนวเสน ‘‘กุสล’’นฺติ วทนฺติ เอตฺถาติ โกสลา. วิจิตฺรา หิ ตทฺธิตวุตฺตีติ. กุสลนฺติ จ อาโรคฺยํ ‘‘กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ, กจฺจิ โภโต อนามย’’นฺติอาทีสุ (ชา. ๑.๑๕.๑๔๕; ชา. ๒.๒๐.๑๒๙) วิย, กจฺจิ ตุมฺหากํ อาโรคฺยํ โหตีติ อตฺโถ, เฉกํ วา ‘‘กุสลา นจฺจคีตสฺส, สิกฺขิตา จาตุริตฺถิโย’’ติอาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๙๔) วิย, กจฺจิ เตสํ นาฏกานํ เฉกตา โหตีติ อตฺโถ.

Khi đại chúng tụ tập (Mahājanakāye sannipatite): một số người nghĩ: “Chúng ta sẽ biểu diễn tiết mục gây cười để làm cho vương tử vui cười,” một số người nghĩ: “Chúng ta sẽ xem trò tiêu khiển ấy.” như vậy, khi đại chúng tụ tập. Sau khi đã biểu diễn nhiều trò tiêu khiển khác nhau như leo lên cây xoài cao không thể sánh, đi vào đống củi đang cháy, v.v. Tương truyền, một vũ công chư thiên do vua Sakka phái đến, đứng trên không trung trong sân hoàng cung, đã biểu diễn tiết mục gọi là “nửa thân người.” Chỉ có một tay, một chân, một mắt, một răng nanh nhảy múa, cử động; nửa thân mình rung động, phần còn lại bất động. Thấy vậy, vương tử Mahāpanāda đã mỉm cười một chút. Dựa vào ý nghĩa này mà có lời nói rằng: “Vị ấy đã cho biểu diễn tiết mục của vũ công chư thiên và làm cho (vương tử) vui cười.” Những người bạn thân (suhajjā) được gọi là những người thân tín (vissāsikā), do được giải thích là: “Họ là những người có tấm lòng tốt.” Do từ ādi (v.v.), sự bao gồm những người như quyến thuộc, người hầu cận, v.v. (được hiểu ngầm). Tasmā có nghĩa là do phương cách ấy. Ở đây, liên quan đến câu “lấy lời nói ‘đó là điều an lành,’” do thói quen nói về sự an lành (kusala) theo cách hỏi và đáp như: “Có an lành không? – Vâng, an lành,” nên những người ấy từ ban đầu đã nhận được danh xưng là “Kusalā.” Do là những người cai trị dân Kusalā ấy, các vương tử được gọi là Kosalā. Và do là nơi cư ngụ của họ, xứ ấy được gọi là Kosalā, đúng theo phương pháp đã được nói trước đây. Do đó, ngài nói: “Xứ ấy được gọi là Kosalā.” Như vậy, trong Phụ Chú giải Trung Bộ Kinh (majjhimāgamaṭīkā), chính vị Luận sư đã nói. Ở đó, chủ ý có thể là như vầy: Trong câu “xứ ấy được gọi là Kosalā,” vì danh từ (saññī) và đối tượng được gọi tên (saññā) theo thứ tự được nói theo cách dùng số ít và số nhiều, nên ở đây cũng vậy, giống như trong phương pháp trước, số nhiều được dùng theo quy ước (ruḷhi). Ở đây, điểm khác biệt chỉ là nguyên nhân nhận được tên gọi của các vương tử. Nhưng ở đây, vị Luận sư đã nói như vầy: “so padeso” được nói theo nghĩa chung về một xứ sở, hoặc do sự đảo lộn về số (vacanavipallāsa); ý nghĩa là “những xứ sở ấy.” Được gọi là Kosalā, do được giải thích là: “chính những người Kusalā là Kosalā.” (dī. ni. ṭī. 1.254) Ở đó, chủ ý có thể là như vầy: Trong câu “so padeso,” vì được nói theo cách dùng danh từ chỉ chủng loại (jātisadda) hoặc do sự đảo lộn về số, nên số nhiều được dùng chính là do phạm vi ý nghĩa rộng lớn. Ở đây, điểm khác biệt là nguyên nhân nhận được tên gọi của xứ sở. Thật vậy, dựa vào lời nói “kusala,” theo phương pháp đã nói bằng danh xưng quy ước (ruḷhināma), (họ) là Kosalā, giống như trong câu: “yevāpanakaṃ, không phải là phẩm của các ông.” Hơn nữa, theo cách hỏi và đáp, (họ) nói “kusala” ở nơi ấy, do đó là Kosalā. Thật vậy, cách tạo từ phát sinh (taddhita) rất đa dạng. Và “kusala” có nghĩa là sự không bệnh tật, giống như trong các câu: “Thưa ngài, có được an lành không? Thưa ngài, có được vô bệnh không?” v.v. (jā. 1.15.145; jā. 2.20.129), ý nghĩa là: “Các ông có được không bệnh tật không?” Hoặc có nghĩa là sự khéo léo, giống như trong các câu: “Những người phụ nữ khéo léo trong ca múa, đã được huấn luyện về bốn (nghệ thuật của) phụ nữ,” v.v. (jā. 2.22.94), ý nghĩa là: “Những vũ công ấy có được sự khéo léo không?”

จรณํ จาริกา, จรณํ วา จาโร, โส เอว จาริกา, ตยิทํ มคฺคคมนเมว อิธาธิปฺเปตํ, น จุณฺณิกคมนมตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อทฺธานคมน’’นฺติ วุตฺตํ, ภาวนปุํสกญฺเจตํ, อทฺธานคมนสงฺขาตาย จาริกาย จรมาโนติ วุตฺตํ โหติ, อเภเทปิ วา เภทโวหาเรน วุตฺตํ ยถา ‘‘ทิวาวิหารํ นิสีที’’ติ, (ม. นิ. ๑.๒๕๖) อทฺธานคมนสงฺขาตํ จาริกํ จรมาโน, จรณํ กโรนฺโตติ อตฺโถ. สพฺพตฺถโก หิ กรภูธาตูนมตฺโถติ. ‘‘อทฺธานมคฺค’’นฺติปิ กตฺถจิ ปาโฐ, โส น สุนฺทโร. น หิ จาริกาสทฺโท มคฺควาจโกติ. อิทานิ ตํ วิภาเคน ทสฺเสตฺวา อิธาธิปฺเปตํ นิยเมนฺโต ‘‘จาริกา จ นาเมสา’’ติอาทิมาห. สาวกานมฺปิ รุฬฺหิวเสน จาริกาย สมฺภวโต ตโต วิเสเสติ ‘‘ภควโต’’ติ อิมินา. ตถา หิ มชฺฌิมาคมฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘จาริกํ จรมาโนติ เอตฺถ กิญฺจาปิ อยํ จาริกา นาม มหาชนสงฺคหตฺถํ พุทฺธานํเยว ลพฺภติ, พุทฺเธ อุปาทาย ปน รุฬฺหิสทฺเทน สาวกานมฺปิ วุจฺจติ กิลญฺชาทีหิ กตพีชนีปิ ตาลวณฺฏํ วิยา’’ติ. ทูเรปีติ เอตฺถ ปิ-สทฺเทน, อปิ-สทฺเทน วา นาติทูเรปีติ สมฺปิณฺฑนํ ตตฺถาปิ จาริกาสมฺภวโต. โพธเนยฺยปุคฺคลนฺติ จตุสจฺจปฏิเวธวเสน โพธนารหปุคฺคลํ. สหสา คมนนฺติ สีฆคมนํ. ‘‘มหากสฺสปสฺส ปจฺจุคฺคมนาทีสู’’ติ วุตฺตเมว สรูปโต ทสฺเสติ ‘‘ภควา หี’’ติอาทินา. ปจฺจุคฺคจฺฉนฺโตติ ปฏิมุขํ คจฺฉนฺโต, ปจฺจุฏฺฐหนฺโตติ อตฺโถ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘ตึสโยชน’’นฺติ ปทมนุกฑฺฒติ. ปกฺกุสาติ นาม คนฺธารราชา. มหากปฺปิโน [Pg.204] นาม กุกฺกุฏวตีราชา. ธนิโย นาม โกรณฺฑเสฏฺฐิปุตฺโต โคโป.

Caraṇaṃ là cārikā (sự du hành), hoặc caraṇaṃ là cāro (sự đi), chính cāro ấy là cārikā. Ở đây, chỉ có ý nói đến việc đi trên đường (du hành), để chỉ ra rằng đó không chỉ đơn thuần là việc đi chậm rãi, từ “addhānagamana” (sự đi đường dài) đã được dùng. Và đây là danh từ trung tính chỉ hành động (bhāvanapuṃsaka). Có nghĩa là “đang du hành trong một chuyến đi được gọi là đi đường dài.” Hoặc, dù không có sự khác biệt, nó được nói với cách dùng phân biệt, như trong câu “ngài ngồi xuống để an trú ban ngày” (divāvihāraṃ nisīdī), (ma. ni. 1.256) đang du hành trong một chuyến đi được gọi là đi đường dài, ý nghĩa là “đang thực hiện một cuộc hành trình.” Bởi vì ý nghĩa của các động từ căn kara và bhū có thể áp dụng cho tất cả (các động từ căn). Ở một vài nơi cũng có bản đọc là “addhānamagga” (con đường dài), nhưng bản đọc đó không hay. Vì từ cārikā không có nghĩa là con đường. Bây giờ, sau khi trình bày điều đó một cách phân tích và xác định ý nghĩa được chủ định ở đây, ngài nói “cārikā ca nāmesā” v.v. Vì sự du hành (cārikā) cũng có thể xảy ra đối với các vị Thinh văn theo quy ước, nên ngài phân biệt với điều đó bằng từ “bhagavato” (của Đức Thế Tôn). Thật vậy, trong Chú giải Trung Bộ Kinh (majjhimāgamaṭṭhakathā) có nói: “Ở đây, trong câu ‘cārikaṃ caramāno,’ mặc dù sự du hành này nhằm mục đích nhiếp phục đại chúng chỉ có ở các vị Phật, nhưng dựa vào các vị Phật, theo từ ngữ quy ước, nó cũng được nói về các vị Thinh văn, giống như chiếc quạt làm bằng lá cây kilañja v.v. cũng được gọi là quạt lá cọ.” Ở đây, trong từ “dūrepi,” do tiểu từ “pi” hoặc “api,” nó được tóm lại là “cũng không ở nơi quá xa,” vì sự du hành cũng có thể xảy ra ở đó. Hạng người cần được giác ngộ (bodhaneyyapuggala) là hạng người xứng đáng được giác ngộ thông qua sự thấu triệt Tứ đế. Sự đi đột ngột (sahasā gamanaṃ) là sự đi nhanh chóng. Điều đã được nói là “trong những trường hợp như đi ra đón ngài Mahākassapa, v.v.” được ngài chỉ ra đúng theo hình thức của nó bằng câu “bhagavā hi” v.v. Đi ra đón (paccuggacchanto) có nghĩa là đi về phía trước, đi để chào đón. Bằng từ “tathā” này, ngài dẫn lại cụm từ “tiṃsayojana” (ba mươi do-tuần). Vua xứ Gandhāra tên là Pakkusāti. Vua xứ Kukkuṭavatī tên là Mahākappina. Người chăn bò, con trai của trưởng giả Koraṇḍa, tên là Dhaniya.

เอวํ ธมฺมครุตากิตฺตนมุเขน มหากสฺสปปจฺจุคฺคมนาทีนิ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๕๔) เอกเทเสน ทสฺเสตฺวา อิทานิ วนวาสิติสฺสสามเณรสฺส วตฺถุํ วิตฺถาเรตฺวา จาริกํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกทิวส’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. โก ปเนส ติสฺสสามเณโร นาม? สาวตฺถิยํ ธมฺมเสนาปติโน อุปฏฺฐากกุเล ชาโต มหาปุญฺโญ ‘‘ปิณฺฑปาตทายกติสฺโส, กมฺพลทายกติสฺโส’’ติ จ ปุพฺเพ ลทฺธนาโม ปจฺฉา ‘‘วนวาสิติสฺโส’’ติ ปากโฏ ขีณาสวสามเณโร. วิตฺถาโร ธมฺมปเท (ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.๗๔ วนวาสีติสฺสสามเณรวตฺถุ). อากาสคามีหิ สทฺธึ อากาเสเนว คนฺตุกาโม ภควา ‘‘ฉฬภิญฺญานํ อาโรเจหี’’ติ อโวจ. ตสฺสาติ ติสฺสสามเณรสฺส. ตนฺติ ภควนฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน จีวรํ ปารุปนฺตํ. โน เถโร โน โอรมตฺตโก วตาติ สมฺพนฺโธ, คุเณน ลามกปฺปมาณิโก โน โหตีติ อตฺโถ.

Như vậy, sau khi đã trình bày một phần những việc như đi đón rước trưởng lão Mahākassapa với sự tán dương lòng tôn kính Pháp làm khởi đầu, bây giờ để diễn giải rộng câu chuyện về sa-di Vanavāsitissa và để trình bày về chuyến du hành, (vị Chú giải sư) đã bắt đầu bằng câu ‘ekadivasaṃ’ v.v... Vị sa-di Tissa này là ai? (Vị ấy) sanh ra trong gia đình người hầu cận của vị Tướng quân Chánh pháp ở Sāvatthī, có phước lớn, trước kia có tên là Piṇḍapātadāyakatissa và Kambaladāyakatissa, sau này nổi danh là Vanavāsitissa, là một vị sa-di đã tận trừ các lậu hoặc. (Câu chuyện) chi tiết có trong Pháp Cú. Đức Thế Tôn, vì muốn đi bằng đường không cùng với các vị đi bằng đường không, đã nói rằng: “Hãy thông báo cho các vị có sáu thắng trí.” ‘Tassa’ nghĩa là của sa-di Tissa. ‘Taṃ’ (chỉ) Đức Thế Tôn đang đắp y cùng với Tăng chúng. Cần liên kết (câu) là: “Vị trưởng lão của chúng ta quả không phải là người có mức độ thấp kém.” Nghĩa là: (Ngài) không phải là người có phẩm hạnh thấp kém về phương diện đức hạnh.

อตฺตโน ปตฺตาสเนติ ภิกฺขูนํ อาสนปริยนฺเต. เตสํ คามิกานํ ทานปฏิสํยุตฺตํ มงฺคลํ วตฺวา. กสฺมา ปน สเทวกสฺส โลกสฺส มคฺคเทสโกปิ สมาโน ภควา เอวมาหาติ โจทนํ โสเธตุํ ‘‘ภควา กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. มคฺคเทสโกติ นิพฺพานมคฺคสฺส, สุคติมคฺคสฺส วา เทสโก.

‘Attano pattāsane’ nghĩa là ở cuối chỗ ngồi của các vị tỳ-khưu. Sau khi nói về pháp lành liên quan đến việc bố thí cho những dân làng ấy. Để giải tỏa sự chất vấn: “Tại sao Đức Thế Tôn, dù là người chỉ đường cho thế gian cùng với chư thiên, lại nói như vậy?”, (chú giải sư) đã nói câu ‘bhagavā kira’ v.v... ‘Maggadesako’ nghĩa là người chỉ dạy con đường đến Níp-bàn hoặc con đường đến cõi lành.

ตายาติ อรญฺญสญฺญาย. สงฺฆกมฺมวเสน สิชฺฌมานาปิ อุปสมฺปทา สตฺถุ อาณาวเสน สิชฺฌนโต ‘‘พุทฺธทายชฺชํ เต ทสฺสามี’’ติ วุตฺตนฺติ วทนฺติ. อปเร ปน ‘‘อปริปุณฺณวีสติวสฺสสฺเสว ตสฺส อุปสมฺปทํ อนุชานนฺโต สตฺถา ‘พุทฺธทายชฺชํ เต ทสฺสามี’ติ อโวจา’’ติ วทนฺติ. ธมฺมเสนาปตินา อุปชฺฌาเยน อุปสมฺปาเทตฺวา, ตโตเยเวส ธมฺมเสนาปติโน สทฺธิวิหาริโกติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺโต. ธมฺมปทฏฺฐกถายํ ปน ธมฺมเสนาปติอาทิเถรานํ จตฺตาลีสภิกฺขุสหสฺสปริวารานํ อตฺตโน อตฺตโน ปริวาเรหิ สทฺธึ ปจฺเจกํ คมนํ, ภควโต จ เอกกสฺเสว คมนํ ขุทฺทกภาณกานํ มเตน วุตฺตํ, อิธ, ปน มชฺฌิมาคมฏฺฐกถายญฺจ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๖๕) อญฺญถา คมนํ ทีฆภาณกมชฺฌิมภาณกานํ มเตนาติ ทฏฺฐพฺพํ. อยนฺติ มหากสฺสปาทีนมตฺถาย จาริกา. ยํ ปน อนุคฺคณฺหนฺตสฺส ภควโต คมนํ, อยํ อตุริตจาริกา นามาติ สมฺพนฺโธ.

‘Tāya’ nghĩa là với tưởng về rừng. (Các vị thầy) nói rằng: Mặc dù lễ thọ cụ túc giới được thành tựu do năng lực của Tăng sự, nhưng vì nó được thành tựu do năng lực mệnh lệnh của Bậc Đạo Sư, nên đã được nói: “Ta sẽ ban cho con gia tài của chư Phật.” Còn các vị khác thì nói: “Bậc Đạo Sư, khi cho phép vị ấy thọ cụ túc giới dù chưa đủ hai mươi tuổi, đã nói: ‘Ta sẽ ban cho con gia tài của chư Phật.’” (Vị ấy) đã được thọ cụ túc giới với vị Tướng quân Chánh pháp làm thầy tế độ, chính vì vậy mà trong các bản chú giải, vị này được gọi là đệ tử cùng trú của vị Tướng quân Chánh pháp. Tuy nhiên, trong Chú giải Pháp Cú, việc các vị trưởng lão như Tướng quân Chánh pháp, có bốn mươi ngàn tỳ-khưu làm tùy tùng, mỗi vị đi riêng với đoàn tùy tùng của mình, và việc Đức Thế Tôn đi một mình, đã được nói theo quan điểm của các vị tụng đọc Tiểu Bộ; còn ở đây và trong Chú giải Trung A-hàm, việc đi theo cách khác đã được nói theo quan điểm của các vị tụng đọc Trường Bộ và Trung Bộ, cần phải hiểu như vậy. ‘Ayaṃ’ (chỉ) chuyến du hành vì lợi ích của các vị như trưởng lão Mahākassapa. Cần liên kết rằng: “Còn chuyến đi của Đức Thế Tôn, người đang tế độ, chuyến đi này được gọi là chuyến du hành không vội vã.”

อิมํ [Pg.205] ปน จาริกนฺติ อตุริตจาริกํ. มหามณฺฑลนฺติ มชฺฌิมเทสปริยาปนฺเนเนว พาหิริเมน ปมาเณน ปริจฺฉินฺนตฺตา มหนฺตตรํ มณฺฑลํ. มชฺฌิมมณฺฑลนฺติ อิตเรสํ อุภินฺนํ เวมชฺเฌ ปวตฺตํ มณฺฑลํ. อนฺโตมณฺฑลนฺติ อิตเรหิ ขุทฺทกํ มณฺฑลํ, อิตเรสํ วา อนฺโตคธตฺตา อนฺติมํ มณฺฑลํ, อพฺภนฺตริมํ มณฺฑลนฺติ วุตฺตํ โหติ. กึ ปนิเมสํ ปมาณนฺติ อาห ‘‘กตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ นวโยชนสติกตา มชฺฌิมเทสปริยาปนฺนวเสเนว คเหตพฺพา ตโต ปรํ อตุริตจาริกาย อคมนโต. ตทุตฺตริ หิ ตุริตจาริกาย เอว ตถาคโต คจฺฉติ, น อตุริตจาริกาย. ปวาเรตฺวาว จาริกาจรณํ พุทฺธาจิณฺณนฺติ วุตฺตํ ‘‘มหาปวารณาย ปวาเรตฺวา’’ติอาทิ. ปาฏิปททิวเสติ ปฐมกตฺติกปุณฺณมิยา อนนฺตเร ปาฏิปทวเส. สมนฺตาติ คตคตฏฺฐานสฺส จตูสุ ปสฺเสสุ สมนฺตโต. มหาชนกายสฺส สนฺนิปตนโต ปุริมํ ปุริมํ อาคตา นิมนฺเตตุํ ลภนฺติ. ตถา สนฺนิปตนเมว ทสฺเสตุํ ‘‘อิตเรสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมถวิปสฺสนา ตรุณา โหนฺตีติ เอตฺถ สมถสฺส ตรุณภาโว อุปจารสมาธิวเสน, วิปสฺสนาย ปน สงฺขารปริจฺเฉทญาณํ, กงฺขาวิตรณญาณํ, สมฺมสนญาณํ, มคฺคามคฺคญาณนฺติ จตุนฺนํ ญาณานํ วเสน เวทิตพฺโพ. ตรุณวิปสฺสนาติ หิ เตสํ จตุนฺนํ ญาณานมธิวจนํ. ปวารณาสงฺคหํ ทตฺวาติ อนุมติทานวเสน ทตฺวา. กตฺติกปุณฺณมายนฺติ ปจฺฉิมกตฺติกปุณฺณมิยํ. ‘‘มิคสิรสฺส ปฐมปาฏิปททิวเส’’ติ อิทํ มชฺฌิมเทสโวหารวเสน มิคสิรมาสสฺส ปฐมํ ปาฏิปททิวสํ สนฺธาย วุตฺตํ, เอตรหิ ปวตฺตโวหารวเสน ปน ปจฺฉิมกตฺติกมาสสฺส กาฬปกฺขปาฏิปททิวโส เวทิตพฺโพ.

‘Imaṃ pana cārikaṃ’ nghĩa là chuyến du hành không vội vã này. ‘Mahāmaṇḍalaṃ’ là vùng lớn hơn vì được giới hạn bởi kích thước bên ngoài vốn thuộc Trung Phần. ‘Majjhimamaṇḍalaṃ’ là vùng nằm ở giữa hai vùng kia. ‘Antomaṇḍalaṃ’ là vùng nhỏ hơn các vùng kia, hoặc là vùng cuối cùng vì nằm bên trong các vùng kia, được gọi là vùng nội vi. (Để trả lời câu hỏi) “Kích thước của chúng là bao nhiêu?”, (chú giải sư) đã nói ‘katthā’ v.v... Ở đây, con số chín trăm do-tuần cần được hiểu theo phạm vi của Trung Phần, vì (Đức Phật) không đi xa hơn nữa trong chuyến du hành không vội vã. Thật vậy, xa hơn nữa, Như Lai chỉ đi bằng chuyến du hành vội vã, chứ không phải bằng chuyến du hành không vội vã. Việc thực hiện chuyến du hành chỉ sau khi làm lễ Pavāraṇā là thông lệ của chư Phật, nên đã nói ‘mahāpavāraṇāya pavāretvā’ v.v... ‘Pāṭipadadivase’ nghĩa là vào ngày pāṭipadā ngay sau ngày rằm tháng Kattika đầu tiên. ‘Samantā’ nghĩa là từ khắp bốn phía của nơi đã đến. Do sự tụ tập của đông đảo quần chúng, những người đến trước được thỉnh mời (trước). Để chỉ rõ sự tụ tập như vậy, (chú giải sư) đã nói ‘itaresu’ v.v... Trong câu ‘samathavipassanā taruṇā honti’, sự non trẻ của chỉ (samatha) cần được hiểu theo cận định (upacārasamādhi), còn (sự non trẻ) của quán (vipassanā) cần được hiểu theo bốn loại trí: trí phân biệt các hành, trí vượt qua hoài nghi, trí thẩm sát, và trí biết đạo và phi đạo. Thật vậy, ‘taruṇavipassanā’ (quán non trẻ) là tên gọi của bốn loại trí ấy. ‘Pavāraṇāsaṅgahaṃ datvā’ nghĩa là ban cho bằng cách cho phép. ‘Kattikapuṇṇamāyaṃ’ nghĩa là vào ngày rằm tháng Kattika sau. Câu ‘Migasirassa paṭhamapāṭipadadivase’ được nói để chỉ ngày pāṭipadā đầu tiên của tháng Migasira theo cách dùng từ của Trung Phần; tuy nhiên, theo cách dùng từ hiện nay, cần hiểu đó là ngày pāṭipadā của hạ huyền tháng Kattika sau.

อญฺเญนปิ การเณนาติ ภิกฺขูนํ สมถวิปสฺสนาตรุณภาวโต อญฺเญนปิ มชฺฌิมมณฺฑเล เวเนยฺยานํ ญาณปริปากาทิการเณน. จตุมาสนฺติ อาสฬฺหีปุณฺณมิยา ปาฏิปทโต ยาว ปจฺฉิมกตฺติกปุณฺณมี, ตาว จตุมาสํ. ‘‘สมนฺตา โยชนสต’’นฺติอาทินา วุตฺตนเยเนว. วสนํ วสฺสํ, วสนกิริยา, วุตฺถํ วสิตํ วสฺสมสฺสาติ วุตฺถวสฺโส, ตสฺส. ตถาคเตน วิเนตพฺพตฺตา ‘‘ภควโต เวเนยฺยสตฺตา’’ติ สามินิทฺเทโส วุตฺโต, กตฺตุนิทฺเทโส วา เอส. เวเนยฺยสตฺตาติ จ จริตานุรูปํ วิเนตพฺพสตฺตา. อินฺทฺริยปริปากํ อาคมยมาโนติ สทฺธาทิอินฺทฺริยานํ วิมุตฺติปริปาจนภาเวน ปริปกฺกํ ปฏิมาเนนฺโต. ผุสฺสมาฆผคฺคุณจิตฺตมาสานํ [Pg.206] อญฺญตรมาสสฺส ปฐมทิวเส นิกฺขมนโต มาสนิยโม เอตฺถ น กโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘เอกมาสํ วา ทฺวิติจตุมาสํ วา ตตฺเถว วสิตฺวา’’ติ. ตตฺเถวาติ วสฺสูปคมนฏฺฐาเน เอว. ‘‘สตฺตหิ วา’’ติอาทิ ‘‘เอกมาสํ วา’’ติอาทินา ยถากฺกมํ โยเชตพฺพํ – ยทิ อปรมฺปิ เอกมาสํ ตตฺเถว วสติ, สตฺตหิ มาเสหิ จาริกํ ปริโยสาเปติ. ยทิ ทฺวิมาสํ ฉหิ, ยทิ ติมาสํ ปญฺจหิ, ยทิ จตุมาสํ ตตฺเถว วสติ, จตูหิ มาเสหิ จาริกํ ปริโยสาเปตีติ. กสฺมา ปน จาริกาคมนนฺติ อาสงฺกานิวตฺตนตฺถํ ‘‘อิตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อติเรกํ ชราทุพฺพโล พาฬฺหชิณฺโณ. เต กทา ปสฺสิสฺสนฺติ, น ปสฺสิสฺสนฺติ เอว. โลกานุกมฺปกายาติ โลกานุกมฺปกาย เอว. เตน วุตฺตํ ‘‘น จีวราทิเหตู’’ติ.

Aññenapi kāraṇenāti (bởi nguyên nhân khác nữa), là bởi nguyên nhân khác nữa do trạng thái non nớt về thiền chỉ và thiền quán của chư tỳ khưu, và do nguyên nhân là sự thuần thục về trí tuệ của chúng sanh cần được tế độ ở trung phần xứ. Catumāsanti (bốn tháng), là bốn tháng kể từ ngày mồng một sau hôm rằm tháng Āsāḷha cho đến ngày rằm Kattika cuối cùng. (Nên được hiểu) theo phương cách đã được nói đến qua câu v.v… “samantā yojanasata”. Vasanaṃ (sự an cư) là vassaṃ (mùa mưa), là hành động an cư. Vutthaṃ là vasitaṃ (đã an cư). Vassamassāti vutthavasso (vị đã an cư mùa mưa), tassa (của vị ấy). Do bởi các chúng sanh ấy cần được đức Như Lai giáo hóa nên sāminiddeso (chỉ định cách sở hữu) “bhagavato veneyyasattā (chúng sanh cần được tế độ của đức Thế Tôn)” đã được nói đến, hoặc đó là kattuniddeso (chỉ định cách chủ từ). Và veneyyasattāti (chúng sanh cần được tế độ) là chúng sanh cần được giáo hóa tùy theo hạnh của họ. Indriyaparipākaṃ āgamayamānoti (trong khi chờ đợi sự thuần thục của các quyền), là trong khi chờ đợi sự thuần thục của các quyền như tín v.v… qua việc làm cho chín muồi để được giải thoát. Nên được thấy rằng ở đây không có sự quy định về tháng do việc khởi hành vào ngày đầu tiên của một trong các tháng Phussa, Māgha, Phagguna, Citta. Do đó, ngài đã nói: “ekamāsaṃ vā dviticatumāsaṃ vā tattheva vasitvā (sau khi đã ở lại chính nơi ấy một tháng, hoặc hai, ba, bốn tháng).” Tatthevāti (chính nơi ấy) là chính tại nơi an cư mùa mưa. Câu v.v… “sattahi vā (hoặc bởi bảy)” nên được kết hợp theo thứ tự với câu v.v… “ekamāsaṃ vā (hoặc một tháng)” – nếu ở lại chính nơi ấy thêm một tháng nữa thì ngài hoàn tất chuyến du hành trong bảy tháng. Nếu hai tháng thì trong sáu tháng, nếu ba tháng thì trong năm tháng, nếu ở lại chính nơi ấy bốn tháng thì ngài hoàn tất chuyến du hành trong bốn tháng. Để loại trừ sự nghi ngờ: “Kasmā pana cārikāgamanaṃ (Vậy, vì sao lại có việc đi du hành?)” nên câu v.v… “iti” đã được nói đến. Atirekaṃ (vô cùng) jarādubbalo (già yếu) là bāḷhajiṇṇo (rất suy yếu). Te kadā passissanti (khi nào họ sẽ được thấy?), na passissanti eva (họ sẽ không được thấy). Lokānukampakāyāti (vì lòng bi mẫn đối với thế gian) là lokānukampakāya eva (chính vì lòng bi mẫn đối với thế gian). Do đó, đã có lời nói rằng: “na cīvarādihetū (không phải vì lý do y phục v.v…).”

ชงฺฆวิหารวเสนาติ ชงฺฆาหิ วิจรณวเสน, ชงฺฆาหิ วิจริตฺวา ตตฺถ ตตฺถ กติปาหํ นิวสนวเสน วา. สพฺพิริยาปถสาธารณญฺหิ วิหารวจนํ. สรีรผาสุกตฺถายาติ เอกสฺมึเยว ฐาเน นิพทฺธวาสวเสน อุสฺสนฺนธาตุกสฺส สรีรสฺส วิจรเณน ผาสุภาวตฺถาย. อฏฺฐุปฺปตฺติกาลาภิกงฺขนตฺถายาติ อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺต (อ. นิ. ๗.๗๒) มฆเทวชาตกาทิ (ชา. ๑.๑.๙) เทสนานํ วิย ธมฺมเทสนาย อภิกงฺขิตพฺพอฏฺฐุปฺปตฺติกาลตฺถาย, อฏฺฐุปฺปตฺติกาลสฺส วา อภิกงฺขนตฺถาย, อฏฺฐุปฺปตฺติกาเล ธมฺมเทสนตฺถายาติ วุตฺตํ โหติ. สิกฺขาปทปญฺญาปนตฺถายาติ สุราปานสิกฺขาปทาทิ (ปาจิ. ๓๒๗, ๓๒๘, ๓๒๙) ปญฺญาปเน วิย สิกฺขาปทานํ ปญฺญาปนตฺถาย. โพธนตฺถายาติ องฺคุลิมาลาทโย (ม. นิ. ๒.๓๔๗) วิย โพธเนยฺยสตฺเต จตุสจฺจโพธนตฺถาย. มหตาติ มหติยา. กญฺจิ, กติปเย วา ปุคฺคเล อุทฺทิสฺส จาริกา นิพทฺธจาริกา. ตทญฺญา สมฺพหุเล อุทฺทิสฺส คามนิคมนครปฏิปาฏิยา จาริกา อนิพทฺธจาริกา. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ยํ จรตีติ กิริยาปรามสนํ.

Jaṅghavihāravasenāti (do phương thức đi bộ), là do phương thức đi lại bằng đôi chân, hoặc do phương thức đi lại bằng đôi chân rồi ở lại vài ngày tại nơi này nơi kia. Quả vậy, từ ngữ vihāra (sự an trú) là chung cho tất cả oai nghi. Sarīraphāsukatthāyāti (vì sự thoải mái cho thân thể), là vì sự thoải mái cho thân thể có các đại bị dồn ép do việc thường trú tại một nơi duy nhất, bằng cách đi lại. Aṭṭhuppattikālābhikaṅkhanatthāyāti (vì sự mong chờ thời điểm phát sanh câu chuyện), được nói là: giống như các bài thuyết giảng kinh Aggikkhandhopama, bổn sanh Maghadeva v.v…, là vì thời điểm phát sanh câu chuyện cần được mong chờ của việc thuyết Pháp, hoặc vì sự mong chờ thời điểm phát sanh câu chuyện, vì việc thuyết Pháp vào thời điểm phát sanh câu chuyện. Sikkhāpadapaññāpanatthāyāti (vì sự chế định học giới), là vì sự chế định các học giới giống như trong việc chế định học giới về việc uống rượu v.v… Bodhanatthāyāti (vì sự giác ngộ), là vì sự giác ngộ về Tứ đế cho các chúng sanh cần được tế độ, giống như trường hợp của ngài Aṅgulimāla v.v… Mahatāti (lớn lao) là mahatiyā (bởi sự lớn lao). Chuyến du hành nhắm đến một vài cá nhân nào đó là nibaddhacārikā (chuyến du hành có định trước). Chuyến du hành khác với chuyến ấy, nhắm đến nhiều người theo thứ tự làng mạc, thị trấn, đô thị là anibaddhacārikā (chuyến du hành không định trước). Do đó, ngài đã nói câu v.v… “tatthā”. Yaṃ caratīti (việc vị ấy du hành) là kiriyāparāmasanaṃ (sự đề cập đến hành động).

‘‘เอสา อิธ อธิปฺเปตา’’ติ วุตฺตเมว วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ตทา กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทสสหสฺสิโลกธาตุยาติ ชาติกฺเขตฺตภูตํ ทสสหสฺสจกฺกวาฬํ สนฺธาย วุตฺตํ. กสฺมาติ เจ? ตตฺเถว ภพฺพสตฺตานํ สมฺภวโต. ตตฺถ หิ สตฺเต ภพฺเพ ปริปกฺกินฺทฺริเย ปสฺสิตุํ พุทฺธญาณํ อภินีหริตฺวา ฐิโต ภควา ญาณชาลํ ปตฺถรตีติ วุจฺจติ, อิทญฺจ เทวพฺรหฺมานํ [Pg.207] วเสน วุตฺตํ. มนุสฺสา ปน อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ, อิมสฺมึเยว จ สปริวาเร ชมฺพุทีเป โพธเนยฺยา โหนฺติ. โพธเนยฺยพนฺธเวติ โพธเนยฺยสตฺตสงฺขาเต ภควโต พนฺธเว. โคตฺตาทิสมฺพนฺธา วิย หิ สจฺจปฏิเวธสมฺพนฺธา เวเนยฺยา ภควโต พนฺธวา นามาติ. โคจรภาวูปคมนํ สนฺธาย ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณชาลสฺส อนฺโต ปวิฏฺโฐ’’ติ วุตฺตํ. ภควา กิร มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ‘‘เย สตฺตา ภพฺพา ปริปกฺกญาณา, เต มยฺหํ ญาณสฺส อุปฏฺฐหนฺตู’’ติ จิตฺตํ อธิฏฺฐาย สมนฺนาหรติ, ตสฺส สหสมนฺนาหารา เอโก วา ทฺเว วา สมฺพหุลา วา ตทา วินยูปคา เวเนยฺยา ญาณสฺส อาปาถมาคจฺฉนฺติ, อยเมตฺถ พุทฺธานุภาโว. เอวมาปาถคตานํ ปน เนสํ อุปนิสฺสยํ ปุพฺพจริยํ, ปุพฺพเหตุํ, สมฺปติ วตฺตมานญฺจ ปฏิปตฺตึ โอโลเกติ. เวเนยฺยสตฺตปริคฺคณฺหนตฺถญฺหิ สมนฺนาหาเร กเต ปฐมํ เนสํ เวเนยฺยภาเวน อุปฏฺฐานํ โหติ, อถ ‘‘กึ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ สรณคมนาทิวเสน กญฺจิ นิปฺผตฺตึ วีมํสมาโน ปุพฺพูปนิสฺสยาทีนิ โอโลเกติ. เตนาห ‘‘อถ ภควา’’ติอาทิ. โสติ อมฺพฏฺโฐ. วาทปฏิวาทํ กตฺวาติ ‘‘เอวํ นุ เต อมฺพฏฺฐา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๖๒) มยา วุตฺตวจนสฺส ‘‘เย จ โข เต โภ โคตม มุณฺฑกา สมณกา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๖๓) ปฏิวจนํ ทตฺวา, อสพฺภิวากฺยนฺติ อสปฺปุริสวาจํ, ติกฺขตฺตุํ อิพฺภวาทนิปาตนวเสน นานปฺปการํ สาธุสภาวาย วาจาย วตฺตุมยุตฺตํ วากฺยํ วกฺขตีติ วุตฺตํ โหติ. นิพฺพิเสวนนฺติ วิคตตุทนํ, มานทปฺปวเสน อปคตปรินิปฺผนฺทนนฺติ อตฺโถ.

Để trình bày một cách rộng rãi về điều đã được nói: “esā idha adhippetā (chuyến du hành này được chủ trương ở đây),” nên câu v.v… “tadā kira” đã được nói đến. Dasasahassilokadhātuyāti (trong mười ngàn thế giới) là lời nói nhắm đến mười ngàn thế giới vốn là khu vực sanh trưởng. Nếu hỏi: “Kasmā (vì sao?)” thì (câu trả lời là): “Tattheva bhabbasattānaṃ sambhavato (vì sự hiện hữu của các chúng sanh xứng đáng chỉ ở nơi ấy).” Quả vậy, được gọi là: “Đức Thế Tôn, sau khi đã hướng Phật trí đến để thấy các chúng sanh xứng đáng, có các quyền thuần thục ở nơi ấy, đã đứng và giăng ra lưới trí tuệ,” và điều này được nói là tùy theo trường hợp của chư thiên và Phạm thiên. Còn loài người thì là chúng sanh cần được tế độ chỉ ở trong thế giới này, và chỉ ở tại cõi Diêm-phù-đề này cùng với các vùng phụ cận. Bodhaneyyabandhaveti (thân quyến cần được tế độ), là những người thân quyến của đức Thế Tôn được kể là chúng sanh cần được tế độ. Quả vậy, các chúng sanh cần được tế độ có sự liên hệ do việc thâm nhập chân lý được gọi là thân quyến của đức Thế Tôn, giống như sự liên hệ về dòng dõi v.v… Nhắm đến việc đi vào trong phạm vi, nên đã có lời nói rằng: “sabbaññutaññāṇajālassa anto paviṭṭho (đã đi vào bên trong lưới Nhất thiết trí).” Tương truyền, đức Thế Tôn sau khi đã nhập đại bi định, từ định ấy xuất ra, đã chú tâm và tác ý rằng: “Mong rằng các chúng sanh nào xứng đáng, có trí tuệ thuần thục, hãy hiện ra đối với trí tuệ của ta.” Khi ngài vừa tác ý xong, một, hai, hoặc nhiều chúng sanh cần được tế độ, là những vị đến để được giáo hóa, liền đi vào trong phạm vi của trí tuệ, đây là Phật lực ở trường hợp này. Và ngài nhìn thấy cận y duyên, hạnh nghiệp trong quá khứ, nhân duyên trong quá khứ, và sự thực hành hiện tại của những chúng sanh đã đi vào trong phạm vi như vậy. Quả vậy, khi sự tác ý được thực hiện vì mục đích thâu nhận chúng sanh cần được tế độ, trước tiên có sự hiện khởi của các chúng sanh ấy do trạng thái cần được tế độ, sau đó trong khi xem xét sự thành tựu nào đó qua việc quy y v.v… với ý nghĩ: “kiṃ nu kho bhavissati (điều gì sẽ xảy ra?)” ngài nhìn thấy cận y duyên trong quá khứ v.v… Do đó, ngài đã nói câu v.v… “atha bhagavā”. Soti (vị ấy) là thanh niên Ambaṭṭha. Vādapaṭivādaṃ katvāti (sau khi đã đối đáp), là sau khi đã đáp lại lời nói của ta được bắt đầu bằng: “evaṃ nu te ambaṭṭhā” bằng lời nói được bắt đầu bằng: “ye ca kho te bho gotama muṇḍakā samaṇakā”. Asabbhivākyanti (lời nói không phải của bậc thiện trí), được nói là: “sẽ nói ra lời nói không phải của bậc chân nhân, lời nói không thích hợp để nói bằng lời lẽ có bản chất tốt đẹp theo nhiều cách khác nhau, do việc ba lần rơi vào lời nói của người gia chủ.” Nibbisevananti (không có sự châm chích), có nghĩa là vigatatudanaṃ (không có sự châm chích), apagataparinipphandanaṃ (không có sự dao động) do lòng kiêu mạn và tự cao.

อวสริตพฺพนฺติ อุปคนฺตพฺพํ. ตสฺส คามสฺส อิทํ นามมตฺตํ, กิเมตฺถ อตฺถปริเยสนายาติ วุตฺตํ ‘‘อิชฺฌานงฺคลนฺติปิ ปาโฐ’’ติ. ‘‘เยน ทิสาภาเคนา’’ติ กรณนิทฺเทสานุรูปํ กรณตฺเถ อุปโยควจนนฺติ ทสฺเสติ ‘‘เตน อวสรี’’ติ อิมินา. ‘‘ยสฺมึ ปเทเส’’ติ ปน ภุมฺมนิทฺเทสานุรูปํ ‘‘ตํ วา อวสรี’’ติ วุตฺตํ. ตทุภยเมวตฺถํ วิวรติ ‘‘เตน ทิสาภาเคนา’’ติอาทินา. คโตติ อุปคโต, อคมาสีติ อตฺโถ. ปุน คโตติ สมฺปตฺโต, สมฺปาปุณีติ อตฺโถ. ‘‘อิจฺฉานงฺคเล’’ติ อิทํ ตทา ภควโต โคจรคามนิทสฺสนํ, สมีปตฺเถ เจตํ ภุมฺมํ. ‘‘อิจฺฉานงฺคลวนสณฺเฑ’’ติ อิทํ ปน นิวาสฏฺฐานทสฺสนํ, นิปฺปริยายโต อธิกรเณ เจตํ ภุมฺมนฺติ ตทุภยมฺปิ ปทํ วิเสสตฺถทสฺสเนน วิวรนฺโต ‘‘อิจฺฉานงฺคลํ อุปนิสฺสายา’’ติอาทิมาห[Pg.208]. ‘‘สีลขนฺธาวาร’’นฺติอาทิ วุตฺตนเยน เวเนยฺยหิตสมเปกฺขนวเสเนว ภควโต วิหารทสฺสนํ. ตตฺถ ธมฺมราชสฺส ภควโต สพฺพโส อธมฺมนิคฺคณฺหนปรา เอว ปฏิปตฺติ, สา จ สีลสมาธิปญฺญาวเสนาติ สีลาทิตฺตยสฺเสว คหณํ. สีลขนฺธาวารนฺติ จกฺกวตฺติรญฺโญ ทารุอิฏฺฐกาทิกตํ ขนฺธาวารสทิสํ สีลสงฺขาตํ ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา วิหรตีติ สมฺพนฺโธ. ทารุกฺขนฺธาทีหิ อาสมนฺตโต วรนฺติ ปริกฺขิปนฺติ เอตฺถาติ หิ ขนฺธาวาโร อ-การสฺส ทีฆํ กตฺวา, ราชูนํ อจิรนิวาสฏฺฐานํ. ตตฺถ ปน ภควโต อจิรนิวสนกิริยาสมฺพนฺธมตฺเตน ภยนิวารณฏฺเฐน ตํสทิสตาย สีลมฺปิ ตถา วุจฺจติ. สมาธิโกนฺตนฺติ สมฺมาสมาธิสงฺขาตํ มงฺคลสตฺตึ. สพฺพญฺญุตญฺญาณปทนฺติ สพฺพญฺญุตญฺญาณสงฺขาตํ ชยมนฺตปทํ. ปริวตฺตยมาโนติ ปริชปฺปมาโน. ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณสร’’นฺติปิ ปาโฐ, สพฺพญฺญุตญฺญาณวชิรคฺคสรํ อปราปรํ สมฺปริวตฺตมาโนติ อตฺโถ. ยถาภิรุจิเตน วิหาเรนาติ สพฺพวิหารสาธารณทสฺสนํ, ทิพฺพวิหาราทีสุ เยน เยน อตฺตนา อภิรุจิเตน วิหาเรน วิหรตีติ อตฺโถ.

Avasaritabbaṃ có nghĩa là upagantabbaṃ (nên đi đến). Đây chỉ là tên của ngôi làng ấy, tìm kiếm ý nghĩa ở đây thì có ích gì? Vì thế, đã được nói rằng: “cũng có bản đọc là ijjhānaṅgala”. Câu “Yena disābhāgenā” (bởi phương hướng nào), tương ứng với sự chỉ định công cụ cách, là cách dùng ở ý nghĩa công cụ cách, (vị Sư) đã chỉ ra điều này bằng câu “tena avasarī” (Ngài đã đi đến bằng con đường ấy). Còn câu “Yasmiṃ padese” (ở nơi nào), tương ứng với sự chỉ định vị trí cách, nên đã được nói là “taṃ vā avasarī” (hoặc Ngài đã đi đến nơi ấy). (Vị Sư) giải thích cả hai ý nghĩa ấy bằng câu bắt đầu là “tena disābhāgenā”. Gato có nghĩa là upagato (đã đi đến), agamāsi (đã đi). Lại nữa, gato có nghĩa là sampatto (đã đạt đến), sampāpuṇi (đã đến nơi). Câu “Icchānaṅgale” này khi ấy là sự chỉ bày ngôi làng khất thực của Đức Thế Tôn, và đây là vị trí cách ở ý nghĩa gần. Còn câu “Icchānaṅgalavanasaṇḍe” này là sự chỉ bày nơi trú ngụ, và đây là vị trí cách ở ý nghĩa nơi chốn một cách trực tiếp. Vị Sư, trong khi giải thích cả hai từ ấy bằng cách chỉ ra ý nghĩa đặc biệt, đã nói câu bắt đầu là “icchānaṅgalaṃ upanissāya”. Câu bắt đầu là “Sīlakhandhāvāra” là sự chỉ bày về sự an trú của Đức Thế Tôn, theo phương pháp đã nói, chính là do sự quan tâm đến lợi ích của chúng sanh cần được tế độ. Ở đây, sự thực hành của Đức Thế Tôn, vị Pháp Vương, hoàn toàn hướng đến việc chế ngự phi pháp về mọi mặt, và sự thực hành ấy diễn ra do năng lực của giới, định, và tuệ, vì thế chỉ đề cập đến ba pháp bắt đầu bằng giới. “Sīlakhandhāvāra” (trại quân giới) có mối liên hệ như sau: Ngài an trú sau khi đã thiết lập trại quân được gọi là giới, tương tự như trại quân của vị Chuyển Luân Vương được làm bằng gỗ, gạch, v.v. Quả vậy, nơi mà người ta bao bọc, vây quanh từ mọi phía bằng các khúc gỗ, v.v. được gọi là “khandhāvāro”, sau khi đã kéo dài nguyên âm 'a', là nơi ở không lâu của các vị vua. Ở đây, giới cũng được gọi như vậy (là khandhāvāra) do sự tương tự với trại quân ấy, vì có ý nghĩa ngăn ngừa sự nguy hiểm, chỉ bằng sự liên quan đến hành động trú ngụ không lâu của Đức Thế Tôn. “Samādhikonta” (ngọn giáo định) là ngọn giáo tốt lành được gọi là chánh định. “Sabbaññutaññāṇapada” (câu trí toàn giác) là câu thần chú chiến thắng được gọi là trí toàn giác. “Parivattayamāno” (đang xoay chuyển) có nghĩa là parijappamāno (đang trì tụng, nhẩm đi nhẩm lại). Cũng có bản đọc là “Sabbaññutaññāṇasara” (mũi tên trí toàn giác), có nghĩa là đang xoay chuyển tới lui mũi tên sắc bén như kim cương là trí toàn giác. “Yathābhirucitena vihārena” (với sự an trú theo ý thích) là sự chỉ bày chung cho tất cả các cách an trú, có nghĩa là, trong các cách an trú như thiên trú, v.v., Ngài an trú với bất kỳ cách an trú nào mà tự mình đặc biệt ưa thích.

โปกฺขรสาติวตฺถุวณฺณนา

Giải thích câu chuyện về (Bà-la-môn) Pokkharasāti

๒๕๕. มนฺเตติ อิรุเวทาทิมนฺตสตฺเถ. อิรุเวทาทโย หิ คุตฺตภาสิตพฺพฏฺเฐน ‘‘มนฺตา’’ติ วุจฺจนฺติ. อณ-สทฺโท สทฺเทติ อาห ‘‘สชฺฌายตี’’ติ. โลกิยา ปน วทนฺติ ‘‘พฺรหฺมุโน อปจฺจํ พฺราหฺมโณ, นาคโม, ณตฺตํ, ทีฆาที’’ติ. กสฺมา อยเมว วจนตฺโถ วุตฺโตติ อาห ‘‘อิทเมวา’’ติอาทิ. อถ เกสํ อิตโร วจนตฺโถติ โจทนมปเนติ ‘‘อริยา ปนา’’ติอาทินา. อถ วา ยํ โลกิยา วทนฺติ ‘‘พฺรหฺมุนา ชาโต พฺราหฺมโณ’’ติอาทินิรุตฺตึ, ตํ ปฏิกฺขิปิตุํ เอวํ วุตฺตํ. ‘‘อิทเมวา’’ติ หิ อวธารเณน ตํ ปฏิกฺขิปติ. ‘‘ชาติพฺราหฺมณาน’’นฺติ ปน อิมินา สทฺทนฺตเรน ทสฺสิเตสุ ชาติพฺราหฺมณวิสุทฺธิพฺราหฺมณวเสน ทุวิเธสุ พฺราหฺมเณสุ วิสุทฺธิพฺราหฺมณานํ นิรุตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘อริยา ปนา’’ติอาทิมาห. พหนฺติ ปาเป พหิ กโรนฺตีติ หิ อริยา พฺราหฺมณา นิรุตฺตินเยน. ‘‘ตสฺส กิร กาโย เสตโปกฺขรสทิโส’’ติ อิทเมวสฺส นามลาภเหตุทสฺสนํ, เสสํ ปน ตปฺปสงฺเคน ยถาวิชฺชมานวิเสสทสฺสนเมว. เตนาห ‘‘อิติ นํ โปกฺขรสทิสตฺตา โปกฺขรสาตีติ สญฺชานนฺตี’’ติ. โปกฺขเรน สทิโส กาโย ยสฺสาติ หิ โปกฺขรสาตี นิรุตฺตินเยน[Pg.209]. สาตสทฺโท วา สทิสตฺโถ, โปกฺขเรน สาโต สทิโส กาโย ตถา, โส ยสฺสาติ โปกฺขรสาตี. เสตโปกฺขรสทิโสติ เสตปทุมวณฺโณ. เทวนคเรติ อาลกมนฺทาทิเทวปุเร. อุสฺสาปิตรชตโตรณนฺติ คมฺภีรเนมนิขาตํ อจฺจุคฺคตํ รชตมยํ อินฺทขีลํ. กาฬเมฆราชีติ กทาจิ ทิสฺสมานา กาฬอพฺภเลขา. รชตปนาฬิกาติ รชตมยตุมฺพํ. สุวฏฺฏิตาติ วฏฺฏภาวสฺส ยุตฺตฏฺฐาเน สุฏฺฐุ วฏฺฏุลา. กาฬวงฺคติลกาทีนมภาเวน สุปริสุทฺธา. ‘‘อราชเก’’ติอาทินาปิ โสภคฺคปฺปตฺตภาวเมว นิทสฺเสติ.

255. Manteti có nghĩa là (tụng đọc) các kinh điển Manta như Iruveda, v.v. Quả vậy, các kinh như Iruveda, v.v. được gọi là “manta” vì ý nghĩa là điều cần được tụng đọc một cách kín đáo. (Vị Sư) nói “sajjhāyati” (tụng đọc) vì từ “aṇa” có nghĩa là âm thanh. Còn những người thế gian thì nói: “brāhmaṇo là con cháu của Phạm Thiên (brahmuno apaccaṃ), có sự thêm vào (nāgamo), sự biến thành 'ṇ' (ṇattaṃ), sự kéo dài âm (dīghādi)”. Tại sao chỉ có cách giải thích từ nguyên này được nói đến? (Vị Sư) trả lời bằng câu bắt đầu là “idameva”. Vậy cách giải thích từ nguyên khác là của ai? (Vị Sư) bác bỏ sự chất vấn này bằng câu bắt đầu là “ariyā pana”. Hoặc là, để bác bỏ từ nguyên mà những người thế gian nói, như “brāhmaṇo là người sinh ra từ Phạm Thiên”, nên đã được nói như vậy. Quả vậy, bằng sự nhấn mạnh trong câu “idameva”, (vị Sư) bác bỏ từ nguyên đó. Còn nữa, trong hai loại Bà-la-môn được chỉ ra bằng một từ khác là “jātibrāhmaṇānaṃ”, tức là Bà-la-môn theo dòng dõi và Bà-la-môn thanh tịnh, (vị Sư) trong khi chỉ ra từ nguyên của các vị Bà-la-môn thanh tịnh, đã nói câu bắt đầu là “ariyā pana”. Quả vậy, các bậc Thánh là những vị Bà-la-môn theo phương pháp từ nguyên vì các vị ấy loại bỏ, đặt ra ngoài các điều ác. Câu “Nghe nói thân của vị ấy giống như hoa sen trắng” chính là sự chỉ ra nguyên nhân vị ấy có được cái tên (Pokkharasāti), còn phần còn lại chỉ là sự chỉ ra đặc điểm ưu việt hiện có, nhân dịp nói về vị ấy. Vì thế, (vị Sư) đã nói: “Vì thân giống như hoa sen, người ta biết đến ông ta là Pokkharasāti”. Quả vậy, theo phương pháp từ nguyên, Pokkharasāti là người có thân (kāyo) giống (sadiso) như hoa sen (pokkharena). Hoặc từ “sāta” có nghĩa là “giống như”. Thân (kāyo) giống (sāto sadiso) như hoa sen (pokkharena), người có thân như vậy (so yassa) là Pokkharasāti. “Giống như hoa sen trắng” có nghĩa là có màu sắc như hoa sen trắng. “Ở thành phố chư thiên” có nghĩa là ở các thành phố của chư thiên như Ālakamandā, v.v. “Cổng chào bằng bạc được dựng lên” có nghĩa là cột trụ cổng (indakhīlaṃ) bằng bạc, được chôn sâu dưới nền, vươn lên rất cao. “Dải mây đen” có nghĩa là vệt mây đen thỉnh thoảng xuất hiện. “Ống dẫn nước bằng bạc” có nghĩa là bầu đựng nước bằng bạc. “Tròn trịa” có nghĩa là rất tròn ở những nơi thích hợp để có sự tròn trịa. Hoàn toàn trong sạch do không có những nốt ruồi, tì vết đen, v.v. Bằng câu bắt đầu là “Arājake”, (vị Sư) cũng chỉ ra trạng thái đã đạt đến vẻ đẹp mỹ miều.

อิทานิ อปรมฺปิ ตสฺส นามลาภเหตุํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อยํ ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จ ‘‘หิมวนฺตปเทเส มหาสเร ปทุมคพฺเภ นิพฺพตฺตี’’ติ อิทเมวสฺส นามลาภเหตุทสฺสนํ. เสสํ ปน ตปฺปสงฺเคน ตถาปวตฺตาการทสฺสนเมว. เตนาห ‘‘อิติ นํ โปกฺขเร สยิตตฺตา โปกฺขรสาตีติ สญฺชานนฺตี’’ติ. โปกฺขเร กมเล สยตีติ หิ โปกฺขรสาตี, สาตํ วา วุจฺจติ สมสณฺฐานํ, โปกฺขเร ชาตํ สมสณฺฐานํ ตถา, ตมสฺสตฺถีติปิ โปกฺขรสาตี. ยํ ปน อาจริเยน วุตฺตํ ‘‘อิมสฺส พฺราหฺมณสฺส กีทิโส ปุพฺพโยโค, เยน นํ ภควา อนุคฺคณฺหิตุํ ตํ ฐานํ อุปคโตติ อาหา’’ติ, (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๕๕) ตเทตํ ‘‘อยํ ปนา’’ติอาทิวจนํ เอกเทสเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘โส ตโต มนุสฺสโลก’’นฺติอาทิวจนโต เทวโลเก นิพฺพตฺตีติ เอตฺถ อปราปรํ นิพฺพตฺติ เอว วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถารูเปน กมฺเมน นิพฺพตฺติเมว สนฺธาย ‘‘มาตุกุจฺฉิวาสํ ชิคุจฺฉิตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ปทุมคพฺเภ นิพฺพตฺตี’’ติ อิมินา สํเสทโชเยว หุตฺวา นิพฺพตฺตีติ ทสฺเสติ. น ปุปฺผตีติ น วิกสติ. เตนาติ ตาปเสน. นาฬโตติ ปุปฺผทณฺฑโต. สุวณฺณจุณฺเณหิ ปิญฺชรํ เหมวณฺโณ ยสฺสาติ สุวณฺณจุณฺณปิญฺชโร, ตํ, สุวณฺณจุณฺเณหิ วิกิณฺณภาเวน เหมวณฺณนฺติ อตฺโถ. ปิญฺชรสทฺโท หิ เหมวณฺณปริยาโยติ สารตฺถทีปนิยํ (สารตฺถ. ฏี. ๑.๒๒) วุตฺตํ. เอส นโย ปทุมเรณุปิญฺชรนฺติ เอตฺถาปิ. รชตพิมฺพกนฺติ รูปิยมยรูปกํ. ปฏิชคฺคามีติ โปเสมิ. ปารนฺติ ปริโยสานํ, นิปฺผตฺติ วา วุจฺจติ นทีสมุทฺทาทีนํ ปริโยสานภูตํ ปารํ วิยาติ กตฺวา. ปฏิสนฺธิปญฺญาสงฺขาเตน สภาวญาเณน ปณฺฑิโต. อิติ กตฺตพฺเพสุ, เวเทสุ วา วิสารทปญฺญาสงฺขาเตน เวยฺยตฺติเยน [Pg.210] พฺยตฺโต. อคฺคพฺราหฺมโณติ ทิสาปาโมกฺขพฺราหฺมโณ. สิปฺปนฺติ เวทสิปฺปํ ตสฺเสว ปกรณาธิคตตฺตา. พฺรหฺมเทยฺยํ อทาสีติ วกฺขมานนเยน พฺรหฺมเทยฺยํ กตฺวา อทาสิ.

Bây giờ, để chỉ ra nguyên nhân khác nữa về việc có được tên của vị bà-la-môn ấy, vị thầy đã nói câu bắt đầu là “ayaṃ panā”. Và ở trong ấy, chính câu “đã sanh ra trong lòng hoa sen ở hồ lớn tại vùng Hy-mã-lạp sơn” là sự chỉ ra nguyên nhân có được tên của vị này. Còn lại, phần khác chỉ là sự chỉ ra cách thức diễn tiến như vậy có liên quan đến vị ấy. Do đó, ngài đã nói: “Vì vậy, họ biết đến vị ấy là Pokkharasāti do đã nằm trong hoa sen”. Thật vậy, vị ấy được gọi là Pokkharasāti vì nằm (sayatī) trong hoa sen (pokkhare) tức là hoa sen (kamale). Hoặc là, sātaṃ được gọi là hình thể cân đối (samasaṇṭhānaṃ). Hình thể cân đối sanh ra trong hoa sen cũng như vậy. Vị ấy có cái đó, vì thế cũng là Pokkharasāti. Còn điều mà vị thầy đã nói: “Nghiệp quá khứ của vị bà-la-môn này như thế nào, mà do nghiệp ấy đức Thế Tôn đã đi đến nơi đó để tế độ vị ấy?” (dī. ni. ṭī. 1.255), thì câu bắt đầu là “ayaṃ pana” này được nói đến chỉ liên quan đến một phần mà thôi. Do câu nói bắt đầu là “vị ấy từ đó đến nhân gian”, nên cần phải hiểu rằng ở đây, trong câu “sanh ra ở cõi trời”, chỉ sự tái sanh liên tục được nói đến. Liên quan đến chính sự tái sanh do nghiệp như vậy, câu bắt đầu là “do ghê tởm việc trú trong bụng mẹ” đã được nói đến. Bằng câu “sanh ra trong lòng hoa sen”, ngài chỉ ra rằng vị ấy đã sanh ra là loài thấp sanh. Na pupphati nghĩa là không nở. Tena nghĩa là bởi vị ẩn sĩ. Nāḷato nghĩa là từ cuống hoa. Suvaṇṇacuṇṇapiñjaro là (vật) có màu vàng óng (piñjaraṃ hemavaṇṇo) do bụi vàng (suvaṇṇacuṇṇehi) của ai đó (yassa). Vật ấy (taṃ), có nghĩa là có màu vàng óng (hemavaṇṇaṃ) do được rắc bụi vàng (suvaṇṇacuṇṇehi vikiṇṇabhāvena). Thật vậy, trong sách Sāratthadīpanī (sārattha. ṭī. 1.22) có nói rằng từ piñjara là từ đồng nghĩa với hemavaṇṇa. Phương pháp này cũng (áp dụng) ở đây trong câu padumareṇupiñjaraṃ. Rajatabimbakaṃ nghĩa là hình tượng làm bằng bạc. Paṭijaggāmi nghĩa là tôi sẽ nuôi dưỡng. Pāraṃ nghĩa là sự kết thúc (pariyosānaṃ), hoặc được gọi là sự hoàn thành (nipphatti), vì nó giống như bờ bên kia (pāraṃ viya) là nơi kết thúc (pariyosānabhūtaṃ) của sông, biển v.v... Là bậc trí (paṇḍito) với trí tuệ tự nhiên (sabhāvañāṇena) được gọi là trí tuệ tái sanh (paṭisandhipaññāsaṅkhātena). Hoặc là, trong các Vệ-đà (vedesu) cần phải thực hành (iti kattabbesu), vị ấy thông thạo (byatto) nhờ sự thành thạo (veyyattiyena) được gọi là trí tuệ dũng mãnh (visāradapaññāsaṅkhātena). Aggabrāhmaṇa nghĩa là vị bà-la-môn lỗi lạc khắp các phương. Sippaṃ nghĩa là nghệ thuật Vệ-đà, vì chính nghệ thuật ấy đã được học qua các bộ luận. Brahmadeyyaṃ adāsi nghĩa là đã ban tặng (adāsi) vật cúng dường cao quý (brahmadeyyaṃ) theo cách sẽ được nói đến.

‘‘อชฺฌาวสตี’’ติ เอตฺถ อธิ-สทฺโท, อา-สทฺโท จ อุปสคฺคมตฺตํ, ตโต ‘‘อุกฺกฏฺฐ’’นฺติ อิทํ อชฺฌาปุพฺพวสโยเค ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนํ. อธิ-สทฺโท วา อิสฺสริยตฺโถ, อา-สทฺโท มริยาทตฺโถ ตโต ‘‘อุกฺกฏฺฐ’’นฺติ อิทํ กมฺมปฺปวจนียโยเค ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ ทสฺเสติ ‘‘อุกฺกฏฺฐนามเก’’ติอาทินา. ตเทวตฺถํ วิวริตุํ ‘‘ตสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ตสฺส นครสฺส สามิโก หุตฺวา’’ติ หิ ‘‘อภิภวิตฺวา’’ติ เอตสฺสตฺถวิวรณํ, เตเนตํ ทีเปติ ‘‘สามิภาโว อภิภวน’’นฺติ. ‘‘ยาย มริยาทายา’’ติอาทิ ปน อา-สทฺทสฺสตฺถวิวรณํ, เตเนตํ ทีเปติ ‘‘อาสทฺโท มริยาทตฺโถ, มริยาทา จ นาม ยาย ตตฺถ วสิตพฺพํ, สาเยว อปราธีนตา’’ติ. ยาย มริยาทายาติ หิ ยาย อปราธีนตาสงฺขาตาย อนญฺญสาธารณาย อวตฺถายาติ อตฺโถ. ‘‘อุปสคฺควเสนา’’ติอาทิ ปน ‘‘อุกฺกฏฺฐนามเก’’ติ เอตสฺสตฺถวิวรณํ, เตเนตํ ทีเปติ ‘‘สติปิ ภุมฺมวจนปฺปสงฺเค ธาตฺวตฺถานุวตฺตกวิเสสกภูเตหิ ทุวิเธหิปิ อุปสคฺเคหิ ยุตฺตตฺตา อุปโยควจนเมเวตฺถ วิหิต’’นฺติ. ‘‘ตสฺส กิรา’’ติอาทิ ปน อตฺถานุคตสมญฺญาปริทีปนํ. วตฺถุ นาม นครมาปนารหภูมิปฺปเทโส ‘‘อารามวตฺถุ, วิหารวตฺถู’’ติอาทีสุ วิย.

Ở đây trong câu “ajjhāvasati”, từ adhi và từ ā chỉ là tiếp đầu ngữ. Do đó, từ “ukkaṭṭhaṃ” này, trong sự kết hợp với động từ vasa có tiếp đầu ngữ adhi và ā, là một từ ở đối cách (upayogavacanaṃ) mang ý nghĩa của vị trí cách (bhummatthe). Hoặc là, từ adhi có nghĩa là quyền uy (issariyattho), từ ā có nghĩa là giới hạn (mariyādattho). Do đó, ngài chỉ ra rằng từ “ukkaṭṭhaṃ” này, trong sự kết hợp với kammappavacanīya, là một từ ở đối cách mang ý nghĩa của vị trí cách, bằng câu bắt đầu là “ukkaṭṭhanāmake”. Để giải thích chính ý nghĩa đó, câu bắt đầu là “tassā” đã được nói đến. Thật vậy, câu “sau khi trở thành chủ nhân của thành phố ấy” là sự giải thích ý nghĩa của từ “abhibhavitvā”. Bằng câu này, ngài làm rõ rằng “quyền làm chủ là sự chế ngự”. Còn câu bắt đầu là “yāya mariyādāya” là sự giải thích ý nghĩa của từ ā. Bằng câu này, ngài làm rõ rằng “từ ā có nghĩa là giới hạn, và giới hạn (mariyādā) chính là sự không phụ thuộc (aparādhīnatā) mà theo đó vị ấy phải sống ở đó”. Yāya mariyādāya có nghĩa là: bởi trạng thái (avatthāya) không chung đụng với ai khác (anaññasādhāraṇāya) được gọi là sự không phụ thuộc (aparādhīnatāsaṅkhātāya). Còn câu bắt đầu là “upasaggavasena” là sự giải thích ý nghĩa của từ “ukkaṭṭhanāmake”. Bằng câu này, ngài làm rõ rằng: “mặc dù có trường hợp của vị trí cách (bhumma-vacanappasaṅge), nhưng ở đây chính đối cách (upayogavacanaṃ) đã được quy định, do sự kết hợp với cả hai loại tiếp đầu ngữ (duvidhehipi upasaggehi) vừa theo sau ý nghĩa của động từ căn (dhātvatthānuvattaka) vừa làm đặc biệt hóa ý nghĩa của động từ căn (visesakabhūtehi)”. Còn câu bắt đầu là “tassa kira” là sự làm sáng tỏ tên gọi theo đúng ý nghĩa. Vatthu là khu đất thích hợp để xây dựng thành phố, giống như trong các trường hợp “ārāmavatthu, vihāravatthū” v.v...

อุกฺกาติ ทณฺฑทีปิกา. อคฺคเหสุนฺติ ‘‘อชฺช มงฺคลทิวโส, ตสฺมา สุนกฺขตฺตํ, ตตฺถาปิ อยํ สุขโณ มา อติกฺกมี’’ติ รตฺติวิภายนํ อนุรกฺขนฺตา, รตฺติยํ อาโลกกรณตฺถาย อุกฺกา ฐเปตฺวา อุกฺกาสุ ชลมานาสุ นครสฺส วตฺถุํ อคฺคเหสุํ, เตเนตํ ทีเปติ – อุกฺกาสุ ฐิตาติ อุกฺกฏฺฐา. มูลวิภุชาทิ อากติคณปกฺเขเปน, นิรุตฺตินเยน วา อุกฺกาสุ วิชฺโชตยนฺตีสุ ฐิตาติ อุกฺกฏฺฐา, ตถา อุกฺกาสุ ฐิตาสุ ฐิตา อาสีติปิ อุกฺกฏฺฐาติ. มชฺฌิมาคมฏฺฐกถายํ ปน เอวํ วุตฺตํ ‘‘ตญฺจ นครํ ‘มงฺคลทิวโส สุขโณ, สุนกฺขตฺตํ มา อติกฺกมี’ติ รตฺติมฺปิ อุกฺกาสุ ฐิตาสุ มาปิตตฺตา อุกฺกฏฺฐาติปิ วุจฺจติ, ทณฺฑทีปิกาสุ ชาเลตฺวา ธาริยมานาสุ มาปิตตฺตาติ วุตฺตํ โหตี’’ติ, (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.มูลปริยายสุตฺตวณฺณนา) ตทปิมินา สํสนฺทติ เจว สเมติ [Pg.211] จ นครวตฺถุปริคฺคหสฺสปิ นครมาปนปริยาปนฺนตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อปเร ปน ภณนฺติ ‘‘ภูมิภาคสมฺปตฺติยา, อุปกรณสมฺปตฺติยา, มนุสฺสสมฺปตฺติยา จ ตํ นครํ อุกฺกฏฺฐคุณโยคโต อุกฺกฏฺฐาติ นามํ ลภตี’’ติ. โลกิยา ปน วทนฺติ ‘‘อุกฺกา ธารียติ เอตสฺส มาปิตกาเลติ อุกฺกฏฺฐา, วณฺณวิกาโรย’’นฺติ, อิตฺถิลิงฺควเสน จายํ สมญฺญา, เตเนวิธ ปโยโค ทิสฺสติ ‘‘ยถา จ ภวํ โคตโม อุกฺกฏฺฐาย อญฺญานิ อุปาสกกุลานิ อุปสงฺกมตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๙๙) มูลปริยายสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑) จ ‘‘เอกํ สมยํ ภควา อุกฺกฏฺฐายํ วิหรติ สุภควเน สาลราชมูเล’’ติอาทิ. เอวเมตฺถ โหตุ อุปสคฺควเสน อุปโยควจนํ, กถํ ปเนตํ เสสปเทสุ สิยาติ อนุโยเคนาห ‘‘ตสฺส อนุปโยคตฺตา เสสปเทสู’’ติ. ตตฺถ ตสฺสาติ อุปสคฺควเสน อุปโยคสญฺญุตฺตสฺส ‘‘อุกฺกฏฺฐ’’นฺติ ปทสฺส. อนุปโยคตฺตาติ วิเสสนภาเวน อนุปยุตฺตตฺตา. เสสปเทสูติ ‘‘สตฺตุสฺสท’’นฺติอาทีสุ สตฺตสุ ปเทสุ.

Ukkāti daṇḍadīpikā: Ukkā là đuốc. Aggahesunti: Về câu aggahesuṃ, (có nghĩa là) do nghĩ rằng: “Hôm nay là ngày lành, vì vậy là sao tốt, trong đó cũng không nên để khoảnh khắc tốt đẹp này trôi qua”, nên họ canh chừng lúc đêm rạng, vào ban đêm để làm ánh sáng, họ đã đặt những cây đuốc, và khi những cây đuốc đang cháy sáng, họ đã chiếm lấy địa điểm của thành phố. Tenetaṃ dīpeti: Do đó, vị ấy giải thích điều này – ukkāsu ṭhitāti ukkaṭṭhā (được thành lập trong lúc có những cây đuốc). Mūlavibhujādi ākatigaṇapakkhepena, niruttinayena vā ukkāsu vijjotayantīsu ṭhitāti ukkaṭṭhā: Hoặc do sự bao gồm trong nhóm ākatigaṇa như Mūlavibhujādi, hoặc theo phương pháp từ nguyên (niruttinaya), ukkāsu vijjotayantīsu ṭhitāti ukkaṭṭhā (được thành lập trong lúc những cây đuốc đang chiếu sáng rực rỡ). Tathā ukkāsu ṭhitāsu māpitā āsītipi ukkaṭṭhāti: Tương tự, ukkāsu ṭhitāsu māpitā āsītipi ukkaṭṭhāti (cũng được gọi là Ukkaṭṭhā vì được tạo ra khi những cây đuốc được dựng lên). Majjhimāgamaṭṭhakathāyaṃ pana evaṃ vuttaṃ: Lại nữa, trong Chú giải Trung Bộ Kinh (Majjhimāgamaṭṭhakathā), có nói như vầy: “Và thành phố ấy, do được tạo dựng ngay cả trong đêm khi những cây đuốc được dựng lên với ý nghĩ ‘ngày lành, khoảnh khắc tốt, sao tốt, chớ để trôi qua’, nên cũng được gọi là Ukkaṭṭhā. Có nghĩa là được nói rằng: ‘do được tạo dựng trong khi những cây đuốc được thắp sáng và giữ lên’”. Tadapiminā saṃsandati ceva sameti ca nagaravatthupariggahassapi nagaramāpanapariyāpannattāti daṭṭhabbaṃ: Điều đó cũng tương hợp và đồng nhất với điều này, cần phải hiểu rằng việc chiếm hữu địa điểm thành phố cũng được bao gồm trong việc tạo dựng thành phố. Apare pana bhaṇanti: Lại nữa, những người khác nói rằng: “Thành phố ấy có được tên gọi Ukkaṭṭhā là do sự kết hợp với những phẩm chất ưu việt (ukkaṭṭhaguṇa) nhờ sự hoàn hảo của địa thế, sự hoàn hảo của trang thiết bị, và sự hoàn hảo của dân chúng”. Lokiyā pana vadanti: Lại nữa, những người thế gian nói rằng: “ukkā dhārīyati etassa māpitakāleti ukkaṭṭhā (Đuốc được cầm lên vào lúc thành phố này được tạo dựng, do đó gọi là Ukkaṭṭhā), đây là sự biến đổi âm”. Itthiliṅgavasena cāyaṃ samaññā, tenevidha prayogo dissati: Và danh từ riêng này thuộc nữ tính. Do đó, cách dùng ở đây được thấy như: “Và như Tôn giả Gotama đi đến các gia đình cư sĩ khác ở Ukkaṭṭhā” và trong các kinh như Mūlapariyāyasutta: “Một thời, Thế Tôn trú ở Ukkaṭṭhā, tại gốc cây Sāla vương trong rừng Subhaga”. Evamettha hotu upasaggavasena upayogavacanaṃ, kathaṃ panetaṃ sesapadesu siyāti anuyogenāha “tassa anupayogattā sesapadesū”ti: Như vậy, ở đây, hãy xem upayogavacanaṃ (biến cách chỉ sự sử dụng, tức đối cách) là do tiền tố. Nhưng làm thế nào điều này có thể xảy ra ở các từ khác? Với câu hỏi này, ngài nói: “tassa anupayogattā sesapadesū”ti (vì nó không được sử dụng cho các từ khác). Tattha tassāti upasaggavasena upayogasaññuttassa “ukkaṭṭha”nti padassa: Ở đây, tassāti là của từ ukkaṭṭhaṃ được kết hợp với upayoga (sự sử dụng) do tiền tố. Anupayogattāti visesanabhāvena anupayuttattā: Anupayogattāti là do không được sử dụng như một tính từ (visesana). Sesapadesūti “sattussada”ntiādīsu sattasu padesu: Sesapadesūti là trong bảy từ bắt đầu bằng sattussadaṃ.

กึ นุ ขฺวายํ สทฺทปโยโค สทฺทลกฺขณานุคโตติ โจทนมปเนติ ‘‘ตตฺถ…เป… ปริเยสิตพฺพ’’นฺติ อิมินา. ตตฺถาติ อุปสคฺควเสน, อนุปโยควเสน จ อุปโยควจนนฺติ วุตฺเต ทุพฺพิเธปิ วิธาเน. ลกฺขณนฺติ คหณูปายญายภูตํ สทฺทลกฺขณํ, สุตฺตํ วา. ปริเยสิตพฺพนฺติ สทฺทสตฺเถสุ วิชฺชมานตฺตา ญาเณน คเวสิตพฺพํ, คเหตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน หิ สทฺทลกฺขณานุคโตวายํ สทฺทปโยโคติ ทสฺเสติ, สทฺทวิทู จ อิจฺฉนฺติ ‘‘อุปอนุอธิอาอิจฺจาทิปุพฺพวสโยเค สตฺตมิยตฺเถ อุปโยควจนํ ปาปุณาติ, วิเสสิตพฺพปเท จ ยถาวิธิมนุปโยโค วิเสสนปทานํ สมานาธิกรณภูตาน’’นฺติ. ตตฺร ยทา อธิ-สทฺโท, อา-สทฺโท จ อุปสคฺคมตฺตํ, ตทา ‘‘ตติยาสตฺตมีนญฺจา’’ติ ลกฺขเณน อชฺฌาปุพฺพวสโยเค อุปโยควจนํ. ตถา หิ วทนฺติ ‘‘สตฺตมิยตฺเถ กาลทิสาสุ อุปานฺวชฺฌาวสโยเค, อธิปุพฺพสิฐาวสานํ ปโยเค, ตปฺปานจาเรสุ จ ทุติยา. กาเล ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา, เอกํ สมยํ ภควา, กญฺจิ กาลํ ปุเรชาตปจฺจเยน ปจฺจโย, อิมํ รตฺตึ จตฺตาโร มหาราชาโน. ทิสายํ ปุริมํ ทิสํ ธตรฏฺโฐ. อุปาทิปุพฺพวสโยเค คามํ อุปวสติ, คามํ อนุวสติ, คามํ อาวสติ, อคารํ อชฺฌาวสติ, อธิปุพฺพสิฐาวสานํ ปโยเค [Pg.212] ปถวึ อธิเสสฺสติ, คามํ อธิติฏฺฐติ, คามํ อชฺฌาวสติ. ตปฺปานจาเรสุ นทึ ปิวติ, คามํ จรติ อิจฺจาทีติ.

Kiṃ nu khvāyaṃ saddapayogo saddalakkhaṇānugatoti codanamapaneti “tattha…pe… pariyesitabba”nti iminā: Ngài bác bỏ sự chất vấn “Phải chăng cách dùng từ này tuân theo quy tắc ngữ pháp?” bằng câu “tattha…pe… pariyesitabbaṃ”. Tatthāti upasaggavasena, anupayogavasena ca upayogavacananti vutte dubbidhepi vidhāne: Tatthāti có nghĩa là trong cả hai phương pháp được nói là upayogavacanaṃ (biến cách chỉ sự sử dụng), tức là do tiền tố và do sự liên kết. Lakkhaṇanti gahaṇūpāyañāyabhūtaṃ saddalakkhaṇaṃ, suttaṃ vā: Lakkhaṇaṃ là quy tắc ngữ pháp, là phương tiện hợp lý để nắm bắt, hoặc là một kinh văn (sutta). Pariyesitabbanti saddasatthesu vijjamānattā ñāṇena gavesitabbaṃ, gahetabbanti vuttaṃ hoti: Pariyesitabbaṃ có nghĩa là cần được tìm kiếm, cần được nắm bắt bằng trí tuệ vì nó có tồn tại trong các sách ngữ pháp. Etena hi saddalakkhaṇānugatovāyaṃ saddapayogoti dasseti: Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng cách dùng từ này thực sự tuân theo quy tắc ngữ pháp. Saddavidū ca icchanti “upaanuadhiāiccādipubbavasayoge sattamiyatthe upayogavacanaṃ pāpuṇāti, visesitabbapade ca yathāvidhimanupayogo visesanapadānaṃ samānādhikaraṇabhūtāna”nti: Và các nhà ngữ pháp học chấp nhận rằng: “Trong ý nghĩa của biến cách thứ bảy (sattamiyatthe), biến cách chỉ sự sử dụng (upayogavacanaṃ) được dùng khi có sự kết hợp với động từ căn vas đi trước bởi các tiền tố như upa, anu, adhi, ā, v.v., và đối với các tính từ đồng vị (samānādhikaraṇabhūtānaṃ), sự liên kết (anupayogo) với từ được bổ nghĩa (visesitabbapade) cũng theo quy tắc tương tự”. Tatra yadā adhi-saddo, ā-saddo ca upasaggamattaṃ, tadā “tatiyāsattamīnañcā”ti lakkhaṇena ajjhāpubbavasayoge upayogavacanaṃ: Trong trường hợp đó, khi từ adhi và từ ā chỉ đơn thuần là tiền tố, thì theo quy tắc tatiyāsattamīnañcā, biến cách chỉ sự sử dụng được dùng khi có sự kết hợp với động từ căn vas đi trước bởi ajjhā. Tathā hi vadanti “sattamiyatthe kāladisāsu upānvajjhāvasayoge, adhipubbasiṭhāvasānaṃ payoge, tappānacāresu ca dutiyā. Kāle pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā, ekaṃ samayaṃ bhagavā, kañci kālaṃ purejātapaccayena paccayo, imaṃ rattiṃ cattāro mahārājāno. Disāyaṃ purimaṃ disaṃ dhataraṭṭho. Upādipubbavasayoge gāmaṃ upavasati, gāmaṃ anuvasati, gāmaṃ āvasati, agāraṃ ajjhāvasati, adhipubbasiṭhāvasānaṃ payoge pathaviṃ adhisessati, gāmaṃ adhitiṭṭhati, gāmaṃ ajjhāvasati. Tappānacāresu nadiṃ pivati, gāmaṃ carati iccādīti: Thật vậy, các vị ấy nói rằng: “Trong ý nghĩa của biến cách thứ bảy, biến cách thứ hai (đối cách) được dùng cho thời gian và phương hướng, trong sự kết hợp với động từ căn vas đi trước bởi upa, anu, adhi, ā; trong sự sử dụng các động từ căn si, ṭhā, vas đi trước bởi adhi; và trong các trường hợp uống (từ) và đi lại (trong đó)”. Về thời gian: pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā (mặc y vào buổi sáng), ekaṃ samayaṃ bhagavā (một thời đức Thế Tôn), kañci kālaṃ purejātapaccayena paccayo (duyên trợ giúp bằng duyên sanh trước trong một thời gian nào đó), imaṃ rattiṃ cattāro mahārājāno (bốn vị đại vương trong đêm này). Về phương hướng: purimaṃ disaṃ dhataraṭṭho (Dhataraṭṭha ở phương đông). Trong sự kết hợp với động từ căn vas đi trước bởi upa, v.v.: gāmaṃ upavasati (sống gần làng), gāmaṃ anuvasati (sống trong làng), gāmaṃ āvasati (sống tại làng), agāraṃ ajjhāvasati (sống cai quản trong nhà). Trong sự sử dụng các động từ căn si, ṭhā, vas đi trước bởi adhi: pathaviṃ adhisessati (sẽ nằm trên đất), gāmaṃ adhitiṭṭhati (đứng cai quản làng), gāmaṃ ajjhāvasati (sống cai quản làng). Trong các trường hợp uống (từ) và đi lại (trong đó): nadiṃ pivati (uống (nước từ) sông), gāmaṃ carati (đi lại trong làng), v.v.

ยทา ปน อธิ-สทฺโท อิสฺสริยตฺโถ, อา-สทฺโท จ มริยาทตฺโถ, ตทา ‘‘กมฺมปฺปวจนียยุตฺเต’’ติ ลกฺขเณน กมฺมปฺปวจนียโยเค อุปโยควจนํ. ตถา หิ วทนฺติ ‘‘อนุอาทโย อุปสคฺคา, ธีอาทโย นิปาตา จ กมฺมปฺปวจนียสญฺญา โหนฺติ กิริยาสงฺขาตํ กมฺมํ ปวจนียํ เยสํ เต กมฺมปฺปวจนียา’’ติ. เสสปทานํ ปน ยถาวิธิมนุปโยเค กตเรน ลกฺขเณน อุปโยควจนนฺติ? ยถาวุตฺตลกฺขเณเนว. ยชฺเชวํ เตสมฺปิ อาธารภาวโต นานาธารตา สิยาติ? น, พหูนมฺปิ ปทานํ นครวเสน เอกตฺถภาวโต. สกตฺถมตฺตญฺหิ เตสํ นานากรณนฺติ. อญฺเญ ปน สทฺทวิทู เอวมิจฺฉนฺติ ‘‘สมานาธิกรณปทานํ ปจฺเจกํ กิริยาสมฺพนฺธเนน วิเสสิตพฺพปเทน สมานวจนตา ยถา ‘กฏํ กโรติ, วิปุลํ, ทสฺสนีย’นฺติ เอตฺถ ‘กฏํ กโรติ, วิปุลํ กโรติ, ทสฺสนียํ กโรตี’ติ ปจฺเจกํ กิริยาสมฺพนฺธเนน กมฺมตฺเถเยว ทุติยา’’ติ, ตเทตํ วิจาเรตพฺพํ วิเสสนปทานํ สมานาธิกรณานํ กิริยาสมฺพชฺฌนาภาวโต. ยทา หิ กิริยาสมฺพชฺฌนํ, ตทา วิเสสนเมว น โหตีติ.

Yadā pana adhi-saddo issariyattho, ā-saddo ca mariyādattho, tadā “kammappavacanīyayutte”ti lakkhaṇena kammappavacanīyayoge upayogavacanaṃ: Lại nữa, khi từ adhi có nghĩa là cai quản, và từ ā có nghĩa là giới hạn, thì theo quy tắc kammappavacanīyayutte, biến cách chỉ sự sử dụng (đối cách) được dùng trong sự kết hợp với kammappavacanīya. Tathā hi vadanti “anuādayo upasaggā, dhīādayo nipātā ca kammappavacanīyasaññā honti kiriyāsaṅkhātaṃ kammaṃ pavacanīyaṃ yesaṃ te kammappavacanīyā”ti: Thật vậy, các vị ấy nói rằng: “Các tiền tố như anu, và các tiểu từ như dhi có tên gọi là kammappavacanīya. Chúng được gọi là kammappavacanīya vì chúng có khả năng diễn tả một hành động (kamma) được gọi là kiriyā”. Sesapadānaṃ pana yathāvidhimanupayoge katarena lakkhaṇena upayogavacananti? Yathāvuttalakkhaṇeneva: Lại nữa, đối với các từ còn lại, khi được liên kết theo quy tắc, biến cách chỉ sự sử dụng được dùng theo quy tắc nào? (Đáp:) Theo chính quy tắc đã được nêu. Yajjevaṃ tesampi ādhārabhāvato nānādhāratā siyāti? Na, bahūnampi padānaṃ nagaravasena ekatthabhāvato: Nếu vậy, do chúng cũng có vai trò là định sở cách (ādhāra), liệu có trở thành nhiều định sở cách khác nhau không? (Đáp:) Không, vì dù có nhiều từ, chúng cũng chỉ có một ý nghĩa duy nhất liên quan đến thành phố. Sakatthamattañhi tesaṃ nānākaraṇanti: Chính ý nghĩa riêng của chúng mới tạo ra sự khác biệt. Aññe pana saddavidū evamicchanti “samānādhikaraṇapadānaṃ paccekaṃ kiriyāsambandhanena visesitabbapadena samānavacanatā yathā ‘kaṭaṃ karoti, vipulaṃ, dassanīya’nti ettha ‘kaṭaṃ karoti, vipulaṃ karoti, dassanīyaṃ karotī’ti paccekaṃ kiriyāsambandhanena kammattheyeva dutiyā”ti: Lại nữa, các nhà ngữ pháp học khác lại muốn như thế này: “Đối với các từ đồng vị, chúng có cùng biến cách với từ được bổ nghĩa do mỗi từ đều có sự liên kết với động từ, ví dụ như trong câu ‘kaṭaṃ karoti, vipulaṃ, dassanīyaṃ’”. Ở đây, (được hiểu là) “‘kaṭaṃ karoti’ (làm một chiếc chiếu), ‘vipulaṃ karoti’ (làm cho nó rộng), ‘dassanīyaṃ karoti’ (làm cho nó đẹp)”, do mỗi từ đều có sự liên kết với động từ, nên biến cách thứ hai (đối cách) được dùng trong ý nghĩa của đối tượng (kamma). Tadetaṃ vicāretabbaṃ visesanapadānaṃ samānādhikaraṇānaṃ kiriyāsambajjhanābhāvato: Điều này cần được xem xét lại, vì các tính từ đồng vị không có sự liên kết với động từ. Yadā hi kiriyāsambajjhanaṃ, tadā visesanameva na hotīti: Vì khi có sự liên kết với động từ, thì nó không còn là tính từ nữa.

อุสฺสทตา นาเมตฺถ พหุลตาติ วุตฺตํ ‘‘พหุชน’’นฺติ. ตํ ปน พหุลตํ ทสฺเสติ ‘‘อากิณฺณมนุสฺส’’นฺติอาทินา. อรญฺญาทีสุ คเหตฺวา โปเสตพฺพา โปสาวนิยา, เอเตน เตสํ ธมฺมภาวํ ทสฺเสติ. อาวิชฺฌิตฺวาติ ปริกฺขิปิตฺวา. ขณิตฺวา กตา โปกฺขรณี, อาพนฺธิตฺวา กตํ ตฬากํ. อจฺฉินฺนูทกฏฺฐาเนเยว ชลชกุสุมานิ ชาตานีติ วุตฺตํ ‘‘อุทกสฺส นิจฺจภริตาเนวา’’ติ. อุทกสฺสาติ จ ปูรณกิริยาโยเค กรณตฺเถ สามิวจนํ ‘‘มหนฺเต มหนฺเต สาณิปสิพฺพเก การาเปตฺวา หิรญฺญสุวณฺณสฺส ปูราเปตฺวา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๓๔) วิย. สห ธญฺเญนาติ สธญฺญนฺติ นครสทฺทาเปกฺขาย นปุํสกลิงฺเคน วุตฺตํ, ยถาวากฺยํ วา อุปโยควจเนน. เอวํ สพฺพตฺถ. ปุพฺพณฺณาปรณฺณาทิเภทํ พหุธญฺญสนฺนิจยนฺติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ตทุภยวินิมุตฺตํ อลาพุกุมฺภณฺฑาทิสูเปยฺยํ สงฺคณฺหาติ. เตนายมตฺโถ วิญฺญายติ – นยิธ ธญฺญสทฺโท สาลิอาทิธญฺญวิเสสวาจโก, โปสเน สาธุตฺตมตฺเตน ปน นิรวเสสปุพฺพณฺณาปรณฺณสูเปยฺยวาจโก, วิรูเปกเสสวเสน [Pg.213] วา ปยุตฺโตติ. เอตฺตาวตาติ ยถาวุตฺตปทตฺตเยน. ราชลีลายาติ ราชูนํ วิลาเสน. สมิทฺธิยา อุปโภคปริโภคสมฺปุณฺณภาเวน สมฺปตฺติ สมิทฺธิสมฺปตฺติ.

Ở đây, ussadatā (sự dồi dào) được gọi là bahulatā (sự đông đúc) trong câu “bahujanaṃ” (đông người). Vị ấy lại chỉ ra sự đông đúc ấy bằng câu “ākiṇṇamanussaṃ” (đông đúc dân cư) v.v… Những con vật cần được nuôi dưỡng sau khi bắt từ rừng v.v… là posāvaniyā (loài vật nuôi). Bằng từ này, vị ấy chỉ ra bản chất thuần hóa của chúng. Āvijjhitvā nghĩa là parikkhipitvā (bao quanh). Hồ được làm bằng cách đào gọi là pokkharaṇī; hồ được làm bằng cách đắp bờ gọi là taḷākaṃ. Vì hoa sen chỉ mọc ở nơi nước không cạn, nên được nói là “udakassa niccabharitāneva” (luôn đầy nước). Và udakassa là sở hữu cách trong ý nghĩa công cụ cách khi kết hợp với động từ pūraṇa (làm đầy), giống như trong câu “mahante mahante sāṇipasibbake kārāpetvā hiraññasuvaṇṇassa pūrāpetvā” (cho làm những túi gai lớn, rồi cho đổ đầy vàng bạc vào) v.v… Saha dhaññenāti sadhaññaṃ (cùng với ngũ cốc) được nói ở trung tính theo từ nagara (thành phố), hoặc theo câu văn thì dùng đối cách. Tương tự ở mọi nơi. Trong câu “pubbaṇṇāparaṇṇādibhedaṃ bahudhaññasannicayaṃ” (nơi tích trữ nhiều loại ngũ cốc khác nhau như cốc loại trước và cốc loại sau), từ ādi bao gồm cả những loại rau củ thích hợp làm món canh như bầu, bí v.v… không thuộc hai loại trên. Do đó, ý nghĩa này được hiểu là: ở đây, từ dhañña không chỉ một loại ngũ cốc cụ thể như lúa sāli v.v…, mà chỉ tất cả các loại cốc loại trước, cốc loại sau và rau củ thích hợp làm món canh không trừ loại nào, chỉ đơn thuần vì chúng tốt cho việc nuôi dưỡng; hoặc được dùng theo quy tắc virūpekasesa (giữ lại một từ trong các từ khác hình). Ettāvatā nghĩa là bằng ba từ đã nói. Rājalīlāyā nghĩa là bằng phong thái của các vị vua. Samiddhiyā là sự sung túc do sự đầy đủ về vật dụng và tiêu dùng; samiddhisampatti là sự thành tựu sung túc.

‘‘ราชโภคฺค’’นฺติ วุตฺเต ‘‘เกน ทินฺน’’นฺติ อวสฺสํ ปุจฺฉิตพฺพโต เอวํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ ‘‘เกนา’’ติอาทินา. รญฺญา วิย ภุญฺชิตพฺพนฺติ วา ราชโภคฺคนฺติ อฏฺฐกถาโต อปโร นโย. ยาว ปุตฺตนตฺตปนตฺตปรมฺปรา กุลสนฺตกภาเวน ราชโต ลทฺธตฺตา ‘‘รญฺโญ ทายภูต’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘ธมฺมทายาทา เม ภิกฺขเว ภวถา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๙) วิย จ ทายสทฺโท ทายชฺชปริยาโยติ อาห ‘‘ทายชฺชนฺติ อตฺโถ’’ติ. กถํ ทินฺนตฺตา พฺรหฺมเทยฺยํ นามาติ โจทนํ ปริหรติ ‘‘ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา’’ติอาทินา. ราชนีหาเรน ปริภุญฺชิตพฺพโต หิ อุทฺธํ ปริโภคลาภสฺส พฺรหฺมเทยฺยตา นาม นตฺถิ, อิทญฺจ ตถา ทินฺนเมว, ตสฺมา พฺรหฺมเทยฺยํ นามาติ วุตฺตํ โหติ. เฉชฺชเภชฺชนฺติ สรีรทณฺฑธนทณฺฑาทิเภทํ ทณฺฑมาห. นทีติตฺถปพฺพตาทีสูติ นทีติตฺถปพฺพตปาทคามทฺวารอฏวิมุขาทีสุ. เสตจฺฉตฺตคฺคหเณน เสสราชกกุธภณฺฑมฺปิ คหิตํ ตปฺปมุขตฺตาติ เวทิตพฺพํ. ‘‘รญฺญา ภุญฺชิตพฺพ’’นฺตฺเวว วุตฺเต อิธาธิปฺเปตตฺโถ น ปากโฏติ หุตฺวา-สทฺทคฺคหณํ กตํ. ตญฺหิ โส ราชกุลโต อสมุทาคโตปิ ราชา หุตฺวา ภุญฺชิตุํ ลภตีติ อยมิธาธิปฺเปโต อตฺโถ. ทาตพฺพนฺติ ทายํ, ‘‘ราชทาย’’นฺติ อิมินาว รญฺญา ทินฺนภาเว สิทฺเธ ‘‘รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺน’’นฺติ ปุน จ วจนํ กิมตฺถิยนฺติ อาห ‘‘ทายกราชทีปนตฺถ’’นฺติอาทิ. อสุเกน รญฺญา ทินฺนนฺติ ทายกราชสฺส อทีปิตตฺตา เอวํ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ จ ปฐมนเย ‘‘ราชโภคฺค’’นฺติ ปเท ปุจฺฉาสมฺภวโต อิทํ วุตฺตํ, ทุติยนเย ปน ‘‘ราชทาย’’นฺติ ปเทติ อยมฺปิ วิเสโส ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺถ อติพหุลตาย ปุรโต ฐปโนกาสาภาวโต ปสฺเสนปิ โอทนสูปพฺยญฺชนาทิ ทียติ เอตสฺสาติ ปเสนทิ, อลุตฺตสมาสวเสน. โส หิ ราชา ตณฺฑุลโทณสฺส โอทนมฺปิ ตทุปิเยน สูปพฺยญฺชเนน ภุญฺชติ. ตถา หิ นํ ภุตฺตปาตราสกาเล สตฺถุ สนฺติกมาคนฺตฺวา อิโต จิโต จ สมฺปริวตฺตนฺตํ นิทฺทาย อภิภุยฺยมานํ อุชุกํ นิสีทิตุมสกฺโกนฺตํ ภควา –

Khi nói “rājabhoggaṃ” (tài sản của vua), vì chắc chắn sẽ có câu hỏi “do ai ban tặng?”, nên đã nói như vậy, điều này được chỉ ra bằng câu “kenā” v.v… Hoặc, “được hưởng dụng như vua” là rājabhoggaṃ; đây là một phương pháp khác với Chú giải. Vì được nhận từ vua như là tài sản của dòng họ cho đến đời con, cháu, chắt, nên được gọi là “rañño dāyabhūtaṃ” (tài sản thừa kế của vua). Và giống như trong câu “Dhammadāyādā me bhikkhave bhavathā” (Này các Tỳ khưu, hãy là những người thừa tự Pháp của ta) v.v…, từ dāya là một từ đồng nghĩa với dāyajja, nên vị ấy nói “dāyajjanti attho” (nghĩa là tài sản thừa kế). Vị ấy giải quyết câu hỏi “Tại sao việc ban tặng lại được gọi là brahmadeyyaṃ (sự ban tặng cao quý)?” bằng câu “chattaṃ ussāpetvā” (sau khi cho giương lọng) v.v… Bởi vì, ngoài việc hưởng dụng theo nghi thức hoàng gia, không có cái gọi là brahmadeyyatā (sự ban tặng cao quý) đối với lợi lộc hưởng dụng; và món quà này đã được ban tặng như vậy, do đó được gọi là brahmadeyyaṃ. Chejjabhejjaṃ chỉ sự trừng phạt, bao gồm các loại như hình phạt thân thể, hình phạt tài sản v.v… Nadītitthapabbatādīsu nghĩa là ở bến sông, chân núi, cổng làng, bìa rừng v.v… Cần hiểu rằng, việc đề cập đến lọng trắng (setacchatta) cũng bao gồm cả các vương ấn còn lại, vì lọng trắng là vật đứng đầu. Khi chỉ nói “raññā bhuñjitabbaṃ” (được vua hưởng dụng), ý nghĩa được ngụ ý ở đây không rõ ràng, nên từ hutvā đã được thêm vào. Bởi vì, vị ấy, dù không xuất thân từ hoàng tộc, sau khi trở thành vua, vẫn được hưởng dụng tài sản đó; đây là ý nghĩa được ngụ ý ở đây. Dātabbanti dāyaṃ (cái được cho là quà tặng). Khi việc được vua ban tặng đã được xác định chỉ bằng từ “rājadāyaṃ” (quà tặng của vua), tại sao lại nói thêm “raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ” (được vua Pasenadi của nước Kosala ban tặng)? Vị ấy trả lời bằng câu “dāyakarājadīpanatthaṃ” (để chỉ rõ vị vua ban tặng) v.v… Ý nghĩa là: vì chưa chỉ rõ vị vua nào đã ban tặng khi có câu hỏi “do vua nào ban tặng?”, nên đã nói như vậy. Và ở đây, trong phương pháp thứ nhất, câu này được nói do có khả năng có câu hỏi đối với từ “rājabhoggaṃ”; còn trong phương pháp thứ hai, là đối với từ “rājadāyaṃ”; sự khác biệt này cũng cần được thấy. Ở đó, vì (thức ăn) quá nhiều, không có chỗ để đặt phía trước, nên cơm, canh, thức ăn v.v… được dọn cho vị ấy (etassa) cả ở bên cạnh (passena); do đó, vị ấy là pasenadi, theo quy tắc aluttasamāsa. Vị vua ấy quả thực đã ăn cơm nấu từ một doṇa gạo cùng với canh và thức ăn tương xứng. Bởi vậy, khi vị ấy, sau khi ăn sáng, đến gặp Đức Thế Tôn, đang lảo đảo qua lại, bị cơn buồn ngủ xâm chiếm, không thể ngồi thẳng, Đức Thế Tôn đã –

‘‘มิทฺธี [Pg.214] ยทา โหติ มหคฺฆโส จ,นิทฺทายิตา สมฺปริวตฺตสายี;

มหาวราโหว นิวาปวุฏฺโฐ,ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปติ มนฺโท’’ติ. (ธ. ป. ๓๒๕;

เนตฺติ. ๒๖, ๙๐);

“Khi người hôn trầm, lại thêm ăn nhiều, Hay ngủ gà gật, lăn qua lộn lại; Như con heo lớn, được nuôi bằng cám, Kẻ ngu si ấy, vào thai luân hồi.”

อิมาย คาถาย โอวทิ. ภาคิเนยฺยญฺจ โส สุทสฺสนํ นาม มาณวํ –

khuyên dạy bằng bài kệ này. Và vị vua ấy (đã nói với) người cháu trai tên là Sudassana rằng –

‘‘มนุชสฺส สทา สตีมโต,มตฺตํ ชานโต ลทฺธโภชเน;

ตนุกสฺส ภวนฺติ เวทนา,สณิกํ ชีรติ อายุปาลย’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๔) –

“Người luôn chánh niệm, Ăn uống có chừng mực; Cảm thọ của người ấy sẽ nhẹ nhàng, Già chậm, tuổi thọ được bảo toàn.”

อิมํ คาถํ ภควโต สนฺติเก อุคฺคหาเปตฺวา อตฺตโน ภุญฺชนฺตสฺส โอสานปิณฺฑกาเล เทวสิกํ ภณาเปติ, โส อปเรน สมเยน ตสฺสา คาถาย อตฺถํ สลฺลกฺเขตฺวา ปุนปฺปุนํ โอสานปิณฺฑปริหรเณน นาฬิโกทนมตฺตาย สณฺฐหิตฺวา ตนุสรีโร พลวา สุขปฺปตฺโต อโหสีติ. อุทานฏฺฐกถายํ (อุทา. อฏฺฐ. ๑๒) ปน เอวํ วุตฺตํ ‘‘ปจฺจามิตฺตํ ปรเสนํ ชินาตีติ ปเสนที’’ติ. สทฺทวิทูปิ หิ ช-การสฺส ท-กาเร อิทมุทาหรนฺติ. โส หิ อตฺตโน ภาคิเนยฺยํ อชาตสตฺตุราชานํ, ปญฺจโจรสตาทีนิ จ อวรุทฺธกานิ ชินาตีติ. โกสลรฏฺฐสฺสาธิปติภาวโต โกสโล, ตสฺมา โกสลาธิปตินา ปเสนทิ นามเกน รญฺญา ทินฺนนฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. นิสฺสฏฺฐปริจฺจตฺตตาสงฺขาเตน ปุน อคฺคเหตพฺพภาเวเนว ทินฺนตฺตา อิธ พฺรหฺมเทยฺยํ นาม, น ตุ ปุริมนเย วิย ราชสงฺเขเปน ปริภุญฺชิตพฺพภาเวน ทินฺนตฺตาติ อาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. นิสฺสฏฺฐํ หุตฺวา, นิสฺสฏฺฐภาเวน วา ปริจฺจตฺตํ นิสฺสฏฺฐปริจฺจตฺตํ, มุตฺตจาควเสน จชิตนฺติ อตฺโถ.

Vị ấy đã cho học thuộc lòng bài kệ này nơi đức Thế Tôn, và đã cho (người hầu) đọc lên hằng ngày vào lúc mình dùng bữa, vào thời điểm miếng cơm cuối cùng. Về sau, vị ấy đã nhận thức được ý nghĩa của bài kệ ấy, nhờ việc từ bỏ miếng cơm cuối cùng nhiều lần, đã ổn định với lượng cơm chỉ bằng một nāḷika, đã trở nên có thân hình thon gọn, có sức mạnh, và đạt được sự an lạc. Tuy nhiên, trong Chú giải Udāna đã nói như vầy: ‘Người chiến thắng quân đội đối phương, kẻ thù, nên gọi là Pasenadi.’ Vì rằng, ngay cả các nhà ngữ pháp học cũng đưa ra ví dụ này về việc chữ ‘ja’ trở thành chữ ‘da.’ Vì rằng, vị ấy đã chiến thắng vua Ajātasattu, cháu của mình, và năm trăm tên cướp bị bao vây v.v... Do là người cai trị xứ Kosala, nên gọi là Kosala. Do đó, cần phải hiểu ý nghĩa là: ‘được dâng cúng bởi vị vua tên là Pasenadi, người cai trị xứ Kosala.’ Ở đây, được gọi là brahmadeyya (sự cúng dường cao quý) vì đã được dâng cúng với ý nghĩa là đã từ bỏ, xả ly, và không nhận lại nữa, chứ không phải được dâng cúng với ý nghĩa là được hưởng dụng theo cách của vua như trong trường hợp trước. (Do đó, ngài Chú giải) đã nói: ‘yathā’ v.v... Nissaṭṭhapariccattaṃ có nghĩa là đã từ bỏ sau khi đã xả ly, hoặc đã xả ly với ý nghĩa là đã từ bỏ; ý nghĩa là đã buông bỏ bằng cách xả ly hoàn toàn.

สวนํ อุปลพฺโภติ ทสฺเสติ ‘‘อุปลภี’’ติ อิมินา, โส จายมุปลพฺโภ สวนวเสเนว ชานนนฺติ วุตฺตํ ‘‘โสตทฺวารสมฺปตฺตวจนนิคฺโฆสานุสาเรน อญฺญาสี’’ติ. โสตทฺวารานุสารวิญฺญาณวีถิวเสน ชานนเมว หิ อิธ สวนํ เตเนว ‘‘สมโณ ขลุ โภ โคตโม’’ติอาทินา วุตฺตสฺสตฺถสฺส อธิคตตฺตา, น ปน โสตทฺวารวีถิวเสน สุตมตฺตํ [Pg.215] เตน ตทตฺถสฺส อนธิคตตฺตา. อวธารณผลตฺตา สทฺทปโยคสฺส สพฺพมฺปิ วากฺยํ อนฺโตคธาวธารณํ. ตสฺมา ตทตฺถโชตกสทฺเทน วินาปิ อญฺญตฺถาโปหนวเสน อสฺโสสิ เอว, นาสฺส โกจิ สวนนฺตราโย อโหสีติ อยมตฺโถ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘ปทปูรณมตฺเต นิปาโต’’ติ, อนฺโตคธาวธารเณปิ จ สพฺพสฺมึ วากฺเย นีตตฺถโต อวธารณตฺถํ โข-สทฺทคฺคหณํ ‘‘เอวา’’ติ สามตฺถิยา สาติสยํ เอตทตฺถสฺส วิญฺญายมานตฺตาติ ปฐมวิกปฺโป วุตฺโต, นีตตฺถโต อวธารเณน โก อตฺโถ เอกนฺติโก กโต, อวธาริโต จาติ วุตฺตํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. อถ ปทปูรณมตฺเตน โข-สทฺเทน กึ ปโยชนนฺติ โจทนมปเนติ ‘‘ปทปูรเณนา’’ติอาทินา, อกฺขรสมูหปทสฺส, ปทสมูหวากฺยสฺส จ สิลิฏฺฐตาปโยชนมตฺตเมวาติ อตฺโถ. ‘‘อสฺโสสี’’ติ หิทํ ปทํ โข-สทฺเท คหิเต เตน ผุลฺลิตํ มณฺฑิตํ วิภูสิตํ วิย โหนฺตํ ปูริตํ นาม โหติ, เตน จ ปุริมปจฺฉิมปทานิ สุขุจฺจารณวเสน สิลิฏฺฐานิ โหนฺติ, น ตสฺมึ อคฺคหิเต, ตสฺมา ปทปูรณมตฺตมฺปิ ปทพฺยญฺชนสิลิฏฺฐตาปโยชนนฺติ วุตฺตํ โหติ. มตฺตสทฺโท เจตฺถ วิเสสนิวตฺติอตฺโถ, เตนสฺส อนตฺถนฺตรทีปนตา ทสฺสิตา, เอว-สทฺเทน ปน ปทพฺยญฺชนสิลิฏฺฐตาย เอกนฺติกตา.

Bằng từ ‘upalabhi,’ (ngài Chú giải) chỉ ra rằng ‘sự nghe được tiếp nhận.’ Và sự tiếp nhận này chính là sự biết thông qua việc nghe, nên đã nói: ‘đã hiểu theo âm thanh của lời nói đến tai.’ Vì rằng, ở đây, savanaṃ (sự nghe) chính là sự biết thông qua lộ trình tâm thức theo sau nhĩ môn, bởi vì nhờ đó mà ý nghĩa của điều đã được nói ‘Sa-môn Gotama...’ đã được liễu tri; chứ không phải chỉ là sự nghe đơn thuần qua lộ trình nhĩ môn, vì qua đó ý nghĩa của điều ấy không được liễu tri. Do việc sử dụng từ ngữ có kết quả là sự xác định, nên toàn bộ câu văn đều hàm chứa sự xác định. Do đó, ngay cả khi không có từ ngữ làm sáng tỏ ý nghĩa đó, (vị ấy) vẫn đã nghe (một cách chắc chắn) bằng cách loại trừ ý nghĩa khác. ‘Không có bất kỳ trở ngại nào cho việc nghe của vị ấy,’ ý nghĩa này được hiểu. (Do đó, ngài Chú giải) đã nói: ‘(Từ kho) là một tiểu từ chỉ để điền vào chỗ trống.’ Và ngay cả khi có sự xác định ngầm, trong toàn bộ câu văn, theo ý nghĩa được dẫn dắt, việc dùng từ kho là để xác định, vì nhờ năng lực của từ evā mà ý nghĩa này được hiểu một cách vượt trội. Do đó, phương án thứ nhất đã được nêu ra. Lợi ích gì với sự xác định theo ý nghĩa được dẫn dắt? (Nó) được làm cho trở nên chắc chắn, và được xác định. Do đó, đã nói: ‘tatthā’ v.v... Kế đó, (ngài Chú giải) bác bỏ câu chất vấn ‘Vậy có lợi ích gì với từ kho chỉ để điền vào chỗ trống?’ bằng câu ‘padapūraṇenā’ v.v... Ý nghĩa là: chỉ có lợi ích là làm cho từ (tập hợp các chữ cái) và câu (tập hợp các từ) được trôi chảy. Vì rằng, từ ‘assosi’ này, khi dùng từ kho, nó trở nên như được nở ra, được trang điểm, được tô điểm, nên được gọi là được làm cho đầy đủ. Và nhờ đó, các từ trước và sau trở nên trôi chảy do dễ phát âm; (chúng) không trôi chảy khi không dùng từ đó. Do đó, có thể nói rằng ngay cả việc chỉ điền vào chỗ trống cũng có lợi ích là làm cho từ và âm tiết được trôi chảy. Ở đây, từ matta có ý nghĩa loại bỏ đặc tính, qua đó cho thấy rằng nó không chỉ ra một ý nghĩa khác. Còn với từ eva, tính chất chắc chắn của sự trôi chảy của từ và âm tiết được chỉ ra.

‘‘สมโณ ขลู’’ติอาทิ ยถาสุตตฺถนิทสฺสนนฺติ ทสฺเสติ ‘‘อิทานี’’ติอาทินา. สมิตปาปตฺตาติ เอตฺถ อจฺจนฺตํ อนวเสสโต สวาสนํ สมิตปาปตฺตาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอวญฺหิ พาหิรกวีตราคเสกฺขาเสกฺขปาปสมนโต ภควโต ปาปสมนํ ยถารหํ วิเสสิตํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ภควา จ อนุตฺตเรน อริยมคฺเคน สมิตปาโป’’ติ. ตเทวตฺถํ นิทฺเทสปาเฐน สาเธตุํ ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิมาห. อสฺสาติ อเนน ภิกฺขุนา, ภควตา วา. สมิตาติ สมาปิตา, สมภาวํ วา อาปาทยิตา, อสฺส วา สมฺปทานภูตสฺส สนฺตา โหนฺตีติ อตฺโถ. อตฺถานุคตา จายํ ภควติ สมญฺญาติ วุตฺตํ ‘‘ภควา จา’’ติอาทิ. เตนาติ ตถา สมิตปาปตฺตา. ยถาภูตํ ปวตฺโต ยถาภุจฺจํ, ตเทว คุโณ, เตน อธิคตํ ตถา. ‘‘ขลู’’ติ อิทํ เนปาติกํ ขลุปจฺฉาภตฺติกปเท (มิ. ป. ๔.๑.๘) วิย, น นามํ, อเนกตฺถตฺตา จ นิปาตานํ อนุสฺสวนตฺโถว อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อนุสฺสวนตฺเถ นิปาโต’’ติ, ปรมฺปรสวนญฺเจตฺถ [Pg.216] อนุสฺสวนํ. พฺราหฺมณชาติสมุทาคตนฺติ พฺราหฺมณชาติยา อาคตํ, ชาติสิทฺธนฺติ วุตฺตํ โหติ. อาลปนมตฺตนฺติ ปิยาลปนวจนมตฺตํ, น ตทุตฺตริ อตฺถปริทีปนํ. ปิยสมุทาหารา เหเต ‘‘โภ’’ติ วา ‘‘อาวุโส’’ติ วา ‘‘เทวานํ ปิยา’’ติ วา. ธมฺมปเท พฺราหฺมณวตฺถุปาเฐน, (ธ. ป. ๓๑๕ อาทโย) สุตฺตนิปาเต จ วาเสฏฺฐสุตฺตปเทน พฺราหฺมณชาติสมุทาคตาลปนภาวํ สมตฺเถตุํ ‘‘วุตฺตมฺปิ เจต’’นฺติอาทิมาห.

Bằng câu ‘idāni’ v.v..., (ngài Chú giải) chỉ ra rằng câu ‘Samaṇo khalu...’ là sự trình bày ý nghĩa như đã được nghe. Ở đây, trong câu samitapāpattā, cần hiểu ý nghĩa là ‘do đã làm lắng dịu các điều ác một cách hoàn toàn, không còn dư sót, cùng với các tiềm miên.’ Vì như vậy, sự lắng dịu các điều ác của đức Thế Tôn được phân biệt một cách thích đáng với sự lắng dịu các điều ác của các bậc hữu học và vô học đã ly tham ở bên ngoài. Do đó, đã nói: ‘Và đức Thế Tôn đã làm lắng dịu các điều ác bằng Thánh đạo vô thượng.’ Để chứng minh chính ý nghĩa đó bằng đoạn văn trong Niddesa, (ngài Chú giải) đã nói: ‘vuttañhetaṃ’ v.v... Assā có nghĩa là bởi vị Tỳ-khưu này, hoặc bởi đức Thế Tôn. Samitā có nghĩa là đã được làm cho lắng dịu, hoặc đã được đưa đến trạng thái lắng dịu; hoặc (các điều ác) của vị ấy, người là đối tượng của sự dâng tặng, đã trở nên lắng dịu. Và danh xưng này nơi đức Thế Tôn là phù hợp với ý nghĩa, nên đã nói: ‘bhagavā ca’ v.v... Tena có nghĩa là do đã làm lắng dịu các điều ác như vậy. Yathābhuccaṃ là điều diễn ra đúng như thật; đó chính là đức hạnh; tathā là đã đạt được nhờ đức hạnh đó. Từ ‘khalu’ này là một tiểu từ, giống như trong cụm từ khalupacchābhattika, không phải là danh từ. Và do các tiểu từ có nhiều nghĩa, ở đây chỉ có ý nghĩa ‘nghe truyền lại’ là được chủ ý. Do đó, (ngài Chú giải) đã nói: ‘(Đây là) tiểu từ có nghĩa là nghe truyền lại.’ Và ở đây, anussavana là sự nghe từ người này qua người khác. Brāhmaṇajātisamudāgataṃ có nghĩa là ‘đến từ dòng dõi Bà-la-môn,’ tức là ‘được xác lập do dòng dõi.’ Ālapanamattaṃ chỉ là lời gọi thân mật, không có sự giải thích ý nghĩa nào khác ngoài điều đó. Vì rằng, đây là những cách gọi thân mật: ‘bho,’ hoặc ‘āvuso,’ hoặc ‘devānaṃ piyā.’ Để chứng minh rằng đây là cách gọi đến từ dòng dõi Bà-la-môn, bằng đoạn văn về câu chuyện Bà-la-môn trong Dhammapada và bằng câu trong Vāseṭṭhasutta ở Suttanipāta, (ngài Chú giải) đã nói: ‘vuttampi cetaṃ’ v.v...

ตตฺรายมตฺโถ – สเจ ราคาทิกิญฺจเนหิ สกิญฺจโน อสฺส, โส อามนฺตนาทีสุ ‘‘โภ โภ’’ติ วทนฺโต หุตฺวา วิจรณโต โภวาทีเยว นาม โหติ, น พฺราหฺมโณ. ‘‘อกิญฺจนํ อนาทานํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติ (ธ. ป. ๓๙๖, สุ. นิ. ๖๒๕) เสสคาถาปทํ. ตตฺถ ราคาทโย สตฺเต กิญฺจนฺติ มทฺทนฺติ ปลิพุทฺธนฺตีติ กิญฺจนานิ. มนุสฺสา กิร โคเณหิ ขลํ มทฺทาเปนฺตา ‘‘กิญฺเจหิ กปิล, กิญฺเจหิ กาฬกา’’ติ วทนฺติ, ตสฺมา กิญฺจนสทฺโท มทฺทนตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยถาห นิทฺเทเส ‘‘อกิญฺจนนฺติ ราคกิญฺจนํ, โทส, โมห, มาน, ทิฏฺฐิ, กิเลสกิญฺจนํ, ทุจฺจริตกิญฺจนํ, ยสฺเสเต กิญฺจนา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา, โส วุจฺจติ อกิญฺจโน’’ติ (จูฬนิ. ๒๘, ๓๒, ๖๐, ๖๓). โคตโมติ โคตฺตวเสน ปริกิตฺตนํ, ยํ ‘‘อาทิจฺจโคตฺต’’นฺติปิ โลเก วทนฺติ, สกฺยปุตฺโตติ ปน ชาติวเสน สากิโยติ จ ตสฺเสว เววจนํ. วุตฺตญฺเหตํ ปพฺพชฺชาสุตฺเต –

Ở đây, ý nghĩa là thế này: Nếu (vị ấy) là người có phiền não (sakiñcano) do các chướng ngại (kiñcana) như tham ái v.v., vị ấy khi đi lại nói rằng ‘này ông, này ông’ trong lúc gọi mời v.v., chỉ được gọi là người nói ‘bho’ (bhovādī) chứ không phải là Bà-la-môn. Phần còn lại của câu kệ (là): ‘Vị không phiền não, không chấp thủ, Ta gọi là Bà-la-môn.’ (Dhp. 396, Sn. 625). Ở đây, tham ái v.v. chà đạp (kiñcanti), giày vò (maddanti), trói buộc (palibuddhanti) chúng sanh, nên được gọi là các chướng ngại (kiñcanāni). Nghe nói, khi cho bò đạp lúa trên sân lúa, người ta nói rằng: ‘Hãy đạp đi, này Kapila, hãy đạp đi, này Kāḷaka.’ Vì vậy, từ ‘kiñcana’ nên được hiểu theo nghĩa là ‘chà đạp.’ Như đã được nói trong bộ Niddesa: ‘Vô phiền não (akiñcana) có nghĩa là: phiền não tham, phiền não sân, si, mạn, tà kiến, phiền não cấu uế, phiền não ác hạnh. Vị nào đã đoạn tận, trừ tuyệt, làm cho lắng dịu, làm cho an tịnh, không còn khả năng tái sanh, đã thiêu đốt bằng ngọn lửa trí tuệ các phiền não ấy, vị ấy được gọi là vô phiền não.’ (Cūḷani. 28, 32, 60, 63). ‘Gotama’ là sự tuyên xưng theo dòng họ (gotta), dòng họ mà ở đời cũng gọi là ‘dòng họ mặt trời’ (Ādiccagotta). Còn ‘Sakyaputta’ (con trai dòng Thích Ca) là (sự tuyên xưng) theo giai cấp (jāti), và ‘Sākiya’ (người dòng Thích Ca) là từ đồng nghĩa của chính từ ấy. Điều này đã được nói trong kinh Pabbajjā:

‘‘อาทิจฺจา นาม โคตฺเตน, สากิยา นาม ชาติยา;

ตมฺหา กุลา ปพฺพชิโตมฺหิ, น กาเม อภิปตฺถย’’นฺติ. (สุ. นิ. ๔๒๕);

‘Theo dòng họ, tên là Ādicca (Mặt Trời), theo giai cấp, tên là Sākiyā (Thích Ca); Ta đã xuất gia từ dòng dõi ấy, không còn khao khát các dục.’ (Sn. 425);

ตถา จาห ‘‘โคตโมติ ภควนฺตํ โคตฺตวเสน ปริกิตฺเตตี’’ติอาทิ. ตตฺถ คํ ตายตีติ โคตฺตํ, ‘‘โคตโม’’ติ ปวตฺตมานํ อภิธานํ, พุทฺธิญฺจ เอกํสิกวิสยตาย รกฺขตีติ อตฺโถ. ยถา หิ พุทฺธิ อารมฺมณภูเตน อตฺเถน วินา น วตฺตติ, เอวํ อภิธานํ อภิเธยฺยภูเตน, ตสฺมา โส โคตฺตสงฺขาโต อตฺโถ ตานิ รกฺขตีติ วุจฺจติ, โค-สทฺโท เจตฺถ อภิธาเน, พุทฺธิยญฺจ วตฺตติ. ตถา หิ วทนฺติ –

Và cũng vậy, ngài (chú giải sư) đã nói: ‘“Gotama” là tuyên xưng Đức Thế Tôn theo dòng họ,’ v.v. Ở đây, ‘bảo vệ (tāyati) trí tuệ (gaṃ)’ nên là gottaṃ (dòng họ). Ý nghĩa là (dòng họ) bảo vệ (rakkhati) danh xưng (abhidhānaṃ) đang được dùng là ‘Gotama’ và cả trí tuệ (buddhi) do có đối tượng chắc chắn duy nhất. Giống như trí tuệ không thể tồn tại nếu không có ý nghĩa làm đối tượng, cũng vậy, danh xưng (không thể tồn tại nếu không có) ý nghĩa được biểu thị. Vì vậy, ý nghĩa được gọi là ‘gotta’ ấy được nói là bảo vệ chúng (tức danh xưng và trí tuệ). Và ở đây, từ ‘go’ được dùng với nghĩa là danh xưng và trí tuệ. Thật vậy, họ nói rằng:

‘‘โค [Pg.217] โคเณ เจนฺทฺริเย ภุมฺยํ, วจเน เจว พุทฺธิยํ;

อาทิจฺเจ รสฺมิยญฺเจว, ปานีเยปิ จ วตฺตเต;

เตสุ อตฺเถสุ โคเณ ถี, ปุมา จ อิตเร ปุมา’’ติ.

‘Từ “go” được dùng với nghĩa là bò, giác quan, đất, lời nói và trí tuệ; mặt trời, tia sáng, và cả nước; trong những nghĩa ấy, với nghĩa là bò, nó có thể là giống cái hoặc giống đực, với các nghĩa khác, nó là giống đực.’

ตตฺถ ‘‘โคสุ ทุยฺหมานาสุ คโต, โคปญฺจโม’’ติอาทีสุ โคสทฺโท โคเณ วตฺตติ. ‘‘โคจโร’’ติอาทีสุ อินฺทฺริเย. ‘‘โครกฺข’’นฺติอาทีสุ ภูมิยํ. ตถา หิ สุตฺตนิปาตฏฺฐกถาย วาเสฏฺฐสุตฺตสํวณฺณนายํ วุตฺตํ ‘‘โครกฺขนฺติ เขตฺตรกฺขํ, กสิกมฺมนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปถวี หิ ‘โค’ติ วุจฺจติ, ตปฺปเภโท จ ‘‘เขตฺต’’นฺติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๖๑๙-๖๒๖). ‘‘โคตฺตํ นาม ทฺเว โคตฺตานิ หีนญฺจ โคตฺตํ, อุกฺกฏฺฐญฺจ โคตฺต’’นฺติอาทีสุ (ปาจิ. ๑๕) วจเน, พุทฺธิยญฺจ วตฺตติ. ‘‘โคโคตฺตํ โคตมํ นเม’’ติ โปราณกวิรจนาย อาทิจฺเจ, อาทิจฺจพนฺธุํ โคตมํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ นมามีติ หิ อตฺโถ, ‘‘อุณฺหคู’’ติอาทีสุ รสฺมิยํ, อุณฺหา คาโว รสฺมิโย เอตสฺสาติ หิ อุณฺหคุ, สูริโย. ‘‘โคสีตจนฺทน’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ฏี. ๑.๔๙) ปานีเย, โคสงฺขาตํ ปานียํ วิย สีตํ, ตเทว จนฺทนํ ตถา. ตสฺมิญฺหิ อุทฺธนโต อุทฺธริตปกฺกุถิตเตลสฺมึ ปกฺขิตฺเต ตงฺขณญฺเญว ตํ เตลํ สีตลํ โหตีติ. เอเตสุ ปน อตฺเถสุ โคเณ วตฺตมาโน โค-สทฺโท ยถารหํ อิตฺถิลิงฺโค เจว ปุลฺลิงฺโค จ, เสเสสุ ปน ปุลฺลิงฺโคเยว.

Ở đây, trong các ví dụ như ‘đi trong khi bò cái đang được vắt sữa,’ ‘con bò thứ năm,’ v.v., từ ‘go’ được dùng với nghĩa là bò. Trong các ví dụ như ‘gocara’ (đối tượng của giác quan), v.v., nó được dùng với nghĩa là giác quan. Trong các ví dụ như ‘gorakkha’ (bảo vệ đất), v.v., nó được dùng với nghĩa là đất. Thật vậy, trong Chú giải kinh Tập, phần giải thích kinh Vāseṭṭha, có nói: ‘“Gorakkha” là bảo vệ ruộng, có nghĩa là việc cày cấy. Vì đất được gọi là “go”, và một loại đất đặc biệt được gọi là “ruộng”.’ (SNA.ii.465). Trong các ví dụ như ‘Về dòng họ, có hai dòng họ: dòng họ thấp kém và dòng họ cao quý,’ v.v. (Pāci. 15), nó được dùng với nghĩa là lời nói và trí tuệ. Trong một sáng tác của thi sĩ cổ: ‘Con đảnh lễ ngài Gotama, thuộc dòng họ Go (Mặt Trời),’ nó được dùng với nghĩa là mặt trời; vì ý nghĩa là: ‘Con đảnh lễ ngài Gotama, bậc Chánh Đẳng Giác, quyến thuộc của mặt trời.’ Trong các ví dụ như ‘uṇhagu’ (có tia sáng nóng), v.v., nó được dùng với nghĩa là tia sáng; vì ‘uṇhagu’ là mặt trời, vị có những tia sáng (gāvo, rasmiyo) nóng. Trong các ví dụ như ‘gosītacandana’ (gỗ đàn hương mát như nước), v.v. (AN-ṭ. 1.49), nó được dùng với nghĩa là nước; (gỗ đàn hương) mát như nước (pānīya) được gọi là ‘go’ (go-sīta), và chính nó là gỗ đàn hương (candana). Thật vậy, khi nó được bỏ vào dầu đang sôi vừa được nhấc ra khỏi bếp, ngay lập tức dầu ấy trở nên nguội lạnh. Tuy nhiên, trong những nghĩa này, từ ‘go’ khi có nghĩa là bò, tùy trường hợp có thể là giống cái hoặc giống đực, còn trong các nghĩa còn lại, nó chỉ là giống đực.

กึ ปเนตํ โคตฺตํ นามาติ? อญฺญกุลปรมฺปราย อสาธารณํ ตสฺส กุลสฺส อาทิปุริสสมุทาคตํ ตํกุลปริยาปนฺนสาธารณํ สามญฺญรูปนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สาธารณเมว หิ อิทํ ตํกุลปริยาปนฺนานํ สาธารณโต จ สามญฺญรูปํ. ตถา หิ ตํกุเล ชาตา สุทฺโธทนมหาราชาทโยปิ ‘‘โคตโม’’ ตฺเวว วุจฺจนฺติ, เตเนว ภควา อตฺตโน ปิตรํ สุทฺโธทนมหาราชานํ ‘‘อติกฺกนฺตวรา โข โคตม ตถาคตา’’ติ (มหาว. ๑๐๕) อโวจ, เวสฺสวโณปิ มหาราชา ภควนฺตํ ‘‘วิชฺชาจรณสมฺปนฺนํ, พุทฺธํ วนฺทาม โคตม’’นฺติ, (ที. นิ. ๓.๒๘๘) อายสฺมาปิ วงฺคีโส อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ ‘‘สาธุ นิพฺพาปนํ พฺรูหิ, อนุกมฺปาย โคตมา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๑๒). อิธ ปน ภควนฺตเมว. เตนาห ‘‘ภควนฺตํ โคตฺตวเสน ปริกิตฺเตตี’’ติ. ตสฺมาติ ยถาวุตฺตมตฺถตฺตยํ ปจฺจามสติ. เอตฺถ จ ‘‘สมโณ’’ติ อิมินา [Pg.218] สริกฺขกชเนหิ ภควโต พหุมตภาโว ทสฺสิโต ตพฺพิสยสมิตปาปตาปริกิตฺตนโต, ‘‘โคตโม’’ติ อิมินา โลกิยชเนหิ ตพฺพิสยอุฬารโคตฺตสมฺภูตตาปริกิตฺตนโต.

Vậy, cái gọi là dòng họ (gotta) này là gì? Nên hiểu rằng đó là một đặc tính chung (sāmaññarūpa), không phổ biến với dòng dõi của các gia tộc khác, bắt nguồn từ vị tổ tiên của gia tộc đó, và chỉ phổ biến với những người thuộc gia tộc đó. Thật vậy, điều này chỉ phổ biến với những người thuộc gia tộc đó, và vì nó phổ biến nên nó là một đặc tính chung. Thật vậy, những vị sinh ra trong gia tộc đó như vua Suddhodana v.v. cũng được gọi là ‘Gotama’. Chính vì thế, Đức Thế Tôn đã nói với phụ thân của mình, vua Suddhodana: ‘Thưa ngài Gotama, các đấng Như Lai thật là những người có phước báu vượt trội.’ (Mahāva. 105). Vua Vessavaṇa cũng (nói với Đức Thế Tôn): ‘Chúng con đảnh lễ Đức Phật, bậc Minh Hạnh Túc, thưa ngài Gotama.’ (DN.iii.203). Tôn giả Vaṅgīsa cũng nói với Tôn giả Ānanda: ‘Thưa ngài Gotama, xin hãy vì lòng bi mẫn mà thuyết giảng về sự tịch tịnh.’ (SN.i.196). Nhưng ở đây (trong câu kệ đang bàn), (từ Gotama) chỉ dùng cho Đức Thế Tôn. Vì thế, ngài (chú giải sư) nói: ‘(Đây là) tuyên xưng Đức Thế Tôn theo dòng họ.’ (Từ) ‘Tasmā’ (do đó) xem xét lại ba ý nghĩa đã được nói. Và ở đây, với từ ‘samaṇa’ (sa-môn), sự tôn kính của những người không rõ (danh tiếng) đối với Đức Thế Tôn được thể hiện, qua việc tuyên xưng rằng Ngài đã làm lắng dịu các điều ác, là lĩnh vực của họ. Với từ ‘Gotama’, sự tôn kính của những người thế gian được thể hiện, qua việc tuyên xưng rằng Ngài xuất thân từ một dòng họ cao quý, là lĩnh vực của họ.

สกฺยสฺส สุทฺโธทนมหาราชสฺส ปุตฺโต สกฺยปุตฺโต, อิมินา ปน อุจฺจากุลปริทีปนํ อุทิโตทิตวิปุลขตฺติยกุลสมฺภูตตาปริกิตฺตนโต. สพฺพขตฺติยานญฺหิ อาทิภูตมหาสมฺมตมหาราชโต ปฏฺฐาย อสมฺภินฺนํ อุฬารตมํ สกฺยราชกุลํ. ยถาห –

Con trai của vua Suddhodana dòng Thích Ca là Sakyaputta (con trai dòng Thích Ca). Nhưng với từ này, đó là sự làm sáng tỏ một dòng dõi cao quý, do việc tuyên xưng rằng Ngài xuất thân từ một dòng dõi Sát-đế-lỵ rộng lớn, hưng thịnh và phát triển. Thật vậy, hoàng tộc Thích Ca là dòng dõi cao quý nhất, không bị pha tạp, bắt đầu từ vua Mahāsammata, vị vua đầu tiên của tất cả các vị vua Sát-đế-lỵ. Như đã nói:

‘‘มหาสมฺมตราชสฺส, วํสโช หิ มหามุนิ;

กปฺปาทิสฺมิญฺหิ ราชาสิ, มหาสมฺมตนามโก’’ติ. (มหาวํเส ทุติยปริจฺเฉเท ปฐมคาถา);

‘Bậc Đại Mâu-ni thật là người sinh ra trong dòng dõi của vua Mahāsammata; vì vào đầu kiếp, đã có một vị vua tên là Mahāsammata.’ (Mahāvaṃsa, chương thứ hai, kệ đầu tiên);

กถํ สทฺธาปพฺพชิตภาวปริทีปนนฺติ อาห ‘‘เกนจี’’ติอาทิ. ปริชิยนํ ปริหายนํ ปาริชุญฺญํ, ปริชิรตีติ วา ปริชิณฺโณ, ตสฺส ภาโว ปาริชุญฺญํ, เตน. ญาติปาริชุญฺญโภคปาริชุญฺญาทินา เกนจิ ปาริชุญฺเญน ปริหานิยา อนภิภูโต อนชฺโฌตฺถโฏ หุตฺวา ปพฺพชิโตติ อตฺโถ. ตเทว ปริยายนฺตเรน วิภาเวตุํ ‘‘อปริกฺขีณํเยว ตํ กุลํ ปหายา’’ติ วุตฺตํ. อปริกฺขีณนฺติ หิ ญาติปาริชุญฺญโภคปาริชุญฺญาทินา เกนจิ ปาริชุญฺเญน อปริกฺขยํ. สทฺธาย ปพฺพชิโตติ สทฺธาย เอว ปพฺพชิโต. เอวญฺหิ ‘‘เกนจี’’ติอาทินา นิวตฺติตวจนํ สูปปนฺนํ โหติ. นนุ จ ‘‘สกฺยกุลา ปพฺพชิโต’’ติ อิทํ อุจฺจากุลา ปพฺพชิตภาวปริทีปนเมว สิยา ตทตฺถสฺเสว วิญฺญายมานตฺตา, น สทฺธาปพฺพชิตภาวปริทีปนํ ตทตฺถสฺส อวิญฺญายมานตฺตาติ? น โข ปเนวํ ทฏฺฐพฺพํ มหนฺตํ ญาติปริวฏฺฏํ, มหนฺตญฺจ โภคกฺขนฺธํ ปหาย สทฺธาปพฺพชิตภาวสฺส อตฺถโต สิทฺธตฺตา. ตถา หิ โลกนาถสฺส อภิชาติยํ ตสฺส กุลสฺส น กิญฺจิ ปาริชุญฺญํ, อถ โข วุฑฺฒิเยว, ตโต ตสฺส สมิทฺธตมภาโว โลเก ปากโฏ ปญฺญาโต โหติ, ตสฺมา ‘‘สกฺยกุลา ปพฺพชิโต’’ติ เอตฺตเกเยว วุตฺเต ตถา สมิทฺธตมํ กุลํ ปหาย สทฺธาปพฺพชิตภาโว สิทฺโธเยวาติ, อิมํ ปริหารํ ‘‘เกนจิ ปาริชุญฺเญนา’’ติอาทินา วิภาเวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตโต ปรนฺติ ‘‘โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน’’ติอาทิวจนํ.

Tại sao (đây là) sự trình bày về việc xuất gia do đức tin? (Vị Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng ‘kenaci’. Parijiyanaṃ (sự suy giảm), parihāyanaṃ (sự suy thoái) là pārijuññaṃ (sự suy tàn). Hoặc là, bị suy tàn (parijirati) nên gọi là người bị suy tàn (parijiṇṇo), trạng thái của người ấy là sự suy tàn (pārijuññaṃ). Ý nghĩa là: đã xuất gia sau khi không bị áp đảo, không bị chi phối bởi sự suy thoái hay bởi một sự suy tàn nào đó như là sự suy tàn về quyến thuộc, sự suy tàn về tài sản, v.v... Để làm sáng tỏ chính điều ấy bằng một cách diễn đạt khác, (vị Chú giải sư) đã nói rằng: “từ bỏ dòng tộc ấy vẫn chưa bị suy tàn”. Quả vậy, (câu) ‘aparikkhīṇaṃ’ (có nghĩa là) không bị suy giảm bởi một sự suy tàn nào đó như là sự suy tàn về quyến thuộc, sự suy tàn về tài sản, v.v... (Câu) ‘saddhāya pabbajito’ (có nghĩa là) đã xuất gia chỉ do đức tin. Quả vậy, khi như vậy, lời nói được ngăn lại bằng câu bắt đầu bằng ‘kenaci’ trở nên rất hợp lý. Này, có phải chăng câu “đã xuất gia từ dòng họ Sakya” này chỉ nên là sự trình bày về việc xuất gia từ dòng tộc cao quý, vì chỉ có ý nghĩa ấy được hiểu, chứ không phải là sự trình bày về việc xuất gia do đức tin, vì ý nghĩa ấy không được hiểu? Không nên hiểu như vậy, vì việc xuất gia do đức tin đã được thành tựu về mặt ý nghĩa do đã từ bỏ đại gia tộc quyến thuộc và khối tài sản lớn. Quả vậy, vào lúc đản sanh của bậc Lãnh đạo thế gian, dòng tộc ấy không có sự suy tàn nào, trái lại chỉ có sự thịnh vượng. Do đó, trạng thái cực kỳ phồn thịnh của dòng tộc ấy trở nên nổi tiếng, được biết đến trên thế gian. Vì vậy, khi chỉ nói rằng “đã xuất gia từ dòng họ Sakya”, việc xuất gia do đức tin do đã từ bỏ dòng tộc cực kỳ phồn thịnh như vậy đã được thành tựu rồi. Nên hiểu rằng (vị Chú giải sư) làm sáng tỏ lời giải đáp này bằng câu bắt đầu bằng ‘kenaci pārijuññena’. (Câu) ‘tato paraṃ’ (có nghĩa là) lời nói bắt đầu bằng “đang du hành ở xứ Kosala”.

‘‘สาธุ ธมฺมรุจิ ราชา, สาธุ ปญฺญาณวา นโร;

สาธุ มิตฺตานมทุพฺโภ, ปาปสฺสากรณํ สุข’’นฺติ. อาทีสุ –

Trong các (câu kệ) như là: “Vua yêu thích Chánh pháp là tốt đẹp, người có trí tuệ là tốt đẹp; không phản bội bạn bè là tốt đẹp, không làm điều ác là an lạc”.

วิย [Pg.219] สาธุสทฺโท อิธ สุนฺทรตฺโถติ อาห ‘‘สุนฺทรํ โข ปนา’’ติ. โขติ อวธารณตฺเถ นิปาโต, ปนาติ ปกฺขนฺตรตฺเถ. เอวํ สาตฺถกตาวิญฺญาปนตฺถญฺหิ สํวณฺณนายเมเตสํ คหณํ. สุนฺทรนฺติ จ ภทฺทกํ, ภทฺทกตา จ ปสฺสนฺตานํ หิตสุขาวหภาเวนาติ วุตฺตํ ‘‘อตฺถาวหํ สุขาวห’’นฺติ. อตฺโถ เจตฺถ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถวเสน ติวิธํ หิตํ สุขมฺปิ ตเถว ติวิธํ สุขํ.

Giống như (trong các câu kệ ấy), từ ‘sādhu’ ở đây có nghĩa là tốt đẹp, vì vậy (vị Chú giải sư) đã nói ‘sundaraṃ kho pana’. ‘Kho’ là một tiểu từ dùng với nghĩa nhấn mạnh, ‘pana’ là một tiểu từ dùng với nghĩa một phương diện khác. Quả vậy, việc sử dụng những từ này trong Chú giải là để làm cho biết rằng (chúng) có ý nghĩa. Và ‘sundaraṃ’ là tốt lành, và sự tốt lành là do mang lại lợi ích và hạnh phúc cho những người nhìn thấy, nên đã được nói là “mang lại lợi ích, mang lại hạnh phúc”. Và ở đây, ‘attha’ là lợi ích có ba loại theo phương diện hiện tại, tương lai và tối hậu. ‘Sukha’ cũng vậy, là hạnh phúc có ba loại.

ตถารูปานนฺติ ตาทิสานํ, อยํ สทฺทโต อตฺโถ. อตฺถมตฺตํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘เอวรูปาน’’นฺติ วุตฺตํ. ยาทิเสหิ จ คุเณหิ ภควา สมนฺนาคโต จตุปฺปมาณิกสฺส โลกสฺส สพฺพกาลมฺปิ-อจฺจนฺตาย-สทฺธาย-ปสาทนีโย เตสํ ยถาภูตสภาวตฺตา, ตาทิเสหิ คุเณหิ สมนฺนาคตภาวํ สนฺธาย ‘‘ตถารูปานํ อรหต’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถารูโป’’ติอาทิมาห. ลทฺธสทฺธานนฺติ ลทฺธสทฺทหานํ, ปรชนสฺส สทฺธํ ปฏิลภนฺตานนฺติ วุตฺตํ โหติ. ลทฺธสทฺทานนฺติ วา ปฏิลทฺธกิตฺติสทฺทานํ, เอเตน ‘‘อรหต’’นฺติ ปทสฺส อรหนฺตานนฺติ อตฺโถ, อรหนฺตสมญฺญาย จ ปากฏภาโว ทสฺสิโต, อปิจ ‘‘ยถารูโป โส ภวํ โคตโม’’ติ อิมินา ‘‘ตถารูปาน’’นฺติ ปทสฺส อนิยมวเสน อตฺถํ ทสฺเสตฺวา สรูปนิยมวเสนปิ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถาภุจฺจคุณาธิคเมน โลเก อรหนฺโตติ ลทฺธสทฺธาน’’นฺติ วุตฺตํ, อิทมฺปิ หิ ‘‘ตถารูปาน’’นฺติ ปทสฺเสว อตฺถทสฺสนํ, อยเมว จ นโย อาจริเยหิ อธิปฺเปโต อิธ ฏีกายํ, (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๕๕) สารตฺถทีปนิยญฺจ ตเถว วุตฺตตฺตา. ‘‘ยถารูปา เต ภวนฺโต อรหนฺโต’’ติ อวตฺวา ‘‘ยถารูโป โส ภวํ โคตโม’’ติ วจนํ ภควติเยว ครุคารววเสน ‘‘ตถารูปานํ อรหต’’นฺติ ปุถุวจนนิทฺทิฏฺฐภาววิญฺญาปนตฺถํ. อตฺตนิ, ครูสุ จ หิ พหุวจนํ อิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู. ‘‘ยถาภุจฺจ…เป… อรหต’’นฺติ อิมินา จ ธมฺมปฺปมาณานํ, ลูขปฺปมาณานญฺจ สตฺตานํ ภควโต ปสาทาวหตํ ยถารุตโต ทสฺเสติ อรหนฺตภาวสฺส เตสญฺเญว ยถารหํ วิสยตฺตา, ตํทสฺสเนน ปน อิตเรสมฺปิ รูปปฺปมาณโฆสปฺปมาณานํ ปสาทาวหตา ทสฺสิตาเยว ตทวินาภาวโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘Tathārūpānaṃ’ nghĩa là ‘tādisānaṃ’ (của những vị như vậy). Đây là ý nghĩa về mặt từ ngữ. Tuy nhiên, để chỉ ra ý nghĩa đơn thuần, đã nói là ‘evarūpānaṃ’. Và Đức Thế Tôn, người đã thành tựu những phẩm chất nào thì đáng được thế gian có bốn loại người đo lường làm cho phát sanh tịnh tín với đức tin một cách tuyệt đối trong mọi lúc, vì những phẩm chất ấy có bản chất chân thật. Để chỉ ra rằng câu ‘tathārūpānaṃ arahataṃ’ được nói ra nhắm đến việc thành tựu những phẩm chất như vậy, (vị Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng ‘yathārūpo’. ‘Laddhasaddhānaṃ’ có nghĩa là ‘laddhasaddahānaṃ’ (của những người có được đức tin), được nói là (của những người) làm cho người khác có được đức tin. Hoặc ‘laddhasaddānaṃ’ là ‘paṭiladdhakittisaddānaṃ’ (của những người có được danh tiếng). Bằng điều này, ý nghĩa của từ ‘arahataṃ’ là ‘arahantānaṃ’ (của các bậc A-la-hán) và sự nổi tiếng với danh hiệu A-la-hán đã được chỉ ra. Hơn nữa, sau khi đã chỉ ra ý nghĩa của từ ‘tathārūpānaṃ’ theo cách không xác định bằng câu ‘yathārūpo so bhavaṃ gotamo’, để chỉ ra (ý nghĩa) theo cách xác định hình thức, đã nói rằng: “của những người có được danh tiếng là bậc A-la-hán trên thế gian do đã chứng đắc các phẩm chất chân thật”. Quả vậy, câu này cũng là sự trình bày ý nghĩa của chính từ ‘tathārūpānaṃ’. Và chính phương pháp này được các vị thầy mong muốn, vì trong Phụ chú giải này và trong Sāratthadīpanī cũng đã nói như vậy. Việc không nói “Các ngài là bậc A-la-hán như thế nào” mà nói “Tôn giả Gotama là người như thế nào” là để làm cho biết rằng câu ‘tathārūpānaṃ arahataṃ’ được chỉ định bằng số nhiều là do sự tôn kính đối với chính Đức Thế Tôn. Quả vậy, các nhà ngữ pháp học muốn dùng số nhiều cho chính mình và cho những bậc đáng kính. Và bằng câu này ‘yathābhucca…pe… arahataṃ’, (vị Chú giải sư) chỉ ra một cách trực tiếp việc Đức Thế Tôn mang lại sự tịnh tín cho các chúng sanh lấy Pháp làm thước đo và các chúng sanh lấy sự khổ hạnh làm thước đo, vì trạng thái A-la-hán là đối tượng của chính họ một cách tương xứng. Tuy nhiên, bằng việc chỉ ra điều đó, việc mang lại sự tịnh tín cho cả những người khác, là những người lấy sắc tướng làm thước đo và những người lấy âm thanh làm thước đo, cũng đã được chỉ ra, vì không thể tách rời khỏi điều đó. Nên hiểu như vậy.

ปสาทโสมฺมานีติ ปสนฺนานิ, สีตลานิ จ, ปสาทวเสน วา สีตลานิ, อเนน ปสนฺนมนตํ ทสฺเสติ. ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุตฺเตปิ ตทุตฺตริ กตฺตพฺพตาสมฺภวโต [Pg.220] อยํ สมฺภาวนตฺโถ ลพฺภตีติ อาห ‘‘ทสฺสนมตฺตมฺปิ สาธุ โหตี’’ติ. อิตรถา หิ ‘‘ทสฺสนญฺเญว สาธุ, น ตทุตฺตริ กรณ’’นฺติ อนธิปฺเปตตฺโถ อาปชฺชติ, สมฺภาวนตฺโถ เจตฺถ ปิ-สทฺโท, อปิ-สทฺโท วา ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. ‘‘พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตี’’ติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท ‘‘อพฺภุคฺคโต’’ติ อิมินา สมฺพนฺธมุปคโต, ตสฺมา อยํ ‘‘สาธุ โหตี’’ติ อิธ อิติ-สทฺโท ‘‘พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาตี อมฺพฏฺฐํ มาณวํ อามนฺเตสี’’ติ อิมินา สมฺพชฺฌิตพฺโพ, ‘‘อชฺฌาสยํ กตฺวา’’ติ จ ปาฐเสโส ตทตฺถสฺส วิญฺญายมานตฺตา. ยสฺส หิ อตฺโถ วิญฺญายติ, สทฺโท น ปยุชฺชติ, โส ‘‘ปาฐเสโส’’ติ วุจฺจติ, อิมมตฺถํ วิภาเวนฺโต อาห ‘‘ทสฺสนมตฺตมฺปิ สาธุ โหตีติ เอวํ อชฺฌาสยํ กตฺวา’’ติ. มูลปณฺณาสเก จูฬสีหนาทสุตฺตฏฺฐกถาย (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๔) อาคตํ โกสิยสกุณวตฺถุ เจตฺถ กเถตพฺพํ.

Pasādasommāni có nghĩa là trong sáng và mát mẻ, hoặc mát mẻ do sự trong sáng; qua đó, từ này chỉ ra trạng thái tâm trong sáng. Mặc dù đã nói là “dassanaṃ” (sự thấy), nhưng vì không có việc gì khác cần làm hơn thế nữa, nên ý nghĩa tán thán này được hiểu. Do đó, ngài đã nói: “Chỉ cần thấy thôi cũng là tốt rồi.” Vì nếu không, ý nghĩa không mong muốn sẽ phát sinh rằng: “Chỉ thấy là tốt, làm việc hơn thế nữa là không tốt.” Và ở đây, từ “pi” có ý nghĩa tán thán, hoặc từ “api” đã được chỉ ra là bị lược bỏ. Ở đây, từ “iti” trong câu “brahmacariyaṃ pakāseti” đã được liên kết với từ “abbhuggato.” Do đó, từ “iti” ở đây trong câu “sādhu hoti” nên được liên kết với câu “brāhmaṇo pokkharasāti ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ āmantesi.” Và “ajjhāsayaṃ katvā” là phần văn bản được tỉnh lược vì ý nghĩa của nó đã được hiểu rõ. Thật vậy, phần văn bản nào mà ý nghĩa được hiểu rõ nhưng từ ngữ không được sử dụng, thì được gọi là “pāṭhaseso” (phần tỉnh lược). Để làm rõ ý nghĩa này, ngài đã nói: “đã có ý định rằng ‘chỉ cần thấy thôi cũng là tốt rồi.’” Và ở đây, nên kể câu chuyện về con chim cú được đề cập trong Chú giải kinh Cūḷasīhanāda thuộc Mūlapaṇṇāsaka.

อมฺพฏฺฐมาณวกถาวณฺณนา

Giải thích về câu chuyện của thanh niên Ambaṭṭha

๒๕๖. ‘‘อชฺฌายโก’’ติ อิทํ ปฐมปกติยา ครหาวจนเมว, ทุติยปกติยา ปสํสาวจนํ กตฺวา โวหรนฺติ ยถา ตํ ‘‘ปุริโส นโร’’ติ ทสฺเสตุํ อคฺคญฺญสุตฺตปท (ที. นิ. ๓.๑๓๒) มุทาหฏํ. ตตฺถ อิเมติ ฌายกนาเมน สมญฺญิตา ชนา. น ฌายนฺตีติ ปณฺณกุฏีสุ ฌานํ น อปฺเปนฺติ น นิปฺผาเทนฺติ, คามนิคมสามนฺตํ โอสริตฺวา เวทคนฺเถ กโรนฺตาว อจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. ตํ ปเนเตสํ พฺราหฺมณฌายกสงฺขาตํ ปฐมทุติยนามํ อุปาทาย ตติยเมว ชาตนฺติ อาห ‘‘อชฺฌายกาตฺเวว ตติยํ อกฺขรํ อุปนิพฺพตฺต’’นฺติ, อกฺขรนฺติ จ นิรุตฺติ สมญฺญา. สา หิ ตสฺมึเยว นิรุฬฺหภาเวน อญฺญตฺถ อสญฺจรณโต ‘‘อกฺขร’’นฺติ วุจฺจติ. มนฺเต ปริวตฺเตตีติ เวเท สชฺฌายติ, ปริยาปุณาตีติ อตฺโถ. อิธ หิ อธิอาปุพฺพอิ-สทฺทวเสน ปทสนฺธิ, อิตรตฺถ ปน เฌ-สทฺทวเสน. มนฺเต ธาเรตีติ ยถาอธีเต มนฺเต อสมฺมูฬฺเห กตฺวา หทเย ฐเปติ.

256. Từ “ajjhāyako” này, về bản chất ban đầu, nó là một từ chê bai; về bản chất thứ hai, người ta dùng nó như một từ khen ngợi, giống như “puriso naro.” Để chỉ ra điều này, một đoạn trong kinh Aggañña đã được trích dẫn. Ở đó, “ime” có nghĩa là những người được gọi bằng tên “jhāyaka” (người thiền định). “Na jhāyanti” (họ không thiền định) có nghĩa là: họ không nhập hoặc không thành tựu thiền trong các lều lá; ý nghĩa là họ đi xuống vùng lân cận làng mạc và thị trấn, chỉ sống bằng việc soạn các bộ Vệ-đà. Dựa vào tên gọi thứ nhất và thứ hai của họ, được biết đến là “brāhmaṇa-jhāyaka,” mà tên gọi thứ ba đã được sinh ra. Do đó, ngài đã nói: “Tên gọi thứ ba ‘ajjhāyaka’ đã phát sinh.” Và “akkhara” là một từ đồng nghĩa, một danh xưng. Thật vậy, nó được gọi là “akkhara” (bất biến) vì nó đã trở nên cố định chỉ với người đó và không chuyển sang người khác. “Mante parivatteti” (trì tụng các câu thần chú) có nghĩa là tụng đọc, học thuộc các bộ Vệ-đà. Ở đây, sự nối âm (sandhi) là do từ “i” có tiền tố “adhi” và “ā,” còn ở trường hợp khác (jhāyaka), là do từ “jhe.” “Mante dhāreti” (ghi nhớ các câu thần chú) có nghĩa là ghi nhớ trong lòng những câu thần chú đã học để không bị quên lãng.

อาถพฺพณเวโท ปรูปฆาตกรตฺตา สาธูนมปริโภโคติ กตฺวา ‘‘อิรุเวทยชุเวทสามเวทาน’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ อิจฺจนฺเต โถมียนฺเต เทวา เอตายาติ อิรุ อิจ-ธาตุวเสน จ-การสฺส ร-การํ กตฺวา, อิตฺถิลิงฺโคยํ[Pg.221]. ยชฺชนฺเต ปุชฺชนฺเต เทวา อเนนาติ ยชุ ปุนฺนปุํสกลิงฺควเสน. โสยนฺติ อนฺตํ กโรนฺติ, สายนฺติ วา ตนุํ กโรนฺติ ปาปมเนนาติ สามํ โส-ธาตุปกฺเข โอ-การสฺส อา-การํ กตฺวา. วิทนฺติ ธมฺมํ, กมฺมํ วา เอเตหีติ เวทา, เต เอว มนฺตา ‘‘สุคติโยปิ มุนนฺติ, สุยฺยนฺติ จ เอเตหี’’ติ กตฺวา. ปหรณํ สงฺฆฏฺฏนํ ปหตํ, โอฏฺฐานํ ปหตํ ตถา, ตสฺส กรณวเสน, โอฏฺฐานิ จาเลตฺวา ปคุณภาวกรณวเสน ปารํ คโต, น อตฺถวิภาวนวเสนาติ วุตฺตํ โหติ. ปารคูติ จ นิจฺจสาเปกฺขตาย กิตนฺตสมาโส.

Vì bộ Vệ-đà Athabbaṇa có tính chất làm hại người khác nên không được các bậc thiện nhân sử dụng, do đó, chỉ có “Iruveda, Yajuveda, Sāmaveda” được nói đến. Trong đó: “Iru” (Rig) là do “các vị trời được ca tụng, tán dương bởi nó,” theo căn “ica,” chữ “ca” được đổi thành “ra,” và đây là giống cái. “Yaju” (Yajur) là do “các vị trời được cúng dường, thờ phụng bởi nó,” theo giống trung và nam. “Sāmaṃ” (Sāma) là do “nó chấm dứt, hoặc làm suy yếu điều ác,” trong trường hợp căn “so,” chữ “o” được đổi thành “ā.” “Vedā” (Vệ-đà) là do “người ta biết được pháp hoặc nghiệp qua chúng;” chúng cũng là “mantā” (thần chú) vì “người ta biết được các cõi lành, và chúng được nghe qua chúng.” “Pāraṃ gato” (đã đi đến bờ kia) có nghĩa là đã đi đến bờ kia bằng cách thực hành việc va chạm, tức là sự va chạm của môi, bằng cách cử động môi để trở nên thuần thục, chứ không phải bằng cách phân tích ý nghĩa. Và “pāragū” là một hợp từ kitanta (hợp từ có động tính từ) do sự phụ thuộc thường xuyên (vào đối tượng).

‘‘สห นิฆณฺฏุนา’’ติอาทินา ยถาวากฺยํ วิภตฺยนฺตวเสน นิพฺพจนทสฺสนํ. นิฆณฺฏุรุกฺขาทีนนฺติ นิฆณฺฏุ นาม รุกฺขวิเสโส, ตทาทิกานมตฺถานนฺติ อตฺโถ, เอเตน นิฆณฺฏุรุกฺขปริยายํ อาทึ กตฺวา ตปฺปมุเขน เสสปริยายานํ ตตฺถ ทสฺสิตตฺตา โส คนฺโถ นิฆณฺฏุ นาม ยถา ตํ ‘‘ปาราชิกกณฺโฑ, กุสลตฺติโก’’ติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต อิมินา ยถารุตเมว ตทตฺถสฺส อธิคตตฺตา. อาจริยา ปน เอวํ วทนฺติ ‘‘วจนียวาจกภาเวน อตฺถํ, สทฺทญฺจ นิขฑติ ภินฺทติ วิภชฺช ทสฺเสตีติ นิขณฺฑุ, โส เอว ข-การสฺส ฆ-การํ กตฺวา ‘นิฆณฺฑู’ติ วุตฺโต’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๕๖), ตเทตํ อฏฺฐกถานยโต อญฺญนยทสฺสนนฺติ คเหตพฺพํ. อิตรถา หิ โส อฏฺฐกถาย วิโรโธ สิยา, วิจาเรตพฺพเมตํ. อกฺขรจินฺตกา ปน เอวมิจฺฉนฺติ ‘‘ตตฺถ ตตฺถาคตานิ นามานิ นิสฺเสสโต ฆเฏนฺติ ราสึ กโรนฺติ เอตฺถาติ นิฆณฺฏุ นิคฺคหิตาคเมนา’’ติ. เววจนปฺปกาสกนฺติ ปริยายสทฺททีปกํ, เอเกกสฺส อตฺถสฺส อเนกปริยายวจนวิภาวกนฺติ อตฺโถ. นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ อเนเกสมฺปิ อตฺถานํ เอกสทฺทวจนียตาวิภาวนวเสนปิ ตสฺส คนฺถสฺส ปวตฺตตฺตา. โก ปเนโสติ? เอตรหิ นามลิงฺคานุสาสนรตนมาลาภิธานปฺปทีปิกาทิ. วจีเภทาทิลกฺขณา กิริยา กปฺปียติ เอเตนาติ กิริยากปฺโป, ตเถว วิวิธํ กปฺปียติ เอเตนาติ วิกปฺโป, กิริยากปฺโป จ โส วิกปฺโป จาติ กิริยากปฺปวิกปฺโป. โส หิ วณฺณปทสมฺพนฺธปทตฺถาทิวิภาคโต พหุวิกปฺโปติ กตฺวา ‘‘กิริยากปฺปวิกปฺโป’’ติ วุจฺจติ, โส จ คนฺถวิเสโสเยวาติ วุตฺตํ ‘‘กวีนํ อุปการาวหํ สตฺถ’’นฺติ, จตุนฺนมฺปิ กวีนํ กวิภาวสมฺปทาโภคสมฺปทาทิปโยชนวเสน อุปการาวโห คนฺโถติ อตฺโถ[Pg.222]. โก ปเนโสติ? กพฺยพนฺธนวิธิวิธายโก กพฺยาลงฺการคีตาสุโพธาลงฺการาทิ. อิทํ ปน มูลกิริยากปฺปคนฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. โส หิ มหาวิสโย สตสหสฺสคาถาปริมาโณ, ยํ ‘‘นยจริยาทิปกรณ’’นฺติปิ วทนฺติ. วจนตฺถโต ปน กิฏยติ คเมติ ญาเปติ กิริยาทิวิภาคนฺติ เกฏุภํ กิฏ-ธาตุโต อภปจฺจยวเสน, อ-การสฺส จ อุกาโร. อถ วา กิริยาทิวิภาคํ อนวเสสปริยาทานโต กิเฏนฺโต คมนฺโต โอเภติ ปูเรตีติ เกฏุภํ กิฏ-สทฺทูปปทอุภธาตุวเสน. อปิจ กิฏนฺติ คจฺฉนฺติ กวโย พนฺเธสุ โกสลฺลเมเตนาติ เกฏุภํ, ปุริมนเยเนเวตฺถ ปทสิทฺธิ. ฐานกรณาทิวิภาคโต, นิพฺพจนวิภาคโต จ อกฺขรา ปเภทียนฺติ เอเตนาติ อกฺขรปฺปเภโท, ตํ ปน ฉสุ เวทงฺเคสุ ปริยาปนฺนํ ปกรณทฺวยเมวาติ วุตฺตํ ‘‘สิกฺขา จ นิรุตฺติ จา’’ติ. ตตฺถ สิกฺขนฺติ อกฺขรสมยเมตายาติ สิกฺขา, อการาทิวณฺณานํ ฐานกรณปยตนปฏิปาทกสตฺถํ. นิจฺฉเยน, นิสฺเสสโต วา อุตฺติ นิรุตฺติ, วณฺณาคมวณฺณวิปริยายาทิลกฺขณํ. วุตฺตญฺจ –

Bằng câu bắt đầu bằng «Saha nighaṇṭunā», (chú giải) trình bày sự giải thích từ nguyên (sự hình thành từ) theo cấu trúc câu và theo thể cách của biến cách từ. (Câu) «Nighaṇṭurukkhādīnaṃ» có nghĩa là: Nighaṇṭu là tên một loại cây đặc biệt, (câu ấy) có nghĩa là «của cây nighaṇṭu và các thứ khác». Do điều này, vì trong bộ luận ấy, các từ đồng nghĩa khác được trình bày bắt đầu với từ đồng nghĩa của cây nighaṇṭu và lấy đó làm chính, nên bộ luận ấy có tên là Nighaṇṭu. Ví dụ như «pārājikakaṇḍo, kusalattiko». Ý nghĩa này được trình bày, vì nhờ (từ) này mà ý nghĩa của nó được hiểu một cách trực tiếp. Tuy nhiên, các vị A-xà-lê nói như vầy: «Vì phân tích (nikhaḍati, bhindati), chia chẻ và trình bày ý nghĩa (atthaṃ) và từ ngữ (saddaṃ) theo phương diện cái được nói và cái nói, nên gọi là Nikhaṇḍu. Chính từ ấy, do biến đổi ‘kha’ thành ‘gha’, được gọi là ‘Nighaṇḍu’». Điều này nên được hiểu là sự trình bày một phương pháp khác với phương pháp của Chú giải. Bởi vì nếu khác đi, phương pháp đó sẽ mâu thuẫn với Chú giải. Điều này cần được xem xét. Còn các nhà ngữ pháp học thì muốn như vầy: «Nơi mà các danh từ đã xuất hiện ở chỗ này chỗ kia được tập hợp (ghaṭenti), gom lại (rāsiṃ karonti) không sót, nên gọi là Nighaṇṭu, với sự thêm vào của niggahīta». (Câu) «Vevacanappakāsakaṃ» có nghĩa là làm sáng tỏ các từ đồng nghĩa (pariyāyasadda). Ý nghĩa là: làm rõ nhiều từ đồng nghĩa cho mỗi một ý nghĩa. Và đây chỉ là một ví dụ, vì bộ luận ấy cũng được tiến hành theo cách làm rõ tình trạng một từ có thể chỉ định nhiều ý nghĩa. Vậy đó là gì? Hiện nay là các tác phẩm như Nāmaliṅgānusāsana, Ratanamālā, Abhidhānappadīpikā, v.v. Hành động (kiriyā) có đặc tính là sự phân biệt lời nói v.v. được sắp đặt (kappīyati) bởi tác phẩm này, nên gọi là Kiriyākappo. Cũng vậy, nhiều thứ khác nhau được sắp đặt bởi tác phẩm này, nên gọi là Vikappo. Nó vừa là Kiriyākappo vừa là Vikappo, nên gọi là Kiriyākappavikappo. Bởi vì nó có nhiều biến thể (bahuvikappo) do sự phân tích về âm, từ, liên kết, nghĩa của từ, v.v., nên được gọi là «Kiriyākappavikappo». Và đó chính là một bộ luận đặc biệt, nên đã được nói là «bộ luận hữu ích cho các thi sĩ». Nghĩa là: bộ luận hữu ích cho cả bốn loại thi sĩ theo mục đích như sự thành tựu về phẩm chất thi sĩ, sự thành tựu về tài sản, v.v. Vậy đó là gì? Là tác phẩm sắp đặt phương pháp sáng tác thi ca (kāvya), được ngâm vịnh trong các thể loại thi ca trang trí, như Subodhālaṅkāra, v.v. Tuy nhiên, điều này được nói đến để chỉ bộ luận Kiriyākappa gốc. Bởi vì bộ luận ấy có phạm vi rộng lớn, dung lượng một trăm ngàn bài kệ, mà người ta cũng gọi là «bộ luận Nayacariyādi». Còn về mặt từ nguyên: (Tác phẩm) làm cho biết (kiṭayati, gameti, ñāpeti) sự phân loại hành động v.v., nên gọi là Keṭubhaṃ, từ căn kiṭa- theo hậu tố abha, và a-kāra biến thành ukāro. Hoặc là, (tác phẩm) làm cho đầy đủ (obheti, pūreti) trong khi truyền đạt (kiṭento, gamanto) sự phân loại hành động v.v. bằng cách lĩnh hội không sót, nên gọi là Keṭubhaṃ, theo căn ubha có tiếp đầu ngữ là từ kiṭa. Hơn nữa, các thi sĩ đạt đến (kiṭanti, gacchanti) sự khéo léo (kosallaṃ) trong các sáng tác (bandhesu) nhờ tác phẩm này, nên gọi là Keṭubhaṃ. Sự hình thành từ ở đây (nên hiểu) theo phương pháp trước. Các mẫu tự (akkharā) được phân loại (pabhedīyanti) bởi tác phẩm này từ sự phân loại về vị trí phát âm, cơ quan phát âm, v.v., và từ sự phân loại từ nguyên, nên gọi là Akkharappabhedo. Tuy nhiên, đó chỉ là hai bộ luận nằm trong sáu bộ Vedaṅga (phụ trợ của Vệ-đà), nên đã được nói là «Sikkhā và Nirutti». Trong đó, người ta học (sikkhanti) hệ thống mẫu tự (akkharasamayaṃ) bằng (tác phẩm) này, nên gọi là Sikkhā, là bộ luận trình bày về vị trí, cơ quan và nỗ lực phát âm của các âm như ‘a’, v.v. Sự nói ra (utti) một cách chắc chắn (nicchayena) hoặc không sót (nissesato) là Nirutti, có đặc tính là sự thêm âm, đảo âm, v.v. Và đã được nói rằng –

‘‘วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโย,ทฺเว จาปเร วณฺณวิการนาสา;

ธาตุสฺส อตฺถาติสเยน โยโค,ตทุจฺจเต ปญฺจวิธา นิรุตฺตี’’ติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๑.เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา;

วิสุทฺธิ. ๑.๑๔๔;

มหานิ. อฏฺฐ. ๑.๕๐);

«Sự thêm âm, sự đảo âm, Hai thứ khác là biến âm và hủy âm; Sự liên kết của một ngữ căn với ý nghĩa mở rộng, Năm loại đó được gọi là Nirutti (Từ nguyên học).»

อิธ ปน ตพฺพเสน อเนกธา นิพฺพจนปริทีปกํ สตฺถํ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘นิรุตฺตี’’ติ อธิปฺเปตํ นิพฺพจนวิภาคโตปิ อกฺขรปเภทภาวสฺส อาจริเยหิ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๕๖) วุตฺตตฺตา, ตมนฺตเรน นิพฺพจนวิภาคสฺส จ พฺยากรณงฺเคน สงฺคหิตตฺตา. พฺยากรณํ, นิรุตฺติ จ หิ ปจฺเจกเมว เวทงฺคํ ยถาหุ –

Tuy nhiên, ở đây, bộ luận làm sáng tỏ từ nguyên (vyutpatti) theo nhiều cách dựa trên cơ sở đó (sự thêm âm, v.v.), với sự lược bỏ từ cuối (paridīpakaṃ), được hiểu là «Nirutti». (Điều này là do) các vị A-xà-lê đã nói rằng tình trạng phân loại mẫu tự cũng (phát sinh) từ sự phân loại từ nguyên, và cũng vì nếu không có điều đó, sự phân loại từ nguyên đã được bao gồm trong nhánh văn phạm (byākaraṇa). Quả thật, Văn phạm và Từ nguyên học, mỗi thứ tự nó là một Vedaṅga (phụ trợ của Vệ-đà), như đã được nói –

‘‘กปฺโป พฺยากรณํ โชติ-สตฺถํ สิกฺขา นิรุตฺติ จ;

ฉนฺโทวิจิติ เจตานิ, เวทงฺคานิ วทนฺติ ฉา’’ติ.

«Kappo (Nghi thức), Byākaraṇaṃ (Văn phạm), Jotisatthaṃ (Thiên văn), Sikkhā (Ngữ âm), và Nirutti (Từ nguyên); Chandoviciti (Vận luật), sáu bộ luận này, Họ gọi là các Vedaṅga (phụ trợ của Vệ-đà).»

ตสฺมา พฺยากรณงฺเคน อสงฺกรภูตเมว นิรุตฺตินเยน นิพฺพจนมิธาธิปฺเปตํ, น ฉสุ พฺยญฺชนปเทสุ วิย ตทุภยสาธารณนิพฺพจนํ เวทงฺควิสยตฺตาติ เวทิตพฺพํ. อยํ ปเนตฺถ มหานิทฺเทสฏฺฐกถาย (มหานิ. อฏฺฐ. ๕๐) อาคตนิรุตฺตินยวินิจฺฉโย[Pg.223]. ตตฺถ หิ ‘‘นกฺขตฺตราชาริว ตารกาน’’นฺติ (ชา. ๑.๑.๑๑, ๒๕) เอตฺถ ร-การาคโม วิย อวิชฺชมานสฺส อกฺขรสฺส อาคโม วณฺณาคโม นาม. หึสนตฺตา ‘‘หึโส’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สีโห’’ติ ปริวตฺตนํ วิย วิชฺชมานานมกฺขรานํ เหฏฺฐุปริยวเสน ปริวตฺตนํ วณฺณวิปริยาโย นาม. ‘‘นวฉนฺนเกทานิ ทิยฺยตี’’ติ (ชา. ๑.๖.๘๘) เอตฺถ อ-การสฺส เอ-การาปชฺชนํ วิย อญฺญกฺขรสฺส อญฺญกฺขราปชฺชนํ วณฺณวิกาโร นาม. ‘‘ชีวนสฺส มูโต ชีวนมูโต’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ชีมูโต’’ติ ว-การ น-การานํ วินาโส วิย วิชฺชมานกฺขรานํ วินาโส วณฺณวินาโส นาม. ‘‘ผรุสาหิ วาจาหิ ปกุพฺพมาโน, อาสชฺช มํ ตฺวํ วทเส กุมารา’’ติ (ชา. ๑.๑๐.๘๕) เอตฺถ ‘‘ปกุพฺพมาโน’’ติ ปทสฺส อภิภวมาโนติ อตฺถปฏิปาทนํ วิย ตตฺถ ตตฺถ ยถาโยคํ วิเสสตฺถปฏิปาทนํ ธาตูนมตฺถาติสเยน โยโค นามาติ.

Do đó, ở đây, sự giải thích theo phương pháp Nirutti (từ nguyên học) chỉ được chủ trương là không bị pha trộn với thành phần của Byākaraṇa (ngữ pháp), chứ không phải là sự giải thích chung cho cả hai (Nirutti và Byākaraṇa) giống như trong sáu câu văn, vì đó là đối tượng của Vedāṅga (Vệ-đà-chi), nên được biết như vậy. Đây là sự quyết đoán về phương pháp Nirutti đã được trình bày trong Chú giải Mahāniddesa. Ở đó có nói: Trong câu “nakkhattarājāriva tārakānaṃ” (như vua của các vì sao đối với các vì sao), sự thêm vào của một mẫu tự không có, giống như sự thêm vào của mẫu tự ‘ra’, được gọi là vaṇṇāgama (sự thêm âm). Khi lẽ ra phải nói là “hiṃso” (kẻ làm hại) vì có nghĩa là làm hại, sự biến đổi thành “sīho” (sư tử), giống như sự biến đổi của các mẫu tự hiện có bằng cách đảo ngược trên dưới, được gọi là vaṇṇavipariyāya (sự đảo âm). Trong câu “Navachannakedāni diyyatī” (máng heo mới lợp được cho đi), sự biến đổi của một mẫu tự này thành một mẫu tự khác, giống như sự biến đổi của mẫu tự ‘a’ thành ‘e’, được gọi là vaṇṇavikāro (sự biến âm). Khi lẽ ra phải nói là “jīvanamūto” (nguồn gốc của sự sống) từ “jīvanassa mūto”, sự biến mất của các mẫu tự hiện có, giống như sự biến mất của mẫu tự ‘va’ và ‘na’ thành “jīmūto” (đám mây), được gọi là vaṇṇavināso (sự mất âm). Trong câu “Pharusāhi vācāhi pakubbamāno, āsajja maṃ tvaṃ vadase kumārā” (Này hoàng tử, ngươi xúc phạm ta, nói với ta bằng những lời lẽ thô bạo), sự trình bày ý nghĩa đặc biệt một cách thích hợp ở chỗ này chỗ kia, giống như sự trình bày ý nghĩa của từ “pakubbamāno” là “abhibhavamāno” (lấn át), được gọi là sự liên kết (yogo) của các căn tự với ý nghĩa vượt trội (atthātisayena).

ยถาวุตฺตปฺปเภทานํ ติณฺณํ เวทานํ อยํ จตุตฺโถเยว สิยา, อถ เกน สทฺธึ ปญฺจโมติ อาห ‘‘อาถพฺพณเวทํ จตุตฺถํ กตฺวา’’ติ. อาถพฺพณเวโท นาม อาถพฺพณเวทิเกหิ วิหิโต ปรูปฆาตกโร มนฺโต, โส ปน อิติหาสปญฺจมภาวปฺปกาสนตฺถํ คณิตตามตฺเตน คหิโต, น สรูปวเสน, เอวญฺจ กตฺวา ‘‘เอเตส’’นฺติ ปทสฺส เตสํ ติณฺณํ เวทานนฺตฺเวว อตฺโถ คเหตพฺโพ. ตญฺหิ ‘‘ติณฺณํ เวทาน’’นฺติ เอตสฺส วิเสสนนฺติ. อิติห อสาติ เอวํ อิธ โลเก อโหสิ ‘‘อาสา’’ติปิ กตฺถจิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. อิห ฐาเน อิติ เอวํ, อิทํ วา กมฺมํ, วตฺถุํ วา อาส อิจฺฉาหีติปิ อตฺโถ. ตสฺส คนฺถสฺส มหาวิสยตาทีปนตฺถญฺเจตฺถ วิจฺฉาวจนํ, อิมินา ‘‘อิติหาสา’’ติ วจเนน ปฏิสํยุตฺโต อิติหาโส ตทฺธิตวเสนาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. อิติห อาส, อิติห อาสา’’ติ อีทิสวจนปฏิสํยุตฺโต อิติหาโส นิรุตฺตินเยนาติ อตฺถทสฺสนนฺติปิ วทนฺติ. อกฺขรจินฺตกา ปน เอวมิจฺฉนฺติ ‘‘อิติห-สทฺโท ปารมฺปริโยปเทเส เอโกว นิปาโต, อสติ วิชฺชตีติ อโส, อิติห อโส เอตสฺมินฺติ อิติหาโส สมาสวเสนา’’ติ, เตสํ มเต ‘‘อิติห อสา’’ติ เอตฺถ เอวํ ปารมฺปริโยปเทโส อส วิชฺชมาโน อโหสีติ อตฺโถ. ‘‘ปุราณกถาสงฺขาโต’’ติ อิมินา ตสฺส คนฺถวิเสสภาวมาห, ภารตนามกานํ ทฺเวภาติกราชูนํ ยุทฺธกถา, รามรญฺโญ สีตาหรณกถา, นรสีหราชุปฺปตฺติกถาติ เอวมาทิปุราณกถาสงฺขาโต [Pg.224] ภารตปุราณรามปุราณนรสีหปุราณาทิคนฺโถ อิติหาโส นามาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘เตสํ อิติหาสปญฺจมานํ เวทาน’’นฺติ อิมินา ยถาวากฺยํ ‘‘ติณฺณํ เวทาน’’นฺติ เอตฺถ วิเสสนภาวํ ทสฺเสติ.

Đối với ba bộ Veda có các loại đã được nói đến, đây (Itihāsa) nên là bộ thứ tư. Vậy thì, cùng với cái gì mà thành bộ thứ năm? Ngài nói: “Xem Āthabbaṇaveda là bộ thứ tư”. Āthabbaṇaveda là câu thần chú gây hại cho người khác, được tạo ra bởi những người theo Āthabbaṇaveda. Nhưng nó được kể đến chỉ đơn thuần là để đếm số, nhằm chỉ ra rằng Itihāsa là bộ thứ năm, chứ không phải theo bản chất của nó. Và làm như vậy, ý nghĩa của từ “etesaṃ” chỉ nên được hiểu là “của ba bộ Veda đó”. Vì nó là tính từ của “tiṇṇaṃ vedānaṃ”. “Itiha asa” có nghĩa là “đã từng có như vậy ở thế gian này”. Ở một số nơi cũng có bản đọc là “āsā”, ý nghĩa cũng như vậy. Ở đây, cũng có nghĩa là “như vậy, người ta đã mong muốn việc này hay câu chuyện này”. Và để chỉ ra phạm vi rộng lớn của bộ kinh đó, ở đây có sự giải thích chi tiết. Bằng cách này, ngài chỉ ra ý nghĩa rằng “Itihāsa” là (bộ kinh) liên quan đến câu nói “itihāsa” theo cách của taddhita (hậu tố). Họ cũng nói rằng sự trình bày ý nghĩa là: “Itihāsa” là (bộ kinh) liên quan đến những câu nói như “itiha āsa, itiha āsā” theo phương pháp nirutti (từ nguyên học). Nhưng các nhà ngữ âm học lại muốn như thế này: “Từ ‘itiha’ là một bất biến từ duy nhất chỉ sự truyền thừa, ‘aso’ có nghĩa là ‘asati’ (tồn tại), ‘itihāso’ là do hợp từ (samāsa) của ‘itiha aso etasmiṃ’ (sự truyền thừa tồn tại trong đó)”. Theo quan điểm của họ, trong “itiha asā”, ý nghĩa là “như vậy, sự truyền thừa đã tồn tại”. Bằng câu “được gọi là câu chuyện cổ”, ngài nói lên bản chất là một bộ kinh đặc biệt của nó. Có nghĩa là: Itihāsa là bộ kinh được gọi là câu chuyện cổ, như câu chuyện chiến tranh của hai anh em vua tên là Bhārata, câu chuyện vua Rāma bắt cóc Sītā, câu chuyện về sự ra đời của vua Narasīha, v.v., tức là các bộ kinh như Bhāratapurāṇa, Rāmapurāṇa, Narasīhapurāṇa, v.v. Bằng câu “của các bộ Veda có Itihāsa là thứ năm”, ngài chỉ ra rằng nó là tính từ của “tiṇṇaṃ vedānaṃ” theo đúng câu văn.

ปชฺชติ อตฺโถ เอเตนาติ ปทํ, นามาขฺยาโตปสคฺคนิปาตาทิวเสน อเนกวิภาคํ วิภตฺติยนฺตปทํ. ตทปิ พฺยากรเณ อาคตเมวาติ วุตฺตํ ‘‘ตทวเสส’’นฺติ, ปทโต อวเสสํ ปกติปจฺจยาทิสทฺทลกฺขณภูตนฺติ อตฺโถ. ตํ ตํ สทฺทํ, ตทตฺถญฺจ พฺยากโรติ พฺยาจิกฺขติ เอเตนาติ พฺยากรณํ, วิเสเสน วา อากรียนฺเต ปกติปจฺจยาทโย อภินิปฺผาทียนฺเต เอตฺถ, อเนนาติ วา พฺยากรณํ, สาธุสทฺทานมนฺวาขฺยายกํ มุทฺธโพธพฺยากรณ สารสฺสตพฺยากรณ ปาณินีพฺยากรณจนฺทฺรพฺยากรณาทิ อธุนาปิ วิชฺชมานสตฺถํ. อธียตีติ อชฺฌายติ. เวเทตีติ ปเรสํ วาเจติ. จ-สทฺโท อตฺถทฺวยสมุจฺจินนตฺโถ, วิกปฺปนตฺโถ วา อตฺถนฺตรสฺส วิกปฺปิตตฺตา. วิจิตฺรา หิ ตทฺธิตวุตฺติ. ปทโกติ พฺยากรเณสุ อาคตปทโกสลฺลํ สนฺธาย วุตฺตํ, เวยฺยากรโณติ ตทวสิฏฺฐปกติปจฺจยาทิสทฺทวิธิโกสลฺลนฺติ อิมสฺสตฺถสฺส วิญฺญาปนตฺถํ ปททฺวยสฺส เอกโต อตฺถวจนํ. เอสา หิ อาจริยานํ ปกติ, ยทิทํ เยน เกนจิ ปกาเรน อตฺถนฺตรวิญฺญาปนํ. อยํ อฏฺฐกถาโต อปโร นโย – เต เอว เวเท ปทโส กายตีติ ปทโกติ. ตตฺถ ปทโสติ คชฺชพนฺธปชฺชพนฺธปเทน. กายตีติ กเถติ ยถา ‘‘ชาตก’’นฺติ, อิมินา เวทการกสมตฺถตํ ทสฺเสติ. เอวญฺหิ ‘‘อชฺฌายโก’’ติอาทีหิ อิมสฺส วิเสโส ปากโฏ โหตีติ.

“Pada” (từ) là cái mà qua đó ý nghĩa được biết đến. “Pada” có kết thúc bằng biến cách, được phân chia thành nhiều loại như danh từ, động từ, tiếp đầu ngữ, bất biến từ, v.v. Nó cũng đã được đề cập trong ngữ pháp, do đó ngài nói “phần còn lại của nó”, ý nghĩa là phần còn lại sau “pada”, tức là những đặc điểm của từ như căn, hậu tố, v.v. “Byākaraṇa” (ngữ pháp) là cái mà qua đó người ta giải thích, làm rõ từ này từ kia và ý nghĩa của nó; hoặc “byākaraṇa” là nơi, hoặc qua đó, các căn, hậu tố, v.v. được tạo ra, hình thành một cách đặc biệt. Đó là bộ kinh giải thích các từ đúng đắn, vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay, như Muddhabodha-byākaraṇa, Sārassata-byākaraṇa, Pāṇinī-byākaraṇa, Candra-byākaraṇa, v.v. “Adhīyati” (học) có nghĩa là “ajjhāyati” (tụng đọc). “Vedeti” (biết) có nghĩa là “pāresaṃ vāceti” (dạy cho người khác). Từ “ca” có nghĩa là kết hợp hai ý nghĩa, hoặc có nghĩa là lựa chọn, vì một ý nghĩa khác được xem xét. Vì cách dùng của taddhita (hậu tố) rất đa dạng. “Padako” được nói đến để chỉ sự thông thạo các từ có trong các sách ngữ pháp, còn “veyyākaraṇo” là sự thông thạo các quy tắc về từ như căn, hậu tố, v.v., còn lại sau “pada”. Để làm rõ ý nghĩa này, hai từ được giải thích chung với nhau. Vì đây là thói quen của các vị thầy, đó là làm rõ một ý nghĩa khác bằng một cách nào đó. Đây là một phương pháp khác với chú giải: “padako” là người nói các bộ Veda đó theo từng từ. Ở đây, “padaso” có nghĩa là theo từng từ văn xuôi và văn vần. “Kāyati” có nghĩa là “katheti” (nói), như trong “jātakaṃ”. Bằng cách này, ngài chỉ ra khả năng tạo ra Veda. Vì như vậy, sự khác biệt của từ này so với các từ như “ajjhāyako” trở nên rõ ràng.

อายตึ หิตํ พาลชนสงฺขาโต โลโก น ยตติ น อีหติ อเนนาติ โลกายตํ. ตญฺหิ คนฺถํ นิสฺสาย สตฺตา ปุญฺญกิริยาย จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทนฺติ, โลกา วา พาลชนา อายตนฺติ อุสฺสหนฺติ วาทสฺสาเทน เอตฺถาติ โลกายตํ. อญฺญมญฺญวิรุทฺธํ, สคฺคโมกฺขวิรุทฺธํ วา ตโนนฺติ เอตฺถาติ วิตณฺโฑ ฑ-ปจฺจยวเสน, น-การสฺส จ ณ-การํ กตฺวา, วิรุทฺเธน วาททณฺเฑน ตาเฬนฺติ วาทิโน เอตฺถาติ วิตณฺโฑ ตฑิ-ธาตุวเสน, นิคฺคหีตาคมญฺจ กตฺวา. อเทสมฺปิ ยํ นิสฺสาย วาทีนํ วาโท ปวตฺโต, ตํ เตสํ เทสโตปิ อุปจารวเสน วุจฺจติ ยถา ‘‘จกฺขุํ [Pg.225] โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, เอตฺเถสา ตณฺหา ปหียมานา ปหียติ, เอตฺถ นิรุชฺฌมานา นิรุชฺฌตี’’ติ, (ที. นิ. ๒.๔๐๑; ม. นิ. ๑.๑๓๓; วิภ. ๒๐๔) วิเสเสน วา ปณฺฑิตานํ มนํ ตเฑนฺติ จาเลนฺติ เอเตนาติ วิตณฺโฑ, ตํ วทนฺติ, โส วาโท วา เอเตสนฺติ วิตณฺฑวาทา, เตสํ สตฺถํ ตถา. ลกฺขณทีปกสตฺถํ อุตฺตรปทโลเปน, ตทฺธิตวเสน วา ลกฺขณนฺติ ทสฺเสติ ‘‘ลกฺขณทีปก’’นฺติอาทินา. ลกฺขียติ พุทฺธภาวาทิ อเนนาติ ลกฺขณํ, นิคฺโรธพิมฺพตาทิ. เตนาห ‘‘เยสํ วเสนา’’ติอาทิ. ทฺวาทสสหสฺสคนฺถปมาณนฺติ เอตฺถ ภาณวารปฺปมาณาทีสุ วิย พาตฺตึสกฺขรคนฺโถว อธิปฺเปโต. วุตฺตญฺหิ –

Thế gian, được gọi là kẻ phàm phu, không nỗ lực, không cố gắng vì lợi ích trong tương lai bởi (kinh điển) này, vì thế (kinh điển ấy) là Lokāyata (Thế gian luận). Bởi vì, do nương vào kinh điển ấy, các chúng sanh ngay cả tâm cũng không khởi lên đối với việc phước thiện. Hoặc là, thế gian tức những kẻ phàm phu nỗ lực, cố gắng trong (kinh điển) này vì sự thích thú trong luận thuyết, vì thế (kinh điển ấy) là Lokāyata. Họ mở rộng (quan điểm) mâu thuẫn với nhau, hoặc mâu thuẫn với cõi trời và giải thoát trong (kinh điển) này, vì thế (kinh điển ấy) là vitaṇḍa (ngụy biện luận), do năng lực của tiếp vị ngữ ḍa, và do biến đổi tự mẫu na thành tự mẫu ṇa. Hoặc là, họ đánh đập các nhà luận thuyết trong (kinh điển) này bằng cây gậy luận thuyết mâu thuẫn, vì thế (kinh điển ấy) là vitaṇḍa, do năng lực của căn taḍi, và do thêm vào niggahita. Ngay cả nơi không phải là địa điểm, (kinh điển) nào mà các nhà luận thuyết nương vào đó để luận thuyết của họ được khởi lên, kinh điển ấy cũng được gọi là địa điểm của họ do năng lực của ẩn dụ, giống như: ‘Con mắt ở trong đời là sắc đáng yêu, sắc đáng hài lòng, ở đây ái này khi đang được đoạn trừ thì được đoạn trừ, ở đây khi đang được đoạn diệt thì được đoạn diệt’. Hoặc là, họ làm cho tâm của các bậc hiền trí bị đánh động, bị dao động một cách đặc biệt bởi (kinh điển) này, vì thế (kinh điển ấy) là vitaṇḍa (ngụy biện luận). Họ nói về điều đó, hoặc luận thuyết ấy là của những người này, vì thế họ là vitaṇḍavādā (những người theo ngụy biện luận), kinh điển của họ cũng như vậy. Kinh điển giải thích về tướng được gọi là lakkhaṇa (tướng học) do sự lược bỏ hậu tố, hoặc do năng lực của từ phái sinh, (Ngài) trình bày bằng (câu) ‘lakkhaṇadīpaka’ v.v... Trạng thái Phật v.v... được nhận biết bởi (kinh điển) này, vì thế (kinh điển ấy) là lakkhaṇa (tướng học), (như) thân hình cân đối như cây đa v.v... Vì thế, Ngài nói: ‘yesaṃ vasenā’ v.v... Ở đây, trong câu ‘có dung lượng mười hai ngàn gantha’, chỉ có gantha ba mươi hai âm tiết được chủ trương, giống như trong các (trường hợp) dung lượng bhāṇavāra (tụng phẩm) v.v... Quả vậy, đã được nói rằng –

‘‘อฏฺฐกฺขรา เอกปทํ, เอกา คาถา จตุปฺปทํ;

คาถา เจกา มโต คนฺโถ, คนฺโถ พาตฺตึสตกฺขโร’’ติ.

“Tám âm tiết là một câu (pada), một kệ (gāthā) có bốn câu; Và một kệ được xem là một gantha, một gantha có ba mươi hai âm tiết.”

ทฺวาทสหิ คุณิตสหสฺสพาตฺตึสกฺขรคนฺถปฺปมาณนฺติ อตฺโถ. ยตฺถาติ ยสฺมึ ลกฺขณสตฺเถ, อาธาเร เจตํ ภุมฺมํ ยถา ‘‘รุกฺเข สาขา’’ติ. โสฬส จ สหสฺสญฺจ โสฬสสหสฺสํ, โสฬสาธิกสหสฺสคาถาปริมาณาติ อตฺโถ. เอวญฺหิ อาธาราเธยฺยวจนํ สูปปนฺนํ โหตีติ. ปธานวเสน พุทฺธานํ ลกฺขณทีปนโต พุทฺธมนฺตา นาม. ปจฺเจกพุทฺธาทีนมฺปิ หิ ลกฺขณํ ตตฺถ ทีปิตเมว. เตน วุตฺตํ ‘‘เยสํ วเสนา’’ติอาทิ.

Nghĩa là: có dung lượng bằng một ngàn gantha ba mươi hai âm tiết được nhân với mười hai. Yattha (ở đâu) nghĩa là: trong kinh điển về tướng học nào. Và đây là cách dùng thứ bảy (biến cách) chỉ nơi chốn, giống như ‘rukkhe sākhā’ (cành cây ở trên cây). Mười sáu và một ngàn là mười sáu ngàn; nghĩa là: có dung lượng một ngàn kệ cộng thêm mười sáu. Bởi vì như vậy, lời nói về nơi chứa và vật được chứa trở nên rất phù hợp. Do năng lực của sự chủ yếu, chúng được gọi là buddhamantā (Phật-phệ-đà) vì giải thích các tướng của chư Phật. Bởi vì, các tướng của chư Phật Độc Giác v.v... cũng đã được giải thích ở trong đó. Do đó, đã được nói rằng: ‘yesaṃ vasenā’ v.v...

‘‘อนูโน ปริปูรการี’’ติ อตฺถมตฺตทสฺสนํ, สทฺทโต ปน อธิคตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อวโย น โหตี’’ติ วุตฺตํ. โก ปเนส อวโยติ อนุโยคมปเนติ ‘‘อวโย นามา’’ติอาทินา. อยเมตฺตาธิปฺปาโย – โย ตานิ สนฺธาเรตุํ สกฺโกติ, โส ‘‘วโย’’ติ วุจฺจติ. โย ปน น สกฺโกติ, โส อวโย นาม. โย จ อวโย น โหติ, โส ‘‘ทฺเว ปฏิเสธา ปกติยตฺถคมกา’’ติ ญาเยน วโย เอวาติ. วยตีติ หิ วโย, อาทิมชฺฌปริโยสาเนสุ กตฺถจิปิ อปริกิลมนฺโต อวิตฺถายนฺโต เต คนฺเถ สนฺตาเน ปเณติ พฺยวหรตีติ อตฺโถ. อยํ ปน วินยฏฺฐกถานโย (ปารา. ๘๔) – อนวโยติ อนุ อวโย, สนฺธิวเสน อุ-การโลโป, อนุ อนุ อวโย อนูโน, ปริปุณฺณสิปฺโปติ อตฺโถ. วโยติ หิ หานิ ‘‘อายวโย’’ติอาทีสุ วิย, นตฺถิ เอตสฺส ยถาวุตฺตคนฺเถสุ วโย อูนตาติ อวโย, อนุ อนุ อวโย อนวโยติ.

Câu ‘không thiếu sót, là người làm cho đầy đủ’ chỉ là sự trình bày về ý nghĩa. Nhưng để trình bày ý nghĩa đã đạt được theo từ ngữ, câu ‘avayo na hoti (không phải là người không có khả năng)’ đã được nói đến. ‘Vậy avayo này là gì?’ – (Ngài) loại bỏ câu hỏi này bằng (câu) ‘avayo nāma’ v.v... Đây là chủ ý ở đây: người nào có thể ghi nhớ những (kinh điển) ấy, người ấy được gọi là ‘vayo’ (người có khả năng). Nhưng người nào không thể, người ấy được gọi là avayo (người không có khả năng). Và người nào không phải là avayo, theo quy tắc ‘hai sự phủ định mang lại ý nghĩa ban đầu’, người ấy chính là vayo. Bởi vì, người có khả năng (vayati) nên là vayo; nghĩa là: không mệt mỏi, không chán nản ở bất cứ đâu, dù là ở đoạn đầu, đoạn giữa, hay đoạn cuối, người ấy trình bày, thực hành những kinh điển ấy trong dòng tâm thức của mình. Còn đây là phương pháp của Chú giải tạng Luật: anavayoti là anu avayo, sự biến mất của tự mẫu u là do năng lực của sự nối âm; anu anu avayo nghĩa là không thiếu sót, có kỹ năng hoàn hảo. Bởi vì, vayo có nghĩa là sự suy giảm, giống như trong (câu) ‘āyavayo’ v.v...; người này không có sự suy giảm, sự thiếu sót (vayo) trong các kinh điển đã nói, vì thế là avayo; anu anu avayo là anavayo.

‘‘อนุญฺญาโต’’ติ [Pg.226] ปทสฺส กมฺมสาธนวเสน, ‘‘ปฏิญฺญาโต’’ติ ปทสฺส จ กตฺตุสาธนวเสน อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อาจริเยนา’’ติอาทิมาห. อสฺสาติ อมฺพฏฺฐสฺส. ปาฬิยํ ‘‘ยมหํ ชานามิ, ตํ ตฺวํ ชานาสี’’ติ อิทํ อนุชานนาการทสฺสนํ, ‘‘ยํ ตฺวํ ชานาสิ, ตมหํ ชานามี’’ติ อิทํ ปน ปฏิชานนาการทสฺสนนฺติ ทสฺเสติ ‘‘ยํ อห’’นฺติอาทินา. ‘‘อาม อาจริยา’’ติ หิ ยถาคตํ ปฏิชานนวจนเมว อตฺถวเสน วุตฺตํ. ยนฺติ เตวิชฺชกํ ปาวจนํ. ตสฺสาติ อาจริยสฺส. ปฏิวจนทานเมว ปฏิญฺญา ตถา, ตาย สยเมว ปฏิญฺญาโตติ อตฺโถ. ‘‘สเก’’ติอาทิ อนุชานนปฏิชานนาธิการทสฺสนํ. อเทสสฺสปิ เทสมิว กปฺปนามตฺเตนาติ วุตฺตํ ‘‘กตรสฺมิ’’นฺติอาทิ. สสฺส อตฺตโน สนฺตกํ สกํ. อาจริยานํ ปรมฺปรโต, ปรมฺปรภูเตหิ วา อาจริเยหิ อาคตํ อาจริยกํ. ติสฺโส วิชฺชา, ตาสํ สมูโห เตวิชฺชกํ, เวทตฺตยํ. ปธานํ วจนํ, ปกฏฺฐานํ วา อฏฺฐกาทีนํ วจนํ ปาวจนํ.

Trong khi trình bày ý nghĩa của từ ‘anuññāto’ (được cho phép) theo năng lực của cấu trúc bị động, và của từ ‘paṭiññāto’ (đã thừa nhận) theo năng lực của cấu trúc chủ động, (Ngài) đã nói ‘ācariyenā’ v.v... Assa (của người ấy) nghĩa là: của Ambaṭṭha. Trong Pāli, câu ‘điều ta biết, ngươi cũng biết’ này là sự trình bày về hình thức cho phép; còn câu ‘điều ngươi biết, ta cũng biết’ này là sự trình bày về hình thức thừa nhận, (Ngài) trình bày bằng (câu) ‘yaṃ ahaṃ’ v.v... Bởi vì, câu ‘Thưa vâng, thưa thầy’ đúng như đã được truyền lại chính là lời thừa nhận đã được nói đến theo ý nghĩa. Yaṃ (điều mà) nghĩa là: pāvacana (thánh điển) gồm ba Veda. Tassa (của vị ấy) nghĩa là: của vị thầy. Chính sự đáp lời là sự thừa nhận; nghĩa là: đã thừa nhận bởi chính mình bằng sự (thừa nhận) ấy. Câu ‘sake’ v.v... là sự trình bày về cơ sở của sự cho phép và thừa nhận. Ngay cả đối với nơi không phải là địa điểm, (nó) cũng giống như địa điểm chỉ do sự tưởng định, vì thế đã được nói ‘katarasmiṃ’ v.v... Sakaṃ là tài sản của chính mình. Ācariyakaṃ là (kiến thức) đến từ các vị thầy theo truyền thống, hoặc từ các vị thầy đã trở thành truyền thống. Ba Veda (tisso vijjā), tập hợp của chúng là tevijjakaṃ, (tức là) ba bộ Veda. Pāvacanaṃ là lời dạy chính yếu, hoặc lời dạy của các bậc hiền triết như Aṭṭhaka v.v...

๒๕๗. อิทานิ เยนาธิปฺปาเยน พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาตี อมฺพฏฺฐํ มาณวํ อามนฺเตตฺวา ‘‘อยํ ตาตา’’ติอาทิวจนมพฺรฺวิ, ตทธิปฺปายํ วิภาเวนฺโต ‘‘เอส กิรา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อุคฺคตสฺสาติ ปุพฺเพ ปากฏสฺส กิตฺติมโต โปราณชนสฺส. พหู ชนาติ ปูรณกสฺสปาทโย สนฺธาย วุตฺตํ. เอกจฺจนฺติ ขตฺติยาทิชาติมนฺตํ, โลกสมฺมตํ วา ชนํ. ครูติ ภาริยํ, อตฺตานํ ตโต โมเจตฺวา อปคมนมตฺตมฺปิ ทุกฺกรํ โหติ, ปเคว ตทุตฺตริ กรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. อนตฺโถ นาม ตถาปคมนาทินา นินฺทาพฺยาโรสอุปารมฺภาทิ.

257. Bây giờ, để làm rõ chủ ý mà Bà-la-môn Pokkharasāti, sau khi gọi thanh niên Ambaṭṭha, đã nói câu ‘ayaṃ tāta’ v.v..., (Ngài) đã nói ‘esa kira’ v.v... Trong đó, uggatassa (của người nổi tiếng) nghĩa là: của người xưa đã nổi tiếng, có danh tiếng trong quá khứ. Câu ‘bahū janā’ (nhiều người) được nói đến nhắm vào Pūraṇa Kassapa v.v... Ekaccaṃ (một số người) nghĩa là: người có giai cấp như Sát-đế-lỵ v.v..., hoặc người được thế gian tôn kính. Garū (nặng nề) nghĩa là: gánh nặng; giải thoát bản thân khỏi điều đó, ngay cả việc ra đi cũng là khó làm, huống chi là làm việc vượt hơn thế nữa, ý là muốn nói như vậy. Điều bất lợi (anattho) là sự khiển trách, sự phiền não, sự chỉ trích v.v... do việc ra đi như vậy.

‘‘อพฺภุคฺคโต’’ติ เอตฺถ อภิสทฺทโยเคน อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺถวเสเนว ‘‘โคตม’’นฺติ อุปโยควจนํ. ‘‘ตํ ภวนฺตํ, ตถา สนฺตํเยวา’’ติ ปเทสุปิ ตสฺส อนุปโยคตฺตา ตทตฺถวเสเนวาติ ทสฺเสติ ‘‘ตสฺส โภโต’’ติอาทินา. เตนาห ‘‘อิธาปี’’ติอาทิ. ตถา สโตเยวาติ เยนากาเรน อรหตาทินา สทฺโท อพฺภุคฺคโต, เตนากาเรน สนฺตสฺส ภูตสฺส เอว ตสฺส ภวโต โคตมสฺส สทฺโท ยทิ วา อพฺภุคฺคโตติ อตฺโถ. อปิจ ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ตถา สนฺตํเยวาติ เอกสฺสปิ อตฺถสฺส ทฺวิกฺขตฺตุํ สมฺพนฺธภาเวน วจนํ สามญฺญวิสิฏฺฐตาปริกปฺปเนน อตฺถวิเสสวิญฺญาปนตฺถํ, ตสฺมา ‘‘ตสฺส โภโต โคตมสฺสา’’ติ สามญฺญสมฺพนฺธภาเวน วิจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘ตถา สโตเยวา’’ติ [Pg.227] วิเสสสมฺพนฺธภาเวน โยเชตพฺพํ. ยทิ-สทฺโท เจตฺถ สํสยตฺโถ ทฺวินฺนมฺปิ อตฺถานํ สํสยิตพฺพตฺตา. วา-สทฺโท จ วิกปฺปนตฺโถ เตสุ เอกสฺส วิกปฺเปตพฺพตฺตา. สทฺทวิทู ปน เอวํ วทนฺติ – ‘‘อิมสฺส วจนํ สจฺจํ วา ยทิ วา มุสา’’ติอาทีสุ วิย ยทิ-สทฺโท วา-สทฺโท จ อุโภปิ วิกปฺปตฺถาเยว. ยทิ-สทฺโทปิ หิ ‘‘ยํ ยเทว ปริสํ อุปสงฺกมติ ยทิ ขตฺติยปริสํ ยทิ พฺราหฺมณปริส’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๕.๓๔) วา-สทฺทตฺโถ ทิสฺสติ. ‘‘อปฺปํ วสฺสสตํ อายุ, อิทาเนตรหิ วิชฺชตี’’ติอาทีสุ วิย จ อิธ สมานตฺถสทฺทปโยโคติ. ปาฬิยํ ‘‘ยทิ วา โน ตถา’’ติ อิทมฺปิ ‘‘สนฺตํเยว สทฺโท อพฺภุคฺคโต’’ติ อิมินา สมฺพชฺฌิตฺวา ยถาวุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. นนุ ‘‘โคตม’’นฺติ ปเทเยว อุปโยควจนํ สิยา, น เอตฺถาติ โจทนาย ‘‘อิธาปี’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตสฺส อนุปโยคตฺตา, วิจฺฉินฺทิตฺวา สมฺพนฺธวิเสสภาเวน โยเชตพฺพตฺตา วา อิธาปิ อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺถวเสเนว อุปโยควจนํ นามาติ วุตฺตํ โหติ. อิตฺถมฺภูตาขฺยานํ อตฺโถ ยสฺส ตถา, อภิสทฺโท, อิตฺถมฺภูตาขฺยานเมว วา อตฺโถ ตถา, โสเยวตฺโถ. ยทคฺเคน หิ สทฺทโยโค โหติ, ตทคฺเคน อตฺถโยโคปีติ.

Ở đây, trong câu “Abbhuggato”, do sự kết hợp với abhisadda (tiếp đầu ngữ abhi), biến cách thứ hai trong từ “gotamaṃ” chỉ có do năng lực của ý nghĩa itthambhūtākhyāna (chỉ rõ trạng thái). Trong các từ “taṃ bhavantaṃ, tathā santaṃyevā”, ngài (Chú giải) chỉ ra bằng câu bắt đầu là “tassa bhoto” rằng do abhisadda đó không được kết hợp, (biến cách thứ hai) chỉ có do năng lực của ý nghĩa đó (itthambhūtākhyāna). Do đó, ngài nói câu bắt đầu là “idhāpi”. “Tathā satoyeva” có nghĩa là: tiếng tăm của Tôn giả Gotama đó, người thực sự hiện hữu đúng theo cách thức mà tiếng tăm đã vang lên nhờ các đức tính như A-la-hán, nếu hoặc đã vang lên. Hơn nữa, việc nói hai lần về cùng một ý nghĩa bằng cách kết hợp “taṃ bhavantaṃ gotamaṃ” và “tathā santaṃyeva” là để làm cho biết ý nghĩa đặc biệt bằng cách hình dung sự khác biệt so với cái chung. Do đó, sau khi tách ra “tassa bhoto gotamassā” với sự kết hợp chung, nên kết hợp “tathā satoyevā” với sự kết hợp đặc biệt. Ở đây, từ yadi có nghĩa là nghi ngờ, vì cả hai ý nghĩa đều có thể bị nghi ngờ. Và từ vā có nghĩa là lựa chọn, vì một trong hai ý nghĩa đó có thể được lựa chọn. Tuy nhiên, các nhà ngữ pháp học nói như sau: Giống như trong các câu “lời của người này là thật hay hoặc là dối trá”, cả hai từ yadi và vā đều có nghĩa là lựa chọn. Thật vậy, ngay cả từ yadi cũng được thấy có nghĩa như từ vā trong các câu như “vị ấy đến hội chúng nào, dù là hội chúng Sát-đế-lỵ, dù là hội chúng Bà-la-môn”. Và giống như trong các câu “tuổi thọ trăm năm là ngắn, bây giờ hiện tại có”, ở đây cũng là việc sử dụng các từ có cùng ý nghĩa. Trong Pāli, câu “yadi vā no tathā” này cũng nên được kết hợp với “santaṃyeva saddo abbhuggato” và được liên kết theo cách đã nói. Phải chăng biến cách thứ hai chỉ nên có ở từ “gotamaṃ”, chứ không phải ở đây? Trước sự chất vấn này, câu bắt đầu bằng “idhāpi” đã được nói ra. Do abhisadda đó không được kết hợp, hoặc do phải tách ra và kết hợp với sự kết hợp đặc biệt, nên được nói rằng: ở đây cũng vậy, cái gọi là biến cách thứ hai là do năng lực của ý nghĩa itthambhūtākhyāna. Abhisadda là từ có ý nghĩa itthambhūtākhyāna. Hoặc itthambhūtākhyāna chính là ý nghĩa. Đó chính là ý nghĩa. Thật vậy, khi có sự kết hợp từ ngữ, thì cũng có sự kết hợp ý nghĩa.

๒๕๘. โภติ อตฺตโน อาจริยํ อาลปติ. ยถา-สทฺทํ สาตฺถกํ กตฺวา สห ปาฐเสเสน โยเชตุํ ‘‘ยถา สกฺกา’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสติ ภควา. ปุริมนเย อาการตฺถโชตนยถา-สทฺทโยคฺยโต กถนฺติ ปุจฺฉามตฺตํ, อิธ ปน ตทโยคฺยโต ‘‘อาการปุจฺฉา’’ติ วุตฺตํ. พาหิรกสมเย อาจริยมฺหิ อุปชฺฌายสมุทาจาโรติ อาห ‘‘อถ นํ อุปชฺฌาโย’’ติ, อุปชฺฌายสญฺญิโต อาจริยพฺราหฺมโณติ อตฺโถ.

258. (Học trò) gọi vị thầy của mình bằng từ “Bho”. Để kết hợp yathā-sadda có ý nghĩa cùng với phần còn lại của câu, câu bắt đầu bằng “yathā sakkā” đã được nói. “So” là Đức Thế Tôn. Theo phương pháp trước, do sự kết hợp với yathā-sadda làm sáng tỏ ý nghĩa về cách thức, “kathaṃ” chỉ đơn thuần là câu hỏi; nhưng ở đây, do không kết hợp với từ đó, nên được gọi là “ākārapucchā” (câu hỏi về cách thức). Trong ngoại đạo, có cách gọi thầy (ācariya) là thầy tế độ (upajjhāya), do đó ngài nói “atha naṃ upajjhāyo”. Ý nghĩa là: vị thầy Bà-la-môn được gọi là thầy tế độ.

กามญฺจ มนฺโต, พฺรหฺมํ, กปฺโปติ ติพฺพิโธ เวโท, ตถาปิ อฏฺฐกาทิ วุตฺตํ ปธานภูตํ มูลํ มนฺโต, ตทตฺถวิวรณมตฺถํ พฺรหฺมํ, ตตฺถ วุตฺตนเยน ยญฺญกิริยาวิธานํ กปฺโปติ มนฺตสฺเสว ปธานภาวโต, อิตเรสญฺจ ตนฺนิสฺสเยเนว ชาตตฺตา มนฺตคฺคหเณน พฺรหฺมกปฺปานมฺปิ คหณํ สิทฺธเมวาติ ทสฺเสติ ‘‘ตีสุ เวเทสู’’ติ อิมินา. มนฺโตติ หิ อฏฺฐกาทีหิ อิสีหิ วุตฺตมูลเวทสฺเสว นามํ, เวโทติ สพฺพสฺส, ตสฺมา ‘‘เวเทสู’’ติ วุตฺเต [Pg.228] สพฺเพสมฺปิ คหณํ สิชฺฌตีติ เวทิตพฺพํ. ลกฺขณานีติ ลกฺขณทีปกานิ มนฺตปทานิ. ปชฺชคชฺชพนฺธปเวสนวเสน ปกฺขิปิตฺวา. พฺราหฺมณเวเสเนวาติ เวทวาจกพฺราหฺมณลิงฺเคเนว. เวเทติ มหาปุริสลกฺขณมนฺเต. มเหสกฺขา สตฺตาติ มหาปุญฺญวนฺโต ปณฺฑิตสตฺตา. ชานิสฺสนฺติ อิติ มนสิ กตฺวา วาเจนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เตนาติ ตถา วาจนโต. ปุพฺเพติ ‘‘ตถาคโต อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ วตฺตพฺพกาลโต ปภุติ ตถาคตสฺส ธรมานกาเล. อชฺฌายิตพฺพวาเจตพฺพภาเวน อาคจฺฉนฺติ ปากฏา ภวนฺติ. เอกคาถาทฺวิคาถาทิวเสน อนุกฺกเมน อนฺตรธายนฺติ. น เกวลํ ลกฺขณมนฺตาเยว, อถ โข อญฺเญปิ เวทา พฺราหฺมณานํ อญฺญาณภาเวน อนุกฺกเมน อนฺตรธายนฺติ เอวาติ อาจริเยน (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๕๘) วุตฺตํ.

Mặc dù Vệ-đà có ba loại: manta, brahma, và kappa, tuy nhiên, manta là phần gốc, chính yếu, được các vị ẩn sĩ như Aṭṭhaka nói ra; brahma chỉ là phần giải thích ý nghĩa của manta đó; kappa là phần quy định về nghi thức tế lễ theo phương pháp được nói trong đó. Do manta là chính yếu, và các phần khác sinh khởi chỉ nhờ nương vào manta đó, nên việc bao gồm cả brahma và kappa khi đề cập đến manta là điều đã thành tựu. Ngài (Chú giải) chỉ ra điều này bằng câu “tīsu vedesu”. Thật vậy, “manto” là tên của Vệ-đà gốc do các vị ẩn sĩ như Aṭṭhaka nói ra, còn “vedo” là tên của tất cả. Do đó, khi nói “vedesu”, cần hiểu rằng việc bao gồm tất cả cũng được thành tựu. “Lakkhaṇāni” là các câu manta chỉ rõ các tướng. (Họ) thêm vào bằng cách đưa vào thể thơ và văn xuôi. “Brāhmaṇavesena” nghĩa là chỉ bằng hình tướng của Bà-la-môn, người đọc tụng Vệ-đà. “Vede” là các manta về tướng của bậc Đại nhân. “Mahesakkhā sattā” là những chúng sanh có trí tuệ, có phước lớn. Nên kết hợp như sau: họ dạy sau khi tác ý rằng “(họ) sẽ biết”. “Tena” là do việc dạy như vậy. “Pubbe” là từ thời điểm được nói rằng “Như Lai sẽ xuất hiện” cho đến khi Như Lai còn tại thế. Chúng được truyền lại và trở nên phổ biến do được học thuộc lòng và được dạy. Chúng biến mất dần dần, từng bài kệ một, hai bài kệ một. Không chỉ các manta về tướng biến mất, mà thực ra các Vệ-đà khác cũng biến mất dần dần do sự vô trí của các Bà-la-môn, như vị thầy đã nói.

พุทฺธภาวปตฺถนา ปณิธิ, ปารมีสมฺภรณํ สมาทานํ, กมฺมสฺสกตาทิปญฺญา ญาณํ. ‘‘ปณิธิมหโต สมาทานมหโตติอาทินา ปจฺเจกํ มหนฺตสทฺโท โยเชตพฺโพ’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๕๘) อาจริเยน วุตฺตํ. เอวญฺจ สติ กรุณา อาทิ เยสํ สทฺธาสีลาทีนํ เต กรุณาทโย, เต เอว คุณา กรุณาทิคุณา, ปณิธิ จ สมาทานญฺจ ญาณญฺจ กรุณาทิคุณา จ, เตหิ มหนฺโต ปณิธิสมาทานญาณกรุณาทิคุณมหนฺโตติ นิพฺพจนํ กาตพฺพํ. เอวญฺหิ ทฺวนฺทโตปรตฺตา มหนฺตสทฺโท ปจฺเจกํ โยชียตีติ. อปิจ ปณิธิ จ สมาทานญฺจ ญาณญฺจ กรุณา จ, ตมาทิ เยสํ เต ตถา, เตเยว คุณา, เตหิ มหนฺโตติ นิพฺพจเนนปิ อตฺโถ สูปปนฺโน โหติ, ปณิธิมหนฺตตาทิ จสฺส พุทฺธวํส (พุ. วํ. ๙ อาทโย) จริยาปิฏกาทิ (จริยา. ๑ อาทโย) วเสน เวทิตพฺโพ. มหาปทานสุตฺตฏฺฐกถายํ ปน ‘‘มหาปุริสสฺสาติ ชาติโคตฺตกุลปเทสาทิวเสน มหนฺตสฺส ปุริสสฺสา’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓) วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘ขตฺติโย, พฺราหฺมโณ’’ติ เอวมาทิ ชาติ. ‘‘โกณฺฑญฺโญ, โคตโม’’ติ เอวมาทิ โคตฺตํ. ‘‘โปณิกา, จิกฺขลฺลิกา, สากิยา, โกลิยา’’ติ เอวมาทิ กุลปเทโส, ตเทตํ สพฺพมฺปิ อิธ อาทิสทฺเทน สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺหิ สติ ‘‘ทฺเวเยว คติโย ภวนฺตี’’ติ อุภินฺนํ สาธารณวจนํ สมตฺถิตํ โหตีติ.

Sự mong mỏi trở thành Phật là lời nguyện (paṇidhi), sự tích lũy các pháp ba-la-mật là sự thực hành (samādāna), trí tuệ về nghiệp và quả của nghiệp v.v... là trí (ñāṇa). Vị Luận sư đã nói rằng: “Từ ‘mahanta’ nên được kết hợp riêng rẽ với từng từ theo cách ‘paṇidhimahato, samādānamahato’ (vĩ đại do lời nguyện, vĩ đại do sự thực hành) v.v...” Và khi như vậy, những pháp nào có bi (karuṇā) làm đầu, như là tín, giới v.v... thì được gọi là karuṇādayo (những pháp bắt đầu bằng bi). Chính những pháp ấy là các đức hạnh (guṇā), nên gọi là karuṇādiguṇā (các đức hạnh bắt đầu bằng bi). Lời nguyện (paṇidhi), sự thực hành (samādāna), trí (ñāṇa), và các đức hạnh bắt đầu bằng bi (karuṇādiguṇā). Vị ấy vĩ đại (mahanto) nhờ những pháp ấy (tehi). Do đó, nên thực hiện sự phân tích từ (nibbacanaṃ) là ‘paṇidhisamādānañāṇakaruṇādiguṇamahanto’. Vì như vậy, do đứng sau một hợp từ kép (dvanda), từ ‘mahanta’ được kết hợp với từng thành phần riêng rẽ. Hơn nữa, lời nguyện (paṇidhi), sự thực hành (samādāna), trí (ñāṇa), và bi (karuṇā); những pháp nào có chúng làm đầu (tamādi) thì được gọi là ‘tathā’ (như vậy). Chính chúng là các đức hạnh (guṇā). Vị ấy vĩ đại (mahanto) nhờ những pháp ấy (tehi). Ý nghĩa cũng được trình bày rõ ràng qua cách phân tích từ này. Và sự vĩ đại do lời nguyện v.v... của vị ấy nên được hiểu theo kinh Phật Sử, Hạnh Tạng v.v... Tuy nhiên, trong Chú giải kinh Đại Bổn có nói: “‘mahāpurisassa’ có nghĩa là của một bậc nhân (purisassa) vĩ đại (mahantassa) về phương diện dòng dõi (jāti), thị tộc (gotta), gia tộc (kula), địa vị (padesa) v.v...” Trong đó, “Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn” v.v... là dòng dõi (jāti). “Kiều-trần-như, Cồ-đàm” v.v... là thị tộc (gotta). “Poṇikā, Cikkhallikā, Thích-ca, Câu-ly” v.v... là địa vị gia tộc (kulapadeso). Nên hiểu rằng tất cả những điều này ở đây được bao gồm bởi từ ‘ādi’ (v.v...). Vì khi như vậy, câu nói chung cho cả hai, “chỉ có hai cảnh giới (gatiyo)”, mới được thành tựu.

นิฏฺฐาติ นิปฺผตฺติโย สิทฺธิโย. นนฺวายํ คติ-สทฺโท อเนกตฺโถ, กสฺมา นิฏฺฐายเมว วุตฺโตติ อาห‘‘กามญฺจาย’’นฺติอาทิ. ภวเภเทติ [Pg.229] นิรยาทิภววิเสเส. โส หิ สุจริตทุจฺจริตกมฺเมน สตฺเตหิ อุปปชฺชนวเสน คนฺตพฺพาติ คติ. คจฺฉติ ปวตฺตติ เอตฺถาติ คติ, นิวาสฏฺฐานํ. คมติ ยถาสภาวํ ชานาตีติ คติ. ปญฺญา, คมนํ พฺยาปนํ คติ, วิสฺสฏภาโว, โส ปน อิโต จ เอตฺโต จ พฺยาเปตฺวา ฐิตตาว. คมนํ นิปฺผตฺตนํ คติ, นิฏฺฐา, อชฺฌาสยปฏิสรณตฺถาปิ นิทสฺสนนเยน คหิตา. ตถา เหส ‘‘อิเมสํ โข อหํ ภิกฺขูนํ สีลวนฺตานํ กลฺยาณธมฺมานํ เนว ชานามิ อาคตึ วา คตึ วา’’ติ (ม. นิ. ๑.๕๐๘) เอตฺถ อชฺฌาสเย วตฺตติ, ‘‘นิพฺพานํ อรหโต คตี’’ติ (ปริ. ๓๓๙) เอตฺถ ปฏิสรเณ, ปรายเณ อปสฺสเยติ อตฺโถ. คจฺฉติ ยถารุจิ ปวตฺตตีติ คติ, อชฺฌาสโย. คจฺฉติ อวจรติ, อวจรณวเสน วา ปวตฺตติ เอตฺถาติ คติ, ปฏิสรณํ. สพฺพสงฺขตวิสญฺญุตฺตสฺส หิ อรหโต นิพฺพานเมว ปฏิสรณํ, อิธ ปน นิฏฺฐายํ วตฺตตีติ เวทิตพฺโพ ตทญฺเญสมวิสยตฺตา.

(Từ) Niṭṭhā có nghĩa là sự hoàn thành, sự thành tựu. Chẳng phải từ gati này có nhiều nghĩa sao? Tại sao nó chỉ được nói với nghĩa là sự hoàn thành? (Để trả lời), ngài nói: “kāmañcāyaṃ” v.v... (Với nghĩa) sự khác biệt của các cõi sống, tức là các cõi sống đặc biệt như địa ngục v.v... Vì chúng sanh phải đi đến (gantabbā) cõi ấy do nghiệp thiện và nghiệp ác, thông qua sự tái sanh, nên nó được gọi là gati. Người ta đi đến (gacchati) và tồn tại (pavattati) ở đó (ettha), nên nó là gati, tức là nơi ở. Nó đi đến (gamati), tức là biết (jānāti) đúng như thật (yathāsabhāvaṃ), nên nó là gati, tức là trí tuệ. Sự đi đến (gamanaṃ) là sự lan tỏa (byāpanaṃ), nên là gati, tức là trạng thái lan tỏa. Và trạng thái lan tỏa đó chỉ là sự tồn tại sau khi đã lan tỏa từ đây và từ đó. Sự đi đến (gamanaṃ) là sự hoàn thành (nipphattanaṃ), nên là gati, tức là sự hoàn thành. Các nghĩa khuynh hướng (ajjhāsaya) và nơi nương tựa (paṭisaraṇa) cũng được hiểu theo phương pháp ví dụ. Thật vậy, trong câu “Đối với các vị Tỳ-khưu có giới hạnh và thiện pháp này, ta không biết sự đến (āgatiṃ) hay sự đi (gatiṃ) của họ”, từ này được dùng với nghĩa là khuynh hướng. Trong câu “Niết-bàn là nơi đến (gati) của bậc A-la-hán”, nó được dùng với nghĩa là nơi nương tựa, tức là nơi trú ẩn, nơi nương náu. Nó đi đến (gacchati), tức là diễn tiến (pavattati) theo ý muốn (yathāruci), nên là gati, tức là khuynh hướng. Người ta đi đến (gacchati), tức là hành xử (avacarati), hoặc tồn tại (pavattati) ở đó (ettha) thông qua sự hành xử, nên là gati, tức là nơi nương tựa. Vì đối với bậc A-la-hán, người đã thoát khỏi mọi pháp hữu vi, chỉ có Niết-bàn là nơi nương tựa. Tuy nhiên, ở đây nên hiểu rằng nó được dùng với nghĩa là sự hoàn thành, vì các nghĩa khác không phù hợp.

นนุ ทฺวินฺนํ นิปฺผตฺตีนํ นิมิตฺตภูตานิ ลกฺขณานิ วิสทิสาเนว, อถ กสฺมา ‘‘เยหิ สมนฺนาคตสฺสา’’ติอาทินา เตสํ สทิสภาโว วุตฺโตติ โจทนาเลสํ ทสฺเสตฺวา โสเธนฺโต ‘‘ตตฺถ กิญฺจาปี’’ติอาทิมาห. สมาเนปิ นิคฺโรธพิมฺพตาทิลกฺขณภาเว อตฺเถว โกจิ เนสํ วิเสโสติ ทสฺเสตุํ ‘‘น เตเหว พุทฺโธ โหตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ยถา หิ พุทฺธานํ ลกฺขณานิ สุวิสทานิ, สุปริพฺยตฺตานิ, ปริปุณฺณานิ จ โหนฺติ, น เอวํ จกฺกวตฺตีน’’นฺติ อยํ ปน วิเสโส อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๕๘) ปกาสิโต. ชายนฺติ ภินฺเนสุปิ อตฺเถสุ อภินฺนธีสทฺทา เอตายาติ ชาติ, ลกฺขณภาวมตฺตํ. วุตฺตญฺหิ –

Chẳng phải các tướng (lakkhaṇāni) là dấu hiệu (nimittabhūtāni) cho hai sự thành tựu (dvinnaṃ nipphattīnaṃ) vốn không tương đồng (visadisāneva) sao? Vậy tại sao sự tương đồng (sadisabhāvo) của chúng lại được nói đến trong câu “người sở hữu những tướng ấy” v.v...? Sau khi đưa ra một gợi ý về câu hỏi (codanālesaṃ) và để làm rõ, ngài nói: “tattha kiñcāpi” v.v... Để chỉ ra rằng ngay cả khi bản chất của các tướng như thân hình cân đối (nigrodhabimbatā) v.v... là tương đồng, vẫn có một sự khác biệt nào đó giữa chúng, câu “vị ấy không phải là Phật chỉ nhờ những tướng đó” đã được nói đến. Sự khác biệt này đã được Trưởng lão Luận sư Dhammapāla làm sáng tỏ: “Vì các tướng của chư Phật rất rõ ràng, rất nổi bật và hoàn hảo, trong khi các tướng của các vị Chuyển luân vương thì không như vậy”. Do nó (etāya) mà các từ ngữ và nhận thức không khác biệt (abhinnadhīsaddā) phát sinh (jāyanti) ngay cả đối với những đối tượng (atthesu) khác nhau (bhinnesupi), nên nó được gọi là chủng loại (jāti), tức chỉ là bản chất của tướng. Vì đã được nói rằng –

‘‘สพลาทีสุ ภินฺเนสุ, ยาย วตฺตนฺตุภินฺนธี;

สทฺทา สา ชาติเรสา จ, มาลาสุตฺตมิวนฺวิตา’’ติ.

“Cái mà nhờ đó (yāya) các từ ngữ và nhận thức không khác biệt (abhinnadhī-saddā) được áp dụng (vattanti) cho những đối tượng khác nhau (bhinnesu) như con bò đốm v.v... (sabalādīsu), cái đó (sā) là chủng loại (jāti). Và chủng loại này (esā ca) liên kết (với các cá thể) giống như sợi chỉ xâu chuỗi hoa (mālāsuttaṃ iva).”

ตสฺมา ลกฺขณตามตฺเตน สมานภาวโต วิสทิสานิปิ ตานิเยว จกฺกวตฺตินิปฺผตฺตินิมิตฺตภูตานิ ลกฺขณานิ สทิสานิ วิย กตฺวา ตานิ พุทฺธนิปฺผตฺตินิมิตฺตภูตานิ ลกฺขณานิ นามาติ อิทํ วจนํ วุจฺจตีติ อตฺโถ. อธิอาปุพฺพวสโยเค ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘อคาเร วสตี’’ติ จตูหิ อจฺฉริยธมฺเมหีติ อภิรูปตา, ทีฆายุกตา, อปฺปาพาธตา, พฺราหฺมณคหปติกานํ ปิยมนาปตาติ อิเมหิ จตูหิ อจฺฉริยสภาวภูตาหิ อิทฺธีหิ. ยถาห –

Do đó, ý nghĩa là: vì chúng có bản chất tương đồng chỉ ở phương diện là tướng (lakkhaṇatāmattena), nên câu này được nói ra, xem những tướng vốn là dấu hiệu cho sự thành tựu của một vị Chuyển luân vương – dù không tương đồng – như thể chúng tương đồng với những tướng là dấu hiệu cho sự thành tựu của một vị Phật, (và gọi chúng) là các tướng. Khi động từ vas được kết hợp với các tiền tố adhi và ā, cách thứ hai (upayogavacanaṃ) được dùng với nghĩa của cách thứ bảy (bhummatthe), do đó ngài nói “agāre vasati” (sống trong nhà). (Cụm từ) catūhi acchariyadhammehīti có nghĩa là: với bốn thần lực (iddhīhi) này, vốn là những trạng thái kỳ diệu (acchariyasabhāvabhūtāhi), đó là: vẻ đẹp phi thường (abhirūpatā), tuổi thọ dài (dīghāyukatā), ít bệnh tật (appābādhatā), và được các Bà-la-môn và gia chủ yêu mến và quý trọng (piyamanāpatā). Như đã được nói –

‘‘ราชา [Pg.230] อานนฺท, มหาสุทสฺสโน จตูหิ อิทฺธีหิ สมนฺนาคโต อโหสิ. กตมาหิ จตูหิ อิทฺธีหิ? อิธานนฺท, ราชา มหาสุทสฺสโน อภิรูโป อโหสิ ทสฺสนีโย ปาสาทิโก’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๒๕๒).

“Này Ānanda, vua Mahāsudassana đã sở hữu bốn thần lực. Bốn thần lực nào? Này Ānanda, ở đây, vua Mahāsudassana có vẻ đẹp phi thường, ưa nhìn, đáng mến” v.v...

เจติยชาตเก (ชา. อฏฺฐ. ๓.๘.๔๔) อาคตนยํ คเหตฺวาปิ เอวํ วทนฺติ ‘‘สรีรโต จนฺทนคนฺโธ วายติ, อยํ เอกา อิทฺธิ. มุขโต อุปฺปลคนฺโธ วายติ, อยํ ทุติยา. จตฺตาโร เทวปุตฺตา จตูสุ ทิสาสุ สพฺพกาลํ ขคฺคหตฺถา อารกฺขํ คณฺหนฺติ, อยํ ตติยา. อากาเสน วิจรติ, อยํ จตุตฺถี’’ติ. อนาคตวํสสํวณฺณนายํ ปน ‘‘อภิรูปภาโว เอกา อิทฺธิ, สมเวปากินิยา คหณิยา สมนฺนาคตภาโว ทุติยา, ยาวตายุกมฺปิ สกลโลกสฺส ทสฺสนาติตฺติกภาโว ตติยา, อากาสจาริภาโว จตุตฺถี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ สมเวปากินิยา คหณิยา สมนฺนาคตภาโวติ สมวิปาจนิยา กมฺมชเตโชธาตุยา สมฺปนฺนตา. ยสฺส หิ ภุตฺตมตฺโตว อาหาโร ชีรติ, ยสฺส วา ปน ปุฏภตฺตํ วิย ตเถว ติฏฺฐติ, อุโภเปเต น สมเวปากินิยา สมนฺนาคตา. ยสฺส ปน ปุน ภตฺตกาเล ภตฺตจฺฉนฺโท อุปฺปชฺชเตว, อยํ สมเวปากินิยา สมนฺนาคโต นาม, ตถารูปตาติ อตฺโถ. สงฺคหวตฺถูหีติ ทานํ, ปิยวจนํ, อตฺถจริยา, สมานตฺตตาติ อิเมหิ สงฺคโหปาเยหิ. ยถาห –

Cũng y theo phương pháp đã được trình bày trong bổn sanh Cetiya (jā. aṭṭha. 3.8.44), các vị nói như vầy: “Hương chiên-đàn tỏa ra từ thân, đây là thần thông thứ nhất. Hương sen xanh tỏa ra từ miệng, đây là (thần thông) thứ nhì. Bốn vị devaputta tay cầm gươm báu hộ trì ở bốn phương trong mọi lúc, đây là (thần thông) thứ ba. Đi lại trên hư không, đây là (thần thông) thứ tư”. Còn trong Anāgatavaṃsasaṃvaṇṇanā (Chú giải về Vị lai sử) đã nói rằng: “Có sắc đẹp là thần thông thứ nhất, sự thành tựu tỳ vị tiêu hóa đều đặn là (thần thông) thứ nhì, sự không nhàm chán khi nhìn thấy của toàn thể thế gian cho đến trọn đời là (thần thông) thứ ba, sự có thể đi lại trên hư không là (thần thông) thứ tư”. Trong ấy, câu “sự thành tựu tỳ vị tiêu hóa đều đặn” có nghĩa là sự thành tựu hỏa đại do nghiệp tạo có khả năng tiêu hóa đều đặn. Thật vậy, người nào mà vật thực vừa ăn vào liền được tiêu hóa, hoặc người nào mà (vật thực) vẫn còn y nguyên như cơm gói, cả hai người này đều không thành tựu tỳ vị tiêu hóa đều đặn. Còn người nào mà đến giờ ăn lại khởi lên sự muốn ăn, người này được gọi là người thành tựu tỳ vị tiêu hóa đều đặn, đó là ý nghĩa. (Câu) “bởi các Tứ Nhiếp pháp” (saṅgahavatthūhi) có nghĩa là bởi các phương tiện nhiếp phục này: bố thí, ái ngữ, lợi hành, đồng sự. Như đã nói:

‘‘ทานญฺจ เปยฺยวชฺชญฺจ, อตฺถจริยา จ ยา อิธ;

สมานตฺตตา จ ธมฺเมสุ, ตตฺถ ตตฺถ ยถารหํ;

เอเต โข สงฺคหา โลเก, รถสฺสาณีว ยายโต.

“Bố thí và ái ngữ, và lợi hành nào ở đây; và đồng sự trong các pháp ở nơi này nơi kia tùy theo thích hợp; những pháp nhiếp phục này trong thế gian, thật vậy, giống như cái chốt của cỗ xe đang chạy.”

เอเต จ สงฺคหา นาสฺสุ, น มาตา ปุตฺตการณา;

ลเภถ มานํ ปูชํ วา, ปิตา วา ปุตฺตการณา.

“Và nếu không có những pháp nhiếp phục này, người mẹ do vì con sẽ không nhận được sự tôn trọng hay sự cúng dường, hoặc người cha do vì con (cũng sẽ không nhận được).”

ยสฺมา จ สงฺคหา เอเต, สมเปกฺขนฺติ ปณฺฑิตา;

ตสฺมา มหตฺตํ ปปฺโปนฺติ, ปาสํสา จ ภวนฺติ เต’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๗๓);

“Và vì các bậc hiền trí quán xét những pháp nhiếp phục này, do đó, họ đạt đến sự vĩ đại, và họ trở nên đáng được tán thán” (dī. ni. 3.273);

รญฺชนโตติ ปีติโสมนสฺสวเสน รญฺชนโต, น ราควเสน, ปีติโสมนสฺสานํ ชนนโตติ วุตฺตํ โหติ. จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ รญฺชนฏฺเฐน ราชาติ ปน สพฺเพสํ ราชูนํ สมญฺญา ตถา อกโรนฺตานมฺปิ วิลีวพีชนาทีสุ [Pg.231] ตาลวณฺฏโวหาโร วิย รุฬฺหิวเสน ปวตฺติโต, ตสฺมา ‘‘อจฺฉริยธมฺเมหี’’ติ อสาธารณนิพฺพจนํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

(Câu) “do làm cho hoan hỷ” (rañjanato) có nghĩa là do làm cho hoan hỷ bằng hỷ và ưu, không phải bằng tham ái; có nghĩa là do làm phát sanh hỷ và ưu. Còn (danh xưng) rājā (vua) do ý nghĩa làm cho hoan hỷ bằng Tứ Nhiếp pháp là danh xưng chung cho tất cả các vị vua, ngay cả đối với những vị không làm như vậy, (danh xưng này) được sử dụng theo quy ước giống như cách gọi “quạt lá cọ” đối với những (cái quạt) làm bằng tre v.v... Do đó, nên hiểu rằng định nghĩa đặc biệt “bởi các pháp phi thường” đã được nói đến.

สทฺทสามตฺถิยโต อเนกธา จกฺกวตฺตีสทฺทสฺส วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต ปธานภูตํ วจนตฺถํ ปฐมํ ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺกรตน’’นฺติอาทิมาห. อิทเมว หิ ปธานํ จกฺกรตนสฺส ปวตฺตนมนฺตเรน จกฺกวตฺติภาวานาปตฺติโต. ตถา หิ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ ‘‘กิตฺตาวตา จกฺกวตฺตี โหตีติ? เอกงฺคุลทฺวงฺคุลมตฺตมฺปิ จกฺกรตเน อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปวตฺเต’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๔๓; ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๒๕๖). ยสฺมา ปน ราชา จกฺกวตฺตี เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา วามหตฺเถน หตฺถิโสณฺฑสทิสปนาฬึ สุวณฺณภิงฺการํ อุกฺขิปิตฺวา ทกฺขิณหตฺเถน จกฺกรตนํ อุทเกน อพฺภุกฺกิริตฺวา ‘‘ปวตฺตตุ ภวํ จกฺกรตนํ, อภิวิชินาตุ ภวํ จกฺกรตน’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๒๔๔) วจเนน จกฺกรตนํ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปวตฺเตสิ, ตสฺมา ตาทิสํ ปวตฺตาปนํ สนฺธาย ‘‘จกฺกรตนํ วตฺเตตี’’ติ วุตฺตํ. ยถาห ‘‘อถ โข อานนฺท ราชา มหาสุทสฺสโน อุฏฺฐายาสนา…เป… จกฺกรตนํ อพฺภุกฺกิริ ‘ปวตฺตตุ ภวํ จกฺกรตน’นฺติ’’อาทิ (ที. นิ. ๒.๒๔๔). น เกวลญฺจ จกฺกสทฺโท จกฺกรตเนเยว วตฺตติ อถ โข สมฺปตฺติจกฺกาทีสุปิ, ตสฺมา ตํตทตฺถวาจกสทฺทสามตฺถิยโตปิ วจนตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘สมฺปตฺติจกฺเกหี’’ติอาทินา. ตตฺถ สมฺปตฺติจกฺเกหีติ –

Khi trình bày ngữ nguyên của từ cakkavattī theo nhiều cách dựa vào năng lực của từ, để trình bày ngữ nguyên chính trước tiên, (vị Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng “bánh xe báu”. Thật vậy, chính điều này là chính yếu, vì không thể đạt được địa vị Chuyển luân vương nếu không có sự vận hành của bánh xe báu. Thật vậy, trong các Chú giải đã nói: “Do đâu mà trở thành Chuyển luân vương? Khi bánh xe báu bay lên hư không dù chỉ một hai lóng tay và vận hành” (dī. ni. aṭṭha. 2.243; ma. ni. aṭṭha. 3.256). Và vì vua Chuyển luân vương, vắt thượng y qua một bên vai, tay trái cầm bình vàng có vòi giống như vòi voi, tay phải rảy nước lên bánh xe báu và nói: “Mong ngài bánh xe báu hãy vận hành, mong ngài bánh xe báu hãy chinh phục” (dī. ni. 2.244), làm cho bánh xe báu bay lên hư không và vận hành, do đó, nhắm đến sự làm cho vận hành như vậy mà câu “làm cho bánh xe báu vận hành” đã được nói đến. Như đã nói: “Này Ānanda, khi ấy vua Mahāsudassana từ chỗ ngồi đứng dậy... (v.v.)... rảy (nước) lên bánh xe báu (và nói): ‘Mong ngài bánh xe báu hãy vận hành’” v.v... (dī. ni. 2.244). Và từ cakka không chỉ được dùng cho bánh xe báu mà còn cho cả bánh xe thành tựu v.v..., do đó, (vị ấy) cũng trình bày ngữ nguyên dựa vào năng lực của từ chỉ ý nghĩa này kia bằng câu bắt đầu bằng “bởi các bánh xe thành tựu”. Trong đó, (câu) “bởi các bánh xe thành tựu” là:

‘‘ปติรูเป วเส เทเส, อริยมิตฺตกโร สิยา;

สมฺมาปณิธิสมฺปนฺโน, ปุพฺเพ ปุญฺญกโต นโร;

ธญฺญํ ธนํ ยโส กิตฺติ, สุขญฺเจตํธิวตฺตตี’’ติ. (อ. นิ. ๔.๓๑) –

“Người sống ở xứ thích hợp, nên kết bạn với bậc thánh, thành tựu sự tự hướng đến chân chánh, đã làm phước từ trước; lúa, của cải, danh tiếng, tiếng tăm, và hạnh phúc sẽ đến với người ấy” (a. ni. 4.31) –

วุตฺเตหิ ปติรูปเทสวาสาทิสมฺปตฺติจกฺเกหิ. วตฺตตีติ ปวตฺตติ สมฺปชฺชติ, อุปรูปริ กุสลธมฺมํ วา ปฏิปชฺชติ. เตหีติ สมฺปตฺติจกฺเกหิ. ปรนฺติ สตฺตนิกายํ, ยถา สยํสทฺโท สุทฺธกตฺตุตฺถสฺส โชตโก, ตถา ปรํสทฺโทปิ เหตุกตฺตุตฺถสฺสาติ เวทิตพฺพํ. วตฺเตตีติ ปวตฺเตติ สมฺปาเทติ, อุปรูปริ กุสลธมฺมํ วา ปฏิปชฺชาเปติ. ยถาห –

bởi các bánh xe thành tựu như sống ở xứ thích hợp v.v... đã được nói đến. (Từ) vattati có nghĩa là vận hành, thành tựu, hoặc đạt đến các thiện pháp cao hơn. (Từ) tehi có nghĩa là bởi các bánh xe thành tựu. (Từ) paraṃ có nghĩa là chúng sanh; nên biết rằng, giống như từ sayaṃ làm rõ nghĩa của chủ từ thuần túy, từ paraṃ cũng làm rõ nghĩa của chủ từ sai khiến. (Từ) vatteti có nghĩa là làm cho vận hành, làm cho thành tựu, hoặc làm cho đạt đến các thiện pháp cao hơn. Như đã nói:

‘‘ราชา มหาสุทสฺสโน เอวมาห ‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ, อทินฺนํ น อาทาตพฺพํ, กาเมสุ มิจฺฉา น จริตพฺพา, มุสา น ภณิตพฺพา, มชฺชํ น ปาตพฺพํ, ยถาภุตฺตญฺจ ภุญฺชถา’ติ. เย โข ปนานนฺท [Pg.232] ปุรตฺถิมาย ทิสาย ปฏิราชาโน, เต รญฺโญ มหาสุทสฺสนสฺส อนุยนฺตา อเหสุ’’นฺติอาทิ (ที. นิ. ๒.๒๔๔).

“Vua Mahāsudassana đã nói như vầy: ‘Không được giết hại chúng sanh, không được lấy của không cho, không được tà hạnh trong các dục, không được nói dối, không được uống rượu, và hãy hưởng dụng theo như đã hưởng dụng (thuế lệ)’. Này Ānanda, những vị vua đối nghịch ở phương đông, họ đã trở thành những người tùy tùng của vua Mahāsudassana” v.v... (dī. ni. 2.244).

อิริยาปถจกฺกานนฺติ อิริยาปถภูตานํ จกฺกานํ. อิริยาปโถปิ หิ ‘‘จกฺก’’นฺติ วุจฺจติ ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวาร’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๙, ๑๐๙). ยถาห –

(Câu) “của các bánh xe oai nghi” (iriyāpathacakkānaṃ) có nghĩa là của các bánh xe chính là oai nghi. Thật vậy, oai nghi cũng được gọi là “bánh xe” trong các câu như “bốn bánh xe, chín cửa” (saṃ. ni. 1.29, 109). Như đã nói:

‘‘รถงฺเค ลกฺขเณ ธมฺโม-รจกฺเกสฺวิริยาปเถ;

จกฺกํ สมฺปตฺติยํ จกฺก-รตเน มณฺฑเล พเล;

กุลาลภณฺเฑ อาณาย-มายุเธ ทานราสิสู’’ติ.

“(Từ) cakka (được dùng) trong (nghĩa) bánh xe, tướng (bánh xe), bánh xe Pháp và bánh xe gươm bén, oai nghi, sự thành tựu, bánh xe báu, vòng tròn, quân lực, bàn xoay của thợ gốm, quyền uy, vũ khí (hình bánh xe), và các vật phẩm bố thí.”

วตฺโตติ ปวตฺตนํ อุปฺปชฺชนํ, อิมินาว อิริยาปถจกฺกํ วตฺเตติ ปรหิตาย อุปฺปาเทตีติ นิพฺพจนมฺปิ ทสฺเสติ อตฺถโต สมานตฺตา. ตถา จาห –

(Từ) vatto có nghĩa là sự vận hành, sự phát sanh; chính bằng từ này, (vị ấy) cũng cho thấy ý nghĩa sai khiến (trong câu) “làm cho bánh xe oai nghi vận hành, tức là làm phát sanh vì lợi ích của người khác”, vì có sự tương đồng về ý nghĩa. Và cũng đã nói như vậy:

‘‘อถ โข ตํ อานนฺท จกฺกรตนํ ปุรตฺถิมํ ทิสํ ปวตฺติ, อนฺวเทว ราชา มหาสุทสฺสโน สทฺธึ จตุรงฺคินิยา เสนาย. ยสฺมึ โข ปนานนฺท, ปเทเส จกฺกรตนํ ปติฏฺฐาสิ, ตตฺถ ราชา มหาสุทสฺสโน วาสํ อุปคจฺฉิ สทฺธึ จตุรงฺคินิยา เสนายา’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๒๔๔).

“Này Ānanda, bấy giờ bánh xe báu ấy đã lăn về phương đông. Vua Mahāsudassana cùng với bốn binh chủng liền đi theo sau. Này Ānanda, ở tại địa phương nào mà bánh xe báu dừng lại, thì tại nơi ấy vua Mahāsudassana cùng với bốn binh chủng đã đến trú ngụ, v.v...”

อยํ อฏฺฐกถาโต อปโร นโย – อปฺปฏิหตํ อาณาสงฺขาตํ จกฺกํ วตฺเตตีติ จกฺกวตฺตี. ตถา หิ วุตฺตํ –

Đây là một phương pháp khác từ Chú Giải: ‘Vị nào làm cho bánh xe được gọi là quyền uy không bị ngăn cản xoay chuyển, vị ấy là Chuyển Luân Vương (cakkavattī).’ Thật vậy, điều ấy đã được nói như sau:

‘‘ปญฺจหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ราชา จกฺกวตฺตี ธมฺเมเนว จกฺกํ วตฺเตติ, ตํ โหติ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยํ เกนจิ มนุสฺสภูเตน ปจฺจตฺถิเกน ปาณินา. กตเมหิ ปญฺจหิ? อิธ ภิกฺขเว ราชา จกฺกวตฺตี อตฺถญฺญู จ โหติ, ธมฺมญฺญู จ มตฺตญฺญู, จ กาลญฺญู จ ปริสญฺญู จ. อิเมหิ โข…เป… ปาณินา’’ติอาทิ (อ. นิ. ๕.๑๓๑).

“‘Này các Tỳ khưu, vị vua Chuyển Luân thành tựu năm pháp thì làm cho bánh xe xoay chuyển đúng theo Chánh pháp. Bánh xe ấy không thể bị xoay chuyển ngược lại bởi bất cứ chúng sanh nào là con người có lòng đối nghịch. Do năm pháp nào? Này các Tỳ khưu, ở đây vị vua Chuyển Luân là người biết nghĩa (atthaññū), biết pháp (dhammaññū), biết mức độ (mattaññū), biết thời (kālaññū), và biết hội chúng (parisaññū). Do những điều này... không thể bị xoay chuyển ngược lại bởi bất cứ chúng sanh nào, v.v...’”

ขตฺติยมณฺฑลาทิสญฺญิตํ จกฺกํ สมูหํ อตฺตโน วเส วตฺเตติ อนุวตฺเตตีติปิ จกฺกวตฺตี. วุตฺตญฺหิ ‘‘เย โข ปนานนฺท ปุรตฺถิมาย ทิสาย ปฏิราชาโน, เต รญฺโญ มหาสุทสฺสนสฺส อนุยนฺตา อเหสุ’’นฺติอาทิ (ที. นิ. ๒.๒๔๔). จกฺกลกฺขณํ วตฺตติ เอตสฺสาติปิ จกฺกวตฺตี. เตนาห ‘‘อิมสฺส เทว กุมารสฺส เหฏฺฐา [Pg.233] ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานิ สหสฺสารานิ สเนมิกานิ สนาภิกานิ สพฺพาการปริปูรานี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๓๕). จกฺกํ มหนฺตํ กายพลํ วตฺตติ เอตสฺสาติปิ จกฺกวตฺตี. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อยญฺหิ เทว กุมาโร สตฺตุสฺสโท…เป… อยญฺหิ เทว กุมาโร สีหปุพฺพทฺธกาโย’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๓๕). เตน หิสฺส ลกฺขเณน มหพฺพลภาโว วิญฺญายติ. จกฺกํ ทสวิธํ, ทฺวาทสวิธํ วา วตฺตธมฺมํ วตฺตติ ปฏิปชฺชตีติ จกฺกวตฺตี. เตน วุตฺตํ ‘‘น หิ เต ตาต ทิพฺพํ จกฺกรตนํ เปตฺติกํ ทายชฺชํ, อิงฺฆ ตฺวํ ตาต อริเย จกฺกวตฺติวตฺเต วตฺตาหี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๓.๘๓). จกฺกํ มหนฺตํ ทานํ วตฺเตติ ปวตฺเตตีติปิ จกฺกวตฺตี. วุตฺตญฺจ –

Vị nào làm cho tập hợp bánh xe được biết đến là đoàn thể Sát-đế-lỵ v.v... xoay chuyển và thuận xoay chuyển theo ý muốn của mình, vị ấy cũng là Chuyển Luân Vương. Thật vậy, điều này đã được nói: “Này Ānanda, các vị vua đối nghịch ở phương đông đã trở thành những người đi theo vua Mahāsudassana, v.v...” Vị nào có tướng bánh xe hiện hữu, vị ấy cũng là Chuyển Luân Vương. Do đó, Ngài đã nói: “Tâu Thiên tử, ở dưới lòng bàn chân của vị hoàng tử này, các bánh xe đã sanh khởi, có một ngàn căm, có niềng, có trục, đầy đủ mọi phương diện, v.v...” Vị nào có sức mạnh thân thể to lớn như bánh xe hiện hữu, vị ấy cũng là Chuyển Luân Vương. Điều này đã được nói: “Tâu Thiên tử, vị hoàng tử này có bảy chỗ đầy đặn... Tâu Thiên tử, vị hoàng tử này có nửa thân trước như sư tử, v.v...” Thật vậy, do tướng ấy mà biết được trạng thái có sức mạnh to lớn của vị ấy. Vị nào thực hành, tu tập pháp hành là bánh xe có mười loại hoặc mười hai loại, vị ấy là Chuyển Luân Vương. Do đó, điều này đã được nói: “Này con, bánh xe báu thiêng liêng không phải là tài sản thừa kế từ cha. Này con, hãy đến, con hãy thực hành theo hạnh nghiệp cao quý của Chuyển Luân Vương, v.v...” Vị nào làm cho sự bố thí to lớn là bánh xe xoay chuyển, vận hành, vị ấy cũng là Chuyển Luân Vương. Và điều này đã được nói:

‘‘ปฏฺฐเปสิ โข อานนฺท ราชา มหาสุทสฺสโน ตาสํ โปกฺขรณีนํ ตีเร เอวรูปํ ทานํ อนฺนํ อนฺนตฺถิกสฺส, ปานํ ปานตฺถิกสฺส, วตฺถํ วตฺถตฺถิกสฺส, ยานํ ยานตฺถิกสฺส, สยนํ สยนตฺถิกสฺส, อิตฺถึ อิตฺถิตฺถิกสฺส, หิรญฺญํ หิรญฺญตฺถิกสฺส, สุวณฺณํ สุวณฺณตฺถิกสฺสา’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๒๕๔).

“‘Này Ānanda, vua Mahāsudassana đã thiết lập sự bố thí như thế này ở trên bờ của các hồ sen ấy: cơm cho người cần cơm, nước uống cho người cần nước uống, vải cho người cần vải, xe cộ cho người cần xe cộ, giường nằm cho người cần giường nằm, phụ nữ cho người cần phụ nữ, bạc cho người cần bạc, vàng cho người cần vàng, v.v...’”

ราชาติ สามญฺญํ ตทญฺญสาธารณโต. จกฺกวตฺตีติ วิเสสํ อนญฺญสาธารณโต. ธมฺมสทฺโท ญาเย, สโม เอว จ ญาโย นามาติ อาห ‘‘ญาเยน สเมนา’’ติ. วตฺตติ อุปฺปชฺชติ, ปฏิปชฺชตีติ วา อตฺโถ. ‘‘อิทํ นาม จรตี’’ติ อวุตฺเตปิ สามญฺญโชตนาย วิเสเส อวฏฺฐานโต, วิเสสตฺถินา จ วิเสสสฺส ปยุชฺชิตพฺพตฺตา ‘‘สทตฺถปรตฺเถ’’ติ โยชียติ. ปเทสคฺคหเณ หิ อสติ คเหตพฺพสฺส นิปฺปเทสตา วิญฺญายติ ยถา ‘‘ทิกฺขิโต น ททาตี’’ติ. ยสฺมา จกฺกวตฺติราชา ธมฺเมเนว รชฺชมธิคจฺฉติ, น อธมฺเมน ปรูปฆาตาทินา. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ธมฺเมน รชฺชํ ลภิตฺวา’’ติอาทิ, ธมฺเมนาติ จ ญาเยน, กุสลธมฺเมน วา. รญฺโญ ภาโว รชฺชํ, อิสฺสริยํ.

Từ ‘vua’ (rājā) là danh từ chung, vì thông thường cho các vị khác. Từ ‘Chuyển Luân’ (cakkavattī) là danh từ riêng, vì không thông thường cho các vị khác. Từ ‘pháp’ (dhamma) có nghĩa là ‘lẽ phải,’ và chính sự công bằng là ‘lẽ phải,’ do đó ngài nói ‘bằng lẽ phải, bằng sự công bằng.’ Nghĩa là ‘phát sanh’ (uppajjati) hoặc ‘thực hành’ (paṭipajjati). Mặc dù không nói ‘thực hành điều này,’ nhưng do sự trình bày chung chung đứng ở vị trí riêng biệt, và do người muốn nói đến ý nghĩa riêng biệt cần phải sử dụng từ ngữ riêng biệt, nên được liên kết là ‘vì lợi ích của mình và lợi ích của người khác.’ Thật vậy, khi không có sự nắm bắt một phần, thì sự không còn sót lại của điều cần được nắm bắt được hiểu rõ, giống như câu ‘người đã thọ giới không cho.’ Bởi vì vua Chuyển Luân chỉ đạt được vương quốc bằng Chánh pháp, không phải bằng phi pháp như làm hại người khác v.v... Do đó, đã được nói ‘sau khi có được vương quốc bằng Chánh pháp, v.v...’ và ‘bằng Chánh pháp’ (dhammena) là bằng lẽ phải, hoặc bằng thiện pháp. Trạng thái của vua là vương quốc (rajjaṃ), là quyền tối thượng.

ปเรสํ หิโตปายภูตํ ธมฺมํ กโรติ, จรตีติ วา ธมฺมิโก. อตฺตโน หิโตปายภูตสฺส ธมฺมสฺส การโก, จรโก วา ราชาติ ธมฺมราชาติ อิมํ สวิเสสํ อตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ปรหิตธมฺมกรเณน วา’’ติอาทินา. อยํ ปน มหาปทานฏฺฐกถานโย – ทสวิเธ กุสลธมฺเม, อคติรหิเต วา ราชธมฺเม นิยุตฺโตติ ธมฺมิโก; เตเนว ธมฺเมน โลกํ [Pg.234] รญฺเชตีติ ธมฺมราชา. ปริยายวจนเมว หิ อิทํ ปททฺวยนฺติ. อาจริเยน ปน เอวํ วุตฺตํ ‘‘จกฺกวตฺติวตฺตสงฺขาตํ ธมฺมํ จรติ, จกฺกวตฺติวตฺตสงฺขาโต วา ธมฺโม เอตสฺส, เอตสฺมึ วา อตฺถีติ ธมฺมิโก, ธมฺมโต อนเปตตฺตา ธมฺโม จ โส รญฺชนฏฺเฐน ราชา จาติ ธมฺมราชา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๕๘). ‘‘ราชา โหติ จกฺกวตฺตี’’ติ วจนโต ‘‘จาตุรนฺโต’’ติ อิทํ จตุทีปิสฺสรตํ วิภาเวตีติ อาห ‘‘จาตุรนฺตายา’’ติอาทิ. จตฺตาโร สมุทฺทา อนฺตา ปริโยสานา เอติสฺสาติ จาตุรนฺตา, ปถวี. สา หิ จตูสุ ทิสาสุ ปุรตฺถิมสมุทฺทาทิจตุสมุทฺทปริโยสานตฺตา เอวํ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ ‘‘จตุสมุทฺท อนฺตายา’’ติ, สา ปน อวยวภูเตหิ จตุพฺพิเธหิ ทีเปหิ วิภูสิตา เอกโลกธาตุปริยาปนฺนา ปถวีเยวาติ ทสฺเสติ ‘‘จตุพฺพิธทีปวิภูสิตาย ปถวิยา’’ติ อิมินา. ยถาห –

Vị nào làm hoặc thực hành pháp là phương tiện đem lại lợi ích cho người khác, vị ấy là người sống theo Chánh pháp (dhammiko). Vị vua là người làm, hoặc người thực hành pháp là phương tiện đem lại lợi ích cho chính mình, vị ấy là vua của Chánh pháp (dhammarājā). Ngài đã chỉ ra ý nghĩa đặc biệt này bằng câu ‘hoặc do thực hành pháp vì lợi ích của người khác, v.v...’ Còn đây là phương pháp của Chú giải kinh Đại Bổn Sanh (Mahāpadāna): ‘Vị nào chuyên tâm vào mười loại thiện pháp, hoặc vào vương pháp không có thiên vị, vị ấy là người sống theo Chánh pháp (dhammiko); vị nào làm cho thế gian vui thích bằng chính pháp ấy, vị ấy là vua của Chánh pháp (dhammarājā).’ Thật vậy, hai từ này chỉ là từ đồng nghĩa. Nhưng vị Thầy (Ācariya) đã nói như sau: ‘Vị nào thực hành pháp được gọi là hạnh nghiệp của Chuyển Luân Vương, hoặc pháp được gọi là hạnh nghiệp của Chuyển Luân Vương có nơi vị ấy, hoặc ở trong vị ấy, nên gọi là người sống theo Chánh pháp (dhammiko); do không tách rời khỏi pháp nên là Pháp (Dhamma), và vị ấy là vua (rājā) theo nghĩa làm cho vui thích, nên là vua của Chánh pháp (Dhammarājā).’ Do câu nói ‘trở thành vị vua Chuyển Luân,’ từ ‘bốn phương’ (cāturanto) này làm rõ quyền tối thượng trên bốn châu, nên ngài nói ‘của bốn phương, v.v...’ Trái đất có bốn biển làm giới hạn, làm điểm kết thúc, nên gọi là bốn phương (cāturantā). Thật vậy, nó được gọi như vậy vì ở bốn phương, nó có bốn biển, bắt đầu từ biển phía đông, làm điểm kết thúc. Do đó, đã được nói ‘có bốn biển làm giới hạn.’ Hơn nữa, trái đất ấy được trang hoàng bởi bốn châu lục là thành phần, và thuộc về một thế giới duy nhất, chính là trái đất. Ngài đã chỉ ra ý nghĩa này bằng câu ‘của trái đất được trang hoàng bởi bốn loại châu lục.’ Như Ngài đã nói:

‘‘ยาวตา จนฺทิมสูริยา, ปริหรนฺติ ทิสา ภนฺติ วิโรจนา;

สพฺเพว ทาสา มนฺธาตุ, เย จ ปาณา ปถวิสฺสิตา’’ติ.

“‘Trong phạm vi mặt trăng và mặt trời xoay quanh, tỏa sáng, chiếu rọi các phương; tất cả chúng sanh nào nương tựa trên mặt đất, đều là nô lệ của vua Mandhātu.’”

เอตฺถ จ ‘‘จตุทีปวิภูสิตายา’’ติ อวตฺวา จตุพฺพิธทีปวิภูสิตายาติ วิธสทฺทคฺคหณํ ปจฺเจกํ ปญฺจสตปริตฺตทีปานมฺปิ มหาทีเปเยว สงฺคหณตฺถํ สทฺทาติริตฺเตน อตฺถาติริตฺตสฺส วิญฺญายมานตฺตา, โกฏฺฐาสวาจเกน วา วิธสทฺเทน สมานภาคานํ คหิตตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. โกปาทิปจฺจตฺถิเกติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน กามโมหมานมทาทิเก สงฺคณฺหาติ. วิเชตีติ ตํกาลาเปกฺขาย วตฺตมานวจนํ, วิชิตวาติ อตฺโถ. สทฺทวิทู หิ อตีเต ตาวีสทฺทมิจฺฉนฺติ. ‘‘สพฺพราชาโน วิเชตี’’ติ วทนฺโต กามํ จกฺกวตฺติโน เกนจิ ยุทฺธํ นาม นตฺถิ, ยุทฺเธน ปน สาเธตพฺพสฺส วิชยสฺส สิทฺธิยา ‘‘วิชิตสงฺคาโม’’ ตฺเวว วุตฺโตติ ทสฺเสติ.

Và ở đây, thay vì nói ‘catudīpavibhūsitāya’ (được trang hoàng bởi bốn châu), việc dùng từ ‘vidha’ thành ‘catubbidhadīpavibhūsitāya’ (được trang hoàng bởi bốn loại châu) là nhằm mục đích bao gồm cả năm trăm hòn đảo nhỏ của mỗi châu vào trong các đại châu. Bởi vì, thông qua từ ngữ được thêm vào, ý nghĩa được thêm vào cũng được hiểu rõ; hoặc là, bởi vì các phần tương tự được bao gồm bởi từ ‘vidha’ vốn có nghĩa là ‘phần’. Cần phải hiểu như vậy. Trong câu ‘Kopādipaccatthike’, từ ‘ādi’ (v.v.) bao gồm cả tham ái, si mê, ngã mạn, say đắm, v.v. Từ ‘vijeti’ (chinh phục) là một từ ở thì hiện tại, xét theo thời điểm đó, nhưng ý nghĩa là ‘vijitavā’ (đã chinh phục). Thật vậy, các nhà ngữ pháp học mong muốn dùng tiếp vị ngữ ‘tāvī’ cho thì quá khứ. Khi nói ‘sabbarājāno vijeti’ (chinh phục tất cả các vua), vị ấy chỉ ra rằng: Mặc dù quả thật Chuyển Luân Vương không có chiến tranh với bất kỳ ai, nhưng do sự thành tựu của chiến thắng vốn phải đạt được bằng chiến tranh, nên ngài được gọi là ‘vijitasaṅgāmo’ (người đã chiến thắng trong trận chiến).

ถาวรสฺส ธุวสฺส ภาโว ถาวริยํ, ยถา ชนปเท ถาวริยํ ปตฺโต, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘น สกฺกา เกนจี’’ติอาทิ วุตฺตํ, อิมินา เกนจิ อกมฺปิยฏฺเฐน ชนปเท ถาวริยปฺปตฺโตติ ตปฺปุริสสมาสํ ทสฺเสติ, อิตเรน จ ทฬฺหภตฺติภาวโต ชนปโท ถาวริยปฺปตฺโต เอตสฺมินฺติ อญฺญปทตฺถสมาสํ. ตมฺหีติ อสฺมึ ราชินิ. ยถา ชนปโท ตสฺมึ ถาวริยํ ปตฺโต, ตทาวิกโรนฺโต ‘‘อนุยุตฺโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อนุยุตฺโตติ นิจฺจปยุตฺโต. สกมฺมนิรโตติ จกฺกวตฺติโน รชฺชกมฺเม สทา ปวตฺโต[Pg.235]. อจโล อสมฺปเวธีติ ปริยายวจนเมตํ, โจรานํ วา วิโลปนมตฺเตน อจโล, ทามริกตฺเตน อสมฺปเวธี. โจเรหิ วา อจโล, ปฏิราชูหิ อสมฺปเวธี. อนติมุทุภาเวน วา อจโล, อนติจณฺฑภาเวน อสมฺปเวธี. ตถา หิ อติจณฺฑสฺส รญฺโญ พลิขณฺฑาทีหิ โลกํ ปีฬยโต มนุสฺสา มชฺฌิมชนปทํ ฉฑฺเฑตฺวา ปพฺพตสมุทฺทตีราทีนิ นิสฺสาย ปจฺจนฺเต วาสํ กปฺเปนฺติ, อติมุทุกสฺส จ รญฺโญ โจรสาหสิกชนวิโลปปีฬิตา มนุสฺสา ปจฺจนฺตํ ปหาย ชนปทมชฺเฌ วาสํ กปฺเปนฺติ, อิติ เอวรูเป ราชินิ ชนปโท ถาวรภาวํ น ปาปุณาติ. เอตสฺมึ ปน ตทุภยวิรหิเต สุวณฺณตุลา วิย สมภาวปฺปตฺเต ราชินิ รชฺชํ การยมาเน ชนปโท ปาสาณปิฏฺฐิยํ ฐเปตฺวา อโยปฏฺเฏน ปริกฺขิตฺโต วิย อจโล อสมฺปเวธี ถาวริยปฺปตฺโตติ.

‘Thāvariyaṃ’ là trạng thái của ‘thāvarassa’ (sự vững chắc), của ‘dhuvassa’ (sự bền vững). Để chỉ ra cách mà (quốc độ) đã đạt được sự vững chắc (‘thāvariyaṃ patto’) trong xứ sở (‘janapade’), câu bắt đầu bằng ‘na sakkā kenaci’ đã được nói đến. Bằng câu này, ngài chỉ ra hợp thể ‘tappurisa’ (y chủ hợp thể) qua ý nghĩa ‘đạt được sự vững chắc trong xứ sở’ (‘janapade thāvariyappatto’) theo nghĩa không thể bị lay chuyển bởi bất kỳ ai (‘kenaci akampiyaṭṭhena’). Và bằng câu khác, ngài chỉ ra hợp thể ‘aññapadattha’ (tha thuộc hợp thể) qua ý nghĩa ‘xứ sở đã đạt được sự vững chắc nơi vị vua này’ (‘janapado thāvariyappatto etasmiṃ’) do lòng trung thành vững chắc (‘daḷhabhattibhāvato’). ‘Tamhi’ có nghĩa là ‘asmiṃ rājini’ (nơi vị vua này). Để làm rõ cách xứ sở đã đạt được sự vững chắc nơi vị vua ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘anuyutto’. Trong đó, ‘anuyutto’ có nghĩa là ‘niccapayutto’ (luôn chuyên cần). ‘Sakammanirato’ có nghĩa là luôn thực hành (‘sadā pavatto’) các công việc cai trị (‘rajjakamme’) của một vị Chuyển Luân Vương. ‘Acalo asampavedhī’ là những từ đồng nghĩa. Hoặc, ‘acalo’ (không lay động) bởi sự cướp bóc đơn thuần của bọn trộm, ‘asampavedhī’ (không rung chuyển) bởi sự hung bạo. Hoặc, ‘acalo’ trước bọn trộm, ‘asampavedhī’ trước các vua thù địch. Hoặc, ‘acalo’ do không quá nhu nhược, ‘asampavedhī’ do không quá tàn bạo. Thật vậy, khi một vị vua quá tàn bạo đàn áp dân chúng bằng thuế má, hình phạt, v.v., người dân rời bỏ trung tâm xứ sở, nương tựa vào núi non, bờ biển, v.v., và lập nơi ở tại vùng biên địa. Và dưới thời một vị vua quá nhu nhược, người dân bị áp bức bởi sự cướp bóc của bọn trộm cướp và những kẻ hung bạo, họ rời bỏ vùng biên địa và lập nơi ở giữa trung tâm xứ sở. Do đó, dưới thời một vị vua như vậy, xứ sở không đạt được trạng thái vững chắc. Nhưng khi vị vua này, người thoát khỏi cả hai thái cực đó, đạt đến trạng thái quân bình như một cái cân vàng, đang trị vì, thì xứ sở, giống như được đặt trên một phiến đá và được bao bọc bởi một tấm sắt, trở nên không lay động, không rung chuyển, và đạt được sự vững chắc.

เสยฺยถิทนฺติ เอโกว นิปาโต, ‘‘โส กตโม, ตํ กตมํ, สา กตมา’’ติอาทินา ยถารหํ ลิงฺควิภตฺติวจนวเสน ปโยชิยมาโนว โหติ, อิธ ตานิ กตมานีติ ปยุตฺโตติ อาห ‘‘ตสฺส เจตานี’’ติอาทิ. จจติ จกฺกวตฺติโน ยถารุจิ อากาสาทิคมนาย ปริพฺภมตีติ จกฺกํ. จกฺกรตนญฺหิ อนฺโตสมุฏฺฐิตวาโยธาตุวเสน รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส วจนสมนนฺตรเมว ปวตฺตติ, น จนฺทสูริยวิมานาทิ วิย พหิสมุฏฺฐิตวาโยธาตุวเสนาติ วิมานฏฺฐกถายํ (วิ. ว. อฏฺฐ. ๑.ปฐมปีฐวิมานวณฺณนา) วุตฺตํ. รติชนนฏฺเฐนาติ ปีติโสมนสฺสุปฺปาทนฏฺเฐน. ตญฺหิ ปสฺสนฺตสฺส, สุณนฺตสฺส จ อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยธมฺมตฺตา. วจนตฺถโต ปน รเมติ รตึ กโรตีติ รตนํ, รมนํ วา รตํ, ตํ เนตีติ รตนํ, รตํ วา ชเนตีติ รตนํ ช-การโลปวเสนาติปิ เนรุตฺติกา. สพฺพตฺถาติ หตฺถิรตนาทีสุ.

‘Seyyathidaṃ’ là một bất biến từ duy nhất. Nó được sử dụng tùy theo giống, cách và số thích hợp, như trong ‘so katamo’ (vị ấy là ai?), ‘taṃ katamaṃ’ (cái ấy là gì?), ‘sā katamā’ (bà ấy là ai?), v.v. Ở đây, nó được dùng là ‘tāni katamāni’ (những thứ ấy là gì?), do đó ngài nói ‘tassa cetāni’, v.v. Nó được gọi là ‘cakka’ (bánh xe) vì nó di chuyển (‘cacati’), nó xoay tròn (‘paribbhamati’) để Chuyển Luân Vương đi đến hư không, v.v., theo ý muốn. Thật vậy, bánh xe báu (‘cakkaratana’) vận hành ngay sau lời nói của vua Chuyển Luân nhờ vào sức mạnh của phong đại khởi lên bên trong, chứ không phải nhờ vào sức mạnh của phong đại khởi lên bên ngoài như các cung điện mặt trăng, mặt trời, v.v. Điều này đã được nói trong Chú giải Thiên Cung Sự. ‘Ratijananaṭṭhena’ có nghĩa là ‘pītisomanassuppādanaṭṭhena’ (với ý nghĩa làm phát sinh hỷ và ưu). Thật vậy, đối với người nhìn thấy và nghe về nó, hỷ và ưu vô lượng phát sinh, vì đó là một pháp kỳ diệu. Nhưng theo từ nguyên học, nó là ‘ratana’ vì nó làm cho vui thích (‘rameti’), tạo ra sự hoan hỷ (‘ratiṃ karoti’). Hoặc, sự vui thích là ‘rataṃ’, nó dẫn đến (‘neti’) điều đó, nên là ‘ratana’. Hoặc, nó làm phát sinh (‘janeti’) sự vui thích (‘rataṃ’), nên là ‘ratana’, do sự lược bỏ của chữ ‘ja’, theo các nhà từ nguyên học. ‘Sabbattha’ (trong mọi trường hợp) có nghĩa là trong các trường hợp của tượng báu, v.v.

จิตฺตีกตภาวาทินาปิ จกฺกสฺส รตนฏฺโฐ เวทิตพฺโพ, โส ปน รติชนนฏฺเฐเนว เอกสงฺคหตาย วิสุํ น คหิโต. กสฺมา เอกสงฺคโหติ เจ? จิตฺตีกตาทิภาวสฺสปิ รตินิมิตฺตตฺตา. อถ วา คนฺถพฺยาสํ ปริหริตุกาเมน จิตฺตีกตาทิภาโว น คหิโตติ เวทิตพฺพํ. อญฺญาสุ ปน อฏฺฐกถาสุ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๒๒๓; ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๖.๓.ยานีธาติคาถาวณฺณนา; สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๒๖; มหานิ. อฏฺฐ. ๑๕๖) เอวํ วุตฺตํ –

Ý nghĩa ‘ratana’ (báu vật) của bánh xe cũng cần được hiểu thông qua trạng thái được tôn trọng (‘cittīkatabhāva’), v.v. Tuy nhiên, điều đó đã không được đề cập riêng, vì nó được bao gồm trong ý nghĩa duy nhất là ‘làm phát sinh sự vui thích’ (‘ratijananaṭṭhena’). Nếu hỏi: ‘Tại sao lại được bao gồm làm một?’. (Câu trả lời là:) Vì trạng thái được tôn trọng, v.v., cũng là nguyên nhân của sự vui thích. Hoặc, cần phải biết rằng trạng thái được tôn trọng, v.v., đã không được đề cập đến bởi người muốn tránh sự dài dòng của văn bản. Nhưng trong các bản chú giải khác, điều đó được nói như sau –

‘‘รติชนนฏฺเฐน [Pg.236] รตนํ. อปิจ –

‘Nó là ‘ratana’ (báu vật) vì có ý nghĩa làm phát sinh sự vui thích. Hơn nữa –’

จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ;

อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนํ เตน วุจฺจติ.

‘Được tôn kính và vô giá, không gì sánh bằng và hiếm thấy; là vật sở hữu của chúng sinh cao quý, do đó được gọi là báu vật.’

‘‘จกฺกรตนสฺส จ นิพฺพตฺตกาลโต ปฏฺฐาย อญฺญํ เทวฏฺฐานํ นาม น โหติ, สพฺเพปิ คนฺธปุปฺผาทีหิ ตสฺเสว ปูชญฺจ อภิวาทนาทีนิ จ กโรนฺตีติ จิตฺตีกตฏฺเฐน รตนํ. จกฺกรตนสฺส จ เอตฺตกํ นาม ธนํ อคฺฆตีติ อคฺโฆ นตฺถิ, อิติ มหคฺฆฏฺเฐนปิ รตนํ. จกฺกรตนญฺจ อญฺเญหิ โลเก วิชฺชมานรตเนหิ อสทิสนฺติ อตุลฏฺเฐน รตนํ. ยสฺมา ปน ยสฺมึ กปฺเป พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมึเยว จกฺกวตฺติโน อุปฺปชฺชนฺติ, พุทฺธา จ กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐนปิ รตนํ. ตเทตํ ชาติรูปกุลอิสฺสริยาทีหิ อโนมสฺส อุฬารสตฺตสฺเสว อุปฺปชฺชติ, น อญฺญสฺสาติ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐนปิ รตนํ. ยถา จ จกฺกรตนํ, เอวํ เสสานิปี’’ติ.

‘Và kể từ thời điểm bánh xe báu xuất hiện, không có một nơi thờ phượng nào khác. Tất cả mọi người đều dâng cúng hương, hoa, v.v., và đảnh lễ, v.v., chỉ riêng cho nó. Do đó, nó là báu vật (‘ratana’) theo ý nghĩa được tôn kính (‘cittīkataṭṭhena’). Và đối với bánh xe báu, không có một giá trị nào có thể nói rằng ‘nó đáng giá bấy nhiêu của cải’. Do đó, nó cũng là báu vật theo ý nghĩa vô giá (‘mahagghaṭṭhena’). Và bánh xe báu không giống với các báu vật khác hiện có trên thế gian. Do đó, nó là báu vật theo ý nghĩa không gì sánh bằng (‘atulaṭṭhena’). Hơn nữa, vì trong kiếp nào có chư Phật xuất hiện, thì trong chính kiếp đó cũng có các vị Chuyển Luân Vương xuất hiện, và chư Phật thì hiếm khi xuất hiện. Do đó, nó cũng là báu vật theo ý nghĩa hiếm thấy (‘dullabhadassanaṭṭhena’). Báu vật này chỉ xuất hiện cho một chúng sinh cao quý, vĩ đại, không thấp kém về dòng dõi, dung sắc, gia tộc, quyền uy, v.v., chứ không phải cho người khác. Do đó, nó cũng là báu vật theo ý nghĩa là vật sở hữu của chúng sinh cao quý (‘anomasattaparibhogaṭṭhena’). Và như thế nào đối với bánh xe báu, cũng như vậy đối với các báu vật còn lại.’

ตตฺรายํ ตฏฺฏีกาย, อญฺญตฺถ จ วุตฺตนเยน อตฺถวิภาวนา – อิทญฺหิ ‘‘จิตฺตีกต’’นฺติอาทิวจนํ นิพฺพจนตฺถวเสน วุตฺตํ น โหติ, อถ กินฺติ เจ? โลเก ‘‘รตน’’นฺติ สมฺมตสฺส วตฺถุโน ครุกาตพฺพภาเวน วุตฺตํ. สรูปโต ปเนตํ โลกิยมหาชเนน สมฺมตํ หิรญฺญสุวณฺณาทิกํ, จกฺกวตฺติรญฺโญ อุปฺปนฺนํ จกฺกรตนาทิกํ, กตญฺญุกตเวทิปุคฺคลาทิกํ, สพฺพุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน พุทฺธาทิสรณตฺตยญฺจ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อโห มโนหร’’นฺติ จิตฺเต กตฺตพฺพตาย จิตฺตีกตํ, สฺวายํ จิตฺตีกาโร ตสฺส ปูชนียตายาติ กตฺวา ปูชนียนฺติ อตฺถํ วทนฺติ. เกจิ ปน ‘‘วิจิตฺรกตฏฺเฐน จิตฺตีกต’’นฺติ ภณนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ อิธ จิตฺตสทฺทสฺส หทยวาจกตฺตา ‘‘จิตฺตีกตฺวา สุณาถ เม’’ติ (พุ. วํ. ๑.๘๐) อาหจฺจภาสิตปาฬิยํ วิย. ตถา จาหุ ‘‘ยถารหมิวณฺณาคโม ภูกเรสู’’ติ. ‘‘ปสฺส จิตฺตีกตํ รูปํ, มณินา กุณฺฑเลน จา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๐๒) ปน ปุพฺเพ อวิจิตฺรํ อิทานิ วิจิตฺรํ กตนฺติ จิตฺตีกตนฺติ อตฺโถ คเหตพฺโพ ตตฺถ จิตฺตสทฺทสฺส วิจิตฺรวาจกตฺตา. มหนฺตํ วิปุลํ อปริมิตํ อคฺฆตีติ มหคฺฆํ. นตฺถิ เอตสฺส ตุลา อุปมา, ตุลํ วา สทิสนฺติ อตุลํ. กทาจิเทว อุปฺปชฺชนโต ทุกฺเขน [Pg.237] ลทฺธพฺพทสฺสนตฺตา ทุลฺลภทสฺสนํ. อโนเมหิ อุฬารคุเณเหว สตฺเตหิ ปริภุญฺชิตพฺพโต อโนมสตฺตปริโภคํ.

Ở đây, đây là sự trình bày ý nghĩa theo phương pháp đã được nói đến trong Chú giải phụ (ṭīkā) ấy và ở nơi khác. Thật vậy, lời nói bắt đầu bằng ‘cittīkata’ này không được nói theo ý nghĩa của sự phân tích từ nguyên. Vậy thì (nói) theo nghĩa nào? (Đáp rằng:) Được nói theo ý nghĩa là vật được xem là ‘báu vật’ trong thế gian thì phải được tôn trọng. Về bản chất, điều này nên được hiểu là: vàng bạc v.v... được đại chúng thế gian công nhận; bánh xe báu v.v... xuất hiện cho vua Chuyển luân; hạng người biết ơn và đền ơn v.v...; và theo sự phân định cao tột nhất, đó là Tam bảo gồm đức Phật v.v... Vì phải được thực hiện trong tâm rằng: ‘Ôi, đẹp thay!’, nên gọi là cittīkata (được tâm ý hóa). Sự tâm ý hóa ấy là do vật ấy đáng được cúng dường, vì vậy các vị (chú giải sư) nói rằng ý nghĩa là ‘đáng được cúng dường’. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: ‘cittīkata có nghĩa là được làm cho đa dạng, kỳ diệu’. Điều đó không nên chấp nhận, vì ở đây từ citta có nghĩa là trái tim (tâm), giống như trong đoạn Pāḷi được nói một cách nhấn mạnh: ‘Hãy chú tâm lắng nghe lời ta’. Và cũng vậy, các vị (ngữ pháp sư) đã nói: ‘Sự xuất hiện của vần i một cách thích hợp xảy ra đối với các động từ căn bhū và kar’. Tuy nhiên, trong các đoạn như: ‘Hãy nhìn hình tượng được trang hoàng bằng ngọc và hoa tai’, thì nên hiểu ý nghĩa là: trước kia không đa dạng, bây giờ được làm cho đa dạng, nên gọi là cittīkata; vì ở đó, từ citta có nghĩa là đa dạng, kỳ diệu. Vì nó có giá trị lớn lao, rộng khắp, vô lượng, nên gọi là mahaggha (vô giá). Không có sự cân bằng (tulā) hay ví dụ (upamā) nào cho vật này, hoặc không có gì tương đương (sadisa), nên gọi là atula (vô song). Vì chỉ thỉnh thoảng mới xuất hiện, và vì khó khăn mới có thể thấy được, nên gọi là dullabhadassana (khó thấy). Vì phải được các chúng sinh không thấp kém, có những phẩm chất cao thượng sử dụng, nên gọi là anomasattaparibhoga (vật dụng của chúng sinh cao thượng).

อิทานิ เนสํ จิตฺตีกตาทิอตฺถานํ สวิเสสํ จกฺกรตเน ลพฺภมานตํ ทสฺเสตฺวา อิตเรสุปิ เต อติทิสิตุํ ‘‘ยถา จ จกฺกรตน’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อญฺญํ เทวฏฺฐานํ นาม น โหติ รญฺโญ อนญฺญสาธารณิสฺสริยาทิสมฺปตฺติปฏิลาภเหตุโต, อญฺเญสํ สตฺตานํ ยถิจฺฉิตตฺถปฏิลาภเหตุโต จ. อคฺโฆ นตฺถิ อติวิย อุฬารสมุชฺชลรตนตฺตา, อจฺฉริยพฺภุตธมฺมตาย จ. ยทคฺเคน จ มหคฺฆํ, ตทคฺเคน อตุลํ. สตฺตานํ ปาปชิคุจฺฉเนน วิคตกาฬโก ปุญฺญปสุตตาย มณฺฑภูโต ยาทิโส กาโล พุทฺธุปฺปาทารโห, ตาทิเส เอว จกฺกวตฺตีนมฺปิ สมฺภโวติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. กทาจิ กรหจีติ ปริยายวจนํ, ‘‘กทาจี’’ติ วา ยถาวุตฺตกาลํ สนฺธาย วุตฺตํ, ‘‘กรหจี’’ติ ชมฺพุสิริทีปสงฺขาตํ เทสํ. เตนาห –

Bây giờ, để chỉ ra một cách đặc biệt rằng các ý nghĩa của cittīkata v.v... có thể được tìm thấy nơi bánh xe báu, và để áp dụng các ý nghĩa ấy cho các báu vật khác, (vị Chú giải sư) đã bắt đầu (đoạn văn) ‘yathā ca cakkaratanaṃ’ v.v... Trong đó, không có nơi nào khác đáng tôn thờ (hơn bánh xe báu), vì nó là nguyên nhân giúp nhà vua đạt được quyền uy và tài sản không chung với ai khác, và cũng là nguyên nhân giúp các chúng sinh khác đạt được những lợi ích mong muốn. Nó không có giá trị (có thể định được) vì là một báu vật vô cùng cao quý và rực rỡ, và vì bản chất kỳ diệu, phi thường của nó. Và ở mức độ nào nó là vô giá (mahaggha), thì ở mức độ đó nó là vô song (atula). Thời kỳ nào mà các chúng sinh ghê tởm điều ác nên không còn ô uế, và do chuyên tâm vào công đức nên trở nên trong sạch, là thời kỳ thích hợp cho sự xuất hiện của một vị Phật; chính trong một thời kỳ như vậy, các vị vua Chuyển luân cũng có thể xuất hiện. Vì vậy, ngài đã nói ‘yasmā panā’tiādi. `Kadāci karahaci` là những từ đồng nghĩa. Hoặc, `kadāci` được nói để chỉ thời kỳ đã được đề cập, còn `karahaci` để chỉ xứ sở được gọi là đảo Jambusiridīpa. Do đó, ngài nói:

‘‘กาลํ ทีปญฺจ เทสญฺจ, กุลํ มาตรเมว จ;

อิเม ปญฺจ วิโลเกตฺวา, อุปฺปชฺชติ มหายโส’’ติ. (ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๐);

‘Thời gian, châu lục, và xứ sở, dòng tộc và cả người mẹ; sau khi xem xét năm điều này, bậc Đại Danh Vọng xuất hiện.’

อุปมาวเสน เจตํ วุตฺตํ. อุปโมปเมยฺยานญฺจ น อจฺจนฺตเมว สทิสตา, ตสฺมา ยถา พุทฺธา กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺติ, น ตถา จกฺกวตฺติโน, จกฺกวตฺติโน ปน อเนกทาปิ พุทฺธุปฺปาทกปฺเป อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอวํ สนฺเตปิ จกฺกวตฺติวตฺตปูรณสฺส ทุกฺกรภาวโต ทุลฺลภุปฺปาโทเยวาติ อิมินา ทุลฺลภุปฺปาทตาสามญฺเญน เตสํ ทุลฺลภทสฺสนตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. กามํ จกฺกรตนานุภาเวน สมิชฺฌมาโน คุโณ จกฺกวตฺติปริวารชนสาธารโณ, ตถาปิ จกฺกวตฺตี เอว นํ สามิภาเวน วิสวิตาย ปริภุญฺชตีติ วตฺตพฺพตํ อรหติ ตทตฺถเมว อุปฺปชฺชนโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตเทต’’นฺติอาทิมาห. ยถาวุตฺตานํ ปญฺจนฺนํ, ฉนฺนมฺปิ วา อตฺถานํ เสสรตเนสุปิ ลพฺภนโต ‘‘เอวํ เสสานิปี’’ติ วุตฺตํ.

Và điều này được nói theo cách ví von. Vật được ví von và vật để ví von không hoàn toàn tương đồng. Do đó, không phải các vua Chuyển luân xuất hiện giống như các vị Phật, là những vị chỉ thỉnh thoảng mới xuất hiện. Mà nên hiểu ý nghĩa là: các vua Chuyển luân, tuy nhiều lần, nhưng chỉ xuất hiện trong kiếp có Phật ra đời. Dù vậy, vì việc hoàn thành các bổn phận của vua Chuyển luân là khó làm, nên sự xuất hiện của họ cũng là hiếm có. Cần phải hiểu rằng, chính vì sự tương đồng trong việc hiếm có xuất hiện này mà sự khó thấy của họ đã được nói đến. Quả thật, phẩm chất thành tựu nhờ oai lực của bánh xe báu là chung cho cả đoàn tùy tùng của vua Chuyển luân, tuy nhiên, chỉ có vua Chuyển luân mới xứng đáng được gọi là người sử dụng nó với tư cách là chủ nhân và với sự thân cận, vì nó xuất hiện chỉ vì lợi ích của ngài. Để chỉ ra điều này, ngài đã nói ‘tadetaṃ’ v.v... Vì năm, hoặc cả sáu, ý nghĩa đã được nói đến cũng có thể được tìm thấy nơi các báu vật còn lại, nên đã nói ‘evaṃ sesānipi’ (cũng vậy, các báu vật còn lại).

อิเมหิ ปน รตเนหิ ราชา จกฺกวตฺตี กิมตฺถํ ปจฺจนุโภติ, นนุ วินาปิ เตสุ เกนจิ รญฺญา จกฺกวตฺตินา ภวิตพฺพนฺติ โจทนาย ตสฺส เตหิ หถารหมตฺถปจฺจนุภวนทสฺสเนน เกนจิปิ อวินาภาวิตํ วิภาเวตุํ ‘‘อิเมสุ ปนา’’ติอาทิ อารทฺธํ. อชิตํ ปุรตฺถิมาทิทิสาย ขตฺติยมณฺฑลํ [Pg.238] ชินาติ มเหสกฺขตาสํวตฺตนิยกมฺมนิสฺสนฺทภาวโต. ยถาสุขํ อนุวิจรติ หตฺถิรตนํ, อสฺสรตนญฺจ อภิรุหิตฺวา เตสํ อานุภาเวน อนฺโตปาตราสํเยว สมุทฺทปริยนฺตํ ปถวึ อนุปริยายิตฺวา ราชธานิยา เอว ปจฺจาคมนโต. ปริณายกรตเนน วิชิตมนุรกฺขติ ตตฺถ ตตฺถ กตฺตพฺพกิจฺจสํวิทหนโต. อวเสเสหิ มณิรตนอิตฺถิรตนคหปติรตเนหิ อุปภุญฺชเนน ปวตฺตํ อุปโภคสุขํ อนุภวติ ยถารหํ เตหิ ตถานุภวนสิทฺธิโต. โส หิ มณิรตเนน โยชนปฺปมาเณ ปเทเส อนฺธการํ วิธเมตฺวา อาโลกทสฺสนาทินา สุขมนุภวติ, อิตฺถิรตเนน อติกฺกนฺตมานุสกรูปทสฺสนาทิวเสน, คหปติรตเนน อิจฺฉิติจฺฉิตมณิกนกรชตาทิธนปฏิลาภวเสน สุขมนุภวติ.

Lại nữa, vua Chuyển luân hưởng thụ những báu vật này vì mục đích gì? Chẳng phải một vị vua vẫn có thể là Chuyển luân vương ngay cả khi không có một trong những báu vật ấy sao? Để trả lời câu hỏi này, và để làm rõ rằng ngài không thể thiếu bất kỳ báu vật nào bằng cách chỉ ra sự hưởng thụ lợi ích tương ứng từ chúng, (vị Chú giải sư) đã bắt đầu (đoạn văn) ‘imesu panā’tiādi. (Ngài) chinh phục các vương quốc của giai cấp Sát-đế-lỵ chưa bị chinh phục ở phương đông v.v..., vì đó là kết quả của nghiệp dẫn đến quyền lực vĩ đại. (Ngài) du hành tùy thích, vì sau khi cưỡi voi báu và ngựa báu, nhờ oai lực của chúng, ngài đi khắp trái đất cho đến tận biển cả và trở về kinh thành chỉ trong khoảng thời gian của một bữa ăn sáng. (Ngài) bảo vệ những gì đã chinh phục được nhờ tướng quân báu, vì vị ấy sắp đặt những việc cần làm ở mỗi nơi. (Ngài) hưởng thụ lạc thú tiêu dùng phát sinh từ việc sử dụng các báu vật còn lại là ngọc báu, nữ báu, và gia chủ báu, vì sự hưởng thụ như vậy được thành tựu một cách tương xứng nhờ chúng. Thật vậy, ngài hưởng thụ lạc thú nhờ ngọc báu bằng cách xua tan bóng tối trong một khu vực rộng một do-tuần và nhìn thấy ánh sáng v.v...; nhờ nữ báu, qua việc chiêm ngưỡng vẻ đẹp vượt xa con người v.v...; nhờ gia chủ báu, qua việc có được tài sản như ngọc, vàng, bạc v.v... mỗi khi mong muốn.

อิทานิ สตฺติยา, สตฺติผเลน จ ยถาวุตฺตมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘ปฐเมนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ติวิธา หิ สตฺติโย ‘‘สกฺโกนฺติ สมตฺเถนฺติ ราชาโน เอตายา’’ติ กตฺวา. ยถาหุ –

Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa đã nói trên bằng (cách phân tích) năng lực và kết quả của năng lực, (đoạn văn) ‘paṭhamena’ v.v... đã được nói đến. Thật vậy, có ba loại năng lực (satti), vì (người ta nói): ‘Các vị vua có thể, có khả năng nhờ vào nó’. Như đã nói:

‘‘ปภาวุสฺสาหมนฺตานํ, วสา ติสฺโส หิ สตฺติโย;

ปภาโว ทณฺฑโช เตโช, ปตาโป ตุ จ โกสโช.

‘Thật vậy, có ba năng lực, do sức mạnh của uy quyền, nỗ lực, và mưu lược. Uy quyền (pabhāva) là quyền lực sinh ra từ hình phạt; còn uy thế (patāpa) là quyền lực sinh ra từ ngân khố.

มนฺโต จ มนฺตนํ โส ตุ, จตุกฺกณฺโณ ทฺวิโคจโร;

ติโคจโร ตุ ฉกฺกณฺโณ, รหสฺสํ คุยฺหมุจฺจเต’’ติ.

Và mưu lược (manta) là sự bàn bạc. Nếu là việc của hai người, nó được gọi là ‘bốn tai’; còn nếu là việc của ba người, nó là ‘sáu tai’. Điều bí mật được gọi là điều kín đáo.’

ตตฺถ วีริยพลํ อุสฺสาหสตฺติ. ปฐเมน จสฺส จกฺกรตเนน ตทนุโยโค ปริปุณฺโณ โหติ. กสฺมาติ เจ? เตน อุสฺสาหสตฺติยา ปวตฺเตตพฺพสฺส อปฺปฏิหตาณาจกฺกภาวสฺส สิทฺธิโต. ปญฺญาพลํ มนฺตสตฺติ. ปจฺฉิเมน จสฺส ปริณายกรตเนน ตทนุโยโค. กสฺมาติ เจ? ตสฺส สพฺพราชกิจฺเจสุ กุสลภาเวน มนฺตสตฺติยา วิย อวิรชฺฌนปโยคตฺตา. ทมเนน, ธเนน จ ปภุตฺตํ ปภูสตฺติ. หตฺถิอสฺสคหปติรตเนหิ จสฺส ตทนุโยโค ปริปุณฺโณ โหติ. กสฺมาติ เจ? หตฺถิอสฺสรตนานํ มหานุภาวตาย, คหปติรตนโต ปฏิลทฺธโกสสมฺปตฺติยา จ ปภาวสตฺติยา วิย ปภาวสมิทฺธิสิทฺธิโต. อิตฺถิมณิรตเนหิ ติวิธสตฺติโยคผลํ ปริปุณฺณํ โหตีติ สมฺพนฺโธ, ยถาวุตฺตาหิ ติวิธาหิ สตฺตีหิ ปยุชฺชนโต ยํ ผลํ ลทฺธพฺพํ. ตํ สพฺพํ เตหิ [Pg.239] ปริปุณฺณํ โหตีติ อตฺโถ. กสฺมาติ เจ? เตเหว อุปโภคสุขสฺส สิชฺฌนโต.

Trong ấy, năng lực tinh tấn là năng lực nỗ lực. Và đối với vị ấy, sự tương ứng với bánh xe báu thứ nhất được viên mãn. Nếu hỏi: ‘Tại sao?’ Do nhờ bánh xe báu ấy mà thành tựu được trạng thái có quyền lực không bị cản trở, điều phải được tiến hành bởi năng lực nỗ lực. Năng lực trí tuệ là năng lực mưu lược. Và đối với vị ấy, sự tương ứng với tướng quân báu cuối cùng. Nếu hỏi: ‘Tại sao?’ Do sự khéo léo của vị ấy trong tất cả công việc của vua, và do sự áp dụng không sai lầm giống như năng lực mưu lược. Sự thống trị bằng cách chế ngự và bằng tài sản là năng lực uy quyền. Và đối với vị ấy, sự tương ứng với voi báu, ngựa báu, và gia chủ báu được viên mãn. Nếu hỏi: ‘Tại sao?’ Do oai lực vĩ đại của voi báu và ngựa báu, và do sự sung túc về kho tàng có được từ gia chủ báu, nên có sự thành tựu của sự thịnh vượng về uy quyền, giống như năng lực uy quyền. Cần được liên kết rằng: ‘Với ngọc nữ báu và ngọc ma-ni báu, kết quả của sự kết hợp với ba loại năng lực được viên mãn.’ Ý nghĩa là: ‘Kết quả nào cần phải đạt được do sự áp dụng ba loại năng lực đã được nói đến, tất cả kết quả ấy được viên mãn bởi chúng.’ Nếu hỏi: ‘Tại sao?’ Do sự thành tựu của hạnh phúc hưởng thụ chính nhờ chúng.

ทุวิธสุขวเสนปิ ยถาวุตฺตมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘โส อิตฺถิมณิรตเนหี’’ติอาทิ กถิตํ. โภคสุขนฺติ สมีเป กตฺวา ปริโภควเสน ปวตฺตสุขํ. เสเสหีติ ตทวเสเสหิ จกฺกาทิปญฺจรตเนหิ. อปจฺจตฺถิกตาวเสน ปวตฺตสุขํ อิสฺสริยสุขํ. อิทานิ เตสํ สมฺปนฺนเหตุวเสนปิ เกนจิ อวินาภาวิตเมว วิภาเวตุํ ‘‘วิเสสโต’’ติอาทิมาห. อโทสกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวนาติ อโทสสงฺขาเตน กุสลมูเลน สหชาตาทิปจฺจยวเสน อุปฺปาทิตกมฺมสฺส อานุภาเวน สมฺปชฺชนฺติ โสมฺมตรรตนชาติกตฺตา. กมฺมผลญฺหิ เยภุยฺเยน กมฺมสริกฺขกํ. มชฺฌิมานิ มณิอิตฺถิคหปติรตนานิ อโลภกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน สมฺปชฺชนฺติ อุฬารธนสฺส, อุฬารธนปฏิลาภการณสฺส จ ปริจฺจาคสมฺปทาเหตุกตฺตา. ปจฺฉิมํ ปริณายกรตนํ อโมหกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน สมฺปชฺชติ มหาปญฺเญเนว จกฺกวตฺติราชกิจฺจสฺส ปริเนตพฺพตฺตา, มหาปญฺญภาวสฺส จ อโมหกุสลมูลชนิตกมฺมนิสฺสนฺทภาวโต. โพชฺฌงฺคสํยุตฺเตติ มหาวคฺเค ทุติเย โพชฺฌงฺคสํยุตฺเต (สํ. นิ. ๕.๒๒๓). รตนสุตฺตสฺสาติ ตตฺถ ปญฺจมวคฺเค สงฺคีตสฺส ทุติยสฺส รตนสุตฺตสฺส (สํ. นิ. ๕.๒๒๓). อุปเทโส นาม สวิเสสํ สตฺตนฺนํ รตนานํ วิจารณวเสน ปวตฺโต นโย.

Cũng do năng lực của hai loại hạnh phúc, để làm rõ ý nghĩa đã được nói đến, lời bắt đầu bằng ‘so itthimaṇiratanehī’ti đã được nói. Hạnh phúc tài sản là hạnh phúc phát sinh do năng lực hưởng thụ sau khi đã mang lại gần. ‘Sesehi’ là với năm loại báu vật còn lại bắt đầu bằng bánh xe báu. Hạnh phúc phát sinh do năng lực của trạng thái không có kẻ thù địch là hạnh phúc quyền lực. Bây giờ, cũng do năng lực của nguyên nhân viên mãn của chúng, để làm rõ trạng thái không thể tách rời với bất kỳ báu vật nào, ngài đã nói lời bắt đầu bằng ‘visesato’. ‘Adosakusalamūlajanitakammānubhāvena’ có nghĩa là: Chúng được viên mãn do oai lực của nghiệp được tạo ra bởi năng lực của các duyên như đồng sanh duyên với thiện căn được gọi là vô sân, do là loại báu vật đặc biệt dễ chịu. Quả thật, quả của nghiệp phần lớn tương tự như nghiệp. Các báu vật ở giữa là ngọc ma-ni, ngọc nữ, và gia chủ báu được viên mãn do oai lực của nghiệp được tạo ra bởi thiện căn vô tham, do là nguyên nhân của sự viên mãn trong việc bố thí tài sản cao quý và là nguyên nhân của việc đạt được tài sản cao quý. Tướng quân báu cuối cùng được viên mãn do oai lực của nghiệp được tạo ra bởi thiện căn vô si, do công việc của vua Chuyển luân phải được dẫn dắt bởi người có trí tuệ lớn, và do trạng thái có trí tuệ lớn là kết quả của nghiệp được tạo ra bởi thiện căn vô si. ‘Bojjhaṅgasaṃyutte’ là trong Tương Ưng Giác Chi thứ hai trong Đại Phẩm. ‘Ratanasuttassa’ là của Kinh Bảo thứ hai được kết tập trong phẩm thứ năm ở đó. ‘Upadeso’ là phương pháp được tiến hành theo cách xem xét bảy loại báu vật một cách đặc biệt.

สรณโต ปฏิปกฺขวิธมนโต สูรา สตฺติวนฺโต, นิพฺภยาวหาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อภีรุกชาติกา’’ติ. อสุเร วิชินิตฺวา ฐิตตฺตา สกฺโก เทวานมินฺโท ธีโร นาม, ตสฺส เสนงฺคภาวโต เทวปุตฺโต ‘‘องฺค’’นฺติ วุจฺจติ, ธีรสฺส องฺคํ, ตสฺส รูปมิว รูปํ เยสํ เต ธีรงฺครูปา, เตน วุตฺตํ ‘‘เทวปุตฺตสทิสกายา’’ติ. เอเกติ สารสมาสนามกา อาจริยา, ตทกฺขมนฺโต อาห ‘‘อยํ ปเนตฺถา’’ติอาทิ. สภาโวติ สภาวภูโต อตฺโถ. อุตฺตมสูราติ อุตฺตมโยธา. สูรสทฺโท หิ อิธ โยธตฺโถ. เอวญฺหิ ปุริมนยโต อิมสฺส วิเสสตา โหติ, ‘‘อุตฺตมตฺโถ สูรสทฺโท’’ติปิ วทนฺติ, ‘‘อุตฺตมา สูรา วุจฺจนฺตี’’ติปิ หิ ปาโฐ ทิสฺสติ. วีรานนฺติ วีริยวนฺตานํ. องฺคนฺติ การณํ ‘‘องฺคียติ ญายติ ผลเมเตนา’’ติ กตฺวา. เยน วีริเยน ‘‘ธีรา’’ติ วุจฺจนฺติ, ตเทว ธีรงฺคํ นามาติ [Pg.240] อาห ‘‘วีริยนฺติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. รูปนฺติ สรีรํ. เตน วุตฺตํ ‘‘วีริยมยสรีรา วิยา’’ติ. วีริยเมว วีริยมยํ ยถา ‘‘ทานมย’’นฺติ, (ที. นิ. ๓.๓๐๕; อิติวุ. ๖๐; เนตฺติ. ๓๔) ตสฺมา วีริยสงฺขาตสรีรา วิยาติ อตฺโถ. วีริยํ ปน น เอกนฺตรูปนฺติ วิย-สทฺทคฺคหณํ กตํ. อปิจ ธีรงฺเคน นิพฺพตฺตํ ธีรงฺคนฺติ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘วีริยมยสรีรา วิยา’’ติ วุตฺตํ, เอวมฺปิ วีริยโต รูปํ น เอกนฺตํ นิพฺพตฺตนฺติ วิย-สทฺเทน ทสฺเสติ. อถ วา รูปํ สรีรภูตํ ธีรงฺคํ วีริยเมเตสนฺติ โยเชตพฺพํ, ตถาปิ วีริยํ นาม กิญฺจิ สวิคฺคหํ น โหตีติ ทีเปติ ‘‘วีริยมยสรีรา วิยา’’ติ อิมินา, อิธาปิ มยสทฺโท สกตฺเถเยว ทฏฺฐพฺโพ, ตสฺมา สวิคฺคหวีริยสทิสาติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สวิคฺคหํ เจ วีริยํ นาม สิยา, เต จสฺส ปุตฺตา ตํสทิสาเยว ภเวยฺยุนฺติ อยเมว จตฺโถ อาจริเยน (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๕๘) อนุมโต. มหาปทานฏฺฐกถายํ ปน เอวํ วุตฺตํ ‘‘ธีรงฺคํ รูปเมเตสนฺติ ธีรงฺครูปา, วีริยชาติกา วีริยสภาวา วีริยมยา อกิลาสุโน อเหสุํ, ทิวสมฺปิ ยุชฺฌนฺตา น กิลมนฺตีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ, (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๔) ตเทตํ รูปสทฺทสฺส สภาวตฺถตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิธ เจว อญฺญตฺถ กตฺถจิ ‘‘ธิตงฺครูปา’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ. วีริยตฺโถปิ หิ ธิติสทฺโท โหติ ‘‘สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค, ทิฏฺฐํ โส อติวตฺตตี’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑.๕๗) ธิติสทฺโท วิย. กตฺถจิ ปน ‘‘วีรงฺค’’นฺติ ปาโฐว ทิฏฺโฐ. ยถา รุจฺจติ, ตถา คเหตพฺพํ.

Do phá hủy và tiêu diệt kẻ đối nghịch, họ là những người dũng cảm (sūrā), có năng lực, mang lại sự không sợ hãi, đó là ý nghĩa. Do đó, ngài nói ‘abhīrukajātikā’. Do đã chiến thắng và đứng vững trước các a-tu-la, Sakka, vua của chư thiên, được gọi là dhīra; do là một phần trong quân đội của vị ấy, vị thiên tử được gọi là ‘aṅga’; thành phần của bậc dũng cảm. Những người có thân hình giống như thân hình của vị ấy, họ là dhīraṅgarūpā, do đó đã được nói là ‘có thân hình giống như thiên tử’. ‘Eke’ là các vị thầy tên là Sārasamāsa; vị Chú giải sư không chấp nhận điều đó, đã nói lời bắt đầu bằng ‘ayaṃ panetthā’. ‘Sabhāvo’ có nghĩa là ý nghĩa thực chất. ‘Uttamasūrā’ là những chiến binh cao tột. Quả thật, từ sūra ở đây có nghĩa là chiến binh. Như vậy, có sự khác biệt của phương pháp này so với phương pháp trước; các vị thầy cũng nói rằng ‘từ sūra có nghĩa là cao tột’; quả thật, cũng thấy có dị bản là ‘uttamā sūrā vuccantī’. ‘Vīrānaṃ’ là của những người có tinh tấn. ‘Aṅgaṃ’ là nguyên nhân, do được hiểu là ‘kết quả được biết đến nhờ nó’. Do tinh tấn nào mà họ được gọi là ‘dhīrā’, chính tinh tấn ấy được gọi là dhīraṅga, do đó ngài nói ‘được nói là tinh tấn’. ‘Rūpaṃ’ là thân thể. Do đó, đã được nói là ‘giống như những thân thể làm bằng tinh tấn’. Chính tinh tấn là vīriyamayaṃ, giống như ‘dānamayaṃ’; do đó, ý nghĩa là ‘giống như những thân thể được gọi là tinh tấn’. Nhưng tinh tấn không hoàn toàn là hình sắc, do đó từ viya đã được dùng. Hơn nữa, để chỉ ra ý nghĩa ‘[thân thể] được tạo ra bởi dhīraṅga (tinh tấn)’, đã được nói là ‘giống như những thân thể làm bằng tinh tấn’; ngay cả như vậy, ngài cũng chỉ ra bằng từ viya rằng thân thể không hoàn toàn được tạo ra từ tinh tấn. Hoặc là, cần được kết hợp rằng: ‘Họ có tinh tấn, tức dhīraṅga, là thân thể’; mặc dù vậy, ngài làm sáng tỏ bằng câu ‘vīriyamayasarīrā viyā’ rằng tinh tấn không phải là thứ gì đó có hình thể; ở đây cũng vậy, từ maya nên được hiểu theo nghĩa của chính nó; do đó, ý nghĩa là ‘giống như tinh tấn có hình thể’. Điều này được nói ra: ‘Nếu tinh tấn có hình thể, thì những người con của vị ấy cũng sẽ giống như vậy.’ Chính ý nghĩa này đã được vị thầy chấp thuận. Nhưng trong Chú giải Mahāpadāna, đã được nói như sau: ‘Họ là dhīraṅgarūpā vì họ có bản chất (rūpa) là dhīraṅga, họ thuộc dòng dõi tinh tấn, có bản chất tinh tấn, làm bằng tinh tấn, không mệt mỏi; ngay cả khi chiến đấu cả ngày cũng không mệt mỏi, điều này được nói ra.’ Cần được hiểu rằng điều đó được nói với ý định rằng từ rūpa có nghĩa là bản chất. Ở đây và ở nơi khác, đôi khi thấy có dị bản là ‘dhitaṅgarūpā’. Quả thật, từ dhiti cũng có nghĩa là tinh tấn, giống như từ dhiti trong các câu như ‘saccaṃ dhammo dhiti cāgo, diṭṭhaṃ so ativattatī’. Nhưng ở một số nơi, chỉ thấy dị bản là ‘vīraṅga’. Nên được hiểu theo cách nào thấy thích hợp.

นนุ จ รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส ปฏิเสนา นาม นตฺถิ, ย’มสฺส ปุตฺตา ปมทฺเทยฺยุํ, อถ กสฺมา ‘‘ปรเสนปฺปมทฺทนา’’ติ วุตฺตนฺติ โจทนํ โสเธนฺโต ‘‘สเจ’’ติอาทิมาห, ปรเสนา โหตุ วา, มา วา, ‘‘สเจ ปน ภเวยฺยา’’ติ ปริกปฺปนามตฺเตน เตสํ เอวมานุภาวตํ ทสฺเสตุํ ตถา วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย, ‘‘ปรเสนปฺปมทฺทนา’’ติ วุตฺเตปิ ปรเสนํ ปมทฺทิตุํ สมตฺถาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ ปกรณโตปิ อตฺถนฺตรสฺส วิญฺญายมานตฺตา, ยถา ‘‘สิกฺขมาเนน ภิกฺขเว ภิกฺขุนา อญฺญาตพฺพํ ปริปุจฺฉิตพฺพํ ปริปญฺหิตพฺพ’’นฺติ (ปาจิ. ๔๓๔) เอตสฺส ปทภาชนีเย (ปาจิ. ๔๓๖) ‘‘สิกฺขิตุกาเมนา’’ติ อตฺถคฺคหณนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตํ ปริมทฺทิตุํ สมตฺถา’’ติ วุตฺตํ. น หิ เต ปรเสนํ ปมทฺทนฺตา ติฏฺฐนฺติ, อถ โข ปมทฺทนสมตฺถา เอว โหนฺติ[Pg.241]. เอวมญฺญตฺรปิ ยถารหํ. ปรเสนํ ปมทฺทนาย สมตฺเถนฺตีติ ปรเสนปฺปมทฺทนาติ อตฺถํ ทสฺเสตีติปิ วทนฺติ.

Chẳng phải là đối với vua Chuyển Luân vương, không có cái gọi là đạo quân đối nghịch mà các vương tử của ngài có thể dẹp tan hay sao? Vậy tại sao lại nói là ‘những người dẹp tan đạo quân của đối phương’?” Để giải tỏa câu chất vấn này, vị A-xà-lê đã nói bắt đầu bằng từ “sace” (nếu). Dù có đạo quân của đối phương hay không, chỉ với sự giả định rằng “nhưng nếu có”, thì ý định là để chỉ ra oai lực của các vị ấy như vậy, nên đã được nói như thế. Mặc dù được nói là “những người dẹp tan đạo quân của đối phương”, ý nghĩa cần được hiểu là “những người có khả năng dẹp tan đạo quân của đối phương”, vì ý nghĩa khác cũng được nhận biết từ văn cảnh. Giống như trong câu “này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu đang tu học cần phải biết, cần phải hỏi, cần phải thẩm xét” (pāci. 434), trong phần phân tích từ ngữ (padabhājanīya) của câu này (pāci. 436), ý nghĩa được hiểu là “bởi người có ý muốn tu học”. Để chỉ ra ý nghĩa này, đã được nói rằng “họ có khả năng dẹp tan đạo quân ấy”. Thật vậy, các vị ấy không tồn tại trong trạng thái đang dẹp tan đạo quân của đối phương, mà đúng hơn, các vị ấy chỉ là những người có khả năng dẹp tan. Tương tự như vậy, ở những nơi khác cũng nên hiểu cho phù hợp. Cũng có người nói rằng (câu ấy) chỉ ra ý nghĩa: “Vì họ có khả năng dẹp tan đạo quân của đối phương, nên họ được gọi là parasenappamaddanā (những người dẹp tan đạo quân của đối phương)”.

ปุพฺเพ กตูปจิตสฺส เอตรหิ วิปจฺจมานกสฺส ปุญฺญธมฺมสฺส จิรตรํ วิปจฺจิตุํ ปจฺจยภูตํ จกฺกวตฺติวตฺตสมุทาคตํ ปโยคสมฺปตฺติสงฺขาตํ ธมฺมํ ทสฺเสตุํ ‘‘ธมฺเมนา’’ติ ปทสฺส ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพติอาทินา ปญฺจสีลธมฺเมนา’’ติ อตฺถมาห. อยญฺหิ อตฺโถ ‘‘เย โข ปนานนฺท ปุรตฺถิมาย ทิสาย ปฏิราชาโน, เต ราชานํ มหาสุทสฺสนํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาหํสุ ‘เอหิ โข มหาราช, สฺวาคตํ เต มหาราช, สกํ เต มหาราช, อนุสาส มหาราชา’ติ. ราชา มหาสุทสฺสโน เอวมาห ‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ, อทินฺนํ น อาทาตพฺพํ, กาเมสุ มิจฺฉา น จริตพฺพา, มุสา น ภณิตพฺพา, มชฺชํ น ปาตพฺพํ, ยถาภุตฺตญฺจ ภุญฺชถา’ติ. เย โข ปนานนฺท ปุรตฺถิมาย ทิสาย ปฏิราชาโน, เต รญฺโญ มหาสุทสฺสนสฺส อนุยนฺตา อเหสุ’’นฺติอาทินา (ที. นิ. ๒.๒๔๔) อาคตํ รญฺโญ โอวาทธมฺมํ สนฺธาย วุตฺโต. เอวญฺหิ ‘‘อทณฺเฑน อสตฺเถนา’’ติ อิทมฺปิ วิเสสนวจนํ สุสมตฺถิตํ โหติ. อญฺญาสุปิ สุตฺตนิปาตฏฺฐกถาทีสุ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒๒๖; ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๖.๓; ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๒๒๓) อยเมวตฺโถ วุตฺโต.

Để chỉ ra pháp được gọi là sự thành tựu về nỗ lực (payogasampatti), vốn phát sinh từ bổn phận của Chuyển Luân vương, và là điều kiện để pháp phước thiện đã được thực hiện và tích lũy trong quá khứ, đang trổ quả ở hiện tại, được trổ quả lâu dài hơn, vị A-xà-lê đã giải thích ý nghĩa của từ “dhammena” là “bằng pháp ngũ giới bắt đầu bằng ‘chúng sanh không nên bị giết’”. Ý nghĩa này thực sự đã được nói ra khi đề cập đến pháp giáo huấn của đức vua được trình bày trong kinh Mahāsudassana thuộc Mahāvagga (dī. ni. 2.244) bắt đầu bằng: “Này Ānanda, những vị vua đối nghịch ở phương đông, họ đã đến yết kiến vua Mahāsudassana và tâu rằng: ‘Kính thưa Đại vương, xin ngài hãy đến. Kính chào mừng Đại vương. Thưa Đại vương, đây là của ngài. Xin Đại vương hãy giáo huấn.’ Vua Mahāsudassana đã phán rằng: ‘Chúng sanh không nên bị giết, vật chưa cho không nên lấy, trong các dục không nên tà hạnh, lời dối trá không nên nói, chất say không nên uống, và hãy hưởng dụng như đã hưởng dụng.’ Này Ānanda, những vị vua đối nghịch ở phương đông, họ đã trở thành những người đi theo vua Mahāsudassana.” Thật vậy, khi hiểu như vậy thì cụm từ đặc tả “không bằng hình phạt, không bằng vũ khí” này cũng trở nên rất thích hợp. Trong các bản Chú giải khác như Chú giải Kinh Tập v.v... (su. ni. aṭṭha. 226; khu. pā. aṭṭha. 6.3; dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. aṭṭha. 3.223), chính ý nghĩa này cũng đã được nêu ra.

มหาปทานฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อทณฺเฑนาติ เย กตาปราเธ สตฺเต สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ คณฺหนฺติ, เต ธนทณฺเฑน รชฺชํ กาเรนฺติ นาม, เย เฉชฺชเภชฺชํ อนุสาสนฺติ, เต สตฺถทณฺเฑน. อยํ ปน ทุวิธมฺปิ ทณฺฑํ ปหาย อทณฺเฑน อชฺฌาวสติ. อสตฺเถนาติ เย เอกโตธาราทินา สตฺเถน ปรํ วิเหสนฺติ, เต สตฺเถน รชฺชํ กาเรนฺติ นาม. อยํ ปน สตฺเถน ขุทฺทกมกฺขิกายปิ ปิวนมตฺตํ โลหิตํ กสฺสจิ อนุปฺปาเทตฺวา ธมฺเมเนว, ‘เอหิ โข มหาราชา’ติ เอวํ ปฏิราชูหิ สมฺปฏิจฺฉิตาคมโน วุตฺตปฺปการํ ปถวึ อภิวิชินิตฺวา อชฺฌาวสติ อภิภวิตฺวา สามี หุตฺวา วสตีติ อตฺโถ’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๔) วุตฺตํ, ตเทตํ ‘‘ธมฺเมนา’’ติ ปทสฺส ‘‘ปุพฺเพ กตูปจิเตน เอตรหิ วิปจฺจมานเกน เยน เกนจิ ปุญฺญธมฺเมนา’’ติ อตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตเนว หิ ‘‘ธมฺเมน ปฏิราชูหิ สมฺปฏิจฺฉิตาคมโน วุตฺตปฺปการํ ปถวึ [Pg.242] อภิวิชินิตฺวา อชฺฌาวสตี’’ติ. อาจริเยนปิ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๕๘) วุตฺตํ ธมฺเมนาติ กตูปจิเตน อตฺตโน ปุญฺญธมฺเมน. เตน หิ สญฺโจทิตา ปถวิยํ สพฺพราชาโน ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ‘‘สฺวาคตํ เต มหาราชา’’ติอาทีนิ วตฺวา อตฺตโน รชฺชํ รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส นิยฺยาเตนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘โส อิมํ ปถวึ สาครปริยนฺตํ อทณฺเฑน อสตฺเถน ธมฺเมน อภิวิชิย อชฺฌาวสตี’’ติ, เตนปิ ยถาวุตฺตเมวตฺถํ ทสฺเสติ, ตสฺมา อุภยถาปิ เอตฺถ อตฺโถ ยุตฺโต เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. จกฺกวตฺติวตฺตปูรณาทิปโยคสมฺปตฺติมนฺตเรน หิ ปุพฺเพ กตูปจิตกมฺเมเนว เอวมชฺฌาวสนํ น สมฺภวติ, ตถา ปุพฺเพ กตูปจิตกมฺมมนฺตเรน จกฺกวตฺติวตฺตปูรณาทิปโยคสมฺปตฺติยา เอวาติ.

Tuy nhiên, trong Chú giải kinh Mahāpadāna (dī. ni. aṭṭha. 2.34) có nói: “Về ‘adaṇḍena’ (không bằng hình phạt): những vị vua nào bắt giữ hàng trăm, hàng ngàn chúng sanh đã phạm tội, những vị vua ấy được gọi là cai trị vương quốc bằng hình phạt tài sản (dhanadaṇḍa); những vị vua nào giáo huấn bằng cách chặt chém, đâm thủng, những vị vua ấy (cai trị) bằng hình phạt vũ khí (satthadaṇḍa). Nhưng vị vua này, sau khi từ bỏ cả hai loại hình phạt, đã an trú mà không cần hình phạt. Về ‘asatthena’ (không bằng vũ khí): những vị vua nào làm hại người khác bằng vũ khí như gươm một lưỡi v.v..., những vị vua ấy được gọi là cai trị vương quốc bằng vũ khí. Nhưng vị vua này, không dùng vũ khí làm cho bất cứ ai phải đổ một giọt máu dù chỉ đủ cho một con ruồi nhỏ uống, mà chỉ bằng Chánh pháp, được các vua đối nghịch nghênh đón với lời ‘Kính thưa Đại vương, xin ngài hãy đến’, đã chinh phục và an trú trên trái đất theo cách đã nói, nghĩa là ngài sống sau khi đã chế ngự và trở thành chủ nhân.” Điều này được nói ra khi đề cập đến ý nghĩa của từ “dhammena” là “bằng một pháp phước thiện nào đó đã được thực hiện và tích lũy trong quá khứ, đang trổ quả ở hiện tại”. Thật vậy, chính nhờ “pháp” ấy mà ngài được các vua đối nghịch nghênh đón và đã chinh phục, an trú trên trái đất theo cách đã nói. Vị A-xà-lê (trong dī. ni. ṭī. 1.258) cũng đã nói: “dhammena” nghĩa là bằng pháp phước thiện của chính mình đã được thực hiện và tích lũy. Thật vậy, được thúc đẩy bởi pháp ấy, tất cả các vị vua trên trái đất đã ra nghênh đón, nói những lời như “Kính chào mừng Đại vương” v.v..., và trao dâng vương quốc của mình cho Chuyển Luân vương. Do đó, đã được nói rằng: “Vị ấy, sau khi chinh phục trái đất cho đến bờ đại dương này không bằng hình phạt, không bằng vũ khí, mà bằng Chánh pháp, đã an trú”. Điều đó cũng chỉ ra ý nghĩa như đã được trình bày. Vì vậy, cần phải thấy rằng ở đây, ý nghĩa theo cả hai cách đều thích hợp. Thật vậy, nếu không có sự thành tựu về nỗ lực như việc hoàn thành các bổn phận của Chuyển Luân vương, thì việc an trú như vậy không thể xảy ra chỉ bằng nghiệp đã được thực hiện và tích lũy trong quá khứ. Tương tự, nếu không có nghiệp đã được thực hiện và tích lũy trong quá khứ, thì (việc an trú như vậy) cũng không thể xảy ra chỉ bằng sự thành tựu về nỗ lực như việc hoàn thành các bổn phận của Chuyển Luân vương.

เอวํ เอกํ นิปฺผตฺตึ กเถตฺวา ทุติยํ นิปฺผตฺตึ กเถตุํ ยเทตํ ‘‘สเจ โข ปนา’’ติอาทิวจนํ วุตฺตํ, ตตฺถ อนุตฺตานมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อรหํ…เป… วิวฏฺฏจฺฉโทติ เอตฺถา’’ติอาทิมาห. ยสฺมา ราคาทโย สตฺต ปาปธมฺมา โลเก อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปชฺชมานา จ เต สตฺตสนฺตานํ ฉาเทตฺวา ปริโยนนฺธิตฺวา กุสลปฺปวตฺตึ นิวาเรนฺติ, ตสฺมา เต อิธ ฉทสทฺเทน วุตฺตาติ ทสฺเสติ ‘‘ราคโทสา’’ติอาทินา. ทุจฺจริตนฺติ มิจฺฉาทิฏฺฐิโต อญฺเญน มโนทุจฺจริเตน สห ตีณิ ทุจฺจริตานิ, มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปน วิเสเสน สตฺตานํ ฉทนโต, ปรมสาวชฺชตฺตา จ วิสุํ คหิตา. วุตฺตญฺจ ‘‘สพฺเพ เต อิเมเหว ทฺวาสฏฺฐิยา วตฺถูหิ อนฺโตชาลีกตา, เอตฺถ สิตาว อุมฺมุชฺชมานา อุมฺมุชฺชนฺตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๑.๑๔๖). ตถา มุยฺหนฏฺเฐน โมโห, อวิทิตกรณฏฺเฐน อวิชฺชาติ ปวตฺติอาการเภเทน อญฺญาณเมว ทฺวิธา วุตฺตํ. ตถา หิสฺส ทฺวิธาปิ ฉทนตฺโถ กถิโต ‘‘อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โมโห สหเต นร’’นฺติ, (มหานิ. ๕, ๑๕๖, ๑๙๕) ‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก, เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสตี’’ติ (สุ. นิ. ๑๐๓๙; จูฬนิ. ปารายนวคฺค.๒) จ. เอวํ ราคโทสาทีนมฺปิ ฉทนตฺโถ วตฺตพฺโพ. มหาปทานฏฺฐกถายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓) ปน ราคโทสโมหมานทิฏฺฐิกิเลสตณฺหาวเสน สตฺต ปาปธมฺมา คหิตา. ตตฺร รญฺชนฏฺเฐน ราโค, ตณฺหายนฏฺเฐน ตณฺหาติ ปวตฺติอาการเภเทน โลโภ เอว ทฺวิธา วุตฺโต. ตถา หิสฺส ทฺวิธาปิ ฉทนตฺโถ เอกนฺติโกว. ยถาห ‘‘อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ ราโค สหเต นร’’นฺติ, ‘‘กามนฺธา ชาลสญฺฉนฺนา, ตณฺหาฉทนฉาทิตา’’ติ [Pg.243] (อุทา. ๙๔) จ, กิเลสคฺคหเณน จ วุตฺตาวสิฏฺฐา วิจิกิจฺฉาทโย วุตฺตา.

Sau khi trình bày một sự thành tựu theo cách như vậy, để trình bày sự thành tựu thứ hai, đối với lời nói bắt đầu bằng ‘sace kho panā’ đã được nói đến, vị ấy (chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng ‘arahaṃ…pe… vivaṭṭacchadoti etthā’ để chỉ ra ý nghĩa không rõ ràng ở đây. Bởi vì bảy pháp ác bắt đầu bằng tham ái sanh khởi trong thế gian, và khi đang sanh khởi, chúng che đậy và bao trùm dòng tương tục của chúng sanh, ngăn cản sự phát sanh của thiện pháp, do đó ở đây chúng được gọi bằng từ ‘chada’ (vật che đậy). Vị ấy chỉ ra điều này bằng câu bắt đầu bằng ‘rāgadosā’. ‘Duccarita’ (ác hạnh) là ba ác hạnh cùng với ý ác hạnh khác với tà kiến; còn tà kiến được đề cập riêng vì nó đặc biệt che đậy chúng sanh và vì có lỗi lầm tột bậc. Và đã được nói rằng: ‘Tất cả các vị ấy đều bị bao trùm trong lưới bởi sáu mươi hai kiến xứ này, khi thoát ra, họ chỉ thoát ra khi vẫn còn bị mắc kẹt ở đây’ v.v... (Trường Bộ Kinh 1.146). Tương tự, ‘moha’ (si) có nghĩa là mê muội, ‘avijjā’ (vô minh) có nghĩa là làm cho không biết; như vậy, chính sự không biết được nói đến theo hai cách tùy theo sự khác biệt về phương thức hoạt động. Thật vậy, ý nghĩa che đậy của nó theo cả hai cách đã được nói đến: ‘Khi ấy có bóng tối mịt mù, khi si mê chế ngự con người’ (Đại Phân Tích 5, 156, 195), và ‘Thế gian bị vô minh bao phủ, vì keo kiệt và phóng dật nên không tỏa sáng’ (Kinh Tập 1039; Tiểu Phân Tích, Phẩm Qua Bờ Kia.2). Theo cách như vậy, ý nghĩa che đậy của tham, sân, v.v... cũng nên được hiểu. Tuy nhiên, trong Chú giải Kinh Đại Bổn Sự (Chú giải Trường Bộ Kinh 2.33), bảy pháp ác được kể là tham, sân, si, mạn, tà kiến, phiền não, và ái. Trong đó, ‘rāga’ (tham) có nghĩa là nhiễm trước, ‘taṇhā’ (ái) có nghĩa là khao khát; như vậy, chính lòng tham được nói đến theo hai cách tùy theo sự khác biệt về phương thức hoạt động. Thật vậy, ý nghĩa che đậy của nó theo cả hai cách đều là chắc chắn. Như đã nói: ‘Khi ấy có bóng tối mịt mù, khi tham ái chế ngự con người’, và ‘Những kẻ mù quáng vì dục lạc, bị che phủ bởi tấm lưới, bị bao bọc bởi vật che đậy là ái dục’ (Phật Tự Thuyết 94), và bằng việc dùng từ ‘kilesa’ (phiền não), những pháp còn lại đã được nói đến như hoài nghi, v.v... đã được đề cập.

สตฺตหิ ปฏิจฺฉนฺเนติ เหตุคพฺภวจนํ, สตฺตหิ ปาปธมฺเมหิ ปฏิจฺฉนฺนตฺตา กิเลสวเสน อนฺธกาเร โลเกติ อตฺโถ. ตํ ฉทนนฺติ สตฺตปาปธมฺมสงฺขาตํ ฉทนํ. วิวฏฺเฏตฺวาติ วิวฏฺฏํ กตฺวา วิคเมตฺวา. ตเทว ปริยายนฺตเรน วุตฺตํ ‘‘สมนฺตโต สญฺชาตาโลโก หุตฺวา’’ติ. กิเลสฉทนวิคโม เอว หิ อาโลโก, เอเตน วิวฏฺฏยิตพฺโพ วิคเมตพฺโพติ วิวฏฺโฏ, ฉาเทติ ปฏิจฺฉาเทตีติ ฉโท, วิวฏฺโฏ ฉโท อเนนาติ วิวฏฺฏจฺฉทา, วิวฏฺฏจฺฉโท วาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. อยญฺหิ วิวฏฺฏจฺฉทสทฺโท ทฬฺหธมฺมปจฺจกฺขธมฺมสทฺทาทโย วิย ปุลฺลิงฺควเสน อาการนฺโต, โอการนฺโต จ โหติ. ตถา หิ มหาปทานฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘ราคโทสโมหมานทิฏฺฐิกิเลสตณฺหาสงฺขาตํ ฉทนํ อาวรณํ วิวฏํ วิทฺธํสิตํ วิวฏกํ เอเตนาติ วิวฏจฺฉโท, ‘วิวฏฺฏจฺฉทา’ติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ’’ติ, (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓) ตสฺสา ลีนตฺถปฺปกาสนิยมฺปิ วุตฺตํ ‘‘วิวฏฺฏจฺฉทาติ โอการสฺส อาการํ กตฺวา นิทฺเทโส’’ติ. สทฺทวิทู ปน ‘‘อาธนฺวาทิโตติ ลกฺขเณน สมาสนฺตคเตหิ ธนุสทฺทาทีหิ กฺวจิ อาปจฺจโย’’ติ วตฺวา ‘‘กณฺฑิวธนฺวา, ปจฺจกฺขธมฺมา, วิวฏฺฏจฺฉทา’’ติ ปโยคมุทาหรนฺติ.

Câu ‘sattahi paṭicchanne’ là một câu nói hàm chứa nguyên nhân, có nghĩa là: ‘trong thế gian tối tăm do năng lực của phiền não, vì bị che đậy bởi bảy pháp ác’. ‘Vật che đậy ấy’ (taṃ chadanaṃ) là vật che đậy được gọi là bảy pháp ác. ‘Vivaṭṭetvā’ (sau khi vén mở) có nghĩa là sau khi đã làm cho mở ra, sau khi đã loại trừ. Chính điều đó được nói theo một cách khác là ‘samantato sañjātāloko hutvā’ (trở thành người có ánh sáng phát sanh khắp xung quanh). Thật vậy, chính sự loại trừ vật che đậy là phiền não là ánh sáng. Bằng cách này, vị ấy chỉ ra ý nghĩa: ‘vivaṭṭo’ vì nó nên được vén mở, nên được loại trừ; ‘chado’ vì nó che đậy, che giấu; ‘vivaṭṭacchadā’ vì vật che đậy (chado) đã được vén mở (vivaṭṭo) bởi vị này (Đức Thế Tôn), hoặc là ‘vivaṭṭacchado’. Thật vậy, từ ‘vivaṭṭacchada’ này, giống như các từ ‘daḷhadhamma’, ‘paccakkhadhamma’, v.v..., có vĩ ngữ là ‘-ā’ và ‘-o’ ở nam tính. Thật vậy, trong Chú giải Kinh Đại Bổn Sự đã nói: ‘Vật che đậy, vật chướng ngại được gọi là tham, sân, si, mạn, tà kiến, phiền não, và ái đã được vén mở, phá hủy, làm cho mở ra bởi vị này, do đó (Ngài là) vivaṭṭacchado. Cũng có cách đọc là ‘vivaṭṭacchadā’, ý nghĩa cũng chính là như vậy.’ (Chú giải Trường Bộ Kinh 2.33). Trong Phụ chú giải Līnatthappakāsanī của bản chú giải ấy cũng nói: ‘vivaṭṭacchadā là sự chỉ định được thực hiện bằng cách đổi nguyên âm ‘o’ thành nguyên âm ‘ā’.’ Hơn nữa, các nhà ngữ pháp, sau khi nói rằng ‘theo quy tắc ādhanvādito, hậu tố ā đôi khi xuất hiện sau các từ như dhanu, v.v... ở cuối một từ ghép’, đã trích dẫn các ví dụ ‘kaṇḍivadhanvā, paccakkhadhammā, vivaṭṭacchadā’.

กสฺมา ปทตฺตยเมตํ วุตฺตนฺติ อนุโยคํ เหตาลงฺการนเยน ปริหรนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห, ตตฺถาติ จ ตีสุ ปเทสูติ อตฺโถ. ปูชาวิเสสํ ปฏิคฺคณฺหิตุํ อรหตีติ อรหนฺติ อตฺเถน ปูชารหตา วุตฺตา. ยสฺมา สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ตสฺมา ปูชารหตาติ ตสฺสา ปูชารหตาย เหตุ วุตฺโต. สวาสนสพฺพกิเลสปฺปหานปุพฺพกตฺตา พุทฺธภาวสฺส พุทฺธตฺตเหตุภูตา วิวฏฺฏจฺฉทตา วุตฺตา. กมฺมาทิวเสน ติวิธํ วฏฺฏญฺจ ราคาทิวเสน สตฺตวิโธ ฉโท จ วฏฺฏจฺฉทา, วฏฺฏจฺฉเทหิ วิคโต, วิคตา วา วฏฺฏจฺฉทา ยสฺสาติ วิวฏฺฏจฺฉโท, วิวฏฺฏจฺฉทา วา, ทฺวนฺทปุพฺพโค ปน วิ-สทฺโท อุภยตฺถ โยเชตพฺโพติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘วิวฏฺโฏ จ วิจฺฉโท จา’’ติ วุตฺตํ. เอวมฺปิ วทนฺติ ‘‘วิวฏฺโฏ จ โส วิจฺฉโท จาติ วิวฏฺฏจฺฉโท, อุตฺตรปเท [Pg.244] ปุพฺพปทโลโปติ อตฺถํ ทสฺเสตี’’ติ. ‘‘อรหํ วฏฺฏาภาเวนา’’ติ อิทํ กิเลเสหิ อารกตฺตา, กิเลสารีนํ สํสารจกฺกสฺสารานญฺจ หตตฺตา, ปาปกรเณ จ รหาภาวาติ อตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. อิทญฺหิ ผเลน เหตานุมานทสฺสนํ – ยถา ตํ ธูเมน อคฺคิสฺส, อุทโกเฆน อุปริ วุฏฺฐิยา, เอเตน จ อตฺเถน อรหภาโว เหตุ, วฏฺฏาภาโว ผลนฺติ อยํ อาจริยมติ. ‘‘ปจฺจยาทีนํ, ปูชาวิเสสสฺส จ อรหตฺตา’’ติ ปน เหตุนา ผลานุมานทสฺสนมฺปิ สิยา ยถา ตํ อคฺคินา ธูมสฺส, อุปริ วุฏฺฐิยา อุทโกฆสฺส. ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ฉทนาภาเวนา’’ติ อิทํ ปน เหตุนา ผลานุมานทสฺสนํ สวาสนสพฺพกิเลสจฺฉทนาภาวปุพฺพกตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺธภาวสฺส. อรหตฺตมคฺเคน หิ วิจฺฉทตา, สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สมฺมาสมฺพุทฺธภาโว. ‘‘วิวฏฺโฏ จ วิจฺฉโท จา’’ติ อิทํ เหตุทฺวยํ. กามญฺจ อาจริยมติยา ผเลน เหตุอนุมานทสฺสเน วิวฏฺฏตา ผลเมว โหติ, เหตุอนุมานทสฺสนสฺส, ปน ตถาญาณสฺส จ เหตุภาวโต เหตุเยว นามาติ เวทิตพฺพํ.

Vì sao ba từ này được nói đến? – Ngài (sớ giải chủ) đã nói “tatthā” v.v… để giải tỏa câu chất vấn ấy theo phương pháp hetālaṅkāra (trang nghiêm cú bằng nhân). Và “tatthā” có nghĩa là “trong ba từ”. Do ý nghĩa rằng: “Ngài xứng đáng (arahati) thọ nhận sự cúng dường đặc biệt nên là bậc Arahant (Ứng Cúng)”, nên sự xứng đáng cúng dường đã được nói đến. Bởi vì là bậc Sammāsambuddha (Chánh Đẳng Giác), cho nên xứng đáng được cúng dường. Như vậy, nhân của sự xứng đáng cúng dường ấy đã được nói đến. Do vì trạng thái Phật-đà được đi trước bởi sự đoạn trừ tất cả phiền não cùng với tập khí, nên trạng thái vén mở màn che (vivaṭṭacchadatā) vốn là nhân của Phật tánh đã được nói đến. Ba loại vaṭṭa (luân hồi) do nghiệp v.v… làm duyên và bảy loại chada (màn che) do tham v.v… làm duyên là vaṭṭacchadā. Vị đã thoát khỏi vaṭṭacchadā, hoặc vị nào đã thoát khỏi các vaṭṭacchadā, vị ấy là vivaṭṭacchado, hoặc là vivaṭṭacchadā. Hơn nữa, để chỉ rõ ý nghĩa này rằng: “Tiếp đầu ngữ ‘vi’ đứng trước hợp từ dvanda (đẳng lập) nên được liên kết ở cả hai nơi”, nên câu “vivaṭṭo ca vicchado ca” (đã thoát khỏi luân hồi và đã thoát khỏi màn che) đã được nói đến. Các vị (cổ sư) cũng nói như vầy: “Vị ấy vừa là vivaṭṭo (đã thoát khỏi luân hồi) vừa là vicchado (đã thoát khỏi màn che) nên là vivaṭṭacchado. (Câu này) cho thấy ý nghĩa bằng cách lược bỏ từ trước ở vế sau”. Câu “bậc Arahant do không có luân hồi” này được nói đến nhằm quy chiếu ý nghĩa rằng: “Do xa lìa (ārakattā) các phiền não, do đã sát trừ (hatattā) các kẻ thù phiền não và các căm xe (ara) của bánh xe luân hồi (saṃsāracakka), và do không có nơi kín đáo (rahābhāva) để làm điều ác”. Quả vậy, đây là sự trình bày về việc suy đoán nhân từ quả, ví như từ khói (suy ra) có lửa, từ dòng nước (suy ra) ở trên cao có mưa. Và theo ý nghĩa này, trạng thái Arahant là nhân, không có luân hồi là quả. Đây là chủ ý của sớ giải chủ. Hơn nữa, cũng có thể có sự trình bày về việc suy đoán quả từ nhân, với nhân là “do sự xứng đáng (arahattā) đối với các vật dụng v.v… và sự cúng dường đặc biệt”, ví như từ lửa (suy ra) có khói, từ mưa ở trên cao (suy ra) có dòng nước. Còn câu “bậc Sammāsambuddha do không có màn che” này là sự trình bày về việc suy đoán quả từ nhân, do vì trạng thái Sammāsambuddha được đi trước bởi sự không có màn che của tất cả phiền não cùng với tập khí. Quả vậy, sự thoát khỏi màn che (vicchadatā) là do A-la-hán đạo, trạng thái Sammāsambuddha là do Nhất thiết trí. Câu “vivaṭṭo ca vicchado cā” này là hai nhân. Mặc dù theo chủ ý của sớ giải chủ, trong sự trình bày về việc suy đoán nhân từ quả, trạng thái thoát khỏi luân hồi (vivaṭṭatā) chỉ là quả, tuy nhiên, do là nhân của sự trình bày về việc suy đoán nhân và của trí tuệ như vậy, nên cần phải được hiểu rằng đó chính là nhân.

เอวํ ปทตฺตยวจเน เหตาลงฺการนเยน ปโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ จตุเวสารชฺชวเสนปิ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทุติเยนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ทุติเยน เวสารชฺเชนาติ ‘‘จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว ตถาคตสฺส เวสารชฺชานิ, เยหิ เวสารชฺเชหิ สมนฺนาคโต ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๔.๘; ม. นิ. ๑.๑๕๐) ภควตา วุตฺตกฺกเมน ทุติยภูเตน ‘‘ขีณาสวสฺส เต ปฏิชานโต ‘อิเม อาสวา อปริกฺขีณา’ติ, ตตฺร วต มํ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา โกจิ วา โลกสฺมึ สห ธมฺเมน ปฏิโจเทสฺสตีติ นิมิตฺตเมตํ ภิกฺขเว น สมนุปสฺสามิ, เอตมหํ ภิกฺขเว นิมิตฺตํ อสมนุปสฺสนฺโต เขมปฺปตฺโต อภยปฺปตฺโต เวสารชฺชปฺปตฺโต วิหรามี’’ติ ปริทีปิเตน เวสารชฺเชน. ปุริมสิทฺธีติ ปุริมสฺส ‘‘อรห’’นฺติ ปทสฺส อตฺถสิทฺธิ อรหตฺตสิทฺธิ, ทุติยเวสารชฺชสฺส ตทตฺถภาวโต เตน เวสารชฺเชน ตทตฺถสิทฺธีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ขีณาสวสฺส เต ปฏิชานโต ‘อิเม อาสวา อปริกฺขีณา’ ติ’’อาทินา วุตฺตเมว หิ ทุติยเวสารชฺชํ ‘‘กิเลเสหิ อารกตฺตา’’ติอาทินา วุตฺโต ‘‘อรห’’นฺติ ปทสฺส อตฺโถติ. ตโต จ วิญฺญายติ ‘‘ยถา ทุติเยน [Pg.245] เวสารชฺเชน ปุริมสิทฺธิ, เอวํ ปุริเมนปิ อตฺเถน ทุติยเวสารชฺชสิทฺธี’’ติ. เอวญฺจ กตฺวา อิมินา นเยน จตุเวสารชฺชวเสน ปทตฺตยวจเน ปโยชนทสฺสนํ อุปปนฺนํ โหติ. อิตรถา หิ กิญฺจิปโยชนาภาวโต อิทํเยว วจนํ อิธ อวตฺตพฺพํ สิยาติ. เอส นโย เสเสสุปิ.

Sau khi đã chỉ rõ mục đích trong việc nói lên ba từ theo phương pháp hetālaṅkāra như vậy, bây giờ, trong khi chỉ rõ (mục đích ấy) cũng bằng năng lực của bốn Vô sở úy, ngài (sớ giải chủ) đã nói “dutiyenā” v.v… Ở đây, “bằng Vô sở úy thứ nhì” là bằng Vô sở úy được làm sáng tỏ rằng: “Này các Tỳ khưu, có bốn Vô sở úy này của Như Lai, do thành tựu các Vô sở úy này mà Như Lai tự nhận địa vị Ngưu vương, rống tiếng rống sư tử trong các hội chúng, chuyển bánh xe Phạm hạnh” v.v… (A. II. 9) theo thứ tự đã được đức Thế Tôn nói đến, vốn là điều thứ nhì: “Đối với vị tự nhận đã đoạn tận các lậu hoặc, (nếu có ai nói rằng:) ‘Các lậu hoặc này của ngài chưa được đoạn trừ’, ta không thấy có lý do gì mà một Sa-môn, Bà-la-môn, một vị trời, Ma vương, Phạm thiên, hay bất cứ ai ở đời có thể chỉ trích ta đúng pháp về điều ấy. Này các Tỳ khưu, do không thấy lý do này, ta sống an ổn, không sợ hãi, đạt đến Vô sở úy”. Purimasiddhi (sự thành tựu của điều trước) là sự thành tựu ý nghĩa, sự thành tựu trạng thái A-la-hán, của từ “Arahant” ở trước. Do vì Vô sở úy thứ nhì có ý nghĩa ấy, nên được nói rằng sự thành tựu ý nghĩa ấy là do Vô sở úy ấy. Quả vậy, Vô sở úy thứ nhì đã được nói đến bằng câu “Đối với vị tự nhận đã đoạn tận các lậu hoặc, (nếu có ai nói rằng:) ‘Các lậu hoặc này của ngài chưa được đoạn trừ’” v.v… chính là ý nghĩa của từ “Arahant” đã được nói đến bằng câu “do xa lìa các phiền não” v.v… Và do đó, được hiểu rằng: “Như sự thành tựu của điều trước là do Vô sở úy thứ nhì, cũng vậy, sự thành tựu của Vô sở úy thứ nhì là do ý nghĩa của điều trước”. Và làm như vậy, theo phương pháp này, sự chỉ rõ mục đích trong việc nói lên ba từ bằng năng lực của bốn Vô sở úy là hợp lý. Quả vậy, nếu không, do không có mục đích nào cả, nên chính lời nói này đáng lẽ đã không được nói đến ở đây. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các trường hợp còn lại.

ปฐเมนาติ วุตฺตนเยน ปฐมภูเตน ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต ‘อิเม ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธา’ติ, ตตฺร…เป… วิหรามี’’ติ ปริทีปิเตน เวสารชฺเชน. ทุติยสิทฺธีติ ทุติยสฺส ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ ปทสฺส อตฺถสิทฺธิ พุทฺธตฺตสิทฺธิ ตสฺส ตทตฺถภาวโต. ตติยจตุตฺเถหีติ วุตฺตนเยเนว ตติยจตุตฺถภูเตหิ ‘‘เย โข ปน เต อนฺตรายิกา ธมฺมา วุตฺตา, เต ปฏิเสวโต นาลํ อนฺตรายายาติ, ตตฺร…เป… วิหรามี’’ติ จ ‘‘ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต, โส น นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ, ตตฺร…เป… วิหรามี’’ติ (อ. นิ. ๔.๘; ม. นิ. ๑.๑๕๐) จ ปริทีปิเตหิ เวสารชฺเชหิ. ตติยสิทฺธีติ ตติยสฺส ‘‘วิวฏฺฏจฺฉทา’’ติ ปทสฺส อตฺถสิทฺธิ วิวฏฺฏจฺฉทตฺถสิทฺธิ เตหิ ตสฺส ปากฏภาวโตติ อตฺโถ. ‘‘ยาถาวโต อนฺตรายิกนิยฺยานิกธมฺมาปเทเสน หิ สตฺถุ วิวฏฺฏจฺฉทภาโว โลเก ปากโฏ อโหสี’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๕๘) อาจริเยน วุตฺตํ, วิวฏฺฏจฺฉทภาเวเนว อนฺตรายิกนิยฺยานิกธมฺมเทสนาสิทฺธิโต ‘‘ตติเยน ตติยจตุตฺถสิทฺธี’’ติปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ.

“Bằng (Vô sở úy) thứ nhất” là bằng Vô sở úy được làm sáng tỏ, vốn là điều thứ nhất theo phương pháp đã nói: “Đối với vị tự nhận là bậc Chánh Đẳng Giác, (nếu có ai nói rằng:) ‘Các pháp này của ngài chưa được giác ngộ’, ở đó … ta sống”. Dutiyasiddhi (sự thành tựu của điều thứ nhì) là sự thành tựu ý nghĩa, sự thành tựu Phật tánh, của từ “Sammāsambuddha” thứ nhì, do vì từ ấy có ý nghĩa đó. “Bằng (các Vô sở úy) thứ ba và thứ tư” là bằng các Vô sở úy được làm sáng tỏ, vốn là điều thứ ba và thứ tư theo đúng phương pháp đã nói: “Các pháp được ngài nói là các pháp chướng ngại, (nếu có ai nói rằng:) ‘Các pháp ấy không đủ để gây chướng ngại cho người thực hành chúng’, ở đó … ta sống”, và “Pháp được ngài thuyết vì mục đích nào đó, (nếu có ai nói rằng:) ‘Pháp ấy không đưa người thực hành đến sự đoạn tận khổ đau một cách chân chánh’, ở đó … ta sống”. Tatiyasiddhi (sự thành tựu của điều thứ ba) là sự thành tựu ý nghĩa, sự thành tựu ý nghĩa vivaṭṭacchada, của từ “vivaṭṭacchadā” thứ ba, do vì trạng thái ấy của ngài được hiển nhiên bởi các Vô sở úy ấy. Đó là ý nghĩa. Quả vậy, sớ giải chủ đã nói: “Do việc chỉ dạy các pháp chướng ngại và các pháp đưa đến sự giải thoát một cách như thật, trạng thái vivaṭṭacchada của bậc Đạo sư đã trở nên hiển nhiên ở đời”. Do vì sự thành tựu của việc thuyết giảng các pháp chướng ngại và các pháp đưa đến sự giải thoát chỉ có được thông qua trạng thái vivaṭṭacchada, nên cũng hợp lý để nói rằng: “Do (điều) thứ ba mà có sự thành tựu của (điều) thứ ba và thứ tư”.

เอวํ ปทตฺตยวจเน จตุเวสารชฺชวเสน ปโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ จกฺขุตฺตยวเสนปิ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุริมญฺจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จ-สทฺโท อุปนฺยาสตฺโถ. ปุริมํ ‘‘อรห’’นฺติ ปทํ ภควโต เหฏฺฐิมมคฺคผลตฺตยญาณสงฺขาตํ ธมฺมจกฺขุํ สาเธติ กิเลสารีนํ, สํสารจกฺกสฺส อรานญฺจ หตภาวทีปนโต. ทุติยํ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ ปทํ อาสยานุสยอินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณสงฺขาตํ พุทฺธจกฺขุํ สาเธติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺเสว ตํสมฺภวโต. ตเทตญฺหิ ญาณทฺวยํ สาวกปจฺเจกพุทฺธานํ น สมฺภวติ. ตติยํ ‘‘วิวฏฺฏจฺฉทา’’ติ ปทํ สพฺพญฺญุตญฺญาณสงฺขาตํ สมนฺตจกฺขุํ สาเธติ สวาสนสพฺพกิเลสปฺปหานทีปนโต. ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ หิ วตฺวา ‘‘วิวฏฺฏจฺฉทา’’ติ วจนํ สมฺมาสมฺพุทฺธภาวาย สวาสนสพฺพกิเลสปฺปหานํ วิภาเวตีติ. ‘‘อหํ โข ปน ตาต อมฺพฏฺฐ มนฺตานํ ทาตา’’ติ อิทํ อปฺปธานํ, ‘‘ตฺวํ มนฺตานํ ปฏิคฺคเหตา’’ติ อิทเมว ปธานํ สมุตฺเตชนาวจนนฺติ สนฺธาย [Pg.246] ‘‘ตฺวํ มนฺตานํ ปฏิคฺคเหตาติ อิมินา’สฺส มนฺเตสุ สูรภาวํ ชเนตี’’ติ วุตฺตํ, ลกฺขณวิภาวเน วิสทญาณตาสงฺขาตํ สูรภาวํ ชเนตีติ อตฺโถ.

Như vậy, trong lời nói về ba từ, sau khi đã trình bày sự liên kết bằng năng lực của bốn Vô Sở Úy trí, bây giờ muốn trình bày cũng bằng năng lực của ba loại nhãn, ngài (Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu là “purimañcā”. Ở đây, ca-tự có nghĩa là giới thiệu. Từ đầu tiên là “arahaṃ” thành tựu pháp nhãn của đức Thế Tôn, được gọi là trí của ba đạo và ba quả hạ phần, vì chỉ rõ sự kiện đã diệt trừ các kẻ thù là phiền não và các căm xe của bánh xe luân hồi. Từ thứ hai là “sammāsambuddho” thành tựu Phật nhãn, được gọi là trí biết rõ ý muốn, tùy miên, và căn cơ cao thấp của chúng sanh, vì điều đó chỉ có thể có ở bậc Chánh Đẳng Giác. Thật vậy, hai loại trí này không có ở các vị Thinh văn và Độc Giác Phật. Từ thứ ba là “vivaṭṭacchadā” thành tựu toàn nhãn, được gọi là Nhất thiết trí, vì chỉ rõ sự đoạn trừ tất cả phiền não cùng với tập khí. Thật vậy, sau khi nói “Sammāsambuddho”, lời nói “vivaṭṭacchadā” làm sáng tỏ sự đoạn trừ tất cả phiền não cùng với tập khí vì quả vị Chánh Đẳng Giác. Nhắm đến ý rằng: câu “Này Ambaṭṭha thân mến, ta là người ban cho các minh chú” này không phải là chính, chính câu “ngươi là người lãnh thọ các minh chú” này mới là chính, là lời khích lệ, nên đã được nói rằng: “bằng câu ‘ngươi là người lãnh thọ các minh chú’ này, ngài tạo ra sự dũng mãnh trong các minh chú cho vị ấy”, nghĩa là tạo ra sự dũng mãnh được gọi là có trí tuệ trong sáng trong việc làm sáng tỏ các tướng.

๒๕๙. เอวํ โภติ เอตฺถ เอวํ-สทฺโท วจนสมฺปฏิจฺฉเน นิปาโต, วจนสมฺปฏิจฺฉนญฺเจตฺถ ตถา มยํ ตํ ภวนฺตํ โคตมํ เวทิสฺสาม, ตฺวํ มนฺตานํ ปฏิคฺคเหตาติ จ เอวํ ปวตฺตสฺส โปกฺขรสาติโน วจนสฺส สมฺปฏิคฺคโห. ‘‘ตสฺสตฺโถ’’ติอาทินาปิ หิ ตเทวตฺถํ ทสฺเสติ. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส ปฏิสฺสุตฺวา’’ติ, ตํ ปเนส อาจริยสฺส สมุตฺเตชนาย ลกฺขเณสุ วิคตสมฺโมหภาเวน พุทฺธมนฺเต สมฺปสฺสมานตฺตา วทตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โสปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ตายาติ ตาย ยถาวุตฺตาย สมุตฺเตชนายา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๕๙) อาจริเยน วุตฺตํ, อธุนา ปน โปตฺถเกสุ ‘‘ตาย อาจริยกถายา’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ. อตฺถโต เจส อวิรุทฺโธเยว. มนฺเตสุ สติสมุปฺปาทิกา หิ กถา สมุตฺเตชนาติ.

259. Trong câu “Evaṃ bho”, evaṃ-tự là một bất biến từ có nghĩa là chấp nhận lời nói. Và sự chấp nhận lời nói ở đây là sự chấp nhận lời nói của bà-la-môn Pokkharasāti đã được nói ra như vầy: “Chúng tôi sẽ biết Tôn giả Gotama như vậy, và ngươi là người lãnh thọ các minh chú”. Thật vậy, cũng bằng câu bắt đầu là “Tassattho”, ngài (Chú giải sư) chỉ ra chính ý nghĩa đó. Và như vậy đã được nói (trong Chánh tạng): “sau khi đã vâng lời bà-la-môn Pokkharasāti”. Nhưng muốn chỉ ra rằng vị này (Ambaṭṭha) nói điều đó là do lời khích lệ của thầy, vì thấy rõ các minh chú của Phật với trạng thái không còn si mê về các tướng, ngài (Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu là “so pi”. Ở đây, vị Chú giải sư đã nói: “tāya nghĩa là bằng lời khích lệ đã được nói như trên”. Nhưng bây giờ trong các sách, thấy có bản văn là “tāya ācariyakathāya” (bằng lời nói của thầy). Và về mặt ý nghĩa, bản văn này không mâu thuẫn. Vì lời nói làm phát sinh chánh niệm trong các cuộc bàn luận chính là sự khích lệ.

อยานภูมินฺติ ยานสฺส อภูมึ, ยาเนน ยาตุมสกฺกุเณยฺยฏฺฐานภูตํ, ทฺวารโกฏฺฐกสมีปํ คนฺตฺวาติ อตฺโถ.

Ayānabhūmiṃ nghĩa là nơi không phải là đất đi của xe, nơi đã trở thành chỗ không thể đi bằng xe, nghĩa là đi đến gần cổng vòm.

อวิเสเสน วุตฺตสฺสปิ วจนสฺส อตฺโถ อฏฺฐกถาปมาณโต วิเสเสน คเหตพฺโพติ อาห ‘‘ฐิตมชฺฌนฺหิกสมเย’’ติ. สพฺเพสมาจิณฺณวเสน ปฐมนยํ วตฺวา ปธานิกานเมว อาเวณิกาจิณฺณวเสน ทุติยนโย วุตฺโต. ทิวาปธานิกาติ ทิวาปธานานุยุญฺชนกา, ทิวสภาเค สมณธมฺมกรณตฺถํ เต เอวํ จงฺกมนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘ตาทิสานญฺหี’’ติอาทิ. ‘‘ปริเวณโต ปริเวณมาคจฺฉนฺโต ปปญฺโจ โหติ, ปุจฺฉิตฺวาว ปวิสิสฺสามี’’ติ อมฺพฏฺฐสฺส ตทุปสงฺกมนาธิปฺปายํ วิภาเวนฺโต ‘‘โส กิรา’’ติอาทิมาห.

Ý nghĩa của lời nói đã được nói một cách tổng quát nên được hiểu một cách đặc biệt theo tiêu chuẩn của Chú giải, vì vậy ngài (Chú giải sư) đã nói “ṭhitamajjhanhikasamaye”. Sau khi nói phương pháp thứ nhất bằng năng lực thói quen của tất cả (các vị tỳ khưu), phương pháp thứ hai đã được nói bằng năng lực thói quen riêng chỉ của các vị hành thiền. Divāpadhānikā nghĩa là những vị nỗ lực tinh tấn vào ban ngày; có nghĩa là các vị ấy kinh hành như vậy trong phần ban ngày vì mục đích thực hành sa-môn pháp. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu là “tādisānañhī”. Làm sáng tỏ ý định đến gần đó của Ambaṭṭha rằng: “Đi từ tu viện này đến tu viện khác thì sẽ chậm trễ, sau khi hỏi rồi ta sẽ vào”, ngài (Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu là “so kira”.

๒๖๐. อภิญฺญาตกุเล ชาโต อภิญฺญาตโกลญฺโญ. กามญฺจ วกฺขมานนเยน ปุพฺเพ อมฺพฏฺฐกุลมปญฺญาตํ, ตทา ปน ปญฺญาตนฺติ อาห ‘‘ตทา กิรา’’ติอาทิ. รูปชาติมนฺตกุลาปเทเสหีติ ‘‘อยมีทิโส’’ติ อปทิสนเหตุภูเตหิ จตูหิ รูปชาติมนฺตกุเลหิ. เยน เต [Pg.247] ภิกฺขู จินฺตยึสุ, ตทธิปฺปายํ อาวิ กาตุํ ‘‘โย หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อวิเสสโต วุตฺตมฺปิ วิเสสโต วิญฺญายมานตฺถํ สนฺธาย ภาสิตวจนนฺติ ทสฺเสติ ‘‘คนฺธกุฏึ สนฺธายา’’ติ อิมินา. เอวมีทิเสสุ.

260. Sanh trong dòng dõi nổi tiếng là người có dòng dõi nổi tiếng. Mặc dù theo phương pháp sẽ được nói, trước đây dòng dõi Ambaṭṭha không nổi tiếng, nhưng lúc đó thì nổi tiếng, vì vậy ngài (Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu là “tadā kira”. Rūpajātimantakulāpadesehīti nghĩa là bởi bốn thứ là nguyên nhân để chỉ ra rằng “vị này là như thế này”, đó là: sắc đẹp, giai cấp, minh chú, và dòng dõi. Để làm sáng tỏ ý định mà các vị tỳ khưu đã suy nghĩ, câu bắt đầu là “yo hi” đã được nói. Bằng câu này “gandhakuṭiṃ sandhāyā”, ngài chỉ ra rằng: dù được nói một cách tổng quát, đó là lời nói đã được thuyết nhắm đến ý nghĩa được hiểu một cách đặc biệt. (Nên hiểu) như vậy trong những trường hợp tương tự.

อตุริโตติ อเวคายนฺโต, ‘‘อตุรนฺโต’’ติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. กถํ ปวิสนฺโต อตรมาโน ปวิสติ นามาติ อาห ‘‘สณิก’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ปทปฺปมาณฏฺฐาเนติ ทฺวินฺนํ ปทานํ อนฺตเร มุฏฺฐิรตนปมาณฏฺฐาเน. สินฺทุวาโร นาม เอโก ปุปฺผูปครุกฺโข, ยสฺส เสตํ ปุปฺผํ โหติ, โย ‘‘นิคฺคุณฺฑี’’ ติปิ วุจฺจติ. ปมุขนฺติ คนฺธกุฏิคพฺภปมุขํ. ‘‘กุญฺจิกจฺฉิทฺทสมีเป’’ติ วุตฺตวจนํ สมตฺเถตุํ ‘‘ทฺวารํ กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

Aturito nghĩa là không vội vã; cũng có bản văn là “aturanto”, ý nghĩa cũng như vậy. Khi đi vào như thế nào thì được gọi là đi vào không vội vã? Vì vậy, ngài (Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu là “saṇikaṃ”. Ở đây, padappamāṇaṭṭhāne nghĩa là ở nơi có khoảng cách bằng một nắm tay giữa hai bước chân. Sinduvāra là tên một loại cây có hoa, cây mà có hoa màu trắng, cũng được gọi là “nigguṇḍī”. Pamukhaṃ nghĩa là phía trước của hương phòng. Để hỗ trợ cho lời nói đã được nói là “gần lỗ khóa”, câu bắt đầu là “dvāraṃ kira” đã được nói.

๒๖๑. ‘‘ทานํ ททมาเนหี’’ติ อิมินา ปารมิตานุภาเวน สยเมว ทฺวารวิวรณํ ทสฺเสติ.

261. Bằng câu này “Dānaṃ dadamānehī”, ngài chỉ ra sự mở cửa một cách tự động do oai lực của ba-la-mật.

ภควตา สทฺธึ สมฺโมทึสูติ เอตฺถ สมตฺเถน สํ-สทฺเทน วิญฺญายมานํ ภควโต เตหิ สทฺธึ ปฐมํ ปวตฺตโมทตาสงฺขาตํ เนยฺยตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา’’ติอาทิมาห. ภควาปิ หิ ‘‘กจฺจิ โภ มาณวา ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนีย’’นฺติอาทีนิ ปุจฺฉนฺโต เตหิ มาณเวหิ สทฺธึ ปุพฺพภาสิตาย ปฐมญฺเญว ปวตฺตโมโท อโหสิ. สมปฺปวตฺตโมทาติ ภควโต ตทนุกรเณน สมํ ปวตฺตสํสนฺทนา. ตทตฺถํ สห อุปมาย ทสฺเสตุํ ‘‘สีโตทกํ วิยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปรมนิพฺพุตกิเลสทรถตาย ภควโต สีโตทกสทิสตา, อนิพฺพุตกิเลสทรถตาย จ มาณวานํ อุณฺโหทกสทิสตา ทฏฺฐพฺพา. สมฺโมทิตนฺติ สํสนฺทิตํ. มุทสทฺโท เหตฺถ สํสนฺทเนเยว, น ปาโมชฺเช, เอวญฺหิ ยถาวุตฺตอุปมาวจนํ สมตฺถิตํ โหติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘เอกีภาว’’นฺติ, สมฺโมทนกิริยาย สมานตํ เอกรูปตนฺติ อตฺโถ.

Ở đây, để chỉ rõ ý nghĩa cần được suy diễn (neyyattha) được biết đến qua tiếp đầu ngữ saṃ có nghĩa là 'cùng nhau', (ý nghĩa ấy) được gọi là trạng thái vui mừng đã khởi sanh trước tiên của đức Thế Tôn cùng với các thanh niên ấy, (vị Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng “yathā”. Thật vậy, chính đức Thế Tôn, trong khi hỏi: “Này các thanh niên, có kham nhẫn được không, có sống được không?” v.v..., đã là người có sự vui mừng khởi sanh trước tiên qua lời nói đầu tiên với các thanh niên ấy. "Samappavattamodā" (sự vui mừng khởi sanh đồng đều) là sự trao đổi qua lại khởi sanh một cách đồng đều do (các thanh niên) bắt chước theo (lời nói) của đức Thế Tôn. Để chỉ rõ ý nghĩa ấy cùng với ví dụ, câu bắt đầu bằng “sītodakaṃ viya” (như nước lạnh) đã được nói đến. Ở đó, nên hiểu rằng sự tương đồng của đức Thế Tôn với nước lạnh là do trạng thái phiền não và ưu não đã được dập tắt hoàn toàn, và sự tương đồng của các thanh niên với nước nóng là do trạng thái phiền não và ưu não chưa được dập tắt. "Sammoditaṃ" (đã hoan hỷ) là đã trao đổi qua lại (saṃsanditaṃ). Ở đây, từ mudā (hoan hỷ) chỉ có nghĩa là trao đổi qua lại, không phải là hân hoan (pāmojje). Vì như vậy, lời ví dụ đã nói mới được hỗ trợ. Thật vậy, đã được nói là “ekībhāva” (sự hợp nhất), có nghĩa là sự đồng nhất, một thể dạng trong hành động hoan hỷ.

ขมนียนฺติ ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวารํ สรีรยนฺตํ ทุกฺขพหุลตาย สภาวโต ทุสฺสหํ กจฺจิ ขมิตุํ สกฺกุเณยฺย’’นฺติ ปุจฺฉนฺติ, ยาปนียนฺติ อาหาราทิปจฺจยปฏิพทฺธวุตฺติกํ จิรปฺปพนฺธสงฺขาตาย ยาปนาย กจฺจิ ยาเปตุํ สกฺกุเณยฺยํ, สีสโรคาทิอาพาธาภาเวน กจฺจิ อปฺปาพาธํ, ทุกฺขชีวิกาภาเวน กจฺจิ อปฺปาตงฺกํ, ตํตํกิจฺจกรเณ อุฏฺฐานสุขตาย กจฺจิ ลหุฏฺฐานํ, ตทนุรูปพลโยคโต กจฺจิ พลํ, สุขวิหารผลสพฺภาเวน กจฺจิผาสุวิหาโร อตฺถีติ สพฺพตฺถ กจฺจิ-สทฺทํ โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. พลปฺปตฺตา [Pg.248] ปีติ ปีติเยว. ตรุณา ปีติ ปาโมชฺชํ. สมฺโมทนํ ชเนติ กโรตีติ สมฺโมทนิกํ, ตเทว สมฺโมทนิยํ ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา. สมฺโมเทตพฺพโต สมฺโมทนียนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘สมฺโมทิตุํ ยุตฺตภาวโต’’ติ อิมินา. เอวํ อาจริเยหิ วุตฺตํ. สมฺโมทิตุํ อรหตีติ สมฺโมทนิกํ, ตเทว สมฺโมทนิยํ ยถาวุตฺตนเยนาติ อิมมตฺถมฺปิ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สาเรตุ’’นฺติ เอตสฺส ‘‘นิรนฺตรํ ปวตฺเตตุ’’นฺติ อตฺถวจนํ. สริตพฺพภาวโตติ อนุสฺสริตพฺพภาวโต. ‘‘สาเรตุํ อรหตี’’ติ อตฺเถ ยถาปทํ ทีเฆน ‘‘สารณีย’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘สริตพฺพ’’นฺติ อตฺเถ ปน ‘‘สรณีย’’นฺติ วตฺตพฺเพ ทีฆํ กตฺวา ‘‘สารณีย’’นฺติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวํ สทฺทโต อตฺถํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อตฺถมตฺตโต ทสฺเสตุํ ‘‘สุยฺยมานสุขโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สุยฺยมานสุขโตติ อาปาถมธุรตฺตมาห, อนุสฺสริยมานสุขโตติ วิมทฺทรมณียตฺตํ. พฺยญฺชนปริสุทฺธตายาติ สภาวนิรุตฺติภาเวน ตสฺสา กถาย วจนจาตุริยํ, อตฺถปริสุทฺธตายาติ อตฺถสฺส นิรุปกฺกิเลสตฺตํ. อเนเกหิ ปริยาเยหีติ อเนเกหิ การเณหิ.

“Khamanīyaṃ” (có kham nhẫn được không): (Các ngài) hỏi rằng: “Cỗ máy thân thể có bốn bánh xe, chín cửa, vốn tự nhiên khó kham nhẫn vì có nhiều đau khổ, liệu có thể kham nhẫn được không?” “Yāpanīyaṃ” (có sống được không): (Hỏi rằng:) “Liệu có thể duy trì được sự sống, vốn phụ thuộc vào các duyên như thực phẩm, bằng sự duy trì được gọi là sự tiếp nối lâu dài không?” “Liệu có ít bệnh tật không?” do không có các bệnh như đau đầu v.v... “Liệu có ít phiền não không?” do không có sự sinh nhai khổ cực. “Liệu có nhẹ nhàng trỗi dậy không?” do sự dễ dàng trỗi dậy khi làm các công việc này kia. “Liệu có sức lực không?” do có được sức lực tương ứng. “Liệu có sống thoải mái không?” do có được kết quả là sự an trú thoải mái. Nên hiểu ý nghĩa bằng cách kết hợp từ “kacci” (liệu) vào tất cả mọi nơi. Hỷ đã đạt đến cường độ mạnh là hỷ (pīti). Hỷ còn non yếu là hân hoan (pāmojja). “Sammodanikaṃ” (đem lại sự hoan hỷ) là vì nó tạo ra, làm ra sự hoan hỷ. Chính từ ấy trở thành “sammodaniyaṃ” khi đổi ka-kāra thành ya-kāra. “Sammodanīyaṃ” là do đáng được hoan hỷ. (Vị Chú giải) chỉ rõ ý nghĩa này bằng câu “sammodituṃ yuttabhāvato” (do thích hợp để hoan hỷ). Như vậy đã được các vị Chú giải nói. Cũng nên hiểu rằng (vị ấy) cũng chỉ rõ ý nghĩa này: “Sammodanikaṃ” là vì đáng để hoan hỷ (sammodituṃ arahati), và chính từ ấy trở thành “sammodaniyaṃ” theo cách đã nói. Đối với từ “sāretuṃ” (để ghi nhớ), lời giải thích ý nghĩa là “nirantaraṃ pavattetuṃ” (để làm cho diễn tiến không gián đoạn). “Saritabbabhāvato” (do trạng thái đáng được ghi nhớ) là do trạng thái đáng được hồi tưởng (anussaritabbabhāvato).

อปสาเทสฺสามีติ มงฺกุํ กริสฺสามิ. อุโภสุ ขนฺเธสุ สาฏกํ อาสชฺเชตฺวา กณฺเฐ โอลมฺพนํ สนฺธาย ‘‘กณฺเฐ โอลมฺพิตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ทุสฺสกณฺณํ คเหตฺวาติ นิวตฺถสาฏกสฺส โกฏึ เอเกน หตฺเถน คเหตฺวา. จงฺกมิตุมารุหนํ สนฺธาย ‘‘จงฺกมํ อภิรุหิตฺวา’’ติ อาห. ธาตุสมตาติ รสาทิธาตูนํ สมาวตฺถตา, อโรคตาติ อตฺโถ. ปาสาทิกตฺถนฺติ ปสาทชนนตฺถํ ‘‘คตคตฏฺฐาเน’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ‘‘ปาสาทิกตฺตา’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺสตฺโถ – องฺคปจฺจงฺคานํ ปสาทาวหตฺตาติ, ‘‘อุปฺปนฺนพหุมานา’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. อุปฺปณฺฑนกถนฺติ อวหสิตพฺพตายุตฺตกถํ. ‘‘อนาจารภาวสารณีย’’นฺติ ตสฺส วิเสสนํ, อนาจารภาเวน สารณียํ ‘‘อนาจาโร วตาย’’นฺติ สริตพฺพกนฺติ อตฺโถ.

“Apasādessāmi” (tôi sẽ làm cho mất tín nhiệm) là tôi sẽ làm cho bối rối. Câu “kaṇṭhe olambitvā” (vắt trên cổ) được nói đến với ý nghĩa là vắt tấm y lên cả hai vai rồi để rủ xuống ở cổ. “Dussakaṇṇaṃ gahetvā” (nắm lấy một góc vải) là nắm lấy một góc của tấm y đang mặc bằng một tay. (Vị ấy) đã nói “caṅkamaṃ abhiruhitvā” (bước lên kinh hành đường) với ý nghĩa là đi lên con đường để kinh hành. “Dhātusamatā” (sự quân bình của các yếu tố) là trạng thái quân bình của các yếu tố như thể dịch v.v..., có nghĩa là sự không bệnh tật. “Pāsādikatthanti” (với mục đích làm cho trong sạch) là với mục đích làm phát sanh sự trong sạch. Cần được liên kết với câu “gatagataṭṭhāne” (ở những nơi đã đi qua). Cũng có dị bản là “pāsādikattā”. Ý nghĩa của nó là: do trạng thái mang lại sự trong sạch cho các chi phần lớn nhỏ. Cần được liên kết với câu “uppannabahumānā” (những người có lòng kính trọng đã phát sanh). “Uppaṇḍanakathaṃ” (câu chuyện chế giễu) là câu chuyện thích hợp để chế nhạo. “Anācārabhāvasāraṇīyaṃ” (đáng được ghi nhớ vì hành vi xấu) là tính từ của nó. Đáng được ghi nhớ do hành vi xấu, có nghĩa là đáng được nhớ rằng: “Ôi, đây thật là hành vi xấu!”.

๒๖๒. กาตุํ ทุกฺกรมสกฺกุเณยฺยํ กิจฺจมยํ อารภีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ภวคฺคํ คเหตุกาโม วิยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อสกฺกุเณยฺยญฺเหตํ สเทวเกนปิ โลเกน, ยทิทํ ภควโต อปสาทนํ. เตนาห ‘‘อฏฺฐาเน วายมตี’’ติ. หนฺท เตน สทฺธึ มนฺเตมีติ เอวํ อฏฺฐาเน วายมนฺโตปิ อยํ พาโล ‘‘มยิ กิญฺจิ อกเถนฺเต มยา สทฺธึ อุตฺตริ กเถตุมฺปิ [Pg.249] น วิสหตี’’ติ มานเมว ปคฺคณฺหิสฺสติ, กเถนฺเต ปน กถาปสงฺเคนสฺส ชาติโคตฺเต วิภาวิเต มานนิคฺคโห ภวิสฺสติ, ‘‘หนฺท เตน สทฺธึ มนฺเตมี’’ติ ภควา อมฺพฏฺฐํ มาณวํ เอตทโวจาติ อตฺโถ. อาจารสมาจารสิกฺขาปเนน อาจริยา, เตสํ ปน อาจริยานํ ปกฏฺฐา อาจริยาติ ปาจริยา ยถา ‘‘ปปิตามโห’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาจริเยหิ จ เตสํ อาจริเยหิ จา’’ติ วุตฺตํ.

262. Để chỉ rõ rằng: “Người này đã bắt đầu một việc khó làm, không thể làm được”, câu bắt đầu bằng “bhavaggaṃ gahetukāmo viya” (giống như người muốn nắm lấy cõi Hữu Đảnh) đã được nói đến. Việc này, tức là sự phỉ báng đức Thế Tôn, là điều không thể làm được ngay cả đối với thế gian cùng với chư thiên. Do đó, (vị Chú giải) đã nói: “aṭṭhāne vāyamati” (cố gắng không đúng chỗ). “Handa tena saddhiṃ mantemi” (Thôi nào, ta sẽ nói chuyện với y): Ý nghĩa là, trong khi kẻ ngu này đang cố gắng không đúng chỗ như vậy, (đức Thế Tôn nghĩ): “Nếu ta không nói gì, y sẽ không dám nói thêm với ta” và sẽ chỉ nâng cao lòng kiêu mạn. Nhưng nếu ta nói, thì trong lúc câu chuyện diễn ra, khi dòng dõi và gia tộc của y được làm cho rõ ràng, sự nhiếp phục lòng kiêu mạn sẽ xảy ra. (Nghĩ rằng:) “Thôi nào, ta sẽ nói chuyện với y”, đức Thế Tôn đã nói điều này với thanh niên Ambaṭṭha. Đó là ý nghĩa. Họ là thầy (ācariyā) do việc dạy dỗ về hành vi và cách cư xử tốt. Nhưng các vị thầy lỗi lạc của những vị thầy ấy là thầy của thầy (pācariyā), giống như “papitāmaho” (ông cố). Để chỉ rõ ý nghĩa này, câu “ācariyo ca tesaṃ ācariyo ca” (vị thầy và vị thầy của họ) đã được nói đến.

ปฐมอิพฺภวาทวณฺณนา

Chú giải về lời nói đầu tiên về các gia chủ.

๒๖๓. กิญฺจาปิ ‘‘สยาโน วา’’ติอาทิวจนํ น วตฺตพฺพํ, มานวเสน ปน ยุคคฺคาหํ กโรนฺโต วทตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กามํ ตีสู’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตีสุ อิริยาปเถสูติ ฐานคมนนิสชฺชาสุ. เตสฺเวว หิ อาจริเยน สทฺธึ สลฺลปิตุมรหติ, น ตุ สยเน ครุกรณียานํ สยานานมฺปิ สมฺมุขา ครุกาเรหิ สยนสฺส อกตฺตพฺพภาวโต. กถาสลฺลาปนฺติ กถาวเสน ยุคคฺคาหกรณตฺถํ สลฺลปนํ. สยาเนน หิ อาจริเยน สทฺธึ สยานสฺส กถา นาม อาจาโร น โหติ, ตถาเปตํ อิตเรหิ สทิสํ กตฺวา กถนํ อิธ กถาสลฺลาโป.

263. Mặc dù lời nói bắt đầu bằng "sayāno vā" (hoặc đang nằm) là không nên nói, nhưng để chỉ ra rằng (Ambaṭṭha) nói do lòng kiêu mạn, muốn tranh luận, (ngài Chú giải chủ) đã nói câu bắt đầu bằng "kāmaṃ tīsu" (cứ tự nhiên, trong ba). Ở đây, "tīsu iriyāpathesu" (trong ba oai nghi) có nghĩa là trong (oai nghi) đứng, đi, và ngồi. Thật vậy, chỉ trong những (oai nghi) ấy, người ấy mới xứng đáng đàm luận cùng với vị thầy, chứ không phải trong (oai nghi) nằm, vì đối với những người tôn kính, việc nằm trước mặt các vị thầy đáng kính, ngay cả khi các vị ấy đang nằm, là điều không nên làm. "Kathāsallāpa" (cuộc đàm luận) là cuộc trò chuyện nhằm mục đích tranh luận bằng lời nói. Thật vậy, việc một người đang nằm nói chuyện với một vị thầy đang nằm không được gọi là một hạnh kiểm tốt. Tuy nhiên, ở đây, việc nói năng này, được thực hiện như thể với những người khác, được gọi là "kathāsallāpo".

ยํ ปเนตํ ‘‘สยาโน วา หิ โภ โคตม พฺราหฺมโณ สยาเนน พฺราหฺมเณน สทฺธึ สลฺลปิตุมรหตี’’ติ วุตฺตสฺส สลฺลาปสฺส อนาจารภาววิภาวนํ สตฺถารา อมฺพฏฺเฐน สทฺธึ กเถนฺเตน กตํ, ตํ ปาฬิวเสน สงฺคีติมนารุฬฺหมฺปิ อครหิตาย อาจริยปรมฺปราย ยาวชฺชตนา สมาภตนฺติ ‘‘เย จ โข เต โภ โคตมา’’ติอาทิกาย อุปริปาฬิยา สมฺพนฺธภาเวน ทสฺเสนฺโต ‘‘ตโต กิรา’’ติอาทิมาห. โครูปนฺติ โค นูน รูปกวเสน วุตฺตตฺตา, รูปสทฺทสฺส จ ตพฺภาววุตฺติโต. ยทิ อหีเฬนฺโต ภเวยฺย, ‘‘มุณฺฑา สมณา’’ติ วเทยฺย, หีเฬนฺโต ปน ครหตฺเถน ก-สทฺเทน ปทํ วฑฺเฒตฺวา ‘‘มุณฺฑกา สมณกา’’ติ วทตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘มุณฺเฑ มุณฺฑา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิพฺภาติ คหปติกาติ อตฺถมตฺตวจนํ, สทฺทโต ปน อิภสฺส ปโยโค อิโภ อุตฺตรปทโลเปน, ตํ อิภํ อรหนฺตีติ อิพฺภา ทฺวิตฺตํ กตฺวา. กึ วุตฺตํ โหติ – ยถา โสภนํ คมนโต อิภสงฺขาโต หตฺถิวาหนภูโต ปรสฺส วเสน ปวตฺตติ, น อตฺตโน, เอวเมเตปิ พฺราหฺมณานํ สุสฺสูสกา สุทฺทา ปรสฺส วเสน [Pg.250] ปวตฺตนฺติ, น อตฺตโน, ตสฺมา อิภสทิสปโยคตาย อิพฺภาติ. เต ปน กุฏุมฺพิกตาย ฆรวาสิโน ฆรสามิกา โหนฺตีติ อตฺถมตฺตํ ทสฺเสติ ‘‘คหปติกา’’ติ อิมินา.

Hơn nữa, lời giải thích về tính cách không đúng đắn của cuộc đàm luận đã được nói rằng: "Thưa ngài Gotama, một vị Bà-la-môn đang nằm xứng đáng đàm luận với một vị Bà-la-môn đang nằm," đã được đức Thế Tôn thực hiện khi Ngài nói chuyện với Ambaṭṭha. Để chỉ ra rằng lời giải thích đó, mặc dù không được đưa vào kỳ kết tập theo văn bản Pāli, đã được truyền thừa bởi dòng dõi các vị thầy không thể chê trách cho đến ngày nay, và để thể hiện sự liên kết với đoạn Pāli tiếp theo bắt đầu bằng "ye ca kho te bho gotamā", (ngài Chú giải chủ) đã nói câu bắt đầu bằng "tato kirā". "Gorūpaṃ" (dạng bò) có nghĩa là "chắc chắn là con bò", vì nó được nói theo nghĩa ẩn dụ, và vì từ "rūpa" có nghĩa là "chính bản chất đó". Nếu (Ambaṭṭha) không có ý khinh miệt, anh ta đã nói "muṇḍā samaṇā" (những sa-môn đầu trọc). Nhưng vì có ý khinh miệt, anh ta đã thêm hậu tố "ka" mang ý nghĩa chỉ trích để kéo dài từ, và nói "muṇḍakā samaṇakā" (những sa-môn đầu trọc đáng khinh). Để chỉ ra điều này, (ngài Chú giải chủ) đã nói câu bắt đầu bằng "muṇḍe muṇḍā". Câu "Ibbhā có nghĩa là gahapatikā (gia chủ)" chỉ là một câu nói về ý nghĩa. Về mặt từ nguyên, "ibhassa prayogo" (sự nỗ lực của con voi) trở thành "ibho" do lược bỏ phần sau của từ ghép; "họ xứng đáng với ibha đó" nên thành "ibbhā", với phụ âm được nhân đôi. Điều này có nghĩa là gì? Giống như con voi, được gọi là "ibha" vì dáng đi duyên dáng của nó, được dùng làm vật cưỡi, hoạt động theo ý muốn của người khác chứ không phải của chính nó, cũng vậy, những người thuộc giai cấp Suddā này, là người hầu của các Bà-la-môn, cũng hành động theo ý muốn của người khác, không phải của chính họ. Do đó, vì sự nỗ lực của họ giống như của con voi, họ được gọi là "ibbhā". Bằng từ "gahapatikā", (ngài Chú giải chủ) chỉ ra ý nghĩa rằng họ, do là những người giàu có, là những người sống tại gia, là chủ nhân của ngôi nhà.

กณฺหาติ กณฺหชาติกา. ทฺวิชา เอว หิ สุทฺธชาติกา, น อิตเรติ ตสฺสาธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘กาฬกา’’ติ. ปิตามหภาเวน ญาติพนฺธวตฺตา พนฺธุ. เตนาห ‘‘ปิตามโหติ โวหรนฺตี’’ติ. อปจฺจาติ ปุตฺตา. มุขโต นิกฺขนฺตาติ พฺราหฺมณานํ ปุพฺพปุริสา พฺรหฺมุโน มุขโต นิกฺขนฺตา, อยํ เตสํ ปฐมุปฺปตฺตีติ อธิปฺปาโย. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปเนตฺถ วิเสโส – ‘‘อิพฺภา กณฺหา’’ติ วตฺวา ‘‘พนฺธุปาทาปจฺจา’’ติ วทนฺโต กุลวเสน สมณา เวสฺสกุลปริยาปนฺนา, ปฐมุปฺปตฺติวเสน ปน พฺรหฺมุโน ปิฏฺฐิปาทโต นิกฺขนฺตา, น ปกติเวสฺสา วิย นาภิโตติ ทสฺเสตีติ, อิทํ ปนสฺส ‘‘มุขโต นิกฺขนฺตา’’ติอาทิวจนโตปิ อติวิย อสมเวกฺขิตปุพฺพวจนํ จตุวณฺณปริยาปนฺนสฺเสว สมณภาวสมฺภวโต. อนิยเมตฺวาติ อวิเสเสตฺวา, อนุทฺเทสิกภาเวนาติ อตฺโถ.

"Kaṇhā" có nghĩa là thuộc dòng dõi đen tối. Ý của anh ta là: "Chỉ có những người sanh hai lần (dvijā, tức Bà-la-môn) mới thuộc dòng dõi trong sạch, những người khác thì không." Do đó, (ngài Chú giải chủ) nói "kāḷakā" (những người da đen). "Bandhu" (bà con) là do có mối quan hệ họ hàng, là ông tổ. Do đó, (ngài Chú giải chủ) nói "họ được gọi là ông tổ". "Apaccā" có nghĩa là con cái. "Sanh ra từ miệng" – ý muốn nói rằng tổ tiên của các Bà-la-môn sanh ra từ miệng của Phạm thiên, đây là nguồn gốc đầu tiên của họ. Đối với các thuật ngữ còn lại, phương pháp cũng tương tự. Đây là điểm đặc biệt ở đây: sau khi nói "ibbhā kaṇhā" (những gia chủ đen tối), khi nói "bandhupādāpaccā" (con cháu của bà con sinh từ chân), (Ambaṭṭha) muốn chỉ ra rằng, về mặt giai cấp, các sa-môn thuộc giai cấp Vessa (thương gia), nhưng về mặt nguồn gốc đầu tiên, họ sanh ra từ lòng bàn chân của Phạm thiên, chứ không phải từ rốn như những người Vessa thông thường. Tuy nhiên, lời nói này của anh ta còn thiếu suy xét hơn cả lời nói "sanh ra từ miệng", vì địa vị sa-môn có thể có được bởi người thuộc cả bốn giai cấp. "Aniyametvā" (không xác định) có nghĩa là không phân biệt, không chỉ định riêng.

มานเมว นิสฺสาย กเถสีติ มานเมวาปสฺสยํ กตฺวา อตฺตานํ อุกฺกํเสนฺโต, ปเร จ วมฺเภนฺโต ‘‘มุณฺฑกา สมณกา’’ติอาทิวจนํ กเถสิ. ชานาเปสฺสามีติ อตฺตโน โคตฺตปมาณํ ยาถาวโต วิภาวเนน วิญฺญาเปสฺสามิ. อตฺโถติ หิตํ, อิจฺฉิตวตฺถุ วา, ตํ ปน กตฺตพฺพกิจฺจเมวาติ วุตฺตํ ‘‘อาคนฺตฺวา กตฺตพฺพกิจฺจสงฺขาโต อตฺโถ’’ติ, โส เอตสฺส อตฺถีติ อตฺถิกํ ยถา ‘‘ทณฺฑิโก’’ติ. ทุติยสฺสปิ ปุคฺคลวาจกสฺส ตทสฺสตฺถิปจฺจยสฺส วิชฺชมานตฺตา ปฐเมน ตทารมฺมณิกจิตฺตเมว วิญฺญายตีติ อาห ‘‘ตสฺส มาณวสฺส จิตฺต’’นฺติ. อตฺถิกมสฺส อตฺถีติ อตฺถิกวา ยถา ‘‘คุณวา’’ติ.

"Mānameva nissāya kathesī" (anh ta đã nói chỉ dựa vào lòng kiêu mạn) có nghĩa là: lấy lòng kiêu mạn làm chỗ nương tựa, trong khi tự đề cao bản thân và chê bai người khác, anh ta đã nói những lời như "muṇḍakā samaṇakā". "Jānāpessāmi" (tôi sẽ cho biết) có nghĩa là: tôi sẽ cho biết về quy mô dòng dõi của mình bằng cách giải thích một cách trung thực. "Attho" có nghĩa là lợi ích, hoặc đối tượng mong muốn; nhưng đó chính là công việc phải làm, do đó được nói là "attho được gọi là công việc phải làm khi đến nơi". "So etassa atthīti atthikaṃ" (nó có cái này), do đó là "atthikaṃ" (có mục đích), giống như "daṇḍiko" (người có gậy). Vì từ thứ hai (atthikavā) chỉ một người và có hậu tố sở hữu (tadassatthi), nên với từ đầu tiên (atthikaṃ), chỉ có tâm hướng đến đối tượng đó mới được hiểu. Do đó, (ngài Chú giải chủ) nói "tâm của thanh niên đó". "Atthikamassa atthīti atthikavā" (người ấy có một tâm có mục đích), do đó là "atthikavā" (người có mục đích), giống như "guṇavā" (người có đức hạnh).

‘‘ยาเยว โข ปนตฺถายา’’ติ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ ‘‘เยเนว โข ปนตฺเถนา’’ติ อิมินา. เตเนวาห ‘‘ตเมว อตฺถนฺติ อิทํ ปุริสลิงฺควเสเนว วุตฺต’’นฺติ. ตตฺถ หิ สาภาวิกลิงฺคตาทสฺสเนน อิธ อสาภาวิกลิงฺคตาสิทฺธีติ. อยํ ปเนตฺถ อฏฺฐกถาโต อปโร นโย – ยาย อตฺถายาติ ปุลฺลิงฺควเสเนว ตทตฺเถ สมฺปทานวจนํ, ยสฺส กตฺตพฺพกิจฺจสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส อตฺถายาติ อตฺโถติ. อสฺสาติ อมฺพฏฺฐสฺส [Pg.251] ทสฺเสตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อญฺเญสํ สนฺติกํ อาคตานนฺติ ครุฏฺฐานิยานํ สนฺติกมุปคตานํ สาธุรูปานํ. วตฺตนฺติ เตสํ สมาจิณฺณํ. ปกรณโตเยว ‘‘อาจริยกุเล’’ติ อตฺโถ วิญฺญายติ, ‘‘อวุสิตวา’’ติ จ อสิกฺขิตภาโวเยว โวหารวเสน วุตฺโต ยถา ตํ จีวรทานํ ติจีวเรน อจฺฉาเทสีติ. เตนาห ‘‘อาจริยกุเล อวุสิตวา อสิกฺขิโต’’ติ. อสิกฺขิตตฺตา เอว อปฺปสฺสุโต, ‘‘วุสิตมานี’’ติ จ ปทาเปกฺขาย อปริโยสิตวจนตฺตา สมาโนติ ปาฐเสโสติ ทสฺเสติ ‘‘อปฺปสฺสุโตว สมาโน’’ติ อิมินา. พาหุสจฺจญฺหิ นาม ยาวเทว อุปสมตฺถํ อิจฺฉิตพฺพํ, ตทภาวโต ปนายํ อมฺพฏฺโฐ อวุสิตวา อสิกฺขิโต อปฺปสฺสุโตติ วิญฺญายตีติ เอวมฺปิ อตฺถาปตฺติโต การณํ วิภาเวนฺโต อาห ‘‘กิมญฺญตฺร อวุสิตตฺตา’’ติ. อิมมฺปิ สมฺพนฺธํ ทีเปติ ‘‘เอตสฺส หี’’ติอาทินา. ยถารุตโต ปน ผรุสวจนสมุทาจาเรน อนุปสมการณทสฺสนเมตํ. ตตฺรายํ โยชนา – ‘‘กิมญฺญตฺร อวุสิตตฺตา’’ติ อิทํ การณํ เอตสฺส อมฺพฏฺฐสฺส ผรุสวจนสมุทาจาเร การณนฺติ. ‘‘ผรุสวจนสมุทาจาเรนา’’ติปิ ปาโฐ, ตถา สมุทาจารวเสน วุตฺตํ การณนฺติ อตฺโถ. เอวมฺปิ โยเชนฺติ – อวุสิตตฺตา อวุสิตภาวํ อญฺญตฺร ฐเปตฺวา เอตสฺส เอวํ ผรุสวจนสมุทาจาเร การณํ กิมญฺญํ อตฺถีติ. ปุริมโยชนาเวตฺถ ยุตฺตตรา ยถาปาฐํ โยเชตพฺพโต. ‘‘อญฺญตฺรา’’ติ นิปาตโยคโต อวุสิตตฺตาติ อุปโยคตฺเถ นิสฺสกฺกวจนํ. ตเทว การณํ สมตฺเถติ ‘‘อาจริยกุเล’’ติอาทินา.

Ngài (chú giải) trình bày rằng: Câu “Yāyeva kho panatthāyā” được nói theo cách chuyển đổi về giới tính bằng câu này: “yeneva kho panatthenā.” Do đó, ngài đã nói: “Câu ‘tameva atthaṃ’ này được nói theo nam tính.” Bởi vì ở đó, qua việc trình bày giới tính tự nhiên, ở đây sự thành tựu của giới tính không tự nhiên được xác lập. Đây là một phương pháp khác từ Chú giải: “yāya atthāya” là một từ ở chỉ định cách theo nam tính trong ý nghĩa đó, có nghĩa là “vì lợi ích của điều gì, được gọi là phận sự phải làm.” “Assā” có nghĩa là “đối với Ambaṭṭha,” và “dassetvā” có nghĩa là “sau khi đã chỉ ra,” đây là cách kết nối. “Aññesaṃ santikaṃ āgatānaṃ” có nghĩa là “của những người tốt đã đến gần những người đáng kính.” “Vattaṃ” có nghĩa là “sự thực hành thường xuyên của họ.” Theo văn cảnh, ý nghĩa “ācariyakule” được hiểu. Và “avusitavā” có nghĩa là “trạng thái chưa được học,” được nói theo cách dùng từ thông thường, giống như câu “người ấy đã che đậy sự cúng dường y phục bằng ba y.” Do đó, ngài đã nói: “avusitavā asikkhito trong gia đình thầy.” Chính vì chưa được học nên ít nghe, và liên quan đến từ “vusitamānī,” vì câu nói chưa hoàn chỉnh, nên phần còn thiếu của bài kinh là “samāno,” ngài trình bày điều này bằng câu “appassutova samāno.” Sự hiểu biết rộng thực sự chỉ nên được mong muốn đến chừng nào nó có ích cho sự an tịnh. Nhưng vì thiếu điều đó, Ambaṭṭha này được biết là “avusitavā asikkhito appassuto” (chưa sống, chưa học, ít nghe). Ngài cũng nói “kimaññatra avusitattā” để làm rõ nguyên nhân theo cách suy luận ý nghĩa. Ngài cũng làm sáng tỏ mối liên hệ này bằng câu bắt đầu bằng “etassa hi.” Tuy nhiên, theo nghĩa đen, đây là sự trình bày nguyên nhân của sự không an tịnh qua việc sử dụng lời nói thô lỗ. Ở đây, cách kết hợp là: “kimaññatra avusitattā” là nguyên nhân, là nguyên nhân cho việc sử dụng lời nói thô lỗ của Ambaṭṭha này. Cũng có một bản đọc là “pharusavacanasamudācārenā,” theo đó, ý nghĩa là nguyên nhân được nói theo cách sử dụng (lời nói). Các vị cũng kết hợp như sau: “ngoại trừ việc chưa sống (avusitattā), tức là trạng thái chưa sống, còn có nguyên nhân nào khác cho việc sử dụng lời nói thô lỗ như vậy của người này không?” Trong số này, cách kết hợp đầu tiên là phù hợp hơn, vì nó được kết hợp theo bản văn. Do sự kết hợp với bất biến từ “aññatra,” từ “avusitattā” là một từ ở xuất xứ cách trong ý nghĩa của đối cách. Ngài củng cố chính nguyên nhân đó bằng câu bắt đầu bằng “ācariyakule.”

๒๖๔. โกธสงฺขาตสฺส ปรสฺส วสานุคตจิตฺตตาย อสกมโน. มานนิมฺมทนตฺถนฺติ มานสฺส นิมฺมทนตฺถํ อภิมทฺทนตฺถํ, อมทนตฺถํ วา, มานมทวิรหตฺถนฺติ อตฺโถ. โทสํ อุคฺคิเลตฺวาติ สิเนหปาเนน กิลินฺนํ วาตปิตฺตเสมฺหโทสํ อุพฺพมนํ กตฺวา. โคตฺเตน โคตฺตนฺติ อมฺพฏฺเฐเนว ภควตา ปุฏฺเฐน วุตฺเตน สาวชฺเชน ปุราตนโคตฺเตน อธุนา อนวชฺชสญฺญิตํ โคตฺตํ. กุลาปเทเสน กุลาปเทสนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อุฏฺฐาเปตฺวาติ สาวชฺชโต อุฏฺฐหนํ กตฺวา, อุทฺธริตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. โคตฺตญฺเจตฺถ อาทิปุริสวเสน, กุลาปเทโส ปน ตทนฺวเย อุปฺปนฺนาภิญฺญาตปุริสวเสน คเหตพฺโพ ยถา ‘‘อาทิจฺโจ มาฆโว’’ติ. สากิยานญฺหิ อาทิจฺจโคตฺตํ อทิติยา นาม เทวธีตาย ปุตฺตภูตํ อาทิปุริสํ [Pg.252] ปติ โหติ, ตํ ‘‘โคตมโคตฺต’’นฺติปิ วทนฺติ. ยถาห ปพฺพชฺชาสุตฺเต –

264. “Asakamano” (không phải tâm của mình) là do trạng thái tâm thuận theo ý muốn của người khác, được gọi là sân. “Mānanimmadanatthaṃ” có nghĩa là để dẹp bỏ, đè nén ngã mạn, hoặc để không say sưa, tức là để thoát khỏi sự say sưa ngã mạn. “Dosaṃ uggiletvā” (sau khi nôn ra chất độc) có nghĩa là sau khi làm cho nôn ra chất độc là gió, mật, đàm đã bị ô nhiễm do uống thức uống có chất nhờn. “Gottena gottaṃ” (dòng họ bằng dòng họ) có nghĩa là (đối chiếu) dòng họ được cho là không có lỗi lầm hiện nay với dòng họ cũ có lỗi lầm đã được chính Ambaṭṭha nói ra khi được Đức Thế Tôn hỏi. Trong câu “kulāpadesena kulāpadesaṃ” (danh xưng gia tộc bằng danh xưng gia tộc) cũng theo phương pháp này. “Uṭṭhāpetvā” (sau khi nâng lên) có nghĩa là sau khi làm cho đứng dậy từ (dòng họ) có lỗi lầm, tức là sau khi đã nhổ lên. Ở đây, “gotta” (dòng họ) được hiểu theo người đàn ông khởi thủy, còn “kulāpadeso” (danh xưng gia tộc) nên được hiểu theo người đàn ông nổi tiếng sinh ra trong dòng dõi đó, như trong câu “Ādicco Māghavo.” Dòng họ Ādicca của dòng Sākiya là do người đàn ông khởi thủy, con trai của một vị thiên nữ tên là Aditi, và dòng họ đó cũng được gọi là “Gotamagotta.” Như ngài đã nói trong kinh Pabbajjā:

‘‘อาทิจฺจา นาม โคตฺเตน, สากิยา นาม ชาติยา;

ตมฺหา กุลา ปพฺพชิโตมฺหิ, น กาเม อภิปตฺถย’’นฺติ. (สุ. นิ. ๔๒๕);

“Theo dòng họ, tên là Ādicca, theo dòng dõi, tên là Sākiyā; từ gia tộc đó, ta đã xuất gia, không còn khao khát các dục vọng.”

มาฆวกุลํ ปน ตทนฺวเย อภิญฺญาตํ มจลคามิกปุริสํ ปติ โหตีติ. โคตฺตมูลสฺส คารยฺหตาย อมานวตฺถุภาวปเวทนโต ‘‘มานทฺธชํ มูเล เฉตฺวา นิปาเตสฺสามี’’ติ วุตฺตํ. ฆฏฺเฏนฺโตติ ชาติโคตฺตวเสน โอมสนฺโต. หีเฬนฺโตติ หีฬนํ ครหํ กโรนฺโต. ‘‘จณฺฑา โภ โคตม สกฺยชาตี’’ติอาทินา สากิเยสุ จณฺฑภาวาทิโทสํ ปาปิเตสุ สมโณปิ โคตโม ปาปิโต ภวิสฺสตีติ อธิปฺปาโย.

Còn gia tộc Māghava là do một người đàn ông nổi tiếng ở làng Macala trong dòng dõi đó. Do nguồn gốc dòng họ đáng bị chê trách và để cho thấy rằng nó không phải là đối tượng của ngã mạn, nên câu “ta sẽ chặt đứt và hạ bệ ngọn cờ ngã mạn tận gốc” đã được nói ra. “Ghaṭṭento” có nghĩa là xúc phạm về mặt dòng dõi và dòng họ. “Hīḷento” có nghĩa là thực hiện sự khinh miệt, chê bai. Ý định là: khi những lỗi lầm như tính cách hung dữ, v.v., được gán cho dòng Sākiya bằng những lời như “Này Gotama, dòng Sākiya thật hung dữ,” thì sa-môn Gotama cũng sẽ bị gán cho những lỗi lầm đó.

ยสฺมึ มานุสฺสยโกธุสฺสยา อญฺญมญฺญูปตฺถทฺธา, โส ‘‘จณฺโฑ’’ติ วุจฺจตีติ ทสฺเสติ ‘‘มานนิสฺสิตโกธยุตฺตา’’ติ อิมินา, ปกตูปนิสฺสยารมฺมณวเสน เจตฺถ นิสฺสิตภาโว, น สหชาตาทิวเสน. ขราติ จิตฺเตน, วาจาย จ กกฺขฬา. ลหุกาติ ตรุณา อวุทฺธกมฺมา. เตนาห ‘‘อปฺปเกเนวา’’ติอาทิ. อลาพุกฏาหนฺติ ลาพุผลสฺส อเภชฺชกปาลํ. อฏฺฐกถามุตฺตกนยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภสฺสาติ สาหสิกาติ เกจิ วทนฺติ, สารมฺภกาติ อปเร’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๖๔) อาจริเยน วุตฺตํ. สมานาติ โหนฺตา ภวมานาติ อสสทฺทวเสนตฺโถติ อาห ‘‘สนฺตาติ ปุริมปทสฺเสว เววจน’’นฺติ. น สกฺกโรนฺตีติ สกฺการํ น กโรนฺตีติ อตฺถเมว วิญฺญาเปติ ‘‘น พฺราหฺมณาน’’นฺติอาทินา. อปจิติกมฺมนฺติ ปณิปาตกมฺมํ. ‘‘ยทิเม สกฺยา’’ติ ปจฺฉิมวากฺเย ย-สทฺทสฺส กิริยาปรามสนสฺส อนิยมสฺส ‘‘ตยิทํ โภ โคตมา’’ติ ปุริมวากฺเย ต-สทฺเทน นิยมนํ เวทิตพฺพนฺติ อาห ‘‘ยํ อิเม สกฺยา’’ติอาทิ. นานุโลมนฺติ อตฺตโน ชาติยา น อนุจฺฉวิกํ.

Ngài trình bày rằng: “Gia tộc nào mà những người có nhiều ngã mạn và sân hận, cứng đầu với nhau, thì gia tộc đó được gọi là ‘hung dữ’” bằng câu “mānanissitakodhayuttā.” Ở đây, trạng thái nương tựa nên được hiểu theo nghĩa của duyên cận y bản chất và duyên sở duyên, chứ không phải theo nghĩa của duyên câu sanh, v.v. “Kharā” có nghĩa là thô lỗ cả về tâm và lời nói. “Lahukā” có nghĩa là trẻ tuổi, hành động chưa trưởng thành. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “appakeneva.” “Alābukaṭāhaṃ” là vỏ bầu không thể vỡ của quả bầu. Để trình bày phương pháp không có trong Chú giải, vị thầy đã nói: “Một số người nói ‘bhassā’ có nghĩa là liều lĩnh, những người khác nói ‘sārambhakā’ (có sự tranh cãi).” “Samānā” có nghĩa là “hontā, bhavamānā” (đang là, đang tồn tại) theo nghĩa của động từ “as.” Do đó, ngài nói: “‘santā’ là một từ đồng nghĩa của từ trước đó.” “Na sakkaronti” có nghĩa là “họ không tôn kính,” ngài làm cho hiểu rõ ý nghĩa này bằng câu bắt đầu bằng “na brāhmaṇānaṃ.” “Apacitikammaṃ” là hành động cúi lạy. Trong câu sau “yadime sakyā,” sự xác định của đại từ quan hệ “ya” không xác định, có liên quan đến động từ, nên được hiểu là được xác định bởi đại từ chỉ định “ta” trong câu trước “tayidaṃ bho gotamā.” Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “yaṃ ime sakyā.” “Nānulomaṃ” có nghĩa là không phù hợp với dòng dõi của mình.

ทุติยอิพฺภวาทวณฺณนา

Chú giải về lỗi lầm của Ibbha thứ hai

๒๖๕. สนฺธาคารปทนิพฺพจนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ตทา อภิสิตฺตสกฺยราชูนมฺปิ พหุตํ สนฺธายาห ‘‘อภิสิตฺตสกฺยราชาโน’’ติ. กามญฺหิ สกฺยราชกุเล โย สพฺเพสํ วุทฺธตโร, สมตฺโถ จ, โส เอว อภิเสกํ ลภติ[Pg.253]. เอกจฺโจ ปน อภิสิตฺโต สมาโน ‘‘อิทํ รชฺชํ นาม พหุกิจฺจํ พหุพฺยาปาร’’นฺติ ตโต นิพฺพิชฺช รชฺชํ วยสา อนนฺตรสฺส นิยฺยาเตติ, กทาจิ โสปิ อญฺญสฺสาติ เอวํ ปรมฺปรานิยฺยาตนวเสน ตทา พหู อภิสิตฺตปุพฺพา สกฺยราชาโน โหนฺตีติ อิทํ อาจริยสฺสาภิมตํ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๖๕). อปิจ ยถารหํ ฐานนฺตเรสุ อภิสิตฺตสกฺยราชูนมฺปิ พหุตํ สนฺธาย เอวมาหาติปิ ยุชฺชติ. เต หิ ‘‘ราชาโน’’ติ วุจฺจนฺติ. ยถาห –

265. Việc giải thích từ sandhāgāra đã được nói ở dưới. Khi ấy, vị thầy nói ‘những vị vua dòng Sākya đã được làm lễ quán đảnh’ là nhắm đến số đông các vị vua dòng Sākya đã được làm lễ quán đảnh. Thật vậy, trong hoàng tộc Sākya, người nào lớn tuổi nhất trong tất cả và có khả năng thì chính người ấy được làm lễ quán đảnh. Tuy nhiên, có người sau khi được làm lễ quán đảnh, do nhàm chán với việc ấy vì nghĩ rằng: ‘Việc trị vì vương quốc này thật nhiều phận sự, nhiều công việc,’ rồi trao lại vương quốc cho người kế tiếp về tuổi tác. Đôi khi, người ấy lại trao cho người khác nữa. Cứ như thế, do việc trao truyền nối tiếp nhau nên khi ấy có nhiều vị vua dòng Sākya đã từng được làm lễ quán đảnh. Đây là ý kiến của vị thầy (đại Chú giải Dīghanikāya 1.265). Hơn nữa, cũng hợp lý khi nói rằng ngài đã nói như vậy là nhắm đến số đông các vị vua dòng Sākya đã được làm lễ quán đảnh ở những chức vụ khác nhau tùy theo sự tương xứng. Vì rằng các vị ấy được gọi là ‘những vị vua.’ Như có lời dạy rằng:

‘‘ราชาโน นาม ปถพฺยาราชา, ปเทสราชา, มณฺฑลิกา, อนฺตรโภคิกา, อกฺขทสฺสา, มหามตฺตา, เย วา ปน เฉชฺชเภชฺชํ กโรนฺตา อนุสาสนฺติ, เอเต ราชาโน นามา’’ติ (ปารา. ๙๒).

‘Những vị vua, này các Tỳ khưu, là vị vua toàn cõi đất, vị vua một địa phương, vị vua một tiểu quốc, vị vua cai trị vùng đất trung gian, các vị thẩm phán, các vị đại thần, hoặc những người cai trị bằng cách áp dụng hình phạt chặt tay chân và đánh đập, tất cả những người này được gọi là vua’ (Pārājika 92).

สํหาริเมหิ วาฬรูเปหิ กโต ปลฺลงฺโก, ภทฺทปีฐํ เวตฺตาสนํ. มิหิตมตฺตํ หสิตมตฺตํ. อนุหสนฺตีติ มมุทฺเทสิกํ มหาหสิตํ กโรนฺติ, อิทญฺหิ ‘‘อนุชคฺฆนฺตา’’ติ เอตสฺส สํวณฺณนาปทํ. ชคฺฆสทฺโท จ มหาหสเน ปวตฺตติ ‘‘น อุชฺชคฺฆิกาย อนฺตรฆเร คมิสฺสามี’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๕๘๖) วิย.

Chiếc giường được làm với những hình dã thú có thể di chuyển được là pallaṅka (giường cao). Ghế tốt làm bằng mây là vettāsana (ghế mây). Chỉ mỉm cười là hasitamattaṃ. Anuhasanti có nghĩa là họ cười lớn tiếng nhắm đến tôi. Thật vậy, đây là từ giải thích cho từ ‘anujagghantā.’ Và từ jaggha được dùng với nghĩa là cười lớn, giống như trong câu ‘tôi sẽ không đi vào trong xóm với tiếng cười hô hố’ (Pācittiya 586) và các trường hợp tương tự.

กณฺหายนโต ปฏฺฐาย ปรมฺปราคตํ กุลวํสํ อนุสฺสววเสน ชานนฺติ. กุลาภิมานิโน หิ เยภุยฺเยน ปเรสํ อุจฺจาวจํ กุลํ ตถา ตถา อุทาหรนฺติ, อตฺตโน จ กุลวํสํ ชานนฺติ, เอวํ อมฺพฏฺโฐปิ, ตถา เหส ปรโต ภควตา ปุจฺฉิโต วชิรปาณิ ภเยน อตฺตโน กุลวํสํ ยาถาวโต กเถสีติ. โอลมฺเพตฺวาติ หตฺถิโสณฺฑสณฺฐานาทินา สาฏกํ อวลมฺเพตฺวา. ตโตติ ตถาชานนโต, คมนโต จ. มมญฺเญว มญฺเญติ มมเมว อนุชคฺฆนฺตา มญฺเญ.

Họ biết dòng dõi gia tộc được truyền lại từ Kaṇhāyana trở đi qua việc nghe truyền miệng. Thật vậy, những người kiêu hãnh về gia tộc của mình phần lớn thường nêu lên gia tộc cao thấp của người khác theo cách này hay cách khác, và họ cũng biết dòng dõi gia tộc của chính mình. Ambaṭṭha cũng vậy. Vì thế, sau này khi được Đức Thế Tôn hỏi, do sợ hãi dạ xoa Vajirapāṇi, anh ta đã kể lại dòng dõi gia tộc của mình một cách chân thật. Olambetvā có nghĩa là để y phục buông thõng xuống giống như hình vòi voi v.v... Tato có nghĩa là do biết như vậy và do đi lại. Mamaññeva maññe có nghĩa là tôi nghĩ rằng họ đang cười nhạo chính tôi.

ตติยอิพฺภวาทวณฺณนา

Giải Thích về Lời Nói Liên Quan Đến Người Thấp Kém, Phần Thứ Ba

๒๖๖. เขตฺตเลฑฺฑูนนฺติ เขตฺเต กสนวเสน อุฏฺฐาปิตมตฺติกาขณฺฑานํ. เลฑฺฑุกานมนฺตเร นิวาสิตตฺตา ‘‘เลฑฺฑุกิกา’’ อิจฺเจว (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๖๖) สญฺญาตา ขุทฺทกสกุณิกา. มชฺฌิมปณฺณาสเก เลฑฺฑุกิโกปมสุตฺตวณฺณนายํ ‘‘จาตกสกุณิกา’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๕๐) วุตฺตา, นิฆณฺฏุสตฺเถสุ ปน ตํ ‘‘ลาปสกุณิกา’’ติ วทนฺติ. โกธวเสน ลคฺคิตุนฺติ อุปนยฺหิตุํ, อาฆาตํ พนฺธิตุนฺติ อตฺโถ.

266. Khettaleḍḍūnaṃ có nghĩa là những cục đất được cày lên trong ruộng. Những con chim nhỏ được biết đến là ‘leḍḍukikā’ (chim đồng) (đại Chú giải Dīghanikāya 1.266) do chúng sống giữa những cục đất. Trong phần giải thích kinh Leḍḍukikopama Sutta (Ví Dụ Con Chim Đồng) thuộc Majjhimapaṇṇāsaka (Năm Mươi Kinh Đoạn Giữa), chúng được gọi là ‘cātakasakuṇikā’ (chim cút) (Chú giải Majjhimanikāya 3.150). Tuy nhiên, trong các sách từ vựng, người ta gọi chúng là ‘lāpasakuṇikā.’ Kodhavasena laggituṃ có nghĩa là nuôi dưỡng lòng oán hận, thắt chặt sự căm ghét.

‘‘อมฺเห [Pg.254] หํสโกญฺจโมรสเม กโรตี’’ติ วทนฺโต เหฏฺฐา คหิตํ ‘‘น ตํ โกจิ หํโส วา โกญฺโจ วา โมโร วา อาคนฺตฺวา กึ ตฺวํ ลปสีติ นิเสเธตี’’ติ อิทมฺปิ วจนํ สงฺคีติมนารุฬฺหํ ตทา ภควตา วุตฺตเมวาติ ทสฺเสติ. ตทา วทนฺโตเยว หิ เอวํ กโรตีติ วตฺตุมรหติ. ‘‘เอวํ นุ เต’’ติอาทิวจนํ, ‘‘อวุสิตวาเยวา’’ติอาทิวจนญฺจ มานวเสน สมเณน โคตเมน วุตฺตนฺติ อมฺพฏฺโฐ มญฺญตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘นิมฺมาโน ทานิ ชาโตติ มญฺญมาโน’’ติ.

Khi nói: ‘(Sa-môn Gotama) xem chúng tôi giống như ngỗng, diệc, và công,’ vị thầy cho thấy rằng câu nói được trích dẫn ở dưới: ‘Không có con ngỗng, con diệc, hay con công nào đến ngăn cản nó, nói rằng: Tại sao ngươi lại kêu?’ dù không được đưa vào kỳ kết tập, nhưng thực sự đã được Đức Thế Tôn nói ra vào lúc đó. Thật vậy, đáng lẽ phải nói rằng Ngài đã làm như vậy trong khi đang nói chuyện lúc đó. Với ý nghĩ rằng Ambaṭṭha cho rằng những lời nói bắt đầu bằng ‘Evaṃ nu te’ và những lời nói bắt đầu bằng ‘avusitavāyeva’ đã được Sa-môn Gotama nói ra do lòng kiêu mạn, vị thầy đã nói: ‘nghĩ rằng bây giờ ông ta đã trở nên không còn kiêu mạn.’

ทาสิปุตฺตวาทวณฺณนา

Giải Thích về Lời Nói Liên Quan Đến Con Trai Của Nữ Tỳ

๒๖๗. นิมฺมาเทตีติ อ-การสฺส อา-การํ กตฺวา นิทฺเทโส อุมฺมาเท มทสทฺเทน นิปฺผนฺนตฺตาติ ทสฺเสติ ‘‘นิมฺมเทตี’’ติ อิมินา. นิมฺมาเนติ วิคตมาเน. ยทิ ปนาหํ โคตฺตํ ปุจฺเฉยฺยํ สาธุ วตาติ อตฺโถ. ปากฏํ กาตุกมฺยตาย ติกฺขตฺตุํ มหาสทฺเทน อโวจ. กสฺมา อโวจาติ ปน อสุทฺธภาวํ ชานนฺตสฺสาปิ ตถาวจเน การณปุจฺฉา. โคตฺตภูตํ นามเมว อธิปฺเปตํ, น วิสุํ โคตฺตนฺติ อาห ‘‘มาตาเปตฺติกนฺติ มาตาปิตูนํ สนฺตก’’นฺติ. โคตฺตญฺหิ ปิติโต ลทฺธพฺพํ เปตฺติกเมว, น มาตาเปตฺติกํ. น หิ พฺราหฺมณานํ สโคตฺตาย เอว อาวาหวิวาโห อิจฺฉิโต, โคตฺตนามํ ปน ชาติสิทฺธํ, น กิตฺติมํ, น คุณนามํ วา, ชาติ จ อุภยสมฺพนฺธินีติ มาตาเปตฺติกเมว, น เปตฺติกมตฺตํ. นามโคตฺตนฺติ โคตฺตภูตํ นามํ, น กิตฺติมํ, น คุณนามํ วา วิเสสนปรนิปาตวเสน วุตฺตตฺตา ยถา ‘‘อคฺยาหิโต’’ติ. นามญฺจ ตเทว ปเวณีวเสน ปวตฺตตฺตา โคตฺตญฺจาติ หิ นามโคตฺตํ. ตตฺถ ยา ‘‘กณฺหายโน’’ติ นามปณฺณตฺติ นิรุฬฺหา, ตํ สนฺธายาห ‘‘ปณฺณตฺติวเสน นาม’’นฺติ. ตํ ปเนตํ นามํ กณฺหอิสิโต ปฏฺฐาย ตสฺมึ กุลปรมฺปราวเสน อาคตํ, น เอตสฺมึเยว นิรุฬฺหนฺติ วุตฺตํ ‘‘ปเวณีวเสน โคตฺต’’นฺติ. โคตฺตปทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว.

267. Nimmādeti: Bằng từ ‘nimmadeti,’ vị thầy cho thấy đây là cách trình bày bằng cách đổi a-kāra thành ā-kāra, vì nó được hình thành từ từ mada trong nghĩa là điên cuồng (ummāda). Nimmāne có nghĩa là nơi người không còn kiêu mạn. Nghĩa là: ‘Nếu ta hỏi về dòng họ thì tốt biết bao.’ Do muốn làm cho rõ ràng, Ngài đã nói ba lần với giọng lớn. Tuy nhiên, câu hỏi ‘Tại sao Ngài nói?’ là câu hỏi về lý do nói như vậy dù biết rõ sự không trong sạch (của dòng dõi). Ngài nói ‘mātāpettikanti mātāpitūnaṃ santakaṃ’ (thuộc về cha mẹ) với ý rằng chỉ muốn nói đến cái tên đã trở thành tên dòng họ, chứ không phải một dòng họ riêng biệt. Thật vậy, dòng họ (gotta) được nhận từ người cha, chỉ thuộc về cha (pettika), không phải từ cả cha và mẹ (mātāpettika). Vì rằng trong giới Bà-la-môn, việc kết hôn trong cùng một dòng họ là không được mong muốn. Tuy nhiên, tên dòng họ (gottanāma) được xác lập do sinh ra (jātisiddhaṃ), không phải là tên đặt (kittima) hay tên do phẩm chất (guṇanāma). Và vì sự sinh ra (jāti) liên quan đến cả hai (cha và mẹ), nên nó thuộc về cả cha và mẹ, không chỉ riêng người cha. Nāmagottaṃ có nghĩa là cái tên đã trở thành dòng họ, không phải là tên đặt hay tên do phẩm chất, vì nó được nói với từ định danh (gotta) đặt sau, như trong ‘agyāhito.’ Thật vậy, nó vừa là tên (nāma), và chính nó, do được lưu truyền qua các thế hệ (paveṇī), cũng là dòng họ (gotta), do đó gọi là nāmagottaṃ. Trong đó, nhắm đến tên gọi ‘Kaṇhāyana’ đã được xác lập, vị thầy nói ‘là tên theo cách gọi.’ Lại nữa, cái tên này đã được truyền lại trong gia tộc đó theo dòng dõi từ vị ẩn sĩ Kaṇha, chứ không phải chỉ được xác lập trong trường hợp này, nên được nói là ‘dòng họ theo truyền thống.’ Việc giải thích từ gotta đã được nói ở dưới.

‘‘อนุสฺสรโต’’ติ เอตฺถ น เกวลํ อนุสฺสรณมตฺตํ อธิปฺเปตํ, อถ โข กุลสุทฺธิวีมํสนวเสเนวาติ อาห ‘‘กุลโกฏึ โสเธนฺตสฺสา’’ติ, กุลคฺคํ วิโสเธนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘อยฺยปุตฺตา’’ติ เอตฺถ อยฺยสทฺโท อยฺยิรเกติ วุตฺตํ ‘‘สามิโน ปุตฺตา’’ติ. จตูสุ ทาสีสุ [Pg.255] ทิสา โอกฺกากรญฺโญ อนฺโตชาตทาสี. เตนาห ‘‘ฆรทาสิยา ปุตฺโต’’ติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อมฺพฏฺโฐ ชาตึ นิสฺสาย มานถทฺโธ, น จ ตสฺส ยาถาวโต ชาติยา อวิภาวิตาย มานนิคฺคโห กรียติ, อกเต จ มานนิคฺคเห มานวเสน รตนตฺตยํ อปรชฺฌิสฺสติ, กเต ปน มานนิคฺคเห อปรภาเค รตนตฺตเย ปสีทิสฺสติ, น เจทิสี วาจา ผรุสวาจา นาม โหติ จิตฺตสฺส สณฺหภาวโต. มชฺฌิมปณฺณาสเก อภยสุตฺตญฺจ (ม. นิ. ๒.๘๓) เอตฺถ นิทสฺสนํ. เกจิ จ ชนา กกฺขฬาย วาจาย วุตฺตา อคฺคินา วิย โลหาทโย มุทุภาวํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา ภควา อมฺพฏฺฐํ นิพฺพิเสวนํ กตฺตุกาโม ‘‘อยฺยปุตฺตา สกฺยา ภวนฺติ, ทาสิปุตฺโต ตฺวมสิ สกฺยาน’’นฺติ อโวจ.

Ở đây, trong câu “Anussarato”, không chỉ có ý nghĩa là sự tùy niệm đơn thuần, mà thật ra, có ý nghĩa là sự tùy niệm bằng cách thẩm xét về sự trong sạch của dòng dõi. Vì thế, ngài đã nói: “kulakoṭiṃ sodhentassā’ti”, nghĩa là “người làm trong sạch đến tận cùng dòng dõi”. Ở đây, trong câu “Ayyaputtā”, từ “ayya” có nghĩa là “chủ”, nên được nói là “sāmino puttā” (con của chủ). Trong bốn loại nữ tỳ, Disā là nữ tỳ sinh trong nhà (antojātadāsī) của vua Okkāka. Do đó, ngài đã nói: “gharadāsiyā putto” (con của nữ tỳ trong nhà). Và ở đây, vì Ambaṭṭha do nương vào dòng dõi mà có lòng kiêu mạn cứng cỏi, và sự nhiếp phục lòng kiêu mạn của người ấy không thể được thực hiện nếu dòng dõi không được làm cho hiển lộ đúng như thật. Và khi lòng kiêu mạn không được nhiếp phục, do bởi lòng kiêu mạn, người ấy sẽ xúc phạm đến Tam Bảo. Nhưng khi lòng kiêu mạn được nhiếp phục, về sau người ấy sẽ có lòng tịnh tín nơi Tam Bảo. Và lời nói như vậy không được gọi là lời nói thô ác, vì tâm (của người nói) là tế nhị. Và kinh Abhaya trong Trung Bộ (Ma. ni. 2.83) là một ví dụ ở đây. Và một số người, khi được nói bằng lời nói cứng rắn, trở nên mềm mỏng, giống như sắt thép... trở nên mềm khi bị lửa nung. Vì thế, Đức Thế Tôn, với mong muốn làm cho Ambaṭṭha không còn nọc độc (kiêu mạn), đã nói: “Các vị Thích Ca là con của chủ, còn ngươi là con của nữ tỳ của các vị Thích Ca”.

‘‘อิเธกจฺโจ ปาปภิกฺขุ ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ ปริยาปุณิตฺวา อตฺตโน ทหตี’’ติอาทีสุ (ปารา. ๑๙๕) วิย ทหสทฺโท ธารณตฺโถ, ธารณญฺเจตฺถ ปุพฺพปุริสวเสน สญฺญาปนนฺติ อาห ‘‘โอกฺกาโก โน ปุพฺพปุริโส’’ติอาทิ. ทหสทฺทญฺหิ ภสฺมีกรเณ, ธารเณ จ อิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู. ปภา นิจฺฉรตีติ ปภสฺสรํ หุตฺวา นิกฺขมติ ตถารูเปน ปุญฺญกมฺเมน ทนฺตานํ ปภสฺสรภาวโต.

Giống như trong các câu như: “Ở đây, một tỳ khưu xấu xa, sau khi học thuộc Giáo pháp và Giới luật do Như Lai tuyên thuyết, đã đặt để cho mình” (pārā. 195), từ “daha” có nghĩa là giữ gìn. Và ở đây, “giữ gìn” có nghĩa là làm cho biết bằng cách (nói về) người xưa. Vì thế, ngài đã nói: “Okkāko là người xưa của chúng ta” v.v... Thật vậy, các nhà ngữ học chấp nhận từ “daha” có nghĩa là “thiêu đốt thành tro” và “giữ gìn”. “Pabhā niccharati” nghĩa là “pabhassaraṃ” (chiếu sáng), (ánh sáng) phát ra là do bởi nghiệp phước như vậy mà các chiếc răng có được sự chiếu sáng.

เตติ เชฏฺฐกุมาเร. ปฐมกปฺปิกานนฺติ ปฐมกปฺปสฺส อาทิกาเล นิพฺพตฺตานํ. กิรสทฺเทน เจตฺถ อนุสฺสวตฺเถน, โย วุจฺจมานาย ราชปรมฺปราย เกสญฺจิ มติเภโท, ตํ อุลฺลิงฺเคติ. อนุสฺสววจเนเนว หิ อนนุสฺสุโต อุตฺตรวิหารวาสิอาทีนํ มติเภโท นิรากรียตีติ. มหาสมฺมตสฺสาติ อคฺคญฺญสุตฺเต วกฺขมานนเยน ‘‘อยํ โน ราชา’’ติ มหาชเนน สมฺมนฺนิตฺวา ฐปิตตฺตา ‘‘มหาสมฺมโต’’ติ เอวํ สมฺมตสฺส. ยํ สนฺธาย วทนฺติ –

“Te” là các vị trưởng hoàng tử. “Paṭhamakappikānaṃ” là của những người sinh ra vào thời kỳ đầu của kiếp đầu tiên. Và ở đây, bằng từ “kira” có nghĩa là nghe truyền lại, nó chỉ ra sự khác biệt về quan điểm của một số người về dòng dõi hoàng gia đang được nói đến. Thật vậy, sự khác biệt quan điểm của các vị ở Uttaravihāra v.v... vốn không được nghe truyền lại, đã bị bác bỏ chính bằng lời nói truyền lại này. “Mahāsammatassa” là (của vua) được gọi là “Mahāsammata” vì được đại chúng đồng thuận và thiết lập rằng: “Vị này là vua của chúng ta”, theo phương pháp sẽ được nói trong kinh Khởi Thế Nhân Bổn (Aggaññasutta). Liên quan đến vị ấy, họ nói rằng –

‘‘อาทิจฺจกุลสมฺภูโต, สุวิสุทฺธคุณากโร;

มหานุภาโว ราชาสิ, มหาสมฺมตนามโก.

“Vị vua tên là Mahāsammata, sanh ra từ dòng dõi mặt trời (Ādicca), là kho tàng của các đức hạnh hoàn toàn trong sạch; có oai lực vĩ đại, đã hiện hữu.”

โย จกฺขุภูโต โลกสฺส, คุณรํสิสมุชฺชโล;

ตโมนุโท วิโรจิตฺถ, ทุติโย วิย ภาณุมา.

“Vị vua ấy, người là con mắt của thế gian, tỏa sáng rực rỡ với những tia sáng đức hạnh, người xua tan bóng tối (vô minh), đã chiếu diệu như mặt trời thứ hai.”

ฐปิตา [Pg.256] เยน มริยาทา, โลเก โลกหิเตสินา;

ววตฺถิตา สกฺกุณนฺติ, น วิลงฺฆยิตุ ชนา.

“Những giới luật đã được thiết lập trong thế gian bởi vị vua ấy, người tìm cầu lợi ích cho thế gian; những giới luật đã được xác định ấy, dân chúng không thể vi phạm.”

ยสสฺสินํ เตชสฺสินํ, โลกสีมานุรกฺขกํ;

อาทิภูตํ มหาวีรํ, กถยนฺติ ‘มนู’ติ ย’’นฺติ. (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๖๗);

“Vị vua ấy, người nổi danh và đầy uy lực, người bảo vệ các ranh giới của thế gian, người là vị đứng đầu, bậc đại anh hùng, được dân chúng gọi là ‘Manu’.”

ตสฺส จ ปุตฺตปปุตฺตปรมฺปรํ สนฺธาย เอวํ วทนฺติ –

Và liên quan đến dòng dõi con cháu của vị ấy, họ nói như sau –

‘‘ตสฺส ปุตฺโต มหาเตโช, โรโช นาม มหีปติ;

ตสฺส ปุตฺโต วรโรโช, ปวโร ราชมณฺฑเล.

“Con trai của vị ấy là vua tên Rojo, có đại oai lực; con trai của vị ấy là Vararojo, bậc tối thắng trong các vị vua.”

ตสฺสาสิ กลฺยาณคุโณ, กลฺยาโณ นาม อตฺรโช;

ราชา ตสฺสาสิ ตนโย, วรกลฺยาณนามโก.

“Con trai của vị ấy là vua Kalyāṇa, có những đức hạnh tốt đẹp. Con trai của vị ấy là vua tên Varakalyāṇa.”

ตสฺส ปุตฺโต มหาวีโร, มนฺธาตา กามโภคินํ;

อคฺคภูโต มหินฺเทน, อฑฺฒรชฺเชน ปูชิโต.

“Con trai của vị ấy là Mandhātā, bậc đại anh hùng, là người đứng đầu trong những người hưởng thụ dục lạc, được vua trời (Mahinda) cúng dường bằng một nửa vương quốc.”

ตสฺส สูนุ มหาเตโช, วรมนฺธาตุนามโก;

‘อุโปสโถ’ติ นาเมน, ตสฺส ปุตฺโต มหายโส.

“Con trai của vị ấy là Varamandhātu, có đại oai lực; con trai của vị ấy, có danh tiếng lẫy lừng, tên là Uposatha.”

วโร นาม มหาเตโช, ตสฺส ปุตฺโต มหาวโร;

ตสฺสาสิ อุปวโรติ, ปุตฺโต ราชา มหาพโล.

“Con trai của vị ấy là Vara, có đại oai lực, bậc đại anh hùng. Con trai của vị ấy là vua Upavara, có sức mạnh vĩ đại.”

ตสฺส ปุตฺโต มฆเทโว, เทวตุลฺโย มหีปติ;

จตุราสีติ สหสฺสานิ, ตสฺส ปุตฺตปรมฺปรา.

“Con trai của vị ấy là vua Maghadeva, vị vua giống như chư thiên. Dòng dõi con cháu của vị ấy có tám mươi bốn ngàn vị.”

เตสํ ปจฺฉิมโก ราชา, ‘โอกฺกาโก’อิติ วิสฺสุโต;

มหายโส มหาเตโช, อขุทฺโท ราชมณฺฑเล’’ติ. (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๖๗);

“Vị vua cuối cùng của họ là vua Okkāka, nổi tiếng, có danh tiếng lẫy lừng, có đại oai lực, không nhỏ bé trong các vị vua.”

อิทํ อฏฺฐกถานุปโรธวจนํ. ยํ ปน ทีปวํเส วุตฺตํ –

Đây là lời nói không trái với Chú giải. Hơn nữa, điều đã được nói trong sách Dīpavaṃsa là –

‘‘ปฐมาภิสิตฺโต ราชา, ภูมิปาโล ชุตินฺธโร;

มหาสมฺมโต นาเมน, รชฺชํ กาเรสิ ขตฺติโย.

“Vị vua thuộc dòng dõi Sát-đế-lỵ tên là Mahāsammata, người được làm lễ quán đảnh đầu tiên, người bảo vệ trái đất, người mang uy lực, đã trị vì vương quốc.”

ตสฺส ปุตฺโต โรโช นาม, วรโรโช จ ขตฺติโย;

กลฺยาโณ วรกลฺยาโณ, อุโปสโถ มหิสฺสโร.

“Con trai của vị ấy là vua Rojo, và vua Vararojo; Kalyāṇa, Varakalyāṇa, Uposatha, những vị vua vĩ đại.”

มนฺธาตา [Pg.257] สตฺตโม เตสํ, จตุทีปมฺหิ อิสฺสโร;

วโร อุปวโร ราชา, เจติโย จ มหิสฺสโร’’ติอาทิ.

“Vị thứ bảy trong số họ là Mandhātā, người làm chủ bốn châu. Vua Vara, Upavara, và Cetiyo, những vị vua vĩ đại.”

ยญฺจ มหาวํสาทีสุ วุตฺตํ –

Và điều đã được nói trong sách Mahāvaṃsa v.v... là –

‘‘มหาสมฺมตราชสฺส, วํสโช หิ มหามุนิ;

กปฺปาทิสฺมึ ราชาสิ, มหาสมฺมตนามโก.

“Bậc Đại Mâu-ni thật sự là hậu duệ của vua Mahāsammata. Vào đầu kiếp, có vị vua tên là Mahāsammata.”

โรโช จ วรโรโช จ, ตถา กลฺยาณกา ทุเว;

อุโปสโถ จ มนฺธาตา, วรโก ปวรา ทุเว’’ติอาทิ.

“Có vua Rojo và Vararojo, tương tự có hai vị vua Kalyāṇa; có vua Uposatha và Mandhātā, và hai vị vua Varaka và Upavaraka.”

สพฺพเมตํ เยภุยฺยโต อฏฺฐกถาวิโรธวจนํ. อฏฺฐกถายญฺหิ มนฺธาตุราชา ฉฏฺโฐ วุตฺโต, มฆเทวราชา เอกาทสโม, ตสฺส จ ปุตฺตปรมฺปราย จตุราสีติสหสฺสราชูนํ ปจฺฉิมโก โอกฺกากราชา, เตสุ ปน มนฺธาตุราชา สตฺตโม วุตฺโต, มฆเทวราชา อเนเกสํ ราชสหสฺสานํ ปจฺฉิมโก, ตสฺส จ ปุตฺตปรมฺปราย อเนกราชสหสฺสานํ ปจฺฉิมโก โอกฺกากราชาติ เอวมาทินา อเนกธา วิโรธวจนํ อฏฺฐกถายํ นิรากโรติ. นนุ อโวจุมฺห ‘‘กิรสทฺเทน เจตฺถ อนุสฺสวตฺเถน, โย วุจฺจมานาย ราชปรมฺปราย เกสญฺจิ มติเภโท, ตํ อุลฺลิงฺเคตี’’ติ. เตสํ ปจฺฉโตติ มฆเทวปรมฺปราภูตานํ กฬารชนกปริโยสานานํ จตุราสีติขตฺติยสหสฺสานํ อปรภาเคติ ยถานุสฺสุตํ อาจริเยน วุตฺตํ. ทีปวํสาทีสุ ปน ‘‘กฬารชนกรญฺโญ ปุตฺตปรมฺปราย อเนกขตฺติยสหสฺสานํ ปจฺฉิมโก ราชา สุชาโต นาม, ตสฺส ปุตฺโต โอกฺกาโก ราชา’’ติ วุตฺตํ. มฆเทวปรมฺปราย อเนกสหสฺสราชูนํ อปรภาเค ปฐโม โอกฺกาโก นาม ราชา อโหสิ, ตสฺส ปรมฺปราภูตานํ ปน อเนกสหสฺสราชูนํ อปรภาเค ทุติโย โอกฺกาโก นาม ราชา อโหสิ, ตสฺสปิ ปรมฺปราย อเนกสหสฺสราชูนํ อปรภาเค ตติโย โอกฺกาโก นาม ราชา อโหสิ. ตํ สนฺธายาห ‘‘ตโย โอกฺกากวํสา อเหสุ’’นฺติอาทิ.

Tất cả lời này phần lớn là lời nói mâu thuẫn với Chú giải. Vì trong Chú giải, vua Mandhātu được nói là vị thứ sáu, vua Maghadeva là vị thứ mười một, và vua Okkāka là vị cuối cùng trong số tám mươi bốn ngàn vị vua thuộc dòng dõi con cháu của vị ấy. Nhưng ở đây, vua Mandhātu được nói là vị thứ bảy, vua Maghadeva là vị cuối cùng trong số nhiều ngàn vị vua, và vua Okkāka là vị cuối cùng trong số nhiều ngàn vị vua thuộc dòng dõi con cháu của vị ấy. Bằng những cách như vậy, lời nói mâu thuẫn đã được Chú giải bác bỏ theo nhiều cách. Chẳng phải chúng tôi đã nói: “Ở đây, với từ ‘kira’ mang ý nghĩa truyền khẩu, sự khác biệt về quan điểm của một số người về dòng dõi hoàng gia đang được đề cập đến đã được ám chỉ” hay sao? ‘Tesaṃ pacchato’ có nghĩa là ‘vào thời kỳ sau của tám mươi bốn ngàn vị vua Sát-đế-lỵ, những vị thuộc dòng dõi của vua Maghadeva và kết thúc ở vua Kaḷārajanaka’; điều này đã được vị Thầy nói theo như đã nghe truyền lại. Tuy nhiên, trong các sách như Dīpavaṃsa, có nói rằng: “Vị vua cuối cùng trong số nhiều ngàn vị vua Sát-đế-lỵ thuộc dòng dõi con cháu của vua Kaḷārajanaka tên là Sujāta, và con trai của vị ấy là vua Okkāka.” Vào thời kỳ sau của nhiều ngàn vị vua thuộc dòng dõi Maghadeva, có một vị vua tên là Okkāka thứ nhất. Rồi vào thời kỳ sau của nhiều ngàn vị vua thuộc dòng dõi của vị ấy, có một vị vua tên là Okkāka thứ hai. Và vào thời kỳ sau của nhiều ngàn vị vua thuộc dòng dõi của vị ấy nữa, có một vị vua tên là Okkāka thứ ba. Nhắm đến điều đó, vị Thầy (Chú giải) đã nói: “Đã có ba dòng dõi Okkāka,” v.v.

ชาติยา ปญฺจมทิวเส นามกมฺมาทิมงฺคลํ โลกาจิณฺณนฺติ วุตฺตํ ‘‘ปญฺจมทิวเส อลงฺกริตฺวา’’ติ. สหสา วรํ อทาสินฺติ ปุตฺตทสฺสเนน พลวโสมนสฺสปฺปตฺโต [Pg.258] ตุริตํ อวีมํสิตฺวา ตุฏฺฐิทายวเสน วรํ อทาสึ ‘‘ยํ อิจฺฉสิ, ตํ คณฺหาหี’’ติ. สาติ ชนฺตุกุมารมาตา. รชฺชํ ปริณาเมตุํ อิจฺฉตีติ มม วรทานํ อนฺตรํ กตฺวา อิมํ รชฺชํ ปริณาเมตุํ อิจฺฉติ.

Vì lễ đặt tên vào ngày thứ năm sau khi sinh là thông lệ của thế gian, nên có nói rằng: “vào ngày thứ năm, sau khi trang điểm.” ‘Sahasā varaṃ adāsiṃ’ có nghĩa là: do nhìn thấy con trai, vua đã đạt được sự vui mừng mãnh liệt, nên đã vội vàng ban một điều ước mà không suy xét, theo cách ban tặng vì vui thích, rằng: “Con muốn gì, hãy nhận lấy điều đó.” ‘Sā’ là mẹ của hoàng tử Jantu. ‘Rajjaṃ pariṇāmetuṃ icchati’ có nghĩa là: bà ta muốn chuyển giao vương quốc này, lấy việc ta ban điều ước làm cơ hội.

รชฺชํ กาเรสฺสนฺตีติ ราชภาวํ มหาชเนน มหาชนํ วา การาเปสฺสนฺติ. นปฺปสเหยฺยาติ นิวาสตฺถาย ปริยตฺโต น ภเวยฺย.

‘Rajjaṃ kāressantī’ có nghĩa là: họ sẽ khiến (ai đó) làm vua bởi đại chúng, hoặc khiến đại chúng (công nhận việc làm vua). ‘Nappasaheyyā’ có nghĩa là: sẽ không đủ chỗ để ở.

กฬารวณฺณตาย กปิลพฺราหฺมโณ นาม อโหสิ. นิกฺขมฺมาติ ฆราวาสโต กาเมหิ จ นิกฺขมิตฺวา. สาโก นาม สพฺพสารมโย รุกฺขวิเสโส, เยน ปาสาทาทิ กรียเต, ตํสมุทายภูเต วนสณฺเฑติ อตฺโถ. ภูมิยา ปวตฺตํ ภุมฺมํ, ตํ คุณโทสํ ชาเลติ โชเตติ, ตํ วา ชลติ โชตติ ปากฏํ ภวติ เอตายาติ ภุมฺมชาลา. เหฏฺฐา จาติ เอตฺถ จ-สทฺเทน ‘‘อสีติหตฺเถ’’ติ อิทมนุกฑฺฒติ. เอตสฺมึ ปเทเสติ สากวนสณฺฑมาห. ขนฺธปนฺติวเสน ทกฺขิณาวฏฺฏา. สาขาปนฺติวเสน ปาจีนาภิมุขา. เตหีติ มิคสูกเรหิ, มณฺฑูกมูสิเกหิ จ. เตติ สีหพฺยคฺฆาทโย สปฺปพิฬารา จ.

Do có màu nâu vàng nên vị ấy có tên là Bà-la-môn Kapila. ‘Nikkhammā’ có nghĩa là: sau khi từ bỏ đời sống tại gia và các dục vọng. Sāka là tên một loại cây đặc biệt có lõi hoàn toàn là gỗ cứng, dùng để làm cung điện v.v...; ý nghĩa là ‘trong một khu rừng rậm có nhiều loại cây đó’. ‘Bhummaṃ’ là cái phát sinh từ đất; ‘bhummajālā’ là (khoa học) làm sáng tỏ, làm rõ những ưu điểm và khuyết điểm đó (của đất), hoặc nhờ nó mà những ưu điểm và khuyết điểm đó trở nên sáng tỏ, rõ ràng. Ở đây, trong câu ‘heṭṭhā ca’, từ ‘ca’ bao hàm cả cụm từ ‘asītihatthe’. Với câu ‘etasmiṃ padese’, ngài muốn nói đến khu rừng Sāka. Theo hàng thân cây, chúng xoắn về bên phải. Theo hàng cành cây, chúng hướng về phía đông. ‘Tehi’ là: bởi các loài nai, heo, và bởi các loài ếch, chuột. ‘Te’ là: các loài sư tử, cọp v.v... và các loài rắn, mèo.

เอตฺถาติ เอวํ มาปิยมาเน นคเร. ตุมฺหากํ ปุริเสสุ ปริยาปนฺนํ เอเกกมฺปิ ปุริสํ ปจฺจตฺถิกภูตํ อญฺญํ ปุริสสตมฺปิ ปุริสสหสฺสมฺปิ อภิภวิตุํ น สกฺขิสฺสตีติ โยชนา. จกฺกวตฺติพเลนาติ จกฺกวตฺติพลภาเวน. อติเสยฺโยติ อติวิย อุตฺตโม ภเวยฺย. กปิลสฺส อิสิโน วสนฏฺฐานตฺตา กปิลวตฺถุ.

‘Ettha’ có nghĩa là: trong thành phố được xây dựng như vậy. Cách kết nối câu là: “Ngay cả một trăm hay một ngàn người đàn ông khác là kẻ thù cũng sẽ không thể chinh phục được dù chỉ một người đàn ông của các vị trong thành phố này.” ‘Cakkavattibalena’ có nghĩa là: với sức mạnh của một vị Chuyển Luân Vương. ‘Atiseyyo’ có nghĩa là: sẽ là bậc tối thượng, vượt trội hơn hẳn. Vì là nơi ở của ẩn sĩ Kapila, nên nó được gọi là Kapilavatthu.

เนสํ สนฺติเก ภเวยฺยาติ สมฺพนฺโธ. อสทิสสํโยเคติ ชาติยา อสทิสานํ ฆราวาสปโยเค เหตุภูเต. อวเสสาหิ อตฺตโน อตฺตโน กณิฏฺฐาหิ.

Cách liên kết là: ‘bhaveyya nesam santike’ (sẽ có ở gần họ). ‘Asadisasaṃyoge’ có nghĩa là: do sự kết hợp trong đời sống tại gia, vốn là nguyên nhân của những người không tương xứng về dòng dõi. (Họ đã kết hợp) với những người còn lại, tức là với các em gái của chính mình.

วฑฺฒมานานนฺติ อนาทเร สามิวจนํ, อนนฺตรายิกาย ปุตฺตธีตุวฑฺฒนาย วฑฺฒมาเนสุ เอว อุทปาทีติ อตฺโถ. โลหิตกตาย โกวิฬารปุปฺผสทิสานิ. กุฏฺฐโรโค นาม สาสมสูรีโรคา วิย เยภุยฺเยน สงฺกมนสภาโวติ วุตฺตํ ‘‘อยํ โรโค สงฺกมตี’’ติ. อุปริ ปทเรน ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปํสุํ ราสิกรเณน ทตฺวา. นาฏกิตฺถิโย [Pg.259] นาม นจฺจนฺติโย. ราชภริยาโย โอโรธา นาม. ตสฺสาติ สุสิรสฺส. มิคสกุณาทีนนฺติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน วนจรกเปตาทิเก สงฺคณฺหาติ.

‘Vaḍḍhamānānaṃ’ là sở hữu cách trong ý nghĩa bất chấp; ý nghĩa là: (bệnh) đã phát sinh ngay khi họ đang tăng trưởng về con trai con gái một cách không bị cản trở. Do có màu đỏ, (các vết loét) giống như hoa koviḷāra. Bệnh phong cùi, giống như bệnh ghẻ hay bệnh đậu mùa, phần lớn có bản chất lây lan, vì vậy có nói rằng: “Bệnh này lây lan.” Sau khi che phủ bên trên bằng một tấm ván và đắp đất thành một đống. ‘Nāṭakitthiyo’ là các vũ nữ. ‘Orodhā’ là các bà vợ của vua. ‘Tassa’ có nghĩa là: của cái cây rỗng ruột đó. Ở đây, trong cụm từ ‘migasakuṇādīnaṃ’, từ ‘ādi’ bao hàm cả các loài ngạ quỷ sống trong rừng v.v...

ตสฺมึ รามรญฺเญ นิสินฺเนติ สมฺพนฺโธ. ปทเรติ ทารุผลเก. ขตฺติยมายาโรจเนน อตฺตโน ขตฺติยภาวํ ชานาเปตฺวา.

Cách liên kết là: ‘tasmiṃ rāmaraññe nisinne’ (khi vua Rāma đang ngự ở đó). ‘Padare’ có nghĩa là: trên một tấm ván gỗ. Bằng việc tuyên bố về dòng dõi Sát-đế-lỵ, sau khi đã làm cho người khác biết về thân phận Sát-đế-lỵ của mình.

มาติกนฺติ มาติโต อาคตํ. ปาภตนฺติ มูลภณฺฑํ, ปณฺณากาโร วา. รญฺโญติ รามราชสฺส เชฏฺฐปุตฺตภูตสฺส พาราณสิรญฺโญ. ตตฺถาติ พาราณสิยํ. อิเธวาติ หิมวนฺตปสฺเสเยว. นครนฺติ ราชธานีภูตํ มหานครํ. โกลรุกฺโข นาม กุฏฺฐเภสชฺชุปโค เอโก รุกฺขวิเสโส. พฺยคฺฆปเถติ พฺยคฺฆมคฺเค.

‘Mātikaṃ’ có nghĩa là: đến từ bên mẹ. ‘Pābhataṃ’ có nghĩa là: vốn ban đầu, hoặc là quà tặng. ‘Rañño’ có nghĩa là: của vua xứ Bārāṇasī, người là con trai cả của vua Rāma. ‘Tattha’ có nghĩa là: ở Bārāṇasī. ‘Idheva’ có nghĩa là: chính tại vùng Hy-mã-lạp sơn này. ‘Nagaraṃ’ có nghĩa là: một đại đô thị, là kinh đô. ‘Kolarukkho’ là tên một loại cây đặc biệt dùng làm thuốc trị bệnh phong. ‘Byagghapathe’ có nghĩa là: trên con đường của cọp.

มาตุลาติ มาตุ ภาตโร. เกสคฺคหณนฺติ เกสเวณิพนฺธนํ. ทุสฺสคฺคหณนฺติ วตฺถสฺส นิวสนากาโร. นฺหานติตฺถนฺติ ยถาวุตฺตาย โปกฺขรณิยา อุทกนฺหานติตฺถํ. อิทานิปิ เตสํ ชาติสมฺเภทาภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวํ เตส’’นฺติอาทิมาห. อาวาโห ทาริกาหรณํ. วิวาโห ทาริกาทานํ. ตตฺถาติ เตสุ สกฺยโกลิเยสุ. ธาตุสทฺทานมเนกตฺถตฺตา สมุสทฺโท นิวาสตฺโถติ วุตฺตํ ‘‘วสนฺตี’’ติ. อคฺเคติ อุปโยคตฺเถ ภุมฺมวจนํ, อาทฺยตฺเถ จ อคฺคสทฺโท, กิริยาวิเสโสติ จ ทสฺเสติ ‘‘ตํ อคฺค’’นฺติอาทินา. ยเทตฺถ ภควตา วุตฺตํ ‘‘อถ โข อมฺพฏฺฐ ราชา โอกฺกาโก อุทานํ อุทาเนสิ ‘สกฺยา วต โภ กุมารา, ปรมสกฺยา วต โภ กุมารา’ติ, ตทคฺเค โข ปน อมฺพฏฺฐ สกฺยา ปญฺญายนฺตี’’ติ, ตเทตํ สทฺทโต, อตฺถโต จ สาภาวิกนิพฺพจนนิทสฺสนํ ‘‘สกาหิ ภคินีหิปิ สทฺธึ สํวาสวเสน ชาติสมฺเภทมกตฺวา กุลวํสํ อนุรกฺขิตุํ สกฺกุณนฺติ สมตฺเถนฺตีติ สกฺยา’’ติ เตเยว สทฺทรจนาวิเสเสน สากิยา. ยํ ปเนตํ สกฺกตนิฆณฺฏุสตฺเถสุ วุตฺตํ –

Mātulāti là anh em của mẹ. Kesaggahaṇanti là sự bện tóc. Dussaggahaṇanti là cách thức mặc y phục. Nhānatitthanti là bến tắm nước của hồ sen đã được nói đến. Ngay cả bây giờ, để chỉ ra sự không lai tạp dòng dõi của họ, vị thầy đã nói câu bắt đầu bằng: “evaṃ tesaṃ”. Āvāha là việc rước dâu. Vivāha là việc gả con gái. Tatthāti là trong các dòng họ Sakya và Koliya ấy. Do các từ gốc có nhiều nghĩa, từ sam có nghĩa là ở, nên đã được nói là “vasantī”. Aggeti là cách thứ bảy trong ý nghĩa của cách thứ hai, và từ agga có nghĩa là bắt đầu, và là trạng từ, điều này được chỉ ra bằng câu bắt đầu bằng “taṃ aggaṃ”. Điều mà đức Thế Tôn đã nói ở đây: “Này Ambaṭṭha, khi ấy vua Okkāka đã thốt lên lời cảm hứng: ‘Chư vị vương tử thật có năng lực! Chư vị vương tử thật có năng lực phi thường!’ Này Ambaṭṭha, kể từ đó, dòng họ Sakya được biết đến,” lời nói ấy, cả về từ ngữ lẫn ý nghĩa, là sự chỉ dẫn về cách giải thích từ nguyên tự nhiên: “Bởi vì các vị ấy có thể, có khả năng bảo tồn dòng dõi gia tộc bằng cách không tạo ra sự lai tạp dòng dõi qua việc chung sống với chính các chị em gái của mình, nên các vị ấy là Sakya.” Chính các vị ấy, do cách cấu tạo từ ngữ đặc biệt, được gọi là Sākiyā. Còn điều này đã được nói trong các sách tiếng Sanskrit và từ điển Nighaṇṭu –

‘‘สากรุกฺขปฏิจฺฉนฺนํ, วาสํ ยสฺมา ปุรากํสุ;

ตสฺมา ทิฏฺฐา วํสชาเต, ภุวิ ‘สกฺยา’ติ วิสฺสุตา’’ติ.

“Bởi vì ngày xưa họ đã ở nơi được che phủ bởi cây sāla; do đó, những người sinh ra trong dòng dõi ấy được thấy, trên mặt đất này, nổi tiếng là ‘Sakya’.”

ตเทตํ สทฺทมตฺตํ ปติ อสาภาวิกนิพฺพจนนิทสฺสนํ ‘‘กปิลมุนิโน วสนฏฺฐาเน สากวเน วสนฺตีติ สกฺยา, สากิยา’’ติ จ.

Lời nói ấy chỉ dựa vào từ ngữ, là sự chỉ dẫn về cách giải thích từ nguyên không tự nhiên: “Bởi vì họ sống trong rừng sāla, nơi ở của ẩn sĩ Kapila, nên họ là Sakya, và cũng là Sākiyā.”

กาฬวณฺณตาย [Pg.260] กณฺโห นามาติ วุตฺตํ ‘‘กาฬวณฺณ’’นฺติอาทิ. หนุยํ ชาตา มสฺสู, อุตฺตโรฏฺฐสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ ทาฐากาเรน ชาตา ทาฐิกา. อิทญฺจ อตฺถมตฺเตน วุตฺตํ, ตทฺธิตวเสน ปน ยถา เอตรหิ ยกฺเข ‘‘ปิสาโจ’’ติ สมญฺญา, เอวํ ตทา ‘‘กณฺโห’’ติ, ตสฺมา ชาตมตฺเตเยว สพฺยาหรเณน ปิสาจสทิสตาย กณฺโหติ. ตถาหิ วุตฺตํ ‘‘ยถา โข ปน อมฺพฏฺฐ เอตรหิ มนุสฺสา ปิสาเจ ทิสฺวา ‘ปิสาจา’ติ สญฺชานนฺติ, เอวเมว โข อมฺพฏฺฐ เตน โข ปน สมเยน มนุสฺสา ปิสาเจ ‘กณฺหา’ติ สญฺชานนฺตี’’ติอาทิ. ตตฺถ ปิสาโจ ชาโตติ อิทานิ ปากฏนาเมน สุวิญฺญาปนตฺถํ ปุริมปทสฺเสว เววจนํ วุตฺตํ. ‘‘น สกพเฬน มุเขน พฺยาหริสฺสามี’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๖๑๙) วิย อุปสคฺควเสน สทฺทกรณตฺโถ หรสทฺโท, ปุน ทุติโยปสคฺเคน ยุตฺโต อุจฺจาสทฺทกรเณ วตฺตตีติ วุตฺตํ ‘‘อุจฺจาสทฺทมกาสี’’ติ.

Do có màu da đen nên được gọi là Kaṇha, vì vậy đã nói câu bắt đầu bằng “kāḷavaṇṇa”. Lông mọc ở cằm là râu, lông mọc ở hai bên môi trên có hình dạng như răng nanh là ria. Điều này cũng được nói chỉ về mặt ý nghĩa, nhưng theo cách dùng taddhita, giống như ngày nay người ta gọi yakkha là “pisāca”, thì thời đó (họ gọi yakkha) là “kaṇha”. Do đó, ngay khi vừa sinh ra, vì giống như pisāca qua việc có thể nói chuyện, nên được gọi là Kaṇha. Thật vậy, đã được nói rằng: “Này Ambaṭṭha, giống như ngày nay con người khi thấy pisāca thì nhận biết là ‘pisāca’, cũng vậy, này Ambaṭṭha, vào thời đó con người nhận biết pisāca là ‘kaṇhā’” v.v... Ở đây, câu “một pisāca đã sinh ra” là một từ đồng nghĩa của từ trước đó, được nói ra để làm cho dễ hiểu bằng một tên gọi phổ biến ngày nay. Giống như trong các câu như “Tôi sẽ không nói với miệng còn miếng cơm”, do tác dụng của tiếp đầu ngữ, từ har có nghĩa là tạo ra âm thanh. Lại nữa, khi kết hợp với tiếp đầu ngữ thứ hai, nó có nghĩa là tạo ra âm thanh lớn, do đó đã nói là “đã tạo ra âm thanh lớn”.

๒๖๘. อตฺตโน อุปารมฺภโมจนตฺถายาติ อาจริเยน, อมฺพฏฺเฐน จ อตฺตโน อตฺตโน อุปริ ปาเปตพฺโพปวาทสฺส อปนยนตฺถํ. ‘‘อตฺตโน’’ติ เหตํ วิจฺฉาโลปวจนํ. ปริภินฺทิสฺสตีติ อนตฺถกามตาปเวทเนน ปริเภทํ กริสฺสติ, เปสุญฺญํ อุปสํหริสฺสตีติ วุตฺตํ โหติ. อตฺถวิญฺญาปเน สาธนตาย วาจา เอว กรณํ วากฺกรณํ นิรุตฺตินเยน, ตํ กลฺยาณมสฺสาติ กลฺยาณวากฺกรโณ. อสฺมึ วจเนติ เอตฺถ ตสทฺเทน กามํ ‘‘จตฺตาโรเม โภ โคตม วณฺณา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๖๖) อมฺพฏฺเฐน เหฏฺฐา วุตฺโต ชาติวาโท ปรามสิตพฺโพ โหติ, ตถาเปส ชาติวาโท เวเท วุตฺตวิธินาเยว เตน ปฏิมนฺเตตพฺโพ, ตสฺมา ปฏิมนฺตนเหตุภาเวน ปสิทฺธํ เวทตฺตยวจนเมว ปรามสิตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อตฺตนา อุคฺคหิเต เวทตฺตยวจเน’’ติ. อิทานิ ‘‘โปราณํ โข ปน เต อมฺพฏฺฐ มาตาเปตฺติก’’นฺติอาทินา ภควตา วุตฺตวจนสฺสปิ ปรามสนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตสฺมึ วา ทาสิปุตฺตวจเน’’ติ อาห. อปิจ ปฏิมนฺเตตุนฺติ เอตฺถ ปฏิมนฺตนา นาม ปญฺหาวิสฺสชฺชนา, อุตฺตริกถนา วา, ตสฺมา อตฺถทฺวยานุรูปํ ตพฺพิสยสฺส ต-สทฺเทน ปรามสนํ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

268. Attano upārambhamocanatthāyāti là để loại bỏ lời khiển trách đáng phải gánh chịu đối với chính mình, cả bởi vị thầy và bởi Ambaṭṭha. Ở đây, “attano” là một từ chỉ sự tỉnh lược. Paribhindissatīti có nghĩa là sẽ gây chia rẽ bằng cách cho biết sự không mong muốn lợi ích, sẽ nói lời đâm thọc. Lời nói là phương tiện để làm cho hiểu rõ ý nghĩa, theo quy tắc từ nguyên trở thành vākkaraṇaṃ. Người có lời nói tốt đẹp là kalyāṇavākkaraṇo. Trong câu asmiṃ vacane, bằng từ ta, đáng lẽ phải tham chiếu đến luận thuyết về giai cấp đã được Ambaṭṭha nói trước đó, bắt đầu bằng “Thưa ngài Gotama, có bốn giai cấp này”. Tuy nhiên, luận thuyết về giai cấp ấy phải được anh ta trả lời theo phương pháp đã được nói trong kinh Veda. Do đó, để chỉ ra rằng chính lời của ba tập kinh Veda, vốn nổi tiếng là nền tảng để trả lời, phải được tham chiếu đến, nên đã nói “trong lời của ba tập kinh Veda mà chính mình đã học thuộc”. Bây giờ, để chỉ ra sự tham chiếu đến cả lời nói của đức Thế Tôn, bắt đầu bằng “Này Ambaṭṭha, nguồn gốc xưa kia của ngươi về phía cha mẹ...”, vị thầy đã nói “hoặc trong lời nói về con của người nữ tỳ này”. Hơn nữa, ở đây trong từ paṭimantetuṃ, paṭimantanā có nghĩa là trả lời câu hỏi, hoặc là nói thêm. Do đó, cần phải hiểu rằng nó chỉ ra sự tham chiếu bằng từ ta đến đối tượng của nó, phù hợp với cả hai ý nghĩa.

๒๖๙. ตาวาติ มนฺตนาย ปฐมเมว, อกตาย เอว มนฺตนายาติ วุตฺตํ โหติ. ทุชฺชานาติ ทุพฺพิญฺเญยฺยา, ปฐมเมว สีสมุกฺขิปิตุํ อสมตฺถนโต[Pg.261], ชาติยา จ ทุพฺพิญฺเญยฺยตฺตา, อฏฺฏสฺส จ ทุกฺกรณโต อมฺพฏฺโฐ สยเมว โมเจตูติ อธิปฺปาโย. อตฺตนาว สกฺเยสุ อิพฺภวาทนิปาตเนน อตฺตโน อุปริ ปาปุณนํ สนฺธาย ‘‘อตฺตนา พทฺธํ ปุฏก’’นฺติ วุตฺตํ, อตฺตนาว พทฺธํ ปุโฏฬินฺติ อตฺโถ.

269. Tāvāti là ngay trước khi trả lời, tức là khi việc trả lời chưa được thực hiện. Dujjānāti là khó biết; ý muốn nói là, mong rằng Ambaṭṭha tự mình tháo gỡ, vì ngay từ đầu đã không thể ngẩng đầu lên, và vì dòng dõi khó biết, và vì vụ việc khó thực hiện. Nhắm đến việc (lời buộc tội) sẽ đổ lên đầu mình do chính mình đã áp đặt luận thuyết về người thấp kém lên dòng họ Sakya, nên đã nói “cái túi do chính mình buộc”, có nghĩa là cái gói do chính mình buộc.

๒๗๐. ธมฺโม นาม การณํ ‘‘ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๑๘ อาทโย) วิย, ธมฺเมน สห วตฺตตีติ สหธมฺโม, โส เอว สหธมฺมิโกติ อาห ‘‘สเหตุโก’’ติอาทิ, ปริยายวจนเมตํ. ชนโก วา เหตุ, อุปตฺถมฺภโก การณํ. อญฺเญน อฏฺฐานคเตน อญฺญํ อฏฺฐานคตํ วจนํ. เตนาห ‘‘โย หี’’ติอาทิ.

270. Dhamma có nghĩa là nguyên nhân, giống như trong các trường hợp “dhammapaṭisambhidā” v.v... Cái gì đi cùng với nguyên nhân là sahadhammo. Chính cái đó là sahadhammiko, nên vị thầy đã nói câu bắt đầu bằng “sahetuko”; đây là một từ đồng nghĩa. Hoặc, nguyên nhân tạo ra là hetu, nguyên nhân hỗ trợ là kāraṇaṃ. (Anh ta đã trả lời) một lời nói không đúng chỗ bằng một lời nói không đúng chỗ khác. Do đó, vị thầy đã nói câu bắt đầu bằng “yo hi”.

ตโตติ ทฺวิกฺขตฺตุํ โจทนาโต ปรํ, ตติยโจทนาย อนาคตาย เอว ปกฺกมิสฺสามีติ วุตฺตํ โหติ.

Tatoti có nghĩa là sau khi bị thúc giục hai lần, ngay khi lần thúc giục thứ ba chưa đến, “tôi sẽ bỏ đi”.

๒๗๑. ปูชิตพฺพโต สกฺโก เทวราชา ยกฺโข นาม. โย อคฺคิสฺส ปกติวณฺโณ, เตน สมนฺนาคตนฺติ วุตฺตํ ‘‘อาทิตฺตนฺติ อคฺคิวณฺณ’’นฺติ. กนฺทโล นาม ปุปฺผูปครุกฺขวิเสโส, ยสฺส เสตํ ปุปฺผํ ปุปฺผติ, มกุฬมฺปิสฺส เสตวณฺณํ ทาฐาการํ โหติ. วิรูปรูปนฺติ วิปรีตรูปสณฺฐานํ.

271. Do đáng được cúng dường, vua trời Sakka được gọi là yakkha. Cái gì có màu sắc tự nhiên của lửa, được phú cho màu sắc đó, nên đã nói “ādittanti aggivaṇṇaṃ”. Kandala là một loại cây đặc biệt ra hoa, có hoa màu trắng nở ra, nụ của nó cũng có màu trắng và hình dạng như răng nanh. Virūparūpanti là hình dạng và tướng mạo khác thường.

อฏฺฐมสตฺตาเห อชปาลนิคฺโรธมูเล นิสินฺนสฺส สพฺพพุทฺธสฺส อาจิณฺณสมาจิณฺณํ อปฺโปสฺสุกฺกตํ สนฺธาย ‘‘อหญฺเจวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อวตฺตมาเนติ อปฺปฏิปชฺชมาเน, อนนุวตฺตมาเน วา. ตสฺมาติ ตทา ตถาปฏิญฺญาตตฺตา. ตาเสตฺวา ปญฺหํ วิสฺสชฺชาเปสฺสามีติ อาคโต ยถา ตํ มูลปณฺณาสเก อาคตสฺส สจฺจกปริพฺพาชกสฺส สมาคเม (ม. นิ. ๑.๓๕๗).

(Vị thầy) đã nói câu bắt đầu là "ahañceva" nhắm đến sự không nỗ lực (thuyết pháp), là điều thường thực hành của tất cả chư Phật khi đang ngự tại cội cây bàng Ajapāla trong tuần lễ thứ tám. Avattamāne có nghĩa là không thực hành, hoặc không tuân theo. Tasmā có nghĩa là vì khi ấy đã hứa như vậy. (Dạ xoa) đã đến với ý định "sau khi làm cho (Ambaṭṭha) hoảng sợ, ta sẽ khiến y giải đáp câu hỏi", giống như (dạ xoa đã đến) trong cuộc hội họp của du sĩ Saccaka được đề cập trong Mūlapaṇṇāsaka (Trung Bộ Kinh 1.357).

‘‘ภควา เจว ปสฺสติ อมฺพฏฺโฐ จา’’ติ เอตฺถ อิตเรสมทสฺสเน ทุวิธมฺปิ การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิ หี’’ติอาทิมาห. หิ-สทฺโท การณตฺเถ นิปาโต. ยสฺมา อครุ, ยสฺมา จ วเทยฺยุํ, ตสฺมาติ สมฺพนฺโธ. อญฺเญสมฺปิ สาธารณโต อครุ อภาริยํ. อาวาเหตฺวาติ มนฺตพเลน อวฺหานํ กตฺวา. ตสฺสาติ อมฺพฏฺฐสฺส. อนฺโตกุจฺฉิ อนฺตอนฺตคุณาทิโก. วาทสงฺฆฏฺเฏติ วาจาสงฺฆฏฺฏเน. มญฺญมาโนติ มญฺญนโต. สมฺพนฺธทสฺสนญฺเหตํ.

Ở đây, trong câu "Chỉ có Đức Thế Tôn và Ambaṭṭha thấy", để chỉ ra hai lý do vì sao những người khác không thấy, (vị thầy) đã nói câu bắt đầu là "yadi hi". Bất biến từ hi có nghĩa là nguyên nhân. Cần phải liên kết như sau: "bởi vì (việc ấy) không trang trọng, và bởi vì họ có thể nói (điều gì đó), cho nên...". (Việc ấy) không trang trọng, không nặng nề vì có sự chung đụng với những người khác. Āvāhetvā có nghĩa là sau khi thực hiện việc triệu thỉnh bằng sức mạnh của thần chú. Tassa có nghĩa là của Ambaṭṭha. Antokucchi là bên trong bụng, bao gồm ruột non, ruột già v.v... Vādasaṅghaṭṭe có nghĩa là trong sự tranh luận bằng lời nói. Maññamāno có nghĩa là do tưởng rằng. Đây là (từ) chỉ sự liên kết.

๒๗๒. ตาณํ คเวสมาโนติ ‘‘อยเมว สมโณ โคตโม อิโต ภยโต มม ตายโก’’ติ ภควนฺตํเยว ‘‘ตาณ’’นฺติ ปริเยสนฺโต[Pg.262], อุปคจฺฉนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ตายตีติ ยถูปฏฺฐิตภยโต ปาเลติ. เตนาห ‘‘รกฺขตี’’ติ, กตฺตุสาธนเมตํ. นิลียตีติ ยถูปฏฺฐิเตเนว ภเยน อุปทฺทุโต นิลีโน โหติ, อธิกรณสาธนเมตํ. สรสทฺโท หึสเน, ตญฺจ วิทฺธํสนเมว อธิปฺเปตนฺติ วุตฺตํ ‘‘ภยํ หึสติ วิทฺธํเสตี’’ติ, กตฺตุสาธนเมตํ.

272. Tāṇaṃ gavesamāno có nghĩa là đang tìm kiếm, đang đến gần chỉ một mình Đức Thế Tôn là "nơi che chở" với ý nghĩ rằng: "Chính Sa-môn Gotama này là người bảo vệ ta khỏi sự sợ hãi này". Đối với hai cụm từ còn lại cũng theo phương pháp này. Tāyati có nghĩa là bảo vệ khỏi sự sợ hãi đang hiện khởi. Do đó, (vị thầy) nói là "rakkhati" (bảo vệ). Đây là cấu trúc chủ động (kattusādhana). Nilīyati có nghĩa là bị áp bức bởi chính sự sợ hãi đang hiện khởi, người ấy ẩn náu. Đây là cấu trúc chỉ nơi chốn (adhikaraṇasādhana). Từ sara có nghĩa là hủy hoại, và điều này được hiểu là sự phá hủy. Do đó, (vị thầy) nói "bhayaṃ hiṃsati viddhaṃseti" (hủy hoại, phá tan sự sợ hãi). Đây là cấu trúc chủ động (kattusādhana).

อมฺพฏฺฐวํสกถาวณฺณนา

Chú giải về câu chuyện dòng dõi Ambaṭṭha.

๒๗๔. คงฺคาย ทกฺขิณโตติ คงฺคาย นาม นทิยา ทกฺขิณทิสาภาเค. พฺราหฺมณตาปสาติ พฺรหฺมกุลิโน ตาปสา. สรํ วา สตฺติอาทโย วา ปรสฺส อุปริ ขิปิตุกามสฺส มนฺตานุภาเวน หตฺถํ น ปริวตฺตติ, หตฺเถ ปน อปริวตฺตนฺเต กุโต อาวุธํ ปริวตฺติสฺสตีติ ตถา อปริวตฺตนํ สนฺธาย ‘‘อาวุธํ น ปริวตฺตตี’’ติ วุตฺตํ. ภทฺรํ โภติ สมฺปฏิจฺฉนํ, สาธูติ อตฺโถ. ธนุนา ขิตฺตสเรน อคมนียํ สสมฺภารกถานเยน ‘‘ธนุ อคมนีย’’นฺติ วุตฺตํ ยถา ‘‘ธนุนา วิชฺฌติ, จกฺขุนา ปสฺสตี’’ติ. อมฺพฏฺฐํ นาม วิชฺชนฺติ สตฺตานํ สรีเร อพฺภงฺคํ ฐเปตีติ อมฺพฏฺฐา นิรุตฺตินเยน, เอวํลทฺธนามํ มนฺตวิชฺชนฺติ อตฺโถ. ยโต อมฺพฏฺฐา วิชฺชา เอตสฺมึ อตฺถีติ กตฺวา กณฺโห อิสิ ‘‘อมฺพฏฺโฐ’’ติ ปญฺญายิตฺถ, ตพฺพํสชาตตาย ปนายํ มาณโว ‘‘อมฺพฏฺโฐ’’ติ โวหรียติ. โส กิร ‘‘กถํ นามาหํ ทิสาย ทาสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺโต’’ติ ตํ หีนํ ชาตึ ชิคุจฺฉนฺโต ‘‘หนฺทาหํ ยถา ตถา อิมํ ชาตึ โสเธสฺสามี’’ติ นิคฺคโต. เตน วุตฺตํ ‘‘อิทานิ เม มโนรถํ ปูเรสฺสามี’’ติ. อยญฺหิสฺส มโนรโถ – วิชฺชาพเลน ราชานํ ตาเสตฺวา ตสฺส ธีตรํ ลทฺธกาลโต ปฏฺฐาย มฺยายํ ทาสชาติ โสธิตา ภวิสฺสตีติ.

274. Gaṅgāya dakkhiṇato có nghĩa là ở phía nam của con sông tên là Gaṅgā (Hằng). Brāhmaṇatāpasā là các đạo sĩ thuộc dòng dõi Bà-la-môn. Do uy lực của thần chú, tay của người muốn ném mũi tên hoặc ngọn giáo v.v... lên người khác không thể xoay chuyển được. Hơn nữa, khi tay không thể xoay chuyển, làm sao vũ khí có thể xoay chuyển được? Nhắm đến sự không xoay chuyển như vậy, (vị thầy) đã nói "vũ khí không xoay chuyển". Bhadraṃ bho là sự chấp nhận, có nghĩa là "lành thay". (Nơi) không thể đến được bằng mũi tên bắn ra từ cây cung, theo phương pháp nói bao gồm cả công cụ (sasambhārakathā), được nói là "cung không thể đến được", giống như "bắn bằng cung", "thấy bằng mắt". Theo từ nguyên học (niruttinayena), ambaṭṭhā là (minh chú) đặt vật nhọn vào thân thể chúng sinh. Có nghĩa là minh chú có tên gọi như vậy. Bởi vì minh chú ambaṭṭhā có ở vị này, nên đạo sĩ Kaṇha được biết đến là "Ambaṭṭha". Hơn nữa, do sinh ra trong dòng dõi đó, thanh niên này được gọi là "Ambaṭṭha". Vị ấy, nghe nói, đã ra đi vì ghê tởm dòng dõi thấp hèn đó, (nghĩ rằng): "Làm sao ta lại sinh ra trong bụng của nữ tỳ Disā?", (và quyết tâm): "Thôi nào, ta sẽ thanh lọc dòng dõi này bằng cách này hay cách khác". Do đó, (vị thầy) đã nói: "Bây giờ ta sẽ hoàn thành tâm nguyện của ta". Tâm nguyện của vị ấy là: "Kể từ khi nhận được con gái của nhà vua sau khi dùng sức mạnh minh chú làm cho vua hoảng sợ, dòng dõi nô lệ này của ta sẽ được thanh lọc".

เสฏฺฐมนฺเตติ เสฏฺฐภูเต เวทมนฺเต. โก นุ กึ การณา ทาสิปุตฺโต สมาโน มทฺทรูปึ ธีตรํ ยาจตีติ อตฺโถ. ขุรติ ฉินฺทติ, ขุรํ วา ปาติ ปิวตีติ ขุรปฺโป, ขุรมสฺส อคฺเค อปฺปียติ ฐปียตีติ วา ขุรปฺโป, สโร. มนฺตานุภาเวน รญฺโญ พาหุกฺขมฺภมตฺตํ ชาตํ, เตน ปน พาหุกฺขมฺเภน ‘‘โก ชานาติ, กึ ภวิสฺสตี’’ติ ราชา ภีโต อุสฺสงฺกี อุตฺรสฺโต อโหสิ. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘ภเยน เวธมาโน อฏฺฐาสี’’ติ.

Seṭṭhamante có nghĩa là trong các minh chú Vệ-đà tối thượng. Có nghĩa là: "Vì lý do gì mà một người con của nữ tỳ lại đi xin một cô con gái có dung sắc yêu kiều?". Khurappo là (mũi tên) cắt, chặt; hoặc khurappo là (mũi tên) uống (pivati) lưỡi dao (khuraṃ); hoặc khurappo là mũi tên (saro) mà ở đầu của nó có gắn một lưỡi dao. Do uy lực của thần chú, cánh tay của nhà vua trở nên cứng đờ. Hơn nữa, vì cánh tay cứng đờ đó, nhà vua đã trở nên sợ hãi, lo lắng, kinh hoàng, (nghĩ rằng): "Ai biết được, điều gì sẽ xảy ra?". Và như vậy, (vị thầy) đã nói: "Vị ấy đứng đó, run rẩy vì sợ hãi".

สรภงฺคชาตเก [Pg.263] (ชา. ๒.๑๗.๕๒) อาคตานํ ทณฺฑกีราชาทีนํ ปจฺฉา โอกฺกากราชา อโหสิ, เตสํ ปวตฺติ จ สพฺพตฺถ จิรกาลํ ปากฏาติ อาห ‘‘ทณฺฑกีรญฺโญ’’ติอาทิ. อปรทฺธสฺส ทณฺฑกีรญฺโญ, อปรทฺโธ นาฬิเกโร, อชฺชุโน จาติ สมฺพนฺโธ. สติปิ วาลุกาทิวสฺเส อาวุธวสฺเสเนว วินาโสติ วุตฺตํ ‘‘อาวุธวุฏฺฐิยา’’ติ. ‘‘อยมฺปิ อีทิโส มหานุภาโว’’ติ มญฺญมานา เอวํ จินฺตยนฺตา ภเยน อโวจุนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Vua Okkāka xuất hiện sau các vị vua Daṇḍakī v.v... được đề cập trong Bổn sanh Sarabhaṅga (Jā. 522). Và câu chuyện của họ đã nổi tiếng khắp nơi trong một thời gian dài. Do đó, (vị thầy) đã nói câu bắt đầu là "daṇḍakīrañño". Cần phải liên kết như sau: (của) vua Daṇḍakī, người đã phạm lỗi; Nāḷikera, người đã phạm lỗi; và Ajjuna, người đã phạm lỗi. Mặc dù có những trận mưa cát v.v..., sự hủy diệt chỉ xảy ra bởi trận mưa vũ khí. Do đó, (vị thầy) đã nói "āvudhavuṭṭhiyā" (bởi trận mưa vũ khí). Cần phải hiểu rằng các vị quan đại thần đã nói (như vậy) vì sợ hãi, khi họ nghĩ và suy tư rằng: "Vị này cũng có đại thần lực như vậy".

อุนฺทฺริยิสฺสตีติ ภินฺทิยิสฺสติ. กมฺมรูปญฺเหตํ ‘‘ปถวี’’ติ กมฺมกตฺตุวเสน วุตฺตตฺตา ยถา ‘‘กุสุโล ภิชฺชตี’’ติ. เตนาห ‘‘ภิชฺชิสฺสตี’’ติ. ถุสมุฏฺฐีติ ปลาสมุฏฺฐิ, ภุสมุฏฺฐิ วา. กสฺมาติ อาห ‘‘สรสนฺถมฺภนมตฺเต’’ติอาทิ.

Undriyissati có nghĩa là sẽ bị vỡ ra. Đây là một dạng thức bị động (kammarūpa), vì nó được nói với "pathavī" (mặt đất) làm đối tượng của hành động (kammakattu), giống như "kho lúa bị vỡ". Do đó, (vị thầy) nói "bhijjissati" (sẽ bị vỡ). Thusamuṭṭhi là một nắm trấu, hoặc một nắm rơm. (Để trả lời câu hỏi) "Tại sao?", (vị thầy) đã nói câu bắt đầu là "sarasanthambhanamatte".

ภีตตสิตา ภยวเสน ฉมฺภิตสรีรา อุทฺธคฺคโลมา โหนฺติ หฏฺฐโลมา, อภีตตสิตา ปน ภยุปทฺทวาภาวโต อจฺฉมฺภิตสรีรา ปติตโลมา โหนฺติ อหฏฺฐโลมา, เขเมน โสตฺถินา ติฏฺฐนฺติ, ตาย ปน ปติตโลมตาย ตสฺส โสตฺถิภาโว ปากโฏ โหตีติ ผเลน การณํ วิภาเวตุํ ปาฬิยํ ‘‘ปลฺโลโม’ติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ ‘‘ปนฺนโลโม’’ติอาทินา. นิรุตฺตินเยน ปทสิทฺธิ ยถา ตํ ภยเภรวสุตฺเต ‘‘ภิยฺโย ปลฺโลมมาปาทึ อรญฺเญ วิหารายา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๖ อาทโย). อิทนฺติ โอสานวจนํ. ‘‘สเจ เม ราชา ตํ ทาริกํ ทสฺเสติ, กุมาโร โสตฺถิ ปลฺโลโม ภวิสฺสตี’’ติ ปฏิญฺญากรณํ ปกรณโตเยว ปากฏํ. เตนาติ กณฺเหน. มนฺเตติ พาหุกฺขมฺภกมนฺตสฺส ปฏิปฺปสฺสมฺภกวิชฺชาสงฺขาเต มนฺเต. เอวรูปานญฺหิ ภยุปทฺทวกรานํ มนฺตานํ เอกํเสเนว ปฏิปฺปสฺสมฺภกมนฺตาโหนฺติ ยถา ตํ กุสุมารกวิชฺชาทีนํ. ปริวตฺติเตติ ปชปฺปิเต. อตฺตโน ธีตุยา อปวาทโมจนตฺถํ ตํ อทาสํ ภุชิสฺสํ กโรติ. ตสฺสา อนุรูเป อิสฺสริเย ฐปนตฺถํ อุฬาเร จ นํ ฐาเน ฐเปสิ. เอเกน ปกฺเขนาติ มาตุปกฺเขน. กรุณายนฺโต สมสฺสาสนตฺถํ อาห, น ปน อุจฺจากุลีนภาวทสฺสนตฺถํ. เตนาห ‘‘อถ โข ภควา’’ติอาทิ.

Bhītatasitā có nghĩa là: những người sợ hãi và kinh hãi, do bởi sự sợ hãi nên chambhitasarīrā là có thân thể cứng đờ, uddhaggalomā honti haṭṭhalomā là có lông dựng ngược, có lông tóc rởn gáy. Trái lại, abhītatasitā là những người không sợ hãi, không kinh hãi, do không có sự nguy hiểm và tai họa nên acchambhitasarīrā là có thân thể không cứng đờ, patitalomā honti ahaṭṭhalomā là có lông nằm xuống, có lông không rởn gáy, họ an trú trong sự an ổn và bình yên. Trái lại, do trạng thái lông nằm xuống ấy nên trạng thái bình yên của vị ấy được biểu lộ. Để làm sáng tỏ nguyên nhân bằng kết quả, trong Pāḷi đã nói ‘pallomo’ti. Để chỉ điều này, ngài Chú giải sư nói ‘pannalomo’ v.v... Sự hình thành từ theo từ nguyên học cũng giống như trong kinh Bhayabherava: ‘bhiyyo pallomamāpādiṃ araññe vihārāyā’ti. Idaṃ là lời kết luận. Việc hứa hẹn rằng: “Nếu đức vua gả cô gái ấy cho tôi, hoàng tử sẽ được bình an vô sự (sotthi pallomo)” đã được biểu lộ rõ ràng do chính bối cảnh. Tena là do Kaṇha. Manteti là trong câu thần chú được gọi là pháp thuật hóa giải câu thần chú làm tê liệt cánh tay. Quả vậy, đối với những câu thần chú gây ra sự sợ hãi và tai họa như vậy, chắc chắn có những câu thần chú hóa giải, giống như đối với pháp thuật làm héo hoa v.v... Parivattite là khi được trì tụng. Để giải thoát con gái của mình khỏi sự chỉ trích, vị ấy đã làm cho người không phải là nô lệ ấy trở thành người tự do. Để đặt cô ấy vào địa vị cai trị tương xứng và đã đặt vị ấy vào địa vị cao quý. Ekena pakkhena là về phía mẹ. Ngài nói do lòng bi mẫn để an ủi, chứ không phải để thể hiện dòng dõi cao quý. Do đó, ngài Chú giải sư nói: ‘atha kho bhagavā’ v.v...

ขตฺติยเสฏฺฐภาววณฺณนา

Giải Thích Về Việc Giai Cấp Sát-đế-lỵ Là Cao Quý Nhất

๒๗๕. พฺราหฺมเณสูติ โวหารมตฺตํ, พฺราหฺมณานํ สมีเป พฺราหฺมเณหิ ลทฺธพฺพานิ อาสนาทีนิ ลเภถาติ วุตฺตํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘พฺราหฺมณานํ [Pg.264] อนฺตเร’’ติ. เกวลํ เวทสตฺถานุรูปํ ปรโลกคเต สทฺธาย เอว กาตพฺพํ, น ตทญฺญํ กิญฺจิ อภิปตฺเถนฺเตนาติ สทฺธนฺติ นิพฺพจนํ ทสฺเสตุํ ‘‘มตเก อุทฺทิสฺส กตภตฺเต’’ติ วุตฺตํ. มงฺคลาทิภตฺเตติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน อุสฺสวเทวตาราธนาทิภตฺเต สงฺคณฺหาติ. ยญฺญภตฺเตติ ปาปสญฺญมาทิวเสน กตภตฺเต. ‘‘ปาปสญฺญมาทิภตฺโต ภวิสฺสตี’’ติอาทินา หิ อคฺคิโหโม อิธ ยญฺญํ. ปาหุนกานนฺติ อติถีนํ. อนาคนฺตุกานมฺปิ ปาเหณกภตฺตํ ‘‘ปาหุน’’นฺตฺเวว วุจฺจตีติ อาห ‘‘ปณฺณาการภตฺเต วา’’ติ. อาวฏํ นิวารณํ. อนาวฏํ อนิวารณํ. ขตฺติยภาวํ อปฺปตฺโต อุภโตสุชาตาภาวโต. เตนาห ‘‘อปริสุทฺโธ’’ติ.

275. Brāhmaṇesu chỉ là cách nói theo quy ước, có nghĩa là: “Mong rằng họ sẽ nhận được chỗ ngồi v.v... là những thứ nên được nhận từ các vị Bà-la-môn, ở gần các vị Bà-la-môn.” Do đó, ngài Chú giải sư đã nói: ‘brāhmaṇānaṃ antare’. Để chỉ ra từ nguyên của saddha là “việc chỉ nên được thực hiện với đức tin dành cho người đã qua đời, phù hợp với kinh Vệ-đà và các thánh điển, chứ không phải trong khi mong muốn bất cứ điều gì khác,” ngài Chú giải sư đã nói: ‘matake uddissa katabhatte’. Ở đây, trong maṅgalādibhatte, bằng từ ādi, ngài bao gồm các bữa ăn trong lễ hội, cúng dường thiên thần v.v... Yaññabhatte là trong các bữa ăn được thực hiện với mục đích chế ngự điều ác v.v... Quả vậy, bằng câu “sẽ là bữa ăn để chế ngự điều ác v.v...”, ở đây aggihoma (tế lửa) là một yañña (sự cúng dường). Pāhunakānaṃ là của các vị khách. Bởi vì bữa ăn được gửi làm quà ngay cả cho những vị khách không đến cũng được gọi là pāhuna, ngài Chú giải sư nói: ‘paṇṇākārabhatte vā’. Āvaṭaṃ là sự ngăn cản. Anāvaṭaṃ là sự không ngăn cản. Vị ấy không đạt được địa vị Sát-đế-lỵ do không được sinh ra trong dòng dõi trong sạch từ cả hai phía. Do đó, ngài Chú giải sư nói: ‘aparisuddho’.

๒๗๖. อิตฺถิยา วา อิตฺถึ กริตฺวาติ เอตฺถ กรณํ นาม กิริยาสามญฺญวิสยํ กรภูธาตูนํ อตฺถวเสน สพฺพธาตฺวนฺโตคธตฺตาติ อาห ‘‘ปริเยสิตฺวา’’ติ. ขตฺติยกุมารสฺส ภริยาภูตํ พฺราหฺมณกญฺญํ อิตฺถึ ปริเยสิตฺวา คเหตฺวา พฺราหฺมณานํ อิตฺถิยา วา ขตฺติยาว เสฏฺฐา, ‘‘หีนา พฺราหฺมณา’’ติ ปาฬิมุทาหริตฺวา โยเชตพฺพํ. ‘‘ปุริเสน วา ปุริสํ กริตฺวาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๗๖) อาจริเยน วุตฺตํ. ตตฺถาปิ หิ ขตฺติยกญฺญาย ปติภูตํ พฺราหฺมณกุมารํ ปุริสํ ปริเยสิตฺวา คเหตฺวา พฺราหฺมณานํ ปุริเสน วา ขตฺติยาว เสฏฺฐา, หีนา พฺราหฺมณาติ โยชนา. กิสฺมิญฺจิเทว ปกรเณติ เอตฺถ ปกรณํ นาม การณํ ‘‘เอตสฺมึ นิทาเน เอตสฺมึ ปกรเณ’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๔๒, ๙๐) วิย, ตสฺมา ราคาทิวเสน ปกฺขลิเต ฐาเน เหตุภูเตติ อตฺโถ, ตํ ปน อตฺถโต อปราโธว, โส จ อกตฺตพฺพกรณนฺติ อาห ‘‘กิสฺมิญฺจิเทว โทเส’’ติอาทิ. ภสฺสสทฺโท ภสฺมปริยาโย. ภสียติ นิรตฺถกภาเวน ขิปียตีติ หิ ภสฺสํ, ฉาริกา. ‘‘วธิตฺวา’’ติ เอตสฺส อตฺถวจนํ ‘‘โอกิริตฺวา’’ติ.

276. Ở đây, trong câu “itthiyā vā itthiṃ karitvā”, từ “karaṇa” (làm) có nghĩa là hành động nói chung, vì theo nghĩa, các động từ căn “kara” và “bhū” được bao hàm trong tất cả các động từ căn. Do đó, ngài Chú giải sư nói: “pariyesitvā”. Sau khi tìm kiếm và lấy một thiếu nữ Bà-la-môn đã trở thành vợ của một hoàng tử Sát-đế-lỵ, nên được kết nối bằng cách trích dẫn Pāḷi: “Ngay cả bởi một người phụ nữ của dòng dõi Bà-la-môn, giai cấp Sát-đế-lỵ vẫn cao quý hơn, giai cấp Bà-la-môn là thấp kém.” Ngài Chú giải sư đã nói: “Ở đây, trong câu ‘purisena vā purisaṃ karitvā’, phương pháp cũng tương tự.” Quả vậy, ở đó cũng vậy, sự kết nối là: sau khi tìm kiếm và lấy một thanh niên Bà-la-môn đã trở thành chồng của một công chúa Sát-đế-lỵ, “Ngay cả bởi một người đàn ông của dòng dõi Bà-la-môn, giai cấp Sát-đế-lỵ vẫn cao quý hơn, giai cấp Bà-la-môn là thấp kém.” Ở đây, trong câu “kismiñcideva pakaraṇe”, “pakaraṇa” có nghĩa là nguyên nhân, giống như trong các câu “etasmiṃ nidāne etasmiṃ pakaraṇe” v.v... Do đó, ý nghĩa là “trong một trường hợp đã trở thành nguyên nhân, do đã vấp ngã bởi tham ái v.v...” Nhưng điều đó, về mặt ý nghĩa, chính là sự vi phạm, và đó là việc làm điều không nên làm. Do đó, ngài Chú giải sư nói: “kismiñcideva dose” v.v... Từ “bhassa” là một từ đồng nghĩa của “bhasma” (tro). Quả vậy, nó là “bhassa” vì nó bị vứt bỏ (“bhasīyati... khipīyati”) như là vô dụng; nó có nghĩa là tro (“chārikā”). Lời giải thích ý nghĩa của “vadhitvā” là “okiritvā”.

๒๗๗. กมฺมกิเลเสหิ ชเนตพฺโพ, เตหิ วา ชายตีติ ชนิโต, สฺเวว ชเนโต, มนุสฺโสว. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘เย โคตฺตปฏิสาริโน’’ติ. ตเทตํ ปชาวจนํ วิย ชาติสทฺทวเสน พหุมฺหิ เอกวจนนฺติ อาห ‘‘ปชายาติ อตฺโถ’’ติ. เอตสฺมึ ชเนติปิ ยุชฺชติ. ปฏิสรนฺตีติ โคตฺตํ ปฏิจฺจ ‘‘อหํ โคตโม, อหํ กสฺสโป’’ติอาทินา สรณํ กโรนฺติ วิจินนฺติ.

277. Janito là “cái được tạo ra bởi nghiệp và phiền não, hoặc cái được sinh ra từ chúng.” Chính nó là janeto, chỉ con người. Quả vậy, đã được nói rằng: ‘ye gottapaṭisārino’ti. Từ này, giống như từ pajā (dân chúng), là một danh từ số ít được dùng cho số nhiều theo cách của một danh từ tập hợp. Do đó, ngài Chú giải sư nói: “ý nghĩa là pajāyā.” “Trong dân chúng này” cũng phù hợp. Paṭisarantī có nghĩa là: dựa vào dòng họ của mình, họ tưởng nhớ và xem xét, nói rằng: “Tôi là người thuộc dòng họ Gotama,” “Tôi là người thuộc dòng họ Kassapa,” v.v...

ปฐมภาณวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Giải Thích Phẩm Thứ Nhất Đã Hoàn Tất.

วิชฺชาจรณกถาวณฺณนา

Giải Thích Về Minh Hạnh

๒๗๘. อิมสฺมึ [Pg.265] ปน สิโลเก อาหริยมาเน พฺรหฺมครุกา สทฺเธยฺยตํ อาปชฺชิสฺสนฺติ, อมฺพฏฺโฐ จ ‘‘วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน’’ติ ปทํ สุตฺวา วิชฺชาจรณํ ปุจฺฉิสฺสติ, เอวมยํ วิชฺชาจรณปริทีปนี เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ภวิสฺสตีติ ปสฺสิตฺวา โลกนาโถ อิมํ สิโลกํ สนงฺกุมารภาสิตํ อาหรีติ อิมมตฺถมฺปิ วิภาเวนฺโต ‘‘อิมาย ปน คาถายา’’ติอาทิมาห. อิตรถา หิ ภควาปิ อสพฺพญฺญู ปราวสฺสโย ภเวยฺย, น จ ยุชฺชติ ภควโต ปราวสฺสยตา สมฺมาสมฺพุทฺธภาวโต. เตนาห ‘‘อหมฺปิ หิ, อมฺพฏฺฐ, เอวํ วทามี’’ติอาทิ. พฺราหฺมณสมเย สิทฺธนฺติ พฺราหฺมณลทฺธิยา ปากฏํ. วกฺขมานนเยน ชาติวาทาทิปฏิสํยุตฺตํ. ‘‘สํสนฺทิตฺวาติ ฆเฏตฺวา, อวิรุทฺธํ กตฺวาติ อตฺโถ’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๗๗) อาจริเยนวุตฺตํ. อิทานิ ปน โปตฺถเกสุ ‘‘ปฏิกฺขิปิตฺวา’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ, โส อยุตฺโตว. กสฺมาติ เจ? น หิ ปาฬิยํ พฺราหฺมณสมยสิทฺธํ วิชฺชาจรณํ ปฏิกฺขิปติ, ตเทว อมฺพฏฺเฐน จินฺติตํ วิชฺชาจรณํ ฆเฏตฺวา อวิรุทฺธํ กตฺวา อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณํ เทเสตีติ.

278. Hơn nữa, khi câu kệ này được dẫn ra, những người tôn kính Phạm Thiên sẽ đạt đến sự tin tưởng. Và thanh niên Ambaṭṭha, sau khi nghe cụm từ ‘vijjācaraṇasampanno’ (người đầy đủ minh và hạnh), sẽ hỏi về minh và hạnh. Thấy rằng như vậy bài pháp này, làm sáng tỏ minh và hạnh, sẽ có lợi ích cho đại chúng, bậc Lãnh Đạo Thế Gian đã dẫn ra câu kệ này do Phạm Thiên Sanaṅkumāra nói. Để làm sáng tỏ cả ý nghĩa này, vị Luận Sư đã nói câu bắt đầu bằng ‘imāya pana gāthāyā’. Thật vậy, nếu không thì đức Thế Tôn cũng sẽ là người không phải bậc Toàn Giác, là người phải nương tựa vào người khác. Và việc đức Thế Tôn phải nương tựa vào người khác là không thích hợp, do Ngài là bậc Chánh Đẳng Giác. Do đó, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘ahampi hi, ambaṭṭha, evaṃ vadāmī’ (Này Ambaṭṭha, Ta cũng nói như vậy). (Câu) ‘Brāhmaṇasamaye siddhaṃ’ (thành tựu trong thời của Bà-la-môn) có nghĩa là: nổi tiếng trong chủ thuyết của Bà-la-môn. Tương ưng với chủ thuyết về giai cấp v.v... theo phương pháp sẽ được nói đến. Vị Luận Sư đã nói rằng: “‘Saṃsanditvā’ có nghĩa là ‘ghatetvā’ (kết hợp lại), ‘katvā aviruddhaṃ’ (làm cho không mâu thuẫn).” Nhưng hiện nay, trong các bản kinh, thấy có bản văn là ‘paṭikkhipitvā’ (bác bỏ), bản văn ấy là không thích hợp. Nếu hỏi: “Tại sao?” Vì trong Pāḷi, Ngài không bác bỏ minh và hạnh đã thành tựu trong thời của Bà-la-môn. (Ngài) chỉ thuyết giảng về minh và hạnh vô thượng bằng cách kết hợp và làm cho không mâu thuẫn chính minh và hạnh ấy mà Ambaṭṭha đã suy nghĩ đến.

วาโทติ ลทฺธิ, วจีเภโท วา. เตนาห ‘‘พฺราหฺมณ…เป…อาทิวจน’’นฺติ. ลทฺธิปิ หิ วตฺตพฺพตฺตา วจนเมว. อิทนฺติ อชฺเฌนชฺฌาปนยชนยาชนาทิกมฺมํ, น เวสฺสสฺส, น ขตฺติยสฺส, น ตทญฺเญสนฺติ อตฺถํ อาทิสทฺเทน สงฺคณฺหาติ. สพฺพตฺถาติ โคตฺตวาทมานวาเทสุ. ตตฺถาปิ หิ โคตฺตวาโทติ โคตฺตํ อารพฺภ วาโท, กสฺสปสฺเสวิทํ วฏฺฏติ, น โกสิยสฺสาติอาทิวจนนฺติ อตฺโถ. มานวาโทติ มานํ อารพฺภ อตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนวเสน วาโท, พฺราหฺมณสฺเสวิทํ วฏฺฏติ, น สุทฺทสฺสาติอาทิวจนนฺติ อตฺโถ. ชาติวาเท วินิพทฺธาติ ชาติสนฺนิสฺสิตวาเท ปฏิพทฺธา. สพฺพตฺถาติ โคตฺตวาทวินิพทฺธาทีสุ. โคตฺตวาทวินิพทฺธาติ หิ โคตฺตวาเท วินิพทฺธา. มานวาทวินิพทฺธาติ มานวาเท วินิพทฺธา, เย หิ พฺราหฺมณสฺเสว อชฺเฌนชฺฌาปนยชนยาชนาทโยติ เอวํ อตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนวเสน ปวตฺตา, เต มานวาทวินิพทฺธา จ โหนฺติ. อาวาหวิวาหวินิพทฺธาติ อาวาหวิวาเหสุ วินิพทฺธา. เย หิ วินิพทฺธตฺตยวเสน ‘‘อรหสิ วา มํ ตฺวํ, น วา มํ ตฺวํ อรหสี’’ติ เอวํ ปวตฺตนกา, เต อาวาหวิวาหวินิพทฺธา จ โหนฺตีติ อิมมตฺถเสสํ สนฺธาย ‘‘เอส นโย’’ติ [Pg.266] วุตฺตํ. อาวาหวิวาหวินิพทฺธภาววิภาวนตฺถญฺหิ ‘‘อรหสิ วา มํ ตฺวํ, น วา มํ ตฺวํ อรหสี’’ติ ปาฬิยํ วุตฺตํ, ตเทตํ ชาติวาทาทีหิ ตีหิ ปเทหิ โยเชตพฺพํ. อาวุตฺติอาทินเยน หิ ชาติวาทาทโย ทฺวิกฺขตฺตุมตฺถทีปกา. ตถา หิ อาจริเยน วุตฺตํ ‘‘เย ปน อาวาหวิวาหวินิพทฺธา, เต เอว สมฺพนฺธตฺตยวเสน ‘อรหสิ วา มํ ตฺวํ, น วา มํ ตฺวํ อรหสี’ติ เอวํ ปวตฺตนกา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๗๘).

‘Vādo’ (chủ thuyết) là chủ thuyết (laddhi), hoặc là sự phân loại lời nói (vacībhedo). Do đó, vị Luận Sư đã nói ‘brāhmaṇa…pe…ādivacanaṃ’ (lời nói bắt đầu bằng...). Thật vậy, chủ thuyết (laddhi) cũng chính là lời nói (vacana) vì nó có thể được nói ra. ‘Idaṃ’ (điều này) là hành động học, dạy, tế lễ, và làm cho tế lễ v.v... Ngài thâu tóm ý nghĩa: “không phải cho giai cấp thương gia (vessa), không phải cho giai cấp vua chúa (khattiya), không phải cho những người khác ngoài họ” bằng từ ‘ādi’ (v.v...). ‘Sabbatthā’ (trong mọi trường hợp) có nghĩa là trong chủ thuyết về dòng họ (gottavāda) và chủ thuyết về ngã mạn (mānavāda). Thật vậy, trong đó, ‘gottavāda’ là chủ thuyết liên quan đến dòng họ, có nghĩa là lời nói bắt đầu bằng: “Điều này chỉ thích hợp cho người dòng họ Kassapa, không thích hợp cho người dòng họ Kosiya.” ‘Mānavāda’ là chủ thuyết liên quan đến ngã mạn, theo cách tự tán dương và chê bai người khác, có nghĩa là lời nói bắt đầu bằng: “Điều này chỉ thích hợp cho Bà-la-môn, không thích hợp cho người giai cấp thấp (sudda).” ‘Jātivāde vinibaddhā’ (ràng buộc trong chủ thuyết về giai cấp) có nghĩa là bị ràng buộc trong chủ thuyết dựa vào giai cấp. ‘Sabbatthā’ (trong mọi trường hợp) có nghĩa là trong sự ràng buộc bởi chủ thuyết về dòng họ v.v... Thật vậy, ‘gottavādavinibaddhā’ (ràng buộc bởi chủ thuyết về dòng họ) có nghĩa là bị ràng buộc trong chủ thuyết về dòng họ. ‘Mānavādavinibaddhā’ (ràng buộc bởi chủ thuyết về ngã mạn) có nghĩa là bị ràng buộc trong chủ thuyết về ngã mạn. Thật vậy, những (chủ thuyết) nào diễn ra theo cách tự tán dương và chê bai người khác rằng: “Việc học, dạy, tế lễ, và làm cho tế lễ v.v... chỉ dành cho Bà-la-môn,” những chủ thuyết ấy cũng bị ràng buộc bởi chủ thuyết về ngã mạn. ‘Āvāhavivāhavinibaddhā’ (ràng buộc trong việc cưới gả) có nghĩa là bị ràng buộc trong việc cưới gả. Thật vậy, những (chủ thuyết) nào, do ba loại ràng buộc, có xu hướng diễn ra như: “Ngươi có xứng đáng (hỏi) ta không, hay ngươi không xứng đáng (hỏi) ta?”, những chủ thuyết ấy cũng bị ràng buộc trong việc cưới gả. Nhắm đến phần ý nghĩa còn lại này, câu ‘esa nayo’ (đó là phương pháp) đã được nói. Thật vậy, để làm sáng tỏ tình trạng bị ràng buộc trong việc cưới gả, câu ‘arahasi vā maṃ tvaṃ, na vā maṃ tvaṃ arahasī’ đã được nói trong Pāḷi. Điều này nên được kết hợp với ba cụm từ bắt đầu bằng ‘jātivāda’. Thật vậy, theo phương pháp lặp lại v.v..., các (chủ thuyết) bắt đầu bằng ‘jātivāda’ làm sáng tỏ ý nghĩa hai lần. Thật vậy, vị Luận Sư đã nói như sau: “Còn những (chủ thuyết) nào bị ràng buộc trong việc cưới gả, chính chúng, do ba loại liên kết, có xu hướng diễn ra như: ‘Ngươi có xứng đáng (hỏi) ta không, hay ngươi không xứng đáng (hỏi) ta?’”

นนุ ปุพฺเพ วิชฺชาจรณํ ปุฏฺฐํ, กสฺมา ตํ ปุน ปุจฺฉตีติ โจทนํ โสเธนฺโต ‘‘ตโต อมฺพฏฺโฐ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยตฺถาติ ยสฺสํ วิชฺชาจรณสมฺปตฺติยํ. พฺราหฺมณสมยสิทฺธํ สนฺธาย วุตฺตํ. ลคฺคิสฺสามาติ โอลคฺคา อนฺโตคธา ภวิสฺสาม. ตโตติ ตาย วิชฺชาจรณสมฺปทาย. อวกฺขิปีติ อวจาสิ. ปรมตฺถโต อวิชฺชาจรณานิเยว ‘‘วิชฺชาจรณานี’’ติ คเหตฺวา ฐิโต หิ ปรมตฺถโต วิชฺชาจรเณสุ วิภชิยมาเนสุ โส ตโต ทูรโต อปนีโต นาม โหติ. ยตฺถาติ ยสฺสํ ปน วิชฺชาจรณสมฺปตฺติยํ. อนุตฺตรวิชฺชาจรณํ สนฺธาย วุตฺตํ. ชานนกิริยาโยเค กมฺมมฺปิ ยุชฺชนกิริยาโยเค กตฺตาเยว อุปปนฺโน. ปธานกิริยาเปกฺขา หิ การกาติ วุตฺตํ ‘‘อยํ โน วิชฺชาจรณสมฺปทา ญาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. เอวมีทิเสสุ. สมุทาคมโตติ อาทิสมุฏฺฐานโต.

Để làm trong sạch lời chất vấn: “Chẳng phải trước đây minh và hạnh đã được hỏi rồi sao, tại sao lại hỏi điều đó một lần nữa?”, vị Luận Sư đã nói câu bắt đầu bằng ‘tato ambaṭṭho’. Trong đó, ‘yatthā’ có nghĩa là ‘yassaṃ vijjācaraṇasampattiyaṃ’ (trong sự đầy đủ minh và hạnh nào). (Điều này) được nói nhắm đến (minh và hạnh) đã thành tựu trong thời của Bà-la-môn. ‘Laggissāma’ (chúng ta sẽ bám vào) có nghĩa là: chúng ta sẽ bám vào, sẽ đi vào bên trong. ‘Tato’ (từ đó) có nghĩa là: từ sự đầy đủ minh và hạnh ấy. ‘Avakkhipi’ (đã nói hạ thấp) có nghĩa là ‘avacāsi’ (đã nói). Thật vậy, người đứng vững với quan điểm chấp thủ rằng những gì theo nghĩa tối hậu thực sự là vô minh và vô hạnh lại là “minh và hạnh”, khi minh và hạnh theo nghĩa tối hậu được phân tích, người đó được gọi là đã bị loại bỏ xa khỏi chúng. ‘Yatthā’ có nghĩa là ‘yassaṃ pana vijjācaraṇasampattiyaṃ’ (còn trong sự đầy đủ minh và hạnh nào). (Điều này) được nói nhắm đến minh và hạnh vô thượng. Trong sự kết hợp với hành động biết (jānanakiriyā), ngay cả đối cách (kamma) cũng trở thành chủ cách (kattā) trong sự kết hợp với hành động nối kết (yujjanakiriyā). Thật vậy, các cách (kāraka) phụ thuộc vào động từ chính, do đó đã được nói rằng: ‘ayaṃ no vijjācaraṇasampadā ñātuṃ vaṭṭatī’ (sự đầy đủ minh và hạnh này của chúng ta là thích hợp để biết). Trong những trường hợp như thế này (cũng vậy). ‘Samudāgamato’ (từ sự khởi lên) có nghĩa là: từ sự khởi lên ban đầu.

๒๗๙. กามํ จรณปริยาปนฺนตฺตา จรณวเสน นิยฺยาเตตุํ วฏฺฏติ, อมฺพฏฺฐสฺส ปน อสมปถคมนํ นิวาเรนฺโต สีลวเสเนว นิยฺยาเตตีติ อิมมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘จรณปริยาปนฺนมฺปี’’ติ วุตฺตํ. พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๗, ๑๑, ๒๑) วุตฺตนเยน ขุทฺทกาทิเภทํ ติวิธํ สีลํ. สีลวเสเนวาติ สีลปริยายวเสเนว. กิญฺจิ กิญฺจิ สีลนฺติ พฺราหฺมณานํ ชาติสิทฺธํ อหึสนาทิยมนิยมลกฺขณํ อปฺปมตฺตกํ สีลํ. ตสฺมาติ ตถา วิชฺชมานตฺตา, อตฺตนิ วิชฺชมานํ สีลมตฺตมฺปิ นิสฺสาย ลคฺเคยฺยาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตตฺถ ตตฺเถว ลคฺเคยฺยาติ ตสฺมึ ตสฺมึเยว พฺราหฺมณสมยสิทฺเธ สีลมตฺเต ‘จรณ’นฺติ ลคฺเคยฺยา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๗๙) อาจริเยน วุตฺตํ, ตเทตํ อฏฺฐกถายเมว สาการวจนสฺส วุตฺตตฺตา วิจาเรตพฺพํ, อธิปฺปายมตฺตทสฺสนํ วา เอตํ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – ตตฺถ ตตฺเถว ลคฺเคยฺยาติ ตสฺมึ ตสฺมึเยว อตฺตนิ วิชฺชมานสีลมตฺตปฏิสํยุตฺตฏฺฐาเน ‘‘มยมฺปิ จรณสมฺปนฺนา’’ติ ลคฺเคยฺย, ตสฺมา สีลวเสเนว นิยฺยาเตตีติ สมฺพนฺโธ. ตถาปสงฺคาภาวโต ปน อุปริ จรณวเสเนว นิยฺยาเตตีติ [Pg.267] ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิมาห. รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานนิทฺเทเสเนว อรูปาวจรชฺฌานานมฺปิ นิทฺทิฏฺฐภาวาปตฺติโต ‘‘อฏฺฐปิ สมาปตฺติโย ‘จรณ’นฺติ นิยฺยาติตา’’ติ วุตฺตํ. ตานิปิ หิ องฺคสมตาย จตุตฺถชฺฌานาเนวาติ. นิยฺยาติตาติ จ อเสสโต นีหริตฺวา คหิตา, นิทสฺสิตาติ อตฺโถ. วิปสฺสนาญาณโต ปนาติ ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนีเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมตี’’ติอาทินา นเยน วิปสฺสนาญาณโต ปฏฺฐาย.

279. Quả thật, vì được bao gồm trong hạnh (caraṇa), nên có thể hoàn tất bằng phương diện hạnh. Nhưng trong khi ngăn cản sự đi vào con đường không đúng đắn của Ambaṭṭha, Ngài đã hoàn tất chỉ bằng phương diện giới. Để làm sáng tỏ ý nghĩa này, câu "dù được bao gồm trong hạnh" đã được nói. Giới có ba loại với sự phân biệt tiểu giới v.v... theo phương pháp đã được nói trong kinh Phạm Võng. "Sīlavaseneva" nghĩa là chỉ bằng phương diện của từ đồng nghĩa với giới. "Kiñci kiñci sīla" là giới nhỏ nhoi có đặc tính là sự chế ngự và quy tắc như bất hại v.v... đã thành tựu do dòng dõi của các Bà-la-môn. "Tasmā" là vì có sự hiện hữu như vậy; ý nghĩa là nên bám víu vào, y cứ vào chỉ một chút giới đang hiện hữu nơi mình. Vị A-xà-lê đã nói: "Tattha tattheva laggeyya" nghĩa là nên bám víu vào chỉ một chút giới đã thành tựu theo quan điểm của Bà-la-môn ở chỗ này chỗ kia rằng đó là 'hạnh'. Điều đó nên được xem xét vì lời nói có hình thức đã được nói đến trong chính Chú giải, hoặc điều này chỉ là sự trình bày ý nghĩa. Đây là ý nghĩa ở đây: "tattha tattheva laggeyya" nghĩa là nên bám víu vào chính nơi này nơi kia có liên quan đến chỉ một chút giới đang hiện hữu nơi mình rằng "chúng ta cũng là người đầy đủ hạnh", do đó, sự liên kết là "Ngài hoàn tất chỉ bằng phương diện giới". Nhưng vì không có trường hợp như vậy, để chỉ ra rằng ở trên Ngài hoàn tất chỉ bằng phương diện hạnh, vị A-xà-lê đã nói câu bắt đầu bằng "yaṃ pana". Vì ngay cả các thiền vô sắc cũng đã đạt đến trạng thái được chỉ rõ chỉ bằng sự trình bày về thiền thứ tư sắc giới, nên câu "cả tám thiền chứng được hoàn tất là 'hạnh'" đã được nói. Vì rằng những thiền ấy cũng chỉ là thiền thứ tư do sự tương đồng về chi thiền. "Niyyātitā" có nghĩa là đã được nắm lấy, đã được chỉ ra sau khi được rút ra một cách không còn sót lại. "Vipassanāñāṇato pana" là bắt đầu từ trí tuệ quán, theo phương pháp bắt đầu bằng câu "Vị ấy, khi tâm đã định tĩnh, trong sạch, thanh tịnh, không cấu uế, không phiền não, nhu nhuyến, dễ sử dụng, vững chắc, đạt đến bất động như vậy, hướng tâm, dẫn tâm đến trí kiến".

จตุอปายมุขกถาวณฺณนา

Chú giải về câu chuyện bốn cửa ngõ của đường ác.

๒๘๐. อสมฺปาปุณนฺโตติ อารภิตฺวาปิ สมฺปชฺชิตุมสกฺโกนฺโต. อวิสหมาโนติ อารภิตุเมว อสกฺโกนฺโต. ‘‘ขารี’’ติ ตาปสปริกฺขารสฺเสตํ อธิวจนํ, โส จ อเนกเภโทติ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อรณี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อรณีติ เหฏฺฐิมุปริมวเสน อคฺคิธมนกํ อรณีทฺวยํ. กมณฺฑลูติ กุณฺฑิกา. สุชาติ โหมทพฺพิ. สุชาสทฺโท หิ โหมกมฺมนิ หพฺยนฺนาทีนมุทฺธรณตฺถํ กตทพฺพิยํ วตฺตติ ยถา ตํ กูฏทนฺตสุตฺเต ‘‘ปฐโม วา ทุติโย วา สุชํ ปคฺคณฺหนฺตาน’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๓๔๑). ตถา หิ อิมสฺมึเยว ฐาเน อาจริเยน วุตฺตํ ‘‘สุชาติ ทพฺพี’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๘๐). หพฺยนฺนาทีนํ สุขคฺคหณตฺถํ ชายตีติ หิ สุชา. เกจิ ปน อิมมตฺถมวิจาเรตฺวา ตุนฺนตฺถเมว คเหตฺวา ‘‘สูจี’’ติ ปฐนฺติ, ตทยุตฺตเมว อาจริเยน ตถา อวณฺณิตตฺตา. จมติ อทตีติ จมโร, มิควิเสโส, ตสฺส วาเลน กตา พีชนี จามรา. อาทิสทฺเทน ติทณฺฑติฆฏิกาทีนิ สงฺคณฺหาติ. กุจฺฉิเตน วงฺกากาเรน ชายตีติ กาโช ยถา ‘‘กาลวณ’’นฺติ; กจติ ภารํ พนฺธติ เอตฺถาติ วา กาโจ. ทุวิธมฺปิ หิ ปทมิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู. ขาริภริตนฺติ ขารีหิ ปริปุณฺณํ. เอเกน วิ-กาเรน ปทํ วฑฺเฒตฺวา ‘‘ขาริวิวิธ’’นฺติ ปฐนฺตานํ วาเท สมุจฺจยสมาเสน อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย ปนา’’ติอาทิมาห.

280. "Asampāpuṇanto" là dù đã cố gắng nhưng không thể đạt đến. "Avisahamāno" là không thể ngay cả việc cố gắng. "Khārī" là tên gọi của vật dụng của đạo sĩ, và vì vật dụng ấy có nhiều loại, nên để phân tích và chỉ ra, câu bắt đầu bằng "araṇī" đã được nói. Ở đây, "araṇī" là cặp que cọ lửa, tức là dụng cụ tạo ra lửa, theo phương diện trên và dưới. "Kamaṇḍalu" là bình nước. "Sujā" là cái vá cúng tế. Vì từ "sujā" được dùng để chỉ cái vá được làm để múc cơm cúng tế v.v... trong nghi thức tế lửa, như trong kinh Kūṭadanta: "người thứ nhất hoặc người thứ hai trong số những người cầm cái vá". Vì vậy, chính ở nơi này, vị A-xà-lê đã nói: "sujā là cái vá". Vì nó được tạo ra để dễ dàng múc cơm cúng tế v.v..., nên gọi là "sujā". Nhưng một số vị, không xem xét ý nghĩa này, chỉ lấy nghĩa là cây kim và đọc là "sūcī"; điều đó không hợp lý, vì vị A-xà-lê đã không giải thích như vậy. "Camara" là con vật ăn (camati adati), một loại thú đặc biệt; cái quạt làm bằng lông đuôi của nó là "cāmarā". Bằng từ "ādi", ngài bao gồm các vật như gậy ba chĩa, ba cái bình v.v... "Kājo" là cái được tạo ra với hình dạng cong queo, đáng chê, như trong từ "kālavaṇa"; hoặc "kāco" là nơi mà gánh nặng được buộc (kacati bandhati). Vì các nhà ngữ pháp học chấp nhận cả hai loại từ. "Khāribharitaṃ" là đầy đủ các vật dụng của đạo sĩ. Trong quan điểm của những người đọc là "khārivividhaṃ" bằng cách thêm một từ với một biến thể, để chỉ ra ý nghĩa bằng hợp từ kết hợp (samuccayasamāsa), vị A-xà-lê đã nói câu bắt đầu bằng "ye pana".

นนุ อุปสมฺปนฺนสฺส ภิกฺขุโน สาสนิโกปิ โย โกจิ อนุปสมฺปนฺโน อตฺถโต ปริจารโกว โหติ อปิ ขีณาสวสามเณโร, กิมงฺคํ ปน พาหิรกปพฺพชิเตติ อนุโยคํ ปติ ตตฺถ วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘กามญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วุตฺตนเยนาติ ‘‘กปฺปิย…เป… วตฺตกรณวเสนา’’ติ [Pg.268] เอวํ วุตฺตนเยน. อเนกสตสหสฺสสํวรวินยสมาทานวเสน อุปสมฺปนฺนภาวสฺส วิสิฏฺฐภาวโต ขีณาสวสามเณโรปิ ปุถุชฺชนภิกฺขุโน ปริจารโกติ วุตฺโต.

Chẳng phải đối với một vị tỳ khưu đã thọ cụ túc giới, bất kỳ người nào chưa thọ cụ túc giới, dù là người trong giáo pháp, về mặt ý nghĩa, đều là người phục vụ sao, ngay cả một vị sa-di đã tận diệt các lậu hoặc? Huống chi là một người xuất gia ngoại đạo? Để chỉ ra sự khác biệt ở đó đối với câu hỏi như vậy, câu bắt đầu bằng "kāmañca" đã được nói. "Vuttanayena" là theo phương pháp đã được nói như vầy: "bằng phương diện làm các phận sự... thích hợp...". Do trạng thái đặc biệt của việc đã thọ cụ túc giới bằng phương diện thọ trì hàng trăm ngàn luật nghi phòng hộ, nên đã được nói rằng ngay cả một vị sa-di đã tận diệt các lậu hoặc cũng là người phục vụ cho một vị tỳ khưu phàm phu.

‘‘นวโกฏิสหสฺสานิ, อสีติสตโกฏิโย;

ปญฺญาสสตสหสฺสานิ, ฉตฺตึส จ ปุนาปเร;

"Chín ngàn koti, một trăm tám mươi koti; Năm triệu, và thêm ba mươi sáu ngàn;

เอเต สํวรวินยา, สมฺพุทฺเธน ปกาสิตา;

เปยฺยาลมุเขน นิทฺทิฏฺฐา, สิกฺขา วินยสํวเร’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๒๐;

อป. อฏฺฐ. ๒.๕๕;

ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๒.๓๗);

Những luật nghi phòng hộ này, đã được bậc Chánh Đẳng Giác tuyên thuyết; Các học giới trong sự phòng hộ của luật, đã được chỉ rõ bằng phương pháp lược bỏ."

เอวํ วุตฺตปฺปเภทานํ อเนกสตสหสฺสานํ สํวรวินยานํ สมาทาย สิกฺขเนน อุปริภูตา อคฺคภูตา สมฺปทาติ หิ อุปสมฺปทา, ตาย เจส อุปสมฺปทาย ปุถุชฺชนภิกฺขุ อุปสมฺปนฺโนติ.

Vì sự thành tựu đã trở nên cao thượng, đã trở nên tối thắng, do việc thọ trì và thực hành hàng trăm ngàn luật nghi phòng hộ có các loại đã được nói như vậy, nên gọi là cụ túc giới (upasampadā). Và do cụ túc giới ấy, vị tỳ khưu phàm phu này được gọi là người đã thọ cụ túc giới.

อยํ ปนาติ ยถาวุตฺตลกฺขโณ ตาปโส. ตาปสา หิ กมฺมวาทิกิริยวาทิโน, น สาสนสฺส ปฏาณีภูตา, ยโต เนสํ ปพฺพชิตุมาคตานํ วินาว ติตฺถิยปริวาเสน ขนฺธเก ปพฺพชฺชา อนุญฺญาตา. ตโป เอเตสมตฺถีติ ตาปสา ต-การสฺส ทีฆํ กตฺวา. ‘‘โลมสา’’ติอาทีสุ วิย หิ ส-ปจฺจยมิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กามํ ขีณาสโวปิ สามเณโร ปุถุชฺชนสฺส ภิกฺขุโน อตฺถโต ปริจารโกว โหติ, โส ปน วตฺตกรณมตฺเตเนว ปริจารโก, น ลามกภาเวน. ตาปโส ตุ คุณวเสน เจว เวยฺยาวจฺจกรณวเสน จ ลามกภาเวเนว ปริจารโก, น วตฺตกรณมตฺเตน, เอวมิเมสํ นานากรณํ สนฺธาย ตาปสสฺเสว ปริจารกตา วุตฺตาติ.

“Ayaṃ pana” có nghĩa là vị ẩn sĩ có đặc điểm đã được nói đến. Vì rằng các ẩn sĩ là người có chủ trương về nghiệp (kammavādī) và hành động (kiriyavādī), không phải là người đối nghịch với giáo pháp, do đó đối với những vị ấy đã đến để xuất gia, việc xuất gia đã được cho phép trong các thiên (khandhaka) mà không cần biệt trú của ngoại đạo (titthiyaparivāsa). “Tapo etesam atthīti tāpasā” (họ có khổ hạnh, nên gọi là tāpasā), bằng cách kéo dài mẫu tự 'ta'. Thật vậy, giống như trong các trường hợp “Lomasā” v.v..., các nhà ngữ pháp học chấp nhận tiếp vị ngữ 'sa'. Điều này được nói đến là: Dù rằng vị sa-di lậu tận, về mặt ý nghĩa, cũng là người phục vụ cho vị tỳ khưu phàm phu, nhưng vị ấy là người phục vụ chỉ bằng việc làm phận sự, chứ không phải do thân phận thấp kém. Còn vị ẩn sĩ là người phục vụ do phẩm hạnh và do việc làm công việc, và chính là do thân phận thấp kém, chứ không phải chỉ bằng việc làm phận sự. Như vậy, nhắm đến sự khác biệt này của họ, chỉ có tư cách người phục vụ của vị ẩn sĩ mới được nói đến.

‘‘กสฺมา’’ติอาทินา โจทโก การณํ โจเทติ. ‘‘ยสฺมา’’ติอาทินา อาจริโย การณํ ทสฺเสตฺวา ปริหรติ. เอวํ สงฺเขปโต ปริหริตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘อิมสฺมิญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อสกฺโกนฺตนฺติ อสมตฺถเนน วิปฺปฏิปชฺชนฺตํ อลชฺชึ. ขุรธารูปมนฺติ ขุรธารานํ มตฺถเกเนว อกฺกมิตฺวา คมนูปมํ. พหุชนสมฺมตาติ มหาชเนน เสฏฺฐสมฺมตา. อญฺเญติ อปเร ภิกฺขู. อิธาติ ตาปสปพฺพชฺชาย. ฉนฺเทน สห จรนฺตีติ สฉนฺทจาริโน, ยถากามํ ปฏิปนฺนกาติ วุตฺตํ โหติ. อนุสิกฺขนฺโตติ ทิฏฺฐานุคติยา สิกฺขนฺโต. ตาปสาว พหุกา โหนฺติ, น ภิกฺขู.

Bằng câu bắt đầu bằng “Kasmā”, người chất vấn đưa ra lý do. Bằng câu bắt đầu bằng “Yasmā”, vị thầy giải thích lý do và bác bỏ. Để giải thích ý nghĩa đã được bác bỏ một cách tóm tắt như vậy, câu bắt đầu bằng “imasmiñhi” đã được nói đến. “Asakkontaṃ” có nghĩa là người vô liêm sỉ, thực hành sai lạc do không có khả năng. “Khuradhārūpamaṃ” có nghĩa là ví như đi bằng cách chỉ bước trên đỉnh của lưỡi dao cạo. “Bahujanasammatā” có nghĩa là được đại chúng xem là cao quý. “Aññe” có nghĩa là các vị tỳ khưu khác. “Idha” có nghĩa là trong việc xuất gia của ẩn sĩ. “Chandena saha carantīti sachandacārino” (họ hành động cùng với ý muốn, nên gọi là sachandacārino), được nói là người thực hành theo ý muốn. “Anusikkhanto” có nghĩa là học tập theo sự bắt chước những gì đã thấy. Chỉ có các ẩn sĩ trở nên đông đảo, chứ không phải các tỳ khưu.

กุทาลปิฏกานํ [Pg.269] นิพฺพจนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. พหุชนกุหาปนตฺถนฺติ พหุโน ชนสฺส วิมฺหาปนตฺถํ. อคฺคิสาลนฺติ อคฺคิหุตฺตสาลํ. นานาทารูหีติ ปลาสรุกฺขทณฺฑาทีหิ นานาวิธสมิธาทารูหิ. โหมกรณวเสนาติ ยญฺญกรณวเสน.

Phần giải thích từ nguyên của “kudālapiṭaka” đã được nói ở dưới. “Bahujanakuhāpanatthaṃ” có nghĩa là để làm cho nhiều người kinh ngạc. “Aggisālaṃ” có nghĩa là nhà tế lửa. “Nānādārūhi” có nghĩa là bằng nhiều loại củi làm vật liệu cúng tế như cây palāsa, gậy, v.v... “Homakaraṇavasenāti” có nghĩa là do việc thực hiện lễ tế.

อุทกวเสเนตฺถ ปานาคารํ. เตนาห ‘‘ปานียํ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติอาทิ. ยํ ภตฺตปุฏํ วา ยานิ ตณฺฑุลาทีนิ วาติ สมฺพนฺโธ. อมฺพิลยาคุ นาม ตกฺกาทิอมฺพิลสํยุตฺตา ยาคุ. ตณฺหาทีหิ อามสิตพฺพโต จีวราทิ อามิสํ นาม. วฑฺฒิยาติ ทิคุณติคุณาทิวฑฺฒิยา. กุฏุมฺพํ สณฺฐเปตีติ ธนํ ปติฏฺฐาเปติ. ยถาวุตฺตมตฺถํ ปาฬิยํ นิทสฺสนมตฺเตน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อิทํ ปนสฺส ปฏิปตฺติมุข’’นฺติ, อิทํ ปน ปาฬิวจนํ อสฺส จตุตฺถสฺส ปุคฺคลสฺส โกหญฺญปฏิปตฺติยา มุขมตฺตนฺติ อตฺโถ. กสฺมาติ เจ? โส หิ นานาวิเธน โกหญฺเญน โลกํ วิมฺหาปยนฺโต ตตฺถ อจฺฉติ. เตนาห ‘‘อิมินา หี’’ติอาทิ. เอวนฺติ ‘‘ตตฺถ ปานียํ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติอาทินา วุตฺตนเยน.

Ở đây, do liên quan đến nước, nên gọi là “pānāgāra” (nhà nước uống). Do đó, ngài nói “pānīyaṃ upaṭṭhapetvā” v.v... Cần phải liên kết (câu) là “bất cứ gói cơm nào, hoặc bất cứ hạt gạo nào, v.v...”. Cháo chua (ambilayāgu) là cháo được trộn với vị chua như sữa đông v.v... Do được tiếp xúc bởi ái dục v.v..., y phục v.v... được gọi là vật chất (āmisa). “Vaḍḍhiyā” có nghĩa là với lãi suất gấp đôi, gấp ba, v.v... “Kuṭumbaṃ saṇṭhapeti” có nghĩa là thiết lập tài sản. Vì ý nghĩa đã được nói đến được trình bày trong kinh Pāli chỉ như một sự chỉ dẫn, nên ngài nói “idaṃ panassa paṭipattimukhaṃ”. Ý nghĩa là: Lời Pāli này chỉ là phần mở đầu cho sự thực hành lừa dối của hạng người thứ tư ấy. Nếu hỏi tại sao? Vì rằng người ấy sống ở đó, làm cho thế gian kinh ngạc bằng nhiều cách lừa dối khác nhau. Do đó, ngài nói “iminā hī” v.v... “Evaṃ” có nghĩa là theo phương pháp đã được nói đến trong câu bắt đầu bằng “tattha pānīyaṃ upaṭṭhapetvā”.

‘‘สพฺพาปิ ตาปสปพฺพชฺชา นิทฺทิฏฺฐา’’ติ ธมฺมาธิฏฺฐานนเยน ทสฺสิตเมว ปุคฺคลาธิฏฺฐานนเยน วิวริตุํ ‘‘อฏฺฐวิธา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ขลาทีสุ มนุสฺสานํ สนฺติเก อุปติฏฺฐิตฺวา วีหิมุคฺคมาสติลาทีนิ ภิกฺขาจริยนิยาเมน สงฺกฑฺฒิตฺวา อุญฺฉนํ อุญฺฉา, สา เอว จริยา วุตฺติ เอเตสนฺติ อุญฺฉาจริยา. อคฺคิปกฺกิกาย ภตฺตภิกฺขาย ชีวนฺตีติ อคฺคิปกฺกิกา, น อคฺคิปกฺกิกา อนคฺคิปกฺกิกา, ตณฺฑุลภิกฺขาย เอว ชีวิกาติ วุตฺตํ โหติ. อุญฺฉาจริยา หิ ขลาทีนิ คนฺตฺวา อุปติฏฺฐิตฺวา มนุสฺเสหิ ทิยฺยมานํ ขลคฺคํ นาม ธญฺญํ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, อนคฺคิปกฺกิกา ปน ตาทิสมปฏิคฺคณฺหิตฺวา ตณฺฑุลเมว ปฏิคฺคณฺหนฺตีติ อยเมเตสํ วิเสโส. น สยํ ปจนฺตีติ อสามปากา, ปกฺกภิกฺขาย เอว ชีวิกา. อโย วิย กฏฺฐิโน มุฏฺฐิปฺปมาโณ ปาสาโณ อยมุฏฺฐิ นาม, เตน วตฺตนฺตีติ อยมุฏฺฐิกา. ทนฺเตน อุปฺปาฏิตํ วกฺกลํ รุกฺขตฺตโจ ทนฺตวกฺกลํ, เตน วตฺตนฺตีติ ทนฺตวกฺกลิกา. ปวตฺตํ รุกฺขาทิโต ปาตาปิตํ ผลํ ภุญฺชนฺติ สีเลนาติ ปวตฺตผลโภชิโน. ปณฺฑุปลาสสทฺทสฺส เอกเสสนเยน ทฺวิธา อตฺโถ, ชิณฺณตาย ปณฺฑุภูตํ ปลาสญฺเจว ชิณฺณปกฺกภาเวน ตํสทิสํ ปุปฺผผลาทิ [Pg.270] จาติ. เตน วกฺขติ ‘‘สยํ ปติตาเนว ปุปฺผผลปณฺฑุปลาสาทีนิ ขาทนฺตา ยาเปนฺตี’’ติ, (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๘๐) เตน วตฺตนฺตีติ ปณฺฑุปลาสิกา, สยํปติตปณฺณปุปฺผผลโภชิโน. อิทานิ เต อฏฺฐวิเธปิ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เกณิยชฏิลวตฺถุ ขนฺธกวณฺณนาย (มหาว. อฏฺฐ. ๓๐๐) คเหตพฺพํ.

Để giải thích theo cách trình bày về cá nhân (puggalādhiṭṭhāna) những gì đã được chỉ ra theo cách trình bày về pháp (dhammādhiṭṭhāna) rằng “tất cả các loại xuất gia của ẩn sĩ đã được chỉ rõ”, câu bắt đầu bằng “aṭṭhavidhā hī” đã được nói đến. Việc lượm lặt (uñchanaṃ) bằng cách thu gom lúa, đậu xanh, đậu đen, mè, v.v... sau khi đứng gần con người ở sân đập lúa v.v... theo cách thức khất thực được gọi là uñchā. Những người có cách sống và hành vi như vậy được gọi là uñchācariyā. Họ sống bằng cách xin thức ăn đã nấu chín, nên gọi là aggipakkikā. Không phải là aggipakkikā thì là anaggipakkikā; được nói là họ sống chỉ bằng cách xin gạo. Thật vậy, các vị uñchācariyā đi đến sân đập lúa v.v..., đứng gần và nhận ngũ cốc gọi là “phần đầu sân đập” do người ta cúng dường; còn các vị anaggipakkikā không nhận những thứ như vậy mà chỉ nhận gạo. Đây là sự khác biệt của họ. Họ không tự nấu, nên gọi là asāmapākā; họ sống chỉ bằng cách xin thức ăn đã nấu chín. Hòn đá cứng như sắt, có kích thước bằng nắm tay được gọi là ayamuṭṭhi; họ sống bằng vật đó, nên gọi là ayamuṭṭhikā. Vỏ cây được bóc ra bằng răng được gọi là dantavakkalaṃ; họ sống bằng vật đó, nên gọi là dantavakkalikā. Họ có thói quen ăn trái cây tự nhiên rơi xuống từ cây cối v.v..., nên gọi là pavattaphalabhojino. Từ “paṇḍupalāsa” có hai nghĩa theo phương pháp ekasesa: lá cây đã úa vàng do già cỗi, và hoa, quả v.v... tương tự như vậy do đã chín già. Do đó, ngài sẽ nói: “họ sống bằng cách ăn hoa, quả, lá úa v.v... tự rơi xuống”. Họ sống bằng những thứ đó, nên gọi là paṇḍupalāsikā, tức là những người ăn lá, hoa, quả tự rơi. Bây giờ, để chỉ ra tám loại ấy theo bản chất của chúng, câu bắt đầu bằng “tatthā” đã được nói đến. Câu chuyện về đạo sĩ bện tóc Keṇiya nên được lấy từ Chú giải Khandhaka.

สงฺกฑฺฒิตฺวาติ ภิกฺขาจริยาวเสน เอกชฺฌํ กตฺวา.

“Saṅkaḍḍhitvā” có nghĩa là sau khi thu gom lại làm một do việc đi khất thực.

ตณฺฑุลภิกฺขนฺติ ตณฺฑุลเมว ภิกฺขํ. ภิกฺขิตพฺพา ยาจิตพฺพา, ภิกฺขูนํ อยนฺติ วา ภิกฺขาติ หิ ภิกฺขาสทฺโท ตณฺฑุลาทีสุปิ นิรุฬฺโห. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจิตฺวา ปริภุญฺชนฺตี’’ติ.

“Taṇḍulabhikkhaṃ” có nghĩa là vật khất thực chính là gạo. Vì rằng nó được xin, được cầu, hoặc vì rằng nó là của các tỳ khưu, nên gọi là bhikkhā. Thật vậy, từ “bhikkhā” cũng được dùng phổ biến cho gạo v.v... Do đó, đã được nói rằng “họ nấu rồi dùng”.

ภิกฺขาปริเยฏฺฐิ นาม ทุกฺขาติ ปเรสํ เคหโต เคหํ คนฺตฺวา ภิกฺขาย ปริเยสนา นาม ทีนวุตฺติภาเวน ทุกฺขา.

“Việc tìm kiếm vật thực là khổ” có nghĩa là: Việc tìm kiếm vật thực bằng cách đi từ nhà này đến nhà khác của người ta là khổ do tình trạng sống khốn khổ.

เย ปน ‘‘ปาสาณสฺส ปริคฺคโห นาม ทุกฺโข ปพฺพชิตสฺสา’’ติ ทนฺเตเหว อุปฺปาเฏตฺวา ขาทนฺติ, เต ทนฺตวกฺกลิกา นามาติ อยํ อฏฺฐกถามุตฺตกนโย.

Còn những vị nào (nghĩ rằng) “việc mang theo hòn đá là khổ cho người xuất gia” nên bóc (vỏ cây) bằng chính răng của mình rồi ăn, họ được gọi là dantavakkalikā. Đây là phương pháp không có trong Chú giải.

ปณฺฑุปลาสสทฺโท ปุปฺผผลวิสโยปิ สทิสตากปฺปเนนาติ ทสฺเสติ ‘‘ปุปฺผผลปณฺฑุปลาสาทีนี’’ติ อิมินา.

Ngài chỉ ra rằng từ “paṇḍupalāsa” cũng có đối tượng là hoa và quả bằng cách xem chúng là tương tự, qua câu này “pupphaphalapaṇḍupalāsādīni”.

เตติ ปณฺฑุปลาสิกา. นิทสฺสนมตฺตเมตํ อญฺเญสมฺปิ ตถา เภทสมฺภวโต. ปาปุณนฏฺฐาเนติ คเหตุํ สมฺปาปุณนฏฺฐาเน. เอกรุกฺขโตติ ปฐมํ อุปคตรุกฺขโต.

Họ là những vị ẩn sĩ Paṇḍupalāsikā. Đây chỉ là ví dụ, vì đối với các vị ẩn sĩ khác cũng có thể có sự phân loại tương tự như vậy. Cụm từ ‘pāpuṇanaṭṭhāne’ có nghĩa là ở nơi có thể vươn tới để hái lấy. Cụm từ ‘ekarukkhato’ có nghĩa là từ cái cây đã đến gần trước tiên.

กถเมตฺตาวตา สพฺพาปิ ตาปสปพฺพชฺชา นิทฺทิฏฺฐาติ โจทนา น ตาว วิโสธิตาติ อาห ‘‘อิมา ปนา’’ติอาทิ. จตูหิเยวาติ ‘‘ขาริวิธมาทายา’’ติอาทินา วุตฺตาหิ ปวตฺตผลโภชนิกา, กนฺทมูลผลโภชนิกา, อคฺยาคาริกา, อาคาริกา เจติ จตูหิ เอว ตาปสปพฺพชฺชาหิ. อคารํ ภชนฺตีติ อคารํ นิวาสภาเวน อุปคจฺฉนฺติ. อิมินา หิ ‘‘จตุทฺวารํ อคารํ กริตฺวา อจฺฉตี’’ติอาทินา อิธ วุตฺตาย จตุตฺถาย ตาปสปพฺพชฺชาย เตสมวโรธตํ ทสฺเสติ. เอวมิตเรสุปิ ปฏิโลมโต โยชนา เวทิตพฺพา. อคฺคิปริจรณวเสน อคฺยาคารํ ภชนฺติ[Pg.271]. เอวํ ปน เตสมวโรธตํ วทนฺโต ตทนุรูปํ อิเมสมฺปิ ปจฺเจกํ ทุวิธตํ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Câu chất vấn: ‘Làm thế nào mà chỉ với chừng ấy (hạng ẩn sĩ) mà tất cả các lối xuất gia của ẩn sĩ lại được chỉ ra?’ vẫn chưa được làm sáng tỏ, vì thế (vị Chú giải) đã nói: ‘imā panā’ v.v... Cụm từ ‘catūhiyeva’ (chỉ với bốn hạng) có nghĩa là: với bốn hạng xuất gia của ẩn sĩ đã được nói đến bằng câu ‘khārividhamādāyā’ v.v..., tức là: (1) những vị ăn trái cây rụng, (2) những vị ăn củ, rễ, và trái cây, (3) những vị ở nhà lửa, và (4) những vị ở nhà. Cụm từ ‘agāraṃ bhajanti’ (họ lui tới nhà) có nghĩa là họ đến gần nhà để cư trú. Thật vậy, bằng câu này, (vị Chú giải) chỉ ra sự bao gồm của họ trong lối xuất gia của ẩn sĩ thứ tư được nói đến ở đây qua câu ‘sau khi làm một ngôi nhà có bốn cửa, vị ấy ở’ v.v... Tương tự như vậy, đối với những hạng khác, cần phải hiểu sự kết hợp theo thứ tự ngược lại. Do việc phụng sự lửa, họ lui tới nhà lửa. Cần phải thấy rằng, khi nói về sự bao gồm của họ như vậy, (vị Chú giải) cũng chỉ ra rằng mỗi hạng trong số này lại có hai loại, tương ứng với những hạng kia.

๒๘๑. อาจริเยน โปกฺขรสาตินา สห ปวตฺตตีติ สาจริยโก, ตสฺส. อปายมุขมฺปีติ วินาสการณมฺปิ. ปเคว วิชฺชาจรณสมฺปทาย สนฺทิสฺสเนติ ปิ-สทฺโท ครหายํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อปิ นุ ตฺวํ อิมาย อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย สนฺทิสฺสสิ สาจริยโก’’ติอาทิ. ตตฺรายมฏฺฐกถามุตฺตกนโย – ‘‘โน หิทํ โภ โคตมา’’ติ สนฺทิสฺสนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อสนฺทิสฺสนาการเมว วิภาเวตุํ ‘‘โก จาห’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. สาจริยโก อหํ โก จ กีทิโส หุตฺวา อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย สนฺทิสฺสามิ, อนุตฺตรา วิชฺชาจรณสมฺปทา กา จ กีทิสา หุตฺวา สาจริยเก มยิ สนฺทิสฺสติ, อารกา อหํ…เป… สาจริยโกติ สห ปาฐเสเสน โยชนา.

281. Vị ấy cùng với thầy là Bà-la-môn Pokkharasāti nên được gọi là sācariyako (người có thầy); của người ấy. Cụm từ ‘apāyamukhampi’ (cả cửa ngõ của sự suy vong) có nghĩa là cả nguyên nhân của sự hủy hoại. Trong câu ‘huống nữa là sự tương hợp với minh hạnh túc,’ tiểu từ ‘pi’ mang ý nghĩa khiển trách. Do đó, đã được nói rằng: ‘Này, phải chăng ngươi, cùng với thầy của ngươi, tương hợp với minh hạnh túc vô thượng này?’ v.v... Ở đây, có phương pháp này không phụ thuộc vào Chú giải: sau khi bác bỏ sự tương hợp bằng câu ‘Thưa ngài Gotama, điều này không có,’ để làm rõ chính trạng thái không tương hợp, (Ambaṭṭha) đã nói ‘ko cāhaṃ’ v.v... Cần phải kết hợp với phần còn lại của câu như sau: ‘Tôi, cùng với thầy của tôi, là ai và như thế nào mà lại có thể tương hợp với minh hạnh túc vô thượng? Minh hạnh túc vô thượng là gì và như thế nào mà lại có thể tương hợp nơi tôi, người có thầy? Tôi, cùng với thầy của tôi, còn xa... v.v...’

๒๘๒. อปาเย วินาสนุปาเย นิยุตฺโต อาปายิโก. ตพฺภาวํ น ปริปูเรติ ปริปูเรตุํ น สกฺโกตีติ อปริปูรมาโน, ตพฺภาเวน อปริปุณฺโณติ อตฺโถ. อตฺตนา อาปายิเกน โหนฺเตนาปิ ตพฺภาวํ อปริปูรมาเนน โปกฺขรสาตินา เอสา วาจา ภาสิตาติ อตฺถโต สมฺพนฺธตฺตา กตฺวตฺเถ เจตํ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘อาปายิเกนาปิ อปริปูรมาเนนา’’ติ. อปิจ อตฺตนา อปริปูรมาเนน อาปายิเกนาปิ สยํ อปริปูรมานาปายิเกน หุตฺวาปิ โปกฺขรสาตินา เอสา วาจา ภาสิตาติ อตฺถยุตฺติโต อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ เจตํ ปจฺจตฺตวจนนฺติปิ เอวํ วุตฺตํ. อญฺโญ หิ สทฺทกฺกโม, อญฺโญ อตฺถกฺกโมติ. เกจิ ปน ‘‘กรณตฺถเมว ทสฺเสตุํ เอวํ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตทยุตฺตเมว ปททฺวยสฺส กตฺตุปเทน สมานตฺถตฺตา, สมานตฺถานญฺจ ปทานํ อญฺญมญฺญํ กรณภาวานุปปตฺติโต, อลมติปปญฺเจน.

282. Người dấn thân vào con đường suy vong (apāye), tức là phương cách hủy hoại (vināsanupāye), là āpāyiko. Người không làm tròn đầy (na paripūreti) trạng thái ấy (tabbhāvaṃ), không thể làm tròn đầy (paripūretuṃ na sakkoti), là aparipūramāno; nghĩa là không trọn vẹn (aparipuṇṇo) với trạng thái ấy (tabbhāvena). Bởi vì có sự liên kết về mặt ý nghĩa rằng ‘lời nói này đã được Pokkharasāti, người tự mình là āpāyika nhưng lại không làm tròn đầy trạng thái ấy, thốt ra,’ và vì đây là một danh từ ở chủ cách mang ý nghĩa tác nhân, nên (vị Chú giải) đã nói ‘āpāyikenāpi aparipūramānenā’ti. Hơn nữa, cũng đã được nói như vậy vì theo sự hợp lý về mặt ý nghĩa rằng ‘lời nói này đã được Pokkharasāti, người tự mình không làm tròn đầy và cũng là āpāyika, tức là người không làm tròn đầy và dấn thân vào con đường suy vong, thốt ra,’ và vì đây là một danh từ ở chủ cách mang ý nghĩa chỉ đặc tính. Thật vậy, trật tự của từ ngữ là một đằng, và trật tự của ý nghĩa là một nẻo. Tuy nhiên, một số người nói rằng ‘(vị Chú giải) đã nói như vậy để chỉ ý nghĩa của công cụ cách.’ Điều đó không hợp lý, vì hai từ này có cùng ý nghĩa với từ chỉ tác nhân, và giữa các từ có cùng ý nghĩa không thể có mối quan hệ công cụ với nhau. Thôi, đừng bàn luận quá dài dòng.

ปุพฺพกอิสิภาวานุโยควณฺณนา

Giải thích về việc tra hỏi tình trạng của các vị ẩn sĩ thời xưa.

๒๘๓. ทียเตติ ทตฺติ, สา เอว ทตฺติกนฺติ อาห ‘‘ทินฺนก’’นฺติ. อทาตุกามมฺปิ ทาตุกามํ กตฺวา สมฺมุขา ปรมาวฏฺเฏติ สมฺมูฬฺหํ กโรติ เอตายาติ สมฺมุขาวฏฺฏนี. เตนาห ‘‘น เทมีติ วตฺตุํ น สกฺโกตี’’ติ. ปุน ตสฺสาติ พฺราหฺมณสฺส. การณานุรูปํ ราชูนํ ปุณฺณปตฺตนฺติ อาห ‘‘กสฺมา เม [Pg.272] ทินฺโน’’ติ. สงฺขปลิตกุฏฺฐนฺติ โธตสงฺขมิว เสตกุฏฺฐํ. เสตโปกฺขรรชตโต คุณสมานกายตฺตา เอวมาห. อนุคจฺฉตีติ ปรมนุพนฺธติ.

283. Vì nó được cho (dīyate), nên gọi là datti; chính datti đó là dattika, vì thế (vị Chú giải) nói là ‘dinnaka’ (vật được cho). Bằng (phép thuật) này, người ta làm cho người khác, dù không muốn cho, trở nên muốn cho, và làm cho người đó bị mê hoặc, xoay chuyển ngay trước mặt; vì thế nó được gọi là sammukhāvaṭṭanī. Do đó, (vị Chú giải) nói: ‘không thể nói rằng ‘tôi không cho’.’ Lại nữa, ‘tassa’ có nghĩa là của vị Bà-la-môn. Tương ứng với nguyên nhân, (vị ấy) là một vật chứa đầy đủ cho các vị vua, vì thế (vị Chú giải) nói: ‘tại sao nó được ban cho tôi?’ Cụm từ ‘saṅkhapalitakuṭṭhaṃ’ (bệnh hủi trắng xám như vỏ ốc) có nghĩa là bệnh hủi trắng như vỏ ốc đã được rửa sạch. (Vị ấy) nói như vậy vì thân thể có phẩm chất tương tự như hoa sen trắng và bạc. Cụm từ ‘anugacchati’ (nó đi theo sau) có nghĩa là nó đeo bám người khác.

ยทิ ทุวิเธนปิ การเณน ราชา พฺราหฺมณสฺส สมฺมุขาภาวํ น เทติ, อถ กสฺมา ตทุปสงฺกมนํ น ปฏิกฺขิตฺตนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. ‘‘เขตฺตวิชฺชายาติ นีติสตฺเถ’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๘๓) อาจริเยน วุตฺตํ. เหฏฺฐาปิ พฺรหฺมชาลวณฺณนายํ เอวํ วุตฺตํ ‘‘เขตฺตวิชฺชาติ อพฺเภยฺยมาสุรกฺขราชสตฺถาทินีติสตฺถ’’นฺติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๑) ทุสฺสเมตฺถ ติโรกรณิยํ. เตนาห ‘‘สาณิปาการสฺส อนฺโต ฐตฺวา’’ติ. อนฺตสทฺเทน ปน ตพฺภาเวน ปเท วฑฺฒิยมาเน ทุสฺสนฺตํ ยถา ‘‘วนนฺโต’’ติ. ‘‘ปยาตนฺติ สทฺธํ, สสฺสติกํ วา. เตนาห อภิหริตฺวา ทินฺน’’นฺติ อาจริเยน วุตฺตํ, ตสฺมา มตกภตฺตสงฺเขเปน วา นิจฺจภตฺตสงฺเขเปน วา อภิหริตฺวา ทินฺนํ ภิกฺขนฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘อยํ ปนา’’ติอาทิ อตฺถาปตฺติวจนํ. นิฏฺฐนฺติ นิจฺฉยํ. กสฺมา ปน ภควา พฺราหฺมณสฺส เอวรูปํ อมนาปํ มมฺมวจนํ อโวจาติ โจทนํ การณํ ทสฺเสตฺวา โสเธตุํ ‘‘อิทํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. รหสฺสมฺปิ ปฏิจฺฉนฺนมฺปิ มมฺมวจนํ ปกาเสสีติ สมฺพนฺโธ.

Nếu vì cả hai lý do mà nhà vua không cho phép vị Bà-la-môn diện kiến, vậy tại sao việc đến gần ông ta không bị ngăn cản? (Để trả lời), vị Chú giải đã nói ‘yasmā panā’ v.v... Vị thầy đã nói: ‘khettavijjāya có nghĩa là trong kinh sách về chính trị.’ Ở phần trước, trong bài chú giải kinh Phạm Võng, cũng đã được nói như vậy: ‘khettavijjā là các kinh sách về chính trị như Abbheyya, Māsurakkha, Rājasattha, v.v...’ Ở đây, dussa là vật dùng để che chắn. Do đó, (vị Chú giải) nói: ‘đứng bên trong một bức tường bằng vải gai.’ Khi từ ‘dussa’ được thêm vào bằng từ ‘anta’ theo cách đó, nó trở thành ‘dussantaṃ’, giống như ‘vananto’. Vị thầy đã nói: ‘payātaṃ có nghĩa là vật cúng cho người chết, hoặc vật cúng thường xuyên. Do đó, ngài nói là vật được mang đến và dâng cúng.’ Vì vậy, cần phải hiểu ý nghĩa là: vật thực khất thực được mang đến và dâng cúng, hoặc dưới hình thức bữa ăn cho người chết, hoặc dưới hình thức bữa ăn thường xuyên. Câu ‘ayaṃ panā’ v.v... là một lời nói suy diễn. ‘Niṭṭhaṃ’ có nghĩa là sự quyết định. Để làm sáng tỏ câu chất vấn: ‘Tại sao Đức Thế Tôn lại nói với vị Bà-la-môn một lời nói khó nghe, làm tổn thương như vậy?’ bằng cách chỉ ra nguyên nhân, (vị Chú giải) đã nói ‘idaṃ panā’ v.v... Sự liên kết là: Đức Thế Tôn đã tiết lộ lời nói làm tổn thương, dù nó là bí mật và được che giấu.

๒๘๔. ราชาสนํ นาม หตฺถิกฺขนฺธปเทสํ สนฺธาย ‘‘หตฺถิคีวาย วา นิสินฺโน’’ติ ปาฬิยํ วุตฺตํ. รถูปตฺถเรติ รถสฺส อุปริ อตฺถริตปเทเส. เตนาห ‘‘รถมฺหี’’ติอาทิ. อุคฺคตุคฺคเตหีติ อุคฺคตานมติสเยน อุคฺคเตหิ. น หิ วิจฺฉาสมาโส โลกิเกหิ อภิมโตติ. รญฺโญ อปจฺจํ ราชญฺโญ, พหุกตฺตํ ปติ, เอกเสสนเยน วา ‘‘ราชญฺเญหี’’ติ วุตฺตํ. ปากฏมนฺตนนฺติ ปกาสภูตํ มนฺตนํ. ตเทวิธาธิปฺเปตํ, น รหสฺสมนฺตนํ สุทฺทาทีหิปิ สุยฺยมานสฺส อิจฺฉิตตฺตา. เตน วุตฺตํ ‘‘อถ อาคจฺเฉยฺย สุทฺโท วา สุทฺททาโส วา’’ติอาทิ. ตาทิเสหิเยวาติ รญฺโญ อาการสทิเสเหว. ตสฺสตฺถสฺส สาธนสมตฺถํ วจนํ รญฺญา ภณิตํ ยถา, ตถา โสปิ ตสฺสตฺถสฺส สาธนสมตฺถเมว ภณิตํ วจนํ อปินุ ภณตีติ โยเชตพฺพํ.

284. Rājāsanaṃ nāma (chỗ ngồi của vua) là đề cập đến hatthikkhandhapadesaṃ (vị trí trên lưng voi), nên trong Pāḷi đã nói rằng: ‘hatthigīvāya vā nisinno’ti (hoặc ngồi trên cổ voi). Rathūpatthareti là rathassa upari attharitapadese (ở nơi được trải ra bên trên cỗ xe). Do đó, ngài Chú giải đã nói: ‘rathamhī’tiādi (trên cỗ xe, v.v...). Uggatuggatehīti là uggatānam atisayena uggatehi (bởi những người nổi bật một cách vượt trội hơn những người nổi bật). Bởi vì vicchāsamāso (hợp thể không rõ ràng) không được các học giả thế gian chấp nhận. Rañño apaccaṃ (con của vua) là rājañño (vương tử); do vì số nhiều, hoặc theo phương pháp ekasesa (lược bỏ một), nên đã nói là ‘rājaññehī’ti (bởi các vương tử). Pākaṭamantananti là pakāsabhūtaṃ mantanaṃ (cuộc bàn luận công khai). Chính điều đó được ngụ ý ở đây, chứ không phải cuộc bàn luận bí mật, vì nó được mong muốn là được nghe bởi cả những người thuộc giai cấp sudda (thủ-đà-la), v.v... Do đó, đã được nói rằng: ‘atha āgaccheyya suddo vā suddadāso vā’tiādi (nếu một người thủ-đà-la hoặc một người nô lệ của thủ-đà-la có thể đến, v.v...). Tādisehiyevāti là rañño ākārasadiseheva (chỉ bởi những người có cung cách tương tự như vua). Nên được liên kết như sau: Giống như lời nói có khả năng hoàn thành mục đích ấy đã được vua nói ra, cũng vậy, người ấy cũng nói lời nói có khả năng hoàn thành mục đích ấy.

๒๘๕. ‘‘ปวตฺตาโร’’ติ เอตสฺส ปาวจนภาเวน วตฺตาโรติ สทฺทโต อตฺโถ. ยสฺมา ปน เต ตถาภูตา มนฺตานํ ปวตฺตกา นาม, ตสฺมา [Pg.273] อธิปฺปายโต อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปวตฺตยิตาโร’’ติ วุตฺตํ. วทสทฺเทน, หิ ตุปจฺจเยน จ ‘‘วตฺตาโร’’ติ ปทสิทฺธิ, ตถา วตุสทฺเทน ‘‘ปวตฺตยิตาโร’’ติ. อิทํ อาจริยสฺส (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๘๕) จ อาจริยสาริปุตฺตตฺเถรสฺส จ มตํ. วตุสทฺเทเนว ‘‘ปวตฺตาโร’’ติ ปทสิทฺธึ ทสฺเสตีติปิ เกจิ วทนฺติ. ปททฺวยสฺส ตุลฺยาธิกรณตฺตา ‘‘มนฺตเมวา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘สุทฺเท พหิ กตฺวา รโห ภาสิตพฺพฏฺเฐน มนฺตา เอว ตํ ตํ อตฺถปฏิปตฺติเหตุตาย ปท’’นฺติ หิ ตุลฺยาธิกรณํ โหติ, อนุปนีตาสาธารณตาย รหสฺสภาเวน วตฺตพฺพาย มนฺตนกิริยาย ปทมธิคมุปายนฺติปิ มนฺตปทนฺติ อฏฺฐกถามุตฺตโก นโย. คีตนฺติ คายนวเสน สชฺฌายิตํ, คายนมฺปิธ อุทตฺตานุทตฺตาทิสรสมฺปาทนวเสเนว อธิปฺเปตนฺติ วุตฺตํ ‘‘สรสมฺปตฺติวเสนา’’ติ. ปาวจนภาเวน อญฺเญสํ วุตฺตํ. ตมญฺเญสํ วาทาปนวเสน วาจิตํ. สงฺคเหตฺวา อุปรูปริ สญฺญูฬฺหาวเสน สมุปพฺยูฬฺหํ. อิรุเวทยชุเวทสามเวทาทิวเสน, ตตฺถาปิ ปจฺเจกํ มนฺตพฺรหฺมาทิวเสน, อชฺฌายานุวากาทิวเสน จ ราสิกตํ. ยถาวุตฺตนเยเนว ปิณฺฑํ กตฺวา ฐปิตํ. อญฺเญสํ วาจิตํ อนุวาเจนฺตีติ อญฺเญสํ กมฺมภูตานํ เตหิ วาจาปิตํ มนฺตปทํ เอตรหิ พฺราหฺมณา อญฺเญสํ อนุวาจาเปนฺติ.

285. ‘Pavattāro’ti: Về mặt ngữ pháp, có nghĩa là vattāro (những người nói) theo nghĩa là lời giáo huấn của kinh Veda ấy. Tuy nhiên, vì các vị ẩn sĩ ấy có bản chất như vậy, nên họ được gọi là những người khởi xướng các bộ Veda. Do đó, để chỉ rõ ý nghĩa theo chủ đích, đã được nói là ‘pavattayitāro’ti (những người làm cho khởi sanh). Thật vậy, sự hình thành từ ‘vattāro’ti nên được hiểu là từ gốc vada và tiếp vị ngữ tu; tương tự, ‘pavattayitāro’ti là từ tiếp vị ngữ vatu. Đây là quan điểm của ngài Chú giải (dī. ni. ṭī. 1.285) và của Trưởng lão Sāriputta, vị thầy. Một số vị cũng nói rằng ngài chỉ ra sự hình thành của ‘pavattāro’ti chỉ bằng tiếp vị ngữ vatu. Do hai từ có cùng một sở chỉ, nên đã nói là ‘mantamevā’ti (chỉ là Veda). Bởi vì có nghĩa là ‘phải được nói ở nơi kín đáo, sau khi đã loại trừ những người giai cấp sudda’, nên chính các bộ Veda, do là nguyên nhân cho sự thực hành các lợi ích khác nhau, được gọi là pada (nền tảng). Do đó, chúng có cùng một sở chỉ. Hoặc, vì là phương tiện để đạt được hành động bàn luận cần được nói một cách bí mật do tính chất chung cho những người chưa được điểm đạo, nên được gọi là mantapada (lời Veda). Đây là phương pháp độc lập với Chú giải. Gītanti là gāyanavasena sajjhāyitaṃ (được trì tụng theo cách hát). Ở đây, gāyanam (việc hát) cũng được ngụ ý chỉ theo cách tạo ra các âm điệu như thanh cao, thanh trầm, v.v... Do đó, đã được nói là ‘sarasampattivasenā’ti (theo cách hoàn thiện về âm điệu). Được nói cho người khác theo cách là lời giáo huấn. Kinh Veda ấy được làm cho người khác đọc tụng theo cách khiến họ phải nói ra. Samupabyūḷhaṃ là được biên soạn bằng cách sắp xếp chồng chất lên nhau sau khi đã thu thập. Được tích tập theo cách của Iruveda (Ṛgveda), Yajuveda, Sāmaveda, v.v...; và trong đó, cũng được phân loại riêng theo các Bà-la-môn thông thạo Veda, v.v..., và theo những người trì tụng, những người lặp lại, v.v... Được tạo thành một tập hợp và thiết lập theo phương pháp đã nói. Aññesaṃ vācitaṃ anuvācentīti có nghĩa là: kinh Veda mà đã được các vị ẩn sĩ ấy làm cho những người khác (vốn là đối tượng của hành động) đọc tụng, thì bây giờ các Bà-la-môn làm cho những người khác đọc tụng theo.

เตสนฺติ มนฺตกตฺตูนํ. ทิพฺพจกฺขุปริภณฺฑํ ยถากมฺมูปคญาณํ, ปจฺจกฺขโต ทสฺสนฏฺเฐน ทิพฺพจกฺขุสทิสญฺจ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ สนฺธาย ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา’’ติ วุตฺตํ. อโต ทิพฺพจกฺขุปริภณฺเฑน ยถากมฺมูปคญาเณน สตฺตานํ กมฺมสฺสกตาทีนิ เจว ทิพฺพจกฺขุสทิเสน ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน อตีตกปฺเป พฺราหฺมณานํ มนฺตชฺเฌนวิธิญฺจ โอโลเกตฺวาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. รูปเมว หิ ปจฺจุปฺปนฺนํ ทิพฺพจกฺขุสฺส อารมฺมณนฺติ ตมิธ อฏฺฐานคตํ โหติ. ปาวจเนน สห สํสนฺทิตฺวาติ ยํ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธน วุตฺตํ วฏฺฏสนฺนิสฺสิตํ วจนํ, เตน สห สํสนฺทิตฺวา อวิรุทฺธํ กตฺวา. น หิ เตสํ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิโต อตฺโถ ปจฺจกฺขโต โหติ. คนฺถึสูติ ปชฺชคชฺชพนฺธวเสน สกฺกตภาสาย พนฺธึสุ. อปรา ปเรติ อฏฺฐกาทีหิ อปรา อญฺเญปิ ปเร ปจฺฉิมา โอกฺกากราชกาลาทีสุ อุปฺปนฺนา. ปาณาติปาตาทีนิ ปกฺขิปิตฺวาติ อฏฺฐกาทีหิ คนฺถิตมนฺตปเทสฺเวว ปาณาติปาตาทิกิเลสสนฺนิสฺสิตปทานํ ตตฺถ ตตฺถ ปกฺขิปนํ กตฺวา. วิรุทฺเธ อกํสูติ สุตฺตนิปาเต พฺราหฺมณธมฺมิกสุตฺตาทีสุ (สุ. นิ. พฺราหฺมณธมฺมิกสุตฺต) อาคตนเยน สํกิเลสิกตฺถทีปนโต [Pg.274] ปจฺจนีกภูเต อกํสุ. อิสีติ นิทสฺสนมตฺตํ. ‘‘อิสิ วา อิสิตฺถาย ปฏิปนฺโน วา’’ติ หิ วตฺตพฺพํ. กสฺมา ปเนตฺถ ปฏิญฺญาคหณวเสน เทสนาโสตปติตํ น กโรตีติ อาห ‘‘อิธ ภควา’’ติอาทิ. อิธาติ ‘‘ตฺยาหํ มนฺเต อธียามิ, ‘สาจริยโก’ติ ตฺวํ มญฺญสี’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน. ปฏิญฺญํ อคฺคเหตฺวาติ ยถา เหฏฺฐา ปฏิญฺญา คหิตา, ตถา ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ อมฺพฏฺฐ, ตาวตา ตฺวํ ภวิสฺสสิ อิสิ วา อิสิตฺถาย วา ปฏิปนฺโน สาจริยโกติ, โน หิทํ โภ โคตมา’’ติ เอวํ อิธ ปฏิญฺญํ อคฺคเหตฺวา.

Tesanti là mantakattūnaṃ (của các vị ẩn sĩ là tác giả của các bộ Veda). Đề cập đến yathākammūpagañāṇaṃ (trí tuệ về sự tái sanh của chúng sanh tùy theo nghiệp), vốn là phần phụ trợ của thiên nhãn, và pubbenivāsānussatiñāṇaṃ (túc mạng minh), vốn tương tự như thiên nhãn về phương diện thấy một cách trực tiếp, nên đã được nói là ‘dibbena cakkhunā’ti (với thiên nhãn). Do đó, nên hiểu ý nghĩa là: sau khi đã quan sát bằng yathākammūpagañāṇa, vốn là phần phụ trợ của thiên nhãn, về nghiệp sở hữu của chúng sanh, v.v..., và bằng pubbenivāsānussatiñāṇa, vốn tương tự như thiên nhãn, về phương pháp trì tụng Veda của các Bà-la-môn trong các kiếp quá khứ. Bởi vì chỉ có sắc pháp hiện tại mới là đối tượng của thiên nhãn, nên điều đó ở đây là không thích hợp. Pāvacanena saha saṃsanditvāti có nghĩa là: sau khi đã đối chiếu với lời dạy liên quan đến vòng luân hồi do đức Chánh Đẳng Giác Kassapa thuyết giảng, và làm cho nó không mâu thuẫn. Bởi vì đối với họ, ý nghĩa liên quan đến sự thoát khỏi vòng luân hồi không được trực nhận. Ganthiṃsūti có nghĩa là: họ đã sáng tác bằng tiếng Sanskrit theo thể thơ và văn xuôi. Aparā pareti có nghĩa là: những Bà-la-môn khác về sau, khác với Aṭṭhaka, v.v..., đã sanh ra vào thời vua Okkāka, v.v... Pāṇātipātādīni pakkhipitvāti có nghĩa là: sau khi đã thêm vào đây đó trong chính các kinh Veda do Aṭṭhaka, v.v... sáng tác, những từ ngữ liên quan đến phiền não như sát sanh. Viruddhe akaṃsūti có nghĩa là: họ đã làm cho chúng trở nên mâu thuẫn bằng cách trình bày những ý nghĩa gây ô nhiễm, theo phương pháp đã được nêu trong kinh Brāhmaṇadhammika, v.v... trong Suttanipāta (Kinh Tập). Isīti chỉ là một ví dụ. Bởi vì nên nói là: ‘Isi vā isitthāya paṭipanno vā’ti (một ẩn sĩ hoặc một người đang thực hành để trở thành ẩn sĩ). Tại sao ở đây ngài không làm cho nó rơi vào dòng pháp thoại bằng cách lấy một lời thừa nhận? Ngài Chú giải nói: ‘idha bhagavā’tiādi (ở đây, Đức Thế Tôn, v.v...). Idhāti là ở chỗ đã nói: ‘tyāhaṃ mante adhīyāmi, ‘sācariyako’ti tvaṃ maññasī’ti (Ta học các bộ Veda, ngươi có nghĩ rằng ngươi là ‘người có thầy’ không?). Paṭiññaṃ aggahetvāti có nghĩa là: không lấy lời thừa nhận ở đây, giống như lời thừa nhận đã được lấy ở phần dưới, như sau: ‘taṃ kiṃ maññasi ambaṭṭha, tāvatā tvaṃ bhavissasi isi vā isitthāya vā paṭipanno sācariyakoti, no hidaṃ bho gotamā’ti (Này Ambaṭṭha, ngươi nghĩ sao, chỉ với chừng ấy, ngươi cùng với thầy của ngươi sẽ trở thành một ẩn sĩ hay một người đang thực hành để trở thành ẩn sĩ chăng? — Thưa Tôn giả Gotama, không phải vậy).

๒๘๖. นิรามคนฺธาติ กิเลสาสุจิวเสน วิสฺสคนฺธรหิตา. อนิตฺถิคนฺธาติ อิตฺถีนํ คนฺธมตฺตสฺสปิ อวิสหเนน อิตฺถิคนฺธรหิตา. รโชชลฺลธราติ ปกติรชเสทาทิชลฺลธรา. ปาการปุริสคุตฺตีติ ปาการาวรณํ, ปุริสาวรณญฺจ. เอตฺถ ปน ‘‘นิรามคนฺธา’’ติ เอเตน เตสํ ทสนฺนํ พฺราหฺมณานํ วิกฺขมฺภิตกิเลสตํ ทสฺเสติ, ‘‘อนิตฺถิคนฺธา, พฺรหฺมจาริโน’’ติ จ เอเตน เอกวิหาริตํ, ‘‘รโชชลฺลธรา’’ติ เอเตน มณฺฑนวิภูสนาภาวํ, ‘‘อรญฺญายตเน ปพฺพตปาเทสุ วสึสู’’ติ เอเตน มนุสฺสูปจารํ ปหาย วิวิตฺตวาสํ, ‘‘วนมูลผลาหารา วสึสู’’ติ เอเตน สาลิมํโสทนาทิปณีตาหาร ปฏิกฺเขปํ, ‘‘ยทา’’ติอาทินา ยานวาหนปฏิกฺเขปํ, ‘‘สพฺพทิสาสู’’ติอาทินา รกฺขาวรณปฏิกฺเขปํ. เอวญฺจ ทสฺเสนฺโต มิจฺฉาปฏิปทาปกฺขิกํ สาจริยกสฺส อมฺพฏฺฐสฺส วุตฺตึ อุปาทาย สมฺมาปฏิปทาปกฺขิกาปิ เตสํ พฺราหฺมณานํ วุตฺติ อริยวินเย สมฺมาปฏิปตฺตึ อุปาทาย มิจฺฉาปฏิปทาเยว. กถญฺหิ นาม เต ภวิสฺสติ สลฺเลขปฏิปตฺติยุตฺตตาติ. ‘‘เอวํ สุ เต’’ติอาทินา ภควา อมฺพฏฺฐํ สนฺตชฺเชนฺโต นิคฺคณฺหาตีติปิ วิภาเวติ. อิทญฺหิ วกฺขมานาย ปาฬิยา ปิณฺฑตฺถทสฺสนนฺติ.

286. “Nirāmagandhā” (không có mùi hôi tanh) nghĩa là không có mùi hôi thối do sự rỉ chảy của phiền não. “Anitthigandhā” (không có mùi đàn bà) nghĩa là không có mùi đàn bà do không chịu đựng được dù chỉ là mùi của người nữ. “Rajojalladharā” (mang bụi bặm và cáu bẩn) nghĩa là mang bụi bặm và cáu bẩn như mồ hôi... theo tự nhiên. “Pākārapurisaguttī” (được tường thành và người canh gác bảo vệ) nghĩa là có sự bảo vệ của tường thành và sự bảo vệ của người nam. Ở đây, với từ “nirāmagandhā”, Đức Thế Tôn chỉ ra rằng mười vị Bà-la-môn ấy có phiền não đã được chế ngự; với từ “anitthigandhā, brahmacārino” (không có mùi đàn bà, sống phạm hạnh), Ngài chỉ ra việc sống một mình; với từ “rajojalladharā”, Ngài chỉ ra việc không trang điểm, trang sức; với từ “araññāyatane pabbatapādesu vasiṃsū” (họ sống trong rừng, dưới chân núi), Ngài chỉ ra việc từ bỏ nơi lui tới của con người để sống nơi thanh vắng; với từ “vanamūlaphalāhārā vasiṃsū” (họ sống bằng rễ cây và trái cây rừng), Ngài chỉ ra việc từ bỏ các món ăn ngon như cơm nấu bằng gạo sāli và thịt; với từ bắt đầu bằng “yadā”, Ngài chỉ ra việc từ bỏ các loại xe cộ; với từ bắt đầu bằng “sabbadisāsū”, Ngài chỉ ra việc từ bỏ sự bảo vệ của tường thành và người canh gác. Và khi chỉ ra như vậy, (Đức Thế Tôn) làm sáng tỏ rằng: “Dựa vào cách sống thuộc về tà hạnh của Ambaṭṭha cùng với thầy của y, thì cách sống của mười vị Bà-la-môn kia, dù thuộc về chánh hạnh, nhưng khi dựa vào chánh hạnh trong giới luật của bậc Thánh, thì (cách sống ấy) cũng chỉ là tà hạnh mà thôi. Làm sao mà họ có thể có được sự thực hành khổ hạnh?”. Với những lời bắt đầu bằng “Evaṃ su te”, Đức Thế Tôn vừa khiển trách vừa chế ngự Ambaṭṭha. Điều này là để chỉ ra ý nghĩa tóm tắt của đoạn Pāli sắp được nói đến.

ทุสฺสปฏฺฏิกา ทุสฺสปฏฺฏํ. ทุสฺสกลาโป ทุสฺสเวณี. เวฐเกหีติ เวฐกปฏฺฏเกหิ, ทุสฺเสหิ สํเวเฐตฺวา กตนมิตผาสุกาหีติ วุตฺตํ โหติ. กปฺเปตุนฺติ กตฺตริกาย ฉินฺทิตุํ. กปฺปิตวาเลหีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ‘‘น ภิกฺขเว มสฺสุ กปฺปาเปตพฺพ’’นฺติอาทีสุ (จูฬว. ๒๗๕) วิย หิ กปุสทฺโท เฉทเน วตฺตติ. ยุตฺตฏฺฐาเนสูติ คีวาสีสวาลธีสุ. วาลาติ เตสุ ฐาเนสุ ชายมานา โลมา. สหจรณวเสน, ฐานีนาเมน วา ‘‘กุตฺตวาลา’’ติ [Pg.275] วุตฺตา. เกจิ ปน ‘‘วาฬยุตฺตตฺตา’’ติ ปาฐํ กปฺเปตฺวา วาฬรูปยุตฺตตฺตาติ อตฺถํ วทนฺติ, ปาฬิยานเปกฺขนเมว เตสํ โทโส. ‘‘กุตฺตวาเลหิ วฬวารเถหี’’ติ ปาฬิยํ วุตฺตํ. สมนฺตานครนฺติ นครสฺส สมนฺตโต. ปาการสฺส อโธภาเค กตสุธากมฺมํ ฐานํ นครสฺส สมีเป กตฺตพฺพโต, อุปการกรณโต จ ‘‘อุปการิกา’’ติ วุจฺจติ. นครสฺส อุปการิกา เอตาสนฺติ นครูปการิกาโย, ราชธานีอเปกฺขาย อิตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส. เตนาห ‘‘อิธ ปนา’’ติอาทิ. มตีติ วิจิกิจฺฉาวเสน อเนกํสิกชานนา. อุปริ เทสนาย อวฑฺฒการณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทํ ภควา’’ติอาทิมาห. ปาฬิยํ โส มํ ปญฺเหนาติ โส ชโน มํ ปุจฺฉาวเสน โสเธยฺย. อหํ เวยฺยากรเณน โสเธสฺสามีติ อหมฺปิมํ วิสฺสชฺชนาวเสน โสเธสฺสามีติ ยถารหมธิการวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“Dussapaṭṭikā” là tấm vải. “Dussakalāpo” là bó vải. “Veṭhakehi” (bằng những vật quấn) nghĩa là bằng những tấm vải quấn, bằng những tấm vải được quấn quanh và làm cho các xương sườn cong lại. “Kappetun” (để cắt) nghĩa là để cắt bằng kéo. Trong câu “kappitavālehi” (bằng lông được cắt) cũng theo cách này. Giống như trong các đoạn kinh “Này các Tỳ-khưu, không được cạo râu...”, từ “kapu” có nghĩa là cắt. “Yuttaṭṭhānesu” (ở những nơi được trang bị) nghĩa là ở cổ, đầu và đuôi. “Vālā” (lông) là lông mọc ở những nơi đó. Hoặc do đi cùng, hoặc do tên của nơi chốn, chúng được gọi là “kuttavālā” (lông được trang trí). Một số vị lại cho rằng bản kinh là “vāḷayuttattā” và giải thích nghĩa là “do được trang bị hình thú dữ”, nhưng lỗi của họ chính là không xem xét bản Pāli. Trong Pāli nói rằng: “kuttavālehi vaḷavārathehi” (bằng những cỗ xe ngựa la có đuôi được trang trí). “Samantānagaran” (xung quanh thành phố) nghĩa là xung quanh thành phố. Nơi được trát vữa ở phần dưới của tường thành, do phải làm ở gần thành phố và do có công dụng giúp ích, nên được gọi là “upakārikā” (công trình phụ). Những công trình phụ của thành phố, do đó là “nagarūpakārikāyo”. Việc dùng nữ tính là do quy chiếu đến từ “rājadhānī” (kinh thành). Do đó, ngài (Chú giải sư) nói: “idha pana...” (còn ở đây...). “Mati” (sự hiểu biết) là sự biết không chắc chắn do nghi ngờ. Để chỉ ra nguyên nhân không tiến triển của bài pháp về sau, ngài (Chú giải sư) nói: “idaṃ bhagavā...” (Đức Thế Tôn này...). Trong Pāli, “so maṃ pañhena” (người ấy hỏi ta) có nghĩa là người ấy nên thanh lọc ta bằng cách hỏi. “Ahaṃ veyyākaraṇena sodhessāmi” (ta sẽ thanh lọc bằng cách giải thích) có nghĩa là ta cũng sẽ thanh lọc người ấy bằng cách trả lời. Cần phải hiểu ý nghĩa tùy theo trường hợp thích hợp.

ทฺเวลกฺขณทสฺสนวณฺณนา

Luận giải về việc thấy hai tướng

๒๘๗. ‘‘นิสินฺนาน’’นฺติอาทิ อนาทเร สามิวจนํ, วิเสสนํ วา. สงฺกุจิเต อิริยาปเถ อนวเสสโต ลกฺขณานํ ทุพฺพิภาวนโต ‘‘น สกฺโกตี’’ติ วุตฺตํ, ตถา สุวิภาวนโต ปน ‘‘สกฺโกตี’’ติ. ปริเยสนสุขตฺถเมว ตทาจิณฺณตา ทฏฺฐพฺพา. เตนาติ ทุวิเธนปิ การเณน.

287. Từ “nisinnānaṃ” (của những người đang ngồi) v.v... là sở hữu cách dùng với nghĩa không tôn trọng, hoặc là một tính từ. Do khó thấy rõ các tướng một cách trọn vẹn trong tư thế co rút, nên nói rằng “na sakkoti” (không thể); và do thấy rõ một cách tốt đẹp (trong tư thế khác), nên nói rằng “sakkoti” (có thể). Cần phải hiểu rằng thói quen đó (đi kinh hành) chỉ nhằm mục đích dễ dàng tìm kiếm (các tướng). “Tena” (do đó) nghĩa là do cả hai lý do.

คเวสีติ ญาเณน ปริเยสนมกาสิ. คณยนฺโตติ ญาเณเนว สงฺกลยนฺโต. สมานยีติ สมฺมา อานยิ สมาหริ. ‘‘กงฺขตี’’ติ ปทสฺส อากงฺขตีติ อตฺโถติ อาห ‘‘อโห วตา’’ติอาทิ. อนุปสคฺคมฺปิ หิ ปทํ กตฺถจิ สอุปสคฺคมิว อตฺถวิเสสวาจกํ ยถา ‘‘โคตฺรภู’’ติ. ตโต ตโต สรีรปฺปเทสโต. กิจฺฉตีติ กิลมติ. เตนาห ‘‘น สกฺโกติ ทฏฺฐุ’’นฺติ. ตายาติ ‘‘วิจินนฺโต กิจฺฉตี’’ติ วุตฺตาย วิจิกิจฺฉาย. ตโตติ สนฺนิฏฺฐานํ อคมนโต. เอวํ ‘‘กงฺขตี’’ติ ปทสฺส อาสิสนตฺถตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สํสยตฺถตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กงฺขาย วา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ กงฺขายาติ ‘‘กงฺขตี’’ติ ปเทน วุตฺตาย กงฺขาย. อสตฺวปธานญฺหิ อาขฺยาติกํ. เอส นโย เสเสสุปิ. อวตฺถาปเภทคตา วิมติ เอว ‘‘ตีหิ ธมฺเมหี’’ติ วุตฺตา, ติปฺปกาเรหิ สํสยธมฺเมหีติ อตฺโถ. กาลุสิยภาโวติ อปฺปสนฺนตาย เหตุภูโต อาวิลภาโว.

“Gavesi” (đã tìm kiếm) nghĩa là đã tìm kiếm bằng trí tuệ. “Gaṇayanto” (đang đếm) nghĩa là đang tính toán bằng chính trí tuệ. “Samānayi” (đã mang lại) nghĩa là đã mang lại đúng đắn, đã thu thập. Từ “kaṅkhati” (nghi ngờ) có nghĩa là “ākaṅkhati” (mong muốn), do đó ngài (Chú giải sư) nói “aho vatā...” (ồ, mong sao...). Thật vậy, đôi khi một từ không có tiếp đầu ngữ cũng có thể diễn đạt một ý nghĩa đặc biệt như thể nó có tiếp đầu ngữ, ví dụ như từ “gotrabhū”. Từ các phần khác nhau của cơ thể. “Kicchati” (mệt mỏi) nghĩa là kiệt sức. Do đó, ngài (Chú giải sư) nói “na sakkoti daṭṭhun” (không thể thấy). “Tāya” (bằng sự nghi ngờ đó) nghĩa là bằng sự nghi ngờ được nói đến trong câu “vicinanto kicchatī” (khi tìm kiếm thì mệt mỏi). “Tato” (do đó) nghĩa là do không đi đến kết luận. Sau khi đã chỉ ra ý nghĩa mong muốn của từ “kaṅkhati”, bây giờ để chỉ ra ý nghĩa nghi ngờ, ngài (Chú giải sư) nói “kaṅkhāya vā...” (hoặc do nghi ngờ...). Ở đó, “kaṅkhāya” (do nghi ngờ) nghĩa là do sự nghi ngờ được nói đến bằng từ “kaṅkhati”. Thật vậy, động từ là phi thực thể (không phải là danh từ). Cách này cũng nên được hiểu trong các trường hợp còn lại. Chính sự hoài nghi đã đi đến các giai đoạn khác nhau được gọi là “bằng ba pháp”, nghĩa là bằng ba loại pháp nghi ngờ. “Kālusiyabhāvo” (trạng thái vẩn đục) là trạng thái mờ ám, là nguyên nhân của sự không trong sạch.

วตฺถิโกเสนาติ [Pg.276] นาภิยา อโธภาคสงฺขาเต วตฺถิมฺหิ ชาเตน ลิงฺคปสิพฺพเกน. ‘‘อณฺฑโกโส’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๒, ๑๘๙; ๒.๒๗; อ. นิ. ๗.๗๑; ปารา. ๑๑) วิย หิ โกสสทฺโท ปริเวฐกปสิพฺพเก วตฺตติ. วตฺเถน คุหิตพฺพตฺตา วตฺถคุยฺหํ. ยสฺมา ภควโต โกโสหิตํ วตฺถคุยฺหํ สพฺพพุทฺธาเวณิกํ อญฺเญหิ อสาธารณํ สุวิสุทฺธกญฺจนมณฺฑลสนฺนิภํ, อตฺตโน สณฺฐานสนฺนิเวสสุนฺทรตาย อาชาเนยฺยคนฺธหตฺถิโน วรงฺคปรมจารุภาวํ, วิกสมานตปนิยารวินฺทสมุชฺชลเกสราวตฺตวิลาสํ, สญฺฌาปภานุรญฺชิตชลวนนฺตราภิลกฺขิตสมฺปุณฺณจนฺทมณฺฑลโสภญฺจ อตฺตโน สิริยา อภิภุยฺย วิราชติ, ยํ พาหิรพฺภนฺตรมเลหิ อนุปกฺกิลิฏฺฐตาย, จิรกาลปริจิตพฺรหฺมจริยาธิการตาย, สณฺฐิตสณฺฐานสมฺปตฺติยา จ โกปีนมฺปิ สมานํ อโกปีนเมว ชาตํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ภควโต หี’’ติอาทิ. วรวารณสฺเสวาติ วรคนฺธหตฺถิโน อิว. ปหูตภาวนฺติ ปุถุลภาวํ. เอตฺเถว หิ ตสฺส สํสโย. ตนุมุทุสุกุมาราทีสุ ปนสฺส คุเณสุ วิจารณา เอว นาโหสิ.

(Cụm từ) Vatthikosena có nghĩa là: bằng bao đựng dương vật (liṅgapasibbaka) được sanh ra ở bàng quang (vatthi), được gọi là phần bên dưới của rốn. Thật vậy, giống như trong các trường hợp (như) “aṇḍakoso” v.v..., từ kosa được dùng với nghĩa là cái bao bao bọc xung quanh. Do phải được che giấu bằng vải (vatthena) nên được gọi là vatthaguyhaṃ (âm tàng). Bởi vì âm tàng được giấu trong bao (kosohitaṃ) của Đức Thế Tôn là tướng hảo đặc biệt của chư Phật (sabbabuddhāveṇika), không chung với những người khác (asādhāraṇa), giống như quả cầu bằng vàng ròng đã được thanh lọc kỹ lưỡng (suvisuddhakañcanamaṇḍalasannibhaṃ), do vẻ đẹp về hình dáng và sự sắp đặt của nó, đã vượt trội bằng chính vẻ huy hoàng của mình (attano siriyā abhibhuyya virājati) mà tỏa sáng rực rỡ, (vượt trội) cả vẻ đẹp tuyệt vời của tướng hảo cao quý của voi chúa Gandha thuần chủng (ājāneyyagandhahatthino varaṅgaparamacārubhāvaṃ), cả vẻ duyên dáng của vòng xoáy nhụy hoa rực rỡ của đóa sen bằng vàng đang nở (vikasamānatapaniyāravindasamujjalakesarāvattavilāsaṃ), và cả vẻ đẹp của vầng trăng tròn đầy được ghi nhận ở giữa khu rừng nước được nhuộm bởi ánh sáng của buổi chiều tà (sañjhāpabhānurañjitajalavanantarābhilakkhitasampuṇṇacandamaṇḍalasobhañca). (Âm tàng) ấy, do không bị ô nhiễm bởi các cấu uế bên trong và bên ngoài, do thẩm quyền của phạm hạnh đã được thực hành thuần thục trong thời gian dài, và do sự thành tựu về hình dáng đã được thiết lập vững chắc, nên dầu là bộ phận cần che giấu (kopīna) cũng đã trở thành như không phải là bộ phận cần che giấu (akopīna). Do đó, đã được nói rằng: “bhagavato hī” v.v... (Cụm từ) Varavāraṇasseva có nghĩa là: giống như voi chúa Gandha cao quý. (Cụm từ) Pahūtabhāvaṃ có nghĩa là: trạng thái rộng lớn. Thật vậy, sự nghi ngờ của vị ấy chỉ có ở điểm này. Còn đối với các đức tính của ngài như mỏng, mềm, mịn màng v.v..., thì không hề có sự xem xét.

๒๘๘. ‘‘ตถารูป’’นฺติ อิทํ สมาสปทนฺติ อาห ‘‘ตํรูป’’นฺติ. เอตฺถาติ ยถา อมฺพฏฺโฐ โกโสหิตํ วตฺถคุยฺหมทฺทสฺส, ตถา อิทฺธาภิสงฺขารมภิสงฺขรเณ. อิมินา หิ ‘‘ตถารูปํ อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขรี’’ติอาทิปาฬิปรามสนํ, อโต เจตฺถ สห อิทฺธาภิสงฺขารนเยน วตฺถคุยฺหทสฺสนการณํ มิลินฺทปญฺหาปาเฐน (มิ. ป. ๓.๓) วิภาวิตํ โหติ. เกจิ ปน ‘‘วตฺถคุยฺหทสฺสเน’’ติ ปรามสนฺติ, ตทยุตฺตเมว. น หิ ตํ ปาฬิยํ, อฏฺฐกถายญฺจ อตฺถิ, ยํ เอวํ ปรามสิตพฺพํ สิยา, อิทฺธาภิสงฺขารนโย จ อวิภาวิโต โหติ. กิเมตฺถ อญฺเญน วตฺตพฺพํ จตุปฏิสมฺภิทาปตฺเตน ฉฬภิญฺเญน วาทีวเรน ภทนฺตนาคเสนตฺเถเรน วุตฺตนเยเนว สมฺปฏิจฺฉิตพฺพตฺตา. หิรี กรียเต เอตฺถาติ หิริกรณํ, ตเทว โอกาโส ตถา, หิริยิตพฺพฏฺฐานํ. อุตฺตรสฺสาติ สุตฺตนิปาเต อาคตสฺส อุตฺตรมาณวสฺส (ม. นิ. ๒.๓๘๔). สพฺเพสมฺปิ เจเตสํ วตฺถุ สุตฺตนิปาตโต คเหตพฺพํ.

288. (Vị Chú giải) nói rằng: “taṃrūpaṃ” vì từ “Tathārūpaṃ” này là một từ ghép. (Từ) ettha có nghĩa là: trong việc tạo ra một sự hóa hiện thần thông theo cách mà Ambaṭṭha đã thấy được âm tàng được giấu trong bao. Thật vậy, qua (từ) này, có sự tham chiếu đến đoạn Pāli “ngài đã hóa hiện một sự hóa hiện thần thông như vậy” v.v..., và do đó, ở đây, nguyên nhân của việc thị hiện âm tàng cùng với phương pháp hóa hiện thần thông được làm sáng tỏ qua đoạn kinh Milindapañhā. Tuy nhiên, một số vị tham chiếu là “trong việc thị hiện âm tàng”, điều đó thật sự không hợp lý. Vì điều đó không có trong Pāli và Chú giải để có thể được tham chiếu như vậy, và phương pháp hóa hiện thần thông cũng không được làm sáng tỏ. Ở đây, cần gì phải nói bởi một người khác, vì điều này phải được chấp nhận theo đúng phương pháp đã được nói bởi Trưởng lão Nāgasena đáng kính, bậc tranh luận cao tột, người đã chứng đắc Tứ Vô Ngại Giải và Lục Thông. Nơi mà sự hổ thẹn được thực hiện, đó là hirikaraṇaṃ (nơi gây hổ thẹn); chính nó là nơi chốn, cũng vậy, là nơi đáng hổ thẹn. (Từ) Uttarassa có nghĩa là: của thanh niên Uttara, người được đề cập trong Kinh Tập (Suttanipāta). Câu chuyện của tất cả những vị này nên được lấy từ Kinh Tập.

ฉายนฺติ ปฏิพิมฺพํ. กถํ ทสฺเสสิ, กีทิสํ วาติ อาห ‘‘อิทฺธิยา’’ติอาทิ. ฉายารูปกมตฺตนฺติ ภควโต ปฏิพิมฺพรูปกเมว, น ปกติวตฺถคุยฺหํ, ตญฺจ พุทฺธสนฺตานโต วินิมุตฺตตฺตา รูปกมตฺตํ ภควตา สทิสวณฺณสณฺฐานาวยวํ อิทฺธิมยํ พิมฺพกเมว โหติ, เอวญฺจ กตฺวา อปฺปกตฺเถน ก-กาเรน วิเสสิตวจนํ อุปปนฺนํ โหติ. ฉายารูปกมตฺตํ อิทฺธิยา อภิสงฺขริตฺวา ทสฺเสสีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตํ ปน ทสฺเสนฺโต ภควา ยถา อตฺตโน พุทฺธรูปํ น [Pg.277] ทิสฺสติ, ตถา กตฺวา ทสฺเสตี’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๘๘) อาจริยา วทนฺติ. ตเทตํ ภทนฺตนาคเสนตฺเถเรน วุตฺเตน อิทฺธาภิสงฺขตฉายารูปกมตฺตทสฺสนวจเนน สํสนฺทติ เจว สเมติ จ ยถา ตํ ‘‘ขีเรน ขีรํ, คงฺโคทเกน ยมุโนทก’’นฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถาวจเนเนว หิ เสสพุทฺธรูปสฺส ตงฺขเณ อทสฺสิตภาโว อตฺถโต อาปนฺโน โหติ. นิวาสนนิวตฺถตาทิวจเนน ปเนตฺถ พุทฺธสนฺตานโต วินิมุตฺตสฺสปิ ฉายารูปกสฺส นิวาสนาทิอพหิคตภาโว ทสฺสิโต, น จ โจเทตพฺพํ ‘‘กถํ นิวาสนาทิอนฺตรคตํ ฉายารูปกํ ภควา ทสฺเสติ, กถญฺจ อมฺพฏฺโฐ ปสฺสตี’’ติ. อจินฺเตยฺโย หิ อิทฺธิวิสโยติ. ฉายํ ทิฏฺเฐติ ฉายาย ทิฏฺฐาย. เอตนฺติ ฉายารูปกํ. พุชฺฌนเก สติ ชีวิตนิมิตฺตมฺปิ หทยมํสํ ทสฺเสยฺยาติ อธิปฺปาโย. นินฺเนตฺวาติ นีหริตฺวา. อยเมว วา ปาโฐ. กลฺโลสีติ วิสฺสชฺชเน ตฺวํ กุสโล เฉโก อสิ, ยถาวุตฺโต วา วิสฺสชฺชนามคฺโค อุปปนฺโน ยุตฺโต อสีติ อตฺโถ. ‘‘กุสโล’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, อยุตฺตเมตํ. มิลินฺทปญฺเห หิ สพฺพตฺถ วิสฺสชฺชนาวสาเน ‘‘กลฺโล’’ อิจฺเจว ทิฏฺโฐติ.

(Từ) Chāyaṃ có nghĩa là: ảnh phản chiếu. (Vị Chú giải) đã nói “iddhiyā” v.v... (để trả lời cho câu hỏi) “Ngài đã thị hiện như thế nào, và thị hiện loại nào?”. (Cụm từ) Chāyārūpakamattaṃ có nghĩa là: chỉ là một hình ảnh phản chiếu của Đức Thế Tôn, chứ không phải là âm tàng tự nhiên. Và hình ảnh đó, do đã tách rời khỏi dòng tương tục của Đức Phật, nên chỉ là một hình ảnh, một ảnh tượng được tạo ra bởi thần thông, có màu sắc, hình dáng và các bộ phận giống với Đức Thế Tôn. Và do làm như vậy, lời nói được đặc tả bằng chữ ka- với ý nghĩa là “chỉ là” (appaka) trở nên hợp lý. Mối liên hệ là: “Ngài đã hóa hiện chỉ một hình ảnh bằng thần thông rồi thị hiện”. Các vị thầy nói rằng: “Nhưng khi thị hiện điều đó, Đức Thế Tôn đã làm theo cách mà thân Phật của chính ngài không được nhìn thấy”. Điều này vừa tương hợp vừa đồng nhất với lời nói của Trưởng lão Nāgasena đáng kính về việc thị hiện chỉ một hình ảnh được tạo ra bởi thần thông, nên được hiểu như là “sữa với sữa, nước sông Hằng với nước sông Yamunā”. Thật vậy, chính bằng lời nói đó, về mặt ý nghĩa, đã bao hàm rằng phần còn lại của thân Phật không được thị hiện vào lúc đó. Ở đây, qua lời nói “mặc y nội” v.v..., đã cho thấy rằng hình ảnh, dù đã tách rời khỏi dòng tương tục của Đức Phật, cũng không nằm ngoài y nội v.v... Và không nên chất vấn rằng: “Làm thế nào Đức Thế Tôn thị hiện hình ảnh nằm bên trong y nội v.v..., và làm thế nào Ambaṭṭha thấy được?”. Vì cảnh giới của thần thông là bất khả tư nghì. (Cụm từ) Chāyaṃ diṭṭhe có nghĩa là: khi hình ảnh được thấy. (Từ) Etaṃ có nghĩa là: hình ảnh. Ý muốn nói là: nếu có người có khả năng giác ngộ, ngài sẽ thị hiện cả khối thịt nơi tim, là nền tảng của sự sống. (Từ) Ninnetvā có nghĩa là: sau khi lấy ra. Hoặc đây là cách đọc duy nhất. (Từ) Kallosi có nghĩa là: “Ngươi thật khéo léo, tài giỏi trong việc giải đáp”, hoặc “con đường giải đáp đã được nói là đầy đủ, thích hợp”. Một số vị đọc là “Kusalo”, điều này không hợp lý. Vì trong Milindapañhā, ở cuối mỗi câu trả lời, chỉ thấy có từ “kallo”.

นินฺนาเมตฺวาติ มุขโต นีหรณวเสน กณฺณโสตาทิอภิมุขํ ปณาเมตฺวา, อธิปฺปายเมว ทสฺเสตุํ ‘‘นีหริตฺวา’’ติ วุตฺตํ. กถินสูจึ วิยาติ ฆนสุขุมภาวาปาทเนน กกฺขฬสูจิมิว กตฺวา. ตถากรเณนาติ กถินสูจึ วิย กรเณน. เอตฺถาติ ปหูตชิวฺหาย. มุทุภาโว, ทีฆภาโว, ตนุภาโว จ ทสฺสิโต อมุทุโน ฆนสุขุมภาวาปาทนตฺถมสกฺกุเณยฺยตฺตาติ อาจริเยน (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๘๘) วุตฺตํ. ตตฺรายมธิปฺปาโย – ยสฺมา มุทุเมว ฆนสุขุมภาวาปาทนตฺถํ สกฺโกติ, ตสฺมา ตถากรเณน มุทุภาโว ทสฺสิโต อคฺคิ วิย ธูเมน. ยสฺมา จ มุทุเยว ฆนสุขุมภาวาปชฺชเนน ทีฆคามิ, ตสฺมา กณฺณโสตานุมสเนน ทีฆภาโว ทสฺสิโต. ยสฺมา ปน มุทุ เอว ฆนสุขุมภาวาปชฺชเนน ตนุ โหติ, ตสฺมา นาสิกาโสตานุมสเนน ตนุภาโว ทสฺสิโตติ. อปุถุลสฺส ตถาปฏิจฺฉาทนตฺถมสกฺกุเณยฺยตฺตา นลาฏจฺฉาทเนน ปุถุลภาโว ทสฺสิโต.

(Từ) Ninnāmetvā có nghĩa là: sau khi uốn cong (lưỡi) hướng về phía hai lỗ tai v.v... bằng cách đưa ra từ miệng. (Từ) “nīharitvā” (sau khi đưa ra) được nói chỉ để thể hiện ý nghĩa. (Cụm từ) Kathinasūciṃ viya có nghĩa là: sau khi làm cho (lưỡi) giống như một cây kim cứng bằng cách làm cho nó trở nên đặc và mịn. (Cụm từ) Tathākaraṇena có nghĩa là: bằng cách làm cho nó giống như một cây kim cứng. (Từ) Ettha có nghĩa là: với chiếc lưỡi rộng lớn. Vị thầy đã nói rằng: “Tính mềm mại, tính dài và tính mỏng đã được thể hiện, vì một chiếc lưỡi không mềm mại thì không thể nào làm cho nó trở nên đặc và mịn được”. Ở đây, ý nghĩa là như vầy: bởi vì chỉ có (lưỡi) mềm mại mới có thể làm cho nó trở nên đặc và mịn, do đó, bằng cách làm như vậy, tính mềm mại được thể hiện, giống như lửa được thể hiện qua khói. Và bởi vì chỉ có (lưỡi) mềm mại, khi trở nên đặc và mịn, mới có thể đi xa (dài ra), do đó, bằng cách chạm đến hai lỗ tai, tính dài được thể hiện. Hơn nữa, bởi vì chỉ có (lưỡi) mềm mại, khi trở nên đặc và mịn, mới trở nên mỏng, do đó, bằng cách chạm đến hai lỗ mũi, tính mỏng được thể hiện. Vì một chiếc lưỡi không rộng thì không thể che trán như vậy được, nên bằng cách che trán, tính rộng lớn được thể hiện.

๒๘๙. ปตฺเถนฺโต หุตฺวา อุทิกฺขนฺโตติ โยเชตพฺพํ.

289. Nên được liên kết là: ‘vừa mong mỏi, vừa nhìn ngắm’.

๒๙๐. มูลวจนํ [Pg.278] กถา. ปฏิวจนํ สลฺลาโป.

290. Lời nói khởi đầu là kathā. Lời nói đáp lại là sallāpa.

๒๙๑. ‘‘อุทฺธุมาตก’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๒๔๒; วิสุทฺธิ. ๑.๑๐๒) วิย ก-สทฺโท ชิคุจฺฉนตฺโถติ วุตฺตํ ‘‘ตเมว ชิคุจฺฉนฺโต’’ติ. ตเมวาติ ปณฺฑิตภาวเมว, อมฺพฏฺฐเมวาติปิ อตฺโถ. อมฺพฏฺฐญฺหิ สนฺธาย เอวมาห. ตถา หิ ปาฬิยํ วุตฺตํ ‘‘เอวํ…เป… อมฺพฏฺฐํ มาณวํ เอตทโวจา’’ติ. กามญฺจ อมฺพฏฺฐํ สนฺธาย เอวํ วุตฺตํ, นามโคตฺตวเสน ปน อนิยมํ กตฺวา ครหนฺโต ปุถุวจเนน วทตีติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ยเทว โข ตฺว’’นฺติ เอตสฺส อนิยมวจนสฺส ‘‘เอวรูเปนา’’ติ อิทํ นิยมวจนนฺติ ทสฺเสติ ‘‘ยาทิโส’’ติอาทินา. ภาเวนภาวลกฺขเณ ภุมฺมวจนตฺเถ กรณวจนนฺติ วุตฺตํ ‘‘เอทิเส อตฺถจรเก’’ติ. น อญฺญตฺราติ น อญฺญตฺถ สุคติยํ. เอตฺถ ปน ‘‘อตฺถจรเกนา’’ติ อิมินา พฺยติเรกมุเขน อนตฺถจรกตํเยว วิภาเวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อุปเนยฺย อุปเนยฺยา’’ติ อิทํ ตฺวาทฺยนฺตํ วิจฺฉาวจนนฺติ อาห ‘‘พฺราหฺมโณ โข ปนา’’ติอาทิ. เอวํ อุปเนตฺวา อุปเนตฺวาติ ตํ ตํ โทสํ อุปนีย อุปนีย. เตนาห ‘‘สุฏฺฐุ ทาสาทิภาวํ อาโรเปตฺวา’’ติ. ปาเตสีติ ปวฏฺฏนวเสน ปาเตสิ. ยญฺจ อคมาสิ, ตมฺปิ อสฺส ตถาคมนสงฺขาตํ ฐานํ อจฺฉินฺทิตฺวาติ โยชนา.

291. Giống như trong các trường hợp ‘uddhumātaka’ v.v..., âm ‘ka’ có nghĩa là ghê tởm, do đó đã được nói là ‘tameva jigucchanto’ (chính vì ghê tởm điều ấy). ‘Tameva’ cũng có nghĩa là ‘chính bản chất của người có trí’ hoặc ‘chính Ambaṭṭha’. Thật vậy, ngài đã nói như vậy là nhắm đến Ambaṭṭha. Do đó, trong Pāli đã được nói rằng: ‘evaṃ…pe… ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavocā’ (đã nói với thanh niên Ambaṭṭha điều này). Và nên biết rằng, dầu cho lời nói ấy được nói ra nhắm đến Ambaṭṭha, nhưng khi quở trách một cách không xác định theo danh tánh và dòng dõi, ngài đã dùng số nhiều. Bằng câu ‘yādiso’ v.v..., ngài cho thấy rằng câu ‘evarūpena’ này là lời nói xác định cho lời nói không xác định ‘yadeva kho tvaṃ’ kia. Câu ‘edise atthacarake’ được nói ra với ý nghĩa là công cụ cách trong nghĩa của vị trí cách ở trường hợp bhāvena bhāvalakkhaṇa. ‘Na aññatra’ (không nơi nào khác) có nghĩa là không ở nơi nào khác trong thiện thú. Ở đây, nên thấy rằng bằng câu ‘atthacarakenā’ này, ngài đã làm rõ chính tình trạng không phải là người thực hành lợi ích bằng phương pháp tương phản. Vị A-xà-lê đã nói ‘brāhmaṇo kho pana’ v.v... để chỉ rằng ‘upaneyya upaneyya’ là lời nói lặp lại có hậu tố là ‘tvā’ v.v... ‘Evaṃ upanetvā upanetvā’ có nghĩa là sau khi đã đưa ra, đưa ra lỗi lầm này lỗi lầm kia. Do đó, ngài đã nói ‘suṭṭhu dāsādibhāvaṃ āropetvā’ (sau khi đã gán cho tình trạng nô lệ v.v... một cách khéo léo). ‘Pātesi’ (đã làm cho rơi xuống) có nghĩa là đã làm cho rơi xuống theo cách làm cho lăn đi. Và sự liên kết là: ‘nơi nào mà y đã đi đến, nơi ấy cũng đã bị cắt đứt đối với y, được gọi là sự đi đến như vậy’.

โปกฺขรสาติพุทฺธูปสงฺกมนวณฺณนา

Phần giải thích về việc Pokkharasāti đến yết kiến Đức Phật

๒๙๒-๓-๖. กิตฺตโก ปน โสติ วุตฺตํ ‘‘สมฺโมทนียกถายปิ กาโล นตฺถี’’ติ. อาคมา นูติ อาคโต นุ. โขติ นิปาตมตฺตํ. อิธาติ เอตฺถ, ตุมฺหากํ สนฺติกนฺติ อตฺโถ. อธิวาเสตูติ สาทิยตุ, ตํ ปน สาทิยนํ อิธ มนสาว สมฺปฏิคฺคโห, น กายวาจาหีติ อาห ‘‘สมฺปฏิจฺฉตู’’ติ. อชฺช ปวตฺตมานํ อชฺชตนํ, ปุญฺญํ, ปีติปาโมชฺชญฺจ, อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ เม’’ติอาทิ วุตฺตํ. การนฺติ อุปการํ, สกฺการํ วา. อโจเปตฺวาติ อจาเลตฺวา.

Bởi vì có thể hỏi rằng: ‘Vậy thời gian ấy là bao lâu?’, nên đã được nói là: ‘sammodanīyakathāyapi kālo natthi’ (ngay cả thời gian cho lời thăm hỏi cũng không có). ‘Āgamā nu’ có nghĩa là ‘āgato nu’ (đã đến phải không?). ‘Kho’ chỉ là một tiểu từ. ‘Idha’ (ở đây) có nghĩa là ‘ettha, tumhākaṃ santikaṃ’ (đến nơi này, đến sự hiện diện của các ngài). ‘Adhivāsetu’ (xin hãy chấp nhận) có nghĩa là ‘sādiyatu’ (xin hãy hoan hỷ). Tuy nhiên, ở đây sự hoan hỷ ấy là sự chấp nhận chỉ bằng ý, không phải bằng thân và khẩu, do đó đã được nói là ‘sampaṭicchatu’ (xin hãy nhận lấy). ‘Ajjatanaṃ’ là điều đang diễn ra hôm nay, là phước thiện, là hỷ và lạc. Để chỉ rõ ý nghĩa này, đã được nói là ‘yaṃ me’ v.v... ‘Kāraṃ’ có nghĩa là ‘upakāraṃ’ (sự giúp đỡ) hoặc ‘sakkāraṃ’ (sự cúng dường). ‘Acopetvā’ có nghĩa là ‘acāletvā’ (không làm lay động).

๒๙๗. ‘‘สหตฺถา’’ติ อิทํ กรณตฺเถ นิสฺสกฺกวจนํ. เตนาห ‘‘สหตฺเถนา’’ติ. สุหิตนฺติ ธาตํ, ชิฆจฺฉาทุกฺขาภาเวน วา สุขิตํ. ยาวทตฺถนฺติ ยาว อตฺโถ, ตาว โภชเนน ตทา กตํ. ปฏิกฺเขปปวารณาเวตฺถ อธิปฺเปตา, น นิมนฺตนปวารณาติ อาห ‘‘อล’’นฺติอาทิ. ‘‘หตฺถสญฺญายา’’ติ นิทสฺสนมตฺตํ อญฺญตฺถ มุขวิกาเรน, วจีเภเทน จ ปฏิกฺเขปสฺส วุตฺตตฺตา[Pg.279], เอกกฺขเณปิ จ ตถาปฏิกฺเขปสฺส ลพฺภนโต. โอนีตา ปตฺตโต ปาณิ เอตสฺสาติ โอนีตปตฺตปาณีติ ภินฺนาธิกรณวิสโย ติปโท พาหิรตฺถสมาโส. มุทฺธชณ-กาเรน, ปน สญฺโญคต-กาเรน จ โอณิตฺตสทฺโท วินาภูเตติ ทสฺเสติ ‘‘โอณิตฺตปตฺตปาณินฺติปิ ปาโฐ’’ติอาทินา. สุจิกรณตฺเถ วา โอณิตฺตสทฺโท. โอณิตฺตํ อามิสาปนยเนน สุจิกตํ ปตฺตํ ปาณิ จ อสฺสาติ หิ โอณิตฺตปตฺตปาณิ. เตนาห ‘‘หตฺเถ จ ปตฺตญฺจ โธวิตฺวา’’ติ. ‘‘โอณิตฺตํ นานาภูตํ วินาภูตํ, อามิสาปนยเนน วา สุจิกตํ ปตฺตํ ปาณิโต อสฺสาติ โอณิตฺตปตฺตปาณี’’ติ (สารตฺถ. ฏี. ๑.๒๓) สารตฺถทีปนิยํ วุตฺตํ. ตตฺถ ปจฺฉิมวจนํ ‘‘หตฺเถ จ ปตฺตญฺจ โธวิตฺวา’’ติ อิมินา อสํสนฺทนโต วิจาเรตพฺพํ. เอวํภูตนฺติ ‘‘ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณิ’’นฺติ วุตฺตปฺปกาเรน ภูตํ.

297. Từ ‘sahatthā’ này là một từ xuất xứ cách trong nghĩa công cụ cách. Do đó, đã được nói là ‘sahatthenā’. ‘Suhitaṃ’ (thỏa mãn) có nghĩa là ‘dhātaṃ’ (no đủ), hoặc là ‘sukhitaṃ’ (an lạc) do không có khổ vì đói. ‘Yāvadatthaṃ’ (cho đến khi vừa đủ) có nghĩa là đã được thực hiện với vật thực cho đến chừng nào còn cần. Ở đây, điều được chủ ý là sự từ chối, không phải là sự thỉnh mời, do đó đã được nói là ‘alaṃ’ v.v... (đủ rồi). Câu ‘hatthasaññāya’ (bằng dấu hiệu của tay) chỉ là một ví dụ, bởi vì ở nơi khác, sự từ chối đã được nói là (được thực hiện) bằng sự thay đổi nét mặt và bằng lời nói, và cũng bởi vì sự từ chối như vậy có thể được thực hiện ngay cả trong một khoảnh khắc. ‘Onītapattapāṇī’ là một bahubbīhi samāsa có ba từ, thuộc loại bhinnādhikaraṇa, (được phân tích là): ‘onītā pattato pāṇi etassa’ (vị này có tay đã rời khỏi bát). Bằng câu ‘oṇittapattapāṇintipi pāṭho’ v.v..., vị A-xà-lê cho thấy rằng từ ‘oṇitta’ với âm ‘ṇa’ đầu lưỡi và phụ âm kép có nghĩa là ‘đã rời khỏi’. Hoặc từ ‘oṇitta’ có nghĩa là làm cho trong sạch. Thật vậy, ‘oṇittapattapāṇi’ là (vị có) bát và tay đã được làm cho trong sạch bằng cách loại bỏ vật thực. Do đó, ngài đã nói ‘hatthe ca pattañca dhovitvā’ (sau khi đã rửa tay và bát). Trong Sāratthadīpanī đã nói rằng: ‘Oṇittapattapāṇī là vị có cái bát đã được tách rời, đã rời khỏi tay, hoặc (cái bát) đã được làm cho trong sạch bằng cách loại bỏ vật thực’. Trong đó, lời nói sau cùng nên được người có trí xem xét vì nó không tương ứng với câu ‘hatthe ca pattañca dhovitvā’ này. ‘Evaṃbhūtaṃ’ (đã trở thành như vậy) có nghĩa là đã trở thành theo cách đã được nói là ‘bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ’ (người đã dùng xong bữa, có tay đã rời khỏi bát).

๒๙๘. อนุปุพฺพึ กถนฺติ อนุปุพฺพํ กเถตพฺพํ กถํ. เตนาห ‘‘อนุปฏิปาฏิกถ’’นฺติ. กา ปน สาติ อาห ‘‘ทานานนฺตรํ สีล’’นฺติอาทิ, เตนายมตฺโถ โพธิโต โหติ – ทานกถา ตาว ปจุรชเนสุปิ ปวตฺติยา สพฺพสาธารณตฺตา, สุกรตฺตา, สีเล ปติฏฺฐานสฺส อุปายภาวโต จ อาทิโต กเถตพฺพา. ปริจฺจาคสีโล หิ ปุคฺคโล ปริคฺคหวตฺถูสุ วินิสฺสฏภาวโต สุเขเนว สีลานิ สมาทิยติ, ตตฺถ จ สุปฺปติฏฺฐิโต โหติ, สีเลน ทายกปฏิคฺคาหกสุทฺธิโต ปรานุคฺคหํ วตฺวา ปรปีฬานิวตฺติวจนโต, กิริยธมฺมํ วตฺวา อกิริยธมฺมวจนโต, โภคสมฺปตฺติเหตุํ วตฺวา ภวสมฺปตฺติเหตุวจนโต จ ทานกถานนฺตรํ สีลกถา กเถตพฺพา. ตญฺเจ ทานสีลํ วฏฺฏนิสฺสิตํ, อยํ ภวสมฺปตฺติ ตสฺส ผลนฺติ ทสฺสนตฺถํ สีลกถานนฺตรํ สคฺคกถา. ตาย หิ เอวํ ทสฺสิตํ โหติ ‘‘อิเมหิ ทานสีลมเยหิ, ปณีตปณีตตราทิเภทภินฺเนหิ จ ปุญฺญกิริยวตฺถูหิ เอตา จาตุมหาราชิกาทีสุ ปณีตปณีตตราทิเภทภินฺนา อปริเมยฺยา ทิพฺพสมฺปตฺติโย ลทฺธพฺพา’’ติ. สฺวายํ สคฺโค ราคาทีหิ อุปกฺกิลิฏฺโฐ, สพฺพถา ปน เตหิ อนุปกฺกิลิฏฺโฐ อริยมคฺโคติ ทสฺสนตฺถํ สคฺคกถานนฺตรํ มคฺคกถา. มคฺคญฺจ กเถนฺเตน ตทธิคมุปายทสฺสนตฺถํ กามานํ อาทีนโว, โอกาโร, สํกิเลโส, เนกฺขมฺเม อานิสํโส จ กเถตพฺโพ. สคฺคปริยาปนฺนาปิ หิ สพฺเพ กามา นาม พหฺวาทีนวา อนิจฺจา อทฺธุวา วิปริณามธมฺมา, ปเคว อิตเรติ [Pg.280] อาทีนโว, สพฺเพปิ กามา หีนา คมฺมา โปถุชฺชนิกา อนริยา อนตฺถสํหิตาติ ลามกภาโว โอกาโร, สพฺเพปิ ภวา กิเลสานํ วตฺถุภูตาติ สํกิเลโส, สพฺพสํกิเลสวิปฺปยุตฺตํ นิพฺพานนฺติ เนกฺขมฺเม อานิสํโส จ กเถตพฺโพติ. อยมฺปิ อตฺโถ โพธิโตติ เวทิตพฺโพ. มคฺโคติ หิ เอตฺถ อิติ-สทฺเทน อาทฺยตฺเถน กามาทีนวาทีนมฺปิ สงฺคโหติ อยมตฺถวณฺณนา กตา. เตนาห ‘‘เสยฺยถิทํ – ทานกถํ สีลกถํ สคฺคกถํ กามานํ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสํ เนกฺขมฺเม อานิสํสํ ปกาเสตี’’ติ. วิตฺถาโร สารตฺถทีปนิยํ (สารตฺถ. ฏี. ๓.๒๖) คเหตพฺโพ.

298. “Anupubbiṃ kathaṃ” có nghĩa là bài pháp thoại cần được nói theo tuần tự. Do đó, vị ấy nói: “anupaṭipāṭikathā”. Bài pháp thoại ấy là gì? Vị ấy nói: “Sau bố thí là giới” v.v... Do đó, ý nghĩa này được hiểu là: Trước hết, pháp thoại về bố thí nên được nói trước, vì nó diễn ra ngay cả với nhiều người, vì nó phổ thông với tất cả, vì nó dễ làm, và vì nó là phương tiện để thiết lập trong giới. Thật vậy, người có thói quen xả ly, do đã từ bỏ các vật sở hữu, nên dễ dàng thọ trì các giới và được an trú vững chắc trong đó. Sau pháp thoại về bố thí, pháp thoại về giới nên được nói, vì (1) bằng giới, sau khi nói về sự hỗ trợ người khác qua sự trong sạch của người cho và người nhận, (2) là lời nói về việc chấm dứt làm hại người khác; (3) sau khi nói về pháp hành động, là lời nói về pháp không hành động; (4) sau khi nói về nguyên nhân của tài sản, là lời nói về nguyên nhân của sự thành tựu trong các cõi. Để chỉ ra rằng “Nếu bố thí và giới đó nương vào vòng luân hồi, thì sự thành tựu trong các cõi này là quả của nó”, sau pháp thoại về giới là pháp thoại về cõi trời. Thật vậy, qua đó, điều này được chỉ ra: “Bởi những vật phước nghiệp này được tạo thành từ bố thí và giới, và được phân biệt bởi các cấp độ như cao thượng, cao thượng hơn, v.v., những tài sản cõi trời vô lượng này, được phân biệt bởi các cấp độ như cao thượng, cao thượng hơn, v.v., trong các cõi trời như Tứ Đại Thiên Vương, v.v., có thể đạt được”. Để chỉ ra rằng “Cõi trời này bị ô nhiễm bởi tham, v.v., nhưng Thánh đạo thì hoàn toàn không bị ô nhiễm bởi chúng”, sau pháp thoại về cõi trời là pháp thoại về đạo. Và khi nói về đạo, để chỉ ra phương tiện chứng đắc nó, sự nguy hại, sự thấp kém, sự ô nhiễm của các dục, và lợi ích của sự xuất ly cần được nói đến. Thật vậy, tất cả các dục, ngay cả những dục thuộc cõi trời, đều có nhiều nguy hại, là vô thường, không bền vững, có bản chất biến đổi; huống chi là các dục khác. Đây là sự nguy hại (ādīnava). Tất cả các dục đều thấp kém, thô tục, thuộc về phàm phu, không phải của bậc Thánh, không đi kèm lợi ích. Đây là bản chất thấp kém, là sự thấp kém (okāra). Tất cả các cõi hữu là nền tảng của các phiền não. Đây là sự ô nhiễm (saṃkileso). Và Niết-bàn thì hoàn toàn thoát khỏi mọi ô nhiễm. Đây là lợi ích của sự xuất ly (nekkhamme ānisaṃsa) cần được nói đến. Cần phải hiểu rằng ý nghĩa này cũng đã được làm cho sáng tỏ. Ở đây, trong từ “maggo”, bằng từ “iti” với ý nghĩa “v.v.”, sự nguy hại của các dục, v.v., cũng được bao gồm. Sự giải thích ý nghĩa này đã được thực hiện. Do đó, Ngài nói: “Tức là, Ngài tuyên thuyết pháp thoại về bố thí, pháp thoại về giới, pháp thoại về cõi trời, sự nguy hại, sự thấp kém, sự ô nhiễm của các dục, và lợi ích của sự xuất ly”. Phần chi tiết nên được tìm hiểu trong Sāratthadīpanī.

กสิ-สทฺโท ญาเณน คหเณติ อาห ‘‘คหิตา’’ติอาทิ. สามํสทฺเทน นิวตฺเตตพฺพมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘อสาธารณา อญฺเญส’’นฺติ อิมินา, โลกุตฺตรธมฺมาธิคเม ปรูปเทสวิคตตฺตา, เอเกเนว โลเก ปฐมํ อนุตฺตราย สมฺมาสมฺโพธิยา อภิสมฺพุทฺธตฺตา จ อญฺเญสมสาธารณาติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมจกฺขุนฺติ เอตฺถ โสตาปตฺติมคฺโคว อธิปฺเปโต, น พฺรหฺมายุสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๓๘๓ อาทโย) วิย เหฏฺฐิมา ตโย มคฺคา, น จ จูฬราหุโลวาทสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๔๑๖) วิย อาสวกฺขโย. ‘‘ตสฺส อุปฺปตฺติอาการทสฺสนตฺถ’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ มคฺคญาณํ อสงฺขตธมฺมารมฺมณเมว, น สงฺขตธมฺมารมฺมณนฺติ โจทนํ โสเธนฺโต ‘‘ตญฺหี’’ติอาทิมาห. กิจฺจวเสนาติ อสมฺโมหปฏิเวธกิจฺจวเสน.

Từ “kasi” có nghĩa là nắm bắt bằng trí tuệ, nên vị ấy nói “gahitā” v.v... Bằng từ “sāmaṃ”, vị ấy chỉ ra ý nghĩa cần được loại bỏ qua câu “không chung với những người khác”, điều này được nói là “không chung với những người khác” vì trong việc chứng đắc pháp siêu thế, Ngài không có sự chỉ dạy từ người khác, và vì Ngài là người duy nhất trên thế gian đầu tiên tự mình giác ngộ Chánh Đẳng Giác vô thượng. Ở đây, “pháp nhãn” (dhammacakkhu) được hiểu là chỉ có đạo Tu-đà-hoàn, không phải là ba đạo thấp hơn như trong kinh Brahmāyu, cũng không phải là sự đoạn tận các lậu hoặc (āsavakkhaya) như trong kinh Cūḷarāhulovāda. Tại sao lại nói “để chỉ ra cách thức sanh khởi của nó”? Để giải quyết sự chất vấn rằng “Chẳng phải đạo tuệ chỉ có pháp vô vi làm đối tượng, không có pháp hữu vi làm đối tượng sao?”, vị ấy đã nói “tañhi” v.v... “Kiccavasena” có nghĩa là theo phận sự thấu triệt không mê lầm.

โปกฺขรสาติอุปาสกตฺตปฏิเวทนากถาวณฺณนา

Chú giải về câu chuyện Pokkharasāti tuyên bố trở thành cận sự nam.

๒๙๙. ปาฬิยํ ‘‘ทิฏฺฐธมฺโม’’ติอาทีสุ ทสฺสนํ นาม ญาณโต อญฺญมฺปิ จกฺขาทิทสฺสนํ อตฺถีติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘ปตฺตธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. ปตฺติ จ ญาณปตฺติโต อญฺญาปิ กายคมนาทิปตฺติ วิชฺชตีติ ตโต วิเสสทสฺสนตฺถํ ‘‘วิทิตธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. สา ปเนสา วิทิตธมฺมตา เอกเทสโตปิ โหตีติ นิปฺปเทสโต วิทิตธมฺมตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปริโยคาฬฺหธมฺโม’’ติ วุตฺตํ, เตนสฺส สจฺจาภิสมฺโพธเมว ทีเปติ. มคฺคญาณญฺหิ เอกาภิสมยวเสน ปริญฺญาทิจตุกิจฺจํ สาเธนฺตํ นิปฺปเทเสน จตุสจฺจธมฺมํ สมนฺตโต โอคาฬฺหํ นาม โหติ. เตนาห ‘‘ทิฏฺโฐ อริยสจฺจธมฺโม เอเตนาติ ทิฏฺฐธมฺโม’’ติ. ‘‘กถํ ปน เอกเมว ญาณํ เอกสฺมึ ขเณ จตฺตาริ กิจฺจานิ สาเธนฺตํ ปวตฺตติ. น หิ ตาทิสํ โลเก ทิฏฺฐํ, น อาคโม วา ตาทิโส อตฺถี’’ติ [Pg.281] น วตฺตพฺพํ. ยถา หิ ปทีโป เอกสฺมึเยว ขเณ วฏฺฏึ ทหติ, สฺเนหํ ปริยาทิยติ, อนฺธการํ วิธมติ, อาโลกญฺจาปิ ทสฺเสติ, เอวเมตํ ญาณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘มคฺคสมงฺคิสฺส ญาณํ ทุกฺเขเปตํ ญาณํ, ทุกฺขสมุทเยเปตํ ญาณํ, ทุกฺขนิโรเธเปตํ ญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทายเปตํ ญาณ’’นฺติ (วิภ. ๗๙๔) สุตฺตปทมฺเปตฺถ อุทาหริตพฺพนฺติ.

299. Trong Chánh tạng, ở các từ như “diṭṭhadhamma”, vì sự thấy (dassana) ngoài trí tuệ ra còn có sự thấy bằng mắt v.v., để loại trừ điều đó, từ “pattadhamma” đã được nói. Và sự đạt đến (patti) ngoài sự đạt đến của trí tuệ ra còn có sự đạt đến bằng thân đi lại v.v., để chỉ ra sự khác biệt với điều đó, từ “viditadhamma” đã được nói. Nhưng trạng thái biết pháp đó cũng có thể chỉ là một phần, nên để chỉ ra trạng thái biết pháp một cách trọn vẹn, từ “pariyogāḷhadhamma” đã được nói; qua đó, nó chỉ làm sáng tỏ sự giác ngộ Tứ đế của vị ấy. Thật vậy, đạo tuệ, trong khi hoàn thành bốn phận sự như liễu tri v.v. bằng một lần thấu triệt duy nhất, được gọi là đã thâm nhập hoàn toàn vào pháp Tứ đế từ mọi phía. Do đó, vị ấy nói: “Diṭṭhadhamma có nghĩa là người đã thấy pháp Thánh đế”. Không nên nói rằng: “Làm thế nào mà một trí tuệ duy nhất trong một khoảnh khắc lại có thể hoàn thành bốn phận sự? Thật vậy, điều như vậy chưa từng được thấy trên đời, cũng không có thánh điển nào nói như vậy”. Cần phải hiểu rằng trí tuệ này cũng giống như ngọn đèn, trong cùng một khoảnh khắc, vừa đốt cháy bấc, vừa làm cạn dầu, vừa xua tan bóng tối, và cũng vừa cho thấy ánh sáng. Câu kinh “Trí tuệ của người thành tựu đạo là trí tuệ trong khổ, trí tuệ trong khổ tập, trí tuệ trong khổ diệt, trí tuệ trong con đường đưa đến khổ diệt” nên được trích dẫn ở đây.

ติณฺณา วิจิกิจฺฉาติ สปฺปฏิภยกนฺตารสทิสา โสฬสวตฺถุกา, อฏฺฐวตฺถุกา จ วิจิกิจฺฉา อเนน วิติณฺณา. วิคตา กถํกถาติ ปวตฺติอาทีสุ ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข’’ติ เอวํ ปวตฺติกา กถํกถา อสฺส วิคตา สมุจฺฉินฺนา. วิสารทภาวํ ปตฺโตติ สารชฺชกรานํ ปาปธมฺมานํ ปหีนตฺตา, ตปฺปฏิปกฺเขสุ จ สีลาทิคุเณสุ สุปฺปติฏฺฐิตตฺตา วิสารทภาวํ เวยฺยตฺติยํ ปตฺโต อธิคโต. สายํ เวสารชฺชปฺปตฺติ สุปฺปติฏฺฐิตตา กตฺถาติ โจทนาย ‘‘สตฺถุสาสเน’’ติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กตฺถ? สตฺถุสาสเน’’ติ อาห. อตฺตนาว ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐตฺตา, อธิคตตฺตา จ น อสฺส ปจฺจโย ปจฺเจตพฺโพ ปโร อตฺถีติ อตฺโถ. ตตฺถาธิปฺปายมาห ‘‘น ปรสฺสา’’ติอาทินา. น วตฺตตีติ น ปวตฺตติ, น ปฏิปชฺชติ วา, น ปรํ ปจฺเจติ ปตฺติยายตีติ อปรปฺปจฺจโยติปิ ยุชฺชติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพมฺปิ อวุตฺตํ, ตเทตํ ปุพฺเพ วุตฺตตฺตา, ปรโต วุจฺจมานตฺตา จ อวุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Tiṇṇā vicikicchā có nghĩa là: Hoài nghi có mười sáu đối tượng, hoặc tám đối tượng, tương tự như con đường hiểm trở đáng sợ, đã được vị này vượt qua. Vigatā kathaṃkathā có nghĩa là: Sự phân vân do dự khởi lên trong sự diễn tiến v.v... rằng: “Có phải như vậy chăng, không phải như vậy chăng?” đã được vị ấy đoạn trừ, cắt đứt. Đạt đến trạng thái tự tin (visāradabhāvaṃ patto) có nghĩa là: Do đã đoạn trừ các pháp bất thiện gây ra sự rụt rè, và do đã an trú vững chắc trong các đức hạnh như giới v.v... là những pháp đối nghịch với chúng, nên đã đạt đến, đã chứng ngộ trạng thái tự tin, tức là sự lanh lợi (veyyattiyaṃ). Để chỉ ra rằng câu “trong giáo pháp của bậc Đạo sư” được nói ra để trả lời cho câu hỏi: “Sự đạt đến tự tin và an trú vững chắc ấy ở đâu?”, ngài Chú giải đã nói: “Ở đâu? Trong giáo pháp của bậc Đạo sư.” Nghĩa là: Do tự mình đã thấy một cách trực tiếp và đã chứng ngộ, nên đối với vị ấy không có người nào khác cần phải tin theo. Ở đây, ngài Chú giải nói câu “na parassa” v.v... để chỉ ra ý nghĩa. Na vattati có nghĩa là không diễn tiến, hoặc không thực hành. Không tin theo, không trông cậy vào người khác, do đó cũng hợp lý khi gọi là aparappaccayo (không do người khác). Điều gì đáng lẽ phải được nói ở đây mà chưa được nói, thì nên hiểu rằng điều đó không được nói là do đã được nói ở trước, hoặc sẽ được nói ở sau.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย ปรมสุขุมคมฺภีรทุรนุโพธตฺถปริทีปนาย สุวิมลวิปุลปญฺญาเวยฺยตฺติยชนนาย อชฺชวมทฺทวโสรจฺจสทฺธาสติธิติพุทฺธิขนฺติวีริยาทิธมฺมสมงฺคินา สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย อสงฺคาสํหีรวิสารทญาณจารินา อเนกปฺปเภทสกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหินา มหาคณินา มหาเวยฺยากรเณน ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปตินามตฺเถเรน มหาธมฺมราชาธิราชครุนา กตาย สาธุวิลาสินิยา นาม ลีนตฺถปกาสนิยา อมฺพฏฺฐสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปกาสนา.

Như vậy, trong bộ Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh, là bộ làm sáng tỏ ý nghĩa tối thượng, vi tế, sâu xa, khó liễu tri, và làm phát sinh sự lanh lợi của trí tuệ trong sạch, rộng lớn; (đây là) sự làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn tàng của phần chú giải kinh Ambaṭṭha, trong bộ Sādhuvilāsinī, tên là Līnatthapakāsanī, được soạn bởi Trưởng lão có danh hiệu là Ñāṇābhivaṃsadhammasenāpati, vị thầy của vị vua vĩ đại, vua của các vị vua chánh pháp, nhà ngữ pháp học vĩ đại, người có giáo đoàn lớn, người thâm nhập vào các khu rừng rậm của các học thuyết của mình và các học thuyết khác có nhiều loại khác nhau, người có trí tuệ tự tin, không chấp trước, không do dự, hành hoạt trong Tam tạng cùng với Chú giải, người có đầy đủ các pháp như sự ngay thẳng, nhu hòa, hiền thiện, tín, niệm, định, tuệ, nhẫn nại, tinh tấn v.v...

อมฺพฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần chú giải kinh Ambaṭṭha đã kết thúc.

๔. โสณทณฺฑสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Soṇadaṇḍa

๓๐๐. เอวํ [Pg.282] อมฺพฏฺฐสุตฺตํ สํวณฺเณตฺวา อิทานิ โสณทณฺฑสุตฺตํ สํวณฺเณนฺโต ยถานุปุพฺพํ สํวณฺณโนกาสสฺส ปตฺตภาวํ วิภาเวตุํ, อมฺพฏฺฐสุตฺตสฺสานนฺตรํ สงฺคีตสฺส สุตฺตสฺส โสณทณฺฑสุตฺตภาวํ วา ปกาเสตุํ ‘‘เอวํ เม สุตํ…เป… องฺเคสูติ โสณทณฺฑสุตฺต’’นฺติ อาห. สุนฺทรภาเวน สาติสยานิ องฺคานิ เอเตสมตฺถีติ องฺคา. ตทฺธิตปจฺจยสฺส อติสยวิสิฏฺเฐ อตฺถิตาอตฺเถ ปวตฺติโต, ปธานโต ราชกุมารา, รุฬฺหิวเสน ปน ชนปโทติ วุตฺตํ ‘‘องฺคา นามา’’ติอาทิ. อิธาปิ อธิปฺเปตา, น อมฺพฏฺฐสุตฺเต เอว. ‘‘ตทา กิรา’’ติอาทิ ตสฺสา จาริกาย การณวจนํ. อาคมเน อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา ปฏิกฺขิปนวเสน อาคนฺตุํ น ทสฺสนฺติ, นานุชานิสฺสนฺตีติ อธิปฺปาโย.

300. Sau khi đã giải thích kinh Ambaṭṭha như vậy, bây giờ, trong khi giải thích kinh Soṇadaṇḍa, để làm rõ rằng đã đến lúc giải thích theo thứ tự, hoặc để tuyên bố rằng kinh được kết tập ngay sau kinh Ambaṭṭha là kinh Soṇadaṇḍa, ngài Chú giải đã nói: “evaṃ me sutaṃ…pe… aṅgesūti soṇadaṇḍasuttaṃ”. Aṅgā có nghĩa là: những vị này có các chi phần (aṅgāni) tuyệt hảo (sātisayāni) một cách tốt đẹp (sundarabhāvena). Do hậu tố taddhita được dùng với ý nghĩa sở hữu một cách đặc biệt, nên (Aṅgā) chủ yếu chỉ các vị vương tử; nhưng theo cách dùng thông thường thì chỉ quốc độ, như đã được nói trong câu “aṅgā nāmā” v.v... Ở đây cũng có ý nghĩa như vậy, không chỉ trong kinh Ambaṭṭha. Câu “tadā kira” v.v... là lời nói về nguyên nhân của chuyến du hành đó. Ý nghĩa là: sau khi chỉ ra sự nguy hại trong việc đến, họ sẽ không cho phép, không chấp thuận việc đến bằng cách ngăn cản.

นีลาโสกกณิการโกวิฬารกุนฺทราชรุกฺขาทิสมฺมิสฺสตาย ตํ จมฺปกวนํ นีลาทิปญฺจวณฺณกุสุมปฏิมณฺฑิตํ, น จมฺปกรุกฺขานญฺเญว นีลาทิปญฺจวณฺณกุสุมตายาติ วทนฺติ, ตถารูปาย ปน ธาตุยา จมฺปกรุกฺขาว นีลาทิปญฺจวณฺณมฺปิ กุสุมํ ปุปฺผนฺติ. อิทานิปิ หิ กตฺถจิ เทเส ทิสฺสนฺติ, เอวญฺจ ยถารุตมฺปิ อฏฺฐกถาวจนํ อุปปนฺนํ โหติ. กุสุมคนฺธสุคนฺเธติ วุตฺตนเยน สมฺมิสฺสกานํ, สุทฺธจมฺปกานํ วา กุสุมานํ คนฺเธหิ สุคนฺเธ. เอวํ ปน วทนฺโต น มาปนกาเลเยว ตสฺมึ นคเร จมฺปกรุกฺขา อุสฺสนฺนา, อถ โข อปรภาเคปีติ ทสฺเสติ. มาปนกาเล หิ จมฺปกรุกฺขานมุสฺสนฺนตาย ตํ นครํ ‘‘จมฺปา’’ติ นามํ ลภิ. อิสฺสรตฺตาติ อธิปติภาวโต. เสนา เอตสฺส อตฺถีติ เสนิโก, สฺเวว เสนิโย. พหุภาววิสิฏฺฐา เจตฺถ อตฺถิตา ตทฺธิตปจฺจเยน โชติตาติ วุตฺตํ ‘‘มหติยา เสนาย สมนฺนาคตตฺตา’’ติ. สารสุวณฺณสทิสตายาติ อุตฺตมชาติสุวณฺณสทิสตาย. จูฬทุกฺขกฺขนฺธสุตฺตฏฺฐกถายํ ปน เอวํ วุตฺตํ ‘‘เสนิโย’’ติ ตสฺส นามํ, พิมฺพีติ อตฺตภาวสฺส นามํ วุจฺจติ, โส ตสฺส สารภูโต ทสฺสนีโย ปาสาทิโก อตฺตภาวสมิทฺธิยา พิมฺพิสาโรติ วุจฺจตี’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๘๐).

Do sự pha trộn của các loại cây như a-sô-ka xanh, kaṇikāra, koviḷāra, kunda, rājarukkha v.v... nên khu rừng campaka đó được trang hoàng bởi những bông hoa có năm màu như xanh v.v... Các vị thầy nói rằng không phải chỉ riêng cây campaka có hoa năm màu như xanh v.v... Nhưng do một yếu tố (đất) đặc biệt như vậy, chính những cây campaka cũng nở ra những bông hoa có năm màu như xanh v.v... Quả thật, ngay cả bây giờ, ở một vài nơi cũng được thấy như vậy, và như thế, lời chú giải cũng phù hợp với văn bản Pāḷi được truyền tụng. Thơm ngát hương hoa (kusumagandhasugandhe) có nghĩa là thơm ngát bởi hương thơm của những bông hoa của các loại cây pha trộn hoặc của riêng cây campaka, theo cách đã nói. Khi nói như vậy, ngài chỉ ra rằng không phải chỉ vào thời điểm xây dựng mà cây campaka đã có nhiều ở thành phố đó, mà cả về sau này cũng vậy. Quả thật, do có nhiều cây campaka vào thời điểm xây dựng, thành phố đó đã có tên là “Campā”. Do quyền lực (issarattā) có nghĩa là do địa vị làm chủ. Vị này có quân đội (senā), nên là seniko; chính seniko là seniyo. Ở đây, ý nghĩa sở hữu được đặc trưng bởi sự đông đảo đã được làm sáng tỏ bởi hậu tố taddhita, do đó đã nói: “do có một đội quân lớn”. Giống như vàng ròng (sārasuvaṇṇasadisatāya) có nghĩa là giống như vàng loại tốt nhất. Nhưng trong Chú giải kinh Cūḷadukkhakkhandha đã nói như sau: “‘Seniyo’ là tên của vị ấy, ‘Bimbi’ được gọi là tên của thân thể, vị ấy là tinh túy của thân thể đó, đáng nhìn, đáng ưa thích, do sự sung mãn của thân thể nên được gọi là ‘Bimbisāra’”.

๓๐๑-๒. สํหตาติ สนฺนิปตนวเสน สงฺฆฏิตา, สนฺนิปติตาติ วุตฺตํ โหติ. เอเกกิสฺสาย ทิสายาติ เอเกกาย ปเทสภูตาย ทิสาย. ปาฬิยํ พฺราหฺมณคหปติกานมธิปฺเปตตฺตา ‘‘สงฺฆิโน’’ติ วตฺตพฺเพ [Pg.283] ‘‘สงฺฆี’’ติ ปุถุตฺเต เอกวจนํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ ‘‘เอเตส’’นฺติ อิมินา. เอวํ อาจริเยน (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๐๑, ๓๐๒) วุตฺตํ, สงฺฆีติ ปน ทีฆวเสน พหุวจนมฺปิ ทิสฺสติ. อคณาติ อสมูหภูตา อคณพนฺธา, ‘‘อคณนา’’ติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ, สงฺขฺยาตฺถสฺส อยุตฺตตฺตา. น หิ เตสํ สงฺขฺยา อตฺถีติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ปุพฺเพ อนฺโตนคเร อคณาปิ ปจฺฉา พหินคเร คณํ ภูตา ปตฺตาติ คณีภูตาติ. อภูตตพฺภาเว หิ กราสภูโยเค อ-การสฺส อี-การาเทโส, อีปจฺจโย วา. ราชราชญฺญาทีนํ ทณฺฑธโร ปุริโสว ตโต ตโต ขตฺติยานํ ตายนโต รกฺขณโต ขตฺตา นิรุตฺตินเยน. โส หิ ยตฺถ เตหิ เปสิโต, ตตฺถ เตสํ โทสํ ปริหรนฺโต ยุตฺตปตฺตวเสน ปุจฺฉิตมตฺถํ กเถติ. เตนาห ‘‘ปุจฺฉิตปญฺเห พฺยากรณสมตฺโถ’’ติ. กุลาปเทสาทินา มหตี มตฺตา ปมาณเมตสฺสาติ มหามตฺโต.

301-2. Về từ Saṃhatā: có nghĩa là được kết hợp, được tụ tập theo cách tụ họp lại. Về từ Ekekissāya disāya: (có nghĩa là) từ mỗi phương xứ. Trong Pāḷi, vì các vị bà-la-môn và gia chủ được nhắm đến, nên đáng lẽ phải nói là saṅghino, (vị thầy) đã chỉ ra rằng số ít saṅghī được dùng với nghĩa số nhiều bằng từ etesaṃ. Vị thầy đã nói như vậy, tuy nhiên, saṅghī với trường âm cũng được thấy là số nhiều. Về từ Agaṇā: (có nghĩa là) không thành nhóm, không lập thành đoàn thể. Cũng có dị bản là agaṇanā, nghĩa cũng chỉ là như vậy, vì nghĩa số đếm không thích hợp. Vì rằng không có số lượng của họ. Điều này được nói là: trước kia ở trong thành, họ không phải là đoàn thể, nhưng về sau ở ngoài thành, họ đã trở thành, đã đạt đến đoàn thể, nên gọi là gaṇībhūtā. Thật vậy, trong ý nghĩa "trở thành cái chưa từng là" (abhūtatabbhāva), khi kết hợp với các động từ căn kar, as, bhū, nguyên âm a được biến thành ī, hoặc là hậu tố ī. Người đàn ông cầm gậy của các vị vua, con vua, v.v., do bảo vệ, gìn giữ các vị Sát-đế-lỵ ở nơi này nơi kia, nên theo từ nguyên học được gọi là khattā. Vì rằng người ấy được họ phái đi đến đâu, ở đó, trong khi loại trừ lỗi lầm của họ, người ấy nói lên vấn đề được hỏi một cách hợp lý. Do đó, ngài (Chú giải) nói: "có khả năng giải đáp câu hỏi được nêu ra". Do dòng dõi, v.v., người này có mức độ, tầm vóc lớn lao, nên gọi là mahāmatta (đại thần).

โสณทณฺฑคุณกถาวณฺณนา

Giải thích về câu chuyện các phẩm hạnh của Soṇadaṇḍa.

๓๐๓. เอกสฺส รญฺโญ อาณาปวตฺติฏฺฐานานิ รชฺชานิ นาม, วิสิฏฺฐานิ รชฺชานิ วิรชฺชานิ, ตาเนว เวรชฺชานิ, นานาวิธานิ เวรชฺชานิ ตถา, เตสุ ชาตาติอาทินา ติธา ตทฺธิตนิพฺพจนํ. วิจิตฺรา หิ ตทฺธิตวุตฺตีติ. ยญฺญานุภวนตฺถนฺติ ยสฺส กสฺสจิ ยญฺญสฺส อนุภวนตฺถํ. เตติ นานาเวรชฺชกา พฺราหฺมณา. ตสฺสาติ โสณทณฺฑพฺราหฺมณสฺส. อุตฺตมพฺราหฺมโณติ อภิชนสมฺปตฺติยา, วิตฺตสมฺปตฺติยา, วิชฺชาสมฺปตฺติยา จ อุคฺคตตโร, อุฬาโร วา พฺราหฺมโณ. อาวฏฺฏนีมายา วุตฺตาว. ลาภมจฺเฉเรน นิปฺปีฬิตตาย อสนฺนิปาโต ภวิสฺสติ.

303. Những nơi quyền lực của một vị vua được thi hành gọi là các vương quốc (rajjāni). Các vương quốc đặc biệt là virajjāni, chính chúng là verajjāni. Các vương quốc đặc biệt đa dạng cũng vậy. (Vị thầy) chỉ ra sự hình thành từ phái sinh (taddhita) theo ba cách bằng (câu) bắt đầu bằng "sinh ra ở những nơi ấy". Vì rằng sự hình thành từ phái sinh (taddhita) rất đa dạng. Về từ Yaññānubhavanatthaṃ: (có nghĩa là) để hưởng thụ bất kỳ cuộc tế lễ nào. Về từ Te: (có nghĩa là) các vị bà-la-môn từ nhiều vương quốc đặc biệt khác nhau. Về từ Tassā: (có nghĩa là) của bà-la-môn Soṇadaṇḍa. Về từ Uttamabrāhmaṇo: (có nghĩa là) vị bà-la-môn nổi bật hơn hoặc cao quý hơn do sự thành tựu về dòng dõi, sự thành tựu về tài sản, và sự thành tựu về học thức. Sự lừa dối có sức quyến rũ đã được nói đến. Do bị áp bức bởi sự bỏn xẻn về lợi lộc, sự không tụ họp sẽ xảy ra.

องฺเคติ คเมติ อตฺตโน ผลํ ญาเปติ, สยํ วา องฺคียติ คมียติ ญายตีติ องฺคํ, เหตุ. เตนาห ‘‘การเณนา’’ติ. โลกธมฺมตานุสฺสรเณน อปรานิปิ การณานิ อาหํสูติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอว’’นฺติอาทิมาห.

Nó đi đến, tức là nó làm cho biết kết quả của chính nó; hoặc chính nó được đi đến, được biết đến, vì vậy nó là aṅga (chi phần), tức là nguyên nhân (hetu). Do đó, ngài (Chú giải) nói "bởi nguyên nhân". Để chỉ ra rằng "(họ) đã nói những nguyên nhân khác bằng cách hồi tưởng về pháp thế gian", ngài (Chú giải) đã nói (câu) bắt đầu bằng "evaṃ".

ทฺวีหิ ปกฺเขหีติ มาตุปกฺเขน, ปิตุปกฺเขน จาติ ทฺวีหิ ญาติปกฺเขหิ. ‘‘อุภโต สุชาโต’’ติ หิ เอตฺถเกเยว วุตฺเต เยหิ เกหิจิ ทฺวีหิ ภาเคหิ สุชาตตฺตํ วิชาเนยฺย, สุชาตสทฺโท จ ‘‘สุชาโต จารุทสฺสโน’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙) อาโรหสมฺปตฺติปริยาโยปิ โหตีติ ชาติวเสเนว [Pg.284] สุชาตตฺตํ วิภาเวตุํ ‘‘มาติโต จ ปิติโต จา’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘โภโต มาตา พฺราหฺมณี’’ติอาทิ. เอวนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน, มาตุปกฺขโต จ ปิตุปกฺขโต จ ปจฺเจกํ ติวิเธน ญาติปริวฏฺเฏนาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘สํสุทฺธคหณิโก’’ติ อิมินาปิ ‘‘มาติโต จ ปิติโต จา’’ติ วุตฺตเมวตฺถํ สมตฺเถตีติ อาห ‘‘สํสุทฺธา เต มาตุคหณี’’ติ, สํสุทฺธาว อนญฺญปุริสสาธารณาติ อตฺโถ. อโนรสปุตฺตวเสนาปิ หิ โลเก มาตาปิตุสมญฺญา ทิสฺสติ, อิธ ปนสฺส โอรสปุตฺตวเสเนว อิจฺฉิตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สํสุทฺธคหณิโก’’ติ วุตฺตํ. คพฺภํ คณฺหาติ ธาเรตีติ คหณี, ตติยาวฏฺฏสงฺขาโต คพฺภาสยสญฺญิโต มาตุกุจฺฉิปเทโส สมเวปากินิยาติ สมวิปาจนิยา. เอตฺถาติ มหาสุทสฺสนสุตฺเต. ยถาภุตฺตมาหารํ วิปาจนวเสน คณฺหาติ น ฉฑฺเฑตีติ คหณี, กมฺมชเตโชธาตุ, ยา ‘‘อุทรคฺคี’’ติ โลเก ปญฺญายติ.

Về từ Dvīhi pakkhehi: (có nghĩa là) bởi hai phía thân tộc là phía mẹ và phía cha. Vì nếu chỉ nói "khéo sanh từ cả hai phía", người ta có thể hiểu sự khéo sanh là từ bất kỳ hai phần nào, và từ sujāta cũng là một từ đồng nghĩa với sự hoàn hảo về vóc dáng trong các câu như "khéo sanh, ưa nhìn", vì vậy, để làm rõ sự khéo sanh chỉ theo phương diện dòng dõi, (Đức Phật) đã nói "từ bên mẹ và từ bên cha". Do đó, ngài (Chú giải) nói (câu) bắt đầu bằng "mẹ của ngài là một nữ bà-la-môn". Về từ Evaṃ: được nói là: theo cách đã nêu, bởi vòng thân tộc theo ba cách riêng biệt từ phía mẹ và từ phía cha. Bằng từ saṃsuddhagahaṇiko này, ngài cũng xác nhận ý nghĩa đã được nói trong "từ bên mẹ và từ bên cha", vì vậy, ngài nói "người mẹ của ngài trong sạch". Nghĩa là, trong sạch tức là không chung chạ với người đàn ông khác. Vì trong đời, danh xưng cha mẹ cũng được thấy qua trường hợp con không phải con ruột, nhưng ở đây, để chỉ ra rằng điều được mong muốn là chỉ qua trường hợp con ruột của vị ấy, (từ) saṃsuddhagahaṇiko đã được nói. "Thọ nhận, mang giữ thai" nên gọi là gahaṇī; (đó là) vùng bụng mẹ, được gọi là tử cung, được tính là vòng thứ ba. Samavepākinī có nghĩa là tiêu hóa đồng đều. "Ở đây" là trong kinh Mahāsudassana. "Thọ nhận thức ăn đã ăn theo cách tiêu hóa, không thải ra" nên gọi là gahaṇī; (đó là) hỏa đại do nghiệp sanh, cái mà trong đời được biết đến là "vị hỏa".

ปิตุปิตาติ ปิตุโน ปิตา. ปิตามโหติ อามห-ปจฺจเยน ตทฺธิตสิทฺธิ. ‘‘จตุยุค’’นฺติอาทีสุ วิย ตํ ตทตฺเถ ยุชฺชิตพฺพโต กาลวิเสโส ยุคํ นาม. เอตํ ยุคสทฺเทน อายุปฺปมาณวจนํ อภิลาปมตฺตํ โลกโวหารวจนมตฺตเมว, อธิปฺเปตตฺถโต ปน ปิตามโหเยว ปิตามหยุคสทฺเทน วุตฺโต ตสฺเสว ปธานภาเวน อธิปฺเปตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ตโต อุทฺธนฺติ ปิตามหโต อุปริ. เตนาห ‘‘ปุพฺพปุริสา’’ติ, ตทวเสสา ปุพฺพกา ฉ ปุริสาติ อตฺโถ. ปุริสคฺคหณญฺเจตฺถ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺหิ ‘‘มาติโต’’ติ ปาฬิวจนํ สมตฺถิตํ โหติ.

Về từ Pitupitā: (có nghĩa là) cha của cha. Pitāmaho là một từ phái sinh (taddhita) được hình thành với hậu tố āmaha. Giống như trong các trường hợp "bốn thời đại" v.v., do được áp dụng trong các ý nghĩa tương ứng, một khoảng thời gian đặc biệt được gọi là yuga (thời đại). Việc dùng từ yuga này để chỉ tuổi thọ chỉ là cách nói, chỉ là lời nói theo tập quán thế gian. Tuy nhiên, xét về ý nghĩa được nhắm đến, chính ông nội (pitāmaha) được nói đến bằng từ pitāmahayuga. Ý nghĩa là vì chính ông ấy được nhắm đến như là nhân vật chính. Về từ Tato uddhaṃ: (có nghĩa là) phía trên ông nội. Do đó, ngài (Chú giải) nói "những người đàn ông đời trước", nghĩa là sáu người đàn ông đời trước còn lại sau ông ấy. Và cần phải hiểu rằng việc dùng từ "người đàn ông" ở đây được thực hiện như một sự chỉ định ưu việt. Vì như vậy, lời Pāḷi "từ bên mẹ" mới được hoàn chỉnh.

ตตฺรายมฏฺฐกถามุตฺตกนโย – มาตา จ ปิตา จ ปิตโร, ปิตูนํ ปิตโร ปิตามหา, เตสํ ยุโค ทฺวนฺโท ปิตามหยุโค, ตสฺมา, ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา ปิตามหทฺวนฺทาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ, เอวญฺจ ปิตามหคฺคหเณเนว มาตามโหปิ คหิโต. ยุคสทฺโท เจตฺถ เอกเสโส ‘‘ยุโค จ ยุโค จ ยุโค’’ติ, อโต ตตฺถ ตตฺถ ญาติปริวฏฺเฏ ปิตามหทฺวนฺทํ คหิตํ โหตีติ.

Ở đây, đây là phương pháp không theo Chú giải: Mẹ và cha là cha mẹ (pitaro). Cha mẹ của cha mẹ là ông bà (pitāmahā). Cặp đôi của họ là pitāmahayuga. Do đó, cần phải hiểu ý nghĩa là "cho đến cặp ông bà thứ bảy". Và như vậy, chỉ bằng việc dùng từ chỉ ông bà nội (pitāmaha), ông bà ngoại (mātāmaha) cũng được bao hàm. Và ở đây, từ yuga là một trường hợp tỉnh lược (ekasesa) của "yugo ca yugo ca yugo". Do đó, trong mỗi vòng thân tộc, cặp ông bà được hiểu là đã được bao hàm.

‘‘ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา’’ติ อิทํ กากาเปกฺขนมิว อุภยตฺถ สมฺพนฺธคตนฺติ อาห ‘‘เอว’’นฺติอาทิ. ยาว สตฺตโม ปุริโส, ตาว อกฺขิตฺโต [Pg.285] อนุปกุฏฺโฐ ชาติวาเทนาติ สมฺพนฺโธ. อกฺขิตฺโตติ อปฺปตฺตเขโป. อนวกฺขิตฺโตติ สทฺธถาลิปากาทีสุ น ฉฑฺฑิโต. น อุปกุฏฺโฐติ น อุปกฺโกสิโต. ‘‘ชาติวาเทนา’’ติ อิทํ เหตุมฺหิ กรณวจนนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘เกน การเณนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิติปีติ อิมินาปิ การเณน. เอตฺถ จ ‘‘อุภโต…เป… ยุคา’’ติ เอเตน พฺราหฺมณสฺส โยนิโทสาภาโว ทสฺสิโต สํสุทฺธคหณิกภาวกิตฺตนโต, ‘‘อกฺขิตฺโต’’ติ เอเตน กิริยาปราธาภาโว. กิริยาปราเธน หิ สตฺตา เขปํ ปาปุณนฺติ. ‘‘อนุปกุฏฺโฐ’’ติ เอเตน อยุตฺตสํสคฺคาภาโว. อยุตฺตสํสคฺคญฺหิ ปฏิจฺจ สตฺตา อกฺโกสํ ลภนฺตีติ.

“Cho đến bảy đời tổ phụ” (Yāva sattamā pitāmahayugā): Cụm từ này giống như cái nhìn của con quạ, có liên quan đến cả hai bên (nội và ngoại), nên ngài (Chú giải sư) đã nói: “Như vầy” (evaṃ) v.v... Cho đến đời thứ bảy, vị ấy không bị chê bai, không bị chỉ trích về mặt dòng dõi, đó là sự liên kết. “Không bị chê bai” (akkhitto) nghĩa là không bị khiển trách. “Không bị loại trừ” (anavakkhitto) nghĩa là không bị loại bỏ khỏi các việc như nấu cơm cúng (saddhathālipāka). “Không bị chỉ trích” (na upakuṭṭho) nghĩa là không bị mắng nhiếc. Để chỉ ra rằng “về mặt dòng dõi” (jātivādena) ở đây là một công cụ cách mang ý nghĩa nguyên nhân, ngài đã nói: “Vì lý do gì?” (kena kāraṇena) v.v... “Cũng vậy” (itipi) nghĩa là cũng vì lý do này. Và ở đây, qua cụm từ “từ cả hai bên... cho đến đời thứ bảy” (ubhato... yugā), sự không có lỗi lầm về thai sanh của vị Bà-la-môn được chỉ ra, vì đã tuyên bố về tình trạng trong sạch của bào thai. Qua từ “không bị chê bai” (akkhitto), sự không có lỗi lầm về hành vi được chỉ ra. Vì rằng chúng sanh bị chê bai do lỗi lầm về hành vi. Qua từ “không bị chỉ trích” (anupakuṭṭho), sự không giao du với người không thích hợp được chỉ ra. Vì rằng do duyên giao du với người không thích hợp, chúng sanh bị mắng nhiếc.

อิสฺสโรติ อาธิปเตยฺยสํวตฺตนิยกมฺมพเลน อีสนสีโล, สา ปนสฺส อิสฺสรตา วิภวสมฺปตฺติปจฺจยา ปากฏา ชาตา, ตสฺมา อฑฺฒภาวปริยาเยน ทสฺเสนฺโต ‘‘อฑฺโฒติ อิสฺสโร’’ติ อาห. มหนฺตํ ธนมสฺส ภูมิคตํ, เวหาสคตญฺจาติ มหทฺธโน. ตสฺสาติ ตสฺส ตสฺส คุณสฺส, อยเมว จ ปาโฐ อธุนา ทิสฺสติ. อคุณํเยว ทสฺเสมาติ อนฺวยโต ตสฺส คุณํ วตฺวา พฺยติเรกโต ภควโต อนุปสงฺกมนการณํ อคุณเมว ทสฺเสม.

“Bậc có quyền thế” (issaro) nghĩa là người có thói quen cai trị do sức mạnh của nghiệp dẫn đến quyền làm chủ. Nhưng quyền làm chủ ấy của ông ta đã trở nên rõ ràng do duyên là sự sung túc về tài sản. Vì vậy, khi chỉ ra theo nghĩa bóng là sự giàu có, ngài (Chú giải sư) đã nói: “Giàu có (aḍḍho) nghĩa là bậc có quyền thế (issaro)”. “Người có nhiều của cải” (mahaddhano) là người có nhiều của cải ở dưới đất và ở trên không. “Của vị ấy” (tassa) nghĩa là của đức tính này, đức tính kia; và chỉ có bản văn này được thấy hiện nay. “Chúng ta sẽ chỉ ra điều không phải là đức tính” (aguṇaṃyeva dassema) nghĩa là: sau khi nói về đức tính của ông ta theo phương pháp thuận, theo phương pháp nghịch, chúng ta sẽ chỉ ra điều không phải là đức tính, là lý do không đến gần Đức Thế Tôn.

อธิกรูโปติ วิสิฏฺฐรูโป อุตฺตมสรีโร. ทสฺสนํ อรหตีติ ทสฺสนีโยติ อาห ‘‘ทสฺสนโยคฺโค’’ติ. ปสาทํ อาวหตีติ ปาสาทิโก. เตนาห ‘‘ปสาทชนนโต’’ติ. โปกฺขรสทฺโท อิธ สุนฺทรตฺเถ, สรีรตฺเถ จ นิรุฬฺโห. วณฺณสฺสาติ วณฺณธาตุยา. ปกาสนิเยน ปริสุทฺธนิมิตฺเตน วณฺณสทฺทสฺส วณฺณธาตุยํ ปวตฺตนโต ตนฺนิมิตฺตเมว วณฺณตา, สา จ วณฺณนิสฺสิตาติ อเภทวเสน วุตฺตํ ‘‘อุตฺตเมน ปริสุทฺเธน วณฺเณนา’’ติ. สรีรํ ปน สนฺนิเวสวิสิฏฺฐํ กรจรณคีวาสีสาทิสมุทายํ, ตญฺจ อวยวภูเตน สณฺฐานนิมิตฺเตน คยฺหติ, ตสฺมา ตนฺนิมิตฺตเมว โปกฺขรตาติ วุตฺตํ ‘‘สรีรสณฺฐานสมฺปตฺติยา’’ติ, อุตฺตมาย สรีรสณฺฐานสมฺปตฺติยาติปิ โยเชตพฺพํ. อตฺถวสา หิ ลิงฺควิภตฺติวิปริณาโม. สพฺเพสุ วณฺเณสุ สุวณฺณวณฺโณว อุตฺตโมติ อาห ‘‘ปริสุทฺธวณฺเณสุปิ เสฏฺเฐน สุวณฺณวณฺเณน สมนฺนาคโต’’ติ. ตถา หิ พุทฺธา, จกฺกวตฺติโน จ สุวณฺณวณฺณาว โหนฺติ. ยสฺมา ปน วจฺฉสสทฺโท สรีราเภ ปวตฺตติ, ตสฺมา พฺรหฺมวจฺฉสีติ อุตฺตมสรีราโภ, สุวณฺณาโภ อิจฺเจว อตฺโถ. อิมเมว หิ อตฺถํ สนฺธาย ‘‘มหาพฺรหฺมุโน สรีรสทิเสเนว สรีเรน สมนฺนาคโต’’ติ [Pg.286] วุตฺตํ, น พฺรหฺมุชุคตฺตตํ. โอกาโสติ สพฺพงฺคปจฺจงฺคฏฺฐานํ. อาโรหปริณาหสมฺปตฺติยา, อวยวปาริปูริยา จ ทสฺสนสฺส โอกาโส น ขุทฺทโกติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สพฺพาเนวา’’ติอาทิ.

“Có sắc tướng hơn người” (adhikarūpo) nghĩa là có sắc tướng thù thắng, có thân thể cao quý. “Đáng chiêm ngưỡng” (dassanīyo) là vì xứng đáng được chiêm ngưỡng, nên ngài (Chú giải sư) nói: “Xứng đáng được chiêm ngưỡng” (dassanayoggo). “Làm phát sanh tịnh tín” (pāsādiko) là vì mang lại sự trong sạch, nên ngài nói: “Do làm phát sanh tịnh tín” (pasādajananato). Từ “pokkhara” ở đây được xác lập với nghĩa là “đẹp” và nghĩa là “thân thể”. “Của màu da” (vaṇṇassa) nghĩa là của sắc tố. Do sự diễn tiến của màu da trong sắc tố qua đặc điểm trong sạch có thể biểu thị, nên chính đặc điểm ấy là “màu da” (vaṇṇatā), và nó nương vào màu da, nên được nói theo cách không phân biệt là “với màu da trong sạch, cao quý”. Còn “thân thể” (sarīraṃ) là tập hợp tay, chân, cổ, đầu v.v... có cấu trúc đặc biệt, và nó được nắm bắt qua đặc điểm hình dáng của các bộ phận, vì vậy chính đặc điểm ấy là “vẻ đẹp” (pokkharatā), nên được nói là “do sự hoàn hảo về hình dáng thân thể” (sarīrasaṇṭhānasampattiyā); cũng nên được liên kết là “do sự hoàn hảo về hình dáng thân thể cao quý”. Vì rằng sự biến đổi về tính và cách của từ ngữ xảy ra tùy theo ý nghĩa. Trong tất cả các màu da, màu da vàng ròng là cao quý nhất, nên ngài nói: “Sở hữu màu da vàng ròng, là màu da cao quý nhất trong các màu da trong sạch”. Vì rằng các vị Phật và các vị Chuyển luân vương đều có màu da vàng ròng. Hơn nữa, vì từ “vaccha” diễn tiến với nghĩa là hào quang thân thể, do đó “brahmavacchasī” có nghĩa là có hào quang thân thể cao quý, có ánh sáng vàng. Chính vì nhắm đến ý nghĩa này mà được nói là “sở hữu thân thể giống như thân thể của vị Đại Phạm thiên”, chứ không phải là thân thể thẳng tắp như Phạm thiên. “Nơi” (okāso) nghĩa là nơi của tất cả các chi và tiểu chi. Nghĩa là, do sự hoàn hảo về chiều cao và bề ngang, và do sự đầy đặn của các bộ phận, nên nơi để chiêm ngưỡng không phải là nhỏ. Do đó, ngài nói: “Tất cả” (sabbāneva) v.v...

สีลนฺติ ยมนิยมลกฺขณํ สีลํ, ตํ ปนสฺส รตฺตญฺญุตาย วุทฺธํ วทฺธิตนฺติ วิเสสโต ‘‘วุทฺธสีลี’’ติ วุตฺตํ. วุทฺธสีเลนาติ สพฺพทา สมฺมาโยคโต วุทฺเธน ธุวสีเลน. เอวญฺจ กตฺวา ปทตฺตยมฺเปตํ อธิปฺเปตตฺถโต วิสิฏฺฐํ โหติ, สทฺทตฺถมตฺตํ ปน สนฺธาย ‘‘อิทํ วุทฺธสีลีปทสฺเสว เววจน’’นฺติ วุตฺตํ. ปญฺจสีลโต ปรํ ตตฺถ สีลสฺส อภาวโต, เตสมชานนโต จ ‘‘ปญฺจสีลมตฺตเมวา’’ติ อาห.

“Giới” (sīla) là giới có đặc tính là sự chế ngự và tuân thủ. Nhưng giới ấy của ông ta, do sự hiểu biết lâu năm, đã được tăng trưởng, phát triển, nên được gọi một cách đặc biệt là “người có giới đã tăng trưởng” (vuddhasīlī). “Với giới đã tăng trưởng” (vuddhasīlena) nghĩa là với giới vững chắc đã được tăng trưởng do sự thực hành đúng đắn luôn luôn. Và làm như vậy, ba từ này trở nên đặc biệt về mặt ý nghĩa được nhắm đến. Nhưng nhắm đến chỉ ý nghĩa văn tự, ngài (Chú giải sư) đã nói: “Đây là từ đồng nghĩa của từ ‘vuddhasīlī’”. Vì ở ông ta không có giới nào khác ngoài năm giới, và vì họ không biết (các giới khác), nên ngài nói: “Chỉ có năm giới”.

วาจาย ปริมณฺฑลปทพฺยญฺชนตา เอว สุนฺทรภาโวติ วุตฺตํ ‘‘สุนฺทรา ปริมณฺฑลปทพฺยญฺชนา’’ติ. ฐานกรณสมฺปตฺติยา, สิกฺขาสมฺปตฺติยา จ กสฺสจิปิ อนูนตาย ปริมณฺฑลปทานิ พฺยญฺชนานิ อกฺขรานิ เอติสฺสาติ ปริมณฺฑลปทพฺยญฺชนา. อกฺขรเมว หิ ตํตทตฺถวาจกภาเวน ปริจฺฉินฺนํ ปทํ. อถ วา ปทเมว อตฺถสฺส พฺยญฺชกตฺตา พฺยญฺชนํ, สิถิลธนิตาทิอกฺขรปาริปูริยา จ ปทพฺยญฺชนสฺส ปริมณฺฑลตา, ปริมณฺฑลํ ปทพฺยญฺชนเมติสฺสาติ ตถา. อปิจ ปชฺชติ อตฺโถ เอเตนาติ ปทํ, นามาทิ, ยถาธิปฺเปตมตฺถํ พฺยญฺเชตีติ พฺยญฺชนํ, วากฺยํ, เตสํ ปริปุณฺณตาย ปริมณฺฑลปทพฺยญฺชนา. อตฺถวิญฺญาปเน สาธนตาย วาจาว กรณํ วากฺกรณนฺติ ตุลฺยาธิกรณตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุทาหรณโฆโส’’ติ วุตฺตํ, วจีเภทสทฺโทติ อตฺโถ. ตสฺส พฺราหฺมณสฺส, เตน วา ภาสิตพฺพสฺส อตฺถสฺส คุณปริปุณฺณภาเวน ปูเร คุเณหิ ปริปุณฺณภาเว ภวาติ โปรี. ปุน ปุเรติ ราชธานีมหานคเร. ภวตฺตาติ สํวฑฺฒตฺตา. สุขุมาลตฺตเนนาติ สุขุมาลภาเวน, อิมินา ตสฺสา วาจาย มุทุสณฺหตฺตมาห. อปลิพุทฺธายาติ ปิตฺตเสมฺหาทีหิ อปริโยนทฺธาย, เหตุคพฺภปทเมตํ. ตโต เอว หิ ยถาวุตฺตโทสาภาโวติ. ฑํเสตฺวา วิย เอกเทสกถนํ สนฺทิฏฺฐํ, สณิกํ จิรายิตฺวา กถนํ วิลมฺพิตํ, ‘‘สนฺนิทฺธวิลมฺพิตาที’’ติปิ ปาโฐ. สทฺเทน อชนกํ วจินํ, มมฺมกสงฺขาตํ วา เอกกฺขรเมว ทฺวตฺติกฺขตฺตุมุจฺจารณํ สนฺนิทฺธํ. อาทิสทฺเทน ทุกฺขลิตานุกฑฺฒิตาทีนิ สงฺคณฺหาติ. เอฬาคเฬนาติ เอฬาปคฺฆรเณน. ‘‘เอฬา คฬนฺตี’’ติ วุตฺตสฺเสว ทฺวิธา อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ลาลา วา ปคฺฆรนฺตี’’ติอาทิ [Pg.287] วุตฺตํ. ‘‘ปสฺเส’ฬมูคํ อุรคํ ทุชิวฺห’’นฺติอาทีสุ (ชา. ๑.๗.๔๙) วิย หิ เอฬาสทฺโท ลาลาย, เขเฬ จ ปวตฺตติ. เขฬผุสิตานีติ เขฬพินฺทูนิ.

Chính trạng thái câu chữ tròn trịa của lời nói là vẻ đẹp, do vậy được nói là: ‘(lời nói) đẹp đẽ, câu chữ tròn trịa’. Do sự thành tựu về vị trí phát âm và cơ quan phát âm, và do sự thành tựu về rèn luyện, không có bất kỳ sự thiếu sót nào, nên các từ (pada), các phụ âm (byañjana), các chữ cái (akkhara) của lời nói ấy được tròn trịa, do đó (lời nói ấy) có câu chữ tròn trịa. Thật vậy, chính chữ cái (akkhara) được xác định bởi khả năng biểu đạt ý nghĩa này hay ý nghĩa kia là từ (pada). Hoặc là, chính từ (pada) do có khả năng làm hiển lộ ý nghĩa nên là phụ âm (byañjana), và do sự đầy đủ của các chữ cái như âm không bật hơi, âm bật hơi v.v... nên có sự tròn trịa của từ và phụ âm; ‘lời nói này có từ và phụ âm tròn trịa,’ do đó được gọi như vậy. Hơn nữa, ‘ý nghĩa được biết đến nhờ cái này,’ do đó là từ (pada), tức là danh từ v.v...; ‘nó làm hiển lộ ý nghĩa như đã định,’ do đó là phụ âm (byañjana), tức là câu (vākyaṃ); do sự đầy đủ của chúng nên (lời nói) có câu chữ tròn trịa. Do là phương tiện trong việc làm cho biết ý nghĩa, chính lời nói là công cụ (karaṇa), là vākkaraṇa (lời nói là công cụ), để chỉ sự đồng nhất vị trí ngữ pháp (tulyādhikaraṇa), nên đã nói là ‘udāharaṇaghoso’ (âm thanh của ví dụ), nghĩa là âm thanh của lời nói được thốt ra. Của vị Bà-la-môn ấy, hoặc do vị ấy, do sự viên mãn về phẩm chất của ý nghĩa cần được nói, nên porī có nghĩa là ‘có mặt trong sự sung mãn (pūre), trong trạng thái viên mãn các phẩm chất’. Lại nữa, pure có nghĩa là ở kinh đô, ở thành phố lớn. Bhavattā có nghĩa là do được nuôi dưỡng tốt. Sukhumālattanena có nghĩa là do bản chất tế nhị; bằng từ này, ngài nói lên sự mềm mại và trơn tru của lời nói ấy. Apalibuddhāya có nghĩa là không bị bao phủ bởi đờm, dãi v.v... Đây là một từ ngữ hàm chứa nguyên nhân (hetugabbhapada). Thật vậy, chính vì điều đó mà không có các lỗi như đã nói. Việc nói một phần như thể cắn vào môi là sandiṭṭhaṃ, việc nói chậm rãi, kéo dài là vilambitaṃ, cũng có dị bản là ‘sanniddhavilambitādi’. Sanniddhaṃ là việc không phát ra âm thanh của người nói, hoặc là việc phát âm một chữ cái hai ba lần, được gọi là nói lắp. Bằng từ ādi (v.v...), ngài bao gồm cả những lỗi như nói vấp, nói kéo dài v.v... Eḷāgaḷena có nghĩa là do nước bọt chảy ra. Để chỉ ra hai nghĩa của từ đã được nói là ‘eḷā gaḷantī’ (nước bọt chảy ra), nên đã nói là ‘lālā vā paggharantī’ (hoặc nước dãi chảy ra) v.v... Thật vậy, giống như trong câu ‘Hãy xem con rắn câm, hai lưỡi, chảy nước bọt’ v.v..., từ eḷā được dùng cho cả nước dãi (lālā) và nước bọt (kheḷa). Kheḷaphusitāni có nghĩa là những giọt nước bọt.

ตตฺรายมฏฺฐกถามุตฺตกนโย – เอลนฺติ โทโส วุจฺจติ ‘‘ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๘, ๑๙๔) วิย. ทุปฺปญฺญา จ สโทสเมว กถํ กเถนฺตา เอลํ ปคฺฆราเปนฺติ, ตสฺมา เตสํ วาจา เอลคฬา นาม โหติ, ตพฺพิปรีตายาติ อตฺโถ. ‘‘อาทิมชฺฌปริโยสานํ ปากฏํ กตฺวา’’ติ อิมินา ตสฺสา วาจาย อตฺถปาริปูรึ วทติ. วิญฺญาปนสทฺเทน เอตสฺส สมฺพนฺโธ.

Ở đây, đây là phương pháp không có trong Chú giải: elan được gọi là lỗi lầm, giống như trong câu ‘lời nói nào không có lỗi (nelā), êm tai’ v.v... Và những người kém trí tuệ, khi nói những lời có lỗi, đã làm cho lỗi lầm (elaṃ) tuôn chảy ra; do đó, lời nói của họ được gọi là elagaḷā (tuôn chảy lỗi lầm); nghĩa là (lời nói của vị Bà-la-môn) thì ngược lại với điều đó. Bằng câu ‘sau khi làm cho phần đầu, phần giữa, và phần cuối trở nên rõ ràng,’ ngài nói lên sự viên mãn về ý nghĩa của lời nói ấy. Sự liên kết của câu này là với từ viññāpana (sự làm cho biết).

ชราชิณฺณตาย ชิณฺโณติ ขณฺฑิจฺจปาลิจฺจาทิภาวมาปาทิโต. วุทฺธิมริยาทปฺปตฺโตติ วุทฺธิยา ปริจฺเฉทํ ปริยนฺตํ ปตฺโต. ชาติมหลฺลกตายาติ อุปปตฺติยา มหลฺลกภาเวน. เตนาห ‘‘จิรกาลปฺปสุโต’’ติ. อทฺธสทฺโท อทฺธานปริยาโย ทีฆกาลวาจโก. กิตฺตโก ปน โสติ อาห ‘‘ทฺเว ตโย ราชปริวฏฺเฏ’’ติ, ทฺวินฺนํ ติณฺณํ ราชูนํ รชฺชปสาสนปฏิปาฏิโยติ อตฺโถ. ‘‘อทฺธคโต’’ติ วตฺวาปิ กตํ วโยคหณํ โอสานวยาเปกฺขนฺติ วุตฺตํ ‘‘ปจฺฉิมวยํ สมฺปตฺโต’’ติ. ปจฺฉิโม ตติยภาโคติ วสฺสสตสฺส ติธา กเตสุ ภาเคสุ ตติโย โอสานภาโค. ปจฺเจกํ เตตฺตึสวสฺสโต จ อธิกมาสปกฺขาทิปิ วิภชียติ, ตสฺมา สตฺตสฏฺฐิเม วสฺเส ยถารหํ ลพฺภมานมาสปกฺขทิวสโต ปฏฺฐาย ปจฺฉิมวโย เวทิตพฺโพ. อาจริยสาริปุตฺตตฺเถเรนปิ หิ อิมเมวตฺถํ สนฺธาย ‘‘สตฺตสฏฺฐิวสฺสโต ปฏฺฐาย ปจฺฉิมวโย โกฏฺฐาโส’’ติ (สารตฺถ. ฏี. ๑.เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา) วุตฺตํ. อิตรถา หิ ‘‘ปจฺฉิมวโย นาม วสฺสสตสฺส ปจฺฉิโม ตติยภาโค’’ติ อฏฺฐกถาวจเนน วิโรโธ ภเวยฺยาติ.

Jiṇṇa (già yếu) do sự già nua có nghĩa là đã bị đưa đến tình trạng răng rụng, tóc bạc v.v... Vuddhimariyādappatta (đã đến giới hạn của sự trưởng thành) có nghĩa là đã đạt đến sự phân định, giới hạn cuối cùng của sự trưởng thành. Jātimahallakatāya có nghĩa là do sự lớn tuổi về mặt sinh trưởng. Do đó, ngài nói: ‘cirakālappasuto’ (sinh ra từ lâu). Từ addha là từ đồng nghĩa với addhāna, chỉ một khoảng thời gian dài. Vậy khoảng thời gian đó là bao lâu? Ngài nói: ‘hai ba triều vua,’ nghĩa là sự nối tiếp cai trị của hai hoặc ba vị vua. Mặc dù đã nói ‘addhagato’ (đã đi hết quãng đường), việc đề cập đến tuổi tác (vayo) là nhắm đến tuổi già, do đó được nói là ‘pacchimavayaṃ sampatto’ (đã đến tuổi cuối đời). Phần thứ ba cuối cùng có nghĩa là trong một trăm năm được chia làm ba phần, đây là phần thứ ba, phần cuối cùng. Mỗi phần được chia là ba mươi ba năm và thêm cả tháng, nửa tháng v.v...; do đó, tuổi cuối đời nên được hiểu là bắt đầu từ năm thứ sáu mươi bảy, tính từ tháng, nửa tháng, ngày có thể có được một cách tương ứng. Thật vậy, chính Trưởng lão Sāriputta, vị thầy, cũng đã nhắm đến ý nghĩa này mà nói rằng: ‘Bắt đầu từ năm thứ sáu mươi bảy là phần tuổi cuối đời’. Bởi vì nếu không, sẽ có sự mâu thuẫn với lời của Chú giải rằng: ‘Tuổi cuối đời là phần thứ ba cuối cùng của một trăm năm’.

เอวํ เกวลชาติวเสน ปฐมวิกปฺปํ วตฺวา คุณมิสฺสกวเสนปิ ทุติยวิกปฺปํ วทนฺเตน ‘‘อปิจา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ นายํ ชิณฺณตา วโยมตฺเตน, อถ โข กุลปริวฏฺเฏน ปุราณตาติ อาห ‘‘ชิณฺโณติ โปราโณ’’ติอาทิ. จิรกาลปฺปวตฺตกุลนฺวโยติ จิรกาลํ ปวตฺตกุลปริวฏฺโฏ, เตนาสฺส กุลวเสน อุทิโตทิตภาวมาห. ‘‘วโยอนุปฺปตฺโต’’ติ อิมินา ชาติวุทฺธิยา วกฺขมานตฺตา, คุณวุทฺธิยา [Pg.288] จ ตโต สาติสยตฺตา ‘‘วุทฺโธติ สีลาจาราทิคุณวุทฺธิยา ยุตฺโต’’ติ วุตฺตํ. วกฺขมานํ ปติ ปาริเสสคฺคหณญฺเหตํ. ตถา ชาติมหลฺลกตายปิ เตเนว ปเทน วกฺขมานตฺตา, วิภวมหตฺตตาย จ อนวเสสิตตฺตา ‘‘มหลฺลโกติ วิภวมหนฺตตาย สมนฺนาคโต’’ติ อาห. มคฺคปฏิปนฺโนติ พฺราหฺมณานํ ยุตฺตปฏิปตฺติวีถึ อโวกฺกมฺม จรณวเสน อุปคโตติ อตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘พฺราหฺมณาน’’นฺติอาทินา. ชาติวุทฺธภาวมนุปฺปตฺโต, ตมฺปิ อนฺติมวยํ ปจฺฉิมวยเมว อนุปฺปตฺโตติ สาธิปฺปายโยชนา. อิมินา หิ ปจฺฉิมวยวเสน ชาติวุทฺธภาวํ ทสฺเสตีติ.

Như vậy, sau khi nói về phương án thứ nhất chỉ thuần túy theo phương diện dòng dõi, vị (chú giải sư) muốn nói về phương án thứ hai theo phương diện kết hợp với các phẩm chất, đã bắt đầu bằng ‘apicā’ (hơn nữa) v.v... Trong đó, sự già yếu (jiṇṇatā) này không chỉ đơn thuần do tuổi tác, mà đúng hơn là sự cổ xưa do dòng dõi gia tộc, nên ngài nói: ‘jiṇṇo có nghĩa là porāṇo (cổ xưa)’ v.v... Cirakālappavattakulanvayo có nghĩa là dòng dõi gia tộc đã tiếp diễn trong một thời gian dài; qua đó, ngài nói lên tình trạng danh giá lừng lẫy của vị ấy về phương diện gia tộc. Vì sự trưởng thành về dòng dõi sẽ được nói đến qua từ ‘vayoanuppatto’, và vì sự trưởng thành về phẩm chất như giới hạnh v.v... thì vượt trội hơn điều đó, nên đã được nói là: ‘vuddho có nghĩa là người sở hữu sự trưởng thành về các phẩm chất như giới và hạnh’. Đây là việc lấy phần còn lại đối với điều sẽ được nói đến. Tương tự như vậy, đối với sự lớn tuổi về dòng dõi (jātimahallakatāya), vì điều đó sẽ được nói đến bằng chính từ ấy, và vì sự vĩ đại về tài sản chưa được đề cập đến, nên ngài nói: ‘mahallako có nghĩa là người sở hữu sự vĩ đại về tài sản’. Maggapaṭipanno (người đã bước vào con đường): ngài chỉ ra ý nghĩa rằng ‘đã đi vào con đường thực hành đúng đắn của các vị Bà-la-môn và đã đến gần bằng phương diện thực hành’ qua câu ‘brāhmaṇānaṃ’ v.v... Đã đạt đến trạng thái trưởng thành về dòng dõi, và điều đó cũng có nghĩa là đã đạt đến tuổi cuối cùng, tức là tuổi cuối đời. Đây là sự kết hợp có chủ đích. Thật vậy, qua đây, ngài chỉ ra trạng thái trưởng thành về dòng dõi bằng phương diện tuổi cuối đời.

พุทฺธคุณกถาวณฺณนา

Luận giải về câu chuyện phẩm chất của Đức Phật

๓๐๔. ตาทิเสหิ มหานุภาเวหิ สทฺธึ ยุคคฺคาหวเสน ฐปนมฺปิ น มาทิสานํ ปณฺฑิตชาตีนมนุจฺฉวิกํ, กุโต ปน อุกฺกํสวเสน ฐปนนฺติ อิทํ พฺราหฺมณสฺส น ยุตฺตรูปนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น โข ปน เมต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ เยปิ คุณา อตฺตโน คุเณหิ สทิสา, เตปิ คุเณ อุตฺตริตเรเยว มญฺญมาโน ปกาเสตีติ สมฺพนฺโธ. สทิสาติ จ เอกเทเสน สทิสา. น หิ พุทฺธานํ คุเณหิ สพฺพถา สทิสา เกจิปิ คุณา อญฺเญสุ ลพฺภนฺติ. ‘‘โก จาห’’นฺติอาทิ อุตฺตริตราการทสฺสนํ. อหญฺจ กีทิโส นาม หุตฺวา สทิโส ภวิสฺสามิ, สมณสฺส…เป… คุณา จ กีทิสา นาม หุตฺวา สทิสา ภวิสฺสนฺตีติ สาธิปฺปายโยชนา. เกจิ นวํ ปาฐํ กโรนฺติ, อยเมว มูลปาโฐ ยถา ตํ อมฺพฏฺฐสุตฺเต ‘‘โก จาหํ โภ โคตม สาจริยโก, กา จ อนุตฺตรา วิชฺชาจรณสมฺปทา’’ติ. อิตเรติ อตฺตโน คุเณหิ อสทิเส คุเณ, ‘‘ปกาเสตี’’ติ อิมินาว สมฺพนฺโธ. เอกนฺเตเนวาติ สทิสคุณานํ วิย ปสงฺคาภาเวน.

304. Để chỉ rõ rằng: "Ngay cả việc đặt mình ngang hàng với những bậc có đại oai lực như thế cũng không thích hợp đối với hạng trí thức như chúng tôi, huống nữa là việc đặt mình lên trên," và (nghĩ rằng) "điều này không thích hợp với vị Bà-la-môn," ngài đã nói câu bắt đầu bằng "na kho pana metaṃ". Trong câu ấy, nên liên kết (ý nghĩa) như sau: "Ngay cả những đức tính nào tương đương với đức tính của mình, vị ấy cũng cho rằng chúng cao tột hơn rồi mới trình bày." Và (từ) "tương đương" (sadisā) là tương đương một phần. Vì rằng không có bất kỳ đức tính nào ở những người khác mà hoàn toàn tương đương về mọi mặt với các đức tính của chư Phật. Câu bắt đầu bằng "Ko cāhaṃ" là để chỉ rõ phương diện cao tột hơn. Nên hiểu ý nghĩa và cấu trúc câu như sau: "Ta là người như thế nào mà có thể trở nên tương đương, và các đức tính của Sa-môn... là như thế nào mà có thể trở nên tương đương?" Một số vị làm ra bản kinh mới, (nhưng) đây chính là bản kinh gốc, giống như trong kinh Ambaṭṭha: "Thưa ngài Gotama, tôi cùng với thầy của tôi là ai, và thế nào là vô thượng minh hạnh túc?" (Từ) "itare" (những cái khác) là những đức tính không tương đương với đức tính của mình, nên liên kết với chính từ "pakāseti". (Từ) "ekanteneva" (chắc chắn) là do không có trường hợp (so sánh) như đối với các đức tính tương đương.

เอวํ นิยาเมนฺโต โสณทณฺโฑ อิทํ อตฺถชาตํ ทีเปติ. ยถา หีติ เอตฺถ หิ-สทฺโท การเณ. เตนาห ‘‘ตสฺมา มยเมว อรหามา’’ติ. โคปทกนฺติ คาวิยา ขุรฏฺฐาเน ฐิตอุทกํ. คุเณติ สทิสคุเณปิ, ปเคว อสทิสคุเณ.

Khi xác định như vậy, Bà-la-môn Soṇadaṇḍa làm sáng tỏ ý nghĩa này. Ở đây, trong câu "Yathā hi", từ "hi" có nghĩa là nguyên nhân. Do đó, ngài (Chú giải) nói: "Vì vậy, chính chúng tôi mới xứng đáng." (Từ) "gopadakaṃ" (dấu chân bò) có nghĩa là nước đọng trong dấu chân bò. (Từ) "guṇe" (trong các đức tính) (ám chỉ) ngay cả trong các đức tính tương đương, huống nữa là trong các đức tính không tương đương.

สฏฺฐิกุลสตสหสฺสนฺติ สฏฺฐิสหสฺสาธิกํ กุลสตสหสฺสํ. ธมฺมปทฏฺฐกถาทีสุ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๑๖) ปน กตฺถจิ ภควโต อสีติกุลสหสฺสตาวจนํ เอเกกปกฺขเมว สนฺธายาติ เวทิตพฺพํ.

(Cụm từ) "saṭṭhikulasatasahassaṃ" có nghĩa là một trăm ngàn dòng họ cộng thêm sáu mươi ngàn. Còn trong Chú giải Pháp Cú v.v..., ở một vài nơi, lời nói về tám mươi ngàn dòng họ của Đức Thế Tôn nên được hiểu là chỉ nhắm đến mỗi bên (dòng họ bên cha và dòng họ bên mẹ).

สุธามฏฺฐโปกฺขรณิโยติ [Pg.289] สุธาย ปริกมฺมกตา โปกฺขรณิโย. สตฺตรตนานนฺติ สตฺตหิ รตเนหิ. ปูรโยเค หิ กรณตฺเถ พหุลํ ฉฏฺฐีวจนํ. ปาสาทนิยูหาทโยติ อุปริปาสาเท ฐิตตุลาสีสาทโย. ‘‘สตฺตรตนาน’’นฺติ อธิกาโร, อเภเทปิ เภทโวหาโร เอส. กุลปริยาเยนาติ สุทฺโธทนมหาราชสฺส อสมฺภินฺนขตฺติยกุลานุกฺกเมน. เตสุปีติ จตูสุ นิธีสุปิ. คหิตํ คหิตํ ฐานํ ปูรติเยว ธเนน ปากติกเมว โหติ, น อูนํ.

(Từ) "sudhāmaṭṭhapokkharaṇiyo" là những hồ sen được trát vữa. (Từ) "sattaratanānaṃ" là bằng bảy loại báu. Vì khi đi cùng với (từ) "pūra" (đầy), sở hữu cách thường được dùng với nghĩa công cụ cách. (Từ) "pāsādaniyūhādayo" là các đầu xà v.v... nằm trên lầu đài. (Từ) "sattaratanānaṃ" được kế thừa (ý nghĩa); đây là cách nói phân biệt trong trường hợp không có sự phân biệt. (Từ) "kulapariyāyena" là theo dòng dõi Sát-đế-lỵ không lai tạp của vua Suddhodana. (Từ) "tesupi" là ngay cả trong bốn hầm châu báu. Chỗ nào đã được lấy đi thì lại được lấp đầy bằng của cải, trở lại như cũ, không hao hụt.

ภทฺทเกนาติ สุนฺทเรน. ปจฺฉิมวเย วุตฺตนเยน ปฐมวโย เวทิตพฺโพ. มาตาปิตูนํ อนิจฺฉาย ปพฺพชฺชาว อนาทโร เตน ยุตฺเต อตฺเถ สามิวจนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอเตสนฺติ มาตาปิตูนํ. กนฺทิตฺวาติ ‘‘กหํ ปิยปุตฺตกา’’ติอาทินา ปริเทวิตฺวา.

(Từ) "bhaddakena" là tốt đẹp. Giai đoạn đầu của cuộc đời nên được hiểu theo cách đã nói về giai đoạn cuối. Việc xuất gia trái ý cha mẹ chính là sự không tôn trọng; có nghĩa là sở hữu cách được dùng với ý nghĩa liên quan đến điều đó. (Từ) "etesaṃ" là của cha mẹ. (Từ) "kanditvā" là than khóc, (tức là) than van bằng những lời như "đứa con trai yêu quý ở đâu?" v.v...

อปริมาโณเยวาติ ‘‘เอตฺตโก เอโส’’ติ เกนจิ ปริจฺฉินฺทิตุมสกฺกุเณยฺยตาย อปริจฺฉินฺโนเยว. ทฺเว เวฬู อโธกฏิมตฺตกเมว โหนฺตีติ อาห ‘‘ทฺวินฺนํ เวฬูนํ อุปริ กฏิมตฺตเมวา’’ติ. ปารมิตานุภาเวน พฺราหฺมณสฺส เอว ปญฺญายติ, ภควา ปน ตทา ปกติปฺปมาโณวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺญายมาโน’’ติ วุตฺตมิว ทิสฺสติ, วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ. ‘‘น หี’’ติอาทินา ปารมิตาพเลเนว เอวํ อปริมาณตา, น อิทฺธิพเลนาติ ทสฺเสตี’’ติ วทนฺติ. อตุโลติ อสทิโส. ‘‘ธมฺมปเท คาถมาหา’’ติ กตฺถจิ ปาโฐ อยุตฺโตว. น หิ ธมฺมปเท อยํ คาถา ทิสฺสติ. สุธาปิณฺฑิยตฺเถราปทานาทีสุ (อป. ๑.๑๐.สุธาปิณฺฑิยตฺเถราปทาน) ปนายํ คาถา อาคตา, สา จ โข อญฺญวตฺถุสฺมึ เอว, น อิมสฺมึ วตฺถุมฺหิ, ตสฺมา ปาฬิวเสน สงฺคีติมนารุฬฺหา ปกิณฺณกเทสนาเยวายํ คาถาติ ทฏฺฐพฺพํ.

(Từ) "aparimāṇoyeva" (vô lượng) có nghĩa là không có giới hạn, vì không ai có thể xác định được rằng "vị ấy chỉ có chừng này". Vì hai cây tre chỉ dài đến ngang hông ở phía dưới, nên ngài (Chú giải) nói: "chỉ ngang hông phía trên hai cây tre". Chỉ vị Bà-la-môn mới nhận thấy được nhờ oai lực của các pháp ba-la-mật, còn Đức Thế Tôn lúc đó vẫn có kích thước bình thường; để chỉ rõ điều này, dường như đã nói "paññāyamāno" (được nhận thấy). (Điều này) nên được xem xét kỹ rồi mới chấp nhận. Các vị thầy nói rằng, bằng câu bắt đầu bằng "Na hi", ngài chỉ rõ rằng sự vô lượng này là do năng lực của các pháp ba-la-mật, không phải do năng lực thần thông. (Từ) "atulo" là vô song. Ở một vài nơi có bản kinh ghi "Dhammapade gāthamāha" (đã nói kệ trong Pháp Cú) là không phù hợp. Vì bài kệ này không thấy có trong Pháp Cú. Nhưng bài kệ này có xuất hiện trong Trưởng lão kệ ngôn Sudhāpiṇḍiya v.v..., và bài kệ ấy lại ở trong một câu chuyện khác, không phải trong câu chuyện này. Do đó, nên hiểu rằng bài kệ này thuộc về phần thuyết giảng tạp loại (pakiṇṇakadesanā) không được đưa vào kỳ kết tập theo hệ thống Pāli.

ตตฺถ เต ตาทิเสติ ปริยายวจนเมตํ ‘‘อปฺปํ วสฺสสตํ อายุ, อิทาเนตรหิ วิชฺชตี’’ติอาทีสุ (พุ. วํ. ๒๗.๒๑) วิย, ‘‘เอตาทิเส’’ติปิ ปฐนฺติ, ตทสุนฺทรํ อปทานาทีสุ ตถา อทิสฺสนโต. กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุเต กุโตจิปิ อภเย เต ตาทิเส ปูชยโต เอตฺถ อิทํ ปุญฺญํ เกนจิ มหานุภาเวน อปิ สงฺขาตุํ น สกฺกาติ อตฺโถ.

Trong bài kệ ấy, (cụm từ) "te tādise" này là một từ đồng nghĩa, giống như trong các câu "Tuổi thọ trăm năm là ngắn ngủi, hiện hữu trong hiện tại này" v.v... Một số vị cũng đọc là "etādise", điều đó không hay, vì không thấy có cách đọc như vậy trong Apadāna (Thí Dụ Ký) v.v... Ý nghĩa là: đối với người cúng dường bậc như thế ấy, bậc đã tịch diệt bằng sự tịch diệt của phiền não, không còn sợ hãi từ bất cứ đâu, thì phước báu này ngay cả bởi một bậc có đại oai lực cũng không thể tính đếm được.

พาหนฺตรนฺติ [Pg.290] ทฺวินฺนํ พาหูนมนฺตรํ. ทฺวาทส โยชนสตานีติ ทฺวาทสาธิกานิ โยชนสตานิ. พหลนฺตเรนาติ สมนฺตา สรีรปริณาหปฺปมาเณน. ปุถุลโตติ วิตฺถารโต. องฺคุลิปพฺพานีติ เอเกกานิ องฺคุลิปพฺพานิ. ภมุกนฺตรนฺติ ทฺวินฺนํ ภมุกานมนฺตรํ. มุขํ วิตฺถารโต ทฺวิโยชนสตํ ปริมณฺฑลโต วิสุํ วุตฺตตฺตา. ‘‘เอทิโส ภควา’’ติ ยา ปเรหิ วุตฺตา กถา, ตสฺสา อนุรูปนฺติ ยถากถํ, อิมินา อญฺเญหิ วุตฺตํ ภควโต วณฺณกถํ สุตฺวา โอโลเกตุกามตาย อาคโตติ ทสฺเสติ, ยถากถนฺติ วา กีทิสํ. ‘‘ยถากถํ ปน ตุมฺเห ภิกฺขเว สมคฺคา สมฺโมทมานา อวิวทมานา ผาสุกํ วสฺสํ วสิตฺถา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๑๙๔) วิย หิ ปุจฺฉายํ เอส นิปาตสมุทาโย, เอโก วา นิปาโต.

(Từ) "bāhantaraṃ" là khoảng cách giữa hai cánh tay. (Từ) "dvādasa yojanasatāni" là một trăm do-tuần cộng thêm mười hai. (Từ) "bahalantarena" là theo chu vi thân mình xung quanh. (Từ) "puthulato" là theo chiều rộng. (Từ) "aṅgulipabbāni" là mỗi một đốt ngón tay. (Từ) "bhamukantaraṃ" là khoảng cách giữa hai lông mày. Miệng rộng hai trăm do-tuần, vì đã được nói riêng về chu vi. (Từ) "yathākathaṃ" có nghĩa là phù hợp với lời nói nào được người khác nói rằng "Đức Thế Tôn là như vậy"; bằng từ này, ngài chỉ rõ rằng (vị A-tu-la) đã đến vì muốn chiêm ngưỡng sau khi nghe người khác tán thán đức hạnh của Đức Thế Tôn. Hoặc (từ) "yathākathaṃ" có nghĩa là "như thế nào?". Giống như trong câu "Này các Tỳ-khưu, làm thế nào mà các con đã sống qua mùa mưa một cách hòa hợp, hoan hỷ, không tranh cãi, và an ổn?", đây là một cụm tiểu từ hoặc một tiểu từ dùng trong câu hỏi.

คนฺธกุฏิปริเวเณติ คนฺธกุฏิยา ปริเวเณ, คนฺธกุฏิโต พหิ ปริเวณพฺภนฺตเรติ อตฺโถ. ตตฺถาติ มญฺจเก. ‘‘สีหเสยฺยํ กปฺเปสี’’ติ ยถา ราหุ อสุรินฺโท อายามโต, วิตฺถารโต, อุพฺเพธโต จ ภควโต รูปกายสฺส ปริจฺเฉทํ คเหตุํ น สกฺโกติ, ตถา รูปํ อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขโรนฺโต สีหเสยฺยํ กปฺเปสี’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๐๔) เอวํ อาจริเยน วุตฺตํ, ‘‘ตเทตํ ‘น มยา อสุรินฺท อโธมุเขน ปารมิโย ปูริตา, อุทฺธคฺคเมว กตฺวา ทานํ ทินฺน’’นฺติ อฏฺฐกถาวจเนน อจฺจนฺตเมว วิรุทฺธํ โหติ. เอตญฺหิ คนฺธกุฏิทฺวารวิวรณาทีสุ วิย ปารมิตานุภาวสิทฺธิทสฺสนํ, อญฺญถา ตเทว วจนํ วตฺตพฺพํ ภเวยฺยา’’ติ วทนฺติ, วีมํสิตฺวา สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. อโธมุเขนาติ โอสกฺกิตวีริยตํ สนฺธาย วุตฺตํ, อุทฺธคฺคเมวาติ อโนสกฺกิตวีริยตํ, อุพฺภโกฏิกํ กตฺวาติ อตฺโถ. ตทา ราหุ อุปาสกภาวํ ปฏิเวเทสีติ อาห ‘‘ตํ ทิวส’’นฺติอาทิ.

Gandhakuṭipariveṇeti có nghĩa là gandhakuṭiyā pariveṇe, trong khuôn viên của hương thất, tức là bên ngoài hương thất, bên trong khuôn viên. Tatthāti có nghĩa là trên giường. ‘‘Sīhaseyyaṃ kappesī’’ti, vị Luận sư đã nói như vầy: “Giống như a-tu-la Rāhu không thể nắm bắt được giới hạn về chiều dài, chiều rộng, và chiều cao của sắc thân Đức Thế Tôn, Ngài đã tạo ra một sắc thân bằng thần thông và thực hiện dáng nằm của sư tử theo cách như vậy.” (Các vị Luận sư) nói rằng: “Điều này hoàn toàn mâu thuẫn với lời của Chú giải: ‘Này a-tu-la, Ta đã không hoàn thiện các pháp ba-la-mật với mặt cúi xuống, mà đã bố thí với tâm hướng thượng.’ Thật vậy, điều này là để cho thấy sự thành tựu nhờ vào uy lực của các pháp ba-la-mật, giống như trong các trường hợp mở cửa hương thất, v.v. Nếu không, chính lời nói đó đáng lẽ đã được nói ra.” Điều này cần được chấp nhận sau khi đã xem xét. Adhomukhenāti được nói với ý chỉ sự nỗ lực bị thối chuyển, uddhaggamevāti có nghĩa là sự nỗ lực không thối chuyển, tức là đã làm cho đến đỉnh điểm. Khi ấy, Rāhu đã tuyên bố mình là người cận sự nam, vì vậy (vị Chú giải) đã nói ‘‘taṃ divasa’’ntiādi.

กิเลเสหิ อารกตฺตา อริยํ นิรุตฺตินเยน, อโตเยว อุตฺตมตา ปริสุทฺธตาติ วุตฺตํ ‘‘อุตฺตมํ ปริสุทฺธ’’นฺติ. อนวชฺชฏฺเฐน กุสลํ, น สุขวิปากฏฺเฐน ตสฺส อรหตมสมฺภวโต. กุสลสีเลนาติ อนวชฺเชเนว วิทฺธสฺตสวาสนกิเลเสน สีเลน. เอวญฺจ กตฺวา ปทจตุกฺกมฺเปตํ อธิปฺเปตตฺถโต วิสิฏฺฐํ โหติ, สทฺทตฺถมตฺตํ ปน สนฺธาย ‘‘อิทมสฺส เววจน’’นฺติ วุตฺตํ.

Do vì xa lìa các phiền não (kilesehi ārakattā) nên gọi là ariyaṃ (bậc Thánh) theo phương pháp từ nguyên học (niruttinayena). Chính vì thế, sự cao thượng và sự trong sạch được nói là ‘‘uttamaṃ parisuddha’’nti. Kusalaṃ (thiện) theo nghĩa là không có tội lỗi (anavajjaṭṭhena), chứ không phải theo nghĩa có quả dị thục an lạc (na sukhavipākaṭṭhena), vì đối với vị ấy (A-la-hán) không có sự thành tựu A-la-hán (cao hơn nữa). Kusalasīlenāti có nghĩa là bằng giới đức vốn không có tội lỗi, với các phiền não cùng với tập khí đã được phá hủy. Và do vậy, bốn பத này trở nên đặc biệt so với ý nghĩa được nhắm đến. Tuy nhiên, chỉ nhắm đến ý nghĩa văn tự, nên đã nói rằng ‘‘idamassa vevacana’’nti (đây là từ đồng nghĩa của nó).

กตฺถจิ [Pg.291] จตุราสีติปาณสหสฺสานิ, กตฺถจิ อปริมาณาปิ เทวมนุสฺสาติ อตฺถํ สนฺธาย ‘‘ภควโต เอเกกาย ธมฺมเทสนายา’’ติอาทิมาห. มหาสมยสุตฺต (ที. นิ. ๒.๓๓๑ อาทโย) มงฺคลสุตฺต- (ขุ. ปา. ๕.๑ อาทโย; สุ. นิ. ๒๖๑ อาทโย) เทสนาทีสุ หิ จตุวีสติยา ฐาเนสุ อสงฺขฺเยยฺยา อปริเมยฺยา เทวมนุสฺสา มคฺคผลามตํ ปิวึสุ. โกฏิสตสหสฺสาทิปริมาเณนปิ พหู เอว, นิทสฺสนวเสน ปเนวํ วุตฺตํ. ตสฺมา อนุตฺตรสิกฺขาปกภาเวน ภควา พหูนํ อาจริโย, เตสํ อาจริยภูตานํ สาวกานมาจริยภาเวน สาวกเวเนยฺยานํ ปาจริโย. ภควตา หิ ทินฺนนเย ฐตฺวา สาวกา เวเนยฺยํ วิเนนฺติ, ตสฺมา ภควาว เตสํ ปธาโน อาจริโยติ.

Nhắm đến ý nghĩa: “Ở một nơi có tám mươi bốn ngàn chúng sanh, ở một nơi khác có cả chư thiên và nhân loại vô lượng,” (vị Chú giải) đã nói: ‘‘bhagavato ekekāya dhammadesanāyā’’tiādi. Thật vậy, trong hai mươi bốn trường hợp như khi thuyết kinh Đại Hội (Mahāsamayasutta), kinh Hạnh Phúc (Maṅgalasutta), v.v., vô số, không thể lường được chư thiên và nhân loại đã uống vị cam lồ của đạo và quả. Ngay cả với số lượng hàng trăm ngàn ức cũng là rất nhiều, nhưng điều này được nói ra chỉ để làm ví dụ. Do đó, vì là bậc giáo huấn vô thượng, Đức Thế Tôn là thầy của nhiều người. Do là thầy của các vị đệ tử đã trở thành thầy, Ngài là thầy của các thầy đối với những người cần được các vị đệ tử giáo hóa. Thật vậy, các vị đệ tử đứng trên phương pháp do Đức Thế Tôn ban cho mà giáo hóa những người cần được giáo hóa. Do đó, chính Đức Thế Tôn là vị thầy chính của họ.

วทนฺตสฺสาธิปฺเปโตว อตฺโถ ปมาณํ, น ลกฺขณหาราทิวิสโยติ อาห ‘‘พฺราหฺมโณ ปนา’’ติอาทิ. ‘‘อิมสฺส วา ปูติกายสฺสา’’ติ ปาฐาวสาเน เปยฺยาลํ กตฺวา ‘‘เกลนา ปฏิเกลนา’’ติ วุตฺตํ. อยญฺหิ ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺคปาฬิ (วิภ. ๘๕๔) ‘‘พาหิรานํ วา ปริกฺขารานํ มณฺฑนา’’ติอาทิ เปยฺยาลวเสน คยฺหติ. ตตฺถ อิมสฺส วา ปูติกายสฺสาติ อิมสฺส วา มนุสฺสสรีรสฺส. ยถา หิ ตทหุชาโตปิ สิงฺคาโล ‘‘ชรสิงฺคาโล’’ ตฺเวว, อูรุปฺปมาณาปิ จ คโลจิลตา ‘‘ปูติลตา’’ ตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ, เอวํ สุวณฺณวณฺโณปิ มนุสฺสสรีโร ‘‘ปูติกาโย’’ ตฺเวว, ตสฺส มณฺฑนาติ อตฺโถ. เกลนาติ กีฬนา. ‘‘เกลายนา’’ติปิ ปฐนฺติ. ปฏิเกลนาติ ปฏิกีฬนา. จปลสฺส ภาโว จาปลฺยํ, จาปลฺลํ วา, เยน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล วสฺสสติโกปิ สมาโน ตทหุชาตทารโก วิย โหติ, ตสฺเสทมธิวจนนฺติ เวทิตพฺพํ.

Ý nghĩa mà người nói nhắm đến mới là tiêu chuẩn, chứ không phải phạm vi của các phương pháp luận giải (lakkhaṇahāra), v.v., vì vậy (vị Chú giải) đã nói ‘‘brāhmaṇo panā’’tiādi. Ở cuối đoạn văn ‘‘Imassa vā pūtikāyassā’’ti, sau khi dùng dấu lược (peyyālaṃ), đã nói là ‘‘kelanā paṭikelanā’’ti. Đoạn Pāli này trong Khuddakavatthuvibhaṅga được hiểu thông qua dấu lược ‘‘bāhirānaṃ vā parikkhārānaṃ maṇḍanā’’tiādi. Trong đó, imassa vā pūtikāyassāti có nghĩa là imassa vā manussasarīrassa (của thân người này). Giống như con chó rừng dù mới sinh trong ngày cũng được kể là “chó rừng già,” và dây leo galocilatā dù lớn bằng bắp đùi cũng được kể là “dây leo thối,” cũng vậy, thân người dù có màu sắc như vàng ròng cũng được kể là “thân thể hôi thối,” và maṇḍanā có nghĩa là sự trang điểm cho nó. Kelanāti là kīḷanā (sự vui đùa). Cũng có người đọc là ‘‘Kelāyanā’’tipi. Paṭikelanāti là paṭikīḷanā (sự vui đùa lặp đi lặp lại). Trạng thái của người hay thay đổi (capalassa bhāvo) là cāpalyaṃ, hoặc cāpallaṃ; cần phải hiểu rằng đây là tên gọi cho (tính hay thay đổi) mà người nào có được, dù đã một trăm tuổi, cũng giống như một đứa trẻ mới sinh trong ngày.

อปาเป ปุเร กโรติ, น วา ปาปํ ปุเร กโรตีติ อปาปปุเรกฺขาโรติ ยุตฺตายุตฺตสมาเสน ทุวิธมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปาเป นวโลกุตฺตรธมฺเม’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปาเปติ จ ปาปปฏิปกฺเข, ปาปวิรหิเต วา. พฺรหฺมนิ เสฏฺเฐ ภควติ ภวา ตสฺส ธมฺมเทสนาวเสน อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา, พฺรหฺมุโน วา ภควโต อปจฺจํ ครุกรณาทินา, ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปตฺติยา จ, พฺรหฺมํ วา เสฏฺฐํ อริยมคฺคํ ชานาตีติ พฺรหฺมญฺญา, อริยสาวกสงฺขาตา ปชา. เตนาห ‘‘สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา’’ติอาทิ. พฺราหฺมณปชายาติ พหิตปาปปชาย. ‘‘อปาปปุเรกฺขาโร’’ติ เอตฺถ ‘‘ปุเรกฺขาโร’’ติ ปทมธิกาโรติ ทสฺเสติ ‘‘เอติสฺสาย [Pg.292] จ ปชาย ปุเรกฺขาโร’’ติ อิมินา. จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ ‘‘น เกวลํ อปาปปุเรกฺขาโร เอว, อถ โข พฺรหฺมญฺญาย จ ปชาย สมฺพนฺธภูตาย ปุเรกฺขาโร’’ติ. ‘‘อยญฺหี’’ติอาทิ อธิปฺปายมตฺตทสฺสนํ. ‘‘อปาปปุเรกฺขาโร’’ติ อิทํ ‘‘พฺรหฺมญฺญาย ปชายา’’ติ อิมินาว สมฺพนฺธิตพฺพํ, น จ ปจฺเจกมตฺถทีปกํ, ปกติพฺราหฺมณชาติวเสนปิ เจตสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. อยุตฺตสมาโส จายํ. ปาปนฺติ ปาปกมฺมํ, อหิตํ ทุกฺขนฺติ อตฺโถ. ตสฺส สมฺพนฺธิเปกฺขตฺตา กสฺสา อปาปปุเรกฺขาโรติ ปุจฺฉาย เอวมาหาติ ทสฺเสตุํ ‘‘กสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อตฺตนา’’ติอาทิ ตทตฺถวิวรณํ. พฺราหฺมณปชายาติ พฺราหฺมณชาติปชาย.

Để chỉ ra hai ý nghĩa thông qua hợp từ chính cách và phi chính cách (yuttāyuttasamāsa) rằng: “Vị ấy đặt những điều không phải tội lỗi lên trước, hoặc vị ấy không đặt tội lỗi lên trước, nên gọi là apāpapurekkhāro,” (vị Chú giải) đã nói: ‘‘apāpe navalokuttaradhamme’’tiādi. Và apāpeti có nghĩa là đối nghịch với tội lỗi, hoặc không có tội lỗi. Brahmaññā là chúng sanh được gọi là Thánh đệ tử, vì: được sanh ra trong Đức Thế Tôn, bậc Phạm thiên, bậc Tối thắng, do được sanh ra bởi dòng dõi Thánh thiện thông qua lời dạy Pháp của Ngài; hoặc là con của Đức Thế Tôn, bậc Phạm thiên; hoặc do sự tôn kính, v.v., và do sự thực hành theo lời giáo huấn; hoặc biết được Thánh đạo, là Phạm, là Tối thắng. Do đó, ngài đã nói ‘‘sāriputtamoggallānā’’tiādi. Brāhmaṇapajāyāti có nghĩa là của chúng sanh đã loại trừ tội lỗi. Trong từ ‘‘Apāpapurekkhāro’’ti, பத ‘‘purekkhāro’’ti là từ chính, điều này được chỉ ra bởi câu ‘‘etissāya ca pajāya purekkhāro’’ti. Từ ca có nghĩa là tập hợp: “Không chỉ là apāpapurekkhāro, mà còn là người đi trước của chúng sanh brahmaññā có liên quan.” Câu ‘‘Ayañhī’’tiādi chỉ là để trình bày ý định. Từ ‘‘Apāpapurekkhāro’’ti này chỉ nên được kết nối với ‘‘brahmaññāya pajāyā’’ti, và nó không giải thích ý nghĩa của từng phần riêng biệt. Để chỉ ra rằng ý nghĩa của nó cũng có thể được hiểu theo cách của dòng dõi Bà-la-môn tự nhiên, (vị Chú giải) đã nói ‘‘apicā’’tiādi. Và đây là một hợp từ phi chính cách (ayuttasamāsa). Pāpanti có nghĩa là ác nghiệp, là điều không lợi ích, là khổ. Vì nó đòi hỏi một mối quan hệ, để trả lời câu hỏi “Apāpapurekkhāro của ai?”, ngài đã nói như vậy. Để chỉ ra điều này, ‘‘kassā’’tiādi đã được nói. ‘‘Attanā’’tiādi là lời giải thích ý nghĩa đó. Brāhmaṇapajāyāti có nghĩa là của chúng sanh thuộc dòng dõi Bà-la-môn.

รญฺชนฺติ อฏฺฏํ ภชนฺติ ราชาโน เอเตนาติ รฏฺฐํ, เอกสฺส รญฺโญ รชฺชภูตกาสิโกสลาทิมหาชนปทา. ชนา ปชฺชนฺติ สุขชีวิกํ ปาปุณนฺติ เอตฺถาติ ชนปโท, เอกสฺส รญฺโญ รชฺเช เอเกกโกฏฺฐาสภูตา อุตฺตรปถทกฺขิณปถาทิขุทฺทกชนปทา. ตตฺถาติ ตถา อาคเตสุ. ปุจฺฉายาติ อตฺตนา อภิสงฺขตาย ปุจฺฉาย. วิสฺสชฺชนาสมฺปฏิจฺฉเนติ วิสฺสชฺชนาย อตฺตโน ญาเณน สมฺปฏิคฺคหเณ. เกสญฺจิ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ, ญาณปริปากํ, จิตฺตาจารญฺจ ญตฺวา ภควาว ปุจฺฉาย อุสฺสาหํ ชเนตฺวา วิสฺสชฺเชตีติ อธิปฺปาโย.

Các vị vua lui tới, tìm đến việc xử kiện bằng phương tiện này, vì vậy gọi là xứ sở (raṭṭhaṃ); (ví dụ) các xứ sở lớn như Kāsi, Kosala,... là quốc độ của một vị vua. Chúng sanh đạt đến, thành tựu đời sống an lạc tại nơi đây, vì vậy gọi là địa phương (janapado); (ví dụ) các địa phương nhỏ như Uttarapatha, Dakkhiṇapatha,... là từng phần trong quốc độ của một vị vua. Tattha có nghĩa là: trong số những người đã đến như vậy. Pucchāya có nghĩa là: bằng câu hỏi do chính mình đã chuẩn bị. Vissajjanāsampaṭicchane có nghĩa là: trong việc tiếp nhận để trả lời bằng trí tuệ của chính mình. Chủ ý là: Đức Thế Tôn, sau khi biết được sự thành tựu về duyên y chỉ, sự thuần thục của trí tuệ, và tâm hành của một số người, chính Ngài đã khơi dậy sự nỗ lực trong việc hỏi rồi khiến cho (vị ấy) trả lời.

‘‘ตตฺถ กตมํ สาขลฺย’’นฺติอาทิ นิกฺเขปกณฺฑปาฬิ (ธ. ส. ๑๓๕๐). อทฺธานทรถนฺติ ทีฆมคฺคาคมนปริสฺสมํ. อสฺสาติ ภควโต, มุขปทุมนฺติ สมฺพนฺโธ. พาลาตปสมฺผสฺสเนเนวาติ อภินวุคฺคตสูริยรํสิสมฺผสฺสเนน อิว. ตถา หิ สูริโย ‘‘ปทฺมพนฺธู’’ติ โลเก ปากโฏ, จนฺโท ปน ‘‘กุมุทพนฺธู’’ติ. ปุณฺณจนฺทสฺส สิริยา สมานา สิรี เอตสฺสาติ ปุณฺณจนฺทสสฺสิริกํ. กถํ นิกฺกุชฺชิตสทิสตาติ อาห ‘‘สมฺปตฺตายา’’ติอาทิ. เอตฺถ ปน ‘‘เอหิ สฺวาคตวาที’’ติ อิมินา สุขสมฺภาสปุพฺพกํ ปิยวาทิตํ ทสฺเสติ, ‘‘สขิโล’’ติ อิมินา สณฺหวาจตํ, ‘‘สมฺโมทโก’’ติ อิมินา ปฏิสนฺธารกุสลตํ, ‘‘อพฺภากุฏิโก’’ติ อิมินา สพฺพตฺเถว วิปฺปสนฺนมุขตํ, ‘‘อุตฺตานมุโข’’ติ อิมินา สุขสลฺลาปตํ, ‘‘ปุพฺพภาสี’’ติ อิมินา ธมฺมานุคฺคหสฺส โอกาสกรเณน หิตชฺฌาสยตํ ทสฺเสตีติ เวทิตพฺพํ.

Câu Pāḷi bắt đầu bằng “Tattha katamaṃ sākhalyaṃ” là Pāḷi trong Nikkhepakaṇḍa. Addhānadarathaṃ có nghĩa là sự mệt mỏi do đi đường dài. Assa nên được liên kết với bhagavato (của Đức Thế Tôn), (và) mukhapadumaṃ (gương mặt hoa sen). Bālātapasamphassanena iva có nghĩa là: giống như do sự tiếp xúc với ánh nắng của mặt trời vừa mới mọc. Thật vậy, mặt trời nổi tiếng trong đời là “bạn của hoa sen”, còn mặt trăng thì là “bạn của hoa súng”. Vẻ đẹp của vị này tương tự với vẻ đẹp của mặt trăng tròn, vì vậy gọi là puṇṇacandasassirikaṃ (người có vẻ đẹp như trăng tròn). (Để trả lời câu hỏi) 'Tại sao lại có sự tương tự như (chén bát) úp xuống?', vị ấy đã nói câu bắt đầu bằng “sampattāya”. Hơn nữa, ở đây, bằng từ “ehi svāgatavādī” này, Đức Thế Tôn chỉ ra tính ái ngữ có sự trò chuyện thân mật đi trước; bằng từ “sakhilo” này, (Ngài) chỉ ra lời nói dịu dàng; bằng từ “sammodako” này, (Ngài) chỉ ra sự khéo léo trong việc hàn huyên; bằng từ “abbhākuṭiko” này, (Ngài) chỉ ra gương mặt luôn trong sáng ở mọi nơi; bằng từ “uttānamukho” này, (Ngài) chỉ ra sự dễ dàng trò chuyện; bằng từ “pubbabhāsī” này, (Ngài) chỉ ra tâm hướng đến lợi ích bằng cách tạo cơ hội để hỗ trợ Chánh pháp, nên được hiểu như vậy.

ยตฺถ [Pg.293] กิราติ เอตฺถ กิร-สทฺโท อรุจิสูจเน –

Trong câu Yattha kira, ở đây từ kira (được dùng) để biểu thị sự không hài lòng –

‘‘ขณวตฺถุปริตฺตตฺตา, อาปาถํ น วชนฺติ เย;

เต ธมฺมารมฺมณา นาม, เย’สํ รูปาทโย กิรา’’ติ. –

– giống như trong (câu kệ): “Khaṇavatthuparittattā, āpāthaṃ na vajanti ye; Te dhammārammaṇā nāma, ye’saṃ rūpādayo kirā”. (Nghĩa là: Những đối tượng nào như sắc v.v... mà do tính chất nhỏ nhiệm của sát-na và vật chất nên không đi vào lộ trình của năm cửa, những đối tượng như sắc ấy được gọi là pháp trần; quả là quan điểm của một số vị thầy).

อาทีสุ (อภิธมฺมาวตาร-อฏฺฐกถายํ อารมฺมณวิภาเค ฉฏฺฐอนุจฺเฉเท – ๗๗) วิย, เตน ภควตา อธิวุตฺถปเทเส น เทวตานุภาเวน มนุสฺสานํ อนุปทฺทวตา, อถ โข พุทฺธานุภาเวนาติ ทสฺเสติ. พุทฺธานุภาเวเนว หิ ตา อารกฺขํ คณฺหนฺติ. ปํสุปิสาจกาทโยติ ปํสุนิสฺสิตปิสาจกาทโย. อาทิสทฺเทน ภูตรกฺขสาทีนํ คหณํ. อิทานิ พุทฺธานุภาวเมว ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

Giống như trong các (câu kệ) bắt đầu bằng (câu trên), bằng (câu Pāḷi) đó, (chú giải) chỉ ra rằng: tại nơi Đức Thế Tôn ngự trị, sự không có tai họa cho loài người không phải do oai lực của chư thiên, mà là do oai lực của Đức Phật. Thật vậy, chính nhờ oai lực của Đức Phật mà các vị (chư thiên) ấy thực hiện việc bảo vệ. Paṃsupisācakādayo có nghĩa là các loài ma quỷ sống nhờ đất bụi v.v... Bằng từ ādi, bao gồm cả các loài phi nhân, la sát v.v... Bây giờ, để làm rõ chính oai lực của Đức Phật, câu bắt đầu bằng “apica” đã được nói đến.

อนุสาสิตพฺโพ สงฺโฆ นาม สพฺโพปิ เวเนยฺยชนสมูโห. สยํ อุปฺปาทิโต สงฺโฆ นาม นิพฺพตฺติตอริยปุคฺคลสมูโห. ‘‘ตาทิโส’’ติ อิมินา ‘‘สยํ วา อุปฺปาทิโต’’ติ วุตฺตวิกปฺโป เอว ปจฺจามฏฺโฐ อนนฺตรสฺส วิธิ ปฏิเสโธวาติ กตฺวา, ตสฺมา ‘‘ปุริมปทสฺเสว วา’’ติ วิกปฺปนฺตรคหณนฺติ อาจริเยน (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๐๔) วุตฺตํ. ตตฺรายมธิปฺปาโย – กามํ ‘‘คณี’’ติ อิทํ ‘‘สงฺฆี’’ติ ปทสฺเสว เววจนํ, อตฺถมตฺตํ ปน ทสฺเสตุํ ยถาวุตฺตวิกปฺปทฺวเย ทุติยวิกปฺปเมว ปจฺจามสิตฺวา ‘‘ตาทิโสวสฺส คโณ อตฺถี’’ติ วุตฺตตฺตา อวสิฏฺฐสฺสปิ ปฐมวิกปฺปสฺส สงฺคหณตฺถํ ‘‘ปุริมปทสฺเสว วา เววจนเมต’’นฺติ วุตฺตนฺติ. เอวมฺปิ วทนฺติ – ธมฺมเสนาปติตฺเถราทีนํ ปจฺเจกคณีนํ คณํ, สุตฺตนฺติกาทิคณํ วา สนฺธาย ‘‘ตาทิโส’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาปิ หิ สพฺโพว ภิกฺขุคโณ อนุสาสิตพฺโพ นาม, นิพฺพตฺติตอริยคโณ ปน สยํ อุปฺปาทิโต นาม, ตสฺมา ‘‘ตาทิโส’’ติ อิมินา วิกปฺปทฺวยสฺสาปิ ปจฺจามสนํ อุปปนฺนํ โหติ. เอวํ ปททฺวยสฺส วิเสสตฺถตํ ทสฺเสตฺวา สพฺพถา สมานตฺถตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุริมปทสฺเสวา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ. ปูรณมกฺขลิอาทีนํ พหูนํ ติตฺถกรานํ, นิทฺธารเณ เจตํ สามิวจนํ. อเจลกาทิมตฺตเกนปิ การเณนาติ นิจฺโจฬตาทิมตฺตเกนปิ อปฺปิจฺฉสนฺตุฏฺฐตาทิสมาโรปนลกฺขเณน การเณน.

Tăng chúng cần được giáo huấn (anusāsitabbo saṅgho) là toàn thể hội chúng cần được tế độ. Tăng chúng do chính mình tạo ra (sayaṃ uppādito saṅgho) là hội chúng các bậc Thánh nhân đã được thành tựu. Bằng từ “tādiso” này, chỉ có trường hợp được nói là “sayaṃ vā uppādito” (hoặc do chính mình tạo ra) được xem xét lại, vì đó là sự phủ định phương thức của trường hợp ngay trước đó; do đó, vị thầy đã nói “purimapadasseva vā” (hoặc của từ trước) là để bao gồm trường hợp khác. Chủ ý ở đây là thế này: Mặc dù từ “gaṇī” này là từ đồng nghĩa của từ “saṅghī”, nhưng để chỉ ra ý nghĩa, trong hai trường hợp đã nói, sau khi xem xét lại chỉ trường hợp thứ hai, vì đã nói rằng “tādisovassa gaṇo atthī” (vị ấy có một hội chúng như vậy), nên để bao gồm cả trường hợp thứ nhất còn lại, (vị thầy) đã nói “purimapadasseva vā vevacanametaṃ” (hoặc đây là từ đồng nghĩa của từ trước). Các vị thầy cũng nói như thế này: Câu bắt đầu bằng “tādiso” được nói đến để ám chỉ hội chúng của các vị trưởng lão có hội chúng riêng như trưởng lão Tướng quân Chánh pháp v.v..., hoặc hội chúng của các trường phái Kinh tạng v.v... Thật vậy, ở đó cũng vậy, toàn thể hội chúng Tỳ-khưu được gọi là (hội chúng) cần được giáo huấn, còn hội chúng các bậc Thánh đã được thành tựu thì được gọi là (hội chúng) do chính mình tạo ra. Do đó, bằng từ “tādiso” này, việc xem xét lại cả hai trường hợp là hợp lý. Như vậy, sau khi chỉ ra ý nghĩa đặc biệt của hai từ, để chỉ ra ý nghĩa tương đồng về mọi mặt, (vị thầy) đã nói câu bắt đầu bằng “purimapadasseva”. (Trong số) nhiều giáo chủ ngoại đạo như Pūraṇa, Makkhali v.v... – và đây là sở thuộc cách trong ý nghĩa chỉ định. Acelakādimattakenapi kāraṇena có nghĩa là: bằng nguyên nhân có đặc tính gán cho (họ) là người thiểu dục, tri túc v.v... chỉ vì (họ) không mặc y phục v.v...

นวกาติ อภินวา. ปาหุนกาติ ปเหณกํ ปฏิคฺคณฺหิตุมนุจฺฉวิกา, เอเตน ทุวิเธสุ อาคนฺตุเกสุ ปุเรตรมาคตวเสน อิธ อติถิโน, น โภชนเวลายมาคตวเสน [Pg.294] อพฺภาคตาติ ทสฺเสติ. ปริยาปุณามีติ ปริจฺฉินฺทิตุํ ชานามิ, ธาตฺวตฺถมตฺตํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘ชานามี’’ติ วุตฺตํ.

Navakā có nghĩa là những người mới. Pāhunakā có nghĩa là những người khách thích hợp để nhận vật phẩm gửi tặng. Bằng điều này, (chú giải) chỉ ra rằng trong hai loại khách đến, ở đây những người khách (atithi) là do đến trước, chứ không phải những người khách bất ngờ (abbhāgata) do đến vào giờ ăn. Pariyāpuṇāmi có nghĩa là tôi biết để phân định; tuy nhiên, để chỉ ra ý nghĩa của ngữ căn, (chú giải) đã nói là “jānāmi” (tôi biết).

กปฺปมฺปีติ อายุกปฺปมฺปิ, ภเณยฺย เจติ สมฺพนฺโธ. จิรํ จิรกาเล กปฺโป ขีเยถ, ทีฆมนฺตเร ทีฆกาลนฺตเรปิ ตถาคตสฺส วณฺโณ น ขีเยถาติ โยชนา. ‘‘จิร’’นฺติ เจตฺถ วตฺตพฺเพปิ ฉนฺทหานิภยา รสฺสตฺถํ นิคฺคหิตโลโป, อติทีฆกาลํ วา สนฺธาย ‘‘จิรทีฆมนฺตเร’’ติ วุตฺตํ, อุภยตฺถ สมฺพนฺธิตพฺพเมตํ, กิริยารหาทิโยเค วิย จ อนฺตรโยเค อธิกกฺขรปาโท อนุปวชฺโช, อยญฺจ คาถา อภูตปริกปฺปนาวเสน อฏฺฐกถาสุ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๐๔; ๓.๑๔๑; ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔๒๕; อุทา. อฏฺฐ. ๕๓; พุ. วํ. อฏฺฐ. ๔.๔; จริยา. อฏฺฐ. นิทานกถา, ปกิณฺณกกถา; อป. อฏฺฐ. ๒.๗.๒๐) วุตฺตา ตถา ภาสมานสฺส อภาวโต.

Kappampi có nghĩa là dù cả một kiếp tuổi thọ, và nên được liên kết với bhaṇeyya (nếu nói). Cách sắp xếp (câu kệ) là: Sau một thời gian dài, kiếp có thể cạn kiệt, nhưng trong khoảng thời gian dài, dù trong một khoảng thời gian rất dài, lời tán thán về Như Lai cũng không cạn kiệt. Ở đây, mặc dù nên nói là “ciraṃ”, nhưng do sợ làm hỏng niêm luật, niggahita đã bị lược bỏ để thành âm ngắn; hoặc, ám chỉ một khoảng thời gian rất dài, (chú giải) đã nói là “ciradīghamantare”. Từ này (antara) nên được liên kết với cả hai (từ). Và giống như trong trường hợp kết hợp với động từ arahādi v.v..., một câu có thừa âm tiết khi kết hợp với antara cũng không bị chê trách. Và câu kệ này được nói trong các bộ Chú giải theo cách giả định điều chưa từng xảy ra, vì không có việc (Đức Phật) nói như vậy.

๓๐๕. นนฺติ อาจริยํ. อลํ-สทฺโท อิธ อรหตฺโถ ‘‘อลเมว นิพฺพินฺทิตุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๗๒; สํ. นิ. ๒.๑๓๔, ๑๔๓) วิยาติ อาห ‘‘ยุตฺตเมวา’’ติ. ปุเฏน เนตฺวา อสิตพฺพโต ปริภุญฺชิตพฺพโต ปุโฏสํ วุจฺจติ ปาเถยฺยํ. อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ ทสฺเสติ ‘‘ตํ คเหตฺวา’’ติ อิมินา. ปาฬิยํ ปุฏํเสนปิ กุลปุตฺเตนาติ สมฺพนฺธํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตน ปุฏํเสนา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อํเสนา’’ติอาทิ อธิปฺปายมตฺตทสฺสนํ, วหนฺเตน กุลปุตฺเตน อุปสงฺกมิตุํ อลเมวาติ อตฺโถ.

305. Không phải là bậc đạo sư. Ở đây, từ alaṃ có nghĩa là thích hợp. Giống như trong các câu v.v... là ‘‘alameva nibbinditu’’ (thật thích hợp để nhàm chán), vì thế ngài Chú giải chủ đã nói là ‘‘yuttamevā’’ (thật là hợp lý). Do được mang đi bằng túi gói và được ăn, được dùng, nên lương thực được gọi là puṭosaṃ. Bằng câu ‘‘taṃ gahetvā’’ (sau khi cầm lấy vật ấy), ngài Chú giải chủ trình bày ý nghĩa công cụ cách trong trường hợp itthambhūtalakkhaṇa (đặc điểm của trạng thái). Để trình bày sự liên kết trong Pāḷi là puṭaṃsenapi kulaputtena (thiện gia nam tử cũng mang túi gói trên vai), nên ngài Chú giải chủ đã nói là ‘‘tena puṭaṃsenā’’ (với túi gói trên vai ấy). Câu v.v... là ‘‘Aṃsenā’’ (trên vai) chỉ là sự trình bày về ý nghĩa. Ý nghĩa là: “Thiện gia nam tử đang mang vác thì thật thích hợp để đi đến gần.”

โสณทณฺฑปริวิตกฺกวณฺณนา

Giải thích về sự suy xét của Soṇadaṇḍa.

๓๐๖-๗. น อิธ ติโร-สทฺโท ‘‘ติโรกุฑฺเฑ วา ติโรปากาเร วา ฉฑฺเฑยฺย วา ฉฑฺฑาเปยฺย วา’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๘๒๕) วิย พหิอตฺโถติ อาห ‘‘อนฺโตวนสณฺเฑ คตสฺสา’’ติ. ตตฺถ วิหาโรปิ วนสณฺฑปริยาปนฺโนติ ทสฺเสติ ‘‘วิหารพฺภนฺตรํ ปวิฏฺฐสฺสา’’ติ อิมินา. เอเต อญฺชลึ ปณาเมตฺวา นิสินฺนา มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน อุภโตปกฺขิกา, ‘‘อิตเร ปน สมฺมาทิฏฺฐิวเสน เอกโตปกฺขิกา’’ติ อตฺถโต อาปนฺโน โหติ. ทลิทฺทตฺตา, ญาติปาริชุญฺญาทินา ชิณฺณตฺตา จ นามโคตฺตวเสน อปากฏา หุตฺวา ปากฏา ภวิตุกามา เอวมกํสูติ อธิปฺปาโย. เกราฏิกาติ สฐา. ตตฺถาติ ทฺวีสุ ชเนสุ. ตโตติ วิสฺสาสโต, ทานโต วา.

306-7. Ở đây, từ tiro không có nghĩa là bên ngoài giống như trong các câu v.v... là ‘‘tirokuḍḍe vā tiropākāre vā chaḍḍeyya vā chaḍḍāpeyya vā’’ (nên vứt bỏ ở bên ngoài bức tường hoặc bên ngoài hàng rào, hoặc nên bảo người vứt bỏ), vì thế ngài Chú giải chủ đã nói là ‘‘antovanasaṇḍe gatassā’’ (của người đã đi vào bên trong lùm cây). Bằng câu ‘‘vihārabbhantaraṃ paviṭṭhassā’’ (của người đã đi vào bên trong ngôi tịnh xá), ngài Chú giải chủ trình bày rằng ở đó, ngôi tịnh xá cũng được bao gồm trong lùm cây. Những người này, sau khi chắp tay vái chào rồi ngồi xuống, do tà kiến nên thuộc về hai phe. Còn câu “những người khác do chánh kiến nên thuộc về một phe” thì đã được bao hàm về mặt ý nghĩa. Chủ ý là: “Do sự nghèo khó, và do sự già yếu vì thân quyến suy giảm v.v..., họ đã trở nên không nổi danh về tên tuổi và dòng họ, và vì muốn được nổi danh nên họ đã làm như vậy.” Kerāṭikā nghĩa là những kẻ xảo quyệt. Tattha (trong đó) nghĩa là trong hai người. Tato (từ đó) nghĩa là từ sự thân tín, hoặc từ sự bố thí.

พฺราหฺมณปญฺญตฺติวณฺณนา

Giải thích về quy định của Bà-la-môn.

๓๐๙. อโนนตกายวเสน [Pg.295] ถทฺธคตฺโต, น มานวเสน. เตน ปาฬิยํ วกฺขติ ‘‘อพฺภุนฺนาเมตฺวา’’ติ. เจโตวิตกฺกํ สนฺธาย จิตฺตสีเสน ‘‘จิตฺตํ อญฺญาสี’’ติ วุตฺตํ. วิฆาตนฺติ จิตฺตทุกฺขํ.

309. Thân cứng đờ là do thân không cúi xuống, không phải do ngã mạn. Do đó, trong Pāḷi sẽ nói là ‘‘abbhunnāmetvā’’ (sau khi vươn người lên). Nhắm đến sự suy xét của tâm, ngài Chú giải chủ đã nói ‘‘cittaṃ aññāsī’’ (đã biết được tâm) với ý nghĩa tâm là cái đứng đầu. Vighātaṃ (sự não hại) nghĩa là sự khổ tâm.

๓๑๑. สกสมเยติ พฺราหฺมณลทฺธิยํ. มียมาโนติ มริยมาโน. ทิฏฺฐิสญฺชานเนเนวาติ อตฺตโน ลทฺธิสญฺชานเนเนว. สุชนฺติ โหมทพฺพึ, นิพฺพจนํ วุตฺตเมว. คณฺหนฺเตสูติ ชุหนตฺถํ คณฺหนเกสุ, อิรุวิชฺเชสูติ อตฺโถ. อิรุเวทวเสน โหมกรณโต หิ ยญฺญยชกา ‘‘อิรุวิชฺชา’’ติ วุจฺจนฺติ. ปฐโม วาติ ตตฺถ สนฺนิปติเตสุ สุชากิริยายํ สพฺพปธาโน วา. ทุติโย วาติ ตทนนฺตริโก วา. ‘‘สุช’’นฺติ อิทํ กรณตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘สุชายา’’ติ. อคฺคิหุตฺตมุขตาย ยญฺญสฺส ยญฺเญ ทิยฺยมานํ สุชามุเขน ทิยฺยติ. วุตฺตญฺจ ‘‘อคฺคิหุตฺตมุขา ยญฺญา, สาวิตฺตี ฉนฺทโส มุข’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๔๐๐). ตสฺมา ‘‘ทิยฺยมาน’’นฺติ อยํ ปาฐเสโส วิญฺญายตีติ อาจริเยน (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๑๑) วุตฺตํ. อปิจ สุชาย ทิยฺยมานํ สุชนฺติ ตทฺธิตวเสน อตฺถํ ทสฺเสตุํ เอวมาห. โปราณาติ อฏฺฐกถาจริยา. ปุริมวาเท เจตฺถ ทานวเสน ปฐโม วา ทุติโย วา, ปจฺฉิมวาเท อาทานวเสนาติ อยเมเตสํ วิเสโส. วิเสสโตติ วิชฺชาจรณวิเสสโต, น พฺราหฺมเณหิ อิจฺฉิตวิชฺชาจรณมตฺตโต. อุตฺตมพฺราหฺมณสฺสาติ อนุตฺตรทกฺขิเณยฺยตาย อุกฺกฏฺฐพฺราหฺมณสฺส. ยถาธิปฺเปตสฺส หิ วิชฺชาจรณวิเสสทีปกสฺส ‘‘กตมํ ปน ตํ พฺราหฺมณสีลํ, กตมา สา ปญฺญา’’ติอาทิวจนสฺส โอกาสกรณตฺถเมว ‘‘อิเมสํ ปน พฺราหฺมณ ปญฺจนฺนํ องฺคาน’’นฺติอาทิวจนํ ภควา อโวจ, ตสฺมา ปธานวจนานุรูปมนุสนฺธึ ทสฺเสตุํ ‘‘ภควา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

311. Sakasamaye nghĩa là trong học thuyết của Bà-la-môn. Mīyamāno nghĩa là đang chết. Diṭṭhisañjānaneneva nghĩa là chỉ bằng sự nhận biết học thuyết của mình. Sujaṃ là cái vá cúng tế lửa, sự giải thích từ nguyên đã được nói đến. Gaṇhantesu (trong những người cầm lấy) nghĩa là trong những người cầm lấy để cúng tế lửa, tức là trong những người thông thạo Iruveda. Vì rằng do thực hiện việc cúng tế lửa theo Iruveda nên những người tế lễ được gọi là ‘‘iruvijjā’’. Paṭhamo vā (hoặc là người thứ nhất) nghĩa là hoặc là người đứng đầu trong số những người tụ tập ở đó trong hành động (cầm) vá cúng tế. Dutiyo vā (hoặc là người thứ hai) nghĩa là hoặc là người kế tiếp người ấy. Từ ‘‘Sujaṃ’’ này là một từ chỉ đối tượng trong ý nghĩa công cụ, vì thế ngài Chú giải chủ đã nói là ‘‘sujāyā’’ (bằng cái vá cúng tế). Do việc tế lễ có sự cúng tế lửa làm khởi đầu, nên vật được dâng cúng trong lễ tế được dâng cúng bằng phương tiện là cái vá. Và đã được nói rằng: “Các lễ tế có sự cúng tế lửa làm khởi đầu, Sāvittī là khởi đầu của các thi kệ.” Do đó, ngài Chú giải chủ đã nói rằng phần còn lại của câu này là ‘‘diyyamānaṃ’’ (được dâng cúng) cần được hiểu ngầm. Hơn nữa, để trình bày ý nghĩa theo cách của từ phái sinh (taddhita) rằng sujaṃ là vật được dâng cúng bằng cái vá, ngài đã nói như vậy. Porāṇā (những vị xưa) là các vị Chú giải sư. Và ở đây, trong quan điểm trước, là người thứ nhất hoặc người thứ hai theo phương diện bố thí; trong quan điểm sau, là theo phương diện nhận lấy. Đây là sự khác biệt của chúng. Visesato (một cách đặc biệt) nghĩa là do sự đặc biệt về minh và hạnh, không phải chỉ do minh và hạnh mà các Bà-la-môn mong muốn. Uttamabrāhmaṇassa (của Bà-la-môn tối thượng) nghĩa là của Bà-la-môn cao quý do là bậc đáng được cúng dường vô thượng. Vì rằng, để tạo cơ hội cho lời nói v.v... là ‘‘katamaṃ pana taṃ brāhmaṇasīlaṃ, katamā sā paññā’’ (vậy giới của Bà-la-môn ấy là gì, tuệ ấy là gì?) vốn trình bày sự đặc biệt về minh và hạnh như đã được nhắm đến, đức Thế Tôn đã nói lời v.v... là ‘‘imesaṃ pana brāhmaṇa pañcannaṃ aṅgānaṃ’’ (này Bà-la-môn, của năm chi phần này). Do đó, cần phải hiểu rằng để trình bày sự liên kết phù hợp với lời nói chính, ngài Chú giải chủ đã nói câu v.v... là ‘‘bhagavā panā’’.

๓๑๓. อปวทตีติ วณฺณาทีนิ อปเนตฺวา วทติ, อตฺถมตฺตํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิกฺขิปตี’’ติ วุตฺตํ. อิทนฺติ ‘‘มา ภวํ โสณทณฺโฑ เอวํ อวจา’’ติอาทิวจนํ. พฺราหฺมณสมยนฺติ พฺราหฺมณสิทฺธนฺตํ. มา ภินฺทีติ มา วินาเสสิ.

313. Apavadati (chê bai) nghĩa là nói sau khi đã loại bỏ các thứ như dung sắc v.v... Tuy nhiên, để trình bày ý nghĩa, ngài Chú giải chủ đã nói là ‘‘paṭikkhipati’’ (bác bỏ). Idaṃ (điều này) là lời nói v.v...: ‘‘mā bhavaṃ soṇadaṇḍo evaṃ avacā’’ (mong ngài Soṇadaṇḍa đừng nói như vậy). Brāhmaṇasamayaṃ (học thuyết Bà-la-môn) nghĩa là nguyên lý của Bà-la-môn. Mā bhindi (đừng phá vỡ) nghĩa là đừng hủy hoại.

๓๑๖. สโมเยว หุตฺวา สโมติ สมสโม, สพฺพถา สโมติ อตฺโถ. ปริยายทฺวยญฺหิ อติสยตฺถทีปกํ ยถา ‘‘ทุกฺขทุกฺขํ, รูปรูป’’นฺติ. เอกเทสมตฺตโต ปน องฺคเกน มาณเวน เตสํ สมภาวโต [Pg.296] ตํ นิวตฺเตนฺโต ‘‘ฐเปตฺวา เอกเทสมตฺต’’นฺติอาทิมาห. กุลโกฏิปริทีปนนฺติ กุลสฺส อาทิปริทีปนํ. ยสฺมา อตฺตโน ภคินิยา…เป… น ชานิสฺสติ, ตสฺมา น ตสฺส มาตาปิตุมตฺตํ สนฺธาย วทติ, กุลโกฏิปริทีปนํ ปน สนฺธาย วทตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อตฺถภญฺชนก’’นฺติ อิมินา กมฺมปถปตฺตํ วทติ. คุเณติ ยถาวุตฺเต ปญฺจสีเล. อถาปิ สิยาติ ยทิปิ ตุมฺหากํ เอวํ ปริวิตกฺโก สิยา, ภินฺนสีลสฺสาปิ ปุน ปกติสีเล ฐิตสฺส พฺราหฺมณภาวํ วณฺณาทโย สาเธนฺตีติ เอวํ สิยาติ อตฺโถ. ‘‘สาเธตี’’ติ ปาเฐ ‘‘วณฺโณ’’ติ กตฺตา อาจริเยน (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๑๖) อชฺฌาหโฏ, นิทสฺสนญฺเจตํ. มนฺตชาตีสุปิ หิ เอเสว นโย. สีลเมวาติ ปุน ปกติภูตํ สีลเมว พฺราหฺมณภาวํ สาเธสฺสติ, กสฺมาติ เจ ‘‘ตสฺมึ หิ…เป… วณฺณาทโย’’ติ. ตตฺถ สมฺโมหมตฺตํ วณฺณาทโยติ วณฺณมนฺตชาติโย พฺราหฺมณภาวสฺส องฺคนฺติ สมฺโมหมตฺตเมตํ, อสมเวกฺขิตฺวา กถิตมิทํ.

316. Samasamo (hoàn toàn tương đương) là do tương đương rồi lại tương đương, ý nghĩa là tương đương về mọi mặt. Vì rằng cặp từ đồng nghĩa trình bày ý nghĩa siêu việt, giống như ‘‘dukkhadukkhaṃ, rūparūpaṃ’’. Tuy nhiên, do sự tương đương của họ với thanh niên Aṅgaka chỉ về một phương diện, nên để ngăn chặn điều đó, ngài Chú giải chủ đã nói câu v.v... là ‘‘ṭhapetvā ekadesamattaṃ’’ (ngoại trừ một phương diện). Kulakoṭiparidīpanaṃ (sự trình bày về đỉnh cao của dòng dõi) nghĩa là sự trình bày về khởi đầu của dòng dõi. Chủ ý là: “Vì rằng con trai của em gái mình... v.v... lẽ nào lại không biết, do đó ông không nói nhắm đến chỉ cha mẹ của người ấy, mà nói nhắm đến sự trình bày về đỉnh cao của dòng dõi.” Bằng câu ‘‘Atthabhañjanakaṃ’’ (sự phá hoại lợi ích), ngài Chú giải chủ nói đến việc đã rơi vào nghiệp đạo. Guṇe (về đức hạnh) là về năm giới đã được nói đến. Athāpi siyā (cũng có thể là) có nghĩa là: “Nếu như các ông có sự suy xét như vầy: ‘Đối với người có giới bị hư hoại, sau khi đã an trú lại trong giới bình thường, các thứ như dung sắc v.v... cũng làm thành tựu được bản chất Bà-la-môn,’ thì có thể là như vậy.” Trong bản đọc là ‘‘sādheti’’, chủ từ ‘‘vaṇṇo’’ đã được ngài Chú giải chủ bổ sung, và đây là một ví dụ. Vì rằng, trong trường hợp các câu thần chú và giai cấp cũng có cùng phương pháp này. Sīlameva (chỉ có giới) nghĩa là chỉ có giới đã trở lại bình thường mới làm thành tựu được bản chất Bà-la-môn. Nếu hỏi tại sao, (câu trả lời là) ‘‘tasmiṃ hi…pe… vaṇṇādayo’’. Trong đó, câu sammohamattaṃ vaṇṇādayo (dung sắc v.v... chỉ là sự si mê) có nghĩa là: “Việc cho rằng dung sắc, thần chú, giai cấp là các chi phần của bản chất Bà-la-môn, điều này chỉ là sự si mê, điều này được nói ra do không xem xét kỹ.”

สีลปญฺญากถาวณฺณนา

Giải thích về bài pháp thoại về giới và tuệ.

๓๑๗. กถิโต พฺราหฺมเณน ปญฺโหติ ‘‘สีลวา จ โหตี’’ติอาทินา ทฺวินฺนเมว องฺคานํ วเสน ยถาปุจฺฉิโต ปญฺโห ยาถาวโต วิสฺสชฺชิโต. เอตฺถาติ ยถาวิสฺสชฺชิเต อตฺเถ, องฺคทฺวเย วา. ตสฺสาติ โสณทณฺฑสฺส. ยทิ เอกมงฺคํ ฐเปยฺย, อถ ปติฏฺฐาตุํ น สกฺกุเณยฺย. ยทิ ปน น ฐเปยฺย, อถ สกฺกุเณยฺย, กึ ปเนส ตถา สกฺขิสฺสติ นุ โข, โนติ วีมํสนตฺถเมว เอวมาห, น ตุ เอกสฺส องฺคสฺส ฐปนียตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. ตถา จาห ‘‘เอวเมตํ พฺราหฺมณา’’ติอาทิ. โธวิตตฺตาว ปริสุชฺฌนนฺติ อาห ‘‘สีลปริสุทฺธา’’ติ, สีลสมฺปตฺติยา สพฺพโส สุทฺธา อนุปกฺกิลิฏฺฐาติ อตฺโถ. กุโต ทุสฺสีเล ปญฺญา อสมาหิตตฺตา ตสฺส. กุโต วา ปญฺญารหิเต ชเฬ เอฬมูเค สีลํ สีลวิภาคสฺส, สีลปริโสธนูปายสฺส จ อชานนโต. เอฬา มุเข คฬติ ยสฺสาติ เอฬมูโค ข-การสฺส ค-การํ กตฺวา, เอลมุโข, เอลมูโก วา. อิติ พหุธา ปาโฐติ ภยเภรวสุตฺตฏฺฐกถายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๘) วุตฺโต. ปกฏฺฐํ อุกฺกฏฺฐํ ญาณํ ปญฺญาณนฺติ กตฺวา ปากติกํ ญาณํ นิวตฺเตตุํ ‘‘ปญฺญาณ’’นฺติ วุตฺตํ. วิปสฺสนาทิญาณญฺหิ อิธาธิปฺเปตํ, ตเทตํ ปกาเรหิ ชานนโต ปญฺญาวาติ อาห ‘‘ปญฺญาเยวา’’ติ.

317. Kathito brāhmaṇena pañho ti: Câu hỏi đã được vị Bà-la-môn nói ra. ‘‘Sīlavā ca hotī’’tiādinā dvinnameva aṅgānaṃ vasena yathāpucchito pañho yāthāvato vissajjito: Câu hỏi đã được hỏi như thế nào thì đã được giải đáp như thế ấy, đúng theo sự thật, bằng phương diện của chỉ hai chi phần với (câu) bắt đầu là “vị ấy là người có giới”. Etthāti yathāvissajjite atthe, aṅgadvaye vā: Ở đây có nghĩa là trong ý nghĩa đã được giải đáp như thế ấy, hoặc trong hai chi phần. Tassāti soṇadaṇḍassa: Của người ấy, (nghĩa là) của Soṇadaṇḍa. Yadi ekamaṅgaṃ ṭhapeyya, atha patiṭṭhātuṃ na sakkuṇeyya: Nếu nên thiết lập một chi phần, khi ấy sẽ không thể đứng vững. Yadi pana na ṭhapeyya, atha sakkuṇeyya: Còn nếu không nên thiết lập, khi ấy sẽ có thể. Kiṃ panesa tathā sakkhissati nu kho, noti vīmaṃsanatthameva evamāha: Vị này có thể làm được như vậy hay không? Ngài đã nói như vậy chỉ với mục đích thẩm sát. Na tu ekassa aṅgassa ṭhapanīyattāti vuttaṃ hoti: Được nói rằng không phải vì một chi phần nên được thiết lập. Tathā cāha ‘‘evametaṃ brāhmaṇā’’tiādi: Và cũng vậy, Ngài đã nói (câu) bắt đầu là “Này Bà-la-môn, việc ấy là như vậy”. Dhovitattāva parisujjhananti āha ‘‘sīlaparisuddhā’’ti: Vì đã được gột rửa nên trở nên trong sạch, (do đó) Ngài nói “giới được trong sạch”. Sīlasampattiyā sabbaso suddhā anupakkiliṭṭhāti attho: Ý nghĩa là: trong sạch, không bị ô nhiễm về mọi phương diện do sự thành tựu giới. Kuto dussīle paññā asamāhitattā tassa: Trí tuệ ở đâu trong người ác giới? Vì người ấy không có định tâm. Kuto vā paññārahite jaḷe eḷamūge sīlaṃ sīlavibhāgassa, sīlaparisodhanūpāyassa ca ajānanato: Hoặc giới ở đâu trong người ngu si, đần độn, không có trí tuệ? Vì không biết sự phân loại giới và phương pháp làm cho giới trong sạch. Eḷā mukhe gaḷati yassāti eḷamūgo kha-kārassa ga-kāraṃ katvā, elamukho, elamūko vā: Người mà nước miếng chảy trong miệng là eḷamūga, do biến đổi phụ âm kha thành phụ âm ga; hoặc là elamukha, hoặc là elamūka. Iti bahudhā pāṭhoti bhayabheravasuttaṭṭhakathāyaṃ vutto: Được nói trong Chú giải kinh Sợ Hãi Khiếp Đảm rằng: “Bản văn có nhiều cách đọc như vậy”. Pakaṭṭhaṃ ukkaṭṭhaṃ ñāṇaṃ paññāṇanti katvā pākatikaṃ ñāṇaṃ nivattetuṃ ‘‘paññāṇa’’nti vuttaṃ: Trí tuệ thù thắng, cao tột là paññāṇa (tuệ trí). (Từ) “paññāṇa” được nói ra để loại bỏ trí tuệ thông thường. Vipassanādiñāṇañhi idhādhippetaṃ: Quả vậy, trí tuệ minh sát v.v... được ngụ ý ở đây. Tadetaṃ pakārehi jānanato paññāvāti āha ‘‘paññāyevā’’ti: Vị ấy biết điều đó bằng các phương diện nên là người có trí tuệ, do đó Ngài nói “chính là trí tuệ”.

จตุปาริสุทฺธิสีเลน [Pg.297] โธตาติ สมาธิปทฏฺฐาเนน จตุปาริสุทฺธิสีเลน สกลสํกิเลสมลวิสุทฺธิยา โธวิตา วิสุทฺธา. เตนาห ‘‘กถํ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ โธวตีติ สุชฺฌติ. สฏฺฐิอสีติวสฺสานีติ สฏฺฐิวสฺสานิ วา อสีติวสฺสานิ วา. มรณกาเลปิ, ปเคว อญฺญสฺมึ กาเล. มหาสฏฺฐิวสฺสตฺเถโร วิยาติ สฏฺฐิวสฺสมหาเถโร วิย. เวทนาปริคฺคหมตฺตมฺปีติ เอตฺถ เวทนาปริคฺคโห นาม ยถาอุปฺปนฺนํ เวทนํ สภาวสรสโต อุปธาเรตฺวา ปุน ปทฏฺฐานโต ‘‘อยํ เวทนา ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ, โส จ ผสฺโส อนิจฺโจ ทุกฺโข วิปริณามธมฺโม’’ติ ลกฺขณตฺตยํ อาโรเปตฺวา ปวตฺติตวิปสฺสนา. เอวํ ปสฺสนฺเตน หิ สุเขน สกฺกา สา เวทนา อธิวาเสตุํ ‘‘เวทนา เอว เวทยตี’’ติ. เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวาติ ยถาอุปฺปนฺนํ ทุกฺขเวทนํ อนุวตฺติตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา วีถิปฏิปนฺนาย วิปสฺสนาย ตํ วิโนเทตฺวา. สํสุมารปติเตนาติ กุมฺภีเลน วิย ภูมิยํ อุเรน นิปชฺชมาเนน. ‘‘นาห’’นฺติอาทึ ตถา สีลรกฺขณเมว ทุกฺกรนฺติ กตฺวา วทติ. สีเล ปติฏฺฐิตสฺส หิ อรหตฺตํ หตฺถคตํเยว. ยถาห ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย…เป… วิชฏเย ชฏ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๓, ๑๙๒; เปฏโก. ๒๒; มิ. ป. ๒.๙) จตูสุ ปุคฺคเลสุ อุคฺฆาฏิตญฺญุโน เอวายํ วิสโยติ อาห ‘‘อุคฺฆาฏิตญฺญุตายา’’ติ. ปญฺญาย สีลํ โธวิตฺวาติ สีลํ อาทิมชฺฌปริโยสาเนสุ อขณฺฑาทิภาวาปาทเนน ปญฺญาย สุวิโสธิตํ กตฺวา. สนฺตติมหามตฺตวตฺถุ ธมฺมปเท (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.สนฺติมหามตฺตวตฺถุ).

Catupārisuddhisīlena dhotāti samādhipadaṭṭhānena catupārisuddhisīlena sakalasaṃkilesamalavisuddhiyā dhovitā visuddhā: Được gột rửa, được thanh tịnh bởi bốn loại giới thanh tịnh có định làm nền tảng gần, do sự trong sạch khỏi cấu uế của tất cả phiền não. Tenāha ‘‘kathaṃ panā’’tiādi: Do đó, Ngài nói (câu) bắt đầu là “Nhưng thế nào?”. Tattha dhovatīti sujjhati: Ở đó, gột rửa có nghĩa là làm cho trong sạch. Saṭṭhiasītivassānīti saṭṭhivassāni vā asītivassāni vā: Sáu mươi, tám mươi năm có nghĩa là sáu mươi năm hoặc tám mươi năm. Maraṇakālepi, pageva aññasmiṃ kāle: Ngay cả trong lúc lâm chung, huống nữa là trong thời gian khác. Mahāsaṭṭhivassatthero viyāti saṭṭhivassamahāthero viya: Giống như vị Đại Trưởng lão sáu mươi tuổi hạ. Vedanāpariggahamattampīti ettha vedanāpariggaho nāma yathāuppannaṃ vedanaṃ sabhāvasarasato upadhāretvā puna padaṭṭhānato ‘‘ayaṃ vedanā phassaṃ paṭicca uppajjati, so ca phasso anicco dukkho vipariṇāmadhammo’’ti lakkhaṇattayaṃ āropetvā pavattitavipassanā: Ở đây, trong câu “ngay cả chỉ sự thấu triệt thọ”, sự thấu triệt thọ có nghĩa là minh sát được tiến hành sau khi đã xác định thọ sanh khởi như thế nào theo tự tánh và phận sự của nó, rồi lại áp đặt ba tướng (vô thường, khổ, vô ngã) theo nền tảng gần rằng: “Thọ này sanh khởi do duyên xúc, và xúc ấy là vô thường, khổ, có bản chất biến đổi”. Evaṃ passantena hi sukhena sakkā sā vedanā adhivāsetuṃ ‘‘vedanā eva vedayatī’’ti: Quả vậy, người thấy như vậy có thể chịu đựng thọ ấy một cách dễ dàng (với tuệ quán) rằng “chỉ có thọ đang cảm thọ”. Vedanaṃ vikkhambhetvāti yathāuppannaṃ dukkhavedanaṃ anuvattitvā vipassanaṃ ārabhitvā vīthipaṭipannāya vipassanāya taṃ vinodetvā: Chế ngự thọ có nghĩa là sau khi đã theo dõi khổ thọ sanh khởi như thế nào, đã nỗ lực thực hành minh sát, và đã loại bỏ nó bằng minh sát đã đi vào lộ trình. Saṃsumārapatitenāti kumbhīlena viya bhūmiyaṃ urena nipajjamānena: Với (tư thế) nằm sấp như cá sấu có nghĩa là nằm úp ngực xuống đất như cá sấu. ‘‘Nāha’’ntiādiṃ tathā sīlarakkhaṇameva dukkaranti katvā vadati: Vị ấy nói (câu) bắt đầu là “Tôi không” v.v... sau khi đã nghĩ rằng “việc giữ gìn giới quả là khó làm như vậy”. Sīle patiṭṭhitassa hi arahattaṃ hatthagataṃyeva: Quả vậy, đối với người đã an trú trong giới, quả A-la-hán đã ở trong tầm tay. Yathāha ‘‘sīle patiṭṭhāya…pe… vijaṭaye jaṭa’’nti: Như Ngài đã nói: “An trú trong giới... v.v... nên gỡ rối đám rối này”. Catūsu puggalesu ugghāṭitaññuno evāyaṃ visayoti āha ‘‘ugghāṭitaññutāyā’’ti: Trong bốn hạng người, đây là lĩnh vực chỉ của hạng người Ugghāṭitaññu (người liễu ngộ ngay khi nghe đề mục), do đó Ngài nói “do là hạng Ugghāṭitaññu”. Paññāya sīlaṃ dhovitvāti sīlaṃ ādimajjhapariyosānesu akhaṇḍādibhāvāpādanena paññāya suvisodhitaṃ katvā: Gột rửa giới bằng trí tuệ có nghĩa là sau khi đã làm cho giới được thanh tịnh tốt đẹp bằng trí tuệ, bằng cách làm cho nó trở thành không bị sứt mẻ v.v... ở phần đầu, phần giữa và phần cuối. Santatimahāmattavatthu dhammapade: Câu chuyện về đại thần Santati ở trong kinh Pháp Cú.

๓๑๘. ‘‘กสฺมา อาหา’’ติ อุปริเทสนาย การณํ ปุจฺฉติ. ลชฺชา นาม ‘‘สีลสฺส จ ชาติยา จ คุณโทสปฺปกาสเนน สมเณน โคตเมน ปุจฺฉิตปญฺหํ วิสฺสชฺเชสี’’ติ ปริสาย ปญฺญาตตา, สา ตถา วิสฺสชฺชิตุมสมตฺถตาย ภิชฺชิสฺสตีติ อตฺโถ, ปฐมํ อลชฺชมาโนปิ อิทานิ ลชฺชิสฺสามีติ วุตฺตํ โหติ. ปรมนฺติ ปมาณํ. ‘‘เอตฺตกปรมา มย’’นฺติ ปทานํ ตุลฺยาธิกรณตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เต มย’’นฺติ วุตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘สีลปญฺญาณ’’นฺติ วจนเมว อมฺหากํ ปรมํ, ตทตฺถภูตานิ ปญฺจสีลานิ, เวทตฺตยวิภาวนํ ปญฺญญฺจ ลกฺขณาทิโต นิทฺธาเรตฺวา ชานนํ นตฺถิ, เกวลํ ตตฺถ วจีปรมาว มยนฺติ. อยํ ปเนตฺถ อฏฺฐกถามุตฺตกนโย – เอตฺตกปรมาติ เอตฺตกอุกฺกํสโกฏิกา, ปฐมํ ปญฺหาวิสฺสชฺชนาว อมฺหากํ [Pg.298] อุกฺกํสโกฏีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘มยา สกสมยวเสน ปญฺโห วิสฺสชฺชิโต’’ติ. ปรนฺติ อติเรกํ. ภาสิตสฺสาติ วจนสฺส สทฺทสฺส.

318. ‘‘Kasmā āhā’’ti uparidesanāya kāraṇaṃ pucchati: Với câu “Tại sao Ngài nói?”, (chú giải) hỏi nguyên nhân của bài thuyết giảng ở trên. Lajjā nāma ‘‘sīlassa ca jātiyā ca guṇadosappakāsanena samaṇena gotamena pucchitapañhaṃ vissajjesī’’ti parisāya paññātatā, sā tathā vissajjitumasamatthatāya bhijjissatīti attho: Sự hổ thẹn có nghĩa là sự nổi tiếng trong hội chúng rằng: “Sa-môn Gotama đã giải đáp câu hỏi được hỏi bằng cách chỉ ra phẩm chất và khuyết điểm của cả giới và dòng dõi”, ý nghĩa là: sự hổ thẹn ấy sẽ bị phá vỡ do không có khả năng giải đáp như vậy. Paṭhamaṃ alajjamānopi idāni lajjissāmīti vuttaṃ hoti: Được nói rằng: “Dù lúc đầu không hổ thẹn, nhưng bây giờ tôi sẽ hổ thẹn”. Paramanti pamāṇaṃ: Tối hậu có nghĩa là mức độ. ‘‘Ettakaparamā maya’’nti padānaṃ tulyādhikaraṇataṃ dassetuṃ ‘‘te maya’’nti vuttaṃ: Để chỉ ra sự đồng nhất vị trí của các từ “chúng tôi có chừng ấy là tối hậu”, (chú giải) nói “chúng tôi ấy”. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sīlapaññāṇa’’nti vacanameva amhākaṃ paramaṃ, tadatthabhūtāni pañcasīlāni, vedattayavibhāvanaṃ paññañca lakkhaṇādito niddhāretvā jānanaṃ natthi, kevalaṃ tattha vacīparamāva mayanti: Điều này được nói ra: Chỉ có lời nói “giới và tuệ trí” là tối hậu của chúng tôi, không có sự biết bằng cách xác định từ các đặc tính v.v... về năm giới, sự giải thích ba bộ Vệ-đà, và trí tuệ, là những điều có ý nghĩa của từ đó; chúng tôi chỉ có lời nói là tối hậu ở đó mà thôi. Ayaṃ panettha aṭṭhakathāmuttakanayo – ettakaparamāti ettakaukkaṃsakoṭikā, paṭhamaṃ pañhāvissajjanāva amhākaṃ ukkaṃsakoṭīti attho: Đây là phương pháp không có trong chú giải: “có chừng ấy là tối hậu” có nghĩa là có đỉnh điểm cao nhất chừng ấy. Ý nghĩa là: trước hết, chính sự giải đáp câu hỏi là đỉnh điểm cao nhất của chúng tôi. Tenāha ‘‘mayā sakasamayavasena pañho vissajjito’’ti: Do đó, Ngài nói: “Câu hỏi đã được tôi giải đáp theo quan điểm của riêng tôi”. Paranti atirekaṃ: Hơn nữa có nghĩa là vượt trội. Bhāsitassāti vacanassa saddassa: Của điều đã được nói có nghĩa là của lời nói, của âm thanh.

อยํ ปน วิเสโสติ สีลนิทฺเทเส นิยฺยาตนมตฺตํ อเปกฺขิตฺวา วุตฺตํ. เตนาห ‘‘สีลมิจฺเจว นิยฺยาติต’’นฺติ. สามญฺญผลสุตฺเต (ที. นิ. ๑.๑๕๐) หิ สีลํ นิยฺยาเตตฺวาปิ ปุน สามญฺญผลมิจฺเจว นิยฺยาติตํ. สพฺเพสมฺปิ มหคฺคตจิตฺตานํ ญาณสมฺปยุตฺตตฺตา, ฌานานญฺจ ตํ สมฺปโยคโต ‘‘อตฺถโต ปญฺญาสมฺปทา’’ติ วุตฺตํ. ปญฺญานิทฺเทเส หิ ฌานปญฺญํ อธิฏฺฐานํ กตฺวา ปฐมํ วิปสฺสนาปญฺญา นิยฺยาติตา. เตนาห ‘‘วิปสฺสนาปญฺญายา’’ติอาทิ.

Ayaṃ pana visesoti sīlaniddese niyyātanamattaṃ apekkhitvā vuttaṃ: Còn đây là sự khác biệt, (điều này) được nói ra sau khi đã xem xét chỉ sự kết thúc trong phần giải về giới. Tenāha ‘‘sīlamicceva niyyātita’’nti: Do đó, Ngài nói: “Chỉ có giới được kết thúc”. Sāmaññaphalasutte hi sīlaṃ niyyātetvāpi puna sāmaññaphalamicceva niyyātitaṃ: Quả vậy, trong kinh Sa-môn Quả, sau khi đã kết thúc phần giới, lại được kết thúc là “chính là quả Sa-môn”. Sabbesampi mahaggatacittānaṃ ñāṇasampayuttattā, jhānānañca taṃ sampayogato ‘‘atthato paññāsampadā’’ti vuttaṃ: Do tất cả các tâm đáo đại đều tương ưng với trí tuệ, và do các thiền tương ưng với trí tuệ ấy, nên được nói rằng: “về mặt ý nghĩa, đó là sự thành tựu trí tuệ”. Paññāniddese hi jhānapaññaṃ adhiṭṭhānaṃ katvā paṭhamaṃ vipassanāpaññā niyyātitā: Quả vậy, trong phần giải về trí tuệ, sau khi đã lấy trí tuệ thiền làm nền tảng, trước hết trí tuệ minh sát được kết thúc. Tenāha ‘‘vipassanāpaññāyā’’tiādi: Do đó, Ngài nói (câu) bắt đầu là “bằng trí tuệ minh sát”.

โสณทณฺฑอุปาสกตฺตปฏิเวทนากถาวณฺณนา

Giải thích về câu chuyện Soṇadaṇḍa chứng nhận thân phận cận sự nam.

๓๒๑. ทหโร ยุวาติ เอตฺถ ทหรวจเนน ปฐมโยพฺพนภาวํ ทสฺเสติ. ปฐมโยพฺพนกาลคโต หิ ‘‘ทหโร’’ติ วุจฺจติ. ปุตฺตสฺส ปุตฺโต นตฺตา นาม. นปฺปโหตีติ น สมฺปชฺชติ, ปุตฺตนตฺตปฺปมาโณปิ น โหตีติ อตฺโถ. ‘‘อาสนา เม ตํ วุฏฺฐาน’’นฺติ เอตสฺส อตฺถาปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘มม อคารเวนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตนฺติ อญฺชลิปคฺคหณํ. อยญฺหิ ยถา ตถา อตฺตโน มหาชนสฺส สมฺภาวนํ อุปฺปาเทตฺวา โกหญฺเญน ปเร วิมฺหาเปตฺวา ลาภุปฺปาทนํ นิชิคีสนฺโต วิจรติ, ตสฺมาสฺส อติวิย กุหกภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิมินา กิรา’’ติอาทึ วทติ. อคารวํ นาม นตฺถีติ อคารววจนํ นาม นตฺถิ, นายํ ภควติ อคารเวน ‘‘อหญฺเจว โข ปนา’’ติอาทิมาห, อถ โข อตฺตโน ลาภปริหานิภเยเนวาติ วุตฺตํ โหติ.

321. Ở đây, trong câu ‘Daharo yuvā’, bằng từ ‘dahara’ (trẻ tuổi), ngài cho thấy trạng thái tuổi thanh xuân đầu tiên. Thật vậy, người đã đến thời kỳ thanh xuân đầu tiên được gọi là ‘dahara’. Con của người con được gọi là cháu nội. ‘Nappahoti’ (không thể) có nghĩa là không thành tựu, không tương xứng; ý nghĩa là ngay cả cũng không bằng con cháu. Để cho thấy ý nghĩa đạt được của câu ‘Āsanā me taṃ vuṭṭhāna’ (việc đứng dậy khỏi chỗ ngồi này của ta), câu bắt đầu bằng ‘mama agāravena’ (do sự bất kính của ta) đã được nói đến. ‘Etaṃ’ (điều này) là việc chắp tay. Thật vậy, vị này đi lại, tìm cách tạo ra lợi lộc bằng cách làm cho quần chúng đông đảo tán dương mình bằng cách này hay cách khác, làm cho người khác kinh ngạc bằng sự lừa dối. Do đó, để cho thấy bản chất lừa dối quá mức của ông ta, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘iminā kirā’ (quả thật, do điều này). ‘Agāravaṃ nāma natthi’ (không có sự bất kính) có nghĩa là không có lời nói bất kính. Vị này không phải vì bất kính đối với Đức Thế Tôn mà nói câu bắt đầu bằng ‘ahañceva kho panā’ (nhưng nếu chính tôi), mà thật ra là (nói) chỉ vì sợ sút giảm lợi lộc của mình, điều này đã được nói đến.

๓๒๒. ตงฺขณานุรูปายาติ ยาทิสี ตทา ตสฺส อชฺฌาสยปฺปวตฺติ, ตทนุรูปายาติ มชฺเฌปทโลเปน อตฺโถ. ตทา ตสฺส วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิตสฺส ตาทิสสฺส ญาณปริปากสฺส อภาวโต เกวลํ อพฺภุทยสนฺนิสฺสิโต เอว อตฺโถ ทสฺสิโตติ อาห ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกํ อตฺถํ สนฺทสฺเสตฺวา’’ติ, ปจฺจกฺขโต วิภาเวตฺวาติ อตฺโถ. กุสเล ธมฺเมติ เตภูมเก กุสลธมฺเม, อยเมตฺถ นิปฺปริยายโต อตฺโถ. ปริยายโต ปน ‘‘จตุภูมเก’’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ โลกุตฺตรกุสลสฺสปิ อายตึ ลพฺภมานตฺตา. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘อายตึ นิพฺพานตฺถาย, วาสนาภาคิยาย [Pg.299] วา’’ติ. ตตฺถาติ กุสเล ธมฺเม ยถาสมาทปิเต. นนฺติ โสณทณฺฑพฺราหฺมณํ. สมุตฺเตเชตฺวาติ สมฺมเทว อุปรูปริ นิสาเนตฺวา ปุญฺญกิริยาย ติกฺขวิสทภาวมาปาเทตฺวา. ตํ ปน อตฺถโต ตตฺถ อุสฺสาหชนนเมว โหตีติ อาห ‘‘สอุสฺสาหํ กตฺวา’’ติ. ตาย จ สอุสฺสาหตายาติ เอวํ ปุญฺญกิริยาย สอุสฺสาหตา นิยมโต ทิฏฺฐธมฺมิกาทิอตฺถสมฺปาทนีติ ยถาวุตฺตาย สอุสฺสาหตาย จ สมฺปหํเสตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อญฺเญหิ จ วิชฺชมานคุเณหีติ เอวรูปา เต คุณสมงฺคิตา จ เอกนฺเตน ทิฏฺฐธมฺมิกาทิอตฺถนิปฺผาทนีติ ตสฺมึ วิชฺชมาเนหิ, อญฺเญหิ จ คุเณหิ สมฺปหํเสตฺวา สมฺมเทว หฏฺฐตุฏฺฐภาวมาปาเทตฺวาติ อตฺโถ.

322. ‘Taṅkhaṇānurūpāya’ (phù hợp với khoảnh khắc đó) có nghĩa là: khuynh hướng tâm của vị ấy lúc đó như thế nào, thì (pháp thoại) phù hợp với điều đó; ý nghĩa này được hiểu bằng cách tỉnh lược từ ở giữa. Vào lúc đó, do vị ấy không có sự thuần thục của trí tuệ như vậy, loại trí tuệ nương tựa vào sự thoát ly khỏi vòng luân hồi, nên chỉ có ý nghĩa nương tựa vào sự thăng tiến (thế gian) được chỉ dạy. Do đó, ngài (Chú giải sư) nói: ‘diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ sandassetvā’ (sau khi đã chỉ rõ ý nghĩa thuộc hiện tại và tương lai); ý nghĩa là sau khi đã làm cho sáng tỏ một cách trực tiếp. ‘Kusale dhamme’ (trong các thiện pháp) là các thiện pháp trong ba cõi; đây là ý nghĩa trực tiếp ở đây. Tuy nhiên, theo nghĩa gián tiếp, cũng có thể nói là ‘trong bốn cõi’, vì thiện pháp siêu thế cũng có thể đạt được trong tương lai. Thật vậy, ngài sẽ nói: ‘āyatiṃ nibbānatthāya, vāsanābhāgiyāya vā’ (vì mục đích Niết-bàn trong tương lai, hoặc thuộc phần tiềm năng). ‘Tattha’ (trong đó) là trong các thiện pháp đã được thực hành như vậy. ‘Naṃ’ (vị ấy) là Bà-la-môn Soṇadaṇḍa. ‘Samuttejetvā’ (sau khi đã khích lệ) là sau khi đã mài giũa đúng đắn nhiều lần, làm cho (tâm) trở nên sắc bén và trong sáng trong việc làm phước. Nhưng điều đó, về mặt ý nghĩa, chính là sự tạo ra lòng nhiệt thành ở đó, nên ngài (Chú giải sư) nói: ‘saussāhaṃ katvā’ (sau khi đã làm cho nhiệt tâm). ‘Tāya ca saussāhatāya’ (và bởi lòng nhiệt thành đó): như vậy, lòng nhiệt thành trong việc làm phước chắc chắn sẽ mang lại lợi ích trong hiện tại v.v... Do đó, mối liên hệ là ‘sampahaṃsetvā’ (sau khi đã làm cho hoan hỷ) ‘yathāvuttāya saussāhatāya ca’ (bằng lòng nhiệt thành đã được nói đến). ‘Aññehi ca vijjamānaguṇehi’ (và bằng những đức tính hiện có khác): việc được phú cho những đức tính như vậy chắc chắn sẽ tạo ra lợi ích trong hiện tại v.v... Ý nghĩa là sau khi đã làm cho hoan hỷ bằng những đức tính khác hiện có nơi vị ấy, sau khi đã làm cho (vị ấy) đạt đến trạng thái vui mừng và mãn nguyện một cách đúng đắn.

ยทิ ภควา ธมฺมรตนวสฺสํ วสฺสิ, อถ กสฺมา โส วิเสสํ นาธิคจฺฉีติ โจทนํ โสเธตุํ ‘‘พฺราหฺมโณ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. กุหกตายาติ วุตฺตนเยน โกหญฺญกตฺตา, อิมินา ปโยคสมฺปตฺติอภาวํ ทสฺเสติ. ยชฺเชวํ กสฺมา ภควา ตสฺส ตถา ธมฺมรตนวสฺสํ วสฺสีติ ปฏิโจทนมฺปิ โสเธนฺโต ‘‘เกวลมสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เกวลนฺติ นิพฺเพธาเสกฺขภาคิเยน อสมฺมิสฺสํ. นิพฺพานตฺถายาติ นิพฺพานาธิคมตฺถาย, ปรินิพฺพานตฺถาย วา. อายตึ วิเสสาธิคมนูปายภูตา ปุญฺญกิริยาสุ ปริจยสงฺขาตา วาสนา เอว ภาโค, ตสฺมึ อุปายภาเวน ปวตฺตาติ วาสนาภาคิยา. น หิ ภควโต นิรตฺถกา จตุปฺปทิกคาถามตฺตาปิ ธมฺมเทสนา อตฺถิ. เตนาห ‘‘สพฺพา ปุริมปจฺฉิมกถา’’ติ. อาทิโต เจตฺถ ปภุติ ยาว พฺราหฺมณสฺส วิสฺสชฺชนาปริโยสานํ, ตาว ปุริมกถา, ภควโต ปน สีลปญฺญาวิสฺสชฺชนา ปจฺฉิมกถา. พฺราหฺมเณน วุตฺตาปิ หิ พุทฺธคุณาทิปฏิสญฺญุตฺตา กถา อายตึ นิพฺพานตฺถาย วาสนาภาคิยา เอวาติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Để giải tỏa sự chất vấn: “Nếu Đức Thế Tôn đã ban cơn mưa pháp bảo, vậy tại sao vị ấy không chứng đắc pháp đặc biệt?”, câu bắt đầu bằng ‘brāhmaṇo pana’ (còn vị Bà-la-môn) đã được nói đến. ‘Kuhakatāya’ (do sự lừa dối) là vì là người lừa dối theo cách đã nói; bằng điều này, ngài cho thấy sự không có thành tựu về nỗ lực. Cũng để giải tỏa sự phản chất vấn: “Nếu vậy, tại sao Đức Thế Tôn lại ban cơn mưa pháp bảo như vậy cho vị ấy?”, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘kevalamassa’ (chỉ là cho vị ấy). Ở đó, ‘kevalaṃ’ (chỉ là) có nghĩa là không pha trộn với phần yếm ly và phần vô học. ‘Nibbānatthāya’ (vì mục đích Niết-bàn) là vì mục đích chứng đắc Niết-bàn, hoặc vì mục đích Bát-niết-bàn. Tiềm năng, được gọi là sự thực hành thuần thục trong các việc làm phước, trở thành phương tiện để chứng đắc pháp đặc biệt trong tương lai, chính là phần (bhāgo); vì nó diễn ra như một phương tiện trong đó, nên được gọi là ‘vāsanābhāgiyā’ (thuộc phần tiềm năng). Thật vậy, không có bài pháp nào của Đức Thế Tôn là vô ích, ngay cả chỉ là một bài kệ bốn câu. Do đó, ngài nói: ‘sabbā purimapacchimakathā’ (tất cả các câu chuyện trước và sau). Ở đây, từ đầu cho đến khi kết thúc phần trả lời của vị Bà-la-môn, đó là câu chuyện trước; còn phần trả lời về giới và tuệ của Đức Thế Tôn là câu chuyện sau. Thật vậy, ngay cả câu chuyện do vị Bà-la-môn nói, liên quan đến ân đức của Đức Phật v.v..., cũng chính là thuộc phần tiềm năng vì mục đích Niết-bàn trong tương lai. Phần còn lại thì dễ hiểu.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย ปรมสุขุมคมฺภีรทุรนุโพธตฺถปริทีปนาย สุวิมลวิปุลปญฺญาเวยฺยตฺติยชนนาย สาธุวิลาสินิยา นาม ลีนตฺถปกาสนิยา โสณทณฺฑสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปกาสนา.

Như vậy, trong Sādhuvilāsinī Līnatthapakāsanī, bản sớ giải làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn tàng của Sumaṅgalavilāsinī, bộ Chú giải Trường Bộ Kinh, là bộ sách làm sáng tỏ ý nghĩa tối thượng, vi tế, sâu xa, khó liễu tri, và làm phát sinh sự thành thạo trong trí tuệ hoàn toàn trong sạch và rộng lớn, phần làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn tàng của chương giải về kinh Soṇadaṇḍa (đã kết thúc).

โสณทณฺฑสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về kinh Soṇadaṇḍa đã kết thúc.

๕. กูฏทนฺตสุตฺตวณฺณนา

5. Phần giải về kinh Kūṭadanta

๓๒๓. เอวํ [Pg.300] โสณทณฺฑสุตฺตํ สํวณฺเณตฺวา อิทานิ กูฏทนฺตสุตฺตํ สํวณฺเณนฺโต ยถานุปุพฺพํ สํวณฺณโนกาสสฺส ปตฺตภาวํ วิภาเวตุํ, โสณทณฺฑ สุตฺตสฺสานนฺตรํ สงฺคีตสฺส สุตฺตสฺส กูฏทนฺตสุตฺตภาวํ วา ปกาเสตุํ ‘‘เอวํ เม สุตํ…เป… มคเธสูติ กูฏทนฺตสุตฺต’’นฺติ อาห. ‘‘มคธา นาม ชนปทิโน ราชกุมารา’’ติอาทีสุ อมฺพฏฺฐสุตฺเต โกสลชนปทวณฺณนายํ อมฺเหหิ วุตฺตนโย ยถารหํ เนตพฺโพ. อยํ ปเนตฺถ วิเสโส – มเคน สทฺธึ ธาวนฺตีติ มคธา, ราชกุมารา, มํเสสุ วา คิชฺฌนฺตีติ มคธา นิรุตฺตินเยน. รุฬฺหิโต, ปจฺจยโลปโต จ เตสํ นิวาสภูเตปิ ชนปเท วุทฺธิ น โหตีติ เนรุตฺติกา. ชนปทนาเมเยว พหุวจนํ, น ชนปทสทฺเท ชาติสทฺทตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘ตสฺมึ มคเธสุ ชนปเท’’ติ. อิโต ปรนฺติ ‘‘มคเธสู’’ติ ปทโต ปรํ ‘‘จาริกํ จรมาโน’’ติอาทิวจนํ. ปุริมสุตฺตทฺวเยติ อมฺพฏฺฐโสณทณฺฑสุตฺตทฺวเย. วุตฺตนยเมวาติ ยํ ตตฺถ อาคตสทิสํ อิธาคตํ, ตํ อตฺถวณฺณนาโต วุตฺตนยเมว, ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตรุโณ อมฺพรุกฺโข อมฺพลฏฺฐิกา’’ติ พฺรหฺมชาลสุตฺตวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒) วุตฺตตฺตา ‘‘อมฺพลฏฺฐิกา พฺรหฺมชาเล วุตฺตสทิสาวา’’ติ อาห.

323. Sau khi đã giải thích kinh Soṇadaṇḍa như vậy, bây giờ, trong khi muốn giải thích kinh Kūṭadanta, để làm rõ sự việc đã đến lúc giải thích theo thứ tự, hoặc để chỉ rõ rằng bài kinh được kết tập ngay sau kinh Soṇadaṇḍa chính là kinh Kūṭadanta, vị A-xà-lê đã nói: “Evaṃ me sutaṃ…pe… magadhesu, đây là kinh Kūṭadanta.” Trong các câu bắt đầu bằng “Magadhā nāma janapadino rājakumārā,” phương pháp đã được chúng tôi trình bày trong phần giải thích về xứ Kosala trong kinh Ambaṭṭha nên được áp dụng một cách thích hợp. Đây là điểm đặc biệt ở đây: Các vương tử được gọi là Magadhā vì họ chạy theo (dhāvanti) con thú (magena); hoặc theo từ nguyên học, họ được gọi là Magadhā vì họ tham đắm (gijjhanti) thịt (maṃsesu). Các nhà từ nguyên học nói rằng, do quy ước và do sự lược bỏ hậu tố, không có sự tăng trưởng nguyên âm (vuddhi) ngay cả trong tên xứ sở là nơi ở của họ. Số nhiều chỉ được dùng cho tên xứ sở, không phải trong từ “janapada” vì nó là một danh từ chỉ chủng loại, do đó đã nói là “tasmiṃ magadhesu janapade.” Cụm từ “sau đó” (ito paraṃ) có nghĩa là câu bắt đầu bằng “cārikaṃ caramāno” theo sau từ “magadhesu.” Cụm từ “trong hai kinh trước” (purimasuttadvaye) có nghĩa là trong hai kinh Ambaṭṭha và Soṇadaṇḍa. Cụm từ “theo phương pháp đã được nói” (vuttanayameva) có nghĩa là: bất cứ từ nào ở đây tương tự như từ đã xuất hiện ở đó, thì về mặt giải thích ý nghĩa, nó có cùng phương pháp đã được nói đến; nên được hiểu theo phương pháp đã được nói đến ở đó. Vì trong Chú giải kinh Phạm Võng đã nói “Cây xoài non là ambalaṭṭhikā,” nên vị A-xà-lê đã nói “Ambalaṭṭhikā cũng tương tự như đã được nói trong kinh Phạm Võng.”

ยญฺญาวาฏํ สมฺปาเทตฺวา มหายญฺญํ อุทฺทิสฺส สวิญฺญาณกานิ, อวิญฺญาณกานิ จ ยญฺญูปกรณานิ อุปฏฺฐปิตานีติ อตฺถํ สนฺธาย ‘‘มหายญฺโญ อุปกฺขโฏ’’ติ ปาฬิยํ วุตฺตํ, ตํ ปเนตํ อุปกรณํ เตสํ ตถา สชฺชนเมวาติ ทสฺเสติ ‘‘สชฺชิโต’’ติ อิมินา. วจฺฉตรสตานีติ ยุวภาวปฺปตฺตานิ พลววจฺฉสตานิ. วจฺฉานํ วิเสสาติ หิ วจฺฉตรา, เต ปน วจฺฉา เอว โหนฺติ, น ทมฺมา, น จ พลีพทฺทาติ อาห ‘‘วจฺฉสตานี’’ติ. อยํ อาจริยมติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๒๓). ตร-สทฺโท วา อนตฺถโกติ วุตฺตํ ‘‘วจฺฉสตานี’’ติ. เอวญฺหิ สพฺโพปิ วจฺฉปฺปเภโท สงฺคหิโต โหติ. เอเตติ อุสภาทโย อุรพฺภปริโยสานา. อเนเกสนฺติ อเนกชาติกานํ. มิคปกฺขีนนฺติ มหึสรุรุปสทกุรุงฺคโคกณฺณมิคานญฺเจว โมรกปิญฺชรวฏฺฏกติตฺติร ลาปาทิปกฺขีนญฺจ. สงฺขฺยาวเสน อเนกตํ สตฺตสตคฺคหเณน ปริจฺฉินฺทิตุํ ‘‘สตฺตสตฺตสตานี’’ติ วุตฺตํ, สตฺตสตานิ, สตฺตสตานิ [Pg.301] จาติ อตฺโถ. ถูณนฺติ ยญฺโญปกรณานํ มิคปกฺขีนํ พนฺธนตฺถมฺภํ. ยูโปติปิ ตสฺส นามํ. เตนาห ‘‘ยูปสงฺขาต’’นฺติ.

Nhắm đến ý nghĩa rằng: “Sau khi đã chuẩn bị hố tế lễ, nhắm đến cuộc đại tế lễ, các vật dụng tế lễ có thức và không có thức đã được đặt gần cột tế lễ,” nên trong kinh Pāli đã nói: “Một cuộc đại tế lễ đã được chuẩn bị.” Điều này được chỉ ra bằng từ “sajjito” (đã được chuẩn bị), rằng những vật dụng đó chính là sự chuẩn bị của họ theo cách đó. “Bảy trăm con bê tơ” (vacchatarasatāni) có nghĩa là bảy trăm con bê khỏe mạnh đã đến tuổi tơ. Thật vậy, chúng là loại bê đặc biệt (visesa), nên được gọi là vacchatarā. Nhưng chúng chỉ là bê (vacchā), không phải là bò tơ đã được thuần hóa (dammā), cũng không phải là bò đực (balībaddā), do đó đã nói là “bảy trăm con bê” (vacchasatāni). Đây là quan điểm của vị A-xà-lê. Hoặc là, từ “tara” không có nghĩa, do đó đã nói là “bảy trăm con bê.” Vì như vậy, tất cả các loại bê đều được bao gồm. “Những con này” (ete) là những con bắt đầu từ bò đực cho đến cừu. “Của nhiều loài” (anekesaṃ) có nghĩa là thuộc nhiều chủng loại khác nhau. “Của các loài thú và chim” (migapakkhīnaṃ) có nghĩa là của các loài thú như trâu, bò rừng, nai đốm, linh dương, sơn dương, và của các loài chim như công, bồ câu, cút, gà gô, chim cút lạp. Để giới hạn số lượng nhiều loài bằng cách lấy con số bảy trăm, đã nói là “bảy trăm và bảy trăm” (sattasattasatāni), có nghĩa là bảy trăm (loài này) và bảy trăm (loài kia). “Cột” (thūṇaṃ) có nghĩa là cột để buộc các loài thú và chim làm vật tế lễ. Yūpa cũng là tên của nó. Do đó, vị A-xà-lê đã nói “được gọi là yūpa.”

๓๒๘. วิธาติ วิปฺปฏิสารวิโนทนา. โย หิ ยญฺญสงฺขาตสฺส ปุญฺญสฺส อุปกฺกิเลโส, ตสฺส วิธมนโต นิวารณโต นิโรธนโต วิธา วุจฺจนฺติ วิปฺปฏิสารวิโนทนา, ตา เอว ปุญฺญาภิสนฺทํ อวิจฺฉินฺทิตฺวา ฐเปนฺตีติ ‘‘ฐปนา’’ติ จ วุตฺตา. อวิปฺปฏิสารโต เอว หิ อุปรูปริ ปุญฺญาภิสนฺทปฺปวตฺตีติ. ฐปนา เจตา ยญฺญสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานวเสน ตีสุ กาเลสุ ปวตฺติยา ติปฺปการาติ อาห ‘‘ติฏฺฐปน’’นฺติ. ปริกฺขารสทฺโท เจตฺถ ปริวารปริยาโย ‘‘ปริกโรนฺติ ยญฺญํ อภิสงฺขโรนฺตี’’ติ กตฺวา. เตนาห ‘‘โสฬสปริวาร’’นฺติ.

328. Vidhā có nghĩa là sự loại bỏ hối hận. Bất cứ phiền não nào của công đức được gọi là tế lễ, do sự thổi bay, ngăn chặn, và chấm dứt phiền não đó, sự loại bỏ hối hận được gọi là vidhā. Chính những điều đó thiết lập dòng công đức không bị gián đoạn, vì vậy chúng cũng được gọi là ṭhapanā (sự thiết lập). Vì chính nhờ không hối hận mà dòng công đức tiếp tục phát sinh lớp lớp. Và những sự thiết lập này có ba loại do diễn ra trong ba thời điểm: lúc bắt đầu, lúc giữa, và lúc kết thúc của cuộc tế lễ, do đó vị A-xà-lê đã nói là “ba sự thiết lập” (tiṭṭhapanaṃ). Và ở đây, từ parikkhāra (vật dụng) là một từ đồng nghĩa với parivāra (vật tùy tùng), bởi vì chúng “chuẩn bị, sửa soạn” (parikaronti, abhisaṅkharonti) cho cuộc tế lễ. Do đó, vị A-xà-lê đã nói “mười sáu vật tùy tùng” (soḷasaparivāraṃ).

มหาวิชิตราชยญฺญกถาวณฺณนา

Giải thích câu chuyện về cuộc tế lễ của vua Mahāvijita.

๓๓๖. ปุพฺเพ ภูตํ ภูตปุพฺพํ ยถา ‘‘ทิฏฺฐปุพฺพ’’นฺติ อาห ‘‘ปุพฺพจริต’’นฺติ, อตฺตโน ปุริมชาติสมฺภูตํ โพธิสมฺภารภูตํ ปุญฺญจริยนฺติ อตฺโถ. ตถา หิ ตสฺส อนุคามินิธิสฺส ถาวรนิธินา นิทสฺสนํ อุปปนฺนํ โหติ. สทฺทวิทู ปน วทนฺติ ‘‘ภูตปุพฺพนฺติ อิทํ กาลสตฺตมิยา เนปาติกปท’’นฺติ. อตีตกาเลติ หิ เตสํ มเตน อตฺโถ. อสฺสาติ อเนน. มหนฺตํ ปถวีมณฺฑลํ วิชิตนฺติ สมฺพนฺโธ. มหนฺตํ วา วิชิตํ ปถวีมณฺฑลมสฺส อตฺถีติ อตฺโถ. ‘‘อนฺโตรฏฺเฐติ ยสฺส วิชิเต วิหรติ, ตสฺส รฏฺเฐ’’ติอาทีสุ วิย หิ วิชิตสทฺโท รชฺเช ปวตฺตติ, อิมินา ตสฺส เอกราชภาวํ ทีเปติ, น จกฺกวตฺติราชภาวํ สตฺตรตนสมฺปนฺนตาอวจนโต. ปาฬิยํ น เยน เกนจิ สนฺตกมตฺเตน อฑฺฒตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อฑฺโฒ’’ติ วตฺวา ‘‘มหทฺธโน’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘โย โกจี’’ติอาทิ. อฑฺฒตา หิ นาม วิภวสมฺปนฺนตฺตา สา จ ตํ ตทุปาทาย วุจฺจติ. ตถา มหทฺธนตาปีติ ตํ ถามปฺปตฺตํ อุกฺกํสคตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปริมาณสงฺขฺเยนา’’ติ อาห. ภุญฺชิตพฺพฏฺเฐน วิเสสโต กามา อิธ โภคา นามาติ ทสฺเสติ. ‘‘ปญฺจกามคุณวเสนา’’ติ อิมินา. ปิณฺฑปิณฺฑวเสนาติ ภาชนาลงฺการาทิวิภาคํ อหุตฺวา เกวลํ ขณฺฑขณฺฑวเสน.

336. “Đã từng xảy ra trong quá khứ” là bhūtapubbaṃ, giống như từ “diṭṭhapubbaṃ” (đã từng thấy), do đó vị A-xà-lê đã nói “hạnh nghiệp quá khứ” (pubbacaritaṃ); ý nghĩa là: hạnh nghiệp công đức của chính mình đã được tích lũy trong các kiếp trước, trở thành nền tảng cho Bồ-đề. Thật vậy, như thế thì việc chỉ ra kho tàng đi theo (anugāminidhi) đó bằng kho tàng vững chắc (thāvaranidhi) là hợp lý. Mặt khác, các nhà ngữ pháp học nói rằng: “Từ ‘bhūtapubbaṃ’ này là một bất biến từ có nghĩa của vị trí cách thời gian.” Thật vậy, theo quan điểm của họ, ý nghĩa là “trong thời quá khứ.” “Của vị ấy” (assā) có nghĩa là “bởi vị này.” Nên được kết nối là: “Vùng đất rộng lớn đã được chinh phục (bởi vị này).” Hoặc ý nghĩa là: “Vị ấy có một vùng đất rộng lớn đã được chinh phục.” Thật vậy, giống như trong các câu như “‘Antoraṭṭhe’ có nghĩa là trong vương quốc của vị vua mà người ấy đang sống,” từ vijita (được chinh phục) có nghĩa là vương quốc (rajja). Bằng từ này, nó chỉ ra địa vị độc tôn của vị vua đó, không phải địa vị Chuyển luân vương, vì không có sự đề cập đến việc sở hữu bảy báu vật. Để chỉ ra rằng trong kinh Pāli, sự giàu có (aḍḍhatā) không chỉ đơn thuần là sở hữu bất kỳ tài sản nào, sau khi nói “giàu có” (aḍḍho), đã nói “có nhiều của cải” (mahaddhano). Do đó, vị A-xà-lê đã nói “bất cứ ai” (yo koci) v.v. Thật vậy, sự giàu có (aḍḍhatā) là sự sung túc về của cải, và nó được nói đến tùy thuộc vào các loại tài sản đó. Tương tự như vậy đối với sự có nhiều của cải (mahaddhanatā). Vì vậy, để chỉ ra rằng sự giàu có đó đã đạt đến mức độ tột bậc, vượt trội, vị A-xà-lê đã nói “với số lượng không thể đếm được” (aparimāṇasaṅkhyenā). Vị A-xà-lê chỉ ra rằng: Đặc biệt, do ý nghĩa là “thứ để hưởng thụ,” các dục ở đây được gọi là bhogā (tài sản), bằng cụm từ “theo năm loại dục trưởng” (pañcakāmaguṇavasena). “Theo từng khối” (piṇḍapiṇḍavasena) có nghĩa là không có sự phân chia thành các vật dụng như bát, đồ trang sức, v.v., mà chỉ đơn thuần là từng khối, từng mảnh.

รูปํ อปฺเปตฺวา, อนปฺเปตฺวา วา มาสปฺปมาเณน กโต มาสโก. อาทิสทฺเทน ถาลกาทีนิ สงฺคณฺหาติ. อเนกโกฏิสงฺขฺเยนาติ กหาปณานํ [Pg.302] โกฏิสตาทิปฺปมาณํ สนฺธาย วุตฺตํ เหฏฺฐิมนฺเตน โกฏิสตปฺปมาเณเนว ขตฺติยมหาสาลภาวปฺปตฺติโต.

Một māsaka là một vật được làm theo kích thước của một hạt đậu, dù có được đóng dấu hay không. Bằng từ “ādi” (vân vân), các vật như bát, v.v. được bao gồm. Cụm từ “với số lượng nhiều koṭi” (anekakoṭisaṅkhyenā) được nói ra nhắm đến số lượng một trăm koṭi kahāpaṇa trở lên. Tại sao? Vì chỉ với số lượng tối thiểu là một trăm koṭi mới đạt được địa vị Khattiya Mahāsāla (Sát-đế-lỵ đại phú).

ตุฏฺฐีติ สุมนตา. อุปกรณสทฺโท เจตฺถ การณปริยาโย. กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘นานาวิธาลงฺการสุวณฺณรชตภาชนาทิเภท’’นฺติ. อาทิสทฺเทน วตฺถเสยฺยาวสถาทีนิ สงฺคยฺหนฺติ, สุวณฺณรชตมณิมุตฺตาเวฬุริยวชิรปวาฬานิ สตฺต รตนานีติ วทนฺติ. ยถาหุ –

'Tuṭṭhīti sumanatā' (Hài lòng là sự hoan hỷ). Ở đây, từ 'upakaraṇa' (phương tiện) là một từ đồng nghĩa với 'kāraṇa' (nguyên nhân). Vậy đó là gì? (Ngài) nói: "Sự khác biệt của các loại trang sức, vật dụng bằng vàng bạc, v.v.". Bằng từ 'ādi' (v.v.), y phục, giường nằm, nơi ở, v.v. được bao gồm. (Các vị) nói rằng vàng, bạc, ngọc, châu báu, lưu ly, kim cương, và san hô là bảy loại bảo vật. Như đã nói:

‘‘สุวณฺณํ รชตํ มุตฺตา, มณิเวฬุริยานิ จ;

วชิรญฺจ ปวาฬนฺติ, สตฺตาหุ รตนานิเม’’ติ.

"Vàng, bạc, châu báu, ngọc và lưu ly; kim cương và san hô, bảy thứ này được gọi là bảo vật."

สาลิวีหิอาทิ สตฺตธญฺญํ สานุโลมํ ปุพฺพนฺนํ นาม ปุเรกฺขตํ สสฺสผลนฺติ กตฺวา. ตพฺพิปริยายโต มุคฺคมาสาทิ ตทวเสสํ อปรนฺนํ นาม. อปรนฺนโต ปุพฺเพ ปวตฺตมนฺนํ ปุพฺพนฺนํ, ตโต อปรสฺมึ ปวตฺตมนฺนํ อปรนฺนํ. นฺน-การสฺส ปน ณฺณ-กาเร กเต ปุพฺพณฺณํ, อปรณฺณญฺจาติ เนรุตฺติกา. ปุพฺพาปรภาโว ปเนเตสํ อาทิกปฺเป สมฺภวาสมฺภววเสน เวทิตพฺโพ. ปุริมํ ‘‘อฑฺโฒ มหทฺธโน ปหูตชาตรูปรชโต’’ติ วจนํ เทวสิกํ ปริพฺพยทานคหณาทิวเสน, ปริวตฺตนธนธญฺญวเสน จ วุตฺตํ, อิทํ ปน ‘‘ปหูตธนธญฺโญ’’ติ วจนํ นิธานคตธนวเสน, สงฺคหิตธญฺญวเสน จาติ อิมํ วิเสสํ สนฺธาย อยํ นโย ทสฺสิโต. วีสกหาปณมฺพณาทิเทวสิกวฬญฺชนมฺปิ หิ มหาสาลลกฺขณํ.

Bảy loại ngũ cốc như lúa sāli, lúa vīhi, v.v., cùng với những loại tương tự, được gọi là 'pubbanna' (thực phẩm chính), vì chúng là hoa màu được ăn trước. Ngược lại, phần còn lại như đậu xanh, đậu đen, v.v., được gọi là 'aparanna' (thực phẩm phụ). Thực phẩm có trước 'aparanna' là 'pubbanna'; thực phẩm có sau đó là 'aparanna'. Các nhà ngữ nguyên học nói rằng khi âm 'nna' được đổi thành 'ṇṇa', chúng trở thành 'pubbaṇṇa' và 'aparaṇṇa'. Sự trước sau của chúng nên được hiểu theo sự xuất hiện và không xuất hiện vào đầu kiếp. Câu trước "giàu có, đại phú, nhiều vàng bạc" được nói theo nghĩa chi tiêu, cho, nhận hàng ngày, và theo nghĩa trao đổi của cải và ngũ cốc. Còn câu này "nhiều của cải và ngũ cốc" được nói theo nghĩa của cải được chôn giấu và ngũ cốc được tích trữ. Phương pháp này được chỉ ra để nhắm đến sự khác biệt này. Thật vậy, việc sử dụng hai mươi kahāpaṇa và ambaṇa, v.v., hàng ngày cũng là một đặc điểm của một đại phú gia (mahāsāla).

อิทานิ ตพฺพิปรีตวเสน วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทินา ทุติยนโย อารทฺโธ. อิมินา เอว หิ ปุริมวจนํ นิธานคตธนวเสน, สงฺคหิตธญฺญวเสน จ วุตฺตนฺติ อตฺถโต สิทฺธํ โหติ. ตตฺถ อิทนฺติ ‘‘ปหูตธนธญฺโญ’’ติ วจนํ. อสฺสาติ มหาวิชิตรญฺโญ. ทิวเส ทิวเส ปริภุญฺชิตพฺพํ เทวสิกํ, ภาวนปุํสกเมตํ. ทาสกมฺมกรโปริสาทีนํ เวตฺตนานุปฺปทานํ ปริพฺพยทานํ. อิณโสธนาทิวเสน ธนธญฺญานมาทานํ คหณํ. อาทิสทฺเทน อิณทานาทีนํ สงฺคโห. ปริวตฺตนธนธญฺญวเสนาติ กยวิกฺกยกรเณน ปริวตฺติตพฺพานํ ธนธญฺญานํ วเสน. กตฺถจิ ปน สมุจฺจยวิรหิตปาโฐ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘ปริพฺพยทานคฺคหณาทิวเสนา’’ติ อิทํ ปริวตฺตนปเทน สมฺพนฺธํ กตฺวา ตาทิเสน วิธินา อิโต จิโต จ ปริวตฺเตตพฺพานํ ธนธญฺญานํ วเสนาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Bây giờ, để chỉ ra sự khác biệt theo cách ngược lại, phương pháp thứ hai được bắt đầu bằng 'atha vā' (hoặc là). Thật vậy, theo phương pháp này, câu trước được nói theo nghĩa của cải được chôn giấu và ngũ cốc được tích trữ, điều này được xác lập về mặt ý nghĩa. Ở đây, 'idaṃ' (này) là câu "nhiều của cải và ngũ cốc". 'Assa' (của ngài) là của vua Mahāvijita. 'Devasikaṃ' là cái được sử dụng hàng ngày; đây là một danh từ trung tính chỉ hành động (bhāvanapuṃsaka). 'Paribbayadānaṃ' là việc cấp lương cho tôi tớ, người làm công, v.v. 'Gahaṇaṃ' là việc nhận của cải và ngũ cốc thông qua việc trả nợ, v.v. Bằng từ 'ādi', việc cho vay, v.v. được bao gồm. 'Parivattanadhanadhaññavasena' có nghĩa là theo cách của cải và ngũ cốc được trao đổi qua việc mua và bán. Tuy nhiên, ở một số nơi, có một bản đọc thiếu từ nối (samuccaya). Ở đó, nên hiểu ý nghĩa là: sau khi kết nối 'paribbayadānaggahaṇādivasena' với từ 'parivattana', (nó có nghĩa là) theo cách của cải và ngũ cốc được trao đổi đây đó bằng một phương pháp như vậy.

โกฏฺฐํ [Pg.303] วุจฺจติ ธญฺญฏฺฐปนฏฺฐานํ, ตเทว อคารํ ตถา. เตนาห ‘‘ธญฺเญน ปริปุณฺณโกฏฺฐาคาโร’’ติ. เอวํ สารคพฺภํ โกโส, ธญฺญฏฺฐปนฏฺฐานํ โกฏฺฐาคารนฺติ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตโต อญฺญถาปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยถา อสิโน ติกฺขภาวปริหารโต ปริจฺฉโท ‘‘โกโส’’ติ วุจฺจติ, เอวํ รญฺโญ ติกฺขภาวปริหารกตฺตา จตุรงฺคินี เสนา ‘‘โกโส’’ติ อาห ‘‘จตุพฺพิโธ โกโส’’ติอาทิ. ‘‘ทฺวาทสปุริโส หตฺถี’’ติอาทินา (ปาจิ. ๓๑๔) วุตฺตลกฺขเณน เจตฺถ หตฺถิอาทโย คเหตพฺพา. วตฺถโกฏฺฐาคารคฺคหเณเนว สพฺพสฺสปิ กุปฺปภณฺฑฏฺฐปนฏฺฐานสฺส คหิตตฺตา ‘‘โกฏฺฐาคารํ ติวิธ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ชาตรูปรชตโต หิ อญฺญํ โลหอยทารุวิสาณวตฺถาทิกมสารทพฺพํ โคเปตพฺพโต ค-การสฺส ก-การํ กตฺวา กุปฺปํ วุจฺจติ. ชาตรูปรชตนิธานํ ธนโกฏฺฐาคารํ. ตตฺถ ตตฺถ รตนํ วิโลเกตฺวา จรณํ รตนวิโลกนจาริกา. กามํ ตมตฺถํ ราชา ชานาติ, ภณฺฑาคาริเกน ปน กถาเปตฺวา ปริสาย นิสฺสทฺทภาวาปาทนตฺถเมว เอวํ ปุจฺฉติ. ตถา กถาปเน หิ อสติ ปริสา สทฺทํ กริสฺสติ ‘‘กสฺมา ราชา ปรมฺปราคตํ กุลธนํ วินาเสตี’’ติ, ตโต จ ปกติกฺโขโภ ภวิสฺสติ, สติ ปน ตถา กถาปเน ‘‘เอตํการณา ตํ ฉฑฺเฑตี’’ติ นิสฺสทฺทภาวมาปชฺชิสฺสติ. ตโต จ ปกติกฺโขโภ น ภวิสฺสติ, ตสฺมา ตถา ปุจฺฉตีติ เวทิตพฺพํ. มรณวสนฺติ มรณสฺส, มรณสงฺขาตํ วา วิสยํ.

Nơi chứa ngũ cốc được gọi là 'koṭṭha'; chính nó cũng là 'agāra' (nhà kho). Do đó, ngài nói "có kho chứa đầy ngũ cốc". Sau khi chỉ ra rằng 'kosa' là nơi chứa tài sản quý giá và 'koṭṭhāgāra' là nơi chứa ngũ cốc, bây giờ để chỉ ra nó theo một cách khác, (ngài) đã nói 'atha vā' v.v. Ở đó, giống như vỏ bao của thanh kiếm được gọi là 'kosa' vì nó bao bọc sự sắc bén, cũng vậy, bốn binh chủng được gọi là 'kosa' vì chúng bao bọc sự uy nghiêm của nhà vua, (nên ngài) nói 'catubbidho koso' (bốn loại kho tàng) v.v. Ở đây, voi, v.v. nên được hiểu theo đặc điểm đã được nói trong 'Dvādasapuriso hatthī' v.v. (Pāci. 314). Vì nơi chứa các vật dụng không cố định ('kuppabhaṇḍa') cũng đã được bao gồm bởi việc đề cập đến kho chứa vải ('vatthakoṭṭhāgāra'), nên (ngài) đã nói 'koṭṭhāgāraṃ tividhaṃ' (kho có ba loại) v.v. Thật vậy, những vật không có giá trị cốt lõi khác ngoài vàng và bạc, như đồng, sắt, gỗ, sừng, vải, v.v., được gọi là 'kuppa' vì chúng cần được bảo vệ ('gopetabba'), bằng cách đổi âm 'ga' thành 'ka'. Nơi cất giữ vàng và bạc là 'dhanakoṭṭhāgāra' (kho của cải). Việc đi lại sau khi xem xét các bảo vật ở những nơi khác nhau là 'ratanavilokanacārikā' (cuộc tuần du xem xét bảo vật). Mặc dù nhà vua biết điều đó, ngài vẫn hỏi như vậy sau khi cho người quản kho nói ra, chỉ nhằm mục đích làm cho hội chúng im lặng. Vì nếu không có lời tuyên bố như vậy, hội chúng sẽ gây ồn ào: "Tại sao nhà vua lại phá hủy tài sản gia truyền?", và từ đó sẽ có sự bất ổn trong dân chúng. Nhưng khi có lời tuyên bố như vậy, họ sẽ im lặng, (nghĩ rằng) "Ngài từ bỏ nó vì lý do này". Và từ đó sẽ không có sự bất ổn trong dân chúng. Do đó, nên hiểu rằng ngài hỏi như vậy. 'Maraṇavasaṃ' (dưới quyền lực của cái chết) có nghĩa là của cái chết, hoặc đến lĩnh vực được gọi là cái chết.

๓๓๗. ปาฬิยํ ‘‘อามนฺเตตฺวา’’ติ เอตสฺส มนฺติตุกาโม หุตฺวาติ อตฺถํ วิญฺญาเปตุํ ‘‘เอเกน ปณฺฑิเตน สทฺธึ มนฺเตตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ธาตฺวตฺถานุวตฺตโก เหตฺถ อุปสคฺโค, ปกรณาธิคโต จ กตฺถจิ อตฺถวิเสโส ยถา ‘‘สิกฺขมาเนน ภิกฺขเว ภิกฺขุนา อญฺญาตพฺพํ ปริปุจฺฉิตพฺพํ ปริปญฺหิตพฺพ’’นฺติ (ปาจิ. ๔๓๔). ตถา หิสฺส ปทภาชเน วุตฺตํ ‘‘สิกฺขมาเนนาติ สิกฺขิตุกาเมน. อญฺญาตพฺพนฺติ ชานิตพฺพ’’นฺติอาทิ (ปาจิ. ๔๓๖). อามนฺเตสีติ มนฺติตุกาโมสิ. ชนปทสฺส อนุปทฺทวตฺถํ, ยญฺญสฺส จ จิรานปฺปวตฺตนตฺถํ พฺราหฺมโณ จินฺเตสีติ อาห ‘‘อยํ ราชา’’ติอาทิ. อาหรนฺตานํ มนุสฺสานํ เคหานีติ สมฺพนฺโธ, อนาทเร วา เอตํ สามิวจนํ.

337. Trong kinh Pāli, để làm rõ ý nghĩa của 'āmantetvā' là "muốn bàn bạc", (chú giải) đã nói "sau khi bàn bạc với một người hiền trí". Ở đây, tiếp đầu ngữ (upasagga) chỉ theo sau ý nghĩa của động từ căn (dhātu). Và đôi khi, có một ý nghĩa đặc biệt được hiểu theo ngữ cảnh, như trong "Này các Tỳ khưu, một Tỳ khưu đang học tập nên biết, nên hỏi, nên thẩm tra." (Pāci. 434). Thật vậy, trong phần phân tích từ (padabhājana) của nó, đã nói: "'sikkhamānena' nghĩa là bởi người muốn học. 'Aññātabbaṃ' nghĩa là nên được biết." v.v. (Pāci. 436). 'Āmantesi' có nghĩa là (ngài) đã muốn bàn bạc. Vị Bà la môn đã suy nghĩ vì sự an ổn của xứ sở và vì sự tiếp diễn lâu dài của lễ tế, do đó (chú giải) nói "vị vua này" v.v. Có sự liên kết (với) "những ngôi nhà của những người đang mang đến". Hoặc đây là sở hữu cách (sāmivacana) mang ý nghĩa bất kính (anādara).

๓๓๘. สตฺตานํ [Pg.304] หิตสุขสฺส วิทูสนโต, อหิตทุกฺขสฺส จ อาวหนโต กณฺฏกสทิสตาย โจรา เอว อิธ ‘‘กณฺฏกา’’ติ วุตฺตํ ‘‘โจรกณฺฏเกหิ สกณฺฏโก’’ติ. ยถา คามวาสีนํ ฆาตกา คามฆาตกา อเภทวเสน, อุปจาเรน จ นิสฺสยนามสฺส นิสฺสิเตปิ ปวตฺตนโต, เอวํ ปนฺถิกานํ ทุหนา พาธนา ปนฺถทุหา. ธมฺมโต อเปตสฺส อยุตฺตสฺส กรณสีโล อธมฺมการี, โย วา อตฺตโน วิชิเต ชนปทาทีนํ ตโต ตโต อนตฺถโต ตายเนน ขตฺติเยน กตฺตพฺพธมฺโม, ตสฺส อกรณสีโลติ อตฺโถ. ทสฺสูติ โจรานเมตํ อธิวจนํ. ทํเสนฺติ วิทฺธํเสนฺตีติ หิ ทสฺสโว นิคฺคหีตโลเปน, เต เอว ขีลสทิสตฺตา ขีลนฺติ ทสฺสุขีลํ. ยถา หิ เขตฺเต ขีลํ กสนาทีนํ สุขปฺปวตฺตึ, มูลสนฺตาเนน สสฺสปริพุทฺธิญฺจ วิพนฺธติ, เอวํ ทสฺสโวปิ รชฺเช ราชาณาย สุขปฺปวตฺตึ, มูลวิรุฬฺหิยา ชนปทปริพุทฺธิญฺจ วิพนฺธนฺตี. ปาณจาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘มารเณนา’’ติ วุตฺตํ, หึสนํ ทสฺเสตุํ ‘‘โกฏฺฏเนนา’’ติ. วธสทฺโท หิ หึสนตฺโถปิ โหติ ‘‘วธติ น โรทติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๘๘๐) วิย, กปฺปราทีหิ โปถเนนาติ อตฺโถ. อทฺทุ นาม ทารุกฺขนฺเธน กโต พนฺธโนปกรณวิเสโส, เตน พนฺธนํ ตถา. อาทิสทฺเทน รชฺชุพนฺธนสงฺขลิกพนฺธนฆรพนฺธนาทีนิ สงฺคณฺหาติ. หา-ธาตุยา ชานิปทนิปฺผตฺตึ ทสฺเสติ ‘‘หานิยา’’ติ อิมินา, สา จ ธนหายนเมวาติ วุตฺตํ ‘‘สตํ คณฺหถา’’ติอาทิ.

338. Do chúng phá hoại hạnh phúc lợi ích của chúng sanh, và do chúng mang đến sự đau khổ bất hạnh, do có tính chất giống như gai góc, nên chính bọn trộm cướp ở đây được gọi là ‘gai góc’, (do đó) đã được nói là ‘có gai góc bởi những gai góc là kẻ trộm’. Giống như những kẻ sát hại dân làng là những kẻ sát hại làng, do cách nói không phân biệt và do ẩn dụ, do danh từ chỉ nơi nương tựa cũng được dùng cho người nương tựa; cũng vậy, những kẻ làm hại, gây phiền nhiễu cho người đi đường là những kẻ làm hại trên đường. Người có thói quen làm điều không hợp lý, xa rời Chánh pháp là người làm điều phi pháp; hoặc có nghĩa là người có thói quen không làm bổn phận mà một vị vua phải làm là bảo vệ dân chúng ở các xứ trong lãnh thổ của mình khỏi những điều bất lợi này khác. ‘Dassu’ là một tên gọi khác của bọn trộm cướp. Vì chúng cắn xé, chúng phá hoại, nên gọi là ‘dassavo’, do lược bỏ niggahīta; chính chúng do giống như cọc nhọn nên gọi là ‘khīlaṃ’, (do đó có từ) ‘dassukhīlaṃ’. Vì giống như cái cọc nhọn ở trong ruộng ngăn cản sự tiến hành thuận lợi của việc cày bừa v.v... và sự phát triển của mùa màng từ gốc rễ, cũng vậy, bọn trộm cướp ngăn cản sự tiến hành thuận lợi của vương quyền trong vương quốc và sự phát triển của xứ sở từ gốc rễ. Để chỉ sự từ bỏ mạng sống, đã được nói là ‘bằng cách giết chết’; để chỉ sự làm hại, (đã được nói là) ‘bằng cách đánh đập’. Vì từ ‘vadha’ cũng có nghĩa là làm hại, giống như trong các trường hợp như ‘đánh mà không khóc, phạm tội dukkaṭa’, có nghĩa là đánh đập bằng cùi chỏ v.v... ‘Addu’ là một loại dụng cụ trói buộc đặc biệt được làm bằng khúc gỗ; sự trói buộc bằng dụng cụ ấy là như vậy. Bằng từ ‘ādi’, bao gồm việc trói bằng dây thừng, trói bằng xiềng xích, giam trong nhà v.v... Bằng từ ‘hāniyā’ này, (chú giải) chỉ ra sự hình thành của từ ‘jāni’ từ căn ‘hā’; và sự tổn thất đó chính là sự tổn thất tài sản, nên đã được nói là ‘hãy lấy một trăm’ v.v...

ปญฺจสิขมตฺตํ ฐเปตฺวา มุณฺฑาปนํ ปญฺจสิขมุณฺฑกรณํ. ตํ ‘‘กากปกฺขกรณ’’นฺติปิ โวหรนฺติ. สีเส ฉกโณทกาวเสจนํ โคมยสิญฺจนํ. กุทณฺฑโก นาม จตุหตฺถโต อูโน รสฺสทณฺฑโก, โย ‘‘คทฺทุโล’’ติปิ วุจฺจติ, เตน พนฺธนํ กุทณฺฑกพนฺธนํ. อาทิสทฺเทน ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ภสฺมปุฏวธนาทีนํ สงฺคโห. สมฺมาสทฺโท ญายตฺโถติ อาห ‘‘เหตุนา’’ติอาทิ, ปริยายวจนเมตํ. อูหนิสฺสามีติ อุทฺธริสฺสามิ, อปเนสฺสามีติ อตฺโถ. ปุพฺเพ ตตฺถ กตปริจยตาย อุสฺสาหํ กโรนฺติ. ‘‘อนุปฺปเทตู’’ติ เอตสฺส อนุ อนุ ปเทตูติ อตฺถํ สนฺธาย ‘‘ทินฺเน อปฺปโหนฺเต’’ติอาทิ วุตฺตํ. กสิอุปกรณภณฺฑํ ผาลปาชนยุคนงฺคลาทิ, อิมินา ปาฬิยํ พีชภตฺตเมว นิทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. สกฺขิกรณปณฺณาโรปนนิพนฺธนํ [Pg.305] วฑฺฒิยา สห วา วินา วา ปุน คเหตุกามสฺส ทาเน โหติ, อิธ ปน ตทุภยมฺปิ นตฺถิ ปุน อคฺคเหตุกามตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘สกฺขึ อกตฺวา’’ติอาทิ. เตนาห ‘‘มูลจฺเฉชฺชวเสนา’’ติ. สกฺขินฺติ ตทา ปจฺจกฺขกชนํ. ปณฺเณ อนาโรเปตฺวาติ ตาลาทิปณฺเณ ยถาจิณฺณํ ลิขนวเสน อนาโรเปตฺวา. อญฺญตฺถ ปณฺณากาเรปิ ปาภตสทฺโท, อิธ ปน ภณฺฑมูเลเยวาติ อาห ‘‘ภณฺฑมูลสฺสา’’ติอาทิ. ภณฺฑมูลญฺหิ ปการโต อุทยภณฺฑานิ อาภรติ สํหรติ เอเตนาติ ปาภตํ. อุทยธนโต ปเคว อาภตํ ปาภตนฺติ สทฺทวิทู, ปณฺณากาโร ปน ตํ ตทตฺถํ ปตฺเถนฺเตหิ อาภรียเตติ ปาภตํ. ปตฺถนตฺถโชตโก หิ อยํ ป-สทฺโท.

Việc cạo đầu sau khi chừa lại khoảng năm chỏm tóc là ‘pañcasikhamuṇḍakaraṇaṃ’. Việc đó cũng được gọi là ‘kākapakkhakaraṇaṃ’. Việc tưới nước phân bò lên đầu là ‘gomayasiñcanaṃ’. ‘Kudaṇḍako’ là cây gậy ngắn dưới bốn khuỷu tay, nó cũng được gọi là ‘gaddula’; sự trói buộc bằng cây gậy đó là ‘kudaṇḍakabandhanaṃ’. Bằng từ ‘ādi’, bao gồm việc cạo đầu bằng dao cạo, đánh bằng túi tro v.v... (Ngài) nói ‘bằng nguyên nhân’ v.v... vì từ ‘sammā’ có nghĩa là hợp lý; đây là từ đồng nghĩa. ‘Ūhanissāmi’ có nghĩa là ta sẽ nhổ lên, ta sẽ loại bỏ. Họ nỗ lực do đã có sự thực hành quen thuộc về việc đó từ trước. Nhắm đến ý nghĩa của từ ‘anuppadetū’ là ‘hãy cho liên tục, liên tục’, đã được nói là ‘khi đã cho mà không đủ’ v.v... Dụng cụ nông nghiệp là lưỡi cày, roi thúc bò, ách, thân cày v.v...; bằng điều này, (chú giải) chỉ ra rằng trong Pāli, chỉ có hạt giống và lương thực được nói đến theo cách nêu ví dụ. Sự ràng buộc bằng cách lập người làm chứng và ghi vào lá xảy ra trong việc cho của người muốn lấy lại, có hoặc không có tiền lãi; nhưng ở đây, cả hai điều đó đều không có do không muốn lấy lại, nên đã được nói là ‘không lập người làm chứng’ v.v... Do đó, ngài nói ‘theo cách cắt đứt tận gốc’. ‘Sakkhiṃ’ (nghĩa là) người có mặt lúc đó. ‘Paṇṇe anāropetvā’ (nghĩa là) không ghi vào lá cọ v.v... bằng cách viết theo thông lệ. Ở chỗ khác, từ ‘pābhata’ cũng có nghĩa là quà tặng, nhưng ở đây nó chỉ có nghĩa là vốn liếng, nên ngài nói ‘của vốn liếng’ v.v... Vì vốn liếng là thứ mà người ta dùng nó để mang về, thu thập các món hàng sinh lợi theo nhiều cách, nên gọi là ‘pābhataṃ’. Các nhà ngữ học (nói rằng) ‘pābhataṃ’ là thứ được mang về trước cả tài sản sinh lợi. Còn quà tặng được gọi là ‘pābhataṃ’ vì nó được mang đến bởi những người mong muốn lợi ích này hay lợi ích khác. Vì tiếp đầu ngữ ‘pa-’ này biểu thị ý nghĩa mong muốn.

‘‘ยถาหา’’ติอาทินา ปาภตสทฺทสฺส มูลภณฺฑตฺถตํ จูฬเสฏฺฐิชาตกปาเฐน (ชา. ๑.๑.๔) สาเธติ. ตตฺรายมฏฺฐกถา (ชา. อฏฺฐ. ๑.๑.๔) ‘‘อปฺปเกนปีติ โถเกนปิ ปริตฺตเกนปิ. เมธาวีติ ปญฺญวา. ปาภเตนาติ ภณฺฑมูเลน. วิจกฺขโณติ โวหารกุสโล. สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานนฺติ มหนฺตํ ธนญฺจ ยสญฺจ อุปฺปาเทตฺวา ตตฺถ อตฺตานํ สณฺฐาเปติ ปติฏฺฐาเปติ. ยถา กึ? อณุํ อคฺคึว สนฺธมํ, ยถา ปณฺฑิตปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อนุกฺกเมน โคมยจุณฺณาทีนิ ปกฺขิปิตฺวา มุขวาเตน ธมนฺโต สมุฏฺฐาเปติ วฑฺเฒติ มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ กโรติ, เอวเมว ปณฺฑิโต โถกมฺปิ ปาภตํ ลภิตฺวา นานาอุปาเยหิ ปโยเชตฺวา ธนญฺจ ยสญฺจ วฑฺเฒติ, วฑฺเฒตฺวา จ ปน ตตฺถ อตฺตานํ ปติฏฺฐาเปติ, ตาย เอว วา ปน ธนยสมหนฺตตาย อตฺตานํ สมุฏฺฐาเปติ, อภิญฺญาตํ ปากฏํ กโรตีติ อตฺโถ’’ติ.

Bằng (đoạn) bắt đầu bằng ‘yathāha’, (ngài) chứng minh ý nghĩa ‘vốn liếng’ của từ ‘pābhata’ bằng đoạn kinh trong Cūḷaseṭṭhijātaka. Ở đó, đây là chú giải: ‘Appakenapi’ (nghĩa là) dù ít ỏi, dù nhỏ nhoi. ‘Medhāvī’ (nghĩa là) người có trí tuệ. ‘Pābhatena’ (nghĩa là) bằng vốn liếng. ‘Vicakkhaṇo’ (nghĩa là) người khéo léo trong kinh doanh. ‘Samuṭṭhāpeti attānaṃ’ (nghĩa là) sau khi tạo ra tài sản lớn và danh tiếng, người ấy thiết lập, xác lập bản thân ở đó. Giống như thế nào? Giống như thổi bùng lên ngọn lửa nhỏ. Giống như một người trí lần lượt cho phân bò khô tán nhỏ v.v... vào một ngọn lửa nhỏ, rồi dùng hơi miệng thổi, làm cho nó bùng lên, làm cho nó lớn lên, tạo thành một khối lửa lớn; cũng vậy, người trí sau khi nhận được dù chỉ một ít vốn liếng, đã sử dụng nó bằng nhiều phương cách và làm tăng trưởng tài sản và danh tiếng; và sau khi làm tăng trưởng, người ấy xác lập bản thân ở đó; hoặc chính nhờ sự to lớn của tài sản và danh tiếng đó mà người ấy làm cho bản thân nổi bật lên, có nghĩa là làm cho (bản thân) được biết đến rộng rãi, được nổi tiếng.

ทิวเส ทิวเส ทาตพฺพํ เทวสิกํ. มาเส มาเส ทาตพฺพํ มาสิกํ. อาทิสทฺเทน อนุโปสถิกาทีนิ สงฺคณฺหาติ. ตสฺส ตสฺส ปุริสสฺส. กุสลานุรูเปน, กมฺมานุรูเปน สูรภาวานุรูเปนาติ ทฺวนฺทโต ปรํ สุยฺยมาโน อนุรูปสทฺโท ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. เฉกภาวานุรูปตา เจตฺถ กุสลานุรูปํ. กตฺถจิ กุลสทฺโท ทิสฺสติ, โส จ ชาณุโสณิอาทิกุลานมิว กุลานุรูปมฺปิ ทาตพฺพโต ยุชฺชเตว. เสนาปจฺจาทิ ฐานนฺตรํ, อิมินา ภตฺตเวตนํ นิทฺทิฏฺฐมตฺตนฺติ ทสฺเสติ. สกกมฺมปสุตตฺตา, อนุปทฺทวตฺตา จ ธนธญฺญานํ ราสิโก ราสิการภูโต. เขเมน ฐิตาติ [Pg.306] อนุปทฺทเวน ปวตฺตา. เตนาห ‘‘อภยา’’ติ, กุโตจิปิ ภยรหิตาติ อตฺโถ. โมทา โมทมานาติ โมทาย โมทมานา, โสมนสฺเสเนว โมทมานา, น สํสนฺทนมตฺเตนาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ภควตา สทฺธึ สมฺโมที’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓๘๑) หิ มุทสทฺโท สํสนฺทเนปิ ปวตฺตติ, อญฺเญ โมทา หุตฺวา อปเรปิ โมทมานา วิหรนฺตีติ วา อตฺโถ. เตนาห ‘‘อญฺญมญฺญํ ปมุทิตจิตฺตาติ, อสญฺโญเคปิ วตฺติจฺฉาเยว วุทฺธีติ ทฺวิธา ปาโฐ วุตฺโต. อิทฺธผีตภาวนฺติ สมิทฺธเวปุลฺลภาวํ.

Vật nên được cho hằng ngày là devasikaṃ. Vật nên được cho hằng tháng là māsikaṃ. Bởi từ ādi, bao gồm những thứ như (vật bố thí) không phải trong ngày trai giới. Của mỗi người. Trong câu kusalānurūpena, kammānurūpena sūrabhāvānurūpena, từ anurūpa được nghe thấy sau hợp từ (dvanda) nên được kết hợp riêng rẽ với mỗi từ. Ở đây, sự tương xứng với bản chất khéo léo là kusalānurūpaṃ. Ở một vài bản, từ kula được thấy, và từ đó cũng thích hợp vì (vật) nên được cho tương xứng với dòng dõi, giống như dòng dõi của Jāṇussoṇi v.v. (Ngài) cho thấy rằng bởi (cụm từ) này, chức vụ khác như tướng quân, chỉ được chỉ ra là lương thực. Do chuyên tâm vào công việc của mình và do không có tai họa, của cải và lúa gạo đã trở thành đống, thành khối. Khemena ṭhitā nghĩa là diễn ra không có tai họa. Do đó, ngài nói abhayā, nghĩa là thoát khỏi sự sợ hãi từ bất cứ đâu. Modā modamānā nghĩa là hoan hỷ với niềm vui, hoan hỷ chỉ với hỷ tâm, không phải chỉ bằng sự giao thiệp, điều này đã được nói. Quả vậy, trong những đoạn như “đã hoan hỷ cùng với Đức Thế Tôn” (Trường Bộ Kinh 1.381), từ mud cũng có nghĩa là giao thiệp, hoặc có nghĩa là những người này vui vẻ, những người khác cũng hoan hỷ sống. Do đó, ngài nói “tâm hoan hỷ với nhau”. (Và) dù không có phụ âm kép, trường âm vẫn xảy ra chỉ theo ý muốn nói, vì vậy hai cách đọc được nói đến. Iddhaphītabhāvaṃ là trạng thái thành tựu và rộng lớn.

จตุปริกฺขารวณฺณนา

Giải thích về bốn vật dụng

๓๓๙. ตสฺมึ ตสฺมึ กิจฺเจ อนุยนฺติ อนุวตฺตนฺตีติ อนุยนฺตา. เตเยว อานุยนฺตา ยถา ‘‘อนุภาโว เอว อานุภาโว’’ติ, ‘‘อานุยุตฺตา’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺมึ ตสฺมึ กิจฺเจ อนุยุชฺชนฺตีติ หิ อานุยุตฺตา วุตฺตนเยน. อสฺสาติ รญฺโญ. เตติ อานุยนฺตขตฺติยาทโย. ‘‘อมฺเห เอตฺถ พหิ กโรตี’’ติ อตฺตมนา น ภวิสฺสนฺติ. ‘‘นิพนฺธวิปุลายาคโม คาโม นิคโม. วิวฑฺฒิตมหาอาโย มหาคาโม’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๓๘) อาจริเยน วุตฺตํ. ‘‘อปาการปริกฺเขโป สาปโณ นิคโม, สปาการาปณํ นครํ, ตํ ตพฺพิปรีโต คาโม’’ติ (กงฺขาวิตรณี อภินวฏีกายํ สงฺฆาทิเสสกณฺเฑ กุลทูสกสิกฺขาปเท ปสฺสิตพฺพํ) วินยฏีกาสุ. คสนฺติ มทนฺติ เอตฺถาติ คาโม, สฺเวว ปากโฏ เจ, นิคโม นาม อติเรโก คาโมติ กตฺวา. ภุสตฺโถ เหตฺถ นี-สทฺโท, สญฺญาสทฺทตฺตา จ รสฺโสติ สทฺทวิทู. ชนปทตฺโถ วุตฺโตว. ‘‘สามฺยามจฺโจ สขา โกโส, ทุคฺคญฺจ วิชิตํ พล’’นฺติ วุตฺตาสุ สตฺตสุ ราชปกตีสุ รญฺโญ ตทวเสสานํ ฉนฺนํ วเสน หิตสุขาติวุทฺธิ, ตเทกเทสา จ อานุยนฺตาทโยติ อาห ‘‘ยํ ตุมฺหาก’’นฺติอาทิ.

339. Những người đi theo, tuân theo trong mỗi công việc, vì vậy gọi là anuyantā. Chính họ là ānuyantā, giống như anubhāvo chính là ānubhāvo. Cũng có cách đọc là ānuyuttā, quả vậy, vì họ nỗ lực trong mỗi công việc nên gọi là ānuyuttā theo phương pháp đã nói. Assa nghĩa là của đức vua. Te nghĩa là những vị Sát-đế-lỵ v.v. đi theo. Nghĩ rằng: “(Vua) loại chúng ta ra khỏi việc này”, họ sẽ không hài lòng. Vị thầy đã nói: “Ngôi làng có thu nhập liên tục và dồi dào là nigamo. Làng lớn có thu nhập lớn và tăng trưởng” (Trường Bộ Kinh Phụ Chú 1.338). Trong các Phụ chú Luật (nói rằng): “Nơi không có tường thành bao quanh nhưng có chợ là nigamo, nơi có tường thành và chợ là nagaraṃ, nơi ngược lại với cả hai điều đó là gāmo”. Nơi người ta say mê, đắm nhiễm, vì vậy gọi là gāmo; nếu chính nó trở nên nổi tiếng, thì được gọi là nigamo, tức là một ngôi làng vượt trội. Các nhà ngữ pháp học nói rằng: ở đây, tiếp đầu ngữ nī- có nghĩa là “dồi dào”, và vì là một danh từ riêng nên nguyên âm được rút ngắn. Ý nghĩa của janapada đã được nói. Trong bảy yếu tố của vương quyền đã được nói: “Vua, đại thần, bạn, ngân khố, thành trì, lãnh thổ và quân đội”, nhờ sáu yếu tố còn lại (ngoài vua), lợi ích và hạnh phúc của vua được tăng trưởng vượt bậc, và những người tùy tùng v.v. là một phần trong đó. Vì vậy, ngài nói: “Cái gì của các ngươi...”

ตํตํกิจฺเจสุ รญฺญา อมา สห ภวนฺตีติ อมจฺจา. ‘‘อมาวาสี’’ติอาทีสุ วิย หิ สมกิริยาย อมาติ อพฺยยปทํ, จ-ปจฺจเยน ตทฺธิตสิทฺธีติ เนรุตฺติกา. รชฺชกิจฺจโวสาสนกาเล ปน เต รญฺญา ปิยา, สหปวตฺตนกา จ ภวนฺตีติ ทสฺเสติ ‘‘ปิยสหายกา’’ติ อิมินา. รญฺโญ ปริสติ ภวา ‘‘ปาริสชฺชา. เก ปน เตติ วุตฺตํ ‘‘เสสา อาณตฺติการกา’’ติ[Pg.307], ยถาวุตฺตานุยุตฺตขตฺติยาทีหิ อวเสสา รญฺโญ อาณากราติ อตฺโถ. สติปิ เทยฺยธมฺเม อานุภาวสมฺปตฺติยา, ปริวารสมฺปตฺติยา จ อภาเว ตาทิสํ ทาตุํ น สกฺกา. วุทฺธกาเล จ ตาทิสานมฺปิ ราชูนํ ตทุภยํ หายเตว, เทยฺยธมฺเม ปน อสติ ปเควาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เทยฺยธมฺมสฺมิญฺหี’’ติอาทิมาห. เทยฺยธมฺมสฺมึ อสติ จ มหลฺลกกาเล จ ทาตุํ น สกฺกาติ โยชนา. เอเตนาติ ยถาวุตฺตการณทฺวเยน. อนุมติยาติ อนุชานเนน. ปกฺขาติ สปกฺขา ยญฺญสฺส องฺคภูตา. ยญฺญํ ปริกโรนฺตีติ ปริกฺขารา, สมฺภารา, เต จ ตสฺส ยญฺญสฺส องฺคภูตตฺตา ปริวารา วิย โหนฺตีติ อาห ‘‘ปริวารา ภวนฺตี’’ติ. ‘‘รโถ’’ติอาทินา อิธานธิปฺเปตมตฺถํ นิเสเธติ.

Những người cùng có mặt với vua trong các công việc, vì vậy gọi là amaccā. Các nhà từ nguyên học nói rằng: quả vậy, giống như trong các từ Amāvāsī v.v., amā là một bất biến từ chỉ hành động chung, và (từ amacca) được hình thành như một taddhita với hậu tố -ca. Tuy nhiên, vào thời điểm giải quyết công việc của vương quốc, họ được vua yêu mến và là những người cùng hành động, ngài chỉ ra điều này bằng từ piyasahāyakā. Những người có mặt trong hội chúng của vua là pārisajjā. Nhưng họ là ai? Điều này được nói: “những người còn lại thi hành mệnh lệnh”, nghĩa là những người còn lại ngoài các vị Sát-đế-lỵ v.v. đã được nói là những người nỗ lực, là những người thi hành mệnh lệnh của vua. Dù có vật để bố thí, khi không có sự thành tựu về oai lực và sự thành tựu về đoàn tùy tùng, thì không thể thực hiện một (lễ tế) như vậy. Và khi về già, ngay cả đối với những vị vua như vậy, cả hai điều đó (oai lực và tùy tùng) chắc chắn suy giảm; hơn nữa, khi không có vật để bố thí thì còn nói gì nữa. Để chỉ ra điều này, ngài nói câu bắt đầu bằng deyyadhammasmiñhi. Cách kết hợp là: khi không có vật để bố thí và khi về già, không thể thực hiện (lễ tế). Etena nghĩa là bởi hai lý do đã nói. Anumatiyā nghĩa là bởi sự cho phép. Pakkhā nghĩa là cùng phe, là thành phần của lễ tế. Chúng chuẩn bị cho lễ tế, vì vậy gọi là parikkhārā, tức là các vật dụng; và vì chúng là thành phần của lễ tế đó, chúng giống như đoàn tùy tùng, vì vậy ngài nói “chúng trở thành đoàn tùy tùng”. Bằng câu bắt đầu bằng “Ratho”, ngài phủ nhận ý nghĩa không được chủ định ở đây.

‘‘รโถ เสตปริกฺขาโร, ฌานกฺโข จกฺกวีริโย;

อุเปกฺขา ธุรสมาธิ, อนิจฺฉา ปริวารณ’’นฺติ. (สํ. นิ. ๕.๔);

“Cỗ xe với trang bị màu trắng, trục xe là thiền, bánh xe là tinh tấn; Xả là sự quân bình nơi ách xe, không tham muốn là vật che chắn.” (Tương Ưng Bộ 5.4);

หิ สํยุตฺตมหาวคฺคปาฬิ. ตตฺถ รโถติ พฺรหฺมยานสญฺญิโต อฏฺฐงฺคิกมคฺครโถ. เสตปริกฺขาโรติ จตุปาริสุทฺธิสีลาลงฺกาโร. ‘‘สีลปริกฺขาโร’’ติปิ ปาโฐ. ฌานกฺโขติ วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตานํ ปญฺจนฺนํ ฌานงฺคานํ วเสน ฌานมยอกฺโข. จกฺกวีริโยติ วีริยจกฺโก. อุเปกฺขา ธุรสมาธีติ อุเปกฺขา ทฺวินฺนํ ธุรานํ สมตา. อนิจฺฉา ปริวารณนฺติ อโลโภ สีหธมฺมาทีนิ วิย ปริวารณํ.

Quả vậy, (đây là) kinh văn Đại Phẩm của Tương Ưng Bộ. Trong đó, ratho là cỗ xe Bát Chánh Đạo, được gọi là cỗ xe phạm thiên. Setaparikkhāro là sự trang hoàng bằng Giới Thanh Tịnh Tứ Phần. Cũng có cách đọc là sīlaparikkhāro. Jhānakkhoti là trục xe làm bằng thiền, nhờ năm thiền chi tương ưng với minh sát. Cakkavīriyoti là bánh xe tinh tấn. Upekkhā dhurasamādhi là xả, sự quân bình của hai ách xe. Anicchā parivāraṇaṃ là vô tham, là vật che chắn giống như da sư tử v.v.

อฏฺฐปริกฺขารวณฺณนา

Giải thích về tám vật dụng

๓๔๐. อุภโต สุชาตาทีหิ วุจฺจมาเนหิ. ยสสาติ ปญฺจวิเธน อานุภาเวน. เตนาห ‘‘อาณาฐปนสมตฺถตายา’’ติ. ‘‘สทฺโธ’’ติ เอตสฺส ‘‘ทาตาทานสฺส ผลํ ปจฺจนุโภติ ปตฺติยายตี’’ติ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทานสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทาเน สูโรติ ทานสูโร, เทยฺยธมฺเม อีสกมฺปิ สงฺคํ อกตฺวา มุตฺตจาโค, ตพฺภาโว ปน กมฺมสฺสกตาญาณสฺส ติกฺขวิสทภาเวน เวทิตพฺโพ. ตสฺส หิ ติกฺขวิสทภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘สทฺโท’’ติ วตฺวา ‘‘ทานสูโร’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘น สทฺธามตฺตเกนา’’ติอาทิ. ยสฺส หิ กมฺมสฺสกตา ปจฺจกฺขมิว อุปฏฺฐาติ, โส เอวํ วุตฺโต. ยํ ทานํ เทตีติ ยํ เทยฺยธมฺมํ ปรสฺส เทติ. ตสฺส ปติ หุตฺวาติ ตพฺพิสยํ โลภํ สุฏฺฐุมภิภวนฺโต ตสฺส อธิปติ หุตฺวา [Pg.308] เทติ. การโณปจารวจนญฺเหตํ. ปรโตปิ เอเสว นโย. ตพฺพิสเยน โลเภน อนากฑฺฒนียตฺตา น ทาโส, น สหาโย.

340. (Bởi) những điều sẽ được nói đến, bắt đầu với (thành phần) ‘sanh trưởng tốt đẹp từ hai phía’. (Cụm từ) yasasā (có danh tiếng) có nghĩa là: bởi oai lực có năm phương diện. Do đó, ngài (chú giải) đã nói: ‘‘āṇāṭhapanasamatthatāyā’’ti (bởi năng lực thiết lập mệnh lệnh). Để trình bày ý nghĩa của từ ‘‘saddho’’ (có đức tin) này là: ‘‘dātā dānassa phalaṃ paccanubhoti pattiyāyatī’’ti (người cho trải nghiệm được quả của sự cho và mong muốn điều ấy), nên (cụm từ) ‘‘dānassā’’tiādi (của sự cho, v.v...) đã được nói đến. Dāne sūroti dānasūro (dũng cảm trong việc cho, tức là người dũng cảm trong bố thí), là người có sự xả thí rộng rãi, không tạo ra một chút dính mắc nào trong vật đáng cho. Hơn nữa, trạng thái ấy cần được hiểu là do trí tuệ về nghiệp và quả nghiệp (kammassakatāñāṇa) được sắc bén và trong sáng. Cần phải được thấy rằng, để làm sáng tỏ trạng thái sắc bén và trong sáng của trí tuệ ấy, sau khi nói ‘‘saddho’’ (có đức tin), (Đức Thế Tôn) đã nói ‘‘dānasūro’’ (dũng cảm trong bố thí). Do đó, ngài (chú giải) đã nói: ‘‘na saddhāmattakenā’’tiādi (không phải chỉ bằng đức tin, v.v...). Thật vậy, người nào mà sự sở hữu nghiệp hiện khởi như thể được nhận thức trực tiếp, người ấy được gọi như vậy. Yaṃ dānaṃ deti (vị ấy cho vật gì) có nghĩa là: vị ấy cho vật đáng cho nào đến người khác. Tassa pati hutvā (sau khi làm chủ vật ấy) có nghĩa là: sau khi chế ngự hoàn toàn lòng tham liên quan đến đối tượng ấy, trở thành người chủ của vật ấy rồi mới cho đi. Đây là cách nói ẩn dụ về nguyên nhân (cho kết quả). Về sau cũng theo phương pháp này. Do không bị lôi kéo bởi lòng tham liên quan đến đối tượng ấy, nên (vị ấy) không phải là người nô lệ, cũng không phải là người bạn (của lòng tham).

ตเทวตฺถํ พฺยติเรกโต, อนฺวยโต จ วิวริตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘โย หี’’ติอาทิมาห. อิธานธิปฺเปตสฺส หิ ทาสาทิทฺวยสฺส พฺยติเรกโต ทสฺสนํ. ขาทนียโภชนียาทีสุ มธุรสฺเสว ปณีตตฺตา ‘‘มธุรํ ภุญฺชตี’’ติ วุตฺตํ, นิทสฺสนมตฺตํ วา เอตํ, ปณีตํ ปริภุญฺชตีติ วุตฺตํ โหติ. ทาโส หุตฺวา เทติ ตณฺหาย ทาสพฺยตํ อุปคตตฺตา. สหาโย หุตฺวา เทติ ตสฺส ปิยภาวานิสฺสชฺชนโต. สามี หุตฺวา เทติ ตตฺถ ตณฺหาทาสพฺยโต อตฺตานํ โมเจตฺวา อภิภุยฺย ปวตฺตนโต. ยํ ปเนตํ อาจริเยน วุตฺตํ ‘‘สามิปริโภคสทิสา’’ติ, (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๔๐) ตํ ตณฺหาทาสพฺยมติกฺกนฺตตาสามญฺญํ สนฺธาย วุตฺตํ. น หิ ขีณาสวสฺส ปริโภโค สามิปริโภโค วิย ขีณาสวสฺเสว ทานํ ทานสามีติ อตฺโถ อุปปนฺโน โหติ, ปจฺฉา วา ปมาทลิขิตเมตํ. ตาทิโสติ ทานสามิสภาโว.

Vị (chú giải sư) trình bày ý nghĩa ấy, sau khi đã giải thích theo cả phương pháp phủ định (byatireka) và phương pháp khẳng định (anvaya), đã nói lên (cụm từ) bắt đầu bằng ‘‘yo hī’’tiādi. Ở đây, thật vậy, là sự trình bày theo phương pháp phủ định về hai trường hợp không được mong muốn, bắt đầu bằng (trường hợp) người nô lệ. Do trong các loại vật thực cứng, vật thực mềm, v.v..., chỉ có vị ngọt là thượng hạng, nên đã nói là ‘‘madhuraṃ bhuñjatī’’ti (ăn vật ngọt). Hoặc đây chỉ là một ví dụ minh họa, có nghĩa là (vị ấy) thọ dụng vật thực thượng hạng. (Người ấy) cho như một người nô lệ là do đã rơi vào tình trạng nô lệ cho ái dục. (Người ấy) cho như một người bạn là do không từ bỏ được trạng thái yêu mến đối với vật ấy. (Người ấy) cho như một người chủ là do đã hành động sau khi giải thoát bản thân khỏi tình trạng nô lệ cho ái dục và đã chế ngự được nó. Hơn nữa, điều mà vị thầy (chú giải) đã nói: ‘‘sāmiparibhogasadisā’’ti, điều đó được nói với ý chỉ đến điểm chung là đã vượt qua tình trạng nô lệ cho ái dục. Thật vậy, sự thọ dụng của bậc lậu tận không giống như sự thọ dụng của người chủ, và ý nghĩa rằng chỉ có sự bố thí của bậc lậu tận mới là dānasāmī (người chủ của sự bố thí) là không hợp lý. Hoặc giả, đây là điều được viết ra sau này do sự sơ suất. Tādiso (như vậy) có nghĩa là trạng thái của người chủ trong sự bố thí.

สมิตปาปสมณพาหิตปาปพฺราหฺมณา อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสเนตฺถ วุตฺตา, ปพฺพชฺชามตฺตสมณชาติมตฺตพฺราหฺมณา วา กปณาทิคฺคหเณน คหิตาติ เวทิตพฺพํ. ทุคฺคตาติ ทุกฺกรํ ชีวิกมุปคตา กสิรวุตฺติกา. เตนาห ‘‘ทลิทฺทมนุสฺสา’’ติ. ปถาวิโนติ มคฺคคามิโน. วณิพฺพกาติ ทายกานํ คุณกิตฺตนวเสน, กมฺมผลกิตฺตนมุเขน จ ยาจนกา เสยฺยถาปิ นคฺคจริยาทโยติ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘เย อิฏฺฐํ ทินฺน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตทุภเยเนว หิ ทานสฺส วณฺณโถมนา สมฺภวติ. เย วิจรนฺติ, เต วณิพฺพกา นามาติ โยเชตพฺพํ. ปสตมตฺตนฺติ วีหิตณฺฑุลาทิวเสน วุตฺตํ, สราวมตฺตนฺติ ยาคุภตฺตาทิวเสน. โอปานํ วุจฺจติ โอคาเหตฺวา ปาตพฺพโต นทีตฬากาทีนํ สพฺพสาธารณํ ติตฺถํ, โอปานมิวภูโตติ โอปานภูโต. เตนาห ‘‘อุทปานภูโต’’ติอาทิ. หุตฺวาติ ภาวโต. สุตเมว สุตชาตนฺติ ชาตสทฺทสฺส อนตฺถนฺตรวาจกตฺตมาห ยถา ‘‘โกสชาต’’นฺติ.

Các vị sa-môn đã làm lắng dịu điều ác và các vị bà-la-môn đã loại trừ điều ác được nói đến ở đây với sự chỉ định cao nhất. Hoặc cần phải hiểu rằng, các vị sa-môn chỉ có hình thức xuất gia và các vị bà-la-môn chỉ có dòng dõi được bao gồm bởi việc dùng từ kapaṇādi (người nghèo khổ, v.v...). Duggatā (người khốn cùng) có nghĩa là những người có sinh kế khó khăn, sống trong cơ cực. Do đó, ngài (chú giải) đã nói: ‘‘daliddamanussā’’ti (những người nghèo). Pathāvino (người đi đường) có nghĩa là những người lữ hành. Vaṇibbakā (người hành khất) là những người xin ăn bằng cách tán thán đức hạnh của thí chủ và qua việc tuyên dương quả của nghiệp, ví như các vị tu khổ hạnh lõa thể, v.v... Để trình bày ý nghĩa này, (cụm từ) ‘‘ye iṭṭhaṃ dinna’’ntiādi (những ai đã cho vật đáng ưa thích, v.v...) đã được nói đến. Thật vậy, sự tán dương và ca ngợi việc bố thí chỉ có thể phát sinh từ cả hai điều đó. Cần phải được liên kết rằng: những người đi lang thang, họ được gọi là vaṇibbakā. Pasatamattaṃ (chừng một vốc) được nói theo phương diện lúa, gạo, v.v... Sarāvamattaṃ (chừng một bát) được nói theo phương diện cháo, cơm, v.v... Bến nước công cộng của sông, hồ, v.v..., nơi có thể lội xuống để uống, được gọi là opānaṃ. Opānamivabhūto (trở thành như một bến nước) nên là opānabhūto. Do đó, ngài (chú giải) đã nói: ‘‘udapānabhūto’’tiādi (trở thành một giếng nước, v.v...). Hutvā (sau khi trở thành) có nghĩa là do trạng thái. Trong câu sutameva sutajātaṃ (điều được nghe chính là điều được sanh ra từ sự nghe), (chú giải sư) nói rằng từ jāta không có nghĩa khác, cũng như trong từ kosajātaṃ (vỏ kiếm).

อตีตาทิอตฺถจินฺตนสมตฺถตา นาม ตสฺส รญฺโญ อนุมานวเสน, อิติกตฺตพฺพตาวเสน จ เวทิตพฺพา, น พุทฺธานํ วิย ตตฺถ ปจฺจกฺขทสฺสิตายาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อตีเต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุญฺญาปุญฺญานิสํสจินฺตนญฺเจตฺถ ปกรณาธิคตวเสน [Pg.309] เวทิตพฺพํ. ปุญฺญสฺสาติ ยญฺญปุญฺญสฺส. ทายกจิตฺตมฺปีติ ทายกานํ, ทายกํ วา จิตฺตมฺปิ, ทาตุกมฺยตาจิตฺตมฺปีติ วุตฺตํ โหติ. อิเมสุ ปน อฏฺฐสุ องฺเคสุ อฑฺฒตาทโย ปญฺจ ยญฺญสฺส ตาว ปริกฺขารา โหนฺตุ เตหิ วินา ตสฺส อสิชฺฌนโต, สุชาตตา, ปน สูรูปตา จ กถํ ยญฺญสฺส ปริกฺขาโร สิยา ตทุภเยน วินาปิ ตสฺส สิชฺฌนโตติ โจทนาย สพฺเพสมฺปิ อฏฺฐนฺนมงฺคานํ ปริกฺขารภาวํ อนฺวยโต, พฺยติเรกโต จ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอเต หิ กิรา’’ติอาทิมาห. เอตฺถ จ เกจิ เอวํ วทนฺติ ‘‘ยถา อฑฺฒตาทโย ปญฺจ ยญฺญสฺส เอกํสโตว องฺคานิ, น เอวํ สุชาตตา, สุรูปตา จ, ตทุภยํ ปน อเนกํสโตว องฺคนฺติ ทีเปตุํ อรุจิสูจกสฺส กิรสทฺทสฺส คหณํ กต’’นฺติ. เต หิ ‘‘อยํ ทุชฺชาโตติอาทิวจนสฺส อเนกํสิกตํ มญฺญมานา ตถา วทนฺติ, ตยิทํ อสารํ. สพฺพสาธารณวเสน เหตํ พฺยติเรกโต ยญฺญสฺส องฺคภาวทสฺสนํ ตตฺถ สิยา เกสญฺจิ ตถา ปริวิตกฺโก’’ติ ตสฺสาปิ อวกาสาภาวทสฺสนตฺถเมว เอวํ วุตฺตตฺตา, ตทุภยสาธารณวเสเนว อเนกํสโต องฺคภาวสฺส อทสฺสนโต จ. กิรสทฺโท ปเนตฺถ ตทา พฺราหฺมณสฺส จินฺติตาการสูจนตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวมเนน จินฺเตตฺวา ‘‘อิมานิปิ อฏฺฐงฺคานิ ตสฺเสว ยญฺญสฺส ปริกฺขารา ภวนฺตีติ วุตฺตานี’’ติ กิรสทฺเทน ตสฺส จินฺติตากาโร สูจิโต โหติ. เอวมาทีนีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ‘‘อยํ วิรูโป กิตฺตกํ…เป… อุปจฺฉินฺทิสฺสติ, อยํ ทลิทฺโท, อปฺเปสกฺโข, อสฺสทฺโธ, อปฺปสฺสุโต, น อตฺถญฺญู, น เมธาวี กิตฺตกํ…เป… อุปจฺฉินฺทิสฺสตี’’ติ เอเตสํ สงฺคโห เวทิตพฺโพ.

Năng lực suy xét về ý nghĩa của quá khứ, v.v..., của vị vua ấy cần được hiểu là thông qua sự suy luận và thông qua việc xác định điều nên làm, chứ không phải bằng sự thấy biết trực tiếp trong vấn đề đó như của các vị Phật. Để trình bày điều này, (cụm từ) ‘‘atīte’’tiādi (trong quá khứ, v.v...) đã được nói đến. Và ở đây, sự suy xét về quả báo của phước và tội cần được hiểu theo sự nắm bắt của văn mạch. Puññassa (của phước) có nghĩa là của phước báu từ sự tế lễ. Dāyakacittampi (cả tâm của người thí chủ) có nghĩa là tâm của những người thí chủ, hoặc cả tâm bố thí, tức là tâm mong muốn cho đi. Hơn nữa, trong tám thành phần này, năm thành phần bắt đầu bằng sự giàu có, trước hết hãy xem chúng là các vật phụ trợ cho cuộc tế lễ, vì nếu không có chúng thì cuộc tế lễ không thể thành tựu. Nhưng làm thế nào sự sanh trưởng tốt đẹp và dung sắc xinh đẹp lại có thể là vật phụ trợ cho cuộc tế lễ, khi mà không có cả hai điều đó, cuộc tế lễ vẫn có thể thành tựu? Do sự chất vấn này, để trình bày rằng tất cả tám thành phần đều là vật phụ trợ, theo cả phương pháp khẳng định và phủ định, ngài (chú giải) đã nói lên (cụm từ) bắt đầu bằng ‘‘ete hi kirā’’tiādi. Và ở đây, một số người nói như sau: “Giống như năm thành phần bắt đầu bằng sự giàu có là các thành phần của cuộc tế lễ một cách tuyệt đối, sự sanh trưởng tốt đẹp và dung sắc xinh đẹp không phải như vậy; để chỉ ra rằng cả hai điều đó chỉ là thành phần một cách tương đối, từ kira (dường như) vốn chỉ sự không hài lòng đã được sử dụng”. Họ nói như vậy vì cho rằng lời nói bắt đầu bằng ‘‘ayaṃ dujjāto’’ti (người này sanh trưởng không tốt) có tính tương đối. Điều đó là vô căn cứ. Bởi vì đây là sự trình bày về vai trò thành phần của cuộc tế lễ theo phương pháp phủ định một cách phổ quát cho tất cả mọi người, và (câu văn) được nói như vậy chính là để cho thấy không có cơ hội cho sự suy diễn như thế của một số người trong vấn đề đó, và cũng vì vai trò thành phần một cách tương đối không được trình bày dựa trên cơ sở chung cho cả hai điều đó. Ở đây, từ kira cần được hiểu là có ý nghĩa chỉ ra cách suy nghĩ của vị bà-la-môn vào lúc đó. Do vị này đã suy nghĩ rằng: “Tám thành phần này cũng trở thành vật phụ trợ cho chính cuộc tế lễ đó, nên chúng đã được nói đến”, như vậy, từ kira đã chỉ ra cách suy nghĩ của vị ấy. Trong cụm từ evamādīnīti, cần phải hiểu rằng từ ādi bao gồm các câu như: “Người này xấu xí... sẽ cho được bao lâu... sẽ cắt đứt (sự bố thí), người này nghèo, ít quyền thế, không có đức tin, ít học, không hiểu ý nghĩa, không có trí tuệ... sẽ cho được bao lâu... sẽ cắt đứt (sự bố thí)”.

จตุปริกฺขาราทิวณฺณนา

Giải thích về bốn vật phụ trợ, v.v...

๓๔๑. ‘‘สุชํ ปคฺคณฺหนฺตาน’’นฺติ เอตฺถ โสณทณฺฑสุตฺตวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๑๑-๓๑๓) วุตฺเตสุ ทฺวีสุ วิกปฺเปสุ ทุติยวิกปฺปํ นิเสเธนฺโต ‘‘มหายาค’’นฺติอาทิมาห, เตน จ ปุโรหิตสฺส สยเมว กฏจฺฉุคฺคหณโชตเนน เอวํ สหตฺถา สกฺกจฺจํ ทาเน ยุตฺตปยุตฺตตา อิจฺฉิตพฺพาติ ทสฺเสติ. เอวํ ทุชฺชาตสฺสาติ เอตฺถาปิ ‘‘สุชาตตาย อเนกํสโต องฺคภาวทสฺสนเมวิท’’นฺติ อคฺคเหตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สพฺพสาธารณวเสเนว อตฺโถ คเหตพฺโพ. อาทิสทฺเทน หิ ‘‘เอวํ อนชฺฌายกสฺส…เป… ทุสฺสีลสฺส…เป… ทุปฺปญฺญสฺส [Pg.310] สํวิธาเนน ปวตฺตทานํ กิตฺตกํ กาลํ ปวตฺติสฺสตี’’ติ เอเตสํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมาติ ตทุภยการณโต.

341. Ở đây, trong câu “Sujaṃ paggaṇhantānaṃ”, để phủ định sự lựa chọn thứ hai trong hai sự lựa chọn đã được nói đến trong Chú giải kinh Soṇadaṇḍa, vị thầy đã nói những lời bắt đầu bằng “mahāyāgaṃ”. Và qua đó, bằng việc làm sáng tỏ việc vị tư tế tự tay cầm muỗng, ngài chỉ ra rằng như vậy, sự chuyên tâm nỗ lực trong việc bố thí một cách kính cẩn bằng chính tay mình là điều đáng mong muốn. Cũng vậy, ở đây trong câu “evaṃ dujjātassa”, không nên hiểu rằng “đây chỉ là sự trình bày về việc là một thành phần không chắc chắn do dòng dõi tốt đẹp”, mà nên hiểu ý nghĩa theo phương pháp đã nói ở dưới, tức là theo cách chung cho tất cả. Thật vậy, bằng từ “ādi”, nên hiểu là bao gồm cả những câu như “như vậy, sự bố thí được thực hiện qua sự sắp đặt của người không học tập... của người ác giới... của người kém trí tuệ, sẽ diễn ra trong bao lâu?”. “Tasmā” có nghĩa là do cả hai nguyên nhân đó.

ติสฺโสวิธาวณฺณนา

Chú giải về ba loại.

๓๔๒. ติณฺณํ ฐานานนฺติ ทานสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานสงฺขาตานํ ติสฺสนฺนํ ภูมีนํ, อวตฺถานานนฺติ อตฺโถ. จลนฺตีติ กมฺปนฺติ ปุริมากาเรน น ติฏฺฐนฺติ. กรณตฺเถติ ตติยาวิภตฺติอตฺเถ. กรณียสทฺทาเปกฺขาย หิ กตฺตริ เอว เอตํ สามิวจนํ, น กรเณ. เยภุยฺเยน หิ กรณโชตกวจนสฺส อตฺถภาวโต อนุตฺตกตฺตาว กรณตฺโถติ อิธาธิปฺเปโต. ปจฺฉานุตาปสฺส อกรณูปายํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุพฺพ…เป… ปติฏฺฐเปตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อจลาติ ทฬฺหา เกนจิ อสํหีรา. ปติฏฺฐเปตพฺพาติ สุปฺปติฏฺฐิตา กาตพฺพา. ตถา ปติฏฺฐาปนูปายมฺปิ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวญฺหี’’ติอาทิมาห. ตถา ปติฏฺฐาปเนน หิ ยถา ตํ ทานํ สมฺปติ ยถาธิปฺปายํ นิปฺปชฺชติ, เอวํ อายติมฺปิ วิปุลผลตาย มหปฺผลํ โหติ วิปฺปฏิสาเรน อนุปกฺกิลิฏฺฐภาวโต. ทฺวีสุ ฐาเนสูติ ยชมานยิฏฺฐฏฺฐาเนสุ. วิปฺปฏิสาโร…เป… น กตฺตพฺโพติ อตฺถํ สนฺธาย ‘‘เอเสว นโย’’ติ วุตฺตํ. มุญฺจเจตนาติ ปริจฺจาคเจตนา, ตสฺสา นิจฺจลภาโว นาม มุตฺตจาคตา ปุพฺพาภิสงฺขารวเสน อุฬารภาโว. ปจฺฉาสมนุสฺสรณเจตนาติ ปรเจตนา, ตสฺสา ปน นิจฺจลภาโว ‘‘อโห มยา ทานํ ทินฺนํ สาธุ สุฏฺฐู’’ติ ทานสฺส สกฺกจฺจํ ปจฺจเวกฺขณวเสน เวทิตพฺโพ. ตทุภยเจตนานํ นิจฺจลกรณูปายํ พฺยติเรกโต ทสฺเสตุํ ‘‘ตถา…เป… โหตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ตถา อกโรนฺตสฺสาติ มุญฺจเจตนํ, ปจฺฉาสมนุสฺสรณเจตนญฺจ นิจฺจลมกโรนฺตสฺส, วิปฺปฏิสารํ, อุปฺปาเทนฺตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘นาปิ อุฬาเรสุ โภเคสุ จิตฺตํ นมตี’’ติ อิทํ ปน ปจฺฉาสมนุสฺสรณเจตนาย เอว พฺยติเรกโต นิจฺจลกรณูปายทสฺสนํ. เอวญฺหิ ยถานิทฺทิฏฺฐนิทสฺสนํ อุปปนฺนํ โหติ. ตตฺถ อุฬาเรสุ โภเคสูติ เขตฺตวิเสเส ปริจฺจาคสฺส กตตฺตา ลทฺเธสุปิ อุฬาเรสุ โภเคสุ. นาปิ จิตฺตํ นมติ ปจฺฉา วิปฺปฏิสาเรน อุปกฺกิลิฏฺฐภาวโต. ยถา กถนฺติ อาห ‘‘มหาโรรุว’’นฺติอาทิ. ตสฺส หิ เสฏฺฐิสฺส คหปติโน วตฺถุ โกสลสํยุตฺเต, (สํ. นิ. ๑.๑๓๑) มยฺหกชาตเก (ชา. อฏฺฐ. ๓.๖.มยฺหกชาตกวณฺณนา) จ อาคตํ. ตถา หิ วุตฺตํ –

342. “Tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ” có nghĩa là của ba giai đoạn, ba thời điểm của sự bố thí, được gọi là lúc đầu, lúc giữa và lúc cuối. “Calanti” có nghĩa là chúng rung động, không đứng yên như trạng thái ban đầu. “Karaṇatthe” có nghĩa là trong ý nghĩa của biến cách thứ ba. Thật vậy, do phụ thuộc vào từ “karaṇīya”, đây là sở hữu cách trong ý nghĩa chủ cách, không phải trong ý nghĩa công cụ. Thật vậy, ở đây, chủ ý là vì phần lớn biến cách biểu thị công cụ có ý nghĩa đó, nên chủ thể không được biểu thị (bởi động từ) mới có ý nghĩa công cụ. Để chỉ ra phương pháp không hối hận về sau, đã nói rằng “tư tiền... nên được thiết lập”. Trong đó, “acalā” có nghĩa là vững chắc, không bị lay chuyển bởi bất cứ điều gì. “Patiṭṭhapetabbā” có nghĩa là nên được làm cho an trú vững chắc. Để chỉ ra phương pháp thiết lập như vậy, vị thầy đã nói những lời bắt đầu bằng “evañhi”. Thật vậy, bằng việc thiết lập như vậy, giống như sự bố thí đó hiện tại được thành tựu theo ý muốn, cũng vậy trong tương lai, nó có quả lớn do có quả rộng lớn, vì không bị ô nhiễm bởi sự hối hận. “Dvīsu ṭhānesu” có nghĩa là trong lúc đang cúng dường và sau khi đã cúng dường. Nhắm đến ý nghĩa “sự hối hận... không nên làm”, nên đã nói rằng “eseva nayo”. “Muñcacetanā” là tư tâm xả thí, trạng thái không dao động của nó được gọi là sự cao thượng do sự chuẩn bị từ trước, là sự xả thí một cách tự do. “Pacchāsamanussaraṇacetanā” là tư tâm hậu khởi, còn trạng thái không dao động của nó nên được hiểu qua việc quán xét một cách kính cẩn về sự bố thí rằng “Ồ, ta đã bố thí, thật tốt lành, thật hay thay!”. Để chỉ ra phương pháp làm cho cả hai tư tâm ấy không dao động bằng cách đối lập, đã nói rằng “tathā... hoti”. Trong đó, “tathā akarontassa” có nghĩa là của người không làm cho tư tâm buông bỏ và tư tâm tùy niệm về sau được vững chắc, của người làm phát sinh sự hối hận. Còn câu này “tâm cũng không hướng về của cải lớn lao” chính là sự trình bày phương pháp làm cho không dao động bằng cách đối lập với tư tâm tùy niệm về sau. Vì như vậy, sự minh họa đã được chỉ ra mới trở nên hợp lý. Trong đó, “uḷāresu bhogesu” có nghĩa là trong những của cải lớn lao đã có được do đã thực hiện sự xả thí trong một phước điền đặc biệt. Tâm cũng không hướng về, vì về sau nó bị ô nhiễm bởi sự hối hận. “Như thế nào?” ngài nói những lời bắt đầu bằng “mahāroruva”. Thật vậy, câu chuyện về vị trưởng giả gia chủ ấy đã xuất hiện trong Tương Ưng Kosala và trong Bổn sanh Mayhaka. Vì đã được nói như vậy –

‘‘ภูตปุพฺพํ [Pg.311] โส มหาราช เสฏฺฐิ คหปติ ตครสิขึ นาม ปจฺเจกสมฺพุทฺธํ ปิณฺฑปาเตน ปฏิปาเทสิ, ‘เทถ สมณสฺส ปิณฺฑปาต’นฺติ วตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ, ทตฺวา จ ปน ปจฺฉา วิปฺปฏิสารี อโหสิ ‘‘วรเมตํ ปิณฺฑปาตํ ทาสา วา กมฺมกรา วา ภุญฺเชยฺยุ’’’นฺติอาทิ.

“Tâu Đại vương, thuở xưa, có vị trưởng giả gia chủ đã cúng dường vật thực khất thực đến vị Phật Độc Giác tên là Tagarasikhī. Sau khi nói rằng ‘Hãy dâng vật thực khất thực cho vị sa-môn’, ông ta đã đứng dậy khỏi chỗ ngồi và đi khỏi. Nhưng sau khi cho, về sau lại hối hận rằng: ‘Vật thực khất thực này, thà rằng các nô tỳ hay người làm công ăn còn hơn’”, v.v...

โส กิร อญฺเญสุปิ ทิวเสสุ ตํ ปจฺเจกพุทฺธํ ปสฺสติ, ทาตุํ ปนสฺส จิตฺตํ น อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ ปน ทิวเส อยํ ปทุมวติยา เทวิยา ตติยปุตฺโต ตครสิขี ปจฺเจกพุทฺโธ คนฺธมาทนปพฺพเต ผลสมาปตฺติสุเขน วีตินาเมตฺวา ปุพฺพณฺหสมเย วุฏฺฐาย อโนตตฺตทเห มุขํ โธวิตฺวา มโนสิลาตเล นิวาเสตฺวา กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อภิญฺญาปาทกํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา อิทฺธิยา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา นครทฺวาเร โอรุยฺห จีวรํ ปารุปิตฺวา ปตฺตมาทาย นครวาสีนํ ฆรทฺวาเรสุ สหสฺสภณฺฑิกํ ฐเปนฺโต วิย ปาสาทิเกหิ อภิกฺกมนาทีหิ อนุปุพฺเพน เสฏฺฐิโน ฆรทฺวารํ สมฺปตฺโต, ตํ ทิวสญฺจ เสฏฺฐิ ปาโตว อุฏฺฐาย ปณีตํ โภชนํ ภุญฺชิตฺวา ฆรทฺวารโกฏฺฐเก อาสนํ ปญฺญเปตฺวา ทนฺตนฺตรานิ โสเธนฺโต นิสินฺโน โหติ. โส ปจฺเจกพุทฺธํ ทิสฺวา ตํ ทิวสํ ปาโตว ภุตฺวา นิสินฺนตฺตา ทานจิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา ภริยํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘อิมสฺส สมณสฺส ปิณฺฑปาตํ เทหี’’ติ วตฺวา ราชุปฏฺฐานตฺถํ ปกฺกามิ. เสฏฺฐิภริยา สมฺปชญฺญชาติกา จินฺเตสิ ‘‘มยา เอตฺตเกน กาเลน อิมสฺส ‘เทถา’ติ วจนํ น สุตปุพฺพํ, ทาเปนฺโตปิ จ อชฺช น ยสฺส วา ตสฺส วา ทาเปติ, วีตราคโทสโมหสฺส วนฺตกิเลสสฺส โอหิตภารสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส ทาเปติ, ยํ วา ตํ วา อทตฺวา ปณีตํ ปิณฺฑปาตํ ทสฺสามี’’ติ ฆรา นิกฺขมฺม ปจฺเจกพุทฺธํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ปตฺตํ อาทาย อนฺโตนิเวสเน ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา สุปริสุทฺเธหิ สาลิตณฺฑุเลหิ ภตฺตํ สมฺปาเทตฺวา ตทนุรูปํ ขาทนียํ, พฺยญฺชนํ, สูเปยฺยญฺจ อภิสงฺขริตฺวา ปตฺตํ ปูเรตฺวา พหิ คนฺเธหิ อลงฺกริตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส หตฺเถสุ ปติฏฺฐเปตฺวา วนฺทิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ‘‘อญฺเญสมฺปิ ปจฺเจกพุทฺธานํ สงฺคหํ กริสฺสามี’’ติ อปริภุญฺชิตฺวาว อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกามิ. โสปิ โข เสฏฺฐิ ราชุปฏฺฐานํ กตฺวา อาคจฺฉนฺโต ปจฺเจกพุทฺธํ ทิสฺวา อาห ‘‘มยํ ตุมฺหากํ ปิณฺฑปาตํ เทถา’’ติ วตฺวา ปกฺกนฺตา, อปิ โว ลทฺโธ ปิณฺฑปาโต’’ติ? อาม, เสฏฺฐิ ลทฺโธติ. ‘‘ปสฺสามา’’ติ คีวํ อุกฺขิปิตฺวา โอโลเกสิ[Pg.312], อถสฺส ปิณฺฑปาตคนฺโธ อุฏฺฐหิตฺวา นาสปุฏํ ปหริ. โส จิตฺตํ สํยเมตุํ อสกฺโกนฺโต ปจฺฉา วิปฺปฏิสารี อโหสิ, ตสฺส ปน วิปฺปฏิสารสฺส อุปฺปนฺนากาโร ‘‘วรเมต’’นฺติอาทินา ปาฬิยํ วุตฺโตเยว. ปิณฺฑปาตทาเนน ปเนส สตฺตกฺขตฺตุํ สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺโน, สตฺตกฺขตฺตุเมว จ สาวตฺถิยํ เสฏฺฐิกุเล นิพฺพตฺโต, อยญฺจสฺส สตฺตโม ภโว, ปจฺฉา วิปฺปฏิสาเรน ปน นาปิ อุฬาเรสุ โภเคสุ จิตฺตํ นมติ. วุตฺตญฺเหตํ สํยุตฺตวรลญฺฉเก –

Nghe nói, vào những ngày khác, vị trưởng giả ấy cũng thấy vị Phật Độc Giác kia, nhưng tâm của ông không khởi lên ý muốn cúng dường. Nhưng vào ngày hôm ấy, vị Phật Độc Giác Tagarasikhī này, là người con trai thứ ba của hoàng hậu Padumavatī, sau khi an hưởng lạc quả định trên núi Gandhamādana, vào buổi sáng đã xuất định, rửa mặt ở hồ Anotatta, mặc y ở phiến đá Manosilā, thắt dây lưng, mang y bát, nhập thiền làm nền tảng cho thần thông, dùng thần thông bay lên không trung, đáp xuống ở cổng thành, đắp y, mang bát, với những oai nghi khả kính như đang đặt một túi một ngàn đồng tiền ở cửa nhà của những người dân trong thành, đã tuần tự đi đến cửa nhà của vị trưởng giả. Và vào ngày hôm đó, vị trưởng giả dậy sớm, dùng bữa ăn thịnh soạn, cho dọn chỗ ngồi ở cổng nhà và đang ngồi xỉa răng. Ông thấy vị Phật Độc Giác, và vì hôm đó đã ăn sớm và đang ngồi, nên ông khởi tâm bố thí, cho gọi vợ đến và nói: "Hãy cúng dường vật thực cho vị Sa-môn này", rồi đi đến chầu vua. Vợ của vị trưởng giả là người có trí tuệ, suy nghĩ rằng: "Trong suốt thời gian qua, ta chưa từng nghe ông ấy nói 'Hãy cho đi'. Và hôm nay, dù có cho đi, ông cũng không cho một người bất kỳ nào đó, mà là cho một vị Phật Độc Giác đã đoạn trừ tham, sân, si, đã từ bỏ phiền não, đã đặt gánh nặng xuống. Ta sẽ không cúng dường một món vật thực tầm thường nào đó, mà sẽ cúng dường một món vật thực thịnh soạn". Bà ra khỏi nhà, đảnh lễ vị Phật Độc Giác bằng năm vóc sát đất, nhận lấy bát, mời ngài ngồi trên chỗ đã soạn sẵn trong nhà, dùng gạo sālī tinh khiết nấu cơm, chuẩn bị các món ăn cứng, món canh, món súp tương xứng, đặt đầy bát, trang trí bên ngoài bằng hương thơm, đặt vào tay vị Phật Độc Giác và đảnh lễ. Vị Phật Độc Giác nghĩ: "Ta sẽ chia sẻ với các vị Phật Độc Giác khác", nên không thọ thực mà nói lời tùy hỷ rồi ra đi. Vị trưởng giả ấy sau khi chầu vua, trên đường về thấy vị Phật Độc Giác và hỏi: "Chúng tôi đã đi sau khi nói rằng 'Hãy cúng dường vật thực cho ngài', ngài đã nhận được vật thực chưa?". "Vâng, thưa trưởng giả, đã nhận được". (Ông) nói "Để tôi xem" rồi ngẩng cổ nhìn, lúc ấy hương thơm của vật thực bay lên xông vào mũi ông. Ông không thể kềm chế tâm mình, sau đó đã hối hận. Cách thức mà sự hối hận của ông khởi lên đã được nói đến trong kinh điển bằng câu bắt đầu bằng "varametaṃ". Nhưng nhờ việc cúng dường vật thực này, ông đã bảy lần sanh lên cõi trời, cõi thiện thú, và cũng bảy lần sanh vào gia đình trưởng giả ở Sāvatthī. Và đây là kiếp thứ bảy của ông. Nhưng do sự hối hận về sau, tâm ông không hướng đến việc hưởng thụ những tài sản lớn lao. Điều này đã được nói trong Saṃyuttavaralañchaka –

‘‘ยํ โข โส มหาราช เสฏฺฐิ คหปติ ทตฺวา ปจฺฉา วิปฺปฏิสารี อโหสิ ‘วรเมตํ ปิณฺฑปาตํ ทาสา วา กมฺมกรา วา ภุญฺเชยฺยุ’นฺติ, ตสฺส กมฺมสฺส วิปาเกน นาสฺสุฬาราย ภตฺตโภคาย จิตฺตํ นมติ, นาสฺสุฬาราย วตฺถโภคาย, ยานโภคาย, นาสฺสุฬารานํ ปญฺจนฺนํ กามคุณานํ โภคาย จิตฺตํ นมตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๓๑).

“Tâu Đại vương, vị trưởng giả gia chủ ấy, sau khi cúng dường đã hối hận rằng: 'Thà rằng món vật thực này cho những người nô lệ hay người làm công ăn'. Do quả của nghiệp ấy, tâm của ông không hướng đến việc hưởng thụ thức ăn thượng hạng, tâm không hướng đến việc hưởng thụ y phục thượng hạng, xe cộ, tâm không hướng đến việc hưởng thụ năm dục lạc thượng hạng”.

มยฺหกชาตเกปิ วุตฺตํ –

Trong Mayhakajātaka cũng có nói rằng –

‘‘อิติ มหาราช อาคนฺตุกเสฏฺฐิ ตครสิขิปจฺเจกพุทฺธสฺส ทินฺนปจฺจเยน พหุํ ธนํ ลภิ, ทตฺวา อปรเจตนํ ปณีตํ กาตุํ อสมตฺถตาย ปณีเต โภเค ภุญฺชิตุํ นาสกฺขี’’ติ (ชา. อฏฺฐ. ๓.๖.มยฺหกชาตกวณฺณนา).

“Tâu Đại vương, như vậy, vị trưởng giả khách nhờ duyên cúng dường đến Phật Độc Giác Tagarasikhi mà được nhiều tài sản, nhưng do không có khả năng làm cho hậu tâm trở nên cao thượng sau khi cúng dường, nên đã không thể hưởng thụ những tài sản cao quý”.

ภาตุ ปเนส เอกํ ปุตฺตํ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๓๕๔) สาปเตยฺยสฺส การณา ชีวิตํ โวโรเปสิ, เตน กมฺเมน พหูนิ วสฺสานิ นิรเย ปจฺจิตฺถ, สตฺตกฺขตฺตุญฺจ อปุตฺตโก ชาโต, อิทานิปิ เตเนว กมฺเมน มหาโรรุวํ อุปปนฺโน. เตน วุตฺตํ ‘‘มหาโรรุวํ อุปปนฺนสฺส เสฏฺฐิคหปติโน วิยา’’ติ, ปุริมปจฺฉิมเจตนาวเสน เจตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอกา หิ เจตนา ทฺเว ปฏิสนฺธิโย น เทตีติ.

Hơn nữa, ông này vì tài sản đã giết chết một người con trai của anh mình. Do nghiệp đó, ông đã bị thiêu đốt trong địa ngục nhiều năm, và bảy lần sanh ra không có con. Ngay cả bây giờ, cũng do chính nghiệp đó mà ông đã sanh vào địa ngục Mahāroruva. Do đó, đã được nói rằng "giống như vị trưởng giả gia chủ đã sanh vào địa ngục Mahāroruva". Ở đây, ý nghĩa cần được hiểu theo năng lực của tiền tâm và hậu tâm. Vì rằng một tư tâm không thể cho hai sự tái sanh.

ทสอาการวณฺณนา

Giải thích về mười phương diện

๓๔๓. อากโรติ อตฺตโน อนุรูปตาย สมริยาทปริจฺเฉทํ ผลํ นิพฺพตฺเตตีติ อากาโร, การณนฺติ อาห ‘‘ทสหิ การเณหี’’ติ. มริยาทตฺโถ เหตฺถ อา-สทฺโท. น ทุสฺสีเลสฺเวว, อถ โข สีลวนฺเตสุปิ วิปฺปฏิสารํ อุปฺปาเทสฺสติ. ตทุภเยปิ น อุปฺปาเทตพฺโพติ หิ ทสฺเสตุํ [Pg.313] อปิ-สทฺเทน, ปิ-สทฺเทน วา สมฺปิณฺฑนํ กโรติ. ปฏิคฺคาหกโตว อุปฺปชฺชตีติ พลวตรํ วิปฺปฏิสารํ สนฺธาย วุตฺตํ, ทุพฺพโล ปน เทยฺยธมฺมโต, ปริวารชนโตปิ อุปฺปชฺชเตว. อุปฺปชฺชิตุํ ยุตฺตนฺติ อุปฺปชฺชนารหํ. วิปฺปฏิสารมฺปิ วิโนเทสีติ สมฺพนฺโธ. เตสํเยวาติ ปาณาติปาตีนเมว. ยชนํ นาเมตฺถ ทานเมวาธิปฺเปตํ, น อคฺคิชุหนนฺติ อาห ‘‘เทตุ ภว’’นฺติ. วิสฺสชฺชตูติ มุตฺตจาควเสน จชตุ. อพฺภนฺตรนฺติ อชฺฌตฺตํ สกสนฺตาเน.

343. Nó tạo ra, tức là làm phát sinh quả có giới hạn và phân định tương xứng với chính nó, do đó gọi là ākāra (phương diện). Ngài nói kāraṇaṃ (là lý do) trong câu “dasahi kāraṇehi” (bởi mười lý do). Ở đây, tiếp đầu ngữ ā- có nghĩa là giới hạn. Không chỉ đối với những người vô giới, mà ngay cả đối với những người có giới, nó cũng sẽ làm phát sinh sự hối hận. Để chỉ ra rằng không nên để sự hối hận phát sinh trong cả hai trường hợp, ngài dùng từ api- hoặc pi- để bao gồm cả hai. Câu "nó phát sinh từ người nhận" được nói đến để chỉ sự hối hận mạnh mẽ hơn. Còn sự hối hận yếu hơn thì cũng phát sinh từ vật cúng dường hoặc từ những người xung quanh. Uppajjituṃ yuttaṃ có nghĩa là đáng để phát sinh. Cần liên kết rằng "ngài cũng xua tan sự hối hận". Tesaṃyeva có nghĩa là chỉ của những người sát sanh. Ở đây, yajanaṃ (sự cúng tế) được hiểu là sự bố thí, không phải là sự cúng dường lửa, do đó ngài nói “detu bhavaṃ” (ngài hãy cho đi). Vissajjatu có nghĩa là hãy từ bỏ với sự xả ly hoàn toàn. Abbhantaraṃ có nghĩa là bên trong, trong dòng tâm của chính mình.

โสฬสาการวณฺณนา

Giải thích về mười sáu phương diện

๓๔๔. อนุมติปกฺขาทโย เอว เหฏฺฐา ยญฺญสฺส วตฺถุํ กตฺวา ‘‘โสฬสปริกฺขารา’’ติ วุตฺตา, อิธ ปน สนฺทสฺสนาทิวเสน อนุโมทนาย อารทฺธตฺตา วุตฺตํ ‘‘โสฬสหิ อากาเรหี’’ติ. ทสฺเสตฺวาติ อตฺตโน เทสนานุภาเวน ปจฺจกฺขมิว ผลํ ทสฺเสตฺวา, อเนกวารํ ปน ทสฺสนโต ‘‘ทสฺเสตฺวา ทสฺเสตฺวา’’ติ พฺยาปนวจนํ, ตเทว อาภุโส เมฑนฏฺเฐน อาเมฑิตวจนนฺติ อาจริเยน (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๔๔) วุตฺตํ. ‘‘สมาทเปตฺวา สมาทเปตฺวา’’ติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ตมตฺถนฺติ ทานผลวเสน กมฺมผลสมฺพนฺธมตฺถํ. สมาทเปตฺวาติ สุตมตฺตํ อกตฺวา ยถา ราชา ตมตฺถํ สมฺมเทว อาทิยติ จิตฺเต กโรนฺโต สุคฺคหิตํ กตฺวา คณฺหาติ, ตถา สกฺกจฺจํ อาทาเปตฺวา.

344. Chỉ có các pháp như là phe tán thành v.v... ở dưới, sau khi đã làm thành đối tượng của sự tế lễ, được gọi là "mười sáu vật dụng," còn ở đây, do đã được bắt đầu để tùy hỷ bằng cách chỉ rõ (quả) v.v..., nên được nói là "bằng mười sáu cách thức." "Dassetvā" nghĩa là sau khi đã chỉ ra quả dường như hiển nhiên bằng oai lực thuyết pháp của mình, còn do việc chỉ ra nhiều lần, (nên đó là) lời nói lặp lại "dassetvā dassetvā," vị A-xà-lê đã nói rằng chính lời nói lặp lại đó, do có ý nghĩa nói đi nói lại nhiều lần, là lời nói trùng điệp. Trong các câu như "samādapetvā samādapetvā" v.v... cũng có cùng phương pháp này. "Tamattham" nghĩa là ý nghĩa liên quan đến quả của nghiệp theo cách của quả bố thí. "Samādapetvā" nghĩa là không chỉ làm cho nghe suông, mà làm cho nhà vua tiếp nhận ý nghĩa đó một cách chân chánh, ghi nhớ trong tâm, nắm giữ một cách khéo léo, theo cách đó, sau khi đã làm cho tiếp nhận một cách kính cẩn.

‘‘วิปฺปฏิสารวิโนทเนนา’’ติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตํ. โลภโทสโมหอิสฺสามจฺฉริยมานาทโยปิ หิ ทานจิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสา, เตสํ วิโนทเนนปิ ตํ โวทาปิตํ สมุตฺเตชิตํ นาม โหติ ติกฺขวิสทภาวาปตฺติโต, อาสนฺนตรภาวโต ปน วิปฺปฏิสารวิโนทนเมว คหิตํ. ปวตฺติเต หิ ทาเน ตสฺส สมฺภโวติ. ยาถาวโต วิชฺชมาเนหิ คุเณหิ หฏฺฐปหฏฺฐภาวาปาทนํ สมฺปหํสนนฺติ อาห ‘‘สุนฺทร’’นฺติอาทิ. ธมฺมโตติ สจฺจโต. ตทตฺถเมว ทสฺเสตุํ ‘‘ธมฺเมน สเมน การเณนา’’ติ วุตฺตํ. สจฺจญฺหิ ธมฺมโต อนเปตตฺตา ธมฺมํ, อุปสมจริยภาวโต สมํ, ยุตฺตภาเวน การณนฺติ จ วุจฺจติ.

Câu "bằng cách loại trừ sự hối hận" này chỉ là một sự chỉ dẫn. Vì rằng tham, sân, si, tật đố, xan tham, mạn, v.v... cũng là những tùy phiền não của tâm bố thí, ngay cả bằng cách loại trừ chúng, tâm ấy được gọi là đã được làm cho trong sạch, đã được làm cho phấn chấn, do đạt đến trạng thái sắc bén và trong sáng. Tuy nhiên, do trạng thái gần gũi hơn, chỉ có việc loại trừ sự hối hận được đề cập. Vì khi việc bố thí được tiến hành, sự hối hận có thể phát sinh. Việc làm cho phát sinh trạng thái hân hoan, vui mừng bằng những phẩm chất hiện có đúng như thật được gọi là sự khích lệ, do đó ngài nói "tốt đẹp" v.v... "Dhammato" nghĩa là một cách chân thật. Để chỉ rõ chính ý nghĩa đó, câu "bằng pháp, bằng sự bình đẳng, bằng lý do" đã được nói. Vì sự thật, do không tách rời khỏi pháp, được gọi là `dhamma`; do là sự thực hành tịch tịnh, được gọi là `sama`; và do tính hợp lý, được gọi là `kāraṇa`.

๓๔๕. ตสฺมึ ยญฺเญ รุกฺขติณจฺเฉโทปิ นาม นาโหสิ, กุโต ปาณวโธติ ปาณวธาภาวสฺเสว ทฬฺหีกรณตฺถํ, สพฺพโส วิปรีตคฺคาเหหิ อวิทูสิตตาทสฺสนตฺถญฺจ ปาฬิยํ ‘‘เนว คาโว หญฺญึสู’’ติอาทีนิ วตฺวาปิ [Pg.314] ‘‘น รุกฺขา ฉิชฺชึสู’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย ยูปนามเก’’ติอาทิมาห. พริหิสตฺถายาติ ปริจฺเฉทตฺถาย. วนมาลาสงฺเขเปนาติ วนปุปฺเผหิ คนฺธิตมาลานิยาเมน. เอวํ อาจริเยน (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๔๕) วุตฺตํ, วนปนฺติอากาเรนาติ อตฺโถ. ภูมิยํ วา ปตฺถรนฺตีติ เวทิภูมึ ปริกฺขิปนฺตา ตตฺถ ตตฺถ ปตฺถรนฺติ. มนฺตาทินา หิ ปริสงฺขตา ภูมิ วินฺทติ อสฺส ลาภสกฺกาเรติ กตฺวา ‘‘เวที’’ติ วุจฺจติ. เตปิ รุกฺขา เตปิ ทพฺพาติ สมฺพนฺโธ, กมฺมกตฺตา เจตํ ทฺวยํ, อภิหิตกมฺมํ วา. วตฺติจฺฉาย หิ ยถาสตฺตึ การกา ภวนฺติ. วุตฺตนเยน ปาณวธาภาวสฺส ทฬฺหีกรณตฺถํ, วิปรีตคฺคาเหน อวิทูสิตภาวทสฺสนตฺถญฺเจตนฺติ ทสฺเสติ กึ ปนา’’ติอาทินา. อนฺโตเคหทาโส อนฺโตชาโต. อาทิสทฺเทน ธนกฺกีตกรมรานีตสามํทาสพฺยูปคตานํ สงฺคโห. ปุพฺพเมวาติ ภติกรณโต ปเคว. ธนํ คเหตฺวาติ ทิวเส ทิวเส ยถากมฺมํ คเหตฺวา. ภตฺตเวตนนฺติ เทวสิกํ ภตฺตญฺเจว มาสิกาทิปริพฺพยญฺจ. วุตฺโตวายมตฺโถ. ตชฺชิตาติ สนฺตชฺชิตา. ปริกมฺมานีติ สพฺพภาคิยานิ กมฺมานิ, อุจฺจาวจานิ กมฺมานีติ อตฺโถ. ปิยสมุทาจาเรเนวาติ อิฏฺฐวจเนเนว. ยถานามวเสเนวาติ ปากฏนามานุรูเปเนว. สปฺปิเตลนวนีตทธิมธุผาณิเตน เจวาติ เอตฺถ จ-สทฺโท อวุตฺตสมุจฺจยตฺโถ, เตน ปณีตปณีตานํ นานปฺปการานํ ขาทนียโภชนียาทีนญฺเจว วตฺถยานมาลาคนฺธวิเลปนเสยฺยาวสถาทีนญฺจ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ, เตนาห ‘‘ปณีเตหิ สปฺปิเตลาทิสมฺมิสฺเสเหวา’’ติอาทิ. ตสฺส ตสฺส กาลสฺส อนุรูเปหิ ยาคุ…เป… ปานกาทีหีติ สมฺพนฺโธ. สปฺปิอาทีนนฺติ สปฺปิอาทีหิ.

345. Trong cuộc tế lễ ấy, ngay cả việc chặt cây cắt cỏ cũng không có, huống chi là sát sanh. Để củng cố việc không có sát sanh, và để chỉ ra rằng nó hoàn toàn không bị ô nhiễm bởi những quan niệm sai lầm, mặc dù trong Pāli đã nói "không có bò bị giết" v.v..., ngài vẫn nói thêm "không có cây bị chặt" v.v..., và để chỉ rõ điều này, ngài nói "những cây gọi là trụ tế" v.v... "Barihisatthāya" nghĩa là để phân định. "Vanamālāsaṅkhepena" nghĩa là theo quy tắc của những vòng hoa được kết bằng hoa rừng. Vị A-xà-lê đã nói như vậy, ý nghĩa là theo hình thức hàng cây trong rừng. Hoặc "trải trên mặt đất" nghĩa là họ rào quanh khu đất tế đàn và trải ra ở chỗ này chỗ kia. Vì mảnh đất được chuẩn bị bằng thần chú v.v... mang lại lợi lộc và danh dự cho người ấy, nên nó được gọi là "vedī" (tế đàn). "Những cây ấy, những loại cỏ ấy" là mối liên hệ; cả hai từ này là chủ từ của hành động, hoặc là nghiệp được chỉ định. Vì tùy theo ý muốn của người nói mà các cách có thể thay đổi. Để củng cố việc không có sát sanh theo phương pháp đã nói, và để chỉ ra trạng thái không bị ô nhiễm bởi quan niệm sai lầm, ngài chỉ ra bằng câu "huống nữa là" v.v... Người nô lệ trong nhà là người sinh ra trong nhà. Bằng từ `ādi`, bao gồm những người nô lệ được mua bằng tiền, nô lệ bị bắt làm tù binh, và những người tự nguyện làm nô lệ. "Pubbameva" nghĩa là trước khi làm công. "Dhanaṃ gahetvā" nghĩa là nhận tiền mỗi ngày tùy theo công việc. "Bhattavetanam" nghĩa là cả cơm ăn hàng ngày và chi phí hàng tháng v.v... Ý nghĩa này đã được nói. "Tajjitā" nghĩa là những người bị đe dọa. "Parikammāni" nghĩa là các công việc thuộc mọi phần, tức là các công việc cao thấp. "Piyasamudācārena eva" nghĩa là chỉ bằng lời nói dễ thương. "Yathānāmavasena eva" nghĩa là chỉ theo tên gọi thông thường. Ở đây, trong câu "bằng bơ, dầu, bơ tươi, sữa chua, mật ong và đường phèn," từ `ca` có ý nghĩa bao gồm những gì chưa được nói; do đó, cần hiểu là bao gồm các loại vật thực cứng, vật thực mềm v.v... đa dạng, từ hảo hạng đến thượng hạng, và cả y phục, xe cộ, vòng hoa, hương liệu, vật thoa, giường nằm, nơi ở v.v..., do đó, ngài nói "chỉ bằng những thứ hảo hạng được trộn với bơ, dầu v.v..." Cần liên kết với "bằng cháo... các loại thức uống v.v... phù hợp với từng thời điểm." "Sappiādīnam" nghĩa là bằng bơ v.v...

๓๔๖. ปฏิสาเมตพฺพโต, อตฺตโน อตฺตโน สนฺตกภาวโต จ สํ นาม ธนํ วุจฺจติ, ตสฺส ปตีติ สปติ นิคฺคหิตโลเปน, ธนวา, ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกหิตาวหตฺตา ตสฺส หิตนฺติ สาปเตยฺยํ, ตเทว ธนํ. เตนาห ‘‘ปหูตํ ธน’’นฺติ. อกฺขยธมฺมเมวาติ อขยสภาวเมว. คามภาเคนาติ สํกิตฺตนวเสน คาเม วา คเหตพฺพภาเคน, เอวํ อาจริเยน (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๔๖) วุตฺตํ, ปจฺเจกํ สภาคคามโกฏฺฐาเสนาติปิ อตฺโถ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

346. Do cần được cất giữ và do là tài sản của chính mình, tài sản được gọi là `saṃ`; "chủ nhân của nó" là `sapati`, do lược bỏ niggahita, (nghĩa là) người có tài sản; do mang lại lợi ích trong hiện tại và tương lai, "lợi ích của người đó" là `sāpateyyaṃ`, chính là tài sản. Do đó, ngài nói "nhiều tài sản." "Akkhayadhammam eva" nghĩa là chỉ có bản chất không thể cạn kiệt. "Gāmabhāgena" nghĩa là bằng phần được nhận trong làng theo cách kể lại. Vị A-xà-lê đã nói như vậy, cũng có nghĩa là bằng phần làng tương ứng của mỗi người. Trong các trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này.

๓๔๗. ยญฺญาวาโฏติ [Pg.315] ขณิตาวาฏสฺส อสฺสเมธาทิยญฺญยชนฏฺฐานสฺเสตํ อธิวจนํ, ตพฺโพหาเรน ปน อิธ ทานสาลาย เอว, ตาย จ ปุรตฺถิมนครทฺวาเร กตาย ปุรตฺถิมภาเค เอวาติ อตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ปุรตฺถิมโต นครทฺวาเร’’ติอาทินา. ตํ ปน ฐานํ รญฺโญ ทานสาลาย นาติทูเร เอวาติ อาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. ยโต ตตฺถ ปาตราสํ ภุญฺชิตฺวา อกิลนฺตรูปาเยว สายนฺเห รญฺโญ ทานสาลํ สมฺปาปุณนฺติ. ‘‘ทกฺขิเณน ยญฺญาวาฏสฺสา’’ติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ยาคุํ ปิวิตฺวาติ หิ ยาคุสีเสน ปาตราสโภชนมาห.

347. "Yaññāvāṭa" là tên gọi của một cái hố được đào, một nơi tế lễ như lễ tế ngựa (assamedha) v.v... Tuy nhiên, ở đây, theo cách dùng từ đó, nó chỉ có nghĩa là nhà bố thí. Và ngài chỉ ra ý nghĩa rằng (nhà bố thí) đó được xây ở cổng thành phía đông, và cũng ở phía đông của cổng thành, bằng câu "ở cổng thành từ phía đông" v.v... Hơn nữa, nơi đó không quá xa nhà bố thí của vua, nên ngài nói "để mà" v.v..., bởi vì sau khi ăn sáng ở đó, họ đến được nhà bố thí của vua vào buổi chiều mà không hề mệt mỏi. Trong các câu như "ở phía nam của hố tế lễ" v.v... cũng theo phương pháp này. Vì bằng câu "sau khi uống cháo," ngài muốn nói đến bữa ăn sáng mà cháo là món chính.

๓๔๘. มธุรนฺติ สาทุรสํ. อุปริ วตฺตพฺพมตฺถนฺติ ‘‘อปิจ เม โภ เอวํ โหตี’’ติอาทินา วุจฺจมานมตฺถํ. ปริหาเรนาติ ภควนฺตํ ครุํ กตฺวา อคารวปริหาเรน, อุชุกภาวาปนยเนน วา, อุชุกวุตฺตึ ปริหริตฺวา วงฺกวุตฺติยาว ยถาจินฺติตมตฺถํ ปุจฺฉนฺโต เอวมาหาติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘อุชุกเมว ปุจฺฉยมาโน อคารโว วิย โหตี’’ติ.

348. Madhuranti có nghĩa là vị ngọt. Upari vattabbamatthanti có nghĩa là ý nghĩa sẽ được nói đến bằng đoạn văn bắt đầu bằng: “Thưa ngài, đối với tôi lại có ý nghĩ như vầy”. Parihārenāti có nghĩa là: sau khi xem trọng Đức Thế Tôn, bằng cách tránh sự bất kính, hay bằng cách loại bỏ thái độ thẳng thắn, sau khi từ bỏ cách nói thẳng, chỉ bằng cách nói quanh co, trong khi muốn hỏi ý nghĩa đã được suy nghĩ, vị ấy đã nói như vậy, điều này đã được nói đến. Do đó, ngài (chú giải) đã nói: “Người hỏi một cách thẳng thắn dường như là bất kính”.

นิจฺจทานอนุกุลยญฺญวณฺณนา

Giải Thích Về Lễ Tế Thường Xuyên Và Phù Hợp Với Gia Tộc

๓๔๙. อุฏฺฐายาติ ทาเน อุฏฺฐานวีริยมาห, สมุฏฺฐายาติ ตสฺส สาตจฺจกิริยํ. กสิวาณิชฺชาทิกมฺมานิ อกโรนฺโต ทลิทฺทิยาทิอนตฺถาปตฺติยา นสฺสิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. อปฺปสมฺภารตโร เจว มหปฺผลตโร จาติ สงฺเขปโต อฏฺฐกถายํ วุตฺโต ปาฬิยํ ปน ‘‘อปฺปตฺถตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ ปาโฐ. ตตฺถ อปฺปสมฺภารตโรติ อติวิย ปริตฺตสมฺภาโร, อสมารพฺภิยสมฺภาโร. อปฺปตฺถตโรติ ปน อติวิย อปฺปกิจฺโจ, อตฺโถ เจตฺถ กิจฺจํ, ตฺถ-การสฺส ฏฺฐ-การํ กตฺวา ‘‘อปฺปฏฺฐตโร’’ติปิ ปาโฐ. สมฺมา อารภียติ ยญฺโญ เอเตนาติ สมารมฺโภ, สมฺภารสมฺภรณวเสน ปวตฺตสตฺตปีฬา, อปฺโป สมารมฺโภ เอตสฺสาติ ตถา, อยํ ปนาติสเยนาติ อปฺปสมารมฺภตโร. วิปากสญฺญิตํ มหนฺตํ สทิสํ ผลเมตสฺสาติ มหปฺผโล, อยํ ปนาติสเยนาติ มหปฺผลตโร. อุทยสญฺญิตํ มหนฺตํ นิสฺสนฺทาทิผลเมตสฺสาติ มหานิสํโส, อยํ ปนาติสเยนาติ มหานิสํสตโร. ธุวทานานีติ ธุวานิ ถิรานิ อวิจฺฉินฺนานิ กตฺวา ทาตพฺพทานานิ. นิจฺจภตฺตานีติ เอตฺถ ภตฺตสีเสน จตุปจฺจยคฺคหณํ. อนุกุลยญฺญานีติ อนุกุลํ กุลานุกฺกมํ อุปาทาย ทาตพฺพทานานิ. เตนาห [Pg.316] ‘‘อมฺหาก’’นฺติอาทิ. ยานิ ปวตฺเตตพฺพานิ, ตานิ อนุกุลยญฺญานิ นามาติ โยเชตพฺพํ. นิพทฺธทานานีติ นิพนฺเธตฺวา นิยเมตฺวา ปเวณีวเสน ปวตฺติตทานานิ.

349. Bằng từ uṭṭhāya, ngài nói lên sự tinh tấn nỗ lực trong việc bố thí; bằng từ samuṭṭhāya, ngài nói lên hành động liên tục của việc ấy. Ý nghĩa là: người không làm các công việc như cày cấy, buôn bán v.v... sẽ bị hủy hoại do rơi vào tình trạng bất lợi như nghèo khó. “Ít sự chuẩn bị hơn và có quả lớn hơn” là điều được nói một cách tóm tắt trong Chú giải, nhưng trong Pāli, có đoạn văn là “ít công việc hơn, ít sát hại hơn, có quả lớn hơn, và có lợi ích lớn hơn”. Trong đó, appasambhārataro có nghĩa là có sự chuẩn bị rất ít, sự chuẩn bị không cần nỗ lực. Còn appatthataro có nghĩa là rất ít công việc; ở đây, attha là công việc; sau khi đổi ttha thành ṭṭha, cũng có đoạn văn là appaṭṭhataro. Lễ tế được thực hiện đúng đắn nhờ vào điều này, do đó gọi là samārambha (sự thực hiện); sự làm hại chúng sinh xảy ra do việc thu thập các vật dụng; lễ tế này có ít sự thực hiện (sát hại), do đó được gọi như vậy; và điều này ở mức độ cao hơn, do đó là appasamārambhataro (ít sát hại hơn). Lễ tế này có quả tương xứng to lớn được gọi là quả dị thục, do đó là mahapphalo (có quả lớn); và điều này ở mức độ cao hơn, do đó là mahapphalataro (có quả lớn hơn). Lễ tế này có quả đẳng lưu v.v... to lớn được gọi là sự sanh khởi, do đó là mahānisaṃso (có lợi ích lớn); và điều này ở mức độ cao hơn, do đó là mahānisaṃsataro (có lợi ích lớn hơn). Dhuvadānānīti là các vật thí nên được cho sau khi đã làm cho chúng trở nên thường xuyên, bền vững, không gián đoạn. Niccabhattānīti: ở đây, nên hiểu việc tiếp nhận bốn vật dụng được nói đến qua từ chính là vật thực. Anukulayaññānīti là các vật thí nên được cho theo dòng dõi gia tộc, phù hợp với gia tộc. Do đó, ngài (chú giải) đã nói: “của chúng tôi” v.v... Nên được liên kết rằng: những vật thí nào nên được thực hiện, những vật thí ấy được gọi là anukulayaññāni. Nibaddhadānānīti là các vật thí được thực hiện theo truyền thống, sau khi đã ghi nhận và quy định.

หตฺถิทนฺเตน กตา ทนฺตมยสลากา, ยตฺถ ทายกานํ นามํ องฺกนฺติ, อิมินา ตํ นิจฺจภตฺตํ สลากทานวเสนาติ ทสฺเสติ. ตํ กุลนฺติ อนาถปิณฺฑิกกุลํ. ทาลิทฺทิเยนาติ ทลิทฺทภาเวน. ‘‘เอกสลากโต อุทฺธํ ทาตุํ นาสกฺขี’’ติ อิมินา เอเกนปิ สลากทาเนน นิพทฺธทานํ อุปจฺฉินฺทิตุมทตฺวา อนุรกฺขณมาห. รญฺโญติ เสตวาหนรญฺโญ.

Thẻ làm bằng ngà voi là dantamayasalākā, nơi mà họ ghi tên của các thí chủ; bằng điều này, ngài chỉ ra rằng vật thực thường xuyên ấy (được cúng dường) bằng cách bố thí thẻ. Taṃ kulanti là gia tộc của Anāthapiṇḍika. Dāliddiyenāti là do sự nghèo khó. Bằng câu “không thể cho nhiều hơn một thẻ”, ngài nói lên sự duy trì, không để cho việc bố thí thường xuyên bị gián đoạn ngay cả bằng việc bố thí một thẻ. Raññoti là của vua Setavāhana.

อาทีนิ วตฺวาติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ‘‘กสฺมา เสโน วิย มํสเปสึ ปกฺขนฺทิตฺวา คณฺหาสี’’ติ เอวมาทีนํ สมสมทาเน อุสฺสุกฺกนวจนานํ สงฺคโห. คลคฺคาหาติ คลคฺคหณา. ‘‘กมฺมจฺเฉทวเสนา’’ติ อิมินา อตฺตโน อตฺตโน กมฺโมกาสาทานมฺปิ ปีฬาเยวาติ ทสฺเสติ. สมารมฺภสทฺโท เจตฺถ ปีฬนตฺโถติ อาห ‘‘ปีฬาสงฺขาโต สมารมฺโภ’’ติ. ปุพฺพเจตนามุญฺจเจตนาอปรเจตนาสมฺปตฺติยา ทายกวเสน ตีณิ องฺคานิ, วีตราคตาวีตโทสตาวีตโมหตาปฏิปตฺติยา ทกฺขิเณยฺยวเสน จ ตีณีติ เอวํ ฉฬงฺคสมนฺนาคตา โหติ ทกฺขิณา, ฉฬงฺคุตฺตเร นนฺทมาตาสุตฺตญฺจ (อ. นิ. ๖.๓๗) ตสฺสตฺถสฺส สาธกํ. อปราปรํ อุปฺปชฺชนกเจตนาวเสน มหานที วิย, มโหโฆ วิย จ อิโต จิโต จ อภิสนฺทิตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา ปวตฺติโต ปุญฺญเมว ปุญฺญาภิสนฺโท. ตถาวิธนฺติ ปมาณสฺส กาตุํ อสุกรตฺตมาห. การณมหตฺเตน ผลมหตฺตมฺปิ เวทิตพฺพํ อุปริ นชฺชา วุฏฺฐิยา มโหโฆ วิยาติ วุตฺตํ ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ.

Ở đây, trong câu ādīni vatvā, bằng từ ādi, nên hiểu là bao gồm những lời nói thúc giục trong việc bố thí đồng đều, như là: “Tại sao ngươi lại chộp lấy như diều hâu vồ miếng thịt?” v.v... Galaggāhāti là những sự nắm cổ. Bằng câu kammacchedavasenā, ngài chỉ ra rằng ngay cả việc giành lấy cơ hội làm việc của mỗi người cũng chính là sự làm hại. Và ở đây, từ samārambha có nghĩa là làm hại, do đó ngài (chú giải) đã nói: “samārambha được gọi là sự làm hại”. Ba chi phần về phía thí chủ là sự viên mãn của tiền tư, trung tư, và hậu tư; và ba chi phần về phía người nhận là sự thực hành ly tham, ly sân, ly si; như vậy, vật thí được gọi là đầy đủ sáu chi phần. Và kinh Nandamātā trong Tăng Chi Bộ, chương Sáu Pháp, là bằng chứng cho ý nghĩa ấy. Do năng lực của tư tâm sanh khởi liên tiếp, phước thiện tuôn chảy, tràn vào từ đây và từ kia, được thực hiện giống như một con sông lớn, giống như một trận lụt lớn, chính là puññābhisanda (dòng phước thiện). Tathāvidhanti (như vậy), ngài nói lên sự khó khăn trong việc xác định mức độ. Nên biết rằng do sự vĩ đại của nguyên nhân, quả cũng vĩ đại; “giống như một trận lụt lớn trên sông do mưa”, điều này được nói bằng câu bắt đầu bằng tasmā.

๓๕๐. นวนโวติ สพฺพทา อภินโว, ทิวเส ทิวเส ทายกสฺส พฺยาปาราปชฺชนโต กิจฺจปริโยสานํ นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘เอเกนา’’ติอาทิ. ยถารทฺธสฺส อาวาสสฺส กติปเยนาปิ กาเลน ปริสมาเปตพฺพโต กิจฺจปริโยสานํ อตฺถีติ อาห ‘‘ปณฺณสาล’’นฺติอาทิ. มหาวิหาเรปิ กิจฺจปริโยสานสฺส อตฺถิตาอุปายํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกวารํ ธนปริจฺจาคํ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ. สุตฺตนฺตปริยาเยนาติ สพฺพาสวสุตฺตนฺตาทิปาฬินเยน. นวานิสํสาติ สีตปฏิฆาตาทโย ปฏิสลฺลานารามปริโยสานา ยถาปจฺจเวกฺขณํ คณิตา นว อุทยา, อปฺปมตฺตตาย เจเต วุตฺตา.

350. Navanavoti là luôn luôn mới mẻ; do thí chủ phải bận rộn mỗi ngày, không có sự kết thúc công việc, điều này được nói bằng câu bắt đầu bằng ekena. Đối với trú xứ đã được bắt đầu, do có thể được hoàn thành trong một vài ngày, có sự kết thúc công việc, ngài (chú giải) đã nói bằng câu bắt đầu bằng paṇṇasālaṃ. Để chỉ ra phương pháp có sự kết thúc công việc ngay cả đối với một đại tịnh xá, câu “sau khi xả thí tài sản một lần” đã được nói. Suttantapariyāyenāti là theo phương pháp của Pāli như kinh Sabbāsava. Navānisaṃsāti là chín lợi ích được kể ra theo như sự quán xét, bắt đầu bằng việc ngăn ngừa lạnh... kết thúc bằng sự vui thích trong độc cư; và những điều này được nói với mức độ nhỏ.

ยสฺมา [Pg.317] ปน อาวาสํ เทนฺเตน นาม สพฺพมฺปิ ปจฺจยชาตํ ทินฺนเมว โหติ. ยถาห สํยุตฺตาคมวรลญฺฉเก ‘‘โส จ สพฺพทโท โหติ โย ททาติ อุปสฺสย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๔๒), สทา ปุญฺญปวฑฺฒนูปายญฺจ เอตํ. วุตฺตญฺหิ ตตฺเถว ‘‘เย ททนฺติ อุปสฺสยํ, เตสํ ทิวา จ รตฺโต จ, สทา ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๔๗) ตถา หิ ทฺเว ตโย คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา กิญฺจิ อลทฺธา อาคตสฺสาปิ ฉายูทกสมฺปนฺนํ อารามํ ปวิสิตฺวา นหายิตฺวา ปติสฺสเย มุหุตฺตํ นิปชฺชิตฺวา อุฏฺฐาย นิสินฺนสฺส กาเย พลํ อาหริตฺวา ปกฺขิตฺตํ วิย โหติ. พหิ วิจรนฺตสฺส จ กาเย วณฺณธาตุ วาตาตเปหิ กิลมติ, ปติสฺสยํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย มุหุตฺตํ นิปนฺนสฺส วิสภาคสนฺตติ วูปสมฺมติ, สภาคสนฺตติ ปติฏฺฐาติ, วณฺณธาตุ อาหริตฺวา ปกฺขิตฺตา วิย โหติ. พหิ วิจรนฺตสฺส จ ปาเท กณฺฏโก วิชฺฌติ, ขาณุ ปหรติ, สรีสปาทิปริสฺสยา เจว โจรภยญฺจ อุปฺปชฺชติ, ปติสฺสยํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย นิปนฺนสฺส สพฺเพ เต ปริสฺสยา น โหนฺติ, สชฺฌายนฺตสฺส ธมฺมปีติสุขํ, กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรนฺตสฺส อุปสมสุขญฺจ อุปฺปชฺชติ พหิทฺธา วิกฺเขปาภาวโต. พหิ วิจรนฺตสฺส จ กาเย เสทา มุจฺจนฺติ อกฺขีนิ ผนฺทนฺติ, เสนาสนํ ปวิสนกฺขเณ มญฺจปีฐาทีนิ น ปญฺญายนฺติ, มุหุตฺตํ นิปนฺนสฺส ปน อกฺขิปสาโท อาหริตฺวา ปกฺขิตฺโต วิย โหติ, ทฺวารวาตปานมญฺจปีฐาทีนิ ปญฺญายนฺติ. เอตสฺมิญฺจ อาวาเส วสนฺตํ ทิสฺวา มนุสฺสา จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อาวาสํ เทนฺเตน…เป… โหตี’’ติ ‘‘สทา ปุญฺญปวฑฺฒนูปายญฺจ เอต’’นฺติ จ, ตสฺมา เอเต ยถาวุตฺตา สพฺเพปิ อานิสํสา เวทิตพฺพา.

Hơn nữa, vì rằng người dâng cúng trú xứ được gọi là đã dâng cúng tất cả các loại vật dụng. Như đã được nói trong Tương Ưng Bộ ưu việt: “Vị nào dâng cúng trú xứ, vị ấy là người cho tất cả”, và đây là phương tiện làm tăng trưởng phước báu luôn luôn. Thật vậy, đã được nói chính ở nơi ấy: “Những ai dâng cúng trú xứ, phước báu của họ luôn tăng trưởng, cả ngày lẫn đêm”. Thật vậy, đối với hai, ba vị (tỳ khưu) sau khi đi khất thực trong làng mà không nhận được gì trở về, khi đi vào ngôi tự viện có đủ bóng mát và nước, tắm rửa, nằm nghỉ một lát trong trú xứ, rồi ngồi dậy, sức lực trong thân được phục hồi như thể được mang đến và đặt vào. Và đối với người đi lại bên ngoài, sắc tố trong thân bị mệt mỏi bởi gió và nắng; đối với người đi vào trú xứ, đóng cửa lại và nằm nghỉ một lát, dòng tương tục không tương hợp được lắng dịu, dòng tương tục tương hợp được thiết lập, sắc tố được phục hồi như thể được mang đến và đặt vào. Và đối với người đi lại bên ngoài, gai đâm vào chân, gốc cây va phải, các nguy hiểm từ loài bò sát v.v... và nỗi sợ hãi trộm cướp phát sinh; đối với người đi vào trú xứ, đóng cửa lại và nằm nghỉ, tất cả những nguy hiểm ấy không xảy ra. Đối với người đang tụng đọc, pháp hỷ lạc phát sinh; đối với người đang tác ý đến đề mục thiền, sự an tịnh lạc phát sinh, do không có sự phân tán (tâm) ra bên ngoài. Và đối với người đi lại bên ngoài, mồ hôi tuôn ra trong thân, mắt rung động, trong khoảnh khắc đi vào sàng tọa, giường ghế v.v... không được nhận ra rõ ràng; nhưng đối với người nằm nghỉ một lát, sự trong sáng của mắt được phục hồi như thể được mang đến và đặt vào, cửa ra vào, cửa sổ, giường ghế v.v... được nhận ra rõ ràng. Và khi thấy (vị ấy) đang trú trong trú xứ này, mọi người cung kính hộ độ bằng bốn món vật dụng. Do đó đã được nói: “Người dâng cúng trú xứ... là...” và “Và đây là phương tiện làm tăng trưởng phước báu luôn luôn”. Vì vậy, tất cả những lợi ích đã được nói đến này nên được biết đến.

ขนฺธกปริยาเยนาติ เสนาสนกฺขนฺธเก (จูฬว. ๒๙๔) อาคตวินยปาฬินเยน. ตตฺถ หิ อาคตา –

(Cụm từ) "Theo phương pháp của chương" có nghĩa là theo phương pháp của Pāli tạng Luật đã đến trong chương về Sàng tọa (Senāsanakkhandhaka). Thật vậy, ở đó đã đến (những câu kệ sau):

‘‘สีตํ อุณฺหํ ปฏิหนฺติ, ตโต วาฬมิคานิ จ;

สรีสเป จ มกเส, สิสิเร จาปิ วุฏฺฐิโย.

“(Tịnh xá) ngăn ngừa lạnh và nóng, ngoài ra còn (ngăn ngừa) các loài thú dữ; và các loài bò sát, và muỗi, và cả sương giá, và mưa.”

ตโต วาตาตโป โฆโร, สญฺชาโต ปฏิหญฺญติ;

เลณตฺถญฺจ สุขตฺถญฺจ, ฌายิตุญฺจ วิปสฺสิตุํ.

“Ngoài ra, gió và nắng gắt đã phát sinh cũng bị ngăn chặn. (Việc cúng dường tịnh xá) là vì mục đích ẩn náu và vì mục đích an lạc, để thiền định và để quán chiếu.”

วิหารทานํ สงฺฆสฺส, อคฺคํ พุทฺเธน วณฺณิตํ;

ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส, สมฺปสฺสํ อตฺถมตฺตโน.

“Việc cúng dường tịnh xá đến Tăng đoàn đã được Đức Phật tán thán là tối thượng; vì vậy, người hiền trí, thấy rõ lợi ích của chính mình,”

วิหาเร [Pg.318] การเย รมฺเม, วาสเยตฺถ พหุสฺสุเต;

เตสํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ, วตฺถเสนาสนานิ จ.

“nên cho xây dựng những tịnh xá khả ái, và mời các bậc đa văn trú ngụ tại đây. Đến các vị ấy, (nên dâng cúng) cả vật thực và thức uống, cả y phục và sàng tọa.”

ทเทยฺย อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;

เต ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺติ, สพฺพทุกฺขปนูทนํ;

ยํ โส ธมฺมํ อิธญฺญาย, ปรินิพฺพาติ อนาสโว’’ติ. –

“nên dâng cúng đến những bậc chân chánh với tâm tịnh tín. Các vị ấy thuyết giảng cho người ấy giáo pháp đoạn trừ mọi khổ đau; giáo pháp ấy, người ấy sau khi đã liễu tri ở đây, trở thành vô lậu và nhập Niết-bàn.”

ราชคหเสฏฺฐาทีนํ วิหารทาเนน อนุโมทนาคาถาโย เปยฺยาลวเสน ทสฺสิตา. ตตฺถ สีตํ อุณฺหนฺติ อุตุวิสภาควเสน วุตฺตํ. สิสิเร จาปิ วุฏฺฐิโยติ เอตฺถ สิสิโรติ สมฺผุสิตกวาโต วุจฺจติ. วุฏฺฐิโยติ อุชุกเมฆวุฏฺฐิโย เอว. เอตานิ สพฺพานิ ‘‘ปฏิหนฺตี’’ติ อิมินาว ปเทน โยเชตพฺพานิ.

Các câu kệ tùy hỷ liên quan đến việc cúng dường tịnh xá của trưởng giả thành Rājagaha v.v... đã được trình bày bằng cách tỉnh lược. Trong đó, (cụm từ) "lạnh và nóng" được nói theo nghĩa là sự bất thường của thời tiết. Ở đây, trong cụm từ "và cả sương giá, và mưa", "sisiro" được gọi là gió mang theo mưa phùn. "Vuṭṭhiyo" chính là những cơn mưa lớn từ mây trút xuống thẳng. Tất cả những (từ) này nên được kết hợp chỉ với từ "paṭihanti" (ngăn ngừa).

ปฏิหญฺญตีติ วิหาเรน ปฏิหญฺญติ. เลณตฺถนฺติ นิลียนตฺถํ. สุขตฺถนฺติ สีตาทิปริสฺสยาภาเวน สุขวิหารตฺถํ. ‘‘ฌายิตุญฺจ วิปสฺสิตุ’’นฺติ อิทมฺปิ ปททฺวยํ ‘‘สุขตฺถญฺจา’’ติ อิมินาว ปเทน โยเชตพฺพํ. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – สุขตฺถญฺจ วิหารทานํ, กตมสุขตฺถํ? ฌายิตุํ, วิปสฺสิตุญฺจ ยํ สุขํ ตทตฺถํ. อถ วา ปรปเทนปิ โยเชตพฺพํ – ฌายิตุญฺจ วิปสฺสิตุญฺจ วิหารทานํ, ‘‘อิธ ฌายิสฺสติ วิปสฺสิสฺสตี’’ติ ททโต วิหารทานํ สงฺฆสฺส อคฺคํ พุทฺเธน วณฺณิตํ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘โส จ สพฺพทโท โหติ, โย ททาติ อุปสฺสย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๔๒).

(Từ) "bị ngăn chặn" có nghĩa là bị ngăn chặn bởi tịnh xá. (Từ) "vì mục đích ẩn náu" có nghĩa là vì mục đích ẩn mình. (Từ) "vì mục đích an lạc" có nghĩa là vì mục đích an trú một cách an lạc do không có các nguy hiểm như lạnh v.v... Cặp từ này "để thiền định và để quán chiếu" cũng nên được kết hợp chỉ với từ "sukhatthañca" (và vì mục đích an lạc). Thật vậy, điều này có nghĩa là: việc cúng dường tịnh xá cũng vì mục đích an lạc. Vì mục đích an lạc nào? Vì mục đích của sự an lạc nào phát sinh từ việc thiền định và quán chiếu. Hoặc là, nó cũng nên được kết hợp với từ sau: việc cúng dường tịnh xá để thiền định và để quán chiếu. Đối với người dâng cúng với ý nghĩ "ở đây (vị ấy) sẽ thiền định, sẽ quán chiếu", việc cúng dường tịnh xá đến Tăng đoàn đã được Đức Phật tán thán là tối thượng. Điều này đã được nói: "Vị nào dâng cúng trú xứ, vị ấy là người cho tất cả".

ยสฺมา จ อคฺคํ วณฺณิตํ, ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโสติ คาถา. วาสเยตฺถ พหุสฺสุเตติ เอตฺถ วิหาเร ปริยตฺติพหุสฺสุเต จ ปฏิเวธพหุสฺสุเต จ วาเสยฺย. เตสํ อนฺนญฺจาติ ยํ เตสํ อนุจฺฉวิกํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ วตฺถานิ จ มญฺจปีฐาทิเสนาสนานิ จ, ตํ สพฺพํ เตสุ อุชุภูเตสุ อกุฏิลจิตฺเตสุ. ทเทยฺยาติ นิทเหยฺย. ตญฺจ โข วิปฺปสนฺเนน เจตสา, น จิตฺตปฺปสาทํ วิราเธตฺวา. เอวํ วิปฺปสนฺนจิตฺตสฺส หิ เต ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺติ…เป… ปรินิพฺพาติ อนาสโวติ อยเมตฺถ อฏฺฐกถานโย.

Và vì nó đã được tán thán là tối thượng, do đó có câu kệ "vì vậy, người hiền trí". (Trong câu) "mời các bậc đa văn trú ngụ tại đây" có nghĩa là: tại tịnh xá này, nên mời các bậc đa văn về pháp học và các bậc đa văn về pháp thành tựu trú ngụ. (Cụm từ) "đến các vị ấy, cả vật thực" có nghĩa là: bất cứ vật thực, thức uống, y phục, và sàng tọa như giường ghế v.v... nào thích hợp với các vị ấy, tất cả những thứ đó (nên được dâng cúng) đến các vị ấy, những bậc chân chánh, có tâm không cong vạy. (Từ) "nên dâng cúng" có nghĩa là nên chôn giấu (kho tàng phước báu). Và điều đó nên được thực hiện với tâm tịnh tín, không làm mất đi sự tịnh tín của tâm. Thật vậy, đối với người có tâm tịnh tín như vậy, các vị ấy thuyết giảng giáo pháp cho người ấy... (tỉnh lược)... trở thành vô lậu và nhập Niết-bàn. Đây là phương pháp của Chú giải ở đây.

อยํ ปน อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๕๐) เจว อาจริยสาริปุตฺตตฺเถเรน (สารตฺถ. ฏี. ๓.๒๙๕) จ สํวณฺณิโต ฏีกานโย – สีตนฺติ อชฺฌตฺตํ ธาตุกฺโขภวเสน วา พหิทฺธา [Pg.319] อุตุวิปริณามวเสน วา อุปฺปชฺชนกสีตํ. อุณฺหนฺติ อคฺคิสนฺตาปํ, ตสฺส วนฑาหาทีสุ สมฺภโว ทฏฺฐพฺโพ. ปฏิหนฺตีติ ปฏิพาธติ ยถา ตทุภยวเสน กายจิตฺตานํ พาธนํ น โหติ, เอวํ กโรติ. สีตุณฺหพฺภาหเต หิ สรีเร วิกฺขิตฺตจิตฺโต ภิกฺขุ โยนิโส ปทหิตุํ น สกฺโกติ, วาฬมิคานีติ สีหพฺยคฺฆาทิจณฺฑมิเค. คุตฺตเสนาสนญฺหิ อารญฺญกมฺปิ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย นิสินฺนสฺส เต ปริสฺสยา น โหนฺติ. สรีสเปติ เย เกจิ สรนฺเต คจฺฉนฺเต ทีฆชาติเก สปฺปาทิเก. มกเสติ นิทสฺสนมตฺตเมตํ, ฏํสาทีนมฺปิ เอเตเนว สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สิสิเรติ สิสิรกาลวเสน, สตฺตาหวทฺทลิกาทิวเสน จ อุปฺปนฺเน สิสิรสมฺผสฺเส. วุฏฺฐิโยติ ยทา ตทา อุปฺปนฺนา วสฺสวุฏฺฐิโย ปฏิหนฺตีติ โยชนา.

Đây là phương pháp trong Chú giải (ṭīkā) đã được trưởng lão Ācariya Dhammapāla và trưởng lão Ācariya Sāriputta trình bày. Sītaṃ (lạnh) là cái lạnh phát sinh do sự xáo trộn của các yếu tố bên trong, hoặc do sự thay đổi của thời tiết bên ngoài. Uṇhaṃ (nóng) là sức nóng của lửa; sự phát sinh của nó trong các trận cháy rừng, v.v., cần được hiểu. Paṭihanti (ngăn ngừa) có nghĩa là ngăn chặn; nó làm cho sự đau khổ của thân và tâm do cả hai (lạnh và nóng) không xảy ra. Thật vậy, khi thân bị lạnh và nóng hành hạ, vị tỳ khưu có tâm tán loạn không thể nỗ lực một cách như lý. Vāḷamigāni (thú dữ) là những con thú hung dữ như sư tử, cọp, v.v. Thật vậy, đối với người đã vào một nơi ở được che chở, dù ở trong rừng, đóng cửa lại và ngồi xuống, những hiểm nguy đó không xảy ra. Sarīsape (loài bò sát) là bất kỳ loài nào di chuyển bằng cách trườn, có thân dài, như rắn, v.v. Makase (muỗi) đây chỉ là một ví dụ; cần hiểu rằng các loài như ruồi trâu, v.v., cũng được bao gồm trong từ này. Sisire (trong mùa đông) là sự xúc chạm lạnh lẽo phát sinh do mùa đông, và do những trận mưa dầm kéo dài bảy ngày, v.v. Vuṭṭhiyo (những cơn mưa): nên kết hợp như sau: ngăn chặn những cơn mưa rào xảy ra bất cứ lúc nào.

วาตาตโป โฆโรติ รุกฺขคจฺฉาทีนํ อุมฺมูลภญฺชนาทิวเสน ปวตฺติยา โฆโร สรชอรชาทิเภโท วาโต เจว คิมฺหปริฬาหสมเยสุ อุปฺปตฺติยา โฆโร สูริยาตโป จ ปฏิหญฺญติ ปฏิพาหียติ. เลณตฺถนฺติ นานารมฺมณโต จิตฺตํ นิวตฺเตตฺวา ปฏิสลฺลานารามตฺถํ. สุขตฺถนฺติ วุตฺตปริสฺสยาภาเวน ผาสุวิหารตฺถํ. ฌายิตุนฺติ อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ ยตฺถ กตฺถจิ จิตฺตํ อุปนิพนฺธิตฺวา อุปนิชฺฌายิตุํ. วิปสฺสิตุนฺติ อนิจฺจาทิโต สงฺขาเร สมฺมสิตุํ.

Vātātapo ghoro (gió và nắng gắt): gió dữ dội do sự vận hành làm bật gốc, gãy đổ cây cối, v.v., có các loại như gió có bụi và gió không bụi, và nắng mặt trời gay gắt do phát sinh vào mùa hè, mùa nóng bức, bị ngăn chặn, bị đẩy lui. Leṇatthaṃ (với mục đích ẩn náu) là để ưa thích sự độc cư, sau khi đã rút tâm khỏi các đối tượng khác nhau. Sukhatthaṃ (với mục đích an lạc) là để sống thoải mái do không có những hiểm nguy đã nói. Jhāyituṃ (để thiền định) là để quán chiếu sâu sắc, sau khi đã buộc tâm vào bất kỳ đối tượng nào trong ba mươi tám đối tượng thiền. Vipassituṃ (để có tuệ quán) là để quán xét các pháp hữu vi theo phương diện vô thường, v.v.

วิหาเรติ ปติสฺสเย. การเยติ การาเปยฺย. รมฺเมติ มโนรเม นิวาสสุเข. วาสเยตฺถ พหุสฺสุเตติ กาเรตฺวา ปน เอตฺถ วิหาเร พหุสฺสุเต สีลวนฺเต กลฺยาณธมฺเม นิวาเสยฺย, เต นิวาเสนฺโต ปน เตสํ พหุสฺสุตานํ ยถา ปจฺจเยหิ กิลมโถ น โหติ, เอวํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ วตฺถเสนาสนานิ จ ทเทยฺย อุชุภูเตสุ อชฺฌาสยสมฺปนฺเนสุ กมฺมกมฺมผลานํ, รตนตฺตยคุณานญฺจ สทฺทหเนน วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

Vihāre (những trú xứ) là những nơi nương tựa. Kāraye (nên làm) là nên cho xây dựng. Ramme (những nơi khả ái) là những nơi làm vui lòng, thoải mái để ở. Vāsayettha bahussute (nên cho các bậc đa văn ở đó): sau khi đã cho xây dựng, nên cho các vị tỳ khưu đa văn, có giới hạnh, có thiện pháp ở trong trú xứ này. Hơn nữa, trong khi cho các vị ấy ở, nên cúng dường đồ ăn, thức uống, y phục và chỗ ở cho các bậc đa văn ấy sao cho họ không bị mệt mỏi vì các vật dụng, cho những vị có hạnh kiểm ngay thẳng, có ý hướng cao thượng, với tâm trong sạch tin tưởng vào nghiệp và quả của nghiệp, và vào các đức tính của Tam Bảo.

อิทานิ คหฏฺฐปพฺพชิตานํ อญฺญมญฺญูปการิตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เต ตสฺสา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ เตติ พหุสฺสุตา. ตสฺสาติ อุปาสกสฺส. ธมฺมํ เทเสนฺตีติ สกลวฏฺฏทุกฺขปนูทนํ สทฺธมฺมํ เทเสนฺติ. ยํ โส ธมฺมํ อิธญฺญายาติ โส อุปาสโก ยํ สทฺธมฺมํ อิมสฺมึ สาสเน สมฺมาปฏิปชฺชเนน ชานิตฺวา อคฺคมคฺคาธิคมเนน อนาสโว หุตฺวา ปรินิพฺพาติ เอกาทสคฺคิวูปสเมน สีติ ภวตีติ.

Bây giờ, để chỉ ra sự tương trợ lẫn nhau giữa hàng tại gia và xuất gia, Ngài (Đức Phật) đã nói lên câu kệ bắt đầu bằng ‘te tassā’. Trong đó, te (họ) là các bậc đa văn. Tassa (cho người ấy) là cho người cận sự nam. Dhammaṃ desenti (họ thuyết Pháp) có nghĩa là họ thuyết giảng Chánh pháp, pháp loại trừ mọi khổ đau trong vòng luân hồi. Yaṃ so dhammaṃ idha ññāya (biết được pháp nào ở đây): người cận sự nam ấy, sau khi đã biết được Chánh pháp nào trong giáo pháp này qua sự thực hành chân chánh, đạt được đạo quả cao nhất, trở thành bậc vô lậu, rồi tịch diệt Niết-bàn, trở nên thanh lương do sự dập tắt của mười một ngọn lửa (phiền não).

สีตปฏิฆาตาทิกา [Pg.320] วิปสฺสนาวสานา เตรส, อนฺนาทิลาโภ, ธมฺมสฺสวนํ, ธมฺมาวโพโธ, ปรินิพฺพานนฺติ เอวเมตฺถ สตฺตรส อานิสํสา วุตฺตา.

Mười ba (lợi ích) bắt đầu từ việc ngăn ngừa cái lạnh và kết thúc bằng tuệ quán, việc nhận được đồ ăn, v.v., việc nghe pháp, việc liễu ngộ pháp, và Niết-bàn – như vậy, ở đây mười bảy quả báu đã được nói đến.

ปฏิคฺคหณกานํ วิหารวเสน อุปฺปนฺนผลานุรูปมฺปิ ทายกานํ วิหารทานผลํ เวทิตพฺพํ. เยภุยฺเยน หิ กมฺมสริกฺขกผลํ ลภนฺตีติ อาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. ‘‘สงฺฆสฺส ปน ปริจฺจตฺตตฺตา’’ติ อิมินา สงฺฆิกวิหารเมว ปธานวเสน วทติ, สงฺฆิกวิหาโร นาเมส จาตุทฺทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส กตวิหาโร, ยํ สนฺธาย ปทภาชนิยํ วุตฺตํ ‘‘สงฺฆิโก นาม วิหาโร สงฺฆสฺส ทินฺโน โหติ ปริจฺจตฺโต’’ติ. ยตฺถ หิ เจติยํ ปติฏฺฐิตํ โหติ, ธมฺมสฺสวนํ กรียติ, จตูหิ ทิสาหิ ภิกฺขู อาคนฺตฺวา อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวาเยว ปาเท โธวิตฺวา กุญฺจิกาย ทฺวารํ วิวริตฺวา เสนาสนํ ปฏิชคฺคิตฺวา ยถาผาสุกํ คจฺฉนฺติ, โส อนฺตมโส จตุรตนิกาปิ ปณฺณสาลา โหตุ, จาตุทฺทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส กตวิหาโรตฺเวว วุจฺจติ.

Quả của việc cúng dường trú xứ của các thí chủ cũng cần được hiểu là tương ứng với quả phát sinh do việc ở trong trú xứ của những người thọ nhận. Thật vậy, phần lớn họ nhận được quả tương xứng với nghiệp, vì vậy Ngài đã nói ‘tasmā’ (do đó), v.v. Bằng câu ‘Saṅghassa pana pariccattattā’ (vì đã được từ bỏ cho Tăng), vị thầy chủ yếu nói về trú xứ của Tăng. Trú xứ của Tăng (saṅghikavihāra) là trú xứ được xây dựng với ý hướng đến Tăng chúng bốn phương. Về điều này, trong phần Phân tích từ (padabhājaniya) đã nói: ‘Trú xứ của Tăng là trú xứ đã được dâng cúng, đã được từ bỏ cho Tăng’. Thật vậy, nơi nào có bảo tháp được dựng lên, có việc nghe pháp được thực hiện, các vị tỳ khưu từ bốn phương đến, không cần hỏi ai, rửa chân, dùng chìa khóa mở cửa, dọn dẹp chỗ ở rồi ra đi một cách thoải mái, nơi đó, dù cho là một am lá nhỏ chỉ bốn ratana, cũng được gọi là trú xứ được xây dựng với ý hướng đến Tăng chúng bốn phương.

๓๕๑. โลภํ นิคฺคณฺหิตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ทุปฺปริจฺจชา. ‘‘เอกภิกฺขุสฺส วา’ติอาทิ อุปาสกานํ ตถา สมาทาเน อาจิณฺณํ, ทฬฺหตรํ สมาทานญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ, สรณํ ปน เตสํ สามํ สมาทินฺนมฺปิ สมาทินฺนเมว โหตี’’ติ วทนฺติ. สงฺฆสฺส วา คณสฺส วา สนฺติเกติ โยชนา. ตตฺถาติ ยถาคหิเต สรเณ, ‘‘ตสฺสา’’ติปิ ปาโฐ, ยถาคหิตสรณสฺสาติ อตฺโถ. นตฺถิ ปุนปฺปุนํ กตฺตพฺพตาติ วิญฺญูชาติเก สนฺธาย วุตฺตํ. วิญฺญูชาติกานเมว หิ สรณาทิอตฺถโกสลฺลานํ สุวณฺณฆเฏ สีหวสา วิย อกุปฺปํ สรณคมนํ ติฏฺฐติ. ‘‘ชีวิตปริจฺจาคมยํ ปุญฺญ’’นฺติ จ อิทํ ‘‘สเจ ตฺวํ ยถาคหิตํ สรณํ น ภินฺทิสฺสติ, เอวาหํ ตํ มาเรมี’’ติ กามํ โกจิ ติณฺเหน สตฺเถน ชีวิตา โวโรเปยฺย, ตถาปิ ‘‘เนวาหํ พุทฺธํ ‘น พุทฺโธ’ติ, ธมฺมํ ‘น ธมฺโม’ติ, สงฺฆํ ‘น สงฺโฆ’ติ วทามี’’ติ ทฬฺหตรํ กตฺวา คหิตสรณสฺส วเสน วุตฺตํ. ‘‘สคฺคสมฺปตฺตึ เทตี’’ติ นิทสฺสนมตฺตเมตํ. ผลานิสํสานิ ปนสฺส สรณคมนวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๕๐ สรณคมนกถา) วุตฺตาเนว.

351. Đối với người không thể chế ngự được lòng tham, thì khó mà từ bỏ. Câu ‘Ekabhikkhussa vā’ (hoặc từ một vị tỳ khưu), v.v., được nói ra để chỉ rõ thói quen của các cận sự nam trong việc thọ trì như vậy, và sự thọ trì một cách vững chắc hơn. Các vị thầy nói rằng: ‘Tuy nhiên, đối với họ, việc quy y dù tự mình thọ trì cũng vẫn là đã thọ trì’. Nên kết hợp là: ‘từ Tăng chúng hoặc từ một nhóm (tỳ khưu)’. Tattha (trong đó) có nghĩa là trong sự quy y đã được thọ nhận. Cũng có bản đọc là ‘tassā’, có nghĩa là ‘của sự quy y đã được thọ nhận’. Câu ‘Natthi punappunaṃ kattabbatā’ (không cần phải làm đi làm lại) được nói đến nhắm vào những người có trí tuệ. Thật vậy, chỉ đối với những người có trí tuệ, những người khéo léo về ý nghĩa của quy y, v.v., thì sự quy y mới đứng vững, không bị phá vỡ, giống như mỡ sư tử trong bình vàng. Và câu ‘Jīvitapariccāgamayaṃ puññaṃ’ (phước báu này có thể hy sinh cả mạng sống) được nói theo phương diện của người đã thọ quy y một cách vững chắc hơn rằng: ‘Dù cho có ai đó nói: “Nếu ngươi không phá bỏ sự quy y đã thọ nhận, ta sẽ giết ngươi”, và dù cho người đó có thể dùng vũ khí sắc bén để đoạt mạng sống, ta cũng sẽ không bao giờ nói rằng Phật không phải là Phật, Pháp không phải là Pháp, Tăng không phải là Tăng’. Câu ‘Saggasampattiṃ deti’ (mang lại tài sản cõi trời) đây chỉ là một ví dụ. Còn các quả báu và lợi ích của việc quy y này đã được nói đến trong phần giải thích về quy y.

๓๕๒. วกฺขมานนเยน เวรเหตุตาย เวรํ วุจฺจติ ปาณาติปาตาทิปาปธมฺโม, ตํ มณติ ‘‘มยิ อิธ ฐิตาย กถมาคจฺฉสี’’ติ ตชฺเชนฺตี วิย นิวาเรตีติ [Pg.321] เวรมณี, ตโต วา ปาปธมฺมโต วิรมติ เอตายาติ ‘‘วิรมณี’’ติ วตฺตพฺเพ นิรุตฺตินเยน อิ-การสฺส เอ-การํ กตฺวา ‘‘เวรมณี’’ติ วุตฺตํ. ขุทฺทกปาฐฏฺฐกถายํ ปนาห ‘‘เวรมณิสิกฺขาปทํ, วิรมณิสิกฺขาปทนฺติ ทฺวิธาสชฺฌายํ กโรนฺตี’’ติ (ขุ. ปา. อฏฺฐ. สาธารณวิภาวนา) กุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตาเวตฺถ วิรติ อธิปฺเปตา, น ผลสมฺปยุตฺตา ยญฺญาธิกรณโต. อสมาทินฺนสีลสฺส สมฺปตฺตโต ยถูปฏฺฐิตวีติกฺกมิตพฺพวตฺถุโต วิรติ สมฺปตฺตวิรติ. สมาทานวเสน อุปฺปนฺนา วิรติ สมาทานวิรติ. เสตุ วุจฺจติ อริยมคฺโค, ตปฺปริยาปนฺนา หุตฺวา ปาปธมฺมานํ สมุจฺเฉทวเสน ฆาตนปฺปวตฺตา วิรติ เสตุฆาตวิรติ. อญฺญตฺร ‘‘สมุจฺเฉทวิรตี’’ติปิ วุตฺตา. อิทานิ ตา สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ชาติ…เป… ทีนีติ อปทิสิตพฺพชาติโคตฺตกุลาทีนิ. อาทิสทฺเทน วยพาหุสจฺจาทีนํ สงฺคโห. ปริหรตีติ อวีติกฺกมวเสน ปริวชฺเชติ, สีหฬทีเป จกฺกนอุปาสกสฺส วิย สมฺปตฺตวิรติ เวทิตพฺพา.

352. Theo phương cách sẽ được nói đến, do là nhân của oán thù (vera) nên pháp ác như sát sanh v.v... được gọi là oán thù (vera). Nó ngăn cản (maṇati) điều ấy, giống như đang hăm dọa rằng: "Khi ta đang ở đây, làm sao ngươi lại đến được?", vì thế gọi là veramaṇī. Hoặc là, người ta từ bỏ (viramati) pháp ác ấy nhờ vào nó (etāya), vì thế khi đáng lẽ phải nói là "viramaṇī", thì theo phương pháp ngữ nguyên học (nirutti), nguyên âm 'i' được đổi thành nguyên âm 'e' và được nói là "veramaṇī". Lại nữa, trong Chú giải Tiểu Tụng có nói: "Họ tụng đọc theo hai cách là 'veramaṇisikkhāpadaṃ' và 'viramaṇisikkhāpadanti'". Ở đây, chỉ sự chế ngự tương ưng với tâm thiện là được chủ trương, không phải (sự chế ngự) tương ưng với tâm quả, vì là trường hợp của sự cúng dường. Đối với người chưa thọ trì giới, sự chế ngự khỏi đối tượng có thể vi phạm đã hiện khởi đúng như lúc nó đến là sampattavirati (sự chế ngự trong trường hợp). Sự chế ngự sanh khởi do bởi sự thọ trì là samādānavirati (sự chế ngự do thọ trì). Thánh đạo được gọi là setu (đê đập). Sự chế ngự diễn tiến bằng cách sát hại các pháp ác theo cách đoạn tuyệt, sau khi đã được bao gồm trong Thánh đạo ấy, là setughātavirati (sự chế ngự bằng cách phá vỡ đê đập). Ở nơi khác cũng được gọi là "samucchedavirati" (sự chế ngự bằng cách đoạn tuyệt). Bây giờ, để chỉ ra những sự chế ngự ấy về phương diện tự tánh, (vị Luận sư) đã nói "tatthā" v.v... "Jāti... v.v..." nghĩa là giai cấp, thị tộc, gia tộc v.v... cần được chỉ ra. Với từ "ādi", tuổi tác, sự đa văn v.v... được bao gồm. "Pariharati" nghĩa là tránh xa theo cách không vi phạm. Nên hiểu sampattavirati giống như trường hợp của cận sự nam Cakkana ở đảo Sīhaḷa.

‘‘ปาณํ น หนามี’’ติอาทีสุ อาทยตฺเถน อิติ-สทฺเทน, วิกปฺปตฺเถน วา-สทฺเทน วา ‘‘อทินฺนํ นาทิยามิ, อทินฺนาทานา วิรมามิ, เวรมณึ สมาทิยามี’’ติ เอวมาทีนํ ปจฺเจกมตฺถานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘สิกฺขาปท’’ มิจฺเจว อวตฺวา ‘‘สิกฺขาปทานี’’ติ วุตฺตํ. ปาณาติปาตา เวรมณินฺติ สมฺพนฺโธ. สมาทิยามีติ สมฺมา อาทิยามิ, อวีติกฺกมาธิปฺปาเยน, อขณฺฑา’ ฉิทฺทา’ กมฺมาสา’ สพลการิตาย จ คณฺหามีติ วุตฺตํ โหติ. อุตฺตรวฑฺฒมานปพฺพตวาสิอุปาสกสฺส (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๘๙ กุสลกมฺมปถวณฺณนา; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๑๐๙-๑๑๑; ธ. ส. อฏฺฐ. กุสลกมฺมปถวณฺณนา) วิย สมาทานวิรติ เวทิตพฺพา.

Trong câu "Pāṇaṃ na hanāmi" (tôi không giết hại sinh linh) v.v..., nên hiểu rằng với từ 'iti' có nghĩa là 'v.v...', hoặc với từ 'vā' có nghĩa là lựa chọn, có sự bao gồm các ý nghĩa riêng biệt của những câu như: "tôi sẽ không lấy của không cho, tôi xin từ bỏ việc lấy của không cho, tôi xin thọ trì học giới chế ngự...". Và vì làm như vậy, nên đã không nói chỉ là "sikkhāpadaṃ" (số ít) mà đã nói là "sikkhāpadāni" (số nhiều). Sự liên kết là "veramaṇiṃ (sự chế ngự) pāṇātipātā (khỏi sự sát sanh)". "Samādiyāmi" có nghĩa là: tôi thọ nhận một cách chân chánh; tôi thọ nhận với ý định không vi phạm, và với việc làm cho nó không bị sứt mẻ, không bị thủng, không bị lốm đốm, không bị vằn vện. Nên hiểu samādānavirati giống như trường hợp của vị cận sự nam cư ngụ trên núi Uttaravaḍḍhamāna.

มคฺคสมฺปยุตฺตาติ สมฺมาทิฏฺฐิยาทิมคฺคสมฺปยุตฺตา. อิทานิ ตตฺถา ตตฺถาคเตสุ ธมฺมโต, โกฏฺฐาสโต, อารมฺมณโต, เวทนาโต, มูลโต, อาทานโต, เภทโตติอาทินา อเนกธา วินิจฺฉเยสุ สงฺเขเปเนว อารมฺมณโต วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุริมา ทฺเวติ สมฺปตฺตสมาทานวิรติโย. ‘‘ชีวิตินฺทฺริยาทิวตฺถู’’ติ ปรมตฺถโต ปาโณ วุตฺโต, ปญฺญตฺติโต ปน ‘‘สตฺตาทิวตฺถู’’ติ วตฺตพฺพํ, เอวญฺหิ ‘‘สตฺเตเยว อารภิตฺวา ปาณาติปาตา, อพฺรหฺมจริยา จ วิรมตี’’ติ (ขุ. ปา. อฏฺฐ. เอกตานานตาทิวินิจฺฉย) ขุทฺทกาคมฏฺฐกถาวจเนน สํสนฺทติ สเมตีติ. อาทิสทฺเทน เจตฺถ สตฺตสงฺขารวเสน [Pg.322] อทินฺนวตฺถุ, ตถา โผฏฺฐพฺพวตฺถุ, วิตถวตฺถุ, สงฺขารวเสเนว สุราเมรยวตฺถูติ เอเตสํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตนฺตีติ ยถาวุตฺตํ วีติกฺกมวตฺถุํ อาลมฺพิตฺวา วีติกฺกมนเจตนาสงฺขาตวิรมิตพฺพวตฺถุโต วิรมณวเสน ปวตฺตนฺติ. ปจฺฉิมาติ เสตุฆาตวิรติ. นิพฺพานารมฺมณาว ตถาปิ กิจฺจสาธนโต. อิมินา ปน ตตฺเถว อาคเตสุ ตีสุ อาจริยวาเทสุ ทฺเว ปฏิพาหิตฺวา เอกสฺเสวานุชานนํ เวทิตพฺพํ.

"Maggasampayuttā" (tương ưng với đạo) nghĩa là tương ưng với đạo gồm có chánh kiến v.v... Bây giờ, trong các quyết nghị đã được trình bày ở nhiều nơi khác nhau theo nhiều cách như về phương diện pháp, phần, đối tượng, thọ, căn, sự thọ nhận, sự khác biệt v.v..., để chỉ ra quyết nghị về phương diện đối tượng một cách tóm tắt, (vị Luận sư) đã nói "tatthā" v.v... "Hai loại đầu" là sampattavirati và samādānavirati. "Đối tượng là mạng quyền v.v...": về phương diện chân đế, sinh mạng (pāṇa) được nói đến; nhưng về phương diện chế định, nên nói là "đối tượng là chúng sanh v.v...". Vì như vậy, (lời giải thích này) sẽ tương hợp và phù hợp với lời trong Chú giải Tiểu Bộ Kinh rằng: "sau khi hướng đến chính chúng sanh mà từ bỏ sát sanh và phi phạm hạnh". Và ở đây, với từ "ādi", nên hiểu là sự bao gồm đối tượng của việc lấy của không cho, cũng như đối tượng xúc chạm, đối tượng sai lạc, và đối tượng là rượu và chất say theo cách gọi là chúng sanh và pháp hữu vi. "Chúng sanh khởi bằng cách lấy đó làm đối tượng" có nghĩa là: sau khi lấy đối tượng có thể vi phạm đã được nói đến làm đối tượng, chúng sanh khởi theo cách từ bỏ đối tượng cần được chế ngự, tức là tư tâm vi phạm. "Loại sau cùng" là setughātavirati. (Nó) chỉ có Niết-bàn làm đối tượng, tuy nhiên là do sự hoàn thành phận sự (chế ngự). Nhưng với điều này, nên hiểu rằng trong ba học thuyết của các vị Luận sư đã được trình bày ở chính nơi đó, sau khi bác bỏ hai, chỉ một học thuyết được chấp thuận.

‘‘สมฺปตฺตวิรติ, หิ สมาทานวิรติ จ ยเทว ปชหติ, ตํ อตฺตโน ปาณาติปาตาทิอกุสลเมวารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตตี’’ติ เกจิ วทนฺติ. ‘‘สมาทานวิรติ ยโต วิรมติ, ตํ อตฺตโน วา ปเรสํ วา ปาณาติปาตาทิอกุสลเมวาลมฺพณํ กตฺวา ปวตฺตติ. สมฺปตฺตวิรติ ปน ยโต วิรมติ, เตสํ ปาณาติปาตาทีนํ อาลมฺพณาเนว อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตตี’’ติ อปเร. ‘‘ทฺวยมฺปิ เจตํ ยโต ปาณาติปาตาทิอกุสลโต วิรมติ, เตสมารมฺมณภูตํ วีติกฺกมิตพฺพวตฺถุเมวาลมฺพณํ กตฺวา ปวตฺตติ. ปุริมปุริมปทตฺถญฺหิ วีติกฺกมวตฺถุมาลมฺพณํ กตฺวา ปจฺฉิมปจฺฉิมปทตฺถโต วิรมิตพฺพวตฺถุโต วิรมตี’’ติ อญฺเญ. ปฐมวาโท เจตฺถ อยุตฺโตเยว. กสฺมา? ตสฺส อตฺตโน ปาณาติปาตาทิอกุสลสฺส ปจฺจุปฺปนฺนาภาวโต, อพหิทฺธาภาวโต จ. สิกฺขาปทวิภงฺเค หิ ปญฺจนฺนํ สิกฺขาปทานํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา, พหิทฺธารมฺมณตา จ วุตฺตา. ตถา ทุติยวาโทปิ อยุตฺโตเยว. กสฺมา? ปุริมวาเทน สมฺมิสฺสตฺตา, ปเรสํ ปาณาติปาตาทิอกุสลารมฺมณภาเว จ อเนกนฺติ กตฺตา, ทฺวินฺนํ อาลมฺพณปฺปเภทวจนโต จ. ตติยวาโท ปน ยุตฺโต สพฺพภาณกานมภิมโต, ตสฺมา ตเทว อนุชานาตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตีสุ อาจริยวาเทสุ ทฺเว ปฏิพาหิตฺวา เอกสฺเสวานุชานนํ เวทิตพฺพ’’นฺติ.

Một số vị nói rằng: "Cả sampattavirati và samādānavirati, khi từ bỏ điều gì, thì sanh khởi bằng cách lấy chính pháp bất thiện như sát sanh v.v... của chính mình làm đối tượng". Các vị khác nói rằng: "Samādānavirati, khi từ bỏ điều gì, thì sanh khởi bằng cách lấy chính pháp bất thiện như sát sanh v.v... của mình hoặc của người khác làm đối tượng. Còn sampattavirati, khi từ bỏ điều gì, thì sanh khởi bằng cách lấy chính những đối tượng của các pháp như sát sanh v.v... ấy làm đối tượng". Các vị khác nữa nói rằng: "Cả hai loại này, khi từ bỏ pháp bất thiện nào như sát sanh v.v..., thì sanh khởi bằng cách lấy chính đối tượng có thể vi phạm, vốn là đối tượng của các pháp bất thiện ấy, làm đối tượng. Thật vậy, sau khi lấy đối tượng có thể vi phạm, tức là ý nghĩa của các từ đứng trước, làm đối tượng, nó từ bỏ đối tượng cần được chế ngự, tức là ý nghĩa của các từ đứng sau". Trong số này, học thuyết đầu tiên là không hợp lý. Tại sao? Vì pháp bất thiện như sát sanh v.v... của chính mình đó không phải là hiện tại và không phải là bên ngoài. Thật vậy, trong Phân tích học giới, đã nói rằng năm học giới có đối tượng hiện tại và đối tượng bên ngoài. Tương tự, học thuyết thứ hai cũng không hợp lý. Tại sao? Vì nó bị pha trộn với học thuyết đầu tiên, và vì việc lấy pháp bất thiện như sát sanh v.v... của người khác làm đối tượng là không chắc chắn, và vì đã nói đến sự khác biệt về đối tượng của hai loại (virati). Nhưng học thuyết thứ ba là hợp lý, vì được tất cả các vị tụng đọc các bộ kinh chấp nhận; do đó, nên hiểu rằng (Chú giải) chỉ chấp thuận học thuyết ấy. Do đó, đã nói rằng: "nên hiểu rằng trong ba học thuyết của các vị Luận sư, sau khi bác bỏ hai, chỉ một học thuyết được chấp thuận".

เอตฺถาห – ยชฺเชตํ วิรติทฺวยํ ชีวิตินฺทฺริยาทิวีติกฺกมิตพฺพวตฺถุเมวาลมฺพณํ กตฺวา ปวตฺเตยฺย, เอวํ สติ อญฺญํ จินฺเตนฺโต อญฺญํ กเรยฺย, ยญฺจ ปชหติ, ตํ น ชาเนยฺยาติ อย’มนธิปฺเปโต อตฺโถ อาปชฺชตีติ? วุจฺจเต – น หิ กิจฺจสาธนวเสน ปวตฺเตนฺโต ‘‘อญฺญํ จินฺเตนฺโต อญฺญํ กโรตี’’ติ วา ‘‘ยญฺจ ปชหติ, ตํ น ชานาตี’’ติ วา วุจฺจติ. ยถา ปน อริยมคฺโค นิพฺพานารมฺมโณว กิเลเส ปชหติ, เอวํ ชีวิตินฺทฺริยาทิวตฺถารมฺมณมฺเปตํ วิรติทฺวยํ ปาณาติปาตาทีนิ ทุสฺสีลฺยานิ ปชหติ. เตนาหุ โปราณา –

Ở đây, (người chất vấn) nói: – Nếu hai loại kiêng cữ này khởi lên bằng cách lấy chính đối tượng cần phải vượt qua như mạng quyền v.v. làm đối tượng, khi như vậy, (hành giả) đang suy nghĩ việc này lại làm việc khác, và điều gì được từ bỏ, lại không biết điều ấy. Như vậy, ý nghĩa không mong muốn này sẽ xảy ra, phải không? (Câu trả lời) được nói: – Thật vậy, người đang thực hành theo cách hoàn thành phận sự không được gọi là “người đang suy nghĩ việc này lại làm việc khác” hay “điều gì được từ bỏ, lại không biết điều ấy”. Giống như Thánh đạo, dù chỉ có Niết-bàn làm đối tượng, vẫn từ bỏ các phiền não; cũng vậy, hai loại kiêng cữ này, dù có đối tượng là các vật như mạng quyền v.v., vẫn từ bỏ các ác giới như sát sanh v.v. Do đó, các vị xưa đã nói:

‘‘อารภิตฺวาน [Pg.323] อมตํ, ชหนฺโต สพฺพปาปเก;

นิทสฺสนญฺเจตฺถ ภเว, มคฺคฏฺโฐริยปุคฺคโล’’ติ. (ขุ. ปา. อฏฺฐ. เอกตานานตาวินิจฺฉย);

“Bậc Thánh nhân trú trong đạo, sau khi lấy Bất tử làm đối tượng, từ bỏ tất cả các điều ác, là ví dụ ở đây.”

อิทานิ สงฺเขเปเนว อาทานโต, เภทโต วา วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ สีลํ สมาทิยามี’’ติอาทินา เอกโต เอกชฺฌํ คณฺหาติ. เอวมฺปิ หิ กิจฺจวเสน เอตาสํ ปญฺจวิธตา วิญฺญายติ. สพฺพานิปิ ภินฺนานิ โหนฺติ เอกชฺฌํ สมาทินฺนตฺตา. น หิ ตทา ปญฺจงฺคิกตฺตํ สีลสฺส สมฺปชฺชติ. ยํ ตุ วีติกฺกนฺตํ, เตเนว กมฺมพทฺโธ. ‘‘ปาณาติปาตา เวรมณิสิกฺขาปทํ สมาทิยามี’’ติอาทินา เอเกกํ วิสุํ วิสุํ คณฺหาติ. ‘‘เวรมณิสิกฺขาปท’’นฺติ จ อิทํ สมาสภาเวน ขุทฺทกปาฐฏฺฐกถายํ (ขุ. ปา. อฏฺฐ. สาธารณวิภาวนา) วุตฺตํ, ปาฬิโปตฺถเกสุ ปน ‘‘เวรมณิ’’นฺติ นิคฺคหิตนฺตเมว พฺยาสภาเวน ทิสฺสติ. คหฏฺฐวเสน เจตํ วุตฺตํ. สามเณรานํ ปน ยถา ตถา วา สมาทาเน เอกสฺมึ ภินฺเน สพฺพานิปิ ภินฺนานิ โหนฺติ ปาราชิกาปตฺติโต. อิติ เอกชฺฌํ, ปจฺเจกญฺจ สมาทาเน วิเสโส อิธ วุตฺโต, ขุทฺทกาคมฏฺฐกถายํ ปน ‘‘เอกชฺฌํ สมาทิยโต เอกาเยว วิรติ เอกาว เจตนา โหติ, กิจฺจวเสน ปเนตาสํ ปญฺจวิธตฺตํ วิญฺญายติ. ปจฺเจกํ สมาทิยโต ปน ปญฺเจว วิรติโย, ปญฺจ จ เจตนา โหนฺตี’’ติ (ขุ. ปา. อฏฺฐ. เอกตานานตาทิวินิจฺฉย) อยํ วิเสโส วุตฺโต. เภเทปิ ‘‘ยถา ตถา วา สมาทิยนฺตุ, สามเณรานํ เอกสฺมึ ภินฺเน สพฺพานิปิ ภินฺนานิ โหนฺติ. ปาราชิกฏฺฐานิยานิ หิ ตานิ เตสํ. ยํ ตุ วีติกฺกนฺตํ โหติ, เตเนว กมฺมพทฺโธ. คหฏฺฐานํ ปน เอกสฺมึ ภินฺเน เอกเมว ภินฺนํ โหติ, ยโต เตสํ ตํสมาทาเนเนว ปุน ปญฺจงฺคิกตฺตํ สีลสฺส สมฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. ยถาวุตฺโตปิ ทีฆภาณกานํ วาโท อปเรวาโท นาม ตตฺถ กโต.

Bây giờ, để trình bày sự phân định một cách tóm tắt về phương diện thọ trì hoặc về phương diện vi phạm, (chú giải) đã nói “etthā” v.v. (Hành giả) thọ trì chung một lần bằng cách nói “Con xin thọ trì giới gồm đủ năm chi phần” v.v. Dù vậy, thật vậy, năm phương diện của các học giới này được biết đến theo phận sự. Tất cả (các học giới) đều bị vi phạm do đã được thọ trì chung một lần. Khi ấy, thật vậy, tính chất năm chi phần của giới không được thành tựu. Tuy nhiên, (hành giả) bị nghiệp trói buộc chỉ bởi học giới nào đã bị vi phạm. (Hành giả) thọ trì riêng lẻ từng học giới một bằng cách nói “Con xin thọ trì học giới là sự kiêng cữ sát sanh” v.v. Và cụm từ “veramaṇisikkhāpadaṃ” này được nói trong Chú giải Tiểu Bộ Kinh theo dạng hợp thể, tuy nhiên, trong các bản kinh Pāli, chỉ thấy dạng có niggahita ở cuối là “veramaṇiṃ” theo dạng phân thể. Và điều này được nói theo trường hợp của người tại gia. Tuy nhiên, đối với các vị sa-di, dù thọ trì theo cách nào đi nữa, khi một học giới bị vi phạm, tất cả đều bị vi phạm, do phạm tội bất cộng trụ. Như vậy, sự khác biệt trong việc thọ trì chung và thọ trì riêng lẻ đã được nói ở đây. Tuy nhiên, trong Chú giải Tiểu Bộ Kinh, sự khác biệt này được nói: “Đối với người thọ trì chung, chỉ có một sự kiêng cữ, một tư tâm; nhưng năm phương diện của chúng được biết đến theo phận sự. Còn đối với người thọ trì riêng lẻ, có năm sự kiêng cữ và năm tư tâm.” Về phương diện vi phạm cũng vậy, (trong Chú giải ấy) đã nói: “Dù thọ trì theo cách nào đi nữa, đối với các vị sa-di, khi một học giới bị vi phạm, tất cả đều bị vi phạm. Vì rằng, những học giới ấy đối với họ ở địa vị bất cộng trụ. Tuy nhiên, vị ấy bị nghiệp trói buộc chỉ bởi học giới nào đã bị vi phạm. Còn đối với người tại gia, khi một học giới bị vi phạm, chỉ một học giới ấy bị vi phạm, vì rằng đối với họ, tính chất năm chi phần của giới được thành tựu trở lại chỉ bằng cách thọ trì lại học giới đó.” Dù đã được nói như vậy, quan điểm của các vị Trưởng bộ kinh tụng giả được xem là một quan điểm khác ở đó.

เสตุฆาตวิรติยา ปน เภโท นาม นตฺถิ ปฏิปกฺขสมุจฺฉินฺทเนน อกุปฺปสภาวตฺตา. ตเทวตฺถํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘ภวนฺตเรปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘ภวนฺตเรปี’’ติ อิมินา อตฺตโน อริยภาวํ อชานนฺโตปีติ อตฺถํ วิญฺญาเปติ. ชีวิตเหตุปิ, ปเคว อญฺญเหตุ. ‘‘เนว ปาณํ หนติ, น สุรํ ปิวตี’’ติ อิทํ มชฺเฌเปยฺยาลนิทฺทิฏฺฐํ, มิคปทวฬญฺชนนเยน วา วุตฺตํ[Pg.324]. สุรนฺติ จ นิทสฺสนมตฺตํ. สพฺพมฺปิ หิ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานานุโยคํ น กโรติ. ‘‘มชฺชนฺติ ตเทว อุภยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ สุราสววินิมุตฺตํ มทนีย’’นฺติ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๑๑๓๔) สํยุตฺตมหาวคฺคฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ขุทฺทกปาฐฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ตทุภยเมว มทนียฏฺเฐน มชฺชํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ อตฺถิ มทนียํ, เยน ปีเตน มตฺโต โหติ ปมตฺโต, อิทํ วุจฺจติ มชฺช’’นฺติ (ขุ. ปา. อฏฺฐ. ปุริมปญฺจสิกฺขาปทวณฺณนา) ‘‘สเจ ปิสฺสา’’ติอาทินา ตตฺเถว วิเสสทสฺสนํ, อชานนฺตสฺสปิ ขีรเมว มุขํ ปวิสติ, น สุรา, ปเคว ชานนฺตสฺส. โกญฺจสกุณานนฺติ กุนฺตสกุณานํ. สเจปิ มุเข ขีรมิสฺสเก อุทเก ปกฺขิปนฺตีติ โยเชตพฺพํ. ‘‘น เจตฺถ อุปโมปเมยฺยานํ สมฺพทฺธตา สิยา โกญฺจสกุณานํ โยนิสิทฺธตฺตา’’ติ โกจิ วเทยฺยาติ อาห ‘‘อิท’’นฺติอาทิ. โยนิสิทฺธนฺติ มนุสฺสติรจฺฉานานํ อุทฺธํ ติริยเมว ทีฆตา วิย, พกานํ เมฆสทฺเทน, กุกฺกุฏีนํ วาเตน คพฺภคฺคหณํ วิย จ ชาติสิทฺธํ, อิติ โกจิ วเทยฺย เจติ อตฺโถ. ‘‘เจวา’’ติปิ ปาฐํ วตฺวา สมุจฺจยตฺถมิจฺฉนฺติ เกจิ. ธมฺมตาสิทฺธนฺติ โพธิสตฺเต กุจฺฉิคเต โพธิสตฺตมาตุ สีลํ วิย, วิชาเต ตสฺสา ทิวงฺคมนํ วิย จ สภาเวน สิทฺธํ, มคฺคธมฺมตาย วา อริยมคฺคานุภาเวน สิทฺธนฺติ เวทิตพฺพนฺติ วิสฺสชฺเชยฺยาติ อตฺโถ.

Tuy nhiên, đối với sự kiêng cữ phá vỡ cầu nối (phiền não), không có cái gọi là sự vi phạm, vì có bản chất không lay chuyển do đã đoạn trừ các pháp đối nghịch. Để trình bày chính ý nghĩa ấy, (chú giải) đã nói “bhavantarepi” v.v. Trong đó, bằng cụm từ “bhavantarepi”, (chú giải) làm cho biết ý nghĩa là “dù không biết trạng thái Thánh của mình”. (Vị ấy không sát sanh) ngay cả vì mạng sống, huống chi vì lý do khác. Câu “không giết hại chúng sanh, không uống rượu” này là sự chỉ định bằng cách tỉnh lược ở giữa, hoặc được nói theo phương pháp dấu chân nai. Và từ “rượu” (surā) chỉ là một ví dụ. Thật vậy, vị ấy không thực hành tất cả việc chuyên tâm vào các chất gây say và gây dể duôi là rượu nấu và rượu ngâm. Trong Chú giải Tương Ưng Đại Phẩm đã nói: “Chất gây say là cả hai thứ đó, hoặc bất cứ thứ gì khác gây say sưa mà không phải là rượu nấu và rượu ngâm.” Và trong Chú giải Tiểu Bộ Kinh đã nói: “Chính cả hai thứ đó được gọi là chất gây say (majja) vì có nghĩa là gây say sưa, hoặc bất cứ thứ gì khác gây say sưa, mà khi uống vào sẽ bị say, bị dể duôi, cái đó được gọi là chất gây say.” Bằng câu “sace pissa” v.v., sự trình bày đặc biệt ở chính nơi đó (là): Dù đối với vị (Thánh) không biết, chỉ có sữa đi vào miệng, chứ không phải rượu, huống chi đối với vị biết. “Koñcasakuṇa” là chim hạc. Cần phải hiểu là: “Dù người ta có đổ nước lẫn sữa vào miệng (của chúng).” Vì có người có thể nói: “Ở đây, sự tương quan giữa ví dụ và đối tượng được ví dụ sẽ không có, vì loài chim hạc (có khả năng tách sữa khỏi nước) là do bẩm sinh (yonisiddha)”, nên (chú giải) đã nói “idaṃ” v.v. “Yonisiddha” có nghĩa là: có người có thể nói rằng, (khả năng đó) được thành tựu do dòng giống, giống như sự dài ra theo chiều ngang của con người và loài vật, hoặc như việc thụ thai của chim diệc nhờ tiếng sấm, của gà mái nhờ gió. Một số vị muốn có nghĩa là tập hợp bằng cách đọc là “cevā”. “Dhammatāsiddha” có nghĩa là: cần phải giải đáp rằng, (khả năng đó) được thành tựu do bản chất, giống như giới của mẹ Bồ-tát khi Bồ-tát nhập thai, hoặc như việc bà mệnh chung sau khi sinh; hoặc được thành tựu do pháp tánh của đạo, tức là do oai lực của Thánh đạo.

ทิฏฺฐิชุกรณํ นาม ภาริยํ ทุกฺกรํ, ตสฺมา สรณคมนํ สิกฺขาปทสมาทานโต มหฏฺฐตรเมว, น อปฺปฏฺฐตรนฺติ อธิปฺปาโย. เอตนฺติ สิกฺขาปทํ. ยถา วา ตถา วา คณฺหนฺตสฺสาปีติ อาทรํ คารวมกตฺวา สมาทิยนฺตสฺสาปิ. สาธุกํ คณฺหนฺตสฺสาปีติ สกฺกจฺจํ สีลานิ สมาทิยนฺตสฺสาปิ อปฺปฏฺฐตรเมว, อปฺปสมารมฺภตรญฺจ, น ทิคุณํ อุสฺสาโห กรณีโยติ วุตฺตํ โหติ. สีลํ อิธ อภยทานตาย ทานํ, อนวเสสํ วา สตฺตนิกายํ ทยติ รกฺขตีติ ทานํ. อยเมตฺถ อฏฺฐกถามุตฺตกนโย – สรณํ อุปคเตน กายวาจาจิตฺเตหิ สกฺกจฺจํ วตฺถุตฺตยปูชา กาตพฺพา, ตตฺถ จ สํกิเลโส สาธุกํ ปริหริตพฺโพ, สิกฺขาปทานิ ปน สมาทานมตฺตํ, สมฺปตฺตวตฺถุโต วิรมณมตฺตญฺจาติ สรณคมนโต สีลสฺส อปฺปฏฺฐตรตา, อปฺปสมารมฺภตรตา จ เวทิตพฺพา. สพฺเพสํ สตฺตานํ ชีวิตทานาทินา ทณฺฑนิธานโต, สกลโลกิยโลกุตฺตร คุณาธิฏฺฐานโต จสฺส มหปฺผลตรตา, มหานิสํสตรตา จ ทฏฺฐพฺพาติ.

Việc làm cho tri kiến được ngay thẳng (diṭṭhijukaraṇaṃ) là nặng nề, là khó làm. Do đó, việc quy y Tam bảo (saraṇagamanaṃ) so với việc thọ trì học giới (sikkhāpadasamādānato) chắc chắn có ý nghĩa trọng đại hơn (mahaṭṭhatarameva), không phải có ý nghĩa ít hơn (na appaṭṭhataraṃ). Đây là chủ ý. Từ ‘này’ (etaṃ) có nghĩa là học giới (sikkhāpadaṃ). Câu ‘dù cho người lãnh thọ một cách thế này hay thế khác’ (yathā vā tathā vā gaṇhantassāpi) có nghĩa là dù cho người thọ trì mà không có sự trân trọng, tôn kính. Câu ‘dù cho người lãnh thọ một cách tốt đẹp’ (sādhukaṃ gaṇhantassāpi) có nghĩa là dù cho người thọ trì các giới một cách cung kính thì cũng chỉ có ý nghĩa ít hơn (appaṭṭhatarameva) và ít phải gắng công hơn (appasamārambhatarañca). Điều được nói là: ‘Không cần phải nỗ lực gấp đôi’. Ở đây, giới (sīlaṃ) là sự bố thí (dānaṃ) vì là sự cho đi sự không sợ hãi (abhayadānatāya), hoặc là sự bố thí (dānaṃ) vì nó bảo vệ (dayati rakkhati) toàn thể chúng sanh (anavasesaṃ sattanikāyaṃ). Đây là phương pháp độc lập với Chú giải ở đây: Người đã quy y (saraṇaṃ upagatena) nên thực hiện việc cúng dường Tam bảo (vatthuttayapūjā) một cách cung kính (sakkaccaṃ) qua thân, khẩu, ý (kāyavācācittehi), và ở đó nên khéo tránh xa phiền não (saṃkileso sādhukaṃ pariharitabbo). Còn các học giới (sikkhāpadāni pana) chỉ là việc thọ trì (samādānamattaṃ) và chỉ là việc tránh xa đối tượng đã gặp phải (sampattavatthuto viramaṇamattañca). Như vậy, cần phải hiểu rằng (veditabbā) giới (sīlassa) có ý nghĩa ít hơn (appaṭṭhataratā) và ít phải gắng công hơn (appasamārambhataratā) so với việc quy y Tam bảo (saraṇagamanato). Cần phải thấy rằng (daṭṭhabbāti) giới này (assa) có quả lớn hơn (mahapphalataratā) và có lợi ích lớn hơn (mahānisaṃsataratā) do việc từ bỏ trừng phạt (daṇḍanidhānato) qua việc ban cho sự sống, v.v. (jīvitadānādinā) đến tất cả chúng sanh (sabbesaṃ sattānaṃ), và do là nền tảng (adhiṭṭhānato) cho tất cả các đức tính thế gian và siêu thế (sakalalokiyalokuttara guṇā).

ตมตฺถํ [Pg.325] ปาฬิยา สาเธนฺโต ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อคฺคานี’’ติ ญาตตฺตา อคฺคญฺญานิ. จิรรตฺตตาย ญาตตฺตา รตฺตญฺญานิ. ‘‘อริยานํ สาธูนํ วํสานี’’ติ ญาตตฺตา วํสญฺญานิ. ปุริมกานํ อาทิปุริสานํ เอตานีติ โปราณานิ. สพฺพโส เกนจิปิ ปกาเรน สาธูหิ น กิณฺณานิ น ฉฑฺฑิตานีติ อสํกิณฺณานิ. อยญฺจ นโย เนสํ ยถา อตีเต, เอวํ เอตรหิ, อนาคเต จาติ อาห ‘‘อสํกิณฺณปุพฺพานี’’ติอาทิ. อตีเต หิ กาเล อสํกิณฺณภาวสฺส ‘‘อสํกิณฺณปุพฺพานี’’ติ นิทสฺสนํ, ปจฺจุปฺปนฺเน ‘‘น สงฺกิยนฺตี’’ติ, อนาคเต ‘‘น สงฺกิยิสฺสนฺตี’’ติ. อโตเยว อปฺปฏิกุฏฺฐานิ น ปฏิกฺขิตฺตานิ. น หิ กทาจิปิ วิญฺญู สมณพฺราหฺมณา หึสาทิปาปธมฺมํ อนุชานนฺติ. อปริมาณานํ สตฺตานํ อภยํ เทตีติ สพฺเพสุ ภูเตสุ นิหิตทณฺฑตฺตา สกลสฺสปิ สตฺตนิกายสฺส ภยาภาวํ เทติ. น หิ อริยสาวกโต กสฺสจิ ภยํ โหติ. อเวรนฺติ เวราภาวํ. อพฺยาปชฺฌนฺติ นิทฺทุกฺขตํ. ‘‘อปริมาณานํ สตฺตานํ อภยํ ทตฺวา’’ติอาทิ อานิสํสทสฺสนํ, เหตุมฺปิ เจตฺถ ตฺวา-สทฺโท ยถา ‘‘มาตรํ สริตฺวา โรทตี’’ติ.

Để chứng minh ý nghĩa ấy bằng Pāli, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘vuttañhetaṃ’. Trong đó, (chúng) là ‘aggaññāni’ vì được biết là ‘tối thượng’ (aggāni). (Chúng) là ‘rattaññāni’ vì được biết từ lâu đời (cirarattatāya). (Chúng) là ‘vaṃsaññāni’ vì được biết là ‘dòng dõi của các bậc Thánh, các bậc thiện nhân’ (ariyānaṃ sādhūnaṃ vaṃsāni). (Chúng) là ‘porāṇāni’ (cổ xưa) vì chúng (thuộc về) những người đầu tiên (ādipurisānaṃ) của thời trước (purimakānaṃ). (Chúng) là ‘asaṃkiṇṇāni’ (không hỗn tạp) vì không bị các bậc thiện nhân làm cho hỗn tạp (na kiṇṇāni) hay từ bỏ (na chaḍḍitāni) bằng bất cứ cách nào (kenacipi pakārena) một cách toàn diện (sabbaso). Và phương pháp này đối với chúng cũng giống như trong quá khứ, cũng vậy trong hiện tại và trong tương lai, nên ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘asaṃkiṇṇapubbāni’. Thật vậy, đối với trạng thái không hỗn tạp trong thời quá khứ, câu ‘asaṃkiṇṇapubbāni’ là sự chỉ dẫn; trong hiện tại là câu ‘na saṅkiyanti’ (chúng không bị hỗn tạp); trong tương lai là câu ‘na saṅkiyissanti’ (chúng sẽ không bị hỗn tạp). Chính vì lý do đó, chúng là ‘appaṭikuṭṭhāni’ (không bị chê trách), không bị bác bỏ (na paṭikkhittāni). Bởi vì các vị Sa-môn, Bà-la-môn có trí tuệ (viññū) không bao giờ chấp thuận các pháp ác như sát sanh, v.v. (hiṃsādipāpadhammaṃ). Câu ‘cho sự không sợ hãi đến vô lượng chúng sanh’ (aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ deti) có nghĩa là: do đã từ bỏ trừng phạt đối với tất cả chúng sanh (sabbesu bhūtesu nihitadaṇḍattā), nên cho sự không có sợ hãi (bhayābhāvaṃ) đến toàn thể chúng sanh (sakalassapi sattanikāyassa). Thật vậy, từ một vị Thánh đệ tử (ariyasāvakato), không có sự sợ hãi cho bất cứ ai (kassaci). ‘Averaṃ’ có nghĩa là không có oán thù (verābhāvaṃ). ‘Abyāpajjaṃ’ có nghĩa là không có khổ não (niddukkhataṃ). Câu bắt đầu bằng ‘sau khi đã cho sự không sợ hãi đến vô lượng chúng sanh’ (aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ datvā) là để chỉ rõ lợi ích (ānisaṃsadassanaṃ). Và ở đây, tiếp vị ngữ ‘tvā’ cũng có nghĩa là nguyên nhân (hetu), giống như trong câu ‘mātaraṃ saritvā rodatī’ (vì nhớ mẹ nên khóc).

ยํ กิญฺจิ จชนลกฺขณํ, สพฺพํ ตํ ยญฺโญติ อาห ‘‘อิทญฺจ ปนา’’ติอาทิ. น นุ จ ปญฺจสีลํ สพฺพกาลิกํ. อพุทฺธุปฺปาทกาเลปิ หิ วิญฺญู ตํ สมาทิยนฺติ, น จ เอกนฺตโต วิมุตฺตายตนํ พาหิรกานมฺปิ สมาทินฺนตฺตา. สรณคมนํ ปน พุทฺธุปฺปาทเหตุกํ, เอกนฺตโต จ วิมุตฺตายตนํ, กถํ ตตฺถ สรณคมนโต ปญฺจสีลสฺส มหปฺผลตาติ อาห ‘‘กิญฺจาปี’’ติอาทิ. เชฏฺฐกนฺติ มหปฺผลภาเวน อุตฺตมํ. ‘‘สรณคมเนเยว ปติฏฺฐายา’’ติ อิมินา ตสฺส สีลสฺส สรณคมเนน อภิสงฺขตตฺตา ตโต มหปฺผลตํ, ตถา อนภิสงฺขตสฺส จ สีลสฺส อปฺปผลตํ ทสฺเสติ.

Bất cứ điều gì có đặc tính từ bỏ (cajanalakkhaṇaṃ), tất cả điều đó là sự tế tự (yañño). Vì vậy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘idañca pana’. Chẳng phải năm giới (pañcasīlaṃ) là có trong mọi thời (sabbakālikaṃ) hay sao? Thật vậy, ngay cả trong thời không có Đức Phật xuất hiện (abuddhuppādakālepi), những người có trí tuệ (viññū) cũng thọ trì chúng, và (năm giới) không hoàn toàn là nền tảng cho sự giải thoát (ekantato vimuttāyatanaṃ), vì chúng cũng được những người ngoại đạo (bāhirakānaṃ) thọ trì. Còn việc quy y (saraṇagamanaṃ) thì có nhân duyên từ sự xuất hiện của Đức Phật (buddhuppādahetukaṃ), và hoàn toàn là nền tảng cho sự giải thoát (ekantato vimuttāyatanaṃ). Trong trường hợp đó, làm thế nào (kathaṃ) năm giới (pañcasīlassa) lại có quả lớn hơn (mahapphalatā) so với việc quy y (saraṇagamanato)? (Để trả lời), ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘kiñcāpi’. ‘Jeṭṭhakaṃ’ có nghĩa là cao thượng nhất (uttamaṃ) do có quả lớn (mahapphalabhāvena). Bằng câu ‘sau khi đã an trú trong chính sự quy y’ (saraṇagamane yeva patiṭṭhāya), ngài chỉ ra rằng (dasseti) giới đó (tassa sīlassa) có quả lớn hơn (mahapphalataṃ) so với việc quy y (tato) là do được tác thành bởi sự quy y (saraṇagamanena abhisaṅkhatattā). Tương tự, ngài cũng chỉ ra quả nhỏ (appaphalataṃ) của giới (sīlassa) không được tác thành (anabhisaṅkhatassa) như vậy.

๓๕๓. อีทิสเมวาติ เอวํ สํกิเลสปฏิปกฺขเมว หุตฺวา. นนุ จ ปฐมชฺฌานาทิยญฺญาเยว เทเสตพฺพา, กสฺมา พุทฺธุปฺปาทโต ปฏฺฐาย เทสนมารภตีติ อนุโยคํ ปริหริตุํ ‘‘ติวิธ…เป… ทสฺเสตุกาโม’’ติ วุตฺตํ. ติวิธสีลปาริปูริยํ ฐิตสฺส หิ เนสํ ยญฺญานํ อปฺปฏฺฐตรตา, มหปฺผลตรตา จ โหติ, ตสฺมา ตํ ทสฺเสตุกามตฺตา พุทฺธุปฺปาทโต ปฏฺฐาย เทสนํ อารภตีติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. เหฏฺฐา [Pg.326] วุตฺเตหิ คุเณหีติ เอตฺถ ‘‘โส ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๑๙๑) เหฏฺฐา วุตฺตา สรณคมนํ, สีลสมฺปทา, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตาติ เอวมาทโย คุณา เวทิตพฺพา. ปฐมํ ฌานํ นิพฺพตฺเตนฺโต น กิลมตีติ โยชนา. ตานีติ ปฐมชฺฌานาทีนิ. ‘‘ปฐมํ ฌาน’’นฺติอาทินา ปาฬิยํ ปณีตานเมว ฌานานํ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโส กโตติ มนฺตวา ‘‘เอกํ กปฺปํ, อฏฺฐ กปฺเป’’ติอาทิ วุตฺตํ, มหากปฺปวเสน เจตฺถ อตฺโถ. หีนํ ปน ปฐมํ ฌานํ อสงฺขฺเยยฺยกปฺปสฺส ตติยภาคํ อายุํ เทติ. มชฺฌิมํ อุปฑฺฒกปฺปํ. หีนํ ทุติยํ ฌานํ ทฺเว กปฺปานิ, มชฺฌิมํ จตฺตารีติอาทินา อตฺโถ เนตพฺโพ. อปิจ ยสฺมา ปณีตานิเยเวตฺถ ฌานานิ อธิปฺเปตานิ มหปฺผลตรภาวทสฺสนปรตฺตา เทสนาย, ตสฺมา ‘‘ปฐมํ ฌานํ เอกํ กปฺป’’นฺติอาทินา ปณีตาเนว ฌานานิ นิทฺทิฏฺฐานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

353. ‘Īdisameva’ có nghĩa là: sau khi đã trở thành như vậy, là đối nghịch với phiền não (saṃkilesapaṭipakkhameva). Để giải đáp cho câu hỏi (anuyogaṃ): ‘Chẳng phải chỉ nên thuyết giảng về các cuộc tế tự là Sơ thiền, v.v. (paṭhamajjhānādiyaññā) hay sao? Tại sao (kasmā) lại bắt đầu bài thuyết giảng (desanamārabhati) từ lúc Đức Phật xuất hiện (buddhuppādato paṭṭhāya)?’, câu ‘với ý muốn chỉ ra ba loại… (tividha… dassetukāmo)’ đã được nói đến. Thật vậy, đối với người đã an trú trong sự viên mãn của ba loại giới (tividhasīlapāripūriyaṃ ṭhitassa), các cuộc tế tự ấy (nesaṃ yaññānaṃ) sẽ ít phải gắng công hơn (appaṭṭhataratā) và có quả lớn hơn (mahapphalataratā). Điều được nói là: Do đó (tasmā), vì muốn chỉ ra điều đó (taṃ dassetukāmattā), ngài bắt đầu bài thuyết giảng từ lúc Đức Phật xuất hiện. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘tattha’. Ở đây, trong câu ‘bởi các đức tính đã được nói ở dưới’ (heṭṭhā vuttehi guṇehi), cần phải hiểu các đức tính (guṇā) đã được nói ở dưới (heṭṭhā) qua đoạn kinh bắt đầu bằng ‘vị ấy sau khi nghe pháp đó, đã có được đức tin nơi Như Lai’, chẳng hạn như: sự quy y (saraṇagamanaṃ), sự đầy đủ giới (sīlasampadā), sự hộ trì các căn (indriyesu guttadvāratā). Cần phải kết nối câu cú như sau: ‘Khi làm phát sinh Sơ thiền (paṭhamaṃ jhānaṃ nibbattento), vị ấy không mệt mỏi (na kilamati)’. ‘Tāni’ có nghĩa là Sơ thiền, v.v. (paṭhamajjhānādīni). Cần phải hiểu rằng (mantavā) trong Pāli, qua đoạn kinh bắt đầu bằng ‘paṭhamaṃ jhānaṃ’, sự trình bày ở mức độ cao nhất (ukkaṭṭhaniddeso) về chính các thiền cao thượng (paṇītānameva jhānānaṃ) đã được thực hiện. Do đó, câu bắt đầu bằng ‘ekaṃ kappaṃ, aṭṭha kappe’ đã được nói đến. Và ở đây, ý nghĩa (attho) cần được hiểu theo nghĩa đại kiếp (mahākappavasena). Còn Sơ thiền bậc hạ (hīnaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ) cho tuổi thọ (āyuṃ deti) bằng một phần ba a-tăng-kỳ kiếp (asaṅkhyeyyakappassa tatiyabhāgaṃ). Bậc trung (majjhimaṃ) cho nửa kiếp (upaḍḍhakappaṃ). Nhị thiền bậc hạ (hīnaṃ dutiyaṃ jhānaṃ) cho hai kiếp (dve kappāni), bậc trung (majjhimaṃ) cho bốn kiếp (cattāri). Ý nghĩa cần được hiểu theo cách này (itiādinā attho netabbo). Hơn nữa (apica), vì ở đây (ettha) chỉ có các thiền cao thượng (paṇītāniyeva jhānāni) được chủ ý đến (adhippetāni), do bài thuyết giảng (desanāya) chuyên về việc chỉ ra trạng thái có quả lớn hơn (mahapphalatarabhāvadassanaparattā), do đó, cần phải thấy rằng (daṭṭhabbaṃ) qua đoạn kinh bắt đầu bằng ‘paṭhamaṃ jhānaṃ ekaṃ kappaṃ’, chính các thiền cao thượng (paṇītāneva jhānāni) đã được chỉ ra (niddiṭṭhāni).

ตเทวาติ จตุตฺถชฺฌานเมว. จตุกฺกนเยน หิ เทสนา อาคตา. ยทิ เอวํ กถํ อารุปฺปตาติ อาห ‘‘อากาสานญฺจายตนาทิสมาปตฺติวเสน ภาวิต’’นฺติ, ตถา ภาวิตตฺตา จตุตฺถชฺฌานเมว อารุปฺปํ หุตฺวา วีสติกปฺปสหสฺสาทีนิ อายุํ เทตีติ อธิปฺปาโย. อยํ อาจริยสฺส มติ. อถ วา ตเทวาติ อารุปฺปสงฺขาตํ จตุตฺถชฺฌานเมว, ตํ ปน กสฺมา วีสติกปฺปสหสฺสาทีนิ อายุํ เทตีติ วุตฺตํ ‘‘อากาสานญฺจายตนาทิสมาปตฺติวเสน ภาวิต’’นฺติ, ตถา ภาวิตตฺตา เอวํ เทตีติ อธิปฺปาโย. อปโร นโย ‘‘ตเทวา’’ติ วุตฺเต รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานเมวาติ อตฺโถ อาปชฺเชยฺยาติ ตํ นิวตฺเตตุํ ‘‘อากาสานญฺจายตนาทิสมาปตฺติวเสน ภาวิต’’นฺติ อาห, ตถา ภาวิตํ องฺคสมตาย จตุตฺถชฺฌานสงฺขาตํ อารุปฺปชฺฌานเมวาธิปฺเปตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

Tadeva có nghĩa là chính là thiền thứ tư. Vì giáo pháp đã được trình bày theo tứ pháp. Nếu như vậy, làm sao có (trạng thái) vô sắc? (Vị Chú giải sư) đã nói: "được tu tập theo cách của các thiền chứng như Không vô biên xứ, v.v.". Do được tu tập như vậy, chính thiền thứ tư trở thành (thiền) vô sắc và cho tuổi thọ hai mươi ngàn đại kiếp, v.v., đó là chủ ý. Đây là quan điểm của vị thầy. Hoặc là, tadeva có nghĩa là chính là thiền thứ tư được gọi là thiền vô sắc. Nhưng tại sao thiền ấy lại cho tuổi thọ hai mươi ngàn đại kiếp, v.v.? Đã được nói: "được tu tập theo cách của các thiền chứng như Không vô biên xứ, v.v.". Do được tu tập như vậy nên cho (tuổi thọ) như vậy, đó là chủ ý. Một phương pháp khác: khi nói "tadeva", ý nghĩa "chính là thiền thứ tư sắc giới" có thể phát sinh. Vì vậy, để loại bỏ ý nghĩa đó, (vị thầy) đã nói: "được tu tập theo cách của các thiền chứng như Không vô biên xứ, v.v.". Được tu tập như vậy, do sự tương đồng về chi thiền, chính thiền vô sắc được gọi là thiền thứ tư được chủ ý đến, được nói là như vậy.

สมฺมเทว นิจฺจสญฺญาทิปฏิปกฺขวิธมนวเสน ปวตฺตมานา ปุพฺพภาคิเย เอว โพธิปกฺขิยธมฺเม สมาเนนฺตี วิปสฺสนา วิปสฺสกปุคฺคลสฺส อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ สมาวหตีติ วุตฺตํ ‘‘วิปสฺสนาสุขสทิสสฺส ปน สุขสฺส อภาวา มหปฺผล’’นฺติ. ยถาห ธมฺมราชา ธมฺมปเท –

Thiền minh sát, diễn tiến một cách chân chánh theo cách loại trừ các pháp đối nghịch như thường tưởng, v.v., và mang lại các pháp trợ Bồ-đề chỉ trong giai đoạn dự bị, mang lại hỷ và ưu không ít cho hành giả minh sát. Vì vậy đã được nói: "tuy nhiên, vì không có lạc nào tương tự như lạc của minh sát, nên (minh sát) có quả lớn". Như Pháp vương đã nói trong Kinh Pháp Cú –

‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๔);

“Bất cứ khi nào quán xét, sự sinh và diệt của các uẩn; người ấy đạt được hỷ và hoan hỷ, đối với những người hiểu biết, đó là bất tử.” (Pháp Cú, 374);

ยสฺมา [Pg.327] ปนายํ เทสนา อิมินา อนุกฺกเมน อิมานิ ญาณานิ นิพฺพตฺเตนฺตสฺส วเสน ปวตฺติตา, ตสฺมา ‘‘วิปสฺสนาญาเณ ปติฏฺฐายา’’ติอาทินา เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส ปติฏฺฐาภูตํ กตฺวา วุตฺตํ. สมานรูปนิมฺมานํ นาม มโนมยิทฺธิยา อญฺเญหิ อสาธารณกิจฺจนฺติ อาห ‘‘อตฺตโน…เป… มหปฺผลา’’ติ. หตฺถิอสฺสาทิวิวิธรูปกรณํ วิกุพฺพนํ, ตสฺส ทสฺสนสมตฺถตาย. อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐานํ นาม ปุริมชาตีสุ อิจฺฉิติจฺฉิโต ขนฺธปเทโส. อรหตฺตมคฺเคเนว มคฺคสุขํ นิฏฺฐิตนฺติ วุตฺตํ ‘‘อติ…เป… มหปฺผล’’นฺติ. สมาเปนฺโตติ ปริโยสาเปนฺโต.

Hơn nữa, vì giáo pháp này đã được thuyết giảng theo thứ tự này, theo cách của người làm phát sinh các tuệ này, do đó, bằng câu "an trú trong tuệ minh sát", v.v., đã được nói bằng cách làm cho tuệ thấp hơn trở thành nền tảng của tuệ cao hơn. Việc hóa hiện hình sắc tương tự là công việc không chung với các (thần thông) khác của thân do ý sinh, (vị thầy) đã nói: "của chính mình... cho đến... có quả lớn". Việc tạo ra các hình sắc đa dạng như voi, ngựa, v.v. là biến hóa thần thông (vikubbana), do khả năng hiển thị điều đó. Nơi mong muốn là một phần của các uẩn đã được mong muốn trong các kiếp trước. Lạc của đạo được hoàn thành chỉ bằng A-la-hán đạo, đã được nói: "vượt qua... cho đến... có quả lớn". Samāpento có nghĩa là đang hoàn tất.

กูฏทนฺตอุปาสกตฺตปฏิเวทนาทิกถาวณฺณนา

Giải thích về câu chuyện chứng ngộ và trở thành cận sự nam của Kūṭadanta, v.v.

๓๕๔-๘. ‘‘อภิกฺกนฺตํ โภ โคตมา’’ติอาทิ เทสนาย ปสาทวจนํ, ‘‘เอสาหํ ภวนฺต’’นฺติอาทิ ปน สรณคมนวจนนฺติ ตทุภยสมฺพนฺธํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เทสนายา’’ติอาทิมาห. ตนูติ มนฺโท กายิกเจตสิกสุขสมุปพฺยูหโต. สพฺเพ เต ปาณโยติ ‘‘สตฺต จ อุสภสตานี’’ติอาทินา วุตฺเต สพฺเพ เต ปาณิโน. ตํ ปวตฺตินฺติ เตสํ ปาณีนํ โมจนาการํ. อากุลภาโวติ ภควโต สนฺติเก ธมฺมสฺส สุตตฺตา ปาณีสุ อนุทฺทยํ อุปฏฺฐเปตฺวา ฐิตสฺส ‘‘กถญฺหิ นาม มยา ตาว พหู ปาณิโน มารณตฺถาย พนฺธาปิตา’’ติ จิตฺเต ปริพฺยากุลภาโว, ยสฺมา อตฺถิ, ตสฺมา น เทเสตีติ โยชนา, ‘‘อุทปาที’’ติปิ ปาโฐ. สุตฺวาติ ‘‘มุตฺตา โภ เต ปาณโย’’ติ อาโรจิตวจนํ สุตฺวา. จิตฺตจาโรติ จิตฺตปฺปวตฺติ. ‘‘กลฺลจิตฺตํ มุทุจิตฺตํ วินีวรณจิตฺตํ อุทคฺคจิตฺตํ ปสนฺนจิตฺต’’นฺติ อิทํ ปทปญฺจกํ สนฺธาย‘‘กลฺลจิตฺตนฺติอาที’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘ทานกถํ สีลกถ’’นฺติอาทินา วุตฺตาย อนุปุพฺพิกถาย อานุภาเวน. กามจฺฉนฺทวิคเมน กลฺลจิตฺตตา อโรคจิตฺตตา, พฺยาปาทวิคเมน เมตฺตาวเสน มุทุจิตฺตตา อกถินจิตฺตตา, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจวิคเมน วิกฺเขปาภาวโต วินีวรณจิตฺตตา เตหิ อมลีนจิตฺตตา, ถินมิทฺธวิคเมน สมฺปคฺคหณวเสน อุทคฺคจิตฺตตา อมลีนจิตฺตตา, วิจิกิจฺฉาวิคเมน สมฺมาปฏิปตฺติยา อวิมุตฺตตาย ปสนฺนจิตฺตตา อนาวิลจิตฺตตา จ โหตีติ อาห ‘‘อนุปุพฺพิกถานุภาเวน วิกฺขมฺภิตนีวรณตํ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

354-8. Câu "Thật vi diệu, thưa Tôn giả Gotama", v.v. là lời nói thể hiện sự hoan hỷ đối với bài pháp. Còn câu "Con xin đến với Tôn giả", v.v. là lời nói quy y. Để chỉ ra mối liên hệ của cả hai điều đó, (vị thầy) đã nói câu "desanāya", v.v. Tanu có nghĩa là nhẹ nhàng, do sự gia tăng của lạc thân và lạc tâm. Sabbe te pāṇayo có nghĩa là tất cả những chúng sinh ấy đã được nói trong câu "bảy trăm con bò đực", v.v. Taṃ pavattiṃ có nghĩa là cách thức giải thoát cho những chúng sinh ấy. Ākulabhāvo có nghĩa là sự bối rối, xáo trộn trong tâm của người đang an trú với lòng bi mẫn đối với chúng sinh, do đã nghe pháp từ nơi Đức Thế Tôn, (nghĩ rằng): "Làm sao mà ta lại có thể ra lệnh trói buộc nhiều chúng sinh như vậy để giết hại?". Vì có (sự bối rối đó), nên (Ngài) không thuyết pháp, đó là cách kết nối (ý nghĩa). Cũng có bản đọc là udapādi. Sutvā có nghĩa là sau khi nghe lời thông báo "Thưa ngài, những chúng sinh ấy đã được thả". Cittacāro có nghĩa là diễn biến của tâm. Nhắm đến năm từ này: "tâm kham nhẫn, tâm nhu nhuyến, tâm không triền cái, tâm hân hoan, tâm trong sáng", đã được nói là "kallacittaṃ, v.v.". Trong đó, nhờ oai lực của tuần tự pháp thoại đã được thuyết giảng bằng câu "thuyết về bố thí, thuyết về giới", v.v. Do ly tham dục, tâm trở nên kham nhẫn, không bệnh hoạn; do ly sân, nhờ tâm từ, tâm trở nên nhu nhuyến, không cứng cỏi; do ly trạo cử-hối quá, vì không có tán loạn, tâm không còn triền cái, không còn uể oải; do ly hôn trầm-thụy miên, nhờ sự sách tấn, tâm trở nên hân hoan, không uể oải; do ly nghi, nhờ chánh hạnh, vì không còn hoài nghi, tâm trở nên trong sáng, không vẩn đục. Vì vậy (vị thầy) đã nói: "được nói nhắm đến việc các triền cái bị chế ngự nhờ oai lực của tuần tự pháp thoại". Bất cứ từ nào ở đây không được giải thích về mặt ý nghĩa, từ đó đều dễ hiểu.

อิติ [Pg.328] สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย ปรมสุขุมคมฺภีรทุรนุโพธตฺถปริทีปนาย สุวิมลวิปุลปญฺญาเวยฺยตฺติยชนนาย สาธุวิลาสินิยา นาม ลีนตฺถปกาสนิยา กูฏทนฺตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปกาสนา.

Như vậy, trong Sớ giải tên là Sādhuvilāsinī, làm sáng tỏ các ý nghĩa ẩn tàng của Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh, vốn làm sáng tỏ ý nghĩa vô cùng vi tế, sâu xa, khó liễu tri, và làm phát sinh sự thành thạo của trí tuệ trong sạch và rộng lớn, đây là phần làm sáng tỏ các ý nghĩa ẩn tàng của phần giải thích Kinh Kūṭadanta.

กูฏทนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích Kinh Kūṭadanta đã kết thúc.

๖. มหาลิสุตฺตวณฺณนา

6. Giải thích Kinh Mahāli

พฺราหฺมณทูตวตฺถุวณฺณนา

Giải thích câu chuyện về sứ giả Bà-la-môn

๓๕๙. เอวํ [Pg.329] กูฏทนฺตสุตฺตํ สํวณฺเณตฺวา อิทานิ มหาลิสุตฺตํ สํวณฺเณนฺโต ยถานุปุพฺพํ สํวณฺณโนกาสสฺส ปตฺตภาวํ วิภาเวตุํ, กูฏทนฺตสุตฺตสฺสานนฺตรํ สงฺคีตสฺส สุตฺตสฺส มหาลิสุตฺตภาวํ วา ปกาเสตุํ ‘‘เอวํ เม สุตํ…เป… เวสาลิยนฺติ มหาลิสุตฺต’’นฺติ อาห. ปุนปฺปุนํ วิสาลภาวูปคมนโตติ เอตฺถายํ สงฺเขโป – พาราณสิรญฺโญ กิร อคฺคมเหสิยา มํสเปสิคพฺเภน ทฺเว ทารกา นิพฺพตฺตา ธีตา จ ปุตฺโต จ, เตสํ อญฺญมญฺญํ วิวาเหน โสฬสกฺขตฺตุํ ปุตฺตธีตุวเสน ทฺเว ทฺเว ทารกา วิชาตา. ตโต เตสํ ทารกานํ ยถากฺกมํ วฑฺเฒนฺตานํ ปจฺเจกํ สปริวารานํ อารามุยฺยานนิวาสฏฺฐานปริวารสมฺปตฺตึ คเหตุํ อปฺปโหนกตาย นครํ ติกฺขตฺตุํ คาวุตนฺตเรน คาวุตนฺตเรน ปริกฺขิปึสุ, เอวํ ตสฺส ปุนปฺปุนํ ติปาการปริกฺเขเปน วิสาลภาวมุปคตตฺตา ‘‘เวสาลี’’ตฺเวว นามํ ชาตํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุนปฺปุนํ วิสาลภาวูปคมนโต เวสาลีติ ลทฺธนามเก นคเร’’ติ. วิตฺถารกถา เจตฺถ มหาสีหนาทสุตฺตวณฺณนาย, (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๖) รตนสุตฺตวณฺณนาย (ขุ. ปา. อฏฺฐ. เวสาลิวตฺถุ; สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.รตนสุตฺตวณฺณนา) จ คเหตพฺพา. พหินคเรติ นครโต พหิ, น อมฺพปาลิวนํ วิย อนฺโตนครสฺมึ. สยํชาตนฺติ สยเมว ชาตํ อโรปิมํ. มหนฺตภาเวนาติ รุกฺขคจฺฉานํ, ฐิโตกาสสฺส จ มหนฺตภาเวน. เตเนวาห ‘‘หิมวนฺเตน สทฺธึ เอกาพทฺธํ หุตฺวา’’ติ. ยํ ปน เวนยิกานํ มเตน วินยฏฺฐกถายํ วุตฺตํ –

359. Sau khi chú giải kinh Kūṭadanta như vậy, bây giờ, khi muốn chú giải kinh Mahāli, để làm rõ sự việc đã đến lúc chú giải theo thứ tự, hoặc để chỉ rõ rằng bài kinh được kết tập sau kinh Kūṭadanta là kinh Mahāli, (vị kết tập sư) đã nói: “evaṃ me sutaṃ…pe… vesāliyanti mahālisuttaṃ”. Ở đây, về câu “Do nhiều lần trở nên rộng lớn”, tóm lược là như vầy: Nghe nói, hoàng hậu chánh cung của vua Bārāṇasī đã hạ sanh hai người con từ một bào thai bằng cục thịt, một trai một gái. Do họ kết hôn với nhau, mười sáu lần đã sanh ra hai người con, một trai một gái. Sau đó, do không đủ để cung cấp tài sản gồm vườn tược, vườn hoa, nơi ở, và đoàn tùy tùng cho những người con ấy, khi họ lần lượt trưởng thành, mỗi người đều có đoàn tùy tùng riêng, (họ) đã ba lần mở rộng thành phố, mỗi lần cách nhau một gāvuta. Như vậy, do thành phố ấy nhiều lần trở nên rộng lớn với ba vòng thành bao quanh, nên đã có tên là “Vesālī”. Do đó, đã được nói rằng: “tại thành phố có tên là Vesālī do nhiều lần trở nên rộng lớn”. Câu chuyện chi tiết ở đây nên được lấy từ Chú giải kinh Mahāsīhanāda (ma. ni. aṭṭha. 1.146) và Chú giải kinh Ratanasutta (khu. pā. aṭṭha. vesālivatthu; su. ni. aṭṭha. 1.ratanasuttavaṇṇanā). “Bên ngoài thành phố” nghĩa là bên ngoài thành phố, không phải ở bên trong thành phố như vườn xoài của Ambapālī. “Tự mọc” nghĩa là tự nó mọc lên, không do trồng. “Do sự rộng lớn” nghĩa là do sự rộng lớn của cây cối và bụi rậm, và của khu vực mà chúng mọc. Do đó, ngài đã nói: “trở nên liền một khối với dãy Himavanta”. Còn điều đã được nói trong Chú giải Luật theo quan điểm của các vị thông thạo Luật là –

‘‘ตตฺถ มหาวนํ นาม สยํชาตํ อโรปิมํ สปริจฺเฉทํ มหนฺตํ วนํ. กปิลวตฺถุสามนฺตา ปน มหาวนํ หิมวนฺเตน สห เอกาพทฺธํ อปริจฺเฉทํ หุตฺวา มหาสมุทฺทํ อาหจฺจ ฐิตํ, อิทํ ตาทิสํ น โหตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๒).

“Ở đó, khu rừng tên là Mahāvana là một khu rừng lớn, tự mọc, không do trồng, có ranh giới. Còn khu rừng Mahāvana gần Kapilavatthu thì trở nên liền một khối với dãy Himavanta, không có ranh giới, trải dài đến tận đại dương. Khu rừng này không phải như vậy” (pārā. aṭṭha. 2.162).

ตํ มชฺฌิมภาณกสํยุตฺตภาณกานมฺปิ สมานกถา. มชฺฌิมฏฺฐกถายญฺหิ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๕๒) สํยุตฺตฏฺฐกถายญฺจ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๗) ตเถว วุตฺตํ. อิธ ปน ทีฆภาณกานํ มเตน เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิ จ ‘‘อหุตฺวา’’ติ กตฺถจิ ปาโฐ ทิสฺสติ, เอวํ สติ สพฺเพสมฺปิ [Pg.330] สมานวาโท สิยาติ. กูฏาคารสาลาสงฺเขเปนาติ หํสมณฺฑลาการสงฺขาตหํสวฏฺฏกจฺฉนฺเนน กูฏาคารสาลานิยาเมน, ตถา กตตฺตา ปาสาโทเยว ‘‘กูฏาคารสาลา’’ติ วุตฺโต, ตพฺโพหาเรน ปน สกโลปิ สงฺฆาราโมติ วุตฺตํ โหติ. วินยฏฺฐกถายํ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๒) ตุ เอวํ วุตฺตํ –

Điều đó cũng là lời nói tương đồng của các vị tụng đọc Trung Bộ và Tương Ưng Bộ. Thật vậy, trong Chú giải Trung Bộ (ma. ni. aṭṭha. 2.352) và Chú giải Tương Ưng Bộ (saṃ. ni. aṭṭha. 1.37) cũng đã nói như thế. Nhưng ở đây, nên hiểu rằng đã được nói như vậy theo quan điểm của các vị tụng đọc Trường Bộ. Và nếu ở đâu đó thấy có bản đọc là “ahutvā”, trong trường hợp như vậy, thì sẽ là quan điểm tương đồng của tất cả các vị. Về câu “tóm tắt về Giảng đường có nóc nhọn”: do được làm theo kiểu giảng đường có nóc nhọn, được lợp mái cong tròn gọi là hình vòng tròn của con ngỗng, nên chính lâu đài được gọi là “Kūṭāgārasālā”. Nhưng theo cách dùng từ đó, toàn bộ tu viện cũng được gọi là (Kūṭāgārasālā), ý là như vậy. Tuy nhiên, trong Chú giải Luật (pārā. aṭṭha. 2.162) đã nói như vầy –

‘‘กูฏาคารสาลา ปน มหาวนํ นิสฺสาย กเต อาราเม กูฏาคารํ อนฺโตกตฺวา หํสวฏฺฏกจฺฉทเนน กตา สพฺพาการสมฺปนฺนา พุทฺธสฺส ภควโต คนฺธกุฏิ เวทิตพฺพา’’ติ.

“Còn Kūṭāgārasālā, trong tu viện được xây dựng gần Mahāvana, nên được biết là hương thất của Đức Phật, bậc Thế Tôn, đầy đủ mọi phương diện, được làm với mái cong tròn hình con ngỗng, bao gồm một tòa nhà có nóc nhọn bên trong”.

โกสเลสุ ชาตา, ภวา, เต วา นิวาโส เอเตสนฺติ โกสลกา. เอวํ มาคธกา. ชนปทวาจิโน หิ ปายโต ปุลฺลิงฺคปุถุวจนา. ยสฺส อกรเณ ปุคฺคโล มหาชานิโย โหติ, ตํ กรณํ อรหตีติ กรณียนฺติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘อวสฺสํ กตฺตพฺพกมฺเมนา’’ติ. อกาตุมฺปิ วฏฺฏติ อสติ สมวาเย, ตสฺมา สมวาเย สติ กตฺตพฺพโต ตํ กิจฺจนฺติ วุจฺจตีติ อธิปฺปาโย.

(Họ) được sanh ra ở xứ Kosala, hiện hữu ở đó, hoặc nơi ở của họ là ở đó, nên (họ) là người Kosala. Tương tự là người Māgadha. Thật vậy, các từ chỉ quốc độ phần lớn là nam tánh, số nhiều. Việc mà nếu không làm thì một người sẽ bị tổn thất lớn, việc đó đáng được làm, nên được gọi là karaṇīya (việc cần làm). Do đó, ngài nói “bởi công việc chắc chắn phải làm”. Khi không có sự hội đủ (duyên), cũng có thể không làm; do đó, khi có sự hội đủ (duyên), vì phải được làm, nên việc đó được gọi là kicca (việc phải làm), đó là ý nghĩa.

๓๖๐. ยา พุทฺธานํ อุปฺปชฺชนารหา นานตฺตสญฺญา, ตาสํ วเสน ‘‘นานารมฺมณจารโต’’ติ วุตฺตํ, นานารมฺมณปฺปวตฺติโตติ อตฺโถ. สมฺภวนฺตสฺเสว หิ ปฏิเสโธ, น อสมฺภวนฺตสฺส. ปฏิกฺกมฺมาติ นิวตฺเตตฺวา ตถา จิตฺตํ อนุปฺปาเทตฺวา. สลฺลีโนติ ฌานสมาปตฺติยา เอกตฺตารมฺมณํ อลฺลีโน. นิลีโนติ ตสฺเสว เววจนํ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกีภาว’’นฺติอาทิ. สปริวารตฺตา อเนโกปิ ตทา เอโก วิย ภวตีติ เอกีภาโว, ตํ เอกีภาวํ. เยนายสฺมา นาคิโต, ตํ สนฺธาย ‘‘ตสฺมา ฐานา’’ติ วุตฺตํ.

360. Do năng lực của các tưởng khác nhau có thể khởi lên nơi các Đức Phật, nên đã nói là “do đi vào các đối tượng khác nhau”, nghĩa là “do diễn tiến trên các đối tượng khác nhau”. Thật vậy, chỉ có sự ngăn cản đối với điều có thể xảy ra, không có sự ngăn cản đối với điều không thể xảy ra. “Tránh xa” nghĩa là sau khi làm cho (tâm) lui về, không làm cho tâm như vậy khởi lên. “Thu mình” nghĩa là an trú vào một đối tượng duy nhất bằng thiền chứng. “Ẩn mình” là một từ đồng nghĩa của chính từ đó. Do đó, đã nói là “trạng thái đơn độc” v.v... Do có đoàn tùy tùng, dù có nhiều người, lúc đó (vị ấy) cũng giống như một mình, nên gọi là trạng thái đơn độc; (hướng đến) trạng thái đơn độc đó. Nơi nào có Tôn giả Nāgita, nhắm đến nơi đó mà nói “từ nơi ấy”.

โอฏฺฐทฺธลิจฺฉวิวตฺถุวณฺณนา

Chú giải câu chuyện về Oṭṭhaddha Licchavi

๓๖๑. อทฺโธฏฺฐตายาติ อุปฑฺโฒฏฺฐตาย. ตสฺส กิร อุตฺตโรฏฺฐสฺส อปฺปกตาย ติริยํ ผาเลตฺวา อทฺธมปนีตํ วิย ขายติ จตฺตาโร ทนฺเต, ทฺเว จ ทาฐา น ฉาเทติ, เตน นํ ‘‘โอฏฺฐทฺโธ’’ติ โวหรติ. เกจิ ปน ‘‘อโธ-สทฺเทน ปาฐํ ปริกปฺเปตฺวา เหฏฺฐา โอฏฺฐสฺส โอลมฺพกตาย ‘‘โอฏฺฐาโธ’’ติ อตฺถํ วทนฺติ, ตทยุตฺตเมว ตถา ปาฐสฺส อทิสฺสนโต, อาจริเยน (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๖๑) จ อวณฺณิตตฺตา. อยํ กิร อุโปสถิโก ทายโก ทานปติ [Pg.331] สทฺโธ ปสนฺโน พุทฺธมามโก ธมฺมสงฺฆมามโก. เตนาห ‘‘ปุเรภตฺต’’นฺติอาทิ. ขนฺธเก, (มหาว. ๒๘๙) มหาปรินิพฺพานสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๑๖๑) จ อาคตนเยน ‘‘นีลปีตาทิ…เป… ตาวตึสปริสสปฺปฏิภาคายา’’ติ วุตฺตํ. อยํ ปน เวสาลี ภควโต กาเล อิทฺธา เจว เวปุลฺลปฺปตฺตา จ อโหสิ. ตตฺถ หิ ราชูนเมว สตฺต สหสฺสานิ, สตฺต สตานิ, สตฺต จ ราชาโน อเหสุํ, ตถา ยุวราชเสนาปติภณฺฑาคาริกปภุตีนมฺปิ, ปาสาทกูฏาคารอารามโปกฺขรณิอาทโยปิ ตปฺปริมาณาเยว, พหุชนา, อากิณฺณมนุสฺสา, สุภิกฺขา จ. เตน วุตฺตํ ‘‘มหติยา ลิจฺฉวิปริสายา’’ติ. ตสฺส ปน กุลสฺส อาทิภูตานํ ยถาวุตฺตานํ มํสเปสิยา นิพฺพตฺตทารกานํ ตาปเสน ปายิตํ ยํ ขีรํ อุทรํ ปวิสติ, สพฺพํ ตํ มณิภาชนคตํ วิย ทิสฺสติ, จริมกภเว โพธิสตฺเต กุจฺฉิคเต โพธิสตฺตมาตุ วิย อุทรจฺฉวิยา อติวิปฺปสนฺนตาย เต นิจฺฉวี อเหสุํ. อปเร ปนาหุ ‘‘สิพฺเพตฺวา ฐปิตา วิย เนสํ อญฺญมญฺญํ ลีนา ฉวิ อโหสี’’ติ. เอวํ เต นิจฺฉวิตาย วา ลีนจฺฉวิตาย วา ลิจฺฉวีติ ปญฺญายึสุ, นิรุตฺตินเยน เจตฺถ ปทสิทฺธิ, ตพฺพํเส อุปฺปนฺนา สพฺเพปิ ลิจฺฉวโย นาม ชาตา. เตนาห ‘‘ลิจฺฉวิปริสายา’’ติ, ลิจฺฉวิราชูนํ, ลิจฺฉวิวํสภูตาย วา ปริสายาติ อตฺโถ. มหนฺตํ ยสํ ลาติ คณฺหาตีติ มหาลิ ยถา ‘‘ภทฺทาลี’’ติ. มูลนามนฺติ มาตาปิตูหิ กตนามํ.

361. Addhoṭṭhatāyāti có nghĩa là upaḍḍhoṭṭhatāya (do có môi trên bị hớt đi một nửa). Nghe nói rằng, do môi trên của vị ấy nhỏ, nên trông giống như bị cắt ngang và loại bỏ đi một nửa, không che được bốn răng cửa và hai răng nanh. Do đó, người ta gọi vị ấy là “oṭṭhaddha”. Tuy nhiên, một số vị cho rằng nên đọc là “adho-saddena” và giải thích ý nghĩa là “oṭṭhādho” do môi dưới bị trễ xuống. Điều đó không hợp lý, vì không thấy cách đọc như vậy và vì vị Luận Sư (dī. ni. ṭī. 1.361) cũng không giải thích như thế. Vị này nghe nói là người giữ Bát quan trai giới, là thí chủ, là người hộ độ, có đức tin, có lòng tịnh tín, là người con của Phật, là người con của Pháp và Tăng. Do đó, ngài nói “purebhattaṃ” v.v... Theo cách đã được trình bày trong Khandhaka (mahāva. 289) và Mahāparinibbānasutta (dī. ni. 2.161), đã được nói rằng “nīlapītādi…pe… tāvatiṃsaparisasappaṭibhāgāyā”. Hơn nữa, thành Vesālī này vào thời của Đức Thế Tôn đã trở nên thịnh vượng và phát triển. Ở đó, chỉ riêng các vị vua đã có bảy ngàn, bảy trăm và bảy vị; các vị thái tử, tướng quân, quan giữ kho tàng v.v... cũng có số lượng tương tự; các cung điện, lầu các, vườn tược, hồ sen v.v... cũng có số lượng tương đương; dân chúng đông đúc, người người tấp nập, và lương thực dồi dào. Do đó, đã được nói là “mahatiyā licchaviparisāyā”. Hơn nữa, đối với những đứa trẻ được sinh ra từ khối thịt của những người đầu tiên trong dòng tộc ấy như đã nói, sữa nào được vị ẩn sĩ cho uống và đi vào bụng, tất cả sữa ấy đều trông như được chứa trong bình ngọc. Do sự trong suốt của da bụng giống như của mẹ Bồ-tát khi Bồ-tát ở trong bụng trong kiếp chót, nên chúng được gọi là nicchavī (không có da). Tuy nhiên, các vị khác lại nói rằng: “Da của chúng dính liền vào nhau như thể được may lại”. Như vậy, chúng được biết đến với tên gọi Licchavī do không có da (nicchavitāya) hoặc do da dính liền (līnacchavitāya). Ở đây, sự thành tựu của từ ngữ nên được hiểu theo phương pháp từ nguyên học. Tất cả những người sinh ra trong dòng tộc ấy đều được gọi là Licchavī. Do đó, ngài nói “licchaviparisāyā”, có nghĩa là của hội chúng các vị vua Licchavī, hoặc của hội chúng thuộc dòng dõi Licchavī. Mahāli là người có được (lāti) danh tiếng (yasaṃ) lớn (mahantaṃ), giống như “Bhaddāli”. Mūlanāmaṃ là tên do cha mẹ đặt cho.

๓๖๒. สาสเน ยุตฺตปยุตฺโตติ ภาวนมนุยุตฺโต. สพฺพตฺถ สีหสมานวุตฺติโนปิ ภควโต ปริสาย มหตฺเต สติ ตทชฺฌาสยานุรูปํ ปวตฺติยมานาย ธมฺมเทสนาย วิเสโส โหตีติ อาห ‘‘มหนฺเตน อุสฺสาเหน ธมฺมํ เทเสสฺสตี’’ติ.

362. Sāsane yuttapayutto có nghĩa là người chuyên tâm tu tập thiền định. Mặc dù ở mọi nơi, ngài đều có phong thái như sư tử, nhưng khi hội chúng của Đức Thế Tôn đông đảo, bài pháp thoại được thuyết giảng phù hợp với tâm tư của họ sẽ có sự đặc biệt. Do đó, ngài nói: “Ngài sẽ thuyết pháp với sự nỗ lực lớn lao”.

‘‘วิสฺสาสิโก’’ติ วตฺวา ตมสฺส วิสฺสาสิกภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘อยญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ถูลสรีโรติ วฐรสรีโร. เถรสฺส ขีณาสวภาวโต ‘‘อาลสิยภาโว อปฺปหีโน’’ติ น วตฺตพฺโพ, วาสนาเลสํ ปน อุปาทาย ‘‘อีสกํ อปฺปหีโน วิย โหตี’’ติ วุตฺตํ. น หิ สาวกานํ พุทฺธานมิว สวาสนา กิเลสา ปหียนฺติ. ยถาวุตฺตํ ปาสาทเมว สนฺธาย ‘‘กูฏาคารมหาเคหา’’ติ วุตฺตํ. ปาจีนมุขาติ ปาจีนปมุขา.

Sau khi nói “Vissāsiko”, để làm rõ trạng thái thân thiết của vị ấy, đã được nói “ayañhi” v.v... Thūlasarīro có nghĩa là thân hình to lớn. Do trưởng lão là bậc lậu tận, không thể nói rằng “tính lười biếng chưa được đoạn trừ”. Tuy nhiên, do còn sót lại chút ít tập khí, nên đã được nói là “dường như chưa được đoạn trừ một chút”. Thật vậy, các vị Thinh văn không đoạn trừ được phiền não cùng với tập khí như các vị Phật. Nhắm đến cung điện đã được nói đến, đã được nói là “kūṭāgāramahāgehā”. Pācīnamukhā có nghĩa là hướng về phía đông.

๓๖๓. วิเนยฺยชนานุปโรเธน [Pg.332] พุทฺธานํ ภควนฺตานํ ปฏิหาริยวิชมฺภนํ โหตีติ อาห ‘‘อถ โข’’ติอาทิ. คนฺธกุฏิโต นิกฺขมนเวลายญฺหิ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย อาเวฬาเวฬา ยมลา ยมลา หุตฺวา สวิเสสํ ปภสฺสรา วินิจฺฉรึสุ. ตาหิ ‘‘ภควา นิกฺขมตี’’ติ สมาโรจิตมิว นิกฺขมนํ สญฺชานึสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘สํสูจิตนิกฺขมโน’’ติ.

363. Do sự biểu hiện thần thông của các vị Phật, các bậc Thế Tôn, xảy ra không trái với (tâm tư của) chúng sanh cần được tế độ, nên ngài nói “atha kho” v.v... Thật vậy, vào lúc ngài đi ra khỏi hương phòng, sáu màu hào quang của Đức Phật, từng luồng từng luồng, từng cặp từng cặp, đã tỏa ra rực rỡ một cách đặc biệt. Nhờ những tia hào quang ấy, họ biết được sự ra đi của ngài như thể được thông báo. Do đó, đã được nói là “saṃsūcitanikkhamano”.

๓๖๔. ‘‘อชฺชา’’ติ วุตฺตทิวสโต อตีตมนนฺตรํ หิยฺโยทิวสํ ปุริมํ นาม, ตถา ‘‘หิยฺโย’’ติ วุตฺตทิวสโต ปรํ ปุริมตรํ อติสเยน ปุริมตฺตา. อิติ อิเมสุ ทฺวีสุ ทิวเสสุ ววตฺถิโต ยถากฺกมํ ปุริมปุริมตรภาโว. เอวํ สนฺเตปิ ยเทตฺถ ‘‘ปุริมตร’’นฺติ วุตฺตํ, ตโต ปภุติ ยํ ยํ โอรํ, ตํ ตํ ปุริมํ. ยํ ยํ ปรํ, ตํ ตํ ปุริมตรนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตโต ปฏฺฐายา’’ติอาทิมาห. โอรปารภาวสฺส วิย, หิ ทิสาวิทิสาภาวสฺส วิย จ ปุริมปุริมตรภาวสฺส อเปกฺขาสิทฺธิ. มูลทิวสโตติอาทิทิวสโต. อคฺเคติ อุปโยคตฺเถ ภุมฺมวจนํ, อุปโยควจนสฺส วา เอ-การาเทโสติ ทสฺเสติ ‘‘อคฺค’’นฺติ อิมินา, ปฐมนฺติ อตฺโถ. ตํ ปเนตฺถ ปรา อตีตา โกฏิเยวาติ อาห ‘‘ปรโกฏึ กตฺวา’’ติ. ยํ-สทฺโท ปริจฺเฉเท นิปาโต, ตปฺปโยเคน จายํ ‘‘วิหรามี’’ติ วตฺตมานปโยโค, อตฺโถ ปน อตีตวเสน เวทิตพฺโพติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยาว วิหาสิ’’นฺติ วุตฺตํ. ตสฺสาติ ทิวสสฺส. ปฐมวิกปฺเป ‘‘วิหรามี’’ติ อิมสฺส ‘‘ยทคฺเค’’ติ อิมินา อุชุกํ ตาว สมฺพนฺธิตฺวา ปจฺฉา ‘‘นจิรํ ตีณิ วสฺสานี’’ติ ปมาณวจนํ โยเชตพฺพํ. ทุติยวิกปฺเป ปน ‘‘นจิรํ ตีณิ วสฺสานี’’ติ อิเมหิปิ กุฏิลํ สมฺพนฺโธ กตฺตพฺโพ. นจิรนฺติ เจตํ ภาวนปุํสกํ, อจฺจนฺตสญฺโญคํ วา. ตญฺหิ ปมาณโต วิเสเสตุํ ‘‘ตีณิ วสฺสานี’’ติ วทติ. เตนาห ‘‘นจิรํ วิหาสึ ตีณิเยว วสฺสานี’’ติ.

364. Ngày hôm qua, là ngày liền trước đã qua so với ngày được gọi là “hôm nay”, được gọi là purimaṃ. Tương tự, ngày sau ngày được gọi là “hôm qua” là purimataraṃ, vì nó ở trước một cách vượt trội. Như vậy, trong hai ngày này, trạng thái purima và purimatara được xác định theo thứ tự. Mặc dù vậy, ở đây, ngày nào được gọi là “purimataraṃ”, kể từ ngày đó, ngày nào ở gần hơn thì ngày đó là purimaṃ. Ngày nào ở xa hơn thì ngày đó là purimataranti. Để chỉ rõ điều này, ngài nói “tato paṭṭhāyā” v.v... Thật vậy, sự thành tựu của trạng thái purima và purimatara phụ thuộc vào sự so sánh, giống như trạng thái bờ bên này và bờ bên kia, và giống như trạng thái phương chính và phương phụ. Mūladivasato có nghĩa là từ ngày đầu tiên. Agge là một từ ở vị trí cách (bhummavacanaṃ) với ý nghĩa của đối cách (upayogatthe), hoặc là sự biến đổi thành e-kāra của từ ở đối cách (upayogavacanaṃ). Ngài chỉ ra điều này bằng từ “aggaṃ”, có nghĩa là paṭhamaṃ (đầu tiên). Ở đây, điều đó chính là điểm cuối cùng đã qua đi trong quá khứ, do đó ngài nói “parakoṭiṃ katvā”. Từ yaṃ là một bất biến từ (nipāto) có nghĩa là giới hạn. Do sự kết hợp với nó, từ “viharāmī” này được dùng ở thì hiện tại, nhưng ý nghĩa nên được hiểu theo quá khứ. Để chỉ ra điều này, đã được nói là “yāva vihāsiṃ”. Tassa có nghĩa là của ngày ấy. Trong cách giải thích thứ nhất, trước hết nên kết hợp trực tiếp từ “viharāmī” với từ “yadagge”, sau đó mới kết hợp với từ chỉ số lượng “naciraṃ tīṇi vassāni”. Tuy nhiên, trong cách giải thích thứ hai, nên kết hợp một cách gián tiếp với các từ “naciraṃ tīṇi vassāni”. Naciraṃ này là một trạng từ (bhāvanapuṃsakaṃ), hoặc là sự liên tục không gián đoạn (accantasaññogaṃ). Thật vậy, để làm rõ điều đó về mặt số lượng, ngài nói “tīṇi vassāni”. Do đó, ngài nói “naciraṃ vihāsiṃ tīṇiyeva vassāni”.

อยนฺติ สุนกฺขตฺโต. ปิยชาติกานีติ อิฏฺฐสภาวานิ. สาตชาติกานีติ มธุรสภาวานิ. มธุรสทิสตาย หิ ‘‘มธุร’’นฺติ มโนรมํ วุจฺจติ. อารมฺมณํ กโรนฺเตน กาเมน อุปสํหิตานีติ กามูปสํหิตานิ, กามนียานิ. เตนาห ‘‘กามสฺสาทยุตฺตานี’’ติ, อารมฺมณิเกน กามสงฺขาเตน อสฺสาเทน สญฺญุตฺตานิ, กามสงฺขาตสฺส วา อสฺสาทสฺส โยคฺยานีติ อตฺโถ. สรีรสณฺฐาเนติ สรีรพิมฺเพ, อาธาเร เจตํ ภุมฺมํ. ตสฺมา สทฺเทนาติ ตํ นิสฺสาย ตโต อุปฺปนฺเนน สทฺเทนาติ [Pg.333] อตฺโถ. อปิจ วินา ปาฐเสสํ ภวิตพฺพปเทเนว สมฺพนฺธิตพฺพํ. มธุเรนาติ อิฏฺเฐน สาเตน. กณฺณสกฺขลิยนฺติ กณฺณปฏฺฏิกายํ.

Ayanti sunakkhatto: Đây là Tôn giả Sunakkhatta. Piyajātikānīti iṭṭhasabhāvāni: (Những pháp) có nguồn gốc đáng yêu (piyajātikāni) nghĩa là có bản chất đáng ưa thích. Sātajātikānīti madhurasabhāvāni: (Những pháp) có nguồn gốc vui thích (sātajātikāni) nghĩa là có bản chất ngọt ngào. Thật vậy, do có sự tương đồng với vị ngọt nên đối tượng làm vui lòng được gọi là “ngọt ngào” (madhura). Ārammaṇaṃ karontena kāmena upasaṃhitānīti kāmūpasaṃhitāni, kāmanīyāni: (Những pháp) tương hợp với dục vọng (kāma) vốn lấy chúng làm đối tượng, nên được gọi là tương hợp với dục (kāmūpasaṃhitāni), là đáng khao khát (kāmanīyāni). Do đó, ngài (Chú giải sư) nói là “liên hệ đến vị ngọt của dục” (kāmassādayuttāni). Nghĩa là: liên hệ với vị ngọt được gọi là dục, vốn có đối tượng; hoặc là thích hợp với vị ngọt được gọi là dục. Sarīrasaṇṭhāneti sarīrabimbe, ādhāre cetaṃ bhummaṃ: Trong hình dáng thân thể (sarīrasaṇṭhāne) nghĩa là trong hình ảnh thân thể. Và đây là biến cách thứ bảy (bhumma) chỉ nơi chốn. Do đó, (cụm từ) bởi âm thanh (saddena) có nghĩa là bởi âm thanh đã sanh khởi từ đó, nương vào đó (thân thể). Hơn nữa, nên được liên kết chỉ với từ bhavitabba (nên có), không cần phần còn lại của bài kinh. Madhurenāti iṭṭhena sātena: Bởi (âm thanh) ngọt ngào (madhurena) nghĩa là bởi (âm thanh) đáng ưa thích, vui thích. Kaṇṇasakkhaliyanti kaṇṇapaṭṭikāyaṃ: Nơi vành tai (kaṇṇasakkhaliyaṃ) nghĩa là nơi dái tai.

เอตฺตาวตาติ ทิพฺพโสตญาณปริกมฺมสฺส อกถนมตฺเตน. ‘‘อตฺตนา ญาตมฺปิ น กเถติ, กึ อิมสฺส สาสเน อธิฏฺฐาเนนา’’ติ กุชฺฌนฺโต ภควติ อาฆาตํ พนฺธิตฺวา, สห กุชฺฌเนเนว เจส ฌานาภิญฺญา ปริหายิ. จินฺเตสีติ ‘‘กสฺมา นุ โข โส มยฺหํ ตํ ปริกมฺมํ น กเถสี’’ติ ปริวิจาเรนฺโต อโยนิโส อุมฺมุชฺชนวเสน จินฺเตสิ. อนุกฺกเมนาติ ปาถิกสุตฺเต, (ที. นิ. ๓.๓ อาทโย) มหาสีหนาทสุตฺเต (ที. นิ. ๑.๓๘๑) จ อาคตนเยน ตํ ตํ อยุตฺตเมว จินฺเตนฺโต, ภาสนฺโต, กโรนฺโต จ อนุกฺกเมน ภควติ พทฺธาฆาตตาย สาสเน ปติฏฺฐํ อลภนฺโต คิหิภาวํ ปตฺวา ตมตฺถํ กเถติ.

Ettāvatāti dibbasotañāṇaparikammassa akathanamattena: Chỉ với chừng ấy (ettāvatā) nghĩa là chỉ với việc không nói về pháp hành chuẩn bị cho thiên nhĩ thông. Vừa nổi giận với ý nghĩ: “Vị này không nói ra cả điều mình đã biết, có ích gì khi an trú trong giáo pháp của vị này,” vừa ôm lòng oán hận đối với Đức Thế Tôn, thì vị ấy (Sunakkhatta) đã bị thối thất thiền và thắng trí cùng lúc với sự nổi giận ấy. Cintesīti ‘‘kasmā nu kho so mayhaṃ taṃ parikammaṃ na kathesī’’ti parivicārento ayoniso ummujjanavasena cintesi: Đã suy nghĩ (cintesi) nghĩa là trong khi tìm hiểu: “Tại sao Ngài lại không nói cho ta về pháp hành chuẩn bị ấy?” thì đã suy nghĩ theo cách trồi lên (của phiền não) một cách không như lý tác ý. Anukkamenāti pāthikasutte, (dī. ni. 3.3 ādayo) mahāsīhanādasutte (dī. ni. 1.381) ca āgatanayena taṃ taṃ ayuttameva cintento, bhāsanto, karonto ca anukkamena bhagavati baddhāghātatāya sāsane patiṭṭhaṃ alabhanto gihibhāvaṃ patvā tamatthaṃ katheti: Lần lượt (anukkamena) nghĩa là: theo phương pháp đã được trình bày trong kinh Pāthika và kinh Mahāsīhanāda, do lần lượt suy nghĩ, nói năng, và làm những điều không thích hợp ấy, và do đã ôm lòng oán hận đối với Đức Thế Tôn, nên không tìm được chỗ đứng trong giáo pháp, đã trở lại đời sống tại gia và nói về vấn đề ấy.

เอกํสภาวิตสมาธิวณฺณนา

Giải Thích Về Định Được Tu Tập Một Phần

๓๖๖-๓๗๑. เอกํสายาติ ตทตฺเถ จตุตฺถีวจนํ, เอกํสตฺถนฺติ อตฺโถ. อํสสทฺโท เจตฺถ โกฏฺฐาสปริยาโย, โส จ อธิการโต ทิพฺพรูปทสฺสนทิพฺพสทฺทสวนวเสน เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘เอกโกฏฺฐาสายา’’ติอาทิ. วา-สทฺโท เจตฺถ วิกปฺปเน เอกํสสฺเสวาธิปฺเปตตฺตา. อนุทิสายาติ ปุรตฺถิมทกฺขิณาทิเภทาย จตุพฺพิธาย อนุทิสาย. อุภยโกฏฺฐาสายาติ ทิพฺพรูปทสฺสนตฺถํ, ทิพฺพสทฺทสวนตฺถญฺจ. ภาวิโตติ ยถา ทิพฺพจกฺขุญาณํ, ทิพฺพโสตญาณญฺจ สมธิคตํ โหติ, เอวํ ภาวิโต. ตยิทํ วิสุํ วิสุํ ปริกมฺมกรเณน อิชฺฌนฺตีสุ วตฺตพฺพํ นตฺถิ, เอกชฺฌํ อิชฺฌนฺตีสุปิ กเมเนว กิจฺจสิทฺธิ ภวติ เอกชฺฌํ กิจฺจสิทฺธิยา อสมฺภวโต. ปาฬิยมฺปิ หิ ‘‘ทิพฺพานญฺจ รูปานํ ทสฺสนาย, ทิพฺพานญฺจ สทฺทานํ สวนายา’’ติ อิทํ เอกสฺส อุภยสมตฺถตาสนฺทสฺสนเมว, น เอกชฺฌํ กิจฺจสิทฺธิสมฺภวสนฺทสฺสนํ. ‘‘เอกํสภาวิโต สมาธิ เหตู’’ติ อิมินา สุนกฺขตฺโต ทิพฺพจกฺขุญาณาย เอว ปริกมฺมสฺส กตตฺตา วิชฺชมานมฺปิ ทิพฺพสทฺทํ นาสฺโสสีติ ทสฺเสติ.

366-371. Ekaṃsāyāti tadatthe catutthīvacanaṃ, ekaṃsatthanti attho: Từ ekaṃsāya là biến cách thứ tư (catutthī) với ý nghĩa “vì mục đích ấy”, nghĩa là “vì mục đích một phần”. Ở đây, từ aṃsa là từ đồng nghĩa với koṭṭhāsa (phần). Và điều đó nên được hiểu theo văn cảnh, theo phương diện thấy các sắc của chư thiên và nghe các tiếng của chư thiên. Do đó, ngài (Chú giải sư) đã nói là ekakoṭṭhāsāya (vì một phần), v.v. Ở đây, từ vā có nghĩa là lựa chọn, vì chỉ có một phần được chủ ý đến. Anudisāyāti puratthimadakkhiṇādibhedāya catubbidhāya anudisāya: Ở phương hướng phụ (anudisāya) nghĩa là ở một trong bốn loại phương hướng phụ được phân biệt là đông-nam, v.v. Ubhayakoṭṭhāsāyāti dibbarūpadassanatthaṃ, dibbasaddasavanatthañca: Vì cả hai phần (ubhayakoṭṭhāsāya) nghĩa là vì mục đích thấy các sắc của chư thiên và vì mục đích nghe các tiếng của chư thiên. Bhāvitoti yathā dibbacakkhuñāṇaṃ, dibbasotañāṇañca samadhigataṃ hoti, evaṃ bhāvito: Được tu tập (bhāvito) nghĩa là được tu tập theo cách mà thiên nhãn thông và thiên nhĩ thông được chứng đắc. Về điều này, khi chúng được thành tựu riêng rẽ qua việc thực hành chuẩn bị riêng rẽ, thì không có gì để nói. Ngay cả khi chúng được thành tựu cùng lúc, việc hoàn thành công việc cũng chỉ xảy ra tuần tự, vì việc hoàn thành công việc đồng thời là không thể có. Thật vậy, ngay cả trong Pāli tạng, câu “để thấy các sắc của chư thiên và để nghe các tiếng của chư thiên” này chỉ cho thấy khả năng của một (trí tuệ) đối với cả hai, chứ không cho thấy khả năng hoàn thành công việc đồng thời. Bằng câu này “định được tu tập cho một phần là nhân”, (Chú giải sư) chỉ ra rằng vì Sunakkhatta đã thực hành pháp chuẩn bị chỉ vì mục đích thiên nhãn thông, nên đã không nghe được tiếng của chư thiên dù nó đang hiện hữu.

๓๗๒. ทิพฺพจกฺขุญาณโต ทิพฺพโสตญาณเมว เสฏฺฐนฺติ มญฺญมาโน มหาลิ เอตมตฺถํ ปุจฺฉตีติ อาห ‘‘อิทํ ทิพฺพโสเตน…เป… มญฺเญ’’ติ. อปณฺณกนฺติ อวิรชฺฌนกํ, อนวชฺชํ วา. สมาธิเยว ภาเวตพฺพฏฺเฐน สมาธิภาวนา[Pg.334]. ‘‘ทิพฺพโสตญาณํ เสฏฺฐ’’นฺติ มญฺญมาเนน จ เตน ทิพฺพจกฺขุญาณมฺปิ ทิพฺพโสเตเนว สห คเหตฺวา ‘‘เอตาสํ นูน ภนฺเต’’ติอาทินา ปุถุวจเนน ปุจฺฉิตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อุภยํสภาวิตานํ สมาธีน’’นฺติ วุตฺตํ. พาหิรา เอตา สมาธิภาวนา อนิยฺยานิกตฺตา. ตา หิ อิโต พาหิรกานมฺปิ อิชฺฌนฺติ. น อชฺฌตฺติกา ภควตา สามุกฺกํสิกภาเวน อปฺปเวทิตตฺตา. น หิ เต สจฺจานิ วิย สามุกฺกํสิกา. ยทตฺถนฺติ เยสํ อตฺถาย, อเภเทปิ เภทวจนเมตํ, ยสฺส วา วิเสสนภูตสฺส อตฺถาย. เตติ อริยผลธมฺเม. ‘‘ต’’นฺติปิ อธุนา ปาโฐ. เต หิ สจฺฉิกาตพฺพา, ‘‘อตฺถิ โข มหาลิ อญฺเญว ธมฺมา…เป… เยสํ สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู มยิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตี’’ติ สจฺฉิกาตพฺพธมฺมา จ อิธ วุตฺตา.

372. Dibbacakkhuñāṇato dibbasotañāṇameva seṭṭhanti maññamāno mahāli etamatthaṃ pucchatīti āha ‘‘idaṃ dibbasotena…pe… maññe’’ti: Cho rằng “thiên nhĩ thông cao thượng hơn thiên nhãn thông”, Mahāli đã hỏi về vấn đề này. Do đó, ngài (Chú giải sư) nói: “Điều này… bằng thiên nhĩ… con nghĩ rằng”. Apaṇṇakanti avirajjhanakaṃ, anavajjaṃ vā: Không sai lầm (apaṇṇakaṃ) nghĩa là không thất bại, hoặc không có lỗi lầm. Samādhiyeva bhāvetabbaṭṭhena samādhibhāvanā: Chỉ có định mới là đối tượng cần được tu tập, do đó gọi là sự tu tập định (samādhibhāvanā). Để chỉ ra rằng, do cho rằng “thiên nhĩ thông là cao thượng”, vị ấy đã gộp cả thiên nhãn thông cùng với thiên nhĩ thông ấy và hỏi bằng số nhiều với câu “Bạch ngài, chắc chắn những pháp này…”, nên (Chú giải sư) đã nói là “của các định được tu tập cho cả hai phần”. Những pháp tu tập định này là ngoại đạo vì không có khả năng đưa ra (khỏi vòng luân hồi). Thật vậy, chúng cũng được thành tựu bởi những người ngoài giáo pháp này. (Chúng) không phải là nội giáo vì không được Đức Thế Tôn thuyết giảng như là pháp tối thắng do Ngài tự chứng ngộ (sāmukkaṃsika). Thật vậy, chúng không phải là pháp tối thắng do Ngài tự chứng ngộ như các chân lý (Tứ Thánh Đế). Yadatthanti yesaṃ atthāya, abhedepi bhedavacanametaṃ, yassa vā visesanabhūtassa atthāya: Vì mục đích nào (yadattham) nghĩa là vì lợi ích của những pháp nào (yesaṃ atthāya). Đây là cách nói phân biệt (số nhiều) ngay cả khi không có sự khác biệt. Hoặc là, vì lợi ích của pháp nào (yassa atthāya) vốn là đặc tính. Teti ariyaphaladhamme. ‘‘Ta’’ntipi adhunā pāṭho: Những pháp ấy (te) là các pháp Thánh quả. Hiện nay cũng có bản đọc là taṃ (pháp ấy). Thật vậy, chúng là những pháp cần được chứng ngộ. Và ở đây, các pháp cần được chứng ngộ đã được nói đến (trong kinh): “Này Mahāli, có những pháp khác… vì để chứng ngộ chúng mà các Tỳ khưu sống đời phạm hạnh dưới sự chỉ dạy của ta.”

จตุอริยผลวณฺณนา

Giải Thích Về Bốn Thánh Quả

๓๗๓. สํโยเชนฺตีติ พนฺเธนฺติ. ตสฺมาติ ยสฺมา วฏฺฏทุกฺขภเย สํโยชนโต ตตฺถ สตฺเต สํโยเชนฺติ นาม, ตสฺมา. กตฺถจิ ‘‘วฏฺฏทุกฺขมเย รเถ’’ติ ปาโฐ, น โปราโณ ตถา อาจริเยน อวณฺณิตตฺตา. มคฺคโสตํ อาปนฺโน, น ปสาทาทิโสตํ. ‘‘โสโตติ ภิกฺขเว อริยมคฺคสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ หิ วุตฺตํ. อาปนฺโนติ จ อาทิโต ปตฺโตติ อตฺโถ อา-อุปสคฺคสฺส อาทิกมฺมนิ ปวตฺตนโต, อิทํ ปน ผลฏฺฐวเสน วทติ. อตีตกาลวจนญฺเหตํ, มคฺคกฺขเณ ปน มคฺคโสตํ อาปชฺชติ นาม. เตเนวาห ทกฺขิณวิภงฺเค ‘‘โสตาปนฺเน ทานํ เทติ, โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเน ทานํ เทตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๗๙) อปตนธมฺโมติ อนุปปชฺชนสภาโว. ธมฺมนิยาเมนาติ อุปริมคฺคธมฺมนิยาเมน. เหฏฺฐิมนฺเตน สตฺตมภวโต อุปริ อนุปปชฺชนธมฺมตาย วา นิยโตติ อฏฺฐกถามุตฺตกนโย. ปรํ อยนํ ปราคติ อสฺส อตฺถีติ อตฺโถ. อเนนาติ ปุน ตติยสมาสวจนํ, วา-สทฺโท เจตฺถ ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ.

373. Saṃyojentīti bandhenti: Trói buộc (saṃyojenti) nghĩa là cột lại. Tasmāti yasmā vaṭṭadukkhabhaye saṃyojanato tattha satte saṃyojenti nāma, tasmā: Do đó (tasmā) nghĩa là: vì chúng trói buộc chúng sanh vào nỗi sợ hãi là khổ đau trong vòng luân hồi, nên chúng được gọi là kiết sử. Katthaci ‘‘vaṭṭadukkhamaye rathe’’ti pāṭho, na porāṇo tathā ācariyena avaṇṇitattā: Ở một vài nơi có bản đọc là vaṭṭadukkhamaye rathe (trên cỗ xe đầy khổ đau của luân hồi), nhưng đó không phải là bản đọc cổ, vì đã không được vị thầy (Chú giải sư) giải thích như vậy. Maggasotaṃ āpanno, na pasādādisotaṃ: Đã vào dòng Thánh đạo, chứ không phải dòng tín tâm, v.v. Thật vậy, đã được nói rằng: “Này các Tỳ khưu, ‘dòng’ là tên gọi của Thánh đạo.” Āpannoti ca ādito pattoti attho ā-upasaggassa ādikammani pavattanato, idaṃ pana phalaṭṭhavasena vadati: Và āpanno có nghĩa là “đã đạt đến từ ban đầu”, do tiếp đầu ngữ ā- được dùng với ý nghĩa bắt đầu. Tuy nhiên, điều này được nói theo phương diện của người đã chứng quả. Atītakālavacanañhetaṃ, maggakkhaṇe pana maggasotaṃ āpajjati nāma: Vì đây là một từ ở thì quá khứ. Còn trong khoảnh khắc của đạo, vị ấy được gọi là đang đi vào dòng Thánh đạo. Tenevāha dakkhiṇavibhaṅge ‘‘sotāpanne dānaṃ deti, sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanne dānaṃ detī’’ti (ma. ni. 3.379) apatanadhammoti anupapajjanasabhāvo: Do đó, trong kinh Phân Biệt Cúng Dường (Dakkhiṇavibhaṅga), ngài đã nói: “Vị ấy cúng dường đến bậc Nhập Lưu; vị ấy cúng dường đến bậc đang thực hành để chứng ngộ quả Nhập Lưu.” Có pháp không rơi rớt (apatanadhammo) nghĩa là có bản chất không tái sanh (vào cõi khổ). Dhammaniyāmenāti uparimaggadhammaniyāmena. Heṭṭhimantena sattamabhavato upari anupapajjanadhammatāya vā niyatoti aṭṭhakathāmuttakanayo: Theo định luật của pháp (dhammaniyāmena) nghĩa là theo định luật của pháp Thánh đạo cao hơn. Hoặc, chắc chắn do có pháp không tái sanh trở lại sau kiếp thứ bảy là tối thiểu. Đây là phương pháp không phụ thuộc vào Chú giải. Paraṃ ayanaṃ parāgati assa atthīti attho: Nghĩa là: vị ấy có một sự đi đến cao tột, một cảnh giới tối hậu. Anenāti puna tatiyasamāsavacanaṃ, vā-saddo cettha luttaniddiṭṭho: Anena lại là một từ chỉ hợp thành từ (samāsa) thứ ba (bahubbīhi). Và ở đây, từ vā được chỉ ra là đã bị tỉnh lược.

ตนุตฺตํ นาม ปวตฺติยา มนฺทตา, วิรฬตา จาติ วุตฺตํ ‘‘ตนุตฺตา’’ติอาทิ. กรหจีติ นิปาตมตฺตํ, ปริยายวจนํ วา. ‘‘โอเรน เจ มาโส เสโส คิมฺหานนฺติ วสฺสิกสาฏิกจีวรํ ปริเยเสยฺยา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๖๒๗) วิย โอร-สทฺโท น อติเรกตฺโถติ อาห ‘‘เหฏฺฐาภาคิยาน’’นฺติ, เหฏฺฐาภาคสฺส กามภวสฺส ปจฺจยภาเวน หิตานนฺติ อตฺโถ. ‘‘สุทฺธาวาสภูมิย’’นฺติ [Pg.335] เตสํ อุปปตฺติฏฺฐานทสฺสนํ. โอปปาติโกติ อุปปาติโก อุปปาตเน สาธุการี. เตนาห ‘‘เสสโยนิปฏิกฺเขปวจนเมต’’นฺติ ปรินิพฺพานธมฺโมติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพานสภาโว. วิมุจฺจตีติ วิมุตฺติ, จิตฺตเมว วิมุตฺติ เจโตวิมุตฺตีติ วุตฺตํ ‘‘จิตฺตวิสุทฺธิ’’นฺติอาทิ. จิตฺตสีเสน เจตฺถ สมาธิ คหิโต ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวย’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓, ๑๙๒; เปฏโก. ๒๒; มิ. ป. ๑.๑.๙) วิย. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เตนาห ‘‘อรหตฺตผลปญฺญาว ปญฺญาวิมุตฺตี’’ติ. สามนฺติ อตฺตนาว, อปรปฺปจฺจเยนาติ อตฺโถ. ‘‘อภิชานิตฺวา’’ติ อิมินา ตฺวาทิปจฺจยการิยสฺส ย-การสฺส โลโป ทสฺสิโต. ‘‘อภิญฺญายา’’ติ อิมินา ปน นา-วจนการิยสฺสาติ ทฏฺฐพฺพํ. สจฺฉีติ ปจฺจกฺขตฺเถ เนปาติกํ. ปจฺจกฺขกรณํ นาม อนุสฺสวาการปริวิตกฺกาทิเก มุญฺจิตฺวา สรูปโต อารมฺมณกรณํ.

Tanuttaṃ nāma (sự mỏng manh) là sự yếu ớt (mandatā), sự thưa thớt (viraḷatā) của sự diễn tiến (pavattiyā). Do đó, ngài Chú giải sư đã nói "tanuttā" v.v... "Karahaci" chỉ là một bất biến từ, hoặc là một từ đồng nghĩa. Giống như trong các câu như "Orena ce māso seso gimhānanti vassikasāṭikacīvaraṃ pariyeseyyā", từ "ora" không có nghĩa là "vượt quá" (atirekattho). Do đó, ngài nói "heṭṭhābhāgiyānaṃ". Nghĩa là: những pháp hữu ích (hitānaṃ) do là nhân duyên (paccayabhāvena) cho cõi Dục (kāmabhavassa) là phần dưới (heṭṭhābhāgassa). "Suddhāvāsabhūmiyaṃ" là câu chỉ nơi tái sanh của các vị ấy. "Opapātiko" có nghĩa là upapātiko, người làm tốt trong việc hóa sanh. Do đó, ngài nói: "Đây là lời bác bỏ các loại sanh khác". "Parinibbānadhammo" có nghĩa là có bản chất tịch diệt bằng Vô dư y Niết-bàn giới. "Vimuccati" (được giải thoát), do đó gọi là "vimutti" (sự giải thoát). Tâm chính là sự giải thoát, nên gọi là "cetovimutti" (tâm giải thoát). Do đó, ngài Chú giải sư đã nói "cittavisuddhi" v.v... Và ở đây, định (samādhi) được hiểu bằng cách lấy tâm làm đầu, giống như trong các câu như "sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ". Ở đây, trong "paññāvimutti", cũng nên hiểu theo cách này. Do đó, ngài nói: "Tuệ giải thoát chính là tuệ quả A-la-hán". "Sāmaṃ" có nghĩa là tự mình, không do duyên nơi người khác. Bằng từ "abhijānitvā" này, sự biến mất của mẫu tự "ya", là tác dụng của tiếp vị ngữ "tvā" v.v..., được chỉ ra. Còn bằng từ "abhiññāya" này, nên hiểu là tác dụng của biến cách "nā". "Sacchi" là một bất biến từ có nghĩa là trực tiếp. "Paccakkhakaraṇaṃ" (sự trực nhận) là việc lấy đối tượng theo tự tánh của nó, sau khi từ bỏ những thứ như sự suy tầm theo cách nghe truyền lại.

อริยอฏฺฐงฺคิกมคฺควณฺณนา

Giải thích về Thánh Đạo Tám Ngành

๓๗๔-๕. อุปฺปติตฺวาติ อากาสมคฺเคน เฑตฺวา. ปฏิปชฺชติ อริยาสาวโก นิพฺพานํ, อริยผลญฺจ เอตายาติ ปฏิปทา, สา จ ตสฺส ปุพฺพภาโค เอวาติ อริยมคฺโค ปุพฺพภาคปฏิปทานาเมน อิธ วุตฺโต. อาตตวิตตาทิวเสน ปญฺจงฺคิกํ. ทิสาวิทิสานิวิฏฺฐปเทเสน อฏฺฐงฺคิโก. อฏฺฐงฺคโต มุตฺโต อญฺโญ โกจิ อฏฺฐงฺคิโก นาม มคฺโค นตฺถีติ อาห ‘‘อฏฺฐงฺคมตฺโตเยวา’’ติอาทินา. น หิ อวยววินิมุตฺโต สมุทาโย นาม โกจิ อตฺถีติ. ตสฺมา ‘‘อฏฺฐ องฺคานิ อสฺสาติ อญฺญปทตฺถสมาสํ อกตฺวา ‘อฏฺฐ องฺคานิ อฏฺฐงฺคานิ, ตานิ อสฺส สนฺตีติ อฏฺฐงฺคิโก’ติ สมาสคพฺภตทฺธิตวเสน ปทสิทฺธิ กาตพฺพา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๗๔, ๓๗๕) อาจริเยน วุตฺตํ, อธิปฺปาโย เจตฺถ จินฺเตตพฺโพ. อญฺญปทตฺถสมาเส หิ กเต น สกฺกา อฏฺฐงฺคอฏฺฐงฺคิกานํ เภโท อญฺญมญฺญํ วิปริยายํ กตฺวาปิ นิยเมตุํ พฺยาเส อุภยปทตฺถปรภาเวน สเหว สงฺขฺยาปริจฺเฉเทน อตฺถาปตฺติโต. สมาสคพฺเภ ปน ตทฺธิเต กเต สกฺกา เอว เตสํ เภโท อญฺญมญฺญํ วิปริยายํ กตฺวา นิยเมตุํ สมาเส อุตฺตรปทตฺถปรภาเวน วินาว สงฺขฺยาปริจฺเฉเทน อตฺถาปตฺติโต. เอกตฺถิภาวลกฺขโณ หิ สมาโสติ. ธมฺมทายาทสุตฺตนฺตฏีกายํ ปน อาจริเยเนว เอวํ วุตฺตํ ‘‘ยสฺมา มคฺคงฺคสมุทาเย [Pg.336] มคฺคโวหาโร โหติ, สมุทาโย จ สมุทายีหิ สมนฺนาคโต, ตสฺมา อตฺตโน อวยวภูตานิ อฏฺฐ องฺคานิ เอตสฺส สนฺตีติ อฏฺฐงฺคิโก’’ติ. ปฐมนเย เจตฺถ องฺคินา องฺคสฺส อฏฺฐงฺคิกภาโว วุตฺโต, ทุติยนเย ปน องฺเคน องฺคิโนติ อยเมเตสํ วิเสโส.

374-5. Uppatitvāti nghĩa là bay lên bằng đường trên không. Vị Thánh đệ tử đi đến (paṭipajjati) Niết-bàn và Thánh quả bằng con đường thực hành này (etāya), do đó nó được gọi là "paṭipadā" (con đường thực hành). Và con đường thực hành ấy chính là giai đoạn đầu (pubbabhāgo) của Thánh đạo. Do đó, ở đây Thánh đạo được Đức Thế Tôn nói đến với tên gọi là "con đường thực hành giai đoạn đầu". Theo cách của trống căng một mặt, trống căng hai mặt v.v... thì có năm ngành. Theo cách của các phương và các hướng đã được xác định thì có tám ngành. Không có con đường tám ngành nào khác ngoài tám ngành này. Do đó, ngài Chú giải sư nói "aṭṭhaṅgamattoyeva" v.v... Thật vậy, không có một tập hợp nào lại tách rời khỏi các thành phần. Do đó, ngài Chú giải sư đã nói rằng: "Không nên tạo hợp từ Bahubbīhi (aññapadatthasamāsa) theo nghĩa 'con đường này có tám ngành', mà nên hình thành từ này theo cách của tiếp vị ngữ sở hữu (taddhita) nằm trong một hợp từ (samāsagabbha) như sau: 'tám ngành là aṭṭhaṅgāni; chúng thuộc về con đường này, do đó nó là aṭṭhaṅgiko'". Và ở đây, ý nghĩa nên được xem xét. Thật vậy, khi hợp từ Bahubbīhi được tạo ra, không thể xác định sự khác biệt giữa "tám ngành" (aṭṭhaṅga) và "có tám ngành" (aṭṭhaṅgika) ngay cả khi hoán đổi chúng cho nhau, bởi vì trong câu phân tích (byāse), ý nghĩa đạt được thông qua sự giới hạn về số lượng cùng với sự ưu tiên của ý nghĩa cả hai từ. Nhưng khi tiếp vị ngữ sở hữu nằm trong một hợp từ được tạo ra, thì có thể xác định sự khác biệt của chúng bằng cách hoán đổi chúng cho nhau, bởi vì trong hợp từ, ý nghĩa đạt được thông qua sự giới hạn về số lượng mà không có sự ưu tiên của ý nghĩa từ sau. Thật vậy, hợp từ có đặc tính là một ý nghĩa duy nhất. Tuy nhiên, trong Chú giải phụ kinh Dhammadāyāda, chính ngài Chú giải sư đã nói như sau: "Bởi vì trong tập hợp các đạo chi, có cách gọi là 'đạo', và tập hợp thì bao gồm các thành phần, do đó, 'con đường này có tám ngành là thành phần của nó', vì vậy nó được gọi là aṭṭhaṅgiko". Và ở đây, trong phương pháp đầu tiên, trạng thái "aṭṭhaṅgika" của ngành (aṅga) được nói đến bởi cái có ngành (aṅgin). Nhưng trong phương pháp thứ hai, trạng thái "aṭṭhaṅgika" của cái có ngành (aṅgin) được nói đến bởi ngành (aṅga). Đây là sự khác biệt giữa chúng.

อิทานิ อฏฺฐงฺคิกมคฺเค ลกฺขณโต, กิจฺจขณารมฺมณเภทกมโต จ วินิจฺฉยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. สมฺมาทสฺสนลกฺขณาติ อวิปรีตํ ยาถาวโต จตุนฺนมริยสจฺจานํ ปจฺจกฺขเมว ทสฺสนสภาวา. สมฺมา อภินิโรปนลกฺขโณติ นิพฺพานารมฺมเณ จิตฺตสฺส อวิปรีตมภินิโรปนสภาโว. สมฺมา ปริคฺคหณลกฺขณาติ จตุรงฺคสมนฺนาคตา วาจา ชเน สงฺคณฺหาตีติ ตพฺพิปกฺขโต วิรติสภาวา สมฺมาวาจา เภทกรมิจฺฉาวาจปฺปหาเนน ชเน, สมฺปยุตฺตธมฺเม จ ปริคฺคณฺหนกิจฺจวตี โหติ, เอวํ อวิปรีตํ ปริคฺคหณสภาวา. สมฺมา สมุฏฺฐาปนลกฺขโณติ ยถา จีวรกมฺมาทิโก กมฺมนฺโต เอกํ กาตพฺพํ สมุฏฺฐาเปติ, ตํตํกิริยานิปฺผาทโก วา เจตนาสงฺขาโต กมฺมนฺโต หตฺถปาทจลนาทิกํ กิริยํ สมุฏฺฐาเปติ, เอวํ สาวชฺชกตฺตพฺพกิริยาสมุฏฺฐาปกมิจฺฉากมฺมนฺตปฺปหาเนน สมฺมากมฺมนฺโต นิรวชฺชสมุฏฺฐาปนกิจฺจวา โหติ, สมฺปยุตฺเต จ สมุฏฺฐาเปนฺโต เอว ปวตฺตตีติ อวิปรีตํ สมุฏฺฐาปนสภาโว. สมฺมา โวทาปนลกฺขโณติ กายวาจานํ, ขนฺธสนฺตานสฺส จ สํกิเลสภูตมิจฺฉาชีวปฺปหาเนน อวิปรีตํ โวทาปนสภาโว. สมฺมา ปคฺคหลกฺขโณติ สสมฺปยุตฺตธมฺมสฺส จิตฺตสฺส สํกิเลสปกฺเข ปติตุมทตฺวา อวิปรีตํ ปคฺคหณสภาโว. สมฺมา อุปฏฺฐานลกฺขณาติ ตาทิภาวลกฺขเณน อวิปรีตํ ตตฺถ อุปฏฺฐานสภาโว. สมฺมา สมาธานลกฺขโณติ วิกฺเขปวิทฺธํสเนน อวิปรีตํ จิตฺตสฺส สมาทหนสภาโว.

Bây giờ, để chỉ ra sự phân tích về Bát Thánh Đạo theo đặc tính, và theo thứ tự phân biệt về phận sự, sát-na, và đối tượng, ngài Chú giải sư đã nói "tatthā" v.v... (Chánh kiến) có đặc tính thấy đúng, nghĩa là có bản chất thấy trực tiếp bốn Thánh đế một cách không sai lạc, đúng như thật. (Chánh tư duy) có đặc tính hướng đến đúng, nghĩa là có bản chất hướng tâm đến đối tượng Niết-bàn một cách không sai lạc. (Chánh ngữ) có đặc tính nắm giữ đúng. Lời nói có bốn thành phần giúp đỡ mọi người. Do đó, ngược lại, Chánh ngữ, có bản chất là sự kiêng cữ, bằng cách từ bỏ tà ngữ gây chia rẽ, có phận sự nắm giữ mọi người và các pháp tương ưng. Như vậy, nó có bản chất nắm giữ không sai lạc. (Chánh nghiệp) có đặc tính khởi lên đúng. Giống như công việc may y v.v... làm khởi lên một việc cần làm, hoặc tác ý (cetanā) được gọi là nghiệp (kammanto) hoàn thành các hành động khác nhau làm khởi lên hành động như cử động tay chân, v.v... Tương tự như vậy, bằng cách từ bỏ tà nghiệp làm khởi lên hành động đáng làm có tội lỗi, Chánh nghiệp có phận sự làm khởi lên (hành động) không có tội lỗi, và nó diễn tiến trong khi làm khởi lên các pháp tương ưng. Do đó, nó có bản chất làm khởi lên không sai lạc. (Chánh mạng) có đặc tính thanh lọc đúng, nghĩa là có bản chất làm trong sạch không sai lạc thân và khẩu, và dòng tương tục của các uẩn, bằng cách từ bỏ tà mạng là nguyên nhân của phiền não. (Chánh tinh tấn) có đặc tính nỗ lực đúng, nghĩa là có bản chất nâng đỡ không sai lạc, không để cho tâm và các pháp tương ưng rơi vào phe phiền não. (Chánh niệm) có đặc tính an trú đúng, nghĩa là có bản chất an trú ở đó một cách không sai lạc với đặc tính của trạng thái không dao động. (Chánh định) có đặc tính định tĩnh đúng, nghĩa là có bản chất đặt tâm vững chắc (trên đối tượng) một cách không sai lạc, bằng cách phá hủy sự phóng dật.

สหเชกฏฺฐตาย ทิฏฺเฐกฏฺฐา อวิชฺชาทโย มิจฺฉาทิฏฺฐิโต อญฺเญ อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลสา นาม. ปสฺสตีติ ปกาเสติ กิจฺจปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌติ. เตนาห ‘‘ตปฺปฏิ…เป… อสมฺโมหโต’’ติ. อิทญฺหิ ตสฺสา ปสฺสนาการทสฺสนํ. เตเนว หิ สมฺมาทิฏฺฐิสงฺขาเตน องฺเคน ตตฺถ ปจฺจเวกฺขณา ปวตฺตติ. ปุริมานิ ทฺเว กิจฺจานิ สพฺเพสเมว สาธารณานีติ อาห ‘‘สมฺมาสงฺกปฺปาทโยปี’’ติอาทิ. ‘‘ตเถวา’’ติ อิมินา ‘‘อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลเสหิ สทฺธิ’’นฺติ อิทมนุกฑฺฒติ.

Do đồng sanh và cùng trú trong một tâm, nên vô minh v.v... là các pháp khác với tà kiến, được gọi là các phiền não đối nghịch của chánh kiến. Passati (thấy) có nghĩa là pakāseti (làm cho sáng tỏ), paṭivijjhati (thấu triệt) do sự thâm nhập phận sự. Do đó, ngài nói: “tappaṭi...pe... asammohato”. Và thật vậy, đây là sự trình bày về phương diện thấy của chánh kiến ấy. Và thật vậy, sự thẩm xét trong đạo lộ ấy được diễn tiến bởi chính chi phần được gọi là chánh kiến ấy. Do vì hai phận sự trước là chung cho tất cả các chi phần, nên ngài nói: “sammāsaṅkappādayopī” v.v... Bằng từ “tathevā” này, ngài đã dẫn nhập câu “attano paccanīkakilesehi saddhiṃ”.

ปุพฺพภาเคติ [Pg.337] อุปจารกฺขเณ. อุปจารภาวนาวเสน อเนกวารํ ปวตฺตจิตฺตกฺขณิกตฺตา นานกฺขณา. อนิจฺจาทิลกฺขณวิสยตฺตา นานารมฺมณา. มคฺคสฺส เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตา เอกกฺขณา. นิพฺพานารมฺมณตฺตา เอการมฺมณา. กิจฺจโตติ ปุพฺพภาเค ทุกฺขาทิญาเณหิ กตฺตพฺเพน อิธ สาติสยํ นิพฺพตฺเตน กิจฺเจน, อิมสฺเสว วา ญาณสฺส ทุกฺขาทิปฺปกาสนกิจฺเจน. จตฺตาริ นามานิ ลภติ จตูสุ สจฺเจสุ กาตพฺพกิจฺจ นิพฺพตฺติโต.ตีณิ นามานิ ลภติ กามสงฺกปฺปาทิปฺปหานนิพฺพตฺติโต. สิกฺขาปทวิภงฺเค ‘‘วิรติเจตนา, สพฺเพ สมฺปยุตฺตธมฺมา จ สิกฺขาปทานี’’ติ (วิภ. ๗๐๔) วุจฺจนฺติ. ตตฺถ ปน ปธานานํ วิรติเจตนานํ วเสน ‘‘วิรติโยปิ โหนฺติ เจตนาโยปี’’ติ วุตฺตํ, มุสาวาทาทีหิ วิรมณกาเล วา วิรติโย, สุภาสิตาทิวาจาภาสนาทิกาเล เจตนาโย โหนฺตีติ โยเชตพฺพา. เจตนานํ อมคฺคงฺคตฺตา ‘‘มคฺคกฺขเณ ปน วิรติโยวา’’ติ อาห. เอกสฺเสว ญาณสฺส ทุกฺขาทิญาณตา วิย, เอกาเยว วิรติยา มุสาวาทาทิวิรติภาโว วิย จ เอกาย เอว เจตนาย สมฺมาวาจาทิกิจฺจตฺตยสาธนาสมฺภเวน สมฺมาวาจาทิภาวาสิทฺธิโต, ตํสิทฺธิยญฺจ องฺคตฺตยตฺตาสิทฺธิโต จ เอวํ วุตฺตนฺติปิ ทฏฺฐพฺพํ. อิมินา เจตาสํ ทุวิธตํ, อเภทตญฺจ ทสฺเสติ. สมฺมปฺปธานสติปฏฺฐานวเสนาติ จตุสมฺมปฺปธานจตุสติปฏฺฐานภาววเสน.

Pubbabhāge (trong giai đoạn đầu) là trong sát-na cận hành. Do năng lực của sự tu tiến cận hành, nên có nhiều sát-na tâm sanh khởi nhiều lần, vì thế (gọi là) có nhiều sát-na. Do có đối tượng là các đặc tướng vô thường v.v..., nên (gọi là) có nhiều đối tượng. Do đạo lộ chỉ có một sát-na tâm, nên (gọi là) có một sát-na. Do có đối tượng là Niết-bàn, nên (gọi là) có một đối tượng. Kiccato (về phận sự) là: Trong giai đoạn đầu, do phận sự được thực hiện một cách vượt trội ở đây bởi các trí về khổ v.v... cần phải được làm, hoặc do phận sự làm sáng tỏ khổ v.v... của chính trí tuệ này. (Trí tuệ) có được bốn tên gọi do từ sự hoàn thành phận sự cần phải làm trong bốn đế. (Trí tuệ) có được ba tên gọi do từ sự hoàn thành việc đoạn trừ dục tầm v.v... Trong Sikkhāpadavibhaṅga, có nói rằng: “viraticetanā, sabbe sampayuttadhammā ca sikkhāpadānī’ti (sự chế ngự, tư, và tất cả các pháp tương ưng được gọi là các học giới).” Ở đây, do năng lực của sự chế ngự và tư là các pháp chính yếu, nên có nói rằng: “viratiyopi honti cetanāyopī (cũng có những sự chế ngự, cũng có những tư).” Hoặc nên được hiểu là: Trong lúc từ bỏ lời nói dối v.v... là những sự chế ngự; trong lúc nói lời thiện ngôn v.v... là những tư. Do các tư không phải là đạo chi, nên ngài nói: “maggakkhaṇe pana viratiyovā (tuy nhiên, trong sát-na của đạo lộ, chỉ có sự chế ngự).” Cũng nên thấy rằng, lời nói như vậy là do: Giống như một trí tuệ duy nhất có tính chất là trí về khổ v.v..., và giống như một sự chế ngự duy nhất có bản chất là sự chế ngự lời nói dối v.v..., một tư duy nhất không thể thành tựu ba phận sự của chánh ngữ v.v..., do đó bản chất của chánh ngữ v.v... không được thành tựu; và nếu điều đó được thành tựu, thì bản chất của bộ ba chi phần cũng không được thành tựu. Bằng câu này, ngài trình bày tính chất hai loại và tính chất không phân biệt của chúng. Sammappadhānasatipaṭṭhānavasena (do năng lực của chánh cần và niệm xứ) là do năng lực của bản chất bốn chánh cần và bốn niệm xứ.

ยทิปิ สมาธิอุปการกานํ อภินิโรปนา นุมชฺชนสมฺปิยายนุ ปพฺรูหนสนฺตานํ วิตกฺกวิจารปีติสุโขเปกฺขานํ วเสน จตูหิ ฌาเนหิ สมฺมาสมาธิ วิภตฺโต, ตถาปิ วายาโม วิย อนุปฺปนฺนากุสลานุปฺปาทนาทิจตุวายามกิจฺจํ, สติ วิย จ อสุภาสุขานิจฺจานตฺตภูเตสุ กายาทีสุ สุภาทิสญฺญาปหานจตุสติกิจฺจํ เอโกว สมาธิ จตุกฺกชฺฌานสมาธิกิจฺจํ น สาเธติ. ตสฺมา ปุพฺพภาเคปิ ปฐมชฺฌานสมาธิ ปฐมชฺฌานสมาธิ เอว. ตถา มคฺคกฺขเณปิ ปุพฺพภาเคปิ ทุติยชฺฌานสมาธิ ทุติยชฺฌานสมาธิ เอว. ตถา มคฺคกฺขเณปิ ปุพฺพภาเคปิ ตติยชฺฌานสมาธิ ตติยชฺฌานสมาธิ เอว. ตถา มคฺคกฺขเณปิ ปุพฺพภาเคปิ จตุตฺถชฺฌานสมาธิ จตุตฺถชฺฌานสมาธิ เอว. ตถา มคฺคกฺขเณปีติ อาห ‘‘ปุพฺพภาเคปิ มคฺคกฺขเณปิ สมฺมาสมาธิเยวา’’ติ.

Mặc dù chánh định được phân chia thành bốn thiền do năng lực của tầm, tứ, hỷ, lạc, xả, là những pháp hỗ trợ cho định, có sự hướng tâm đến đối tượng, sự thẩm sát, sự làm cho hoan hỷ, sự tăng trưởng an lạc, và sự an tịnh; tuy nhiên, giống như tinh tấn hoàn thành bốn phận sự của tinh tấn như không cho sanh khởi các pháp bất thiện chưa sanh, và giống như niệm hoàn thành bốn phận sự của niệm như đoạn trừ tưởng về tịnh v.v... trong thân v.v... vốn là bất tịnh, khổ, vô thường, vô ngã, cũng vậy, một định duy nhất không thể hoàn thành phận sự của định trong bốn thiền. Do đó, trong giai đoạn đầu, định của sơ thiền chỉ là định của sơ thiền. Tương tự, trong sát-na của đạo lộ, trong giai đoạn đầu, định của nhị thiền chỉ là định của nhị thiền. Tương tự, trong sát-na của đạo lộ, trong giai đoạn đầu, định của tam thiền chỉ là định của tam thiền. Tương tự, trong sát-na của đạo lộ, trong giai đoạn đầu, định của tứ thiền chỉ là định của tứ thiền. Tương tự, trong sát-na của đạo lộ, nên ngài nói: “pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyevā (trong giai đoạn đầu cũng như trong sát-na của đạo lộ, chỉ là chánh định).”

ตสฺมาติ ปญฺญาปชฺโชตตฺตา อวิชฺชานฺธการํ วิธมิตฺวา ปญฺญาสตฺถตฺตา กิเลสโจเร ฆาเตนฺโตติ ยถารหํ โยเชตพฺพํ. ยสฺมา ปน อนาทิมติ สํสาเร อิมินา โยคินา กทาจิปิ อสมุคฺฆาฏิตปุพฺโพ กิเลสคโณ[Pg.338], ตสฺส สมุคฺฆาฏโก จ อริยมคฺโค. อยญฺเจตฺถ สมฺมาทิฏฺฐิ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน ปวตฺติยา ปุพฺพงฺคมา โหติ พหูปการา, ตสฺมา. ตเทว พหูปการตํ การณภาเวน ทสฺเสตุํ ‘‘โยคิโน พหูปการตฺตา’’ติ วุตฺตํ.

Tasmā (do đó) nên được hiểu một cách tương ứng là: Do là ánh sáng của trí tuệ, nên đã phá tan bóng tối của vô minh; do là vũ khí của trí tuệ, nên đã diệt trừ giặc phiền não. Hơn nữa, là do vì trong vòng luân hồi vô thủy này, nhóm phiền não chưa từng được hành giả này nhổ bật lên bao giờ, và thánh đạo là pháp nhổ bật lên nhóm phiền não ấy. Và ở đây, chánh kiến này, do sự diễn tiến bởi năng lực của sự liễu tri, chứng ngộ v.v..., trở thành pháp đi trước, là pháp có nhiều sự hỗ trợ; do đó. Để trình bày chính sự hỗ trợ nhiều ấy là lý do, nên có lời nói rằng: “yogino bahūpakārattā (do có nhiều sự hỗ trợ cho hành giả).”

ตสฺสาติ สมฺมาทิฏฺฐิยา. ‘‘พหูปกาโร’’ติ วตฺวา ตํ พหูปการตํ อุปมาย วิภาเวนฺโต ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. อยํ ตมฺพกํสาทิมยตฺตา กูโฏ. ตํปริหรณโต มหาสารตาย เฉโก. เอวนฺติ ยถา เหรญฺญิกสฺส จกฺขุนา ทิสฺวา กหาปณวิภาคชานเน กิริยาสาธกตมภาเวน กรณนฺตรํ พหุการํ ยทิทํ หตฺโถ, เอวํ โยคิโน ปญฺญาย โอโลเกตฺวา ธมฺมวิภาคชานเน ปุพฺพจารีภาเวน ธมฺมนฺตรํ พหุการํ ยทิทํ วิตกฺโก วิตกฺเกตฺวาว ปญฺญาย ตทวโพธโต. ตสฺมา สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาทิฏฺฐิยา พหุกาโรติ อธิปฺปาโย. ทุติยอุปมายํ เอวนฺติ ยถา ตจฺฉโก ปเรน ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา ทินฺนํ ทพฺพสมฺภารํ วาสิยา ตจฺเฉตฺวา เคหาทิกรณกมฺเม อุปเนติ, เอวํ โยคี วิตกฺเกน ลกฺขณาทิโต วิตกฺเกตฺวา ทินฺนธมฺเม ยาถาวโต ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปริญฺญาภิสมยาทิกมฺเม อุปเนตีติ โยชนา. วจีเภทสฺส อุปการโก วิตกฺโก สาวชฺชานวชฺชวจีเภเท นิวตฺตนปวตฺตนกราย สมฺมาวาจายปิ อุปการโกวาติ อาห ‘‘สฺวาย’’นฺติอาทิ. ‘‘ยถาหา’’ติอาทินา ธมฺมทินฺนาย ภิกฺขุนิยา วิสาขสฺส นาม คหปติโน วุตฺตํ จูฬเวทลฺลสุตฺตปทํ (ม. นิ. ๑.๔๖๔) สาธกภาเวน ทสฺเสติ. ภินฺทตีติ นิจฺฉาเรติ.

Tassa là của chánh kiến. Sau khi nói “bahūpakāro (có nhiều sự hỗ trợ),” để giải thích sự hỗ trợ nhiều ấy bằng ví dụ, ngài đã nói “yathā hī” v.v... Do được làm bằng sắt, đồng v.v..., nên đây là đồng tiền giả. Do loại bỏ các chất ấy, nên có giá trị lớn, là đồng tiền thật. Evaṃ (cũng vậy) là: Giống như đối với người thợ bạc, trong việc biết sự phân biệt đồng tiền sau khi đã nhìn bằng mắt, bàn tay là pháp trợ giúp nhiều, là công cụ khác có năng lực thành tựu hành động một cách hiệu quả nhất; cũng vậy, đối với hành giả, trong việc biết sự phân biệt các pháp sau khi đã nhìn bằng trí tuệ, tầm là pháp trợ giúp nhiều, là pháp khác đi trước, do vì sau khi đã suy tầm bằng tầm, mới có sự thấu hiểu điều ấy bằng trí tuệ. Do đó, ý nghĩa là chánh tư duy có nhiều sự hỗ trợ cho chánh kiến. Trong ví dụ thứ hai, evaṃ (cũng vậy) là: Giống như người thợ mộc, sau khi đẽo bằng rìu khối vật liệu gỗ được người khác lật qua lật lại trao cho, đã đem đến công việc làm nhà v.v...; cũng vậy, hành giả, sau khi đã suy tầm bằng tầm về các pháp được trao cho từ các đặc tướng v.v..., và sau khi đã phân biệt đúng như thật, đã đem đến công việc liễu tri, chứng ngộ v.v...; sự liên kết nên được thực hiện như vậy. Tầm là pháp hỗ trợ cho sự phân biệt lời nói, cũng là pháp hỗ trợ cho chánh ngữ, là pháp làm cho dừng lại và làm cho diễn tiến trong sự phân biệt lời nói có lỗi và không có lỗi, do đó ngài nói: “svāyaṃ” v.v... Bằng câu “yathāhā” v.v..., ngài trình bày câu kinh Cūḷavedalla do Tỳ-khưu-ni Dhammadinnā nói cho gia chủ tên là Visākha để làm bằng chứng. Bhindati có nghĩa là nicchāreti (phát ra lời nói).

วจีเภทนิยามิกา วาจา กายิกกิริยานิยามกสฺส กมฺมนฺตสฺส อุปการิกาติ ตทตฺถํ โลกโต ปากฏํ กาตุํ ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุภยํ สุจริตนฺติ กายสุจริตํ, วจีสุจริตญฺจ. อาชีวฏฺฐมกสีลํ นาม จตุพฺพิธวจีสุจริตติวิธกายสุจริเตหิ สทฺธึ สมฺมาอาชีวํ อฏฺฐมํ กตฺวา วุตฺตํ อาทิพฺรหฺมจริยกสีลํ. ยญฺหิ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปุพฺเพว โข ปนสฺส กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อาชีโว สุปริสุทฺโธ โหตี’’ติ. ตทุภยานนฺตรนฺติ ทุจฺจริตทฺวยปฺปหายกสฺส สุจริตทฺวยปาริปูริเหตุภูตสฺส สมฺมาวาจาสมฺมากมฺมนฺตทฺวยสฺส อนนฺตรํ. สุตฺตปมตฺเตนาติ อปฺโปสฺสุกฺกํ สุตฺเตน, ปมตฺเตน จ. อิทํ วีริยนฺติ จตุพฺพิธํ สมฺมปฺปธานวีริยํ. กายาทีสูติ กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ. อินฺทฺริยสมตาทโย สมาธิสฺส อุปการกา. ตพฺพิธุรา [Pg.339] ธมฺมา อนุปการกา. คติโยติ นิปฺผตฺติโย, กิจฺจาทิสภาเว วา. สมนฺเวสิตฺวาติ อุปธาเรตฺวา, เหตุมฺหิ จายํ ตฺวาปจฺจโย.

Lời nói có khả năng chế ngự sự vi phạm về lời nói là sự hỗ trợ cho chánh nghiệp, vốn có khả năng chế ngự hành vi của thân. Để làm cho ý nghĩa ấy được hiển nhiên theo thế gian, (ngài Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng "yasmā panā". Cụm từ "ubhayaṃ sucaritaṃ" (cả hai thiện hạnh) có nghĩa là thân thiện hạnh và khẩu thiện hạnh. Giới thứ tám là chánh mạng (ājīvaṭṭhamakasīlaṃ) là giới phạm hạnh căn bản (ādibrahmacariyakasīlaṃ) được nói đến bằng cách lấy chánh mạng làm điều thứ tám cùng với bốn khẩu thiện hạnh và ba thân thiện hạnh. Nhắm đến giới ấy mà (Đức Phật) đã nói: "Thân nghiệp, khẩu nghiệp, và mạng sống của vị ấy đã được hoàn toàn trong sạch ngay từ trước". Cụm từ "tadubhayānantaraṃ" (ngay sau cả hai) có nghĩa là ngay sau hai pháp chánh ngữ và chánh nghiệp, vốn là nhân để viên mãn hai thiện hạnh và từ bỏ hai ác hạnh. Cụm từ "suttapamattena" (do ngủ và phóng dật) có nghĩa là không bận tâm, do ngủ và do phóng dật. Cụm từ "idaṃ vīriyaṃ" (tinh tấn này) có nghĩa là bốn loại tinh tấn chánh cần. Cụm từ "kāyādīsu" (trong thân v.v...) có nghĩa là trong thân, thọ, tâm, và pháp. Sự quân bình các quyền v.v... là sự hỗ trợ cho định. Các pháp thiếu vắng điều đó thì không hỗ trợ. Cụm từ "gatiyo" (các cõi) có nghĩa là các sự thành tựu, hoặc các bản chất như phận sự v.v... Cụm từ "samanvesitvā" (sau khi tìm hiểu) có nghĩa là sau khi xem xét, và bất biến quá khứ phân từ (tvāpaccayo) này có nghĩa là nguyên nhân.

ทฺเวปพฺพชิตวตฺถุวณฺณนา

Chú giải câu chuyện hai vị xuất gia.

๓๗๖-๗. กสฺมา อารทฺธนฺติ อนุสนฺธิการณํ ปุจฺฉิตฺวา ตํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘อยํ กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ เตน อชฺฌาสยานุสนฺธิวเสนายํ อุปริ เทสนา ปวตฺตาติ ทสฺเสติ. เตนาติ ตถาลทฺธิกตฺตา. อสฺสาติ ลิจฺฉวิรญฺโญ. เทสนายนฺติ สณฺหสุขุมาย สุญฺญตปฏิสญฺญุตฺตาย ยถาเทสิตเทสนาย. นาธิมุจฺจตีติ น สทฺทหติ น ปสีทติ. ตนฺติธมฺมํ นาม กเถนฺโตติ เยสํ อตฺถาย ธมฺโม กถียติ, ตตฺถ เตสํ อสติปิ มคฺคปฏิเวเธ เกวลํ สาสเน ปเวณีภูตํ, ปริยตฺติภูตํ วา ตนฺติธมฺมํ กตฺวา กเถนฺโต, เตน ตทา เตสํ มคฺคปฏิเวธาภาวํ ทสฺเสติ. เอวรูปสฺสาติ สมฺมาสมฺพุทฺธตฺตา อวิปรีตเทสนตาย เอวํปากฏธมฺมกายสฺส สตฺถุโน. อสฺสาติ ปฐมชฺฌานาทิสมธิคเมน สมาหิตจิตฺตสฺส กุลปุตฺตสฺส เอตํ ‘‘ตํ ชีว’’นฺติอาทินา อุจฺเฉทาทิคหณํ อปิ นุ ยุตฺตนฺติ ปุจฺฉติ, ลทฺธิยา ปน ฌานาธิคมมตฺเตน น ตาว วิเวจิตตฺตา ‘‘ยุตฺตมสฺเสต’’นฺติ เตหิ วุตฺเต ฌานลาภิโนเปตํ คหณํ อยุตฺตเมวาติ ตํ อุจฺเฉทวาทํ, สสฺสตวาทํ วา ‘‘อหํ โข…เป… น วทามี’’ติอาทินา ปฏิกฺขิปิตฺวาติ สาธิปฺปายตฺโถ. เอตนฺติ ปฐมชฺฌานาทิกํ. เอวนฺติ ยถาวุตฺตนเยน. อถ จ ปนาติ เอวํ ชานนโต, ปสฺสนโต จ. กามํ วิปสฺสกาทิทสฺสนมฺปิ ปาฬิยํ กตํ, อรหตฺตกูเฏน ปน เทสนา นิฏฺฐาปิตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อุตฺตริ ขีณาสวํ ทสฺเสตฺวา’’ติ วุตฺตํ. เต หิ ทฺเว ปพฺพชิตา วิปสฺสกโต ปฏฺฐาย ‘‘น กลฺลํ ตสฺเสตํ วจนายา’’ติ อโวจุํ. อิมสฺสาติ ขีณาสวสฺส. กิญฺจาปิ ‘‘อตฺตมนา อเหสุ’’นฺติ ปาฬิยํ น วุตฺตํ, ‘‘น กลฺล’’นฺติอาทินา ปน วิสฺสชฺชนาวจเนเนว เตสํ อตฺตมนตา เวทิตพฺพาติ อาห ‘‘เต มมา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยสฺมา ขีณาสโว วิคตสมฺโมโห ติณฺณวิจิกิจฺโฉ, ตสฺมา ตสฺส ตถา วตฺตุมยุตฺตนฺติ อุปฺปนฺนนิจฺฉยตาย ตํ มม วจนํ สุตฺวา อตฺตมนา อเหสุนฺติ [Pg.340] อตฺโถ. โสปิ โข ลิจฺฉวิ ราชา เต วิย ตถาสญฺชาตนิจฺฉยตฺตา อตฺตมโน อโหสิ. เตนาห ‘‘เอวํ วุตฺเต โสปิ อตฺตมโน อโหสี’’ติ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

376-7. Sau khi hỏi về nguyên nhân của sự liên kết "Tại sao được bắt đầu?", để trả lời câu hỏi đó, (ngài Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng "ayaṃ kira". Bằng câu đó, ngài Chú giải chỉ ra rằng bài pháp thoại này ở phần trên đã được tiến hành theo sự liên kết về ý muốn (của vua Mahāli). "Tena" có nghĩa là do có tà kiến như vậy. "Assa" có nghĩa là của vua Licchavi. "Desanāyaṃ" có nghĩa là trong bài pháp thoại đã được thuyết giảng, vốn vi tế, sâu sắc, và tương ưng với tánh không. "Nādhimuccati" có nghĩa là không tin, không hoan hỷ. "Tantidhammaṃ nāma kathento" có nghĩa là khi thuyết giảng giáo pháp truyền thống (tantidhamma), tức là giáo pháp đã trở thành truyền thống trong giáo pháp, hoặc đã trở thành pháp học, chỉ vì lợi ích của chúng sanh nào đó, mặc dù ở đó họ không có sự chứng ngộ đạo quả. Bằng câu đó, ngài chỉ ra rằng vào lúc đó, họ không có sự chứng ngộ đạo quả. "Evarūpassa... satthuno" có nghĩa là của bậc Đạo sư có pháp thân hiển nhiên như vậy, do là bậc Chánh Đẳng Giác và do thuyết pháp không sai lạc. "Assa" có nghĩa là của người thiện nam tử có tâm định tĩnh do đã chứng đắc sơ thiền v.v... (Ngài hỏi:) "Việc chấp thủ đoạn kiến v.v... bằng câu 'taṃ jīvaṃ' v.v... này có thích hợp chăng?". Tuy nhiên, do tà kiến, do chưa được phân biệt khỏi các triền cái chỉ bằng việc chứng đắc thiền, khi họ nói "yuttamassetaṃ" (điều đó thích hợp với ông ấy), (Đức Phật) đã bác bỏ đoạn kiến đó hoặc thường kiến đó bằng câu "ahaṃ kho... pe... na vadāmi" v.v... với ý rằng "việc chấp thủ này ngay cả đối với người đắc thiền cũng là không thích hợp". Ý nghĩa nên được hiểu là có ẩn ý như vậy. "Etaṃ" có nghĩa là sơ thiền v.v... "Evaṃ" có nghĩa là theo phương pháp đã nói. "Atha ca pana" có nghĩa là do biết và thấy như vậy. Mặc dù trong bản Pāli có đề cập đến sự thấy của hành giả tuệ quán v.v..., nhưng để chỉ ra rằng bài pháp thoại được kết thúc với đỉnh cao là quả A-la-hán, (ngài Chú giải) đã nói "uttari khīṇāsavaṃ dassetvā" (sau khi chỉ ra bậc lậu tận ở phần trên). Quả vậy, hai vị xuất gia ấy, từ lúc tuệ quán trở đi, đã nói rằng: "Lời nói ấy của vị đó không thích hợp". "Imassa" có nghĩa là của bậc lậu tận. Mặc dù trong bản Pāli không nói "attamanā ahesuṃ" (họ đã hoan hỷ), nhưng sự hoan hỷ của họ cần được hiểu chính qua lời giải đáp bắt đầu bằng "na kallaṃ". Do đó, (ngài Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng "te mama". Trong đó, ý nghĩa là: "Bởi vì bậc lậu tận đã hết si mê, đã vượt qua hoài nghi, do đó, việc nói như vậy đối với vị ấy là không thích hợp. Do có sự quyết định đã khởi lên như vậy, sau khi nghe lời nói đó của ta, họ đã trở nên hoan hỷ". Vị vua Licchavi ấy cũng vậy, do có sự quyết định đã khởi lên như họ, đã trở nên hoan hỷ. Do đó, (ngài Chú giải) nói: "Khi được nói như vậy, vị ấy cũng đã hoan hỷ". Bất cứ từ nào ở đây không được tôi phân tích về mặt ý nghĩa, thì từ đó rất dễ hiểu.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย ปรมสุขุมคมฺภีรทุรนุโพธตฺถปริทีปนาย สุวิมลวิปุลปญฺญาเวยฺยตฺติยชนนาย สาธุวิลาสินิยา นาม ลีนตฺถปกาสนิยา มหาลิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปกาสนา.

Như vậy là kết thúc phần làm sáng tỏ các ý nghĩa ẩn tàng trong Chú giải kinh Mahāli, thuộc bộ Sớ giải tên là Sādhuvilāsinī, vốn làm sáng tỏ các ý nghĩa ẩn tàng trong bộ Chú giải Trường Bộ Kinh tên là Sumaṅgalavilāsinī, vốn làm sáng tỏ các ý nghĩa cực kỳ vi tế, sâu sắc, khó liễu tri, và làm phát sinh sự thông tuệ của trí tuệ trong sạch và rộng lớn.

มหาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Mahāli đã kết thúc.

๗. ชาลิยสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải kinh Jāliya.

ทฺเวปพฺพชิตวตฺถุวณฺณนา

Chú giải câu chuyện hai vị xuất gia.

๓๗๘. เอวํ [Pg.341] มหาลิสุตฺตํ สํวณฺเณตฺวา อิทานิ ชาลิยสุตฺตํ สํวณฺเณนฺโต ยถานุปุพฺพํ สํวณฺณโนกาสสฺส ปตฺตภาวํ วิภาเวตุํ, มหาลิสุตฺตสฺสานนฺตรํ สงฺคีตสฺส สุตฺตสฺส ชาลิยสุตฺตภาวํ วา ปกาเสตุํ ‘‘เอวํ เม สุตํ…เป… โกสมฺพิยนฺติ ชาลิยสุตฺต’’นฺติ อาห. ‘‘โฆสิเตนา’’ติอาทินา มชฺเฌโลปสมาสํ ทสฺเสติ, โฆสิตสฺส อาราโมติปิ วตฺตพฺพํ. เอวมฺปิ หิ ‘‘อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติอาทีสุ (ปารา. ๒๓๔) วิย ทายกกิตฺตนํ โหติ, เอวํ ปน กิตฺเตนฺโต อายสฺมา อานนฺโท อญฺเญปิ ตสฺส ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเน นิโยเชตีติ อญฺญตฺถ วุตฺตํ. ตตฺถ โกยํ โฆสิตเสฏฺฐิ นาม, กถญฺจาเนน อาราโม การิโต, กถํ ปน ตตฺถ ภควา วิหาสีติ ปุจฺฉาย สพฺพํ ตํ วิสฺสชฺชนํ สมุทาคมโต ปฏฺฐาย สงฺเขปโตว ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุพฺเพ กิรา’’ติอาทิมาห. อลฺลกปฺปรฏฺฐนฺติ พหูสุ โปตฺถเกสุ ทิสฺสติ, กตฺถจิ ปน ‘‘อทฺทิลรฏฺฐ’’นฺติ จ ‘‘ทมิฬรฏฺฐ’’นฺติ จ ลิขิตํ. ตโตติ อลฺลกปฺปรฏฺฐโต. ‘‘ปุตฺตํ…เป… อคมาสี’’ติ อิทมฺปิ ‘‘ตสฺเสตํ กมฺม’’นฺติ ญาเปตุํ วุตฺตํ. ตทาติ เตสํ คามํ ปวิฏฺฐทิวเส. พลวปายาสนฺติ ครุตรํ พหุปายาสํ. ชีราเปตุนฺติ สมเวปากินิยา คหณิยา ปกฺกาเปตุํ. อสนฺนิหิเตติ เคหโต พหิ อญฺญํ คเต. ภุสฺสตีติ นทติ, ‘‘ภุภุ’’อิติ สุนขสทฺทํ กโรตีติ อตฺโถ. อิทมฺปิสฺส เอกํ กมฺมํ. ปจฺเจกพุทฺเธ ปน จีวรกมฺมตฺถาย อญฺญํ ฐานํ คเต สุนขสฺส หทยํ ผาลิตํ. ติรจฺฉานา นาเมเต อุชุชาติกา โหนฺติ อกุฏิลา, มนุสฺสา ปน อญฺญํ หทเยน จินฺเตติ, อญฺญํ มุเขน กเถนฺติ. เตเนวาห ‘‘คหนญฺเหตํ ภนฺเต ยทิทํ มนุสฺสา, อุตฺตานกญฺเหตํ ภนฺเต ยทิทํ ปสโว’’ติ (ม. นิ. ๒.๓).

378. Sau khi đã giải thích kinh Mahāli như vậy, bây giờ, trong khi giải thích kinh Jāliya, để làm rõ sự việc đã đến lúc giải thích theo thứ tự, hoặc để tuyên bố rằng kinh Jāliya là kinh được trùng tụng ngay sau kinh Mahāli, ngài (chú giải sư) đã nói: “Evaṃ me sutaṃ…pe… kosambiyanti jāliyasuttaṃ.” Bằng câu “Ghositenā” v.v…, ngài chỉ ra đây là hợp từ có từ ở giữa bị lược bỏ (majjhelopasamāsa). Cũng nên nói là “ghositassa ārāmo” (khu vườn của Ghosita). Bởi vì, ngay cả như vậy, việc xưng danh người thí chủ cũng xảy ra giống như trong các trường hợp “anāthapiṇḍikassa ārāme” v.v… (pārā. 234). Hơn nữa, trong khi xưng danh như vậy, Tôn giả Ānanda đã khuyến khích cả những người khác noi theo tấm gương đã thấy của vị ấy, điều này đã được nói ở nơi khác. Ở đây, trưởng giả Ghosita này là ai? Do đâu mà khu vườn này được ông cho xây dựng? Và làm thế nào mà Đức Thế Tôn đã trú ngụ ở đó? Để trình bày vắn tắt toàn bộ lời giải đáp cho câu hỏi này, bắt đầu từ nguồn gốc, ngài (chú giải sư) đã nói: “pubbe kirā” v.v… “Allakapparaṭṭhaṃ” được thấy trong nhiều sách lá. Nhưng ở một vài nơi, nó được viết là “addilaraṭṭhaṃ” và “damiḷaraṭṭhaṃ”. “Tato” nghĩa là từ xứ Allakappa. Câu “Puttaṃ…pe… agamāsi” này cũng được nói để cho biết rằng “đây là nghiệp của người ấy”. “Tadā” nghĩa là vào ngày họ vào làng. “Balavapāyāsaṃ” nghĩa là cháo sữa đặc và nhiều. “Jīrāpetuṃ” nghĩa là để nấu chín bằng vị hỏa tiêu hóa đều. “Asannihite” nghĩa là khi (người vợ) đã đi ra ngoài nhà đến nơi khác. “Bhussati” nghĩa là sủa, nghĩa là phát ra tiếng chó “bhu bhu”. Đây cũng là một nghiệp của nó. Nhưng khi vị Phật Độc Giác đi đến nơi khác để làm công việc may y, trái tim của con chó đã vỡ ra. Những loài bàng sanh này có bản chất ngay thẳng, không cong vẹo. Còn loài người thì nghĩ một đằng trong lòng, nói một nẻo ngoài miệng. Chính vì vậy, Ngài đã nói: “Bạch Thế Tôn, điều này thật sâu kín, đó là loài người. Bạch Thế Tôn, điều này thật nông cạn, đó là loài thú.” (ma. ni. 2.3).

อิติ โส ตาย ปจฺเจกพุทฺเธ สิเนหวเสน อุชุทิฏฺฐิตาย อกุฏิลตาย กาลงฺกตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺโต. ตํ สนฺธายาห ‘‘โส…เป… นิพฺพตฺตี’’ติ. ตสฺส ปน กณฺณมูเล กเถนฺตสฺส สทฺโท โสฬสโยชนฏฺฐานํ [Pg.342] ผรติ, ปกติกถาสทฺโท ปน สกลํ ทสโยชนสหสฺสํ เทวนครํ, เอวํ สรโฆสสมฺปตฺติยา ‘‘โฆสกเทวปุตฺโต’’ ตฺเวว นามํ อโหสิ. อยมสฺส ปจฺเจกพุทฺเธ สิเนเหน ภุกฺกรณสฺส นิสฺสนฺโท. จวิตฺวาติ อาหารกฺขเยน จวิตฺวา. เทวโลกโต หิ เทวปุตฺตา อายุกฺขเยน, ปุญฺญกฺขเยน, อาหารกฺขเยน, โกเปนาติ จตูหิ การเณหิ จวนฺติ. อิมสฺส ปน กามคุเณ ปริภุญฺชโต มุฏฺฐสฺสติสฺส อาหารกฺขเยน จวนํ โหติ. โส โกสมฺพิยํ นครโสภินิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. นครโสภินิโย กิร ธีตรํ ปฏิชคฺคนฺติ, น ปุตฺตํ. ธีตโร หิ ตาสํ ปเวณึ ฆฏยนฺติ, ตสฺมา สาปิ ตํ สงฺการกูเฏ ฉฑฺฑาเปติ. อยมสฺส ปุพฺเพ ปุตฺตฉฑฺฑนกมฺมสฺส นิสฺสนฺโท. ปาปกมฺมญฺหิ นาเมตํ ‘‘อปฺปก’’นฺติ นาวมญฺญิตพฺพํ. ตเมโก มนุสฺโส กากสุนขปริวาริตํ ทิสฺวา ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ เคหํ เนสิ, ตสฺส ปน หตฺถโต โกสมฺพกเสฏฺฐิ กหาปณสหสฺสํ ทตฺวา อคฺคเหสิ, ตมตฺถํ สนฺธาย ‘‘โกสมฺพิยํ เอกสฺส กุลสฺส ฆเร นิพฺพตฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สตฺตกฺขตฺตุํ ฆาตาปนตฺถํ อุปกฺกมกรณมฺปิ ปุตฺตฉฑฺฑนกมฺมสฺเสว นิสฺสนฺโท. เสฏฺฐิธีตายาติ ชนปทเสฏฺฐิโน ธีตาย. เวยฺยตฺติเยนาติ ปญฺญาเวยฺยตฺติเยน. สา หิ ตสฺส ปิตรา เปสิตํ มาราปนปณฺณํ ผาเลตฺวา วิวาหปณฺณํ พนฺธิตฺวา ชีวิตลาภํ กโรติ. ตาเยว สรสมฺปตฺติยา โฆสิตเสฏฺฐิ นาม ชาโต.

Như vậy, do lòng mến thương vị Phật Độc Giác, do sự ngay thẳng trong quan điểm và do sự không cong vẹo, con chó ấy sau khi chết đã tái sanh vào cõi trời Ba Mươi Ba. Nhắm đến điều đó, ngài (chú giải sư) đã nói: “so…pe… nibbattī.” Hơn nữa, tiếng nói của vị thiên tử ấy khi nói gần tai có thể lan xa mười sáu do-tuần, còn tiếng nói chuyện bình thường thì lan khắp toàn bộ thiên thành mười ngàn do-tuần. Như vậy, do sự hoàn hảo về âm thanh, vị ấy có tên là “Ghosaka devaputta” (Thiên tử Ghosaka). Đây là quả báo của việc sủa vì lòng mến thương vị Phật Độc Giác. “Cavitvā” nghĩa là mệnh chung do hết thực phẩm. Thật vậy, các thiên tử từ cõi trời mệnh chung do bốn nguyên nhân: do hết tuổi thọ, do hết phước, do hết thực phẩm, và do sân hận. Nhưng đối với vị này, trong khi đang hưởng thụ các dục lạc, do thất niệm nên đã mệnh chung vì hết thực phẩm. Vị ấy đã tái sanh vào bụng của một kỹ nữ ở Kosambī. Nghe nói, các kỹ nữ chỉ chăm sóc con gái, không chăm sóc con trai. Bởi vì con gái nối dõi nghề nghiệp của họ. Do đó, cô ta cũng đã cho vứt bỏ đứa bé ấy ở đống rác. Đây là quả báo của nghiệp bỏ con trước đây của ông. Thật vậy, không nên xem thường nghiệp ác này mà cho rằng “nó nhỏ”. Một người đàn ông thấy đứa bé bị quạ và chó vây quanh, nghĩ rằng “ta đã được một đứa con” rồi mang về nhà. Nhưng trưởng giả ở Kosambī đã đưa một ngàn kahāpaṇa để mua lại đứa bé từ tay người ấy. Nhắm đến ý nghĩa đó, câu “kosambiyaṃ ekassa kulassa ghare nibbattī” v.v… đã được nói. Việc cố gắng giết bảy lần cũng là quả báo của nghiệp bỏ con. “Seṭṭhidhītāya” nghĩa là con gái của vị trưởng giả ở một miền quê. “Veyyattiyena” nghĩa là do sự thông minh sáng suốt. Thật vậy, cô ấy đã xé lá thư ra lệnh giết người do cha nuôi của chàng trai gửi đến, rồi viết một lá thư kết hôn và buộc lại, nhờ đó mà chàng được cứu mạng. Chính do sự hoàn hảo về âm thanh ấy mà ông trở thành trưởng giả tên là Ghosita.

สรีรสนฺตปฺปนตฺถนฺติ หิมวนฺเตว มูลผลาหารตาย กิลนฺตสรีรสฺส โลณมฺพิลเสวเนน ปีนนตฺถํ. ตสิตาติ ปิปาสิตา. กิลนฺตาติ ปริสฺสนฺตกายา. วฏรุกฺขนฺติ มหานิคฺโรธรุกฺขํ. เต กิร ตํ ปตฺวา ตสฺส มูเล นิสีทึสุ. อถ เชฏฺฐกตาปโส นิคฺโรธรุกฺขสฺส โสภาสมฺปตฺตึ ปสฺสิตฺวา ‘‘มหานุภาโว มญฺเญ เอตฺถ อธิวุตฺถา เทวตา. สาธุ วตายํ เทวตา อิสิคณสฺส ปานียาทิทาเนน อทฺธานปริสฺสมํ วิโนเทยฺยา’’ติ จินฺเตสิ. เทวตาปิ ตถา จินฺติตํ อุตฺวา อิสิคณสฺส ปานียนฺหานกโภชนานิ อทาสิ. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. เชฏฺฐกตาปสสฺส ปน ตถา จินฺตนํ อวิเสสโต สพฺพตฺถ อาโรเปตฺวา ‘‘สงฺคหํ ปจฺจาสิสนฺตา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘หตฺถํ ปสาเรตฺวา’’ติ อิมินา หตฺถปฺปสารณมตฺเตน ตสฺสา ยถิจฺฉิตนิปฺผตฺตึ ทสฺเสติ. เทวตา อาหาติ สา อตฺตโน ปุญฺญสฺส ปริตฺตกตฺตา ลชฺชาย กเถตุํ อวิสหนฺตีปิ ปุนปฺปุนํ นิปฺปีฬิยมานา [Pg.343] เอวมาห. โสติ อนาถปิณฺฑิโก คหปติ. ภตกานนฺติ ภติยา เวยฺยาวจฺจํ กโรนฺตานํ ทาสเปสกมฺมกรานํ. ปกติภตฺตเวตนเมวาติ ปกติยา ทาตพฺพภตฺตเวตนเมว. ตทา อุโปสถิกตฺตา กมฺมํ อกโรนฺตานมฺปิ กมฺมกรณทิวเส ทาตพฺพภตฺตเวตนเมว, น ตโต อูนนฺติ อตฺโถ. ธมฺมปทฏฺฐกถายํ ขุทฺทกภาณกานํ มเตน ‘‘สายมาสตฺถาย อาคโต’’ติ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.๒.สามาวตีวตฺถุ) วุตฺตํ, อิธ ปน ทีฆภาณกานํ มเตน ‘‘มชฺฌนฺหิเก ปาตราสตฺถาย อาคโต’’ติ. กญฺจีติ กญฺจิปิ ภตกํ, กิญฺจิปิ ภตกกมฺมนฺติ วา สมฺพนฺโธ. มชฺฌนฺหิกกาลตฺตา ‘‘อุปฑฺฒทิวโส คโต’’ติ อาห, เตน อุปฑฺฒทิวสเมว สมาทินฺนตฺตา ‘‘อุปฑฺฒูโปสโถ’’ติ ตํ โวหรนฺตีติ ทสฺเสติ. ธมฺมปทฏฺฐกถายํ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.๒ สามาวตีวตฺถุ) รตฺติภาเคน อุปฑฺฒูโปสโถ วุตฺโต, อิธ ปน มชฺฌนฺหิกโต ปฏฺฐาย ทิวสภาเคเนว, ตทวเสสทิวสรตฺติภาเคน วา. อสเมปิ หิ ภาเค อุปฑฺฒสทฺโท ปวตฺตติ. ตทเหวาติ อรุณุคฺคมนกาลํ สนฺธาย วุตฺตํ.

Sarīrasantappanatthanti có nghĩa là: để làm cho thân thể được béo tốt. Himavanteva mūlaphalāhāratāya kilantasarīrassa có nghĩa là của người có thân thể mệt mỏi do việc ăn rễ cây và trái cây chỉ ở trong rừng Tuyết Sơn, loṇambilasevanena pīnanatthaṃ có nghĩa là bằng việc dùng muối và chất chua. Tasitāti là khát nước. Kilantāti là thân thể mệt mỏi. Vaṭarukkhanti là cây đa lớn. Te kira taṃ patvā tassa mūle nisīdiṃsu có nghĩa là nghe nói rằng các vị ấy đã đến đó và ngồi xuống dưới gốc cây ấy. Atha jeṭṭhakatāpaso nigrodharukkhassa sobhāsampattiṃ passitvā ‘‘mahānubhāvo maññe ettha adhivutthā devatā. Sādhu vatāyaṃ devatā isigaṇassa pānīyādidānena addhānaparissamaṃ vinodeyyā’’ti cintesi có nghĩa là bấy giờ, vị đạo sĩ trưởng lão, sau khi thấy sự huy hoàng của cây đa, đã suy nghĩ rằng: ‘Ta cho rằng vị thiên nhân ngự ở đây có đại thần lực. Lành thay, nếu vị thiên nhân này có thể xua tan sự mệt mỏi của đoàn đạo sĩ bằng cách ban cho nước uống v.v...’. Devatāpi tathā cintitaṃ ñatvā isigaṇassa pānīyanhānakabhojanāni adāsi có nghĩa là Vị thiên nhân cũng biết được suy nghĩ như vậy, đã ban cho đoàn đạo sĩ nước uống, nước tắm và vật thực. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi có nghĩa là Do đó, ngài Chú giải sư đã nói câu bắt đầu bằng ‘tatthā’. Jeṭṭhakatāpasassa pana tathā cintanaṃ avisesato sabbattha āropetvā ‘‘saṅgahaṃ paccāsisantā’’ti vuttaṃ có nghĩa là Tuy nhiên, áp dụng suy nghĩ như vậy của vị đạo sĩ trưởng lão cho tất cả các trường hợp không phân biệt, câu ‘saṅgahaṃ paccāsisantā’ đã được nói ra. ‘‘Hatthaṃ pasāretvā’’ti iminā hatthappasāraṇamattena tassā yathicchitanipphattiṃ dasseti có nghĩa là Bằng câu ‘hatthaṃ pasāretvā’ này, ngài chỉ ra sự thành tựu theo ý muốn của vị thiên nhân ấy chỉ bằng việc duỗi tay ra. Devatā āhāti sā attano puññassa parittakattā lajjāya kathetuṃ avisahantīpi punappunaṃ nippīḷiyamānā evamāha có nghĩa là ‘Devatā āha’ có nghĩa là vị thiên nhân ấy, mặc dù không thể nói ra vì xấu hổ do phước báu của mình ít ỏi, nhưng bị thúc ép nhiều lần, đã nói như thế này. Soti anāthapiṇḍiko gahapati có nghĩa là ‘So’ là gia chủ Anāthapiṇḍika. Bhatakānanti bhatiyā veyyāvaccaṃ karontānaṃ dāsapesakammakarānaṃ có nghĩa là ‘Bhatakānaṃ’ là của những người làm công, người hầu, người làm công việc vặt bằng tiền công. Pakatibhattavetanamevāti pakatiyā dātabbabhattavetanameva có nghĩa là ‘Pakatibhattavetanameva’ là chỉ tiền lương và thực phẩm phải được trao theo thông lệ. Tadā uposathikattā kammaṃ akarontānampi kammakaraṇadivase dātabbabhattavetanameva, na tato ūnanti attho có nghĩa là Ý nghĩa là: vào ngày đó, do là ngày Bố-tát, ngay cả đối với những người không làm việc, tiền lương và thực phẩm phải được trao như vào ngày làm việc, không ít hơn. Dhammapadaṭṭhakathāyaṃ khuddakabhāṇakānaṃ matena ‘‘sāyamāsatthāya āgato’’ti vuttaṃ, idha pana dīghabhāṇakānaṃ matena ‘‘majjhanhike pātarāsatthāya āgato’’ti có nghĩa là Trong Chú giải Pháp Cú, theo quan điểm của các vị tụng đọc Tiểu Bộ, đã nói rằng ‘đã đến vào buổi chiều để ăn’, nhưng ở đây, theo quan điểm của các vị tụng đọc Trường Bộ, (đã nói rằng) ‘đã đến vào giữa trưa để ăn sáng’. Kañcīti kañcipi bhatakaṃ, kiñcipi bhatakakammanti vā sambandho có nghĩa là ‘Kañci’ có liên hệ là ‘bất kỳ người làm công nào’, hoặc ‘bất kỳ công việc làm thuê nào’. Majjhanhikakālattā ‘‘upaḍḍhadivaso gato’’ti āha, tena upaḍḍhadivasameva samādinnattā ‘‘upaḍḍhūposatho’’ti taṃ voharantīti dasseti có nghĩa là Do là thời điểm giữa trưa, ngài đã nói ‘upaḍḍhadivaso gato’ (nửa ngày đã trôi qua), qua đó ngài chỉ ra rằng vì đã thọ trì (Bố-tát) chỉ nửa ngày, nên họ gọi đó là ‘upaḍḍhūposatho’ (Bố-tát nửa ngày). Dhammapadaṭṭhakathāyaṃ rattibhāgena upaḍḍhūposatho vutto, idha pana majjhanhikato paṭṭhāya divasabhāgeneva, tadavasesadivasarattibhāgena vā có nghĩa là Trong Chú giải Pháp Cú, Bố-tát nửa ngày được nói là theo phần đêm, nhưng ở đây thì bắt đầu từ giữa trưa, chỉ theo phần ngày, hoặc theo phần ngày và đêm còn lại. Asamepi hi bhāge upaḍḍhasaddo pavattati có nghĩa là Vì từ ‘upaḍḍha’ cũng được dùng cho phần không bằng nhau. Tadahevāti aruṇuggamanakālaṃ sandhāya vuttaṃ có nghĩa là ‘Tadaheva’ được nói ra nhắm đến thời điểm bình minh.

‘‘โฆโสปิ โข ทุลฺลโภ โลกสฺมึ ยทิทํ พุทฺโธ’’ติ สญฺชาตปีติปาโมชฺโช. ตทเหวาติ โกสมฺพึ ปตฺตทิวสโต ทุติยทิวเสเยว. ตุริตาตฺถาติ ตุริตา อตฺถ, สีฆยายิโน ภวถาติ อตฺโถ. เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชํ สนฺธาย ‘‘ปพฺพชิตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อรหตฺตนฺติ จตุปฏิสมฺภิทาสมลงฺกตํ อรหนฺตภาวํ. เตปิ เสฏฺฐิโน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย อฑฺฒมาสมตฺตํ ทานานิ ทตฺวา ปจฺจาคมฺม ตโย วิหาเร กาเรสุํ. ภควา ปน เทวสิกํ เอเกกสฺมึ วิหาเร วสติ. ยสฺส จ วิหาเร วุตฺโถ, ตสฺเสว ฆเร ปิณฺฑาย จรติ, ตทา ปน โฆสิตสฺส วิหาเร วิหรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘โกสมฺพิยํ วิหรติ โฆสิตาราเม’’ติ.

‘‘Ghosopi kho dullabho lokasmiṃ yadidaṃ buddho’’ti sañjātapītipāmojjo có nghĩa là (vị ấy) có hỷ và hoan hỷ phát sanh (với ý nghĩ rằng): ‘Tiếng đồn này, tức là “Phật”, thật khó được nghe trong thế gian’. Tadahevāti kosambiṃ pattadivasato dutiyadivaseyeva có nghĩa là ‘Tadaheva’ là ngay vào ngày thứ hai kể từ ngày đến Kosambī. Turitātthāti turitā attha, sīghayāyino bhavathāti attho có nghĩa là ‘Turitāttha’ có nghĩa là: các vị hãy nhanh chóng, các vị hãy đi mau. Ehibhikkhupabbajjaṃ sandhāya ‘‘pabbajitvā’’ti vuttaṃ có nghĩa là ‘Pabbajitvā’ được nói ra nhắm đến sự xuất gia Ehibhikkhu. Arahattanti catupaṭisambhidāsamalaṅkataṃ arahantabhāvaṃ có nghĩa là ‘Arahattaṃ’ là trạng thái A-la-hán được trang hoàng với bốn Tuệ phân tích. Tepi seṭṭhino sotāpattiphale patiṭṭhāya aḍḍhamāsamattaṃ dānāni datvā paccāgamma tayo vihāre kāresuṃ có nghĩa là Ba vị trưởng giả ấy cũng, sau khi an trú trong Tu-đà-hoàn quả, đã làm các việc bố thí trong khoảng nửa tháng, rồi trở về và cho xây dựng ba ngôi tịnh xá. Bhagavā pana devasikaṃ ekekasmiṃ vihāre vasati có nghĩa là Còn Đức Thế Tôn thì mỗi ngày ngự tại một tịnh xá. Yassa ca vihāre vuttho, tasseva ghare piṇḍāya carati, tadā pana ghositassa vihāre viharati có nghĩa là Và ngài đi khất thực tại nhà của vị trưởng giả nào mà ngài đã ngự trong tịnh xá của vị ấy. Bấy giờ, ngài đang ngự tại tịnh xá của Ghosita. Tena vuttaṃ ‘‘kosambiyaṃ viharati ghositārāme’’ti có nghĩa là Do đó, đã được nói rằng: ‘(Đức Thế Tôn) đang ngự tại Kosambī, trong khu vườn của Ghosita’.

พาหิรสมยมตฺเตน อุปชฺฌาโย, น สาสเน วิย อุปชฺฌายลกฺขเณน. อุเปจฺจ ปรสฺส วาจาย อารมฺภนํ พาธนํ อุปารมฺโภ, โทสทสฺสนวเสน ฆฏฺฏนนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘วาทํ อาโรเปตุกามา หุตฺวา’’ติ. วทนฺติ นินฺทาวเสน กเถนฺติ เอเตนาติ หิ วาโท, โทโส, ตมาโรเปตุกามา อุปริ ปติฏฺฐเปตุกามา หุตฺวาติ อตฺโถ. กถมาโรเปตุกามาติ อาห ‘‘อิติ กิรา’’ติอาทิ. ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ ยํ วตฺถุ ชีวสญฺญิตํ, ตเทว สรีรสญฺญิตํ. อิทญฺหิ ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ [Pg.344] วุตฺตวาทํ คเหตฺวา วทนฺติ. รูปญฺจ อตฺตานญฺจ อทฺวยํ เอกีภาวํ กตฺวา สมนุปสฺสนวเสน, ‘‘สตฺโต’’ติ วา พาหิรกปริกปฺปิตํ อตฺตานํ สนฺธาย วทนฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อิเธว สตฺโต ภิชฺชตี’’ติ. อสฺสาติ สมณสฺส โคตมสฺส. ภิชฺชตีติ นิรุทยวินาสวเสน วินสฺสติ. เตน ชีวิตสรีรานํ อนญฺญตฺตานุชานนโต, สรีรสฺส จ เภททสฺสนโต. น เหตฺถ ยถา ทิฏฺฐเภทวตา สรีรโต อนญฺญตฺตา อทิฏฺโฐปิ ชีวสฺส เภโท วุตฺโต, เอวํ อทิฏฺฐเภทวตา ชีวโต อนญฺญตฺตา สรีรสฺสาปิ อเภโทติ สกฺกา วตฺตุํ ตสฺส เภทสฺส ปจฺจกฺขสิทฺธตฺตา, ภูตุปาทายรูปวินิมุตฺตสฺส จ สรีรสฺส อภาวโตติ อิมินา อธิปฺปาเยนาห ‘‘อุจฺเฉทวาโท โหตี’’ติ.

Bāhirasamayamattena upajjhāyo, na sāsane viya upajjhāyalakkhaṇena có nghĩa là (vị ấy) là thầy tế độ chỉ theo quan điểm của ngoại đạo, chứ không phải là thầy tế độ theo đặc tính của thầy tế độ trong giáo pháp. Upecca parassa vācāya ārambhanaṃ bādhanaṃ upārambho, dosadassanavasena ghaṭṭananti attho có nghĩa là ‘Upārambho’ là sự công kích, sự làm tổn hại bằng lời nói của người khác sau khi đến gần; ý nghĩa là sự chỉ trích theo cách thấy lỗi. Tenāha ‘‘vādaṃ āropetukāmā hutvā’’ti có nghĩa là Do đó, ngài Chú giải sư đã nói: ‘trở thành người muốn áp đặt một luận thuyết’. Vadanti nindāvasena kathenti etenāti hi vādo, doso, tamāropetukāmā upari patiṭṭhapetukāmā hutvāti attho có nghĩa là ‘Vādo’ là lỗi lầm, vì rằng người ta nói, người ta kể theo cách chỉ trích bằng cái đó; ý nghĩa là trở thành người muốn áp đặt, muốn đặt lên trên lỗi lầm đó. Kathamāropetukāmāti āha ‘‘iti kirā’’tiādi có nghĩa là (Để trả lời câu hỏi) ‘Họ muốn áp đặt như thế nào?’, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘iti kirā’. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti yaṃ vatthu jīvasaññitaṃ, tadeva sarīrasaññitaṃ có nghĩa là ‘Sinh mạng là thân thể’ có nghĩa là vật nào được gọi là sinh mạng, chính vật đó được gọi là thân thể. Idañhi ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti vuttavādaṃ gahetvā vadanti có nghĩa là Vì rằng họ nói điều này sau khi chấp thủ luận thuyết đã được nói là ‘thấy sắc là tự ngã’. Rūpañca attānañca advayaṃ ekībhāvaṃ katvā samanupassanavasena, ‘‘satto’’ti vā bāhirakaparikappitaṃ attānaṃ sandhāya vadanti có nghĩa là Họ nói theo cách thấy rằng sắc và tự ngã là không hai, là một thể thống nhất, hoặc họ nói nhắm đến tự ngã được ngoại đạo quan niệm là ‘chúng sanh’. Tathā hi vuttaṃ ‘‘idheva satto bhijjatī’’ti có nghĩa là Vì vậy, đã được nói rằng: ‘chúng sanh bị hủy diệt ngay tại đây’. Assāti samaṇassa gotamassa có nghĩa là ‘Assa’ là của Sa-môn Gotama. Bhijjatīti nirudayavināsavasena vinassati có nghĩa là ‘Bhijjati’ là bị hủy diệt theo cách hoại diệt không còn sanh khởi. Tena jīvitasarīrānaṃ anaññattānujānanato, sarīrassa ca bhedadassanato có nghĩa là Do đó, vì sự thừa nhận rằng sinh mạng và thân thể không khác nhau, và vì sự thấy được sự tan rã của thân thể. Na hettha yathā diṭṭhabhedavatā sarīrato anaññattā adiṭṭhopi jīvassa bhedo vutto, evaṃ adiṭṭhabhedavatā jīvato anaññattā sarīrassāpi abhedoti sakkā vattuṃ tassa bhedassa paccakkhasiddhattā, bhūtupādāyarūpavinimuttassa ca sarīrassa abhāvatoti iminā adhippāyenāha ‘‘ucchedavādo hotī’’ti có nghĩa là Ở đây, không thể nói rằng: ‘Giống như sự tan rã của sinh mạng, dù không được thấy, đã được nói đến do nó không khác với thân thể có sự tan rã được thấy, cũng vậy, sự không tan rã của thân thể cũng (được nói đến) do nó không khác với sinh mạng có sự tan rã không được thấy’, bởi vì sự tan rã của thân thể đó đã được chứng thực bằng thực tế, và vì không có thân thể nào tách rời khỏi sắc do bốn đại và sắc y sinh. Với ý định này, ngài đã nói: ‘đó là đoạn kiến’.

อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ อญฺญเทว วตฺถุ ชีวสญฺญิตํ, อญฺญํ สรีรสญฺญิตํ. อิทญฺหิ ‘‘รูปวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสตี’’ติอาทินยปฺปวตฺตวาทํ คเหตฺวา วทนฺติ. รูปเภทสฺเสว ทิฏฺฐตฺตา, อตฺตนิ จ ตทภาวโต ‘‘อตฺตา นิจฺโจ’’ติ อยมตฺโถ อาปนฺโน วาติ อิมินา อธิปฺปาเยนาห ‘‘สตฺโต สสฺสโต อาปชฺชตี’’ติ.

Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti aññadeva vatthu jīvasaññitaṃ, aññaṃ sarīrasaññitaṃ có nghĩa là ‘Sinh mạng khác, thân thể khác’ có nghĩa là một vật khác được gọi là sinh mạng, một vật khác được gọi là thân thể. Idañhi ‘‘rūpavantaṃ attānaṃ samanupassatī’’tiādinayappavattavādaṃ gahetvā vadanti có nghĩa là Vì rằng họ nói điều này sau khi chấp thủ luận thuyết diễn ra theo phương pháp bắt đầu bằng ‘thấy tự ngã có sắc’. Rūpabhedasseva diṭṭhattā, attani ca tadabhāvato ‘‘attā nicco’’ti ayamattho āpanno vāti iminā adhippāyenāha ‘‘satto sassato āpajjatī’’ti có nghĩa là Vì chỉ thấy sự tan rã của sắc, và vì không có điều đó nơi tự ngã, nên ý nghĩa ‘tự ngã là thường hằng’ đã được đi đến. Với ý định này, ngài Chú giải sư đã nói: ‘chúng sanh trở thành thường hằng’.

๓๗๙-๓๘๐. ตยิทํ เนสํ วญฺฌาปุตฺตสฺส ทีฆรสฺสตาทิปริกปฺปนสทิสํ, ตสฺมายํ ปญฺโห ฐปนีโย. น เหส อตฺถนิสฺสิโต, น ธมฺมนิสฺสิโต, นาทิพฺรหฺมจริยโก, น นิพฺพิทาทิอตฺถาย สํวตฺตติ. โปฏฺฐปาทสุตฺตญฺเจตฺถ นิทสฺสนํ. ตํ ตตฺถ ราชนิมีลนํ กตฺวา ‘‘เตน หาวุโสสุณาถา’’ติอาทินา สตฺถา เนสํ อุปริ ธมฺมเทสนมารภีติ อาห ‘‘อถ ภควา’’ติอาทิ. สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐิโย ทฺเว อนฺตา. อริยมคฺโค มชฺฌิมา ปฏิปทา. ตสฺสาเยว ปฏิปทายาติ มิจฺฉาปฏิปทาย เอว.

Quan điểm này của họ tương tự như việc tưởng tượng về sự dài, ngắn của người con trai của một phụ nữ son sẻ, vì thế câu hỏi này nên được gác lại. Thật vậy, câu hỏi này không liên hệ đến lợi ích, không liên hệ đến pháp, không phải là khởi đầu của phạm hạnh, không đưa đến sự nhàm chán v.v... Và kinh Poṭṭhapāda là ví dụ ở đây. Trong trường hợp ấy, bậc Đạo Sư sau khi làm như vị vua nhắm mắt (làm lơ), đã bắt đầu thuyết pháp cho họ bằng những lời bắt đầu là: "Này chư hiền, hãy lắng nghe". Vì thế, (vị Chú giải sư) đã nói những lời bắt đầu là: "Bấy giờ, đức Thế Tôn...". Thường kiến và đoạn kiến là hai cực đoan. Thánh đạo là con đường trung đạo. Câu "tassāyeva paṭipadāya" có nghĩa là chỉ cho tà đạo.

สทฺธาปพฺพชิตสฺสาติ สทฺธาย ปพฺพชิตสฺส ‘‘เอวมหํ อิโต วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสริสฺสามี’’ติ ปพฺพชฺชมุปคตสฺส, ตทนุรูปญฺจ สีลํ ปูเรตฺวา ปฐมชฺฌาเนน สมาหิตจิตฺตสฺส. เอตนฺติ กิเลสวฏฺฏปริวุทฺธิทีปนํ ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติอาทิกํ ทิฏฺฐิสํกิเลสนิสฺสิตวจนํ. นิพฺพิจิกิจฺโฉ น โหตีติ ธมฺเมสุ ติณฺณวิจิกิจฺโฉ น โหติ, ตตฺถ ตตฺถ อาสปฺปนปริสปฺปนวเสน ปวตฺตตีติ อตฺโถ.

Câu "saddhāpabbajitassa" có nghĩa là: của người đã xuất gia do đức tin, của người đã đi đến đời sống xuất gia với tâm niệm rằng: "Như vậy, ta sẽ thoát khỏi khổ đau luân hồi này", và sau khi làm cho viên mãn giới luật tương xứng với đời sống ấy, là người có tâm định tĩnh với thiền thứ nhất. Câu "etaṃ" có nghĩa là lời nói nương vào sự ô nhiễm của tà kiến, chỉ ra sự tăng trưởng của vòng phiền não, bắt đầu là "sinh mạng chính là thân thể". Câu "nibbicikiccho na hoti" có nghĩa là: không phải là người đã vượt qua hoài nghi trong các pháp, (tâm) diễn tiến theo cách dao động, do dự trong đối tượng này, đối tượng kia. Đó là ý nghĩa.

เอตเมวํ [Pg.345] ชานามีติ เยน โส ภิกฺขุ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, เอตํ สสมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ‘‘มหคฺคตจิตฺต’’นฺติ เอวํ ชานามิ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘มหคฺคตจิตฺตเมตนฺติ สญฺญํ ฐเปสิ’’นฺติ. โน จ เอวํ วทามีติ ยถา ทิฏฺฐิคติกา ตํ ธมฺมชาตํ สนิสฺสยํ อเภทโต คณฺหนฺตา ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ, ตทุภยํ วา เภทโต คณฺหนฺตา ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญ สรีร’’นฺติ อตฺตโน มิจฺฉาคาหํ ปเวเทนฺติ, เอวมหํ น วทามิ ตสฺส ธมฺมสฺส สุปริญฺญาตตฺตา. เตนาห ‘‘อถ โข’’ติอาทิ. พาหิรกา เยภุยฺเยน กสิณชฺฌานานิ เอว นิพฺพตฺเตนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘กสิณปริกมฺมํ ภาเวนฺตสฺสา’’ติ. ยสฺมา ภาวนานุภาเวน ฌานาธิคโม, ภาวนา จ ปถวีกสิณาทิสญฺชานนมุเขน โหตีติ กตฺวา สญฺญาสีเสน นิทฺทิสียติ, ตสฺมา ‘‘สญฺญาพเลน อุปฺปนฺน’’นฺติ อาห. เตน วุตฺตํ ‘‘ปถวีกสิณเมโก สญฺชานาตี’’ติอาทิ. ยสฺมา ปน ภควตา ตตฺถ ตตฺถ วาเร ‘‘อถ จ ปนาหํ น วทามี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา ภควโต วจนมุปเทสํ กตฺวา น วตฺตพฺพํ กิเรตํ เกวลินา อุตฺตมปุริเสนาติ อธิปฺปาเยน ‘‘น กลฺลํ ตสฺเสต’’นฺติ อาหํสุ, น สยํ ปฏิภาเนนาติ ทสฺเสตุํ ‘‘มญฺญมานา วทนฺตี’’ติ วุตฺตํ. เสสํ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตนยตฺตา, ปากฏตฺตา จ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Câu "Etamevaṃ jānāmi" (Ta biết điều này như vậy) có nghĩa là: Vị tỳ khưu ấy an trú, thành tựu thiền thứ nhất bằng pháp nào, Ta biết pháp ấy cùng với các pháp tương ưng như vầy là "tâm đại hành". Thật vậy, đã được nói rằng: "đã thiết lập tưởng rằng đây là tâm đại hành". Câu "No ca evaṃ vadāmi" (Và Ta không nói như vậy) có nghĩa là: Giống như những người có tà kiến, trong khi chấp thủ pháp ấy cùng với nền tảng của nó một cách không phân biệt rằng "sinh mạng là thân thể", hoặc trong khi chấp thủ cả hai điều ấy một cách có phân biệt rằng "sinh mạng là khác, thân thể là khác", họ tuyên bố sự chấp thủ sai lầm của mình, Ta không nói như vậy, vì pháp ấy đã được liễu tri một cách trọn vẹn. Do đó, (vị Chú giải sư) đã nói những lời bắt đầu là "atha kho". Những người ngoại đạo phần lớn chỉ làm phát sinh các thiền kasina, vì thế đã được nói là "của người tu tập biến tác kasina". Bởi vì sự chứng đắc thiền có được là nhờ năng lực của sự tu tập, và sự tu tập diễn ra với việc nhận biết kasina đất v.v... làm khởi điểm, do đó, nó được chỉ ra với tưởng làm đầu. Vì thế, (vị Chú giải sư) đã nói "phát sinh do năng lực của tưởng". Do đó, đức Thế Tôn đã nói những lời bắt đầu là "có người nhận biết kasina đất". Hơn nữa, vì đức Thế Tôn đã nói trong các trường hợp khác nhau rằng "Và Ta không nói như vậy", do đó, sau khi lấy lời dạy của đức Thế Tôn làm kim chỉ nam, với ý định rằng "Điều này quả thật không nên được nói bởi bậc Toàn Giác, bậc Tối Thượng", (hai vị du sĩ) đã nói "Điều ấy không thích hợp với ngài". Để chỉ ra rằng (họ) không nói do trí tuệ biện tài của chính mình, (vị Chú giải sư) đã nói "họ nói do tưởng tượng". Phần còn lại, vì phương pháp đã được nói trong bài kinh kế tiếp và vì đã rõ ràng, nên rất dễ hiểu.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย ปรมสุขุมคมฺภีรทุรนุโพธตฺถปริทีปนาย สุวิมลวิปุลปญฺญาเวยฺยตฺติยชนนาย สาธุวิลาสินิยา นาม ลีนตฺถปกาสนิยา ชาลิยสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปกาสนา.

Như vậy, phần làm sáng tỏ các ý nghĩa ẩn tàng của chương giải thích kinh Jāliya, trong bộ Sādhuvilāsinī Līnatthapakāsanī, (là Sớ giải) của bộ Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh, là bộ luận làm sáng tỏ ý nghĩa cực kỳ vi tế, sâu xa, khó liễu tri, và làm phát sinh sự thành thạo trong trí tuệ rộng lớn, hoàn toàn trong sạch.

ชาลิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Jāliya đã kết thúc.

๘. มหาสีหนาทสุตฺตวณฺณนา

8. Chú giải kinh Đại Sư Tử Hống

อเจลกสฺสปวตฺถุวณฺณนา

Giải thích câu chuyện về Acela Kassapa

๓๘๑. เอวํ [Pg.346] ชาลิยสุตฺตํ สํวณฺเณตฺวา อิทานิ มหาสีหนาทสุตฺตํ สํวณฺเณนฺโต ยถานุปุพฺพํ สํวณฺณโนกาสสฺส ปตฺตภาวํ วิภาเวตุํ, ชาลิยสุตฺตสฺสานนฺตรํ สงฺคีตสฺส สุตฺตสฺส มหาสีหนาทสุตฺตภาวํ วา ปกาเสตุํ ‘‘เอวํ เม สุตํ…เป… อุรุญฺญายํ วิหรตีติ มหาสีหนาทสุตฺต’’นฺติ อาห. เอตเทว นามนฺติ ยสฺมึ รฏฺเฐ ตํ นครํ, ตสฺส รฏฺฐสฺสปิ ยสฺมึ นคเร ภควา วิหาสิ, ตสฺส นครสฺสปิ ‘‘อุรุญฺญา’’ตฺเวว นามํ, ตสฺมา อุรุญฺญายนฺติ อุรุญฺญานามชนปเท อุรุญฺญานามนคเรติ อาวุตฺติอาทินเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมินา อิมมตฺถํ ทสฺเสติ – น สพฺพตฺถ นิยตปุลฺลิงฺคปุถุวจนาว ชนปทวาจี สทฺทา, กตฺถจิ อนิยตปุลฺลิงฺคปุถุวจนาปิ ยถา ‘‘อาฬวิยํ วิหรตี’’ติ (ปาจิ. ๘๔, ๘๙) เกจิ ชนปทเมวตฺถํ วทนฺติ, ตํ อปเนตุํ ‘‘ภควา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. รมณีโยติ มโนหรภูมิภาคตาย, ฉายูทกสมฺปตฺติยา, ชนวิวิตฺตตาย จ มโนรโม. มิคานํ อภยํ เทติ เอตฺถาติ มิคทาโย. เตนาห ‘‘โส’’ติอาทิ. เจลํ วตฺถํ, ตํ นตฺถิ อสฺสาติ อเจโลติ วุตฺตํ ‘‘นคฺคปริพฺพาชโก’’ติ. นามนฺติ โคตฺตนามํ. ตปนํ สนฺตปนํ กายสฺส เขทนํ ตโป, โส เอตสฺส อตฺถีติ ตปสฺสี. ยสฺมา ตถาภูโต ตปํ นิสฺสิโต, ตโป จ ตํ นิสฺสิโต โหติ, ตสฺมา ‘‘ตปนิสฺสิตก’’นฺติ อาห. มุตฺตาจาราทีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ปรโต ปาฬิย (ที. นิ. ๑.๓๙๗) มาคตา หตฺถาปเลขนาทโย สงฺคหิตา. ลูขํ ผรุสํ สาธุสมฺมตาจารวิรหโต อปสาทนียํ อาชีวติ วตฺตตีติ ลูขาชีวีติ อฏฺฐกถามุตฺตกนโย. อุปฺปณฺเฑตีติ อุหสนวเสน ปริภาสติ. อุปวทตีติ อวญฺญาปุพฺพกํ อปวทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘หีเฬติ วมฺเภตี’’ติ. ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ วิย ธมฺมสทฺโท เหตุปริยาโยติ อาห ‘‘การณสฺส อนุการณ’’นฺติ. ตถาวุตฺตสทฺทตฺโถเยเวตฺถ การณสทฺทสฺส เหตุภาวโต. อตฺถวสา ปยุตฺโต หิ สทฺทปโยโค. โสเยว จ สทฺทตฺโถ ปเรหิ วุจฺจมาโน อนุการณํ ตทนุรูปํ ตสฺสทิสํ วา ตโต ปจฺฉา วา วุตฺตการณภาวโต. ปเรหีติ เยสํ ตุมฺเหหิ อิทํ วุตฺตํ, เตหิ ปเรหิ. วุตฺตการเณนาติ ยถา [Pg.347] เตหิ วุตฺตํ, ตถา เจ ตุมฺเหหิ น วุตฺตํ, เอวํ สติ เตหิ วุตฺตการเณน สการโณ หุตฺวา ตุมฺหากํ วาโท วา ตโต ปรํ ตสฺส อนุวาโท วา โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ วิญฺญูหิ ครหิตพฺพํ การณํ ฐานํ นาคจฺเฉยฺย, กิเมวํ นาคจฺฉตีติ โยชนา. ‘‘อิทํ วุตฺตํ โหตี’’ติอาทินา ตเทวตฺถํ สงฺเขปโต ทสฺเสติ.

381. Sau khi đã chú giải kinh Jāliya như vậy, bây giờ trong khi chú giải kinh Đại Sư Tử Hống, để làm sáng tỏ sự việc đã đến dịp chú giải theo thứ tự, hoặc để tuyên bố rằng bài kinh được trùng tụng ngay sau kinh Jāliya là kinh Đại Sư Tử Hống, ngài Chú Giải đã nói: ‘evaṃ me sutaṃ…pe… uruññāyaṃ viharati, đây là kinh Đại Sư Tử Hống.’ Câu ‘Etadeva nāmaṃ’ có nghĩa là: Xứ sở nào có thành phố ấy, thì xứ sở ấy cũng vậy; thành phố nào mà đức Thế Tôn đã trú ngụ, thì thành phố ấy cũng có tên là ‘Uruññā.’ Do đó, câu ‘uruññāyaṃ’ nên được hiểu theo phương pháp lặp lại v.v… là ‘ở tại xứ sở tên Uruññā, ở tại thành phố tên Uruññā.’ Qua điều này, ngài chỉ ra ý nghĩa này: Không phải ở tất cả mọi nơi, các từ chỉ xứ sở đều có giống tính nam và số nhiều cố định; ở một vài nơi, chúng cũng có giống tính nam và số nhiều không cố định, ví như ‘āḷaviyaṃ viharati.’ Một số vị chỉ nói ý nghĩa là xứ sở, để bác bỏ điều đó, câu ‘bhagavā hī’ v.v… đã được nói. ‘Ramaṇīyo’ có nghĩa là khả ái do là phần đất đẹp lòng, do sự sung túc về bóng mát và nước, và do sự vắng vẻ người. ‘Migadāyo’ là nơi cho các loài thú được vô úy. Do đó, ngài đã nói ‘so’ v.v… ‘Celaṃ’ là vải vóc, người không có cái ấy là ‘acelo,’ nên được nói là ‘naggaparibbājako’ (du sĩ lõa thể). ‘Nāmaṃ’ là tên họ. ‘Tapo’ là sự thiêu đốt, sự làm nóng, sự mệt nhọc của thân; người có cái đó là ‘tapassī’ (khổ hạnh sĩ). Bởi vì người như vậy nương tựa vào khổ hạnh, và khổ hạnh cũng nương tựa vào người ấy, do đó ngài đã nói là ‘tapanissitaka’ (người nương vào sự thiêu đốt). Ở đây trong câu ‘muttācārādi,’ bằng từ ‘ādi,’ các điều như liếm tay v.v… đã được đề cập trong Pāḷi ở phần sau được bao gồm. ‘Lūkhājīvī’ là người sống (ājīvati, vattati) một cách thô thiển (lūkhaṃ, pharusaṃ), đáng chê bai (apasādanīyaṃ) do xa lìa hạnh kiểm được người tốt chấp nhận. Đây là phương pháp độc lập với Chú giải. ‘Uppaṇḍeti’ là chê bai bằng cách chế nhạo. ‘Upavadati’ là nói xấu với sự khinh miệt trước. Do đó, đã được nói là ‘hīḷeti vambheti’ (chê bai, khinh bỉ). Giống như trong các câu ‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’ v.v…, từ ‘dhamma’ là từ đồng nghĩa với ‘hetu’ (nguyên nhân), nên ngài đã nói ‘kāraṇassa anukāraṇaṃ’ (nguyên nhân phụ của nguyên nhân). Ở đây, chính ý nghĩa của từ đã được nói như vậy là do từ ‘kāraṇa’ có nghĩa là ‘hetu.’ Vì việc sử dụng từ ngữ được áp dụng theo sức mạnh của ý nghĩa. Và chính ý nghĩa của từ đó, khi được người khác nói, là ‘anukāraṇaṃ’ (nguyên nhân phụ), tương ứng với nó, tương tự nó, hoặc là do là nguyên nhân được nói sau đó. ‘Parehi’ là bởi những người khác, những người mà điều này đã được các ông nói. ‘Vuttakāraṇena’ có nghĩa là: Nếu như điều đã được họ nói, mà không được các ông nói như vậy, trong trường hợp đó, trở nên có lý do (sakāraṇo) bởi lý do đã được họ nói, thì lời nói của các ông, hoặc sự lặp lại lời nói đó sau này, dù chỉ một chút nhỏ nhoi, cũng sẽ không đi đến một lý do, một cơ sở đáng bị các bậc trí giả khiển trách. Phải chăng nó không đi đến như vậy? Đây là cách kết hợp câu. Bằng câu ‘idaṃ vuttaṃ hoti’ v.v…, ngài chỉ ra chính ý nghĩa ấy một cách tóm tắt.

๓๘๒. อิทานิ ยํ วิภชฺชวาทํ สนฺธาย ภควตา ‘‘น เมเต วุตฺตวาทิโน’’ติ สงฺเขเปน วตฺวา ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อิธาหํ กสฺสปา’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตํ วิภาเคน ทสฺเสนฺโต ‘‘อิเธกจฺโจ’’ติอาทิมาห. ภควา หิ นิรตฺถกํ อนุปสมสํวตฺตนิกํ กายกิลมถํ ‘‘อตฺตกิลมถานุโยโค ทุกฺโข อนริโย อนตฺถสํหิโต’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๓). ครหติ, สาตฺถกํ ปน อุปสมสํวตฺตนิกํ กายกิลมถํ ‘‘อารญฺญิโก โหติ, ปํสุกูลิโก โหตี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๕.๑๘๑, ๑๘๒; ปริ. ๓๒๕) วณฺเณติ. อปฺปปุญฺญตายาติ อปุญฺญตาย. อปฺปสทฺโท เจตฺถ ‘‘ทฺวตฺติฉทนสฺส ปริยายํ อปฺปหริเต ฐิเตน อธิฏฺฐาตพฺพ’’นฺติอาทีสุ (ปาจิ. ๑๓๕) วิย อภาวตฺโถ. มิจฺฉาทิฏฺฐิภาวโต กมฺมผลํ ปฏิกฺขิปนฺเตน ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินา (ที. นิ. ๑.๑๗๑; ม. นิ. ๑.๔๔๕; ๒.๙๔, ๒๒๕; ๓.๙๑, ๑๑๖, ๑๓๖; สํ. นิ. ๓.๒๑๐; อ. นิ. ๓.๑๑๘; ๑๐.๑๗๖; ธ. ส. ๑๒๒๑; วิภ. ๙๐๗) มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปุรกฺขตฺวา ชีวิตวุตฺติเหตุ ตถา ตถา ทุจฺจริตปูรณํ สนฺธาย ‘‘ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปูเรตฺวา’’ติ วุตฺตํ.

382. Bây giờ, nhắm đến Phân tích luận (vibhajjavāda), sau khi đức Thế Tôn đã nói một cách tóm tắt rằng ‘Họ không phải là người theo lời dạy của ta,’ để phân tích và chỉ ra điều đó, ngài đã nói câu ‘idhāhaṃ kassapa’ v.v… Trong khi chỉ ra điều đó bằng cách phân tích, ngài Chú Giải đã nói câu ‘idhekacco’ v.v… Thật vậy, đức Thế Tôn khiển trách sự hành hạ thân xác vô ích, không đưa đến an tịnh, bằng các câu như ‘attakilamathānuyogo dukkho anariyo anatthasaṃhito’ (sự chuyên tâm hành hạ bản thân là khổ, không phải của bậc Thánh, không liên hệ đến lợi ích). Nhưng ngài tán thán sự hành hạ thân xác có ích, đưa đến an tịnh, bằng các câu như ‘āraññiko hoti, paṃsukūliko hoti’ (vị ấy là người ở rừng, là người mặc y phấn tảo). ‘Appapuññatāyā’ có nghĩa là do không có phước. Và ở đây, từ ‘appa’ có nghĩa là không có (abhāva), giống như trong các câu ‘dvattichadanassa pariyāyaṃ appaharite ṭhitena adhiṭṭhātabbaṃ’ v.v… Do là người có tà kiến, phủ nhận quả của nghiệp, với tà kiến được đặt lên hàng đầu qua các câu như ‘natthi dinnaṃ’ (không có quả của sự bố thí) v.v…, vì lý do sinh kế, nhắm đến việc làm cho đầy đủ các ác hạnh theo cách này cách khác, nên đã được nói là ‘tīṇi duccaritāni pūretvā’ (sau khi làm cho đầy đủ ba ác hạnh).

ภิยฺโยโสมตฺตายาติ มตฺตโต อติเรกํ. ‘‘ภิยฺโยโส’’ติ หิ อิทํ ภิยฺโยสทฺเทน สมานตฺถํ เนปาติกํ. อเนสนวเสนาติ โกหญฺเญ ฐตฺวา อสนฺตคุณสมฺภาวนิจฺฉาย ยถา ตถา ตปํ กตฺวา อเนสิตพฺพเมสนาวเสน มิจฺฉาชีเวนาติ อตฺโถ. ยถาวุตฺตนเยน ชีวิตวุตฺติเหตุ ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปูเรตฺวา. อิเม ทฺเวติ ‘‘อปฺปปุญฺโญ, ปุญฺญวา’’ติ จ วุตฺเต ทุจฺจริตการิโน ทฺเว ปุคฺคเล.

‘Bhiyyosomattāya’ có nghĩa là vượt quá mức độ. Thật vậy, ‘bhiyyoso’ này là một bất biến từ có cùng ý nghĩa với từ ‘bhiyyo.’ ‘Anesanavasena’ có nghĩa là: bằng tà mạng, bằng cách tìm kiếm điều không nên tìm kiếm, sau khi đã thực hành khổ hạnh theo cách này cách khác với mong muốn được tán dương những đức tính không có thật, trong khi đứng vững trong sự lừa dối. Sau khi làm cho đầy đủ ba ác hạnh vì lý do sinh kế theo phương pháp đã nói. ‘Ime dve’ (hai hạng người này) là hai hạng người làm ác hạnh đã được nói là ‘appapuñño’ (người ít phước) và ‘puññavā’ (người có phước).

ทุติยนเย อิเม ทฺเวติ ‘‘อปฺปปุญฺโญ, ปุญฺญวา’’ติ จ วุตฺเต สุจริตการิโน ทฺเว ปุคฺคเล.

Trong phương pháp thứ hai, ‘ime dve’ (hai hạng người này) là hai hạng người làm thiện hạnh đã được nói là ‘appapuñño’ (người ít phước) và ‘puññavā’ (người có phước).

ปฐมทุติยนเยสุ วุตฺตนเยเนว ตติยจตุตฺถนเยสุปิ ยถากฺกมํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปฐมตติยนเยสุ เจตฺถ อเหตุกอกิริยวาทิโน. ทุติยจตุตฺถนเยสุ ปน กมฺมกิริยวาทิโนติ ทฏฺฐพฺพํ. อปฺปทุกฺขวิหารีติ [Pg.348] อปฺปกํ ทุกฺเขน วิหารี. พาหิรกาจารยุตฺโตติ สาสนาจารโต พาหิรเกน ติตฺถิยาจาเรน ยุตฺโต. อตฺตานํ สุเขตฺวาติ อธมฺมิเกน อเนสนาย ลทฺธปจฺจยนิมิตฺเตน สุเขน อตฺตานํ สุเขตฺวา สุขํ กตฺวา, ‘‘สุเข ฐเปตฺวา’’ติ อธุนา ปาโฐ.

Trong phương pháp thứ nhất và thứ hai, ý nghĩa cũng nên được hiểu theo thứ tự, bằng chính phương pháp đã được nói trong phương pháp thứ ba và thứ tư. Và ở đây, trong phương pháp thứ nhất và thứ ba, họ là những người theo thuyết vô nhân, vô tác. Còn trong phương pháp thứ hai và thứ tư, nên được thấy rằng họ là những người theo thuyết nghiệp, thuyết hành động. ‘Appadukkhavihārī’ là người sống với ít khổ đau. ‘Bāhirakācārayutto’ là người gắn liền với hạnh kiểm của ngoại đạo, là hạnh kiểm bên ngoài hạnh kiểm của giáo pháp. ‘Attānaṃ sukhetvā’ có nghĩa là sau khi làm cho bản thân được an lạc, sau khi tạo ra sự an lạc bằng sự an lạc có nguyên nhân là các vật dụng nhận được một cách phi pháp, bằng sự tìm kiếm không chân chánh; hiện nay, bản văn đọc là ‘sukhe ṭhapetvā’ (sau khi đặt vào sự an lạc).

‘‘น ทานิ มยา สทิโส อตฺถี’’ติอาทินา ตณฺหามานทิฏฺฐิสงฺขาตานํ ติสฺสนฺนํ มญฺญนานํ วเสน ทุจฺจริตปูรณมาห. ลาภสกฺการํ วา อุปฺปาเทนฺโต ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปุเรตฺวาติ สมฺพนฺโธ. มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสนาติ ‘‘นตฺถิ กาเมสุ โทโส’’ติ เอวํ ปวตฺตมิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน. ปริพฺพาชิกายาติ พาหิรปพฺพชฺชมุปคตาย ตาปสทาริกาย, ฉนฺนปริพฺพาชิกาย จ. ‘‘อปโร’’ติ เอตฺถาปิ หิ ‘‘ตาปโส วา ฉนฺนปริพฺพาชโก วา’’ติ อธิกาโร. ทหรายาติ ตรุณาย. มุทุกายาติ สุขุมาลาย. โลมสายาติ ตนุตมฺพโลมตาย อปฺปโลมวติยา. โลมํ เอติสฺสา อตฺถีติ โลมสา. ลิงฺคตฺตเยปิ หิ ส-ปจฺจเยน ปทสิทฺธิมิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู. กาเมสูติ วตฺถุกาเมสุ. ปาตพฺพตนฺติ ปริภุญฺชิตพฺพํ. ปริโภคตฺโถ เหตฺถ ปา-สทฺโท, ตพฺพสทฺโท จ ภาวสาธโน. ตา-สทฺโท ปน สกตฺเถ ยถา ‘‘เทวตา’’ติ, ปาตพฺพตนฺติ วา ปริภุญฺชนกตํ, กตฺตุสาธโน เจตฺถ ตพฺพสทฺโท ยถา อุปริปณฺณาสเก ปญฺจตฺตยสุตฺเต ‘‘เย หิ เกจิ ภิกฺขเว สมณา วา พฺราหฺมณา วา ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺพสงฺขารมตฺเตน เอตสฺส อายตนสฺส อุปสมฺปทํ ปญฺญเปนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๔) ตถา หิ ตทฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘วิชานาตีติ วิญฺญาตพฺพํ, ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตมตฺเตน ปญฺจทฺวาริกสญฺญาปวตฺติมตฺเตนาติ อยญฺหิ เอตฺถ อตฺโถ’’ติ, (ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๒๔) ตฏฺฏีกายญฺจ ‘‘ยถา นิยฺยนฺตีติ นิยฺยานิกาติ พหุลํ วจนโต กตฺตุสาธโน นิยฺยานิกสทฺโท, เอวํ อิธ วิญฺญาตพฺพสทฺโทติ อาห ‘วิชานาตีติ วิญฺญาตพฺพ’นฺติ,’’ ตา-สทฺโท ปน ภาเว. อสฺสาทิยมานปกฺเข ฐิโต กิเลสกาโมปิ วตฺถุกามปริยาปนฺโนเยว, ตสฺมา เตสุ ยถารุจิ ปริภุญฺชนฺโตติ อตฺโถ.

Bằng câu “Na dāni mayā sadiso atthī”ti v.v… (ngài) đã nói lên sự làm cho sung mãn các điều ác hạnh do năng lực của ba sự tưởng lầm được gọi là ái, mạn, và tà kiến. Hoặc trong khi làm cho phát sanh lợi lộc và cung kính, (vị ấy) đã làm cho sung mãn ba điều ác hạnh, sự liên kết cú pháp là như thế. Micchādiṭṭhivasenāti: Do năng lực của tà kiến đã khởi lên rằng: “Không có tội lỗi trong các dục.” Paribbājikāyāti: Của nữ đạo sĩ trẻ tuổi đã thực hành sự xuất gia ngoại đạo, và của nữ du sĩ mặc áo. Và ở đây trong câu “aparo”ti, sự kế thừa là “hoặc là đạo sĩ, hoặc là du sĩ mặc áo.” Daharāyāti: Của người trẻ tuổi. Mudukāyāti: Của người có thân thể mềm mại. Lomasāyāti: Của người có ít lông do có lông tơ màu đồng nhạt. Lông của vị này có, vì thế là lomasā. Thật vậy, các vị thông thạo ngữ pháp mong muốn sự thành tựu của từ ngữ với tiếp vĩ ngữ sa trong cả ba giới tính. Kāmesūti: Trong các vật dục. Pātabbatanti: Nên được thọ dụng. Ở đây, từ pā có nghĩa là sự thọ dụng, và từ tabba là sādhana ở thể bhāva. Còn từ tā thì ở trong ý nghĩa của chính nó, giống như trong câu “devatā”ti. Hoặc pātabbatanti: Sự thực hiện việc thọ dụng. Và ở đây, từ tabba là sādhana ở thể kattu, giống như trong bài kinh Pañcattaya thuộc Uparipaṇṇāsaka: “ye hi keci bhikkhave samaṇā vā brāhmaṇā vā diṭṭhasutamutaviññātabbasaṅkhāramattena etassa āyatanassa upasampadaṃ paññapentī’ti.” Thật vậy, trong Chú giải của bài kinh ấy đã được nói rằng: “vijānātīti viññātabbaṃ, diṭṭhasutamutaviññātamattena pañcadvārikasaññāpavattimattenāti ayañhi ettha attho’ti.” Và trong Phụ Chú giải của bài kinh ấy (đã được nói rằng): “Giống như niyyantīti niyyānikāti, từ niyyānika là sādhana ở thể kattu theo (quy tắc) bahulaṃ v.v… cũng vậy, ở đây là từ viññātabba, (ngài) đã nói ‘vijānātīti viññātabba’nti.” Còn từ tā thì ở thể bhāva. Phiền não dục đứng trong phương diện đang được thưởng thức cũng chính là được bao gồm trong vật dục. Do đó, ý nghĩa là (vị ấy) thọ dụng trong các điều ấy theo sở thích.

อิทนฺติ นยจตุกฺกวเสน วุตฺตํ อตฺถปฺปเภทวิภชนํ. ‘‘ติตฺถิยวเสน อาคตํ อฏฺฐกถายํ ตถา วิภตฺตตฺตา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๘๒) อาจริเยน วุตฺตํ, ตถาเยว ปน ปาฬิยมฺปิ วิภตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สาสเนปีติ อิมสฺมึ สาสเนปิ.

Idanti: Sự phân tích về các loại ý nghĩa đã được nói theo năng lực của bốn phương pháp. Vị Trưởng lão đã nói rằng: “Đã đến theo năng lực của các người ngoại đạo do đã được phân tích như vậy ở trong Chú giải.” Tuy nhiên, nên được hiểu rằng đã được phân tích trong Chánh văn cũng giống như thế ấy. Sāsanepīti: Cũng ở trong Giáo Pháp này.

กถํ [Pg.349] ลพฺภตีติ อาห ‘‘เอกจฺโจ หี’’ติอาทิ. ยสฺมา น ลภติ, ตสฺมา อเนสนํ กตฺวาติอาทินา โยเชตพฺพํ. อรหตฺตํ วา อตฺตนิ อสนฺตํ ‘‘อตฺถิ เม’’ติ ยถารุตํ ปฏิชานิตฺวา. สามนฺตชปฺปนปจฺจยปฏิเสวนอิริยาปถสนฺนิสฺสิตสงฺขาตานิ ตีณิ วา กุหนวตฺถูนิ ปฏิเสวิตฺวา.

Làm thế nào để có được? (Ngài) đã nói: “ekacco hī”ti v.v… Bởi vì không có được, do đó nên được liên kết bằng câu “sau khi đã thực hiện sự tìm cầu không chơn chánh” v.v… Hoặc sau khi đã thừa nhận theo đúng nghĩa đen rằng: “Bậc A-la-hán có nơi ta,” trong khi không có ở nơi mình. Hoặc sau khi đã thực hành ba sự giả dối được gọi là: sự nói gần, sự thực hành (vật dụng), và sự nương nhờ oai nghi.

ตาทิโสวาติ ธุตงฺค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๒; เถรคา. อฏฺฐ. ๒.๘๔๔ อาทโย) สมาทานวเสน ลูขาชีวี เอว. อเนสนวเสนาติ นิทสฺสนมตฺตํ. ‘‘อรหตฺตปฏิชานเนนา’’ติอาทิปิ หิ วตฺตพฺพํ.

Tādiso vāti: Chính là người có sanh kế khắc khổ do năng lực của sự thực hành hạnh đầu-đà. Anesanavasenāti: (Đây) chỉ là sự trình bày. Thật vậy, cũng nên được nói đến “do sự thừa nhận bậc A-la-hán” v.v…

ทุลฺลภสุโข ภวิสฺสามิ ทุคฺคตีสุ อุปปตฺติยาติ อธิปฺปาโย. อสกฺโกนฺโตติ เอตฺถ อนฺตสทฺโท ภาวลกฺขเณ, อสกฺกุณมาเน สตีติ อตฺโถ.

Ý nghĩa là: “Ta sẽ là người có sự an lạc khó được do sự tái sanh trong các cõi dữ.” Ở đây trong câu asakkontoti, từ anta ở trong ý nghĩa bhāvalakkhaṇa. Ý nghĩa là: “Trong khi không có khả năng.”

๓๘๓. อสุกฏฺฐานโตติ อสุกภวโต. อาคตาติ อุปปตฺติวเสน อิธาคตา. อิทานิ คนฺตพฺพฏฺฐานญฺจาติ อุปปตฺติวเสเนว อายตึ คมิตพฺพภวญฺจ. ตโตติ อตีตภวโต. ปุน อุปปตฺตินฺติ อายตึ อนนฺตรภเว ปุน อุปปตฺตึ, ตโต อนนฺตรภเวปิ ปุน อุปปตฺตินฺติ ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺตึ. เกน การเณน ครหิสฺสามีติ เอตฺถ ยถาภูตมชานนฺโต อิจฺฉาโทสวเสน ยํ กิญฺจิ ครเหยฺย, น ตถา จาหํ, อหํ ปน ยถาภูตํ ชานนฺโต สพฺพมฺเปตํ เกน การเณน ครหิสฺสามิ, สพฺพสฺสเปตสฺส ตปสฺส ครหาย การณํ นตฺถีติ อิมมธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ครหิตพฺพเมวา’’ติอาทิมาห. ภณฺฑิกนฺติ ปุฏภณฺฑิกํ. อุปมาปกฺเข ปริสุทฺธตาย โธตํ, ตถา อโธตญฺจ, อุปเมยฺยปกฺเข ปน ปสํสิตพฺพคุณตาย โธตํ ปริสุทฺธํ, ตถา อโธตญฺจาติ อตฺโถ. ตมตฺถนฺติ ครหิตพฺพสฺส เจว ครหณํ, ปสํสิตพฺพสฺส จ ปสํสนํ.

383. Asukaṭṭhānatoti: Từ kiếp sống nào đó. Āgatāti: Đã đến đây do năng lực của sự tái sanh. Idāni gantabbaṭṭhānañcāti: Và kiếp sống nên được đi đến trong tương lai cũng chính do năng lực của sự tái sanh. Tatoti: Từ kiếp sống quá khứ. Puna upapattinti: Sự tái sanh lại trong kiếp sống kế tiếp ở tương lai, và sự tái sanh lại trong kiếp sống kế tiếp từ đó, (nghĩa là) sự hiện hữu lại nhiều lần. Ở đây trong câu “kena kāraṇena garahissāmīti,” người không biết đúng như thật có thể khiển trách bất cứ điều gì do năng lực của tham muốn và sân hận, nhưng ta thì không như vậy. Trái lại, ta là người biết đúng như thật, do nguyên nhân nào ta sẽ khiển trách tất cả điều này? Không có nguyên nhân để khiển trách tất cả sự khổ hạnh này. Trong khi trình bày ý nghĩa này, (ngài) đã nói: “garahitabbamevā”ti v.v… Bhaṇḍikanti: Gói đồ. Trong phương diện ví dụ, (vải) đã được giặt sạch do sự trong sạch, và cũng vậy, (vải) chưa được giặt. Còn trong phương diện được ví dụ, (hạnh) trong sạch đã được giặt sạch do có phẩm chất đáng được tán dương, và cũng vậy, (hạnh) chưa được giặt sạch. Đây là ý nghĩa. Tamatthanti: Sự khiển trách đối với người đáng bị khiển trách, và sự tán dương đối với người đáng được tán dương.

๓๘๔. ทิฏฺฐธมฺมิกสฺส, สมฺปรายิกสฺส จ อตฺถสฺส สาธนวเสน ปวตฺติยา ครุกตฺตา น โกจิ น สาธูติ วทติ. ปญฺจวิธํ เวรนฺติ ปาณาติปาตาทิปญฺจวิธเวรํ. ตญฺหิ ปญฺจวิธสฺส สีลสฺส ปฏิปกฺขภาวโต, สตฺตานํ เวรเหตุตาย จ ‘‘เวร’’นฺติ วุจฺจติ, ตโต เอว จ ตํ น โกจิ ‘‘สาธู’’ติ วทติ ตถา ทิฏฺฐธมฺมิกาทิอตฺถานมสาธนโต, สตฺตานํ สาธุภาวสฺส ทูสนโต จ. น นิรุนฺธิตพฺพนฺติ รูปคฺคหเณ น นิวาเรตพฺพํ. ทสฺสนียทสฺสนตฺโถ หิ จกฺขุปฏิลาโภติ เตสมธิปฺปาโย. อยเมว นโย [Pg.350] โสตาทีสุปิ. ยทคฺเคน เตสํ ปญฺจทฺวาเร อสํวโร สาธุ, ตทคฺเคน ตตฺถ สํวโร น สาธูติ อธิปฺปาโย โหตีติ อาห ‘‘ปุน…เป… อสํวร’’นฺติ.

384. Do sự quan trọng của việc diễn tiến theo năng lực thành tựu lợi ích trong hiện tại và lợi ích trong đời sau, không có ai nói rằng: “Không tốt.” Pañcavidhaṃ veranti: Năm loại oán thù là sát sanh v.v… Thật vậy, điều ấy được gọi là “oán thù” do là trạng thái đối nghịch với năm loại giới, và do là nguyên nhân của sự oán thù đối với các chúng sanh. Và chính vì thế, không có ai nói rằng điều ấy là “tốt,” bởi vì không thành tựu các lợi ích trong hiện tại v.v… như vậy, và do làm hư hoại trạng thái tốt đẹp của các chúng sanh. Na nirundhitabbanti: Không nên được ngăn cản trong sự nắm bắt sắc. Ý của họ là: “Thật vậy, sự có được con mắt là vì mục đích thấy được vật đáng được thấy.” Phương pháp này cũng tương tự trong trường hợp tai v.v… Ý nghĩa là: “Theo phương diện nào sự không phòng hộ năm căn môn của họ là tốt, thì theo phương diện ấy sự phòng hộ ở nơi đó là không tốt.” Do đó, (ngài) đã nói: “puna…pe… asaṃvara”nti.

อยเมตฺถ อฏฺฐกถาโต อปโร นโย – ยํ เต เอกจฺจํ วทนฺติ ‘‘สาธู’’ติ เต ‘‘เอเก สมณพฺราหฺมณา’’ติ วุตฺตา ติตฺถิยา ยํ อตฺตกิลมถานุโยคาทึ ‘‘สาธู’’ติ วทนฺติ, ตํ มยํ น ‘‘สาธู’’ติ วทาม. ยํ เต…เป… ‘‘น สาธู’’ติ ยํ ปน เต อนวชฺชปจฺจยปริโภคํ, สุนิวตฺถสุปารุตาทิสมฺมาปฏิปตฺติญฺจ ‘‘น สาธู’’ติ วทนฺติ, ตํ มยํ ‘‘สาธู’’ติ วทามาติ.

Đây là một phương pháp khác từ Chú giải – Về câu ‘điều mà một số người nói là tốt đẹp’, (nghĩa là) những người ngoại đạo được gọi là ‘một số sa-môn và bà-la-môn’, điều mà họ gọi là ‘tốt đẹp’, tức là sự thực hành khổ hạnh ép xác, v.v., thì chúng ta nói là ‘không tốt đẹp’. Về câu ‘điều mà họ… nói là không tốt đẹp’, (nghĩa là) điều mà họ nói là ‘không tốt đẹp’, tức là sự thọ dụng các vật dụng không đáng chê trách và sự thực hành đúng đắn như mặc y chỉnh tề, đắp y kín đáo, v.v., thì chúng ta nói là ‘tốt đẹp’.

อิติ ยํ ปรวาทมูลกํ จตุกฺกํ ทสฺสิตํ, ตเทว ปุน สกวาทมูลกํ จตุกฺกํ กตฺวา ทสฺสิตนฺติ วิญฺญาเปตุํ ‘‘เอว’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ยญฺหิ กิญฺจิ เกนจิ สมานํ, เตนปิ ตํ สมานเมว. ยญฺจ กิญฺจิ เกนจิ อสมานํ, เตนปิ ตํ อสมานเมวาติ อาห ‘‘สมานาสมานต’’นฺติ. เอตฺถ จ สมานตนฺติ สมานตามตฺตํ. อนวเสสโต หิ ปหาตพฺพธมฺมานํ ปหานํ, อุปสมฺปาเทตพฺพธมฺมานํ อุปสมฺปาทนญฺจ สกวาเทว ทิสฺสติ, น ปรวาเท. เตน วุตฺตํ ‘‘ตฺยาหํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ วทามี’’ติอาทิ. สกวาทปรวาทานุรูปํ วุตฺตนเยน ปญฺจสีลาทิวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Như vậy, để cho biết rằng bộ bốn pháp dựa trên luận thuyết của người khác đã được trình bày, rồi chính bộ bốn pháp ấy lại được trình bày sau khi đã được thiết lập thành bộ bốn pháp dựa trên luận thuyết của mình, nên (vị Chú giải sư) đã nói ‘evaṃ’ v.v... Thật vậy, bất cứ điều gì tương đồng với điều gì, thì nó cũng chỉ là tương đồng với điều đó. Và bất cứ điều gì không tương đồng với điều gì, thì nó cũng chỉ là không tương đồng với điều đó, vì vậy ngài đã nói ‘samānāsamānataṃ’ (sự tương đồng và không tương đồng). Và ở đây, ‘samānatā’ chỉ có nghĩa là trạng thái tương đồng. Bởi vì sự đoạn trừ không còn sót lại các pháp cần được đoạn trừ và sự thành tựu các pháp cần được thành tựu chỉ được thấy trong luận thuyết của mình, chứ không phải trong luận thuyết của người khác. Do đó, (Đức Phật) đã nói: ‘Sau khi đến gần họ, Ta nói như vầy…’ v.v... Nghĩa lý cần được hiểu theo phương pháp đã được nói, phù hợp với luận thuyết của mình và luận thuyết của người khác, theo cách của năm giới, v.v...

สมนุยุญฺชาปนกถาวณฺณนา

Chú giải về Lời Thẩm Vấn.

๓๘๕. อนฺตมิติ อาณตฺติยํ ปญฺจมีอตฺตโนปทํ. ลทฺธึ ปุจฺฉนฺโตติ ‘‘กึ สมโณ โคตโม สํกิเลสธมฺเม อนวเสสํ ปหาย วตฺตติ, อุทาหุ ปเร คณาจริยา, เอตฺถ ตาว อตฺตโน ลทฺธึ วเทหี’’ติ เอวํ ปฏิญฺญาตํ สิทฺธนฺตํ ปุจฺฉนฺโต. การณํ ปุจฺฉนฺโตติ ‘‘สมโณว โคตโม สํกิเลสธมฺเม อนวเสสํ ปหาย วตฺตตี’’ติ วุตฺเต ‘‘การเณนปิ เอตมตฺถํ คาหยา’’ติ เอวํ เหตุํ ปุจฺฉนฺโต. อุภยํ ปุจฺฉนฺโตติ ‘‘อิทํ นาเมตฺถ การณ’’นฺติ การณํ วตฺวา ปฏิญฺญาเต อตฺเถ สาธิยมาเน อนฺวยโต, พฺยติเรกโต จ การณํ สมตฺเถตุํ สทิสาสทิสปฺปเภทํ อุปโมทาหรณทฺวยํ ปุจฺฉนฺโต. อปิจ เหตุปโมทาหรณวเสน ติลกฺขณสมฺปตฺติยา ยถาปฏิญฺญาเต อตฺเถ สาธิเต สมฺมเทว อนุ ปจฺฉา ภาสนฺโต นิคเมนฺโตปิ สมนุภาสติ นามาติ เวทิตพฺพํ. ‘‘อุปสํหริตฺวา’’ติ ปาฐเสโส. ‘‘กึ เต’’ติอาทิ อุปสํหรณาการทสฺสนํ[Pg.351]. ทุติยปเทปีติ ‘‘สงฺเฆน วา สงฺฆ’’นฺติ ปเทปิ. วจนเสสํ, อุปสํหรณาการญฺจ สนฺธาย ‘‘เอเสว นโย’’ติ วุตฺตํ.

385. Từ ‘antaṃ’ là một động từ ngôi thứ năm tự vị (pañcamīattanopadaṃ) theo nghĩa mệnh lệnh (āṇattiyaṃ). ‘Hỏi về chủ thuyết’ (laddhiṃ pucchanto) có nghĩa là hỏi về học thuyết (siddhantaṃ) đã được thừa nhận (paṭiññātaṃ) như sau: ‘Sa-môn Gotama sống sau khi đã đoạn trừ không còn sót lại các pháp ô nhiễm, hay là các vị đạo sư của các giáo phái khác? Trước hết, hãy nói về chủ thuyết của ngài’. ‘Hỏi về lý do’ (kāraṇaṃ pucchanto) có nghĩa là khi được nói rằng ‘Chỉ có Sa-môn Gotama sống sau khi đã đoạn trừ không còn sót lại các pháp ô nhiễm’, thì hỏi về nguyên nhân (hetuṃ) như sau: ‘Hãy làm cho chúng tôi chấp nhận ý nghĩa này bằng lý do’. ‘Hỏi về cả hai’ (ubhayaṃ pucchanto) có nghĩa là sau khi đã nói lý do rằng ‘Đây là lý do ở đây’, khi ý nghĩa đã được thừa nhận đang được chứng minh, thì hỏi về cặp ví dụ và dẫn chứng (upamodāharaṇadvayaṃ) có sự phân biệt tương đồng và không tương đồng, để củng cố lý do cả về mặt thuận (anvayato) và mặt nghịch (byatirekato). Hơn nữa, cần phải biết rằng: Khi ý nghĩa đã được thừa nhận được chứng minh bằng sự đầy đủ ba đặc điểm qua nhân, ví dụ và dẫn chứng, người nói theo sau một cách đúng đắn, ngay cả khi kết luận, cũng được gọi là người nói theo một cách đúng đắn (samanubhāsati nāma). ‘Upasaṃharitvā’ là phần còn lại của văn bản (pāṭhaseso). ‘Kiṃ te’ v.v... là sự trình bày về cách thức kết luận. ‘Cũng trong cụm từ thứ hai’ (dutiyapadepi) có nghĩa là cũng trong cụm từ ‘saṅghena vā saṅghaṃ’. Đề cập đến phần còn lại của câu và cách thức kết luận, (vị Chú giải sư) đã nói ‘đây cũng là phương pháp tương tự’ (eseva nayo).

ตมตฺถนฺติ ตํ ปหาตพฺพธมฺมานํ อนวเสสํ ปหาย วตฺตนสงฺขาตํ, สมาทาตพฺพธมฺมานํ อนวเสสํ สมาทาย วตฺตนสงฺขาตญฺจ อตฺถํ. โยเชตฺวาติ อกุสลาทิปเทหิ โยเชตฺวา. อโกสลฺลสมฺภูตาทิอตฺเถน อกุสลา เจว ตโตเยว อกุสลาติ จ สงฺขาตา, สงฺขาตสทฺโท เจตฺถ ญาตตฺโถ, โกฏฺฐาสตฺโถ จ ยุชฺชตีติ อาห ‘‘ญาตา, โกฏฺฐาสํ วา กตฺวา ฐปิตา’’ติ, ปุริเมน เจตฺถ ปเทน เอกนฺตากุสเล วทติ, ปจฺฉิเมน ตํ สหคเต, ตปฺปฏิปกฺขิเย จ. เอวญฺหิ โกฏฺฐาสกรเณน ฐปนํ อุปปนฺนํ โหติ. อกุสลปกฺขิกภาเวน หิ ววตฺถาปนํ โกฏฺฐาสกรณํ. อวชฺชสทฺโท โทสตฺโถ คารยฺหปริยายตฺตา, อ-สทฺทสฺส จ ตพฺภาววุตฺติโตติ อาห ‘‘สโทสา’’ติ. อริยา นาม นิทฺโทสา. อิเม ปน อกุสลา กถญฺจิปิ นิทฺโทสา น โหนฺตีติ นิทฺโทสฏฺเฐน อริยา ภวิตุํ นาลํ อสมตฺถา.

‘Ý nghĩa ấy’ (tam atthaṃ) có nghĩa là ý nghĩa ấy được gọi là sống sau khi đã đoạn trừ không còn sót lại các pháp cần được đoạn trừ, và được gọi là sống sau khi đã thọ trì không còn sót lại các pháp cần được thọ trì. ‘Sau khi liên kết’ (yojetvā) có nghĩa là sau khi liên kết với các từ như ‘bất thiện’ (akusala), v.v... Với ý nghĩa là ‘sinh khởi từ sự không khéo léo’, v.v., (các pháp ấy) vừa là bất thiện (akusalā), và cũng chính vì lý do đó mà được gọi là ‘bất thiện’ (akusalāti saṅkhātā). Và ở đây, từ ‘saṅkhāta’ (được gọi là, được biết là) phù hợp với nghĩa là ‘được biết’ (ñāta) và nghĩa là ‘phần, nhóm’ (koṭṭhāsa), vì vậy (vị Chú giải sư) đã nói: ‘được biết, hoặc được thiết lập bằng cách tạo thành một nhóm’. Và ở đây, với từ đầu tiên (tức là akusalā), ngài nói về những gì hoàn toàn bất thiện; với từ sau (tức là akusalāti saṅkhātā), ngài nói về những gì đi kèm với nó và những gì đối nghịch với nó. Bởi vì như vậy, sự thiết lập bằng cách tạo thành một nhóm mới trở nên phù hợp. Thật vậy, sự xác định theo cách thuộc về phe bất thiện chính là việc tạo thành một nhóm. Từ ‘avajja’ (đáng chê trách) có nghĩa là ‘lỗi lầm’ (dosa), vì nó là từ đồng nghĩa với ‘gārayha’ (đáng khiển trách) và vì tiếp đầu ngữ ‘a-’ diễn tả trạng thái đó, nên (vị Chú giải sư) đã nói ‘sadosā’ (có lỗi lầm). ‘Thánh thiện’ (ariyā) có nghĩa là ‘không có lỗi lầm’ (niddosā). Nhưng những pháp bất thiện này không thể nào không có lỗi lầm, do đó, theo nghĩa là không có lỗi lầm, chúng không thể, không có khả năng trở thành ‘thánh thiện’.

๓๘๖-๓๙๒. ‘‘ย’’นฺติ เอตํ การเณ ปจฺจตฺตวจนนฺติ ทสฺเสติ ‘‘เยนา’’ติ อิมินา. ยํ วา ปนาติ อสมฺภาวนาวจนเมตํ, ยํ วา ปน กิญฺจีติ อตฺโถ. ปหาย วตฺตนฺตีติ จ อตฺถวสา ปุถุวจนวิปริณาโมติ วุตฺตํ ‘‘ยํ วา ตํ วา อปฺปมตฺตกํ ปหาย วตฺตนฺตี’’ติ. คณาจริยา เจตฺถ ปูรณมกฺขลิอาทโย. สตฺถุปภวตฺตา สงฺฆสฺส สงฺฆสมฺปตฺติยาปิ สตฺถุสมฺปตฺติ วิภาวียตีติ อาห ‘‘สงฺฆ…เป… สิทฺธิโต’’ติ, สา ปน ปสํสา ปสาทเหตุกาติ ปสาทมุเขน ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปสีทมานาปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมฺปิณฺฑนตฺเถน ปิ-สทฺเทน อปฺปสีทมานาปิ เอวเมว น ปสีทนฺตีติ สมฺปิณฺเฑติ. ยถา หิ อนฺวยโต สตฺถุสมฺปตฺติยา สาวเกสุ, สาวกสมฺปตฺติยา จ สตฺถริ ปสาโท สมุจฺจียติ, เอวํ พฺยติเรกโต สตฺถุวิปตฺติยา สาวเกสุ, สาวกวิปตฺติยา จ สตฺถริอปฺปสาโทติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ตถา หี’’ติอาทิ ตพฺพิวรณํ. สรีรสมฺปตฺตินฺติ รูปสมฺปตฺตึ, รูปกายปาริปูรินฺติ อตฺโถ. รูปปฺปมาเณ สตฺเต สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ, ‘‘ธมฺมเทสนํ วา สุตฺวา’’ติ อิทนฺตุ โฆสปฺปมาเณ, ธมฺมปฺปมาเณ จ, ‘‘ภิกฺขูนํ ปนาจารโคจร’’นฺติอาทึ ปน ธมฺมปฺปมาเณ, ลูขปฺปมาเณ จ. อาจารโคจราทีหิ ธมฺโม, สมฺมาปฏิปตฺติยา ลูโข จ โหติ[Pg.352]. ตสฺมา ‘‘ภวนฺติ วตฺตาโร’’ติ ปฐมปเท รูปปฺปมาณา, โฆสปฺปมาณา, ธมฺมปฺปมาณา จ, ทุติยปเท ธมฺมปฺปมาณาว โยเชตพฺพา. กีวรูโปติ กิตฺตกชาติโก. ยา สงฺฆสฺส ปสํสาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ, อยเมว วา ปาโฐ.

386-392. (Vị Chú giải sư) chỉ ra rằng từ ‘yaṃ’ này là một danh từ ở cách thứ nhất (paccattavacanaṃ) theo nghĩa lý do (kāraṇe) bằng từ ‘yena’. ‘Yaṃ vā pana’ là một từ chỉ sự khinh miệt (asambhāvanāvacanaṃ), có nghĩa là ‘bất cứ điều gì nhỏ nhặt’. Và ‘pahāya vattanti’ là sự biến đổi từ số nhiều sang số ít (puthuvacanavipariṇāmo) theo ý nghĩa, do đó đã được nói là ‘sống sau khi đã từ bỏ một điều gì đó nhỏ nhặt’. Và ở đây, các vị đạo sư của các giáo phái là Pūraṇa, Makkhali, v.v... Bởi vì Tăng đoàn có nguồn gốc từ Bậc Đạo Sư, nên sự toàn hảo của Bậc Đạo Sư cũng được thể hiện qua sự toàn hảo của Tăng đoàn, do đó (vị Chú giải sư) đã nói ‘saṅgha…pe… siddhito’. Nhưng lời tán thán đó có đức tin làm nguyên nhân, vì vậy để trình bày điều đó qua phương diện đức tin, (vị Chú giải sư) đã nói ‘pasīdamānāpi’ v.v... Ở đó, với từ ‘pi’ theo nghĩa bao gồm, ngài bao gồm cả những người không có đức tin cũng không có đức tin theo cách tương tự. Cần phải hiểu rằng: Thật vậy, cũng như theo chiều thuận, đức tin được tích lũy nơi các vị đệ tử qua sự toàn hảo của Bậc Đạo Sư, và nơi Bậc Đạo Sư qua sự toàn hảo của các vị đệ tử, thì cũng vậy, theo chiều nghịch, sự thiếu đức tin (phát sinh) nơi các vị đệ tử qua sự thất bại của Bậc Đạo Sư, và nơi Bậc Đạo Sư qua sự thất bại của các vị đệ tử. ‘Tathā hi’ v.v... là lời giải thích cho điều đó. ‘Sự toàn hảo của thân’ (sarīrasampattiṃ) có nghĩa là sự toàn hảo của sắc tướng (rūpasampattiṃ), nghĩa là sự viên mãn của sắc thân (rūpakāyapāripūri). Điều này được nói khi đề cập đến những chúng sinh lấy sắc tướng làm tiêu chuẩn (rūpappamāṇe satte). Còn câu ‘hoặc sau khi nghe một bài pháp’ (dhammadesanaṃ vā sutvā) thì được nói khi đề cập đến những chúng sinh lấy âm thanh làm tiêu chuẩn (ghosappamāṇe) và những chúng sinh lấy Pháp làm tiêu chuẩn (dhammappamāṇe). Còn câu ‘nhưng về oai nghi và hành xứ của các vị tỳ-khưu’ (bhikkhūnaṃ panācāragocaraṃ) v.v... thì được nói khi đề cập đến những chúng sinh lấy Pháp làm tiêu chuẩn và những chúng sinh lấy sự khổ hạnh làm tiêu chuẩn (lūkhappamāṇe). Qua oai nghi, hành xứ, v.v., có Pháp, và qua sự thực hành đúng đắn, có sự khổ hạnh (lūkho). Do đó, trong cụm từ đầu tiên ‘bhavanti vattāro’, cần phải liên kết với những người lấy sắc tướng làm tiêu chuẩn, lấy âm thanh làm tiêu chuẩn, và lấy Pháp làm tiêu chuẩn. Trong cụm từ thứ hai, chỉ cần liên kết với những người lấy Pháp làm tiêu chuẩn. ‘Kīvarūpo’ có nghĩa là ‘thuộc loại nào?’ (kittakajātiko). Sự liên kết cần được thực hiện bằng cách đưa vào câu ‘yā saṅghassa pasaṃsā’ (lời tán thán nào của Tăng đoàn). Hoặc đây chính là cách đọc.

ตตฺถ ยา พุทฺธานํ, พุทฺธสาวกานเมว จ ปาสํสตา, อญฺเญสญฺจ ตทภาโว โชติโต, ตํ วิรติปฺปหานสํวรุทฺเทสวเสน นีหริตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อยมธิปฺปาโย’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เสตุฆาตวิรติยา อริยมคฺคสมฺปยุตฺตตฺตา ‘‘สพฺเพน สพฺพํ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ. อฏฺฐสมาปตฺติวเสน วิกฺขมฺภนปฺปหานมตฺตํ, วิปสฺสนามตฺตวเสน ตทงฺคปฺปหานมตฺตนฺติ ยถาลาภํ โยเชตพฺพํ. วิปสฺสนามตฺตวเสนาติ จ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ วา ‘‘ทุกฺข’’นฺติ วา วิวิธํ ทสฺสนมตฺตวเสน, น ปน นามรูปววตฺถานปจฺจยปริคฺคณฺหนปุพฺพกํ ลกฺขณตฺตยํ อาโรเปตฺวา สงฺขารานํ สมฺมสนวเสน. นามรูปปริจฺเฉโท, หิ อนตฺตานุปสฺสนา จ พาหิรกานํ นตฺถิ. อิตรานิ สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณปฺปหานานิ ตีณิ สพฺเพน สพฺพํ นตฺถิ มคฺคผลนิพฺพานตฺตา. โลกิยปญฺจสีลโต อญฺโญ สพฺโพปิ สีลสํวโร, ‘‘ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๔; ๓.๑๕๙; อ. นิ. ๔.๑๑๔) วุตฺโต สุปริสุทฺโธ ขนฺติสํวโร, ‘‘ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเร’’ติอาทินา (สุ. นิ. ๑๐๔๑; จูฬนิ. ๖๐) วุตฺโต กิเลสานํ สมุจฺเฉทโก มคฺคญาณสงฺขาโต ญาณสํวโร, มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ ปิทหนวเสน ปวตฺโต สุปริสุทฺโธ อินฺทฺริยสํวโร, ‘‘อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทายา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๔๐๓; ม. นิ. ๑.๑๓๕; สํ. นิ. ๕.๘; วิภ. ๒๐๕) วุตฺโต สมฺมปฺปธานสงฺขาโต วีริยสํวโรติ อิมํ สํวรปญฺจกํ สนฺธาย ‘‘เสสํ สพฺเพน สพฺพํ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ.

Ở đây, sự tán thán chỉ dành cho chư Phật và các vị Thinh văn của Phật, và sự không có điều đó nơi những người khác đã được làm sáng tỏ. Để trình bày điều đó bằng cách nêu lên sự chế ngự, sự đoạn trừ, và sự thu thúc, ngài (chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng ‘ayamadhippāyo’. Ở đây, vì sự chế ngự việc phá cầu có tương ưng với Thánh đạo, nên đã được nói là ‘hoàn toàn không có’. Sự đoạn trừ bằng cách trấn áp do nhờ tám thiền chứng, sự đoạn trừ theo từng phần do nhờ minh sát, nên được phối hợp tùy theo những gì có được. Và (cụm từ) ‘do nhờ minh sát’ là bằng cách chỉ thấy các loại khác nhau là ‘vô thường’ hoặc ‘khổ’, chứ không phải bằng cách quán xét các pháp hữu vi sau khi đã áp đặt tam tướng, với việc xác định danh sắc và nắm bắt duyên làm khởi điểm. Vì rằng sự phân biệt danh sắc và sự quán vô ngã không có đối với hàng ngoại đạo. Ba sự đoạn trừ khác là đoạn diệt, khinh an, và xuất ly thì hoàn toàn không có, vì (chúng) là đạo, quả, và Níp-bàn. Tất cả sự thu thúc trong giới khác với ngũ giới thế gian; sự thu thúc trong kham nhẫn hoàn toàn trong sạch được nói đến qua câu v.v. ‘vị ấy kham nhẫn được lạnh, nóng’; sự thu thúc trong trí tuệ, được gọi là đạo tuệ, có khả năng đoạn diệt các phiền não, được nói đến qua câu v.v. ‘chúng được ngăn chặn bởi trí tuệ’; sự thu thúc trong các căn hoàn toàn trong sạch, diễn ra bằng cách đóng lại các căn có ý căn là thứ sáu; sự thu thúc trong tinh tấn, được gọi là chánh cần, được nói đến qua câu v.v. ‘để các pháp ác bất thiện chưa sanh không sanh khởi’ – nhắm đến năm loại thu thúc này mà đã được nói rằng ‘phần còn lại hoàn toàn không có’.

‘‘ปญฺจ โข ปนิเม ปาติโมกฺขุทฺเทสา’’ติอาทินา ยถาวุตฺตสีลสฺเสว ปุน คหณํ สาสเน สีลสฺส พหุภาวํ ทสฺเสตฺวา ตเทกเทเส เอว ปเรสํ อวฏฺฐานทสฺสนตฺถํ. ‘‘อุโปสถุทฺเทสา’’ติ อธุนา ปาโฐ. ปญฺญายตีติ ปติฏฺฐิตภาเวน ปากโฏ โหติ, ตสฺมา มยา หิ…เป… นตฺถีติ โยเชตพฺพํ. สีหนาทนฺติ เสฏฺฐนาทํ, อภีตนาทํ เกนจิ อปฺปฏิวตฺติยวาทํ. ยํ ปน วทนฺติ –

Việc đề cập lại chính giới đã được nói đến qua câu bắt đầu bằng ‘này các Tỳ khưu, có năm sự thuyết giảng Pātimokkha này’ là để, sau khi đã chỉ ra sự phong phú của giới trong giáo pháp, cho thấy rằng những người khác (ngoại đạo) chỉ đứng vững trong một phần nhỏ của giới đó mà thôi. Hiện nay có bản đọc là ‘uposathuddesā’. (Từ) paññāyati có nghĩa là ‘trở nên rõ ràng do đã được thiết lập vững chắc’, do đó, nên được phối hợp là ‘bởi ta... không có’. (Từ) sīhanādaṃ có nghĩa là tiếng rống cao thượng, tiếng rống không sợ hãi, một lời nói không thể bị ai bác bỏ. Còn điều mà họ nói là –

‘‘อุตฺตรสฺมึ [Pg.353] ปเท พฺยคฺฆ-ปุงฺคโวสภกุญฺชร;

สีหสทฺทูลนาคาทฺยา, ปุเม เสฏฺฐตฺถโคจรา’’ติ.

‘Các từ như cọp (byaggha), bò đực (puṅgava), bò đầu đàn (usabha), voi (kuñjara), sư tử (sīha), cọp (saddūla), rồng/voi (nāga), khi là thành phần sau của một từ ghép, ở giống đực, có nghĩa là ‘cao quý nhất’.’

ตํ เยภุยฺยวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Nên hiểu rằng điều đó được nói theo quy tắc chung (áp dụng cho đa số trường hợp).

อริยอฏฺฐงฺคิกมคฺควณฺณนา

Chú giải về Thánh đạo Tám ngành

๓๙๓. ‘‘อยํ ปน ยถาวุตฺโต มม วาโท อวิปรีโตว, ตสฺเสวํ อวิปรีตภาโว อิมํ มคฺคํ ปฏิปชฺชิตฺวา อปรปฺปจฺจยโต ชานิตพฺโพ’’ติ เอวํ อวิปรีตภาวาวโพธนตฺถํ. ปาฬิยํ ‘‘อตฺถิ กสฺสปา’’ติอาทีสุ อยํ โยชนา – ยํ มคฺคํ ปฏิปนฺโน สามํเยว อตฺตปจฺจกฺขโต เอวํ ญสฺสติ ทกฺขติ ‘‘สมโณ โคตโม วทนฺโต ยุตฺตปตฺตกาเล ตถภาวโต ภูตํ, เอกํเสน หิตาวหภาวโต อตฺถํ, ธมฺมโต อนเปตตฺตา ธมฺมํ, วินยโยคโต, ปเรสญฺจ วินยนโต วินยํ วทตี’’ติ, โส มยา สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวทิโต สกลวฏฺฏทุกฺขนิสฺสรณภูโต อตฺถิ กสฺสป มคฺโค, ตสฺส จ อธิคมูปายภูตา ปุพฺพภาคปฏิปทาติ, เตน ‘‘สมโณ โคตโม อิเม ธมฺเม อนวเสสํ ปหาย วตฺตตี’’ติอาทิ นยปฺปวตฺโต วาโท เกนจิ อสมฺปกมฺปิโต ยถาภูต สีหนาโทติ ทสฺเสติ. ทกฺขตีติ เจตฺถ สฺสติ-สทฺเทน ปทสิทฺธิ ‘‘ยตฺร หิ นาม สาวโก เอวรูปํ ญสฺสติ วา ทกฺขติ วา สกฺขึ กริสฺสตี’’ติอาทีสุ วิย.

393. Nhằm mục đích làm cho hiểu rõ sự không sai lạc như vậy: ‘Lập thuyết này của ta, như đã nói, là không sai lạc. Sự không sai lạc của nó nên được biết đến không qua niềm tin vào người khác, sau khi đã thực hành con đường này’. Trong kinh Pāli, ở những đoạn bắt đầu bằng ‘atthi kassapā’, đây là cách phối hợp ý nghĩa: Người đã thực hành con đường nào, sẽ tự mình biết và thấy một cách trực tiếp như thế này: ‘Sa-môn Gotama khi nói, nói điều chân thật vì nó đúng như vậy vào lúc thích hợp; nói điều lợi ích vì nó hoàn toàn mang lại lợi ích; nói Pháp vì nó không xa rời Pháp; nói Luật vì nó tương hợp với Luật và để giáo huấn người khác’. Này Kassapa, có con đường đó, là nơi thoát khỏi mọi khổ đau luân hồi, đã được ta tuyên bố sau khi tự mình biết rõ bằng thắng trí và chứng ngộ; và có con đường thực hành giai đoạn đầu, là phương tiện để chứng đắc con đường ấy. Qua đó, ngài (Đức Phật) chỉ ra rằng lập thuyết được tiến hành theo phương pháp bắt đầu bằng ‘Sa-môn Gotama sống sau khi đã đoạn trừ hoàn toàn các pháp này’ là tiếng rống sư tử chân chính, không bị bất kỳ ai làm cho lay chuyển. Ở đây, trong từ dakkhati, sự hình thành từ là do hậu tố ssati, giống như trong các đoạn bắt đầu bằng ‘nơi mà một vị Thinh văn sẽ biết, sẽ thấy, hoặc sẽ chứng thực điều như vậy’.

‘‘เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสตี’’ติอาทิ สุตฺตปเทสุ (อ. นิ. ๓.๑๓๔) วิย จ มคฺคญฺจ ปฏิปทญฺจ เอกโต กตฺวา ทสฺเสนฺโต. ‘‘อยเมวา’’ติ สาวธารณวจนํ มคฺคสฺส ปุถุภาวปฏิกฺเขปตฺถํ, สพฺพอริยสาธารณภาวทสฺสนตฺถํ, สาสเน ปากฏภาวทสฺสนตฺถญฺจ. เตนาห ‘‘เอกายโน อยํ ภิกฺขเว มคฺโค สตฺตานํ วิสุทฺธิยา’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. ๑.๑๐๖; สํ. นิ. ๕.๓๖๗, ๓๘๔).

Và giống như trong các đoạn kinh bắt đầu bằng ‘vị ấy thấy điều này như thật bằng chánh trí tuệ’, ngài trình bày bằng cách gộp chung đạo và con đường thực hành lại làm một. Lời nói có tính nhấn mạnh ‘ayameva’ (chỉ con đường này) là nhằm mục đích bác bỏ sự đa dạng của con đường, chỉ ra rằng nó là chung cho tất cả các bậc Thánh, và chỉ ra rằng nó là điều hiển nhiên trong giáo pháp. Do đó, ngài đã nói: ‘Này các Tỳ khưu, đây là con đường độc nhất đưa đến sự thanh tịnh cho chúng sanh’.

‘‘เอเสว มคฺโค นตฺถญฺโญ, ทสฺสนสฺส วิสุทฺธิยา’’ติ, (ธ. ป. ๒๗๔) –

‘Chỉ có con đường này, không có con đường nào khác, cho sự thanh tịnh của tri kiến’,

‘‘เอกายนํ [Pg.354] ชาติขยนฺตทสฺสี,มคฺคํ ปชานาติ หิตานุกมฺปี;

เอเตน มคฺเคน อตรึ สุ ปุพฺเพ,ตริสฺสนฺติ เย จ ตรนฺติ โอฆ’’นฺติ. (สํ. นิ. ๕.๓๘๔, ๔๐๙;

จูฬนิ. ๑๐๗, ๒๑๑;

เนตฺติ. ๑๗๐) จ –

và ‘Đấng thấy được sự chấm dứt của sanh, Đấng bi mẫn vì lợi ích (chúng sanh), biết rõ con đường độc nhất. Bằng con đường này, những vị trong quá khứ đã vượt qua, những ai sẽ vượt qua, và những ai đang vượt qua bộc lưu’.

สพฺเพสุ เจว สุตฺตปเทเสสุ, อภิธมฺมปเทเสสุ (วิภ. ๓๕๕) จ เอโกวายํ มคฺโค ปากโฏติ.

Trong tất cả các đoạn kinh và các đoạn A-tỳ-đàm, chỉ một con đường này là hiển nhiên.

ตโปปกฺกมกถาวณฺณนา

Chú giải về Luận về Khổ hạnh và Nỗ lực

๓๙๔. ตโปเยว อุปกฺกมิตพฺพโต, อารภิตพฺพโต ตโปปกฺกมาติ อาห ‘‘ตปารมฺภา’’ติ, อารมฺภนญฺเจตฺถ ตปกรณเมวาติ ทสฺเสติ ‘‘ตโปกมฺมานี’’ติ อิมินา. สมณกมฺมสงฺขาตาติ สมเณหิ กตฺตพฺพกมฺมสญฺญิตา. พฺราหฺมณกมฺมสงฺขาตาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. นิจฺโจโลติ นิสฺสฏฺฐโจโล สพฺเพน สพฺพํ ปฏิกฺขิตฺตโจโล. เจลํ, โจโลติ จ ปริยายวจนํ. โกจิ ฉินฺนภินฺนปฏปิโลติกธโรปิ ทสนฺตยุตฺตสฺส วตฺถสฺส อภาวโต ‘‘นิจฺโจโล’’ติ วตฺตพฺพตํ ลเภยฺยาติ ตํ นิวตฺเตตุํ ‘‘นคฺโค’’ติ วุตฺตํ, นคฺคิยวตสมาทาเนน สพฺพถา นคฺโคติ อตฺโถ. โลกิยกุลปุตฺตาจารวิรหิตตาว วิสฺสฏฺฐาจารตาติ ทสฺเสติ ‘‘อุจฺจารกมฺมาทีสู’’ติอาทินา. กถํ วิรหิโตติ อาห ‘‘ฐิตโกวา’’ติอาทิ, อิทญฺจ นิทสฺสนมตฺตํ วมิตฺวา มุขวิกฺขาลนาทิอาจารสฺสปิ เตน วิสฺสฏฺฐตฺตา. อปลิขตีติ อุทเกน อโธวนโต อปลิหติ. โส กิร ทณฺฑกํ ‘‘สตฺโต’’ติ ปญฺญเปติ, ตสฺมา ตํ ปฏิปทํ ปูเรนฺโต เอวํ กโรตีติ วุตฺตํ ‘‘อุจฺจารํ วา’’ติอาทิ. ตตฺถ อปลิขตีติ อปกสติ.

394. Do cần phải nỗ lực, cần phải khởi sự, nên khổ hạnh (tapo) được gọi là sự nỗ lực khổ hạnh (tapopakkama). Vì thế, ngài (Chú giải sư) nói là "sự khởi sự khổ hạnh" (tapārambhā). Và ở đây, sự khởi sự chính là việc thực hành khổ hạnh, ngài (Chú giải sư) chỉ rõ điều này bằng (thuật ngữ) "các hành vi khổ hạnh" (tapokammāni). (Hành vi khổ hạnh) được gọi là hành vi của sa-môn (samaṇakamma) là vì được biết đến là hành vi cần phải được thực hiện bởi các sa-môn. Ở đây, đối với (thuật ngữ) được gọi là hành vi của bà-la-môn (brāhmaṇakamma) cũng theo phương pháp tương tự. Không mảnh vải (niccolo) nghĩa là người đã vứt bỏ y phục, người đã hoàn toàn từ bỏ y phục. Cela và colo là những từ đồng nghĩa. Một người nào đó, dù có mặc mảnh vải rách, mảnh giẻ cũ, nhưng do không có tấm vải có tua, có thể được gọi là "không mảnh vải" (niccolo). Để ngăn chặn (sự hiểu lầm) đó, (Chú giải sư) đã nói là "lõa thể" (naggo). Ý nghĩa là: do thực hành hạnh lõa thể nên hoàn toàn lõa thể. Việc không có cách hành xử của con cái nhà thế gian chính là cách hành xử buông thả (vissaṭṭhācāra), ngài (Chú giải sư) chỉ rõ điều này bằng (cụm từ) bắt đầu bằng "trong các hành vi đại tiện..." (uccārakammādīsu). Không có (cách hành xử) như thế nào? Ngài (Chú giải sư) nói bằng (cụm từ) bắt đầu bằng "đứng mà..." (ṭhitako vā). Và điều này chỉ là ví dụ, vì người ấy cũng đã từ bỏ cả cách hành xử như súc miệng sau khi nôn mửa. Không liếm (apalikhanti) nghĩa là liếm do không rửa bằng nước. Nghe nói, người ấy quy định rằng cây gậy là "chúng sanh". Do đó, để hoàn thành pháp hành đó, người ấy làm như vậy, nên đã được nói bằng (cụm từ) bắt đầu bằng "đại tiện hoặc..." (uccāraṃ vā). Ở đó, không liếm (apalikhanti) nghĩa là cạo sạch.

‘‘เอหิ ภทนฺโต’’ติ วุตฺเต อุปคมนสงฺขาโต วิธิ เอหิภทฺทนฺโต, ตํ จรตีติ เอหิภทฺทนฺติโก, รุฬฺหิสทฺเทน เจตฺถ ตทฺธิตสิทฺธิ ยถา ‘‘เอหิปสฺสิโก’’ติ, (ม. นิ. ๑.๗๔) ตปฺปฏิกฺเขเปน นเอหิภทฺทนฺติโก, ตเทวตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ภิกฺขาคหณตฺถ’’นฺติอาทินา. น เอตีติ น อาคจฺฉติ. เอวํ นติฏฺฐภทฺทนฺติโกติ เอตฺถาปิ. สมเณน นาม สยํวจนกเรเนว ภวิตพฺพํ, น ปรวจนกเรนาติ อธิปฺปาเยน ตทุภยมฺปิ…เป… น กโรติ. ปุเรตรนฺติ ตํ ฐานํ อตฺตนา อุปคมนโต ปฐมตรํ, ตํ กิร โส ‘‘ภิกฺขุนา นาม ยาทิจฺฉกี [Pg.355] เอว ภิกฺขา คเหตพฺพา’’ติ อธิปฺปาเยน น คณฺหาติ. อุทฺทิสฺสกตํ ปน ‘‘มม นิมิตฺตภาเวน พหู ขุทฺทกา ปาณา สงฺฆาฏมาปาทิตา’’ติ อธิปฺปาเยน นาธิวาเสติ. นิมนฺตนมฺปิ ‘‘เอวํ เตสํ วจนํ กตํ ภวิสฺสตี’’ติ อธิปฺปาเยน น สาทิยติ. กุมฺภีติ ปกฺกภิกฺขาปกฺขิตฺตกุมฺโภ. อุกฺขลีติ ภิกฺขาปจนกุมฺโภ. ปจฺฉีติ ภิกฺขาปกฺขิตฺตปิฏกํ. ตโตปีติ กุมฺภีกโฬปิโตปิ. กุมฺภีอาทีสุปิ โส สตฺตสญฺญีติ อาห ‘‘กุมฺภีกโฬปิโย’’ติอาทิ. ‘‘อยํ ม’’นฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อนฺตรนฺติ อุภินฺนมนฺตราฬํ.

Khi được nói "Thưa ngài, hãy đến", phương cách được gọi là sự đi đến là ehibhaddanta. Người thực hành điều đó được gọi là ehibhaddantika. Và ở đây, sự thành tựu của taddhita (hậu tố) là theo nghĩa thông thường, giống như trong từ ehipassiko. Phủ định của điều đó là naehibhaddantika. Ngài (Chú giải sư) chỉ rõ chính ý nghĩa đó bằng (cụm từ) bắt đầu bằng "để nhận vật thực" (bhikkhāgahaṇatthaṃ). Không đến (na eti) nghĩa là không đi đến. Tương tự như vậy, ở đây đối với natiṭṭhabhaddantiko cũng vậy. Với ý định rằng "một sa-môn chỉ nên là người làm theo lời của chính mình, không phải là người làm theo lời của người khác", vị ấy không làm cả hai điều đó. Trước hơn (puretaraṃ) nghĩa là trước khi tự mình đi đến nơi đó. Nghe nói, vị ấy không nhận vật thực đó với ý định rằng "một vị tỳ-khưu chỉ nên nhận vật thực tùy duyên". Còn đối với vật thực được làm riêng, vị ấy không thọ nhận với ý định rằng "vì duyên cớ của ta mà nhiều sinh vật nhỏ bé đã bị giết hại". Cả sự thỉnh mời, vị ấy cũng không chấp nhận với ý định rằng "làm như vậy sẽ là làm theo lời của họ". Kumbhī là cái nồi đã được cho vật thực đã nấu chín vào. Ukkhalī là cái nồi để nấu vật thực. Pacchī là cái giỏ đã được cho vật thực vào. Từ đó (tatopi) cũng có nghĩa là từ nồi, nồi nấu, và giỏ. Vị ấy có tưởng là chúng sanh ngay cả trong những vật như nồi, v.v., nên ngài (Chú giải sư) nói bằng (cụm từ) bắt đầu bằng "nồi, nồi nấu, và giỏ" (kumbhīkaḷopiyo). Đối với (cụm từ) bắt đầu bằng "người này... tôi" (ayaṃ maṃ) cũng theo phương pháp tương tự. Ở giữa (antaraṃ) nghĩa là khoảng giữa của hai người.

กพฬนฺตราโยติ อาโลปสฺส อนฺตราโย. เอตฺถาปิ โส สตฺตสญฺญี. ปุริสนฺตรคตายาติ ปุริสสมีปคตาย. รติอนฺตราโยติ กามรติยา อนฺตราโย. คามสภาคาทิวเสน สงฺคมฺม กิตฺเตนฺติ เอติสฺสาติ สํกิตฺติ. ตถา สํหฏตณฺฑุลาทิสญฺจโย เตน กตภตฺตมิธาธิปฺเปตนฺติ วุตฺตํ ‘‘สํกิตฺเตตฺวา กตภตฺเตสู’’ติ. มชฺฌิมนิกาเย มหาสีหนาทสุตฺตนฺตฏีกายํ ปน อาจริเยเนว เอวํ วุตฺตํ ‘‘สํกิตฺตยนฺติ เอตายาติ สํกิตฺติ, คามวาสีหิ สมุทายวเสน กิริยมานกิริยา, เอตฺถ ปน ภตฺตสํกิตฺติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘สํกิตฺเตตฺวา กตภตฺเตสู’ติ’’. อิทํ ปน ตสฺส อุกฺกฏฺฐปฏิปทาติ ทสฺเสติ ‘‘อุกฺกฏฺโฐ’’ติอาทินา. ยถา เจตฺถ, เอวํ ‘‘นเอหิภทฺทนฺติโก’’ติอาทีสุปิ อุกฺกฏฺฐปฏิปทาทสฺสนํ เวทิตพฺพํ. สาสทฺโท สุนขปริยาโย. ตสฺสาติ สุนขสฺส. ตตฺถาติ ตสฺมึ ฐาเน. สมูหสมูหจารินีติ สงฺฆสงฺฆจารินี. มนุสฺสาติ เวยฺยาวจฺจกรมนุสฺสา.

Sự cản trở miếng ăn (kabaḷantarāyo) là sự cản trở của miếng cơm. Ở đây, vị ấy cũng có tưởng là chúng sanh. Của người nữ đã đến giữa những người nam (purisantaragatāya) nghĩa là của người nữ đã đến gần người nam. Sự cản trở hoan lạc (ratiantarāyo) là sự cản trở của sự hoan lạc trong dục vọng. Do dân làng cùng nhau ca ngợi (vật thực) này theo cách thức chung của làng, v.v., nên nó được gọi là saṃkitti (vật thực được ca ngợi). Tương tự, ở đây, ý muốn nói đến vật thực được nấu từ sự tích tập gạo, v.v., đã được thu gom, nên đã được nói là "trong những vật thực được làm sau khi ca ngợi" (saṃkittetvā katabhattesu). Tuy nhiên, trong Chú giải phụ kinh Đại Sư Tử Hống thuộc Trung Bộ Kinh, chính ngài Chú giải sư đã nói như sau: "Người ta ca ngợi bằng vật thực này, nên nó là saṃkitti; đó là hành động được thực hiện bởi dân làng theo cách thức tập thể. Nhưng ở đây, ý muốn nói đến sự ca ngợi vật thực, nên ngài nói 'trong những vật thực được làm sau khi ca ngợi'". Ngài (Chú giải sư) chỉ rõ rằng "đây là pháp hành cao tột của vị ấy" bằng (cụm từ) bắt đầu bằng "cao tột" (ukkaṭṭho). Và như ở đây, tương tự như vậy, trong (các thuật ngữ) bắt đầu bằng "naehibhaddantiko", cũng cần phải hiểu là sự chỉ rõ pháp hành cao tột. Từ sā là một từ đồng nghĩa với con chó. Của nó (tassa) nghĩa là của con chó. Ở đó (tattha) nghĩa là ở nơi đó. Đi theo từng bầy (samūhasamūhacārinī) nghĩa là đi theo từng đàn. Người (manussā) nghĩa là những người phục vụ.

โสวีรกนฺติ กญฺชิกํ. ‘‘โลณโสวีรก’’นฺติ เกจิ, ตทยุตฺตเมว, ‘‘สพฺพสสฺสสมฺภาเรหิ กต’’นฺติ วุตฺตตฺตา. โลณโสวีรกญฺหิ สพฺพมจฺฉมํสปุปฺผผลาทิสมฺภารกตํ. สุราปานเมวาติ มชฺชลกฺขณปฺปตฺตาย สุราย ปานเมว. เมรยมฺเปตฺถ สงฺคหิตํ ลกฺขณหาเรน, เอกเสสนเยน วา. สพฺเพสุปีติ สาวชฺชานวชฺเชสุปิ กญฺชิกสุราทีสุ. เอกาคารเมว ภิกฺขาจริยาย อุปคจฺฉตีติ เอกาคาริโก. นิวตฺตตีติ ปจฺจาคจฺฉติ, สติ ภิกฺขาลาเภ ตทุตฺตริ น คจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติ. เอกาโลเปเนว วตฺตตีติ เอกาโลปิโก. ทียติ เอตายาติ ทตฺติ, ทฺวตฺติอาโลปมตฺตคฺคาหิ ขุทฺทกํ ภิกฺขาทานภาชนํ. เตนาห ‘‘ขุทฺทกปาตี’’ติ. อคฺคภิกฺขนฺติ อนามฏฺฐภิกฺขํ, สมาภิสงฺขตตาย วา อุตฺตมภิกฺขํ. อภุญฺชนวเสน เอโก [Pg.356] โห เอตสฺสาติ เอกาหิโก, อาหาโร, ตํ อาหารํ อาหาเรตีติ อตฺโถ. โส ปน อตฺถโต เอกทิวสลงฺฆโกติ วุตฺตํ ‘‘เอกทิวสนฺตริก’’นฺติ. เอส นโย ‘‘ทฺวาหิก’’นฺติอาทีสุปิ. อปิจ เอกาหํ อภุญฺชิตฺวา เอกาหํ ภุญฺชนํ, เอกาหวาโร วา เอกาหิกํ. ทฺวีหํ อภุญฺชิตฺวา ทฺวีหํ ภุญฺชนํ, ทฺวีหวาโร วา ทฺวาหิกํ. เสสทฺวเยปิ อยํ นโย. อุกฺกฏฺโฐ หิ ปริยายภตฺตโภชนิโก ทฺวีหํ อภุญฺชิตฺวา เอกาหเมว ภุญฺชติ. เอวํ เสสทฺวเยปิ. มชฺฌิมาคมฏีกายํ ปน ‘‘เอกาหํ อนฺตรภูตํ เอตสฺส อตฺถีติ เอกาหิกํ. เสสปเทสุปิ เอส นโย’’ติ วุตฺตํ. ‘‘เถรา ภิกฺขู ภิกฺขุนิโย โอวทนฺติ ปริยาเยนา’’ติอาทีสุ วิย วารตฺโถ ปริยาย สทฺโท. เอกาหวาเรนาติ เอกาหิกวาเรน. ‘‘เอกาหิก’’นฺติอาทินา วุตฺตวิธิเมว ปฏิปาฏิยา ปวตฺตภาเวน ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘อิติ เอวรูป’’นฺติอาทิ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Sovīraka có nghĩa là nước cơm. Một số vị nói: ‘‘Loṇasovīraka’’, điều ấy là không hợp lý, vì đã được nói rằng: ‘‘được làm từ tất cả các thành phần ngũ cốc’’. Quả vậy, loṇasovīraka được làm từ tất cả các thành phần như cá, thịt, hoa, quả, v.v. Surāpānameva có nghĩa là chỉ việc uống rượu đã đạt đến đặc tính gây say. Ở đây, meraya cũng được bao gồm bằng lakkhaṇahāra (phép suy diễn theo đặc tính), hoặc bằng phương pháp ekasesana (phép tỉnh lược). Sabbesupi có nghĩa là trong tất cả, cả có lỗi và không có lỗi, trong nước cơm, rượu, v.v. Vị ấy chỉ đi đến một nhà để khất thực, nên gọi là ekāgāriko. Nivattati có nghĩa là quay về, khi có được vật thực thì không đi xa hơn nữa, điều này đã được nói đến. Vị ấy chỉ sống bằng một vắt cơm, nên gọi là ekālopiko. Dīyati etāyā’ti datti (được cho bằng cái này, nên gọi là datti), là cái bát nhỏ để nhận vật thực, chỉ chứa được hai ba vắt cơm. Do đó, ngài nói: ‘‘khuddakapātī’’ (cái bát nhỏ). Aggabhikkhaṃ có nghĩa là vật thực chưa được chạm đến, hoặc là vật thực thượng hạng do được chế biến kỹ lưỡng. Do không ăn, món ăn này có một ngày (trống), nên gọi là ekāhiko, (nghĩa là) món ăn; vị ấy ăn món ăn đó, đó là ý nghĩa. Nhưng về mặt ý nghĩa, nó là món ăn cách một ngày, nên được nói là ‘‘ekadivasantarikaṃ’’ (cách một ngày). Phương pháp này cũng áp dụng cho ‘‘dvāhikaṃ’’, v.v. Hơn nữa, một ngày không ăn, một ngày ăn, hoặc một lần một ngày là ekāhikaṃ. Hai ngày không ăn, hai ngày ăn, hoặc một lần hai ngày là dvāhikaṃ. Phương pháp này cũng áp dụng cho hai trường hợp còn lại. Quả vậy, người thực hành khổ hạnh ăn theo phiên bậc cao thì hai ngày không ăn, chỉ ăn một ngày. Tương tự cho hai trường hợp còn lại. Nhưng trong Phụ chú giải Trung Bộ Kinh có nói: ‘Việc ăn này có một ngày ở giữa, nên gọi là ekāhika. Phương pháp này cũng áp dụng cho các từ còn lại’. Từ pariyāya có nghĩa là phiên, lượt, giống như trong các đoạn: ‘‘Các vị trưởng lão Tỳ-khưu giáo huấn các Tỳ-khưu-ni theo phiên’’. Ekāhavārena có nghĩa là ekāhikavārena (theo phiên cách ngày). Cần phải hiểu rằng trong Pāli, các từ như ‘‘iti evarūpa’’ đã được nói để chỉ ra phương pháp đã được đề cập bằng các từ như ‘‘ekāhikaṃ’’, diễn ra theo thứ tự.

๓๙๕. สามาโก นาม โคธุโม. สยํชาตา วีหิชาตีติ อโรปิมวีหิชาติ. ยเทว ‘‘วีหี’’ติ วทนฺติ. ลิขิตฺวาติ กสิตฺวา. สิเลโสปีติ กณิการาทิรุกฺขนิยฺยาโสปิ. กุณฺฑกนฺติ ตนุตรํ ตณฺฑุลสกลํ, ตณฺฑุลขณฺฑกนฺติ อตฺโถ. โอทเนน กตํ กญฺชิยํ โอทนกญฺชิยํ. ‘‘วาสิตเกน ปิญฺญาเกน นหาเยยฺยา’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๑๒๐๓) วิย ปิญฺญาก สทฺโท ติลปิฏฺฐปริยาโย. ยถาห ‘‘ปิญฺญากํ นาม ติลปิฏฺฐํ วุจฺจตี’’ติ. ‘‘ตรุณกทลิกฺขนฺธเมว ปิญฺญาก’’นฺติ เกจิ, น คเหตพฺพเมตํ กตฺถจิปิ ตถา อวจนโต.

395. Sāmāko là tên gọi của lúa mì. Sayaṃjātā vīhijāti là loại lúa không do người trồng. Chính là loại mà họ gọi là ‘‘vīhī’’ (lúa). Likhitvā có nghĩa là cạo. Silesopi có nghĩa là cả nhựa của các cây như kaṇikāra, v.v. Kuṇḍakaṃ có nghĩa là mảnh gạo rất mịn, tức là tấm gạo. Odanakañjiyaṃ là nước cơm làm từ cơm. Từ piññāka là từ đồng nghĩa với bột mè, giống như trong các đoạn: ‘‘nên tắm bằng bánh dầu đã ướp hương’’, v.v. Như đã nói: ‘Bột mè được gọi là piññāka’. Một số vị nói: ‘‘chỉ thân chuối non là piññāka’’, điều này không nên được chấp nhận vì không có nơi nào nói như vậy.

๓๙๖. สเณหิ สณวาเกหิ นิพฺพตฺติตานิ สาณานิ, อญฺเญหิ มิสฺสกานิ สาณานิ เอว มสาณานิ นิรุตฺตินเยน, น ฉจีวรปริยาปนฺนานิ ภงฺคานิ. เกจิ ปน ‘‘มสาณานิ นาม โจฬวิเสสานีติ ปริกปฺเปตฺวา มสฺสกโจฬานี’’ติ ปฐนฺติ, ตทยุตฺตเมว โปราเณหิ ตถา อวุตฺตตฺตา. เอรกติณาทีนีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน อกฺกมกจิกทลิวากาทีนํ สงฺคโห, เอรกาทีหิ กตานิ หิ ฉวานิ ลามกานิ ทุสฺสานีติ วตฺตพฺพตํ ลภนฺติ. ฉวสทฺโท เหตฺถ หีนวาจโก, ปุริมวิกปฺเป ปน มตสรีรวาจโก. ฉฑฺฑิตนนฺตกานีติ ฉฑฺฑิตปิโลติกานิ. อชินสฺเสทนฺติ อชินํ, ปกติอชินมิคจมฺมํ, ตเทว มชฺเฌ ผาลิตกญฺเจ, อชินสฺส ขิปํ ผาลิตมุปฑฺฒนฺติ อชินกฺขิปํ[Pg.357]. ‘‘สขุรกนฺติปิ วทนฺตี’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๕๕) ปปญฺจสูทนิยํ วุตฺตํ, ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา สมุทิตญฺเจ, อชินกฺขิปนฺติ เตสมธิปฺปาโย. วินยสํวณฺณนาสุ ปน ‘‘อชินเมว อเภทโต อชินกฺขิป’’นฺติ วุตฺตํ. กนฺทิตฺวาติ อุชฺชวุชฺชเวน กนฺทิตฺวา. ‘‘คนฺเถตฺวา’’ติปิ ปาโฐ, วฏฺเฏตฺวา พนฺธิตฺวาติ อตฺโถ. เอวญฺหิ ผลกจีเร นิทสฺสนํ อุปปนฺนํ โหติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อชิตวาทสฺส ปฏิกิฏฺฐตรภาเว อุปมาทสฺสนตฺถํ ยเทว เกสกมฺพลํ สนฺธาย องฺคุตฺตราคเม (อ. นิ. ๓.๑๓๘) วุตฺตํ.

396. Sāṇāni là những y phục được làm từ sợi gai, vỏ cây gai. Masāṇāni theo phương pháp từ nguyên chính là những y phục bằng vải gai được trộn lẫn với các loại sợi khác, không phải là bhaṅgāni (y dệt từ nhiều loại sợi) thuộc sáu loại y. Một số vị khác lại suy đoán rằng ‘‘masāṇāni là tên một loại y đặc biệt’’ và đọc là ‘‘massakacoḷāni’’, điều này là không hợp lý vì các vị xưa không nói như vậy. Trong erakatiṇādīni, từ ādi bao gồm các loại vỏ cây như akkamaka, kaci, kadali, v.v. Quả vậy, những y phục thấp kém, hèn hạ được làm từ cỏ eraka, v.v., được gọi như vậy. Ở đây, từ chava có nghĩa là thấp kém, nhưng trong cách giải thích trước, nó có nghĩa là tử thi. Chaḍḍitanantakāni là những mảnh giẻ rách bị vứt bỏ. Ajinassedaṃ có nghĩa là ajinaṃ, tức là da của con thú ajina tự nhiên; nếu chính tấm da đó được xé ra ở giữa, thì một nửa được xé ra của da thú ajina được gọi là ajinakkhipaṃ. Trong Papancasūdanī có nói: ‘‘họ cũng gọi là sakhuraka’’, và theo ý của họ, nếu hai hoặc ba tấm được kết lại thì đó là ajinakkhipa. Nhưng trong các Chú giải Luật có nói: ‘‘chính da thú ajina không phân biệt được gọi là ajinakkhipa’’. Kanditvā có nghĩa là kéo sợi bằng cách xoắn. Cũng có bản đọc là ‘‘ganthetvā’’, có nghĩa là cuộn lại và buộc lại. Như vậy, ví dụ về y bằng ván gỗ trở nên thích hợp. Điều được nói đến nhắm vào chính tấm mền bằng tóc người đã được nói trong Tăng Chi Bộ Kinh để chỉ ra ví dụ về sự đáng ghê tởm hơn của chủ thuyết Ajita.

ตนฺตาวุตานีติ ตนฺตํ ปสาเรตฺวา วีตานิ. ปฏิกิฏฺโฐติ หีโน. กสฺมาติ วุตฺตํ ‘‘เกสกมฺพโล’’ติอาทิ. ปาฬิยํ อุพฺภฏฺฐโก’’ติ เอตสฺส ‘‘อุทฺธํ ฐิตโก’’ติ อตฺโถ มชฺฌิมาคมฏฺฐกถายํ มหาสีหนาทสุตฺตวณฺณนายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๑๕) วุตฺโต. อุพฺภสทฺโท หิ อุปริอตฺเถ เนปาติโก ยถา ‘‘อุพฺภชาณุมณฺฑล’’นฺติ. อเนกปริมาณา, หิ นิปาตา, อเนกตฺถา จ.

Tantāvutāni có nghĩa là những thứ được dệt sau khi giăng khung cửi. Paṭikiṭṭho có nghĩa là thấp kém. Để trả lời câu hỏi ‘Vì sao thấp kém?’, (Chú giải sư) đã nói ‘kesakambalo’, v.v. Trong Pāli, nghĩa của ubbhaṭṭhako là ‘người đứng nhón gót’, điều này đã được nói trong Chú giải Trung Bộ Kinh, phần giải thích kinh Mahāsīhanāda. Quả vậy, từ ubbha là một tiểu từ có nghĩa là ở trên, giống như trong ‘‘ubbhajāṇumaṇḍala’’. Quả vậy, các tiểu từ có số lượng nhiều và có nhiều nghĩa.

มิจฺฉาวายามวเสเนว อุกฺกุฏิกวตานุโยโคติ อาห ‘‘อุกฺกุฏิกวีริยํ อนุยุตฺโต’’ติ. น เกวลํ นิสินฺโนเยว อุกฺกุฏิโก, อถ โข คจฺฉนฺโตปิ…เป… คจฺฉติ. อยกณฺฏเกติ อโยมยกณฺฏเก. ปกติกณฺฏเกติ สลากกณฺฏเก. อุจฺจภูมิยํ ถณฺฑิลสทฺโทติ วุตฺตํ ‘‘อุจฺเจ ภูมิฏฺฐาเน’’ติ. อยํ อฏฺฐกถาโต อปโร นโย – ถณฺฑิลนฺติ สมาปกติภูมิ วุจฺจติ ‘‘ปตฺถณฺฑิเล ปาตุรโหสี’’ติอาทีสุ วิย. อมรโกเสปิ หิ นิฆณฺฏุสตฺเถ วุตฺตํ ‘‘เวที ปริกฺขตา ภูมิ, สเม ถณฺฑิลํ จาตุเร’’ติ (สตฺตรสมวคฺเค ๑๘ คาถายํ) ตสฺมา ถณฺฑิเล อนนฺตรหิตาย ปกติภูมิยํ เสยฺยมฺปิ กปฺเปตีติ อตฺโถ. ยํ สนฺธาย ตตฺเถว นิฆณฺฏุสตฺเถ วุตฺตํ ‘‘โย ถณฺฑิเล วต วสา, เสเต ถณฺฑิลสายิ โส’’ติ (สตฺตรสมวคฺเค ๔๔ คาถายํ) รโช เอว ชลฺลํ มลีนํ รโชชลฺลํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สรีร’’นฺติอาทิ. ลทฺธํ อาสนนฺติ นิสีทิตุํ ยถาลทฺธมาสนํ. อโกเปตฺวาติ อญฺญตฺถ อนุปคนฺตฺวา. ตถา จาห ‘‘ตตฺเถว นิสีทนสีโล’’ติ. เอวํ นิสีทนฺโต หิ ตํ อโกเปนฺโต นาม โหติ. จตูสุ มหาวิกเฏสุ คูถเมวิธาธิปฺเปตนฺติ วุตฺตํ ‘‘คูถํ วุจฺจตี’’ติ. ตญฺหิ อาสยวเสน วิรูปํ กฏตฺตา ‘‘วิกฏ’’นฺติ วุจฺจติ. สายํ ตติยนฺติ สายนฺหสมยสงฺขาตํ ตติยสมยํ. อสฺสาติ อุทโกโรหนานุโยคสฺส. ปาโตปทมิว สายํปทํ เนปาติกํ[Pg.358]. อนุสารโลเปน ปน ‘‘สายตติยก’’นฺติปิ ปาโฐ ทิสฺสติ.

Do năng lực của sự tinh tấn sai lầm nên mới có sự thực hành hạnh ngồi chồm hổm, vì thế ngài (chú giải) đã nói: “Thực hành sự tinh tấn ngồi chồm hổm.” Không chỉ người ngồi mới là ngồi chồm hổm, mà cả khi đi… đi. Ayakaṇṭaketi có nghĩa là những cái gai bằng sắt. Pakatikaṇṭaketi có nghĩa là những cái gai bằng tre. Từ thaṇḍila có nghĩa là đất cao, nên được nói là “ở nơi đất cao.” Đây là một phương pháp khác với chú giải – thaṇḍila được gọi là đất bằng phẳng tự nhiên, giống như trong các câu như “patthaṇḍile pāturahosi.” Thật vậy, trong từ điển Amarakosa và Nighaṇṭu có nói: “vedī parikkhatā bhūmi, same thaṇḍilaṃ cāture” (trong chương 17, câu 18), do đó, thaṇḍile có nghĩa là cũng sắp đặt chỗ ngủ trên đất tự nhiên không trải lót. Nhắm đến điều này, trong chính từ điển Nighaṇṭu có nói: “yo thaṇḍile vata vasā, sete thaṇḍilasāyi so” (trong chương 17, câu 44). Bụi chính là jalla, là chất bẩn, nên gọi là rajojalla. Do đó, ngài (chú giải) đã nói: “sarīra” v.v… Laddhaṃ āsanaṃ có nghĩa là chỗ ngồi nhận được để ngồi. Akopetvā có nghĩa là không đi đến nơi khác. Và ngài (chú giải) cũng nói như vậy: “có thói quen ngồi ngay tại chỗ đó.” Thật vậy, người ngồi như vậy được gọi là không làm xáo trộn chỗ đó. Trong bốn loại đại uế vật, ở đây chỉ muốn nói đến phân, nên được nói là “gọi là phân.” Thật vậy, do ý muốn làm cho nó biến dạng nên được gọi là “vikaṭa.” Sāyaṃ tatiyanti có nghĩa là thời điểm thứ ba, được gọi là buổi chiều. Assa có nghĩa là của sự thực hành việc xuống nước. Giống như từ pāto, từ sāyaṃ là một bất biến từ. Nhưng do lược bỏ anusvāra, cũng thấy có bản đọc là “sāyatatiyakaṃ.”

เอตฺถ จ ‘‘อเจลโก โหตี’’ติอาทีนิ ยาว ‘‘ถุโสทกํ ปิวตี’’ติ เอตานิ วตปทานิ เอกวารานิ, ‘‘เอกาคาริโก วา โหตี’’ติอาทีนิ ปน นานาวารานิ, นานากาลิกานิ วา. ตถา ‘‘สากภกฺโข วา โหตี’’ติอาทีนิ, ‘‘สาณานิปิ ธาเรติ, มสาณานิปิ ธาเรตี’’ติอาทีนิ จ. ตถา เหตฺถ วา-สทฺทคฺคหณํ, ปิ-สทฺทคฺคหณญฺจ กตํ. ปิ-สทฺโทปิ อิธ วิกปฺปตฺโถ เอว ทฏฺฐพฺโพ. ปุริเมสุ ปน วตปเทสุ ตทุภยมฺปิ น กตํ, เอวญฺจ กตฺวา ‘‘อเจลโก โหตี’’ติ วตฺวา ‘‘สาณานิปิ ธาเรตี’’ติอาทิวจนสฺส, ‘‘รโชชลฺลธโรปิ โหตี’’ติ วตฺวา ‘‘อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรตี’’ติ วจนสฺส จ อวิโรโธ สิทฺโธ โหติ. อถ วา กิเมตฺถ อวิโรธจินฺตาย. อุมฺมตฺตกปจฺฉิสทิโส หิ ติตฺถิยวาโท. อปิจ ‘‘อเจลโก โหตี’’ติ อารภิตฺวา ตปฺปสงฺเคน สพฺพมฺปิ อญฺญมญฺญวิโรธเมว อตฺตกิลมถานุโยคํ ทสฺเสนฺเตน เตน อเจลกสฺสเปน ‘‘สาณานิปิ ธาเรตี’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Và ở đây, các từ chỉ hạnh tu như “acelako hoti” v.v… cho đến từ “thusodakaṃ pivati” là một đoạn; còn các từ như “ekāgāriko vā hoti” v.v… là nhiều đoạn khác nhau, hoặc ở nhiều thời điểm khác nhau. Tương tự như vậy là các từ như “sākabhakkho vā hoti” v.v…, và “sāṇānipi dhāreti, masāṇānipi dhāreti” v.v… Vì vậy, ở đây đã dùng từ vā và từ pi. Ở đây, từ pi cũng nên được hiểu là có nghĩa lựa chọn. Nhưng trong các từ chỉ hạnh tu trước đó, cả hai từ này đều không được dùng, và do làm như vậy, sau khi nói “acelako hoti” thì lời nói “sāṇānipi dhāreti” v.v…, và sau khi nói “rajojalladharopi hoti” thì lời nói “udakorohanānuyogamanuyutto viharati” được thành tựu không mâu thuẫn. Hoặc là, ở đây có ích gì với việc suy xét về sự không mâu thuẫn? Thật vậy, giáo lý của ngoại đạo giống như cái giỏ của người điên. Hơn nữa, nên hiểu rằng: sau khi bắt đầu với “acelako hoti”, do liên quan đến hạnh tu đó, vị A-du-la Ca-diếp ấy, trong khi trình bày về sự thực hành khổ hạnh tự thân hoàn toàn mâu thuẫn với nhau, đã nói “sāṇānipi dhāreti” v.v…

ตโปปกฺกมนิรตฺถกตาวณฺณนา

Giải thích về sự vô ích của việc thực hành khổ hạnh

๓๙๗. สีลสมฺปทาทีหีติ สีลสมฺปทา, สมาธิสมฺปทา, ปญฺญาสมฺปทาติ อิมาหิ โลกุตฺตราหิ สมฺปทาหิ. วินาติ วิรหิตตฺตา, วินา วา ตาหิ น กทาจิปิ สามญฺญํ วา พฺรหฺมญฺญํ วา สมฺภวติ, ตสฺมา เตสํ ตโปปกฺกมานํ นิรตฺถกตํ ทสฺเสนฺโตติ สปาฐเสสโยชนา. โทสเวรวิรหิตนฺติ โทสสงฺขาตเวรโต วิรหิตํ. อิทญฺหิ โทสสฺส เมตฺตาย อุชุปฏิปกฺขโต วุตฺตํ. ยํ ปน อาจริเยน วุตฺตํ ‘‘โทสคฺคหเณน วา สพฺเพปิ ฌานปฏิปกฺขา สํกิเลสธมฺมา คหิตา. เวรคฺคหเณน ปจฺจตฺถิกภูตา สตฺตา. ยทคฺเคน หิ โทสรหิตํ, ตทคฺเคน เวรรหิต’’นฺติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๙๗), ตเทตํ ปาฬิยํ เวรสทฺทสฺเสว วิชฺชมานตฺตา, อฏฺฐกถายญฺจ ตทตฺถเมว ทสฺเสตุํ โทสสทฺทสฺส วุตฺตตฺตา วิจาเรตพฺพํ.

397. Sīlasampadādīhīti có nghĩa là với những sự toàn hảo siêu thế này, tức là giới toàn hảo, định toàn hảo, tuệ toàn hảo. Vinā có nghĩa là do không có, hoặc không có chúng thì không bao giờ có thể có được sa-môn tính hay phạm hạnh tính, do đó, (cần phải) kết hợp với phần còn lại của câu để chỉ ra sự vô ích của những thực hành khổ hạnh đó. Dosaveravirahitanti có nghĩa là không có oán thù được gọi là sân. Thật vậy, điều này được nói do sân là đối nghịch trực tiếp với tâm từ. Nhưng điều mà vị thầy đã nói: “Hoặc bằng việc dùng từ dosa, tất cả các pháp ô nhiễm đối nghịch với thiền được bao gồm. Bằng việc dùng từ vera, các chúng sinh là kẻ thù được bao gồm. Thật vậy, trong chừng mực nào không có sân, trong chừng mực đó không có oán thù” (dī. ni. ṭī. 1.397), điều này cần được xem xét, vì trong Pāli chỉ có từ vera, và trong chú giải, từ dosa được nói đến chỉ để giải thích ý nghĩa của từ đó.

๓๙๘. เอตฺตกมตฺตนฺติ นคฺคจริยาทิมตฺตํ. ปากฏภาเวน กายติ อตฺถํ คเมตีติ ปกติ, โลกสิทฺธวาโท. เตนาห ‘‘ปกติกถา เอสา’’ติ. ‘‘มตฺตา สุขปริจฺจาคา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๒๙๐) วิย มตฺตาสทฺโท อปฺปตฺตํ อนฺโตนีตํ กตฺวา [Pg.359] ปมาณวาจโกติ อาห ‘‘อิมินา’’ติอาทิ. เตน ปน ปมาเณน ปหาตพฺโพ เอว ปฏิปตฺติกฺกโม ปกรณปฺปตฺโต. อิมินา ‘‘ตโปปกฺกเมนา’’ติ สทฺทนฺตเรน วา อธิคโตติ ทสฺเสติ ‘‘ปฏิปตฺติกฺกเมนา’’ติ อิมินา. ตโตติ ตสฺมา สามญฺญพฺรหฺมญฺญสฺส อปฺปมตฺตเกเนว ปฏิปตฺติกฺกเมน สุทุกฺกรภาวโต. อิมํ เหตุสมฺพนฺธํ สนฺธาย ‘‘ปทสมฺพนฺเธน สทฺธิ’’นฺติ วุตฺตํ. สพฺพตฺถาติ สพฺพวาเรสุ.

398. Ettakamattanti có nghĩa là chỉ chừng mực của hạnh lõa thể v.v… Pakati là do nó làm cho biết, làm cho hiểu rõ ý nghĩa một cách rõ ràng; là một học thuyết được chấp nhận trong thế gian. Do đó, ngài (chú giải) nói: “Đây là một lời nói thông thường.” Giống như trong các câu như “mattā sukhapariccāgā” (dha. pa. 290), từ mattā, sau khi bao hàm ý nghĩa “ít”, có nghĩa là chỉ số lượng, do đó ngài (chú giải) nói: “iminā” v.v… Nhưng với số lượng đó, tiến trình thực hành đã đến lúc phải được từ bỏ. Hoặc là, ngài (chú giải) chỉ ra rằng ý nghĩa này được hiểu bằng một từ khác là “iminā tapopakkamenā” thông qua từ “paṭipattikkamena.” Tatoti có nghĩa là do đó, vì sa-môn tính và phạm hạnh tính rất khó đạt được chỉ với một tiến trình thực hành nhỏ nhặt. Nhắm đến mối liên hệ nhân quả này, ngài (chú giải) đã nói: “cùng với sự liên kết của các từ.” Sabbatthāti có nghĩa là trong tất cả các trường hợp.

๓๙๙. อญฺญถาติ ยทิ อเจลกภาวาทินา สามญฺญํ วา พฺรหฺมญฺญํ วา อภวิสฺส, เอวํ สติ สุวิชาโนว สมโณ, สุวิชาโน พฺราหฺมโณ. ยสฺมา ปน ตุมฺเห อิโต อญฺญถาว สามญฺญํ, อญฺญถา พฺรหฺมญฺญํ วทถ, ตสฺมา ทุชฺชาโนว สมโณ ทุชฺชาโน พฺราหฺมโณติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อิทํ สนฺธายาหา’’ติ. ตํ ปกติวาทํ ปฏิกฺขิปิตฺวาติ ยํ ปุพฺเพ ปากติกํ สามญฺญํ, พฺรหฺมญฺญญฺจ หทเย ฐเปตฺวา เตน อเจลกสฺสเปน ‘‘ทุกฺกรํ สุทุกฺกร’’นฺติ วุตฺตํ, ภควตา จ ตเมว สนฺธาย ‘‘ปกติ โข เอสา’’ติอาทิ ภาสิตํ, ตเมว อิธ ปากติกสามญฺญพฺรหฺมญฺญวิสยํ กถํ ปฏิสํหริตฺวา. สภาวโตว ปรมตฺถโต เอว สมณสฺส, พฺราหฺมณสฺส จ ทุชฺชานภาวํ อาวิกโรนฺโต ปุนปิ ‘‘ปกติ โข’’ติอาทิมาห. ตตฺราปีติ สมณพฺราหฺมณวาเทปิ. ปทสมฺพนฺธนฺติ เหตุปเทน สทฺธึ ปุพฺพาปรวากฺยสมฺพนฺธํ.

399. Cụm từ 'Aññathā' có nghĩa là: Nếu sa-môn tánh hay bà-la-môn tánh có được do trạng thái lõa thể v.v..., khi như vậy thì sa-môn là người dễ biết, bà-la-môn là người dễ biết. Nhưng vì các ngài nói sa-môn tánh theo cách khác, bà-la-môn tánh theo cách khác với điều này, cho nên sa-môn là người khó biết, bà-la-môn là người khó biết, đó là ý nghĩa. Do đó, ngài (Chú giải) nói: "Ngài đã nói điều này với ý hướng đó". Cụm từ 'bác bỏ quan điểm thông thường ấy' có nghĩa là: trước đây, sau khi đã để trong lòng sa-môn tánh và bà-la-môn tánh thông thường nào mà Acelaka Kassapa đã nói "khó làm, rất khó làm", và Đức Thế Tôn cũng đã nói "đó là bản chất" v.v... với ý hướng đến chính điều đó, thì ở đây, sau khi đã rút lại lời nói ấy vốn có đối tượng là sa-môn tánh và bà-la-môn tánh thông thường, một lần nữa, ngài lại nói "đó là bản chất" v.v... để làm sáng tỏ trạng thái khó biết của sa-môn và bà-la-môn chỉ từ bản chất, tức là từ chân nghĩa. Cụm từ 'Tatrāpi' có nghĩa là: cũng trong quan điểm về sa-môn và bà-la-môn. Cụm từ 'Padasambandhaṃ' có nghĩa là: sự liên kết câu trước và câu sau cùng với từ chỉ nguyên nhân.

สีลสมาธิปญฺญาสมฺปทาวณฺณนา

Giải thích về sự đầy đủ giới, định, và tuệ.

๔๐๐-๑. ปณฺฑิโตติ เหตุสมฺปตฺติสิทฺเธน ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. กถํ อุคฺคเหสีติ ปริปกฺกญาณตฺตา ฆเฏ ปทีเปน วิย อพฺภนฺตเร สมุชฺชลนฺเตน ปญฺญาเวยฺยตฺติเยน ตตฺถ ตตฺถ ภควตา เทสิตมตฺถํ ปริคฺคณฺหนฺโต ตํ เทสนํ อุปธาเรสิ. ยสฺมา อุคฺคเหสิ, ตสฺมา…เป… วิทิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺส จาติ โย อเจลโก โหติ, ยาว อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ, ตสฺส จ. ตสฺส เจติ วา ปทจฺเฉโท, อภาวิตา อสจฺฉิกตา โหติ เจติ โยชนา. ตา สมฺปตฺติโย ปุจฺฉามิ, ยาหิ สมโณ จ พฺราหฺมโณ จ โหตีติ อธิปฺปาโย. สีลสมฺปทาทิวิชานนตฺถนฺติ สีลสมฺปทาทิวิชานนเหตุ. ‘‘กสฺมา ปุจฺฉตี’’ติ หิ วุตฺตํ. อถ-สทฺโท เจตฺถ การเณ. เอวมีทิเสสุ. สีลสมฺปทายาติ เอตฺถ อิติสทฺโท อาทิอตฺโถ, อุปลกฺขณนิทฺเทโส [Pg.360] วายํ, เตน ‘‘จิตฺตสมฺปทาย, ปญฺญาสมฺปทายา’’ติ ปททฺวยํ สงฺคณฺหาติ. เตนาห ‘‘สีลจิตฺตปญฺญาสมฺปทาหิ อญฺญา’’ติ. อิเมหิ จ อเสกฺขสีลาทิกฺขนฺธตฺตยํ สงฺคหิตนฺติ วุตฺตํ ‘‘อรหตฺตผลเมวา’’ติ. ตตฺถ การณํ ทสฺเสติ ‘‘อรหตฺตผลปริโยสาน’’นฺติอาทินา. อิทญฺหิ กาโกโลกนมิว อุภยาเปกฺขวจนํ.

400-1. Cụm từ 'Paṇḍito' có nghĩa là: người có được sự thông thái thành tựu do sự đầy đủ về nhân (tái sanh tam nhân). Cụm từ 'Kathaṃ uggahesi' có nghĩa là: do có trí tuệ chín muồi, vị ấy đã ghi nhớ bài pháp đó, trong khi nắm bắt ý nghĩa được Đức Thế Tôn thuyết giảng ở chỗ này chỗ kia bằng sự thông thạo về trí tuệ đang tỏa sáng bên trong giống như ngọn đèn trong bình. Vì đã học thuộc, cho nên... sau khi biết, đây là sự liên kết. Cụm từ 'Tassa ca' có nghĩa là: vị lõa thể nào sống chuyên tâm thực hành việc ngâm mình dưới nước, và của vị ấy. Hoặc nên ngắt từ là 'tassa ce', nếu chúng chưa được tu tập, chưa được chứng ngộ, đây là cách kết hợp. Tôi hỏi về những sự đầy đủ ấy, nhờ đó mà một người trở thành sa-môn và bà-la-môn, đây là chủ ý. Cụm từ 'Sīlasampadādivijānanatthaṃ' có nghĩa là: vì lý do muốn biết về sự đầy đủ giới v.v... Quả thật, đã được nói rằng: "Tại sao lại hỏi?". Ở đây, từ 'atha' có nghĩa là nguyên nhân. Trong những trường hợp như thế này (cần hiểu như vậy). Ở đây, trong cụm từ 'sīlasampadāya', từ 'iti' có nghĩa là 'v.v...', hoặc đây là sự chỉ định bằng cách bao hàm, do đó, nó bao gồm hai từ 'cittasampadāya, paññāsampadāya'. Do đó, ngài (Chú giải) nói: "khác với sự đầy đủ giới, tâm, và tuệ". Và đã được nói rằng "chính là quả A-la-hán" vì ba uẩn là giới v.v... của bậc vô học đã được bao gồm bởi những điều này. Ở đó, ngài chỉ ra nguyên nhân bằng câu "có quả A-la-hán là kết quả cuối cùng" v.v... Quả thật, lời này giống như cái nhìn của con quạ, là lời nói quy chiếu đến cả hai (vế trước và vế sau).

สีหนาทกถาวณฺณนา

Giải thích về lời nói tiếng rống sư tử.

๔๐๒. อนุตฺตรนฺติ อนญฺญสาธารณตาย, อนญฺญสาธารณตฺถวิสยตาย จ อนุตฺตรํ. มหาสีหนาทนฺติ มหนฺตํ พุทฺธสีหนาทํ. อติวิย อจฺจนฺตวิสุทฺธตาย ปรมวิสุทฺธํ. ‘‘ปรมนฺติ อุกฺกฏฺฐํ. เตนาห ‘อุตฺตม’นฺติ’’ อาจริเยน วุตฺตํ, อุกฺกฏฺฐปริยาโย จ ปรมสทฺโท อตฺถีติ ตสฺสาธิปฺปาโย. สีลเมวาติ โลกิยสีลมตฺตตฺตา สีลสามญฺญเมว. ยถา อนญฺญสาธารณํ ภควโต โลกุตฺตรสีลํ สวาสนปฏิปกฺขธมฺมวิทฺธํสนโต, เอวํ โลกิยสีลมฺปิ อนญฺญสาธารณเมว ตทนุจฺฉวิกภาเวน ปวตฺตตฺตา. เอวญฺหิ ‘‘นาหํ ตตฺถา’’ติ ปาฬิวจนํ อุปปนฺนํ โหติ. ‘‘ยาวตา กสฺสป อริยํ ปรมํ สีล’’นฺติ อิทํ ‘‘สีลสฺส วณฺณํ ภาสนฺตี’’ติ เอตฺถ อาการทสฺสนํ. ‘‘ยทิทํ อธิสีล’’นฺติ อิทํ ปน ‘‘ตตฺถา’’ติ ปททฺวเย อนิยมวจนํ. ‘‘ยทิทํ อธิสีล’’นฺติ จ โลกิยโลกุตฺตรวเสน ทุวิธมฺปิ พุทฺธสีลํ เอกชฺฌํ กตฺวา วุตฺตํ, ตสฺมา ต-สทฺเทนปิ อุภยสฺเสว ปรามสนนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ สีเลปิ ปรมสีเลปี’’ติอาทิมาห. สมสมนฺติ สเมน วิเสสนภูเตน สีเลน สมนฺติ อตฺถํ วิญฺญาเปตุํ ‘‘มม สีลสเมน สีเลน มยา สม’’นฺติ วุตฺตํ. ตสฺมึ สีเลติ ทุวิเธปิ สีเล. อิติ อิมนฺติ เอวํ อิมํ สีลวิสยํ. ปฐมนฺติ อุปฺปตฺติกฺกมโต ปฐมํ ปวตฺตตฺตา ปฐมภูตํ.

402. Cụm từ 'Anuttaraṃ' có nghĩa là: vô thượng do tính chất không chung với ai khác, và do có đối tượng là ý nghĩa không chung với ai khác. Cụm từ 'Mahāsīhanādaṃ' có nghĩa là: tiếng rống sư tử vĩ đại của Đức Phật. Vô cùng trong sạch do sự trong sạch tuyệt đối. Vị thầy đã nói: "'Paramaṃ' có nghĩa là cao tột. Do đó, ngài (Chú giải) nói 'uttamaṃ'", và từ 'parama' là một từ đồng nghĩa của 'ukkaṭṭha', đây là chủ ý của vị ấy. Cụm từ 'Sīlameva' có nghĩa là: chỉ là giới thông thường do chỉ là giới thế gian. Giống như giới siêu thế của Đức Thế Tôn là không chung với ai khác do phá hủy các pháp đối nghịch cùng với tập khí, cũng vậy, giới thế gian cũng là không chung với ai khác do nó diễn tiến một cách tương xứng với giới siêu thế ấy. Quả thật, khi như vậy thì lời kinh "ta không ở trong đó" trở nên hợp lý. Câu "Này Kassapa, cho đến khi nào có giới thánh thiện, tối thượng" này là sự chỉ bày phương cách ở chỗ "họ nói lên phẩm chất của giới". Còn câu "đó là tăng thượng giới" này là lời nói không xác định trong hai từ "ở trong đó". Và câu "đó là tăng thượng giới" được nói sau khi đã gộp chung cả hai loại giới của Đức Phật, tức là thế gian và siêu thế, do đó, để chỉ ra rằng từ 'ta' cũng chỉ đến cả hai, ngài (Chú giải) đã nói "ở đó, trong giới cũng như trong giới tối thượng" v.v... Cụm từ 'Samasamaṃ' có nghĩa là: để làm cho biết ý nghĩa "bằng với giới vốn là đặc tính tương đương", đã được nói rằng "bằng với ta bởi giới tương đương với giới của ta". Cụm từ 'Tasmiṃ sīle' có nghĩa là: trong cả hai loại giới. Cụm từ 'Iti imaṃ' có nghĩa là: như vậy, đối tượng giới này. Cụm từ 'Paṭhamaṃ' có nghĩa là: là cái đầu tiên do diễn tiến trước tiên theo thứ tự phát sinh.

ตปตีติ กิเลเส สนฺตปฺปติ, วิธมตีติ อตฺโถ. ‘‘ตเทวา’’ติ อิมินา ตุลฺยาธิกรณสมาสมาห. ชิคุจฺฉตีติ หีเฬติ ลามกโต ฐเปติ. อารกา กิเลเสหีติ กตฺวา นิทฺโทสตฺตา อริยา. อารมฺภวตฺถุวเสนาติ อฏฺฐารมฺภวตฺถุวเสน. วิปสฺสนาวีริยสงฺขาตาติ วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตวีริยสงฺขาตา. โลกิยมตฺตตฺตา ตโปชิคุจฺฉาว. มคฺคผลสมฺปยุตฺตา วีริยสงฺขาตา ตโปชิคุจฺฉาติ อธิการวเสน สมฺพนฺโธ. สพฺพุกฺกฏฺฐภาวโต [Pg.361] ปรมา นาม. ยถา ยุวิโน ภาโว โยพฺพนํ, เอวํ ชิคุจฺฉิโน ภาโว เชคุจฺฉํ. ยทิทํ อธิเชคุจฺฉนฺติ สีเล วิย โลกิยโลกุตฺตรวเสน ทุวิธมฺปิ พุทฺธเชคุจฺฉํ. ตตฺถาติ เชคุจฺเฉปิ อธิเชคุจฺเฉปิ. กมฺมสฺสกตาปญฺญาติ ‘‘อตฺถิ ทินฺนํ, อตฺถิ ยิฏฺฐ’’นฺติอาทิ (ม. นิ. ๑.๔๔๑; วิภ. ๗๙๓) นยปฺปวตฺตํ ญาณํ. ยถาห วิภงฺเค –

Cụm từ 'Tapati' có nghĩa là: làm thiêu đốt, phá hủy phiền não, đó là ý nghĩa. Bằng từ "tadeva", ngài nói đến tulyādhikaraṇasamāsa (karmadhāraya). Cụm từ 'Jigucchati' có nghĩa là: khinh miệt, xem là thấp hèn. Các bậc Thánh được gọi là 'ariyā' vì không có lỗi lầm, do đã làm cho xa lìa các phiền não. Cụm từ 'Ārambhavatthuvasena' có nghĩa là: tùy theo tám căn cứ khởi sự (tinh tấn). Cụm từ 'Vipassanāvīriyasaṅkhātā' có nghĩa là: được gọi là tinh tấn tương ưng với minh sát. Chỉ là sự khổ hạnh và nhàm chán do chỉ thuộc về thế gian. Sự khổ hạnh và nhàm chán được gọi là tinh tấn tương ưng với đạo và quả, đây là sự liên kết theo văn mạch. Được gọi là tối thượng do là trạng thái cao tột nhất. Giống như trạng thái của người trẻ là tuổi trẻ, cũng vậy, trạng thái của người nhàm chán là sự nhàm chán. Cụm từ 'yadidaṃ adhijegucchaṃ' có nghĩa là: sự nhàm chán của Đức Phật, cả hai loại theo phương diện thế gian và siêu thế, giống như trong trường hợp của giới. Cụm từ 'Tattha' có nghĩa là: trong sự nhàm chán và cả trong sự nhàm chán cao tột. Cụm từ 'Kammassakatāpaññā' có nghĩa là: trí tuệ diễn tiến theo phương pháp "có (quả của) sự bố thí, có (quả của) sự cúng dường" v.v... Như đã nói trong bộ Phân Tích –

‘‘ตตฺถ กตรํ กมฺมสฺสกตาญาณํ, อตฺถิ ทินฺนํ, อตฺถิ ยิฏฺฐํ, อตฺถิ หุตํ, อตฺถิ สุกฏทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก…เป… ฐเปตฺวา สจฺจานุโลมิกํ ญาณํ สพฺพาปิ สาสวา กุสลา ปญฺญา กมฺมสฺสกตาญาณ’’นฺติ (วิภ. ๗๙๓).

"Trong đó, nghiệp tư hữu trí là gì? Có (quả của) sự bố thí, có (quả của) sự cúng dường lớn, có (quả của) sự cúng dường (cho khách), có quả, có dị thục của các nghiệp thiện và ác... ngoại trừ thuận thứ đế trí, tất cả trí tuệ thiện hữu lậu được gọi là nghiệp tư hữu trí".

สพฺพมฺปิ หิ อกุสลํ อตฺตโน วา โหตุ, ปรสฺส วา, น สกํ นาม. กสฺมา? อตฺถภญฺชนโต, อนตฺถชนนโต จ. ตถา สพฺพมฺปิ กุสลํ สกํ นาม. กสฺมา? อนตฺถภญฺชนโต, อตฺถชนนโต จ. เอวํ กมฺมสฺสกภาเว ปวตฺตา ปญฺญา กมฺมสฺสกตาปญฺญา นาม. วิปสฺสนาปญฺญาติ มคฺคสจฺจสฺส, ปรมตฺถสจฺจสฺส จ อนุโลมนโต สจฺจานุโลมิกสญฺญิตา วิปสฺสนาปญฺญา, โลกิยมตฺตโต ปญฺญาว. อิตฺถิลิงฺคสฺส นปุํสกลิงฺควิปริยาโย อิธ ลิงฺควิปลฺลาโส. ยายํ อธิปญฺญาติ สีเล วิย โลกิยโลกุตฺตรวเสน ทุวิธาปิ พุทฺธปญฺญา. ตตฺถาติ ปญฺญายปิ อธิปญฺญายปิ. ยถารหํ ปริตฺตมหคฺคตภาวโต วิมุตฺติเยว นาม. มคฺคผลวเสน กิเลสานํ สมุจฺฉินฺทนปฏิปฺปสฺสมฺภนานิ สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺติโย. อถ วา สมฺมาวาจาทิวิรตีนํ อธิสีลคฺคหเณน, สมฺมาวายามสฺส อธิเชคุจฺฉคฺคหเณน, สมฺมาทิฏฺฐิยา อธิปญฺญาคฺคหเณน คหิตตฺตา อคฺคหิตคฺคหเณน สมฺมาสงฺกปฺปสติสมาธโย มคฺคผลปริยาปนฺนา สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺติโย ทฏฺฐพฺพา. นิสฺสรณวิมุตฺติ ปน นิพฺพานเมว. ยา อยํ อธิวิมุตฺตีติ สีเล วุตฺตนเยน ทุวิธาปิ อธิวิมุตฺติ. ตตฺถาติ วิมุตฺติยาปิ อธิวิมุตฺติยาปิ.

Thật vậy, tất cả pháp bất thiện dù là của mình hay của người khác, cũng không được gọi là của mình. Tại sao? Vì phá hoại lợi ích và vì sanh ra điều bất lợi. Tương tự, tất cả pháp thiện được gọi là của mình. Tại sao? Vì phá hoại điều bất lợi và vì sanh ra lợi ích. Như vậy, trí tuệ diễn tiến trong trạng thái có nghiệp là của riêng được gọi là trí tuệ về nghiệp và quả của nghiệp (kammassakatāpaññā). Trí tuệ minh sát (vipassanāpaññā) được gọi là trí tuệ tùy thuận chân lý (saccānulomika) do sự tùy thuận đối với Thánh đế về Đạo (maggasacca) và chân lý tối hậu (paramatthasacca), chỉ là trí tuệ ở mức độ hiệp thế. Ở đây, sự biến đổi từ nữ tính (itthiliṅga) sang trung tính (napuṃsakaliṅga) là sự đảo lộn về giới tính (liṅgavipallāso). Trí tuệ vượt trội (adhipaññā) này, giống như trong phần về giới, cũng có hai loại theo phương diện hiệp thế và siêu thế, là trí tuệ của Đức Phật. `Tattha` có nghĩa là trong cả trí tuệ (hiệp thế) và trí tuệ vượt trội (siêu thế). Tùy theo trường hợp, do trạng thái là dục giới (paritta) và đại hành (mahaggata), nên chỉ được gọi là giải thoát (vimutti). Theo phương diện Đạo và Quả, sự đoạn trừ và an tịnh các phiền não được gọi là đoạn trừ giải thoát (samucchedavimutti) và an tịnh giải thoát (paṭippassaddhivimutti). Hoặc là, do các sự chế ngự như chánh ngữ... đã được bao gồm bởi việc dùng từ `adhisīla`, chánh tinh tấn bởi việc dùng từ `adhijeguccha`, chánh kiến bởi việc dùng từ `adhipaññā`, nên cần hiểu rằng chánh tư duy, chánh niệm, chánh định, vốn thuộc về Đạo và Quả, được bao gồm bằng cách đề cập đến những gì chưa được đề cập, chính là đoạn trừ giải thoát và an tịnh giải thoát. Còn xuất ly giải thoát (nissaraṇavimutti) chính là Niết-bàn. Thắng giải thoát (adhivimutti) này, theo phương pháp đã nói trong phần về giới, cũng có hai loại. `Tattha` có nghĩa là trong cả giải thoát (hiệp thế) và thắng giải thoát (siêu thế).

๔๐๓. ยํ กิญฺจิ ชนวิวิตฺตฏฺฐานํ สุญฺญาคารมิธาธิปฺเปตํ. ตตฺถ นทนฺเตน วินา อญฺโญ ชโน นตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกโกวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐสุ ปริสาสูติ ขตฺติยปริสา, พฺราหฺมณคหปติสมณจาตุมหาราชิกตาวตึสมารพฺรหฺมปริสาติ อิมาสุ อฏฺฐสุ ปริสาสุ.

403. Ở đây, bất cứ nơi nào vắng vẻ người được hiểu là ngôi nhà trống (suññāgāra). Để chỉ ra rằng ở nơi đó, ngoài người đang rống lên (tiếng rống sư tử), không có người nào khác, nên (vị Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng 'ekakova'. `Aṭṭhasu parisāsu` (trong tám hội chúng) có nghĩa là trong tám hội chúng này: hội chúng Sát-đế-lỵ, hội chúng Bà-la-môn, hội chúng gia chủ, hội chúng Sa-môn, hội chúng Tứ Đại Thiên Vương, hội chúng Đao-lợi, hội chúng Ma vương, và hội chúng Phạm thiên.

ตทตฺถํ [Pg.362] มชฺฌิมาคมวเร มหาสีหนาทสุตฺตปเทน (ม. นิ. ๑.๑๕๐) สาเธนฺโต ‘‘จตฺตาริมานี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เวสารชฺชานีติ วิสารทภาวา, ญาณปฺปหานอนฺตรายิกนิยฺยานิกธมฺมเทสนานิมิตฺตํ กุโตจิปิ อสนฺตสฺสนภาวา นิพฺภยภาวาติ อตฺโถ. ‘‘เวสารชฺช’’นฺติ หิ จตูสุ ฐาเนสุ สารชฺชาภาวํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนโสมนสฺสมยญาณสฺเสตํ นามํ. อญฺเญหิ ปน อสาธารณตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถาคตสฺส ตถาคตเวสารชฺชานี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ยถา วา ปุพฺพพุทฺธานํ เวสารชฺชานิ ปุญฺญุสฺสยสมฺปตฺติยา อาคตานิ, ตถา อาคตเวสารชฺชานี’’ติ วา ทุติยสฺส ตถาคตสทฺทสฺส ตุลฺยาธิกรณตฺตา เอวํ วุตฺตํ. อยํ อฏฺฐกถานโย. เนรุตฺติกา ปน วทนฺติ ‘‘สมาเส สิทฺเธ สามญฺญตฺตา, สญฺญาสทฺทตฺตา จ ตถา วุตฺต’’นฺติ. อาสภํ ฐานนฺติ เสฏฺฐฏฺฐานํ อุตฺตมฏฺฐานํ. สพฺพญฺญุตํ ปฏิชานนวเสน อภิมุขํ คจฺฉนฺติ, อฏฺฐปริสํ อุปสงฺกมนฺตีติ วา อาสภา, พุทฺธา, เตสํ ฐานนฺติปิ อตฺโถ.

Để làm rõ ý nghĩa đó bằng một câu trong kinh Đại Sư Tử Hống (Mahāsīhanādasutta) thuộc Trung Bộ Kinh (Majjhimāgama) ưu việt, vị Chú giải đã nói câu bắt đầu bằng 'cattārimāni'. Trong đó, `vesārajjāni` (các pháp vô sở úy) có nghĩa là các trạng thái dũng cảm, các trạng thái không run sợ, không sợ hãi từ bất cứ ai về dấu hiệu ngăn cản việc thuyết giảng các pháp liên quan đến trí tuệ, sự đoạn trừ, các pháp chướng ngại, và các pháp đưa đến giải thoát. Thật vậy, 'vesārajja' (vô sở úy) là tên gọi của trí tuệ đi kèm với hỷ khởi lên nơi vị (Phật) khi quán xét sự không rụt rè trong bốn trường hợp. Hơn nữa, để chỉ ra tính chất không chung với những vị khác, câu 'tathāgatassa tathāgatavesārajjānī' (các pháp vô sở úy của Như Lai là của Như Lai) đã được nói đến. Hoặc là, 'Giống như các pháp vô sở úy của các vị Phật quá khứ đã đến do sự thành tựu của nền tảng phước báu, cũng vậy, đây là các pháp vô sở úy đã đến như thế', câu này được nói như vậy do từ `tathāgata` thứ hai có cùng một cơ sở (với từ đầu tiên). Đây là phương pháp của Chú giải. Còn các nhà ngữ nguyên học thì nói rằng: 'Khi hợp thể (samāsa) đã được hình thành, nó được nói như vậy do tính phổ thông và do nó là một danh từ riêng'. `Āsabhaṃ ṭhānaṃ` (địa vị Ngưu vương) là địa vị cao tột, địa vị tối thượng. Hoặc là, các vị Phật được gọi là `āsabhā` (Ngưu vương) vì các Ngài đi đến đối diện bằng cách tuyên bố Nhất thiết trí, hoặc vì các Ngài đi vào tám hội chúng; và `ṭhānaṃ` là địa vị của các vị Phật ấy. Ý nghĩa này cũng nên được hiểu như vậy.

อปิจ ตโย ปุงฺควา – ควสตเชฏฺฐโก อุสโภ, ควสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ. วชสตเชฏฺฐโก วา อุสโภ, วชสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ. เอกคามเขตฺเต วา เชฏฺโฐ อุสโภ, ทฺวีสุ คามเขตฺเตสุ เชฏฺโฐ วสโภ, สพฺพควเสฏฺโฐ สพฺพตฺถ เชฏฺโฐ สพฺพปริสฺสยสโห เสโต ปาสาทิโก มหาภารวโห อสนิสตสทฺเทหิปิ อกมฺปนีโย นิสโภติ. นิสโภว อิธ ‘‘อุสโภ’’ติ อธิปฺเปโต. อิทมฺปิ หิ ตสฺส ปริยายวจนํ. อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ, อิทํ ปน อาสภํ วิยาติ อาสภํ. ยเถว หิ นิสภสงฺขาโต อุสโภ อุสภพเลน สมนฺนาคโต จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ตถาคโตปิ ทสตถาคตพเลน สมนฺนาคโต จตูหิ เวสารชฺชปาเทหิ อฏฺฐปริสาปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ. เอวํ ติฏฺฐมาโนว ตํ อาสภํ ฐานํ ปฏิวิชานาติ อุปคจฺฉติ น ปจฺจกฺขาติ อตฺตนิ อาโรเปติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาตี’’ติ.

Hơn nữa, có ba loại bò đực đầu đàn (puṅgavā): con đầu đàn của một trăm con bò là `usabha`; con đầu đàn của một ngàn con bò là `vasabha`. Hoặc con đầu đàn trong một trăm chuồng bò là `usabha`; con đầu đàn trong một ngàn chuồng bò là `vasabha`. Hoặc con đầu đàn trong một khu làng là `usabha`; con đầu đàn trong hai khu làng là `vasabha`. Con bò đực ưu việt hơn tất cả các con bò khác, là đầu đàn ở mọi nơi, chịu đựng được mọi hiểm nguy, thân màu trắng, đáng ưa thích, mang được gánh nặng, không bị lay chuyển ngay cả bởi hàng trăm tiếng sấm, được gọi là `nisabha`. Ở đây, chính `nisabha` được hiểu là `usabha`. Thật vậy, từ này (`nisabha`) cũng là một từ đồng nghĩa của từ kia (`usabha`). `Āsabhaṃ` có nghĩa là 'của usabha'. Hơn nữa, `āsabhaṃ` có nghĩa là 'giống như āsabha'. Giống như con bò đực `usabha` được gọi là `nisabha`, được trang bị sức mạnh của bò đực, đứng vững vàng không lay chuyển, dùng bốn chân đạp mạnh xuống đất; cũng vậy, Đức Như Lai, được trang bị mười lực của Như Lai, đứng vững vàng không lay chuyển, không bị lay động bởi bất kỳ kẻ đối nghịch, kẻ thù nào trong thế gian cùng với chư thiên, dùng bốn chân là các pháp vô sở úy đạp mạnh lên mặt đất là tám hội chúng. Chỉ khi đứng vững như vậy, Ngài mới thừa nhận, đạt đến, không từ bỏ, và đặt vào mình địa vị Ngưu vương (āsabhaṃ ṭhānaṃ) ấy. Do đó, (vị Chú giải) đã nói: 'Ngài thừa nhận địa vị Ngưu vương (āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti)'.

สีหนาทํ นทตีติ ‘‘เสฏฺฐนาทํ อภีตนาทํ นทตี’’ติ วุตฺโตวายมตฺโถ. อถ วา สีหนาทสทิสํ นาทํ นทติ. อยมตฺโถ ขนฺธวคฺคสํยุตฺเต อาคเตน สีหนาทสุตฺเตน (สํ. นิ. ๓.๗๘) ทีเปตพฺโพ. ยถา วา สีโห มิคราชา ปริสฺสยานํ [Pg.363] สหนโต, โคณมหึ สมตฺตวารณาทีนํ หนนโต จ ‘‘สีโห’’ติ วุจฺจติ, เอวํ ตถาคโต มุนิราชา โลกธมฺมานํ สหนโต, ปรปฺปวาทานํ หนนโต จ ‘‘สีโห’’ติ วุจฺจติ. เอวํ วุตฺตสฺส สีหสฺส นาทํ นทติ. ตตฺถ ยถา มิคสีโห สีหพเลน สมนฺนาคโต สพฺพตฺถ วิสารโท วิคตโลมหํโส สีหนาทํ นทติ, เอวํ ตถาคตสีโห ทสตถาคตพเลน สมนฺนาคโต อฏฺฐสุ ปริสาสุ วิสารโท วิคตโลมหํโส ‘‘อิติ รูป’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๗๘; อ. นิ. ๘.๒) นเยน นานาวิธเทสนาวิลาสสมฺปนฺนํ สีหนาทํ นทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปริสาสุ สีหนาทํ นทตี’’ติ.

`Sīhanādaṃ nadati` (rống tiếng rống sư tử) có nghĩa là 'Ngài cất lên tiếng nói cao tột, tiếng nói không sợ hãi'. Ý nghĩa này đã được nói đến. Hoặc là, Ngài cất lên tiếng nói giống như tiếng rống của sư tử. Ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ bằng kinh Sư Tử Hống (Sīhanādasutta) trong Tương Ưng Bộ, phẩm Uẩn (Khandhavaggasaṃyutta). Hoặc là, giống như sư tử, vua của các loài thú, được gọi là 'sư tử' (sīha) vì nó chịu đựng được các hiểm nguy và vì nó giết hại bò, trâu, voi điên...; cũng vậy, Đức Như Lai, vua của các bậc ẩn sĩ, được gọi là 'sư tử' (sīha) vì Ngài chịu đựng được các pháp thế gian và vì Ngài phá tan các tà thuyết của người khác. Ngài cất lên tiếng nói của vị sư tử được gọi như vậy. Trong đó, giống như con sư tử thú vật, được trang bị sức mạnh của sư tử, dũng cảm ở mọi nơi, không có lông tóc dựng đứng, rống lên tiếng rống sư tử; cũng vậy, Đức Như Lai sư tử, được trang bị mười lực của Như Lai, dũng cảm trong tám hội chúng, không có lông tóc dựng đứng, cất lên tiếng rống sư tử, vốn được trang hoàng bởi vẻ đẹp của nhiều loại thuyết pháp khác nhau theo phương pháp bắt đầu bằng 'sắc là như vậy' (iti rūpaṃ). Do đó, (vị Chú giải) đã nói: 'Ngài rống tiếng rống sư tử trong các hội chúng (parisāsu sīhanādaṃ nadati)'.

ปญฺหํ อภิสงฺขริตฺวาติ ญาตุมิจฺฉิตํ อตฺถํ อตฺตโน ญาณพลานุรูปํ อภิสงฺขริตฺวา. ตงฺขณญฺเญวาติ ปุจฺฉิตกฺขเณเยว ฐานุปฺปตฺติกปฏิภาเนน วิสฺสชฺเชติ. อชฺฌาสยานุรูปํ, อตฺถธมฺมานุรูปญฺจ วิสฺสชฺชนโต จิตฺตํ ปริโตเสติเยว. อสฺสาติ สมณสฺส โคตมสฺส. โสตพฺพํ มญฺญนฺตีติ อฏฺฐกฺขณวชฺชิเตน นวเมน ขเณน ลพฺภมานตฺตา ‘‘ยํ โน สตฺถา สาสติ, ตํ มยํ โสสฺสามา’’ติ อาทรภาวชาตา มหนฺเตเนว อุสฺสาเหน โสตพฺพํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ มญฺญติ. กลฺลจิตฺตา มุทุจิตฺตาติ ปสาทาภิวุทฺธิยา วิคตุปกฺกิเลสตาย กลฺลจิตฺตา มุทุจิตฺตา โหนฺติ. มุทฺธปฺปสนฺนาติ ตุจฺฉปฺปสนฺนา นิรตฺถกปฺปสนฺนา. ปสนฺนากาโร นาม ปสนฺเนหิ กาตพฺพสกฺกาโร, โส ทุวิโธ ธมฺมามิสปูชาวเสน, ตตฺถ อามิสปูชํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปณีตานี’’ติอาทิมาห. ธมฺมปูชา ปน ปาฬิยเมว ‘‘ตถตฺตาย ปฏิปชฺชนฺตี’’ติ อิมินา ทสฺสิตา. ตถาภาวายาติ ยถาภาวาย ยสฺส วฏฺฏทุกฺขนิสฺสรณสฺส อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต, ตถาภาวาย. ตเทวตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติปูรณตฺถายา’’ติ วุตฺตํ. ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติ หิ วฏฺฏทุกฺขนิสฺสรณปริโยสานา, สา จ ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติ ยาย อนุปุพฺพิยา ปฏิปชฺชิตพฺพา, ปฏิปชฺชนฺตานญฺจ สติ อชฺฌตฺติกงฺคสมวาเย เอกํสิกา ตสฺสา ปาริปูรีติ ตํ อนุปุพฺพึ ทสฺเสนฺโต ‘‘เกจิ สรเณสู’’ติอาทิมาห. ยถา ปูเรนฺตา ปูเรตุํ สกฺโกติ นาม, ตถา ปูรณํ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพากาเรน ปน ปูเรนฺตี’’ติ วุตฺตํ.

Pañhaṃ abhisaṅkharitvāti có nghĩa là sau khi đã chuẩn bị câu hỏi về ý nghĩa mong muốn được biết, tương xứng với sức mạnh trí tuệ của mình. Taṅkhaṇaññevāti có nghĩa là ngay trong khoảnh khắc được hỏi, Ngài trả lời bằng trí tuệ ứng đối phát sanh ngay tại chỗ. Do việc trả lời tương xứng với ý nguyện, tương xứng với lợi ích và pháp, nên chắc chắn làm cho tâm (của người khác) được hài lòng. Assāti có nghĩa là của Sa-môn Gotama. Sotabbaṃ maññantīti có nghĩa là họ nghĩ rằng đáng được nghe. Vì có thể đạt được (thân người) trong khoảnh khắc thứ chín, đã loại trừ tám phi thời, nên (họ nghĩ rằng): “Pháp nào mà bậc Đạo Sư giáo huấn cho chúng ta, chúng ta sẽ lắng nghe pháp ấy.” Do có lòng kính trọng phát sanh, với sự nỗ lực to lớn, họ nghĩ rằng đáng được nghe, đáng được tiếp nhận. Kallacittā muducittāti có nghĩa là do sự tăng trưởng của niềm tịnh tín, do trạng thái đã thoát ly các phiền não phụ, nên họ có tâm thích hợp, tâm nhu nhuyến. Muddhappasannāti có nghĩa là tịnh tín một cách trống rỗng, tịnh tín một cách vô ích. Pasannākāro được gọi là thái độ của người tịnh tín, là sự tôn kính cúng dường cần được thực hiện bởi những người có lòng tịnh tín. Điều đó có hai loại, theo cách pháp cúng dường và tài vật cúng dường. Ở đây, để chỉ ra tài vật cúng dường, ngài (chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng “paṇītāni.” Còn pháp cúng dường thì ngay trong Pāli đã được chỉ ra bằng câu này: “họ thực hành vì mục đích ấy.” Tathābhāvāyāti có nghĩa là vì trạng thái ấy, tức là vì lợi ích của sự thoát khỏi khổ luân hồi, là trạng thái nào mà pháp đã được thuyết giảng, (họ thực hành) vì trạng thái ấy. Để chỉ ra chính ý nghĩa đó, đã được nói là: “vì mục đích làm viên mãn sự thực hành pháp và tùy pháp.” Quả vậy, sự thực hành pháp và tùy pháp có sự thoát khỏi khổ luân hồi là kết quả cuối cùng. Và sự thực hành pháp và tùy pháp ấy cần được thực hành theo tuần tự nào, và khi có sự hội đủ các yếu tố nội tại của những người đang thực hành, thì sự viên mãn của sự thực hành ấy là chắc chắn. Để chỉ ra tuần tự ấy, ngài (chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng “keci saraṇesu.” Để chỉ ra sự làm viên mãn như thế nào mà những người đang làm viên mãn có thể làm viên mãn được, đã được nói là: “còn họ làm viên mãn bằng mọi cách.”

อิมสฺมึ ปโนกาเสติ ‘‘ปฏิปนฺนา จ อาราเธนฺตี’’ติ สีหนาทกิจฺจปาริปูริฏฺฐปเน ปาฬิปเทเส. สโมธาเนตพฺพาติ สงฺกลยิตพฺพา. เอกจฺจํ…เป… ปสฺสามีติ ภควโต เอโก สีหนาโท อสาธารโณ อญฺเญหิ [Pg.364] อปฺปฏิวตฺติโย เสฏฺฐนาโท อภีตนาโทติ กตฺวา. เอส นโย เสเสสุปิ. อปรํ ตปสฺสินฺติ อธิกาโร. ปุริมานํ ทสนฺนนฺติ ‘‘เอกจฺจํ ตปสฺสึ นิรเย นิพฺพตฺตํ ปสฺสามี’’ติ วุตฺตสีหนาทโต ปฏฺฐาย ยาว ‘‘วิมุตฺติยา มยฺหํ สทิโส นตฺถี’’ติ วุตฺตสีหนาทา ปุริมกานํ ทสนฺนํ สีหนาทานํ, นิทฺธารเณ เจตํ สามิวจนํ. เตนาห ‘‘เอเกกสฺสา’’ติ. ‘‘ปริสาสุ จ นทตี’’ติ อาทโย ‘‘ปฏิปนฺนา จ มํ อาราเธนฺตี’’ติ ปริโยสานา ทส ทส สีหนาทา ปริวารา. ‘‘เอกจฺจํ ตปสฺสึ นิรเย นิพฺพตฺตํ ปสฺสามี’’ติ หิ สีหนาทํ นทนฺโต ภควา ปริสาสุ นทติ วิสารโท หุตฺวา นทติ, ตตฺถ จ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, ปญฺหํ วิสฺสชฺเชติ, วิสฺสชฺชเนน ปรสฺส จิตฺตํ อาราเธติ, สุตฺวา โสตพฺพํ มญฺญนฺติ, สุตฺวา จ ภควโต ปสีทนฺติ, ปสนฺนา จ ปสนฺนาการํ กโรนฺติ, ยํ ปฏิปตฺตึ เทเสติ, ตถตฺตาย ปฏิปชฺชนฺติ, ปฏิปนฺนา จ มํ อาราเธนฺตีติ เอวํ ปริวาเรตฺวา อตฺถโยชนา สมฺภวติ. อยเมว นโย เสเสสุปิ นวสุ.

Imasmiṃ panokāseti có nghĩa là tuy nhiên, trong trường hợp này, (câu) “và những người thực hành cũng làm hài lòng” là ở trong đoạn Pāli nơi đặt sự viên mãn của phận sự tiếng rống sư tử. Samodhānetabbāti có nghĩa là cần được tổng hợp lại. Ekaccaṃ…pe… passāmīti là một tiếng rống sư tử của Đức Thế Tôn, không chung với người khác, không thể bị bác bỏ bởi người khác, vì là tiếng rống cao tột, tiếng rống không sợ hãi. Phương pháp này (cũng áp dụng) cho những (tiếng rống sư tử) còn lại. Aparaṃ tapassinti là phần được đề cập đến. Purimānaṃ dasannanti có nghĩa là của mười tiếng rống sư tử trước, bắt đầu từ tiếng rống sư tử đã được nói: “Ta thấy một số khổ hạnh sĩ tái sanh trong địa ngục” cho đến tiếng rống sư tử đã được nói: “Về giải thoát, không có ai bằng ta.” Và đây là sở thuộc cách trong ý nghĩa phân loại. Do đó, ngài (chú giải) nói: “của mỗi một.” Mười tiếng rống sư tử bắt đầu bằng “và rống lên trong các hội chúng” và kết thúc bằng “và họ làm ta hài lòng bằng sự thực hành” là tùy tùng (cho mỗi tiếng rống sư tử chính). Quả vậy, Đức Thế Tôn, khi rống lên tiếng rống sư tử: “Ta thấy một số khổ hạnh sĩ tái sanh trong địa ngục,” Ngài rống lên trong các hội chúng, sau khi trở nên vô úy, Ngài rống lên. Và ở đó, họ hỏi câu hỏi, Ngài trả lời câu hỏi. Bằng việc trả lời, Ngài làm hài lòng tâm của người khác. Sau khi nghe, họ nghĩ rằng đáng được nghe. Và sau khi nghe, họ tịnh tín nơi Đức Thế Tôn. Và những người đã tịnh tín, họ thể hiện thái độ tịnh tín. Sự thực hành nào mà Ngài thuyết giảng, họ thực hành vì mục đích ấy. Và họ làm ta hài lòng bằng sự thực hành. Như vậy, việc kết hợp ý nghĩa bằng cách bao quanh (như tùy tùng) là có thể xảy ra. Chính phương pháp này (cũng áp dụng) cho chín (tiếng rống sư tử) còn lại.

‘‘เอว’’นฺติอาทินา ยถาวุตฺตานํ สีหนาทานํ สงฺกลยิตฺวา ทสฺสนํ. เต ทสาติ ‘‘ปริสาสุ จ นทตี’’ติ อาทโย ทส สีหนาทา. ปุริมานํ ทสนฺนนฺติ ยถาวุตฺตานํ มูลภูตานํ ปุริมกานํ ทสสีหนาทานํ. ปริวารวเสนาติ มูลึ กตฺวา ปจฺเจกํ ปริวารวเสน โยชิยมานา สตํ สีหนาทา. ปุริมา จ ทสาติ มูลมูลิโย กตฺวา ปริวารวเสน อโยชิยมานา ปุริมกา จ ทสาติ เอวํ ทสาธิกํ สีหนาทสตํ โหติ. อญฺญสฺมึ ปน สุตฺเตติ มชฺฌิมาคมจูฬสีหนาทสุตฺตาทิมฺหิ (ม. นิ. ๑.๑๙๓) เตนาติ สงฺขฺยามหตฺเตน. มหาสีหนาทตฺตา อิทํ สุตฺตํ ‘‘มหาสีหนาท’’นฺติ วุจฺจติ, น ปน มชฺฌิมนิกาเย มหาสีหนาทสุตฺตมิว จูฬสีหนาทสุตฺตมุปาทายาติ อธิปฺปาโย.

(Câu) bắt đầu bằng “Evaṃ” là sự chỉ ra sau khi đã tổng hợp các tiếng rống sư tử đã được nói như trên. Te dasāti là mười tiếng rống sư tử bắt đầu bằng “parisāsu ca nadati.” Purimānaṃ dasannanti có nghĩa là của mười tiếng rống sư tử trước, đã trở thành gốc, đã được nói như trên. Parivāravasenāti có nghĩa là: khi được kết hợp riêng rẽ với mỗi tiếng rống sư tử chính như là tùy tùng, thì có một trăm tiếng rống sư tử. Purimā ca dasāti có nghĩa là: và mười tiếng rống sư tử đầu tiên, vốn không được kết hợp theo cách tùy tùng, (cũng được tính vào). Như vậy, có một trăm lẻ mười tiếng rống sư tử. Aññasmiṃ pana sutteti có nghĩa là tuy nhiên, trong một kinh khác, (như) trong kinh Cūḷasīhanāda, v.v... của Trung Bộ. Tenāti có nghĩa là do sự vĩ đại về số lượng. Do là tiếng rống sư tử vĩ đại (về số lượng), kinh này được gọi là “Mahāsīhanāda.” Tuy nhiên, không phải (được gọi là Mahāsīhanāda) dựa vào kinh Cūḷasīhanāda như kinh Mahāsīhanāda trong Trung Bộ, đây là chủ ý.

ติตฺถิยปริวาสกถาวณฺณนา

Chú giải về câu chuyện biệt trú của ngoại đạo

๔๐๔. ปฏิเสเธตฺวาติ ตถา ภาวาภาวทสฺสเนน ปฏิกฺขิปิตฺวา. ยํ ภควา ปาถิกวคฺเค อุทุมฺพริกสุตฺเต (ที. นิ. ๓.๕๗) ‘‘อิธ นิคฺโรธ ตปสฺสี’’ติอาทินา อุปกฺกิเลสวิภาคํ, ปาริสุทฺธิวิภาคญฺจ ทสฺเสนฺโต สปริสสฺส นิคฺโรธปริพฺพาชกสฺส ปุรโต สีหนาทํ นทติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิทานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. นทิตปุพฺพนฺติ อุทุมฺพริกสุตฺเต อาคตนเยน ปุพฺเพ นิคฺโรธปริพฺพาชกสฺส นทิตํ[Pg.365]. ตปพฺรหฺมจารีติ อุตฺตมตปจารี, ตเปน วา วีริเยน พฺรหฺมจารี. อิทนฺติ ‘‘ราชคเห…เป… ปญฺหํ อปุจฺฉี’’ติ ปาฬิยํ อาคตวจนํ. อาจริเยน (ที. นิ. ฏี. ๑.๔๐๓) ปน ยถาวุตฺตํ อฏฺฐกถาวจนเมว ปจฺจามฏฺฐํ. เอตฺถ จ กามํ ยทา นิคฺโรโธ ปญฺหมปุจฺฉิ, ภควา จสฺส วิสฺสชฺเชสิ, น ตทา ภควา คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต วิหรติ, ราชคหสมีเปเยว อุทุมฺพริกาย เทวิยา อุยฺยาเน วิหรติ ตตฺเถว ตถา ปุจฺฉิตตฺตา, วิสฺสชฺชิตตฺตา จ, ตถาปิ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต ภควโต วิหาโร น ตาว วิจฺฉินฺโน, ตสฺมา ปาฬิยํ ‘‘ตตฺร ม’’นฺติอาทิวจนํ, อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ตตฺร ราชคเห คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต วิหรนฺตํ ม’’นฺติอาทิวจนํ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถมฺปิ ‘‘ยํ ตํ ภควา’’ติอาทินา วิญฺญาเปตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต’’ติ อิทํ ตตฺถ กตวิหารํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ ‘‘คิชฺฌกูเฏ มหาวิหาเร’’ติ อิมินา. อุทุมฺพริกายาติ ตนฺนามิกาย. อุยฺยาเนติ ตตฺถ กตปริพฺพาชการามํ สนฺธาย วทติ. นิคฺโรโธ นาม ฉนฺนปริพฺพาชโก. สนฺธาโน นาม ปญฺจอุปาสกสตปริวาโร อนาคามิอุปาสโก. กถาสลฺลาปนฺติ ‘‘ยคฺเฆ คหปติ ชาเนยฺยาสิ, เกน สมโณ โคตโม สทฺธึ สลฺลปตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๕๓) สลฺลาปกถํ. ปรนฺติ อติสยตฺเถ นิปาโต. วิยาติ ปทปูรณมตฺเต ยถา ตํ ‘‘อติวิยา’’ติ. อนฺธพาลนฺติ ปญฺญาจกฺขุนา อนฺธํ พาลชนํ. โยเคติ นเย, ทุกฺขนิสฺสรณูปาเยติ อตฺโถ.

404. Paṭisedhetvāti có nghĩa là sau khi bác bỏ bằng cách chỉ ra sự hiện hữu và không hiện hữu như vậy. Để chỉ ra tiếng rống sư tử ấy mà đức Thế Tôn đã rống lên trước mặt du sĩ Nigrodha cùng với hội chúng, trong khi Ngài thuyết giảng về sự phân tích các phiền não và sự phân tích về thanh tịnh qua câu bắt đầu bằng "Này Nigrodha, ở đây vị khổ hạnh..." trong kinh Udumbarika, phẩm Pāthika, (nên) câu bắt đầu bằng "idānī" đã được nói đến. Naditapubbanti có nghĩa là đã được rống lên trước đây cho du sĩ Nigrodha theo phương pháp đã được trình bày trong kinh Udumbarika. Tapabrahmacārīti có nghĩa là người thực hành khổ hạnh cao thượng, hoặc là người sống phạm hạnh với khổ hạnh tức là với sự tinh tấn. Idanti là câu đã được trình bày trong Pāli: "tại Rājagaha... đã hỏi một câu hỏi". Còn vị Chú giải sư đã xem xét lại chính câu Chú giải đã được nói đến. Và ở đây, quả thực khi Nigrodha hỏi câu hỏi và đức Thế Tôn trả lời cho ông ta, lúc đó đức Thế Tôn không trú tại núi Gijjhakūṭa, mà Ngài trú tại khu vườn của hoàng hậu Udumbarikā gần thành Rājagaha, vì đã được hỏi và đã trả lời như vậy ngay tại đó. Tuy nhiên, việc trú ngụ của đức Thế Tôn tại núi Gijjhakūṭa vẫn chưa bị gián đoạn, do đó, câu trong Pāli bắt đầu bằng "tatra maṃ" và câu trong Chú giải bắt đầu bằng "tatra rājagahe gijjhakūṭe pabbate viharantaṃ maṃ" đã được nói đến. Cần phải hiểu rằng ý nghĩa này cũng được làm cho biết qua câu bắt đầu bằng "yaṃ taṃ bhagavā". Bằng câu "tại đại tịnh xá trên núi Gijjhakūṭa", ngài chỉ ra rằng câu "tại núi Gijjhakūṭa" được nói với ý chỉ đến tịnh xá được xây dựng ở đó. Udumbarikāyāti có nghĩa là của vị có tên như vậy. Uyyāne (trong khu vườn), ngài nói với ý chỉ đến tu viện của các du sĩ được xây dựng ở đó. Nigrodha là tên của một du sĩ mặc y phục. Sandhāna là tên của một vị cư sĩ Bất lai có năm trăm cư sĩ làm tùy tùng. Kathāsallāpanti là cuộc đàm luận được nói đến qua câu bắt đầu bằng "Này gia chủ, mong ông biết, Sa-môn Gotama đang đàm luận với ai". Paran là một bất biến từ có nghĩa là vượt trội. Viya chỉ là một từ đệm, giống như trong câu "ativiyā". Andhabālanti có nghĩa là người ngu si bị mù bởi con mắt trí tuệ. Yogeti có nghĩa là trong phương pháp, trong phương tiện để thoát khỏi khổ đau.

๔๐๕. อเนนาติ ภควตา. ขนฺธเกติ มหาวคฺเค ปพฺพชฺชขนฺธเก (มหาว. ๙๖) ยํ ปริวาสํ ปริวสตีติ โยชนา. ‘‘ปุพฺเพ อญฺญติตฺถิโย ภูโตติ อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ’’ติ (สารตฺถ. ฏี. ๗๖) อาจริยสาริปุตฺตตฺเถเรน วุตฺตํ. ปฐมํ ปพฺพชฺชํ คเหตฺวาว ปริวสตีติ อาห ‘‘สามเณรภูมิยํ ฐิโต’’ติ. ตนฺติ ทฺวีหิ อากาเรหิ วุตฺตํ ปริวาสํ. ปพฺพชฺชนฺติ ‘‘อากงฺขติ ปพฺพชฺชํ, อากงฺขติ อุปสมฺปท’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตํ ปพฺพชฺชคฺคหณํ. ‘‘อุตฺตริทิรตฺตติรตฺตํ สหเสยฺยํ กปฺเปยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๕๑) เอตฺถ ทิรตฺตคฺคหณํ วิย วจนสิลิฏฺฐตาวเสเนว วุตฺตํ. ยสฺมา ปน สามเณรภูมิยํ ฐิเตเนว ปริวสิตพฺพํ, น คิหิภูเตน, ตสฺมา อปริวสิตฺวาเยว ปพฺพชฺชํ ลภติ. น คามปฺปเวสนาทีนีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน นเวสิยาวิธวาถุลฺลกุมาริกปณฺฑกภิกฺขุนิโคจรตา, สพฺรหฺมจารีนํ กึ กรณีเยสุ ทกฺขานลสาทิตา, อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีสุ ติพฺพจฺฉนฺทตา, ยสฺส ติตฺถายตนโต [Pg.366] อิธาคโต, ตสฺส อวณฺณภณเน อตฺตมนตา, พุทฺธาทีนํ อวณฺณภณเน อนตฺตมนตา, ยสฺส ติตฺถายตนโต อิธาคโต, ตสฺส วณฺณภณเน อนตฺตมนตา, พุทฺธาทีนํ วณฺณภณเน อตฺตมนตาติ อิเมสํ สตฺตวตฺตานํ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ปูเรนฺเตน ปริวสิตพฺพนฺติ ยทา ปริวสติ, ตทา ปูรมาเนน ปริวสิตพฺพํ. อฏฺฐวตฺตปูรเณนาติ ยถาวุตฺตานํ อฏฺฐนฺนํ วตฺตานํ ปูรเณน. เอตฺถาติ ปริวาเส, อุปสมฺปทาย วา. ฆํสิตฺวา โกฏฺเฏตฺวาติ อชฺฌาสยวีมํสนวเสน สุวณฺณํ วิย ฆํสิตฺวา โกฏฺเฏตฺวา. ปพฺพชฺชายาติ นิทสฺสนมตฺตํ. อุปสมฺปทาปิ หิ เตน สงฺคยฺหติ.

405. Anenāti có nghĩa là bởi đức Thế Tôn. Khandhaketi có nghĩa là trong Pabbajjakhandhaka (Thiên Xuất Gia) của Mahāvagga (Đại Phẩm). Cú pháp là: (người ấy) sống biệt trú (parivāsa) nào. Trưởng lão Sāriputta, vị thầy, đã nói rằng: "Aññatitthiyapubbo có nghĩa là người trước đây đã từng là ngoại đạo". Vị Chú giải sư nói "đứng trên địa vị sa-di" vì người ấy sống biệt trú sau khi đã thọ nhận xuất gia trước tiên. Tan (ấy) là sự biệt trú đã được nói đến theo hai phương diện. Pabbajjan là việc thọ nhận xuất gia đã được nói đến trong câu "mong muốn xuất gia, mong muốn cụ túc giới". Nó được nói đến chỉ vì sự trôi chảy của lời nói, giống như việc dùng từ "diratta" (hai đêm) trong câu "nên ngủ chung quá hai hoặc ba đêm". Hơn nữa, vì phải sống biệt trú khi đã ở trên địa vị sa-di, chứ không phải khi là người tại gia, do đó, người ấy nhận được sự xuất gia mà không cần phải sống biệt trú (trước đó). Trong câu "không đi vào làng, v.v.", bằng từ "ādi" (v.v.), cần phải hiểu là bao gồm bảy phận sự sau: không đi khất thực nơi có kỹ nữ, góa phụ, bà cô già, người ái nam ái nữ, tỳ-khưu-ni; khéo léo và không lười biếng trong các công việc cần làm của các vị đồng phạm hạnh; có ý muốn mãnh liệt trong việc học hỏi và tra vấn; hài lòng khi nói xấu về (giáo phái của) vị thầy mà mình đã từ bỏ để đến đây; không hài lòng khi nói xấu về đức Phật, v.v.; không hài lòng khi tán thán (giáo phái của) vị thầy mà mình đã từ bỏ để đến đây; hài lòng khi tán thán đức Phật, v.v. Pūrentena parivasitabban có nghĩa là khi sống biệt trú, phải sống biệt trú trong khi đang làm tròn (các phận sự). Aṭṭhavattapūraṇenāti có nghĩa là bằng việc làm tròn tám phận sự đã được nói đến. Etthāti có nghĩa là trong thời gian biệt trú, hoặc trong lễ cụ túc giới. Ghaṃsitvā koṭṭetvāti có nghĩa là sau khi chà xát và đập, giống như vàng, theo cách xem xét khuynh hướng nội tâm. Pabbajjāyā chỉ là một sự chỉ dẫn. Vì lễ cụ túc giới cũng được bao gồm bởi từ đó.

‘‘คณมชฺเฌ นิสีทิตฺวาติ อุปสมฺปทากมฺมสฺส คณปฺปโหนกานํ ภิกฺขูนํ มชฺเฌ สงฺฆตฺเถโร วิย ตสฺส อนุคฺคหตฺถํ นิสีทิตฺวา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๔๐๕) อาจริเยน วุตฺตํ, อิทานิ ปน พหูสุปิ โปตฺถเกสุ ‘‘ตํ นิสีทาเปตฺวา’’ติ การิตวเสน ปาโฐ ทิสฺสติ. อจิรมุปสมฺปนฺนสฺส อสฺสาติ อจิรูปสมฺปนฺโน, อตฺถมตฺตํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘อุปสมฺปนฺโน หุตฺวา นจิรเมวา’’ติ อาห. กายจิตฺตวิเวกาว อิธาธิปฺเปตา อุปธิวิเวกตฺถํ ปฏิปชฺชนาธิการตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘กาเยน เจว จิตฺเตน จา’’ติ. วูปกฏฺโฐติ วิวิตฺโต. ตาทิสสฺส สีลวิโสธเน อปฺปมาโท อวุตฺตสิทฺโธติ กมฺมฏฺฐาเน อปฺปมาทเมว ทสฺเสติ. เปสิตจิตฺโตติ นิพฺพานํ ปติ เปสิตจิตฺโต, ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโรติ วุตฺตํ โหติ, เอวํภูโต จ ตถา อนเปกฺขตาย วิสฺสชฺชิตกาโย นามาติ อธิปฺปายมาวิกาตุํ ‘‘วิสฺสฏฺฐอตฺตภาโว’’ติ วุตฺตํ. อตฺตาติ เจตฺถ จิตฺตํ วุจฺจติ รูปกายสฺส อวิสยตฺตา. ยสฺสาติ อรหตฺตผลสฺส. ชาติกุลปุตฺตาปิ อาจารสมฺปนฺนา เอว อรหตฺตาธิคมาย ปพฺพชฺชาเปกฺขา โหนฺตีติ เตปิ ชาติกุลปุตฺเต เตเหว อาจารกุลปุตฺเตหิ เอกสงฺคเห กโรนฺโต ‘‘อาจารกุลปุตฺตา’’ติ อาห. อิมินา หิ อาจารสมฺปนฺนา ชาติกุลปุตฺตาปิ สงฺคหิตา โหนฺติ. อาจารสมฺปนฺนานเมวาธิปฺเปตภาโว จ ‘‘สมฺมเทวา’’ติ สทฺทนฺตเรน วิญฺญายติ. ‘‘โอติณฺโณมฺหิ ชาติยา’’ติอาทินา นเยน หิ สํเวคปุพฺพิกํ ยถานุสิฏฺฐํ ปพฺพชฺชํ สนฺธาย ‘‘สมฺมเทวา’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘เหตุนาว การเณเนวา’’ติ. ตตฺถ เหตุนาติ นเยน อุปาเยน. การเณเนวาติ ตพฺพิวรณวจนํ[Pg.367]. ตนฺติ อรหตฺตผลํ. ตเทว หิ ‘‘อนุตฺตรํ พฺรหฺมจริยปริโยสาน’’นฺติ วตฺตุมรหติ อญฺเญสํ ตถา อภาวโต. ‘‘ยํตํสทฺทา นิจฺจสมฺพนฺธา’’ติ สทฺทนเยนปิ ตทตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ตสฺส หี’’ติอาทินา. ‘‘ยสฺสตฺถาย…เป… ปพฺพชฺชนฺตี’’ติ ปุพฺเพ วุตฺตสฺส ตสฺส อรหตฺตผลสฺส อตฺถาย กุลปุตฺตา ปพฺพชนฺติ, ตสฺมา อรหตฺตผลมิธาธิปฺเปตนฺติ วิญฺญายตีติ อธิปฺปาโย. นตฺถิ ปโร ชโน ตถา สจฺฉิกรเณ ปจฺจโย ยสฺสาติ อปรปฺปจฺจโย, ตํ. อุป-สทฺโท วิย สํ-สทฺโทปิ ธาตุสทฺทานุวตฺตโกติ วุตฺตํ ‘‘ปาปุณิตฺวา’’ติ, ปตฺวา อธิคนฺตฺวาติ อตฺโถ. อุป-สทฺโท วา ธาตุสทฺทานุวตฺตโก, สํ-สทฺโท ปน ธาตุวิเสสโกติ อาห ‘‘สมฺปาเทตฺวา’’ติ, อเสกฺขา สีลสมาธิปญฺญาโย นิปฺผาเทตฺวา, ปริปูเรตฺวาวาติ อตฺโถ.

‘Gaṇamajjhe nisīditvāti’ có nghĩa là: Vị Trưởng lão Tăng ngồi giữa các vị tỳ khưu đủ túc số cho lễ thọ cụ túc giới, giống như vậy, (Đức Thế Tôn) đã ngồi xuống để nâng đỡ vị ấy (Acelaka Kassapa). Đây là lời của vị Luận sư (dī. ni. ṭī. 1.405). Tuy nhiên, hiện nay trong nhiều bản kinh, bản văn được thấy theo thể sai khiến là ‘taṃ nisīdāpetvā’ (cho vị ấy ngồi xuống). Aciramupasampannassa assāti là acirūpasampanno (vị mới thọ cụ túc giới). Để chỉ ý nghĩa, ngài (Chú giải sư) nói ‘upasampanno hutvā naciramevā’ (sau khi thọ cụ túc giới không bao lâu). ‘Kāyacittavivekāva idhādhippetā’ (chỉ có thân viễn ly và tâm viễn ly được ngụ ý ở đây) vì mục đích viễn ly khỏi phiền não (upadhivivekatthaṃ) và vì đây là chương nói về sự thực hành (paṭipajjanādhikārattā), nên đã nói ‘kāyena ceva cittena cā’ (bởi thân và bởi tâm). Vūpakaṭṭhoti là vivitto (viễn ly, sống riêng). Đối với người như vậy, sự không dể duôi trong việc thanh lọc giới hạnh là điều tự thành tựu không cần nói, vì thế (Chú giải sư) chỉ trình bày sự không dể duôi trong đề mục thiền định. Pesitacittoti là nibbānaṃ pati pesitacitto (có tâm hướng đến Niết-bàn). Điều này có nghĩa là hướng về Niết-bàn, xuôi về Niết-bàn, nghiêng về Niết-bàn. Để làm rõ ý nghĩa rằng người như vậy, do không luyến tiếc, được gọi là người đã từ bỏ thân, nên đã nói ‘vissaṭṭhaattabhāvo’ (người đã từ bỏ tự ngã). Ở đây, ‘attā’ được gọi là ‘cittaṃ’ (tâm), vì nó không phải là đối tượng của thân sắc. Yassāti là arahattaphalassa (của A-la-hán quả). Ngay cả các thiện gia nam tử xuất thân từ dòng dõi cũng chỉ khi có đầy đủ giới hạnh mới mong cầu xuất gia để chứng đắc A-la-hán quả. Vì vậy, khi gộp chung các thiện gia nam tử xuất thân từ dòng dõi ấy với các thiện gia nam tử có giới hạnh, ngài (Chú giải sư) đã nói ‘ācārakulaputtā’ (các thiện gia nam tử có giới hạnh). Bởi từ này, các thiện gia nam tử xuất thân từ dòng dõi có đầy đủ giới hạnh cũng được bao gồm. Việc chỉ ngụ ý đến những người có đầy đủ giới hạnh được biết đến qua từ khác là ‘sammadevā’. Thật vậy, từ ‘sammadevā’ được nói ra nhắm đến sự xuất gia theo như đã được chỉ dạy, với sự nhàm chán làm khởi điểm, theo phương thức bắt đầu bằng ‘Otiṇṇomhi jātiyā’ (tôi đã bị chìm đắm trong sanh tử). Do đó, ngài (Chú giải sư) nói ‘hetunāva kāraṇenevā’ (chính do nhân duyên, chính do lý do). Trong đó, hetunā có nghĩa là theo phương pháp, theo phương tiện. Kāraṇeneva là lời giải thích cho từ đó. Taṃ là A-la-hán quả. Thật vậy, chỉ có A-la-hán quả mới xứng đáng được gọi là ‘anuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ’ (sự kết thúc phạm hạnh vô thượng), vì các pháp khác không có đặc tính như vậy. Theo ngữ pháp, các từ ‘yaṃ’ và ‘taṃ’ luôn có liên hệ với nhau, ngài (Chú giải sư) cũng chỉ ra ý nghĩa đó bằng đoạn bắt đầu với ‘tassa hī’. Ý nghĩa là: Các thiện gia nam tử xuất gia vì lợi ích của A-la-hán quả đã được nói trước đây trong câu ‘Yassatthāya…pe… pabbajjantī’ (Vì lợi ích của điều đó... các thiện gia nam tử xuất gia), do đó, A-la-hán quả được ngụ ý ở đây, điều này cần được hiểu như vậy. Natthi paro jano tathā sacchikaraṇe paccayo yassāti là aparappaccayo (người không có người nào khác làm duyên để chứng ngộ như vậy), taṃ (chỉ điều đó). Giống như tiếp đầu ngữ upa-, tiếp đầu ngữ saṃ- cũng đi theo động từ căn, nên đã nói ‘pāpuṇitvā’, có nghĩa là patvā adhigantvā (sau khi đạt đến, sau khi chứng ngộ). Hoặc, tiếp đầu ngữ upa- đi theo động từ căn, còn tiếp đầu ngữ saṃ- thì làm cho động từ căn có ý nghĩa đặc biệt, nên ngài (Chú giải sư) nói ‘sampādetvā’, có nghĩa là asekkhā sīlasamādhipaññāyo nipphādetvā, paripūretvāvāti (sau khi làm cho thành tựu, sau khi làm cho viên mãn giới, định, tuệ của bậc Vô học).

นิฏฺฐาเปตุนฺติ นิคมนวเสน ปริโยสาเปตุํ. ‘‘พฺรหฺมจริยปริโยสานํ…เป… วิหาสี’’ติ อิมินา เอว หิ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนา ปริโยสาปิตา, ตํ ปน นิคเมตุํ ‘‘อญฺญตโร…เป… อโหสี’’ติ ธมฺมสงฺคาหเกหิ วุตฺตํ. เอกโตว อิธ อญฺญตโร, น ปน นามโคตฺตาทีหิ อปากฏโต. อรหนฺตานนฺติ อุพฺพาหเน เจตํ สามิวจนํ. ตถา อุพฺพาหิตตฺตา จ เตสมพฺภนฺตโรติ อตฺโถ อาปนฺโนติ อธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ภควโต’’ติอาทิมาห. เกจิ ปน เอวํ วทนฺติ – อรหนฺตานนฺติ เจตํ สมฺพนฺเธเยว สามิวจนํ, อโต เจตฺถ สห ปาฐเสเสน อธิปฺปายมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภควโต’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต น วิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Niṭṭhāpetunti có nghĩa là pariyosāpetuṃ (để kết thúc) theo cách kết luận. Thật vậy, bài pháp đã được Đức Thế Tôn kết thúc bằng đỉnh cao là A-la-hán quả qua chính câu ‘Brahmacariyapariyosānaṃ…pe… vihāsī’ (đã sống... sự kết thúc phạm hạnh). Tuy nhiên, để kết luận bài pháp đó, các vị kết tập Pháp đã nói ‘aññataro…pe… ahosī’ (đã trở thành một trong số...). Ở đây, aññataro (một trong số) chỉ là một người, chứ không phải là aññataro vì không rõ tên tuổi, dòng họ v.v. Arahantānaṃ (trong số các vị A-la-hán) là sở hữu cách trong ý nghĩa loại trừ (niddhāraṇa). Và vì đã được loại trừ như vậy, ý nghĩa đạt được là tesamabbhantaro (một vị trong số các ngài ấy). Để chỉ ra ý nghĩa này, ngài (Chú giải sư) đã nói đoạn bắt đầu bằng ‘bhagavato’. Tuy nhiên, một số vị nói như sau: Arahantānaṃ là sở hữu cách trong ý nghĩa liên hệ (sambandha). Do đó, ở đây, để chỉ ra ý nghĩa ngụ ý cùng với phần văn bản còn thiếu, đoạn bắt đầu bằng ‘bhagavato’ đã được nói ra. Bất cứ từ nào ở đây không được giải thích về mặt ý nghĩa, từ đó rất dễ hiểu.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย ปรมสุขุมคมฺภีรทุรนุโพธตฺถปริทีปนาย สุวิมลวิปุลปญฺญาเวยฺยตฺติยชนนาย สาธุวิลาสินิยา นาม ลีนตฺถปฺปกาสนิยา มหาสีหนาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปกาสนา.

Đây là phần giải thích các ý nghĩa ẩn mật trong phần Chú giải kinh Đại Sư Tử Hống, thuộc bộ Sớ giải tên là Sādhuvilāsinī, có tác dụng làm sáng tỏ các ý nghĩa ẩn mật, thuộc bộ Chú giải Trường Bộ Kinh tên là Sumaṅgalavilāsinī, có tác dụng làm sáng tỏ các ý nghĩa tối thượng, vi tế, sâu xa, khó liễu tri, và có tác dụng làm phát sinh trí tuệ trong sạch, rộng lớn và sự thành thạo.

มหาสีหนาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Đại Sư Tử Hống đã kết thúc.

๙. โปฏฺฐปาทสุตฺตวณฺณนา

9. Chú giải kinh Poṭṭhapāda

โปฏฺฐปาทปริพฺพาชกวตฺถุวณฺณนา

Chú giải về câu chuyện du sĩ Poṭṭhapāda

๔๐๖. เอวํ [Pg.368] มหาสีหนาทสุตฺตํ สํวณฺเณตฺวา อิทานิ โปฏฺฐปาทสุตฺตํ สํวณฺเณนฺโต ยถานุปุพฺพํ สํวณฺณโนกาสสฺส ปตฺตภาวํ วิภาเวตุํ, มหาสีหนาทสุตฺตสฺสานนฺตรํ สงฺคีตสฺส สุตฺตสฺส โปฏฺฐปาทสุตฺตภาวํ วา ปกาเสตุํ ‘‘เอวํ เม สุตํ…เป… สาวตฺถิยนฺติ โปฏฺฐปาทสุตฺต’’นฺติ อาห. ‘‘สาวตฺถิย’’นฺติ อิทํ สมีปตฺเถ ภุมฺมนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘สาวตฺถึ อุปนิสฺสายา’’ติ วุตฺตํ, จีวราทิปจฺจยปฏิพทฺธตาย อุปนิสฺสยํ กตฺวาติ อตฺโถ. เชโต นาม ราชกุมาโร, เตน โรปิตตฺตา สํวฑฺฒิตตฺตา ปริปาลิตตฺตา เชตสฺส วนํ อุปวนนฺติ อตฺถมาห ‘‘เชตสฺส กุมารสฺส วเน’’ติ. สุทตฺโต นาม คหปติ อนาถานํ ปิณฺฑสฺส ทายกตฺตา อนาถปิณฺฑิโก. เตน เชตสฺส หตฺถโต อฏฺฐารสหิรญฺญโกฏิสนฺถรเณน ตํ กิณิตฺวา อฏฺฐารสหิรญฺญโกฏีเหว เสนาสนํ การาเปตฺวา อฏฺฐารสหิรญฺญโกฏีเหว วิหารมหํ นิฏฺฐาเปตฺวา เอวํ จตุปญฺญาสหิรญฺญโกฏิปริจฺจาเคน โส อาราโม พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาติโต. เตนาห ‘‘อนาถปิณฺฑิเกน คหปตินา อาราโม การิโต’’ติ. ปุปฺผผลปลฺลวาทิคุณสมฺปตฺติยา, ปาณิโน นิวาสผาสุตาทินา วา วิเสเสน ปพฺพชิตา ตโต ตโต อาคมฺม รมนฺติ อนุกฺกณฺฐิตา หุตฺวา นิวสนฺติ เอตฺถาติ อาราโม. อถ วา ยถาวุตฺตคุณสมฺปตฺติยา ตตฺถ ตตฺถ คเตปิ อตฺตโน อพฺภนฺตเร อาเนตฺวา รเมตีติ อาราโม.

406. Sau khi đã chú giải kinh Mahāsīhanāda như vậy, bây giờ trong lúc chú giải kinh Poṭṭhapāda, để làm sáng tỏ sự việc đã đến lúc chú giải theo thứ tự, hoặc để tuyên bố rằng kinh được kết tập ngay sau kinh Mahāsīhanāda là kinh Poṭṭhapāda, ngài (chú giải sư) đã nói: “Evaṃ me sutaṃ…pe… sāvatthiyanti poṭṭhapādasuttaṃ.” Để chỉ ra rằng từ “Sāvatthiyaṃ” này là biến cách thứ bảy (bhummavacana) trong ý nghĩa gần (samīpatthe), nên đã nói: “sāvatthiṃ upanissāya,” có nghĩa là: đã nương nhờ do sự liên hệ đến các vật dụng như y v.v. Vương tử tên là Jeta, do vị ấy đã trồng, đã vun bồi, đã chăm sóc, nên (khu vườn ấy) là khu rừng, là khu vườn nhỏ của Jeta, ngài (chú giải sư) đã nói ý nghĩa ấy qua câu: “jetassa kumārassa vane.” Gia chủ tên là Sudatta, do là người ban cho vật thực đến những người không nơi nương tựa, nên được gọi là Anāthapiṇḍika. Do vị ấy đã mua khu vườn đó từ tay của Jeta bằng cách trải mười tám koṭi tiền vàng, đã cho xây dựng trú xứ với mười tám koṭi tiền vàng, và đã hoàn tất lễ khánh thành tịnh xá với mười tám koṭi tiền vàng, như vậy, với sự chi tiêu năm mươi bốn koṭi tiền vàng, khu vườn ấy đã được dâng cúng đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu. Do đó, ngài (chú giải sư) đã nói: “anāthapiṇḍikena gahapatinā ārāmo kārito.” Do sự sung mãn các phẩm chất như hoa, quả, lá non v.v., hoặc do sự thoải mái trong việc cư trú của chúng sanh v.v., một cách đặc biệt, các vị xuất gia từ nơi này nơi khác đến đây và hoan hỷ, không chán nản mà cư ngụ, vì thế (nơi ấy) là ārāma (khu vườn). Hoặc là, do sự sung mãn các phẩm chất đã được nói đến, dù đi đến nơi này nơi khác, (nơi ấy) vẫn mang lại và làm cho hoan hỷ trong nội tâm của mình, vì thế (nơi ấy) là ārāma.

โผโฏ ยสฺส ปาเทสุ ชาโตติ โปฏฺฐปาโท. โผโฏ โปฏฺโฐติ หิ ปริยาโย. ปริพฺพาชโก ทุวิโธ ฉนฺนปริพฺพาชโก, อจฺฉนฺนปริพฺพาชโก จ. ตตฺถ อจฺฉนฺนปริพฺพาชโกปิ อเจลโก อาชีวโกติ ทุวิโธ. เตสุ อเจลโก สพฺเพน สพฺพํ นคฺโค, อาชีวโก ปน อุปริ เอกเมว วตฺถํ อุปกจฺฉกนฺตเร ปเวเสตฺวา ปริหรติ, เหฏฺฐา นคฺโค. อยํ ปน ทุวิโธเปส น โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ฉนฺนปริพฺพาชโก’’ติ, วตฺถจฺฉายาฉาทนปพฺพชฺชูปคตตฺตา ฉนฺนปริพฺพาชกสงฺขฺยํ คโตติ อตฺโถ. พฺราหฺมณมหาสาโลติ มหาวิภวตาย มหาสารตํ ปตฺโต พฺราหฺมโณ. คณาจริโยติ [Pg.369] สาเปกฺขตาย สมาโส. สมยนฺติ สามญฺญนิทฺเทโส, เอกเสสนิทฺเทโส วา, ตํ ตํ สมยนฺติ อตฺโถ. ปวทนฺตีติ ปการโต วทนฺติ, อตฺตนา อตฺตนา อุคฺคหิตนิยาเมน ยถา ตถา สมยํ วทนฺตีติ อตฺโถ. ตารุกฺโขติ ตสฺส นามํ. ปภุติ สทฺเทน โตเทยฺยชาณุโสณีโสณทณฺฑกูฏทนฺตาทิเก สงฺคณฺหาติ, อาทิสทฺเทน ปน ฉนฺนปริพฺพาชกาทิเก. ตินฺทุโก นาม กาฬกฺขนฺธรุกฺโข. จีรนฺติ ปนฺติ. ตินฺทุกา จีรํ เอตฺถ สนฺตีติ ตินฺทุกจีโร. ตถา เอกา สาลา เอตฺถาติ เอกสาลโก. ภูตปุพฺพคติยา ตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิมาห. อิติ กตฺวาติ อิมินา การเณน. ‘‘ตสฺมิ’’นฺติอาทินา ยถาปาฐํ วิภตฺยนฺตทสฺสนํ.

Poṭṭhapāda là người có mụn nhọt (phoṭo) sanh ở chân (pādesu). Thật vậy, phoṭo và poṭṭho là từ đồng nghĩa. Du sĩ có hai loại: du sĩ có y phục (channaparibbājako) và du sĩ không có y phục (acchannaparibbājako). Trong đó, du sĩ không có y phục cũng có hai loại: acelaka và ājīvaka. Trong số ấy, acelaka là người hoàn toàn lõa thể, còn ājīvaka thì mặc một tấm y duy nhất ở phần trên, luồn vào dưới nách và mang đi, còn phần dưới thì lõa thể. Vị này (Poṭṭhapāda) không phải là một trong hai loại này, nên đã được nói là “channaparibbājako,” có nghĩa là: do đã đi đến sự xuất gia được che đậy bởi bóng mát của y phục, nên được kể là du sĩ có y phục. Brāhmaṇamahāsālo là vị Bà-la-môn đã đạt đến sự giàu có to lớn do có tài sản lớn. Gaṇācariyo là hợp từ (samāso) do có sự liên quan (sāpekkhatāya). Samayaṃ là sự chỉ định chung chung (sāmaññaniddeso), hoặc là sự chỉ định còn sót lại một (ekasesaniddeso), có nghĩa là học thuyết này, học thuyết kia. Pavadanti có nghĩa là họ nói theo nhiều cách khác nhau, nghĩa là họ nói về học thuyết theo cách này cách khác, theo quy tắc mà tự mình đã học. Tārukkho là tên của vị ấy. Bằng từ pabhuti, ngài (chú giải sư) bao gồm các vị như Todeyya, Jāṇussoṇi, Soṇadaṇḍa, Kūṭadanta v.v., còn bằng từ ādi, ngài bao gồm các vị du sĩ có y phục v.v. Cây có thân màu đen tên là tinduka. Cīraṃ là hàng, dãy. Do có hàng cây tinduka ở đây, nên (nơi ấy) là Tindukacīra. Tương tự, do có một ngôi nhà ở đây, nên (nơi ấy) là Ekasālako. Để chỉ rõ ý nghĩa ấy một cách chi tiết theo cách đã từng xảy ra, ngài (chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng “yasmā.” Iti katvā có nghĩa là do nguyên nhân này. Bằng câu bắt đầu bằng “Tasmiṃ,” đó là sự trình bày phần cuối của biến cách theo đúng bản văn.

อเนกาการานวเสสเญยฺยตฺถวิภาคโต, อปราปรุปฺปตฺติโต จ ภควโต ญาณํ โลเก ปตฺถฏมิว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปตฺถริตฺวา’’ติ, ยโต ตสฺส ญาณชาลตา วุจฺจติ. เวเนยฺยานํ ตทนฺโตคธภาโว เหฏฺฐา วุตฺโตว. เวเนยฺยสตฺตปริคฺคณฺหนตฺถํ สมนฺนาหาเร กเต ปฐมํ เนสํ เวเนยฺยภาเวเนว อุปฏฺฐานํ โหติ, อถ สรณคมนาทิวเสน กิจฺจนิปฺผตฺติ วีมํสียตีติ อาห ‘‘กินฺนุ โข ภวิสฺสตีติ อุปปริกฺขนฺโต’’ติ. นิโรธนฺติ สญฺญานิโรธํ. นิโรธา วุฏฺฐานนฺติ ตโต นิโรธโต วุฏฺฐานํ สญฺญุปฺปตฺตึ. สพฺพพุทฺธานํ ญาเณน สํสนฺทิตฺวาติ ยถา เต นิโรธํ, นิโรธโต วุฏฺฐานญฺจ พฺยากรึสุ, พฺยากริสฺสนฺติ จ, ตถา พฺยากรณวเสน สํสนฺทิตฺวา. กติปาหจฺจเยนาติ ทฺวีหตีหจฺจเยน. ปาฬิยเมว หิ อิมมตฺถํ วกฺขติ. สรณํ คมิสฺสตีติ ‘‘สรณ’’มิติ คมิสฺสติ. ‘‘หตฺถิสาริปุตฺโตติ หตฺถิสาริโน ปุตฺโต’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๔๐๖) อาจริเยน วุตฺตํ. อธุนา ปน ‘‘จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต’’ ตฺเวว ปาโฐ ทิสฺสติ, จิตฺโต นาม หตฺถาจริยสฺส ปุตฺโตติ อตฺโถ.

Do sự phân tích các đối tượng cần biết một cách không còn sót lại với nhiều phương diện, và do sự sanh khởi liên tục, trí tuệ của Đức Thế Tôn dường như lan tỏa trong thế gian, vì thế đã được nói là “sabbaññutaññāṇaṃ pattharitvā,” bởi vì từ đó, tính chất mạng lưới trí tuệ của trí tuệ ấy được nói đến. Sự việc các chúng sanh cần được giáo hóa đi vào bên trong mạng lưới ấy đã được nói ở dưới. Khi sự tác ý được thực hiện nhằm thâu nhiếp các chúng sanh cần được giáo hóa, trước tiên sự hiện khởi của họ chỉ xảy ra với tư cách là đối tượng cần được giáo hóa, sau đó sự hoàn thành công việc theo cách quy y v.v. được xem xét, vì thế ngài (chú giải sư) đã nói: “kinnu kho bhavissatīti upaparikkhanto.” Nirodhaṃ là sự diệt của tưởng. Nirodhā vuṭṭhānaṃ là sự xuất khởi từ sự diệt ấy, sự sanh khởi của tưởng. Sabbabuddhānaṃ ñāṇena saṃsanditvā có nghĩa là: sau khi đã đối chiếu theo phương thức tuyên thuyết, giống như các vị Phật ấy đã tuyên thuyết và sẽ tuyên thuyết về sự diệt và sự xuất khởi từ sự diệt. Katipāhaccayena là sau khi đã trôi qua hai, ba ngày. Thật vậy, ngài sẽ nói ý nghĩa này trong chính bản văn Pāli. Saraṇaṃ gamissati là sẽ đi đến (nơi nương tựa) rằng: “đây là nơi nương tựa.” Ngài chú giải sư đã nói: “Hatthisāriputto là con trai của người nài voi (hatthisārino).” Nhưng bây giờ, bản văn chỉ thấy là “citto hatthisāriputto,” có nghĩa là: người tên Citta, con trai của người thầy dạy voi (hatthācariyassa).

สุรตฺตทุปฏฺฏนฺติ รชเนน สมฺมา รตฺตํ ทิคุณํ อนฺตรวาสกํ ปริวตฺตนวเสน นิวาเสตฺวา. ‘‘ยุคนฺธรปพฺพตํ ปริกฺขิปิตฺวา’’ติ อิทํ ปริกปฺปวจนํ ‘‘ตาทิโส อตฺถิ เจ, ตํ วิยา’’ติ. เมฆวณฺณนฺติ รตฺตเมฆวณฺณํ, สญฺฌาปภานุรญฺชิตเมฆสงฺกาสนฺติ อตฺโถ. ปฐเมน เจตฺถ สณฺฐานสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ, ทุติเยน วณฺณสมฺปตฺตึ. เอกํสวรคตนฺติ วามํสวรปฺปวตฺตํ. ตถา หิ สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ วงฺคีสสุตฺตวณฺณนายํ วุตฺตํ ‘‘เอกํสนฺติ [Pg.370] จ วามํสํ ปารุปิตฺวา ฐิตสฺเสตํ อธิวจนํ. ยโต ยถา วามํสํ ปารุปิตฺวา ฐิตํ โหติ, ตถา จีวรํ กตฺวาติ เอวมสฺสตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ [สุ. นิ. อฏฺฐ. นิคฺโรธกปฺปสุตฺต (วงฺคีสสุตฺต) วณฺณนา] ตตฺถ เอตนฺติ ‘‘เอกํสํ จีวรํ กตฺวา’’ติ วจนํ. ยโตติ ยถาวุตฺตวจนสฺส ปารุปิตฺวา ฐิตสฺเสว อธิวจนตฺตา เอวมสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. ปจฺจคฺฆนฺติ เอกํ กตฺวา อนธิฏฺฐิตกาเล ปาเฏกฺกํ มหคฺฆํ, ปจฺจคฺฆํ วา อภินวํ, อพฺภุณฺเห ตงฺขเณ นิพฺพตฺตนฺติ อตฺโถ. ปุริมญฺเจตฺถ อตฺถวิกปฺปํ เกจิ น อิจฺฉติ. ตถา หิ อาจริเยเนว อุทานฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘ปจฺจคฺเฆติ อภินเว, ปจฺเจกํ มหคฺฆตาย ปจฺจคฺเฆติ เกจิ, ตํ น สุนฺทรํ. น หิ พุทฺธา ภควนฺโต มหคฺฆํ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, ปริภุญฺชนฺติ จา’’ติ, อิธาปิ เตน ปจฺฉิโมเยว อตฺถวิกปฺโป คหิโต. อภินวตาย ‘‘ปจฺจคฺฆ’’นฺติ จ อิทํ อาทิโต ตถา ลทฺธโวหาเรน, อนญฺญปริโภคตาย จ วุตฺตํ, ตถา วา สตฺถุ อธิฏฺฐาเนน ตํ ปตฺตํ สพฺพกาลํ ‘‘ปจฺจคฺฆ’’นฺตฺเวว วุจฺจติ. เสลมยปตฺตนฺติ มุคฺควณฺณสิลามยํ จตุมหาราชทตฺติยํ ปตฺตํ. อยเมว หิ ภควตา นิจฺจปริภุตฺโต ปตฺโต สมจิตฺตสุตฺตวณฺณนาทีสุปิ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๓๗) ตถา วุตฺตตฺตา.

Surattadupaṭṭanti có nghĩa là tấm nội y hai lớp được nhuộm kỹ bằng thuốc nhuộm, được mặc theo cách lật qua lật lại. ‘‘Yugandharapabbataṃ parikkhipitvā’’ti (ví như bao quanh núi Yugandhara), đây là lời nói tưởng tượng, có nghĩa là: ‘‘Nếu có (đám mây) như thế, (thì y phục ấy) giống như đám mây ấy.’’ Meghavaṇṇanti có nghĩa là có màu sắc như mây đỏ, giống như đám mây được nhuộm bởi ánh sáng hoàng hôn. Ở đây, với từ đầu tiên, Ngài chỉ ra sự hoàn hảo về hình dáng, với từ thứ hai, (Ngài chỉ ra) sự hoàn hảo về màu sắc. Ekaṃsavaragatanti có nghĩa là được vắt qua vai trái tốt đẹp. Thật vậy, trong Suttanipāta-aṭṭhakathā, phần giải về Vaṅgīsasutta, có nói rằng: ‘‘Ekaṃsanti là tên gọi của y được đắp qua vai trái. Do đó, cần phải hiểu ý nghĩa của nó là: ‘làm cho y được đắp qua vai trái.’’’ Ở đây, etanti là câu nói: ‘‘ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā.’’ Yatoti có nghĩa là: do là tên gọi của y được đắp và mặc như đã nói, nên cần phải biết ý nghĩa của nó như vậy, đây là sự liên kết. Paccagghanti có nghĩa là khi chưa được chú nguyện, mỗi cái riêng lẻ đều rất quý giá; hoặc paccagghaṃ có nghĩa là mới, được làm ra ngay trong khoảnh khắc đó. Và ở đây, một số vị không chấp nhận cách giải thích ý nghĩa đầu tiên. Thật vậy, chính vị Chú giải sư đã nói trong Udāna-aṭṭhakathā: ‘‘Paccaggheti có nghĩa là mới. Một số vị nói rằng paccagghe là do mỗi cái riêng lẻ đều rất quý giá, điều đó không hay. Vì chư Phật, các đấng Thế Tôn, không nhận và cũng không dùng vật quý giá.’’ Do đó, ở đây cũng vậy, chỉ có cách giải thích ý nghĩa sau cùng được chấp nhận. Và từ ‘‘paccaggha’’ này, do tính chất mới mẻ, được nói đến từ đầu theo cách gọi đã được chấp nhận như vậy, và cũng do chưa được người khác sử dụng; hoặc, do sự chú nguyện của bậc Đạo sư như thế, bình bát ấy luôn luôn được gọi là ‘‘paccaggha’’ (mới). Selamayapattanti có nghĩa là bình bát làm bằng đá màu đậu xanh do Tứ Đại Thiên Vương dâng cúng. Thật vậy, đây chính là bình bát được đức Thế Tôn thường xuyên sử dụng, vì trong Samacittasutta-vaṇṇanā v.v... cũng đã nói như vậy.

๔๐๗. อตฺตโน รุจิวเสน อชฺฌาสยวเสน, น ปเรหิ อุสฺสาหิโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘อติปฺปคภาวเมว ทิสฺวา’’ติ จ อิทํ ภูตกถนํ น ตาว ภิกฺขาจรณเวลา สมฺปตฺตาติ ทสฺสนตฺถํ. ภควา หิ ตทา กาลสฺเสว วิหารโต นิกฺขนฺโต ‘‘วาสนาภาคิยาย ธมฺมเทสนาย โปฏฺฐปาทํ อนุคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ. ปาฬิยํ อติปฺปโค โขติ เอตฺถ ‘‘ปโค’’ติ อิทํ กจฺจายนมเตน ป-อิจฺจุปสคฺคโต โอ-การค-การาคมเน สิทฺธํ. ป-สทฺโทเยว ปาโตอตฺถํ วทติ. อญฺเญสํ ปน สทฺทวิทูนํ มเตน ปาโตปทมิว เนปาติกํ. เตเนว ตตฺถ ตตฺถ อฏฺฐกถาสุ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑) วุตฺตํ ‘‘อติปฺปโค โขติ อติวิย ปาโต’’ติ. อปิจ ปฐมํ คจฺฉติ ทิวสภาเวน ปวตฺตตีติ ปโคติ นิพฺพจนํ อิมินา ทสฺสิตํ. ทุวิโธ ขลุสทฺโท วิย หิ ปโคติ สทฺโท นามนิปาโตปสคฺควเสน ติวิโธ. เอวญฺหิ อิธ ‘‘อติปฺปคภาวเมว ทิสฺวา’’ติ วจนํ อุปปนฺนํ โหติ.

407. Ý nghĩa là: (Ngài đi) theo ý muốn, theo khuynh hướng của chính mình, không phải do người khác khuyến khích. Và câu nói: ‘‘Atippagabhāvameva disvā’’ti (thấy rằng còn quá sớm) này là lời nói đúng sự thật, để chỉ ra rằng thời gian đi khất thực vẫn chưa đến. Thật vậy, khi ấy đức Thế Tôn đã rời khỏi tu viện từ sớm với ý nghĩ: ‘‘Ta sẽ tế độ Poṭṭhapāda bằng bài pháp thoại liên quan đến vāsanā (tiềm năng tu tập).’’ Trong Pāḷi, ở câu atippago kho, từ ‘‘pago’’ này, theo học thuyết của Kaccāyana, được hình thành do sự thêm vào của mẫu tự ‘o’ và ‘ga’ sau tiền tố ‘pa.’ Chính từ ‘pa’ nói lên ý nghĩa ‘sớm’ (pāto). Tuy nhiên, theo học thuyết của các học giả ngữ pháp khác, (từ pago) là một bất biến từ (nipāta) giống như từ ‘pāto.’ Chính vì thế, ở nhiều nơi trong các Chú giải đã nói rằng: ‘‘atippago khoti ativiya pāto’’ (atippago kho có nghĩa là còn rất sớm). Hơn nữa, từ nguyên ‘‘đi trước, diễn ra như là phần đầu của ngày, nên gọi là pago’’ được chỉ ra bằng câu này. Thật vậy, giống như từ ‘khalu’ có hai loại (danh từ và bất biến từ), từ ‘pago’ có ba loại: danh từ, bất biến từ, và tiền tố. Như vậy, ở đây câu nói ‘‘atippagabhāvameva disvā’’ti trở nên hợp lý.

ยํนูนาติ [Pg.371] เอส นิปาโต อญฺญตฺถ สํสยปริทีปโน, อิธ ปน สํสยปติรูปกปริทีปโนว. กสฺมา ‘‘สํสยปริทีปเน’’ติ วุตฺตํ, นนุ พุทฺธานํ สํสโย นตฺถีติ อาห ‘‘พุทฺธานญฺจา’’ติอาทิ. สํสโย นาม นตฺถิ โพธิมูเล เอว ตสฺส สมุคฺฆาฏิตตฺตา. ปริวิตกฺกปุพฺพภาโคติ อธิปฺเปตกิจฺจสฺส ปุพฺพภาเค ปวตฺตปริวิตกฺโก. เอสาติ ‘‘กริสฺสาม, น กริสฺสามา’’ติอาทิโก เอส จิตฺตาจาโร สพฺพพุทฺธานํ ลพฺภติ สมฺภวติ วิจารณวเสเนว ปวตฺตนโต, น ปน สํสยวเสน. เตนาหาติ เยเนส สพฺพพุทฺธานํ ลพฺภติ, เตน ภควา เอวมาหาติ อิมเมว ปาฬึ อิมสฺส อตฺถสฺส สาธกํ กโรติ. อยํ อฏฺฐกถาโต อปโร นโย – ยํนูนาติ ปริกปฺปเน นิปาโต. ‘‘อุปสงฺกเมยฺย’’นฺติ กิริยาปเทน วุจฺจมาโนเยว หิ อตฺโถ อเนน โชตียติ. ตสฺมา อหํ ยํนูน ยทิ ปน อุปสงฺกเมยฺยํ สาธุ วตาติ โยชนา. ‘‘ยทิ ปนา’’ติ อิทมฺปิ เตน สมานตฺถนฺติ วุตฺตํ ‘‘ยทิ ปนาหนฺติ อตฺโถ’’ติ.

Bất biến từ yaṃnūna này ở những nơi khác có nghĩa là biểu thị sự nghi ngờ, nhưng ở đây, nó chỉ biểu thị cái tương tự như sự nghi ngờ. Tại sao lại nói là ‘‘biểu thị sự nghi ngờ’’? Chẳng phải chư Phật không có sự nghi ngờ sao? (Để trả lời câu hỏi này), Ngài nói: ‘‘buddhānañcā’’ti v.v... (Chư Phật) không có cái gọi là sự nghi ngờ, vì nó đã được nhổ bật gốc ngay tại cội Bồ-đề. Parivitakkapubbabhāgoti là sự suy xét khởi lên trong giai đoạn đầu của một công việc dự định. Esāti là: tiến trình tâm như là ‘‘chúng ta sẽ làm, chúng ta sẽ không làm’’ v.v... này được tìm thấy, có thể xảy ra nơi tất cả chư Phật, vì nó khởi lên chỉ do sự xem xét, chứ không phải do sự nghi ngờ. Tenāhāti có nghĩa là: vì tiến trình tâm này được tìm thấy nơi tất cả chư Phật, do đó đức Thế Tôn đã nói như vậy. (Bằng cách này), Ngài lấy chính câu Pāḷi này làm bằng chứng cho ý nghĩa này. Đây là một phương pháp khác với Chú giải: yaṃnūnāti là một bất biến từ có nghĩa là suy tính. Thật vậy, ý nghĩa được diễn tả bởi động từ ‘‘upasaṅkameyya’’nti được làm sáng tỏ bởi từ này. Do đó, nên kết hợp (câu) như sau: ‘‘Nếu như Ta đến gần thì tốt biết bao!’’ ‘‘Yadi panā’’ti này cũng có cùng ý nghĩa với từ đó, nên đã nói là: ‘‘yadi panāhanti attho’’ (có nghĩa là yadi panāhaṃ).

๔๐๘. อสฺสาติ ปริพฺพาชกปริสาย. อุทฺธํคมนวเสนาติ อุนฺนตพหุลตาย อุคฺคนฺตฺวา อุคฺคนฺตฺวา ปวตฺตนวเสน. ทิสาสุ ปตฺถฏวเสนาติ วิปุลภาเวน ภูตปรมฺปราย สพฺพทิสาสุ ปตฺถรณวเสน. เอตฺถ จ ปาฬิยํ ยถา อุนฺนตปาโย สทฺโท อุนฺนาโท, เอวํ วิปุลภาเวน อุปรูปริ ปวตฺโตปิ อุนฺนาโทเยวาติ ตทุภยํ เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘อุนฺนาทินิยา’’ติ วุตฺตํ, ปุน ตทุภยเมว วิภาคํ กตฺวา ‘‘อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทายา’’ติ. อโต ปาฬินยานุรูปเมว อตฺถํ วิวรตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อิทานิ ปริพฺพาชกปริสาย อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทตาการณํ, ตสฺส จ ปวตฺติอาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เตสญฺหี’’ติอาทิมาห. พาลาตเปติ อภินวุคฺคตสูริยาตเป. กามสฺสาโท นาม กามคุณสฺสาโท. ภวสฺสาโท นาม กามราคาทิสหคโต ภเวสุ อสฺสาโท.

408. Assāti có nghĩa là của hội chúng du sĩ. Uddhaṃgamanavasenāti có nghĩa là do có nhiều âm thanh cao, khởi lên và vang vọng. Disāsu patthaṭavasenāti có nghĩa là do sự rộng lớn, lan truyền khắp mọi phương hướng qua sự kế tục của các đại hiển. Và ở đây trong Pāḷi, cũng như âm thanh có xu hướng cao vút là unnādo, âm thanh vang dội rộng lớn cũng là unnādo. Do đó, gộp cả hai lại, Ngài nói: ‘‘unnādiniyā’’ti, rồi lại phân chia cả hai ra và nói: ‘‘uccāsaddamahāsaddāyā’’ti. Do đó, cần phải hiểu rằng (Chú giải) giải thích ý nghĩa phù hợp với phương pháp của Pāḷi. Bây giờ, để chỉ ra nguyên nhân của việc hội chúng du sĩ có âm thanh lớn và ồn ào, và cách thức khởi lên của nó, vị Chú giải sư nói: ‘‘tesañhī’’ti v.v... Bālātapeti có nghĩa là trong ánh nắng của mặt trời vừa mới mọc. Kāmassādo nāma là sự thưởng thức các dục. Bhavassādo nāma là sự thưởng thức trong các cõi hữu, đi kèm với ái dục v.v...

สูริยุคฺคมเน ขชฺโชปนมิว นิปฺปภตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ขชฺโชปนกูปมา ชาตา’’ติ. ลาภสกฺกาโรปิ โน ปริหีโนติ อตฺโถ พาเวรุชาตเกน (ชา. ๑.๔.๑๕๔) ทีเปตพฺโพ. ปริสโทโสติ ปริสาย ปวตฺตโทโส.

Nhằm ám chỉ sự không có ánh sáng giống như con đom đóm khi mặt trời mọc, nên được nói rằng: “trở nên giống như con đom đóm”. Ý nghĩa rằng: “Cả lợi lộc và danh vọng của chúng ta đã bị suy giảm” nên được làm sáng tỏ bằng Bāverujātaka. Parisadoso là lỗi lầm phát sanh trong hội chúng.

๔๐๙. สณฺฐเปสีติ สญฺญมนวเสน สมฺมเทว ฐเปสิ. สณฺฐปนญฺเจตฺถ ติรจฺฉานกถาย อญฺญมญฺญสฺมึ อคารวสฺส จชาปนวเสน อาจารสิกฺขาปนํ[Pg.372], ยถาวุตฺตโทสสฺส นิคูหนญฺจ โหตีติ อาห ‘‘สิกฺขาเปสี’’ติอาทิ. นนฺติ ปริสํ. อปฺปสทฺทนฺติ นิสฺสทฺทํ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทาภาวํ. ‘‘เอโก นิสีทตี’’ติอาทิ อตฺถาปตฺติทสฺสนํ. วุทฺธินฺติ ลาภคุณวุทฺธึ. ปตฺถยมาโนติ ปตฺถยนเหตุ. มานนฺเต หิ ลกฺขเณ, เหตุมฺหิ จ อิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู. อิทานิ ตมตฺถํ วิตฺถาเรตุํ ‘‘ปริพฺพาชกา กิรา’’ติอาทิ อารทฺธํ. อปรทฺธนฺติ อปรชฺฌิตํ. นปฺปมชฺชนฺตีติ ปมาทํ น อาปชฺชนฺติ, น อคารวํ กโรนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

409. Saṇṭhapesi có nghĩa là đã thiết lập một cách đúng đắn bằng cách chế ngự. Và ở đây, sự thiết lập là việc huấn luyện về giới hạnh bằng cách khiến từ bỏ sự không tôn trọng lẫn nhau đối với tà luận, và là sự che giấu lỗi lầm đã được nói đến. Vì thế, ngài đã nói “sikkhāpesī” v.v... Naṃ là hội chúng. Appasaddaṃ là không có tiếng động, là sự vắng mặt của tiếng ồn ào và tiếng la lớn. “Eko nisīdati” v.v... là sự trình bày ý nghĩa được suy ra. Vuddhiṃ là sự tăng trưởng về lợi lộc và phẩm hạnh. Patthayamāno là do nguyên nhân mong muốn. Quả vậy, các nhà ngữ pháp học chấp nhận các tiếp vị ngữ māna và anta trong ý nghĩa của đặc tính và trong ý nghĩa của nguyên nhân. Bây giờ, để giải thích rộng ý nghĩa ấy, (đoạn) “paribbājakā kirā” v.v... đã được bắt đầu. Aparaddhaṃ là đã phạm lỗi. Nappamajjanti có nghĩa là họ không rơi vào sự dễ duôi, họ không tỏ ra thiếu tôn trọng.

๔๑๐. โน อาคเต อานนฺโทติ อมฺหากํ ภควติ อาคเต อานนฺโท ปีติ โหติ. ‘‘จิรสฺสํ โข ภนฺเต ภควา อิมํ ปริยายมกาสี’’ติ วจนํ ปุพฺเพปิ ตตฺถ อาคตปุพฺพตฺตา วุตฺตวจนมิว โหตีติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปตฺวา ปริหรนฺโต ‘‘กสฺมา อาหา’’ติอาทิมาห. ปิยสมุทาจาราติ ปิยาลาปา. ตสฺมาติ ตถา ปิยสมุทาจารสฺส ปวตฺตนโต. น เกวลํ อยเมว, อถ โข อญฺเญปิ ปพฺพชิตา เยภุยฺเยน ภควโต อปจิตึ กโรนฺเตวาติ ตทญฺเญสมฺปิ พาหุลฺลกมฺเมน ตทตฺถํ สาเธตุํ ‘‘ภควนฺตญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ การณมาห ‘‘อุจฺจากุลีนตายา’’ติ, มหาสมฺมตราชโต ปฏฺฐาย อสมฺภินฺนขตฺติยกุลตายาติ อตฺโถ. ตถา หิ โสณทณฺเฑน วุตฺตํ ‘‘สมโณ ขลุ โภ โคตโม อุจฺจากุลา ปพฺพชิโต อสมฺภินฺนขตฺติยกุลา’’ติ, (ที. นิ. ๑.๓๐๔) เตน สาสเน อปฺปสนฺนานมฺปิ กุลคารเวน ภควติ อปจิตึ ทสฺเสติ. เอตสฺมึ อนฺตเร กา นาม กถาติ ยถาวุตฺตปริจฺเฉทพฺภนฺตเร กีทิสา นาม กถา. วิปฺปกตาติ อารทฺธา หุตฺวา อปริโยสิตา. ‘‘กา กถา วิปฺปกตา’’ติ ปน วทนฺโต อตฺถโต ตสฺสา ปริโยสาปนํ ปฏิชานาติ นาม. กา กถาติ จ อวิเสสโจทนา, ตสฺมา ยสฺสา ตสฺสา สพฺพสฺสาปิ กถาย ปริโยสาปนํ ปฏิญฺญาตํ โหติ, ตญฺจ ปฏิชานนํ ปเทสญฺญุโน อวิสํยนฺติ อาห ‘‘ยาว…เป… สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสี’’ติ. เอสาติ ปริพฺพาชกปริสาย กถิตา ราชกถาทิกา. นิสฺสาราติ นิรตฺถกภาเวน สารรหิตา.

410. No āgate ānando có nghĩa là: Khi Đức Thế Tôn đến, niềm hoan hỷ và hân hoan khởi sanh cho chúng con. Đặt ra câu chất vấn rằng: “Lời nói ‘Bạch ngài, đã lâu lắm rồi Đức Thế Tôn mới thực hiện phương cách này’ giống như lời đã được nói do trước đây ngài đã từng đến đó”, rồi bác bỏ câu chất vấn ấy, ngài (chú giải) đã nói “kasmā āha” v.v... Piyasamudācārā là những lời nói thân ái. Tasmā là do sự diễn ra của những lời nói thân ái như vậy. Không chỉ vị này, mà trái lại, các vị xuất gia khác phần lớn cũng đều tỏ lòng tôn kính đối với Đức Thế Tôn. Vì vậy, để chứng minh ý nghĩa đó bằng hành động của số đông của những vị khác, (đoạn) “bhagavantañhi” v.v... đã được nói đến. Ở đó, ngài nói nguyên nhân là “do dòng dõi cao quý”, nghĩa là do dòng dõi chiến sĩ không pha tạp kể từ vua Mahāsammata. Quả vậy, điều đó đã được Soṇadaṇḍa nói: “Thưa quý ngài, Sa-môn Gotama đã xuất gia từ một dòng dõi cao quý, một dòng dõi chiến sĩ không pha tạp”. Bằng (câu nói) đó, ngài (chú giải) chỉ ra sự tôn kính đối với Đức Thế Tôn ngay cả của những người không có đức tin trong giáo pháp cũng do sự kính trọng dòng dõi. Etasmiṃ antare kā nāma kathā có nghĩa là: Trong khoảng thời gian đã nói, câu chuyện tên là gì, có tính chất như thế nào? Vippakatā là đã được bắt đầu nhưng chưa kết thúc. Hơn nữa, người nói “Câu chuyện nào còn dang dở?” thì về mặt ý nghĩa được gọi là đã chấp nhận việc kết thúc câu chuyện ấy. Và “kā kathā” là một câu hỏi không xác định, do đó việc kết thúc bất kỳ câu chuyện nào cũng được xem là đã chấp nhận. Và sự chấp nhận đó không phải là lĩnh vực của người chỉ biết một phần. Vì vậy, ngài (chú giải) đã nói: “cho đến khi... ngài đã tự tứ bằng sự tự tứ của bậc Toàn Giác”. Esā là những câu chuyện về vua chúa v.v... đã được nói trong hội chúng du sĩ. Nissārā là không có cốt lõi do bản chất vô ích.

อภิสญฺญานิโรธกถาวณฺณนา

Chú giải về câu chuyện liên quan đến sự đoạn diệt của thắng trí

๔๑๑. ‘‘ติฏฺฐเตสา’’ติ เอตสฺส อาปนฺนมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สเจ’’ติอาทิมาห. สุการณนฺติ สุนฺทรํ อตฺถาวหํ หิตาวหํ การณํ. ยตฺถาติ อญฺญตริสฺสํ [Pg.373] สาลายํ. นานาติตฺถสงฺขาตาสุ ลทฺธีสุ นิยุตฺตาติ นานาติตฺถิยาณิยสทฺเทน. ณิกสทฺเทน วา ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา ยถา ‘‘อนฺติโย’’ติ. ‘‘อยํ กึ วทติ อยํ กึ วทตี’’ติ กุตูหลํ โกลาหลเมตฺถ อตฺถีติ โกตูหลา, สา เอว สาลา โกตูหลสาลาติ อาห ‘‘โกตูหลุปฺปตฺติฏฺฐานโต’’ติ. อุปสคฺคมตฺตํ ธาตฺวตฺถานุวตฺตนโต. สญฺญาสีเสนายํ เทสนา, ตสฺมา สญฺญาสหคตา สพฺเพปิ ธมฺมา คยฺหนฺติ, ตตฺถ ปน จิตฺตํ ปธานนฺติ วุตฺตํ ‘‘จิตฺตนิโรเธ’’ติ. ปหานวเสน ปน อจฺจนฺตนิโรธสฺส เตหิ อนธิปฺเปตตฺตา, อวิสยตฺตา จ ‘‘ขณิกนิโรเธ’’ติ อาห. กามํ โสปิ เตสํ อวิสโยว, อตฺถโต ปน นิโรธกถา วุจฺจมานา ตตฺเถว ติฏฺฐติ, ตสฺมา อตฺถาปตฺติมตฺตํ ปติ ตถา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตสฺสาติ อภิสญฺญานิโรธกถาย. ‘‘กิตฺติโฆโส’’ติ ‘อโห พุทฺธานุภาโว, ภวนฺตรปฏิจฺฉนฺนมฺปิ การณํ เอวํ หตฺถามลกํ วิย ปจฺจกฺขโต ทสฺเสติ, สาวเก จ เอทิเส สํวรสมาทาเน ปติฏฺฐาเปตี’ติ ถุติโฆโส ยาว ภวคฺคา ปตฺถรตีติ. อาจริเยน วุตฺตํ. อิทานิ ปน ‘‘สกลชมฺพุทีเป ภควโต กถากิตฺติโฆโส ปตฺถรตี’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ. ปฏิภาคกิริยนฺติ ปฬาสวเสน ปฏิภาคภูตํ ปโยคํ. ภวนฺตรสมยนฺติ ตตฺร ตตฺร วุฏฺฐานสมยํ อภูตปริกปฺปิตํ กิญฺจิ อุสฺสาริยวตฺถุํ อตฺตโน สมยํ กตฺวา กเถนฺติ. กิญฺจิเทว สิกฺขาปทนฺติ ‘‘เอกมูลเกน ภวิตพฺพํ, เอตฺตกํ เวลํ เอกสฺมึเยว ฐาเน นิสีทิตพฺพ’’นฺติ เอวมาทิกํ กิญฺจิเทว การณํ สิกฺขาโกฏฺฐาสํ กตฺวา ปญฺญเปนฺติ. นิโรธกถนฺติ นิโรธสมาปตฺติกถํ.

411. Để chỉ ra ý nghĩa đã đạt được của từ “tiṭṭhatesā” này, ngài (chú giải) đã nói “sace” v.v... Sukāraṇaṃ là nguyên nhân tốt đẹp, mang lại lợi ích, mang lại hạnh phúc. Yattha là trong một giảng đường nào đó. Nānātitthiyā là những người gắn bó với các tà kiến được gọi là các ngoại đạo khác nhau, (từ này được hình thành) với tiếp vị ngữ -iya. Hoặc với tiếp vị ngữ -ika, biến đổi ka-kāra thành ya-kāra, giống như trong từ “antiyo”. Vì ở đây có sự tò mò và ồn ào rằng: “Người này nói gì? Người này nói gì?”, nên (giảng đường đó) được gọi là Kotūhalā. Giảng đường đó chính là Kotūhalasālā. Vì vậy, ngài (chú giải) đã nói “do là nơi phát sanh sự tò mò”. (Abhi) chỉ là một tiếp đầu ngữ do nó đi theo ý nghĩa của động từ căn. Bài pháp này lấy tưởng làm đầu, do đó tất cả các pháp đi cùng với tưởng đều được bao gồm. Tuy nhiên, trong số đó, tâm là chủ yếu, vì vậy đã được nói là “trong sự diệt của tâm”. Hơn nữa, do sự diệt hoàn toàn theo nghĩa đoạn trừ không phải là điều họ mong muốn và cũng không phải là lĩnh vực của họ, nên ngài (chú giải) đã nói “trong sự diệt trong khoảnh khắc”. Thật vậy, ngay cả điều đó cũng không phải là lĩnh vực của họ. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, khi câu chuyện về sự diệt được nói đến, nó dừng lại ở chính điểm đó. Do đó, nên hiểu rằng điều đó đã được nói như vậy chỉ dựa vào ý nghĩa được suy ra. Tassa là của câu chuyện về sự đoạn diệt của thắng trí. “Kittighoso” là tiếng tăm lừng lẫy rằng: “Ồ, thật là oai lực của Đức Phật! Ngài chỉ ra một cách trực tiếp ngay cả nguyên nhân bị che khuất bởi một kiếp sống khác giống như quả amla trong lòng bàn tay, và ngài thiết lập các vị đệ tử trong sự thực hành phòng hộ như vậy”, (tiếng tăm ấy) lan rộng cho đến cõi Hữu Đảnh. Điều này đã được vị Thầy nói. Tuy nhiên, hiện nay, có một dị bản là: “Tiếng tăm lừng lẫy về bài pháp của Đức Thế Tôn lan rộng khắp cõi Diêm Phù Đề”. Paṭibhāgakiriyanti là sự nỗ lực mang tính cạnh tranh theo cách đối đầu. Bhavantarasamayaṃ có nghĩa là họ lấy một đối tượng nào đó được tôn sùng được tưởng tượng ra một cách không có thật làm học thuyết của mình, (đó là) học thuyết phát sanh ở các kiếp sống khác nhau, rồi họ thuyết giảng. Kiñcideva sikkhāpadaṃ có nghĩa là họ chế định một số điều khoản học giới bằng cách lấy một lý do nào đó, chẳng hạn như: “phải im lặng, phải ngồi ở một nơi duy nhất trong một khoảng thời gian nhất định”. Nirodhakathaṃ là câu chuyện về Diệt tận định.

เตสูติ โกตูหลสาลายํ สนฺนิปติเตสุ นานาติตฺถิยสมณพฺราหฺมเณสุ. เอกจฺเจติ เอเก. ปุริโมติ ‘‘อเหตู อปฺปจฺจยา ปุริสสฺส สญฺญา อุปฺปชฺชนฺติปิ นิรุชฺฌนฺติปี’’ติอาทินา วุตฺตวาที. เอตฺถาติ จตูสุ วาทีสุ. ยฺวายํ อิธ อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. สมาปตฺตินฺติ อสญฺญีภวาวหํ วาโยกสิณปริกมฺมํ, อากาสกสิณปริกมฺมํ วา รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานสมาปตฺตึ, ปญฺจมชฺฌานสมาปตฺตึ วา. นิโรเธติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สญฺญานิโรเธ. เหตุํ อปสฺสนฺโตติ เยน เหตุนา อสญฺญีภเว สญฺญาย นิโรโธ สพฺพโส อนุปฺปาโท, เยน จ ตโต จุตสฺส อิธ ปญฺจโวการภเว [Pg.374] สญฺญาย อุปฺปาโท, ตทุภยมฺปิ เหตุํ อวิสยตาย อปสฺสนฺโต.

`Tesūti` là trong số các sa-môn, bà-la-môn thuộc nhiều học thuyết khác nhau đã tụ họp ở ngôi nhà tranh luận. `Ekacceti` là một số vị. `Purimoti` là vị thứ nhất, là người có chủ trương đã được nói đến với câu bắt đầu là: “Thưa các ngài, tưởng của người nam sanh lên và diệt đi không do nhân, không do duyên.” `Etthāti` là trong số bốn người có chủ trương. Cần được liên kết là: “Vị nào sanh lên ở đây.” `Samāpattinti` là sự chứng đắc thiền thứ tư thuộc sắc giới hoặc sự chứng đắc thiền thứ năm, hoặc là sự chuẩn bị đề mục biến xứ gió, hoặc là sự chuẩn bị đề mục biến xứ không, vốn đưa đến cõi vô tưởng. `Nirodheti` là trong sự diệt tận của tưởng, theo phương pháp đã được nói ở dưới. `Hetuṃ apassantoti` là do không thấy được nhân. Do nhân nào có sự diệt tận, sự không sanh khởi hoàn toàn của tưởng ở cõi vô tưởng, và do nhân nào có sự sanh khởi của tưởng ở cõi năm uẩn này đối với người đã mệnh chung từ cõi ấy, (vị ấy) không thấy được cả hai loại nhân ấy do vì không phải là đối tượng (của trí tuệ).

ทุติโยติ ‘‘สญฺญา หิ โภ ปุริสสฺส อตฺตา’’ติอาทินา วุตฺตวาที. นนฺติ ปฐมวาทึ. นิเสเธตฺวาติ ‘‘น โข ปน เมตํ โภ เอวํ ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ ปฏิกฺขิปิตฺวา. มิคสิงฺคตาปสสฺสาติ เอวํนามกตาปสสฺส. ตสฺส กิร มตฺถเก มิคสิงฺคากาเรน ทฺเว จูฬา อุฏฺฐหึสุ, ‘‘อิสิสิงฺโค’’ติปิ ตสฺส นามํ. อสญฺญกภาวนฺติ มุญฺฉาปตฺติยา กิริยามยสญฺญาวเสน วิคตสญฺญิภาวํ. วกฺขติ หิ ‘‘วิสญฺญี หุตฺวา’’ติ. จตฺตาลีสนิปาเต อาคตนเยน มิคสิงฺคตาปสวตฺถุํ สงฺเขปโต ทสฺเสตุํ ‘‘มิคสิงฺคตาปโส กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิกฺขมฺภนวเสน กิเลสานํ สนฺตาปนโต อตฺตนฺตโป. ทุกฺกรตปตาย โฆรตโป ติพฺพตโป. นิพฺพิเสวนภาวาปาทเนน สพฺพโส มิลาปิตจกฺขาทิติกฺขินฺทฺริยตาย ปรมธิตินฺทฺริโย. สกฺกวิมานนฺติ ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ สนฺธายาห. ตญฺหิ ตถารูปปจฺจยา กทาจิ อุณฺหํ, กทาจิ ถทฺธํ, กทาจิ จลิตํ โหติ. ‘‘สกฺก…เป… ปตฺเถตี’’ติ อโยนิโส จินฺเตตฺวา เปเสสิ. ภคฺโคติ ภญฺชิตกุสลชฺฌาสโย, อธุนา ปน ‘‘ลคฺโค’’ติ ปาฐํ ลิขนฺติ. เตน ทิพฺพผสฺเสนาติ หตฺถคฺคหณมตฺตทิพฺพผสฺเสน. ตนฺติ ตถา สญฺญาปฏิลาภํ. เอวมาหาติ เอวํ ‘‘สญฺญา หิ โภ ปุริสสฺส อตฺตา’’ติอาทินา อากาเรน สญฺญานิโรธมาห. อิมินาว นเยน อิโต ปเรสุปิ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ปาฬิมาหริตฺวา โยชนา เวทิตพฺพา.

`Dutiyoti` là vị thứ hai, là người có chủ trương đã được nói đến với câu bắt đầu là: “Thưa các ngài, tưởng chính là tự ngã của người nam.” `Nanti` là (phản bác) người có chủ trương thứ nhất. `Nisedhetvāti` là sau khi đã phản bác như vầy: “Thưa ngài, sự diệt tận của tưởng này chắc chắn sẽ không có như vậy.” `Migasiṅgatāpasassāti` là của vị đạo sĩ có tên như vậy. Nghe nói, trên đỉnh đầu của vị đạo sĩ Migasiṅga ấy có hai búi tóc đã mọc lên theo hình dạng sừng nai, tên của vị ấy cũng là “Isisiṅga.” `Asaññakabhāvanti` là trạng thái không có tưởng do năng lực của tưởng thuộc về hành do việc đã đi đến sự mê muội. Vì sẽ được nói là: “trở nên bất tỉnh.” Để trình bày câu chuyện về đạo sĩ Migasiṅga một cách tóm tắt theo phương pháp đã được đề cập trong phẩm Bốn Mươi, (vị Chú giải) đã nói câu bắt đầu là: “Nghe nói, đạo sĩ Migasiṅga.” `Attantapo` là người có khổ hạnh tự làm khổ mình do làm cho các phiền não bị nóng lên theo năng lực của sự đè nén. `Ghoratapo tibbatapo` là khổ hạnh ghê gớm, khổ hạnh mãnh liệt do là khổ hạnh khó thực hành. `Paramadhitindriyo` là người có định-căn cao tột do có các căn như mắt v.v... bị làm cho héo úa và có tuệ-căn sắc bén một cách hoàn toàn do việc thực hành một cách đặc biệt thường xuyên. `Sakkavimānanti` là (vị Chú giải) nói đến tảng đá Paṇḍukambala. Vì rằng do duyên có hình thức như vậy, tảng đá ấy đôi khi nóng, đôi khi cứng, đôi khi rung động. `Sakka... patthetīti` là (vua trời Sakka) đã phái đi sau khi đã suy nghĩ một cách không như lý. `Bhaggoti` là người có khuynh hướng thiện bị bẻ gãy, còn bây giờ, họ viết bản văn là `laggo`. `Tena dibbaphassenāti` là do sự xúc chạm cõi trời chỉ bằng việc nắm lấy tay. `Tanti` là sự chứng đắc lại tưởng theo cách thức như vậy. `Evamāhāti` là đã nói về sự diệt tận của tưởng theo cách thức bắt đầu là: “Thưa các ngài, tưởng chính là tự ngã của người nam.” Cần phải hiểu sự phối hợp bằng cách đem bản văn Pāli đến ở cả hai trường hợp sau đây cũng chính theo phương pháp này.

ตติโยติ ‘‘สนฺติ หิ โภ สมณพฺราหฺมณา’’ติอาทินา วุตฺตวาที. อาถพฺพณปโยคนฺติ อาถพฺพณเวทวิหิตํ อาถพฺพณิกานํ วิสญฺญิภาวาปาทนปฺปโยคํ. อุปกฑฺฒนํ อาหรณํ. อปกฑฺฒนํ อปหรณํ. อาถพฺพณํ ปโยเชตฺวาติ อาถพฺพณเวเท อาคตํ อคฺคิชุหนปุพฺพกํ มนฺตปทํ ปโยเชตฺวา สีสจฺฉินฺนตาทิทสฺสเนน สญฺญานิโรธมาห. ตสฺสาติ ยสฺส สีสจฺฉินฺนตาทิ ทสฺสิตํ, ตสฺส.

`Tatiyoti` là vị thứ ba, là người có chủ trương đã được nói đến với câu bắt đầu là: “Thưa các ngài, thật sự có các sa-môn, bà-la-môn.” `Āthabbaṇapayoganti` là sự thực hành của những người thông thạo kinh Vệ-đà Athabbana vốn được quy định trong kinh Vệ-đà Athabbana, việc làm cho đạt đến trạng thái không có tưởng. `Upakaḍḍhanaṃ` là sự đem đến. `Apakaḍḍhanaṃ` là sự đem đi. `Āthabbaṇaṃ payojetvāti` là sau khi đã thực hành câu thần chú có việc cúng dường lửa đi trước, đã được đề cập trong kinh Vệ-đà Athabbana, đã nói về sự diệt tận của tưởng bằng việc cho thấy (cảnh tượng) đầu bị cắt đứt v.v... `Tassāti` là của chúng sanh ấy, của chúng sanh nào mà (cảnh tượng) đầu bị cắt đứt v.v... đã được cho thấy.

จตุตฺโถติ ‘‘สนฺติ หิ โภ เทวตา มหิทฺธิกา’’ติอาทินา วุตฺตวาที. ยกฺขทาสีนนฺติ เทวทาสีนํ, ยา ‘‘โยควติโย’’ติปิ วุจฺจนฺติ, โยคินิโยติปิ [Pg.375] ปากฏา. มทนิทฺทนฺติ สุรามทนิมิตฺตกํ สุปนํ. เทวตูปหารนฺติ นจฺจนคายนาทินา เทวตานํ ปูชํ. สุราปาตินฺติ ปาติปุณฺณํ สุรํ. ทิวาติ อติทิวา, อุสฺสูเรติ อตฺโถ. ตนฺติ ตถา สุปิตฺวา วุฏฺฐหนํ. สุตฺตกาเล เทวตานํ สญฺญาปกฑฺฒนวเสน นิโรธํ สมาปนฺนา, ปพุทฺธกาเล สญฺญุปกฑฺฒนวเสน นิโรธา วุฏฺฐิตาติ มญฺญมาโนติ อธิปฺปาโย.

`Catutthoti` là vị thứ tư, là người có chủ trương đã được nói đến với câu bắt đầu là: “Thưa các ngài, thật sự có các vị trời có đại thần lực.” `Yakkhadāsīnanti` là của các nữ tỳ của chư thiên, những vị nữ nào cũng được gọi là “yogavatī,” cũng nổi tiếng trong đời là “yoginī.” `Madaniddanti` là giấc ngủ có sự say rượu làm nhân. `Devatūpahāranti` là sự cúng dường đến chư thiên bằng việc ca múa v.v... `Surāpātinti` là rượu đầy chén. `Divāti` là vào lúc quá trưa, nghĩa là vào lúc xế chiều. `Tanti` là sự thức dậy sau khi đã ngủ theo cách thức như vậy. Do nghĩ tưởng rằng: “(Vị ấy) đã đạt đến sự diệt tận (của tưởng) do năng lực của việc chư thiên đem tưởng đi trong lúc ngủ, (vị ấy) đã xuất khỏi sự diệt tận (của tưởng) do năng lực của việc chư thiên đem tưởng đến trong lúc thức,” đây là chủ ý.

เอฬมูคกถา วิยาติ อิเมสํ ปณฺฑิตมานีนํ กถา อนฺธพาลกถาสทิสี. จตฺตาโร นิโรเธติ อญฺญมญฺญวิธุเร จตฺตาโรปิ นิโรเธ. เอเกน ภวิตพฺพนฺติ เอกสภาเวเนว ภวิตพฺพํ. น พหุนาติ น จ อญฺญมญฺญวิรุทฺเธน พหุวิเธน นานาสภาเวน ภวิตพฺพํ. เตนาปิ เอเกนาติ เอกสภาวภูเตน เตนาปิ นิโรเธน. อญฺเญเนวาติ เตหิ วุตฺตาการโต อญฺญากาเรเนว ภวิตพฺพํ. โสติ เอกสภาวภูโต นิโรโธ. อญฺญตฺร สพฺพญฺญุนาติ สพฺพญฺญุพุทฺธํ ฐเปตฺวา. อิธาติ โกตูหลสาลายํ. อยํ นิโรโธ อยํ นิโรโธติ ทฺวิกฺขตฺตุํ พฺยาปนิจฺฉาวจนํ สตฺถา อตฺตโน เทสนาวิลาเสน อเนกาการโวการํ นิโรธํ วิภาเวสฺสตีติ ทสฺสนตฺถํ กตํ. อโห นูนาติ เอตฺถ อโหติ อจฺฉริเย นิปาโต, นูนาติ อนุสฺสรเณ. ตสฺมา อโห นูน ภควาติ อนญฺญสาธารณเทสนตฺตา ภควา นิโรธมฺปิ อโห อจฺฉริยํ กตฺวา อาราเธยฺย มญฺเญติ อธิปฺปาโย. อโห นูน สุคโตติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อจฺฉริยวิภาวนโต เอว เจตฺถ ทฺวิกฺขตฺตุํ อาเมฑิตวจนํ. อจฺฉริยตฺโถปิ เหส อโหสทฺโท อนุสฺสรณมุเขเนว โปฏฺฐปาเทน คหิโต. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อนุสฺสรณตฺเถ นิปาตทฺวย’’นฺติ. เตนาติ อนุสฺสรณตฺถมุเขน ปวตฺตนโต. ‘‘อโห…เป… สุคโต’’ติ วจเนน เอตทโหสีติ โยชนา. ‘‘ยํตํสทฺทา นิจฺจสมฺพนฺธา’’ติ สาธิปฺปายํ โยชนํ ทสฺเสตุํ ‘‘โย เอเตส’’นฺติอาทิมาห. กาลเทสปุคฺคลาทิวิภาเคน พหุเภทตฺตา อิเมสํ นิโรธธมฺมานนฺติ พหุตฺเต สามิวจนํ, กุสลสทฺทโยเค เจตํ ภุมฺมตฺเถ ทฏฺฐพฺพํ. กุสโล นิปุโณ เฉโกติ ปริยายวจนเมตํ. อโห นูน กเถยฺยาติ อจฺฉริยํ กตฺวา กเถยฺย มญฺเญ. โส สุคโตติ สมฺพนฺโธ. จิณฺณวสิตายาติ นิโรธสมาปตฺติยํ จิณฺณวสีภาวตฺตา. สภาวํ ชานาตีติ นิโรธสภาวํ ยาถาวโต ชานาติ.

‘Eḷamūgakathā viyāti’ có nghĩa là: câu chuyện của những người tự cho mình là bậc trí này tương tự như câu chuyện của những kẻ ngu si mù quáng. ‘Cattāro nirodheti’ có nghĩa là về bốn sự diệt vốn mâu thuẫn lẫn nhau. ‘Ekena bhavitabbati’ có nghĩa là nên chỉ có một bản chất. ‘Na bahunāti’ có nghĩa là không nên có nhiều loại, nhiều bản chất khác nhau, mâu thuẫn lẫn nhau. ‘Tenāpi ekenāti’ có nghĩa là cũng bởi sự diệt ấy, vốn có một bản chất. ‘Aññenevāti’ có nghĩa là nên bằng cách khác với cách đã được họ nói đến. ‘Soti’ có nghĩa là sự diệt vốn có một bản chất. ‘Aññatra sabbaññunāti’ có nghĩa là trừ đức Phật Toàn Giác ra. ‘Idhāti’ có nghĩa là trong hội trường tranh luận. ‘Ayaṃ nirodho ayaṃ nirodhoti’ là lời nói được lặp lại hai lần, được thực hiện để cho thấy rằng đức Đạo Sư, bằng vẻ đẹp thuyết pháp của mình, sẽ làm sáng tỏ sự diệt, vốn có nhiều phương diện và khía cạnh. Về ‘Aho nūnāti’, ở đây ‘aho’ là một tiểu từ chỉ sự kinh ngạc, ‘nūna’ chỉ sự hồi tưởng. Do đó, ‘aho nūna bhagavāti’ có ý nghĩa là: do sự thuyết pháp không chung với ai khác, có lẽ đức Thế Tôn sẽ làm cho sự diệt trở nên kỳ diệu và làm cho (chúng sanh) hoan hỷ. Về ‘aho nūna sugatoti’, ở đây cũng theo cách tương tự. Và ở đây, lời nói được lặp lại hai lần chính là để làm sáng tỏ sự kỳ diệu. Vì từ ‘aho’ này, dù có nghĩa là kỳ diệu, đã được Poṭṭhapāda tiếp nhận chủ yếu theo nghĩa hồi tưởng. Do đó, đã được nói rằng “hai tiểu từ có nghĩa là hồi tưởng”. ‘Tenāti’ có nghĩa là do nó diễn ra chủ yếu theo nghĩa hồi tưởng. Sự kết hợp là: bằng lời nói “Aho…pe… sugato”, điều này đã xảy ra. Để chỉ ra sự kết hợp có ý nghĩa rằng “các từ ‘yaṃ’ và ‘taṃ’ luôn liên quan với nhau”, ngài (chú giải sư) đã nói ‘yo etesaṃ’ v.v... Do có nhiều sự khác biệt qua sự phân chia về thời gian, không gian, cá nhân v.v..., sở hữu cách ở số nhiều ‘imesaṃ nirodhadhammānaṃ’ (của những pháp diệt này) đã được sử dụng, và nên hiểu rằng nó được dùng theo nghĩa của vị trí cách khi kết hợp với từ ‘kusala’. ‘Kusalo nipuṇo cheko’ là những từ đồng nghĩa. ‘Aho nūna katheyyāti’ có nghĩa là có lẽ ngài sẽ thuyết giảng một cách kỳ diệu. ‘So sugatoti’ là sự kết nối. ‘Ciṇṇavasitāyāti’ có nghĩa là do đã thuần thục trong việc nhập diệt tận định. ‘Sabhāvaṃ jānātīti’ có nghĩa là biết bản chất của sự diệt đúng như thật.

อเหตุกสญฺญุปฺปาทนิโรธกถาวณฺณนา

Chú giải về câu chuyện liên quan đến sự sanh và diệt của tưởng không có nhân.

๔๑๒. ฆรมชฺเฌเยว [Pg.376] ปกฺขลิตาติ ยถา ฆรโต พหิ คนฺตุกามา ปุริสา มคฺคํ อโนตริตฺวา ฆรวิวเร สมตเล วิวฏงฺคเณ เอว ปกฺขลนํ ปตฺตา, เอวํสมฺปทมิทนฺติ อตฺโถ. อสาธารโณ เหตุ, สาธารโณ ปจฺจโยติ เอวมาทิวิภาโค อญฺญตฺร วุตฺโต, อิธ ปน เตน วิภาเคน ปโยชนํ นตฺถิ สญฺญาย อการณภาวปฏิกฺเขปปรตฺตา โจทนายาติ วุตฺตํ ‘‘การณสฺเสว นาม’’นฺติ. ยํ ปน ปาฬิยํ วุตฺตํ ‘‘สเหตู หิ โปฏฺฐปาท สปฺปจฺจยา ปุริสสฺส สญฺญา อุปฺปชฺชนฺติปิ นิรุชฺฌนฺติปี’’ติ, ตตฺถ สเหตู สปฺปจฺจยา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา ปน นิรุชฺฌนฺติเยว, น ติฏฺฐนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘นิรุชฺฌนฺติปี’’ติ วจนํ, น ตุ นิโรธสฺส สเหตุสปจฺจยตาทสฺสนตฺถํ. อุปฺปาโทเยว หิ สเหตุโก, น นิโรโธ. ยทิ หิ นิโรโธปิ สเหตุโก สิยา, ตสฺสปิ ปุน นิโรเธน ภวิตพฺพํ องฺกุราทีนํ ปุน องฺกุราทินา วิย, น จ ตสฺส ปุน นิโรโธ อตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตนเยเนว ปาฬิยา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยญฺจ นโย ขณนิโรธวเสน วุตฺโต. โย ปน ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสน สพฺพโส อนุปฺปาทนิโรโธ, โส ‘‘สเหตุโก’’ติ เวทิตพฺโพ ตถารูปาย ปฏิปตฺติยา วินา อภาวโต. เตนาห ภควา ‘‘สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สิกฺขา เอกา สญฺญา นิรุชฺฌตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๔๑๒) ตโต เอว จ อฏฺฐกถายมฺปิ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๑๓) วุตฺตํ ‘‘สญฺญาย สเหตุกํ อุปฺปาทนิโรธํ ทีเปตุ’’นฺติ. เอตญฺหิ ปาฬิวจนํ, อฏฺฐกถาวจนญฺจ อนุปฺปาทนิโรธํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สิกฺขาติ เหตฺวตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ, ย-การโลโป วา ‘‘สงฺขฺยาปิ ตมฺหา วนปตฺตา ปกฺกมิตพฺพ’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๙๒) วิย. เหตุภาโว จสฺสา อุปริ อาวิ ภวิสฺสติ. เอกสทฺโท จ อญฺญปริยาโย, น สงฺขฺยาวาจี ‘‘อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺสา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๘๕-๙๑, ๙๔-๙๘; ม. นิ. ๓.๒๑) วิยาติ อาห ‘‘สิกฺขาย เอกจฺจา สญฺญา ชายนฺตี’’ติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

412. ‘Gharamajjheyeva pakkhalitāti’ có nghĩa là: giống như những người đàn ông muốn đi ra ngoài nhà, chưa bước ra đường, đã bị vấp ngã ngay ở ngưỡng cửa, trên nền đất bằng phẳng, ở sân trống; sự hoàn thành của ví dụ này là như vậy. Nhân không chung là hetu, nhân chung là paccaya; sự phân chia như vậy đã được nói ở nơi khác, nhưng ở đây, sự phân chia đó không có ích lợi vì sự chất vấn nhằm mục đích bác bỏ tình trạng không có nguyên nhân của tưởng, nên đã được nói rằng “chỉ là tên gọi của nguyên nhân”. Về điều đã được nói trong Pāli: “Này Poṭṭhapāda, các tưởng của một người, vốn có nhân có duyên, chúng sanh khởi và cũng diệt đi”, ở đây, (các tưởng) sanh khởi có nhân, có duyên; nhưng khi đã sanh khởi thì chắc chắn diệt đi, không tồn tại mãi. Lời nói “cũng diệt đi” là để chỉ ra điều này, chứ không phải để chỉ ra rằng sự diệt có nhân và có duyên. Vì chỉ có sự sanh khởi là có nhân, sự diệt thì không. Vì nếu sự diệt cũng có nhân, thì nó cũng phải có một sự diệt khác nữa, giống như mầm non v.v... lại phải có mầm non khác v.v...; nhưng nó không có sự diệt khác nữa, do đó, ý nghĩa của Pāli nên được hiểu theo cách đã nói. Và cách này được nói theo phương diện sát-na diệt. Nhưng sự diệt hoàn toàn không sanh trở lại trong một khoảng thời gian xác định, sự diệt đó nên được hiểu là “có nhân”, vì không có nó nếu không có sự thực hành tương ứng. Do đó, đức Thế Tôn đã nói: “do học tập, một tưởng sanh khởi; do học tập, một tưởng diệt đi”. Và chính vì vậy, trong Chú giải cũng đã nói: “để làm sáng tỏ sự sanh và diệt có nhân của tưởng”. Nên hiểu rằng lời nói trong Pāli và lời nói trong Chú giải này được nói với ý chỉ sự diệt không sanh trở lại. ‘Sikkhā’ là một danh từ ở chủ cách theo nghĩa nguyên nhân, hoặc là có sự lược bỏ mẫu tự ‘ya’, giống như trong câu “saṅkhyāpi tamhā vanapattā pakkamitabba” v.v... Và tính chất nhân của nó sẽ trở nên rõ ràng ở phần sau. Và từ ‘eka’ là một từ đồng nghĩa với ‘añña’ (khác), không phải là số từ, giống như trong các câu “ittheke sato sattassā” v.v..., nên ngài đã nói: “do học tập, một số tưởng sanh khởi”. Trong các câu còn lại cũng theo cách tương tự.

๔๑๓. วิตฺถาเรตุกมฺยตาติ วิตฺถาเรตุกามตาย. ปุจฺฉาวเสนาติ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาวเสน, วิตฺถาเรตุกมฺยตาปุจฺฉาวเสนาติ วา สมาโส. ‘‘โปฏฺฐปาทสฺเสวายํ ปุจฺฉา’’ติ อาสงฺกาย ‘‘ภควา อโวจา’’ติ ปาฬิยํ วุตฺตํ. สญฺญาย…เป… ทีเปตุํ ตา ทสฺเสนฺโตติ โยเชตพฺพํ[Pg.377]. ตตฺถาติ ตสฺสํ อุปริ วกฺขมานาย เทสนาย. ตติยาติ อธิปญฺญาสิกฺขา อาคตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อยํ…เป… เทสิโตติ เอตฺถ สมฺมาทิฏฺฐิสมฺมาสงฺกปฺปวเสน อาคตา. กสฺมาติ เจ? ปริยาปนฺนตฺตา, สภาวโต, อุปการโต จ ยถารหํ ปญฺญากฺขนฺเธ อวโรธตฺตา สงฺคหิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ตถา หิ จูฬเวทลฺลสุตฺเต วุตฺตํ ‘‘ยา จาวุโส วิสาข สมฺมาทิฏฺฐิ, โย จ สมฺมาสงฺกปฺโป, อิเม ธมฺมา ปญฺญากฺขนฺเธ สงฺคหิตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๒) กามญฺเจตฺถ วุตฺตนเยน ติสฺโสปิ สิกฺขา อาคตา, ตถาปิ อธิจิตฺตสิกฺขาย เอว อภิสญฺญานิโรโธ ทสฺสิโต. อิตรา ปน ตสฺสา สมฺภารภาเวน อานีตาติ อยมตฺโถ ปาฬิวเสน เวทิตพฺโพ.

413. “Vitthāretukamyatāti” có nghĩa là “vitthāretukāmatāya” (do mong muốn giảng rộng). “Pucchāvasenāti” là hợp thể của “kathetukamyatāpucchāvasena” (do năng lực của câu hỏi muốn nói), hoặc “vitthāretukamyatāpucchāvasenāti” (do năng lực của câu hỏi muốn giảng rộng). Do nghi ngờ rằng: “Đây là câu hỏi của chỉ riêng Poṭṭhapāda”, nên trong Pāḷi đã nói: “Đức Thế Tôn đã nói”. Nên liên kết rằng: “Trong khi chỉ rõ những điều ấy (`tā dassento`) để chỉ rõ (`dīpetuṃ`) ... của tưởng (`saññāya`)”. “Tattha” là trong bài pháp sẽ được nói đến ở trên đó (`tassaṃ upari vakkhamānāya desanāya`). “Tatiyā” là sự liên kết rằng tăng thượng tuệ học đã đến (`adhipaññāsikkhā āgatā`). Ở đây, trong câu “Ayaṃ... desito”, (tăng thượng tuệ học) đã đến do năng lực của chánh kiến và chánh tư duy. Nếu hỏi tại sao? Ý nghĩa là vì được bao gồm, vì được đi vào, được thu nhiếp trong tuệ uẩn tùy theo mức độ thích hợp do tự tánh và do sự hỗ trợ. Thật vậy, trong kinh Cūḷavedalla đã được nói: “Này hiền giả Visākha, chánh kiến nào và chánh tư duy nào, các pháp này được thu nhiếp trong tuệ uẩn”. Và dầu cho ở đây, theo phương pháp đã nói, cả ba học pháp đều đã đến, tuy nhiên sự diệt của thắng trí đã được chỉ ra chỉ bằng tăng thượng tâm học. Còn các pháp khác đã được mang đến với vai trò là trợ duyên cho học pháp ấy. Ý nghĩa này nên được hiểu theo năng lực của Pāḷi.

ปญฺจกามคุณิกราโคติ ปญฺจ กามโกฏฺฐาเส อารพฺภ อุปฺปชฺชนกราโค. อสมุปฺปนฺนกามจาโรติ วตฺตมานุปฺปนฺนตาวเสน นสมุปฺปนฺโน โย โกจิ กามจาโร, ยา กาจิ โลภุปฺปตฺติ. อธุนา ปน ‘‘อสมุปฺปนฺนกามราโค’’ติ ปาโฐ, โส อยุตฺโตว อตฺถโต วิรุทฺธตฺตา. กามราโค เจตฺถ วิสยวเสน นิยมิตตฺตา กามคุณารมฺมโณว โลโภ ทฏฺฐพฺโพ, กามจาโร ปน ฌานนิกนฺติภวราคาทิปฺปเภโท สพฺโพปิ โลภจาโร. กามนฏฺเฐน, กาเมสุ ปวตฺตนฏฺเฐน จ กามจาโร. สพฺเพปิ หิ เตภูมกธมฺมา กามนียฏฺเฐน กามา. ยสฺมา อุภเยสมฺปิ สหจรณญาเยน กามสญฺญาภาโว โหติ, ตสฺมา ‘‘กามสญฺญา’’ติ ปทุทฺธารํ กตฺวา ตทุภยเมว นิทฺทิฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ อสมุปฺปนฺนกามจารโต ปญฺจกามคุณิกราคสฺส วิเสสทสฺสนํ, อสมุปฺปนฺนกามจารสฺเสว วา อิธาธิปฺเปตภาวทสฺสนํ. กามํ ปญฺจกามคุณิกราโคปิ อสมุปฺปนฺโน เอว อนาคามิมคฺเคน สมุคฺฆาฏียติ, ตสฺมึ ปน สมุคฺฆาฏิเตปิ น สพฺโพ ราโค สมุคฺฆาฏํ คจฺฉติ ตสฺส อคฺคมคฺเคน สมุคฺฆาฏิตตฺตา. ตสฺมา ปญฺจกามคุณิกราคคฺคหเณน อิตรสฺส สพฺพสฺส คหณํ น โหตีติ อุภยตฺถสาธารเณน ปริยาเยน อุภยเมว สงฺคเหตฺวา ปาฬิยํ กามสญฺญาคฺคหณํ กตํ, อโต ตทุภยํ สรูปโต, วิเสสโต จ ทสฺเสตฺวา สพฺพสงฺคาหิกภาวโต ‘‘อสมุปฺปนฺนกามจาโร ปน อิมสฺมึ ฐาเน วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมาติ อสมุปฺปนฺนกามจารสฺเสว อิธ วฏฺฏนโต อยมตฺโถ เวทิตพฺโพติ [Pg.378] โยชนา. ตสฺสาติ ปฐมชฺฌานสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส. สทิสตฺตาติ กามสญฺญาทิภาเวน สมานตฺตา, เอเตน ปาฬิยํ ‘‘ปุริมา’’ติ อิทํ สทิสกปฺปนาวเสน วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. อนาคตา หิ อิธ ‘‘นิรุชฺฌตี’’ติ วุตฺตา อนุปฺปาทสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ตสฺมา อนาคตเมว ทสฺเสตุํ ‘‘อนุปฺปนฺนาว นุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ.

“Pañcakāmaguṇikarāgo” là tham ái phát sanh do duyên với năm phần dục. “Asamuppannakāmacāro” là bất cứ hành vi dục nào chưa phát sanh do năng lực của sự phát sanh trong hiện tại, là bất cứ sự phát sanh nào của lòng tham. Hiện nay có bản Pāḷi là “asamuppannakāmarāgo”, bản đó không thích hợp vì trái ngược về mặt ý nghĩa. Ở đây, dục ái nên được hiểu là lòng tham chỉ có đối tượng là dục trưởng dưỡng vì đã được giới hạn do năng lực của đối tượng; còn hành vi dục nên được hiểu là tất cả hành vi của lòng tham có các loại như ái trong thiền, hữu ái, v.v. Được gọi là hành vi dục vì có ý nghĩa là mong muốn và vì có ý nghĩa là diễn tiến trong các dục. Thật vậy, tất cả các pháp trong ba cõi được gọi là dục vì có ý nghĩa là đối tượng được mong muốn. Nên biết rằng, vì rằng trạng thái dục tưởng xảy ra cho cả hai theo phương pháp đồng hành, do đó, sau khi nêu lên từ “dục tưởng”, chính cả hai điều ấy đã được chỉ rõ. Câu bắt đầu bằng “Tattha” là sự chỉ ra điểm đặc biệt của tham ái trong năm dục so với hành vi dục chưa sanh, hoặc là sự chỉ ra rằng chính hành vi dục chưa sanh là điều được chủ trương ở đây. Dầu cho tham ái trong năm dục chưa sanh cũng được diệt trừ bởi đạo Bất lai, nhưng khi nó được diệt trừ, không phải tất cả tham ái đều được diệt trừ, vì nó (tham ái còn lại) được diệt trừ bởi đạo cao nhất. Do đó, việc nắm bắt tham ái trong năm dục không có nghĩa là nắm bắt tất cả các tham ái khác. Vì vậy, trong Pāḷi, việc nắm bắt “dục tưởng” đã được thực hiện sau khi đã thu nhiếp cả hai bằng một phương pháp chung cho cả hai nơi. Do đó, sau khi chỉ ra cả hai điều đó về mặt tự thể và về mặt đặc biệt, vì trạng thái thu nhiếp tất cả, nên đã nói rằng: “Còn hành vi dục chưa sanh thì thích hợp ở chỗ này”. “Tasmā” là sự liên kết rằng: “Ý nghĩa này nên được hiểu là do chính hành vi dục chưa sanh là thích hợp ở đây”. “Tassa” là của người thành tựu sơ thiền. “Sadisattā” là do sự tương đồng về trạng thái dục tưởng v.v.; bằng điều này, chỉ ra rằng trong Pāḷi, từ “purimā” này đã được nói do năng lực của sự hình dung tương đồng. Thật vậy, ở đây, (tưởng) vị lai được nói là “diệt” vì sự không phát sanh được chủ trương. Do đó, để chỉ rõ chính (tưởng) vị lai, đã nói rằng: “Cái chưa sanh thì không sanh khởi”.

วิเวกชปีติสุขสงฺขาตาติ วิเวกชปีติสุเขหิ สห อกฺขาตา, น วิเวกชปีติสุขานีติ อกฺขาตา. ตํสมฺปยุตฺตา หิ สญฺญาเยว อิธาธิปฺเปตา, น วิเวกชปีติสุขานิ. อถ วา วิเวกชปีติสุขโกฏฺฐาสิกาติ อตฺโถ. สงฺขาตสทฺโท เหตฺถ โกฏฺฐาสตฺโถ ‘‘อทินฺนํ เถยฺยสงฺขาตํ อาทิเยยฺยา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๘๙, ๙๑) วิย. กามจฺฉนฺทาทิโอฬาริกงฺคปฺปหานวเสน นานตฺถสญฺญาปฏิฆสญฺญาหิ นิปุณตาย สุขุมา. ภูตตาย สจฺจา. ตเทวตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ภูตา’’ติ อิมินา. สุขุมภาเวน, ปรมตฺถภาเวน จ อวิปรีตสภาวาติ อตฺโถ. เอวํ พฺยาสวเสน ยถาปาฐมตฺถํ ทสฺเสตฺวา สมาสวเสนปิ ยถาปาฐเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. สมาสพฺยาสวเสน หิ ทฺวิธา ปาโฐ ทิสฺสติ. ‘‘กามจฺฉนฺทาทิโอฬาริกงฺคปฺปหานวเสนา’’ติ อิมินา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ภาวนานุภาวสิทฺธา, สญฺญาย สณฺหสุขุมตา นีวรณวิกฺขมฺภนวเสน วิญฺญายตีติ ทสฺเสติ. ภูตตายาติ สุขุมภาเวน, ปรมตฺถภาเวน จ อวิปรีตตาย, วิชฺชมานตาย วา. วิเวกเชหีติ นีวรณวิเวกโต ชาเตหิ. อิทานิ ฌานสมงฺคีวเสน วุตฺตสฺส ทุติยปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘สา อสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สพฺพตฺถาติ สพฺพวาเรสุ.

“Vivekajapītisukhasaṅkhātā” là được gọi cùng với hỷ và lạc do ly dục sanh, không phải được gọi là hỷ và lạc do ly dục sanh. Thật vậy, ở đây chỉ có tưởng tương ưng với nó là được chủ trương, chứ không phải hỷ và lạc do ly dục sanh. Hoặc là, ý nghĩa là thuộc về phần hỷ và lạc do ly dục sanh. Ở đây, từ “saṅkhāta” có nghĩa là phần, giống như từ “saṅkhāta” trong các câu như “adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyeyyā”. Do năng lực của việc từ bỏ các chi phần thô thiển như dục tham, (tưởng này) vi tế hơn dị tưởng và đối ngại tưởng vì sự tinh tế. Là chân thật vì là thực. Ngài chỉ ra chính ý nghĩa đó bằng từ “bhūtā” này. Ý nghĩa là có tự tánh không sai lệch do tính vi tế và do tính chân đế. Sau khi chỉ ra ý nghĩa theo bản văn bằng cách phân tích rộng như vậy, và trong khi chỉ ra ý nghĩa theo đúng bản văn bằng cách hợp lại, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “atha vā”. Thật vậy, bản văn được thấy có hai cách, theo lối hợp lại và phân tích rộng. Bằng câu này “Kāmacchandādioḷārikaṅgappahānavasena”, ngài chỉ ra rằng sự vi tế, tinh tế của tưởng, vốn được thành tựu nhờ oai lực của sự tu tập các pháp tương ưng, được biết đến do năng lực của việc chế ngự các triền cái. “Bhūtatāya” là do không sai lệch bởi tính vi tế và tính chân đế, hoặc do sự hiện hữu. “Vivekajehi” là do sanh từ sự vắng lặng các triền cái. Bây giờ, để chỉ ra ý nghĩa của từ thứ hai đã được nói do năng lực của người thành tựu thiền, câu bắt đầu bằng “sā assā” đã được nói. “Sabbattha” là trong tất cả các trường hợp.

สมาปชฺชนาธิฏฺฐานํ วิย วุฏฺฐานมฺปิฌาเน ปริยาปนฺนํ โหติ ยถา ตํ ธมฺมานํ ภงฺคกฺขโณ ธมฺเมสุ, อาวชฺชนปจฺจเวกฺขณานิ ปน น ฌานปริยาปนฺนานิ, ตสฺมา ฌานปริยาปนฺนเมว วสีกรณํ คเหตฺวา ‘‘สมาปชฺชนฺโต, อธิฏฺฐหนฺโต, วุฏฺฐหนฺโต จ สิกฺขตี’’ติ วุตฺตํ. ตนฺติ ปฐมชฺฌานํ. เตน…เป… ฌาเนนาติ อิทมฺปิ ‘‘สิกฺขา’’ติ เอตสฺส สํวณฺณนาปทํ. เตนาติ จ เหตุมฺหิ กรณวจนํ, ปฐมชฺฌาเนน เหตุนาติ อตฺโถ. เหตุภาโว เจตฺถ ฌานสฺส วิเวกชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญาย อุปฺปตฺติยา สหชาตาทิปจฺจยภาโว. กามสญฺญาย ปน นิโรธสฺส อุปนิสฺสยปจฺจยภาโวว. โส จ โข สุตฺตนฺตปริยาเยน. ตถา เจว เหฏฺฐา สํวณฺณิตํ [Pg.379] ‘‘ตถารูปาย ปฏิปตฺติยา วินา อภาวโต’’ติ เอเตนุปาเยนาติ ยฺวายํ ปฐมชฺฌานตปฺปฏิปกฺขสญฺญาวเสน ‘‘สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สิกฺขา เอกา สญฺญา นิรุชฺฌตี’’ติ เอตฺถ นโย วุตฺโต, เอเตน นเยน. สพฺพตฺถาติ สพฺพวาเรสุ.

Giống như sự quyết định nhập thiền, sự xuất thiền cũng được bao gồm trong thiền, cũng như sát-na diệt của các pháp được bao gồm trong các pháp. Tuy nhiên, các sự hướng tâm và phản khán không được bao gồm trong thiền. Do đó, sau khi chỉ lấy sự thuần thục được bao gồm trong thiền, ngài Chú giải sư đã nói: “Vị ấy học tập trong khi nhập, trong khi quyết định, và trong khi xuất.” Điều ấy là sơ thiền. Cụm từ tena…pe… jhānenāti này cũng là từ giải thích cho từ “sikkhā”. Và từ tenāti là công cụ cách trong ý nghĩa nguyên nhân, ý nghĩa là: “do sơ thiền là nguyên nhân”. Và ở đây, trạng thái nguyên nhân của thiền là trạng thái đồng sanh duyên v.v... đối với tưởng vi tế và chân thật về hỷ lạc sanh từ ly dục. Tuy nhiên, đối với sự diệt tận của dục tưởng, chỉ có trạng thái y chỉ duyên mới là trạng thái nguyên nhân. Và điều đó xảy ra theo phương pháp của Kinh Tạng. Và cũng như vậy, đã được giải thích ở dưới với câu: “bởi vì không có sự vắng mặt của sự thực hành như vậy”. Cụm từ etenupāyenāti có nghĩa là: bằng phương pháp này, tức là phương pháp đã được ta nói đến ở đây theo cách của sơ thiền và tưởng đối nghịch với nó trong câu “một tưởng học tập sanh khởi, một tưởng học tập diệt đi”. Sabbatthāti có nghĩa là trong tất cả các trường hợp.

๔๑๔. อิทานิ อากิญฺจญฺญายตนปรมาย เอว สญฺญาย ทสฺสเน การณํ วิภาเวนฺโต ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิมาห. ยสฺมา อิทญฺจ…เป… อุทฺธฏนฺติ สมฺพนฺโธ. เกสํ ปนิทํ องฺคโต สมฺมสนนฺติ วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐสมาปตฺติยา’’ติอาทิ. องฺคโตติ ฌานงฺคโต. อิทญฺหิ อนุปทธมฺมวิปสฺสนาย ลกฺขณวจนํ. อนุปทธมฺมวิปสฺสนญฺหิ กโรนฺโต สมาปตฺตึ ปตฺวา องฺคโตว สมฺมสนํ กโรติ, น จ สญฺญา สมาปตฺติยา กิญฺจิ องฺคํ โหติ. อถ จ ปเนตํ วุตฺตํ ‘‘อิทญฺจ สญฺญา สญฺญาติ เอวํ องฺคโต สมฺมสนํ อุทฺธฏ’’นฺติ, ตสฺมา ลกฺขณวจนเมตํ. องฺคโตติ วา อวยวโตติ อตฺโถ, อนุปทธมฺมโตติ วุตฺตํ โหติ. กลาปโตติ สมูหโต. ยสฺมา ปเนตฺถ สมาปตฺติวเสน ตํตํสญฺญานํ อุปฺปาทนิโรเธ วุจฺจมาเน องฺควเสน โส วุตฺโต โหติ, ตสฺมา ‘‘อิทญฺจา’’ติอาทินา องฺคโตว สมฺมสนํ ทสฺเสตีติ เวทิตพฺพํ. ตสฺมาติ สญฺญาวเสเนว องฺคโต สมฺมสนสฺส อุทฺธฏตฺตา. ตเทวาติ อากิญฺจญฺญายตนเมว, น เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ตตฺถ ปฏุสญฺญาภาวโต.

414. Bây giờ, trong khi làm rõ nguyên nhân trong việc chỉ ra tưởng chỉ có Vô sở hữu xứ làm mức tối đa, ngài Chú giải sư đã nói câu bắt đầu bằng “yasmā panā”. Cần liên kết (với câu): “Bởi vì sự quán xét này… đã được rút ra”. (Để trả lời câu hỏi:) “Nhưng sự quán xét này theo phương diện chi phần là của ai?”, ngài Chú giải sư đã nói câu bắt đầu bằng “aṭṭhasamāpattiyā”. Aṅgatoti có nghĩa là theo phương diện thiền chi. Quả vậy, đây là lời nói chỉ dấu đối với pháp quán theo thứ tự từng pháp. Quả vậy, người thực hành pháp quán theo thứ tự từng pháp, sau khi đạt đến định, thực hiện sự quán xét chỉ theo phương diện chi phần, và tưởng không phải là một chi phần nào của định. Tuy nhiên, điều này đã được nói: “và sự quán xét này ‘tưởng là tưởng’ đã được rút ra theo phương diện chi phần”, do đó, đây là lời nói chỉ dấu. Hoặc aṅgatoti có nghĩa là theo phương diện thành phần, có nghĩa là theo pháp theo thứ tự từng pháp. Kalāpatoti có nghĩa là theo nhóm. Cần phải hiểu rằng: Bởi vì ở đây, khi sự sanh và diệt của các tưởng tương ứng được nói đến theo cách của định, điều đó được nói theo cách của chi phần, do đó, ngài Chú giải sư chỉ ra sự quán xét chỉ theo phương diện chi phần bằng câu bắt đầu bằng “idañcā”. Tasmāti có nghĩa là: bởi vì sự quán xét theo phương diện chi phần đã được rút ra chỉ theo cách của tưởng. Tadevāti có nghĩa là: chỉ là Vô sở hữu xứ, không phải là Phi tưởng phi phi tưởng xứ, bởi vì ở đó không có tưởng rõ ràng.

‘‘โย’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ยโต’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘โย นามา’’ติ ยถา ‘‘อาทิมฺหี’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อาทิโต’’ติ วุจฺจติ อตฺเถ ปริคฺคยฺหมาเน ยถายุตฺตวิภตฺติยาว โต-สทฺทสฺส ลพฺภนโต. นาม-สทฺโท เจตฺถ โข-สทฺโท วิย วาจาสิลิฏฺฐตามตฺตํ. สสฺเสทนฺติ สกํ, อตฺตนา อธิคตฌานํ, ตสฺมึ สญฺญา สกสญฺญา, สา เอตสฺสตฺถีติ สกสญฺญีติ วุตฺตํ ‘‘อตฺตโน ปฐมชฺฌานสญฺญาย สญฺญวา’’ติ. อีกาโร เจตฺถ อุปริ วุจฺจมานนิโรธปาทกตาย สาติสยาย ฌานสญฺญาย อตฺถิภาวโชตโก ทฏฺฐพฺโพ. เตเนวาห ‘‘อนุปุพฺเพน สญฺญคฺคํ ผุสตี’’ติอาทิ. ตสฺมา ตตฺถ ตตฺถ สกสญฺญิตาคฺคหเณน ตสฺมึ ตสฺมึ ฌาเน สพฺพโส สุจิณฺณวสีภาโว ทีปิโตติ เวทิตพฺพํ.

Đáng lẽ phải nói là “yo”, lại được nói là “yato”, vì vậy ngài Chú giải sư nói “yo nāmā”. Giống như đáng lẽ phải nói là “ādimhī”, lại được nói là “ādito”, bởi vì khi ý nghĩa được nắm bắt, từ to có thể được dùng với biến cách thích hợp. Và từ nāma ở đây, giống như từ kho, chỉ có tác dụng làm cho lời nói trôi chảy. Sakaṃ có nghĩa là “của chính mình”, tức là thiền mà chính mình đã đạt được. Tưởng trong thiền đó là sakasaññā (tưởng của chính mình). Sakasaññī có nghĩa là “người có tưởng đó”, vì vậy đã được nói là “người có tưởng về sơ thiền của chính mình”. Và mẫu tự ī ở đây cần được xem là làm sáng tỏ sự hiện hữu của tưởng thiền siêu việt, có khả năng làm nền tảng cho sự diệt sẽ được nói đến ở trên. Chính vì vậy, ngài nói câu bắt đầu bằng “vị ấy tuần tự chạm đến đỉnh cao của tưởng”. Do đó, cần phải hiểu rằng: bằng việc dùng từ sakasaññitā ở mỗi nơi, trạng thái thuần thục đã được rèn luyện kỹ lưỡng một cách toàn diện trong mỗi tầng thiền đã được chỉ ra.

โลกิยานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ, สามิอตฺเถ เอว วา. ยทคฺเคน หิ ตํ เตสุ เสฏฺฐํ, ตทคฺเคน เตสมฺปิ เสฏฺฐนฺติ. วิภตฺตาวธิอตฺเถ วา สามิวจนํ[Pg.380]. เอตฺถ ปน ‘‘โลกิยาน’’นฺติ วิเสสนํ โลกุตฺตรสมาปตฺตีหิ ตสฺส อเสฏฺฐภาวโต กตํ. เสสํ ‘‘กิจฺจการกสมาปตฺตีน’’นฺติ ปน วิเสสนํ อกิจฺจการกสมาปตฺติโต ตสฺส อเสฏฺฐภาวโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อกิจฺจการกตา จสฺสา ‘‘ยเถว หิ ตตฺถ สญฺญา, เอวํ ผสฺสาทโยปี’’ติ, ‘‘ยทคฺเคน หิ ตตฺถ ธมฺมา สงฺขาราวเสสภาวปฺปตฺติยา ปกติวิปสฺสกานํ สมฺมสิตุํ อสกฺกุเณยฺยรูเปน ฐิตา, ตทคฺเคน เหฏฺฐิมสมาปตฺติธมฺมา วิย ปฏุกิจฺจกรณสมตฺถาปิ น โหนฺตี’’ติ จ อฏฺฐกถาสุ (วิสุทฺธิ. ๑.๒๘๗) ปฏุสญฺญากิจฺจาภาววจนโต วิญฺญายติ. สฺวายมตฺโถ ปรมตฺถมญฺชูสาย นาม วิสุทฺธิมคฺคฏีกาย อารุปฺปกถายํ (วิสุทฺธิ. ฏี. ๑.๒๘๖) อาจริเยน สวิเสสํ วุตฺโต, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เกจิ ปน ‘‘ยถา เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา สมาปตฺติโย อุปริมานํ อุปริมานํ สมาปตฺตีนํ อธิฏฺฐานกิจฺจํ สาเธนฺติ, น เอวํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติ กสฺสจิปิ อธิฏฺฐานํ สาเธติ, ตสฺมา สา อกิจฺจการิกา อิตรา กิจฺจการิกา’’ติ วทนฺติ, ตทยุตฺตํ ตสฺสาปิ วิปสฺสนาจิตฺตปริทมนาทีนํ อธิฏฺฐานกิจฺจสาธนโต, ตสฺมา ปุริโมเยว อตฺโถ ยุตฺโต. กสฺมา เจตํ เตสมคฺคนฺติ อาห ‘‘อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติย’’นฺติอาทิ. ‘‘อิตี’’ติ วตฺวา ‘‘โลกิยานํ…เป… อคฺคตฺตา’’ติ ตสฺสตฺโถ วุตฺโต, ‘‘อคฺคตฺตา’’ติ เอตฺถ วา นิทสฺสนเมตํ.

Từ lokiyānanti là sở thuộc cách trong ý nghĩa phân loại, hoặc chỉ trong ý nghĩa sở hữu. Quả vậy, vì nó là cao tột trong số chúng theo phương diện nào, thì theo phương diện đó, nó cũng là cao tột của chúng. Hoặc là sở thuộc cách trong ý nghĩa giới hạn của biến cách. Tuy nhiên, ở đây, tính từ “lokiyānaṃ” đã được dùng bởi vì nó (Vô sở hữu xứ) không phải là cao tột so với các định siêu thế. Còn tính từ “của các định có khả năng thực hiện công việc” đã được dùng bởi vì nó không phải là cao tột so với định không có khả năng thực hiện công việc, cần được hiểu như vậy. Và trạng thái không có khả năng thực hiện công việc của nó được biết đến từ lời nói về sự vắng mặt của công việc của tưởng rõ ràng trong các Chú giải: “Quả vậy, như tưởng ở đó, xúc v.v... cũng vậy”, và “Quả vậy, vì các pháp ở đó, do đã đạt đến trạng thái chỉ còn là hành, tồn tại dưới dạng không thể quán xét đối với các hành giả quán thông thường, nên theo phương diện đó, chúng cũng không có khả năng thực hiện công việc rõ ràng như các pháp của các định thấp hơn”. Ý nghĩa này đã được ngài Chú giải sư nói đến một cách đặc biệt trong Visuddhimaggaṭīkā tên là Paramatthamañjūsā, trong phần về các thiền vô sắc; do đó, cần phải được hiểu theo phương pháp đã được nói đến ở đó. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Giống như các định thấp hơn làm nền tảng cho các định cao hơn, định Phi tưởng phi phi tưởng xứ không làm nền tảng cho bất cứ định nào; do đó, nó không có khả năng thực hiện công việc, còn các định khác thì có khả năng thực hiện công việc”. Điều đó không hợp lý, bởi vì nó cũng thực hiện công việc làm nền tảng cho việc điều phục tâm quán v.v... Do đó, chỉ có ý nghĩa trước đó là hợp lý. (Để trả lời câu hỏi:) “Và tại sao nó là cao tột trong số chúng?”, ngài nói câu bắt đầu bằng “ākiñcaññāyatanasamāpattiyā”. Sau khi nói “itī”, ý nghĩa của nó đã được nói là “lokiyānaṃ…pe… aggattā”. Hoặc từ này là một ví dụ ở chỗ “aggattā”.

ปกปฺเปตีติ สํวิทหติ. ฌานํ สมาปชฺชนฺโต หิ ฌานสุขํ อตฺตนิ สํวิทหติ นาม. อภิสงฺขโรตีติ อายูหติ สมฺปิณฺเฑติ. สมฺปิณฺฑนตฺโถ หิ สมุทายตฺโถ. ยสฺมา ปน นิกนฺติวเสน เจตนากิจฺจสฺส มตฺถกปฺปตฺติ, ตสฺมา ผลูปจาเรน การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิกนฺตึ…เป… นามา’’ติ วุตฺตํ. อิมา อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาติ อิทานิ ลพฺภมานา อากิญฺจญฺญายตนสญฺญา. ตํสมติกฺกเมเนว อุปริฌานตฺถาย เจตนาภิสงฺขรณสมฺภวโต นิรุชฺเฌยฺยุํ. อญฺญาติ อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาหิ อญฺญา. โอฬาริกาติ ตโต ถูลตรา. กา ปน ตาติ อาห ‘‘ภวงฺคสญฺญา’’ติ. อากิญฺจญฺญายตนโต วุฏฺฐาย เอว หิ อุปริฌานตฺถาย เจตนาภิสงฺขรณานิ ภเวยฺยุํ, เอวญฺจ อากิญฺจญฺญายตนสญฺญา นิรุชฺเฌยฺยุํ, วุฏฺฐานญฺจ ภวงฺควเสน โหติ, ตโต ปรมฺปิ ยาว อุปริฌานสมาปชฺชนํ, ตาว อนฺตรนฺตรา ภวงฺคสญฺญา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตา จ อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาหิ โอฬาริกาติ อธิปฺปาโย.

Pakappetīti có nghĩa là saṃvidahati (sắp đặt). Thật vậy, vị đang nhập thiền được gọi là đang sắp đặt lạc của thiền ở nơi tự thân. Abhisaṅkharotīti có nghĩa là āyūhati (cố gắng), sampiṇḍeti (gom lại). Thật vậy, ý nghĩa gom lại (sampiṇḍanattho) là ý nghĩa tập hợp (samudāyattho). Và bởi vì do sự ưa thích mà việc làm của tư đạt đến đỉnh điểm, do đó, để chỉ ra nguyên nhân bằng cách nói ẩn dụ về kết quả, (vị Chú giải) đã nói: “nikantiṃ…đến… nāmā”. Imā ākiñcaññāyatanasaññāti có nghĩa là các tưởng Vô sở hữu xứ đang được chứng đắc hiện nay. Chúng sẽ diệt do chính sự vượt qua tầng thiền ấy để có thể có sự cố gắng của tư cho tầng thiền cao hơn. Aññāti có nghĩa là các tưởng khác với các tưởng Vô sở hữu xứ. Oḷārikāti có nghĩa là thô thiển hơn các tưởng ấy. Các tưởng ấy là gì? (Vị ấy) nói: “bhavaṅgasaññā” (tưởng hữu phần). Thật vậy, chỉ sau khi xuất khỏi Vô sở hữu xứ, các sự cố gắng của tư cho tầng thiền cao hơn mới có thể xảy ra, và như vậy các tưởng Vô sở hữu xứ sẽ diệt. Và sự xuất thiền xảy ra do hữu phần. Sau đó, cho đến khi còn có sự nhập thiền cao hơn, các tưởng hữu phần sẽ khởi lên xen kẽ, và các tưởng ấy thô thiển hơn các tưởng Vô sở hữu xứ. Đó là chủ ý.

เจเตนฺโตวาติ [Pg.381] เนวสญฺญานาสญฺญายตนชฺฌานํ เอกํ ทฺเว จิตฺตวาเรปิ สมาปชฺชนวเสน ปกปฺเปนฺโต เอว. น เจเตตีติ ตถา เหฏฺฐิมฌาเนสุ วิย วา ปุพฺพาโภคาภาวโต น ปกปฺเปติ นาม. ปุพฺพาโภควเสน หิ ฌานํ ปกปฺเปนฺโต อิธ ‘‘เจเตตี’’ติ วุตฺโต. อภิสงฺขโรนฺโตวาติ ตตฺถ อปฺปหีนนิกนฺติกตาวเสน อายูหนฺโต เอว. นาภิสงฺขโรตีติ ตถา เหฏฺฐิมฌาเนสุ วิย วา ปุพฺพาโภคาภาวโต นายูหติ นาม. ‘‘อหเมตํ ฌานํ นิพฺพตฺเตมิ อุปสมฺปาเทมิ สมาปชฺชามี’’ติ หิ เอวํ อภิสงฺขรณํ ตตฺถ สาลยสฺเสว โหติ, น อนาลยสฺส, ตสฺมา เอกทฺวิจิตฺตกฺขณิกมฺปิ ฌานํ ปวตฺเตนฺโต ตตฺถ อปฺปหีนนิกนฺติกตาย ‘‘อภิสงฺขโรนฺโต เอวา’’ติ วุตฺโต. ยสฺมา ปนสฺส ตถา เหฏฺฐิมฌาเนสุ วิย วา ตตฺถ ปุพฺพาโภโค นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘น อภิสงฺขโรตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อิมสฺส ภิกฺขุโน’’ติอาทิ วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส วิวรณํ. ตตฺถ ยสฺมา อิมสฺส…เป… อตฺถิ, ตสฺมา ‘‘น เจเตติ, นาภิสงฺขโรตี’’ติ จ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. อาโภคสมนฺนาหาโรติ อาโภคสงฺขาโต, อาโภควเสน วา จิตฺตสฺส อารมฺมณาภิมุขํ, อารมฺมณสฺส วา จิตฺตาภิมุขํ อนฺวาหาโร. ‘‘สฺวายมตฺโถ’’ติอาทินา ตเทวตฺถํ อุปมาย ปฏิปาเทติ. ปุตฺตฆราจิกฺขเณนาติ ปุตฺตฆรสฺส อาโรจนนเยน.

Cetentovāti có nghĩa là vị ấy chỉ sắp đặt thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ do việc nhập thiền một hoặc hai lộ trình tâm. Na cetetīti có nghĩa là vị ấy không được gọi là sắp đặt theo cách như vậy hoặc giống như trong các tầng thiền thấp hơn do không có sự hướng tâm ban đầu. Thật vậy, ở đây, vị sắp đặt thiền do sự hướng tâm ban đầu được gọi là “cetetī” (tác ý). Abhisaṅkharontovāti có nghĩa là vị ấy chỉ cố gắng ở đó do có sự ưa thích chưa được từ bỏ. Nābhisaṅkharotīti có nghĩa là vị ấy không được gọi là cố gắng theo cách như vậy hoặc giống như trong các tầng thiền thấp hơn do không có sự hướng tâm ban đầu. Thật vậy, sự cố gắng như là: “Ta sẽ làm cho tầng thiền này sanh khởi, ta sẽ thành tựu, ta sẽ nhập thiền,” chỉ xảy ra cho người có sự quyến luyến ở đó, không xảy ra cho người không có sự quyến luyến. Do đó, vị làm cho tầng thiền dù chỉ một hoặc hai sát-na tâm sanh khởi được gọi là “abhisaṅkharonto evā” (chỉ đang cố gắng) do có sự ưa thích chưa được từ bỏ ở đó. Và bởi vì vị ấy không có sự hướng tâm ban đầu ở đó theo cách như vậy hoặc giống như trong các tầng thiền thấp hơn, do đó được nói là “na abhisaṅkharotī” (không cố gắng). “Imassa bhikkhuno” v.v… là sự giải thích ý nghĩa đã được nói đến. Ở đó, chủ ý là: bởi vì vị tỳ khưu này… có… do đó được nói là “na ceteti, nābhisaṅkharotī” (không tác ý, không cố gắng). Ābhogasamannāhāroti có nghĩa là được gọi là sự hướng tâm, hoặc do sự hướng tâm mà tâm hướng về đối tượng, hoặc đối tượng hướng về tâm. Bằng câu “Svāyamattho” v.v…, (vị ấy) trình bày chính ý nghĩa ấy bằng ví dụ. Puttagharācikkhaṇenāti có nghĩa là theo cách chỉ nhà của người con trai.

คนฺตฺวา อาทาย อาคตนฺติ สมฺพนฺโธ. ปจฺฉาภาเคติ อาสนสาลาย ปจฺฉิมทิสายํ ฐิตสฺส ปิตุฆรสฺส ปจฺฉาภาเค. ตโตติ ปุตฺตฆรโต. ลทฺธฆรเมวาติ ยโตเนน ภิกฺขา ลทฺธา, ตเมว ฆรํ ปุตฺตเคหเมว. อาสนสาลา วิย อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ ตโต ปิตุฆรปุตฺตฆรฏฺฐานิยานํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนนิโรธสมาปตฺตีนํ อุปคนฺตพฺพโต. ปิตุเคหํ วิย เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติ อมนสิกาตพฺพโต, มชฺเฌ ฐิตตฺตา จ. ปุตฺตเคหํ วิย นิโรธสมาปตฺติ มนสิกาตพฺพโต, ปริยนฺเต ฐิตตฺตา จ. ปิตุฆรํ อมนสิกริตฺวาติ ปวิสิตฺวา สมติกฺกนฺตมฺปิ ปิตุฆรํ อมนสิกริตฺวา. ปุตฺตฆรสฺเสว อาจิกฺขณํ วิย เอกํ ทฺเว จิตฺตวาเร สมาปชฺชิตพฺพมฺปิ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อมนสิกริตฺวา ปรโต นิโรธสมาปตฺตตฺถาย เอว มนสิกาโร ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ อมนสิการสามญฺเญน, มนสิการสามญฺเญน จ อุปโมปเมยฺยตา วุตฺตา อาจิกฺขเณนปิ มนสิการสฺเสว โชตนโต. น หิ มนสิกาเรน วินา อาจิกฺขณํ สมฺภวติ.

Nên hiểu sự liên kết là: “đã đi, đã lấy, đã đến.” Pacchābhāgeti có nghĩa là ở phía sau nhà của người cha, vốn nằm ở hướng tây của nhà ăn. Tatoti có nghĩa là từ nhà của người con trai. Laddhagharamevāti có nghĩa là chính ngôi nhà mà từ đó vị ấy đã nhận được vật thực, chính là nhà của người con trai. Nên hiểu sự chứng đắc Vô sở hữu xứ giống như nhà ăn, bởi vì từ đó có thể đi đến sự chứng đắc Phi tưởng phi phi tưởng xứ và Diệt thọ tưởng định, vốn tương đương với nhà của người cha và nhà của người con trai. Nên hiểu sự chứng đắc Phi tưởng phi phi tưởng xứ giống như nhà của người cha, bởi vì nó không được tác ý đến và vì nó ở giữa. Nên hiểu sự chứng đắc Diệt thọ tưởng định giống như nhà của người con trai, bởi vì nó được tác ý đến và vì nó ở cuối cùng. Pitugharaṃ amanasikaritvāti có nghĩa là không tác ý đến nhà của người cha, dù đã vào và đã đi qua. Giống như việc chỉ nói đến nhà của người con trai, nên hiểu rằng sự tác ý chỉ dành cho Diệt thọ tưởng định ở phía trước, không tác ý đến Phi tưởng phi phi tưởng xứ, dù tầng thiền này có thể được nhập trong một hoặc hai lộ trình tâm. Như vậy, sự tương đồng giữa ví dụ và đối tượng được ví dụ đã được nói đến do sự giống nhau trong việc không tác ý và sự giống nhau trong việc tác ý, bởi vì ngay cả việc chỉ nói đến cũng làm sáng tỏ chính sự tác ý. Thật vậy, không có sự tác ý thì không thể có sự chỉ nói đến.

ตา [Pg.382] ฌานสญฺญาติ เอกํ ทฺเว จิตฺตวาเร ปวตฺตา เนวสญฺญานาสญฺญายตนฌานสญฺญา. นิโรธสมาปตฺติยญฺหิ ยถารหํ จตุตฺถารุปฺปกุสลกิริยชวนํ ทฺวิกฺขตฺตุเมว ชวติ, น ตทุตฺตริ. นิรุชฺฌนฺตีติ สรสวเสเนว นิรุชฺฌนฺติ, ปุพฺพาภิสงฺขารพเลน ปน อุปริ อนุปฺปาโท. ยถา จ ฌานสญฺญานํ, เอวํ อิตรสญฺญานมฺปีติ อาห ‘‘อญฺญา จา’’ติอาทิ. นุปฺปชฺชนฺติ ยถาปริจฺฉินฺนกาลนฺติ อธิปฺปาโย. โส เอวํ ปฏิปนฺโน ภิกฺขูติ ยถาวุตฺเต สญฺญคฺเค ฐิตภาเวน ปฏิปนฺโน ภิกฺขุ, โส จ โข อนาคามี วา อรหา วา ทฺวีหิ ผเลหิ สมนฺนาคโม, ติณฺณํ สงฺขารานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิ, โสฬสวิธา ญาณจริยา, นววิธา สมาธิจริยาติ อิเมสํ วเสน นิโรธปฏิปาทนปฏิปตฺตึ ปฏิปนฺโนติ อตฺโถ. อนุปุพฺพนิโรธวเสน จิตฺตเจตสิกานํ อปฺปวตฺติเยว สญฺญาเวทนาสีเสน ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธ’’นฺติ วุตฺตา. ผุสตีติ เอตฺถ ผุสนํ นาม วินฺทนํ ปฏิลทฺธีติ ทสฺเสติ ‘‘วินฺทติ ปฏิลภตี’’ติ อิมินา. อตฺถโต ปน วุตฺตนเยน ยถาปริจฺฉินฺนกาลํ จิตฺตเจตสิกานํ สพฺพโส อปฺปวตฺติเยว.

Tā jhānasaññāti có nghĩa là tưởng của thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ đã khởi lên trong một hoặc hai lộ trình tâm. Thật vậy, trong Diệt thọ tưởng định, tùy theo trường hợp, tốc hành tâm thiện hoặc duy tác của thiền vô sắc thứ tư chỉ khởi lên hai lần, không hơn thế. Nirujjhantīti có nghĩa là chúng diệt chỉ do tự tánh của chúng, và do năng lực của sự cố gắng trước đó mà có sự không sanh khởi ở tầng trên. Và (vị ấy) nói “aññā cā” v.v… với ý rằng: “Giống như các tưởng của thiền, các tưởng khác cũng vậy.” Chủ ý là: “Chúng không sanh khởi trong khoảng thời gian đã được xác định.” So evaṃ paṭipanno bhikkhūti có nghĩa là vị tỳ khưu thực hành bằng cách an trú trong đỉnh cao của tưởng như đã nói. Và vị ấy là bậc Bất lai hoặc A-la-hán, người đã thành tựu hai Thánh quả. Ý nghĩa là: vị ấy thực hành con đường đưa đến Diệt định bằng cách an tịnh ba loại hành, bằng mười sáu loại trí hạnh và chín loại định hạnh. Chính sự không vận hành của tâm và tâm sở do sự diệt tuần tự, với tưởng và thọ làm đầu, được gọi là “saññāvedayitanirodha” (sự diệt của tưởng và thọ). Ở đây, trong từ phusati, (vị ấy) chỉ ra rằng phusanaṃ (sự xúc chạm) có nghĩa là vindanaṃ paṭiladdhi (sự đạt được, sự chứng đắc) bằng câu “vindati paṭilabhati” (đạt được, chứng đắc). Và về mặt ý nghĩa, theo cách đã nói, đó chính là sự không vận hành hoàn toàn của tâm và tâm sở trong khoảng thời gian đã được xác định.

นิรตฺถกตาย อุปสคฺคมตฺตํ, ตสฺมา สญฺญา อิจฺเจว อตฺโถ. นิโรธปเทน อนนฺตริกํ กตฺวา สมาปตฺติปเท วตฺตพฺเพ เตสํ ทฺวินฺนมนฺตเร สมฺปชานปทํ ฐปิตนฺติ อาห ‘‘นิโรธปเทน อนฺตริกํ กตฺวา วุตฺต’’นฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนุ…เป… อตฺโถ’’ติ, เตน อยุตฺตสมาโสยํ ยถารุตปาโฐติ ทสฺเสติ. ตตฺราปีติ ตสฺมึ ยถาปทมนุปุพฺพิฐปเนปิ อยํ วิเสสตฺโถติ โยชนา. สมฺปชานนฺตสฺสาติ ตํ ตํ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถ ตตฺถ สงฺขารานํ สมฺมสนวเสน ปชานนฺตสฺส ปุคฺคลสฺส. อนฺเตติ ยถาวุตฺตาย นิโรธปฏิปาทนปฏิปตฺติยา ปริโยสาเน. ทุติยวิกปฺเป สมฺปชานนฺตสฺสาติ สมฺปชานการิโน, อิมินา นิโรธสมาปตฺติสมาปชฺชนกสฺส ภิกฺขุโน อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺพปาฏิหาริกปญฺญาย สทฺธึ อตฺถสาธิกา ปญฺญา กิจฺจโต ทสฺสิตา โหติ. เตนาห ‘‘ปณฺฑิตสฺส ภิกฺขุโน’’ติ. วจนเสสาเปกฺขา’ นเปกฺขตา ทฺวินฺนํ วิกปฺปานํ วิเสโส.

Do không có ý nghĩa, (tiếp đầu ngữ abhi) chỉ là một tiếp đầu ngữ, vì thế ý nghĩa chỉ là saññā (tưởng). Đáng lẽ phải nói từ samāpatti ngay sau từ nirodha không có gián đoạn, nhưng từ sampajāna đã được đặt vào giữa hai từ ấy, vì vậy ngài (Chú giải sư) nói: “đã được nói bằng cách xen vào sau từ nirodha”. Do đó, đã được nói rằng “anu…v.v… có nghĩa là”, qua đó ngài chỉ ra rằng văn bản được đọc theo thứ tự này là một hợp từ không thích hợp. Tatrāpi có nghĩa là: trong việc đặt các từ theo thứ tự như vậy, đây là ý nghĩa đặc biệt; đó là cách kết nối. Sampajānantassa có nghĩa là: của người, sau khi đã nhập và xuất khỏi các thiền chứng ấy, biết rõ các pháp hữu vi trong các thiền chứng ấy bằng cách quán xét. Ante có nghĩa là: vào lúc kết thúc của pháp hành thực hiện sự diệt như đã nói. Trong phương án thứ hai, sampajānantassa có nghĩa là người thực hành sự tỉnh giác; bằng từ này, trí tuệ mang lại lợi ích cùng với trí tuệ có khả năng thực hiện mọi thần thông của vị tỳ khưu nhập diệt thọ tưởng định đã được chỉ ra về mặt phận sự, kể từ lúc ban đầu. Do đó, ngài nói “của vị tỳ khưu có trí tuệ”. Sự khác biệt giữa hai phương án là việc có trông đợi hay không trông đợi phần còn lại của câu.

สํวณฺณโนกาสานุปฺปตฺติโต นิโรธสมาปตฺติกถา กเถตพฺพา. สพฺพากาเรนาติ นิโรธสมาปตฺติยา สรูปวิเสโส, สมาปชฺชนโก, สมาปชฺชนฏฺฐานํ, สมาปชฺชนการณํ, สมาปชฺชนากาโรติ เอวมาทินา สพฺพปฺปกาเรน[Pg.383]. ตตฺถาติ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๓๐๗) กถิตโตวาติ กถิตฏฺฐานโต เอว, เตวีสติมปริจฺเฉทโตติ อตฺโถ, น อิธ ตํ วทาม ปุนรุตฺติภาวโต, คนฺถครุกภาวโต จาติ อธิปฺปาโย.

Do đã đến dịp để giải thích, nên nói về câu chuyện diệt thọ tưởng định. Sabbākārena (bằng mọi cách) có nghĩa là: bằng mọi phương diện, chẳng hạn như: đặc điểm về tự thể của diệt thọ tưởng định, người nhập định, nơi nhập định, nguyên nhân nhập định, và cách thức nhập định. Tatthā (ở đó) có nghĩa là trong bộ Visuddhimagga. Kathitatovā (từ điều đã được nói) có nghĩa là: chỉ từ nơi đã được nói đến, ý nghĩa là từ chương thứ hai mươi ba. Chủ ý là: chúng tôi không nói điều đó ở đây vì sẽ là sự lặp lại và vì sẽ làm cho bộ luận trở nên nặng nề.

ปาฬิยํ เอวํ โข อหนฺติ เอตฺถ อาการตฺโถ เอวํ-สทฺโท อุคฺคหิตาการทสฺสนนฺติ กตฺวา. เอวํ โปฏฺฐปาทาติ เอตฺถ ปน สมฺปฏิจฺฉนตฺโถ ตเถว อนุชานนนฺติ กตฺวา. เตนาห ‘‘สุอุคฺคติตํ ตยา’ติ อนุชานนฺโต’’ติ.

Trong câu Pāli “evaṃ kho ahaṃ”, ở đây từ evaṃ có nghĩa là cách thức, vì nó chỉ ra cách thức đã được nắm bắt. Còn trong câu “evaṃ poṭṭhapāda”, ở đây (từ evaṃ) có nghĩa là chấp thuận, vì nó cho phép theo cách đó. Do đó, ngài (Chú giải sư) nói: “trong khi cho phép rằng ‘bạn đã nắm bắt tốt’ ”.

๔๑๕. สญฺญา อคฺคา เอตฺถาติ สญฺญคฺคํ, อากิญฺจญฺญายตนํ. อวเสสสมาปตฺตีสุปิ สญฺญคฺคํ อตฺถีติ เอตฺถ ปน สญฺญคฺคภาโว ‘‘สญฺญคฺค’’นฺติ วุตฺโต, สญฺญาเยว อคฺคนฺติ ตุลฺยาธิกรณสมาโส วา. ‘‘ปุถู’’ติ อยํ ลิงฺควิปลฺลาโส, นิการโลโป วาติ วุตฺตํ ‘‘พหูนี’’ติ. ‘‘ยถา’’ติ อิมินา กรณปฺปการสงฺขาโต ปการวิเสโส คหิโต, น ปการสามญฺญนฺติ ทสฺเสติ ‘‘ปถวีกสิณาทีสู’’ติอาทินา. ‘‘อิทํ วุตฺตํ โหตี’’ติอาทิ ตพฺพิวรณํ. ฌานานํ ตาว ยุตฺโต กรณภาโว สญฺญานิโรธผุสนสฺส สาธกตมภาวโต, กสิณานํ ปน กถนฺติ? เตสมฺปิ โส ยุตฺโต เอว. ยทคฺเคน หิ ฌานานํ นิโรธผุสนสฺส สาธกตมภาโว, ตทคฺเคน กสิณานมฺปิ ตทวินาภาวโต. อเนกกรณาปิ จ กิริยา โหติเยว ยถา ‘‘อญฺเญน มคฺเคน ยาเนน ทีปิกาย คจฺฉตี’’ติ.

415. Saññā aggā etthāti saññaggaṃ, (nơi tưởng là cao tột, đó là saññaggaṃ), tức là Vô sở hữu xứ. Còn trong câu “trong các thiền chứng còn lại cũng có saññaggaṃ”, ở đây trạng thái saññagga được gọi là “saññagga”, hoặc đó là hợp từ đồng vị (tulyādhikaraṇasamāso) có nghĩa là “tưởng chính là cái cao tột”. Từ “puthū” này là một sự chuyển đổi về tính (liṅgavipallāso), hoặc là sự biến mất của âm ni, vì vậy đã được nói là “bahūnī” (nhiều). Bằng từ “yathā” này, một loại cách thức đặc biệt được gọi là cách thức của công cụ được hiểu, ngài chỉ ra rằng không phải là cách thức thông thường bằng câu bắt đầu bằng “pathavīkasiṇādīsū”. Câu bắt đầu bằng “Idaṃ vuttaṃ hotī” là lời giải thích cho điều đó. Trước hết, vai trò công cụ của các tầng thiền là hợp lý, vì chúng là phương tiện hiệu quả nhất để đạt đến sự diệt của tưởng. Nhưng còn các kasiṇa thì sao? Vai trò đó của chúng cũng hợp lý. Vì trong chừng mực nào các tầng thiền là phương tiện hiệu quả nhất để đạt đến sự diệt, thì trong chừng mực đó, các kasiṇa cũng vậy, vì chúng không thể tách rời khỏi các tầng thiền. Và một hành động cũng có thể có nhiều công cụ, như trong câu “đi bằng con đường khác, bằng cỗ xe, với ngọn đèn”.

เอกวารนฺติ สกึ. ปุริมสญฺญานิโรธนฺติ กามสญฺญานิโรธํ, น ปน นิโรธสมาปตฺติสญฺญิตํ สญฺญานิโรธํ. เอกํ สญฺญคฺคนฺติ เอกํ สญฺญาภูตํ อคฺคํ, เอโก สญฺญคฺคภาโว วา เหฏฺฐิมาย สญฺญาย อุกฺกฏฺฐภาวโต. สญฺญา จ สา อคฺคญฺจาติ หิ สญฺญคฺคํ, น สญฺญาสุ อคฺคนฺติ. ยถา ปน สญฺญา อคฺโค เอตฺถาติ สญฺญคฺคํ, อากิญฺจญฺญายตนํ, เอวํ เสสฌานมฺปิ. เยน จ นิมิตฺเตน ฌานํ ‘‘สญฺญคฺค’’นฺติ วุตฺตํ, ตเทว สญฺญาสงฺขาตํ นิมิตฺตํ ภาวโลเปน, ภาวปฺปธาเนน วา อิธาธิปฺเปตํ. ทฺเว วาเรติ ทฺวิกฺขตฺตุํ. สตสหสฺสํ สญฺญคฺคานีติ มิคปทวฬญฺชนนิทฺเทโส. เสสกสิเณสูติ กสิณานเมว คหณํ นิโรธกถาย อธิกตตฺตา, ตโต เอว เจตฺถ ฌานคฺคหเณนปิ กสิณชฺฌานานิ เอว คหิตานีติ เวทิตพฺพํ. ยถา ‘‘ปถวีกสิเณน กรณภูเตนา’’ติ ตทารมฺมณิกํ ฌานํ อนามสิตฺวา วุตฺตํ, เอวํ [Pg.384] ‘‘ปฐมชฺฌาเนน กรณภูเตนา’’ติ ตทารมฺมณํ อนามสิตฺวา วทติ. ‘‘อิตี’’ติอาทินา ตเทวตฺถํ สงฺคเหตฺวา นิคมนํ กโรติ. สพฺพมฺปีติ เอกวารํ สมาปนฺนชฺฌานสญฺญมฺปิ. สงฺคเหตฺวาติ สญฺชานนลกฺขเณน ตํสภาวานติวตฺตนโต สงฺคหํ กตฺวา, สมาปชฺชนวเสน, สญฺชานนลกฺขเณน จ เอกตาติ วุตฺตํ โหติ. อปราปรนฺติ ปุนปฺปุนํ. พหูนิ สญฺญคฺคานิ โหนฺติ.

Ekavāraṃ có nghĩa là một lần. Purimasaññānirodhaṃ có nghĩa là sự diệt của dục tưởng, chứ không phải sự diệt của tưởng được gọi là diệt thọ tưởng định. Ekaṃ saññaggaṃ có nghĩa là một cái cao tột vốn là tưởng, hoặc một trạng thái saññagga, vì nó vượt trội hơn tưởng ở tầng thấp hơn. Vì saññaggaṃ là “nó vừa là tưởng, vừa là cao tột”, chứ không phải “cao tột trong các tưởng”. Nhưng cũng như saññaggaṃ là “nơi tưởng là cao tột”, tức là Vô sở hữu xứ, các tầng thiền còn lại cũng vậy. Và do dấu hiệu nào mà thiền được gọi là “saññagga”, chính dấu hiệu đó, được gọi là tưởng, ở đây được hiểu theo nghĩa là sự lược bỏ từ bhāva (trạng thái) hoặc với từ bhāva là chính. Dve vāre có nghĩa là hai lần. Câu “satasahassaṃ saññaggāni” là một chỉ định theo phương pháp dấu chân nai. Sesakasiṇesūti có nghĩa là chỉ đề cập đến các kasiṇa, vì đây là chủ đề về diệt định; do đó, nên hiểu rằng ở đây, ngay cả khi đề cập đến thiền, cũng chỉ là các thiền kasiṇa được nói đến. Giống như khi nói “bằng địa kasiṇa làm công cụ” mà không đề cập đến tầng thiền có đối tượng đó, cũng vậy, ngài nói “bằng sơ thiền làm công cụ” mà không đề cập đến đối tượng của nó. Bằng câu bắt đầu bằng “itī”, ngài tóm tắt lại ý nghĩa đó và đưa ra kết luận. Sabbampīti có nghĩa là ngay cả tưởng của thiền đã nhập một lần. Saṅgahetvā có nghĩa là: sau khi gộp lại vì không vượt qua bản chất của nó là đặc tính nhận biết, đã được nói là một thể thống nhất về phương diện nhập định và về đặc tính nhận biết. Aparāparaṃ có nghĩa là lặp đi lặp lại. Có nhiều saññagga.

๔๑๖. ปฐมนเย ฌานปทฏฺฐานํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺตสฺส ปุคฺคลสฺส วเสน สญฺญาญาณานิ ทสฺสิตานิ. ทุติยนเย ปน ยสฺมา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา มคฺเคน ฆเฏนฺตสฺส มคฺคญาณํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา วิปสฺสนามคฺควเสน สญฺญาญาณานิ ทสฺสิตานิ. ตติยนเย จ ยสฺมา ปฐมนโย โอฬาริโก, ทุติยนโยปิ มิสฺสโกติ ตทุภยํ อสมฺภาเวตฺวา อจฺจนฺตสุขุมคมฺภีรํ นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเมว ทสฺเสตุํ มคฺคผลวเสน สญฺญาญาณานิ ทสฺสิตานิ. ตโยเปเต นยา มคฺคโสธนวเสน ทสฺสิตา.

416. Trong phương pháp thứ nhất, các tưởng và trí đã được chỉ ra theo phương diện của người phát triển tuệ quán có thiền làm nền tảng. Còn trong phương pháp thứ hai, vì đạo tuệ khởi lên cho người, sau khi đã nỗ lực trong tuệ quán, kết nối với đạo, do đó, các tưởng và trí đã được chỉ ra theo phương diện tuệ quán và đạo. Và trong phương pháp thứ ba, vì phương pháp thứ nhất là thô, phương pháp thứ hai cũng là hỗn hợp, nên không tán thành cả hai phương pháp đó, để chỉ ra chỉ pháp siêu thế đã được thực hiện, vô cùng vi tế và sâu sắc, các tưởng và trí đã được chỉ ra theo phương diện đạo và quả. Cả ba phương pháp này đã được chỉ ra theo phương diện thanh lọc đạo.

‘‘อยํ ปเนตฺถ สาโร’’ติ วิภาเวตุํ ติปิฏกมหาสิวตฺเถรวาโท อาภโต. ตถา หิ ‘‘อรหตฺตผลสญฺญาย อุปฺปาทา’’ติอาทินา (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๑๖) เถรวาทานุกูลเมว อุปริ อตฺโถ สํวณฺณิโตติ. อิเม ภิกฺขูติ ปุริมวาทิโน ภิกฺขู. ตทา ทีฆนิกายตนฺตึ ปริวตฺตนฺเต อิมํ ฐานํ ปตฺวา ยถาวุตฺตปฏิปาฏิยา ตโย นเย กเถนฺเต ภิกฺขู สนฺธาย เอวํ เถโร วทติ. นิโรธํ ปุจฺฉิตฺวา ตสฺมึ กถิเต ตทนนฺตรํ สญฺญาญาณุปฺปตฺตึ ปุจฺฉนฺโต อตฺถโต นิโรธา วุฏฺฐานํ ปุจฺฉติ นาม. นิโรธโต จ วุฏฺฐานํ อรหตฺตผลุปฺปตฺติยา วา สิยา, อนาคามิผลุปฺปตฺติยา วา, ตตฺถ สญฺญา ปธานา, ตทนนฺตรญฺจ ปจฺจเวกฺขณญาณนฺติ ตทุภยํ นิทฺธาเรนฺโต เถโร ‘‘โปฏฺฐปาโท เหฏฺฐา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ภควาติ อาลปนวจนํ.

Để làm sáng tỏ rằng: “Đây là điều cốt lõi ở đây,” quan điểm của trưởng lão Mahāsiva, bậc Tam Tạng, đã được trích dẫn. Thật vậy, nên biết rằng ở phần trên, ý nghĩa đã được giải thích theo quan điểm của trưởng lão với câu bắt đầu là “do sự sanh khởi của tưởng về A-la-hán quả.” Ime bhikkhū (những vị tỳ khưu này) là những vị tỳ khưu theo quan điểm trước. Khi ấy, trong lúc đang trùng tụng bộ Trường Bộ Kinh, khi đến đoạn này, trưởng lão đã nói như vậy là nhắm đến những vị tỳ khưu đang trình bày ba phương pháp theo thứ tự đã được nói đến. Sau khi hỏi về sự diệt, và khi điều ấy đã được nói, vị ấy muốn hỏi về sự sanh khởi của tưởng và trí tuệ ngay sau đó, thực chất là hỏi về sự xuất khỏi định diệt. Và sự xuất khỏi định diệt có thể là do sự chứng đắc A-la-hán quả hoặc do sự chứng đắc Bất Lai quả. Trong đó, tưởng là chính yếu, và ngay sau đó là trí tuệ phản khán. Do đó, để xác định cả hai điều ấy, trưởng lão đã nói câu bắt đầu là: “Này Poṭṭhapāda, ở phần trước...” Trong đó, từ bhagavā là một từ xưng hô.

ยถา มคฺควีถิยํ มคฺคผลญาเณสุ อุปฺปนฺเนสุ นิยมโต มคฺคผลปจฺจเวกฺขณญาณานิ โหนฺติ, เอวํ ผลสมาปตฺติวีถิยํ ผลปจฺจเวกฺขณญาณนฺติ วุตฺตํ ‘‘ปจฺฉา ปจฺจเวกฺขณญาณ’’นฺติ. ‘‘อิทํ อรหตฺตผล’’นฺติ ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส อุปฺปตฺติอาการทสฺสนํ. อยเมว ปจฺจโย อิทปฺปจฺจโย ม-การสฺส ท-การํ กตฺวา. ท-กาเรนปิ ปกติปทมิจฺฉนฺติ เกจิ สทฺทวิทู. โส ปน เถรวาเท [Pg.385] น ผลสมาธิสญฺญา เอวาติ อาห ‘‘ผลสมาธิสญฺญาปจฺจยา’’ติ, อรหตฺตผลสมาธิสหคตสญฺญาปจฺจยาติ อตฺโถ. กิราติ อนุสฺสรณตฺเถ นิปาโต. ยถาธิคตธมฺมานุสฺสรณปกฺขิยา หิ ปจฺจเวกฺขณา. สมาธิสีเสน เจตฺถ สพฺพํ อรหตฺตผลํ คหิตํ สหจรณญาเยน, ตสฺมึ อสติ ปจฺจเวกฺขณาย อสมฺภโวติ ปาฬิยํ ‘‘อิทปฺปจฺจยา’’ติ วุตฺตํ. เอวมิธ ทีฆภาณกานํ มเตน ผลปจฺจเวกฺขณาย เอกนฺติกตา ทสฺสิตา. จูฬทุกฺขกฺขนฺธสุตฺตฏฺฐกถายํ ปน เอวํ วุตฺตํ ‘‘สา ปน น สพฺเพสํ ปริปุณฺณา โหติ. เอโก หิ ปหีนกิเลสเมว ปจฺจเวกฺขติ, เอโก อวสิฏฺฐกิเลสเมว, เอโก มคฺคเมว, เอโก ผลเมว, เอโก นิพฺพานเมว. อิมาสุ ปน ปญฺจสุ ปจฺจเวกฺขณาสุ เอกํ วา ทฺเว วา โน ลทฺธุํ น วฏฺฏนฺตี’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๗๕), ตเทตํ มชฺฌิมภาณกานํ มเตน วุตฺตํ. อาภิธมฺมิกา ปน วทนฺติ –

Giống như trong lộ trình đạo, khi đạo trí và quả trí sanh khởi, các trí tuệ phản khán đạo và quả chắc chắn sanh khởi, tương tự, trong lộ trình quả định, trí tuệ phản khán quả sanh khởi, điều này được nói đến qua câu “sau đó là trí tuệ phản khán.” Câu “Đây là A-la-hán quả” là để chỉ ra cách thức sanh khởi của trí tuệ phản khán. Idappaccayo (do duyên này) là do ayameva paccayo (chính duyên này), bằng cách biến đổi mẫu tự ma thành da. Một số nhà ngữ pháp học cũng muốn dùng từ nguyên thể với mẫu tự da. Nhưng trong quan điểm của trưởng lão, đó không phải là tưởng quả định, nên ngài nói “do duyên là tưởng quả định,” có nghĩa là “do duyên là tưởng đi kèm với định A-la-hán quả.” Kirā là một tiểu từ có nghĩa là hồi tưởng. Vì sự phản khán thuộc về việc hồi tưởng lại các pháp đã chứng đắc. Ở đây, toàn bộ A-la-hán quả được bao hàm dưới tiêu đề định, theo phương pháp các pháp đồng hành; khi điều đó không có, sự phản khán không thể xảy ra, do đó trong Pāli nói là idappaccayā. Như vậy, ở đây, theo quan điểm của các vị tụng đọc Trường Bộ, tính chất chắc chắn của sự phản khán quả đã được chỉ ra. Tuy nhiên, trong Chú giải kinh Tiểu Khổ Uẩn, có nói như sau: “Nhưng sự phản khán ấy không trọn vẹn đối với tất cả mọi người. Có người chỉ phản khán các phiền não đã đoạn trừ, có người chỉ phản khán các phiền não còn lại, có người chỉ phản khán đạo, có người chỉ phản khán quả, có người chỉ phản khán Niết-bàn. Nhưng trong năm loại phản khán này, không được phép không có được một hoặc hai loại.” Điều này được nói theo quan điểm của các vị tụng đọc Trung Bộ. Còn các nhà A-tỳ-đàm thì nói rằng –

‘‘มคฺคํ ผลญฺจ นิพฺพานํ, ปจฺจเวกฺขติ ปณฺฑิโต;

หีเน กิเลเส เสเส จ, ปจฺจเวกฺขติ วา น วา’’ติ. (อภิธมฺมตฺถสงฺคหฏฺฐกถายํ กมฺมฏฺฐานสงฺคหวิภาเค วิสุทฺธิเภเท);

“Bậc trí phản khán đạo, quả và Niết-bàn; Còn các phiền não đã đoạn trừ và còn lại, vị ấy có thể phản khán hoặc không.”

สญฺญาอตฺตกถาวณฺณนา

Giải Thích về Luận Thuyết Tưởng và Tự Ngã.

๔๑๗. ‘‘คามสูกโร’’ติ อิมินา วนสูกรมปเนติ. เอวญฺหิ อุปมาวจนํ สูปปนฺนํ โหตีติ. เทสนาย สณฺหภาเวน สารมฺภมกฺขอิสฺสาทิมลวิโสธนโต สุตมยญาณํ นฺหาปิตํ วิย, สุขุมภาเวน อนุวิลิตฺตํ วิย, ติลกฺขณพฺภาหตตาย กุณฺฑลาทฺยาลงฺการวิภูสิตํ วิย จ โหติ. ตทนุปวิสโต ญาณสฺส, ตถาภาวา ตํสมงฺคิโน จ ปุคฺคลสฺส ตถาภาวาปตฺติ, นิโรธกถาย นิเวทนญฺจสฺส สิริสยเน ปเวสนสทิสนฺติ อาห ‘‘สณฺหสุขุม…เป… อาราปิโตปี’’ติ. ตตฺถาติ ติสฺสํ นิโรธกถายํ. มนฺทพุทฺธิตาย สุขํ น วินฺทนฺโต อลภนฺโต, อชานนฺโต วา. มลวิทูสิตตาย คูถฏฺฐานสทิสํ. อตฺตโน ลทฺธินฺติ อตฺตทิฏฺฐึ. อนุมตึ คเหตฺวาติ อนุญฺญํ คเหตฺวา ‘‘เอทิโส เม อตฺตา’’ติ อนุชานาเปตฺวา, อตฺตโน ลทฺธิยํ ปติฏฺฐาเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ.

417. Bằng từ “heo làng,” ngài loại trừ con heo rừng. Vì như vậy, lời ví dụ mới trở nên thích hợp. Do tính chất tinh tế của bài pháp, nhờ thanh lọc các cấu uế như tranh cạnh, gièm pha, ganh tỵ, văn tuệ trí giống như được tắm gội; do tính chất vi tế, nó giống như được thoa dầu thơm; và do được thấm nhuần ba tướng, nó giống như được trang hoàng bằng các đồ trang sức như hoa tai. Đối với trí tuệ thâm nhập vào đó, và đối với người có trí tuệ như vậy, việc đạt được trạng thái đó, và việc người ấy không cảm nhận được sự an lạc trong luận thuyết về diệt, giống như việc đưa con heo vào một chiếc giường sang trọng. Do đó, ngài nói “tinh tế, vi diệu... dù được đưa lên.” Tattha có nghĩa là trong luận thuyết về diệt ấy. Do trí tuệ kém cỏi, không tìm thấy, không đạt được, hoặc không biết được sự an lạc. Do bị ô nhiễm bởi cấu uế, nó giống như một nơi đầy phân. Attano laddhiṃ (quan điểm của mình) có nghĩa là tà kiến về tự ngã. Anumatiṃ gahetvā có nghĩa là sau khi chấp nhận sự đồng thuận, sau khi làm cho người khác biết rằng “tự ngã của tôi là như thế này,” và sau khi thiết lập quan điểm của mình.

ปาฬิยํ [Pg.386] กํ ปนาติ โอฬาริโก, มโนมโย, อรูปีติ ติณฺณํ อตฺตวาทานํ วเสน ติวิเธสุ อตฺตาเนสุ กตรํ อตฺตานํ ปจฺเจสีติ อตฺโถ. ‘‘เทสนาย สุกุสโล’’ติ อิมินา ‘‘อวสฺสํ เม ภควา ลทฺธึ วิทฺธํเสสฺสตี’’ติ ตสฺส มนสิการํ ทสฺเสติ. ปริหรนฺโตติ วิทฺธํสนโต อปเนนฺโต, อรูปี อตฺตาติ อตฺตโน ลทฺธึ นิคูหนฺโตติ อธิปฺปาโย. ปาฬิยํ ‘‘โอฬาริกํ โข’’ติอาทิมฺหิ ปริพฺพาชกวจเน อยมธิปฺปาโย – ยสฺมา จตุสนฺตติรูปปฺปพนฺธํ เอกตฺตวเสน คเหตฺวา รูปีภาวโต ‘‘โอฬาริโก อตฺตา’’ติ ปจฺเจติ อตฺตวาที, อนฺนปาโนปฏฺฐานตญฺจสฺส ปริกปฺเปตฺวา ‘‘สสฺสโต’’ติ มญฺญติ, รูปีภาวโต เอว จ สญฺญาย อญฺญตฺตํ ญายาคตเมว, ยํ เวทวาทิโน ‘‘อนฺนมโย, ปานมโย’’ติ จ ทฺวิธา โวหรนฺติ, ตสฺมา ปริพฺพาชโก ตํ อตฺตวาทิมตํ อตฺตานํ สนฺธาย ‘‘โอฬาริกํ โข’’ติอาทิมาหาติ.

Trong Pāli, câu kaṃ pana có nghĩa là: “Trong ba loại tự ngã theo ba thuyết về tự ngã là thô, do ý tạo, và vô sắc, ông tin vào tự ngã nào?” Bằng câu “khéo léo trong thuyết pháp,” ngài chỉ ra sự tác ý của vị ấy rằng: “Chắc chắn Thế Tôn sẽ phá bỏ quan điểm của ta.” Pariharanto có nghĩa là tránh né sự phá bỏ, che giấu quan điểm của mình rằng “tự ngã là vô sắc.” Trong Pāli, trong lời nói của du sĩ ngoại đạo bắt đầu bằng “Thưa ngài, tự ngã thô,” ý nghĩa là như sau: Bởi vì người theo thuyết tự ngã, do chấp thủ dòng tương tục của bốn loại sắc như là một thực thể duy nhất, và do nó có sắc, nên tin rằng “tự ngã là thô;” và do tưởng tượng rằng nó là nền tảng của thức ăn và thức uống, nên cho rằng “nó là thường hằng;” và chính vì nó có sắc, nên sự khác biệt của tưởng là điều hiển nhiên; điều mà những người theo Vệ-đà gọi bằng hai cách là “do thức ăn tạo thành” và “do thức uống tạo thành.” Do đó, du sĩ ngoại đạo, nhắm đến tự ngã theo quan điểm của người theo thuyết tự ngã, đã nói câu bắt đầu bằng “Thưa ngài, tự ngã thô.”

‘‘โอฬาริโก จ หิ เต โปฏฺฐปาท อตฺตา อภวิสฺสา’’ติอาทิมฺหิ ภควโต วจเน จายมธิปฺปาโย – ยทิ อตฺตา รูปี ภเวยฺย, เอวํ สติ รูปํ อตฺตา สิยา, น จ สญฺญี สญฺญาย อรูปภาวโต, รูปธมฺมานญฺจ อสญฺชานนสภาวตฺตา. รูปี จ สมาโน ยทิ ตว มเตน นิจฺโจ, สญฺญา จ อปราปรํ ปวตฺตนโต ตตฺถ ตตฺถ ภิชฺชตีติ เภทสพฺภาวโต อนิจฺจา, เอวมฺปิ ‘‘อญฺญา สญฺญา, อญฺโญ อตฺตา’’ติ สญฺญาย อภาวโต อเจตโนว อตฺตา โหติ, ตสฺมา เอส อตฺตา น กมฺมสฺส การโก, น จ ผลสฺส อุปภุญฺชนโกติ อาปนฺนเมวาติ อิมํ โทสํ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘โอฬาริโก จา’’ติอาทิมาหาติ. ตตฺถาติ ‘‘รูปี อตฺตา’’ติ วาเท. ปจฺจาคจฺฉโตติ เสสกิริยาเปกฺขาย กมฺมตฺเถเยว อุปโยควจนํ, ปจฺจาคจฺฉโตติ จ ปจฺจาคจฺฉนฺตสฺส, ชานนฺตสฺส, ปฏิจฺจ วาเทน ปวตฺตสฺสาติ วา อตฺโถ. ‘‘อญฺญา จ สญฺญา อุปฺปชฺชติ, อญฺญา จ สญฺญา นิรุชฺฌนฺตี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ อุปฺปาทปุพฺพโก นิโรโธ, น จ อุปฺปนฺนํ อนิรุชฺฌนกํ นาม อตฺถีติ โจทนํ โสเธตุํ ‘‘จตุนฺนํ ขนฺธาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. สติปิ เนสํ เอกาลมฺพณวตฺถุกภาเว อุปฺปาทนิโรธาธิการตฺตา เอกุปฺปาทนิโรธภาโวว วุตฺโต. อปราปรนฺติ โปงฺขานุโปงฺข.

Trong lời dạy của Đức Thế Tôn bắt đầu bằng câu: ‘Này Poṭṭhapāda, nếu tự ngã của ông là thô thiển...’, đây là chủ ý: Nếu tự ngã có sắc, khi ấy sắc sẽ là tự ngã, và không có tưởng, vì tưởng có bản chất vô sắc, và vì các pháp sắc có bản chất không nhận biết. Và nếu tự ngã có sắc, theo quan điểm của ông, là thường hằng, thì tưởng, do diễn tiến liên tục, bị hoại diệt ở từng sát-na, vì có sự hoại diệt nên là vô thường. Ngay cả như vậy, (với quan điểm) ‘tưởng là khác, tự ngã là khác’, do không có tưởng, tự ngã trở thành vô tâm. Do đó, tự ngã này không phải là tác nhân của nghiệp, cũng không phải là người hưởng quả, (lỗi lầm này) chắc chắn xảy ra. Để chỉ ra lỗi lầm này, Đức Thế Tôn đã nói câu bắt đầu bằng ‘oḷāriko ca...’. Ở đây, có nghĩa là trong luận thuyết ‘tự ngã có sắc’. ‘Paccāgacchato’ là một từ ở đối cách trong ý nghĩa nghiệp cách, tùy thuộc vào động từ còn lại. Và ‘paccāgacchato’ có nghĩa là ‘của người quay lại’, ‘của người biết’, hoặc ‘của người hành xử theo luận thuyết’. Tại sao lại nói: ‘Tưởng khác sanh lên, tưởng khác diệt đi’? Để giải quyết câu chất vấn: ‘Chẳng phải sự diệt có sự sanh đi trước sao? Và chẳng có cái gì đã sanh lên mà lại không diệt đi sao?’, (vị Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng ‘của bốn uẩn’. Mặc dù chúng có cùng đối tượng và cùng vật nương, nhưng vì đây là chương nói về sanh và diệt, nên chỉ nói đến việc có cùng sự sanh và cùng sự diệt. ‘Aparāparaṃ’ có nghĩa là liên tục, nối tiếp nhau.

๔๑๘-๔๒๐. ปาฬิยํ มโนมยนฺติ ฌานมนโส วเสน มโนมยํ. โย หิ พาหิรปจฺจยนิรเปกฺโข, โส มนสาว นิพฺพตฺโตติ มโนมโย. รูปโลเก นิพฺพตฺตสรีรํ สนฺธาย วทติ. ยํ เวทวาทิโน ‘‘อานนฺทมโย[Pg.387], วิญฺญาณมโย’’ติ จ ทฺวิธา โวหรนฺติ. ตตฺราปีติ ‘‘มโนมโย อตฺตา’’ติ วาเทปิ. โทเส ทินฺเนติ ‘‘อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสตี’’ติอาทินา โทเส ทินฺเน อตฺตโน ลทฺธึเยว วทนฺโต ‘‘อรูปึ โข’’ติอาทิมาหาติ สมฺพนฺโธ. อิธาปิ ปุริมวาเท วุตฺตนเยน ‘‘ยทิ อตฺตา มโนมโย สพฺพงฺคปจฺจงฺคี อหีนินฺทฺริโย ภเวยฺย, เอวํ สติ รูปํ อตฺตา สิยา, น จ สญฺญี สญฺญาย อรูปภาวโต’’ติอาทิ สพฺพํ โทสทสฺสนํ เวทิตพฺพํ. ตมตฺถญฺหิ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘มโนมโย จ หิ เต โปฏฺฐปาทา’’ติอาทิมโวจ. กสฺมา ปนายํ ปริพฺพาชโก ปฐมํ โอฬาริกํ อตฺตานํ ปฏิชานิตฺวา ตํ ลทฺธึ วิสฺสชฺเชตฺวา ปุน มโนมยํ อตฺตานํ ปฏิชานาติ? ตมฺปิ วิสฺสชฺชิตฺวา ปุน อรูปึ อตฺตานํ ปฏิชานาตีติ? กามญฺเจตฺถ การณํ ‘‘ตโต โส อรูปี อตฺตาติ เอวํลทฺธิโก สมาโนปิ…เป… อาทิมาหา’’ติ เหฏฺฐา วุตฺตเมว, ตถาปิ อิเม ติตฺถิยา นาม อนวฏฺฐิตจิตฺตา ถุสราสิมฺหิ นิขาตขาณุโก วิย จญฺจลาติ การณนฺตรมฺปิ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา นามา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สญฺญา นปฺปติฏฺฐาตีติ อารมฺมเณ สญฺชานนวเสน สญฺญา น ปติฏฺฐาติ, อารมฺมเณ สญฺญํ น กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. สญฺญาปติฏฺฐานกาเลติ เอตฺถาปิ อยํ นโย.

418-420. Trong Pāḷi, ‘manomayaṃ’ (do ý tạo) có nghĩa là do năng lực của tâm thiền. Vì tự ngã nào không phụ thuộc vào nhân duyên bên ngoài, tự ngã đó được tạo ra chỉ bởi tâm, do đó gọi là ‘manomayo’. (Ngài) nói điều này ám chỉ đến thân sanh ra ở cõi Sắc giới. Cái mà những người theo Vệ-đà gọi theo hai cách là ‘ānandamayo’ (do hỷ lạc tạo thành) và ‘viññāṇamayo’ (do thức tạo thành). ‘Tatrāpi’ có nghĩa là ‘ngay cả trong luận thuyết “tự ngã do ý tạo”’. ‘Dose dinne’ có nghĩa là ‘khi lỗi lầm được chỉ ra’. Khi lỗi lầm được chỉ ra bằng câu bắt đầu bằng ‘tưởng sẽ là khác...’, (du sĩ Poṭṭhapāda) muốn nói lên tà kiến của mình, đã nói câu bắt đầu bằng ‘arūpiṃ kho...’. Đây là sự liên kết. Ở đây cũng vậy, theo phương pháp đã nói trong luận thuyết trước, toàn bộ việc chỉ ra lỗi lầm nên được hiểu như sau: ‘Nếu tự ngã do ý tạo, có đủ tất cả các chi phần lớn nhỏ, không khiếm khuyết các căn, thì khi ấy sắc sẽ là tự ngã, và không có tưởng, vì tưởng có bản chất vô sắc...’. Để chỉ ra ý nghĩa đó, Đức Thế Tôn đã nói câu bắt đầu bằng ‘manomayo ca hi te poṭṭhapādā...’. Nhưng tại sao vị du sĩ này, sau khi ban đầu thừa nhận một tự ngã thô thiển, lại từ bỏ tà kiến đó rồi lại thừa nhận một tự ngã do ý tạo? Và sau khi từ bỏ cả cái đó, lại thừa nhận một tự ngã vô sắc? Nguyên nhân về điều này thực ra đã được nói ở dưới qua câu ‘tato so arūpī attāti evaṃladdhiko samānopi...pe... ādimāhā’. Tuy nhiên, để chỉ ra một nguyên nhân khác rằng những ngoại đạo này có tâm không ổn định, dao động như một cái cọc được đóng vào đống trấu, (vị Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng ‘yathā nāma...’. ‘Saññā nappatiṭṭhāti’ có nghĩa là tưởng không an trú trong đối tượng theo cách nhận biết; được nói rằng nó không tạo ra sự ghi nhận trong đối tượng. Trong câu ‘saññāpatiṭṭhānakāle’ cũng nên hiểu theo phương pháp này.

ตตฺราปีติ ‘‘อรูปี อตฺตา’’ติ วาเทปิ. สญฺญายาติ ปกติสญฺญาย, เอวํ ภทนฺตธมฺมปาลตฺเถเรน (ที. นิ. ฏี. ๑.๔๑๘-๔๒๐) วุตฺตํ. อญฺญสฺมึ ติตฺถายตเน อุปฺปาทนิโรธนฺติ หิ สมฺพนฺโธ. เตน เวทิกานํ มเตน นานกฺขเณ อุปฺปนฺนาย นานารมฺมณาย สญฺญาย อุปฺปาทนิโรธมิจฺฉตีติ ทสฺเสติ. เกจิ ปน ‘‘อาจริยสญฺญายา’’ติ ปฐนฺติ, ตทยุตฺตํ อตฺถสฺส วิรุทฺธตฺตา, เถเรน จ อนุทฺธฏตฺตา. อปราปรํ ปวตฺตาย สญฺญาย อุปฺปาทวยทสฺสนโต อุปฺปาทนิโรธํ อิจฺฉติ. ตถาปิ ‘‘สญฺญา สญฺญา’’ติ ปวตฺตสมญฺญํ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ตสฺส อวิจฺเฉทํ ปริกปฺเปนฺโต สสฺสตํ มญฺญติ. เตนาห ‘‘อตฺตานํ ปน สสฺสตํ มญฺญตี’’ติ. ตสฺมาติ อปราปรํ ปวตฺตสญฺญาย นามมตฺเตน สสฺสตํ มญฺญนโต. สญฺญาย อุปฺปาทนิโรธมตฺเต อฏฺฐตฺวา ตทุตฺตริ สสฺสตคฺคาหสฺส คหณโต โทสํ ทสฺเสตีติ อธิปฺปาโย. ตเถวาติ ยถา ‘‘รูปี อตฺตา, มโนมโย อตฺตา’’ติ จ วาททฺวเย อตฺตโน อสญฺญตา, เอวญฺจสฺส ‘‘อเจตนตา’’ติอาทิโทสปฺปสงฺโค ทุนฺนิวาโร[Pg.388], ตเถว อิมสฺมึ วาเทปีติ อตฺโถ. มิจฺฉาทสฺสเนนาติ อตฺตทิฏฺฐิสงฺขาเตน มิจฺฉาภินิเวเสน. อภิภูตตฺตาติ อนาทิกาลภาวิตภาเวน อชฺโฌตฺถฏตฺตา, นิวาริตญาณจารตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. เยน สนฺตติฆเนน, สมูหฆเนน จ วญฺจิโต พาโล ปพนฺธวเสน ปวตฺตมานํ ธมฺมสมูหํ มิจฺฉาคาหวเสน ‘‘อตฺตา’’ติ จ ‘‘นิจฺโจ’’ติ จ อภินิวิสฺส โวหรติ, ตํ เอกตฺตสญฺญิตํ สนฺตติฆนํ, สมูหฆนญฺจ วินิภุชฺช ยาถาวโต ชานนํ ฆนวินิพฺโภโค, โส จ สพฺเพน สพฺพํ ติตฺถิยานํ นตฺถิ. ตสฺมา อยมฺปิ ปริพฺพาชโก ตาทิสสฺส ญาณปริปากสฺส อภาวโต วุจฺจมานมฺปิ นานตฺตํ นาญฺญาสีติ อาห ‘‘ตํ นานตฺตํ อชานนฺโต’’ติ. สญฺญา นามายํ นานารมฺมณา นานากฺขเณ อุปฺปชฺชติ, เวติ จาติ เวทิกานํ มตํ. สญฺญาย อุปฺปาทนิโรธํ ปสฺสนฺโตปิ สญฺญามยํ สญฺญาภูตํ อตฺตานํ ปริกปฺเปตฺวา ยถาวุตฺตฆนวินิพฺโภคาภาวโต นิจฺจเมว กตฺวา ทิฏฺฐิมญฺญนาย มญฺญติ. ตถาภูตสฺส จ ตสฺส สณฺหสุขุมปรมคมฺภีรธมฺมตา น ญายเตวาติ อิทํ การณํ ปสฺสนฺเตน ภควตา ‘‘ทุชฺชานํ โข’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถสฺส ภควา’’ติอาทิมาห.

Tatrāpīti có nghĩa là: cũng ở trong chủ thuyết ‘tự ngã là vô sắc.’ Saññāyāti là pakatisaññāya (của tưởng thông thường), như vậy đã được trưởng lão Dhammapāla đáng kính nói đến. Quả thật, sự liên kết là aññasmiṃ titthāyatane uppādanirodhanti. Do đó, câu ấy chỉ ra rằng: (họ) chấp nhận sự sanh và diệt của tưởng, vốn sanh lên trong những sát-na khác nhau, có những đối tượng khác nhau, theo quan điểm của những người theo Vệ-đà. Tuy nhiên, một số vị đọc là ‘ācariyasaññāyā,’ điều đó không hợp lý vì trái ngược với ý nghĩa và vì không được trưởng lão (Dhammapāla) trích dẫn. Do thấy được sự sanh và diệt của tưởng diễn tiến liên tục, nên (họ) chấp nhận sự sanh và diệt. Mặc dù vậy, sau khi nắm lấy danh xưng thông thường ‘tưởng, tưởng’ là ‘tự ngã,’ và tưởng tượng ra sự không gián đoạn của nó, người ấy cho rằng nó là thường hằng. Do đó, ngài (Chú giải sư) đã nói: ‘attānaṃ pana sassataṃ maññati’ (nhưng lại cho rằng tự ngã là thường hằng). Tasmāti có nghĩa là: do cho rằng là thường hằng chỉ bằng cái tên của tưởng diễn tiến liên tục. Ý nghĩa là: (Đức Thế Tôn) chỉ ra lỗi lầm do không dừng lại ở chỗ chỉ là sự sanh và diệt của tưởng, mà còn đi xa hơn để nắm lấy sự chấp thủ thường hằng. Tathevāti có nghĩa là: giống như trong hai chủ thuyết ‘tự ngã là sắc’ và ‘tự ngã do ý tạo,’ lỗi lầm như ‘tự ngã không có tưởng’ và ‘nó không có tâm’ là điều khó tránh khỏi, cũng vậy trong chủ thuyết này. Micchādassanenāti có nghĩa là: do sự chấp thủ sai lầm được gọi là tự ngã kiến. Abhibhūtattāti có nghĩa là: do bị bao trùm bởi sự tu tập từ vô thỉ, do hành xứ của trí tuệ bị ngăn che. Kẻ ngu bị lừa dối bởi khối tương tục và khối tập hợp nào, rồi do chấp thủ sai lầm mà tuyên bố rằng tập hợp các pháp đang diễn tiến theo dòng tương tục là ‘tự ngã’ và ‘thường hằng,’ thì sự biết như thật sau khi đã phân tích khối tương tục và khối tập hợp được nhận thức là một đó, được gọi là sự phá vỡ khối đặc. Và điều đó hoàn toàn không có nơi các ngoại đạo. Do đó, vị du sĩ này cũng vậy, do không có sự chín muồi của trí tuệ như thế, nên dù được nói đến cũng đã không hiểu được sự khác biệt. Vì thế, ngài (Chú giải sư) nói: ‘taṃ nānattaṃ ajānanto’ (không biết sự khác biệt ấy). Quan điểm của những người theo Vệ-đà là: ‘Cái gọi là tưởng này, có những đối tượng khác nhau, sanh lên và diệt đi trong những sát-na khác nhau.’ Mặc dù thấy được sự sanh và diệt của tưởng, nhưng do không có sự phá vỡ khối đặc như đã nói, người ấy tưởng tượng ra một tự ngã làm bằng tưởng, là tưởng, rồi xem nó là thường hằng và quan niệm theo tà kiến. Và pháp tánh vi tế, tế nhị, tối thượng, sâu kín của pháp ấy vốn là như vậy không thể được biết đến. Thấy được nguyên nhân này, Đức Thế Tôn đã nói ‘dujjānaṃ kho’ (thật khó biết) v.v... Để chỉ ra điều này, ngài (Chú giải sư) đã nói ‘athassa bhagavā’ v.v...

ทิฏฺฐิอาทีสุ ‘‘เอวเมต’’นฺติ ทสฺสนํ อภินิวิสนํ ทิฏฺฐิ. ตสฺสา เอว ปุพฺพภาคภูตํ ‘‘เอวเมต’’นฺติ นิชฺฌานวเสน ขมนํ ขนฺติ. ตถา โรจนํ รุจิ. ‘‘อญฺญถาเยวา’’ติอาทิ เตสํ ทิฏฺฐิอาทีนํ วิภชฺช ทสฺสนํ. ตตฺถ อญฺญถาเยวาติ ยถา อริยวินเย อนฺตทฺวยํ อนุปคมฺม มชฺฌิมปฏิปทาวเสน ทสฺสนํ โหติ, ตโต อญฺญถาเยว. อญฺญเทวาติ ยํ ปรมตฺถโต วิชฺชติ ขนฺธายตนาทิ, ตสฺส จาปิ อนิจฺจตาทิ, ตโต อญฺญเทว ปรมตฺถโต อวิชฺชมานํ อตฺตสสฺสตาทิกํ ตยา ขมเต เจว รุจฺจเต จาติ อตฺโถ. อาภุโส ยุญฺชนํ อาโยโค. เตน วุตฺตํ ‘‘ยุตฺตปยุตฺตตา’’ติ. ปฏิปตฺติยาติ ปรมตฺตจินฺตนาทิปริพฺพาชกปฏิปตฺติยา. อาจริยสฺส ภาโว อาจริยกํ, ยถา ตถา โอวาทานุสาสนํ, ตทสฺสตฺถีติ อาจริยโก ยถา ‘‘สทฺโธ’’ติ อาห ‘‘อญฺญตฺถา’’ติอาทิ. อญฺญสฺมึ ติตฺถายตเน ตว อาจริยภาโว อตฺถีติ โยชนา. ‘‘เตนา’’ติอาทิ สห โยชนาย ยถาวากฺยํ ทสฺสนํ. ‘‘อยํ ปรมตฺโถ, อยํ สมฺมุตี’’ติ อิมสฺส วิภาคสฺส ทุพฺพิภาคตฺตา ทุชฺชานํ เอตํ นานตฺตํ. ‘‘ยชฺเชตํ ทุชฺชานํ ตาว ติฏฺฐตุ, อญฺญํ ปนตฺถํ ภควนฺตํ ปุจฺฉามี’’ติ จินฺเตตฺวา ตถา ปฏิปนฺนตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ ปริพฺพาชโก’’ติอาทิ [Pg.389] วุตฺตํ. อญฺโญ วา สญฺญาโตติ สญฺญาสภาวโต อญฺญสภาโว วา อตฺตา โหตูติ อตฺโถ. อธุนา ปน ‘‘อญฺญา วา สญฺญา’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ. อสฺสาติ อตฺตโน.

Trong số diṭṭhi (kiến) v.v..., sự thấy, sự chấp thủ rằng ‘việc này là như vậy’ được gọi là diṭṭhi. Sự kham nhẫn, tức là sự chấp nhận qua việc suy xét rằng ‘việc này là như vậy,’ vốn là giai đoạn trước của chính kiến ấy, được gọi là khanti (nhẫn). Tương tự, sự ưa thích được gọi là ruci (hứng). ‘Aññathāyevā’ v.v... là sự trình bày sau khi đã phân tích các pháp như kiến v.v... ấy. Trong đó, aññathāyevāti có nghĩa là: khác với cách trình bày trong Thánh luật, nơi mà sự trình bày diễn ra theo trung đạo, không đi đến hai cực đoan. Aññadevāti có nghĩa là: cái gì hiện hữu trên phương diện chân đế, như uẩn, xứ v.v..., và cái gì là vô thường v.v... của chúng cũng có; khác với những điều đó, ông (Potthapāda) đã kham nhẫn và ưa thích cái không hiện hữu trên phương diện chân đế, tức là tự ngã, thường hằng v.v... Āyogo là sự nỗ lực, sự chuyên cần. Do đó, ngài (Chú giải sư) nói là ‘yuttapayuttatā’ (sự chuyên tâm nỗ lực). Paṭipattiyāti có nghĩa là: trong sự thực hành của du sĩ, như là suy tư về chân đế v.v... Phẩm chất của một vị thầy là ācariyakaṃ, tức là lời giáo huấn và chỉ dạy như thật. Người có phẩm chất ấy là ācariyako, giống như ‘saddho’ (người có đức tin). Do đó, ngài (Chú giải sư) nói ‘aññatthā’ v.v... Cách kết nối câu là: ‘Phẩm chất thầy của ông có ở trong ngoại giáo khác.’ ‘Tenā’ v.v... là sự trình bày theo đúng câu văn cùng với cách kết nối. ‘Đây là chân đế, đây là tục đế’ – do sự khó phân chia của sự phân biệt này, nên sự khác biệt này khó biết. Suy nghĩ rằng: ‘Nếu sự khác biệt này khó biết, thì hãy tạm gác lại. Tôi sẽ hỏi Đức Thế Tôn về một vấn đề khác,’ để chỉ ra sự thực hành như vậy, (Chú giải sư) đã nói ‘atha paribbājako’ v.v... Añño vā saññātoti có nghĩa là: mong rằng tự ngã có bản chất khác với bản chất của tưởng. Tuy nhiên, hiện nay bản đọc ‘aññā vā saññā’ được thấy. Assāti có nghĩa là attano (của tự ngã).

โลกียติ ทิสฺสติ, ปติฏฺฐหติ วา เอตฺถ ปุญฺญปาปํ, ตพฺพิปาโก จาติ โลโก, อตฺตา. โส หิสฺส การโก, เวทโก จาติ อิจฺฉิโต. ทิฏฺฐิคตนฺติ ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติอาทิ (ที. นิ. ๑.๓๑; อุทา. ๕๕) นยปวตฺตํ ทิฏฺฐิคตํ. น เหส ทิฏฺฐาภินิเวโส ทิฏฺฐธมฺมิกาทิอตฺถนิสฺสิโต ตทสํวตฺตนโต. โย หิ ตํ สํวตฺตนโก, โส ‘‘ตํ นิสฺสิโต’’ติ วตฺตพฺพตํ ลเภยฺย ยถา ตํ ปุญฺญญาณสมฺภาโร. เอเตเนว นเยน น ธมฺมนิสฺสิตตาปิ สํวณฺเณตพฺพา. พฺรหฺมจริยสฺส อาทิ อาทิพฺรหฺมจริยํ, ตเทว อาทิพฺรหฺมจริยกํ ยถา ‘‘วินโย เอว เวนยิโก’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๘). เตนาห ‘‘สิกฺขตฺตยสงฺขาตสฺสา’’ติอาทิ. สพฺพมฺปิ วากฺยํ อนฺโตคธาวธารณํ ตสฺส อวธารณผลตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘อาทิมตฺต’’นฺติ. ตทิธ อธิสีลสิกฺขาว. สา หิ สิกฺขตฺตยสงฺคหิเต สาสนพฺรหฺมจริเย อาทิภูตา, น อญฺญตฺถ วิย อาชีวฏฺฐมกาทิ อาทิพฺรหฺมจริยกนฺติ ทสฺเสติ ‘‘อธิสีลสิกฺขามตฺต’’นฺติ อิมินา. นิพฺพินฺทนตฺถายาติ อุกฺกณฺฐิตภาวาย. ‘‘อภิชานนายาติ ญาตปริญฺญาวเสน อภิชานนตฺถาย. สมฺพุชฺฌนตฺถายาติ ตีรณปหานปริญฺญาวเสน สมฺโพธนตฺถายา’’ติ วทนฺติ. อปิจ อภิชานนายาติ อภิญฺญาปญฺญาวเสน ชานนาย. ตํ ปน วฏฺฏสฺส ปจฺจกฺขกรณเมว โหตีติ อาห ‘‘ปจฺจกฺขกิริยายา’’ติ. สมฺพุชฺฌนตฺถายาติ ปริญฺญาภิสมยวเสน ปฏิเวธตฺถาย. ทิฏฺฐาภินิเวสสฺส สํสารวฏฺเฏ นิพฺพิทาวิราคนิโรธุปสมาสํวตฺตนํ วฏฺฏนฺโตคธตฺตา, ตสฺส วฏฺฏสมฺพนฺธนโต จ. ตถา อภิญฺญาสมฺโพธนิพฺพานาสํวตฺตนญฺจ ทฏฺฐพฺพํ.

Ở đây, phước và tội, và quả dị thục của chúng được thấy (lokīyati dissati), hoặc được thiết lập (patiṭṭhahati vā), vì thế được gọi là thế gian (loko), tức là tự ngã (attā). Thật vậy (hi), tự ngã ấy (so) là tác giả (kārako), và là người cảm thọ (vedako ca), điều ấy được mong muốn (iti icchito). Tà kiến (diṭṭhigatan’ti) là tà kiến đã được tiến hành theo phương thức: “Tự ngã và thế gian là thường hằng” v.v... (sassato attā ca loko cā’’tiādi). Thật vậy (hi), sự chấp thủ tà kiến này (esa diṭṭhābhiniveso) không phải là sự y cứ vào lợi ích trong hiện tại v.v... (diṭṭhadhammikādiatthanissito na) do vì không làm cho điều ấy sanh khởi (tadasaṃvattanato). Thật vậy (hi), sự chấp thủ nào (yo) làm cho điều ấy sanh khởi (taṃ saṃvattanako), sự chấp thủ ấy (so) có thể được gọi là (vattabbataṃ labheyya) “sự y cứ vào điều ấy” (taṃ nissito’ti), giống như (yathā) sự tích lũy phước và trí (puññañāṇasambhāro) ấy (taṃ). Chỉ bằng phương thức này (eteneva nayena), cũng không nên tán dương (na ...pi saṃvaṇṇetabbā) về sự y cứ vào Pháp (dhammanissitatā). Sự khởi đầu (ādi) của Phạm hạnh (brahmacariyassa) là ādibrahmacariyaṃ, chính điều ấy (tadeva) là ādibrahmacariyakaṃ, giống như (yathā) “vinayo eva venayiko’ti”. Do đó, ngài nói (tenāha): “của (Phạm hạnh) được gọi là tam học” v.v... (sikkhattayasaṅkhātassā’’tiādi). Toàn bộ câu nói (sabbampi vākyaṃ) có sự nhấn mạnh được bao hàm bên trong (antogadhāvadhāraṇaṃ), do vì câu ấy có kết quả là sự nhấn mạnh (tassa avadhāraṇaphalattā), nên được nói là (iti vuttaṃ) “chỉ là sự khởi đầu” (ādimattan’ti). Ở đây (tadidha), điều ấy chỉ là tăng thượng giới học (adhisīlasikkhāva). Thật vậy (hi), học giới ấy (sā) là sự khởi đầu (ādibhūtā) trong Phạm hạnh của giáo pháp (sāsanabrahmacariye) được bao gồm trong tam học (sikkhattayasaṅgahite), không phải là (na) ādibrahmacariyakaṃ giống như ở nơi khác (aññattha viya) là giới thứ tám có chánh mạng v.v... (ājīvaṭṭhamakādi), ngài chỉ ra (dasseti) điều này bằng câu “chỉ là tăng thượng giới học” (adhisīlasikkhāmattan’ti iminā). Với mục đích nhàm chán (nibbindanatthāyā’ti) là vì trạng thái chán ngán (ukkaṇṭhitabhāvāya). Các ngài nói rằng (vadanti): “Với mục đích thắng tri (abhijānanāyā’ti) là với mục đích thắng tri (abhijānanatthāya) bằng phương cách biến tri đã biết (ñātapariññāvasena). Với mục đích giác ngộ (sambujjhanatthāyā’ti) là với mục đích liễu ngộ (sambodhanatthāya) bằng phương cách thẩm sát biến tri và đoạn tận biến tri (tīraṇapahānapariññāvasena)”. Hơn nữa (apica), với mục đích thắng tri (abhijānanāyā’ti) là để biết (jānanāya) bằng phương cách trí tuệ của thắng trí (abhiññāpaññāvasena). Nhưng (pana), điều ấy (taṃ) chính là sự trực nhận (paccakkhakaraṇameva) đối với vòng luân hồi (vaṭṭassa), nên ngài nói (iti āha) “vì sự thực hành trực nhận” (paccakkhakiriyāyā’ti). Với mục đích giác ngộ (sambujjhanatthāyā’ti) là với mục đích chứng ngộ (paṭivedhatthāya) bằng phương cách liễu ngộ qua biến tri (pariññābhisamayavasena). Cần phải thấy rằng (daṭṭhabbaṃ) sự chấp thủ tà kiến (diṭṭhābhinivesassa) không làm cho sanh khởi sự nhàm chán, ly tham, đoạn diệt, an tịnh (nibbidāvirāganirodhupasamāsaṃvattanaṃ) trong vòng luân hồi (saṃsāravaṭṭe), do vì nó được bao gồm trong vòng luân hồi (vaṭṭantogadhattā) và do vì nó có liên quan đến vòng luân hồi (tassa vaṭṭasambandhanato ca). Tương tự như vậy (tathā), cũng cần phải thấy rằng (daṭṭhabbaṃ) nó không làm cho sanh khởi thắng trí, giác ngộ, và Níp-bàn (abhiññāsambodhanibbānāsaṃvattanañca).

กามํ ตณฺหาปิ ทุกฺขสภาวา เอว, ตสฺสา ปน สมุทยภาเวน วิสุํ คหิตตฺตา ‘‘ตณฺหํ ฐเปตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ปภาวนโตติ อุปฺปาทนโต. ทุกฺขํ ปภาเวนฺตีปิ ตณฺหา อวิชฺชาทิปจฺจยนฺตรสหิตา เอว ปภาเวติ, น เกวลาติ อาห ‘‘สปฺปจฺจยา’’ติ. อปฺปวตฺตีติ อปฺปวตฺตินิมิตฺตํ. น ปวตฺตนฺติ เอตฺถ ทุกฺขสมุทยา, เอตสฺมึ วา อธิคเตติ หิ อปฺปวตฺติ. ทุกฺขนิโรธํ นิพฺพานํ คจฺฉติ, ตทตฺถญฺจ สา ปฏิปชฺชิตพฺพาติ ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทา. มคฺคปาตุภาโวติ [Pg.390] มคฺคสมุปฺปาโท. ผลสจฺฉิกิริยาติ ผลสฺสาธิคมวเสน ปจฺจกฺขกรณํ. ตํ อาการนฺติ ตํ ตุณฺหีภาวสงฺขาตํ คมนลิงฺค อาโรเจนฺโต วิย, น ปน อภิมุขํ อาโรเจติ.

Thật vậy (kāmaṃ), ái (taṇhāpi) cũng chỉ có bản thể là khổ (dukkhasabhāvā eva), nhưng (pana) do vì nó (tassā) được đề cập đến một cách riêng biệt (visuṃ gahitattā) với trạng thái là tập khởi (samudayabhāvena), nên được nói là (vuttaṃ) “ngoại trừ ái” (taṇhaṃ ṭhapetvā’ti). Do vì làm cho sanh khởi (pabhāvanato’ti) là do vì làm phát sanh (uppādanato). Mặc dù (pi) ái (taṇhā) làm cho sanh khởi (pabhāventī) khổ (dukkhaṃ), nó chỉ làm cho sanh khởi (pabhāveti) khi cùng đi chung với các duyên khác như vô minh v.v... (avijjādipaccayantarasahitā eva), chứ không phải một mình (na kevalaṃ), vì thế ngài nói (iti āha) “có các duyên” (sappaccayā’ti). Sự không diễn tiến (appavattī’ti) là nhân của sự không diễn tiến (appavattinimittaṃ). Thật vậy (hi), khổ và tập khởi (dukkhasamudayā) không diễn tiến (na pavattanti) ở đây (ettha), hoặc khi đã chứng ngộ được điều này (etasmiṃ vā adhigate), nên (được gọi là) sự không diễn tiến (appavatti). Con đường đưa đến sự đoạn diệt của khổ (dukkhanirodhagāminipaṭipadā) là vì nó đi đến (gacchati) Níp-bàn (nibbānaṃ), sự đoạn diệt của khổ (dukkhanirodhaṃ), và (ca) con đường ấy (sā) cần phải được thực hành (paṭipajjitabbā) vì mục đích ấy (tadatthanca). Sự xuất hiện của đạo (maggapātubhāvo’ti) là sự sanh khởi của đạo (maggasamuppādo). Sự chứng ngộ quả (phalasacchikiriyā’ti) là sự trực nhận (paccakkhakaraṇaṃ) bằng phương cách chứng đắc quả (phalassādhigamavasena). Dáng vẻ ấy (taṃ ākāran’ti) là giống như (viya) đang trình báo (ārocento) về tướng trạng ra đi (taṃ gamanaliṅgaṃ) được gọi là sự im lặng (tuṇhībhāvasaṅkhātaṃ), nhưng (pana) không phải là trình báo (na āroceti) một cách trực diện (abhimukhaṃ).

๔๒๑. สมนฺตโต นิคฺคณฺหนวเสน โตทนํ วิชฺฌนํ สนฺนิโตทกํ. มโนคณาทีนํ วิเสสนสฺส นปุํสกลิงฺเคน นิทฺทิฏฺฐตฺตา ‘‘วาจาย สนฺนิโตทเกนา’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘วจนปโตทเกนา’’ติ. อถ วา ‘‘วาจายา’’ติ อิทํ ‘‘สนฺนิโตทเกนา’’ติ เอตฺถ กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘วจนปโตทเกนา’’ติ หิ วจเนน ปโตทเกนาติ อตฺโถ, ‘‘วาจายา’’ติ วา สมฺพนฺเธ สามิวจนํ. วาจาย สนฺนิโตทนกิริยาย สชฺฌพฺภริตมกํสูติ โยเชตพฺพํ. ‘‘สชฺฌพฺภริต’’นฺติ เอตสฺส ‘‘สํ อธิ อภิ อริภ’’นฺติ ปทจฺเฉโท, สมนฺตโต ภุสํ อริตนฺติ อตฺโถ, สตมตฺเตหิ ตุตฺตเกหิ วิย วิวิเธหิ ปริพฺพาชกวาจาโตทเนหิ ตุทึ สูติ วุตฺตํ โหติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อุปริ วิชฺฌึสู’’ติ. สภาวโต วิชฺชมานนฺติ ปรมตฺถสภาวโต อุปลพฺภมานํ, น ปกติอาทิ วิย อนุปลพฺภมานํ. ตจฺฉนฺติ สจฺจํ. ตถนฺติ อวิปรีตํ. อตฺถโต เววจนเมว ตํ ปทตฺตยํ. นวโลกุตฺตรธมฺเมสูติ วิสเย ภุมฺมํ, เต ธมฺเม วิสยํ กตฺวา. ฐิตสภาวนฺติ อวฏฺฐิตสภาวํ, ตทุปฺปาทกนฺติ อตฺโถ. โลกุตฺตรธมฺมนิยามนิยตนฺติ โลกุตฺตรธมฺมสมฺปาปนนิยาเมน นิยตํ. อิทานิ ปน ‘‘โลกุตฺตรธมฺมนิยามต’’นฺติ ปาโฐ, โส น โปราโณ อาจริเยน อนุทฺธฏตฺตา. กสฺมา ปเนสา ปฏิปทา ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตาติ อาห ‘‘พุทฺธานญฺหี’’ติอาทิ. สาติ ปฏิปทา. เอทิสาติ ‘‘ธมฺมฏฺฐิตต’’นฺติอาทินา วุตฺตปฺปการา.

421. Sự đâm, chích (todanaṃ vijjhanaṃ) bằng phương cách chế ngự (niggaṇhanavasena) từ mọi phía (samantato) là sannitodakaṃ. Do vì tính từ (visesanassa) của nhóm ý v.v... (manogaṇādīnaṃ) được chỉ định (niddiṭṭhattā) bằng trung tánh (napuṃsakaliṅgena), nên được nói là (vuttaṃ) “vācāya sannitodakenā’ti”. Do đó, ngài nói (tenāha) “bằng lời nói như mũi nhọn” (vacanapatodakenā’ti). Hoặc là (atha vā), ở đây (ettha) trong câu “sannitodakenā’ti”, từ “vācāyā’ti” này (idaṃ) cần được xem là (daṭṭhabbaṃ) công cụ cách (karaṇavacanaṃ). Thật vậy (hi), trong câu “vacanapatodakenā’ti”, ý nghĩa là (attho) bằng lời nói (vacanena) như mũi nhọn (patodakena), hoặc (vā) “vācāyā’ti” là sở thuộc cách (sāmivacanaṃ) trong ý nghĩa liên hệ (sambandhe). Cần phải được kết hợp rằng (yojetabbaṃ): họ đã làm cho tràn ngập (sajjhabbharitamakaṃsū’ti) bằng hành động đâm chích (sannitodanakiriyāya) của lời nói (vācāya). Đối với từ “sajjhabbharitan’ti” này (etassa), sự phân chia từ (padacchedo) là “saṃ adhi abhi aribhan’ti”, ý nghĩa là (attho) được làm cho tràn ngập (aritaṃ) một cách dữ dội (bhusaṃ) từ mọi phía (samantato). Điều được nói đến là (vuttaṃ hoti): họ đã đâm (tudiṃsu) bằng những lời nói như mũi nhọn của các du sĩ ngoại đạo (paribbājakavācātodanehi) khác nhau (vividhehi), giống như (viya) bằng những cây gậy (tuttakehi) có số lượng hàng trăm (satamattehi). Thật vậy (hi), đã được nói rằng (vuttaṃ) “họ đã đâm từ bên trên” (upari vijjhiṃsū’ti). Hiện hữu về phương diện bản thể (sabhāvato vijjamānan’ti) là có thể nhận thức được (upalabbhamānaṃ) về phương diện bản thể chân đế (paramatthasabhāvato), không phải là (na) không thể nhận thức được (anupalabbhamānaṃ) giống như bản chất tự nhiên v.v... (pakatiādi viya). Thật (tacchan’ti) là sự thật (saccaṃ). Như vậy (tathan’ti) là không sai khác (aviparītaṃ). Về phương diện ý nghĩa (atthato), ba từ ấy (taṃ padattayaṃ) chỉ là đồng nghĩa (vevacanameva). Trong các pháp siêu thế (navlokuttaradhammesū’ti) là vị trí cách (bhummaṃ) trong ý nghĩa đối tượng (visaye), sau khi đã lấy các pháp ấy (te dhamme) làm đối tượng (visayaṃ katvā). Có bản thể an trú (ṭhitasabhāvan’ti) là có bản thể vững chắc (avaṭṭhitasabhāvaṃ), ý nghĩa là (attho) không làm cho sanh khởi điều ấy (taduppādakaṃ). Được quyết định bởi định luật của pháp siêu thế (lokuttaradhammaniyāmaniyatan’ti) là được quyết định (niyataṃ) bởi định luật đưa đến (sampāpananiyāmena) pháp siêu thế (lokuttaradhammā). Nhưng hiện nay (idāni pana), có bài đọc là (pāṭho) “lokuttaradhammaniyāmatan’ti”, bài đọc ấy (so) không phải là bài đọc cổ xưa (na porāṇo) do vì không được trích dẫn bởi vị A-xà-lê (ācariyena anuddhaṭattā). Nhưng (pana), tại sao (kasmā) con đường thực hành này (esā paṭipadā) là sự an trú trong pháp (dhammaṭṭhitatā), là định luật của pháp (dhammaniyāmatā)? Ngài nói (āha) “buddhānañhī’’tiādi. Từ sā (sā’ti) là con đường thực hành (paṭipadā). Từ edisā (edisā’ti) là loại đã được nói đến (vuttappakārā) bằng câu “dhammaṭṭhitata” v.v...

จิตฺตหตฺถิสาริปุตฺตโปฏฺฐปาทวตฺถุวณฺณนา

Phần giải về các câu chuyện liên quan đến Citta, Hatthisāriputta, và Poṭṭhapāda

๔๒๒. หตฺถึ สาเรติ ทเมตีติ หตฺถิสารี, หตฺถาจริโย. สุขุเมสุ อตฺถนฺตเรสูติ ขนฺธายตนาทีสุ สุขุมญาณโคจเรสุ ธมฺเมสุ. อภิธมฺมิโก กิเรส. กุสโลติ ปุพฺเพปิ พุทฺธสาสเน กตปริจยตาย เฉโก. ตาทิเส จิตฺเตติ คิหิภาวจิตฺเต. อิตโร ปน ตํ สุตฺวาว น วิพฺภมิ, ปพฺพชฺชายเมว อภิรมีติ อธิปฺปาโย. คิหิภาเว อานิสํสกถาย กถิตตฺตาติ เอตฺถ สีลวนฺตสฺส ภิกฺขุโน ตถา กถเนน วิพฺภมเน นิโยชิตตฺตา อิทานิ สยมฺปิ สีลวา เอว หุตฺวา ฉ วาเร [Pg.391] วิพฺภมีติ อธิปฺปาโย คเหตพฺโพ. กมฺมสริกฺขเกน หิ กมฺมผเลน ภวิตพฺพํ. กเถนฺตานนฺติ อนาทเร สามิวจนํ. มหาสาวกสฺส กถิเตติ มหาสาวกภูเตน มหาโกฏฺฐิกตฺเถเรน อปสาทนวเสน กถิเต, กถนนิมิตฺตํ ปติฏฺฐํ ลทฺธุํ อสกฺโกนฺโตติ อตฺโถ. ‘‘วิพฺภมิตฺวา คิหี ชาโต’’ติ อิทํ สตฺตมวารมิว วุตฺตํ. ธมฺมปทฏฺฐกถายํ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.๓ จิตฺตหตฺถตฺเถรวตฺถุ) ปน กุทาลปณฺฑิตชาตเก (ชา. อฏฺฐ. ๑.๑.๗ กุทฺทาลชาตกวณฺณนา) จ ฉกฺขตฺตุเมว วิพฺภมนวาโร วุตฺโต. คิหิสหายโกติ คิหิกาเล สหายโก. อปสกฺกนฺโตปิ นามาติ อปิ นาม อปสกฺกนฺโต, คารยฺหวจนเมตํ. ปพฺพชิตุํ วฏฺฏตีติ ปพฺพชฺชา วฏฺฏติ.

422. Hatthiṃ sāreti dametīti hatthisārī, hatthācariyo: Vị huấn luyện voi, người điều phục voi được gọi là hatthisārī, tức là người quản tượng. Sukhumesu atthantaresūti khandhāyatanādīsu sukhumañāṇagocaresu dhammesu: Trong các pháp vi tế, là đối tượng của trí tuệ vi tế, như là các uẩn, xứ, v.v. Abhidhammiko kiresa: Vị này quả thật là người thông thạo A-tỳ-đàm. Kusaloti pubbepi buddhasāsane kataparicayatāya cheko: Kusaloti có nghĩa là thiện xảo, do đã có sự thực hành trong giáo pháp của Đức Phật vào thời quá khứ. Tādise citteti gihibhāvacitte: Tādise citte có nghĩa là trong tâm trạng của người tại gia. Itaro pana taṃ sutvāva na vibbhami, pabbajjāyameva abhiramīti adhippāyo: Còn người khác, sau khi nghe điều đó, đã không hoàn tục mà chỉ hoan hỷ trong đời sống xuất gia, đó là ý nghĩa. Gihibhāve ānisaṃsakathāya kathitattāti ettha sīlavantassa bhikkhuno tathā kathanena vibbhamane niyojitattā idāni sayampi sīlavā eva hutvā cha vāre vibbhamīti adhippāyo folio: Ở đây, trong câu “Gihibhāve ānisaṃsakathāya kathitattā”, vì đã thuyết giảng về lợi ích của đời sống tại gia cho một vị tỳ khưu có giới, do đó đã thúc đẩy vị ấy hoàn tục, nên bây giờ chính mình, dù là người có giới, cũng đã hoàn tục sáu lần, ý nghĩa cần được hiểu như vậy. Kammasarikkhakena hi kammaphalena bhavitabbaṃ: Quả thật, quả của nghiệp phải tương xứng với nghiệp đã tạo. Kathentānanti anādare sāmivacanaṃ: Kathentānaṃ là sở hữu cách được dùng với ý nghĩa không tôn trọng. Mahāsāvakassa kathiteti mahāsāvakabhūtena mahākoṭṭhikattherena apasādanavasena kathite, kathananimittaṃ patiṭṭhaṃ laddhuṃ asakkontoti attho: Mahāsāvakassa kathite có nghĩa là khi trưởng lão Mahākoṭṭhika, một vị đại thinh văn, nói với ý khiển trách, vị ấy đã không thể nắm bắt được ý nghĩa của lời nói. “Vibbhamitvā gihī jāto”ti idaṃ sattamavāramiva vuttaṃ: Câu “sau khi hoàn tục đã trở thành người tại gia” được nói như thể là lần thứ bảy. Dhammapadaṭṭhakathāyaṃ pana kudālapaṇḍitajātake ca chakkhattumeva vibbhamanavāro vutto: Tuy nhiên, trong Chú giải Pháp Cú và trong Bổn sanh Kudālapaṇḍita, chỉ nói đến việc hoàn tục sáu lần mà thôi. Gihisahāyakoti gihikāle sahāyako: Gihisahāyako có nghĩa là người bạn thời tại gia. Apasakkantopi nāmāti api nāma apasakkanto, gārayhavacanametaṃ: Apasakkantopi nāma có nghĩa là “phải chăng đã rút lui?”, đây là lời quở trách. Pabbajituṃ vaṭṭatīti pabbajjā vaṭṭati: Pabbajituṃ vaṭṭati có nghĩa là việc xuất gia là thích hợp.

๔๒๓. ปญฺญาจกฺขุโน นตฺถิตายาติ สุวุตฺตทุรุตฺตสมวิสมทสฺสนสมตฺถสฺส ปญฺญาจกฺขุโน อภาเวน. ยาทิเสน จกฺขุนา โส ‘‘จกฺขุมา’’ติ วุตฺโต, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุภาสิตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยํ อฏฺฐกถาโต อปโร นโย – เอกํสิกาติ เอกนฺติกา, นิพฺพานวหภาเวน นิจฺฉิตาติ วุตฺตํ โหติ. ปญฺญตฺตาติ ววตฺถปิตา. น เอกํสิกาติ น เอกนฺติกา นิพฺพานาวหภาเวน นิจฺฉิตา วฏฺฏนฺโตคธภาวโตติ อธิปฺปาโย. อยมตฺโถ หิ ‘‘กสฺมา เจเต โปฏฺฐปาท มยา เอกํสิกา ธมฺมา เทสิตา ปญฺญตฺตา, เอเต โปฏฺฐปาท อตฺถสํหิตา…เป… นิพฺพานาย สํวตฺตนฺตี’’ติอาทิสุตฺตปเทหิ สํสนฺทติ สเมตีติ.

423. Paññācakkhuno natthitāyāti suvuttaduruttasamavisamadassanasamatthassa paññācakkhuno abhāvena: Paññācakkhuno natthitāya có nghĩa là do không có tuệ nhãn, con mắt có khả năng thấy được sự tương đồng và khác biệt giữa lời nói hay và lời nói dở. Yādisena cakkhunā so “cakkhumā”ti vutto, taṃ dassetuṃ “subhāsitā”tiādi vuttaṃ: Để chỉ ra con mắt mà nhờ đó người ấy được gọi là “người có mắt”, vị Chú giải sư đã nói câu “subhāsitā” v.v. Ayaṃ aṭṭhakathāto aparo nayo – ekaṃsikāti ekantikā, nibbānavahabhāvena nicchitāti vuttaṃ hoti: Đây là một phương pháp khác với Chú giải – ekaṃsikā có nghĩa là nhất định, được xác quyết do có khả năng đưa đến Niết-bàn, đó là điều được nói đến. Paññattāti vavatthapitā: Paññattā có nghĩa là được thiết lập. Na ekaṃsikāti na ekantikā nibbānāvahabhāvena nicchitā vaṭṭantogadhabhāvatoti adhippāyo: Na ekaṃsikā có nghĩa là không nhất định, không được xác quyết do có khả năng đưa đến Niết-bàn, vì chúng còn chìm trong vòng luân hồi, đó là ý nghĩa. Ayamattho hi “kasmā cete poṭṭhapāda mayā ekaṃsikā dhammā desitā paññattā, ete poṭṭhapāda atthasaṃhitā…pe… nibbānāya saṃvattantī”tiādisuttapadehi saṃsandati sametīti: Quả thật, ý nghĩa này tương hợp và phù hợp với các đoạn kinh như: “Này Poṭṭhapāda, tại sao những pháp này được Ta thuyết giảng và thiết lập một cách nhất định? Này Poṭṭhapāda, vì chúng liên hệ đến lợi ích… và đưa đến Niết-bàn”.

เอกํสิกธมฺมวณฺณนา

Luận giải về các pháp nhất định

๔๒๕. ‘‘กสฺมา อารภี’’ติ การณํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อนิยฺยานิกภาวทสฺสนตฺถ’’นฺติ ปโยชนํ วิสฺสชฺชิตํ. ผเล หิ สิทฺเธ เหตุปิ สิทฺโธ โหตีติ, อยํ อาจริยมติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๔๒๕) อปเร ปน ‘‘เอทิเสสุ อตฺถสทฺโท การเณ วตฺตติ, เหตฺวตฺเถ จ ปจฺจตฺตวจนํ, ตสฺมา อนิยฺยานิกภาวทสฺสนนฺติ เอตฺถ อนิยฺยานิกภาวทสฺสนการณา’’ติ อตฺถมิจฺฉนฺติ. ปญฺญาปิตนิฏฺฐายาติ ปเวทิตวิมุตฺติมคฺคสฺส. วฏฺฏทุกฺขปริโยสานํ คจฺฉติ เอตายาติ นิฏฺฐาติ หิ วิมุตฺติ วุตฺตา ‘‘โคฏฺฐา ปฏฺฐิตคาโว’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕๖) มหาสีหนาทสุตฺตปเท วิย ฐา-สทฺทสฺส คติอตฺเถ ปวตฺตนโต. นิฏฺฐามคฺโค จ อิธ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘นิฏฺฐา’’ติ อธิปฺเปโต. ตสฺเสว หิ นิยฺยานิกตา, อนิยฺยานิกตา [Pg.392] จ วุจฺจติ, น นิฏฺฐาย. นิยฺยาตีติ นิยฺยานิกา ย-การสฺส ก-การํ กตฺวา. อนียสทฺโท หิ พหุลํ กตฺตุตฺถาภิธายโก, น นิยฺยานิกา อนิยฺยานิกา, ตสฺสา ภาโว ตถา. นิยฺยานํ วา นิคฺคมนํ นิสฺสรณํ, วฏฺฏทุกฺขสฺส วูปสโมติ อตฺโถ, นิยฺยานเมว นิยฺยานิกํ, น นิยฺยานิกํ อนิยฺยานิกํ, โส เอว ภาโว สภาโว อนิยฺยานิกภาโว, ตสฺส ทสฺสนตฺถนฺติ โยเชตพฺพํ.

425. “Kasmā ārabhī”ti kāraṇaṃ pucchitvā “aniyyānikabhāvadassanattha”nti payojanaṃ vissajjitaṃ: Sau khi hỏi nguyên nhân bằng câu “Tại sao lại bắt đầu?”, câu trả lời về mục đích đã được đưa ra là “để chỉ ra trạng thái không đưa đến sự giải thoát”. Phale hi siddhe hetupi siddho hotīti, ayaṃ ācariyamati. Apare pana “edisesu atthasaddo kāraṇe vattati, hetvatthe ca paccattavacanaṃ, tasmā aniyyānikabhāvadassananti ettha aniyyānikabhāvadassanakāraṇā”ti atthamicchanti: Quả thật, khi quả đã thành tựu thì nhân cũng được xem là đã thành tựu, đây là quan điểm của vị Thầy. Còn các vị khác thì cho rằng: “Trong những trường hợp như thế này, từ ‘attha’ có nghĩa là nguyên nhân, và chủ cách được dùng với ý nghĩa của nhân, do đó, trong câu ‘aniyyānikabhāvadassananti’, họ muốn hiểu ý nghĩa là ‘vì nguyên nhân chỉ ra trạng thái không đưa đến sự giải thoát’”. Paññāpitaniṭṭhāyāti paveditavimuttimaggassa: Paññāpitaniṭṭhāya có nghĩa là của con đường giải thoát đã được chỉ dạy. Vaṭṭadukkhapariyosānaṃ gacchati etāyāti niṭṭhāti hi vimutti vuttā “goṭṭhā paṭṭhitagāvo”ti mahāsīhanādasuttapade viya ṭhā-saddassa gatiatthe pavattanato: Quả thật, sự giải thoát được gọi là niṭṭhā (sự kết thúc) vì nhờ nó mà người ta đi đến sự chấm dứt khổ đau luân hồi; do động từ căn ṭhā có nghĩa là đi, như trong đoạn kinh Mahāsīhanāda “goṭṭhā paṭṭhitagāvo”. Niṭṭhāmaggo ca idha uttarapadalopena “niṭṭhā”ti adhippeto: Và ở đây, niṭṭhāmaggo (con đường kết thúc) được hiểu là “niṭṭhā” do sự lược bỏ từ sau (magga). Tasseva hi niyyānikatā, aniyyānikatā ca vuccati, na niṭṭhāya: Quả thật, chính con đường đó mới được gọi là có khả năng đưa đến giải thoát hoặc không, chứ không phải là sự kết thúc (niṭṭhā). Niyyātīti niyyānikā ya-kārassa ka-kāraṃ katvā: Niyyāti (đưa đến giải thoát) trở thành niyyānikā do biến đổi ya-kāra thành ka-kāra. Anīyasaddo hi bahulaṃ kattutthābhidhāyako, na niyyānikā aniyyānikā, tassā bhāvo tathā: Quả thật, từ anīya thường chỉ tác nhân, không đưa đến giải thoát là aniyyānikā, trạng thái của nó cũng vậy. Niyyānaṃ vā niggamanaṃ nissaraṇaṃ, vaṭṭadukkhassa vūpasamoti attho, niyyānameva niyyānikaṃ, na niyyānikaṃ aniyyānikaṃ, so eva bhāvo sabhāvo aniyyānikabhāvo, tassa dassanatthanti yojetabbaṃ: Hoặc niyyānaṃ có nghĩa là sự ra đi, sự thoát khỏi, sự lắng dịu khổ đau luân hồi; chính niyyānaṃ là niyyānikaṃ, không phải niyyānikaṃ là aniyyānikaṃ, chính trạng thái đó, bản chất đó là aniyyānikabhāvo, nên được kết hợp là “để chỉ ra trạng thái đó”.

‘‘สพฺเพ หี’’ติอาทิ ตทตฺถวิวรณํ. อมตํ นิพฺพานํ นิฏฺฐมิติ ปญฺญเปติ ยถาติ สมฺพนฺโธ. โลกถูปิกาทิวเสน นิฏฺฐํ ปญฺญเปนฺตีติ ‘‘นิพฺพานํ นิพฺพาน’’นฺติ วจนสามญฺญมตฺตํ คเหตฺวา ตถา ปญฺญเปนฺติ. โลกถูปิกา นาม พฺรหฺมภูมิ วุจฺจติ โลกสฺส ถูปิกสทิสตาปริกปฺปเนน. เกจิ ปน ‘‘เนวสญฺญานาสญฺญายตนภูมึ โลกถูปิกา’’ติ วทนฺติ, ตทยุตฺตํ อฏฺฐกถาสุ ตถา อวจนโต. อาทิสทฺเทน เจตฺถ ‘‘อญฺโญ ปุริโส, อญฺญา ปกตี’’ติ ปกติปุริสนฺตราวโพโธ โมกฺโข, พุทฺธิอาทิคุณวินิมุตฺตสฺส อตฺตโน อสกตฺตนิ อวฏฺฐานํ โมกฺโข, กายวิปตฺติกติ ชาติพนฺธานํ อปวชฺชนวเสน อปฺปวตฺโต โมกฺโข, ปเรน ปุริเสน ปโลกตา โมกฺโข, ตํสมีปตา โมกฺโข, ตํสมาโยโค โมกฺโขติ เอวมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมึ ตสฺมิญฺหิ สมเย นิฏฺฐํ อปญฺญเปนฺโต นาม นตฺถิ. พฺราหฺมณานํ ปฐมชฺฌานพฺรหฺมโลโก นิฏฺฐา. ตตฺถ หิ เนสํ นิจฺจาภินิเวโส ยถา ตํ พกสฺส พฺรหฺมุโน, (ม. นิ. ๑.๕๐๑) เวขนสาทิตาปสานํ อาภสฺสรา, สญฺจยาทิปริพฺพาชกานํ สุภกิณฺหา, อาชีวกานํ ‘‘อนนฺตมานโส’’ติ ปริกปฺปิโต อสญฺญีภโว. อิมสฺมึ ปน สาสเน อรหตฺตํ นิฏฺฐา, สพฺเพปิ เจเต ทิฏฺฐิวเสน พฺรหฺมโลกาทีนิ อรหตฺตมญฺญนาย ‘‘นิพฺพานํ นิพฺพาน’’นฺติ วจนสามญฺญมตฺตํ คเหตฺวา ตถา ปญฺญเปนฺติ, น ปน ปรมตฺถโต เนสํสมเย นิพฺพานปญฺญาปนสฺส ลพฺภนโตติ อาห ‘‘สา จ น นิยฺยานิกา’’ติอาทิ. ยถาปญฺญตฺตาติ เยน เยน ปกาเรน ปญฺญตฺตา, ปญฺญตฺตปฺปการา หุตฺวาติ อตฺโถ. น นิยฺยาตีติ ‘‘เยนากาเรน นิฏฺฐา ปาปุณียตี’’ติ เตหิ ปเวทิตา, เตนากาเรน ตสฺสา อปตฺตพฺพตาย น นิยฺยาติ. ปณฺฑิเตหิ ปฏิกฺขิตฺตาติ ‘‘นายํ นิฏฺฐา ปฏิปทา วฏฺฏสฺส อนติกฺกมนโต’’ติ พุทฺธาทีหิ ปณฺฑิเตหิ ปฏิกฺขิตฺตา. นิวตฺตตีติ ปฏิกฺเขปการณวจนํ, ยสฺมา เตหิ ปญฺญตฺตา นิฏฺฐา ปฏิปทา [Pg.393] น นิยฺยาติ น คจฺฉติ, อญฺญทตฺถุ ตํสมงฺคินํ ปุคฺคลํ สํสาเร เอว ปริพฺภมาเปนฺตี นิวตฺตติ, ตสฺมา ปณฺฑิเตหิ ปฏิกฺขิตฺตาติ อตฺโถ. ตนฺติ อนิยฺยานิกภาวํ.

“Sabbe hī”tiādi tadatthavivaraṇaṃ: (Cụm từ) “Sabbe hī” v.v... là sự giải thích ý nghĩa của từ ấy. Amataṃ nibbānaṃ niṭṭhamiti paññapeti yathāti sambandho: Nên thực hiện sự liên kết rằng: “Như cách chế định rằng Niết-bàn bất tử là sự kết thúc.” Lokathūpikādivasena niṭṭhaṃ paññapentīti ‘‘nibbānaṃ nibbāna’’nti vacanasāmaññamattaṃ gahetvā tathā paññapenti: (Họ) chế định sự kết thúc bằng cách thức lokathūpikā v.v... có nghĩa là (họ) nắm lấy chỉ sự tương đồng về từ ngữ “Niết-bàn, Niết-bàn” rồi chế định như vậy. Lokathūpikā nāma brahmabhūmi vuccati lokassa thūpikasadisatāparikappanena: Cõi Phạm thiên được gọi là lokathūpikā do sự tưởng định rằng nó tương tự như đỉnh tháp của thế gian. Keci pana ‘‘nevasaññānāsaññāyatanabhūmiṃ lokathūpikā’’ti vadanti, tadayuttaṃ aṭṭhakathāsu tathā avacanato: Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ là lokathūpikā.” Điều ấy không hợp lý vì trong các Chú giải không nói như vậy. Ādisaddena cettha ‘‘añño puriso, aññā pakatī’’ti pakatipurisantarāvabodho mokkho, buddhiādiguṇavinimuttassa attano asakattani avaṭṭhānaṃ mokkho, kāyavipattikati jātibandhānaṃ apavajjanavasena appavatto mokkho, parena purisena palokatā mokkho, taṃsamīpatā mokkho, taṃsamāyogo mokkhoti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo: Và ở đây, bằng từ “ādi” (v.v...), nên hiểu là bao gồm các quan điểm như sau: “Purisa là khác, pakati là khác,” sự thấu triệt về sự khác biệt giữa pakati và purisa là giải thoát; sự an trú của tự ngã, vốn đã thoát khỏi các đức tính như trí tuệ v.v..., trong cái không phải là của mình là giải thoát; sự không diễn tiến do từ bỏ sự hoại diệt của thân, sự tạo tác, sự trói buộc của sanh là giải thoát; sự bị hủy diệt bởi một purisa khác là giải thoát; sự gần gũi với vị ấy là giải thoát; sự kết hợp với vị ấy là giải thoát. Tasmiṃ tasmiñhi samaye niṭṭhaṃ apaññapento nāma natthi: Thật vậy, trong mỗi thời điểm ấy, không có ai là không chế định về sự kết thúc. Brāhmaṇānaṃ paṭhamajjhānabrahmaloko niṭṭhā: Đối với các Bà-la-môn, cõi Phạm thiên sơ thiền là sự kết thúc. Tattha hi nesaṃ niccābhiniveso yathā taṃ bakassa brahmuno: Vì ở đó, họ có sự cố chấp vào tính thường hằng, giống như Phạm thiên Baka. vekhanasāditāpasānaṃ ābhassarā, sañcayādiparibbājakānaṃ subhakiṇhā, ājīvakānaṃ ‘‘anantamānaso’’ti parikappito asaññībhavo: Đối với các đạo sĩ khổ hạnh như Vekhanasa, cõi Quang Âm là (sự kết thúc); đối với các du sĩ ngoại đạo như Sañcaya, cõi Biến Tịnh là (sự kết thúc); đối với các Ājīvaka, cảnh giới Vô tưởng được tưởng định là “tâm vô biên” là (sự kết thúc). Imasmiṃ pana sāsane arahattaṃ niṭṭhā: Tuy nhiên, trong giáo pháp này, quả A-la-hán là sự kết thúc. sabbepi cete diṭṭhivasena brahmalokādīni arahattamaññanāya ‘‘nibbānaṃ nibbāna’’nti vacanasāmaññamattaṃ gahetvā tathā paññapenti, na pana paramatthato nesaṃsamaye nibbānapaññāpanassa labbhanatoti āha ‘‘sā ca na niyyānikā’’tiādi: Và tất cả những vị này, do tà kiến, vì lầm tưởng các cõi Phạm thiên v.v... là quả A-la-hán, đã nắm lấy chỉ sự tương đồng về từ ngữ “Niết-bàn, Niết-bàn” rồi chế định như vậy, chứ không phải theo nghĩa chân đế, vì trong học thuyết của họ không thể có được sự chế định về Niết-bàn. Do đó, ngài (Chú giải) đã nói: “Sā ca na niyyānikā” v.v... Yathāpaññattāti yena yena pakārena paññattā, paññattappakārā hutvāti attho: “Yathāpaññattā” có nghĩa là: được chế định theo cách thức nào, có cách thức được chế định như thế nào. Na niyyātīti ‘‘yenākārena niṭṭhā pāpuṇīyatī’’ti tehi paveditā, tenākārena tassā apattabbatāya na niyyāti: “Na niyyāti” có nghĩa là: (con đường) được họ trình bày rằng “bằng cách thức này, sự kết thúc sẽ được đạt đến,” nhưng vì không thể đạt đến được (sự kết thúc) bằng cách thức ấy, nên nó không đưa đến. Paṇḍitehi paṭikkhittāti ‘‘nāyaṃ niṭṭhā paṭipadā vaṭṭassa anatikkamanato’’ti buddhādīhi paṇḍitehi paṭikkhittā: “Paṇḍitehi paṭikkhittā” có nghĩa là: bị các bậc hiền trí như Đức Phật v.v... bác bỏ rằng: “Con đường thực hành này không phải là sự kết thúc, vì không vượt qua được vòng luân hồi.” Nivattatīti paṭikkhepakāraṇavacanaṃ, yasmā tehi paññattā niṭṭhā paṭipadā na niyyāti na gacchati, aññadatthu taṃsamaṅginaṃ puggalaṃ saṃsāre eva paribbhamāpentī nivattati, tasmā paṇḍitehi paṭikkhittāti attho: “Nivattati” là lời nói về lý do bác bỏ. Bởi vì con đường thực hành dẫn đến sự kết thúc do họ chế định không đưa đến, không đi đến, mà trái lại, nó làm cho người thực hành theo đó phải lang thang trong luân hồi rồi quay trở lại, do đó nó bị các bậc hiền trí bác bỏ. Đó là ý nghĩa. Tanti aniyyānikabhāvaṃ: “Taṃ” (chỉ) trạng thái không đưa đến sự giải thoát.

ชานํ, ปสฺสนฺติ จ ปุถุวจนวิปริยาโยติ อาห ‘‘ชานนฺตา ปสฺสนฺตา’’ติ. คจฺฉนฺตาทิสทฺทานญฺหิ ‘‘ยา ปน ภิกฺขุนี ชานํ สภิกฺขุกํ อารามํ อนาปุจฺฉา ปวิเสยฺยา’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๑๐๒๔) ลิงฺควเสน วิปริยาโย, ชานนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘ยาจํ อททมปฺปิโย’’ติอาทีสุ (ปารา. ๓๔๖; ชา. ๑.๗.๕๕) วิภตฺติวเสน, ยาจนฺตสฺสาติ อตฺโถ. อิธ ปน ปุถุวจนวเสนาติ เวทิตพฺพํ. ปธานํ ชานนํ นาม ปจฺจกฺขโต ชานนํ ตสฺส เชฏฺฐภาวโต, ทสฺสนมปฺปธานํ ตสฺส สํสยานุพนฺธตฺตาติ อยํ กโม วุตฺโต ‘‘ชานํ ปสฺส’’นฺติ. เตเนตฺถ ชานเนน ทสฺสนํ วิเสเสติ. เอวญฺหิ ทิฏฺฐปุพฺพานิ โข ตสฺมึ โลเก มนุสฺสานํ สรีรสณฺฐานาทีนีติ เอกโต อธิปฺปายทสฺสนํ สูปปนฺนํ โหติ. อยญฺเหตฺถาธิปฺปาโย ‘‘กึ ตุมฺหากํ เอกนฺตสุเข โลเก ปจฺจกฺขโต ญาณทสฺสนํ อตฺถี’’ติ. ชานนฺติ วา ตสฺส โลกสฺส อนุมานวิสยตํ วุจฺจติ, ปสฺสนฺติ ปจฺจกฺขโต วิสยตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘อปิ ตุมฺหากํ โลโก ปจฺจกฺขโต ญาโต, อุทาหุ อนุมานโต’’ติ.

Jānaṃ, passanti ca puthuvacanavipariyāyoti āha ‘‘jānantā passantā’’ti: “Jānaṃ, passaṃ” là sự biến đổi từ số nhiều (thành số ít), do đó ngài (Chú giải) nói “jānantā passantā”. Gacchantādisaddānañhi ‘‘yā pana bhikkhunī jānaṃ sabhikkhukaṃ ārāmaṃ anāpucchā paviseyyā’’tiādīsu liṅgavasena vipariyāyo, jānantīti attho: Thật vậy, đối với các từ như “gacchanta” v.v..., trong các câu như “vị Tỳ-khưu-ni nào, trong khi biết, đi vào ngôi tự viện có Tỳ-khưu mà không xin phép,” có sự biến đổi về giới tính, nghĩa là “jānantī” (biết, nữ tính). ‘‘Yācaṃ adadamappiyo’’tiādīsu vibhattivasena, yācantassāti attho: Trong các câu như “người không cho người đang xin thì không được yêu mến,” có sự biến đổi về biến cách, nghĩa là “yācantassa” (cho người đang xin). Idha pana puthuvacanavasenāti veditabbaṃ: Tuy nhiên, ở đây nên hiểu là (sự biến đổi) do (ảnh hưởng của) số nhiều. Padhānaṃ jānanaṃ nāma paccakkhato jānanaṃ tassa jeṭṭhabhāvato, dassanamappadhānaṃ tassa saṃsayānubandhattāti ayaṃ kamo vutto ‘‘jānaṃ passa’’nti: Sự biết chính yếu, tức là sự biết một cách trực tiếp, là do tính chất cao tột của nó; sự thấy không phải là chính yếu, vì nó có sự nghi ngờ đi kèm. Do đó, thứ tự “jānaṃ passaṃ” (biết, thấy) đã được nói đến. Tenettha jānanena dassanaṃ viseseti: Do đó, ở đây, ngài làm cho sự thấy trở nên đặc biệt bằng sự biết. Evañhi diṭṭhapubbāni kho tasmiṃ loke manussānaṃ sarīrasaṇṭhānādīnīti ekato adhippāyadassanaṃ sūpapannaṃ hoti: Thật vậy, như thế, việc trình bày chủ ý một cách đồng thời rằng “phải chăng các hình dáng thân thể v.v... của con người trong thế giới ấy đã được thấy trước đây” trở nên rất hợp lý. Ayañhetthādhippāyo ‘‘kiṃ tumhākaṃ ekantasukhe loke paccakkhato ñāṇadassanaṃ atthī’’ti: Chủ ý ở đây là thế này: “Phải chăng các ngài có tri kiến trực tiếp trong thế giới hoàn toàn an lạc của các ngài?” Jānanti vā tassa lokassa anumānavisayataṃ vuccati, passanti paccakkhato visayataṃ: Hoặc là, bằng từ “jānaṃ”, đối tượng của sự suy luận về thế giới ấy được nói đến; bằng từ “passaṃ”, đối tượng của sự trực nhận được nói đến. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘api tumhākaṃ loko paccakkhato ñāto, udāhu anumānato’’ti: Điều này được nói ra có nghĩa là: “Phải chăng thế giới của các ngài được biết một cách trực tiếp, hay là qua suy luận?”

ยสฺมา ปน โลเก ปจฺจกฺขภูโต อตฺโถ อินฺทฺริยโคจรภาเวน ปากโฏ, ตสฺมา ปากเฏน อตฺเถน อธิปฺปายํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิฏฺฐปุพฺพานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทิฏฺฐปเทน วา ทสฺสนํ, ตทนุคตญฺจ ชานนํ คเหตฺวา ตทุภเยเนว อตฺเถน อธิปฺปายํ วิภาเวตุํ เอวํ วุตฺตนฺติปิ ทฏฺฐพฺพํ. ทิฏฺฐปุพฺพานีติ หิ ทสฺสเนน, ตทนุคเตน จ ญาเณน คหิตปุพฺพานีติ อตฺโถ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘สรีรสณฺฐานาทีนี’’ติ สมริยาทวจนํ สมตฺถิตํ โหติ. ‘‘อปฺปาฏิหีรกต’’นฺติ อยํ อนุนาสิกโลปนิทฺเทโสติ อาห ‘‘อปฺปาฏิหีรกํ ต’’นฺติ. ตํ วจนํ อปฺปาฏิหีรกํ สมฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. อปฺปาฏิหีรปเท อนุนาสิกโลโป, ‘‘กต’’นฺติ จ เอกํ ปทนฺติ เกจิ, ตทยุตฺตํ สมาสสมฺภวโต, อนุนาสิกโลปสฺส จ อวตฺตพฺพตฺตา. เอวเมตฺถ วณฺณยนฺติ – ปฏิปกฺขหรณโต ปฏิหาริยํ, ตเทว ปาฏิหาริยํ. อตฺตนา อุตฺตรวิรหิตวจนํ. ปาฏิหาริยเมเวตฺถ ‘‘ปาฏิหีรก’’นฺติ วุตฺตํ ปเรหิ วุจฺจมานอุตฺตเรหิ สอุตฺตรตฺตา, น ปาฏิหีรกนฺติ อปฺปาฏิหีรกํ. วิรหตฺโถ [Pg.394] เจตฺถ อ-สทฺโท. เตนาห ‘‘ปฏิหรณวิรหิต’’นฺติ. สอุตฺตรญฺหิ วจนํ เตน อุตฺตรวจเนน ปฏิหรียติ วิปริวตฺตียติ, ตสฺมา อุตฺตรวจนํ ปฏิหรณํ นาม, ตโต วิรหิตนฺติ อตฺโถ. ตสฺมา เอว นิยฺยานสฺส ปฏิหรณมคฺคสฺส อภาวโต ‘‘อนิยฺยานิก’’นฺติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนิยฺยานิก’’นฺติ.

Yasmā pana loke paccakkhabhūto attho indriyagocarabhāvena pākaṭo, tasmā pākaṭena atthena adhippāyaṃ dassetuṃ ‘‘diṭṭhapubbānī’’tiādi vuttaṃ: Hơn nữa, vì trong thế gian, ý nghĩa được trực nhận là rõ ràng do là đối tượng của các giác quan, do đó, để trình bày chủ ý bằng ý nghĩa rõ ràng, ngài (Chú giải) đã nói “diṭṭhapubbāni” v.v... Diṭṭhapadena vā dassanaṃ, tadanugatañca jānanaṃ gahetvā tadubhayeneva atthena adhippāyaṃ vibhāvetuṃ evaṃ vuttantipi daṭṭhabbaṃ: Hoặc là, cũng nên hiểu rằng, bằng từ “diṭṭha”, ngài đã nắm lấy cả sự thấy và sự biết đi kèm theo đó, rồi để làm sáng tỏ chủ ý bằng ý nghĩa của cả hai điều ấy, ngài đã nói như vậy. Diṭṭhapubbānīti hi dassanena, tadanugatena ca ñāṇena gahitapubbānīti attho: Thật vậy, “diṭṭhapubbāni” có nghĩa là: đã được nắm bắt trước đây bằng sự thấy và bằng trí tuệ đi kèm theo đó. Evañca katvā ‘‘sarīrasaṇṭhānādīnī’’ti samariyādavacanaṃ samatthitaṃ hoti: Và làm như vậy, lời nói có giới hạn “sarīrasaṇṭhānādīni” (hình dáng thân thể v.v...) trở nên hoàn chỉnh. ‘‘Appāṭihīrakata’’nti ayaṃ anunāsikalopaniddesoti āha ‘‘appāṭihīrakaṃ ta’’nti: “Appāṭihīrakataṃ” là cách chỉ dẫn có sự lược bỏ âm mũi, do đó ngài (Chú giải) nói “appāṭihīrakaṃ taṃ”. Taṃ vacanaṃ appāṭihīrakaṃ sampajjatīti sambandho: Nên thực hiện sự liên kết rằng: “Lời nói ấy trở thành không thể bác bỏ.” Appāṭihīrapade anunāsikalopo, ‘‘kata’’nti ca ekaṃ padanti keci, tadayuttaṃ samāsasambhavato, anunāsikalopassa ca avattabbattā: Một số vị nói rằng: “Trong từ ‘appāṭihīra’, có sự lược bỏ âm mũi, và ‘kataṃ’ là một từ riêng.” Điều ấy không hợp lý, vì có thể tạo thành hợp từ, và vì không nên nói có sự lược bỏ âm mũi trong hợp từ. Evamettha vaṇṇayanti – paṭipakkhaharaṇato paṭihāriyaṃ, tadeva pāṭihāriyaṃ. Attanā uttaravirahitavacanaṃ. Pāṭihāriyamevettha ‘‘pāṭihīraka’’nti vuttaṃ parehi vuccamānauttarehi sauttarattā, na pāṭihīrakanti appāṭihīrakaṃ: Ở đây, các vị giải thích như sau: Do loại bỏ được đối nghịch, nên gọi là paṭihāriyaṃ; chính nó là pāṭihāriyaṃ. (Đó là) lời nói không có gì cao hơn chính nó. Chính pāṭihāriyaṃ ở đây được gọi là “pāṭihīrakaṃ”. Do có sự cao hơn bởi những lời nói cao hơn được người khác nói ra, nên nó không phải là pāṭihīrakaṃ, do đó gọi là appāṭihīrakaṃ. Virahattho cettha a-saddo: Và ở đây, âm “a” có nghĩa là không có, vắng mặt. Tenāha ‘‘paṭiharaṇavirahita’’nti: Do đó, ngài (Chú giải) nói “paṭiharaṇavirahitaṃ” (không có sự loại bỏ). Sauttarañhi vacanaṃ tena uttaravacanena paṭiharīyati viparivattīyati, tasmā uttaravacanaṃ paṭiharaṇaṃ nāma, tato virahitanti attho: Thật vậy, lời nói có sự cao hơn bị loại bỏ, bị đảo ngược bởi lời nói cao hơn kia. Do đó, lời nói cao hơn được gọi là paṭiharaṇaṃ (sự loại bỏ); (lời nói này) không có điều đó. Đó là ý nghĩa. Tasmā eva niyyānassa paṭiharaṇamaggassa abhāvato ‘‘aniyyānika’’nti vattabbataṃ labhati: Chính vì thế, do không có con đường loại bỏ sự xuất ly, nó nhận được tên gọi là “aniyyānikaṃ” (không đưa đến sự giải thoát). Tena vuttaṃ ‘‘aniyyānika’’nti: Do đó, đã được nói là “aniyyānikaṃ”.

๔๒๖. วิลาโส อิตฺถิลีฬา, โย ‘‘สิงฺคารภาวชา กิริยา’’ติปิ วุจฺจติ. อากปฺโป เกสพนฺธวตฺถคฺคหณาทิอาการวิเสโส, เวสสํวิธานํ วา. อาทิสทฺเทน หาวาทีนํ สงฺคโห. หาวาติ หิ จาตุริยํ วุจฺจติ.

426. Dáng vẻ yêu kiều của người nữ là vilāsa (biểu lộ), cái ấy cũng được gọi là "hành động sanh từ trạng thái trang điểm (siṅgāra)". Cách thức đặc biệt như kết tóc, cầm lấy y phục v.v... là ākappa (sự trang điểm); hoặc sự sắp đặt tướng mạo là ākappa. Do từ ādi (v.v...), nên gom chung các (từ) như hāva (sự lả lơi) v.v... Quả vậy, sự diễm kiều được gọi là hāva.

ตโยอตฺตปฏิลาภวณฺณนา

Giải Thích Về Ba Sự Đắc Được Thân Chấp Thủ

๔๒๘. อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ อตฺตา, อตฺตภาโวติ อาห ‘‘อตฺตภาวปฏิลาโภ’’ติ. กถํ ทสฺเสตีติ วุตฺตํ ‘‘โอฬาริกตฺตภาวปฏิลาเภนา’’ติอาทิ. กามภวํ ทสฺเสติ อิตรภวทฺวยตฺตภาวโต โอฬาริกตฺตา. รูปภวํ ทสฺเสติ ฌานมเนน นิพฺพตฺตํ หุตฺวา รูปีภาเวน อุปลพฺภนโต. อรูปภวํ ทสฺเสติ อรูปีภาเวน อุปลพฺภนโต. สํกิเลสิกา ธมฺมา นาม ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา ตทภาเว กสฺสจิ สํกิเลสสฺส อสมฺภวโต. โวทานิยา ธมฺมา นาม สมถวิปสฺสนา ตาสํ วเสน สพฺพโส จิตฺตโวทานสฺส สิชฺฌนโต.

428. Ngã mạn được đặt vào trong đây, vì vậy là attā (ngã). (Vị ấy) nói là attabhāva (thân), (nên có từ) "attabhāvapaṭilābho" (sự đắc được thân). (Vị ấy) đã nói "oḷārikattabhāvapaṭilābhenā" (do sự đắc được thân thô) v.v... để trả lời cho câu hỏi "Vị ấy trình bày như thế nào?". (Vị ấy) trình bày cõi Dục vì (thân ở cõi ấy) thô hơn thân ở hai cõi kia. (Vị ấy) trình bày cõi Sắc vì (thân ở cõi ấy) được sanh ra do tâm thiền và được đắc do có sắc. (Vị ấy) trình bày cõi Vô Sắc vì (thân ở cõi ấy) được đắc do không có sắc. Mười hai tâm bất thiện được gọi là các pháp phiền não, vì khi chúng không có mặt thì không thể có sự phiền não nào sanh khởi cho bất cứ ai. Chỉ và quán được gọi là các pháp thanh tịnh, vì nhờ năng lực của chúng mà sự thanh tịnh của tâm được thành tựu một cách hoàn toàn.

๔๒๙. ปฏิปกฺขธมฺมานํ อสมุจฺเฉเท สติ น กทาจิปิ อนวชฺชธมฺมานํ วา ปาริปูรี, เวปุลฺลํ วา สมฺภวติ, สมุจฺเฉเท ปน สติ สมฺภวตีติ มคฺคผลปญฺญานเมว คหณํ ทฏฺฐพฺพํ, ตา หิ สกึ ปริปุณฺณาปิ อปริหีนธมฺมตฺตา ปริปุณฺณา เอว ภวนฺติ. ตรุณปีตีติ อุปฺปนฺนมตฺตา อลทฺธาเสวนา ทุพฺพลปีติ. พลวตุฏฺฐีติ ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติยา ลทฺธาเสวนา อุปริวิเสสาธิคมสฺส ปจฺจยภูตา ถิรตรา ปีติ. อิทานิ สงฺเขปโต ปิณฺฑตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กึ วุตฺต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ยํ วิหารํ สยํ…เป… วิหริสฺสตีติ อโวจุมฺหาติ สมฺพนฺโธ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ วิหารํ ‘‘สํกิเลสิกโวทานิยธมฺมานํ ปหานาภิวุทฺธินิฏฺฐํ ปญฺญาย ปาริปูริเวปุลฺลภูตํ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อปรปฺปจฺจเยน ญาเณน ปจฺจกฺขโต สมฺปาเทตฺวา [Pg.395] วิหริสฺสตี’’ติ กถยิมฺหาติ. ตตฺถาติ ตสฺมึ วิหาเร. ตสฺสาติ โอวาทกรสฺส ภิกฺขุโน. เอวํ วิหรโตติ วุตฺตปฺปกาเรน วิหรณเหตุ, วิหรนฺตสฺส วา. ตนฺนิมิตฺตํ ปาโมชฺชํ, ปโมทปฺปภวา ปีติ, ตปฺปจฺจยภูตํ ปสฺสทฺธิทฺวยํ, ตถา สูปฏฺฐิตา สติ, อุกฺกํสคตตาย อุตฺตมญาณํ. สุโข จ วิหาโร ภวิสฺสตีติ โยชนา. กายจิตฺตปสฺสทฺธี หิ ‘‘ปสฺสทฺธี’’ติ วุตฺตา, อยเมว วา ปาโฐ. ‘‘นามกายปสฺสทฺธี’’ติปิ ปฐนฺติ, ตทยุตฺตเมว ปสฺสทฺธิทฺวยสฺส อวินาภาวโต. กสฺมา ปเนส สุโข วิหาโรติ อาห ‘‘สพฺพวิหาเรสู’’ติอาทิ, สพฺเพสุปิ อิริยาปถวิหาราทีสุ สนฺตปณีตตาย อิมสฺเสว สุขตฺตา ‘‘สุโข วิหาโร’’ติ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ วุตฺตํ โหติ. กถํ สุโขติ วุตฺตํ ‘‘อุปสนฺโต ปรมมธุโร’’ติ.

429. Khi các pháp đối nghịch chưa được đoạn trừ, thì sự viên mãn hay sự quảng đại của các pháp vô tội không bao giờ có thể sanh khởi; nhưng khi (chúng) được đoạn trừ, thì (sự viên mãn hay quảng đại) có thể sanh khởi. Do đó, nên hiểu rằng chỉ có trí tuệ đạo và quả mới được đề cập đến. Quả vậy, các trí tuệ ấy, dù chỉ viên mãn một lần, vẫn luôn viên mãn do bản chất không bị suy thoái. Hỷ non (taruṇapīti) là hỷ yếu ớt, vừa mới sanh khởi, chưa đắc được sự thuần thục (āsevana). Hỷ mạnh (balavatuṭṭhi) là hỷ vững chắc hơn, đã đắc được sự thuần thục do sanh khởi nhiều lần, và là duyên để chứng đắc các pháp cao hơn. Bây giờ, để trình bày ý nghĩa tóm tắt một cách ngắn gọn, vị ấy nói ‘kiṃ vuttaṃ’ v.v... Ở đây, nên hiểu sự liên kết là: ‘Sự an trú nào mà chúng tôi đã nói là ‘tự mình... sẽ an trú’’. Điều này có nghĩa là: ‘Sự an trú nào mà chúng tôi đã nói là ‘sẽ an trú sau khi đã thành tựu bằng trí tuệ không do duyên nơi người khác, một cách trực tiếp trong chính kiếp sống này, vốn là sự viên mãn và quảng đại của trí tuệ, là đỉnh cao của sự từ bỏ và phát triển các pháp phiền não và thanh tịnh’’. ‘Tattha’ nghĩa là ‘trong sự an trú ấy’. ‘Tassa’ nghĩa là ‘của vị tỳ khưu dễ dạy bảo’. ‘Evaṃ viharato’ nghĩa là ‘do nguyên nhân an trú theo cách đã nói’, hoặc ‘của người đang an trú’. Do nhân duyên ấy, hân hoan (pāmojja), hỷ (pīti) sanh từ hân hoan, cặp khinh an (passaddhidvaya) làm duyên cho hỷ ấy, cũng như niệm được thiết lập tốt, và trí tuệ tối thượng do đã đạt đến đỉnh cao, và sự an trú an lạc sẽ sanh khởi – đây là cách kết hợp (câu). Thân khinh an và tâm khinh an được gọi là ‘khinh an’ (passaddhi), hoặc đây chính là cách đọc (đúng). (Một số vị) cũng đọc là ‘nāmakāyapassaddhi’ (khinh an của danh thân), nhưng điều đó không hợp lý vì cặp khinh an không thể tách rời nhau. Vị ấy nói ‘sabbavihāresū’ v.v... để trả lời câu hỏi ‘Tại sao đây là sự an trú an lạc?’. Điều này có nghĩa là: ‘Trong tất cả các cách an trú, kể cả các cách an trú trong oai nghi v.v..., chỉ có sự an trú này, do tính chất tịch tịnh và cao thượng, mới xứng đáng được gọi là ‘an trú an lạc’’. Để trả lời câu hỏi ‘An lạc như thế nào?’, vị ấy đã nói ‘upasanto paramamadhuro’ (tịch tịnh, ngọt ngào tối thượng).

ปฐมชฺฌาเน ปฏิลทฺธมตฺเต หีนภาวโต ปีติ ทุพฺพลา ปาโมชฺชปกฺขิกา, สุภาวิเต ปน ตสฺมึ ปคุเณ สา ปณีตา พลวภาวโต ปริปุณฺณกิจฺจา ปีตีติ วุตฺตํ ‘‘ปฐมชฺฌาเน ปาโมชฺชาทโย ฉปิ ธมฺมา ลพฺภนฺตี’’ติ. ปาโมชฺชํ นิวตฺตตีติ ทุพฺพลปีติสงฺขาตํ ปาโมชฺชํ ฉสุ ธมฺเมสุ นิวตฺตติ หายติ. วิตกฺกวิจารกฺโขภวิรหิเตน หิ จตุกฺกนยวิภตฺเต ทุติยชฺฌาเน สพฺพทา ปีติ พลวตี เอว โหติ, น ปฐมชฺฌาเน วิย กทาจิ ทุพฺพลาติ เอวํ วุตฺตํ. ปีติ นิวตฺตติ ตปฺปหาเนเนว ตติยชฺฌานสฺส ลพฺภนโต. ‘‘สุโข วิหาโร’’ติ อิมินา สมาธิ คหิโตติ อาห ‘‘ตถา จตุตฺเถ’’ติ. เย ปน ‘‘สุโข วิหาโร’ติ เอเตน สุขํ คหิต’’นฺติ วทนฺติ, เตสํ มเตน สนฺตวุตฺติตาย อุเปกฺขาปิ จตุตฺถชฺฌาเน ‘‘สุข’’มิจฺเจว ภาสิตาติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๓๒; วิสุทฺธิ. ๒.๖๔๔; มหานิ. อฏฺฐ. ๒๗; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑๐๕) กตฺวา ตถา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิมสฺมึเยว ทีฆนิกาเย (ที. นิ. ๑.๔๓๒; ๓.๑๖๖, ๓๕๘) อาคตํ อเนกธา เทสนานยมุทฺธริตฺวา อิธ เทสิตนยํ นิยเมตุํ ‘‘อิเมสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. สุทฺธ…เป… กถิตนฺติ อุปริมคฺคํ อกเถตฺวา เกวลํ วิปสฺสนาปาทกเมว ฌานํ กถิตํ. จตูหิ…เป… กถิตาติ วิปสฺสนาปาทกภาเวน ฌานานิ กเถตฺวา ตโต ปรํ วิปสฺสนาปุพฺพกา จตฺตาโรปิ มคฺคา กถิตา. จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติ กถิตาติ ปฐมชฺฌานิกาทิกา ผลสมาปตฺติโย อกเถตฺวา จตุตฺถชฺฌานิกา เอว ผลสมาปตฺติ กถิตา. ปีติเววจนเมว กตฺวาติ ทฺวินฺนํ ปีตีนํ [Pg.396] เอกสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท อนุปฺปชฺชนโต ปาโมชฺชํ ปีติเววจนเมว กตฺวา, ตทุภยํ อเภทโต กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ปีติสุขานํ อปริจฺจตฺตตฺตา, ‘‘สุโข วิหาโร’’ติ จ สาติสยสฺส สุขวิหารสฺส คหิตตฺตา ‘‘ทุติยชฺฌานิกผลสมาปตฺติ นาม กถิตา’’ติ วุตฺตํ. กามํ ปฐมชฺฌาเนปิ ปีติสุขานิ ลพฺภนฺติ, ตานิ ปน วิตกฺกวิจารปริกฺโขเภน น ตตฺถ สนฺตปณีตานิ, อิธ จ สนฺตปณีตาเนว อธิปฺเปตานิ, ตสฺมา ทุติยชฺฌานิกา เอว ผลสมาปตฺติ คหิตา, น ปฐมชฺฌานิกาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Trong sơ thiền, khi vừa mới chứng đắc, do trạng thái còn thấp, hỷ (pīti) còn yếu và thuộc về phần hân hoan (pāmojja). Nhưng khi tầng thiền ấy được tu tập tốt và thuần thục, hỷ ấy trở nên cao thượng, mạnh mẽ và hoàn thành phận sự. Do đó, đã được nói rằng: ‘Trong sơ thiền, cả sáu pháp bắt đầu bằng hân hoan đều có được’. ‘Hân hoan (pāmojja) chấm dứt’ có nghĩa là hân hoan, được gọi là hỷ yếu ớt, chấm dứt, suy giảm trong sáu pháp. Quả vậy, trong nhị thiền, được phân tích theo tứ pháp và không còn sự khuấy động của tầm và tứ, hỷ luôn luôn mạnh mẽ, không có lúc yếu ớt như trong sơ thiền. Vì vậy, đã được nói như thế. ‘Hỷ (pīti) chấm dứt’ (là vì) tam thiền chỉ có thể đạt được khi đã từ bỏ hỷ. Bằng câu ‘an trú an lạc’ (sukho vihāro), định (samādhi) được đề cập đến, do đó vị ấy nói ‘cũng vậy trong tứ thiền’ (tathā catutthe). Còn những vị nói rằng ‘bằng từ ‘an trú an lạc’ này, lạc (sukha) được đề cập đến’, theo quan điểm của các vị ấy, do có sự hiện hữu tịch tịnh, xả (upekkhā) trong tứ thiền cũng được gọi là ‘lạc’. Nên hiểu rằng (câu) đã được nói như vậy sau khi đã giải thích theo ý nghĩa này. Để xác định phương pháp giảng dạy ở đây trong kinh Bố-sá-bà-lâu (Poṭṭhapādasutta) này, sau khi đã nêu ra nhiều phương pháp giảng dạy khác nhau có trong chính Trường Bộ Kinh này, vị ấy đã nói ‘imesū’ v.v... ‘Thuần túy... được thuyết giảng’ có nghĩa là chỉ có thiền làm nền tảng cho minh sát được thuyết giảng, mà không thuyết giảng về đạo ở bậc cao hơn. ‘Bởi bốn... được thuyết giảng’ có nghĩa là sau khi thuyết giảng các tầng thiền làm nền tảng cho minh sát, sau đó cả bốn đạo với minh sát đi trước cũng được thuyết giảng. ‘Thiền quả chứng của tứ thiền được thuyết giảng’ có nghĩa là chỉ có thiền quả chứng của tứ thiền được thuyết giảng, mà không thuyết giảng về các thiền quả chứng của sơ thiền v.v... ‘Chỉ xem là đồng nghĩa của hỷ’ có nghĩa là: vì hai loại hỷ không thể sanh khởi trong cùng một tâm, nên xem hân hoan (pāmojja) chỉ là một từ đồng nghĩa của hỷ (pīti), và xem cả hai không có sự khác biệt. Điều này có nghĩa là như vậy. Đã được nói rằng ‘thiền quả chứng của nhị thiền được thuyết giảng’ là vì hỷ và lạc chưa được từ bỏ, và vì từ ‘an trú an lạc’ đề cập đến một sự an trú an lạc vượt trội. Quả thực, trong sơ thiền cũng có thể có hỷ và lạc, nhưng chúng không tịch tịnh và cao thượng ở đó do sự khuấy động của tầm và tứ, còn ở đây (trong nhị thiền) thì chỉ những (hỷ lạc) tịch tịnh và cao thượng mới được chủ ý đến. Do đó, nên hiểu rằng chỉ có thiền quả chứng của nhị thiền được đề cập, chứ không phải của sơ thiền.

๔๓๒-๔๓๗. วิภาวนตฺโถติ ปกาสนตฺโถ สรูปโต นิรูปนตฺโถ ‘‘น สมโณ โคตโม พฺราหฺมเณ ชิณฺเณ …เป… อภิวาเทติ วา ปจฺจุฏฺเฐติ วา อาสเนน วา นิมนฺเตตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๑๑; ปารา. ๒) วิย. เตนาห ‘‘อยํ โส’’ติอาทิ. ‘‘อยํ อตฺตปฏิลาโภ โส เอวา’’ติ เอวํ สรูปโต วิภาเวตฺวา ปกาเสตฺวา. อยนฺติ หิ ภควตา ปุพฺเพ วุตฺตํ อตฺตปฏิลาภํ อาสนฺนปจฺจกฺขภาเวน ปจฺจามสติ, โสติ ปน ปเรหิ ปุจฺฉิยมานํ ปรมฺมุขภาเวน. น นํ เอวํ วทามาติ เอตฺถ นนฺติ โอฬาริกมตฺตปฏิลาภํ. สปฺปาฏิหีรกตนฺติ เอตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปเรหิ โจทิตวจนปฏิหารกํ สอุตฺตรวจนํ สปฺปาฏิหีรกนฺติ หิ อยเมว วิเสโส. ตุจฺโฉติ มุสา อภูโต. โสติ มโนมโย, อรูโป วา อตฺตปฏิลาโภ. สฺเววาติ โส เอว โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ. ตสฺมึ สมเย สจฺโจ โหตีติ ตสฺมึ ปจฺจุปฺปนฺนสมเย วิชฺชมาโน โหติ. อตฺตปฏิลาโภตฺเวว นิยฺยาเตสีติ อตฺตปฏิลาภสทฺเทน ตถา เอว ปริโยสาเปสิ, น ปน นํ ‘‘อตฺตปฏิลาโภ’’ติ สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ ปญฺญตฺตึ สรูปโต นีหริตฺวา ทสฺเสสีติ อธิปฺปาโย. รูปาทโย เจตฺถ ธมฺมาติ รูปเวทนาทโย เอว เอตฺถ โลเก สภาวธมฺมา. นามมตฺตเมตนฺติ รูปาทิเก ปญฺจกฺขนฺเธ อุปาทาย นามปญฺญตฺติมตฺตเมตํ ‘‘อตฺตปฏิลาโภ’’ติ. เอวรูปา โวหาราติ ‘‘โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ’’ติอาทิโวหารา. นามปญฺญตฺติวเสนาติ นามภูตปญฺญตฺติมตฺตวเสน. ‘‘อตฺตปฏิลาโภ’ติ สงฺขฺยํ คจฺฉตี’’ติ นิยฺยาตนตฺถํ.

Vibhāvanattho có nghĩa là làm cho rõ ràng, là xác định theo tự thể, giống như trong các câu như: ‘Sa-môn Gotama không đảnh lễ, không đứng dậy, hay không mời ngồi các vị Bà-la-môn già cả…’ (A. Ni. 8.11; Pārā. 2). Do đó, ngài (chú giải) nói: ‘ayaṃ so’ v.v… ‘Sự thủ đắc tự ngã này chính là cái đó’ – sau khi làm cho rõ ràng và trình bày theo tự thể như vậy. Thật vậy, với từ ‘ayaṃ’, (Đức Phật) xem xét sự thủ đắc tự ngã đã được Đức Thế Tôn nói đến trước đây như là điều gần gũi, trực tiếp; còn với từ ‘so’, (ngài) xem xét sự thủ đắc tự ngã đang được người khác hỏi đến như là điều gián tiếp. Ở đây, trong câu ‘na naṃ evaṃ vadāma’, từ ‘naṃ’ có nghĩa là sự thủ đắc tự ngã thô thiển. Ở đây, trong từ ‘sappāṭihīrakataṃ’, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp đã nói trước đây. Thật vậy, sự khác biệt chính là: lời nói có câu trả lời cao hơn, có khả năng bác bỏ lời chất vấn của người khác, được gọi là ‘sappāṭihīrakaṃ’. ‘Tuccho’ có nghĩa là sai lầm, không thật. ‘So’ là sự thủ đắc tự ngã do tâm tạo, hoặc là vô sắc. ‘Sveva’ là chính sự thủ đắc tự ngã thô thiển đó. ‘Vào lúc đó là thật’ có nghĩa là vào thời điểm hiện tại đó, nó đang hiện hữu. ‘Niyyātesi chỉ bằng từ attapaṭilābha’ có nghĩa là ngài đã kết thúc đúng như vậy bằng từ ‘attapaṭilābha’. Chủ ý là: chứ không phải nó được kể là ‘sự thủ đắc tự ngã’, (ngài) đã chỉ ra bằng cách nêu bật khái niệm theo tự thể của nó. ‘Các pháp như sắc v.v… ở đây’ có nghĩa là chính các pháp như sắc, thọ v.v… là các pháp có tự tánh trong thế gian này. ‘Đây chỉ là danh xưng’ có nghĩa là ‘sự thủ đắc tự ngã’ này chỉ là một khái niệm danh xưng, do duyên vào năm uẩn như sắc v.v… ‘Các cách nói như vậy’ là các cách nói như ‘sự thủ đắc tự ngã thô thiển’ v.v… ‘Do năng lực của khái niệm danh xưng’ có nghĩa là do năng lực của khái niệm chỉ là danh xưng. ‘Được kể là “sự thủ đắc tự ngã”’ là để kết luận.

๔๓๘. เอวญฺจ ปน วตฺวาติ รูปาทิเก อุปาทาย ปญฺญตฺติมตฺตเมตํ อตฺตปฏิลาโภติ อิมมตฺถํ ‘‘ยสฺมึ จิตฺต สมเย’’ติอาทินา วตฺวา. ปฏิปุจฺฉิตฺวาติ [Pg.397] ยถา ปเร ปุจฺเฉยฺยุํ, ตถา กาลวิภาคโต ปฏิปทานิ ปุจฺฉิตฺวา. วินยนตฺถนฺติ ยถาปุจฺฉิตสฺส อตฺถสฺส ญาปนวเสน วินยนตฺถาย. เย เต อตีตา ธมฺมาติ อตีตสมเย อตีตตฺตปฏิลาภสฺส อุปาทานภูตา รูปาทโย ธมฺมา. เต เอตรหิ นตฺถิ นิรุทฺธตฺตา. ตโต เอว ‘‘อเหสุ’’นฺติ สงฺขฺยํ คตา. ตสฺมาติ อุปาทานสฺส อตีตสฺมึเยว สมเย ลพฺภนโต. โสปีติ ตทุปาทาโน เม อตฺตปฏิลาโภปิ. ตสฺมึเยว สมเยติ อตีเต เอว สมเย. สจฺโจ อโหสีติ ภูโต วิชฺชมาโน วิย อโหสิ. อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานนฺติ อนาคตานญฺเจวปจฺจุปฺปนฺนานญฺจ รูปาทิธมฺมานํ อุปาทานภูตานํ. ตทา อภาวาติ ตสฺมึ อตีตสมเย อภาวา อวิชฺชมานตฺตา. ตทุปาทานภูโต อนาคโต, ปจฺจุปฺปนฺโน จ อตฺตปฏิลาโภ ตสฺมึ อตีต สมเย โมโฆ ตุจฺโฉ มุสา นตฺถีติ อตฺโถ. อตฺถโตติ ปญฺญตฺติอตฺถโต. นามมตฺตเมวาติ สมญฺญามตฺตเมว. ปรมตฺถโต อนุปลพฺภมานตฺตา อตฺตปฏิลาภํ ปฏิชานาติ.

438. ‘Và sau khi nói như vậy’ có nghĩa là sau khi nói ý nghĩa này: ‘sự thủ đắc tự ngã này chỉ là khái niệm do duyên vào các pháp như sắc v.v…’ bằng các câu bắt đầu bằng ‘yasmiṃ citta samaye’. ‘Sau khi hỏi lại’ có nghĩa là sau khi hỏi về các pháp hành theo sự phân chia thời gian, theo cách mà người khác có thể hỏi. ‘Vì mục đích giáo huấn’ có nghĩa là để giáo huấn bằng cách làm cho biết ý nghĩa của điều đã được hỏi. ‘Những pháp quá khứ ấy’ là các pháp như sắc v.v… đã là nhân duyên của sự thủ đắc tự ngã trong quá khứ, vào thời quá khứ. Chúng bây giờ không có, vì đã diệt. Chính vì thế, chúng được kể là ‘đã từng có’. ‘Do đó’ là vì nhân duyên (thủ) chỉ có thể có được vào chính thời quá khứ. ‘Cái đó cũng vậy’ là sự thủ đắc tự ngã của tôi, vốn do duyên vào cái đó. ‘Vào chính thời điểm đó’ là vào chính thời quá khứ. ‘Đã là thật’ có nghĩa là đã có như thể đang hiện hữu. ‘(Của các pháp) vị lai và hiện tại’ là của các pháp như sắc v.v… là nhân duyên (thủ), cả vị lai và hiện tại. ‘Vì lúc đó không có’ là vì vào thời quá khứ đó, chúng không có, không hiện hữu. Ý nghĩa là: sự thủ đắc tự ngã vị lai và hiện tại, vốn do duyên vào cái đó, vào thời quá khứ đó là rỗng không, trống rỗng, sai lầm, không có. ‘Theo nghĩa’ là theo nghĩa chế định. ‘Chỉ là danh xưng’ là chỉ là tên gọi. Vì không thể tìm thấy theo nghĩa chân đế, nên (ngài) thừa nhận sự thủ đắc tự ngã (chỉ là danh xưng).

‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา เย เต อนาคตา ธมฺมา, เต เอตรหิ นตฺถิ, ‘‘ภวิสฺสนฺตี’’ติ ปน สงฺขฺยํ คตา, ตสฺมา โสปิ เม อตฺตปฏิลาโภ ตสฺมึเยว สมเย สจฺโจ ภวิสฺสติ. อตีตปจฺจุปฺปนฺนานํ ปน ธมฺมานํ ตทา อภาวา ตสฺมึ สมเย ‘‘โมโฆ อตีโต, โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโน’’ติ เอวํ อตฺถโต นามมตฺตเมว อตฺตปฏิลาภํ ปฏิชานาติ. เย อิเม ปจฺจุปฺปนฺนา ธมฺมา, เต เอตรหิ ‘‘อตฺถี’’ติ สงฺขฺยํ คตา, ตสฺมา ยฺวายํ เม อตฺตปฏิลาโภ, โส อิทานิ สจฺโจ โหติ. อตีตานาคตานํ ปน ธมฺมานํ อธุนา อภาวา เอตรหิ ‘‘โมโฆ อตีโต, โมโฆ อนาคโต’’ติ เอวํ อตฺถโต นามมตฺตเมว อตฺตปฏิลาภํ ปฏิชานาตีติ อิมมตฺถํ อติทิสติ.

Bằng câu ‘Đây cũng là phương pháp’, (ngài) chỉ ra ý nghĩa này: Những pháp vị lai ấy, chúng bây giờ không có, nhưng được kể là ‘sẽ có’. Do đó, sự thủ đắc tự ngã ấy của tôi cũng sẽ là thật vào chính thời điểm đó (vị lai). Nhưng vì các pháp quá khứ và hiện tại lúc đó (vị lai) không có, nên vào thời điểm đó, (ngài) thừa nhận sự thủ đắc tự ngã chỉ là danh xưng theo nghĩa: ‘quá khứ là rỗng không, hiện tại là rỗng không’. Những pháp hiện tại này, chúng bây giờ được kể là ‘đang có’. Do đó, sự thủ đắc tự ngã này của tôi, bây giờ nó là thật. Nhưng vì các pháp quá khứ và vị lai bây giờ không có, nên hiện tại, (ngài) thừa nhận sự thủ đắc tự ngã chỉ là danh xưng theo nghĩa: ‘quá khứ là rỗng không, vị lai là rỗng không’.

๔๓๙-๔๔๓. สํสนฺทิตุนฺติ สมาเนตุํ. ควาติ คาวิโต. ตตฺถาติ ขีราทีสุ ปญฺจโครเสสุ. ยสฺมึ สมเย ขีรํ โหตีติ ยสฺมึ กาเล ภูตุปาทายสญฺญิตํ อุปาทานวิเสสํ อุปาทาย ขีรปญฺญตฺติ โหติ. น ตสฺมึ…เป… คจฺฉติ ขีรปญฺญตฺติอุปาทานสฺส ภูตุปาทายรูปสฺส ทธิอาทิปญฺญตฺติยา อนุปาทานโต. ปฏินิยตวตฺถุกา หิ เอตา โลกสมญฺญา. เตนาห ‘‘เย ธมฺเม อุปาทายา’’ติอาทิ. สงฺขายติ กถียติ เอตายาติ สงฺขา. อตฺตํ นีหริตฺวา อุจฺจนฺติ วทนฺติ เอตายาติ นิรุตฺติ. ตํ ตทตฺถํ นมนฺติ สตฺตา เอเตนาติ นามํ, ตถา โวหรนฺติ เอเตนาติ [Pg.398] โวหาโร, ปญฺญตฺติเยว. ‘‘ยสฺมึ สมเย’’ติอาทินา ขีเร วุตฺตนยํ ทธิอาทีสุปิ ‘‘เอส นโย สพฺพตฺถา’’ติ อติทิสติ.

‘Saṃsandituṃ’ có nghĩa là để so sánh. ‘Gavā’ là từ con bò cái. ‘Tattha’ là trong năm sản phẩm từ sữa bò như sữa tươi v.v… ‘Vào lúc có sữa’ có nghĩa là vào lúc nào, do duyên vào một loại nhân duyên (thủ) đặc biệt được gọi là sắc đại chủng và sắc y sinh, mà có khái niệm về sữa. Vào lúc đó… không được gọi là… vì nhân duyên (thủ) của khái niệm sữa, tức là sắc đại chủng và sắc y sinh, không phải là nhân duyên (thủ) cho khái niệm về sữa chua v.v… Thật vậy, những tên gọi thông thường trong thế gian này có đối tượng được xác định riêng biệt. Do đó, ngài (chú giải) nói: ‘do duyên vào những pháp nào’ v.v… Được gọi, được nói đến bằng cái đó, nên là ‘saṅkhā’ (sự kể, khái niệm). Người ta nói, phát biểu bằng cách rút ra ý nghĩa bằng cái đó, nên là ‘nirutti’ (ngữ nguyên, cách giải thích). Chúng sanh hướng đến ý nghĩa này hay ý nghĩa kia bằng cái đó, nên là ‘nāma’ (danh). Người ta nói năng như vậy bằng cái đó, nên là ‘vohāra’ (cách nói, ngôn ngữ); (tất cả) chỉ là khái niệm. Bằng câu ‘đây là phương pháp ở mọi nơi’, ngài áp dụng phương pháp đã nói về sữa bằng các câu bắt đầu bằng ‘yasmiṃ samaye’ cho cả sữa chua v.v…

สมนุชานนมตฺตกานีติ ‘‘อิทํ ขีรํ, อิทํ ทธี’’ติอาทินา ตาทิเสสุ ภูตุปาทายรูปวิเสเสสุ โลเก ปรมฺปราคตํ ปญฺญตฺตึ อปฺปฏิกฺขิปิตฺวา สมนุชานนํ วิย ปจฺจยวิเสสวิสิฏฺฐํ รูปาทิขนฺธสมูหํ อุปาทาย ‘‘โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ’’ติ จ ‘‘มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ’’ติ จ ‘‘อรูโป อตฺตปฏิลาโภ’’ติ จ ตถา ตถา สมนุชานนมตฺตกานิ, น จ ตพฺพินิมุตฺโต อุปาทานโต อญฺโญ โกจิ ปรมตฺถโต อตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. นิรุตฺติมตฺตกานีติ สทฺทนิรุตฺติยา คหณูปายมตฺตกานิ. ‘‘สตฺโต ผสฺโส’’ติอาทินา หิ สทฺทคฺคหณุตฺตรกาลํ ตทนุวิทฺธปณฺณตฺติคฺคหณมุเขเนว ตทตฺถาวโพโธ. ตถา จาหุ –

`Samanujānanamattakānīti` (chỉ là sự tùy thuận công nhận) có nghĩa là: Bằng cách nói "đây là sữa, đây là sữa chua" v.v..., đối với các loại sắc pháp đặc biệt là đại chủng và sắc y sinh như vậy, không bác bỏ chế định đã được truyền thừa trong thế gian, giống như là sự tùy thuận công nhận, y cứ vào khối uẩn gồm sắc uẩn v.v... vốn đặc biệt do các duyên đặc biệt, mà có những sự tùy thuận công nhận theo cách này hay cách khác rằng "có sự thủ đắc tự ngã thô thiển", "có sự thủ đắc tự ngã do ý tạo", và "có sự thủ đắc tự ngã vô sắc". Và được nói rằng, không có bất cứ cái gì khác thoát khỏi (khối uẩn) đó, thoát khỏi sự chấp thủ, tồn tại trên phương diện chân đế. `Niruttimattakānīti` (chỉ là ngôn ngữ) có nghĩa là chỉ là phương tiện để nắm bắt bằng ngôn ngữ của âm thanh. Vì rằng, bằng (các từ) "chúng sanh", "xúc" v.v..., trong thời gian sau khi nắm bắt âm thanh, sự liễu tri ý nghĩa của nó chỉ xảy ra bằng cách nắm bắt chế định đi kèm theo đó. Và do đó, các vị đã nói –

‘‘ปฐมํ สทฺทํ โสเตน, ตีตํ ทุติยเจตสา;

นามํ ตติยจิตฺเตน, อตฺถํ จตุตฺถเจตสา’’ติ. (มณิสารมญฺชุสาฏีกายํ ปจฺจยสงฺคหวิภาเคปิ);

"Trước tiên, (biết) âm thanh bằng nhĩ thức, (biết) cái đã qua bằng tâm thứ hai; (biết) danh chế định bằng tâm thứ ba, (biết) ý nghĩa bằng tâm thứ tư."

วจนปถมตฺตกานีติ ตสฺเสว เววจนํ. นิรุตฺติเยว หิ อญฺเญสมฺปิ ทิฏฺฐานุคติมาปชฺชนฺตานํ การณฏฺเฐน วจนปโถ. โวหารมตฺตกานีติ ตถา ตถา โวหารมตฺตกานิ. นามปณฺณตฺติมตฺตกานีติ ตสฺเสว ปริยาโย, ตํตํนามปญฺญาปนมตฺตกานีติ อตฺโถ. สพฺพเมตนฺติ ‘‘อตฺตปฏิลาโภ’’ติ วา ‘‘สตฺโต’’ติ วา ‘‘โปโส’’ติ วา สพฺพเมตํ โวหารมตฺตกํ. กสฺมาติ เจ, ปรมตฺถโต อนุปลพฺภนโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สุญฺโญติ ปรมตฺถโต วิวิตฺโต.

`Vacanapathamattakānīti` (chỉ là lối nói) là từ đồng nghĩa của chính từ ấy (`niruttimattakāni`). Vì rằng, chính ngôn ngữ, với ý nghĩa là nguyên nhân cho cả những người khác đi đến sự theo sau cái đã thấy, được gọi là `vacanapatho` (lối nói). `Vohāramattakānīti` (chỉ là sự sử dụng) có nghĩa là chỉ là sự sử dụng theo cách này hay cách khác. `Nāmapaṇṇattimattakānīti` (chỉ là danh chế định) là từ đồng nghĩa của chính từ ấy (`vohāramattakāni`), ý nghĩa là "chỉ là sự làm cho biết các danh xưng này hay danh xưng khác". `Sabbametaṃ` (tất cả những điều này) có nghĩa là: "sự thủ đắc tự ngã" hay "chúng sanh" hay "người", tất cả những điều này chỉ là sự sử dụng (trong ngôn ngữ). Nếu hỏi tại sao, thì để chỉ ra rằng "vì không thể tìm thấy trên phương diện chân đế", nên (chú giải) đã nói "yasmā" v.v... `Suñño` (không) có nghĩa là trống rỗng khỏi chân đế.

ยชฺเชวํ กสฺมา เจสา พุทฺเธหิปิ วุจฺจตีติ โจทนํ โสเธนฺโต ‘‘พุทฺธานํ ปนา’’ติอาทิมาห. สมฺมุติยา โวหารสฺส กถนํ สมฺมุติกถา. ปรมตฺถสฺส สภาวธมฺมสฺส กถนํ ปรมตฺถกถา. ปรมตฺถสนฺนิสฺสิตกถาภาวโต อนิจฺจาทิกถาปิ ‘‘ปรมตฺถกถา’’ติ วุตฺตา. ปรมตฺถธมฺโมเยว หิ ‘‘อนิจฺโจ, ทุกฺโข’’ติ จ วุจฺจติ, น สมฺมุติธมฺโม.

Để làm sáng tỏ câu chất vấn "Nếu quả thật như vậy, tại sao điều này cũng được các vị Phật nói đến?", (vị sớ giải) đã nói "buddhānaṃ panā" v.v... Sự nói về cách dùng từ của thế tục là `sammutikathā` (thế tục ngôn). Sự nói về pháp chân đế có tự tánh là `paramatthakathā` (chân đế ngôn). Do là lời nói y cứ vào chân đế, ngay cả lời nói về vô thường v.v... cũng được gọi là `paramatthakathā`. Vì rằng, chỉ có pháp chân đế mới được gọi là "vô thường" và "khổ", chứ không phải pháp thế tục.

‘‘อนิจฺจา สพฺเพ สงฺขารา, ทุกฺขานตฺตา จ สงฺขตา;

นิพฺพานญฺเจว ปญฺญตฺติ, อนตฺตา อิติ นิจฺฉยา’’ ติ. (ปริ. ๒๕๗) –

"Tất cả các pháp hữu vi là vô thường, các pháp hữu vi là khổ và vô ngã; Cả Nibbāna và chế định, được xác quyết là vô ngã."

วจนโต ปเนส ‘‘อนตฺตา’’ติ วุจฺจติ, ขนฺธาทิปญฺญตฺติ ปน ตชฺชาปญฺญตฺติ วิย ปรมตฺถสนฺนิสฺสยา, อาสนฺนตรา จ, ปุคฺคลปญฺญตฺติอาทโย วิย น ทูเร[Pg.399], ตสฺมา ขนฺธาทิกถาปิ ‘‘ปรมตฺถกถา’’ติ วุตฺตา, ขนฺธาทิสีเสน วา ตทุปาทานสภาวธมฺมา เอว คหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. นนุ จ สภาวธมฺมาปิ สมฺมุติมุเขเนว เทสนมาโรหนฺติ, น ปรมตฺถมุเขน, ตสฺมา สพฺพาปิ เทสนา สมฺมุติกถาว สิยาติ? นยิทเมวํ กเถตพฺพธมฺมวิภาเคน กถาวิภาคสฺส อธิปฺเปตตฺตา, น จ สทฺโท เกนจิ ปวตฺตินิมิตฺเตน วินา อตฺถํ ปกาเสตีติ.

Tuy nhiên, nó được gọi là "vô ngã" theo lời nói. Nhưng chế định về uẩn v.v..., giống như chế định phát sinh từ đó, y cứ vào chân đế, và gần gũi hơn, không xa xôi như chế định về cá nhân v.v... Do đó, ngay cả lời nói về uẩn v.v... cũng được gọi là `paramatthakathā` (chân đế ngôn). Hoặc nên hiểu rằng, dưới tiêu đề uẩn v.v..., chính các pháp tự tánh là đối tượng của sự chấp thủ đó đã được đề cập. (Chất vấn:) Chẳng phải các pháp tự tánh cũng đi vào bài thuyết giảng chỉ qua cửa ngõ của thế tục, chứ không qua cửa ngõ của chân đế sao? Do đó, chẳng phải tất cả các bài thuyết giảng đều là `sammutikathā` (thế tục ngôn) sao? (Đáp:) Không phải như vậy, vì sự phân loại lời nói được chủ ý theo sự phân loại của pháp được nói đến, và âm thanh không thể biểu thị ý nghĩa nếu không có một dấu hiệu nào đó cho sự phát sinh của nó.

กสฺมา เจวํ ทุพฺพิธา พุทฺธานํ กถา ปวตฺตตีติ อนุโยคํ การณวิภาวเนน ปริหริตุํ ‘‘ตตฺถ โย’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตฺถํ วิชานิตุํ จตุสจฺจํ ปฏิวิชฺฌิตุํ วฏฺฏโต นิยฺยาตุํ อรหตฺตสงฺขาตํ ชยคฺคาหํ คเหตุํ สกฺโกติ. ยสฺมา ปรมตฺถกถาย เอว สจฺจสมฺปฏิเวโธ, อริยสจฺจกถา จ สิขาปฺปตฺตา เทสนา, ตสฺมา วิเนยฺยปุคฺคลวเสน อาทิโต สมฺมุติกถํ กเถนฺโตปิ ภควา ปรโต ปรมตฺถกถํเยว กเถตีติ อาห ‘‘ตสฺสา’’ติอาทิ. ‘‘อาทิโตว สมฺมุติกถํ กเถตี’’ติ หิ วทนฺโต ปรโต ปรมตฺถกถมฺปิ กเถตีติ ทีเปติ, อิตรตฺถ ปน ‘‘อาทิโตว กเถตี’’ติ อวทนฺโต สพฺพตฺถปีติ. ‘‘ตถา’’ติอาทินา กถาทฺวยกถเน ปริยายนฺตรํ วิภาเวติ. โพเธตฺวาติ เวเนยฺยชฺฌาสยานุรูปํ ตถา ตถา เทเสตพฺพมตฺถํ ชานาเปตฺวา, อิมินา ปน อิมมตฺถํ ทสฺเสติ – กตฺถจิ สมฺมุติกถาปุพฺพิกา ปรมตฺถกถา โหติ ปุคฺคลชฺฌาสยวเสน, กตฺถจิ ปรมตฺถกถาปุพฺพิกา สมฺมุติกถา, อิติ วิเนยฺยทมฺมกุสลสฺส สตฺถุ เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน ตถา ตถา เทสนา ปวตฺตตีติ. สพฺพตฺถ ปน ภควา ธมฺมตํ อวิชหนฺโต เอว สมฺมุติมนุวตฺตติ, สมฺมุตึ อปริจฺจชนฺโตเยว ธมฺมตํ วิภาเวติ, นํ ตตฺถ อภินิเวสาติธาวนานิ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘ชนปทนิรุตฺตึ นาภินิวิเสยฺย, สมญฺญํ นาติธาเวยฺยา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๔๓๙-๔๔๓).

Để giải quyết câu hỏi "Tại sao lời nói của các vị Phật lại diễn ra theo hai cách như vậy?" bằng cách làm rõ nguyên nhân, (vị sớ giải) đã nói "tattha yo" v.v... (Người nghe) có thể hiểu ý nghĩa, thấu triệt Tứ đế, thoát khỏi vòng luân hồi, đạt được chiến thắng gọi là A-la-hán. Vì rằng sự thấu triệt chân lý chỉ có được qua `paramatthakathā` (chân đế ngôn), và lời nói về Thánh đế là bài thuyết giảng tối thượng, do đó, tùy theo hạng người cần giáo hóa, dù ban đầu Đức Thế Tôn nói `sammutikathā` (thế tục ngôn), nhưng sau đó Ngài chỉ nói `paramatthakathā`. (Vị sớ giải) đã nói "tassā" v.v... Khi nói "Ngài nói `sammutikathā` ngay từ đầu", vị ấy chỉ ra rằng sau đó Ngài cũng nói `paramatthakathā`. Mặt khác, ở trường hợp kia (`paramatthakathā`), khi không nói "Ngài nói ngay từ đầu", (ý là) Ngài nói ở mọi nơi. Bằng từ "tathā" v.v..., vị sớ giải làm rõ một phương pháp khác trong việc nói hai loại lời nói. `Bodhetvā` có nghĩa là sau khi làm cho biết ý nghĩa cần được thuyết giảng theo cách này hay cách khác, phù hợp với khuynh hướng của người cần giáo hóa. Và bằng từ này, vị ấy chỉ ra ý nghĩa này: đôi khi, `paramatthakathā` có `sammutikathā` đi trước, tùy theo khuynh hướng của cá nhân; đôi khi, `sammutikathā` có `paramatthakathā` đi trước. Như vậy, bài thuyết giảng của Bậc Đạo Sư, bậc thiện xảo trong việc giáo hóa chúng sanh, diễn ra theo cách này hay cách khác tùy theo khuynh hướng của người cần giáo hóa. Tuy nhiên, ở mọi nơi, Đức Thế Tôn tùy thuận theo thế tục mà không từ bỏ pháp tánh; Ngài làm sáng tỏ pháp tánh mà không từ bỏ thế tục, không có sự chấp chặt hay vượt quá giới hạn ở đó. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: "Không nên chấp chặt vào ngôn ngữ địa phương, không nên vượt quá quy ước thông thường."

ปฐมํ สมฺมุติกถากถนํ ปน เวเนยฺยวเสน เยภุยฺเยน พุทฺธานมาจิณฺณนฺติ ตํ การเณน สทฺธึ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปกติยา ปนา’’ติอาทิมาห. ลูขาการาติ เวเนยฺยานมนภิสมฺพุชฺฌนวเสน ลูขสทิสา. นนุ จ สมฺมุติ นาม ปรมตฺถโต อวิชฺชมานตฺตา อภูตา, ตํ กถํ พุทฺธา กเถนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘สมฺมุติกถํ กเถนฺตาปี’’ติอาทิ. สจฺจเมวาติ ตถเมว[Pg.400]. สภาวเมวาติ สมฺมุติภาเวน ตํสภาวเมว. เตนาห ‘‘อมุสาวา’’ติ. ปรมตฺถสฺส ปน สจฺจาทิภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถิ.

Tuy nhiên, để chỉ ra rằng việc nói `sammutikathā` (thế tục ngôn) trước tiên, tùy theo người cần giáo hóa, phần lớn là thói quen của các vị Phật, cùng với nguyên nhân của nó, (vị sớ giải) đã nói "pakatiyā panā" v.v... `Lūkhākārā` (có vẻ thô thiển) có nghĩa là giống như thô thiển, do người cần giáo hóa không thể thấu hiểu. (Để trả lời câu hỏi:) "Chẳng phải cái gọi là thế tục, vì không tồn tại trên phương diện chân đế, là không thật sao? Vậy tại sao các vị Phật lại nói điều đó?", (sớ giải) đã nói "sammutikathaṃ kathentāpi" v.v... `Saccameva` (chỉ sự thật) có nghĩa là đúng như vậy. `Sabhāvameva` (chỉ tự tánh) có nghĩa là chính tự tánh đó với tư cách là thế tục. Do đó, vị ấy nói `amusāvā` (không phải là lời nói dối). Tuy nhiên, về việc chân đế có phải là sự thật v.v... hay không, thì không cần phải nói.

โก ปนิเมสํ สมฺมุติปรมตฺถธมฺมานํ วิเสโสติ? ยสฺมึ ภินฺเน, พุทฺธิยา วา อวยววินิพฺโภเค กเต น ตํสญฺญา, โส ฆฏปฏาทิปฺปเภโท สมฺมุติ, ตพฺพิปริยายโต ปรมตฺโถ. น หิ กกฺขฬผุสนาทิสภาเว อยํ นโย ลพฺภติ. เอวํ สนฺเตปิ วุตฺตนเยน สมฺมุติ จ สจฺจสภาวา เอวาติ อาห ‘‘ทุเว สจฺจานิ อกฺขาสี’’ติอาทิ. ตตฺถ ทุเว สจฺจานิ อกฺขาสีติ นานาเทสภาสากุสโล ติณฺณํ เวทานมตฺถสํวณฺณนโก อาจริโย วิย นานาวิธสมฺมุติปรมตฺถกุสโล ภควา เวเนยฺยชฺฌาสยานุรูปํ ทุเวเยว สจฺจานิ อกฺขาสีติ อตฺโถ. ตํ สรูปโต, ปริมาณโต จ ทสฺเสติ ‘‘สมฺมุตึ ปรมตฺถญฺจ, ตติยํ นูปลพฺภตี’’ติ อิมินา. วทตํ วโรติ สพฺเพสํ วทนฺตานํ วโร. โลกสงฺเกตมตฺตสิทฺธา สมฺมุติ. ปรโม อุตฺตโม อวิปรีโต ยถาภูตสภาโว ปรมตฺโถ.

Vậy sự khác biệt giữa các pháp chế định và chân đế này là gì? Cái gì mà khi bị đập vỡ, hoặc khi các bộ phận được trí tuệ phân tích ra, thì danh xưng ấy không còn nữa, cái đó có sự phân biệt như là cái ghè, tấm vải, v.v… được gọi là chế định (sammuti); ngược lại với điều ấy là chân đế (paramattha). Thật vậy, phương pháp này không thể áp dụng trong trường hợp các tự tánh như cứng, xúc, v.v… Dù là vậy, theo phương pháp đã nói, pháp chế định cũng có tự tánh chân thật, vì thế ngài Chú giải đã nói: “Ngài đã tuyên thuyết hai sự thật”, v.v… Ở đây, “Ngài đã tuyên thuyết hai sự thật” có nghĩa là: Giống như vị thầy thông thạo các ngôn ngữ ở nhiều xứ và là người giải thích ý nghĩa của ba tạng kinh Vệ-đà, đức Thế Tôn, bậc thông thạo các pháp chế định và chân đế đa dạng, đã thuyết giảng chỉ hai sự thật phù hợp với khuynh hướng của chúng sanh cần được giáo hóa. Ngài chỉ ra điều đó về bản chất và số lượng qua câu: “Chế định và chân đế, không tìm thấy cái thứ ba”. Bậc tối thắng trong những người nói (vadataṃ varo) có nghĩa là bậc tối thắng trong tất cả những người nói. Chế định (sammuti) là cái được thành lập chỉ do sự quy ước của thế gian. Chân đế (paramattha) là tự tánh tối thượng, cao cả, không sai lệch, như thật.

อิทานิ เนสํ สจฺจสภาวํ สห การเณน ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺเกตวจน’’นฺติ คาถา วุตฺตา. ยสฺมา โลกสมฺมุติการณํ, ตสฺมา สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, ยสฺมา จ ธมฺมานํ ภูตลกฺขณํ, ตสฺมา ปรมตฺถวจนํ สจฺจนฺติ โยชนา. โลกสมฺมุติการณนฺติ หิ สงฺเกตวจนสฺส สจฺจภาเว การณทสฺสนํ, โลกสิทฺธา สมฺมุติ สงฺเกตวจนสฺส อวิสํวาทนตาย การณนฺติ อตฺโถ, วิสํวาทนาภาวโต สงฺเกตวจนํ สจฺจนฺติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมานํ ภูตลกฺขณนฺติ จ ปรมตฺถวจนสฺส สจฺจภาเว การณทสฺสนํ. สภาวธมฺมานํ โย ภูโต อวิปรีโต สภาโว, ตสฺส ลกฺขณํ องฺคนํ ญาปนนฺติ อตฺโถ, ยาถาวโต อวิสํวาทนวเสน ปวตฺตนโต ปรมตฺถวจนํ สจฺจนฺติ อธิปฺปาโย. อนงฺคณสุตฺตฏีกายํ ปน อาจริเยเนว นิสฺสกฺกวจเนน ปทมุลฺลิงฺเคตฺวา ‘‘โลกสมฺมุติการณาติ โลกสมญฺญํ นิสฺสาย ปวตฺตนโต. ธมฺมานนฺติ สภาวธมฺมานํ. ภูตการณาติ ยถาภูตสภาวํ นิสฺสาย ปวตฺตนโต’’ติ วุตฺตํ.

Bây giờ, để chỉ ra bản chất chân thật của chúng cùng với lý do, bài kệ “lời nói quy ước” (saṅketavacanaṃ) đã được nói. Cú pháp là: Bởi vì nó là nguyên nhân của chế định thế gian, cho nên lời nói quy ước là thật; và bởi vì nó là đặc tính có thật của các pháp, cho nên lời nói chân đế là thật. Ở đây, “nguyên nhân của chế định thế gian” (lokasammutikāraṇaṃ) là sự chỉ ra lý do về tính chân thật của lời nói quy ước. Ý nghĩa là: chế định được thế gian công nhận là nguyên nhân do tính không lừa dối của lời nói quy ước. Do đó, có thể nói rằng lời nói quy ước là thật vì nó không lừa dối. Và “đặc tính có thật của các pháp” (dhammānaṃ bhūtalakkhaṇaṃ) là sự chỉ ra lý do về tính chân thật của lời nói chân đế. Ý nghĩa là: đó là sự biểu thị, sự làm cho biết, tự tánh có thật, không sai lệch của các pháp tự tánh. Hàm ý là: lời nói chân đế là thật vì nó diễn ra một cách như thật, không lừa dối. Tuy nhiên, trong Chú giải kinh Anaṅgaṇa, chính ngài Chú giải đã bỏ qua một từ và dùng cách nói ở xuất xứ cách để giải thích: “Nguyên nhân của chế định thế gian (lokasammutikāraṇāti) là vì nó diễn ra dựa vào danh xưng của thế gian. Của các pháp (dhammānanti) là của các pháp tự tánh. Nguyên nhân có thật (bhūtakāraṇāti) là vì nó diễn ra dựa vào tự tánh như thật”.

อญฺญตฺถ ปน –

Mặt khác, ở nơi khác –

‘‘ตสฺมา โวหรกุสลสฺส, โลกนาถสฺส สตฺถุโน;

สมฺมุตึ โวหรนฺตสฺส, มุสาวาโท น ชายตี’’ติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๗;

อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๗๐;

อิติวุ. อฏฺฐ. ๒๔) –

“Do đó, đối với bậc Đạo Sư, bậc Hộ Trì Thế Gian, bậc thiện xảo trong cách dùng từ, khi ngài nói lời chế định, lời nói dối không sanh khởi”.

อยมฺปิ [Pg.401] คุณปริทีปนี คาถา ทิสฺสติ. ตตฺถ ตสฺมาติ สจฺจสฺส ทุวิธตฺตา, สงฺเกตวจนสฺส วา สจฺจภาวโต. สมฺมุตึ โวหรนฺตสฺสาติ ‘‘ปุคฺคโล สตฺโต’’ติอาทินา โลกสมญฺญํ กเถนฺตสฺส มุสาวาโท นาม น ชายตีติ อตฺโถ. อปิจ ‘‘อฏฺฐหิ การเณหิ ภควา ปุคฺคล กถํ กเถติ หิโรตฺตปฺปทีปนตฺถํ, กมฺมสฺสกตาทีปนตฺถํ, ปจฺจตฺตปุริสการทีปนตฺถํ, อานนฺตริยทีปนตฺถํ, พฺรหฺมวิหารทีปนตฺถํ, ปุพฺเพนิวาสทีปนตฺถํ, ทกฺขิณาวิสุทฺธิทีปนตฺถํ, โลกสมฺมุติยา อปฺปหานตฺถญฺจา’’ติอาทินา (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๗; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๗๐; อิติวุ. อฏฺฐ. ๒๔; กถา. อนุฏี. ๑) ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตการณมฺปิ อาหริตฺวา อิธ วตฺตพฺพํ.

Bài kệ này làm sáng tỏ các đức hạnh cũng được thấy. Ở đây, tasmā (do đó) có nghĩa là do sự thật có hai loại, hoặc do tính chân thật của lời nói quy ước. Sammutiṃ voharantassa (khi ngài nói lời chế định) có nghĩa là: đối với người nói danh xưng của thế gian như “cá nhân”, “chúng sanh”, v.v…, lời nói dối không sanh khởi. Hơn nữa, cần phải dẫn ra và nói ở đây cả lý do đã được đề cập ở nhiều nơi khác nhau, như: “Đức Thế Tôn nói về cá nhân vì tám lý do: để làm sáng tỏ về tàm và quý, để làm sáng tỏ về nghiệp và quả của nghiệp, để làm sáng tỏ về nỗ lực cá nhân, để làm sáng tỏ về các nghiệp vô gián, để làm sáng tỏ về các phạm trú, để làm sáng tỏ về túc mạng minh, để làm sáng tỏ về sự thanh tịnh của vật thí, và để không từ bỏ chế định của thế gian”, v.v... cũng nên được dẫn ra và nói ở đây.

ยทิ ตถาคโต ปรมตฺถสจฺจํ สมฺมเทว อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา ฐิโตปิ โลกสมญฺญาภูตํ สมฺมุติสจฺจํ คเหตฺวาว วทติ, เอวญฺเจตฺถ โก โลกิยมหาชเนหิ วิเสโสติ วุตฺตํ ‘‘ยาหี’’ติอาทิ, อยํ ปาฬิยํ สมฺพนฺโธ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โลกิยมหาชโน อปฺปหีนปรามาสตฺตา ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา ปรามสนฺโต โวหรติ. ตถาคโต ปน สพฺพโส ปหีนปรามาสตฺตา อปรามสนฺโตว ยสฺมา โลกสมญฺญาหิ วินา โลกิโย อตฺโถ โลเกน ทุพฺพิญฺเญยฺโย, ตสฺมา ตาหิ ตํ โวหรติ. ตถา โวหรนฺโต จ อตฺตโน เทสนาวิลาเสน เวเนยฺยสตฺเต ปรมตฺถสจฺเจ ปติฏฺฐาเปตีติ. เทสนํ วินิวฏฺเฏตฺวาติ เหฏฺฐา วุตฺตาย ทิฏฺฐาภินิเวสปฏิสญฺญุตฺตาย วฏฺฏกถาย วินิวตฺเตตฺวา วิเวเจตฺวา. อรหตฺตนิกูเฏน นิฏฺฐาเปสีติ ‘‘อปรามส’’นฺติ อิมินา ปเทน ตณฺหามานปรามาสปฺปหานกิตฺตเนน ตปฺปหายกอรหตฺตสงฺขาตนิกูเฏน เทสนํ ปริโยสาเปสิ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต น วิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Nếu Như Lai, dù đã đứng vững sau khi tự mình giác ngộ chân lý tuyệt đối, vẫn nói bằng cách sử dụng chân lý chế định là danh xưng của thế gian, thì trong trường hợp này, sự khác biệt với quần chúng thế gian là gì? Vì vậy, đã nói “yāhi”, v.v… Đây là sự liên kết trong Pāḷi. Điều này có nghĩa là: quần chúng thế gian, vì chưa từ bỏ sự chấp thủ, nên nói năng với sự chấp thủ qua các câu như “đây là của tôi”, v.v… Nhưng Như Lai, vì đã hoàn toàn từ bỏ sự chấp thủ, nên nói năng mà không có sự chấp thủ. Bởi vì nếu không có danh xưng của thế gian, ý nghĩa thế gian sẽ khó được thế gian hiểu, cho nên ngài dùng chúng để nói. Và trong khi nói như vậy, ngài bằng sự khéo léo trong thuyết pháp của mình, đã an lập các chúng sanh cần được giáo hóa vào chân lý tuyệt đối. Desanaṃ vinivaṭṭetvā (sau khi chuyển hướng bài pháp) có nghĩa là sau khi chuyển hướng và tách nó ra khỏi cuộc nói chuyện về luân hồi liên quan đến sự cố chấp vào tà kiến đã được đề cập bên dưới. Arahattanikūṭena niṭṭhāpesīti (ngài đã kết thúc với đỉnh cao là A-la-hán) có nghĩa là: với từ “aparāmasaṃ” (không chấp thủ), bằng cách đề cập đến việc từ bỏ ái, mạn và chấp thủ, ngài đã kết thúc bài pháp với đỉnh cao được gọi là A-la-hán, là trạng thái từ bỏ chúng. Bất cứ điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa, điều đó đều dễ hiểu.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย ปรมสุขุมคมฺภีรทุรนุโพธตฺถปริทีปนาย สุวิมลวิปุลปญฺญาเวยฺยตฺติยชนนาย สาธุวิลาสินิยา นาม ลีนตฺถปกาสนิยา โปฏฺฐปาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปกาสนา.

Như vậy, trong Sādhuvilāsinī, tên của Līnatthapakāsanī (Phụ chú giải làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn giấu), thuộc Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh, là bản chú giải làm sáng tỏ ý nghĩa cực kỳ vi tế, sâu sắc, khó liễu tri, và làm phát sinh sự thành thạo của trí tuệ trong sạch và rộng lớn, phần giải thích về ý nghĩa ẩn giấu của chương chú giải kinh Poṭṭhapāda đã hoàn tất.

โปฏฺฐปาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Poṭṭhapāda đã kết thúc.

๑๐. สุภสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải kinh Subha

สุภมาณวกวตฺถุวณฺณนา

Chú giải về câu chuyện của thanh niên Subha

๔๔๔. เอวํ [Pg.402] โปฏฺฐปาทสุตฺตํ สํวณฺเณตฺวา อิทานิ สุภสุตฺตํ สํวณฺเณนฺโต ยถานุปุพฺพํ สํวณฺณโนกาสสฺส ปตฺตภาวํ วิภาเวตุํ, โปฏฺฐปาทสุตฺตสฺสานนฺตรํ สงฺคีตสฺส สุตฺตสฺส สุภสุตฺตภาวํ วา ปกาเสตุํ ‘‘เอวํ เม สุตํ…เป… สาวตฺถิยนฺติ สุภสุตฺต’’นฺติ อาห. อนุนาสิกโลเปน ‘‘อจิร ปรินิพฺพุเต’’ติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ ‘‘อจิรํ ปรินิพฺพุเต’’ติ อิมินา ยถา โปฏฺฐปาทสุตฺเต ‘‘อปฺปาฏิหีรก ตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ, อจิรํ ปรินิพฺพุตสฺส อสฺสาติ วา อจิรปรินิพฺพุโต ยถา ‘‘อจิรปกฺกนฺโต, มาสชาโต’’ติ. อตฺถมตฺตํ ปน ทสฺเสตุํ เอวํ วุตฺตํ. อจิรปรินิพฺพุเตติ จ สตฺถุ ปรินิพฺพุตภาวสฺส จิรกาลตาปฏิกฺเขเปน อาสนฺนตามตฺตํ ทสฺสิตํ, กาลปริจฺเฉโท ปน น ทสฺสิโตติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปรินิพฺพานโต’’ติอาทิมาห. วิสาขปุณฺณมิโต อุทฺธํ ยาว เชฏฺฐปุณฺณมี, ตาว กาลํ สนฺธาย ‘‘มาสมตฺเต’’ติ วุตฺตํ. มตฺตสทฺเทน ปน ตสฺส กาลสฺส กิญฺจิ อสมฺปุณฺณตํ โชเตติ. ตุทิสญฺญิโต คาโม นิวาโส เอตสฺสาติ โตเทยฺโย. ตํ ปเนส ยสฺมา โสณทณฺโฑ (ที. นิ. ๑.๓๐๐) วิย จมฺปํ, กูฏทนฺโต (ที. นิ. ๑.๓๒๓) วิย จ ขาณุมตํ อชฺฌาวสติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ตสฺส อธิปติตฺตา’’ติ, อิสฺสรภาวโตติ อตฺโถ. อยมฺปิ หิ รญฺโญ ปเสนทิโกสลสฺส ปุโรหิตพฺราหฺมโณ. ปุตฺตมฺปิ อาหาติ สุภํ มาณวมฺปิ โอวทนฺโต อาห.

444. Sau khi đã xiển thuật kinh Poṭṭhapāda như vậy, bây giờ trong khi xiển thuật kinh Subha, để làm sáng tỏ sự việc đã đến cơ hội xiển thuật theo thứ tự, hoặc để tuyên bố sự việc bài kinh được kiết tập kế sau kinh Poṭṭhapāda là kinh Subha, ngài Chú giải đã nói: “evaṃ me sutaṃ…pe… sāvatthiyanti subhasuttaṃ.” Bằng câu “aciraṃ parinibbute,” ngài Chú giải cho thấy rằng câu “acira parinibbute” đã được nói do sự lược bỏ âm mũi, giống như trong kinh Poṭṭhapāda có câu “appāṭihīraka taṃ bhāsitaṃ sampajjatī.” Hoặc, bậc đã viên tịch không lâu được gọi là aciraparinibbuto, giống như “acirapakkanto, māsajāto.” Tuy nhiên, điều ấy đã được nói như vậy để chỉ cho thấy ý nghĩa. Và bằng câu “aciraparinibbuteti,” sự việc gần gũi đã được chỉ ra bằng cách phủ định sự việc đã lâu của trạng thái viên tịch của đức Đạo sư, còn sự xác định về thời gian thì không được chỉ ra, do đó trong khi chỉ ra điều ấy, ngài Chú giải đã nói câu bắt đầu bằng “parinibbānato.” Câu “māsamatte” đã được nói ra nhắm đến khoảng thời gian kể từ sau ngày rằm tháng Visākha cho đến ngày rằm tháng Jeṭṭha. Tuy nhiên, bằng từ matta, ngài Chú giải soi sáng sự việc không trọn vẹn đôi chút của khoảng thời gian ấy. Vị ấy được gọi là Todeyya vì có ngôi làng tên là Tudi là nơi cư ngụ. Hơn nữa, bởi vì vị này cai quản ngôi làng ấy giống như Soṇadaṇḍa đối với Campā, và giống như Kūṭadanta đối với Khāṇumata, cho nên đã được nói rằng: “tassa adhipatittā,” có nghĩa là do trạng thái làm chủ. Và vị này cũng là vị Bà-la-môn tế tự của đức vua Pasenadi Kosala. Câu “puttampi āha” có nghĩa là ngài đã nói trong khi khuyên dạy cả thanh niên Subha.

อญฺชนานนฺติ อกฺขิอญฺชนตฺถาย ฆํสิตอญฺชนานํ. วมฺมิกานนฺติ กิมิสมาหฏวมฺมิกานํ สญฺจยํ ทิสฺวาติ สมฺพนฺโธ. มธูนนฺติ มกฺขิกมธูนํ. สมาหารนฺติ มกรนฺทสนฺนิจยํ. ปณฺฑิโต ฆรมาวเสติ ยสฺมา อปฺปตรปฺปตเรปิ คยฺหมาเน โภคา ขียนฺติ, อปฺปตรปฺปตเรปิ จ สญฺจิยมาเน วฑฺฒนฺติ, ตสฺมา ยถาวุตฺตมุปมตฺตยํ ปญฺญาย ทิสฺวา วิญฺญุชาติโก กิญฺจิปิ วยมกตฺวา อายเมว อุปฺปาเทนฺโต ฆเรวเส ฆราวาสมนุติฏฺเฐยฺยาติ โลภาเทสิตปฏิปตฺตึ อุปทิสติ.

Câu “añjanānaṃ” có nghĩa là của các loại thuốc vẽ mắt được mài ra vì mục đích vẽ mắt. Câu “vammikānaṃ” có nghĩa là của các gò mối do côn trùng vun đắp. Sự liên kết là “sau khi thấy sự tích tụ.” Câu “madhūnaṃ” có nghĩa là của mật ong. Câu “samāhāraṃ” có nghĩa là sự thu gom phấn hoa. Câu “paṇḍito gharamāvase” có nghĩa là: Bởi vì tài sản bị tiêu mất dầu được lấy đi từng chút một, và tăng trưởng dầu được tích lũy từng chút một, cho nên sau khi thấy bằng trí tuệ ba ví dụ đã được nói đến, người có bản chất hiểu biết không làm cho hao tổn bất cứ điều gì, chỉ làm phát sanh lợi tức, nên sống ở nhà, nên thực hành đời sống tại gia. (Như vậy), ngài chỉ dạy về sự thực hành được chỉ định bởi lòng tham.

อทานเมว สิกฺขาเปตฺวา สิกฺขาปนเหตุ โลภาภิภูตตาย ตสฺมึเยว ฆเร สุนโข หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โลภวสิกสฺส หิ ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา[Pg.403], ‘‘ชนวสโภ นาม ยกฺโข หุตฺวา นิพฺพตฺตี’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๕๐) เอตฺถ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปุพฺพปริจเยน อติวิย ปิยายติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘ปุพฺเพว สนฺนิวาเสนา’’ติอาทิ (ชา. ๑.๒.๑๗๔). นิกฺขนฺเตติ เกนจิเทว กรณีเยน พหิ นิคฺคเต. สุภํ มาณวํ อนุคฺคณฺหิตุกาโม เอกโกว ภควา ปิณฺฑาย ปาวิสิ. ภุกฺการนฺติ ‘‘ภุ ภู’’ติ สุนขสทฺทกรณํ. ‘‘โภ โภ’’ติ พฺราหฺมณสมุทาจาเรน ปริภวิตฺวา ปริภวนเหตุ. ‘‘โภวาทิ นาม โส โหติ, สเจ โหติ สกิญฺจโน’’ติ (ธ. ป. ๓๙๖; สุ. นิ. ๖๒๕) หิ วุตฺตํ. นนุ จ เหฏฺฐา ‘‘อทานเมว สิกฺขาเปตฺวา สุนโข หุตฺวา นิพฺพตฺโต’’ติ อาห, กสฺมา ปเนตฺถ ‘‘ปุพฺเพปิ มํ ‘โภ โภ’ติ ปริภวิตฺวา สุนโข ชาโต’’ติ วทตีติ? ตถา นิพฺพตฺติยา ตทุภยสาธารณผลตฺตา. อานิสํสผลญฺหิ สาธารณกมฺเมนปิ ชาตํ, น วิปากผลํ วิย เอกกมฺเมเนวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อวีจึ คมิสฺสสิ กโตกาสสฺส กมฺมสฺส ปฏิพาหิตุมสกฺกุเณยฺยภาวโต. ‘‘ชานาติ มํ สมโณ โคตโม’’ติ วิปฺปฏิสารี หุตฺวา. อุทฺธนนฺตเรติ จุลฺลิกนฺตเร. นนฺติ สุนขํ.

Sau khi đã dạy về việc không bố thí, do bị lòng tham chi phối là nhân của việc dạy bảo, ông ấy đã sanh làm con chó ngay trong nhà ấy. Quả vậy, ác thú là điều được mong đợi đối với người bị lòng tham chế ngự. Ý nghĩa nên được hiểu theo phương cách đã được nói ở đây: “đã sanh làm vị dạ-xoa tên là Janavasabha.” Do sự quen thuộc từ trước nên nó rất đáng yêu. Quả vậy, đã được nói đến câu bắt đầu bằng: “pubbeva sannivāsenā.” Câu “nikkhante” có nghĩa là khi ông ấy đã đi ra ngoài do có công việc nào đó. Vì muốn tế độ thanh niên Subha, đức Thế Tôn đã một mình đi vào để khất thực. Câu “bhukkāraṃ” có nghĩa là việc làm phát ra tiếng chó sủa “bhu bhu.” Do nhân khinh miệt bằng cách gọi “này này” theo cách xưng hô của Bà-la-môn. Quả vậy, đã được nói rằng: “Vị ấy được gọi là người hay nói ‘này,’ nếu có phiền não.” Nhưng chẳng phải ở dưới đã nói: “sau khi đã dạy về việc không bố thí, ông ấy đã sanh làm con chó” hay sao? Tại sao ở đây lại nói: “cũng trong kiếp trước, do đã khinh miệt ta bằng cách gọi ‘này này’ nên đã sanh làm con chó?” (Đáp rằng:) Do sự tái sanh như vậy là quả chung cho cả hai (nghiệp) ấy. Quả vậy, quả phúc lợi cũng sanh ra do nghiệp chung, không phải chỉ do một nghiệp giống như quả dị thục, điều này nên được ghi nhận. Ngươi sẽ đi đến địa ngục Avīci do không có khả năng ngăn cản được nghiệp đã có cơ hội. Sau khi đã hối hận rằng: “Sa-môn Gotama biết ta.” Câu “uddhanantare” có nghĩa là ở khoảng giữa của lò bếp. Câu “naṃ” có nghĩa là con chó.

ตํ ปวตฺตินฺติ ภควตา ยถาวุตฺตการณํ. พฺราหฺมณจาริตฺตสฺส อปริหาปิตตํ สนฺธาย, ตถา ปิตรํ อุกฺกํเสนฺโต ‘‘พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโต’’ติ อาห. มุขารุฬฺหนฺติ สยํปฏิภานวเสน มุขมารุฬฺหํ. ตํ ปวตฺตึ ปุจฺฉีติ ‘‘สุตเมตํ โภ โคตม มยฺหํ ปิตา สุนโข หุตฺวา นิพฺพตฺโต’’ติ ตุมฺเหหิ วุตฺตํ, ‘‘กิมิทํ สจฺจํ วา อสจฺจํ วา’’ติ ปุจฺฉิ. ตเถว วตฺวาติ ยถา ปุพฺเพ สุนขสฺส วุตฺตํ, ตเถว วตฺวา. อวิสํวาทนตฺถนฺติ สจฺจาปนตฺถํ, ‘‘โตเทยฺยพฺราหฺมโณ สุนโข หุตฺวา นิพฺพตฺโต’’ติ วจนสฺส อวิสํวาทเนน อตฺตโน อวิสํวาทิภาวทสฺสนตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ. อปฺโปทกนฺติ อปฺปเกน อุทเกน สมฺปาทิตํ. มธุปายาสนฺติ สาทุรสํ, มธุโยชิตํ วา ปายาสํ. ตถา อกาสิ, ยถา ภควตา วุตฺตํ. ‘‘สพฺพํ ทสฺเสสีติ พุทฺธานุภาเวน โส สุนโข ตํ สพฺพํ เนตฺวา ทสฺเสสิ, น ชาติสฺสรตาย. ภควนฺตํ ทิสฺวา ภุกฺกรณํ ปน ปุริมชาติสิทฺธวาสนาวเสนา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๔๔๔) เอวํ อาจริเยน วุตฺตํ. อุปริปณฺณาสเก ปน จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘สุนโข ‘ญาโตมฺหิ อิมินา’ติ โรทิตฺวา ‘หุํ [Pg.404] หุ’นฺติ กโรนฺโต ธนนิธานฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปาเทน ปถวึ ขณิตฺวา สญฺญํ อทาสี’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๒๘๙) ชาติสฺสราการมาห, วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ.

Câu “taṃ pavattiṃ” có nghĩa là nguyên nhân đã được đức Thế Tôn nói đến. Nhắm đến sự việc không làm suy giảm hạnh kiểm của Bà-la-môn, và như vậy trong khi tán dương người cha, thanh niên Subha đã nói: “đã sanh ở cõi Phạm thiên.” Câu “mukhāruḷhaṃ” có nghĩa là điều đã đi vào miệng do năng lực ứng đối của chính mình. Câu “taṃ pavattiṃ pucchi” có nghĩa là đã hỏi rằng: “Thưa ngài Gotama, tôi đã nghe điều này do ngài nói rằng: ‘cha của tôi đã sanh làm con chó.’ Điều này là thật hay không thật?” Câu “tatheva vatvā” có nghĩa là sau khi đã nói giống như đã nói với con chó trước đây. Câu “avisaṃvādanatthaṃ” có nghĩa là vì mục đích xác chứng, được nói là vì mục đích cho thấy trạng thái không nói sai của chính mình bằng cách không nói sai về lời nói: “Bà-la-môn Todeyya đã sanh làm con chó.” Câu “appodakaṃ” có nghĩa là được chuẩn bị với ít nước. Câu “madhupāyāsaṃ” có nghĩa là cháo sữa có vị ngọt, hoặc cháo sữa được trộn với mật ong. Vị ấy đã làm như vậy, giống như đã được đức Thế Tôn nói đến. Câu “sabbaṃ dassesi” có nghĩa là do oai lực của đức Phật, con chó ấy đã đem đến và chỉ ra tất cả tài sản ấy, không phải do năng lực túc sanh trí. Còn việc sủa sau khi thấy đức Thế Tôn là do năng lực của tập khí đã có từ dòng dõi ở kiếp trước. Điều này đã được vị Thầy nói như vậy. Tuy nhiên, trong Chú giải kinh Cūḷakammavibhaṅga ở Uparipaṇṇāsaka, ngài đã nói về cách thức của túc sanh trí rằng: “con chó đã khóc rằng: ‘ta đã bị vị này biết đến,’ trong khi kêu ‘hừm hừm,’ nó đã đi đến nơi chôn giấu tài sản, dùng chân đào đất và đã cho dấu hiệu.” Điều này nên được tiếp nhận sau khi đã xem xét.

‘‘ภวปฏิจฺฉนฺนํ นาม เอวรูปํ สุนขปฏิสนฺธิอนฺตรํ ปากฏํ สมณสฺส โคตมสฺส, อทฺธา เอส สพฺพญฺญู’’ติ ภควติ ปสนฺนจิตฺโต. องฺควิชฺชาปาฐโก กิเรส. เตนสฺส เอตทโหสิ ‘‘อิมํ ธมฺมปณฺณาการํ กตฺวา สมณํ โคตมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ, ตโต โส จุทฺทส ปญฺเห อภิสงฺขริตฺวา ภควนฺตํ ปุจฺฉิ. เตน วุตฺตํ ‘‘จุทฺทส ปญฺเห ปุจฺฉิตฺวา’’ติ. ตตฺถ จุทฺทส ปญฺเหติ ‘‘ทิสฺสนฺติ หิ โภ โคตม มนุสฺสา อปฺปายุกา, ทิสฺสนฺติ ทีฆายุกา. ทิสฺสนฺติ พวฺหาพาธา, อปฺปาพาธา. ทุพฺพณฺณา, วณฺณวนฺโต. อปฺเปสกฺขา, มเหสกฺขา. อปฺปโภคา, มหาโภคา. นีจกุลีนา, อุจฺจากุลีนา. ทิสฺสนฺติ ทุปฺปญฺญา, ทิสฺสนฺติ ปญฺญวนฺโต. โก นุ โข โภ โคตม เหตุ โก ปจฺจโย, เยน มนุสฺสานํเยว สตํ มนุสฺสภูตานํ ทิสฺสนฺติ หีนปณีตตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๘๙) อิเม จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺเต อาคเต จุทฺทส ปญฺเห. ‘‘กมฺมสฺสกา มาณว สตฺตา กมฺมทายาทา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๘๙) สงฺเขปโต, วิตฺถารโต จ วิสฺสชฺชนปริโยสาเน ภควนฺตํ สรณํ คโต. องฺคสุภตาย ‘‘สุโภ’’ ติสฺส นามํ. มาณโวติ ปน มหลฺลกกาเลปิ ตรุณโวหาเรน นํ โวหรติ. อตฺตโน โภคคามโตติ ตุทิคามโต อาคนฺตฺวา ตงฺขณิกํ วสติ. เตเนว ปาฬิยํ ‘‘เกนจิเทว กรณีเยนา’’ติ วุตฺตํ.

‘Sự tái sanh làm loài chó như thế này, vốn bị che lấp bởi một kiếp sống, đã trở nên rõ ràng đối với Sa-môn Gotama. Chắc chắn vị ấy là bậc Toàn Tri.’ Do đó, vị ấy có lòng tịnh tín nơi Đức Thế Tôn. Nghe nói, vị ấy là người thông thạo tướng thuật. Vì thế, vị ấy đã khởi lên ý nghĩ này: ‘Sau khi chuẩn bị món quà pháp này, ta sẽ hỏi Sa-môn Gotama một câu hỏi.’ Sau đó, vị ấy đã soạn ra mười bốn câu hỏi và hỏi Đức Thế Tôn. Do đó, có lời nói rằng: ‘Sau khi hỏi mười bốn câu hỏi.’ Ở đây, mười bốn câu hỏi là: ‘Thưa Tôn giả Gotama, có những người đoản thọ, và có những người trường thọ. Có những người nhiều bệnh tật, và có những người ít bệnh tật. Có những người xấu xí, và có những người xinh đẹp. Có những người ít quyền thế, và có những người nhiều quyền thế. Có những người ít tài sản, và có những người nhiều tài sản. Có những người thuộc dòng dõi thấp kém, và có những người thuộc dòng dõi cao quý. Có những người kém trí tuệ, và có những người có trí tuệ. Thưa Tôn giả Gotama, do nhân gì, do duyên gì mà giữa những người đã là người, lại có sự khác biệt thấp kém và cao quý như vậy?’ (Ma. ni. 3.289) Đây là mười bốn câu hỏi đã được nêu ra trong kinh Tiểu Nghiệp Phân Biệt. Vào cuối phần giải đáp, cả tóm tắt lẫn chi tiết, với câu ‘Này thanh niên, chúng sanh là chủ nhân của nghiệp, là người thừa tự của nghiệp,’ (Ma. ni. 3.289) vị ấy đã quy y Đức Thế Tôn. Do vẻ đẹp của các chi phần, tên của vị ấy là ‘Subha.’ Tuy nhiên, vị ấy được gọi là ‘thanh niên’ (māṇava) ngay cả khi đã lớn tuổi, theo cách gọi dành cho người trẻ. ‘Từ ngôi làng tài sản của mình’ có nghĩa là vị ấy đến từ làng Tudi và ở lại trong chốc lát. Chính vì thế, trong Pāli có nói: ‘do một công việc nào đó.’

๔๔๕. ‘‘เอกา จ เม กงฺขา อตฺถี’’ติ อิมินา อุปริ ปุจฺฉิยมานสฺส ปญฺหสฺส ปเคว เตน อภิสงฺขตภาวํ ทสฺเสติ. มาณวกนฺติ ขุทฺทกมาณวํ ‘‘เอกปุตฺตโก, (ม. นิ. ๒.๒๙๖, ๓๕๓; ปารา. ๒๖) ปิยปุตฺตโก’’ติอาทีสุ วิย ก-สทฺทสฺส ขุทฺทกตฺเถ ปวตฺตนโต. วิสภาคเวทนาติ ทุกฺขเวทนา. สา หิ กุสลกมฺมนิพฺพตฺเต อตฺตภาเว อุปฺปชฺชนกสุขเวทนาปฏิปกฺขภาวโต ‘‘วิสภาคเวทนา’’ติ จ กายํ คาฬฺหา หุตฺวา พาธนโต ปีฬนโต ‘‘อาพาโธ’’ติ จ วุจฺจติ. กีทิสา ปน สาติ อาห ‘‘ยา เอกเทเส’’ติอาทิ. เอกเทเส อุปฺปชฺชิตฺวาติ สรีเรกเทเส อุฏฺฐหิตฺวาปิ อปริวตฺติภาวกรณโต อยปฏฺเฏน อาพนฺธิตฺวา วิย คณฺหาติ, อิมินา พลวโรโค อาพาโธ นามาติ ทสฺเสติ. กิจฺฉชีวิตกโรติ อสุขชีวิตาวโห, อิมินา ทุพฺพโล อปฺปมตฺตโก โรโค อาตงฺโก นามาติ ทสฺเสติ. อุฏฺฐานนฺติ สยนนิสชฺชาทิโต [Pg.405] อุฏฺฐหนํ, เตน ยถา ตถา อปราปรํ สรีรสฺส ปริวตฺตนํ วทติ. ครุกนฺติ ภาริยํ อกิจฺจสิทฺธิกํ. คิลานสฺเสว กาเย พลํ น โหตีติ สมฺพนฺโธ. ลหุฏฺฐาเนน เจตฺถ เคลญฺญาภาโว ปุจฺฉิโต. เหฏฺฐา จตูหิ ปเทหิ อผาสุวิหาราภาวํ ปุจฺฉิตฺวาปิ อิทานิ ปุน ผาสุวิหารภาวํ ปุจฺฉติ, เตน สวิเสโส เอตฺถ ผาสุวิหาโร ปุจฺฉิโตติ วิญฺญายติ. อสติปิ หิ อติสยตฺถโชตเน สทฺเท อตฺถาปตฺติโต อติสยตฺโถ ลพฺภเตว ยถา ‘‘อภิรูปสฺส กญฺญา ทาตพฺพา’’ติ. เตนาห ‘‘คมนฏฺฐานา’’ติอาทิ. ปุริมํ อาณาปนวจนํ, อิทํ ปน ปุจฺฉิตพฺพาการทสฺสนนฺติ อยมิเมสํ วิเสโสติ ทสฺเสติ ‘‘อถสฺสา’’ติอาทินา.

445. Qua câu ‘Con có một điều hoài nghi,’ vị ấy cho thấy rằng câu hỏi sẽ được hỏi ở phần sau đã được soạn sẵn từ trước. ‘Māṇavakaṃ’ có nghĩa là thanh niên nhỏ, vì tiếp vị ngữ ‘ka’ được dùng với nghĩa là ‘nhỏ,’ giống như trong các trường hợp ‘ekaputtako’ (đứa con trai nhỏ duy nhất), ‘piyaputtako’ (đứa con trai nhỏ thân yêu). ‘Visabhāgavedanā’ là khổ thọ. Vì nó đối nghịch với lạc thọ phát sinh trong thân mạng được tạo ra bởi nghiệp thiện, nên nó được gọi là ‘visabhāgavedanā’ (thọ không tương ứng); và vì nó xâm nhập vào thân, gây đau đớn và áp bức, nên nó được gọi là ‘ābādha’ (bệnh tật). Về câu hỏi ‘Nó như thế nào?’, vị ấy nói: ‘Cái mà ở một phần...’ v.v. ‘Phát sinh ở một phần’ có nghĩa là, dù chỉ khởi lên ở một phần của cơ thể, nó cũng làm cho người ta không thể xoay trở, như thể bị trói bằng một tấm sắt. Qua câu này, vị ấy chỉ ra rằng một căn bệnh nặng được gọi là ‘ābādha.’ ‘Kicchajīvitakaro’ có nghĩa là mang lại cuộc sống không thoải mái; qua từ này, vị ấy chỉ ra rằng một căn bệnh nhẹ, không đáng kể được gọi là ‘ātaṅka’ (ốm đau). ‘Uṭṭhānaṃ’ là sự đứng dậy từ tư thế nằm, ngồi, v.v.; qua đó, vị ấy nói về sự xoay trở của cơ thể theo cách này hay cách khác. ‘Garukaṃ’ có nghĩa là nặng nề, không hoàn thành được công việc. Mối liên hệ là: ‘Sức lực không có trong thân của người bệnh.’ Ở đây, qua ‘lahuṭṭhānena’ (sự đứng dậy nhẹ nhàng), tình trạng không bệnh tật được hỏi đến. Mặc dù trước đó đã hỏi về tình trạng không thoải mái qua bốn từ, bây giờ vị ấy lại hỏi về tình trạng thoải mái. Do đó, có thể hiểu rằng ở đây một tình trạng thoải mái đặc biệt được hỏi đến. Thật vậy, ngay cả khi không có từ ngữ biểu thị ý nghĩa siêu việt, ý nghĩa siêu việt vẫn có thể được hiểu thông qua sự suy luận, như trong câu ‘Nên gả con gái cho người có dung mạo xinh đẹp.’ Vì thế, vị ấy nói: ‘gamanaṭṭhānā’ (tư thế đi, đứng) v.v. Câu trước là một mệnh lệnh, còn câu này là sự trình bày về hình thức cần được hỏi – đây là sự khác biệt giữa chúng, điều này được chỉ ra qua câu ‘athassā’ v.v.

๔๔๗. กาโล นาม อุปสงฺกมนสฺส ยุตฺตปตฺตกาโล, สมโย นาม ตสฺเสว ปจฺจยสามคฺคี, อตฺถโต ปเนส ตชฺชํ สรีรพลญฺเจว ตปฺปจฺจยปริสฺสยาภาโว จ. อุปาทานํ นาม ญาเณน เตสํ คหณํ สลฺลกฺขณนฺติ อาห ‘‘ปญฺญายา’’ติอาทิ. ‘‘สฺเว คมนกาโล ภวิสฺสตี’’ติ อิมินา กาลํ, ‘‘กาเย’’ติอาทินา สมยญฺจ สรูปโต ทสฺเสติ. ผริสฺสตีติ ผรณวเสน ฐสฺสติ.

447. ‘Kāla’ (thời) là thời điểm thích hợp để đến gần. ‘Samaya’ (thời cơ) là sự hội đủ các duyên của chính thời điểm đó. Về mặt ý nghĩa, nó là sức khỏe của cơ thể phù hợp cho việc đó và sự không có nguy hiểm do duyên đó. ‘Upādāna’ (sự nắm bắt) là sự nhận biết, ghi nhận chúng bằng trí tuệ, do đó vị ấy nói ‘paññāyā’ (bằng trí tuệ) v.v. Qua câu ‘Ngày mai sẽ là thời điểm để đi,’ vị ấy chỉ ra ‘thời’ (kāla). Qua câu ‘trong thân...’ v.v., vị ấy chỉ ra ‘thời cơ’ (samaya) về mặt bản chất. ‘Pharissati’ có nghĩa là sẽ đứng vững, theo nghĩa là lan tỏa.

๔๔๘. เจติยรฏฺเฐติ เจติรฏฺเฐ. ย-กาเรน หิ ปทํ วฑฺเฒตฺวา เอวํ วุตฺตํ. ‘‘เจติรฏฺฐโต อญฺญํ วิสุํเยเวกํ รฏฺฐ’’นฺติปิ วทนฺติ. ‘‘ยสฺมา มรณํ นาม ตาทิสานํ ทสพลานํ โรควเสเนว โหติ, ตสฺมา เยน โรเคน ตํ ชาตํ, ตสฺส สรูปปุจฺฉา, การณปุจฺฉา, มรณเหตุกจิตฺตสนฺตาปปุจฺฉา, ตสฺส จ สนฺตาปสฺส สพฺพโลกสาธารณตา, ตถา มรณสฺส จ อปฺปฏิกรณตา’’ติ เอวมาทินา มรณปฏิสญฺญุตฺตํ สมฺโมทนียํ กถํ กเถสีติ ทสฺเสตุํ ‘‘โภ อานนฺทา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘โก นามา’’ติอาทินา หิ โรคํ ปุจฺฉติ, ‘‘กึ ภควา ปริภุญฺชี’’ติ อิมินา การณํ, ‘‘อปิจา’’ติอาทินา จิตฺตสนฺตาปํ, ‘‘สตฺถา นามา’’ติอาทินา ตสฺส สพฺพโลกสาธารณตํ, ‘‘เอกา ทานี’’ติอาทินา มรณสฺส อปฺปฏิกรณตํ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. มหาชานีติ มหาหานิ. ยตฺราติ เยน การเณน ปรินิพฺพุโต, เตน โก ทานิ อญฺโญ มรณา มุจฺจิสฺสตีติอาทินา โยเชตพฺพํ. อิทานีติ จ อตฺตโน มนสิการํ ปติ โวหารมตฺเตน วุตฺตํ. ลชฺชิสฺสตีติ ลชฺชา วิย ภวิสฺสติ, วิชฺชิสฺสตีติ อตฺโถ[Pg.406]. ปีตเภสชฺชานุรูปํ อาหารโภชนํ โปราณาจิณฺณนฺติ อาห ‘‘ปีต…เป… ทตฺวา’’ติ.

448. ‘Cetiyaraṭṭhe’ có nghĩa là ở xứ Ceti. Thật vậy, từ này được nói như vậy bằng cách thêm vào mẫu tự ‘ya.’ Một số vị cũng nói rằng: ‘Đó là một xứ sở riêng biệt, khác với xứ Ceti.’ Để chỉ ra rằng: ‘Bởi vì cái chết của các bậc Thập Lực như vậy chỉ xảy ra do bệnh tật, do đó, vị ấy đã nói một cuộc trò chuyện thân mật liên quan đến cái chết, bao gồm việc hỏi về bản chất của căn bệnh đã gây ra cái chết đó, hỏi về nguyên nhân, hỏi về sự phiền muộn trong tâm do cái chết gây ra, tính phổ quát của sự phiền muộn đó đối với toàn thế giới, và cũng như tính không thể chữa trị của cái chết,’ nên câu ‘Này Ānanda...’ v.v. đã được nói ra. Thật vậy, qua câu ‘Tên là gì...’ v.v., vị ấy hỏi về căn bệnh; qua câu ‘Đức Thế Tôn đã dùng gì?’, vị ấy hỏi về nguyên nhân; qua câu ‘Hơn nữa...’ v.v., vị ấy hỏi về sự phiền muộn trong tâm; qua câu ‘Bậc Đạo Sư...’ v.v., vị ấy chỉ ra tính phổ quát của sự phiền muộn đó đối với toàn thế giới; qua câu ‘Bây giờ ai...’ v.v., vị ấy chỉ ra tính không thể chữa trị của cái chết. Điều này cần được hiểu như vậy. ‘Mahājāni’ là sự tổn thất lớn. ‘Yatrā’ nên được kết hợp như sau: ‘Do nguyên nhân nào mà Ngài đã nhập diệt, do đó, bây giờ ai khác có thể thoát khỏi cái chết?’ v.v. Và từ ‘idāni’ (bây giờ) được nói theo cách nói thông thường, dựa trên sự tác ý của chính mình. ‘Lajjissati’ có nghĩa là sẽ giống như xấu hổ, tức là sẽ tránh xa. Việc dùng thức ăn phù hợp với thuốc xổ đã uống là một thực hành cổ xưa, do đó vị ấy nói ‘Sau khi đã uống... đã cho...’

หุตฺวาติ ปาฐเสโส สนฺติกาวจรภาวสฺส วิเสสนโต. มาโร ปาปิมา วิย น รนฺธคเวสี, อุตฺตรมาณโว วิย จ น วีมํสนาธิปฺปาโย, อปิ ตุ ขลุ อุปฏฺฐาโก หุตฺวา สนฺติกาวจโรติ หิ วิเสเสติ. น รนฺธคเวสีติ น ฉิทฺทคเวสี. เยสุ ธมฺเมสูติ วิโมกฺขุปาเยสุ นิยฺยานิกธมฺเมสุ. ธรนฺตีติ อธุนา ติฏฺฐนฺติ, ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ.

Hutvāti là phần còn lại của bài kệ (pāṭhaseso) do là đặc tính (visesanato) của trạng thái gần gũi và đi lại (santikāvacarabhāvassa). Thật vậy (hi), (vị ấy) không phải là người tìm kiếm lỗi lầm (na randhagavesī) giống như ác ma Māra (māro pāpimā viya), và cũng không có chủ ý dò xét (na vīmaṃsanādhippāyo) giống như thanh niên Uttara (uttaramāṇavo viya ca), mà trái lại (api tu khalu), sau khi trở thành người hầu cận (upaṭṭhāko hutvā), vị ấy là người gần gũi và đi lại (santikāvacaro). (Trạng từ ‘hi’) đã làm rõ (viseseti) ý nghĩa này. Na randhagavesīti có nghĩa là không tìm kiếm khuyết điểm (na chiddagavesī). Yesu dhammesūti có nghĩa là trong các pháp đưa đến sự giải thoát (vimokkhupāyesu), trong các pháp đưa đến sự xuất ly (niyyānikadhammesu). Dharantīti có nghĩa là hiện nay (adhunā) chúng tồn tại (tiṭṭhanti), chúng hiện hành (pavattanti).

๔๔๙. อตฺถโต ปยุตฺตตาย สทฺทปโยคสฺส สทฺทปพนฺธลกฺขณานิ ตีณิ ปิฏกานิ ตทตฺถภูเตหิ สีลาทีหิ ตีหิ ธมฺมกฺขนฺเธหิ สงฺคยฺหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ตีณิ ปิฏกานิ ตีหิ ขนฺเธหิ สงฺคเหตฺวา’’ติ. สงฺขิตฺเตน กถิตนฺติ ‘‘ติณฺณํ โข มาณว ขนฺธาน’’นฺติ เอวํ คณนโต, สามญฺญโต จ สงฺเขเปเนว กถิตํ. ‘‘กตเมสํ ติณฺณ’’นฺติ อยํ อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉาเยว, น กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา. มาณวสฺเสว หิ อยํ ปุจฺฉา, น เถรสฺสาติ อาห ‘‘มาณโว’’ติอาทิ. อญฺญตฺถ ปน อีทิเสสุ ฐาเนสุ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาเยว ทิสฺสติ, น อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา. อิธ ปน อฏฺฐกถายํ เอวํ วุตฺตํ, ตเทตํ อฏฺฐกถาปมาณโต ปจฺเจตพฺพํ. ตทา ปวตฺตมานญฺหิ ปจฺจกฺขํ กตฺวา อฏฺฐกถมฺปิ สงฺคหมาโรปึสุ. กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาภาเว ปนสฺส เถรสฺเสว วจนตา สิยา.

449. Do việc sử dụng từ ngữ (saddapayogassa) được liên kết với ý nghĩa (atthato payuttatāya), ba tạng kinh (tīṇi piṭakāni) có đặc tính là sự kết cấu của từ ngữ (saddapabandhalakkhaṇāni) được bao gồm (saṅgayhanti) bởi ba pháp uẩn (tīhi dhammakkhandhehi) là giới, v.v... (sīlādīhi) vốn là ý nghĩa của chúng (tadatthabhūtehi). Do đó, đã được nói rằng (iti vuttaṃ): “tīṇi piṭakāni tīhi khandhehi saṅgahetvā” (sau khi tóm thâu ba tạng kinh vào ba uẩn). Saṅkhittena kathitanti (được nói một cách tóm tắt) có nghĩa là (được nói) “tiṇṇaṃ kho māṇava khandhāna” (này thanh niên, về ba uẩn), như vậy là đã được nói một cách tóm tắt (saṅkhepeneva kathitaṃ) cả về phương diện số lượng (gaṇanato) và phương diện tổng quát (sāmaññato). Câu hỏi “Katamesaṃ tiṇṇaṃ” (ba uẩn nào?) này chính là câu hỏi để làm sáng tỏ điều chưa thấy (adiṭṭhajotanāpucchāyeva), không phải là câu hỏi vì muốn nói (na kathetukamyatāpucchā). Thật vậy (hi), đây là câu hỏi của người thanh niên (māṇavasseva ayaṃ pucchā), không phải của vị trưởng lão (na therassa), vì thế (vị Chú giải) đã nói “māṇavo” v.v... (āha ‘‘māṇavo’’tiādi). Tuy nhiên (pana), ở những chỗ khác tương tự (aññattha īdisesu ṭhānesu), chỉ thấy câu hỏi vì muốn nói (kathetukamyatāpucchāyeva dissati), không thấy câu hỏi để làm sáng tỏ điều chưa thấy (na adiṭṭhajotanāpucchā). Nhưng ở đây (idha pana), trong Chú giải (aṭṭhakathāyaṃ) đã nói như vậy (evaṃ vuttaṃ), điều đó (tadetaṃ) nên được tin nhận theo thẩm quyền của Chú giải (aṭṭhakathāpamāṇato). Thật vậy (hi), sau khi đã chứng kiến trực tiếp (paccakkhaṃ katvā) những gì đang diễn ra vào lúc đó (tadā pavattamānaṃ), các ngài cũng đã đưa cả Chú giải vào kỳ kết tập (aṭṭhakathampi saṅgahamāropiṃsu). Hơn nữa (pana), nếu không phải là câu hỏi vì muốn nói (kathetukamyatāpucchābhāve), thì đó hẳn đã là lời nói của chính vị trưởng lão này (assa therasseva vacanatā siyā).

สีลกฺขนฺธวณฺณนา

Luận giải về Giới Uẩn

๔๕๐-๔๕๓. สีลกฺขนฺธสฺสาติ เอตฺถ ปทตฺถวิปลฺลาสการี อิติสทฺโท ลุตฺโต, อตฺถนิทฺเทโส วิย สทฺทนิทฺเทโส วา, ยถารุโต จ อิติสทฺโท อาทฺยตฺโถ, ปการตฺโถ วา, เตน ‘‘อริยสฺส สมาธิกฺขนฺธสฺส…เป… ปติฏฺฐเปสี’’ติ อยํ ปาโฐ คหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘เตสุ ทสฺสิเตสู’’ติ, เตสุ ตีสุ ขนฺเธสุ อุทฺเทสวเสน ทสฺสิเตสูติ อตฺโถ. ภควตา วุตฺตนเยเนวาติ สามญฺญผลาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๙๔) เทสิตนเยเนว, เตน อิมสฺส สุตฺตสฺส พุทฺธภาสิตภาวํ ทสฺเสตีติ เวทิตพฺพํ. สาสเน น สีลเมว สาโรติ อริยมคฺคสาเร ภควโต สาสเน ยถาทสฺสิตํ สีลํ สาโร เอว น โหติ สารวโต มหโต รุกฺขสฺส ปปฏิกฏฺฐานิกตฺตา[Pg.407]. อฏฺฐานปยุตฺโต หิ เอวสทฺโท ยถาฐาเน น โยเชตพฺโพ. ยชฺเชวํ กสฺมา ตมิธ คหิตนฺติ อาห ‘‘เกวล’’นฺติอาทิ. ฌานาทิอุตฺตริมนุสฺสธมฺเม อธิคนฺตุกามสฺส อธิฏฺฐานมตฺตํ ตตฺถ อปฺปติฏฺฐิตสฺส เตสมสมฺภวโต. วุตฺตญฺหิ ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๑.๒๓, ๑๙๒; เปฏโก. ๒๒) อถ วา สาสเน น สีลเมว สาโรติ กามญฺเจตฺถ สาสเน มคฺคผลสีลสงฺขาตํ โลกุตฺตรสีลมฺปิ สารเมว, ตถาปิ น สีลกฺขนฺโธ เอว สาโร โหติ, อถ โข สมาธิกฺขนฺโธปิ ปญฺญากฺขนฺโธปิ สาโร เอวาติ เอวมฺเปตฺถ ยถาปยุตฺเตน เอวสทฺเทน อตฺโถ เวทิตพฺโพ, ปุริโมเยว ปนตฺโถ ยุตฺตตโร. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อิโต อุตฺตรี’’ติอาทิ. อญฺญมฺปิ กตฺตพฺพนฺติ เสสขนฺธทฺวยํ.

450-453. Ở đây, trong câu Sīlakkhandhassa, từ iti (saddo) có tác dụng làm thay đổi ý nghĩa của từ (padatthavipallāsakārī) đã bị lược bỏ (lutto); hoặc (vā) đó là sự chỉ định về từ ngữ (saddaniddeso) giống như sự chỉ định về ý nghĩa (atthaniddeso); và (ca) từ iti theo âm đọc (yathāruto) có nghĩa là “v.v...” (ādyattho), hoặc (vā) có nghĩa là “loại, cách thức” (pakārattho). Do đó (tena), cần phải hiểu rằng (daṭṭhabbaṃ) đoạn văn “ariyassa samādhikkhandhassa…pe… patiṭṭhapesī” này đã được bao hàm (gahitoti). Vì thế (tena), đã được nói rằng (vuttaṃ) “tesu dassitesū”ti, có nghĩa là (attho) khi ba uẩn ấy (tesu tīsu khandhesu) được chỉ ra (dassitesu) theo cách đề mục (uddesavasena). Bhagavatā vuttanayenevāti có nghĩa là theo đúng phương cách đã được thuyết giảng (desitanayeneva) trong kinh Sa Môn Quả, v.v... Cần phải biết rằng (veditabbaṃ) qua đó (tena), (Chú giải) đã chỉ ra (dasseti) rằng kinh này (imassa suttassa) là do Đức Phật thuyết (buddhabhāsitabhāvaṃ). Sāsane na sīlameva sāroti (trong giáo pháp, không phải chỉ có giới là cốt tủy) có nghĩa là: trong giáo pháp của Đức Thế Tôn (bhagavato sāsane) có Thánh đạo là cốt tủy (ariyamaggasāre), giới (sīlaṃ) như đã được chỉ ra (yathādassitaṃ) không phải là cốt tủy (sāro eva na hoti), vì nó ở vị trí của vỏ cây (papaṭikaṭṭhānikattā) của một cây đại thụ có lõi cây (sāravato mahato rukkhassa). Thật vậy (hi), từ eva (evasaddo) được dùng không đúng chỗ (aṭṭhānapayutto) thì không nên áp dụng theo đúng vị trí của nó (yathāṭhāne na yojetabbo). (Nếu vậy, tại sao nó được đề cập ở đây?) Để trả lời câu hỏi “Yajjevaṃ kasmā tamidha gahitanti” (nếu vậy, tại sao nó được đề cập ở đây?), ngài nói “kevalaṃ” v.v... (āha ‘‘kevala’’ntiādi). (Giới) chỉ là nền tảng (adhiṭṭhānamattaṃ) cho người muốn chứng đắc (adhigantukāmassa) các pháp siêu nhân như thiền, v.v... (jhānādiuttarimanussadhamme), vì đối với người không an trú trong đó (tattha appatiṭṭhitassa), việc chứng đắc các pháp ấy là không thể (tesamasambhavato). Thật vậy, đã được nói rằng (vuttañhi): “sīle patiṭṭhāya naro sapañño” (người trí an trú trong giới), v.v... Hoặc (atha vā), sāsane na sīlameva sāroti có nghĩa là: mặc dù (kāmañca) trong giáo pháp này (ettha sāsane), giới siêu thế (lokuttarasīlampi) được gọi là giới của đạo và quả (maggaphalasīlasaṅkhātaṃ) thực sự là cốt tủy (sārameva), tuy nhiên (tathāpi) không phải chỉ có giới uẩn là cốt tủy (na sīlakkhandho eva sāro hoti), mà (atha kho) định uẩn (samādhikkhandhopi) và tuệ uẩn (paññākkhandhopi) cũng chính là cốt tủy (sāro eva). Như vậy (evampettha), ý nghĩa cần được hiểu (attho veditabbo) theo từ eva (evasaddena) như đã được sử dụng (yathāpayuttena). Tuy nhiên (pana), ý nghĩa trước (purimoyeva attho) là phù hợp hơn (yuttataro). Thật vậy (tathā hi), đã được nói rằng (vuttaṃ): “ito uttarī” (cao hơn nữa), v.v... Aññampi kattabban (còn việc khác phải làm) có nghĩa là hai uẩn còn lại (sesakhandhadvayaṃ).

สมาธิกฺขนฺธวณฺณนา

Luận giải về Định Uẩn

๔๕๔. กสฺมา ปเนตฺถ เถโร สมาธิกฺขนฺธํ ปุฏฺโฐปิ อินฺทฺริยสํวราทิเก วิสฺสชฺเชสิ, นนุ เอวํ สนฺเต อญฺญํ ปุฏฺโฐ อญฺญํ พฺยากโรนฺโต อมฺพํ ปุฏฺโฐ ลพุชํ พฺยากโรนฺโต วิย โหตีติ อีทิสี โจทนา อิธ อโนกาสาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กถญฺจ…เป… อารภี’’ติ อาห, เตเนตฺถ อินฺทฺริยสํวราทโยปิ สมาธิอุปการกตํ อุปาทาย สมาธิกฺขนฺธปกฺขิกภาเวน อุทฺทิฏฺฐาติ ทสฺเสติ. เย เต อินฺทฺริยสํวราทโยติ สมฺพนฺโธ. รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานเทสนานนฺตรํ อภิญฺญาเทสนาย อวสโรติ กตฺวา รูปชฺฌานาเนว อาคตานิ, น อรูปชฺฌานานิ. รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานปาทิกา หิ สปริภณฺฑา ฉปิ อภิญฺญาโย. ยสฺมา ปน โลกิยาภิญฺญาโย อิชฺฌมานา อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ จุทฺทสวิเธน จิตฺตปริทมเนน วินา น อิชฺฌนฺติ, ตสฺมา อภิญฺญาสุ เทสิยมานาสุ อรูปชฺฌานานิปิ เทสิตาเนว โหนฺติ นานนฺตริกภาวโต. เตนาห ‘‘อาเนตฺวา ปน ทีเปตพฺพานี’’ติ, วุตฺตนเยน เทสิตาเนว กตฺวา สํวณฺณเกหิ ปกาเสตพฺพานีติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘จตุตฺถชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ อิมินาว อรูปชฺฌานมฺปิ สงฺคหิตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘จตุตฺถชฺฌาเนน หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. จตุตฺถชฺฌานเมว หิ รูปวิราคภาวนาวเสน ปวตฺตํ ‘‘อรูปชฺฌาน’’นฺติ วุจฺจติ.

454. Tại sao (kasmā) ở đây (ettha), vị trưởng lão (thero) dù được hỏi về định uẩn (samādhikkhandhaṃ puṭṭhopi) lại trả lời về sự phòng hộ các căn, v.v... (indriyasaṃvarādike vissajjesi)? Chẳng phải (nanu) như vậy (evaṃ sante) sẽ giống như người được hỏi một đằng trả lời một nẻo (aññaṃ puṭṭho aññaṃ byākaronto), như người được hỏi về quả xoài lại trả lời về quả mít (ambaṃ puṭṭho labujaṃ byākaronto viya hoti) hay sao? Để chỉ ra rằng (dassento) sự chất vấn như vậy (īdisī codanā) là không có cơ sở ở đây (idha anokāsā), ngài (Chú giải) đã nói (āha): “kathañca…pe… ārabhī”. Qua đó (tena), ngài chỉ ra rằng (dasseti) ở đây (ettha), các pháp như phòng hộ các căn, v.v... (indriyasaṃvarādayopi) cũng được đề cập đến (uddiṭṭhā) vì thuộc về phần định uẩn (samādhikkhandhapakkhikabhāvena) do chúng có tác dụng hỗ trợ cho định (samādhiupakārakataṃ upādāya). Cần hiểu mối liên hệ là (sambandho): “Ye te indriyasaṃvarādayo” (Những pháp ấy là phòng hộ các căn, v.v...). Vì sau khi thuyết giảng về thiền thứ tư thuộc sắc giới (rūpāvacaracatutthajjhānadesanānantaraṃ) là cơ hội (avasaro) để thuyết giảng về các thắng trí (abhiññādesanāya), nên chỉ có các thiền sắc giới (rūpajjhānāneva) được đề cập đến (āgatāni), chứ không phải các thiền vô sắc (na arūpajjhānāni). Thật vậy (hi), sáu thắng trí (chapi abhiññāyo) cùng với các pháp phụ trợ (saparibhaṇḍā) đều có thiền thứ tư thuộc sắc giới làm nền tảng (rūpāvacaracatutthajjhānapādikā). Hơn nữa (pana), vì rằng (yasmā) các thắng trí thuộc thế gian (lokiyābhiññāyo) khi được thành tựu (ijjhamānā) sẽ không thể thành tựu (na ijjhanti) nếu không có mười bốn cách điều phục tâm (cuddasavidhena cittaparidamanena vinā) trong tám bậc thiền chứng (aṭṭhasu samāpattīsu), do đó (tasmā) khi các thắng trí được thuyết giảng (abhiññāsu desiyamānāsu), các thiền vô sắc (arūpajjhānānipi) cũng được xem như đã được thuyết giảng (desitāneva honti) do tính không thể tách rời (nānantarikabhāvato). Vì thế, ngài đã nói (tenāha): “ānetvā pana dīpetabbānī” (tuy nhiên, cần phải mang ra và chỉ rõ). Ý nghĩa là (attho): các nhà chú giải (saṃvaṇṇakehi) cần phải làm sáng tỏ (pakāsetabbāni) rằng chúng đã được thuyết giảng (desitāneva katvā) theo phương cách đã nói (vuttanayena). Tuy nhiên (pana), trong Chú giải (aṭṭhakathāyaṃ), để chỉ ra rằng (dassetuṃ) ngay cả thiền vô sắc (arūpajjhānampi) cũng đã được bao gồm (saṅgahitaṃ) chỉ bằng câu “catutthajjhānaṃ upasampajja viharatī” (sau khi chứng và trú vào thiền thứ tư), ngài đã nói (vuttaṃ): “catutthajjhānena hī” v.v... Thật vậy (hi), chính thiền thứ tư (catutthajjhānameva) khi diễn tiến (pavattaṃ) theo cách tu tập về sự ly tham đối với sắc (rūpavirāgabhāvanāvasena) thì được gọi là “thiền vô sắc” (arūpajjhānanti vuccati).

๔๗๑-๔๘๐. น จิตฺเตกคฺคตามตฺตเกเนวาติ เอตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยานุสาเรน ฐานาฐานปยุตฺตสฺส เอวสทฺทสฺสานุรูปมตฺโถ เวทิตพฺโพ. โลกิยสมาธิกฺขนฺธสฺส [Pg.408] ปน อธิปฺเปตตฺตา ‘‘น จิตฺเตกคฺคตา…เป… อตฺถี’’ติ วุตฺตํ. อริโย สมาธิกฺขนฺโธติ เอตฺถ หิ อริยสทฺโท สุทฺธมตฺตปริยาโยว, น โลกุตฺตรปริยาโย. ยถา เจตฺถ, ตถา อริโย สีลกฺขนฺโธติ เอตฺถาปิ. อิโตติ ปญฺญากฺขนฺธโต, โส จ อุกฺกฏฺฐโต อรหตฺตผลปริยาปนฺโน เอวาติ อาห ‘‘อรหตฺตปริโยสาน’’นฺติอาทิ. โลกิยาภิญฺญาปฏิสมฺภิทาหิ วินาปิ หิ อรหตฺเต อธิคเต ‘‘นตฺเถว อุตฺตริกรณีย’’นฺติ สกฺกา วตฺตุํ ยทตฺถํ ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ, ตสฺส สิทฺธตฺตา. อิธ ปน โลกิยาภิญฺญาโยปิ อาคตาเยว. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

471-480. Ở đây, trong câu ‘Na cittekaggatāmattakeneva,’ ý nghĩa tương ứng của từ eva được sử dụng trong trường hợp thích hợp và không thích hợp nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở dưới. Hơn nữa, vì định uẩn thế gian được nhắm đến nên đã nói rằng ‘na cittekaggatā… atthī.’ Thật vậy, ở đây trong câu ‘ariyo samādhikkhandho,’ từ ariyo chỉ là một từ đồng nghĩa với ‘trong sạch,’ không phải là từ đồng nghĩa với ‘siêu thế.’ Như ở đây, cũng vậy ở trong câu ‘ariyo sīlakkhandho.’ ‘Ito’ có nghĩa là ‘từ tuệ uẩn,’ và uẩn đó, về mặt cao tột, chắc chắn được bao gồm trong A-la-hán quả, vì thế ngài Chú giải sư đã nói ‘arahattapariyosānaṃ’ v.v… Thật vậy, ngay cả khi không có các thắng trí và vô ngại giải thế gian, khi đã chứng đắc A-la-hán quả, có thể nói rằng ‘chắc chắn không có việc gì cần làm thêm nữa,’ vì mục đích mà phạm hạnh được sống dưới sự chỉ dạy của Đức Thế Tôn đã được thành tựu. Tuy nhiên, ở đây các thắng trí thế gian cũng đã được đề cập đến. Phần còn lại ở đây dễ hiểu.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย ปรมสุขุมคมฺภีรทุรนุโพธตฺถปริทีปนาย สุวิมลวิปุลปญฺญาเวยฺยตฺติยชนนาย สาธุวิลาสินิยา นาม ลีนตฺถปกาสนิยา สุภสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปกาสนา.

Như vậy, phần làm sáng tỏ những ý nghĩa ẩn tàng của phần giải thích kinh Subha trong bộ Phụ chú giải làm sáng tỏ những ý nghĩa ẩn tàng tên là Sādhuvilāsinī của bộ Sumaṅgalavilāsinī, là bộ Chú giải Trường Bộ Kinh, làm sáng tỏ ý nghĩa cực kỳ vi tế, sâu sắc, khó thấu triệt, tạo ra năng lực trí tuệ rộng lớn, trong sạch, đa dạng, đã kết thúc.

สุภสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Subha đã kết thúc.

๑๑. เกวฏฺฏสุตฺตวณฺณนา

11. Giải thích kinh Kevaṭṭa

เกวฏฺฏคหปติปุตฺตวตฺถุวณฺณนา

Giải thích câu chuyện về con trai của gia chủ Kevaṭṭa

๔๘๑. เอวํ [Pg.409] สุภสุตฺตํ สํวณฺเณตฺวา อิทานิ เกวฏฺฏสุตฺตํ สํวณฺเณนฺโต ยถานุปุพฺพํ สํวณฺณโนกาสสฺส ปตฺตภาวํ วิภาเวตุํ, สุภสุตฺตสฺสานนฺตรํ สงฺคีตสฺส สุตฺตสฺส เกวฏฺฏสุตฺตภาวํ วา ปกาเสตุํ ‘‘เอวํ เม สุตํ…เป… นาฬนฺทายนฺติ เกวฏฺฏสุตฺต’’นฺติ อาห. ปาวาริกสฺสาติ เอวํนามกสฺส เสฏฺฐิโน. อมฺพวเนติ อมฺพรุกฺขพหุเล อุปวเน. ตํ กิร โส เสฏฺฐิ ภควโต อนุจฺฉวิกํ คนฺธกุฏึ, ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานกุฏิมณฺฑปาทีนิ สมฺปาเทตฺวา ปาการปริกฺขิตฺตํ ทฺวารโกฏฺฐกสมฺปนฺนํ กตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส นิยฺยาเตสิ, ปุริมโวหาเรน ปเนส วิหาโร ‘‘ปาวาริกมฺพวน’’นฺตฺเวว วุจฺจติ. ‘‘เกวฏฺโฏ’’ ติทํ นามมตฺตํ. ‘‘เกวฏฺเฏหิ สํรกฺขิตตฺตา, เตสํ วา สนฺติเก สมฺพุทฺธตฺตา’’ติ เกจิ. คหปติปุตฺตสฺสาติ เอตฺถ กามญฺเจส ตทา คหปติฏฺฐาเน ฐิโต, ปิตุ ปนสฺส อจิรกาลกตตาย ปุริมสมญฺญาย ‘‘คหปติปุตฺโต’’ตฺเวว โวหรียติ. เตนาห ‘‘คหปติมหาสาโล’’ติ, มหาวิภวตาย มหาสาโร คหปตีติ อตฺโถ, ร-การสฺส ปน ล-การํ กตฺวา ‘‘มหาสาโล’’ติ วุตฺตํ ยถา ‘‘ปลิพุทฺโธ’’ติ (จูฬนิ. ๑๕; มิ. ป. ๖.๓.๗; ชา. อฏฺฐ. ๒.๓.๑๐๒) สทฺโธ ปสนฺโนติ โปถุชฺชนิกสทฺธาวเสน รตนตฺตยสทฺธาย สมนฺนาคโต, ตโตเยว รตนตฺตยปฺปสนฺโน. กมฺมกมฺมผลสทฺธาย วา สทฺโธ, รตนตฺตยปฺปสาทพหุลตาย ปสนฺโน. สทฺธาธิกตฺตาเยวาติ ตถาจินฺตาย เหตุวจนํ, สทฺธาธิโก หิ อุมฺมาทปฺปตฺโต วิย โหติ.

481. Sau khi giải thích kinh Subha như vậy, bây giờ, trong khi giải thích kinh Kevaṭṭa, để làm rõ rằng cơ hội giải thích đã đến theo thứ tự, hoặc để chỉ ra rằng bài kinh được kết tập ngay sau kinh Subha là kinh Kevaṭṭa, ngài Chú giải sư đã nói ‘evaṃ me sutaṃ… nāḷandāyanti kevaṭṭasuttaṃ.’ ‘Pāvārikassa’ có nghĩa là của vị trưởng giả tên như vậy. ‘Ambavane’ có nghĩa là trong khu vườn có nhiều cây xoài. Tương truyền, vị trưởng giả ấy, sau khi cho xây dựng một hương thất thích hợp cho Đức Thế Tôn, và các nơi ở ban đêm, ban ngày, các cốc, các nhà lều v.v… cho Tăng chúng, làm cho nó được bao bọc bởi tường rào và có cổng thành, đã dâng cúng cho Tăng đoàn do Đức Phật dẫn đầu. Hơn nữa, theo cách gọi trước đây, ngôi tịnh xá này được gọi là ‘khu vườn xoài của Pāvārika.’ ‘Kevaṭṭa’ đây chỉ là tên gọi. Một số vị nói rằng: “Vì được các người chài lưới bảo vệ, hoặc vì đã trưởng thành gần họ.” Ở đây, trong câu ‘gahapatiputtassa,’ mặc dù lúc đó ông ta đã ở địa vị gia chủ, nhưng vì cha ông ta mới qua đời không lâu, nên ông ta vẫn được gọi theo danh xưng trước đây là ‘con trai của gia chủ.’ Do đó, ngài Chú giải sư nói ‘gahapatimahāsālo.’ Ý nghĩa là: vị gia chủ có tài sản lớn vì có sự giàu có lớn. Hơn nữa, chữ ‘ra’ được đổi thành chữ ‘la’ và được nói là ‘mahāsālo,’ giống như trong từ ‘palibuddho.’ ‘Saddho pasanno’ có nghĩa là có đức tin nơi Tam Bảo theo nghĩa đức tin của phàm phu, do đó có lòng tịnh tín nơi Tam Bảo. Hoặc là, có đức tin vào nghiệp và quả của nghiệp, và tịnh tín vì có nhiều lòng tịnh tín nơi Tam Bảo. ‘Saddhādhikattāyeva’ là lời giải thích nguyên nhân cho suy nghĩ như vậy, thật vậy, người có đức tin vượt trội thì giống như người bị điên.

สมิทฺธาติ สมฺมเทว อิทฺธา, วิภวสมฺปตฺติยา เวปุลฺลปฺปตฺตา สมฺปุณฺณา, อากิณฺณา พหู มนุสฺสา เอตฺถาติ อตฺถํ สนฺธาย ‘‘อํสกูเฏนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เอหิ ตฺวํ ภิกฺขุ อนฺวทฺธมาสํ, อนุมาสํ, อนุสํวจฺฉรํ วา มนุสฺสานํ ปสาทาย อิทฺธิปาฏิหาริยํ กโรหี’’ติ เอกสฺส ภิกฺขุโน อาณาปนเมว สมาทิสนํ, ตํ ปน ตสฺมึ ฐาเน ฐปนํ นามาติ อาห ‘‘ฐานนฺตเร ฐเปตู’’ติ. อุตฺตริมนุสฺสานนฺติ ปกติมนุสฺเสหิ อุตฺตริตรานํ อุตฺตมปุริสานํ พุทฺธาทีนํ ฌายีนํ, อริยานญฺจ. ธมฺมโตติ อธิคมธมฺมโต, ฌานาภิญฺญามคฺคผลธมฺมโตติ [Pg.410] อตฺโถ, นิทฺธารเณ เจตํ นิสฺสกฺกวจนํ. ตโต หิ อิทฺธิปาฏิหาริยํ นิทฺธาเรติ. เอวํ อุตฺตริสทฺทํ มนุสฺสสทฺเทน เอกปทํ กตฺวา อิทานิ ปาฏิหาริยสทฺเทน สมฺพชฺฌิตพฺพํ วิสุเมว ปทํ กโรนฺโต ‘‘ทสกุสลสงฺขาตโต วา’’ติอาทิมาห. มนุสฺสธมฺมโตติ ปกติมนุสฺสธมฺมโต. ปชฺชลิตปทีโปติ ปชฺชลนฺตปทีโป. เตลสฺเนหนฺติ เตลเสจนํ. ราชคหเสฏฺฐิวตฺถุสฺมินฺติ ราชคหเสฏฺฐิโน จนฺทนปตฺตทานวตฺถุมฺหิ (จูฬว. ๒๕๒). สิกฺขาปทํ ปญฺญาเปสีติ ‘‘น ภิกฺขเว คิหีนํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อิทฺธิปาฏิหาริยํ ทสฺเสตพฺพํ. โย ทสฺเสยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (จูฬว. ๒๕๒) วิกุพฺพนิทฺธิปฏิกฺเขปกํ อิทํ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ.

‘Samiddhā’ có nghĩa là thịnh vượng một cách tốt đẹp, sung túc, đã đạt đến sự rộng lớn về tài sản. Nhắm đến ý nghĩa ‘đông đúc, có nhiều người ở đây,’ nên đã nói ‘aṃsakūṭena’ v.v… Việc ra lệnh cho một vị Tỳ khưu rằng: ‘Này Tỳ khưu, hãy đến, nửa tháng một lần, hoặc mỗi tháng, hoặc mỗi năm, hãy thực hiện thần thông để làm cho mọi người phát sinh lòng tịnh tín’ chính là sự chỉ định (samādisanaṃ). Hơn nữa, đó được gọi là việc đặt vào vị trí ấy, do đó ngài Chú giải sư nói ‘ṭhānantare ṭhapetu.’ ‘Uttarimanussānaṃ’ có nghĩa là của các bậc thượng nhân vượt trội hơn những người bình thường, tức là của các vị Phật v.v…, của các vị có thiền, và của các bậc Thánh. ‘Dhammato’ có nghĩa là từ pháp đã chứng đắc, tức là từ pháp thiền, thắng trí, đạo và quả. Và đây là một từ ở cách thứ năm có nghĩa là phân biệt. Thật vậy, từ đó, thần thông được phân biệt ra. Sau khi kết hợp từ ‘uttari’ với từ ‘manussa’ thành một từ ghép như vậy, bây giờ, để tạo thành một từ riêng biệt cần được kết nối với từ ‘pāṭihāriya,’ ngài Chú giải sư đã nói ‘dasakusalasaṅkhātato vā’ v.v… ‘Manussadhammato’ có nghĩa là từ pháp của người bình thường. ‘Pajjalitapadīpo’ có nghĩa là ngọn đèn đang cháy sáng. ‘Telasnehaṃ’ có nghĩa là việc đổ dầu. ‘Rājagahaseṭṭhivatthusmiṃ’ có nghĩa là trong câu chuyện về việc dâng cúng bát bằng gỗ chiên-đàn của vị trưởng giả ở thành Rājagaha. ‘Sikkhāpadaṃ paññāpesi’ có nghĩa là ngài đã chế định học giới này để ngăn cấm thần thông biến hóa rằng: ‘Này các Tỳ khưu, không được biểu diễn thần thông là pháp thượng nhân cho các hàng tại gia. Vị nào biểu diễn, phạm tội đột-cát-la (dukkaṭa).’

๔๘๒. คุณสมฺปตฺติโต อจาวนํ สนฺธาย เอตํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ ‘‘น คุณวินาสเนนา’’ติ อิมินา. เตนาห ‘‘สีลเภท’’นฺติอาทิ. วิสหนฺโต นาม นตฺถีติ นิวาริตฏฺฐาเน อุสฺสหนฺโต นาม นตฺถิ. เอวมฺปิ อิมินา การณนฺตเรนายํ อุสฺสหนฺโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยสฺมา วิสฺสาสิโก, ตสฺมา วิสฺสาสํ วฑฺเฒตฺวาติ โยชนา. วฑฺเฒตฺวาติ จ พฺรูเหตฺวา, วิภูตํ ปากฏํ กตฺวาติ อตฺโถ.

482. Bằng câu ‘na guṇavināsanena,’ ngài Chú giải sư chỉ ra rằng lời này được nói nhắm đến việc không lay chuyển khỏi sự đầy đủ các phẩm hạnh. Do đó, ngài đã nói ‘sīlabhedaṃ’ v.v… ‘Visahanto nāma natthi’ có nghĩa là không có ai tên là người cố gắng ở nơi bị ngăn cấm. Mặc dù vậy, để chỉ ra rằng người này cố gắng vì một lý do khác, nên đã nói ‘ayaṃ pana’ v.v… Cách kết nối câu là: vì là người thân thiết, do đó, sau khi làm tăng trưởng sự thân thiết. Và ‘vaḍḍhetvā’ có nghĩa là sau khi làm cho tăng trưởng, làm cho trở nên rõ ràng, hiển nhiên.

อิทฺธิปาฏิหาริยวณฺณนา

Giải thích về thần thông

๔๘๓-๔. อาทีนวนฺติ โทสํ. กถํ เตน กตา, กตฺถ วา อุปฺปนฺนาติ อาห ‘‘ตตฺถ กิรา’’ติอาทิ. เอเกนาติ คนฺธาเรน นาม อิสินาว. เอวญฺหิ ปุพฺเพนาปรํ สํสนฺทตีติ. คนฺธารี นาเมสา วิชฺชา จูฬคนฺธารี, มหาคนฺธารีติ ทุวิธา โหติ. ตตฺถ จูฬคนฺธารี นาม ติวสฺสโต โอรํ มตสตฺตานํ อุปปนฺนฏฺฐานชานนา วิชฺชา. วงฺคีสวตฺถุ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๒๐; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๑๒) เจตฺถ สาธกํ. มหาคนฺธารี นาม ตสฺส เจว ชานนา, ตทุตฺตริ จ อิทฺธิวิธญาณกมฺมสฺส สาธิกา วิชฺชา. เยภุยฺเยน เหสา อิทฺธิวิธญาณกิจฺจํ สาเธติ. ตสฺสา กิร วิชฺชาย สาธโก ปุคฺคโล ตาทิเส เทเส, กาเล จ มนฺตํ ปริชปฺเปตฺวา พหุธาปิ อตฺตานํ ทสฺเสติ, หตฺถิอาทีนิปิ ทสฺเสติ, อทสฺสนีโยปิ โหติ, อคฺคิถมฺภมฺปิ กโรติ, ชลถมฺภมฺปิ กโรติ, อากาเสปิ อตฺตานํ ทสฺเสติ, สพฺพํ อินฺทชาลสทิสํ ทฏฺฐพฺพํ. อฏฺโฏติ ทุกฺขิโต พาธิโต. เตนาห ‘‘ปีฬิโต’’ติ.

483-4. `Ādīnavanti` là sự nguy hại. Vị ấy nói: “Tương truyền rằng ở nơi ấy” v.v… để trả lời câu hỏi: “(Minh thuật này) do ai tạo ra, hoặc sanh khởi ở đâu?” `Ekenāti` là chính do vị ẩn sĩ tên là Gandhāra. Vì như vậy, câu trước và câu sau mới tương ứng với nhau. Minh thuật này tên là Gandhārī, có hai loại là Cūḷagandhārī (Tiểu Gandhārī) và Mahāgandhārī (Đại Gandhārī). Trong ấy, minh thuật tên là Cūḷagandhārī là minh thuật biết được nơi tái sanh của chúng sanh đã chết trong vòng ba năm trở lại. Câu chuyện về Vaṅgīsa là bằng chứng ở đây. Minh thuật tên là Mahāgandhārī là minh thuật vừa biết được điều ấy, vừa thành tựu được công việc của thần túc thông cao hơn thế nữa. Vì phần nhiều minh thuật này thành tựu được phận sự của thần túc thông. Tương truyền rằng, người thành tựu minh thuật ấy, sau khi trì tụng thần chú ở nơi và thời điểm thích hợp, cũng thị hiện bản thân dưới nhiều hình thức, cũng thị hiện voi v.v…, cũng trở nên vô hình, cũng làm cho lửa không cháy, cũng làm cho nước không chìm, cũng thị hiện bản thân trên hư không. Tất cả nên được hiểu là giống như ảo thuật. `Aṭṭoti` là bị đau khổ, bị bức bách. Do đó, vị ấy nói là “bị áp bức”.

อาเทสนาปาฏิหาริยวณฺณนา

Giải thích về Tha tâm thần thông

๔๘๕. กามํ [Pg.411] ‘‘เจตสิก’’นฺติ อิทํ เย เจตสิ นิยุตฺตา จิตฺเตน สมฺปยุตฺตา, เตสํ สาธารณวจนํ, สาธารเณ ปน คหิเต จิตฺตวิเสโส ทสฺสิโต นาม โหติ. สามญฺญโชตนา จ วิเสเส อวติฏฺฐติ, ตสฺมา เจตสิกปทสฺส ยถาธิปฺเปตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โสมนสฺสโทมนสฺสํ อธิปฺเปต’’นฺติ อาห. โสมนสฺสคฺคหเณน เจตฺถ ตเทกฏฺฐา ราคาทโย, สทฺธาทโย จ ธมฺมา ทสฺสิตา โหนฺติ, โทมนสฺสคฺคหเณน โทสาทโย. วิตกฺกวิจารา ปน สรูเปเนว ทสฺสิตา. ปิ-สทฺทสฺส วตฺตพฺพสมฺปิณฺฑนตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยติ อาห ‘‘เอวํ ตว มโน’’ติ, อิมินา ปกาเรน ตว มโน ปวตฺโตติ อตฺโถ. เกน ปกาเรนาติ วุตฺตํ ‘‘โสมนสฺสิโต วา’’ติอาทิ. ‘‘เอวมฺปิ เต มโน’’ติ อิทํ โสมนสฺสิตตาทิมตฺตทสฺสนํ, น ปน เยน โสมนสฺสิโต วา โทมนสฺสิโต วา, ตํ ทสฺสนนฺติ ตํ จิตฺตํ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘อิติปิ เต จิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อิติสทฺโท เจตฺถ นิทสฺสนตฺโถ ‘‘อตฺถีติ โข กจฺจาน อยเมโก อนฺโต’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๑๕; ๓.๙๐) วิย. เตนาห ‘‘อิทญฺจิทญฺจ อตฺถ’’นฺติ. ปิ-สทฺโท อิธาปิ วุตฺตสมฺปิณฺฑนตฺโถ. ปรสฺส จินฺตํ มนติ ชานาติ เอตายาติ จินฺตามณิ น-การสฺส ณ-การํ กตฺวา, สา เอว ปุพฺพปทมนฺตเรน มณิกา. จินฺตา นาม น จิตฺเตน วินา ภวตีติ อาห ‘‘ปเรสํ จิตฺตํ ชานาตี’’ติ. ‘‘ตสฺสา กิร วิชฺชาย สาธโก ปุคฺคโล ตาทิเส เทเส, กาเล จ มนฺตํ ปริชปฺปิตฺวา ยสฺส จิตฺตํ ชานิตุกาโม, ตสฺส ทิฏฺฐสุตาทิวิเสสสญฺชานนมุเขน จิตฺตาจารํ อนุมินนฺโต กเถตี’’ติ เกจิ. ‘‘วาจํ นิจฺฉราเปตฺวา ตตฺถ อกฺขรสลฺลกฺขณวเสน กเถตี’’ติ อปเร. สา ปน วิชฺชา ปทกุสลชาตเกน (ชา. ๑.๙.๔๙ อาทโย) ทีเปตพฺพา.

485. Thật vậy, từ “sở hữu tâm” này là từ ngữ chung cho các pháp nào tương ưng trong tâm, tương ưng với tâm. Nhưng khi từ ngữ chung được dùng, thì một tâm đặc biệt được gọi là đã được chỉ ra. Và sự trình bày chung chung cũng đứng vững trong trường hợp đặc biệt. Do đó, khi chỉ ra ý nghĩa được ngụ ý của từ `cetasika`, vị ấy nói: “Ưu và hỷ được ngụ ý”. Ở đây, qua việc dùng từ `somanassa` (hỷ), các pháp như tham v.v... và tín v.v... cùng sanh khởi trong một tâm cũng được chỉ ra; qua việc dùng từ `domanassa` (ưu), các pháp như sân v.v... được chỉ ra. Còn tầm và tứ thì được chỉ ra bằng chính tự thân của chúng. Vị ấy nói: “Tâm của ngươi như vậy” để cho thấy rằng ý nghĩa của `pi`-kāra là tóm tắt những điều sẽ được nói, điều này dễ hiểu. Nghĩa là: “Tâm của ngươi đã diễn tiến theo cách này”. Để trả lời câu hỏi “Theo cách nào?”, vị ấy nói: “Hoặc có hỷ” v.v… Câu “Tâm của ngươi cũng như vậy” này chỉ là sự trình bày về trạng thái có hỷ v.v…, chứ không phải là sự trình bày về tâm mà nhờ đó có hỷ hoặc có ưu. Để chỉ ra tâm ấy, trong Pāḷi đã nói: “Tâm của ngươi là thế này”. Ở đây, `iti`-kāra có nghĩa là chỉ dẫn, giống như trong các câu: “Này Kaccāna, có một cực đoan này” v.v… Do đó, vị ấy nói: “Có điều này và điều này”. Ở đây, `pi`-kāra cũng có nghĩa là tóm tắt những điều đã nói. (Minh thuật) mà nhờ đó người ta biết được, nhận biết được tư tưởng của người khác, được gọi là `cintāmaṇi` (ngọc như ý), sau khi biến đổi `na`-kāra thành `ṇa`-kāra. Chính minh thuật ấy, khi bỏ đi từ đầu, được gọi là `maṇikā`. Vì tư tưởng không thể có nếu không có tâm, nên vị ấy nói: “Biết được tâm của người khác”. Một số vị nói rằng: “Tương truyền rằng, người thành tựu minh thuật ấy, sau khi trì tụng thần chú ở nơi và thời điểm thích hợp, sẽ nói ra bằng cách suy luận về diễn biến của tâm thông qua việc nhận biết các đặc điểm như đã thấy, đã nghe v.v… của người mà mình muốn biết tâm”. Các vị khác nói rằng: “Sau khi khiến người kia nói ra, vị ấy sẽ nói (về tâm của họ) bằng cách nhận biết các đặc điểm của âm tự trong lời nói đó”. Minh thuật ấy nên được làm sáng tỏ bằng Bổn sanh Padakusala.

อนุสาสนีปาฏิหาริยวณฺณนา

Giải thích về Giáo giới thần thông

๔๘๖. ปวตฺเตนฺตาติ ปวตฺตนกา หุตฺวา, ปวตฺตนวเสน วิตกฺเกถาติ วุตฺตํ โหติ. เอวนฺติ หิ ยถานุสิฏฺฐาย อนุสาสนิยา วิธิวเสน, ปฏิเสธวเสน จ ปวตฺติอาการปรามสนํ, สา จ อนุสาสนี สมฺมาวิตกฺกานํ, มิจฺฉาวิตกฺกานญฺจ ปวตฺติอาการทสฺสนวเสน ตตฺถ อานิสํสสฺส, อาทีนวสฺส จ วิภาวนตฺถํ ปวตฺตติ. อนิจฺจสญฺญเมว, น นิจฺจสญฺญํ. ปฏิโยคีนิวตฺตนตฺถญฺหิ [Pg.412] เอว-การคฺคหณํ. อิธาปิ เอวํ-สทฺทสฺส อตฺโถ, ปโยชนญฺจ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิทํ-คหเณปิ เอเสว นโย. ปญฺจกามคุณิกราคนฺติ นิทสฺสนมตฺตํ ตทญฺญราคสฺส เจว โทสาทีนญฺจ ปหานสฺส อิจฺฉิตตฺตา, ตปฺปหานสฺส จ ตทญฺญราคาทิเขปนสฺส อุปายภาวโต ทุฏฺฐโลหิตวิโมจนสฺส ปุพฺพทุฏฺฐมํสเขปนูปายตา วิย. โลกุตฺตรธมฺมเมวาติ อวธารณํ ปฏิปกฺขภาวโต สาวชฺชธมฺมนิวตฺตนปรํ ทฏฺฐพฺพํ ตสฺสาธิคมูปายานิสํสภูตานํ ตทญฺเญสํ อนวชฺชธมฺมานํ นานนฺตริกภาวโต. อิทฺธิวิธํ อิทฺธิปาฏิหาริยนฺติ ทสฺเสติ อิทฺธิเยว ปาฏิหาริยนฺติ กตฺวา. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย.

486. `Pavattentāti` có nghĩa là: trở thành người làm cho sanh khởi, được nói là: “Hãy suy tư theo cách làm cho sanh khởi”. Vì `evaṃ` (như vậy) là sự xem xét cách thức diễn tiến theo phương pháp và theo sự ngăn cấm của lời giáo giới đã được chỉ dạy. Và lời giáo giới ấy diễn ra nhằm làm sáng tỏ quả báu và sự nguy hại trong các chánh tư duy và tà tư duy, bằng cách chỉ ra cách thức diễn tiến của chúng. (Hãy tác ý) chỉ vô thường tưởng, không phải thường tưởng. Vì việc dùng `eva`-kāra là để loại bỏ pháp đối nghịch. Ở đây cũng vậy, ý nghĩa và mục đích của `evaṃ`-kāra nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Trong việc dùng `idaṃ`-kāra cũng theo phương pháp này. Câu “tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng” chỉ là một ví dụ, vì việc đoạn trừ các loại tham ái khác và sân v.v… cũng được mong muốn, và vì việc đoạn trừ tham ái ấy là phương tiện để tiêu trừ các tham ái khác v.v…, giống như việc lấy máu độc ra là phương tiện để loại bỏ phần thịt đã bị hư thối trước đó. Trong câu “chỉ pháp siêu thế”, sự xác định nên được hiểu là nhằm loại bỏ các pháp có tội lỗi, do tính chất đối nghịch, vì các pháp vô tội khác, vốn là phương tiện và quả báu của việc chứng đắc pháp siêu thế ấy, không thể không có mặt. Vị ấy chỉ ra rằng “Thần túc thông là thần túc thần thông” vì cho rằng chính thần túc là thần thông. Trong hai từ còn lại cũng theo phương pháp này.

ปาฏิหาริยปทสฺส ปน วจนตฺถํ (อุทา. อฏฺฐ. ปฐมโพธิสุตฺตวณฺณนา; อิติวุ. อฏฺฐ. นิทานวณฺณนา) ‘‘ปฏิปกฺขหรณโต, ราคาทิกิเลสาปนยนโต ปาฏิหาริย’’นฺติ วทนฺติ, ภควโต ปน ปฏิปกฺขา ราคาทโย น สนฺติ เย หริตพฺพา. ปุถุชฺชนานมฺปิ วิคตุปกฺกิเลเส อฏฺฐงฺคคุณสมนฺนาคเต จิตฺเต หตปฏิปกฺเข อิทฺธิวิธํ ปวตฺตติ, ตสฺมา ตตฺถ ปวตฺตโวหาเรน จ น สกฺกา อิธ ‘‘ปาฏิหาริย’’นฺติ วตฺตุํ. สเจ ปน มหาการุณิกสฺส ภควโต เวเนยฺยคตา จ กิเลสา ปฏิปกฺขา, เตสํ หรณโต ‘‘ปาฏิหาริย’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ สติ ยุตฺตเมตํ. อถ วา ภควโต เจว สาสนสฺส จ ปฏิปกฺขา ติตฺถิยา, เตสํ หรณโต ปาฏิหาริยํ. เต หิ ทิฏฺฐิหรณวเสน, ทิฏฺฐิปฺปกาสเน อสมตฺถภาเวน จ อิทฺธิอาเทสนานุสาสนีหิ หริตา อปนีตา โหนฺตีติ. ‘‘ปฏี’’ติ วา อยํ สทฺโท ‘‘ปจฺฉา’’ติ เอตสฺส อตฺถํ โพเธติ ‘‘ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐมฺหิ, อญฺโญ อาคญฺฉิ พฺราหฺมโณ’’ติ (สุ. นิ. ๙๘๕; จูฬนิ. ๔) ปารายนสุตฺตปเท วิย, ตสฺมา สมาหิเต จิตฺเต วิคตุปกฺกิเลเส จ กตกิจฺเจน ปจฺฉา หริตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ ปฏิหาริยํ, อตฺตโน วา อุปกฺกิเลเสสุ จตุตฺถชฺฌานมคฺเคหิ หริเตสุ ปจฺฉา หรณํ ปฏิหาริยํ, อิทฺธิอาเทสนานุสาสนิโย จ วิคตุปกฺกิเลเสน กตกิจฺเจน จ สตฺตหิตตฺถํ ปุน ปวตฺเตตพฺพา, หริเตสุ จ อตฺตโน อุปกฺกิเลเสสุ ปรสตฺตานํ อุปกฺกิเลสหรณานิ โหนฺตีติ ปฏิหาริยานิ นาม ภวนฺติ, ปฏิหาริยเมว ปาฏิหาริยํ. ปฏิหาริเย วา อิทฺธิอาเทสนานุสาสนิสมุทาเย ภวํ เอเกกํ ‘‘ปาฏิหาริย’’นฺติ วุจฺจติ. ปฏิหาริยํ วา จตุตฺถชฺฌานํ, มคฺโค จ ปฏิปกฺขหรณโต, ตตฺถ ชาตํ, ตสฺมึ วา นิมิตฺตภูเต, ตโต วา อาคตนฺติ ปาฏิหาริยํ[Pg.413], อิทฺธิอาเทสนานุสาสนีหิ วา ปรสนฺตาเน ปสาทาทีนํ ปฏิปกฺขสฺส กิเลสสฺส หรณโต วุตฺตนเยน ปาฏิหาริยํ. สตตํ ธมฺมเทสนาติ สพฺพกาลํ เทเสตพฺพธมฺมเทสนา.

Lại nữa, về ngữ nghĩa của từ pāṭihāriya (udā. aṭṭha. paṭhamabodhisuttavaṇṇanā; itivu. aṭṭha. nidānavaṇṇanā), các vị nói rằng: “Do vì loại trừ các pháp đối nghịch, do vì dẹp bỏ các phiền não như là tham v.v... nên được gọi là pāṭihāriya.” Tuy nhiên, đối với đức Thế Tôn không có các pháp đối nghịch như là tham v.v... để cần phải loại trừ. Ngay cả đối với các vị phàm phu, thần thông cũng khởi lên ở trong tâm đã loại bỏ các pháp đối nghịch, đã thoát khỏi các tùy phiền não, và đã hội đủ tám thành phần và phẩm chất; do đó, ở đây không thể nói là “pāṭihāriya” theo cách dùng thông thường ở trường hợp ấy. Tuy nhiên, nếu nói rằng đối với đức Thế Tôn, bậc Đại Bi, các phiền não có trong hàng chúng sanh cần được tế độ chính là các pháp đối nghịch, và do vì loại trừ chúng nên được gọi là “pāṭihāriya,” thì trong trường hợp như vậy, điều này là hợp lý. Hoặc là, các người theo ngoại đạo là các pháp đối nghịch đối với đức Thế Tôn và giáo pháp của ngài, do vì loại trừ họ nên được gọi là pāṭihāriya. Bởi vì họ bị loại trừ, bị dẹp bỏ bởi thần thông, thuyết tâm và giáo hóa thông qua việc loại trừ tà kiến và qua việc họ không có khả năng trình bày chánh kiến. Hoặc là, từ “paṭi” này cho biết ý nghĩa của từ “pacchā” (sau đó), giống như trong câu kinh Pārāyana: “tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo” (su. ni. 985; cūḷani. 4) (khi vị ấy đã đi vào sau, một vị Bà-la-môn khác đã đến). Do đó, khi tâm đã được định tĩnh và đã thoát khỏi các tùy phiền não, việc cần phải thực hiện, cần phải làm cho khởi lên sau đó bởi bậc đã hoàn thành phận sự được gọi là paṭihāriya. Hoặc là, khi các tùy phiền não của chính mình đã được loại trừ bởi đệ tứ thiền và các đạo, việc loại trừ sau đó được gọi là paṭihāriya. Và thần thông, thuyết tâm và giáo hóa thông cần phải được làm cho khởi lên trở lại vì lợi ích của chúng sanh bởi bậc đã thoát khỏi các tùy phiền não và đã hoàn thành phận sự. Và khi các tùy phiền não của chính mình đã được loại trừ, việc loại trừ các tùy phiền não của các chúng sanh khác xảy ra; do đó, chúng được gọi là các pāṭihāriya. Paṭihāriya chính là pāṭihāriya. Hoặc là, trong tập hợp thần thông, thuyết tâm và giáo hóa thông là paṭihāriya, mỗi một pháp được gọi là “pāṭihāriya.” Hoặc là, đệ tứ thiền và đạo là paṭihāriya do vì loại trừ các pháp đối nghịch; pāṭihāriya là pháp được sanh ra ở nơi ấy, hoặc khi pháp ấy là nhân duyên, hoặc đã đến từ nơi ấy. Hoặc là, thông qua thần thông, thuyết tâm và giáo hóa thông, do vì loại trừ phiền não là pháp đối nghịch của tín tâm v.v... trong dòng tâm thức của người khác, nên được gọi là pāṭihāriya theo phương cách đã được nói đến. Satataṃ dhammadesanā (thường xuyên thuyết pháp) có nghĩa là việc thuyết giảng giáo pháp cần được thuyết giảng vào mọi lúc.

อิทฺธิปาฏิหาริเยนาติ สหาทิโยเค กรณวจนํ, เตน สทฺธึ อาจิณฺณนฺติ อตฺโถ. อิตรตฺถาปิ เอส นโย. ธมฺมเสนาปติสฺส อาจิณฺณนฺติ โยเชตพฺพํ. ตมตฺถํ ขนฺธกวตฺถุนา สาเธนฺโต ‘‘เทวทตฺเต’’ติอาทิมาห. คยาสีเสติ คยาคามสฺส อวิทูเร คยาสีสนามโก หตฺถิกุมฺภสทิโส ปิฏฺฐิปาสาโณ อตฺถิ, ยตฺถ ภิกฺขุสหสฺสสฺสปิ โอกาโส โหติ, ตสฺมึ ปิฏฺฐิปาสาเณ. ‘‘จิตฺตาจารํ ญตฺวา’’ติ อิมินา อาเทสนาปาฏิหาริยํ ทสฺเสติ, ‘‘ธมฺมํ เทเสสี’’ติ อิมินา อนุสาสนีปาฏิหาริยํ, ‘‘วิกุพฺพนํ ทสฺเสตฺวา’’ติ อิมินา อิทฺธิปาฏิหาริยํ. มหานาคาติ มหาขีณาสวา อรหนฺโต. ‘‘นาโค’’ติ หิ อรหโต อธิวจนํ นตฺถิ อาคุ ปาปเมตสฺสาติ กตฺวา. ยถาห สภิยสุตฺเต –

Trong câu Iddhipāṭihāriyena, đây là công cụ cách trong ý nghĩa đi kèm, có nghĩa là: “thường thực hành cùng với pháp ấy.” Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp khác. Cần được hiểu là: “sự thường thực hành của vị Tướng quân Chánh pháp.” Để chứng minh ý nghĩa ấy bằng câu chuyện trong chương Khandhaka, ngài đã nói: “devadatte” v.v... Về Gayāsīsa, không xa làng Gayā có một tảng đá bằng phẳng tên là Gayāsīsa, giống như đỉnh đầu của con voi, nơi có đủ chỗ cho cả ngàn vị tỳ khưu, ở trên tảng đá bằng phẳng ấy. Bằng câu “Cittācāraṃ ñatvā” (biết được tâm hành), ngài chỉ ra thuyết tâm thần thông (ādesanāpāṭihāriya). Bằng câu “dhammaṃ desesī” (thuyết pháp), ngài chỉ ra giáo hóa thần thông (anusāsanīpāṭihāriya). Bằng câu “vikubbanaṃ dassetvā” (biểu diễn sự biến hóa), ngài chỉ ra thần túc thần thông (iddhipāṭihāriya). Mahānāgā có nghĩa là các bậc A-la-hán, những bậc đại lậu tận. Bởi vì “Nāga” là một danh xưng của bậc A-la-hán, do vì: “vị này không có lỗi lầm, không có điều ác.” Như đã được nói trong kinh Sabhiya:

‘‘อาคุํ น กโรติ กิญฺจิ โลเก,สพฺพสํโยเค วิสชฺช พนฺธนานิ;

สพฺพตฺถ น สชฺชตี วิมุตฺโต,นาโค ตาทิ ปวุจฺจเต ตถตฺตา’’ติ. (สุ. นิ. ๕๒๗;

มหานิ. ๘๐;

จูฬนิ. ๒๗, ๑๓๙);

“Vị nào ở trên đời không làm điều ác nào, Dứt bỏ mọi ràng buộc, mọi hệ lụy; Không chấp trước vào đâu, đã được giải thoát, Bậc như vậy, do chân lý ấy, được gọi là Nāga.” (su. ni. 527; mahāni. 80; cūḷani. 27, 139);

อฏฺฐกถายํ ปเนตฺถ ‘‘ธมฺมเสนาปติสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปญฺจสตา ภิกฺขู โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ. มหาโมคฺคลฺลานสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา อรหตฺตผเล’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๘๖) วุตฺตํ. สงฺฆเภทกกฺขนฺธกปาฬิยํ ปน ‘‘อถ โข เตสํ ภิกฺขูนํ อายสฺมตา สาริปุตฺเตน อาเทสนาปาฏิหาริยานุสาสนิยา, อายสฺมตา จ มหาโมคฺคลฺลาเนน อิทฺธิปาฏิหาริยานุสาสนิยา โอวทิยมานานํ อนุสาสิยมานานํ วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ ‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’นฺติ’’ (จูฬว. ๓๔๕) อุภินฺนมฺปิ เถรานํ ธมฺมเทสนาย เตสํ ธมฺมจกฺขุปฏิลาโภว ทสฺสิโต, ตยิทํ วิสทิสวจนํ ทีฆภาณกานํ, ขนฺธกภาณกานญฺจ มติเภเทนาติ ทฏฺฐพฺพํ. สงฺคาหกภาสิตา หิ อยํ ปาฬิ, อฏฺฐกถา จ เตเหว สงฺคหมาโรปิตา, อปิจ ปาฬิยํ อุปริมคฺคผลมฺปิ สงฺคเหตฺวา ‘‘ธมฺมจกฺขุํ อุทปาที’’ติ [Pg.414] วุตฺตํ ยถา ตํ พฺรหฺมายุสุตฺเต, (ม. นิ. ๒.๓๔๓) จูฬราหุโลวาทสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๔๑๖) จาติ เวทิตพฺพํ.

Ở đây, trong Chú giải có nói: “Sau khi nghe pháp thoại của vị Tướng quân Chánh pháp, năm trăm vị tỳ khưu đã chứng đắc quả vị Nhập lưu. Sau khi nghe pháp thoại của ngài Mahāmoggallāna, (họ đã chứng đắc) quả vị A-la-hán.” (dī. ni. aṭṭha. 1.486). Tuy nhiên, trong Pāli của chương Saṅghabhedakakkhandhaka có nói: “Bấy giờ, đối với các vị tỳ khưu ấy, đang được trưởng lão Sāriputta giáo huấn và chỉ dạy bằng giáo hóa thông thuyết tâm thần thông, và được trưởng lão Mahāmoggallāna (giáo huấn và chỉ dạy) bằng giáo hóa thông thần túc thần thông, pháp nhãn không còn bụi bặm, không còn vết nhơ đã khởi lên: ‘Phàm pháp gì có sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có diệt tận.’” (cūḷava. 345). (Như vậy,) qua pháp thoại của cả hai vị trưởng lão, chỉ có sự chứng đắc pháp nhãn của các vị ấy được chỉ ra. Sự khác biệt trong lời nói này cần được xem là do sự khác biệt về quan điểm của các vị tụng đọc Trường Bộ và các vị tụng đọc các chương (Khandhaka). Bởi vì bản Pāli này đã được các vị kết tập kinh điển nói ra, và Chú giải cũng đã được chính các vị ấy đưa vào trong bộ sưu tập. Hơn nữa, trong Pāli, câu “pháp nhãn đã khởi lên” được nói bằng cách bao gồm cả các đạo và quả cao hơn, như trong kinh Brahmāyu (ma. ni. 2.343) và kinh Cūḷarāhulovāda (ma. ni. 3.416), điều này cần được hiểu như vậy.

‘‘อนุสาสนีปาฏิหาริยํ ปน พุทฺธานํ สตตํ ธมฺมเทสนา’’ติ สาติสยตาย วุตฺตํ. สอุปารมฺภานิ ยถาวุตฺเตน ปติรูปเกน อุปารมฺภิตพฺพโต. สโทสานิ ปราโรปิตโทสสมุจฺฉินฺทนสฺส อนุปายภาวโต. สโทสตฺตา เอว อทฺธานํ น ติฏฺฐนฺติ จิรกาลฏฺฐายีนิ น โหนฺติ. อทฺธานํ อติฏฺฐนโต น นิยฺยนฺตีติ ผเลน เหตุโน อนุมานํ. อนิยฺยานิกตาย หิ ตานิ อนทฺธนิยานิ. อนุสาสนีปาฏิหาริยํ อนุปารมฺภํ วิสุทฺธิปฺปภวโต, วิสุทฺธินิสฺสยโต จ. ตโตเยว นิทฺโทสํ. น หิ ตตฺถ ปุพฺพาปรวิโรธาทิโทสสมฺภโว อตฺถิ. นิทฺโทสตฺตา เอว อทฺธานํ ติฏฺฐติ ปรปฺปวาทวาเตหิ, กิเลสวาเตหิ จ อนุปหนฺตพฺพโต. อทฺธานํ ติฏฺฐนโต นิยฺยาตีติ อิธาปิ ผเลน เหตุโน อนุมานํ. นิยฺยานิกตาย หิ ตํ อทฺธนิยํ. ตสฺมาติ ยถาวุตฺตการณโต, เตน จ อุปารมฺภาทึ, อนุปารมฺภาทิญฺจาติ อุภยํ ยถากฺกมํ อุภยตฺถ คารยฺหปาสํสภาวานํ เหตุภาเวน ปจฺจามสติ.

“Giáo hóa thần thông là sự thuyết pháp thường xuyên của chư Phật” được nói là có sự vượt trội. (Hai thần thông kia) có thể bị khiển trách vì có thể bị khiển trách bằng cách thức tương xứng đã được nói đến. (Chúng) có lỗi vì không phải là phương tiện để đoạn trừ hoàn toàn các lỗi lầm do người khác gán cho. Chính vì có lỗi nên không tồn tại lâu dài, không phải là thứ tồn tại lâu dài. (Câu) ‘vì không tồn tại lâu dài nên không đưa đến sự giải thoát’ là sự suy luận nhân từ quả. Quả vậy, vì không đưa đến sự giải thoát nên chúng không bền vững. Giáo hóa thần thông thì không thể bị khiển trách vì bắt nguồn từ sự thanh tịnh và vì là nơi nương của sự thanh tịnh. Chính vì thế nên không có lỗi. Quả vậy, ở đó không có sự phát sinh các lỗi như mâu thuẫn trước sau. Chính vì không có lỗi nên tồn tại lâu dài, vì không thể bị phá hoại bởi những ngọn gió của tà thuyết và những ngọn gió của phiền não. (Câu) ‘vì tồn tại lâu dài nên đưa đến sự giải thoát’, ở đây cũng là sự suy luận nhân từ quả. Quả vậy, vì đưa đến sự giải thoát nên nó bền vững. Do đó, tức là do nguyên nhân đã được nói, và bằng từ ấy (tasmā), vị ấy xem xét cả hai (pháp), tức là (pháp) có thể bị khiển trách v.v... và (pháp) không thể bị khiển trách v.v..., theo thứ tự ở cả hai nơi, với tư cách là nguyên nhân của các trạng thái đáng chê trách và đáng tán thán.

ภูตนิโรเธสกวตฺถุวณฺณนา

Chú giải về câu chuyện người tìm kiếm sự đoạn diệt của các đại chủng

๔๘๗. อนิยฺยานิกภาวทสฺสนตฺถนฺติ ยสฺมา มหาภูตปริเยสโก ภิกฺขุ ปุริเมสุ ทฺวีสุ ปาฏิหาริเยสุ วสิปฺปตฺโต สุกุสโลปิ สมาโน มหาภูตานํ อปริเสสนิโรธสงฺขาตํ นิพฺพานํ นาวพุชฺฌิ, ตสฺมา ตทุภยานิ นิยฺยานาวหตฺตาภาวโต อนิยฺยานิกานีติ เตสํ อนิยฺยานิกภาวทสฺสนตฺถํ. นิยฺยานิกภาวทสฺสนตฺถนฺติ อนุสาสนีปาฏิหาริยํ ตกฺกรสฺส เอกนฺตโต นิยฺยานาวหนฺติ ตสฺเสว นิยฺยานิกภาวทสฺสนตฺถํ.

487. Nhằm mục đích cho thấy trạng thái không đưa đến giải thoát có nghĩa là: vì rằng vị tỳ khưu tìm kiếm các đại chủng, dù đã đạt đến sự thuần thục, rất thiện xảo trong hai loại thần thông trước, đã không liễu tri được Niết-bàn, được gọi là nơi đoạn diệt không còn dư sót của các đại chủng; do đó, cả hai loại thần thông ấy được gọi là không đưa đến giải thoát vì không có khả năng mang lại sự giải thoát, (câu này) nhằm mục đích cho thấy trạng thái không đưa đến giải thoát của chúng. Nhằm mục đích cho thấy trạng thái đưa đến giải thoát có nghĩa là: giáo hóa thần thông chắc chắn mang lại sự giải thoát cho người thực hành nó, (câu này) nhằm mục đích cho thấy trạng thái đưa đến giải thoát của chính nó.

เอวํ เอติสฺสา เทสนาย มุขฺยปโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อนุสงฺคิกปโยชนํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ อารทฺธํ. นิยฺยานเมว หิ เอติสฺสา เทสนาย มุขฺยปโยชนํ ตสฺส ตทตฺถภาวโต. พุทฺธานํ ปน มหนฺตภาโว อนุสงฺคิกปโยชนํ อตฺถาปตฺติยาว คนฺตพฺพโต. กีทิโส นาเมส ภิกฺขูติ อาห ‘‘โย มหาภูเต’’ติอาทิ. ปริเยสนฺโตติ อปริเยสํ [Pg.415] นิรุชฺฌนวเสน มหาภูเต คเวสนฺโต, เตสํ อนวเสสนิโรธํ วีมํสนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. วิจริตฺวาติ ธมฺมตาย โจทิยมาโน ปริจริตฺวา. ธมฺมตาสิทฺธํ กิเรตํ, ยทิทํ ตสฺส ภิกฺขุโน ตถา วิจรณํ ยถา อภิชาติยํ มหาปถวิกมฺปาทิ. วิสฺสชฺโชกาสนฺติ วิสฺสชฺชฏฺฐานํ, ‘‘วิสฺสชฺชกร’’นฺติปิ ปาโฐ, วิสฺสชฺชกนฺติ อตฺโถ. ตสฺมาติ พุทฺธเมว ปุจฺฉิตฺวา นิกฺกงฺขตฺตา, ตสฺเสว วิสฺสชฺชิตุํ สมตฺถตายาติ วุตฺตํ โหติ. มหนฺตภาวปฺปกาสนตฺถนฺติ สเทวเก โลเก อนญฺญสาธารณสฺส พุทฺธานํ มหนฺตภาวสฺส มหานุภาวตาย ทีปนตฺถํ. อิทญฺจ การณนฺติ ‘‘สพฺเพสมฺปิ พุทฺธานํ สาสเน เอทิโส เอโก ภิกฺขุ ตทานุภาวปฺปกาสโก โหตี’’ติ อิมมฺปิ การณํ.

Sau khi đã chỉ ra mục đích chính của bài pháp này như vậy, bây giờ để chỉ ra mục đích phụ, (vị Chú giải sư) đã bắt đầu bằng câu ‘apicā’ v.v... Quả vậy, sự giải thoát chính là mục đích chính của bài pháp này, vì nó là ý nghĩa của bài pháp ấy. Còn sự vĩ đại của chư Phật là mục đích phụ, vì chỉ có thể được hiểu thông qua ý nghĩa đạt được. (Để trả lời câu hỏi) ‘Vị tỳ khưu này là người như thế nào?’, ngài đã nói ‘yo mahābhūte’ v.v... (Từ) ‘pariyesanto’ có nghĩa là: tìm kiếm các đại chủng theo cách đoạn diệt không tìm kiếm được, có nghĩa là đang thẩm xét sự đoạn diệt không còn dư sót của chúng. (Từ) ‘vicaritvā’ có nghĩa là đã đi đây đó, được thúc đẩy bởi pháp tánh. Việc vị tỳ khưu ấy đi đây đó như vậy quả thật là do pháp tánh thành tựu, giống như sự rung chuyển của đại địa v.v... vào lúc đản sanh. (Từ) ‘vissajjokāsaṃ’ có nghĩa là nơi để trả lời; cũng có dị bản là ‘vissajjakaraṃ’, có nghĩa là người trả lời. (Từ) ‘tasmā’ có nghĩa là: vì không còn nghi ngờ sau khi đã hỏi chính Đức Phật, và vì chỉ có ngài mới có khả năng trả lời. (Cụm từ) ‘nhằm mục đích tuyên thuyết sự vĩ đại’ có nghĩa là nhằm mục đích chỉ rõ sự vĩ đại, tức là đại oai lực của chư Phật, điều không chung với bất kỳ ai khác trong thế giới cùng với chư thiên. (Cụm từ) ‘và đây là nguyên nhân’ có nghĩa là cũng là nguyên nhân này: ‘Trong giáo pháp của tất cả chư Phật, có một vị tỳ khưu như vậy là người tuyên thuyết oai lực ấy’.

กตฺถาติ นิมิตฺเต ภุมฺมํ, กสฺมึ ฐาเน การณภูเตติ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘กึ อาคมฺมา’’ติ วุตฺตํ, กึ อารมฺมณํ ปจฺจยภูตํ อธิคนฺตฺวา อธิคมนเหตูติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘กึ ปตฺตสฺสา’’ติ. กิมารมฺมณํ ปตฺตสฺส ปุคฺคลสฺส นิรุชฺฌนฺตีติ สมฺพนฺโธ, เหตุคพฺภวิเสสนเมตํ. เตติ มหาภูตา. อปฺปวตฺติวเสนาติ ปุน อนุปฺปชฺชนวเสน. สพฺพากาเรนาติ วจนตฺถลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐาน-สมุฏฺฐานกลาปจุณฺณนานตฺเตกตฺตวินิพฺโภคา- วินิพฺโภคสภาค-วิสภาคอชฺฌตฺติกพาหิรสงฺคหปจฺจยสมนฺนาหารปจฺจยวิภาคาการโต, สสมฺภารสงฺเขปสสมฺภารวิภตฺติสลกฺขณสงฺเขปสลกฺขณวิภตฺติอาการโต จาติ สพฺเพน อากาเรน.

(Từ) ‘kattha’ là biến cách thứ bảy (sở thuộc cách) mang ý nghĩa chỉ dấu hiệu; để chỉ ra ý nghĩa ‘ở nơi nào, là nguyên nhân’, (ngài) đã nói ‘kiṃ āgamma’, có nghĩa là ‘sau khi đã đạt đến đối tượng nào làm duyên, do nguyên nhân là sự đạt đến’. Do đó, ngài nói ‘kiṃ pattassa’. Mối liên hệ là: ‘(chúng) đoạn diệt đối với người đã đạt đến đối tượng nào?’. Đây là một tính từ bao hàm ý nghĩa nguyên nhân. (Từ) ‘te’ có nghĩa là các đại chủng. (Cụm từ) ‘appavattivasena’ có nghĩa là theo cách không tái sanh trở lại. (Cụm từ) ‘sabbākārena’ có nghĩa là bằng mọi cách thức, (tức là) theo cách thức phân tích ngữ nguyên, tướng, dụng, sự hiện hữu, nhân gần, nguồn gốc, sự tập hợp, sự phân tán, sự đa dạng, sự đồng nhất, sự phân chia, sự không phân chia, sự tương đồng, sự khác biệt, bên trong, bên ngoài, sự thu nhiếp, duyên, sự không tác ý, sự phân loại duyên; và theo cách thức tóm tắt cùng với các thành phần, phân loại cùng với các thành phần, tóm tắt cùng với các tướng trạng, phân loại cùng với các tướng trạng.

๔๘๘. ทิพฺพนฺติ เอตฺถ ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมงฺคีภูตา หุตฺวา วิจรนฺติ, กีฬนฺติ, โชเตนฺติ จาติ เทวา, เทวโลกา. เต ยนฺติ อุปคจฺฉนฺติ เอเตนาติ เทวยานิโย ยถา ‘‘นิยฺยานิกา’’ติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๙๗) เอตฺถ อนียสทฺโท กตฺวตฺเถ, ตถา อิธ กรณตฺเถติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘เตน เหสา’’ติอาทิ. วสํ วตฺเตนฺโตติ เอตฺถ วสวตฺตนํ นาม ยถิจฺฉิตฏฺฐานคมนํ. ตนฺติ อิทฺธิวิธญาณํ. จตฺตาโร มหาราชาโน เอเตสํ อิสฺสราติ จาตุมหาราชิกา. กสฺมา ปเนส สมีเป ฐิตํ สเทวกโลกปชฺโชตํ ภควนฺตํ อปุจฺฉิตฺวา ทูเร เทเว อุปสงฺกมีติ โจทนมปเนติ ‘‘สมีเป ฐิต’’นฺติอาทินา. ‘‘เย เทวา มคฺคผลลาภิโน, เตปิ ตมตฺถํ เอกเทเสน ชาเนยฺยุํ, พุทฺธวิสโย ปนายํ ปญฺโห ปุจฺฉิโต’’ติ จินฺเตตฺวา [Pg.416] ‘‘น ชานามา’’ติ อาหํสุ. เตนาห ‘‘พุทฺธวิสเย’’ติอาทิ. น ลพฺภาติ น สกฺกา, อชฺโฌตฺถรณํ นาเมตฺถ ปุจฺฉาย นิพฺพาธนนฺติ วุตฺตํ ‘‘ปุนปฺปุนํ ปุจฺฉตี’’ติ. ‘‘หตฺถโต โมเจสฺสามา’’ติ โวหารวเสน วุตฺตํ, หนฺท นํ ทูรมปเนสฺสามาติ วุตฺตํ โหติ. อภิกฺกนฺตตราติ เอตฺถ อภิสทฺโท อติสทฺทตฺโถติ อาห ‘‘อติกฺกนฺตตรา’’ติ, รูปสมฺปตฺติยา เจว ปญฺญาปฏิภานาทิคุเณหิ จ อมฺเห อภิภุยฺย ปเรสํ กามนียตราติ อตฺโถ. ปณีตตราติ อุฬารตรา. เตน วุตฺตํ ‘‘อุตฺตมตรา’’ติ.

488. Ở đây, họ đi lại, vui chơi, và tỏa sáng sau khi đã được trang bị đầy đủ năm dục trưởng, do đó gọi là chư thiên (devā), các cõi trời (devalokā). Họ đi đến, tiếp cận các cõi trời ấy bằng phương tiện này, do đó gọi là devayāniyo (phương tiện đến cõi trời). Cần phải hiểu rằng, giống như trong từ ‘niyyānikā’, hậu tố ‘anīya’ có nghĩa là tác nhân, thì ở đây (trong devayāniyo) nó có nghĩa là công cụ. Quả vậy, đã được nói như thế trong câu ‘tena hesā’ v.v... Ở đây, trong cụm từ ‘vasaṃ vattento’, ‘vasavattanaṃ’ có nghĩa là đi đến nơi nào tùy ý muốn. (Từ) ‘taṃ’ chỉ thần túc thông. Bốn vị đại vương là chủ của họ, do đó gọi là (chư thiên) cõi Tứ Đại Thiên Vương. (Ngài) bác bỏ sự chất vấn ‘Tại sao vị này không hỏi Đức Thế Tôn, người đang đứng gần, là ngọn đèn của thế giới cùng với chư thiên, mà lại đi đến các vị trời ở xa?’ bằng câu ‘samīpe ṭhitaṃ’ v.v... ‘Những vị trời nào đã đắc đạo quả, các vị ấy cũng có thể biết ý nghĩa đó một phần, nhưng câu hỏi này được hỏi thuộc về cảnh giới của Phật’, suy nghĩ như vậy, họ đã nói: ‘Chúng tôi không biết’. Do đó, ngài nói ‘buddhavisaye’ v.v... (Từ) ‘na labbhā’ có nghĩa là không thể; ở đây, sự áp đảo (ajjhottharaṇaṃ) có nghĩa là sự làm phiền bằng câu hỏi, do đó đã nói ‘punappunaṃ pucchati’ (hỏi đi hỏi lại). (Câu) ‘chúng ta sẽ giải thoát khỏi tay (vị ấy)’ được nói theo cách nói thông thường; có nghĩa là ‘nào, chúng ta hãy đưa vị ấy đi xa’. Ở đây, trong từ ‘abhikkantatarā’, tiếp đầu ngữ ‘abhi’ có nghĩa của từ ‘ati’, do đó ngài nói ‘atikkantatarā’; có nghĩa là ‘vượt trội hơn chúng tôi cả về sắc đẹp lẫn các phẩm chất như trí tuệ, biện tài, và đáng được những người khác khao khát hơn’. (Từ) ‘paṇītatarā’ có nghĩa là cao quý hơn. Do đó đã nói là ‘uttamatarā’ (tối thượng hơn).

๔๙๑-๔๙๓. สหสฺสกฺโข ปน สกฺโก อภิสเมตาวี อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน, โส กสฺมา ตํ ภิกฺขุํ อุปาเยน นิยฺโยเชสีติ อนุโยคมปเนติ ‘‘อยํ ปน วิเสโส’’ติอาทินา.

491-493. Lại nữa, vị trời Sakka có ngàn con mắt, đã thâm nhập (Tứ đế), đã đạt được quả vị, đã liễu tri giáo pháp; tại sao vị ấy lại thúc giục vị tỳ khưu kia bằng phương tiện? (Tác giả) bác bỏ sự chất vấn này bằng (đoạn văn) bắt đầu bằng: “Ayaṃ pana viseso”.

ขชฺโชปนกนฺติ รตฺตึ ชลนฺตํ ขุทฺทกกิมึ. ธมนฺโต วิยาติ มุขวาตํ เทนฺโต วิย. อตฺถิ เจวาติ เอทิโส มหาภูตปริเยสโก ปุคฺคโล นาม วิชฺชมาโน เอว ภเวยฺย, มยา อเปสิโตเยว ปจฺฉา ชานิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. ตโตติ ตถา จินฺตนโต ปรํ. อิทฺธิวิธญาณสฺเสว อธิปฺเปตตฺตา เทวยานิยสทิโสว. ‘‘เทวยานิยมคฺโคติ วา…เป… อภิญฺญาญาณนฺติ วา สพฺพเมตํ อิทฺธิวิธญาณสฺเสว นาม’’นฺติ อิทํ ปาฬิยํ, อฏฺฐกถาสุ จ ตตฺถ ตตฺถ อาคตรุฬฺหินามวเสน วุตฺตํ. สพฺพาสุปิ หิ อภิญฺญาสุ เทวยานิยมคฺคาทิเอกจิตฺตกฺขณิกอปฺปนาทินามํ ยถารหํ สมฺภวติ.

Khajjopanakaṃ (con đom đóm) là con côn trùng nhỏ phát sáng vào ban đêm. Dhamanto viya (như đang thổi) là giống như thổi hơi bằng miệng. Atthi ceva (chắc chắn có) có chủ ý rằng: “Một người tìm kiếm các đại chủng như vậy chắc chắn có tồn tại, dù không được ta sai đi, sau này ông ta cũng sẽ biết”. Tatoti (sau đó) là sau khi suy nghĩ như vậy. Vì chỉ có ý muốn nói đến thần thông trí, nên nó giống như con đường của chư thiên. (Câu) “Devayāniyamaggoti vā…pe… abhiññāñāṇanti vā sabbametaṃ iddhividhañāṇasseva nāma” (Devayāniyamagga (con đường của chư thiên) hay... abhiññāñāṇa (thắng trí trí), tất cả những tên gọi này đều là tên gọi của thần thông trí) – điều này được nói trong Pāli và trong các Chú giải ở chỗ này chỗ kia theo cách gọi thông thường đã được truyền lại. Thật vậy, trong tất cả các thắng trí, tên gọi như “con đường của chư thiên”, v.v., tên gọi của an chỉ định trong một sát-na tâm, v.v., có thể xảy ra tùy theo trường hợp.

๔๙๔. อาคมนปุพฺพภาเค นิมิตฺตนฺติ พฺรหฺมุโน อาคมนสฺส ปุพฺพภาเค อุปฺปชฺชนกนิมิตฺตํ. อุทยโต ปุพฺพภาเคติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. อิเมติ พฺรหฺมกายิกา. เวยฺยากรเณนาติ พฺยากรเณน. อนารทฺธจิตฺโตติ อนาราธิตจิตฺโต อตุฏฺฐจิตฺโต. วาทนฺติ โทสํ. วิกฺเขปนฺติ วาจาย วิวิธา เขปนํ.

494. Āgamanapubbabhāge nimittanti (điềm báo trong giai đoạn trước khi đến) là điềm báo phát sinh trong giai đoạn trước khi Phạm thiên đến. Nên được liên kết bằng cách dẫn đến (câu) “trước khi mặt trời mọc”. Imeti (những vị này) là chúng Phạm thiên. Veyyākaraṇenāti (bằng sự giải đáp) là bằng sự giải đáp. Anāraddhacittoti (có tâm không được vui thích) là có tâm không hài lòng, không hoan hỷ. Vādanti (lời nói) là lỗi lầm. Vikkhepanti (sự phân tán) là sự ném ra nhiều cách khác nhau bằng lời nói.

๔๙๕. กุหกตฺตาติ วุตฺตนเยน อภูตโต อญฺเญสํ วิมฺหาเปตุกามตฺตา. ‘‘คุหกตฺตา’’ติ ปฐิตฺวา คุยฺหิตุกามตฺตาติ อตฺถมฺปิ วทนฺติ เกจิ.

495. Kuhakattāti (do sự lừa dối) là do muốn làm cho người khác kinh ngạc một cách không chân thật theo phương cách đã nói. Một số vị đọc là “Guhakattā” và cũng nói ý nghĩa là “do muốn che giấu”.

ตีรทสฺสีสกุณูปมาวณฺณนา

Chú giải về ví dụ con chim thấy bờ.

๔๙๗. ปเทเสนาติ [Pg.417] เอกเทเสน, อุปาทินฺนเกน สตฺตสนฺตานปริยาปนฺเนนาติ อตฺโถ. อนุปาทินฺนเกปีติ อนินฺทฺริยพทฺเธปิ. นิปฺปเทสโตติ อนวเสสโต. ตสฺมาติ ตถา ปุจฺฉิตตฺตา, ปุจฺฉาย อยุตฺตภาวโตติ อธิปฺปาโย. ปุจฺฉามูฬฺหสฺสาติ ปุจฺฉิตุมชานนโต ปุจฺฉาย สมฺมูฬฺหสฺส. วิตถปญฺโห หิ ‘‘ปุจฺฉามูฬฺโห’’ติ วุจฺจติ ยถา ‘‘มคฺคมูฬฺโห’’ติ. ปุจฺฉาย โทสํ ทสฺเสตฺวาติ เตน กตปุจฺฉาย ปุจฺฉิตากาเร โทสํ วิภาเวตฺวา. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนนฺติ ตถา สิกฺขาปิตาย อวิตถปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนํ. ยสฺมา วิสฺสชฺชนํ นาม ปุจฺฉานุรูปํ, ปุจฺฉาสภาเคน วิสฺสชฺเชตพฺพโต, น จ ตถาคตา วิรชฺฌิตฺวา กตปุจฺฉานุรูปํ วิรชฺฌิตฺวาว วิสฺสชฺเชนฺติ, อตฺถสภาคตาย จ วิสฺสชฺชนสฺส ปุจฺฉกา ตทตฺถํ อนวพุชฺฌนฺตา สมฺมุยฺหนฺติ, ตสฺมา ปุจฺฉํ สิกฺขาเปตฺวา อวิตถปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนํ พุทฺธานมาจิณฺณนฺติ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ. ทุวิญฺญาปโยติ ยถาวุตฺตการเณน ทุวิญฺญาเปตพฺโพ.

497. Padesenāti (bởi một phần) nghĩa là bởi một phần, bởi sắc thủ thuộc về dòng tương tục của chúng sanh. Anupādinnakepīti (cũng trong sắc vô chấp thủ) là cũng trong sắc không liên quan đến căn. Nippadesatoti (không có phần) là không còn dư sót. Tasmāti (do đó) có chủ ý là: vì đã hỏi như vậy, vì câu hỏi không thích hợp. Pucchāmūḷhassāti (của người mê mờ trong câu hỏi) là của người bị mê mờ trong câu hỏi do không biết cách hỏi. Thật vậy, người có câu hỏi sai lầm được gọi là “người mê mờ trong câu hỏi”, giống như “người lạc đường”. Pucchāya dosaṃ dassetvāti (sau khi chỉ ra lỗi của câu hỏi) là sau khi chỉ rõ lỗi trong cách hỏi của câu hỏi do vị ấy đặt ra. Pucchāvissajjananti (sự trả lời câu hỏi) là sự trả lời cho câu hỏi không sai lầm đã được dạy như vậy. Cần phải biết rằng: vì sự trả lời được gọi là tương ứng với câu hỏi, phải được trả lời theo bản chất của câu hỏi, và các đấng Như Lai không trả lời một cách sai lầm tương ứng với câu hỏi được đặt ra một cách sai lầm; và vì bản chất ý nghĩa của câu trả lời, những người hỏi không hiểu được ý nghĩa đó nên bị mê mờ, do đó, việc dạy câu hỏi rồi trả lời câu hỏi không sai lầm là thông lệ của các vị Phật. Do đó, ngài nói (câu) bắt đầu bằng “kasmā”. Duviññāpayoti (khó làm cho hiểu) là khó làm cho hiểu rõ do nguyên nhân đã nói.

๔๙๘. น ปติฏฺฐาตีติ ปจฺจยํ กตฺวา น ปติฏฺฐหติ. ‘‘กตฺถา’’ติ อิทํ นิมิตฺเต ภุมฺมนฺติ อาห ‘‘กึ อาคมฺมา’’ติ. อปฺปติฏฺฐาติ อปฺปจฺจยา, สพฺเพน สพฺพํ สมุจฺฉินฺนการณาติ อตฺโถ. อุปาทินฺนํเยวาติ อินฺทฺริยพทฺธเมว. ยสฺมา เอกทิสาภิมุขํ สนฺตานวเสน พหุธา สณฺฐิเต รูปปฺปพนฺเธ ทีฆสญฺญา, ตมุปาทาย ตโต อปฺปกํ สณฺฐิเต รสฺสสญฺญา, ตทุภยญฺจ วิเสสโต รูปคฺคหณมุเขน คยฺหติ, ตสฺมา ‘‘สณฺฐานวเสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปฺปปริมาเณ รูปสงฺฆาเต อณุสญฺญา, ตทุปาทาย ตโต มหติ ถูลสญฺญา, อิทมฺปิ ทฺวยํ วิเสสโต รูปคฺคหณมุเขน คยฺหตีติ อาห ‘‘อิมินาปี’’ติอาทิ. ‘‘ปิ-สทฺเทน เจตฺถ ‘สณฺฐานวเสน อุปาทารูปํ วุตฺต’’นฺติ เอตฺถาปิ วณฺณมตฺตเมว กถิตนฺติ อิมมตฺถํ สมุจฺจินาตี’’ติ วทนฺติ. วณฺณสทฺโท เหตฺถ รูปายตนปริยาโยว. สุภนฺติ สุนฺทรํ, อิฏฺฐนฺติ อตฺโถ. อสุภนฺติ อสุนฺทรํ, อนิฏฺฐนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณํ ปเนวํ กถิต’’นฺติ. ทีฆํ รสฺสํ อณุํ ถูลํ สุภาสุภนฺติ ตีสุปิ ฐาเนสุ รูปายตนมุเขน อุปาทารูปสฺเสว คหณํ ภูตรูปานํ วิสุํ คหิตตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กตฺถ อาโป จ ปถวี, เตโช วาโย น คาธตี’’ติ หิ ภูตรูปานิ วิสุํ คยฺหนฺติ. นามนฺติ เวทนาทิกฺขนฺธจตุกฺกํ. ตญฺหิ อารมฺมณาภิมุขํ นมนโต, นามกรณโต จ ‘‘นาม’’นฺติ วุจฺจติ. เหฏฺฐา ‘‘ทีฆํ [Pg.418] รสฺส’’นฺติอาทินา วุตฺตเมว อิธ รุปฺปนฏฺเฐน รูปสญฺญาย คหิตนฺติ ทสฺเสติ ‘‘ทีฆาทิเภท’’นฺติ อิมินา. อาทิสทฺเทน อาปาทีนญฺจ สงฺคโห. ยสฺมา วา ทีฆาทิสมญฺญา น รูปายตนวตฺถุกาว, อถ โข ภูตรูปวตฺถุกาปิ. ตถา หิ สณฺฐานํ ผุสนมุเขนปิ คยฺหติ, ตสฺมา ทีฆรสฺสาทิคฺคหเณน ภูตรูปมฺปิ คยฺหเตวาติ อิมมตฺถํ วิญฺญาเปตุํ ‘‘ทีฆาทิเภทํ รูป’’ มิจฺเจว วุตฺตํ. กึ อาคมฺมาติ กึ อธิคนฺตฺวา กิสฺส อธิคมนเหตุ. ‘‘อุปรุชฺฌตี’’ติ อิทํ อนุปฺปาทนิโรธํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ขณนิโรธนฺติ อาห ‘‘อเสสเมตํ นปฺปวตฺตตี’’ติ.

498. Na patiṭṭhātīti (không an trú) là không an trú bằng cách tạo ra duyên. Từ “katthā” này ở trong thất cách vị với ý nghĩa là dấu hiệu, do đó vị thầy nói “kiṃ āgammā” (dựa vào cái gì). Appatiṭṭhāti (không có chỗ tựa) nghĩa là không có duyên, có nguyên nhân đã được đoạn trừ hoàn toàn. Upādinnaṃyevāti (chỉ sắc thủ) là chỉ sắc liên quan đến các căn. Vì trong chuỗi sắc được thiết lập theo nhiều cách theo dòng tương tục hướng về một phía, có tưởng về dài; dựa vào đó, trong chuỗi sắc được thiết lập ít hơn, có tưởng về ngắn; và cả hai điều đó được nắm bắt đặc biệt qua việc nắm bắt sắc, do đó (vị thầy) đã nói (câu) bắt đầu bằng “saṇṭhānavasenā” (theo hình dáng). Trong một tập hợp sắc có số lượng ít, có tưởng về nhỏ; dựa vào đó, trong (tập hợp sắc) lớn hơn, có tưởng về thô; và cả hai điều này cũng được nắm bắt đặc biệt qua việc nắm bắt sắc, do đó (vị thầy) nói (câu) bắt đầu bằng “imināpī” (cũng bằng điều này). Các vị thầy nói rằng: “Ở đây, bằng từ ‘pi’, ngài gộp lại ý nghĩa này: ngay cả trong câu ‘sắc sở tạo được nói theo hình dáng’, chỉ có màu sắc được đề cập”. Thật vậy, ở đây từ “vaṇṇa” (màu sắc) chỉ là một từ đồng nghĩa với “rūpāyatana” (sắc xứ). Subhanti (tốt đẹp) nghĩa là đẹp, đáng ưa thích. Asubhanti (không tốt đẹp) nghĩa là không đẹp, không đáng ưa thích. Do đó, vị thầy nói: “Đối tượng đáng ưa thích và không đáng ưa thích được nói như vậy”. Trong cả ba trường hợp: dài, ngắn; nhỏ, thô; tốt, xấu, cần phải hiểu rằng việc nắm bắt chỉ sắc sở tạo thông qua sắc xứ là do các đại chủng đã được nắm bắt riêng. Thật vậy, các đại chủng được nắm bắt riêng (trong câu): “Kattha āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhatī” (Ở đâu nước, đất, lửa, gió không có chỗ đứng?). Nāmanti (danh) là bốn uẩn như thọ, v.v. Thật vậy, nó được gọi là “danh” vì nó hướng về đối tượng và vì nó tạo ra tên gọi. Ngài chỉ ra rằng ở đây, chính sắc sở tạo đã được nói ở dưới bằng (câu) bắt đầu bằng “dīghaṃ rassaṃ” được nắm bắt bởi tưởng về sắc với ý nghĩa biến hoại, bằng (câu) này: “dīghādibhedaṃ” (sự phân biệt dài, v.v.). Bằng từ “ādi”, các yếu tố như nước, v.v., cũng được bao gồm. Hoặc là, vì sự quy ước về dài, v.v., không chỉ dựa trên sắc xứ, mà còn dựa trên các đại chủng. Thật vậy, hình dáng cũng được nắm bắt qua sự xúc chạm, do đó, để cho biết rằng ngay cả đại chủng cũng được nắm bắt bằng việc nắm bắt dài, ngắn, v.v., vị thầy đã nói là “sắc có sự phân biệt dài, v.v.”. Kiṃ āgammāti (dựa vào cái gì) là sau khi đạt được cái gì, do nguyên nhân đạt được cái gì. (Câu) “Uparujjhatī” (nó bị đoạn diệt) được nói liên quan đến sự diệt không còn tái sanh, không phải liên quan đến sự diệt trong từng sát-na, do đó vị thầy nói: “asesametaṃ nappavattatī” (tất cả điều này không tiếp diễn).

๔๙๙. ตตฺร เวยฺยากรณํ ภวตีติ อนุสนฺธิวจนมตฺตํ จุณฺณิยปาฐํ วตฺวา เวยฺยากรณวจนภูตํ วิญฺญาณนฺติอาทึ สิโลกมาหาติ อธิปฺปาโย. วิญฺญาตพฺพนฺติ วิสิฏฺเฐน ญาเณน ญาตพฺพํ, สพฺพญาณุตฺตเมน อริยมคฺคญาเณน ปจฺจกฺขโต ชานิตพฺพนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นิพฺพานสฺเสตํ นาม’’นฺติ. นิทสฺสียเตติ นิทสฺสนํ, จกฺขุวิญฺเญยฺยํ, น นิทสฺสนํ อนิทสฺสนํ, อจกฺขุวิญฺเญยฺยนฺติ อตฺถํ วทนฺติ. นิทสฺสนํ วา อุปมา, ตเทตสฺส นตฺถีติ อนิทสฺสนํ. น หิ นิพฺพานสฺส นิจฺจสฺส เอกภูตสฺส อจฺจนฺตปณีตสภาวสฺส สทิสํ นิทสฺสนํ กุโตจิ ลพฺภตีติ. ยํ อหุตฺวา สมฺโภติ, หุตฺวา ปฏิเวติ, ตํ สงฺขตํ อุทยวยนฺเตหิ สอนฺตํ, อสงฺขตสฺส ปน นิพฺพานสฺส นิจฺจสฺส เต อุโภปิ อนฺตา น สนฺติ, ตโต เอว นวภาวาปคมสงฺขาตา ชรตาปิ ตสฺส นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘อุปฺปาทนฺโต วา’’ติอาทิ. ตตฺถ อุปฺปาทนฺโตติ อุปฺปาทาวตฺถา. วยนฺโตติ ภงฺคาวตฺถา. ฐิตสฺส อญฺญถตฺตนฺโตติ ชรตา วุตฺตา. อวเสสคฺคหเณน ฐิตาวตฺถา อนุญฺญาตา โหติ. ติตฺถสฺสาติ ปานติตฺถสฺส. ตตฺถ นิพฺพจนํ ทสฺเสติ ‘‘ตญฺหี’’ติอาทินา. ปปนฺตีติ ปกาเรน ปิวนฺติ. ตถา หิ อาจริเยน วุตฺตํ ‘‘ปปนฺติ เอตฺถาติ ปปนฺติ วุตฺตํ. เอตฺถ หิ ปปนฺติ ปานติตฺถ’’นฺติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๔๙๙) นิรุตฺตินเยน, ยถารุตลกฺขเณน วา ป-การสฺส ภ-กาโร กโต. สพฺพโตติ สพฺพกมฺมฏฺฐานมุขโต. เตนาห ‘‘อฏฺฐตึสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ เยน เยน มุเขนา’’ติ. อยํ อฏฺฐกถาโต อปโร นโย – ปกาเรน ภาสนํ โชตนํ ปภา, สพฺพโต ปภา อสฺสาติ สพฺพโตปภํ, เกนจิ อนุปกฺกิลิฏฺฐตาย สมนฺตโต ปภสฺสรํ วิสุทฺธนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ นิพฺพาเนติ นิมิตฺเต ภุมฺมํ ทสฺเสติ ‘‘อิทํ นิพฺพานํ อาคมฺมา’’ติ อิมินา. เยน [Pg.419] นิพฺพานมธิคตํ, ตํ สนฺตติปริยาปนฺนานํเยว อิธ อนุปฺปาทนิโรโธ อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘อุปาทินฺนกธมฺมชาตํ นิรุชฺฌติ, อปฺปวตฺตํ โหตี’’ติ.

499. Ở đây, trong câu "tatra veyyākaraṇaṃ bhavati", sau khi nói đoạn văn xuôi chỉ là lời nối kết, (Đức Thế Tôn) đã thuyết câu kệ bắt đầu bằng "viññāṇaṃ" vốn là lời giải đáp. Đây là chủ ý. "Viññātabbaṃ" có nghĩa là: Cần được biết bằng trí tuệ đặc thù, cần được biết một cách trực tiếp bằng Thánh đạo tuệ, là trí tuệ cao tột hơn tất cả các trí tuệ. Đây là ý nghĩa. Do đó, ngài (chú giải sư) đã nói: "Đây là tên gọi của Nibbāna". (Cái gì) được thấy, đó là `nidassana` (sự chỉ dẫn, cái có thể thấy), tức là đối tượng được nhận biết bởi nhãn thức. Cái không phải `nidassana` là `anidassana` (vô kiến, không thể thấy), tức là đối tượng không được nhận biết bởi nhãn thức. Các vị thầy nói ý nghĩa như vậy. Hoặc `nidassana` là ví dụ, sự so sánh. Đối với Nibbāna này, điều đó không có, vì thế (Nibbāna) là `anidassana` (vô tỷ, không có gì so sánh được). Quả thật, không thể tìm thấy từ bất cứ đâu một ví dụ tương đồng với Nibbāna, vốn thường hằng, độc nhất, và có bản chất cực kỳ vi diệu. Pháp hữu vi nào chưa từng có rồi sanh khởi, đã có rồi hoại diệt, pháp hữu vi đó có giới hạn bởi sự sanh và diệt. Còn đối với Nibbāna vô vi, thường hằng, cả hai giới hạn ấy đều không có. Chính vì thế, đối với Nibbāna ấy cũng không có sự già, vốn được gọi là sự biến mất của trạng thái mới. Do đó, đã được nói trong câu bắt đầu bằng "uppādanto vā". Ở đây, "uppādanto" là giai đoạn sanh. "Vayanto" là giai đoạn diệt. "Ṭhitassa aññathattanto" được nói là sự già. Bằng cách kể đến phần còn lại, giai đoạn trụ được chấp nhận. "Titthassa" nghĩa là của bến nước uống. Ở đây, ngài chỉ ra từ nguyên bằng câu bắt đầu bằng "tañhi". "Papanti" (họ uống) nghĩa là họ uống theo nhiều cách. Quả vậy, vị thầy đã nói: "Họ uống ở đây, vì thế được gọi là papaṃ. Ở đây, papaṃ là bến nước uống". Theo phương pháp từ nguyên học, hoặc theo đặc tính ngữ âm, chữ 'pa' được biến thành chữ 'bha'. "Sabbato" (từ mọi phía) nghĩa là từ cửa ngõ của tất cả các đề mục thiền. Do đó, ngài nói: "Trong ba mươi tám đề mục thiền, bằng bất cứ cửa ngõ nào". Đây là một phương pháp khác với Chú giải: Sự chiếu sáng, tỏa sáng theo nhiều cách là `pabhā` (quang minh). Có quang minh từ mọi phía, nên là `sabbatopabhaṃ` (quang minh khắp nơi). Ý nghĩa là: vì không bị ô nhiễm bởi bất cứ (phiền não) nào nên trong sạch, rực rỡ khắp xung quanh. Trong câu "ettha nibbāne", ngài chỉ ra thất cách (biến cách thứ bảy) mang ý nghĩa mục đích bằng câu "hướng đến Nibbāna này". Nibbāna được chứng ngộ bởi trí tuệ nào, ở đây, sự diệt không sanh lại được chủ trương chỉ đối với những pháp thuộc dòng tương tục của trí tuệ ấy. Do đó, đã được nói: "Toàn bộ các pháp hữu chấp thủ bị diệt, không còn tiếp diễn".

ตตฺถาติ ยเทตํ ‘‘วิญฺญาณสฺส นิโรเธนา’’ติ ปทํ วุตฺตํ, ตสฺมึ. วิญฺญาณํ อุทฺธรติ ตสฺส วิภชฺชิตพฺพตฺตา. จริมกวิญฺญาณนฺติ อรหโต จุติจิตฺตสงฺขาตํ ปรินิพฺพานจิตฺตํ. อภิสงฺขารวิญฺญาณนฺติ ปุญฺญาทิอภิสงฺขารจิตฺตํ. เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตีติ เอตสฺมึ นิพฺพาเน เอตํ นามรูปํ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา นิรุชฺฌติ. เตนาห ‘‘วิชฺฌาต…เป… ภาวํ ยาตี’’ติ. วิชฺฌาตทีปสิขา วิยาติ นิพฺพุตทีปสิขา วิย. ‘‘อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺสาปี’’ติอาทินา สอุปาทิเสสนิพฺพานธาตุมุเขน อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุเมว วทติ นามรูปสฺส อนวเสสโต อุปรุชฺฌนสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เตน วุตฺตํ ‘‘อนุปฺปาทวเสน อุปรุชฺฌตี’’ติ. โสตาปตฺติมคฺคญาเณนาติ กตฺตริ, กรเณ วา กรณวจนํ, นิโรเธนาติ ปน เหตุมฺหิ. เอตฺถาติ นิพฺพาเน. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมว.

"Tattha" nghĩa là: trong câu "viññāṇassa nirodhena" đã được nói đến. Ngài nêu lên (từ) "thức" vì nó cần được phân tích. "Carimakaviññāṇa" (thức cuối cùng) là tâm Bát-niết-bàn, được gọi là tâm tử của vị A-la-hán. "Abhisaṅkhāraviññāṇa" (thức hành) là tâm hành phước, v.v... "Etthetaṃ uparujjhati" (Ở đây, cái này diệt) nghĩa là: trong Nibbāna này, danh sắc này diệt tận bằng Vô dư y Niết-bàn giới. Do đó, ngài nói: "đi đến trạng thái... như đã tắt". "Vijjhātadīpasikhā viya" (như ngọn lửa đèn đã tắt) nghĩa là như ngọn lửa đèn đã tắt. Bằng câu bắt đầu bằng "abhisaṅkhāraviññāṇassāpi", thông qua cửa ngõ Hữu dư y Niết-bàn giới, ngài chỉ nói đến Vô dư y Niết-bàn giới, vì chủ trương sự diệt tận không còn dư sót của danh sắc. Do đó, đã được nói: "diệt theo cách không sanh lại". "Sotāpattimaggañāṇena" là tam cách (biến cách thứ ba) mang ý nghĩa chủ cách hoặc công cụ cách, còn "nirodhena" thì mang ý nghĩa nguyên nhân. "Ettha" nghĩa là trong Nibbāna. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย ปรมสุขุมคมฺภีรทุรนุโพธตฺถปริทีปนาย สุวิมลวิปุลปญฺญาเวยฺยตฺติยชนนาย สาธุวิลาสินิยา นาม ลีนตฺถปกาสนิยา เกวฏฺฏสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปกาสนา.

Như vậy, trong Sādhuvilāsinī Līnatthapakāsanī, Phụ chú giải của Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh, vốn làm sáng tỏ ý nghĩa cực kỳ vi tế, sâu xa, khó liễu tri, và làm phát sanh năng lực trí tuệ rộng lớn, trong sạch, đa dạng, phần làm sáng tỏ các ý nghĩa ẩn tàng của chương giải thích kinh Kevaṭṭa (đã hoàn tất).

เกวฏฺฏสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Kevaṭṭa đã hoàn tất.

๑๒. โลหิจฺจสุตฺตวณฺณนา

12. Giải thích kinh Lohicca

โลหิจฺจพฺราหฺมณวตฺถุวณฺณนา

Giải thích câu chuyện về Bà-la-môn Lohicca

๕๐๑. เอวํ [Pg.420] เกวฏฺฏสุตฺตํ สํวณฺเณตฺวา อิทานิ โลหิจฺจสุตฺตํ สํวณฺเณนฺโต ยถานุปุพฺพํ สํวณฺณโนกาสสฺส ปตฺตภาวํ วิภาเวตุํ, เกวฏฺฏสุตฺตสฺสานนฺตรํ สงฺคีตสฺส สุตฺตสฺส โลหิจฺจสุตฺตภาวํ วา ปกาเสตุํ ‘‘เอวํ เม สุตํ…เป… โกสเลสูติ โลหิจฺจสุตฺต’’นฺติ อาห. สาลวติกาติ การณมนฺตเรน อิตฺถิลิงฺควเสน ตสฺส คามสฺส นามํ. คามณิกาภาเวนาติ เกจิ. วติยาติ กณฺฏกสาขาทิวติยา. โลหิโต นาม ตสฺส กุเล ปุพฺพปุริโส, ตพฺพํสวเสน โลหิตสฺส อปจฺจํ โลหิจฺโจติ พฺราหฺมณสฺส โคตฺตโต อาคตนามํ.

501. Sau khi giải thích kinh Kevaṭṭa như vậy, bây giờ, vị chú giải sư, khi muốn giải thích kinh Lohicca, để làm rõ rằng đã đến lúc giải thích theo thứ tự, hoặc để chỉ ra rằng bản kinh được kết tập ngay sau kinh Kevaṭṭa chính là kinh Lohicca, đã nói: "Evaṃ me sutaṃ...pe... kosalesūti lohiccasuttaṃ". "Sālavatikā" là tên của ngôi làng ấy, được dùng ở nữ tính mà không có lý do đặc biệt. Một số vị nói rằng (tên này được dùng) vì (làng) không có trưởng làng (nam). "Vatiyā" (bởi hàng rào) nghĩa là bởi hàng rào gai, cành cây, v.v... Một người đàn ông tên là Lohita là tổ tiên trong dòng họ của ông ấy. Do dòng dõi ấy, con cháu của Lohita là Lohicca. Như vậy, đây là tên của vị Bà-la-môn đến từ dòng họ (gottanāma).

๕๐๒. ‘‘กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตี’’ติ ปรานุกมฺปา วิรหิตตฺตา ลามกํ. น ตุ อุจฺเฉทสสฺสตานํ อญฺญตรสฺสาติ อาห ‘‘น ปนา’’ติอาทิ. ทิฏฺฐิคตนฺติ หิ ลทฺธิมตฺตํ อธิปฺเปตํ, อญฺญถา อุจฺเฉทสสฺสตคฺคาหวินิมุตฺโต โกจิ ทิฏฺฐิคฺคาโห นาม นตฺถีติ เตสมญฺญตรํ สิยา. ‘‘อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ อิทํ มนสิ, วจสิ จ อุปฺปนฺนตาสาธารณวจนนฺติ ทสฺเสติ ‘‘น เกวลญฺจา’’ติอาทินา. โส กิร…เป… ภาสติเยวาติ จ ตสฺสา ลทฺธิยา โลเก ปากฏภาวํ วทติ. ยสฺมา ปน อตฺตโต อญฺโญ ปโร โหติ, ตสฺมา ยถา อนุสาสกโต อนุสาสิตพฺโพ ปโร, เอวํ อนุสาสิตพฺพโตปิ อนุสาสโกติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. กึ-สทฺทาเปกฺขาย เจตฺถ ‘‘กริสฺสตี’’ติ อนาคตกาลวจนํ, อนาคเตปิ วา เตน ตสฺส กาตพฺพํ นตฺถีติ ทสฺสนตฺถํ. กุสลํ ธมฺมนฺติ อนวชฺชธมฺมํ นิกฺกิเลสธมฺมํ, วิโมกฺขธมฺมนฺติ อตฺโถ. ‘‘ปเรสํ ธมฺมํ กเถสฺสามี’’ติ เตหิ อตฺตานํ ปริวาราเปตฺวา วิจรณํ กิมตฺถิยํ, อาสยวุทฺธสฺสปิ อนุโรเธน วินา ตํ น โหติ, ตสฺมา อตฺตนา…เป… วิหาตพฺพนฺติ วทติ. เตนาห ‘‘เอวํสมฺปทมิทํ ปาปกํ โลภธมฺมํ วทามี’’ติ.

502. Câu ‘Người khác sẽ làm được gì cho người khác?’ là (tà kiến) thấp kém vì không có lòng bi mẫn đối với người khác. Ngài nói câu ‘na panā’ v.v… (với ý rằng tà kiến này) không phải là một trong hai loại đoạn kiến và thường kiến. Thật vậy, ‘diṭṭhigata’ (kiến chấp) được hiểu là chỉ là một chủ thuyết, nếu không thì không có cái gọi là kiến chấp nào thoát khỏi sự chấp thủ đoạn kiến và thường kiến, vì vậy nó phải là một trong hai loại đó. Ngài chỉ ra bằng câu ‘na kevalañcā’ v.v… rằng câu ‘uppannaṃ hoti’ (đã sanh khởi) là một từ ngữ chung cho sự sanh khởi cả trong ý và trong lời. Và bằng câu ‘So kira…pe… bhāsatiyeva’, Ngài nói lên sự phổ biến của chủ thuyết ấy trong thế gian. Hơn nữa, vì người khác (paro) là người khác với tự ngã (attato), nên để chỉ ra rằng: cũng như người được giáo huấn là ‘người khác’ đối với người giáo huấn, thì người giáo huấn cũng là ‘người khác’ đối với người được giáo huấn, nên câu ‘paro’ v.v… đã được nói. Ở đây, từ ở thì tương lai ‘karissati’ được dùng do liên quan đến từ ‘kiṃ’, hoặc để chỉ ra rằng trong tương lai cũng không có gì người này cần làm cho người kia. ‘Pháp thiện’ có nghĩa là pháp không có tội lỗi, pháp không có phiền não, pháp giải thoát. Việc đi lại, để cho người khác vây quanh mình với ý nghĩ ‘Ta sẽ thuyết pháp cho người khác’ thì có ích lợi gì? Việc đó không thể xảy ra nếu không có sự thuận theo sự tăng trưởng của ý muốn. Do đó, Ngài nói ‘attanā…pe… vihātabbaṃ’ (nên tự mình sống…). Vì thế, Ngài đã nói: ‘Ta nói rằng pháp tham bất thiện này có kết quả như vậy’.

๕๐๔. ‘‘อิตฺถิลิงฺควเสนา’’ติ อิมินา ปุลฺลิงฺคิกสฺสปิ อตฺถสฺส อิตฺถิลิงฺคสมญฺญาติ ทสฺเสติ. โสติ โลหิจฺจพฺราหฺมโณ. ภาโรติ ภควโต ปริสพาหุลฺลตฺตา, อตฺตโน จ พหุกิจฺจกรณียตฺตา ครุ ทุกฺกรํ.

504. Bằng câu ‘Itthiliṅgavasena’, Ngài chỉ ra rằng một ý nghĩa thuộc nam tính cũng có thể có tên gọi thuộc nữ tính. ‘So’ là Bà-la-môn Lohicca. ‘Bhāro’ (gánh nặng) có nghĩa là nặng nề, khó làm, vì hội chúng của Đức Thế Tôn đông đảo và vì bản thân Ngài có nhiều phận sự phải làm.

๕๐๘. กถาผาสุกตฺถนฺติ [Pg.421] กถาสุขตฺถํ, สุเขน กถํ กเถตุญฺเจว โสตุญฺจาติ อตฺโถ. อยํ อุปาสโกติ โรสิกนฺหาปิตํ อาห. อปฺเปว นาม สิยาติ เอตฺถ ปีติวเสน อาเมฑิตํ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ ตํ ‘‘พุทฺธคชฺชิต’’นฺติ วุจฺจติ. ภควา หิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ วิเสสโต ปีติโสมนสฺสชาโต โหติ, ตสฺมา ปีติวเสน ปฐมํ คชฺชติ, ทุติยมฺปิ อนุคชฺชติ. กึ วิเสสํ คชฺชนมนุคชฺชนนฺติ วุตฺตํ ‘‘อย’’นฺติอาทิ. อาโท ภาสนํ อลฺลาโป, สญฺโญเค ปเร รสฺโส. ตทุตฺตริ สห ภาสนํ สลฺลาโป.

508. ‘Kathāphāsukatthaṃ’ có nghĩa là vì sự thoải mái trong cuộc nói chuyện, tức là để nói và nghe một cách dễ dàng. Câu ‘Ayaṃ upāsako’ (vị cận sự nam này) chỉ người thợ cạo Rosika. Ở đây, trong câu ‘Appeva nāma siyā’, nên hiểu rằng sự lặp lại là do hỷ. Thật vậy, điều đó được gọi là ‘tiếng rống của bậc Giác Ngộ’. Vì trong những trường hợp như vậy, Đức Thế Tôn đặc biệt sanh khởi hỷ và ưu, do đó, do hỷ, Ngài rống lên lần đầu, và rống lên lần thứ hai. Câu ‘ayaṃ’ v.v… được nói ra (để trả lời câu hỏi) ‘Sự khác biệt giữa tiếng rống (gajjana) và tiếng rống theo sau (anugajjana) là gì?’. Lời nói ban đầu là ‘allāpa’; khi có phụ âm kép theo sau, (nguyên âm dài) trở thành ngắn. Sau đó, nói chuyện cùng nhau là ‘sallāpa’.

โลหิจฺจพฺราหฺมณานุโยควณฺณนา

Chú giải về cuộc đối thoại với Bà-la-môn Lohicca.

๕๐๙. สมุทยสญฺชาตีติ อายุปฺปาโทติ อาห ‘‘โภคุปฺปาโท’’ติ. ตโตติ สาลวติกาย. ลาภนฺตรายกโรติ ธนธญฺญลาภสฺส อนฺตรายกโร. อนุปุพฺโพ กปิ-สทฺโท อากงฺขนตฺโถติ ทสฺเสติ ‘‘อิจฺฉตี’’ติ อิมินา. อยํ อฏฺฐกถาโต อปโร นโย – สาติสเยน หิเตน อนุกมฺปโก อนุคฺคณฺหนโก หิตานุกมฺปีติ. สมฺปชฺชตีติ อาเสวนลาเภน นิปฺปชฺชติ, พลวตี โหติ อวคฺคหาติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิยตา โหตี’’ติ.

509. ‘Samudayasañjāti’ là sự sanh khởi của thu nhập, vì vậy Ngài nói ‘bhoguppādo’ (sự sanh khởi của tài sản). ‘Tato’ nghĩa là từ làng Sālavatikā. ‘Lābhantarāyakaro’ là người gây trở ngại cho việc thu được của cải và ngũ cốc. Ngài chỉ ra bằng từ ‘icchati’ (mong muốn) rằng từ ‘kapi’ có tiền tố ‘anu’ mang ý nghĩa mong muốn. Đây là một phương pháp khác với Chú giải: ‘hitānukampī’ là người có lòng bi mẫn, người giúp đỡ với lợi ích vượt trội. ‘Sampajjati’ có nghĩa là nó được thành tựu, trở nên mạnh mẽ, được nắm bắt nhờ vào việc thực hành. Do đó, câu ‘niyatā hoti’ (trở nên chắc chắn) đã được nói.

๕๑๐-๕๑๑. ทุติยํ อุปปตฺตินฺติ ‘‘นนุ ราชา ปเสนทิโกสโล’’ติอาทินา วุตฺตํ ทุติยํ อุปปตฺตึ ฐานํ ยุตฺตึ. การณญฺหิ ภควา อุปมามุเขน ทสฺเสติ, อิมาย จ อุปปตฺติยา ตุมฺเห เจว อญฺเญ จาติ โลหิจฺจมฺปิ อนฺโตกตฺวา สํเวชนํ กตํ โหติ. เย จ อิเม กุลปุตฺตา ทิพฺพา คพฺภา ปริปาเจนฺตีติ โยชนา. อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา, ญาณปริปากสฺส วา อภาเวน อสกฺโกนฺตา. กมฺมปเทน อตุลฺยาธิกรณตฺตา ปริปาเจนฺติ กิริยาย วิภตฺติวิปลฺลาเสน อุปโยคตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. เย ปน ‘‘ปริปจฺจนฺตี’’ติ กมฺมรูเปน ปฐนฺติ, เตสํ มเต วิภตฺติวิปลฺลาเสน ปโยชนํ นตฺถิ กมฺมกตฺตุภาวโต, อตฺโถ ปนสฺส ทุติยวิกปฺเป วุตฺตนเยน ทานาทิปุญฺญวิเสโส เวทิตพฺโพ. อหิตานุกมฺปาทิตา จ ตสฺส ตํสมงฺคีสตฺตวเสน โหติ. ทิวิ ภวาติ ทิพฺพา. คพฺเภนฺติ ปริปจฺจนวเสน อตฺตนิ ปพนฺเธนฺตีติ คพฺภา, เทวโลกา. ‘‘ฉนฺนํ เทวโลกาน’’นฺติ นิทสฺสนวจนเมตํ. พฺรหฺมโลกสฺสาปิ หิ ทิพฺพคพฺภภาโว ลพฺภเตว ทิพฺพวิหารเหตุกตฺตา. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘ภาวนํ ภาวยมานา’’ติ อิทมฺปิ วจนํ [Pg.422] สมตฺถิตํ โหติ. ‘‘เทวโลกคามินึ ปฏิปทํ ปูรยมานา’’ติ วตฺวา ตํ ปฏิปทํ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘ทานํ ททมานา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ภวนฺติ เอตฺถ ยถารุจิ สุขสมปฺปิตาติ ภวา, วิมานานิ. เทวภาวาวหตฺตา ทิพฺพา. วุตฺตนเยเนว คพฺภา. ทานาทโย เทวโลกสํวตฺตนิก ปุญฺญวิเสสา. ทิพฺพา ภวาติ อิธ เทวโลกปริยาปนฺนา อุปปตฺติภวา อธิปฺเปตา. ตทาวโห หิ กมฺมภโว ปุพฺเพ คหิโตติ อาห ‘‘เทวโลเก วิปากกฺขนฺธา’’ติ.

‘Dutiyaṃ upapattiṃ’ (cơ sở thứ hai) là cơ sở, nền tảng, lý lẽ thứ hai được nói đến trong câu bắt đầu bằng ‘nanu rājā pasenadikosalo’. Thật vậy, Đức Thế Tôn chỉ ra lý do thông qua ví dụ, và bằng cơ sở này, sự chấn động được tạo ra bao gồm cả Lohicca, (với ý) ‘cả các ông và những người khác’. Cú pháp là: ‘Và những thiện nam tử này làm cho các thai tạng cõi trời được chín muồi’. (Họ) không thể làm được do không có sự đầy đủ về duyên y chỉ hoặc sự chín muồi của trí tuệ. Do không có sự tương đồng về cách (adhikaraṇa) với túc từ (kammapada), nên đối với động từ ‘paripācenti’, chủ cách được dùng với ý nghĩa của đối cách do sự biến đổi cách. Nhưng đối với những vị đọc là ‘paripaccantī’ ở thể bị động, theo quan điểm của họ, không cần đến sự biến đổi cách vì (chủ từ) vừa là tác nhân vừa là đối tượng của hành động. Tuy nhiên, ý nghĩa của nó nên được hiểu là các loại phước báu đặc biệt như bố thí v.v… theo phương pháp đã được nói trong trường hợp thứ hai. Và (tình trạng) không có lòng bi mẫn vì lợi ích v.v… xảy ra đối với chúng sanh đó do nó là một chúng sanh có đầy đủ các đặc tính ấy. ‘Dibbā’ (thuộc cõi trời) là vì chúng hiện hữu ở cõi trời (divi). ‘Gabbhā’ (thai tạng) là vì chúng trói buộc vào tự thân do sự chín muồi; (chúng) là các cõi trời. Câu ‘của sáu cõi trời’ này là một lời nói mang tính ví dụ. Thật vậy, ngay cả cõi Phạm thiên cũng có thể có trạng thái là thai tạng cõi trời, vì nó là nguyên nhân của các trú xứ cõi trời. Và do đó, câu ‘bhāvanaṃ bhāvayamānā’ (khi đang tu tập sự tu tập) này cũng được chứng minh là đúng. Sau khi nói ‘khi đang hoàn thiện con đường dẫn đến cõi trời’, câu ‘dānaṃ dadamānā’ v.v… được nói ra để chỉ ra con đường đó về bản chất. ‘Bhavā’ (các cõi) là vì ở đó chúng sanh hiện hữu, được ban cho hạnh phúc theo ý muốn; (chúng) là các cung điện. ‘Dibbā’ là vì chúng mang lại trạng thái chư thiên. ‘Gabbhā’ theo phương pháp đã được nói. (Chúng) là các loại phước báu đặc biệt như bố thí v.v… dẫn đến sự tái sanh trong cõi trời. Ở đây, ‘dibbā bhavā’ (các cõi trời) được hiểu là các sanh hữu thuộc về cõi trời. Thật vậy, vì nghiệp hữu mang lại điều đó đã được đề cập trước đây, nên Ngài nói ‘devaloke vipākakkhandhā’ (các uẩn quả báo trong cõi trời).

ตโยโจทนารหวณฺณนา

Chú giải về Ba hạng người đáng bị khiển trách.

๕๑๓. อนิยามิเตเนวาติ อนิยมิเตเนว, ‘‘ตฺวํ เอวํ ทิฏฺฐิโก, เอวํ สตฺตานํ อนตฺถสฺส การโก’’ติ เอวํ อนุทฺเทสิเกเนว. สพฺพโลกปตฺถฏาย ลทฺธิยา สมุปฺปชฺชนโต ยาว ภวคฺคา อุคฺคตํ. มานนฺติ ‘‘อหเมตํ ชานามิ, อหเมตํ ปสฺสามี’’ติ เอวํ ปวตฺตํ ปณฺฑิตมานํ. ภินฺทิตฺวาติ วิธเมตฺวา, ชหาเปตฺวาติ อตฺโถ. ตโย สตฺถาเรติ อสมฺปาทิตอตฺตหิโต อโนวาทกรสาวโก จ อสมฺปาทิตอตฺตหิโต โอวาทกรสาวโก จ สมฺปาทิตอตฺตหิโต อโนวาทกรสาวโก เจติ อิเม ตโย สตฺถาเร. จตุตฺโถ ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ น โจทนารโห, ตสฺมา ‘‘ตํ เตน ปุจฺฉิโต เอว กเถสฺสามี’’ติ โจทนารเหว ตโย สตฺถาเร ปฐมํ ทสฺเสติ, ปจฺฉา จตุตฺถํ สตฺถารํ. กามญฺเจตฺถ จตุตฺโถ สตฺถา เอโก อทุติโย อนญฺญสาธารโณ, ตถาปิ โส เยสํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมานํ วเสน ‘‘ธมฺมมโย กาโย’’ติ วุจฺจติ, เตสํ สมุทายภูโตปิ เต คุณาวยเว สตฺถุฏฺฐานิเย กตฺวา ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘อยมฺปิ โข โลหิจฺจ สตฺถา’’ติ อภาสิ.

513. Aniyāmitenevāti có nghĩa là aniyamiteneva, (bởi vì) không có sự chỉ định như vầy: “Ngươi là người có tà kiến như thế này, là người tạo ra điều bất lợi cho chúng sanh như thế này.” Do sự sanh khởi của tà kiến đã lan rộng khắp thế gian nên đã dấy lên cho đến cõi hữu đảnh. Mānanti có nghĩa là sự ngã mạn của bậc trí thức đã khởi lên như vầy: “Ta biết điều này, ta thấy điều này.” Bhinditvāti có nghĩa là sau khi đã phá hủy, sau khi đã khiến từ bỏ. Tayo satthāreti có nghĩa là ba vị đạo sư này: Vị đạo sư chưa hoàn thành tự lợi và có người đệ tử không vâng lời, vị đạo sư chưa hoàn thành tự lợi và có người đệ tử vâng lời, và vị đạo sư đã hoàn thành tự lợi và có người đệ tử không vâng lời. Còn vị thứ tư là bậc Chánh Đẳng Giác thì không đáng bị khiển trách, do đó (đức Thế Tôn nghĩ rằng): “Vị ấy đã được người kia hỏi rồi ta mới nói,” nên trước tiên ngài chỉ ra ba vị đạo sư đáng bị khiển trách, sau đó (mới chỉ ra) vị đạo sư thứ tư. Và ở đây, quả thật vị đạo sư thứ tư là độc nhất, không có người thứ hai, không chung với ai khác. Tuy vậy, vị ấy được gọi là “thân được tạo ra bởi Pháp” do năng lực của các pháp siêu nhân nào, thì đức Thế Tôn, trong khi chỉ dạy, đã đặt những phẩm chất ấy, vốn là sự hợp thành của các pháp siêu nhân ấy, vào vị trí của bậc đạo sư và đã nói rằng: “Này Lohicca, đây cũng là vị đạo sư.”

อญฺญาติ ย-การโลปนิทฺเทโส ‘‘สยํ อภิญฺญา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๘, ๓๗; ม. นิ. ๑.๑๕๔, ๔๔๔) วิย, ตทตฺเถ เจตํ สมฺปทานวจนนฺติ ทสฺเสติ ‘‘อญฺญายา’’ติอาทินา. สาวกตฺตํ ปฏิชานิตฺวา ฐิตตฺตา เอกเทเสนสฺส สาสนํ กโรนฺตีติ อาห ‘‘นิรนฺตรํ ตสฺส สาสนํ อกตฺวา’’ติ. อุกฺกมิตฺวา อุกฺกมิตฺวาติ กทาจิ ตถา กรณํ, กทาจิ ตถา อกรณญฺจ สนฺธาย วิจฺฉาวจนํ, ยทิจฺฉิตํ กโรนฺตีติ อธิปฺปาโย[Pg.423]. ปฏิกฺกมนฺติยาติ อนภิรติยา อคารเวน อปคจฺฉนฺติยา. เตน วุตฺตํ ‘‘อนิจฺฉนฺติยา’’ติอาทิ. เอกายาติ อทุติยาย อิตฺถิยา, สมฺปโยคนฺติ เมถุนธมฺมสมาโยคํ. เอโก อิจฺเฉยฺยาติ อทุติโย ปุริโส สมฺปโยคํ อิจฺเฉยฺยาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. โอสกฺกนาทิมุเขน อิตฺถิปุริสสมฺพนฺธนิทสฺสนํ เคหสฺสิตาเคหสฺสิตอเปกฺขวเสน ตสฺส สตฺถุโน สาวเกสุ ปฏิปตฺติทสฺสนตฺถํ. อติวิรตฺตภาวโต ทฏฺฐุมฺปิ อนิจฺฉมานํ ปรมฺมุขึ ฐิตํ อิตฺถึ. โลเภนาติ ปริวารํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกลาภสกฺการโลเภน. อีทิโสติ เอวํสภาโว สตฺถา. เยนาติ โลภธมฺเมน. ตตฺถ สมฺปาเทหีติ ตสฺมึ ปฏิปตฺติธมฺเม ปติฏฺฐิตํ กตฺวา สมฺปาเทหิ. กายวงฺกาทิวิคเมน อุชุํ กโรหิ.

Aññāti là sự chỉ định có sự lược bỏ mẫu tự ‘ya,’ giống như trong các trường hợp ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādi. Và ngài chỉ ra rằng đây là cách nói ở sở vi cách với ý nghĩa là ‘vì mục đích ấy’ bằng câu aññāyātiādi. Do đã chấp nhận là đệ tử và đã an trú (trong đó) nên họ thực hành giáo huấn của vị ấy một phần, vì thế ngài đã nói: ‘‘nirantaraṃ tassa sāsanaṃ akatvā’’ti. Ukkamitvā ukkamitvāti là lời nói được lặp lại, ám chỉ đến việc có lúc làm như vậy, có lúc không làm như vậy; ý muốn nói là họ làm theo ý thích. Paṭikkamantiyāti có nghĩa là người nữ ra đi do không hoan hỷ, do không tôn kính. Do đó, đã được nói là ‘‘anicchantiyā’’tiādi. Ekāyāti có nghĩa là với người nữ không có người thứ hai. Sampayoganti có nghĩa là sự giao hợp theo pháp dâm dục. Eko iccheyyāti nên được liên kết bằng cách đem (từ) đến (và hiểu) là: người nam không có người thứ hai mong muốn sự giao hợp. Sự chỉ ra mối quan hệ nam nữ qua việc lùi bước v.v... là nhằm mục đích chỉ ra sự thực hành nơi các đệ tử của vị đạo sư ấy, tùy thuộc vào việc họ là tại gia hay không phải tại gia. Người nữ đang đứng quay lưng lại, không muốn nhìn thấy do đã quá nhàm chán. Lobhenāti có nghĩa là với lòng tham muốn lợi lộc và cung kính sanh khởi do nương vào đoàn tùy tùng. Īdisoti có nghĩa là vị đạo sư có bản chất như vậy. Yenāti có nghĩa là bởi pháp tham. Tattha sampādehīti có nghĩa là sau khi đã làm cho được an lập trong pháp thực hành ấy, hãy làm cho thành tựu. Hãy làm cho ngay thẳng bằng cách từ bỏ sự cong vẹo của thân v.v...

๕๑๔. สสฺสรูปกานิ ติณานีติ สสฺสสทิสานิ นีวาราทิติณานิ.

514. Sassarūpakāni tiṇānīti có nghĩa là các loại cỏ như lúa hoang v.v... tương tự như lúa gạo.

๕๑๕. เอวํ โจทนํ อรหตีติ วุตฺตนเยน สาวเกสุ อปฺโปสฺสุกฺกภาวาปาทเน นิโยชนวเสน โจทนํ อรหติ, น ปฐโม วิย ‘‘เอวรูโป ตว โลภธมฺโม’’ติอาทินา, น จ ทุติโย วิย ‘‘อตฺตานเมว ตาว ตตฺถ สมฺปาเทหี’’ติอาทินา. กสฺมา? สมฺปาทิตอตฺตหิตตาย ตติยสฺส.

515. Evaṃ codanaṃ arahatīti có nghĩa là đáng bị khiển trách do năng lực của sự thôi thúc trong việc khiến cho các đệ tử trở thành người không nhiệt tâm, theo phương cách đã được nói. (Vị ấy) không đáng bị khiển trách như vị thứ nhất bằng (lời) rằng: “Pháp tham của ngài có bản chất như vậy” v.v..., và cũng không (đáng bị khiển trách) như vị thứ hai bằng (lời) rằng: “Trước tiên, chính ngài hãy thành tựu trong pháp ấy” v.v... Tại sao? Vì vị thứ ba đã hoàn thành tự lợi.

นโจทนารหสตฺถุวณฺณนา

Phần giải về vị đạo sư không đáng bị khiển trách.

๕๑๖. น โจทนารโหติ เอตฺถ ยสฺมา โจทนารหตา นาม สตฺถุวิปฺปฏิปตฺติยา วา สาวกวิปฺปฏิปตฺติยา วา อุภยวิปฺปฏิปตฺติยา วา โหติ, ตยิทํ สพฺพมฺปิ อิมสฺมึ สตฺถริ นตฺถิ, ตสฺมา น โจทนารโหติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อยญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อสฺสวาติ ปฏิสฺสวา.

516. Ở đây, trong câu na codanāraho, vì rằng sự đáng bị khiển trách xảy ra do sự thực hành sai lạc của vị đạo sư, hoặc do sự thực hành sai lạc của đệ tử, hoặc do sự thực hành sai lạc của cả hai, mà tất cả những điều ấy không có nơi vị đạo sư này, do đó vị ấy không đáng bị khiển trách. Để chỉ ra ý nghĩa này, câu ‘‘ayañhī’’tiādi đã được nói đến. Assavāti có nghĩa là những người vâng lời.

๕๑๗. มยา คหิตาย ทิฏฺฐิยาติ สพฺพโส อนวชฺเช อนุปวชฺเช สมฺมาปฏิปนฺเน, ปเรสญฺจ สมฺมเทว สมฺมาปฏิปตฺตึ ทสฺเสนฺเต สตฺถริ อภูตโทสาโรปนวเสน มิจฺฉาคหิตาย นิรยคามินิยา ปาปทิฏฺฐิยา. นรกปปาตนฺติ นรกสงฺขาตํ มหาปปาตํ. ปปตนฺติ เอตฺถาติ หิ ปปาโต. ธมฺมเทสนาหตฺเถนาติ ธมฺมเทสนาสงฺขาเตน หตฺเถน. สคฺคมคฺคถเลติ สคฺคคามิมคฺคภูเต [Pg.424] ปุญฺญธมฺมถเล, จาตุมหาราชิกาทิสคฺคโสตาปตฺติอาทิมคฺคสงฺขาเต วา ถเล. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

517. Mayā gahitāya diṭṭhiyāti có nghĩa là với tà kiến đã được chấp thủ một cách sai lầm, đưa đến địa ngục, do năng lực của việc gán cho lỗi lầm không có thật đối với vị đạo sư là người hoàn toàn không có lỗi, không đáng bị chê trách, đã thực hành đúng đắn, và là người chỉ dạy sự thực hành đúng đắn một cách tốt đẹp cho những người khác. Narakapapātanti có nghĩa là vực thẳm lớn lao được gọi là địa ngục. Quả vậy, chúng sanh rơi vào nơi ấy nên được gọi là vực thẳm. Dhammadesanāhatthenāti có nghĩa là với bàn tay được gọi là sự thuyết Pháp. Saggamaggathaleti có nghĩa là trên vùng đất cao của pháp phước thiện vốn là con đường đi đến cõi trời, hoặc trên vùng đất cao được gọi là các cõi trời Tứ Đại Thiên Vương v.v... và các đạo quả như Tu-đà-hoàn v.v... Phần còn lại thì dễ hiểu.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย ปรมสุขุมคมฺภีรทุรนุโพธตฺถปริทีปนาย สุวิมลวิปุลปญฺญาเวยฺยตฺติยชนนาย สาธุวิลาสินิยา นาม ลีนตฺถปกาสนิยา โลหิจฺจสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปกาสนา.

Như thế, phần làm sáng tỏ các ý nghĩa ẩn giấu trong chương giải về kinh Lohicca, trong tập Sớ Giải tên là Sādhuvilāsinī làm sáng tỏ các ý nghĩa ẩn giấu, của bộ Chú Giải Trường Bộ Kinh tên là Sumaṅgalavilāsinī, là bộ sách làm sáng tỏ các ý nghĩa tối thượng, vi tế, sâu sắc, khó giác ngộ, và làm phát sanh sự thành thục về trí tuệ trong sạch và rộng lớn, (đến đây là kết thúc).

โลหิจฺจสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về kinh Lohicca đã kết thúc.

๑๓. เตวิชฺชสุตฺตวณฺณนา

13. Phần giải về kinh Tevijja.

๕๑๘. เอวํ [Pg.425] โลหิจฺจสุตฺตํ สํวณฺเณตฺวา อิทานิ เตวิชฺชสุตฺตํ สํวณฺเณนฺโต ยถานุปุพฺพํ สํวณฺณโนกาสสฺส ปตฺตภาวํ วิภาเวตุํ, โลหิจฺจสุตฺตสฺสานนฺตรํ สงฺคีตสฺส สุตฺตสฺส เตวิชฺชสุตฺตภาวํ วา ปกาเสตุํ ‘‘เอวํ เม สุตํ…เป… โกสเลสูติ เตวิชฺชสุตฺต’’นฺติ อาห. นามนฺติ นามมตฺตํ. ทิสาวาจีสทฺทโต ปยุชฺชมาโน เอนสทฺโท อทุรตฺเถ อิจฺฉิโต, ตปฺปโยเคน จ ปญฺจมิยตฺเถ สามิวจนํ, ตสฺมา ‘‘อุตฺตเรนา’’ติ ปเทน อทูรตฺถโชตนํ, ปญฺจมิยตฺเถ จ สามิวจนํ ทสฺเสตุํ ‘‘มนสากฏโต อวิทูเร อุตฺตรปสฺเส’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ทิสาวาจีสทฺทโต ปญฺจมีวจนสฺส อทูรตฺถโชตนโต อทูรตฺถํ ทสฺเสตุํ เอนสทฺเทน เอวํ วุตฺต’’นฺติ เกจิ, สตฺตมิยตฺเถ เจตํ ตติยาวจนํ ‘‘ปุพฺเพน คามํ รมณีย’’นฺติอาทีสุ วิย. ‘‘อกฺขรจินฺตกา ปน เอน-สทฺทโยเค อวธิวาจินิ ปเท อุปโยควจนํ อิจฺฉนฺติ, อตฺโถ ปน สามิวเสเนว อิจฺฉิโต, ตสฺมา อิธ สามิวจนวเสเนว วุตฺต’’นฺติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๕๑๘) อยํ อาจริยมติ. ตรุณอมฺพรุกฺขสณฺเฑติ ตรุณมฺพรุกฺขสมูเห. รุกฺขสมุทายสฺส หิ วนสมญฺญา.

518. Sau khi đã chú giải kinh Lohicca như vậy, bây giờ trong lúc chú giải kinh Tevijja, để làm rõ sự việc đã đến lúc phải chú giải theo thứ tự, hoặc để tuyên bố rằng bài kinh được kiết tập ngay sau kinh Lohicca chính là kinh Tevijja, vị Chú giải sư đã nói: “evaṃ me sutaṃ…pe… kosalesūti tevijjasuttaṃ”. Nāmanti có nghĩa là chỉ là tên gọi. Từ ena được sử dụng sau từ chỉ phương hướng được mong muốn theo nghĩa 'không xa' (aduratthe), và do sự sử dụng từ ấy, sở hữu cách (sāmivacanaṃ) được dùng theo nghĩa của cách thứ năm (pañcamiyatthe). Do đó, để chỉ ra sự biểu thị ý nghĩa không xa bằng từ “uttarenā” và sở hữu cách theo nghĩa của cách thứ năm, đã được nói rằng: “manasākaṭato avidūre uttarapasse” (về phía bắc, không xa Manasākaṭa). Một vài vị nói rằng: “Câu này được nói như vậy với từ ena để chỉ ra ý nghĩa không xa, do cách thứ năm sau từ chỉ phương hướng có chức năng biểu thị ý nghĩa không xa.” Và từ này (etaṃ) là công cụ cách (tatiyāvacanaṃ) theo nghĩa của cách thứ bảy (sattamiyatthe), giống như trong các câu “pubbena gāmaṃ ramaṇīyaṃ” v.v... “Tuy nhiên, các nhà ngữ pháp học (akkharacintakā) mong muốn sử dụng đối cách (upayogavacanaṃ) trong một từ chỉ giới hạn (avadhivācini pade) khi kết hợp với từ ena, nhưng ý nghĩa lại được mong muốn theo năng lực của sở hữu cách. Do đó, ở đây, nó được nói theo năng lực của sở hữu cách.” Đây là quan điểm của vị thầy (ācariyamati). Taruṇaambarukkhasaṇḍeti có nghĩa là trong một cụm cây xoài non. Thật vậy, một cụm cây có tên gọi là rừng.

๕๑๙. กุลจาริตฺตาทิสมฺปตฺติยาติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน มนฺตชฺเฌนาภิรูปตาทิสมฺปตฺตึ สงฺคณฺหาติ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ เทเส, กุเล วา. เต นิวาสฏฺฐาเนน วิเสเสนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. มนฺตสชฺฌายกรณตฺถนฺติ อาถพฺพณมนฺตานํ สชฺฌายกรณตฺถํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อญฺเญสํ พหูนํ ปเวสนํ นิวาเรตฺวา’’ติ. นทีตีเรติ อจิรวติยา นทิยา ตีเร.

519. Ở đây, trong câu “Kulacārittādisampattiyā”, từ “ādi” bao gồm sự thành tựu về việc tụng đọc thần chú, vẻ đẹp v.v... Câu “Tattha tatthā” có nghĩa là ở nơi này nơi kia, hoặc trong dòng tộc này dòng tộc kia. Để làm rõ về nơi ở của họ, vị Chú giải sư đã nói “tatthā” v.v... Câu “Mantasajjhāyakaraṇatthaṃ” có nghĩa là vì mục đích thực hành việc tụng đọc các thần chú Athabbana. Do đó, đã được nói rằng: “aññesaṃ bahūnaṃ pavesanaṃ nivāretvā”. Câu “Nadītīre” có nghĩa là trên bờ sông Aciravatī.

มคฺคามคฺคกถาวณฺณนา

Chú giải về cuộc thảo luận về con đường và không phải con đường

๕๒๐. ชงฺฆจารนฺติ จงฺกเมน, อิโต จิโต จ วิจรณํ. โส หิ ชงฺฆาสุ กิลมถวิโนทนตฺถํ จรณโต ‘‘ชงฺฆวิหาโร, ชงฺฆจาโร’’ติ จ วุตฺโต. เตนาห ปาฬิยํ ‘‘อนุจงฺกมนฺตานํ อนุวิจรนฺตาน’’นฺติ. จุณฺณมตฺติกาทิ นฺหานียสมฺภาโร. เตน วุตฺตนฺติ อุโภสุปิ อนุจงฺกมนานุวิจรณานํ ลพฺภนโต เอวํ วุตฺตํ. มคฺโค เจตฺถ พฺรหฺมโลกคมนูปายปฏิปทาภูโต อุชุมคฺโค. อิจฺฉิตฏฺฐานํ อุชุกํ มคฺคติ อุปคจฺฉติ เอเตนาติ [Pg.426] หิ มคฺโค, ตทญฺโญ อมคฺโค, อ-สทฺโท วา วุทฺธิอตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ‘‘กตมํ นุ โข’’ติอาทินา มคฺคเมว ทสฺเสติ. ปฏิปทนฺติ พฺรหฺมโลกคามิมคฺคสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทํ.

520. Jaṅghacāraṃ có nghĩa là đi kinh hành, đi tới đi lui. Thật vậy, vì nó là sự đi lại để xua tan mệt mỏi ở cẳng chân, nên nó được gọi là “jaṅghavihāra” và “jaṅghacāra”. Do đó, trong bản Pāḷi, Đức Thế Tôn đã nói: “anucaṅkamantānaṃ anuvicarantānaṃ”. Cuṇṇamattikādi là các vật dụng để tắm như bột thơm, đất sét v.v... Câu “Tena vuttaṃ” có nghĩa là nó được nói như vậy vì việc đi kinh hành và đi theo nhau có thể được tìm thấy ở cả hai vị. Ở đây, magga là con đường thẳng, là phương tiện và pháp hành để đi đến cõi Phạm thiên. Thật vậy, nó được gọi là magga vì người ta đi (maggati), đến (upagacchati) nơi mong muốn một cách thẳng thắn (ujukaṃ) bằng con đường này (etena). Con đường khác với nó là amagga. Hoặc, từ a nên được hiểu theo nghĩa tăng trưởng. Thật vậy, Ngài chỉ ra chính con đường bằng câu “katamaṃ nu kho” v.v... Paṭipadanti có nghĩa là pháp hành giai đoạn đầu của con đường dẫn đến cõi Phạm thiên.

อญฺชสายโนติ อุชุมคฺคสฺส เววจนํ ปริยายทฺวยสฺส อติเรกตฺถทีปนโต ยถา ‘‘ปทฏฺฐาน’’นฺติ. ทุติยวิกปฺเป อญฺชสสทฺโท อุชุกปริยาโย. นิยฺยาตีติ นิยฺยานิโย, โส เอว นิยฺยานิโกติ ทสฺเสติ ‘‘นิยฺยายนฺโต’’ติ อิมินา. นิยฺยานิโก นิยฺยาตีติ จ เอกนฺตนิยฺยานํ วุตฺตํ, คจฺฉนฺโต หุตฺวา คจฺฉตีติ อตฺโถ. กสฺมา มคฺโค ‘‘นิยฺยาตี’’ติ วุตฺโต, นนฺเวส คมเน อพฺยาปาโรติ? สจฺจํ. ยสฺมา ปนสฺส นิยฺยาตุ-ปุคฺคลวเสน นิยฺยานภาโว ลพฺภติ, ตสฺมา นิยฺยายนฺตปุคฺคลสฺส โยนิโส ปฏิปชฺชนวเสน นิยฺยายนฺโต มคฺโค ‘‘นิยฺยาตี’’ติ วุตฺโต. กโรตีติ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปาเทติ. ตถา อุปฺปาเทนฺโตเยว หิ ตํ ปฏิปชฺชติ นาม. สห พฺเยติ วตฺตตีติ สหพฺโย, สหวตฺตนโก, ตสฺส ภาโว สหพฺยตาติ วุตฺตํ ‘‘สหภาวายา’’ติ. สหภาโวติ จ สโลกตา, สมีปตา วา เวทิตพฺพา. ตถา จาห ‘‘เอกฏฺฐาเน ปาตุภาวายา’’ติ. สกเมวาติ อตฺตโน อาจริเยน โปกฺขรสาตินา กถิตเมว. โถเมตฺวาติ ‘‘อยเมว อุชุมคฺโค อยมญฺชสายโน’’ติอาทินา ปสํสิตฺวา. ตถา ปคฺคณฺหิตฺวา. ภารทฺวาโชปิ สกเมว อตฺตโน อาจริเยน ตารุกฺเขน กถิตเมว อาจริยวาทํ โถเมตฺวา ปคฺคณฺหิตฺวา วิจรตีติ โยชนา. เตน วุตฺตนฺติ ยถา ตถา วา อภินิวิฏฺฐภาเวน ปาฬิยํ วุตฺตํ.

Añjasāyano là một từ đồng nghĩa của con đường thẳng, vì nó chỉ ra một ý nghĩa bổ sung của hai từ đồng nghĩa, giống như “padaṭṭhāna”. Trong phương án thứ hai, từ añja là từ đồng nghĩa của ujuka. Niyyāti có nghĩa là niyyāniyo. Vị Chú giải sư chỉ ra rằng chính nó là niyyānika bằng từ “niyyāyanto”. Niyyāniko và niyyāti được nói là sự ra đi chắc chắn, có nghĩa là đang đi, người ấy đi. Tại sao con đường lại được gọi là “niyyāti”, chẳng phải nó không có hoạt động trong việc đi sao? Đúng vậy. Nhưng vì bản chất của việc ra đi của con đường này có được là nhờ vào người đi, nên con đường, vốn là phương tiện để đi nhờ vào sự thực hành đúng đắn của người đi, được gọi là “niyyāti”. Karoti có nghĩa là làm cho phát sinh trong dòng tâm thức của mình. Thật vậy, chỉ khi làm cho nó phát sinh như vậy, người ta mới được gọi là thực hành con đường đó. Saha byeti vattati, do đó là sahabyo, người đồng hành; trạng thái của nó là sahabyatā, do đó được nói là “sahabhāvāya”. Sahabhāvo nên được hiểu là salokatā (cùng một cõi) hoặc samīpatā (sự gần gũi). Và do đó, vị Chú giải sư nói: “ekaṭṭhāne pātubhāvāya”. Sakameva có nghĩa là chỉ những gì đã được thầy của mình, Pokkharasāti, nói. Thometvā có nghĩa là sau khi ca ngợi bằng những câu như “Đây chính là con đường thẳng, đây là añjasāyano”. Tathā paggaṇhitvā có nghĩa là sau khi tán dương như vậy. Cấu trúc câu (yojanā) là: Bhāradvāja cũng ca ngợi và tán dương học thuyết của thầy mình, Tārukkha, vốn là của riêng mình, và đi lang thang. Tena vuttaṃ có nghĩa là nó đã được nói trong bản Pāḷi với một thái độ cố chấp, dù thế nào đi nữa.

๕๒๑-๕๒๒. อนิยฺยานิกาวาติ อปฺปาฏิหาริกาว, อญฺญมญฺญสฺส วาเท โทสํ ทสฺเสตฺวา อวิปรีตตฺถทสฺสนตฺถํ อุตฺตรรหิตา เอวาติ อตฺโถ. ตุลนฺติ มานปตฺถตุลํ. อญฺญมญฺญวาทสฺส อาทิโตว วิรุทฺธคฺคหณํ วิคฺคโห, สฺเวว วิวทนวเสน อปราปรํ อุปฺปนฺโน วิวาโทติ อาห ‘‘ปุพฺพุปฺปตฺติโก’’ติอาทิ. ทุวิโธปิ เอโสติ วิคฺคโห, วิวาโทติ ทฺวิธา วุตฺโตปิ เอโส วิโรโธ. นานาอาจริยานํ วาทโตติ นานารุจิกานํ อาจริยานํ วาทภาวโต. นานาวาโท นานาวิโธ วาโทติ กตฺวา, อธุนา ปน ‘‘นานาอาจริยานํ วาโท นานาวาโท’’ติ ปาโฐ.

Aniyyānikāvā có nghĩa là không có năng lực giải quyết (appāṭihārikāva), ý nghĩa là sau khi đã chỉ ra lỗi trong quan điểm của nhau, chúng vẫn không có sự vượt qua (uttararahitā) để chỉ ra ý nghĩa không sai lệch. Tulaṃ có nghĩa là cái cân đo lường. Viggaho là sự chấp nhận quan điểm đối lập ngay từ đầu trong học thuyết của nhau. Chính nó, khi phát sinh liên tiếp do sự tranh cãi, là vivādo. Do đó, vị Chú giải sư nói “pubbuppattiko” v.v... Duvidhopi eso có nghĩa là sự mâu thuẫn (virodho) này, mặc dù được nói là hai loại (dvidhā vuttopi), tức là viggaho và vivādo. Nānāācariyānaṃ vādato có nghĩa là do bản chất của các học thuyết của các vị thầy có sở thích khác nhau. Nānāvādo được hình thành bằng cách tạo ra ý nghĩa từ “nānāvidho vādo” (học thuyết đa dạng), nhưng bây giờ có một bản đọc là “nānāācariyānaṃ vādo nānāvādo” (học thuyết của các vị thầy khác nhau).

๕๒๓. เอกสฺสาปีติ [Pg.427] ตุมฺเหสุ ทฺวีสุ เอกสฺสาปิ. เอกสฺมินฺติ สกวาทปรวาเทสุ เอกสฺมิมฺปิ. สํสโย นตฺถีติ ‘‘มคฺโค นุ โข, น มคฺโค’’ติ วิจิกิจฺฉา นตฺถิ, อญฺชสานญฺชสาภาเว ปน สํสโย. เตน วุตฺตํ ‘‘เอส กิรา’’ติอาทิ เอวํ สตีติ ยทิ สพฺพตฺถ มคฺคสญฺญิโน, เอวํ สติ ‘‘กิสฺมึ โว วิคฺคโห’’ติ ภควา ปุจฺฉติ. อิติสทฺเทน เจตฺถ อาทฺยตฺเถน วิวาโท, นานาวาโท จ สงฺคหิโต.

523. Ekassāpi có nghĩa là không một ai trong hai vị. Ekasmiṃ có nghĩa là trong một trong hai quan điểm, của mình hoặc của người khác. Saṃsayo natthi có nghĩa là không có sự nghi ngờ (vicikicchā) rằng “Đây có phải là con đường không, hay không phải là con đường?”, và cũng không có sự nghi ngờ về việc nó có phải là con đường thẳng hay không. Do đó, đã được nói “esa kirā” v.v... Evaṃ sati có nghĩa là: nếu cả hai đều có nhận thức rằng (mỗi con đường của mình) là con đường, khi như vậy, Đức Thế Tôn hỏi: “kismiṃ vo viggaho” (vậy các ngươi tranh cãi về điều gì?). Ở đây, bằng từ iti với ý nghĩa ban đầu (ādyatthena), vivādo và nānāvādo cũng được bao gồm.

๕๒๔. ‘‘อิจฺฉิตฏฺฐานํ อุชุกํ มคฺคติ อุปคจฺฉติ เอเตนาติ มคฺโค, อุชุมคฺโค. ตทญฺโญ อมคฺโค, อ-สทฺโท วา วุทฺธิอตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ เหฏฺฐา วุตฺโตวายมตฺโถ. อนุชุมคฺเคติ เอตฺถาปิ อ-สทฺโท วุทฺธิอตฺโถ จ ยุชฺชติ. ตเมว วตฺถุนฺติ สพฺเพสมฺปิ พฺราหฺมณานํ มคฺคสฺส มคฺคภาวสงฺขาตํ, สกมคฺคสฺส อุชุมคฺคภาวสงฺขาตญฺจ วตฺถุํ. สพฺเพ เตติ สพฺเพ เต นานาอาจริเยหิ วุตฺตมคฺคา, เย ปาฬิยํ ‘‘อทฺธริยา พฺราหฺมณา’’ติอาทินา วุตฺตา. อยเมตฺถ ปาฬิอตฺโถ – อทฺธโร นาม ยญฺญวิเสโส, ตทุปโยคิภาวโต อทฺธริยานิ วุจฺจนฺติ ยชูนิ, ตานิ สชฺฌายนฺตีติ อทฺธริยา, ยชุเวทิโน. ติตฺติรินา นาม อิสินา กตา มนฺตาติ ติตฺติรา, เต สชฺฌายนฺตีติ ติตฺติริยา, ยชุเวทิโน เอว. ยชุเวทสาขา เหสา, ยทิทํ ติตฺติรนฺติ. ฉนฺโท วุจฺจติ วิเสสโต สามเวโท, ตํ สเรน กายนฺตีติ ฉนฺโทกา, สามเวทิโน. ‘‘ฉนฺโทคา’’ติปิ ตติยกฺขเรน ปฐนฺติ, โส เอวตฺโถ. พหโว อิริโย โถมนา เอตฺถาติ พวฺหาริ, อิรุเวโท, ตํ อธียนฺตีติ พวฺหาริชฺฌา.

524. ‘Do phương tiện này, người ta đi đến, đạt đến (maggati upagacchati) nơi chốn mong muốn (icchitaṭṭhānaṃ) một cách ngay thẳng (ujukaṃ), vì thế được gọi là con đường (maggo), con đường ngay thẳng (ujumaggo). Con đường khác với con đường ấy là không phải con đường (amaggo), hoặc nên hiểu rằng a-sadda có nghĩa là tăng trưởng (vuddhiattho)’ ý nghĩa này đã được nói đến ở phần dưới. Ở đây, trong câu ‘anujumaggeti’, a-sadda cũng có nghĩa là tăng trưởng và thích hợp. ‘Tameva vatthunti’ nghĩa là sự việc được gọi là bản chất con đường của con đường của tất cả các Bà-la-môn, và sự việc được gọi là bản chất con đường ngay thẳng của con đường của chính mình. ‘Sabbe teti’ nghĩa là tất cả những con đường ấy đã được các vị thầy khác nhau chỉ dạy, những vị đã được nói đến trong Pāli bằng câu ‘addhariyā brāhmaṇā’ v.v... Đây là ý nghĩa của Pāli ở đây: Addhara là tên của một loại tế lễ đặc biệt, do có sự liên quan đến việc sử dụng trong tế lễ ấy nên các yajūni được gọi là addhariyāni, những người tụng đọc chúng được gọi là addhariyā, tức là những người thông thạo Yajurveda. Các câu thần chú do vị ẩn sĩ tên là Tittiri tạo ra được gọi là tittirā, những người tụng đọc chúng được gọi là tittiriyā, tức là những người thông thạo Yajurveda. Đây là một nhánh của Yajurveda, cái được gọi là tittira. Chando đặc biệt được gọi là Sāmaveda, những người hát nó với giọng điệu được gọi là chandokā, tức là những người thông thạo Sāmaveda. Người ta cũng đọc là ‘chandogā’ với âm thứ ba, ý nghĩa vẫn như vậy. Có nhiều lời tán thán, ca ngợi ở đây, nên được gọi là bavhāri, tức là Ṛgveda, những người học thuộc nó được gọi là bavhārijjhā.

พหูนีติ เอตฺถายํ อุปมาสํสนฺทนา – ยถา เต นานามคฺคา เอกํสโต ตสฺส คามสฺส วา นิคมสฺส วา ปเวสาย โหนฺติ, เอวํ พฺราหฺมเณหิ ปญฺญาปิยมานาปิ นานามคฺคา เอกํสโต พฺรหฺมโลกูปคมนาย พฺรหฺมุนา สหพฺยตาย โหนฺตีติ.

Ở đây, trong câu ‘bahūni’, đây là sự kết nối ví dụ: Giống như những con đường khác nhau ấy chắc chắn dẫn đến việc đi vào ngôi làng ấy hoặc thị trấn ấy, cũng vậy, những con đường khác nhau do các Bà-la-môn chỉ dạy cũng chắc chắn dẫn đến việc đi đến thế giới Phạm thiên, đến việc chung sống với Phạm thiên.

๕๒๕. ปฏิชานิตฺวา ปจฺฉา นิคฺคยฺหมานา อวชานนฺตีติ ปุพฺเพ นิทฺโทสตํ สลฺลกฺขมานา ปฏิชานิตฺวา ปจฺฉา สโทสภาเวน นิคฺคยฺหมานา ‘‘เนตํ มม วจน’’นฺติ อวชานนฺติ, น ปฏิชานนฺตีติ อตฺโถ.

525. ‘Sau khi đã thừa nhận, về sau bị khiển trách lại chối bỏ’ nghĩa là: Trước kia, khi nhận thấy không có lỗi lầm, họ đã thừa nhận, nhưng về sau, khi bị khiển trách vì có lỗi lầm, họ lại chối bỏ, không thừa nhận rằng ‘đây không phải là lời của tôi’.

๕๒๗-๕๒๙. เต [Pg.428] เตวิชฺชาติ เตวิชฺชกา เต พฺราหฺมณา. เอวสทฺเทน ญาปิโต อตฺโถ อิธ นตฺถีติ ว-กาโร คหิโต, โส จ อนตฺถโกวาติ ทสฺเสติ ‘‘อาคมสนฺธิมตฺต’’นฺติ อิมินา, วณฺณาคเมน ปทนฺตรสนฺธิมตฺตํ กตนฺติ อตฺโถ. อนฺธปเวณีติ อนฺธปนฺติ. ‘‘ปณฺณาสสฏฺฐิ อนฺธา’’ติ อิทํ ตสฺสา อนฺธปเวณิยา มหโต คจฺฉคุมฺพสฺส อนุปริคมนโยคฺยตาทสฺสนํ. เอวญฺหิ เต ‘‘สุจิรํ เวลํ มยํ มคฺคํ คจฺฉามา’’ติ สญฺญิโน โหนฺติ. อนฺธานํ ปรมฺปรสํสตฺตวจเนน ยฏฺฐิคาหกวิรหตา ทสฺสิตาติ วุตฺตํ ‘‘ยฏฺฐิคาหเกนา’’ติอาทิ. ตทุทาหรณํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘เอโก กิรา’’ติอาทิ อารทฺธํ. อนุปริคนฺตฺวาติ กญฺจิ กาลํ อนุกฺกเมน สมนฺตโต คนฺตฺวา. กจฺฉนฺติ กจฺฉพนฺธทุสฺสกณฺณํ. ‘‘กจฺฉํ พนฺธนฺตี’’ติอาทีสุ (จูฬว. อฏฺฐ. ๒๘๐; วิ. สงฺค. อฏฺฐ. ๓๔.๔๒) วิย หิ กจฺฉสทฺโท นิพฺพสนวิเสสปริยาโย. อปิจ กจฺฉนฺติ อุปกจฺฉกฏฺฐานํ. ‘‘สมฺพาโธ นาม อุโภ อุปกจฺฉกา มุตฺตกรณ’’นฺติอาทีสุ (ปาจิ. ๘๐๐) วิย หิ กาเยกเทสวาจโก กจฺฉสทฺโท. จกฺขุมาติ ยฏฺฐิคาหกํ วทติ. ‘‘ปุริโม’’ติอาทิ ยถาวุตฺตกฺกเมน เวทิตพฺโพ. นามกญฺเญวาติ อตฺถาภาวโต นามมตฺตเมว, ตํ ปน ภาสิตํ เตหิ สารสญฺญิตมฺปิ นามมตฺตตาย อสารภาวโต นิหีนเมวาติ อตฺถมตฺตํ ทสฺเสติ ‘‘ลามกํเยวา’’ติ อิมินา.

527-529. ‘Te tevijjā’ nghĩa là những Bà-la-môn tam-phệ-đà ấy. Ở đây không có ý nghĩa được biểu thị bởi eva-sadda, vì vậy va-kāra được dùng, và nó không có ý nghĩa, điều này được chỉ ra bằng câu ‘āgamasandhimattaṃ’, nghĩa là chỉ là sự nối âm giữa các từ bằng cách thêm một chữ cái. ‘Andhapaveṇi’ nghĩa là hàng người mù. Câu ‘năm mươi, sáu mươi người mù’ này cho thấy sự thích hợp của việc đi vòng quanh một bụi cây lớn của hàng người mù ấy. Vì như vậy, họ có nhận thức rằng ‘chúng ta đã đi trên con đường trong một thời gian rất dài’. Bằng cách nói về sự nối tiếp nhau của những người mù, sự vắng mặt của người cầm gậy được chỉ ra, do đó đã nói ‘yaṭṭhigāhakenā’ v.v... Để minh họa điều đó, câu ‘eko kirā’ v.v... đã được bắt đầu. ‘Anuparigantvā’ nghĩa là sau khi đã đi xung quanh một cách tuần tự trong một khoảng thời gian nào đó. ‘Kacchaṃ’ nghĩa là vạt áo đóng khố. Vì giống như trong các câu ‘kacchaṃ bandhanti’ v.v..., kacchasadda là một từ đồng nghĩa với một loại trang phục đặc biệt. Hơn nữa, ‘kacchaṃ’ nghĩa là vùng nách. Vì giống như trong các câu ‘sambādho nāma ubho upakacchakā muttakaraṇaṃ’ v.v..., kacchasadda là một từ chỉ một bộ phận của cơ thể. ‘Cakkhumā’ chỉ người cầm gậy. ‘Purimo’ v.v... nên được hiểu theo thứ tự đã nói. ‘Nāmakaññeva’ nghĩa là chỉ là tên gọi suông vì không có ý nghĩa thực chất, và lời nói ấy, mặc dù được họ cho là có cốt lõi, nhưng vì chỉ là tên gọi suông nên không có cốt lõi, thực sự thấp kém, điều này được chỉ ra bằng câu ‘lāmakaṃyevā’.

๕๓๐. โยติ พฺรหฺมโลโก. ยโตติ ภุมฺมตฺเถ นิสฺสกฺกวจนํ. สามญฺญโชตนาย วิเสเส อวติฏฺฐนโต วิเสสปรามสนํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมึ กาเล’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อุคฺคมนกาเล’’ติอาทินา ปกรณาธิคตมาห. อายาจนฺตีติ อุคฺคมนํ ปตฺเถนฺติ. กสฺมา? โลกสฺส พหุการภาวโต. ตถา โถมนาทีสุ. โสมฺโมติ สีตโล. อยํ กิร พฺราหฺมณานํ ลทฺธิ ‘‘ปุพฺเพพฺราหฺมณานมายาจนาย จนฺทิมสูริยา’คนฺตฺวา โลเก โอภาสํ กโรนฺตี’’ติ.

530. ‘Yo’ nghĩa là thế giới Phạm thiên. ‘Yato’ là một từ ở cách thứ năm (nissakkavacanaṃ) với ý nghĩa của cách thứ bảy (bhummatthe). Để chỉ sự tham chiếu đặc biệt (visesaparāmasanaṃ) do nó đứng ở một điểm đặc biệt trong khi biểu thị một ý nghĩa chung, câu ‘yasmiṃ kāle’ đã được nói. Bằng câu ‘uggamanakāle’ v.v..., ngài đã nói điều được hiểu theo ngữ cảnh. ‘Āyācanti’ nghĩa là họ cầu mong mặt trời mọc. Tại sao? Vì nó có nhiều lợi ích cho thế gian. Tương tự trong việc ca ngợi v.v... ‘Sommo’ nghĩa là mát mẻ. Đây dường như là học thuyết của các Bà-la-môn: ‘Xưa kia, do lời cầu khẩn của các Bà-la-môn, mặt trăng và mặt trời đã đến và chiếu sáng thế gian’.

๕๓๒. อิธ ปน กึ วตฺตพฺพนฺติ อิมสฺมึ ปน อปฺปจฺจกฺขภูตสฺส พฺรหฺมุโน สหพฺยตาย มคฺคเทสเน เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ กึ วตฺตพฺพํ อตฺถิ, เย ปจฺจกฺขภูตานมฺปิ จนฺทิมสูริยานํ สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสตุํ น สกฺโกนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ยตฺถา’’ติ อิมินา ‘‘อิธา’’ติ วุตฺตเมวตฺถํ ปจฺจามสติ.

532. ‘Ở đây, còn có gì để nói?’ có nghĩa là: Trong việc chỉ dạy con đường để chung sống với Phạm thiên, một đấng không thể thấy trực tiếp, thì còn có gì để nói về các Bà-la-môn tam-phệ-đà, những người thậm chí không thể chỉ dạy con đường để chung sống với mặt trăng và mặt trời, những thứ có thể thấy trực tiếp? Đây là chủ ý. Bằng từ ‘yatthā’, ngài nhắc lại chính ý nghĩa đã được nói bởi từ ‘idhā’.

อจิรวตีนทีอุปมากถาวณฺณนา

Giải Thích Câu Chuyện Ví Dụ Sông Aciravatī

๕๔๒. สมภริตาติ [Pg.429] สมฺปุณฺณา. ตโต เอว กากเปยฺยา. ปาราติ ปาริมตีร, อาลปนเมตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อมฺโภ’’ติ วุตฺตํ. อปารนฺติ โอริมตีรํ. เอหีติ อาคจฺฉาหิ. วตาติ เอกํเสน. อถ คมิสฺสสิ, เอวํ สติ เอหีติ โยชนา. ‘‘อตฺถิเม’’ติอาทิ อวฺหานการณํ.

542. ‘Samabharitā’ nghĩa là đầy tràn. Chính vì vậy mà quạ có thể uống được. ‘Pārā’ nghĩa là bờ bên kia, để chỉ rằng đây là một từ hô cách, câu ‘ambho’ đã được nói. ‘Apāraṃ’ nghĩa là bờ bên này. ‘Ehi’ nghĩa là hãy đến đây. ‘Vata’ nghĩa là chắc chắn. Cú pháp là: Nếu ngươi sẽ đi, trong trường hợp đó, hãy đến đây. ‘Atthime’ v.v... là lý do của việc gọi.

๕๔๔. ปญฺจสีล…เป… เวทิตพฺพา ยมนิยมาทิพฺราหฺมณธมฺมานํ ตทนฺโตคธภาวโต. ตพฺพิปรีตาติ ปญฺจสีลาทิวิปรีตา ปญฺจเวราทโย. อินฺทนฺติ อินฺทนามกํ เทวปุตฺตํ, สกฺกํ วา. ‘‘อจิรวติยา ตีเร นิสินฺโน’’ติ อิมินา ยสฺสา ตีเร นิสินฺโน, ตเทว อุปมํ กตฺวา อาหรติ ธมฺมราชา ธมฺมธาตุยา สุปฺปฏิวิทฺธตฺตาติ ทสฺเสติ. ‘‘ปุนปี’’ติ วตฺวา ‘‘อปรมฺปี’’ติ วจนํ อิตรายปิ นทีอุปมาย สงฺคณฺหนตฺถํ.

544. Nên hiểu rằng các pháp như năm giới... là những pháp tạo nên (tư cách) Bà-la-môn, do chúng được bao hàm trong các pháp của Bà-la-môn như yama, niyama, v.v... ‘Tabbiparītā’ nghĩa là những điều trái ngược với năm giới, v.v..., tức là năm điều oan trái, v.v... ‘Indaṃ’ nghĩa là vị thiên tử tên là Inda, hoặc là Sakka. Bằng câu ‘ngồi trên bờ sông Aciravatī’, ngài chỉ ra rằng Pháp Vương, khi đang ngồi trên bờ sông nào, đã lấy chính con sông đó làm ví dụ và trình bày, vì ngài đã thấu suốt pháp giới. Sau khi nói ‘punapi’, lời nói ‘aparampi’ là để bao gồm cả ví dụ về con sông khác nữa.

๕๔๖. กามยิตพฺพฏฺเฐนาติ กามนียภาเวน. พนฺธนฏฺเฐนาติ กามยิตพฺพโต สตฺตานํ จิตฺตสฺส อาพนฺธนภาเวน. กามญฺจายํ คุณสทฺโท อตฺถนฺตเรสุปิ ทิฏฺฐปโยโค, เตสํ ปเนตฺถ อสมฺภวโต ปาริเสสญาเยน พนฺธนฏฺโฐเยว ยุตฺโตติ ทสฺเสตุํ อยมตฺถุทฺธาโร อารทฺโธ. อหตานนฺติ อโธตานํ อภินวานํ. เอตฺถาติ ขนฺธกปาฬิปเท ปฏลฏฺโฐติ ปฏลสทฺทสฺส, ปฏลสงฺขาโต วา อตฺโถ. คุณฏฺโฐติ คุณสทฺทสฺส อตฺโถ นาม. เอส นโย เสเสสุปิ. อจฺเจนฺตีติ อติกฺกมฺม ปวตฺตนฺติ. เอตฺถาติ โสมนสฺสชาตกปาฬิปเท. ทกฺขิณาติ ติรจฺฉานคเต ทานเจตนา. เอตฺถาติ ทกฺขิณวิภงฺคสุตฺตปเท (ม. นิ. ๓.๓๗๙) มาลาคุเณติ มาลาทาเม. เอตฺถาติ สติปฏฺฐาน- (ที. นิ. ๒.๓๗๘; ม. นิ. ๑.๑๐๙) ธมฺมปทปาฬิปเทสุ, (ธ. ป. ๕๓) นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ โกฏฺฐาสาปธานสีลาทิสุกฺกาทิสมฺปทาชิยาสุปิ ปวตฺตนโต. โหติ เจตฺถ –

546. Kāmayitabbaṭṭhenāti có nghĩa là do bản chất đáng được ham muốn. Bandhanaṭṭhenāti có nghĩa là do bản chất trói buộc tâm của chúng sanh vì đáng được ham muốn. Và mặc dù từ guṇa này cũng được thấy sử dụng trong các ý nghĩa khác, nhưng ở đây, vì những ý nghĩa đó không thể có, nên theo phương pháp loại trừ (pārisesañāya), chỉ có ý nghĩa trói buộc là thích hợp. Để chỉ ra điều này, sự trích dẫn ý nghĩa này đã được bắt đầu. Ahatānanti có nghĩa là chưa giặt, còn mới. Etthāti có nghĩa là trong đoạn Pāli thuộc Khandhaka (Phẩm). Paṭalaṭṭhoti có nghĩa là ý nghĩa của từ paṭala, hoặc ý nghĩa được gọi là lớp, tầng. Guṇaṭṭhoti có nghĩa là ý nghĩa của từ guṇa. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các trường hợp còn lại. Accentīti có nghĩa là vượt qua mà sanh khởi. Etthāti có nghĩa là trong đoạn Pāli thuộc Somanassajātaka. Dakkhiṇāti có nghĩa là tư tâm bố thí đối với loài bàng sanh. Etthāti có nghĩa là trong đoạn kinh Phân Biệt Cúng Dường. Mālāguṇeti có nghĩa là trong vòng hoa. Etthāti có nghĩa là trong các đoạn Pāli thuộc kinh Niệm Xứ và kinh Pháp Cú. Và đây chỉ là ví dụ, vì (từ guṇa) cũng được dùng trong các nghĩa như phần, không chính yếu, giới, trong sạch, v.v..., sự thành tựu, và dây cung. Và ở đây có (kệ tóm tắt) rằng:

‘‘คุโณ ปฏลราสานิสํเส โกฏฺฐาสพนฺธเน;

สีลสุกฺกาทฺยปธาเน, สมฺปทาย ชิยาย จา’’ติ.

(Từ) guṇa (được dùng) trong các nghĩa: lớp, đống, quả báu, phần, sự trói buộc, giới, trong sạch, v.v..., không chính yếu, sự thành tựu, và dây cung.

เอเสวาติ [Pg.430] พนฺธนฏฺโฐ เอว. น หิ รูปาทีนํ กาเมตพฺพภาเว วุจฺจมาเน ปฏลฏฺโฐ ยุชฺชติ ตถา กาเมตพฺพตาย อนธิปฺเปตตฺตา. ราสฏฺฐาทีสุปิ เอเสว นโย. ปาริเสสโต ปน พนฺธนฏฺโฐว ยุชฺชติ. ยทคฺเคน หิ เนสํ กาเมตพฺพตา, ตทคฺเคน พนฺธนภาโวติ.

Esevāti có nghĩa là chỉ có ý nghĩa trói buộc. Quả thật, khi bản chất đáng được ham muốn của các sắc, v.v... đang được nói đến, ý nghĩa "lớp/tầng" không thích hợp, vì ở đó bản chất đáng được ham muốn không được chủ ý đến. Trong các ý nghĩa "đống/nhóm", v.v... cũng theo phương pháp này. Nhưng theo phương pháp loại trừ, chỉ có ý nghĩa trói buộc là thích hợp. Quả thật, bởi phương diện nào có sự đáng được ham muốn của chúng, thì bởi phương diện đó có bản chất trói buộc.

โกฏฺฐาสฏฺโฐปิ เจตฺถ ยุชฺชเตว จกฺขุวิญฺเญยฺยาทิโกฏฺฐาสภาเวน เนสํ กาเมตพฺพโต. โกฏฺฐาเส จ คุณสทฺโท ทิสฺสติ ‘‘ทิคุณํ วฑฺเฒตพฺพ’’นฺติอาทีสุ วิย.

Và ở đây, ý nghĩa "phần" cũng thích hợp, vì chúng đáng được ham muốn do bản chất là các phần như (sắc) được nhận biết bởi nhãn thức, v.v... Và từ guṇa được thấy (dùng) trong nghĩa "phần", giống như trong các câu "nên được tăng lên gấp đôi (diguṇaṃ)", v.v...

‘‘อสงฺขฺเยยฺยานิ นามานิ, สคุเณน มเหสิโน;

คุเณน นามมุทฺเธยฺยํ, อปิ นามสหสฺสโต’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๓๑๓;

อุทา. อฏฺฐ. ๕๓;

ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๗๖) –

Các danh hiệu của bậc Đại Sĩ là vô số, do đức hạnh của ngài; bậc trí nên trích dẫn danh hiệu do đức hạnh, thậm chí từ ngàn danh hiệu.

อาทีสุ ปน สมฺปทาฏฺโฐ คุณสทฺโท, โสปิ อิธ น ยุชฺชตีติ อนุทฺธโฏ.

Nhưng trong các (câu) v.v..., từ guṇa có nghĩa là sự thành tựu, và ý nghĩa đó cũng không thích hợp ở đây, vì vậy không được trích dẫn.

ทสฺสนเมว อิธ วิชานนนฺติ อาห ‘‘ปสฺสิตพฺพา’’ติ. ‘‘โสตวิญฺญาเณน โสตพฺพา’’ติอาทิอตฺถํ ‘‘เอเตนุปาเยนา’’ติ อติทิสติ. คเวสิตาปิ ‘‘อิฏฺฐา’’ติ วุจฺจนฺติ, เต อิธ นาธิปฺเปตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปริยิฏฺฐา วา โหนฺตุ มา วา’’ติ วุตฺตํ. อิจฺฉิตา เอว หิ อิธ อิฏฺฐา, เตนาห ‘‘อิฏฺฐารมฺมณภูตา’’ติ, สุขารมฺมณภูตาติ อตฺโถ. กามนียาติ กาเมตพฺพา. อิฏฺฐภาเวน มนํ อปฺปยนฺติ วฑฺเฒนฺตีติ มนาปา. ปิยชาติกาติ ปิยสภาวา. อารมฺมณํ กตฺวาติ อตฺตานมารมฺมณํ กตฺวา. กมฺมภูเต อารมฺมเณ สติ ราโค อุปฺปชฺชตีติ ตํ การณภาเวน นิทสฺเสนฺโต ‘‘ราคุปฺปตฺติการณภูตา’’ติ อาห.

Ở đây, sự biết chính là sự thấy, vì vậy ngài nói passitabbā (đáng được thấy). Ngài mở rộng ý nghĩa "đáng được nghe bằng nhĩ thức", v.v... bằng (cụm từ) etenupāyena (bằng phương pháp này). (Những gì) được tìm kiếm cũng được gọi là iṭṭhā (khả ý), để chỉ ra rằng chúng không được chủ ý đến ở đây, (câu) pariyiṭṭhā vā hontu mā vā (dù được tìm kiếm hay không) đã được nói. Quả thật, ở đây chỉ những gì được mong muốn mới là iṭṭhā (khả ý), do đó ngài nói iṭṭhārammaṇabhūtā (đã trở thành đối tượng khả ý), có nghĩa là đã trở thành đối tượng lạc. Kāmanīyāti có nghĩa là đáng được ham muốn. Chúng làm cho tâm hài lòng, làm cho tâm tăng trưởng do bản chất khả ý, vì vậy (chúng được gọi là) manāpā (khả ý). Piyajātikāti có nghĩa là có bản chất đáng yêu. Ārammaṇaṃ katvāti có nghĩa là lấy tự thân làm đối tượng. Khi có đối tượng đã trở thành đối tượng của hành động (kamma), tham ái sanh khởi, vì vậy, để chỉ ra điều đó như là nguyên nhân, ngài nói rāguppattikāraṇabhūtā (đã trở thành nguyên nhân cho sự sanh khởi của tham ái).

เคเธนาติ โลเภน. อภิภูตา หุตฺวา ปญฺจ กามคุเณ ปริภุญฺชนฺตีติ โยชนา. มุจฺฉาการนฺติ โมหนาการํ. อธิโอสนฺนาติ อธิคยฺห อชฺโฌสาย อวสนฺนา. เตน วุตฺตํ ‘‘โอคาฬฺหา’’ติ. สานนฺติ อวสานํ. ปรินิฏฺฐานปฺปตฺตาติ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาปนวเสน ปรินิฏฺฐานํ อุยฺยาตา. อาทีนวนฺติ กามปริโภเค สมฺปติ, อายติญฺจ โทสํ อปสฺสนฺตา. ฆาสจฺฉาทนาทิสมฺโภคนิมิตฺตสํกิเลสโต นิสฺสรนฺติ อปคจฺฉนฺติ เอเตนาติ นิสฺสรณํ, โยนิโส ปจฺจเวกฺขิตฺวา เตสํ ปริโภคปญฺญา. ตทภาวโต อนิสฺสรณปญฺญาติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทเมตฺถา’’ติอาทิมาห. ปจฺจเวกฺขณปริโภควิรหิตาติ ยถาวุตฺตปจฺจเวกฺขณญาเณน ปริโภคโต วิรหิตา.

Gedhenāti có nghĩa là bởi tham lam. Bị áp đảo rồi, họ hưởng thụ năm dục trưởng, đây là cách kết nối (câu). Mucchākāranti có nghĩa là trạng thái mê muội. Adhiosannāti có nghĩa là nắm giữ, nuốt chửng, rồi chìm đắm. Do đó, được nói là ogāḷhā (đã ngập sâu). Sānanti có nghĩa là sự kết thúc. Pariniṭṭhānappattāti có nghĩa là nuốt chửng rồi, bằng cách hoàn tất, đã đi đến sự hoàn tất. Ādīnavanti có nghĩa là không thấy sự nguy hại trong việc hưởng thụ dục lạc, cả hiện tại lẫn tương lai. Họ thoát khỏi, họ lìa khỏi sự ô nhiễm do nhân là sự hưởng thụ vật thực, y phục, v.v... bằng pháp này, vì vậy (pháp đó) là nissaraṇaṃ (sự xuất ly); (đó là) trí tuệ về sự hưởng thụ của chúng sau khi như lý tác ý. Do không có điều đó, (có) trí tuệ không xuất ly, để chỉ ra ý nghĩa này, ngài nói idametthā v.v... Paccavekkhaṇaparibhogavirahitāti có nghĩa là xa lìa sự hưởng thụ với trí tuệ quán xét như đã nói.

๕๔๘-๙. อาวรนฺตีติ [Pg.431] กุสลธมฺมุปฺปตฺตึ อาทิโต วาเรนฺติ. นิวาเรนฺตีติ นิรวเสสโต วารยนฺติ. โอนนฺธนฺตีติ โอคาหนฺตา วิย ฉาเทนฺติ. ปริโยนนฺธนฺตีติ สพฺพโส ฉาเทนฺติ. อาวรณาทีนํ วเสนาติ ยถาวุตฺตานํ อาวรณาทิอตฺถานํ วเสน. เต หิ อาเสวนพลวตาย ปุริมปุริเมหิ ปจฺฉิมปจฺฉิมา ทฬฺหตรตมาทิภาวปฺปตฺตา.

Āvarantīti có nghĩa là chúng ngăn cản sự sanh khởi của các thiện pháp ngay từ đầu. Nivārentīti có nghĩa là chúng ngăn cản không cho sót lại. Onandhantīti có nghĩa là chúng che lấp như thể nhấn chìm. Pariyonandhantīti có nghĩa là chúng che lấp hoàn toàn. Āvaraṇādīnaṃ vasenāti có nghĩa là do năng lực của các ý nghĩa ngăn che, v.v... như đã nói. Quả thật, do năng lực của sự thực hành lặp đi lặp lại, những (trạng thái) sau so với những (trạng thái) trước đã đạt đến tình trạng ngày càng kiên cố hơn.

สํสนฺทนกถาวณฺณนา

Chú giải về câu chuyện so sánh.

๕๕๐. อิตฺถิปริคฺคเห สติ ปุริสสฺส ปญฺจกามคุณปริคฺคโห ปริปุณฺโณ เอว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อิตฺถิปริคฺคเหน สปริคฺคโห’’ติ. ‘‘อิตฺถิปริคฺคเหน อปริคฺคโห’’ติ จ อิทํ เตวิชฺชพฺราหฺมเณสุ ทิสฺสมานปริคฺคหานํ ทุฏฺฐุลฺลตมปริคฺคหาภาวทสฺสนํ. เอวํ ภูตานํ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ กา พฺรหฺมุนา สํสนฺทนา, พฺรหฺมา ปน สพฺเพน สพฺพํ อปริคฺคโหติ. เวรจิตฺเตน อเวโร, กุโต เอตสฺส เวรปโยโคติ อธิปฺปาโย. จิตฺตเคลญฺญสงฺขาเตนาติ จิตฺตุปฺปาทเคลญฺญสญฺญิเตน, อิมินา ตสฺส รูปกายเคลญฺญภาโว วุตฺโต โหติ. พฺยาปชฺเฌนาติ ทุกฺเขน. อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจาทีหีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ตเทกฏฺฐา สํกิเลสธมฺมา สงฺคยฺหนฺติ. อโตเยเวตฺถ ‘‘อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจาภาวโต’’ติ ตทุภยาภาวมตฺตเหตุวจนํ สมตฺถิตํ โหติ. อปฺปฏิปตฺติเหตุภูตาย วิจิกิจฺฉาย สติ น กทาจิ จิตฺตํ ปุริสสฺส วเส วตฺตติ, ปหีนาย ปน ตาย สิยา จิตฺตสฺส ปุริสวเส วตฺตนนฺติ อาห ‘‘วิจิกิจฺฉายา’’ติอาทิ. จิตฺตคติกาติ จิตฺตวสิกา. เตน วุตฺตํ ‘‘จิตฺตสฺส วเส วตฺตนฺตี’’ติ. น ตาทิโสติ พฺราหฺมณา วิย น จิตฺตวสิโก โหติ, อถ โข วสีภูตฌานาภิญฺญตาย จิตฺตํ อตฺตโน วเส วตฺเตตีติ วสวตฺตี.

550. Khi có sự thâu nhận người nữ, sự thâu nhận năm loại dục công đức của người nam trở nên được viên mãn, vì vậy đã được nói là: “có sự thâu nhận bởi sự thâu nhận người nữ”. Và câu này: “không có sự thâu nhận bởi sự thâu nhận người nữ” là sự chỉ ra việc không có sự thâu nhận thô thiển nhất trong số những sự thâu nhận đang được thấy ở các Bà-la-môn tam-vệ-đà. Đối với các Bà-la-môn tam-vệ-đà đã trở thành như vậy, làm sao có sự tương hợp với Phạm thiên? Vả lại, Phạm thiên hoàn toàn không có sự thâu nhận. (Ngài) không có oán thù bởi tâm oán thù, làm sao vị ấy có sự thực hành oán thù? — đó là ý nghĩa. Bằng (phiền não) được gọi là sự bệnh hoạn của tâm có nghĩa là được ghi nhận là sự bệnh hoạn của tâm sanh; bằng từ này, trạng thái bệnh hoạn của sắc thân của vị ấy được nói đến. Bằng sân có nghĩa là bằng khổ. Trong câu “bằng trạo cử, hối quá, v.v…”, ở đây, bằng ādi-sadda, các pháp phiền não cùng trú trong một tâm được bao gồm. Chính vì thế, ở đây, câu nói về nguyên nhân chỉ là sự không có của cả hai điều ấy “do không có trạo cử và hối quá” trở nên được hoàn thành. Khi có hoài nghi là nguyên nhân của sự không thực hành, tâm không bao giờ vận hành theo ý muốn của người nam; nhưng khi hoài nghi ấy đã được đoạn trừ, có thể có sự vận hành của tâm theo ý muốn của người nam, (ngài Chú giải) đã nói “bởi hoài nghi” v.v… Có khuynh hướng theo tâm có nghĩa là theo ý muốn của tâm. Do đó, đã được nói là “vận hành theo ý muốn của tâm”. Không phải như vậy có nghĩa là không phải là người theo ý muốn của tâm như các Bà-la-môn, mà trái lại, do có thiền và thắng trí đã được làm cho thuần thục, (vị ấy) làm cho tâm vận hành theo ý muốn của mình, nên gọi là người làm chủ (tâm).

๕๕๒. พฺรหฺมโลกมคฺเคติ พฺรหฺมโลกคามิมคฺเค ปฏิปชฺชิตพฺเพ, ปญฺญาเปตพฺเพ วา, ตํ ปญฺญเปนฺตาติ อธิปฺปาโย. อุปคนฺตฺวาติ มิจฺฉาปฏิปตฺติยา อุปสงฺกมิตฺวา, ปฏิชานิตฺวา วา. สมตลนฺติ สญฺญายาติ มตฺถเก เอกงฺคุลํ วา อุปฑฺฒงฺคุลํ วา สุกฺขตาย สมตลนฺติ สญฺญาย. ปงฺกํ โอติณฺณา วิยาติ อเนกโปริสํ มหาปงฺกํ โอติณฺณา วิย. อนุปฺปวิสนฺตีติ อปายมคฺคํ พฺรหฺมโลกมคฺคสญฺญาย โอคาหนฺติ. ตโต เอว สํสีทิตฺวา วิสาทํ ปาปุณนฺติ. เอวนฺติ ‘‘สมตล’’นฺติอาทินา วุตฺตนเยน. สํสีทิตฺวาติ นิมุชฺชิตฺวา[Pg.432]. มรีจิกายาติ มิคตณฺหิกาย กตฺตุภูตาย. วญฺเจตฺวาติ นทีสทิสํ ปกาสเนน วญฺเจตฺวา. วายมานาติ วายมมานา, อยเมว วา ปาโฐ. สุกฺขตรณํ มญฺเญ ตรนฺตีติ สุกฺขนทีตรณํ ตรนฺติ มญฺเญ. อภินฺเนปิ เภทวจนเมตํ. ตสฺมาติ ยสฺมา เตวิชฺชา อมคฺคเมว ‘‘มคฺโค’’ติ อุปคนฺตฺวา สํสีทนฺติ, ตสฺมา. ยถา เตติ เต ‘‘สมตล’’นฺติ สญฺญาย ปงฺกํ โอติณฺณา สตฺตา หตฺถปาทาทีนํ สํภญฺชนํ ปริภญฺชนํ ปาปุณนฺติ ยถา. อิเธว จาติ อิมสฺมิญฺจ อตฺตภาเว. สุขํ วา สาตํ วา น ลภนฺตีติ ฌานสุขํ วา วิปสฺสนาสาตํ วา น ลภนฺติ, กุโต มคฺคสุขํ วา นิพฺพานสาตํ วาติ อธิปฺปาโย. มคฺคทีปกนฺติ ‘‘มคฺคทีปก’’ มิจฺเจว เตหิ อภิมตํ. เตวิชฺชกนฺติ เตวิชฺชตฺถญาปกํ. ปาวจนนฺติ ปกฏฺฐวจนสมฺมตํ ปาฐํ. เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานนฺติ สมฺพนฺเธ สามิวจนํ. อิริณนฺติ อรญฺญานิยา อิทํ อธิวจนนฺติ อาห ‘‘อคามกํ มหารญฺญ’’นฺติ. อนุปโภครุกฺเขหีติ มิครุรุอาทีนมฺปิ อนุปโภคารเหหิ กึ ปกฺกาทิวิสรุกฺเขหิ. ยตฺถาติ ยสฺมึ วเน. ปริวตฺติตุมฺปิ น สกฺกา โหนฺติ มหากณฺฏกคจฺฉคหนตาย. ญาตีนํ พฺยสนํ วินาโส ญาติพฺยสนํ. เอวํ โภคสีลพฺยสเนสุปิ. โรโค เอว พฺยสติ วิพาธตีติ โรคพฺยสนํ. เอวํ ทิฏฺฐิพฺยสเนปิ.

552. Về con đường đến cõi Phạm thiên có nghĩa là trên con đường đi đến cõi Phạm thiên cần phải thực hành, hoặc cần phải chế định, họ chế định con đường ấy — đó là ý nghĩa. Sau khi đi đến có nghĩa là sau khi tiếp cận bằng tà hạnh, hoặc sau khi thừa nhận. Bằng tưởng rằng “bằng phẳng” có nghĩa là bằng tưởng rằng “bằng phẳng” do sự khô ráo một lóng tay hay nửa lóng tay ở trên bề mặt. Giống như đã đi xuống vũng bùn có nghĩa là giống như đã đi xuống vũng bùn lớn sâu nhiều tầm người. Họ đi vào có nghĩa là họ đi vào con đường đến cõi khổ với tưởng rằng đó là con đường đến cõi Phạm thiên. Chính vì thế, sau khi bị chìm xuống, họ đi đến sự suy sụp. Như vậy có nghĩa là theo phương pháp đã được nói bắt đầu bằng “bằng phẳng”. Sau khi bị chìm xuống có nghĩa là sau khi bị lún xuống. Bởi ảo ảnh có nghĩa là bởi ảo ảnh (ái của con nai) đã trở thành tác nhân. Sau khi lừa dối có nghĩa là sau khi lừa dối bằng cách cho thấy (cảnh) giống như dòng sông. Đang cố gắng có nghĩa là đang nỗ lực, hoặc đây chính là bài đọc. Họ băng qua, tôi nghĩ, một sự băng qua khô ráo có nghĩa là họ băng qua sự băng qua dòng sông khô, tôi nghĩ. Đây là lời nói phân biệt ngay cả trong trường hợp không phân biệt. Do đó có nghĩa là bởi vì các vị tam-vệ-đà, sau khi đi đến con đường không phải là đạo lộ và (cho rằng) “đây là đạo lộ”, họ bị chìm xuống, do đó. Giống như họ có nghĩa là giống như những chúng sanh ấy, với tưởng rằng “bằng phẳng”, đã đi xuống vũng bùn, đi đến sự gãy nát, tan vỡ của tay, chân, v.v… Và ngay tại đây có nghĩa là và trong chính thân này. Họ không có được lạc hay hỷ có nghĩa là họ không có được thiền lạc hay minh sát hỷ, làm sao có được đạo lạc hay Niết-bàn hỷ? — đó là ý nghĩa. Người soi sáng đạo lộ có nghĩa là được họ chấp nhận chỉ là “người soi sáng đạo lộ”. Thuộc về tam-vệ-đà có nghĩa là làm cho biết ý nghĩa của tam-vệ-đà. Thánh điển có nghĩa là bài đọc được xem là lời nói cao quý. Của các Bà-la-môn tam-vệ-đà là sở thuộc cách trong ý nghĩa liên hệ. Hoang địa là tên gọi của khu rừng, (ngài Chú giải) đã nói “khu rừng lớn không có làng mạc”. Bằng những cây không thể thọ dụng có nghĩa là không thích hợp cho việc thọ dụng ngay cả của các loài thú như nai, hươu, v.v…, huống chi là những cây có độc như cây kiṃpakka, v.v… Nơi nào có nghĩa là trong khu rừng nào, ngay cả việc đi vòng quanh cũng không thể được do sự rậm rạp của bụi gai lớn. Sự tai họa của thân quyến là sự hủy hoại, (gọi là) tai họa về thân quyến. Tương tự trong các tai họa về tài sản và giới hạnh cũng nên được hiểu. Bệnh tật gây tai họa, làm khổ não, (gọi là) tai họa về bệnh tật. Tương tự trong tai họa về tà kiến.

๕๕๔. นนุ ชาตสทฺเทเนว อยมตฺโถ สิทฺโธติ โจทนมปเนติ ‘‘โย หี’’ติอาทินา. ชาโต หุตฺวา สํวฑฺฒิโต ชาตสํวฑฺโฒติ อาจริเยน (ที. นิ. ฏี. ๑.๕๕๔) วุตฺตํ, ชาโต จ โส สํวฑฺโฒ จาติ ชาตสํวฑฺโฒติ ปน ยุชฺชติ วิเสสนปรนิปาตตฺตา. น สพฺพโส ปจฺจกฺขา โหนฺติ ปริจยาภาวโต. จิรนิกฺขนฺโตติ นิกฺขนฺโต หุตฺวา จิรกาโล. จิรํ นิกฺขนฺตสฺส อสฺสาติ หิ จิรนิกฺขนฺโต. ‘‘ชาตสํวฑฺโฒ’’ติ ปททฺวเยน อตฺถสฺส ปริปุณฺณาภาวโต ‘‘ตเมน’’นฺติ กมฺมปทํ ‘‘ตาวเทว อวสฏ’’นฺติ ปุน วิเสเสตีติ วุตฺตํ โหติ. ทนฺธายิตตฺตนฺติ วิสฺสชฺชเน มนฺทตฺตํ สณิกวุตฺติ, ตํ ปน สํสยวเสน จิรายนํ นาม โหตีติ อาห ‘‘กงฺขาวเสน จิรายิตตฺต’’นฺติ. วิตฺถายิตตฺตนฺติ สารชฺชิตตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน วิตฺถายิตตฺตํ นาม ถมฺภิตตฺตนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘ถทฺธภาวคฺคหณ’’นฺติ วุตฺตํ. อปฺปฏิหตภาวํ ทสฺเสติ ตสฺเสว อนาวรณญาณภาวโต. นนฺเวตมฺปิ อนฺตรายปฏิหตํ สิยาติ อาสงฺกํ ปริหรติ ‘‘ตสฺส หี’’ติอาทินา. มาราวฏฺฏนาทิวเสนาติ เอตฺถ จกฺขุโมหมุจฺฉากาลาทิ สงฺคยฺหติ. น สกฺกา [Pg.433] ตสฺส เกนจิ อนฺตราโย กาตุํ จตูสุ อนนฺตรายิกธมฺเมสุ ปริยาปนฺนภาวโต.

554. (Ngài) bác bỏ sự chất vấn: “Chẳng phải ý nghĩa này đã được thành tựu chỉ bằng từ ‘jāta’ (sanh ra) sao?” bằng câu bắt đầu bằng “yo hi”. Vị thầy đã nói: “Được sanh ra rồi được nuôi lớn là jātasaṃvaḍḍha”; nhưng “vị ấy vừa được sanh ra, vừa được nuôi lớn, nên là jātasaṃvaḍḍha” thì hợp lý, vì tính từ được đặt sau. Không hoàn toàn rõ ràng do không có sự quen thuộc. Đã ra đi từ lâu có nghĩa là đã ra đi và đã một thời gian dài. Vì người đã ra đi ấy đã lâu, nên là “ciranikkhanto”. Do ý nghĩa không được viên mãn bởi hai từ “jātasaṃvaḍḍho”, được nói rằng (ngài) lại làm cho rõ nghĩa túc từ “tamenaṃ” bằng câu “tāvadeva avasaṭa”. Trạng thái chậm chạp có nghĩa là sự chậm chạp, hành động từ từ trong việc trả lời; nhưng điều đó, do sự nghi ngờ, được gọi là sự trì hoãn, nên (ngài Chú giải) đã nói “trạng thái trì hoãn do nghi ngờ”. Trạng thái bối rối có nghĩa là trạng thái ngượng ngùng. Nhưng trong Chú giải, với ý nghĩa rằng trạng thái bối rối được gọi là trạng thái cứng đờ, đã được nói là “sự nắm bắt trạng thái cứng đờ”. (Ngài) chỉ ra trạng thái không bị ngăn ngại do chính trí tuệ ấy là trí vô ngại. (Ngài) giải tỏa sự nghi ngờ: “Chẳng phải trí tuệ này cũng có thể bị chướng ngại ngăn cản sao?” bằng câu bắt đầu bằng “tassa hi”. Trong câu “bằng cách Ma làm quay cuồng, v.v…”, ở đây, sự mê mờ của mắt, thời gian ngất xỉu, v.v… được bao gồm. Không ai có thể gây chướng ngại cho trí tuệ ấy, do nó được bao gồm trong bốn pháp không gây chướng ngại.

๕๕๕. อุอิจฺจุปสคฺคโยเค ลุมฺปสทฺโท, ลุปิสทฺโท วา อุทฺธรณตฺโถ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อุทฺธรตู’’ติ. อุปสคฺควิเสเสน หิ ธาตุสทฺทา อตฺถวิเสสวุตฺติโน โหนฺติ ยถา ‘‘อาทาน’’นฺติ. ปชาสทฺโท ปกรณาธิคตตฺตา ทารกวิสโยติ อาห ‘‘พฺราหฺมณทารก’’นฺติ.

555. Khi kết hợp với tiếp đầu ngữ “u”, từ “lumpa” hoặc từ “lupi” có nghĩa là nhấc lên, vì vậy đã được nói là “hãy nhấc lên”. Vì bằng một tiếp đầu ngữ đặc biệt, các từ gốc động từ có những ý nghĩa đặc biệt, giống như “ādāna”. Do được hiểu theo văn cảnh, từ “pajā” thuộc về đối tượng là đứa trẻ, (ngài Chú giải) đã nói “đứa trẻ Bà-la-môn”.

พฺรหฺมโลกมคฺคเทสนาวณฺณนา

Chú giải về bài thuyết giảng con đường đến cõi Phạm thiên.

๕๕๖-๗. ‘‘อปุพฺพนฺติ อิมินา สํวณฺเณตพฺพตาการณํ ทีเปติ. ยสฺส อติสเยน พลํ อตฺถิ, โส พลวาติ วุตฺตํ ‘‘พลสมฺปนฺโน’’ติ. สงฺขํ ธเมตีติ สงฺขธมโก, สงฺขํ ธมยิตฺวา ตโต สทฺทปวตฺตโก. ‘‘พลวา’’ติอาทิวิเสสนํ กิมตฺถิยนฺติ อาห ‘‘ทุพฺพโล หี’’ติอาทิ. พลวโต ปน สงฺขสทฺโทติ สมฺพนฺโธ. อปฺปนาว วฏฺฏติ ปฏิปกฺขโต สมฺมเทว เจตโส วิมุตฺติภาวโต, ตสฺมา เอวํ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

556-7. Bằng câu ‘apubbaṃ’, (chú giải) chỉ ra nguyên nhân của việc cần được tán thán. Người nào có sức mạnh vượt trội, người đó là người có sức mạnh, vì vậy (chú giải) đã nói là ‘balasampanno’ (người có đầy đủ sức mạnh). Người thổi tù và (saṅkha) được gọi là saṅkhadhamaka, (tức là) người sau khi thổi tù và làm phát sinh âm thanh từ đó. (Để trả lời câu hỏi) ‘Đặc tính “balavā” v.v… có mục đích gì?’, (chú giải) đã nói ‘dubbalo hi’ v.v… Hơn nữa, nên liên kết là ‘tiếng tù và của người có sức mạnh’. Chỉ có an chỉ định là thích hợp, vì tâm được giải thoát một cách chân chánh khỏi các pháp đối nghịch, vì vậy đó là ý nghĩa của việc (chú giải) đã nói như vậy.

ปมาณกตํ กมฺมํ นาม กามาวจรํ วุจฺจติ ปมาณกรานํ สํกิเลสธมฺมานํ อวิกฺขมฺภนโต. ตถา หิ ตํ พฺรหฺมวิหารปุพฺพภาคภูตํ ปมาณํ อติกฺกมิตฺวา โอทิสฺสกาโนทิสฺสกทิสาผรณวเสน วฑฺเฒตุํ น สกฺกา. วุตฺตวิปริยายโต ปน รูปารูปาวจรํ อปฺปมาณกตํ กมฺมํ นาม. เตนาห ‘‘ตญฺหี’’ติอาทิ. ตตฺถ อรูปาวจเร โอทิสฺสกาโนทิสฺสกวเสน ผรณํ น ลพฺภติ, ตถา ทิสาผรณญฺจ. เกจิ ปน ‘‘ตํ อาคมนวเสน ลพฺภตี’’ติ วทนฺติ, ตทยุตฺตํ. น หิ พฺรหฺมวิหารนิสฺสนฺโท อารุปฺปํ, อถ โข กสิณนิสฺสนฺโท, ตสฺมา ยํ สุภาวิตํ วสีภาวํ ปาปิตํ อารุปฺปํ, ตํ อปฺปมาณกตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ยํ วา สาติสยํ พฺรหฺมวิหารภาวนาย อภิสงฺขเตน สนฺตาเนน นิพฺพตฺติตํ, ยญฺจ พฺรหฺมวิหารสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สมาปนฺนํ อรูปาวจรชฺฌานํ, ตํ อิมินา ปริยาเยน ผรณปมาณวเสน อปฺปมาณกต’’นฺติ อปเร. วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ.

Nghiệp được thực hiện có giới hạn (pamāṇakataṃ kammaṃ) được gọi là nghiệp Dục giới, vì không chế ngự được các pháp phiền não vốn tạo ra giới hạn. Thật vậy, nghiệp ấy, là phần chuẩn bị của Phạm trú, không thể được phát triển vượt qua giới hạn bằng cách biến mãn theo đối tượng chỉ định, không chỉ định, và theo phương hướng. Ngược lại với điều đã nói, nghiệp Sắc giới và Vô sắc giới được gọi là nghiệp không có giới hạn. Do đó, (chú giải) đã nói ‘tañhi’ v.v… Trong đó, ở cõi Vô sắc, không có sự biến mãn theo đối tượng chỉ định và không chỉ định, cũng như biến mãn theo phương hướng. Một số vị nói rằng ‘điều đó có được nhờ vào kinh văn’, điều đó không hợp lý. Vì thiền Vô sắc không phải là kết quả của Phạm trú, mà là kết quả của kasina. Do đó, thiền Vô sắc nào đã được tu tập tốt, đã đạt đến thuần thục, nên được hiểu là nghiệp không có giới hạn. Các vị khác nói: ‘Hoặc là, thiền Vô sắc nào được tạo ra bởi dòng tâm thức đã được tác thành bởi sự tu tập Phạm trú một cách vượt trội, và thiền Vô sắc giới nào được chứng nhập sau khi xuất khỏi định Phạm trú, thì thiền ấy theo phương pháp này, về phương diện giới hạn biến mãn, được gọi là nghiệp không có giới hạn’. (Điều này) nên được xem xét kỹ rồi tiếp nhận.

รูปาวจรารูปาวจรกมฺเมติ รูปาวจรกมฺเม จ อรูปาวจรกมฺเม จ สติ. น โอหียติ น ติฏฺฐตีติ กตูปจิตมฺปิ กามาวจรกมฺมํ ยถาธิคเต มหคฺคตชฺฌาเน อปริหีเน ตํ อภิภวิตฺวา ปฏิพาหิตฺวา สยํ โอหียกํ หุตฺวา [Pg.434] ปฏิสนฺธึ ทาตุํ สมตฺถภาเว น ติฏฺฐติ. ‘‘น อวสิสฺสตี’’ติ เอตสฺส หิ อตฺถวจนํ ‘‘น โอหียตี’’ติ, ตเทตํ ‘‘น อวติฏฺฐตี’’ติ เอตสฺส วิเสสวจนํ, ปริยายวจนํ วา. เตนาห ‘‘กึ วุตฺตํ โหตี’’ติอาทิ. ลคฺคิตุนฺติ อาวริตุํ นิเสเธตุํ. ฐาตุนฺติ ปฏิพลํ หุตฺวา ปติฏฺฐาตุํ. ผริตฺวาติ ปฏิผริตฺวา. ปริยาทิยิตฺวาติ ตสฺส สามตฺถิยํ เขเปตฺวา. โอกาสํ คเหตฺวาติ วิปากทาโนกาสํ คเหตฺวา, อิมินา ‘‘ลคฺคิตุํ วา ฐาตุํ วา’’ติ วจนเมว วิตฺถาเรตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อถ โข’’ติอาทิ อตฺถาปตฺติทสฺสนํ. กมฺมสฺส ปริยาทิยนํ นาม ตสฺส วิปากุปฺปาทนํ นิเสเธตฺวา อตฺตโน วิปากุปฺปาทนเมวาติ อาห ‘‘ตสฺสา’’ติอาทิ. ตสฺสาติ กามาวจรกมฺมสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา. สยเมวาติ รูปารูปาวจรกมฺมเมว. พฺรหฺมสหพฺยตํ อุปเนติ อสติ ตาทิสานํ เจโตปณิธิวิเสเสติ อธิปฺปาโย. ติสฺสพฺรหฺมาทีนํ วิย หิ มหาปุญฺญานํ เจโตปณิธิวิเสเสน มหคฺคตกมฺมํ ปริตฺตกมฺมสฺส วิปากํ น ปฏิพาหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘Rūpāvacarārūpāvacarakamme’ có nghĩa là khi có nghiệp Sắc giới và nghiệp Vô sắc giới. ‘Na ohīyati na tiṭṭhati’ (không bị bỏ lại, không tồn tại) có nghĩa là: Dù nghiệp Dục giới đã được tạo và tích lũy, khi thiền Đại hành đã chứng đắc không bị suy thoái, nó không thể đứng vững trong khả năng cho quả tái sanh, sau khi đã bị thiền Đại hành ấy áp đảo, ngăn chặn, và tự mình trở nên bị bỏ lại. Thật vậy, câu ‘na ohīyati’ là câu giải thích ý nghĩa của ‘na avasissati’ (không còn sót lại); câu đó là câu làm rõ cho ‘na avatiṭṭhati’ (không đứng vững), hoặc là một từ đồng nghĩa. Do đó, (chú giải) đã nói ‘kiṃ vuttaṃ hoti’ v.v… ‘Laggituṃ’ nghĩa là để che lấp, để ngăn cản. ‘Ṭhātuṃ’ nghĩa là có khả năng để đứng vững. ‘Pharitvā’ nghĩa là biến mãn nhiều lần. ‘Pariyādiyitvā’ nghĩa là làm cạn kiệt năng lực của nghiệp đó. ‘Okāsaṃ gahetvā’ nghĩa là nắm lấy cơ hội cho quả; nên hiểu rằng bằng câu này, (chú giải) chỉ giải thích rộng ra câu ‘laggituṃ vā ṭhātuṃ vā’. Câu ‘Atha kho’ v.v… là sự trình bày theo phương pháp suy luận. Việc làm cạn kiệt một nghiệp chính là ngăn chặn sự phát sinh quả của nghiệp đó và làm phát sinh quả của chính mình, do đó (chú giải) đã nói ‘tassā’ v.v… ‘Tassa’ nghĩa là sau khi ngăn chặn quả của nghiệp Dục giới. ‘Sayameva’ nghĩa là chính nghiệp Sắc giới và Vô sắc giới. Ý nghĩa là: (nghiệp ấy) đưa đến sự đồng hành với Phạm thiên, khi những người như vậy không có một chí nguyện đặc biệt nào. Thật vậy, nên hiểu rằng, giống như trường hợp của Tissa Phạm thiên v.v..., những người có phước lớn, do chí nguyện đặc biệt, nghiệp Đại hành không ngăn chặn quả của nghiệp nhỏ.

อถ มหคฺคตสฺส ครุกกมฺมสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา ปริตฺตํ ลหุกกมฺมํ กถมตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรตีติ? ตีสุปิ กิร วินยคณฺฐิปเทสุ เอวํ วุตฺตํ ‘‘นิกนฺติพเลเนว ฌานํ ปริหายติ, ตโต ปริหีนฌานตฺตา ปริตฺตกมฺมํ ลทฺโธกาส’’นฺติ. เกจิ ปน วทนฺติ ‘‘อนีวรณาวตฺถาย นิกนฺติยา ฌานสฺส ปริหานิ วีมํสิตฺวา คเหตพฺพา’’ติ. อิทเมตฺถ ยุตฺตตรการณํ – อสติปิ มหคฺคตกมฺมุโน วิปากปฏิพาหนสมตฺเถ ปริตฺตกมฺเม ‘‘อิชฺฌติ ภิกฺขเว สีลวโต เจโตปณิธิ วิสุทฺธตฺตา สีลสฺสา’’ติ (ที. นิ. ๑.๕๐๔; สํ. นิ. ๔.๓๕๒; อ. นิ. ๘.๓๕) วจนโต กามภเว เจโตปณิธิ มหคฺคตกมฺมสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา ปริตฺตกมฺมุโน วิปาโกกาสํ กโรตีติ. เอวํ เมตฺตาทิวิหารีติ วุตฺตนเยน อปฺปนาปตฺตานํ เมตฺตาทีนํ พฺรหฺมวิหารานํ วเสน วิหารี.

Vậy, sau khi ngăn chặn quả của nghiệp nặng thuộc Đại hành, làm thế nào nghiệp nhẹ, nhỏ bé lại tạo ra cơ hội cho quả của chính nó? Nghe nói, trong cả ba sách chú giải Luật (Vinayagaṇṭhipada) đều nói như sau: ‘Chỉ do sức mạnh của sự ham muốn (nikanti) mà thiền bị suy thoái; do thiền bị suy thoái như vậy, nghiệp nhỏ có được cơ hội’. Một số vị khác nói: ‘Sự suy thoái của thiền do sự ham muốn trong trạng thái không có triền cái nên được xem xét kỹ rồi tiếp nhận’. Đây là lý do hợp lý hơn trong trường hợp này: Mặc dù không có nghiệp nhỏ nào có khả năng ngăn chặn quả của nghiệp Đại hành, nhưng theo như câu kinh ‘Này các Tỳ khưu, chí nguyện của người có giới được thành tựu do giới trong sạch’ (Trường Bộ 1.504; Tương Ưng 4.352; Tăng Chi 8.35), chí nguyện trong cõi Dục, sau khi ngăn chặn quả của nghiệp Đại hành, tạo ra cơ hội cho quả của nghiệp nhỏ. Như vậy, ‘người sống với tâm từ v.v...’ có nghĩa là người sống với các Phạm trú như tâm từ v.v... đã đạt đến an chỉ định, theo phương pháp đã được nói.

๕๕๙. ปฐมมุปนิธาย ทุติยํ, กิเมตํ, ยมุปนิธียตีติ วุตฺตํ ‘‘ปฐมเมวา’’ติอาทิ. มชฺฌิมปณฺณาสเก สงฺคีตนฺติ อชฺฌาหริตฺวา สมฺพนฺโธ. ปุนปฺปุนํ สรณคมนํ ทฬฺหตรํ, มหปฺผลตรญฺจ, ตสฺมา ทุติยมฺปิ สรณคมนํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. กติปาหจฺจเยนาติ ทฺวีหตีหจฺจเยน. ปพฺพชิตฺวาติ [Pg.435] สามเณรปพฺพชฺชํ คเหตฺวา. อคฺคญฺญสุตฺตมฺปิ (ที. นิ. ๓.๑๑๒) อมุํเยว วาเสฏฺฐมารพฺภ กเถสิ, นาญฺญนฺติ ญาเปตุํ ‘‘อคฺคญฺญสุตฺเต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อาคตนเยน อุปสมฺปทญฺเจว อรหตฺตญฺจ อลตฺถุํ ปฏิลภึสูติ อตฺโถ. ยเมตฺถ อตฺถโต น วิภตฺตํ, ตเทตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

559. Dựa vào lần thứ nhất, (có) lần thứ hai; (để trả lời câu hỏi) ‘điều này là gì, cái được dựa vào?’, (chú giải) đã nói ‘paṭhamameva’ v.v… Nên liên kết bằng cách thêm vào từ ‘saṅgītaṃ’ (được kết tập) trong Trung Bách (Majjhimapaṇṇāsaka). Việc quy y nhiều lần thì vững chắc hơn và có quả lớn hơn, vì vậy nên biết rằng việc quy y lần thứ hai cũng đã được thực hiện. ‘Katipāhaccayena’ nghĩa là sau khi qua hai hoặc ba ngày. ‘Pabbajitvā’ nghĩa là sau khi thọ nhận sự xuất gia sa di. Để cho biết rằng kinh Khởi Thế (Trường Bộ 3.112) cũng được (Đức Phật) thuyết giảng liên quan đến chính Vāseṭṭha này, chứ không phải người khác, (chú giải) đã nói ‘aggaññasutte’ v.v… Ý nghĩa là: theo phương pháp đã đến trong kinh đó, họ đã đạt được, đã chứng đắc cụ túc giới và quả A-la-hán. Bất cứ từ nào ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa, thì từ đó rất dễ hiểu.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย ปรมสุขุมคมฺภีรทุรนุโพธตฺถปริทีปนาย สุวิมลวิปุลปญฺญาเวยฺยตฺติยชนนาย อชฺชวมทฺทวโสรจฺจสทฺธาสติธิติพุทฺธิขนฺติวีริยาทิธมฺมสมงฺคินา สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย อสงฺคาสํหีรวิสารทญาณจารินา อเนกปฺปเภทสกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหินา มหาคณินา มหาเวยฺยากรเณน ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปตินามเถเรน มหาธมฺมราชาธิราชครุนา กตาย สาธุวิลาสินิยา นาม ลีนตฺถปกาสนิยา เตวิชฺชสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปกาสนา.

Như vậy, trong bộ Līnatthapakāsanī có tên là Sādhuvilāsinī, là phần giải thích về kinh Tevijja, được thực hiện bởi trưởng lão có danh hiệu là Ñāṇābhivaṃsadhammasenāpati, là vị thầy của đại vương, vị vua của các vị vua chánh pháp, là vị đại văn phạm sư, là vị có giáo đoàn lớn, là vị thâm nhập vào các khu rừng rậm của tự giáo và ngoại giáo có nhiều loại khác nhau, là vị có trí tuệ hành hoạt không dính mắc, không do dự, và dạn dĩ trong Tam Tạng cùng với Chú giải, là vị được trang bị các pháp như là sự ngay thẳng, nhu hòa, nhã nhặn, đức tin, chánh niệm, sự kiên định, trí tuệ, nhẫn nại, tinh tấn, v.v... trong bộ Sumaṅgalavilāsinī, là Chú giải Trường Bộ Kinh, có khả năng làm sáng tỏ ý nghĩa tối thượng, vi tế, sâu sắc, khó liễu tri, và có khả năng làm phát sanh sự thành tựu trí tuệ trong sạch và rộng lớn, (đây là) sự làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn tàng.

เตวิชฺชสุตฺตสํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Tevijja đã kết thúc.

ตตฺริทํ สาธุวิลาสินิยา สาธุวิลาสินิตฺตสฺมึ โหติ –

Về điều ấy, trong việc bộ Sādhuvilāsinī có được tên là Sādhuvilāsinī, có lời kệ rằng –

พฺยญฺชนญฺเจว อตฺโถ จ, วินิจฺฉโย จ สพฺพถา;

สาธเกน วินา วุตฺโต, นตฺถิ เจตฺถ ยโต ตโต.

Ở đây, bất cứ nơi nào, văn tự và ý nghĩa, và sự quyết đoán về mọi phương diện, được nói ra mà không có luận chứng, thì điều ấy không có.

สมฺปสฺสตํ สุธีมตํ, สาธูนํ จิตฺตโตสนํ;

กโรติ วิวิธํ สายํ, เตน สาธุวิลาสินีติ.

Tác phẩm này tạo ra sự hài lòng trong tâm của các bậc thiện trí, những người có trí tuệ thấy rõ, theo nhiều cách khác nhau; do đó, nó được gọi là Sādhuvilāsinī.

นิคมนกถา

Lời kết.

เอตฺตาวตา [Pg.436] จ –

Và đến đây –

สทฺธมฺเม ปาฏวตฺถาย, สาสนสฺส จ วุทฺธิยา;

วณฺณนา ยา สมารทฺธา, สีลกฺขนฺธกถาย สา.

Phần giải thích nào đã được bắt đầu vì sự vững trú trong Chánh pháp và vì sự tăng trưởng của giáo pháp, đó là phần luận về Phẩm Giới Uẩn.

สาธุวิลาสินี นาม, สพฺพโส ปรินิฏฺฐิตา;

ปณฺณาสาย สาธิกาย, ภาณวารปฺปมาณโต.

(Tác phẩm) có tên là Sādhuvilāsinī đã được hoàn tất trọn vẹn, với dung lượng hơn năm mươi tụng phẩm.

อเนกเสติภินฺโท โย, อนนฺตพลวาหโน;

สิรีปวราทินาโม, ราชา นานารฏฺฐิสฺสโร.

Vị vua nào đã phá vỡ nhiều đê điều (chướng ngại), có vô số binh lực và xe cộ, có danh hiệu bắt đầu bằng Sirīpavara, là chúa tể của nhiều quốc độ.

ชมฺพุทีปตเล รมฺเม, มรมฺมวิสเย อกา;

ตมฺพทีปรฏฺเฐ ปุรํ, อมรปุรนามกํ.

Trên mảnh đất Diêm-phù-đề khả ái, trong xứ sở của người Maramma, ở quốc độ Tambadīpa, vị ấy đã xây dựng một thành phố tên là Amarapura.

มณฺฑลาจลสามนฺตํ, เอราวตีนทิสฺสิตํ;

นานาชนานมาวาสํ, เหมปาสาทลงฺกตํ.

(Thành phố ấy) gần núi Maṇḍalācala, tựa vào sông Erāvatī, là nơi cư ngụ của nhiều hạng người, được trang hoàng bởi các cung điện vàng son.

ตตฺราภิเสกปตฺโต โส, รชฺชํ กาเรสิ ธมฺมโต;

ราชาคารมหาถูปํ, อกาสิ สมฺปสาทนํ.

Vị ấy, sau khi đăng quang ở đó, đã trị vì vương quốc theo Chánh pháp; đã xây dựng hoàng cung và một đại bảo tháp truyền cảm hứng.

อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยญฺจ, ปหาย ชินสาสนํ;

วิโสเธสิ ยถาภูตํ, สตตํ ทฬฺหมานโส.

Với tâm kiên định, vị ấy đã luôn luôn từ bỏ những điều phi pháp và phi luật, và đã thanh lọc giáo pháp của Đấng Chiến Thắng đúng theo thực tánh.

เตเนว การิเต รมฺเม, ฉายูทกสมปฺปิเต;

ทฺวิปาการปริกฺขิตฺเต, ภาวนาภิรตารเห.

Trong ngôi tự viện khả ái do chính vị ấy xây dựng, được cung cấp đầy đủ bóng mát và nước, được bao quanh bởi hai lớp tường thành, thích hợp cho việc hoan hỷ trong thiền định.

มหามุนิสมญฺญา ยา, สมฺพุทฺธสมฺมุขา กตา;

ปฏิมา ตํปาสาทมฺหา, อุชุอาสนฺนทกฺขิเณ.

Pho tượng nào có danh hiệu là Mahāmuni, được tạc trước sự hiện diện của bậc Chánh Đẳng Giác, (ngự) ở phía nam, thẳng và gần cung điện ấy.

อโสการามอาราเม, ปญฺจภูมิมหาลเย;

รตนภูมิกิตฺติ วฺหเย, ธมฺมปาสาทลงฺกเต.

Trong tu viện Asokārāma, tại đại điện năm tầng được gọi là Ratanabhūmikitti, được trang hoàng bởi một pháp điện.

ตถา ทกฺขิณเทวิยา, นครสมีเป กเต;

ปุพฺพุตฺตเร ชยภูมิ-กิตฺตาภิธานเกปิ จ.

Và cũng vậy, trong (tu viện) do hoàng hậu phương nam xây dựng gần thành phố, ở phía đông bắc, có tên là Jayabhūmikitti.

ตเถวุตฺตรเทวิยา[Pg.437], นครพฺภนฺตเร กเต;

โสณฺณคุหถูปนฺติเก, ปริมาณกนามเก.

Tương tự, trong (tu viện) do hoàng hậu phương bắc xây dựng bên trong thành phố, gần bảo tháp Soṇṇaguha, có tên là Parimāṇaka.

ตถา จ อุปราเชน, กเต นครปจฺฉิเม;

มหาคุหถูปนฺติเก, มงฺคลาวาสนามเก.

Và cũng vậy, trong (tu viện) do vị phó vương xây dựng ở phía tây thành phố, gần bảo tháp Mahāguha, có tên là Maṅgalāvāsa.

อิติ โสณฺณวิหาเรสุ, วสํเนเกสุ วารโต;

สกฺกโต สพฺพราชูนํ, ติกฺขตฺตุํ ลทฺธลญฺฉโน.

Như vậy, vị ấy đã lần lượt cư ngụ trong nhiều tu viện hoàng gia, được tất cả các vị vua tôn kính, và đã ba lần nhận được ấn tín.

ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปตีติ สุวิขฺยาโต;

ทฺเววิภงฺคาทิธารณา, อุปชฺฌาจริยตํ ปตฺโต.

Vị ấy nổi danh là Ñāṇābhivaṃsadhammasenāpati, đã đạt đến địa vị thầy tế độ và giáo thọ sư nhờ việc thông thuộc hai bộ Phân Tích, v.v...

ลงฺกาทีปาคตานมฺปิ, ปรทีปนิวาสินํ;

ภิกฺขูนํ วาจโก ธมฺมํ, ปฏิปตฺตึ นิโยชโก.

Vị ấy là người giảng dạy Chánh pháp cho các vị tỳ khưu đến từ đảo Laṅkā và các vị cư ngụ ở các hòn đảo khác, và là người hướng dẫn họ trong sự thực hành.

ยํ นิสฺสาย วิโสเธสิ, สาสนํ เอส ภูปติ;

อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ, โส’กาสิ วณฺณนํ อิมํ.

Vị quốc vương này đã nương tựa vào vị ấy để thanh lọc giáo pháp; vị ấy đã thực hiện phần giải thích này, là tác phẩm đầy đủ cả văn và nghĩa.

สมฺพุทฺธปรินิพฺพานา, ปญฺจตาลีสเก’ทฺธเก;

ติสเต ทฺวิสหสฺเส จ, สมฺปตฺเต สา สุนิฏฺฐิตา.

Tác phẩm này đã được hoàn thành tốt đẹp khi đã trải qua hai ngàn ba trăm bốn mươi lăm năm kể từ khi bậc Chánh Đẳng Giác nhập Niết-bàn.

เปฏกาลงฺการวฺหยํ, เนตฺติสํวณฺณนํ สุภํ;

อิมญฺจ สงฺขโรนฺเตน, ยํ ปุญฺญํ ปสุตํ มยา.

Bất cứ phước báu nào đã được tôi tạo ra trong khi biên soạn bộ chú giải tốt đẹp về Netti có tên là Peṭakālaṅkāra và tác phẩm này.

อญฺญมฺปิ เตน ปุญฺเญน, ปตฺวาน โพธิมุตฺตมํ;

ตารยิตฺวา พหู สตฺเต, โมเจยฺยํ ภวพนฺธนา.

Nhờ phước báu ấy và các phước báu khác, sau khi đã chứng đắc đạo quả giác ngộ tối thượng, và đã giúp nhiều chúng sanh vượt qua, nguyện tôi sẽ giải thoát (họ) khỏi sự trói buộc của vòng sanh hữu.

สทา รกฺขนฺตุ ราชาโน, ธมฺเมเนว ปชํ อิมํ;

นิรตา ปุญฺญกมฺเมสุ, โชเตนฺตุ ชินสาสนํ.

Mong rằng các vị vua sẽ luôn bảo hộ dân chúng này bằng Chánh pháp; mong rằng các vị ấy, hoan hỷ trong các việc phước thiện, sẽ làm rạng rỡ giáo pháp của Đấng Chiến Thắng.

อิเม จ ปาณิโน สพฺเพ, สพฺพทา นิรุปทฺทวา;

นิจฺจํ กลฺยาณสงฺกปฺปา, ปปฺโปนฺตุ อมตํ ปทนฺติ.

Và mong rằng tất cả chúng sanh này sẽ luôn không gặp tai ương, luôn có những thiện tư duy, và sẽ chứng đắc trạng thái bất tử.

อิติ ทีฆนิกายฏฺฐกถาย สีลกฺขนฺธวคฺคสํวณฺณนาย

Như vậy, trong phần giải thích về Phẩm Giới Uẩn của Chú giải Trường Bộ Kinh.

สาธุวิลาสินี นาม อภินวฏีกา สมตฺตา.

Quyển phụ chú giải mới tên là Sādhuvilāsinī đã được hoàn tất.

สีลกฺขนฺธวคฺคอภินวฏีกา นิฏฺฐิตา.

Quyển phụ chú giải mới về Phẩm Giới Uẩn đã kết thúc.