Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Con xin cung kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Giác.

Dīghanikāye

Trường Bộ Kinh

Sīlakkhandhavaggaabhinavaṭīkā

Phụ Chú Giải Mới Phẩm Giới Uẩn

Ganthārambhakathā

Lời Nói Đầu

Yo [Pg.1] desetvāna saddhammaṃ, gambhīraṃ duddasaṃ varaṃ;

Dīghadassī ciraṃ kālaṃ, patiṭṭhāpesi sāsanaṃ.1.

Bậc thấy xa, sau khi đã thuyết giảng diệu pháp sâu xa, khó thấy, cao thượng, đã thiết lập vững chắc giáo pháp trong thời gian dài.

Vineyyajjhāsaye chekaṃ, mahāmatiṃ mahādayaṃ;

Natvāna taṃ sasaddhammagaṇaṃ gāravabhājanaṃ.2.

Sau khi đã đảnh lễ bậc thiện xảo về thiên hướng của chúng sanh cần được giáo hóa, bậc có trí tuệ lớn, bậc có lòng đại bi, bậc là đối tượng của sự tôn kính, cùng với chúng Tăng diệu pháp.

Saṅgītittayamāruḷhā, dīghāgamavarassa yā;

Saṃvaṇṇanā yā ca tassā, vaṇṇanā sādhuvaṇṇitā. 3.

Bản Chú Giải nào của Trường Bộ Kinh cao thượng đã được đưa vào ba kỳ kết tập, và bản Phụ Chú Giải nào của bản Chú Giải ấy đã được các bậc thiện trí tán thán.

Ācariyadhammapāla- ttherenevābhisaṅkhatā;

Sammā nipuṇagambhīra-duddasatthappakāsanā.4.

(Bản Phụ Chú Giải ấy) đã được chính Trưởng lão Dhammapāla, vị thầy, biên soạn một cách đúng đắn, làm sáng tỏ ý nghĩa tinh tế, sâu xa, khó thấy.

Kāmañca sā tathābhūtā, paramparābhatā pana;

Pāṭhato atthato cāpi, bahuppamādalekhanā.5.

Mặc dù bản (Phụ Chú Giải) ấy là như vậy, tuy nhiên đã được truyền thừa qua nhiều thế hệ, và về phần văn bản cũng như về phần ý nghĩa, có nhiều sự ghi chép sai sót.

Saṅkhepattā ca sotūhi, sammā ñātuṃ sudukkarā;

Tasmā sabrahmacārīnaṃ, yācanaṃ samanussaraṃ.6.

Và vì quá súc tích nên rất khó cho người nghe có thể hiểu đúng. Do đó, trong khi ghi nhớ lời thỉnh cầu của các vị đồng phạm hạnh.

Yo’nekasetanāgindo, rājā nānāraṭṭhissaro;

Sāsanasodhane daḷhaṃ, sadā ussāhamānaso.7.

Vị vua nào là chủ nhân của nhiều voi trắng, là chúa tể của nhiều quốc độ, có tâm luôn luôn tinh tấn một cách kiên cố trong việc thanh lọc giáo pháp.

Taṃ nissāya ‘‘mamesopi, satthusāsanajotane;

Appeva nāmupatthambho, bhaveyyā’’ti vicintayaṃ.8.

Trong khi suy nghĩ rằng: “Nhờ vào vị (vua) ấy, biết đâu việc này của tôi cũng có thể trở thành sự hỗ trợ trong việc làm rạng rỡ giáo pháp của Bậc Đạo Sư.”

Vaṇṇanaṃ [Pg.2] ārabhissāmi, sādhippāyamahāpayaṃ;

Atthaṃ tamupanissāya, aññañcāpi yathārahaṃ.9.

Tôi sẽ bắt đầu (biên soạn) bản Phụ Chú Giải, không làm tổn thất ý nghĩa cùng với chủ đích của nó, dựa vào bản (Chú Giải) ấy và cả những (tác phẩm) khác một cách thích hợp.

Cakkābhivuḍḍhikāmānaṃ, dhīrānaṃ cittatosanaṃ;

Sādhuvilāsiniṃ nāma, taṃ suṇātha samāhitāti. 10.

(Bản Phụ Chú Giải) làm hài lòng tâm của những bậc trí, những người mong muốn sự tăng trưởng của Bánh Xe (Pháp), có tên là Sādhuvilāsinī. Xin quý vị hãy lắng nghe bản ấy với tâm định tĩnh.

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

Chú Giải Lời Nói Đầu

Nānānayanipuṇagambhīravicitrasikkhattayasaṅgahassa buddhānubuddhasaṃvaṇṇitassa saddhāvahaguṇasampannassa dīghāgamavarassa gambhīraduranubodhatthadīpakaṃ saṃvaṇṇanamimaṃ karonto sakasamayasamayantaragahanajjhogāhanasamattho mahāveyyākaraṇoyamācariyo saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmapayojanādividhānāni karonto paṭhamaṃ tāva ratanattayapaṇāmaṃ kātuṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’ntiādimāha. Ettha ca saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇappayojanaṃ tattha tattha bahudhā papañcenti ācariyā. Tathā hi vaṇṇayanti –

Vị thầy này, là bậc đại văn phạm, có khả năng thâm nhập vào các khu rừng rậm của giáo lý của mình và của các giáo lý khác, trong khi soạn thảo bản Chú Giải này – là bản làm sáng tỏ ý nghĩa sâu xa và khó liễu tri của Trường Bộ Kinh cao thượng, là bộ kinh bao gồm ba học giới đa dạng, tinh tế, sâu xa, và phong phú về phương pháp, đã được Đức Phật và các bậc tùy giác tán thán, và có đầy đủ các phẩm chất mang lại đức tin – trong khi thực hiện các nghi thức như nêu lên mục đích của việc đảnh lễ Tam Bảo ở phần đầu của bài Chú Giải, trước hết, để thực hiện việc đảnh lễ Tam Bảo, đã nói lên bài kệ bắt đầu bằng câu “karuṇāsītalahadayaṃ”. Và ở đây, các vị thầy đã giải thích rộng rãi ở nhiều nơi về mục đích của việc thực hiện lễ đảnh lễ Tam Bảo ở phần đầu của bài Chú Giải. Quả vậy, các vị ấy giải thích như sau:

‘‘Saṃvaṇṇanārambhe satthari paṇāmakaraṇaṃ dhammassa svākkhātabhāvena satthari pasādajananatthaṃ, satthu ca avitathadesanabhāvappakāsanena dhamme pasādajananatthaṃ. Tadubhayappasādā hi mahato atthassa siddhi hotī’’ti (dha. sa. ṭī. 1-1).

“Ở phần đầu của bài Chú Giải, việc thực hiện lễ đảnh lễ Bậc Đạo Sư là nhằm mục đích phát sinh lòng tịnh tín đối với Bậc Đạo Sư, thông qua phẩm chất được thuyết giảng khéo léo của Giáo Pháp; và nhằm mục đích phát sinh lòng tịnh tín đối với Giáo Pháp, thông qua việc chỉ rõ rằng lời dạy của Bậc Đạo Sư là chân thật. Bởi vì, do lòng tịnh tín đối với cả hai (Phật và Pháp) ấy mà sự thành tựu lợi ích to lớn sẽ xảy ra.”

Atha vā ‘‘ratanattayapaṇāmavacanaṃ attano ratanattayappasādassa viññāpanatthaṃ, taṃ pana viññūnaṃ cittārādhanatthaṃ, taṃ aṭṭhakathāya gāhaṇatthaṃ, taṃ sabbasampattinipphādanattha’’nti. Atha vā ‘‘saṃvaṇṇanārambhe ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ, taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ, taṃ sammadeva tesaṃ uggahaṇadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanattha’’nti. Atha vā ‘‘maṅgalabhāvato, sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato, paṇḍitehi samācaritabhāvato, āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyā’’ti. Atha vā ‘‘catugambhīrabhāvayuttaṃ dhammavinayaṃ saṃvaṇṇetukāmassa mahāsamuddaṃ ogāhantassa viya paññāveyyattiyasamannāgatassāpi mahantaṃ bhayaṃ sambhavati, bhayakkhayāvahañcetaṃ ratanattayaguṇānussaraṇajanitaṃ [Pg.3] paṇāmapūjāvidhānaṃ, tato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyā’’ti. Atha vā ‘‘asattharipi satthābhinivesassa lokassa yathābhūtaṃ satthari eva sammāsambuddhe satthusambhāvanatthaṃ, asatthari ca satthusambhāvanapariccajāpanatthaṃ, ‘tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ pariyāpuṇitvā attano dahatī’ti (pārā. 195) ca vuttadosapariharaṇatthaṃ saṃvaṇṇanāyaṃ paṇāmakiriyā’’ti. Atha vā ‘‘buddhassa bhagavato paṇāmavidhānena sammāsambuddhabhāvādhigamāya buddhayānaṃ paṭipajjantānaṃ ussāhajananatthaṃ, saddhammassa ca paṇāmavidhānena paccekabuddhabhāvādhigamāya paccekabuddhayānaṃ paṭipajjantānaṃ ussāhajananatthaṃ, saṅghassa ca paṇāmavidhānena paramatthasaṅghabhāvādhigamāya sāvakayānaṃ paṭipajjantānaṃ ussāhajananatthaṃ saṃvaṇṇanāyaṃ paṇāmakiriyā’’ti. Atha vā ‘‘maṅgalādikāni satthāni anantarāyāni, ciraṭṭhitikāni, bahumatāni ca bhavantīti evaṃladdhikānaṃ cittaparitosanatthaṃ saṃvaṇṇanāyaṃ paṇāmakiriyā’’ti. Atha vā ‘‘sotujanānaṃ yathāvuttapaṇāmena anantarāyena uggahaṇadhāraṇādinipphādanatthaṃ saṃvaṇṇanāyaṃ paṇāmakiriyā. Sotujanānuggahameva hi padhānaṃ katvā ācariyehi saṃvaṇṇanārambhe thutipaṇāmaparidīpakāni vākyāni nikkhipīyanti, itarathā vināpi taṃ nikkhepaṃ kāyamanopaṇāmeneva yathādhippetappayojanasiddhito kimetena ganthagāravakaraṇenā’’ti ca evamādinā. Mayaṃ pana idhādhippetameva payojanaṃ dassayissāma, tasmā saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthanti veditabbaṃ. Idameva ca payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘iti me pasannamatino …pe… tassānubhāvenā’’ti. Ratanattayapaṇāmakaraṇañhi yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthaṃ ratanattayapūjāya paññāpāṭavabhāvato, tāya ca paññāpāṭavaṃ rāgādimalavidhamanato. Vuttañhetaṃ –

Hoặc giả: “Lời tán dương Tam Bảo là nhằm mục đích biểu thị lòng tịnh tín đối với Tam Bảo của chính mình, điều ấy lại nhằm mục đích làm cho các bậc hiền trí được hoan hỷ, điều ấy là nhằm mục đích thọ trì bộ Chú giải, điều ấy là nhằm mục đích thành tựu tất cả mọi sự thành đạt.” Hoặc giả: “Việc đảnh lễ Tam Bảo ở phần đầu của bài luận giải là nhằm mục đích liễu tri sự trong sạch của nơi nương tựa là nguồn gốc của Pháp cần được luận giải, điều ấy lại nhằm mục đích làm phát sanh sự quý trọng lớn lao của các bậc hiền trí đối với các bài luận giải về Pháp, điều ấy là nhằm mục đích thành tựu lợi ích và an lạc cho tất cả chúng sanh bằng sự thực hành chân chánh có thể đạt được theo tuần tự học thuộc, ghi nhớ, v.v... của các vị ấy một cách đúng đắn.” Hoặc giả: “Việc thực hiện đảnh lễ Tam Bảo trong bài luận giải là do bản chất tốt lành, do là việc cần làm trước trong mọi công việc, do đã được các bậc hiền trí thực hành, và do sự bắt chước theo tấm gương đã thấy của những người về sau.” Hoặc giả: “Đối với người muốn luận giải về Pháp và Luật vốn hợp thành với bốn sự sâu sắc, nỗi sợ hãi lớn lao có thể phát sanh ngay cả đối với người đã thành tựu sự thông minh sắc bén của trí tuệ, giống như người đang lặn xuống biển lớn. Và nghi thức lễ bái cúng dường này, được phát sanh từ sự tùy niệm công đức của Tam Bảo, có khả năng loại trừ nỗi sợ hãi. Do đó, có việc thực hiện đảnh lễ Tam Bảo trong bài luận giải.” Hoặc giả: “Việc thực hiện đảnh lễ trong bài luận giải là nhằm mục đích tán dương bậc Đạo Sư nơi chính bậc Chánh Đẳng Giác một cách như thật đối với thế gian vốn có sự chấp thủ bậc Đạo Sư ngay cả nơi người không phải là Đạo Sư, và nhằm mục đích làm cho từ bỏ sự tán dương bậc Đạo Sư nơi người không phải là Đạo Sư, và nhằm mục đích tránh khỏi lỗi đã được nói đến: ‘Sau khi học thuộc Pháp và Luật do Như Lai thuyết giảng, vị ấy giữ lấy cho riêng mình.’” Hoặc giả: “Việc thực hiện đảnh lễ trong bài luận giải là nhằm mục đích khích lệ những người đang thực hành Phật thừa để chứng đắc quả vị Chánh Đẳng Giác bằng nghi thức đảnh lễ Đức Phật, Thế Tôn; và nhằm mục đích khích lệ những người đang thực hành Độc Giác Phật thừa để chứng đắc quả vị Độc Giác Phật bằng nghi thức đảnh lễ Chánh Pháp; và nhằm mục đích khích lệ những người đang thực hành Thinh Văn thừa để chứng đắc quả vị Thánh Tăng bằng nghi thức đảnh lễ Tăng đoàn.” Hoặc giả: “Việc thực hiện đảnh lễ trong bài luận giải là nhằm mục đích làm cho tâm của những người có quan điểm như vầy được hoan hỷ: ‘Các tác phẩm có ý nghĩa bắt đầu bằng điềm lành sẽ không có trở ngại, tồn tại lâu dài và được quý trọng.’” Hoặc giả: “Việc thực hiện đảnh lễ trong bài luận giải là nhằm mục đích thành tựu việc học thuộc, ghi nhớ, v.v... một cách không trở ngại cho các thính giả bằng cách đảnh lễ như đã nói. Vì rằng, các vị thầy đã đặt những câu văn biểu thị sự tán thán và đảnh lễ ở phần đầu của bài luận giải, chính là vì xem việc hỗ trợ các thính giả là chính yếu. Nếu không, ngay cả khi không có sự sắp đặt đó, vì mục đích mong muốn đã được thành tựu chỉ bằng sự đảnh lễ qua thân và ý, thì có ích lợi gì với việc đảnh lễ này vốn làm cho tác phẩm trở nên nặng nề?” và v.v... Tuy nhiên, ở đây chúng tôi sẽ chỉ ra mục đích đã được dự định. Do đó, cần phải hiểu rằng việc thực hiện đảnh lễ Tam Bảo ở phần đầu của bài luận giải là nhằm mục đích hoàn thành bài luận giải đã được hứa nguyện một cách không trở ngại. Và chính mục đích này đã được vị thầy dự định ở đây. Vì rằng, ngài sẽ nói: “Như vậy, tôi với tâm trong sáng... nhờ oai lực ấy.” Việc thực hiện đảnh lễ Tam Bảo là nhằm mục đích hoàn thành bài luận giải đã được hứa nguyện một cách không trở ngại, do sự sắc bén của trí tuệ nhờ vào việc cúng dường Tam Bảo, và trí tuệ sắc bén đó là do sự loại trừ các cấu uế như tham ái, v.v... Vì điều này đã được nói:

‘‘Yasmiṃ mahānāma samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hotī’’tiādi (a. ni. 6.10; a. ni. 11.11).

“Này Mahānāma, vào lúc nào vị Thánh đệ tử tùy niệm Như Lai, vào lúc ấy tâm của vị ấy không bị tham ái chi phối, tâm không bị sân hận chi phối, tâm không bị si mê chi phối; vào lúc ấy tâm của vị ấy trở nên ngay thẳng,” v.v...

Tasmā [Pg.4] ratanattayapūjāya vikkhālitamalāya paññāya pāṭavasiddhi. Atha vā ratanattayapūjāya paññāpadaṭṭhānasamādhihetuttā paññāpāṭavaṃ. Vuttañhetaṃ –

Do đó, có sự thành tựu về sự sắc bén của trí tuệ đã được tẩy sạch cấu uế nhờ vào việc cúng dường Tam Bảo. Hoặc giả, có sự sắc bén của trí tuệ do việc cúng dường Tam Bảo là nguyên nhân của định, là nền tảng gần của tuệ. Vì điều này đã được nói:

‘‘Ujugatacitto kho pana mahānāma ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammopasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedayati, sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (a. ni. 6.10; a. ni. 11.11).

“Này Mahānāma, vị Thánh đệ tử có tâm ngay thẳng chắc chắn sẽ đạt được sự hiểu biết về ý nghĩa, đạt được sự hiểu biết về Pháp, đạt được sự hân hoan liên quan đến Pháp. Khi đã hân hoan, hỷ sanh khởi. Đối với người có tâm hoan hỷ, thân được khinh an. Người có thân khinh an cảm nhận được sự an lạc. Tâm của người an lạc được định tĩnh.”

Samādhissa ca paññāya padaṭṭhānabhāvo ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; 5.1071; netti. 40; peṭako. 66; mi. pa. 14) vuttoyeva. Tato evaṃ paṭubhūtāya paññāya khedamabhibhuyya paṭiññātaṃ saṃvaṇṇanaṃ samāpayissati. Tena vuttaṃ ‘‘ratanattayapaṇāmakaraṇañhi…pe… paññāpāṭavabhāvato’’ti. Atha vā ratanattayapūjāya āyuvaṇṇasukhabalavaḍḍhanato anantarāyena parisamāpanaṃ veditabbaṃ. Ratanattayapaṇāmena hi āyuvaṇṇasukhabalāni vaḍḍhanti. Vuttañhetaṃ –

Và việc định là nền tảng gần của tuệ đã được Đức Thế Tôn nói đến: “Người có tâm định tĩnh biết rõ như thật.” Do đó, vị ấy sẽ hoàn thành bài luận giải đã được hứa nguyện bằng cách khắc phục sự mệt mỏi với trí tuệ đã trở nên sắc bén như vậy. Do đó, đã nói rằng: “Việc thực hiện đảnh lễ Tam Bảo... do sự sắc bén của trí tuệ.” Hoặc giả, cần phải hiểu rằng việc hoàn thành không trở ngại là do sự tăng trưởng tuổi thọ, sắc đẹp, an lạc và sức mạnh nhờ vào việc cúng dường Tam Bảo. Vì rằng, tuổi thọ, sắc đẹp, an lạc và sức mạnh tăng trưởng nhờ vào việc đảnh lễ Tam Bảo. Vì điều này đã được nói:

‘‘Abhivādanasīlissa, niccaṃ vuḍḍhāpacāyino;

Cattāro dhammā vaḍḍhanti, āyu vaṇṇo sukhaṃ bala’’nti. (dha. pa. 109);

“Đối với người có thói quen đảnh lễ, luôn luôn kính trọng bậc trưởng thượng, bốn pháp này tăng trưởng: tuổi thọ, sắc đẹp, an lạc, sức mạnh.”

Tato āyuvaṇṇasukhabalavuddhiyā hotveva kāriyaniṭṭhānanti vuttaṃ ‘‘ratanattayapūjāya āyu…pe… veditabba’’nti. Atha vā ratanattayapūjāya paṭibhānāparihānāvahattā anantarāyena parisamāpanaṃ veditabbaṃ. Aparihānāvahā hi ratanattayapūjā. Vuttañhetaṃ –

Do sự tăng trưởng tuổi thọ, sắc đẹp, an lạc, và sức mạnh ấy, việc hoàn thành tác phẩm chắc chắn xảy ra. Vì thế, đã được nói rằng: ‘Do sự cúng dường Tam Bảo, tuổi thọ… nên được biết’. Hoặc là, do sự cúng dường Tam Bảo mang lại sự không suy giảm trí tuệ biện tài, nên biết rằng việc hoàn thành (tác phẩm) không có chướng ngại. Quả vậy, sự cúng dường Tam Bảo mang lại sự không suy giảm (trí tuệ). Điều này đã được nói rằng –

‘‘Sattime bhikkhave, aparihānīyā dhammā, katame satta? Satthugāravatā, dhammagāravatā, saṅghagāravatā, sikkhāgāravatā, samādhigāravatā, kalyāṇamittatā, sovacassatā’’ti (a. ni. 7.34) tato paṭibhānāparihānena hotveva yathāpaṭiññātaparisamāpananti vuttaṃ ‘‘ratanattaya…pe… veditabba’’nti. Atha vā pasādavatthūsu pūjāya puññātisayabhāvato anantarāyena parisamāpanaṃ veditabbaṃ. Puññātisayā hi pasādavatthūsu pūjā. Vuttañhetaṃ –

‘Này các Tỳ khưu, có bảy pháp không suy giảm này. Bảy pháp ấy là gì? Kính trọng Bậc Đạo Sư, kính trọng Pháp, kính trọng Tăng, kính trọng học giới, kính trọng định, có bạn lành, và dễ dạy.’ Do sự không suy giảm trí tuệ biện tài ấy, việc hoàn thành (tác phẩm) như đã cam kết chắc chắn xảy ra. Vì thế, đã được nói rằng: ‘Do sự cúng dường Tam Bảo… nên được biết’. Hoặc là, do sự cúng dường đến các đối tượng tịnh tín là trạng thái phước báu thù thắng, nên biết rằng việc hoàn thành (tác phẩm) không có chướng ngại. Quả vậy, sự cúng dường đến các đối tượng tịnh tín là phước báu thù thắng. Điều này đã được nói rằng –

‘‘Pūjārahe [Pg.5] pūjayato, buddhe yadiva sāvake;

Papañcasamatikkante, tiṇṇasokapariddave.

‘Người cúng dường đến các bậc đáng cúng dường, hoặc là chư Phật hoặc là các vị Thinh văn; những vị đã vượt qua các pháp hý luận, đã vượt qua sầu muộn và phiền não.

Te tādise pūjayato, nibbute akutobhaye;

Na sakkā puññaṃ saṅkhātuṃ, imettamapi kenacī’’ti. (khu. pā. 196;

apa. 1.10.2);

Người cúng dường đến những bậc như vậy, đã tịch tịnh, không còn sợ hãi từ bất cứ đâu; không ai có thể tính lường phước báu (của người ấy) rằng ‘chừng này’.’

Puññātisayo ca yathādhippetaparisamāpanupāyo. Yathāha –

Và phước báu thù thắng là phương tiện để hoàn thành (tác phẩm) như mong muốn. Như đã nói –

‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhi;

Yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti. (khu. pā. 8.10);

‘Kho tàng này ban cho mọi điều mong muốn của chư thiên và loài người; bất cứ điều gì họ mong mỏi, tất cả đều được thành tựu nhờ kho tàng này.’

Upāyesu ca paṭipannassa hotveva kāriyaniṭṭhānanti vuttaṃ ‘‘pasādavatthūsu…pe… veditabba’’nti. Evaṃ ratanattayapūjā niratisayapuññakkhettasambuddhiyā aparimeyyappabhāvo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti, bhayādiupaddavañca nivāreti. Tasmā suvuttaṃ ‘‘saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthanti veditabba’’nti.

Và đối với người đã thực hành trong các phương tiện, việc hoàn thành tác phẩm chắc chắn xảy ra. Vì thế, đã được nói rằng: ‘Đối với các đối tượng tịnh tín… nên được biết’. Như vậy, sự cúng dường Tam Bảo, do sự phát sanh tốt đẹp nơi ruộng phước vô thượng, trở thành phước báu thù thắng có năng lực vô lượng. Vì vậy, ngay cả trong thế gian có nhiều loại chướng ngại, (phước báu ấy) vẫn có khả năng phá tan tất cả phiền não là nguyên nhân của chướng ngại, và ngăn ngừa các tai ương như sự sợ hãi v.v... Do đó, đã được khéo nói rằng: ‘Nên biết rằng việc đảnh lễ Tam Bảo khi bắt đầu soạn chú giải là để hoàn thành bộ chú giải như đã cam kết mà không gặp chướng ngại’.

Evaṃ pana sapayojanaṃ ratanattayapaṇāmaṃ kattukāmo buddharatanamūlakattā sesaratanānaṃ paṭhamaṃ tassa paṇāmaṃ kātumāha – ‘‘karuṇāsītalahadayaṃ…pe… gativimutta’’nti. Buddharatanamūlakāni hi dhammasaṅgharatanāni, tesu ca dhammaratanamūlakaṃ saṅgharatanaṃ, tathābhāvo ca ‘‘puṇṇacando viya bhagavā, candakiraṇanikaro viya tena desito dhammo, candakiraṇasamuppāditapīṇito loko viya saṅgho’’ti evamādīhi aṭṭhakathāyamāgataupamāhi vibhāvetabbo. Atha vā sabbasattānaṃ aggoti katvā paṭhamaṃ buddho, tappabhavato, tadupadesitato ca tadanantaraṃ dhammo, tassa dhammassa sādhāraṇato, tadāsevanato ca tadanantaraṃ saṅgho vutto. ‘‘Sabbasattānaṃ vā hite viniyojakoti katvā paṭhamaṃ buddho, sabbasattahitattā tadanantaraṃ dhammo, hitādhigamāya paṭipanno adhigatahito cāti katvā tadanantaraṃ saṅgho vutto’’ti aṭṭhakathāgatanayena anupubbatā veditabbā.

Như vậy, khi muốn thực hiện việc đảnh lễ Tam Bảo có mục đích, vì Phật bảo là cội nguồn của các bảo vật còn lại, ngài đã nói (kệ): ‘Bậc có tâm mát lạnh vì lòng bi… đã thoát khỏi mọi cảnh giới’ để thực hiện việc đảnh lễ Ngài trước tiên. Quả vậy, Pháp bảo và Tăng bảo có Phật bảo là cội nguồn, và trong hai bảo vật ấy, Tăng bảo có Pháp bảo là cội nguồn. Trạng thái như vậy nên được làm sáng tỏ bằng các ví dụ đã có trong Chú giải như: ‘Thế Tôn như trăng tròn, Pháp do Ngài thuyết như ánh trăng, Tăng chúng như thế gian được vui thích bởi ánh trăng’. Hoặc là, vì là bậc tối thượng của tất cả chúng sanh, nên Đức Phật được nói đến trước tiên; do (Pháp) phát sanh từ Ngài và do được Ngài chỉ dạy, nên Pháp được nói đến kế tiếp; do (Tăng) là nơi nương tựa của Pháp ấy và do thường xuyên thực hành Pháp ấy, nên Tăng được nói đến kế tiếp. Hoặc theo phương pháp đã có trong Chú giải, nên biết thứ tự trước sau như sau: ‘Vì là bậc hướng dẫn tất cả chúng sanh đến điều lợi ích, nên Đức Phật được nói đến trước tiên; vì (Pháp) là lợi ích cho tất cả chúng sanh, nên Pháp được nói đến kế tiếp; vì (Tăng) là bậc đã thực hành để chứng đắc lợi ích và đã chứng đắc lợi ích, nên Tăng được nói đến kế tiếp’.

Buddharatanapaṇāmañca [Pg.6] karonto kevalapaṇāmato thomanāpubbaṅgamovasātisayoti ‘‘karuṇāsītalahadaya’’ntiādipadehi thomanāpubbaṅgamataṃ dasseti. Thomanāpubbaṅgamena hi paṇāmena satthu guṇātisayayogo, tato cassa anuttaravandanīyabhāvo, tena ca attano paṇāmassa khettaṅgatabhāvo, tena cassa khettaṅgatassa paṇāmassa yathādhippetanipphattihetubhāvo dassitoti. Thomanāpubbaṅgamatañca dassento yassā saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā suttantadesanā karuṇāpaññāppadhānāyeva, na vinayadesanā viya karuṇāppadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānāti tadubhayappadhānameva thomanamārabhati. Esā hi ācariyassa pakati, yadidaṃ ārambhānurūpathomanā. Teneva ca vinayadesanāya saṃvaṇṇanārambhe ‘‘yo kappakoṭīhipi…pe… mahākāruṇikassa tassā’’ti (pārā. aṭṭha. ganthārambhakathā) karuṇāppadhānaṃ, abhidhammadesanāya saṃvaṇṇanārambhe ‘‘karuṇā viya…pe… yathārucī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1) paññāppadhānañca thomanamāraddhaṃ. Vinayadesanā hi āsayādinirapekkhakevalakaruṇāya pākatikasattenāpi asotabbārahaṃ suṇanto, apucchitabbārahaṃ pucchanto, avattabbārahañca vadanto sikkhāpadaṃ paññapesīti karuṇāppadhānā. Tathā hi ukkaṃsapariyantagatahirottappopi bhagavā lokiyasādhujanehipi pariharitabbāni ‘‘sikharaṇī, sambhinnā’’tiādivacanāni, (pārā. 185) yathāparādhañca garahavacanāni mahākaruṇāsañcoditamānaso mahāparisamajjhe abhāsi, taṃtaṃsikkhāpadapaññatti kāraṇāpekkhāya ca verañjādīsu sārīrikaṃ khedamanubhosi. Tasmā kiñcāpi bhūmantarapaccayākārasamayantarakathānaṃ viya vinayapaññattiyāpi samuṭṭhāpikā paññā anaññasādhāraṇatāya atisayakiccavatī, karuṇāya kiccaṃ pana tatopi adhikanti vinayadesanāya karuṇāppadhānatā vuttā. Karuṇābyāpārādhikatāya hi desanāya karuṇāpadhānatā, abhidhammadesanā pana kevalapaññāppadhānā paramatthadhammānaṃ yathāsabhāvapaṭivedhasamatthāya paññāya tattha sātisayappavattito. Suttantadesanā pana karuṇāpaññāppadhānā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayādhimutticaritādibhedaparicchindanasamatthāya paññāya sattesu ca mahākaruṇāya tattha sātisayappavattito. Suttantadesanāya hi mahākaruṇāya samāpattibahulo vineyyasantāne tadajjhāsayānulomena [Pg.7] gambhīramatthapadaṃ patiṭṭhapesi. Tasmā ārambhānurūpaṃ karuṇāpaññāppadhānameva thomanaṃ katanti veditabbaṃ, ayamettha samudāyattho.

Vị ấy, trong khi thực hiện việc đảnh lễ Phật-bảo, (cho rằng) so với việc đảnh lễ đơn thuần, việc đảnh lễ có sự tán dương đi trước là ưu việt hơn, vì thế ngài chỉ ra tính chất tán dương đi trước bằng các từ bắt đầu là “karuṇāsītalahadaya”. Bởi vì, do việc đảnh lễ có sự tán dương đi trước, sự tương ưng với các đức tính siêu việt của Bậc Đạo Sư được chỉ ra; từ đó, trạng thái đáng được đảnh lễ vô thượng của ngài được chỉ ra; và do đó, trạng thái đạt đến ruộng phước của việc đảnh lễ của chính mình được chỉ ra; và do đó, trạng thái là nguyên nhân cho sự thành tựu như ý nguyện của việc đảnh lễ đã đạt đến ruộng phước này được chỉ ra. Và trong khi chỉ ra tính chất tán dương đi trước, (ngài thấy rằng) bài thuyết giảng Kinh tạng mà ngài muốn chú giải, chính nó có bi và tuệ là chính yếu, không phải có bi là chính yếu như bài thuyết giảng Luật tạng, cũng không phải có tuệ là chính yếu như bài thuyết giảng Vi Diệu Pháp tạng, vì thế ngài bắt đầu sự tán dương có cả hai là chính yếu. Bởi vì đây là bản chất của vị Luận sư, tức là sự tán dương phù hợp với phần mở đầu. Và chính vì thế, ở phần mở đầu của bài chú giải về thuyết giảng Luật tạng, sự tán dương có bi là chính yếu đã được bắt đầu: “yo kappakoṭīhipi…pe… mahākāruṇikassa tassā’ti”; và ở phần mở đầu của bài chú giải về thuyết giảng Vi Diệu Pháp tạng, sự tán dương có tuệ là chính yếu đã được bắt đầu: “karuṇā viya…pe… yathārucī’ti”. Bởi vì, bài thuyết giảng Luật tạng có bi là chính yếu, vì Đức Thế Tôn, với lòng bi thuần túy không quan tâm đến ý hướng v.v., đã lắng nghe điều không đáng nghe ngay cả đối với một người bình thường, đã hỏi điều không đáng hỏi, và đã nói điều không đáng nói, mà chế định học giới. Thật vậy, Đức Thế Tôn, dù đã đạt đến tột cùng của tàm và quý, với tâm được thúc đẩy bởi đại bi, đã nói giữa đại chúng những lời mà ngay cả những người thiện thế gian cũng nên tránh, như “sikharaṇī, sambhinnā”, và những lời khiển trách tùy theo tội lỗi. Và vì lý do chế định các học giới này kia, ngài đã chịu đựng sự mệt mỏi về thể xác ở Verañjā v.v. Do đó, mặc dù trí tuệ làm phát sinh các chế định của Luật tạng, giống như các bài thuyết giảng về các cảnh giới khác, duyên khởi, và các quan điểm khác, có một công năng siêu việt do tính chất không chung với người khác, nhưng công năng của bi còn vượt trội hơn thế nữa, vì vậy tính chất bi là chính yếu của bài thuyết giảng Luật tạng đã được nói đến. Bởi vì, tính chất bi là chính yếu của bài thuyết giảng là do sự hoạt động của bi vượt trội hơn. Còn bài thuyết giảng Vi Diệu Pháp tạng thì có tuệ thuần túy là chính yếu, do sự vận hành siêu việt ở trong đó của trí tuệ có khả năng thâm nhập đúng như thật bản chất của các pháp chân đế. Còn bài thuyết giảng Kinh tạng thì có bi và tuệ là chính yếu, do sự vận hành siêu việt ở trong đó của trí tuệ có khả năng phân biệt các sự khác nhau về ý hướng, tùy miên, chí hướng, hành vi v.v. của các chúng sanh này kia, và của đại bi đối với chúng sanh. Bởi vì, trong bài thuyết giảng Kinh tạng, Đức Thế Tôn, người thường xuyên nhập đại bi định, đã thiết lập nghĩa và cú pháp sâu sắc trong tâm của hàng đệ tử tùy theo ý hướng của họ. Do đó, cần phải hiểu rằng sự tán dương phù hợp với phần mở đầu, có bi và tuệ là chính yếu, đã được thực hiện. Đây là ý nghĩa tổng hợp ở đây.

Ayaṃ pana avayavattho – kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati paccayavekallakaraṇena apanetīti attho. Dukkhitesu vā kiriyati pasāriyatīti karuṇā. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādhati, paradukkhaṃ vā vināsetīti attho. Paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā. Atha vā kamiti sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibandhatīti, sabbattha saddasatthānusārena padanipphatti veditabbā. Uṇhābhitattehi sevīyatīti sītaṃ, uṇhābhisamanaṃ. Taṃ lāti gaṇhātīti sītalaṃ, ‘‘cittaṃ vā te khipissāmi, hadayaṃ vā te phālessāmī’’ti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. āḷavakasutta) ettha uro ‘‘hadaya’’nti vuttaṃ, ‘‘vakkaṃ hadaya’’nti (ma. ni. 1.110; 2.114; 3.154) ettha hadayavatthu, ‘‘hadayā hadayaṃ maññe aññāya tacchatī’’ti (ma. ni. 1.63) ettha cittaṃ, idhāpi cittameva abbhantaraṭṭhena hadayaṃ. Attano sabhāvaṃ vā haratīti hadayaṃ, ra-kārassa da-kāraṃ katvāti neruttikā. Karuṇāya sītalaṃ hadayamassāti karuṇāsītalahadayo, taṃ karuṇāsītalahadayaṃ.

Còn đây là ý nghĩa của từng thành phần: Nó loại trừ (kirati) nên gọi là bi (karuṇā); nghĩa là: nó xua tan nỗi khổ của người khác, loại bỏ bằng cách làm cho các nguyên nhân bị thiếu khuyết. Hoặc, nó được trải rộng (kiriyati pasāriyati) đến những người đau khổ nên gọi là bi (karuṇā). Hoặc là, nó làm tổn hại (kiṇāti) nên gọi là bi (karuṇā); nghĩa là: khi có nỗi khổ của người khác, nó làm tổn hại, làm phiền muộn người có lòng bi; hoặc nó hủy diệt nỗi khổ của người khác. Hoặc, khi có nỗi khổ của người khác, nó làm cho các bậc thiện nhân bị rung động, tâm bị khổ não nên gọi là bi (karuṇā). Hoặc là, kaṃ được gọi là lạc, nó ngăn che cái đó nên gọi là bi (karuṇā). Bởi vì, lòng bi này có đặc tính là mong muốn loại trừ nỗi khổ của người khác, do không quan tâm đến hạnh phúc của bản thân, nên nó ngăn che, cản trở hạnh phúc của những người có lòng bi. Ở khắp mọi nơi, sự hình thành của từ ngữ cần được hiểu theo các sách văn phạm. Nó được những người bị nóng bức tìm đến nên gọi là mát (sītaṃ), tức là sự làm dịu cơn nóng. Nó tiếp nhận cái đó nên gọi là mát mẻ (sītalaṃ). Trong câu “cittaṃ vā te khipissāmi, hadayaṃ vā te phālessāmi” (Ta sẽ ném tâm của ngươi đi, hoặc ta sẽ chẻ trái tim của ngươi ra), ở đây ngực được gọi là “hadaya”. Trong câu “vakkaṃ hadayaṃ” (thận là tim), ở đây ý vật được gọi là “hadaya”. Trong câu “hadayā hadayaṃ maññe aññāya tacchatī” (tôi nghĩ rằng người ấy biết tâm bằng tâm, gọt giũa nó), ở đây tâm được gọi là “hadaya”. Ở đây cũng vậy, chính tâm là hadaya theo nghĩa là ở bên trong. Hoặc, nó mang bản chất của chính nó nên gọi là hadaya, sau khi đổi chữ ra thành chữ da, theo các nhà từ nguyên học. Vị nào có tâm mát mẻ nhờ lòng bi thì gọi là karuṇāsītalahadayo (vị có tâm mát mẻ nhờ lòng bi). (Đến) vị ấy, taṃ karuṇāsītalahadayaṃ.

Kāmañcettha paresaṃ hitopasaṃhārasukhādiaparihānijjhānasabhāvatāya, byāpādādīnaṃ ujuvipaccanīkatāya ca sattasantānagatasantāpavicchedanākārappavattiyā mettāmuditānampi cittasītalabhāvakāraṇatā upalabbhati, tathāpi paradukkhāpanayanākārappavattiyā parūpatāpāsahanarasā avihiṃsābhūtā karuṇāva visesena bhagavato cittassa cittapassaddhi viya sītibhāvanimittanti tassāyeva cittasītalabhāvakāraṇatā vuttā. Karuṇāmukhena vā mettāmuditānampi hadayasītalabhāvakāraṇatā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Na hi sabbattha niravasesattho upadisīyati, padhānasahacaraṇāvinābhāvādinayehipi yathālabbhamānaṃ gayhamānattā. Apicettha taṃsampayuttañāṇassa chaasādhāraṇañāṇapariyāpannatāya asādhāraṇañāṇavisesanibandhanabhūtā sātisayaṃ, niravasesañca sabbaññutaññāṇaṃ [Pg.8] viya savisayabyāpitāya mahākaruṇābhāvamupagatā anaññasādhāraṇasātisayabhāvappattā karuṇāva hadayasītalattahetubhāvena vuttā. Atha vā satipi mettāmuditānaṃ paresaṃ hitopasaṃhārasukhādiaparihānijjhānasabhāvatāya sātisaye hadayasītalabhāvanibandhanatte sakalabuddhaguṇavisesakāraṇatāya tāsampi kāraṇanti karuṇāya eva hadayasītalabhāvakāraṇatā vuttā. Karuṇānidānā hi sabbepi buddhaguṇā. Karuṇānubhāvanibbāpiyamānasaṃsāradukkhasantāpassa hi bhagavato paradukkhāpanayanakāmatāya anekānipi kappānamasaṅkhyeyyāni akilantarūpasseva niravasesabuddhakaradhammasambharaṇaniratassa samadhigatadhammādhipateyyassa ca sannihitesupi sattasaṅghātasamupanītahadayūpatāpanimittesu na īsakampi cittasītibhāvassa aññathattamahosīti. Tīsu cettha vikappesu paṭhame vikappe avisesabhūtā buddhabhūmigatā, dutiye tatheva mahākaruṇābhāvūpagatā, tatiye paṭhamābhinīhārato paṭṭhāya tīsupi avatthāsu pavattā bhagavato karuṇā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ.

Và ở đây, dẫu rằng khả năng làm cho tâm mát mẻ của tâm từ và tâm hỷ cũng được tìm thấy, do bởi bản chất của chúng là quán xét sự không suy giảm của lợi ích, hạnh phúc v.v... của chúng sanh khác, do bởi là sự đối nghịch trực tiếp với sân hận v.v..., và do bởi sự vận hành theo cách thức đoạn trừ phiền não trong dòng tâm thức của chúng sanh; tuy vậy, do vì vận hành theo cách thức loại trừ khổ đau của chúng sanh khác, có chức năng là không thể kham nhẫn sự phiền não của chúng sanh khác, đã trở thành vô hại, nên chính lòng bi mới là nguyên nhân đặc biệt làm cho tâm của Đức Thế Tôn được mát mẻ, giống như tâm khinh an, vì thế khả năng làm cho tâm mát mẻ của chính lòng bi ấy đã được nói đến. Hoặc nên hiểu rằng, khả năng làm cho tâm mát mẻ của tâm từ và tâm hỷ cũng được nói đến với lòng bi là chính. Bởi vì ý nghĩa trọn vẹn không dư sót không phải ở đâu cũng được chỉ dạy, do được nắm bắt tùy theo những gì có thể đạt được bằng các phương pháp như (lấy) cái chính, (lấy) cái đi kèm, (lấy) cái không thể tách rời v.v... Hơn nữa, ở đây, do vì trí tuệ tương ưng với lòng bi ấy được bao gồm trong sáu trí bất cộng, và là nền tảng cho trí tuệ đặc biệt bất cộng, nên chính lòng bi đã đạt đến trạng thái đại bi, đã đạt đến trạng thái ưu việt bất cộng (với người khác), có sự vượt trội và không dư sót, giống như nhất thiết trí, do sự bao trùm khắp đối tượng của mình, đã được nói đến như là nguyên nhân của sự mát mẻ trong tâm. Hoặc là, mặc dù có sự liên quan đến việc làm cho tâm mát mẻ một cách vượt trội của tâm từ và tâm hỷ do bản chất của chúng là quán xét sự không suy giảm của lợi ích, hạnh phúc v.v... của chúng sanh khác, nhưng do vì lòng bi là nguyên nhân đặc biệt cho tất cả các Phật đức, và cũng là nguyên nhân của cả hai tâm ấy, nên khả năng làm cho tâm mát mẻ của chính lòng bi đã được nói đến. Thật vậy, tất cả Phật đức đều có lòng bi làm nguồn cội. Thật vậy, đối với Đức Thế Tôn, người có phiền não khổ đau trong luân hồi đã được dập tắt bởi năng lực của lòng bi, do vì mong muốn loại trừ khổ đau của chúng sanh khác, trong vô số kiếp không thể đếm xuể, Ngài vẫn như người không mệt mỏi, chuyên tâm tích lũy trọn vẹn các pháp tạo nên một vị Phật, và đã đạt được quyền tối thượng của Pháp, nên dù có sự hiện hữu của các nguyên nhân gây phiền não trong tâm do các uẩn của chúng sanh mang lại, tâm mát mẻ của Ngài cũng không hề có một chút thay đổi nào. Và ở đây, trong ba trường hợp giải thích, nên hiểu rằng: trong trường hợp thứ nhất, lòng bi được bao gồm là lòng bi đã đạt đến Phật địa, không có sự phân biệt; trong trường hợp thứ hai, cũng như vậy, là lòng bi đã đạt đến trạng thái đại bi; trong trường hợp thứ ba, là lòng bi của Đức Thế Tôn đã diễn ra trong cả ba giai đoạn kể từ khi phát nguyện lần đầu tiên.

Pajānātīti paññā, yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho. Paññapetīti vā paññā, taṃ tadatthaṃ pākaṭaṃ karotīti attho. Sāyeva ñeyyāvaraṇappahānato pakārehi dhammasabhāvajotanaṭṭhena pajjototi paññāpajjoto. Paññavato hi ekapallaṅkenapi nisinnassa dasasahassilokadhātu ekapajjotā hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘cattārome bhikkhave, pajjotā. Katame cattāro? Candapajjoto, sūriyapajjoto, aggipajjoto, paññāpajjoto, ime kho bhikkhave, cattāro pajjotā. Etadaggaṃ bhikkhave, imesaṃ catunnaṃ pajjotānaṃ yadidaṃ paññāpajjoto’’ti (a. ni. 4.145). Tena vihato visesena samugghāṭitoti paññāpajjotavihato, visesatā cettha upari āvi bhavissati. Muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattameva vā tanti moho, avijjā. Sveva visayasabhāvapaṭicchādanato andhakārasarikkhatāya tamo viyāti mohatamo. Satipi tamasaddassa sadisakappanamantarena avijjāvācakatte mohasaddasannidhānena tabbisesakatāvettha yuttāti sadisakappanā. Paññāpajjotavihato mohatamo [Pg.9] yassāti paññāpajjotavihatamohatamo, taṃ paññāpajjotavihatamohatamaṃ.

Biết rõ nên gọi là trí tuệ, nghĩa là thấu triệt theo đúng bản chất bằng nhiều cách. Hoặc làm cho biết nên gọi là trí tuệ, nghĩa là làm cho ý nghĩa này hay ý nghĩa kia trở nên rõ ràng. Chính trí tuệ ấy, do từ bỏ chướng ngại của các pháp cần biết, và do có ý nghĩa làm rạng tỏ bản chất của các pháp bằng nhiều cách, nên được gọi là ánh sáng, do đó là 'ánh sáng trí tuệ' (paññāpajjoto). Thật vậy, đối với người có trí tuệ, dù chỉ ngồi trong một thế kiết-già, mười ngàn thế giới cũng trở thành một vùng sáng. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: 'Này các Tỳ khưu, có bốn loại ánh sáng này. Bốn loại nào? Ánh sáng mặt trăng, ánh sáng mặt trời, ánh sáng của lửa, ánh sáng trí tuệ. Này các Tỳ khưu, đây là bốn loại ánh sáng. Này các Tỳ khưu, trong bốn loại ánh sáng này, cái này là tối thượng, tức là ánh sáng trí tuệ'. Bị phá tan bởi ánh sáng ấy, nghĩa là bị tiêu diệt một cách đặc biệt, do đó là 'bị phá tan bởi ánh sáng trí tuệ' (paññāpajjotavihato); và sự đặc biệt ở đây sẽ được làm rõ ở phần sau. Người ta bị mê lầm bởi nó, hoặc tự nó mê lầm, hoặc chỉ đơn thuần là sự mê lầm, nên gọi là si mê (moho), tức là vô minh (avijjā). Chính nó, do che lấp bản chất của đối tượng, nên giống như bóng tối, do đó là 'bóng tối của si mê' (mohatamo). Mặc dù từ 'tamo' (bóng tối) có thể có nghĩa là vô minh mà không cần so sánh, nhưng ở đây, do đứng gần từ 'moho' (si mê), nên việc nó làm tính từ bổ nghĩa cho 'moho' là hợp lý, vì vậy sự so sánh đã được nêu ra. Người có bóng tối si mê bị phá tan bởi ánh sáng trí tuệ được gọi là 'người có bóng tối si mê bị phá tan bởi ánh sáng trí tuệ' (paññāpajjotavihatamohatamo); (kính lễ) bậc ấy, người có bóng tối si mê bị phá tan bởi ánh sáng trí tuệ.

Nanu ca sabbesampi khīṇāsavānaṃ paññāpajjotena avijjandhakārahatatā sambhavati, atha kasmā aññasādhāraṇāvisesaguṇena bhagavato thomanā vuttāti? Savāsanappahānena anaññasādhāraṇavisesatāsambhavato. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ paññāpajjotahatāvijjandhakārattepi sati saddhādhimuttehi viya diṭṭhippattānaṃ sāvakapaccekabuddhehi sammāsambuddhānaṃ savāsanappahānena kilesappahānassa viseso vijjatevāti. Atha vā paropadesamantarena attano santāne accantaṃ avijjandhakāravigamassa nipphāditattā (nibbattitattā ma. ni. ṭī. 1.1), tattha ca sabbaññutāya balesu ca vasībhāvassa samadhigatattā, parasantatiyañca dhammadesanātisayānubhāvena sammadeva tassa pavattitattā, bhagavāyeva visesato paññāpajjotavihatamohatamabhāvena thometabboti. Imasmiñca atthavikappe paññāpajjotapadena sasantānagatamohavidhamanā paṭivedhapaññā ceva parasantānagatamohavidhamanā desanāpaññā ca sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā saṅgahitā. Na tu purimasmiṃ atthavikappe viya paṭivedhapaññāyevāti veditabbaṃ.

Chẳng phải là đối với tất cả các bậc lậu tận, việc bóng tối vô minh bị phá tan bởi ánh sáng trí tuệ là điều có thể xảy ra hay sao? Vậy tại sao sự tán thán Đức Thế Tôn lại được nói đến bằng một đức tính không đặc biệt và chung với những người khác? (Đáp:) Do vì có thể có một sự đặc biệt không chung với người khác, đó là sự đoạn trừ (phiền não) cùng với các tập khí (vāsanā). Thật vậy, mặc dù tất cả các bậc lậu tận đều có bóng tối vô minh bị phá tan bởi ánh sáng trí tuệ, nhưng cũng giống như có sự khác biệt trong việc đoạn trừ phiền não giữa các bậc Tín giải thoát và các bậc Kiến đáo, chắc chắn có sự khác biệt trong việc đoạn trừ phiền não giữa các bậc Thinh văn, Độc giác Phật và các bậc Chánh Đẳng Giác, qua việc đoạn trừ (phiền não) cùng với các tập khí. Hoặc là, do vì Ngài đã tự mình thành tựu việc loại trừ hoàn toàn bóng tối vô minh trong dòng tâm thức của mình mà không cần sự chỉ dạy của người khác, và ở đó, Ngài đã đạt được sự thuần thục trong nhất thiết trí và các lực, và cũng do vì Ngài đã làm cho việc ấy (việc loại trừ vô minh) xảy ra một cách đúng đắn trong dòng tâm thức của chúng sanh khác bằng năng lực của sự ưu việt trong việc thuyết pháp, nên chỉ riêng Đức Thế Tôn mới đáng được tán thán một cách đặc biệt với phẩm chất là bậc có bóng tối si mê bị phá tan bởi ánh sáng trí tuệ. Và trong cách giải thích ý nghĩa này, nên biết rằng: bằng thuật ngữ 'ánh sáng trí tuệ' (paññāpajjotapadena), cả trí tuệ thâm nhập (paṭivedhapaññā) phá tan si mê trong dòng tâm thức của chính mình, và trí tuệ thuyết giảng (desanāpaññā) phá tan si mê trong dòng tâm thức của người khác, đều được bao gồm theo cách chỉ định chung hoặc theo phương pháp ekasesa (chỉ nêu một mà bao hàm cả hai). Chứ không phải chỉ bao gồm trí tuệ thâm nhập như trong cách giải thích ý nghĩa trước đó.

Aparo nayo – bhagavato ñāṇassa ñeyyapariyantikattā sakalañeyyadhammasabhāvāvabodhanasamatthena anāvaraṇañāṇasaṅkhātena paññāpajjotena sakalañeyyadhammasabhāvacchādakamohatamassa vihatattā anāvaraṇañāṇabhūtena anaññasādhāraṇapaññāpajjotavihatamohatamabhāvena bhagavato thomanā veditabbā. Imasmiṃ pana atthavikappe mohatamavidhamanante adhigatattā anāvaraṇañāṇaṃ kāraṇūpacārena sakasantāne mohatamavidhamananti veditabbaṃ. Abhinīhārasampattiyā savāsanappahānameva hi kilesānaṃ ñeyyāvaraṇappahānanti, parasantāne pana mohatamavidhamanassa kāraṇabhāvato phalūpacārena anāvaraṇañāṇameva mohatamavidhamananti vuccati. Anāvaraṇañāṇanti ca sabbaññutaññāṇameva, yena dhammadesanāpaccavekkhaṇāni karoti. Tadidañhi ñāṇadvayaṃ atthato ekameva. Anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutidhammārammaṇatāya sabbaññutaññāṇaṃ [Pg.10] tatthāvaraṇābhāvato nissaṅgacāramupādāya anāvaraṇañāṇanti, visayappavattimukhena pana aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ dvidhā katvā chaḷāsādhāraṇañāṇabhede vuttaṃ.

Một phương pháp khác – sự tán thán Đức Thế Tôn cần được hiểu là: do trí tuệ của Đức Thế Tôn có các pháp cần biết làm giới hạn cuối cùng, nên bằng ánh sáng trí tuệ được gọi là Vô Ngại Trí, có khả năng thấu triệt tự tánh của tất cả các pháp cần biết, đã phá tan bóng tối si mê che lấp tự tánh của tất cả các pháp cần biết; (sự tán thán) bằng trạng thái của ánh sáng trí tuệ đã phá tan bóng tối si mê, vốn là Vô Ngại Trí, không chung với các vị khác. Hơn nữa, trong cách giải thích ý nghĩa này, do đã chứng đắc (Vô Ngại Trí) sau khi đã diệt trừ bóng tối si mê, nên Vô Ngại Trí, theo phép ẩn dụ về nguyên nhân, cần được hiểu là "sự diệt trừ bóng tối si mê" trong dòng tương tục của chính mình. Vì do sự thành tựu của lời phát nguyện, sự đoạn trừ phiền não cùng với tập khí chính là sự đoạn trừ chướng ngại đối với các pháp cần biết. Hơn nữa, trong dòng tương tục của chúng sanh khác, do là nguyên nhân của việc diệt trừ bóng tối si mê, nên theo phép ẩn dụ về kết quả, chính Vô Ngại Trí được gọi là "sự diệt trừ bóng tối si mê". Và Vô Ngại Trí chính là Nhất Thiết Trí, nhờ trí tuệ đó mà Ngài thuyết pháp và quán xét. Vì hai loại trí này về mặt ý nghĩa chỉ là một. Do có đối tượng là các pháp hữu vi, vô vi, và chế định không còn sót lại, nên gọi là Nhất Thiết Trí; do không có chướng ngại trong các đối tượng đó, dựa vào sự vận hành không vướng mắc, nên gọi là Vô Ngại Trí. Hơn nữa, để chỉ ra trạng thái không chung với các vị khác qua cách vận hành trong đối tượng, (trí tuệ này) đã được nói đến trong phần phân loại sáu loại trí bất cộng bằng cách chia làm hai.

Kiṃ panettha kāraṇaṃ avijjāsamugghātoyeveko pahānasampattivasena bhagavato thomanāya gayhati, na pana sātisayaṃ niravasesakilesappahānanti? Vuccate – tappahānavacaneneva hi tadekaṭṭhatāya sakalasaṃkilesasamugghātassa jotitabhāvato niravasesakilesappahānamettha gayhati. Na hi so saṃkileso atthi, yo niravasesāvijjāsamugghātanena na pahīyatīti. Atha vā sakalakusaladhammuppattiyā, saṃsāranivattiyā ca vijjā viya niravasesākusaladhammuppattiyā, saṃsārappavattiyā ca avijjāyeva padhānakāraṇanti tabbighātavacaneneva sakalasaṃkilesasamugghātavacanasiddhito soyeveko gayhatīti. Atha vā sakalasaṃkilesadhammānaṃ muddhabhūtattā avijjāya taṃ samugghātoyeveko gayhati. Yathāha –

Ở đây, lý do là gì mà chỉ một mình sự nhổ bật vô minh, do sự thành tựu về đoạn trừ, được chấp nhận để tán thán Đức Thế Tôn, mà không phải là sự đoạn trừ tất cả phiền não không còn sót lại một cách vượt trội? Xin được trả lời: Vì chỉ bằng lời nói về sự đoạn trừ đó (vô minh), do có cùng một nền tảng (với các phiền não khác), nên trạng thái làm sáng tỏ sự nhổ bật tất cả các cấu uế được thể hiện, do đó sự đoạn trừ tất cả phiền não không còn sót lại được chấp nhận ở đây. Vì không có cấu uế nào mà không bị đoạn trừ bởi sự nhổ bật hoàn toàn vô minh. Hoặc là, giống như minh là nguyên nhân chính cho sự phát sinh của tất cả các pháp thiện và sự chấm dứt luân hồi, thì vô minh chính là nguyên nhân chính cho sự phát sinh của tất cả các pháp bất thiện không còn sót lại và sự tiếp diễn của luân hồi; do đó, chỉ bằng lời nói về sự tiêu diệt vô minh đó mà sự thành tựu của lời nói về việc nhổ bật tất cả các cấu uế được hoàn thành, nên chỉ một mình nó (sự nhổ bật vô minh) được chấp nhận. Hoặc là, do vô minh là đứng đầu tất cả các pháp cấu uế, nên chỉ một mình sự nhổ bật nó được chấp nhận. Như Ngài đã nói:

‘‘Avijjā muddhāti jānāhi, vijjā muddhādhipātinī;

Saddhāsatisamādhīhi, chandavīriyena saṃyutā’’ti. (su. ni. 1032;

cūḷa. ni. 51);

"Hãy biết rằng vô minh là đứng đầu, minh là cái đè bẹp cái đứng đầu; (minh ấy) tương ưng với tín, niệm, và định, với dục và tinh tấn."

Sanarāmaralokagarunti ettha pana paṭhamapakatiyā avibhāgena sattopi naroti vuccati, idha pana dutiyapakatiyā manujapurisoyeva, itarathā lokasaddassa avattabbatā siyā. ‘‘Yathā hi paṭhamapakatibhūto satto itarāya pakatiyā seṭṭhaṭṭhena pure uccaṭṭhāne seti pavattatīti purisoti vuccati, evaṃ jeṭṭhabhāvaṃ netīti naroti. Puttabhātubhūtopi hi puggalo mātujeṭṭhabhaginīnaṃ pituṭṭhāne tiṭṭhati, pageva bhattubhūto itarāsa’’nti (vi. aṭṭha. 43-46) nāvāvimānavaṇṇanāyaṃ vuttaṃ. Ekasesappakappanena puthuvacanantaviggahena vā narā, maraṇaṃ maro, so natthi yesanti amarā, saha narehi, amarehi cāti sanarāmaro.Garati uggacchati uggato pākaṭo bhavatīti garu, garasaddo hi uggame. Apica pāsāṇacchattaṃ viya bhāriyaṭṭhena ‘‘garū’’ti vuccati.

Hơn nữa, trong cụm từ "sanarāmaralokagaruṃ", theo bản chất ban đầu, không phân biệt, chúng sanh cũng được gọi là "nara". Nhưng ở đây, theo bản chất thứ hai, chỉ có người nam mới (được gọi là "nara"); nếu không, từ "loka" (thế gian chúng sanh) sẽ trở nên không cần phải nói đến. "Giống như chúng sanh, vốn là bản chất ban đầu, theo bản chất khác, với ý nghĩa cao quý, nằm hay tồn tại ở nơi cao quý trước tiên, nên được gọi là 'purisa' (người nam); cũng vậy, vì dẫn dắt đến trạng thái trưởng thượng, nên được gọi là 'nara' (người). Vì người nam, dù là con trai hay em trai, cũng đứng ở vị trí của người cha đối với mẹ, chị cả và em gái, huống chi là người nuôi dưỡng đối với những người khác" – điều này đã được nói trong chú giải về Thiên cung Thuyền (Nāvāvimānavatthu). "Narā" (những người nam) được hình thành bằng cách áp dụng quy tắc ekasesa hoặc bằng cách phân tích cú pháp với vĩ ngữ số nhiều. "Maro" là sự chết; những ai không có cái đó là "amarā" (bất tử, tức là chư thiên). "Sanarāmaro" là cùng với người và chư thiên. "Garu" là bậc nổi bật, trở nên lừng danh, nổi tiếng; vì từ "gara" có nghĩa là "nổi bật". Hơn nữa, giống như một chiếc lọng bằng đá, Ngài được gọi là "garu" với ý nghĩa là nặng ký (đáng kính trọng).

Mātāpitācariyesu[Pg.11], dujjare alahumhi ca;

Mahante cuggate ceva, nichekādikaresu ca;

Tathā vaṇṇavisesesu, garusaddo pavattati.

Từ "garu" được sử dụng trong (trường hợp) mẹ, cha, và thầy; trong cái khó làm, và trong cái nặng; trong cái vĩ đại và trong cái nổi bật; và trong những việc như khéo léo, tinh tế, v.v.; cũng như trong các loại âm vần đặc biệt (trường âm).

Idha pana sabbalokācariye tathāgate. Keci pana ‘‘garu, gurūti ca dvidhā gahetvā bhāriyavācakatte garusaddo, ācariyavācakatte tu gurusaddo’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Pāḷivisaye hi sabbesampi yathāvuttānamatthānaṃ vācakatte garusaddoyevicchitabbo akārassa ākārabhāvena ‘‘gārava’’nti taddhitantapadassa savuddhikassa dassanato. Sakkatabhāsāvisaye pana gurusaddoyevicchitabbo ukārassa vuddhibhāvena aññathā taddhitantapadassa dassanatoti. Sanarāmaro ca so loko cāti sanarāmaraloko, tassa garūti tathā, taṃ sanarāmaralokagaruṃ. ‘‘Sanaramarūlokagaru’’ntipi paṭhanti, tadapi ariyāgāthattā vuttilakkhaṇato, atthato ca yuttameva. Atthato hi dīghāyukāpi samānā yathāparicchedaṃ maraṇasabhāvattā marūti devā vuccanti. Etena devamanussānaṃ viya tadavasiṭṭhasattānampi yathārahaṃ guṇavisesāvahatāya bhagavato upakārakataṃ dasseti. Nanu cettha devamanussā padhānabhūtā, atha kasmā tesaṃ appadhānatā niddisīyatīti? Atthato padhānatāya gahetabbattā. Añño hi saddakkamo, añño atthakkamoti saddakkamānusārena padhānāpadhānabhāvo na codetabbo. Edisesu hi samāsapadesu padhānampi appadhānaṃ viya niddisīyati yathā taṃ ‘‘sarājikāya parisāyā’’ti, tasmā sabbattha atthatova adhippāyo gavesitabbo, na byañjanamattena. Yathāhu porāṇā –

Nhưng ở đây (từ "garu" được dùng) cho Đức Như Lai, bậc Đạo sư của toàn thể thế gian. Một số người nói rằng, nên hiểu theo hai cách là "garu" và "guru", từ "garu" có nghĩa là nặng, còn từ "guru" có nghĩa là thầy; điều đó không nên chấp nhận. Vì trong lĩnh vực Pāḷi, từ "garu" nên được mong muốn là từ biểu thị tất cả các ý nghĩa đã nói, do thấy được từ phái sinh (taddhita) "gārava" có sự tăng trưởng (vuddhi) của nguyên âm 'a' thành 'ā'. Nhưng trong lĩnh vực tiếng Sanskrit, từ "guru" nên được mong muốn, do thấy được từ phái sinh khác có sự tăng trưởng của nguyên âm 'u'. Thế gian đó cùng với người và chư thiên, nên là "sanarāmaraloko"; Ngài là bậc Đạo sư của thế gian đó, nên như vậy (sanarāmaralokagaru), (kính lễ) Ngài, bậc Đạo sư của thế gian gồm người và chư thiên. Người ta cũng đọc là "Sanaramarūlokagaru". Điều đó cũng hợp lý về mặt thi luật do là kệ Āriyā, và về mặt ý nghĩa. Vì về mặt ý nghĩa, chư thiên, dù sống lâu, cũng được gọi là "marū" (những kẻ phải chết) do có bản chất phải chết theo giới hạn (tuổi thọ). Bằng điều này, nó cho thấy sự hữu ích của Đức Thế Tôn trong việc mang lại những phẩm chất đặc biệt một cách thích hợp cho các chúng sanh còn lại, cũng như cho chư thiên và loài người. Chẳng phải ở đây chư thiên và loài người là chính yếu sao, vậy tại sao họ lại được chỉ ra như là không chính yếu? Vì về mặt ý nghĩa, họ phải được hiểu là chính yếu. Vì trật tự của từ ngữ là một chuyện, trật tự của ý nghĩa là chuyện khác; không nên chất vấn về vai trò chính yếu hay không chính yếu theo trật tự của từ ngữ. Vì trong những từ ghép như vậy, ngay cả thành phần chính cũng được chỉ ra như là không chính yếu, ví dụ như trong "sarājikāya parisāyā" (hội chúng cùng với vua). Do đó, ở khắp mọi nơi, ý định phải được tìm kiếm từ ý nghĩa, chứ không chỉ bằng từ ngữ. Như các bậc cổ nhân đã nói:

‘‘Atthañhi nātho saraṇaṃ avoca,Na byañjanaṃ lokahito mahesi.Tasmā akatvā ratimakkharesu,Atthe niveseyya matiṃ matimā’’ti. (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikakaṇḍavaṇṇanā);

"Vì bậc Lãnh đạo, bậc Đại sĩ mưu cầu lợi ích cho thế gian, đã tuyên bố ý nghĩa là nơi nương tựa, chứ không phải văn tự. Do đó, người có trí tuệ, không tìm thấy sự thích thú trong các chữ cái, nên đặt tâm trí của mình vào ý nghĩa."

Kāmañcettha sattasaṅkhārabhājanavasena tividho loko, garubhāvassa pana adhippetattā garukaraṇasamatthasseva yujjanato sattalokavasena attho gahetabbo. So hi lokīyanti ettha puññāpuññāni[Pg.12], tabbipāko cāti loko, dassanatthe ca lokasaddamicchanti saddavidū. Amaraggahaṇena cettha upapattidevā adhippetā. Aparo nayo – samūhattho ettha lokasaddo samudāyavasena lokīyati paññāpīyatīti katvā. Saha narehīti sanarā, teyeva amarāti sanarāmarā, tesaṃ loko tathā, purimanayeneva yojetabbaṃ. Amarasaddena cettha upapattidevā viya visuddhidevāpi saṅgayhanti. Tepi hi paramatthato maraṇābhāvato amarā. Imasmiṃ pana atthavikappe narāmarānameva gahaṇaṃ ukkaṭṭhaniddesavasena yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti (dī. ni. 1.157, 255). Tathā hi sabbānatthaparihānapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā, sadevamanussāya pajāya accantamupakāritāya aparimitanirupamappabhāvaguṇasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamamanaññasādhāraṇaṃ gāravaṭṭhānanti. Kāmañca itthīnampi tathāupakārattā bhagavā garuyeva, padhānabhūtaṃ pana lokaṃ dassetuṃ purisaliṅgena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Neruttikā pana avisesanicchitaṭṭhāne tathā niddiṭṭhamicchanti yathā ‘‘narā nāgā ca gandhabbā, abhivādetvāna pakkamu’’nti (apa. 1.1.48). Tathā cāhu –

Và ở đây, mặc dù thế gian có ba loại theo phương diện chúng sanh, hành, và khí thế gian, nhưng vì ý nghĩa về bậc đáng tôn kính được chủ trương và vì chỉ thích hợp với chúng sanh thế gian, là những người có khả năng tôn kính, nên ý nghĩa cần được hiểu theo phương diện chúng sanh thế gian. Thật vậy, chúng sanh thế gian ấy được gọi là 'loka' vì 'các nghiệp phước và không phước cùng quả của chúng được quán sát ở nơi đây', và các nhà ngữ pháp học chấp nhận từ 'loka' có nghĩa là 'thấy'. Và ở đây, qua việc đề cập đến 'amara' (bất tử), các hóa sanh thiên được chủ trương. Một phương pháp khác – ở đây, từ 'loka' có nghĩa là tập hợp, vì được biết đến, được chế định theo phương diện là một cộng đồng. 'Sanarā' là 'cùng với loài người', chính họ là 'amarā' (chư thiên), nên gọi là 'sanarāmarā', 'loka' của họ cũng vậy (tức là tập hợp của họ), nên được kết hợp theo phương pháp trước. Và ở đây, bằng từ 'amara', không chỉ các hóa sanh thiên mà cả các thanh tịnh thiên cũng được bao gồm. Vì thật vậy, các vị ấy cũng là 'amara' (bất tử) do không có sự chết theo nghĩa chân đế. Tuy nhiên, trong cách giải thích ý nghĩa này, việc đề cập chỉ đến 'loài người và chư thiên' là theo cách chỉ định bậc tối thắng, giống như trong câu 'Bậc Đạo Sư của chư thiên và nhân loại'. Thật vậy, do sự thành tựu về nỗ lực vô song, đi đầu trong việc loại bỏ mọi điều bất lợi, chuyên tâm tạo ra lợi ích và hạnh phúc không thiếu sót; và do sự giúp đỡ vô cùng cho chúng sanh cùng với chư thiên và nhân loại; và do được trang bị các phẩm chất có uy lực vô lượng, không thể so sánh, không có ví dụ, Đức Thế Tôn, bậc tối thượng trong tất cả chúng sanh, là nơi tôn kính tối thượng, không chung với ai khác của vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới. Và mặc dù Đức Thế Tôn cũng là bậc đáng tôn kính của cả phụ nữ vì Ngài giúp đỡ họ như vậy, nhưng cần hiểu rằng (Ngài) đã được nói đến bằng nam tính để chỉ ra thế gian chính yếu. Tuy nhiên, các nhà ngữ nguyên học chấp nhận việc chỉ định như vậy ở nơi mà ý nghĩa được quyết định một cách không phân biệt, như trong câu 'Loài người, long vương và càn-thát-bà, sau khi đảnh lễ đã ra đi'. Và họ cũng nói như vậy:

‘‘Napuṃsakena liṅgena, saddodāhu pumena vā;

Niddissatīti ñātabbamavisesavinicchite’’ti.

Cần phải biết rằng, ở nơi quyết định ý nghĩa một cách không phân biệt, từ ngữ được chỉ định bằng trung tính hoặc bằng nam tính.

Vandeti ettha pana –

Còn trong từ 'vande' này –

Vattamānāya pañcamyaṃ, sattamyañca vibhattiyaṃ;

Etesu tīsu ṭhānesu, vandesaddo pavattati.

Từ 'vande' có thể xuất hiện trong ba trường hợp: trong biến cách hiện tại, biến cách thứ năm, và biến cách thứ bảy.

Idha pana vattamānāyaṃ aññāsamasambhavato. Tattha ca uttamapurisavasenattho gahetabbo ‘‘ahaṃ vandāmī’’ti. Namanathutiyatthesu ca vandasaddamicchanti ācariyā, tena ca sugatapadaṃ, nāthapadaṃ vā ajjhāharitvā yojetabbaṃ. Sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato. Gamanañcettha kāyagamanaṃ, ñāṇagamanañca, kāyagamanampi vineyyajanopasaṅkamanaṃ, pakatigamanañcāti dubbidhaṃ. Bhagavato hi vineyyajanopasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato [Pg.13] sobhanaṃ, tathā lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dutavilambitakhalitānukaḍḍhananippīḷanukkuṭika-kuṭilākulatādidosarahita- mavahasitarājahaṃsa- vasabhavāraṇamigarājagamanaṃ pakatigamanañca, vimalavipulakaruṇāsativīriyādiguṇavisesasahitampi ñāṇagamanaṃ abhinīhārato paṭṭhāya yāva mahābodhi, tāva niravajjatāya sobhanamevāti. Atha vā ‘‘sayambhūñāṇena sakalampi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto sammā gato avagatoti sugato. Yo hi gatyattho, so buddhayattho. Yo ca buddhayattho, so gatyatthoti. Tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammatamāpādento sammā gato atītoti sugato. Lokanirodhaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti sugato. Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato paṭipannoti sugato, ayañcattho ‘sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatī’ti (mahāni. 38; cūḷani. 27) sugatotiādinā niddesanayena vibhāvetabbo.

Tuy nhiên, ở đây (từ 'vande') được dùng trong biến cách hiện tại, vì các biến cách khác không thể có. Và trong đó, ý nghĩa cần được hiểu theo ngôi thứ nhất là 'tôi đảnh lễ'. Và các vị thầy chấp nhận từ 'vanda' có nghĩa là cúi lạy và tán thán, do đó cần phải thêm vào từ 'sugata' hoặc 'nātha' rồi kết hợp. 'Sugato' là 'vị có sự đi đến, sự di chuyển tốt đẹp'. Và sự di chuyển ở đây có hai loại: sự di chuyển của thân và sự di chuyển của trí. Sự di chuyển của thân cũng có hai loại: sự đi đến chúng sanh cần giáo hóa và sự đi lại thông thường. Thật vậy, sự đi đến chúng sanh cần giáo hóa của Đức Thế Tôn là tốt đẹp vì chắc chắn tạo ra lợi ích và hạnh phúc cho họ. Tương tự, do thân tướng được trang hoàng bởi các tướng chính và tướng phụ, sự đi lại thông thường của Ngài không có các lỗi như đi quá nhanh, quá chậm, vấp ngã, kéo lê chân, gượng ép, nhón gót, cong vẹo, vội vã, và dáng đi của Ngài như chế nhạo dáng đi của thiên nga chúa, bò đực chúa, voi chúa, sư tử chúa. Và sự di chuyển của trí, cũng được đi kèm với các phẩm chất đặc biệt như lòng bi mẫn trong sạch và rộng lớn, niệm, tinh tấn, v.v., kể từ lúc phát nguyện cho đến cây đại bồ-đề, đều tốt đẹp vì không có lỗi lầm. Hoặc là, 'Sugato' là 'vị đã đi đến, đã thấu hiểu một cách chân chánh', trong khi liễu tri toàn bộ thế gian (uẩn) bằng trí tuệ tự chứng thông qua sự chứng ngộ bằng liễu tri. Thật vậy, từ nào có nghĩa là 'đi', từ đó có nghĩa là 'biết'. Từ nào có nghĩa là 'biết', từ đó có nghĩa là 'đi'. Tương tự, 'Sugato' là 'vị đã đi qua, đã vượt qua một cách chân chánh', trong khi từ bỏ tập đế của thế gian bằng cách chứng ngộ qua sự đoạn trừ, làm cho đạt đến trạng thái không còn sanh khởi. 'Sugato' là 'vị đã đi đến, đã chứng đắc diệt đế của thế gian' bằng cách chứng ngộ qua sự thực chứng. 'Sugato' là 'vị đã đi đến, đã thực hành con đường đưa đến sự diệt tận của thế gian' bằng cách chứng ngộ qua sự tu tập. Và ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ theo phương pháp của bộ Niddesa, bắt đầu bằng câu 'Với đạo Tu-đà-hoàn, những phiền não nào đã được đoạn trừ, vị ấy không trở lại, không quay lại, không lui về với những phiền não ấy, do đó gọi là Sugata'.

Aparo nayo – sundaraṃ sammāsambodhiṃ, nibbānameva vā gato adhigatoti sugato. Bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ yathārahaṃ kālayuttameva vācaṃ vineyyānaṃ sammā gadatīti vā sugato, da-kārassa ta-kāraṃ katvā, taṃ sugataṃ. Puññāpuññakammehi upapajjanavasena gantabbāti gatiyo, upapattibhavavisesā. Tā pana nirayādibhedena pañcavidhā, sakalassāpi bhavagāmikammassa ariyamaggādhigamena avipākārahabhāvakaraṇena nivattitattā pañcahipi tāhi visaṃyutto hutvā muttoti gativimutto. Uddhamuddhabhavagāmino hi devā taṃtaṃkammavipākadānakālānurūpena tato tato bhavato muttāpi muttamattāva, na pana visaññogavasena muttā, gatipariyāpannā ca taṃtaṃbhavagāmikammassa ariyamaggena anivattitattā, na tathā bhagavā. Bhagavā pana yathāvuttappakārena visaṃyutto hutvā muttoti. Tasmā anena bhagavato katthacipi gatiyā apariyāpannataṃ dasseti. Yato ca bhagavā ‘‘devātidevo’’ti vuccati. Tenevāha –

Một phương pháp khác – 'Sugato' là 'vị đã đi đến, đã chứng đắc' quả vị Chánh Đẳng Giác tốt đẹp, hoặc chính là Niết-bàn. Hoặc 'Sugato' là 'vị nói một cách chân chánh' những lời chân thật, xác thực, liên quan đến lợi ích, đúng lúc, phù hợp với thời điểm cho chúng sanh cần giáo hóa, bằng cách đổi chữ 'da' thành chữ 'ta'. Vị Sugata ấy. Các cõi (gati) là nơi phải đi đến do các nghiệp phước và không phước theo cách sanh khởi, là các loại hữu tái sanh đặc biệt. Chúng có năm loại, phân biệt theo địa ngục, v.v. 'Gativimutto' (giải thoát khỏi các cõi) là vị đã giải thoát sau khi đã không còn liên hệ với cả năm cõi ấy, vì toàn bộ nghiệp dẫn đến tái sanh đã bị đình chỉ bằng sự chứng đắc Thánh đạo, bằng cách làm cho chúng không còn khả năng cho quả. Thật vậy, các vị trời sanh lên các cõi cao hơn, dù đã thoát khỏi cõi này cõi khác tùy theo thời điểm cho quả của nghiệp tương ứng, cũng chỉ là giải thoát tạm thời, chứ không phải giải thoát bằng cách không còn liên hệ, và vẫn còn bị bao gồm trong các cõi vì nghiệp dẫn đến tái sanh tương ứng chưa bị đình chỉ bởi Thánh đạo. Đức Thế Tôn thì không như vậy. Trái lại, Đức Thế Tôn đã giải thoát sau khi không còn liên hệ theo cách đã nói. Do đó, bằng từ này, Ngài chỉ ra sự không bị bao gồm trong bất kỳ cõi nào của Đức Thế Tôn. Và vì Đức Thế Tôn được gọi là 'Thiên trung thiên', do đó Ngài đã nói:

‘‘Yena [Pg.14] devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;

Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;

Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36);

Do lậu hoặc nào mà ta có thể sanh làm trời, hoặc làm càn-thát-bà bay trên trời; do lậu hoặc nào mà ta có thể đi đến thân phận dạ-xoa, và đạt đến thân phận con người; những lậu hoặc ấy của ta đã được tận trừ, đã bị phá hủy, đã bị làm cho không còn ràng buộc.

Taṃtaṃgatisaṃvattanakānañhi kammakilesānaṃ mahābodhimūleyeva aggamaggena pahīnattā natthi bhagavato taṃtaṃgatipariyāpannatāti accantameva bhagavā sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsasattanikāyehi parimuttoti. Atha vā kāmaṃ saupādisesāyapi nibbānadhātuyā tāhi gatīhi vimutto, esā pana ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti etthevantogadhāti iminā padena anupādisesāya nibbānadhātuyāva thometīti daṭṭhabbaṃ.

Thật vậy, vì các nghiệp và phiền não dẫn đến các cảnh giới khác nhau đã được đoạn trừ bằng đạo quả tối thượng ngay tại cội cây Đại Bồ-đề, nên đối với Đức Thế Tôn không có sự bao gồm trong các cảnh giới khác nhau ấy. Do đó, Đức Thế Tôn hoàn toàn giải thoát khỏi tất cả các cõi hữu, các loài sanh, các nẻo đi, các trú xứ của thức, các nơi ở của chúng sanh, và các loại chúng sanh. Hoặc giả, tuy rằng Ngài đã giải thoát khỏi các cảnh giới ấy bằng yếu tố Niết-bàn hữu dư y, nhưng sự giải thoát khỏi cảnh giới này đã được bao hàm ngay trong câu ‘paññāpajjotavihatamohatama’ (bóng tối vô minh dày đặc đã bị xua tan bởi ánh sáng trí tuệ). Do đó, cần phải hiểu rằng, với từ ngữ này (gativimutta), vị ấy tán thán (Đức Phật) bằng chính yếu tố Niết-bàn vô dư y.

Ettha pana attahitasampattiparahitapaṭipattivasena dvīhākārehi bhagavato thomanā katā hoti. Tesu anāvaraṇañāṇādhigamo, saha vāsanāya kilesānamaccantappahānaṃ, anupādisesanibbānappatti ca attahitasampatti nāma, lābhasakkārādinirapekkhacittassa pana sabbadukkhaniyyānikadhammadesanāpayogato devadattādīsupi viruddhasattesu niccaṃ hitajjhāsayatā, vinītabbasattānaṃ ñāṇaparipākakālāgamanañca āsayato parahitapaṭipatti nāma. Sā pana āsayapayogato duvidhā, parahitapaṭipatti tividhā ca attahitasampatti imāya gāthāya yathārahaṃ pakāsitā hoti. ‘‘Karuṇāsītalahadaya’’nti hi etena āsayato parahitapaṭipatti, sammā gadanatthena sugatasaddena payogato parahitapaṭipatti. ‘‘Paññāpajjotavihatamohatamaṃ gativimutta’’nti etehi, catusaccapaṭivedhatthena ca sugatasaddena tividhāpi attahitasampatti, avasiṭṭhaṭṭhena pana tena, ‘‘sanarāmaralokagaru’’nti ca etena sabbāpi attahitasampatti, parahitapaṭipatti ca pakāsitā hoti.

Lại nữa, ở đây, sự tán thán Đức Thế Tôn được thực hiện theo hai phương diện: do sự thành tựu tự lợi và do sự thực hành lợi tha. Trong đó, sự chứng đắc trí tuệ không bị ngăn che, sự đoạn trừ hoàn toàn các phiền não cùng với tập khí, và sự chứng đắc Niết-bàn vô dư y được gọi là sự thành tựu tự lợi. Còn sự thực hành lợi tha thì có: về phương diện nỗ lực, đó là việc thuyết giảng Chánh pháp dẫn đến sự thoát khỏi mọi khổ đau của bậc có tâm không mong cầu lợi lộc, cung kính v.v...; về phương diện ý hướng, đó là việc luôn có ý muốn lợi ích ngay cả đối với những chúng sanh thù nghịch như Devadatta v.v..., và việc chờ đợi thời điểm chín muồi về trí tuệ của những chúng sanh cần được giáo hóa. Sự thực hành lợi tha ấy có hai phương diện: theo ý hướng và theo nỗ lực; và sự thành tựu tự lợi có ba phương diện, đã được trình bày một cách thích hợp qua bài kệ này. Thật vậy, với câu ‘Karuṇāsītalahadayaṃ’, sự thực hành lợi tha về phương diện ý hướng được trình bày; với từ ‘sugata’ theo nghĩa là khéo nói, sự thực hành lợi tha về phương diện nỗ lực được trình bày. Với các câu ‘Paññāpajjotavihatamohatamaṃ’ và ‘gativimuttaṃ’, và với từ ‘sugata’ theo nghĩa là thấu triệt Tứ đế, cả ba phương diện thành tựu tự lợi được trình bày. Lại nữa, với ý nghĩa còn lại của từ ấy (sugata), và với câu ‘sanarāmaralokagaruṃ’, toàn bộ sự thành tựu tự lợi và sự thực hành lợi tha đều được trình bày.

Atha vā hetuphalasattūpakāravasena tīhākārehi thomanā katā. Tattha hetu nāma mahākaruṇāsamāyogo, bodhisambhārasambharaṇañca, tadubhayampi paṭhamapadena yathārutato, sāmatthiyato ca pakāsitaṃ. Phalaṃ pana ñāṇappahānaānubhāvarūpakāyasampadāvasena catubbidhaṃ[Pg.15]. Tattha sabbaññutañāṇapadaṭṭhānaṃ maggañāṇaṃ, tammūlakāni ca dasabalādiñāṇāni ñāṇasampadā, savāsanasakalasaṃkilesānamaccantamanuppādadhammatāpādanaṃ pahānasampadā, yathicchitanipphādane ādhipaccaṃ ānubhāvasampadā, sakalalokanayanābhisekabhūtā pana lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitā attabhāvasampatti rūpakāyasampadā. Tāsu ñāṇappahānasampadā dutiyapadena, saccapaṭivedhatthena ca sugatasaddena pakāsitā, ānubhāvasampadā tatiyapadena, rūpakāyasampadā sobhanakāyagamanatthena sugatasaddena lakkhaṇānubyañjanapāripūriyā vinā tadabhāvato. Yathāvuttā duvidhāpi parahitapaṭipatti sattūpakārasampadā, sā pana sammā gadanatthena sugatasaddena pakāsitāti veditabbā.

Hoặc giả, sự tán thán được thực hiện theo ba phương diện: do nhân, do quả, và do sự giúp đỡ chúng sanh. Trong đó, nhân là sự tương ưng với lòng đại bi và sự tích lũy các yếu tố cần thiết cho sự giác ngộ; cả hai điều này được trình bày qua từ đầu tiên (Karuṇāsītalahadayaṃ) theo nghĩa đen và theo năng lực của từ. Còn quả thì có bốn phương diện: do sự thành tựu về trí tuệ, về sự đoạn trừ, về oai lực, và về sắc thân. Trong đó, đạo tuệ là nhân gần của toàn giác tuệ, và mười lực v.v... lấy đạo tuệ làm gốc rễ, đó là sự thành tựu về trí tuệ. Việc làm cho tất cả các phiền não cùng với tập khí đi đến trạng thái hoàn toàn không sanh khởi nữa là sự thành tựu về sự đoạn trừ. Sự làm chủ trong việc hoàn thành bất cứ điều gì mong muốn là sự thành tựu về oai lực. Còn sự thành tựu về tự thân, vốn như một lễ quán đảnh cho đôi mắt của toàn thế gian và được trang hoàng bởi các tướng chính và tướng phụ, là sự thành tựu về sắc thân. Trong số đó, sự thành tựu về trí tuệ và sự đoạn trừ được trình bày qua từ thứ hai (Paññāpajjotavihatamohatamaṃ) và qua từ ‘sugata’ với ý nghĩa thấu triệt chân lý. Sự thành tựu về oai lực được trình bày qua từ thứ ba (gativimuttaṃ). Sự thành tựu về sắc thân được trình bày qua từ ‘sugata’ với ý nghĩa thân tướng di chuyển tốt đẹp, bởi vì nếu không có sự viên mãn của các tướng chính và tướng phụ thì điều đó không thể có được. Hai phương diện thực hành lợi tha như đã nói là sự thành tựu về việc giúp đỡ chúng sanh, và điều đó được trình bày qua từ ‘sugata’ với ý nghĩa khéo nói. Cần phải biết như vậy.

Apica imāya gāthāya sammāsambodhi tammūla – tappaṭipattiyādayo aneke buddhaguṇā ācariyena pakāsitā honti. Esā hi ācariyānaṃ pakati, yadidaṃ yena kenaci pakārena atthantaraviññāpanaṃ. Kathaṃ? ‘‘Karuṇāsītalahadaya’’nti hi etena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahākaruṇāsañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhimadhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlaṃ. ‘‘Paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena sammāsambodhiṃ dasseti. Sabbaññutañāṇapadaṭṭhānañhi aggamaggañāṇaṃ, aggamaggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccati. Sammā gamanatthena sugatasaddena sammāsambodhiyā paṭipattiṃ dasseti līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogasassatucchedābhinivesādiantadvayarahitāya karuṇāpaññāpariggahitāya majjhimāya paṭipattiyā pakāsanato, itarehi sammāsambodhiyā padhānāppadhānappabhedaṃ payojanaṃ dasseti. Saṃsāramahoghato sattasantāraṇañhettha padhānaṃ, tadaññamappadhānaṃ. Tesu ca padhānena payojanena parahitapaṭipattiṃ dasseti, itarena attahitasampattiṃ, tadubhayena ca attahitapaṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ pakāseti. Tena ca anuttaraṃ dakkhiṇeyyabhāvaṃ, uttamañca vandanīyabhāvaṃ, attano ca vandanāya khettaṅgatabhāvaṃ vibhāveti.

Hơn nữa, qua bài kệ này, vị thầy (chú giải) đã trình bày về Chánh Đẳng Giác, về cội rễ và con đường thực hành của Chánh Đẳng Giác, cùng nhiều Phật đức khác. Thật vậy, đây là thông lệ của các vị thầy, tức là việc làm cho biết những ý nghĩa khác bằng một cách nào đó. Như thế nào? Với câu ‘Karuṇāsītalahadayaṃ’, vị ấy chỉ ra cội rễ của Chánh Đẳng Giác. Bởi vì Đức Thế Tôn, với tâm được thúc đẩy bởi lòng đại bi, đã phát nguyện để cứu vớt chúng sanh khỏi vũng lầy sanh tử, rồi tuần tự viên mãn các pháp ba-la-mật và đã chứng đắc Chánh Đẳng Giác vô thượng. Do đó, lòng bi mẫn là cội rễ của Chánh Đẳng Giác. Với câu ‘Paññāpajjotavihatamohatamaṃ’, vị ấy chỉ ra Chánh Đẳng Giác. Thật vậy, thánh đạo tuệ là nhân gần của toàn giác tuệ, và toàn giác tuệ là nhân gần của thánh đạo tuệ, được gọi là ‘Chánh Đẳng Giác’. Với từ ‘sugata’ theo nghĩa là ‘khéo đi’, vị ấy chỉ ra con đường thực hành để đạt đến Chánh Đẳng Giác, vì nó cho thấy con đường trung đạo, được bao bọc bởi bi và trí, và thoát khỏi hai cực đoan như sự nỗ lực đặt nền tảng trên sự buông thả và trạo cử, sự tận hưởng dục lạc và sự hành hạ bản thân, sự chấp thủ thường kiến và đoạn kiến v.v... Với các từ còn lại, vị ấy chỉ ra mục đích của Chánh Đẳng Giác, được phân biệt là chính và phụ. Ở đây, việc cứu vớt chúng sanh khỏi dòng lũ lớn của sanh tử là mục đích chính, còn mục đích khác là phụ. Trong đó, với mục đích chính, vị ấy chỉ ra sự thực hành lợi tha; với mục đích phụ, vị ấy chỉ ra sự thành tựu tự lợi. Và với cả hai, vị ấy cho thấy địa vị của Đức Thế Tôn là hạng người thứ tư trong bốn hạng người (hạng thực hành vì tự lợi v.v...). Và qua đó, vị ấy làm sáng tỏ địa vị là bậc đáng cúng dường vô thượng, địa vị là bậc đáng đảnh lễ tối cao, và đối với chính mình, địa vị của sự đảnh lễ đã đến được đúng đối tượng.

Apica karuṇāggahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato sabbalokiyaguṇasampatti dassitā, paññāggahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato [Pg.16] sabbalokuttaraguṇasampatti. Tadubhayaggahaṇasiddho hi attho ‘‘sanarāmaralokagaru’’ntiādinā vipañcīyatīti. Karuṇāggahaṇena ca nirupakkilesamupagamanaṃ dasseti, paññāggahaṇena apagamanaṃ. Tathā karuṇāggahaṇena lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti lokavohāravisayattā karuṇāya, paññāggahaṇena lokasamaññāya anatidhāvanaṃ. Sabhāvānavabodhena hi dhammānaṃ sabhāvaṃ atidhāvitvā sattādiparāmasanaṃ hoti. Tathā karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattivihāraṃ dasseti, paññāggahaṇena tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ, catusaccañāṇaṃ, catupaṭisambhidāñāṇaṃ, catuvesārajjañāṇaṃ, karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā sesāsādhāraṇañāṇāni, cha abhiññā, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇāni, dasa balāni, cuddasa buddhaguṇā, soḷasa ñāṇacariyā, aṭṭhārasa buddhadhammā, catucattārīsa ñāṇavatthūni, sattasattati ñāṇavatthūnīti evamādīnaṃ anekesaṃ paññāpabhedānaṃ vasena ñāṇacāraṃ dasseti. Tathā karuṇāggahaṇena caraṇasampattiṃ, paññāggahaṇena vijjāsampattiṃ. Karuṇāggahaṇena attādhipatitā, paññāggahaṇena dhammādhipatitā. Karuṇāggahaṇena lokanāthabhāvo, paññāggahaṇena attanāthabhāvo. Tathā karuṇāggahaṇena pubbakārībhāvo, paññāggahaṇena kataññutā. Karuṇāggahaṇena aparantapatā, paññāggahaṇena anattantapatā. Karuṇāggahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi, paññāggahaṇena buddhabhāvasiddhi. Tathā karuṇāggahaṇena parasantāraṇaṃ, paññāggahaṇena attasantāraṇaṃ. Tathā karuṇāggahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā, paññāggahaṇena sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi tannidānabhāvato, paññā pariyosānaṃ tato uttari karaṇīyābhāvato. Iti ādipariyosānadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti. Tathā karuṇāggahaṇena sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito, sā ca jhānattayasampayoginīti, paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhe, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā. Eso eva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo, yadidaṃ nayaggāhaṇaṃ, aññathā ko [Pg.17] nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Tenevāha –

Lại nữa, bằng việc nắm lấy (từ) bi, do việc chỉ rõ đức hạnh đại bi không chung với các vị đã đạt đến trạng thái cao cả trong các đức hạnh thế gian, nên sự thành tựu tất cả các đức hạnh thế gian được chỉ rõ; bằng việc nắm lấy (từ) tuệ, do việc chỉ rõ đạo tuệ là nhân gần của Nhất thiết trí, nên sự thành tựu tất cả các đức hạnh siêu thế (được chỉ rõ). Quả thật, ý nghĩa được thành tựu do việc nắm lấy cả hai điều ấy được giải rộng bằng (câu) “bậc Thầy của thế gian gồm cả nhân loại và chư thiên” v.v... Và bằng việc nắm lấy (từ) bi, chỉ rõ sự đến gần không phiền não; bằng việc nắm lấy (từ) tuệ, (chỉ rõ) sự rời xa. Tương tự, bằng việc nắm lấy (từ) bi, chỉ rõ sự diễn tiến của Đức Thế Tôn phù hợp với tục đế, vì lòng bi là đối tượng của ngôn ngữ thế gian; bằng việc nắm lấy (từ) tuệ, (chỉ rõ) sự không vượt qua tục đế. Quả thật, do không thấu triệt tự tánh, (người ta) vượt qua tự tánh của các pháp và có sự chấp thủ sai lầm về chúng sanh v.v... Tương tự, bằng việc nắm lấy (từ) bi, chỉ rõ sự an trú trong đại bi thiền; bằng việc nắm lấy (từ) tuệ, chỉ rõ sự vận hành của trí tuệ qua các loại tuệ khác nhau như: trí không bị ngăn ngại trong ba thời, trí về Tứ đế, bốn Tuệ vô ngại giải, bốn Vô sở úy, do việc nắm lấy trí đại bi thiền bằng (từ) bi, (còn lại là) các trí tuệ bất cộng, sáu thần thông, các trí không dao động trong tám hội chúng, mười lực, mười bốn Phật đức, mười sáu trí hạnh, mười tám Phật pháp, bốn mươi bốn trí vật, bảy mươi bảy trí vật. Tương tự, bằng việc nắm lấy (từ) bi, (chỉ rõ) sự thành tựu về hạnh; bằng việc nắm lấy (từ) tuệ, (chỉ rõ) sự thành tựu về minh. Bằng việc nắm lấy (từ) bi, (chỉ rõ) sự lấy mình làm chủ; bằng việc nắm lấy (từ) tuệ, (chỉ rõ) sự lấy pháp làm chủ. Bằng việc nắm lấy (từ) bi, (chỉ rõ) trạng thái là nơi nương tựa của thế gian; bằng việc nắm lấy (từ) tuệ, (chỉ rõ) trạng thái là nơi nương tựa của chính mình. Tương tự, bằng việc nắm lấy (từ) bi, (chỉ rõ) trạng thái là người làm trước; bằng việc nắm lấy (từ) tuệ, (chỉ rõ) lòng biết ơn. Bằng việc nắm lấy (từ) bi, (chỉ rõ) sự không làm khổ người khác; bằng việc nắm lấy (từ) tuệ, (chỉ rõ) sự không làm khổ chính mình. Hoặc bằng việc nắm lấy (từ) bi, (chỉ rõ) sự thành tựu các pháp tạo nên Phật; bằng việc nắm lấy (từ) tuệ, (chỉ rõ) sự thành tựu Phật quả. Tương tự, bằng việc nắm lấy (từ) bi, (chỉ rõ) sự cứu vớt người khác; bằng việc nắm lấy (từ) tuệ, (chỉ rõ) sự tự cứu vớt mình. Tương tự, bằng việc nắm lấy (từ) bi, tâm mong cầu lợi ích cho tất cả chúng sanh được chỉ rõ; bằng việc nắm lấy (từ) tuệ, tâm ly tham trong tất cả các pháp được chỉ rõ. Và trong tất cả các Phật đức, bi là khởi đầu, vì nó là nhân duyên; tuệ là kết thúc, vì không có gì cao hơn cần phải làm nữa. Như vậy, bằng việc chỉ rõ khởi đầu và kết thúc, tất cả các Phật đức được chỉ rõ. Tương tự, bằng việc nắm lấy (từ) bi, định uẩn với giới uẩn đi trước được chỉ rõ. Quả thật, giới có bi làm nhân duyên, từ đó có sự từ bỏ sát sanh v.v... và lòng bi ấy tương ưng với ba bậc thiền; bằng lời nói về tuệ, (chỉ rõ) tuệ uẩn. Và giới là khởi đầu của tất cả Phật đức, định là ở giữa, tuệ là kết thúc. Như vậy, tất cả các Phật đức tốt đẹp ở đoạn đầu, đoạn giữa và đoạn cuối cũng được chỉ rõ theo phương pháp, do đã được chỉ rõ. Quả thật, đây chính là phương pháp để chỉ rõ các Phật đức một cách không sót, đó là việc nắm bắt phương pháp. Nếu không, ai có thể có khả năng chỉ rõ các đức hạnh của Đức Thế Tôn từng chữ một cách không sót? Do đó, Ngài nói –

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno.Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti.

“Dù một vị Phật, không nói về pháp nào khác, mà tán thán các đức hạnh của một vị Phật khác suốt cả một kiếp. Kiếp có thể tận trong khoảng thời gian dài lâu ấy, nhưng sự tán thán đức hạnh của Như Lai không thể tận.”

Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenāpi buddhaguṇaparicchedanaṃ pati bhagavatā anuyuttena ‘‘no hetaṃ bhante’’ti paṭikkhipitvā ‘‘api ca me bhante dhammanvayo vidito’’ti sampasādanīyasutte vuttaṃ.

Cũng chính vì lý do đó, trong kinh Sampasādanīya, khi được Đức Thế Tôn hỏi về việc phân định các đức hạnh của Phật, ngay cả Trưởng lão Sāriputta đáng kính cũng đã từ chối rằng: “Bạch Thế Tôn, điều này không thể được,” và (nói rằng): “Tuy nhiên, bạch Thế Tôn, con đã biết được dòng pháp.”

Evaṃ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavato thomanāpubbaṅgamaṃ paṇāmaṃ katvā idāni saddhammassāpi thomanāpubbaṅgamaṃ paṇāmaṃ karonto ‘‘buddhopī’’tiādimāha. Tatthāyaṃ saha padasambandhena saṅkhepattho – yathāvuttavividhaguṇagaṇasamannāgato buddhopi yaṃ ariyamaggasaṅkhātaṃ dhammaṃ, saha pubbabhāgapaṭipattidhammena vā ariyamaggabhūtaṃ dhammaṃ bhāvetvā ceva yaṃ phalanibbānasaṅkhātaṃ dhammaṃ, pariyattidhammapaṭipattidhammehi vā saha phalanibbānabhūtaṃ dhammaṃ sacchikatvā ca sammāsambodhisaṅkhātaṃ buddhabhāvamupagato, vītamalamanuttaraṃ taṃ dhammampi vandeti.

Như vậy, sau khi đã thực hiện sự đảnh lễ với sự tán thán đi trước đối với Đức Thế Tôn một cách tóm tắt bằng tất cả các đức hạnh của bậc Toàn Giác, bây giờ, trong khi thực hiện sự đảnh lễ với sự tán thán đi trước đối với Chánh pháp, (vị Chú giải) nói (kệ) bắt đầu bằng “buddhopī”. Ở đây, đây là ý nghĩa tóm tắt cùng với sự liên kết các từ: Ngay cả Đức Phật, người đã thành tựu các nhóm đức hạnh đa dạng như đã nói, sau khi đã tu tập pháp được gọi là Thánh đạo, hoặc pháp đã trở thành Thánh đạo cùng với pháp thực hành phần đầu, và sau khi đã chứng ngộ pháp được gọi là quả và Niết-bàn, hoặc pháp đã trở thành quả và Niết-bàn cùng với pháp học và pháp hành, đã đạt đến Phật quả được gọi là Chánh Đẳng Giác, (con) cũng xin đảnh lễ pháp ấy, pháp không còn cấu uế, vô thượng.

Tattha buddhasaddassa tāva ‘‘bujjhitā saccānīti buddho. Bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā niddesanayena attho veditabbo. Atha vā aggamaggañāṇādhigamena savāsanāya sammohaniddāya accantavigamanato, aparimitaguṇagaṇālaṅkatasabbaññutaññāṇappattiyā vikasitabhāvato ca buddhavāti buddho jāgaraṇavikasanatthavasena. Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvāgahaṇato kammavacanicchāyābhāvena avagamanatthavasena kattuniddesova labbhati, tasmā buddhavāti buddhotipi vattabbo. Padesaggahaṇe hi asati gahetabbassa nippadesatāva viññāyati yathā ‘‘dikkhito na dadātī’’ti. Evañca katvā kammavisesānapekkhā kattari eva buddhasaddasiddhi veditabbā, atthato [Pg.18] pana pāramitāparibhāvito sayambhuñāṇena saha vāsanāya vihataviddhastaniravasesakilesomahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhāro khandhasantāno buddho, yathāha –

Ở đây, trước tiên, ý nghĩa của từ ‘buddha’ nên được hiểu theo phương pháp trình bày trong Niddesa, bắt đầu bằng: ‘Ngài là bậc Giác Ngộ (buddha) vì đã giác ngộ các chân lý. Ngài là bậc Giác Ngộ (buddha) vì đã làm cho chúng sanh giác ngộ.’ Hoặc, Ngài là bậc Giác Ngộ (buddha) vì đã thức tỉnh, theo nghĩa thức tỉnh và nở rộ, do đã hoàn toàn thoát khỏi giấc ngủ si mê cùng với các tập khí tiềm ẩn (vāsanā) nhờ chứng đắc thánh đạo trí tuệ tối thượng, và do đã đạt đến trạng thái nở rộ nhờ chứng đắc toàn giác trí được trang hoàng bởi vô số các phẩm hạnh không thể đo lường. Hoặc, vì không có bất kỳ pháp nào cần biết mà chưa được biết, vì không có sự nắm bắt đối tượng đặc biệt nào cần biết, và vì không có ý muốn diễn tả đối tượng, nên chỉ có thể dùng ở dạng chủ động theo nghĩa liễu tri; do đó, từ nguyên của ‘buddha’ cũng có nghĩa là ‘người đã biết.’ Thật vậy, khi không có sự nắm bắt một phần, thì sự không còn sót lại của đối tượng cần nắm bắt được hiểu, như trong câu: ‘người đã thọ giới không cho.’ Và do đó, sự hình thành của từ ‘buddha’ nên được hiểu là chỉ ở dạng chủ động, không phụ thuộc vào một đối tượng cụ thể. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, bậc Giác Ngộ (buddha) là dòng tương tục của các uẩn, người đã được ướp hương bởi các ba-la-mật, người đã diệt trừ và phá hủy hoàn toàn không còn sót lại các phiền não cùng với tập khí tiềm ẩn nhờ trí tuệ tự thành (sayambhūñāṇa), và là nền tảng cho vô số các phẩm hạnh không thể đo lường như đại bi, toàn giác trí, v.v., như có lời dạy rằng:

‘‘Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto, balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. 97; paṭi. ma. 161).

‘Bậc Giác Ngộ (buddha) là Đức Thế Tôn, bậc Tự Thành (sayambhū), không thầy chỉ dạy (anācariyaka), đã tự mình giác ngộ các chân lý trong các pháp chưa từng được nghe trước đây, và trong đó đã chứng đắc toàn giác trí, cùng với sự thuần thục trong các năng lực.’

Apisaddo sambhāvane, tena evaṃ guṇavisesayutto sopi nāma bhagavā īdisaṃ dhammaṃ bhāvetvā, sacchikatvā ca buddhabhāvamupagato, kā nāma kathā aññesaṃ sāvakādibhāvamupagamaneti dhamme sambhāvanaṃ dīpeti. Buddhabhāvanti sammāsambodhiṃ. Yena hi nimittabhūtena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānena aggamaggañāṇena, aggamaggañāṇapadaṭṭhānena ca sabbaññutaññāṇena bhagavati ‘‘buddho’’ti nāmaṃ, tadārammaṇañca ñāṇaṃ pavattati, tamevidha ‘‘bhāvo’’ti vuccati. Bhavanti buddhisaddā etenāti hi bhāvo. Tathā hi vadanti –

Từ ‘api’ có nghĩa là tán thán. Do đó, nó cho thấy sự tán thán đối với Pháp rằng: ‘Ngay cả Đức Thế Tôn, người sở hữu những phẩm hạnh đặc biệt như vậy, cũng đã phải tu tập và chứng ngộ Pháp như thế này để đạt đến Phật quả, huống hồ gì là việc những người khác đạt đến trạng thái thinh văn, v.v.’ ‘Phật quả’ (buddhabhāvaṃ) có nghĩa là Chánh Đẳng Giác (sammāsambodhi). Thật vậy, chính nhờ thánh đạo trí tuệ tối thượng, vốn là nhân và có toàn giác trí làm nhân cận, và nhờ toàn giác trí, vốn có thánh đạo trí tuệ tối thượng làm nhân cận, mà danh xưng ‘Buddha’ và trí tuệ lấy danh xưng ấy làm đối tượng khởi sanh nơi Đức Thế Tôn; chính điều đó ở đây được gọi là ‘trạng thái’ (bhāva). Thật vậy, ‘bhāva’ là cái mà nhờ đó các nhận thức và từ ngữ (buddhisaddā) hiện hữu. Vì họ nói như sau:

‘‘Yena yena nimittena, buddhi saddo ca vattate;

Taṃtaṃnimittakaṃ bhāvapaccayehi udīrita’’nti.

‘Bất cứ nhân nào mà nhờ đó nhận thức và từ ngữ khởi sanh, chính nhân đó được biểu thị bởi các hậu tố chỉ trạng thái (bhāva).’

Bhāvetvāti uppādetvā, vaḍḍhetvā vā. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Ceva-saddo ca-saddo ca tadubhayattha samuccaye. Tena hi saddadvayena na kevalaṃ bhagavā dhammassa bhāvanāmattena buddhabhāvamupagato, nāpi sacchikiriyāmattena, atha kho tadubhayenevāti samuccinoti. Upagatoti patto, adhigatoti attho. Etassa ‘‘buddhabhāva’’nti padena sambandho. Vītamalanti ettha virahavasena eti pavattatīti vīto, malato vīto, vītaṃ vā malaṃ yassāti vītamalo, taṃ vītamalaṃ. ‘‘Gatamala’’ntipi pāṭho dissati, evaṃ sati saupasaggo viya anupasaggopi gatasaddo virahatthavācako veditabbo dhātūnamanekatthattā. Gacchati apagacchatīti hi gato, dhammo. Gataṃ vā malaṃ, purimanayena samāso. Anuttaranti uttaravirahitaṃ. Yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyato, saṃsārato ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo, navavidho lokuttaradhammo. Tappakāsanattā, sacchikiriyāsammasanapariyāyassa ca labbhamānattā pariyattidhammopi idha saṅgahito[Pg.19]. Tathā hi ‘‘abhidhammanayasamuddaṃ adhigacchi, tīṇi piṭakāni sammasī’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, tathā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā sacchikatvā’’ti ca vuttattā bhāvanāsacchikiriyāyogyatāya buddhakaradhammabhūtāhi pāramitāhi saha pubbabhāgaadhisīlasikkhādayopi idha saṅgahitāti veditabbā. Tāpi hi vigatapaṭipakkhatāya vītamalā, anaññasādhāraṇatāya anuttarā ca. Kathaṃ pana tā bhāvetvā, sacchikatvā ca bhagavā buddhabhāvamupagatoti? Vuccate – sattānañhi saṃsāravaṭṭadukkhanissaraṇāya [nissaraṇatthāya (paṇṇāsa ṭī.) nissaraṇe (katthaci)] katamahābhinīhāro mahākaruṇādhivāsanapesalajjhāsayo paññāvisesapariyodātanimmalānaṃ dānadamasaññamādīnaṃ uttamadhammānaṃ kappānaṃ satasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni sakkaccaṃ nirantaraṃ niravasesaṃ bhāvanāsacchikiriyāhi kammādīsu adhigatavasībhāvo acchariyācinteyyamahānubhāvo adhisīlādhicittānaṃ paramukkaṃsapāramippatto bhagavā paccayākāre catuvīsatikoṭisatasahassamukhena mahāvajirañāṇaṃ pesetvā anuttaraṃ sammāsambodhisaṅkhātaṃ buddhabhāvamupagatoti.

‘Tu tập’ (bhāvetvā) có nghĩa là làm cho sanh khởi (uppādetvā), hoặc làm cho tăng trưởng (vaḍḍhetvā). ‘Chứng ngộ’ (sacchikatvā) có nghĩa là làm cho trực nhận (paccakkhaṃ katvā). Cả hai từ ‘ceva’ và ‘ca’ đều có nghĩa là kết hợp cả hai. Do đó, với hai từ này, tác giả kết luận rằng Đức Thế Tôn không chỉ đạt đến Phật quả đơn thuần bằng việc tu tập Pháp, cũng không phải đơn thuần bằng việc chứng ngộ, mà là bằng cả hai. ‘Đạt đến’ (upagato) có nghĩa là đã đến (patto), đã chứng đắc (adhigato). Từ này có liên hệ với cụm từ ‘Phật quả’ (buddhabhāvaṃ). Về từ ‘vô cấu’ (vītamalaṃ), ‘vīta’ có nghĩa là đã đi qua, đã rời bỏ, theo nghĩa là không còn; đã rời bỏ cấu uế (malato vīto); hoặc người không còn cấu uế (vītaṃ malaṃ yassa), đó là ‘vô cấu’ (vītamalo). Cũng có một dị bản là ‘gatamalaṃ’. Trong trường hợp này, từ ‘gata’, dù không có tiếp đầu ngữ, cũng nên được hiểu là có nghĩa không còn, giống như khi nó có tiếp đầu ngữ, vì các động từ căn có nhiều nghĩa. Thật vậy, ‘gata’ có nghĩa là đã đi, đã rời bỏ. Hoặc, ‘cấu uế đã rời bỏ’ (gataṃ malaṃ), cách kết hợp từ tương tự như trên. ‘Vô thượng’ (anuttaraṃ) có nghĩa là không có gì cao hơn. Pháp (dhammo) là cái nâng đỡ, không để cho những người thực hành theo lời dạy bị rơi vào khổ cảnh (apāya) và vòng luân hồi (saṃsāra); đó là chín loại Pháp siêu thế. Do vì nó làm sáng tỏ các pháp ấy, và vì nó là phương tiện để chứng ngộ và thẩm sát, nên Pháp học (pariyattidhamma) cũng được bao gồm ở đây. Thật vậy, trong Chú giải có nói: ‘Ngài đã thấu triệt biển phương pháp của A-tỳ-đàm, đã thẩm sát ba tạng kinh điển.’ Tương tự, vì có câu ‘Pháp nào mà ngài đã tu tập và chứng ngộ,’ nên cần hiểu rằng các ba-la-mật, vốn là những pháp tạo nên Phật quả, cùng với các học giới thuộc phần đầu như tăng thượng giới, v.v., cũng được bao gồm ở đây do sự thích hợp của chúng cho việc tu tập và chứng ngộ. Thật vậy, chúng cũng là ‘vô cấu’ (vītamalā) vì đã thoát khỏi các pháp đối nghịch, và là ‘vô thượng’ (anuttarā) vì không chung với các pháp khác. Vậy, làm thế nào Đức Thế Tôn đã tu tập và chứng ngộ các pháp ấy để đạt đến Phật quả? Xin trả lời: Đức Thế Tôn, người đã lập đại nguyện để chúng sanh thoát khỏi khổ đau trong vòng luân hồi, người có khuynh hướng yêu mến sự kham nhẫn và đại bi, người đã đạt đến sự thuần thục trong các hành động như bố thí, v.v., qua việc tu tập và chứng ngộ một cách kính cẩn, liên tục, và không còn sót lại trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp các pháp tối thượng như bố thí, tự chủ, phòng hộ, v.v., vốn đã được thanh lọc và không tỳ vết bởi trí tuệ đặc biệt; người có đại oai lực kỳ diệu và không thể nghĩ bàn, người đã đạt đến ba-la-mật tối thượng về tăng thượng giới và tăng thượng tâm; sau khi vận dụng trí tuệ kim cương vĩ đại (mahāvajirañāṇa) qua hai triệu bốn trăm ngàn cách trong lý duyên khởi, đã đạt đến Phật quả vô thượng, được gọi là Chánh Đẳng Giác.

Imāya pana gāthāya vijjāvimuttisampadādīhi anekehi guṇehi yathārahaṃ saddhammaṃ thometi. Kathaṃ? Ettha hi ‘‘bhāvetvā’’ti etena vijjāsampadāya thometi, ‘‘sacchikatvā’’ti etena vimuttisampadāya. Tathā paṭhamena jhānasampadāya, dutiyena vimokkhasampadāya. Paṭhamena vā samādhisampadāya, dutiyena samāpattisampadāya. Atha vā paṭhamena khayañāṇabhāvena, dutiyena anuppādañāṇabhāvena. Paṭhamena vā vijjūpamatāya, dutiyena vajirūpamatāya. Paṭhamena vā virāgasampattiyā, dutiyena nirodhasampattiyā. Tathā paṭhamena niyyānabhāvena, dutiyena nissaraṇabhāvena. Paṭhamena vā hetubhāvena, dutiyena asaṅkhatabhāvena. Paṭhamena vā dassanabhāvena, dutiyena vivekabhāvena. Paṭhamena vā adhipatibhāvena, dutiyena amatabhāvena dhammaṃ thometi. Atha vā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā buddhabhāvaṃ upagato’’ti etena svākkhātatāya dhammaṃ thometi, ‘‘sacchikatvā’’ti etena sandiṭṭhikatāya. Tathā paṭhamena akālikatāya, dutiyena ehipassikatāya. Paṭhamena vā opaneyyikatāya, dutiyena paccattaṃveditabbatāya. Paṭhamena vā saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhehi sīlasamādhipaññākkhandhehi[Pg.20], dutiyena saha asaṅkhatadhātuyā asekkhehi dhammaṃ thometi.

Lại nữa, với kệ ngôn này, (vị ấy) tán dương Chánh pháp một cách tương xứng bằng nhiều đức tính như minh thành tựu và giải thoát thành tựu. Như thế nào? Ở đây, quả vậy, với từ ‘bhāvetvā’ (sau khi đã tu tập), vị ấy tán dương (Pháp) bằng minh thành tựu; với từ ‘sacchikatvā’ (sau khi đã chứng ngộ), (vị ấy tán dương Pháp) bằng giải thoát thành tựu. Tương tự, với từ thứ nhất (là tán dương) bằng thiền thành tựu, với từ thứ hai (là tán dương) bằng thắng giải thoát thành tựu. Hoặc với từ thứ nhất (là tán dương) bằng định thành tựu, với từ thứ hai (là tán dương) bằng chứng đắc thành tựu. Hoặc là, với từ thứ nhất (là tán dương) bằng trạng thái của tận trí, với từ thứ hai (là tán dương) bằng trạng thái của vô sanh trí. Hoặc với từ thứ nhất (là tán dương) bằng sự ví như tia chớp, với từ thứ hai (là tán dương) bằng sự ví như kim cang. Hoặc với từ thứ nhất (là tán dương) bằng sự thành tựu ly tham, với từ thứ hai (là tán dương) bằng sự thành tựu tịch diệt. Tương tự, với từ thứ nhất (là tán dương) bằng trạng thái xuất ly, với từ thứ hai (là tán dương) bằng trạng thái thoát ly. Hoặc với từ thứ nhất (là tán dương) bằng trạng thái nhân duyên, với từ thứ hai (là tán dương) bằng trạng thái vô vi. Hoặc với từ thứ nhất (là tán dương) bằng trạng thái thấy rõ, với từ thứ hai (là tán dương) bằng trạng thái viễn ly. Hoặc với từ thứ nhất (là tán dương) bằng trạng thái chủ tể, với từ thứ hai (là tán dương) bằng trạng thái bất tử, vị ấy tán dương Pháp. Hoặc là, với câu ‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā buddhabhāvaṃ upagato’ (vị ấy đã đạt đến Phật quả sau khi tu tập pháp nào), vị ấy tán dương Pháp bằng (đức tính) khéo thuyết; với từ ‘sacchikatvā’ (sau khi đã chứng ngộ), (vị ấy tán dương Pháp) bằng (đức tính) tự mình thấy rõ. Tương tự, với từ thứ nhất (là tán dương) bằng (đức tính) không có thời gian, với từ thứ hai (là tán dương) bằng (đức tính) đến để mà thấy. Hoặc với từ thứ nhất (là tán dương) bằng (đức tính) có tính hướng thượng, với từ thứ hai (là tán dương) bằng (đức tính) được người trí tự mình biết đến. Hoặc với từ thứ nhất, (vị ấy tán dương Pháp) cùng với các giới uẩn, định uẩn, tuệ uẩn của các bậc hữu học cùng với các giới phần đầu v.v...; với từ thứ hai, (vị ấy tán dương Pháp) cùng với các giới uẩn, định uẩn, tuệ uẩn của các bậc vô học cùng với vô vi giới.

‘‘Vītamala’’nti iminā pana saṃkilesābhāvadīpanena visuddhatāya dhammaṃ thometi, ‘‘anuttara’’nti etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanena paripuṇṇatāya. Paṭhamena vā pahānasampadāya, dutiyena sabhāvasampadāya. Paṭhamena vā bhāvanāphalayogyatāya. Bhāvanāguṇena hi so saṃkilesamalasamugghātako, tasmānena bhāvanākiriyāya phalamāha. Dutiyena sacchikiriyāphalayogyatāya. Taduttarikaraṇīyābhāvato hi anaññasādhāraṇatāya anuttarabhāvo sacchikiriyānibbattito, tasmānena sacchikiriyāphalamāhāti.

Lại nữa, với từ ‘vītamala’ (ly cấu), bằng cách chỉ ra sự không có phiền não, vị ấy tán dương Pháp bằng (đức tính) thanh tịnh; với từ ‘anuttara’ (vô thượng), bằng cách chỉ ra sự không có pháp nào khác thù thắng hơn, (vị ấy tán dương Pháp) bằng (đức tính) viên mãn. Hoặc với từ thứ nhất (là tán dương) bằng sự đoạn trừ thành tựu, với từ thứ hai (là tán dương) bằng sự tự tánh thành tựu. Hoặc với từ thứ nhất (là tán dương) bằng sự thích hợp với quả của sự tu tập. Quả vậy, do đức tính của sự tu tập, pháp ấy diệt trừ cấu uế phiền não, do đó với từ này, (vị ấy) nói lên quả của hành động tu tập. Với từ thứ hai (là tán dương) bằng sự thích hợp với quả của hành động chứng ngộ. Quả vậy, do không có việc gì phải làm cao hơn nữa và do không chung với các pháp khác, trạng thái vô thượng được thành tựu từ hành động chứng ngộ, do đó với từ này, (vị ấy) nói lên quả của hành động chứng ngộ.

Evaṃ saṅkhepeneva sabbasaddhammaguṇehi saddhammassāpi thomanāpubbaṅgamaṃ paṇāmaṃ katvā idāni ariyasaṅghassāpi thomanāpubbaṅgamaṃ paṇāmaṃ karonto ‘‘sugatassa orasāna’’ntiādimāha. Tattha sugatassāti sambandhaniddeso, ‘‘puttāna’’nti etena sambajjhitabbo. Urasi bhavā, jātā, saṃvuddhā vā orasā, attajo khettajo antevāsiko dinnakoti catubbidhesu puttesu attajā, taṃsarikkhatāya pana ariyapuggalā ‘‘orasā’’ti vuccanti. Yathā hi manussānaṃ orasaputtā attajātatāya pitusantakassa dāyajjassa visesabhāgino honti, evametepi saddhammasavanante ariyāya jātiyā jātatāya bhagavato santakassa vimuttisukhassa dhammaratanassa ca dāyajjassa visesabhāginoti. Atha vā bhagavato dhammadesanānubhāvena ariyabhūmiṃ okkamamānā, okkantā ca ariyasāvakā bhagavato ure vāyāmajanitābhijātatāya sadisakappanamantarena nippariyāyeneva ‘‘orasā’’ti vattabbatamarahanti. Tathā hi te bhagavatā āsayānusayacariyādhimuttiādiolokanena, vajjānucintanena ca hadaye katvā vajjato nivāretvā anavajje patiṭṭhāpentena sīlādidhammasarīraposanena saṃvaḍḍhāpitā. Yathāha bhagavā itivuttake ‘‘ahamasmi bhikkhave brāhmaṇo…pe… tassa me tumhe puttā orasā mukhato jātā’’tiādi (itivu. 100). Nanu sāvakadesitāpi desanā ariyabhāvāvahāti? Saccaṃ, sā pana tammūlikattā, lakkhaṇādivisesābhāvato ca ‘‘bhagavato dhammadesanā’’ [Pg.21] icceva saṅkhyaṃ gatā, tasmā bhagavato orasaputtabhāvoyeva tesaṃ vattabboti, etena catubbidhesu puttesu ariyasaṅghassa attajaputtabhāvaṃ dasseti. Attano kulaṃ punenti sodhenti, mātāpitūnaṃ vā hadayaṃ pūrentīti puttā, attajādayo. Ariyā pana dhammatantivisodhanena, dhammānudhammapaṭipattiyā cittārādhanena ca tappaṭibhāgatāya bhagavato puttā nāma, tesaṃ. Tassa ‘‘samūha’’nti padena sambandho.

Như vậy, sau khi đã thực hiện việc đảnh lễ mà đi trước là sự tán dương Chánh pháp bằng tất cả các đức tính của Chánh pháp chỉ một cách tóm tắt, bây giờ, trong khi thực hiện việc đảnh lễ mà đi trước là sự tán dương đối với Tăng chúng bậc Thánh, vị ấy đã nói lên (câu kệ) bắt đầu bằng ‘sugatassa orasānaṃ’. Ở đó, ‘sugatassa’ là sự chỉ định về mối liên hệ, cần được liên kết với từ ‘puttānaṃ’. Sinh ra ở ngực, được sinh ra, hoặc được nuôi dưỡng lớn lên (gọi là) orasā (con ruột). Trong bốn loại con là: attaja (con do mình sinh ra), khettaja (con sinh trong ruộng), antevāsika (đệ tử), và dinnaka (con nuôi), (ở đây chỉ lấy) attajā (những người con do mình sinh ra). Lại nữa, do sự tương tự với người con ấy, các bậc Thánh nhân được gọi là ‘orasā’. Quả vậy, cũng như những người con ruột của nhân loại, do được sinh ra từ chính mình, trở thành những người thừa kế đặc biệt của tài sản thừa kế thuộc về người cha, cũng vậy, những vị này, sau khi nghe Chánh pháp, do được sinh ra trong dòng dõi Thánh, cũng trở thành những người thừa kế đặc biệt của tài sản thừa kế thuộc về Đức Thế Tôn là sự an lạc giải thoát và pháp bảo. Hoặc là, các vị Thánh đệ tử đang bước vào và đã bước vào Thánh địa nhờ oai lực của bài thuyết pháp của Đức Thế Tôn, do được sinh ra trong dòng dõi cao quý được tạo ra bởi sự nỗ lực ở trong lòng của Đức Thế Tôn, không cần phải so sánh tương tự, xứng đáng được gọi là ‘orasā’ theo nghĩa đen. Quả vậy, các vị ấy đã được Đức Thế Tôn nuôi dưỡng lớn lên bằng cách quán xét căn tánh, tùy miên, hạnh kiểm, thắng giải v.v..., giữ gìn trong tâm, ngăn ngừa khỏi lỗi lầm, an lập trong sự không có lỗi lầm, và nuôi dưỡng thân pháp gồm giới v.v... Như Đức Thế Tôn đã nói trong kinh Phật Thuyết Như Vậy: ‘Này các Tỳ khưu, Ta là Bà-la-môn... các con là con của Ta, con ruột, sinh ra từ miệng...’ v.v... Chẳng phải bài thuyết pháp do các vị đệ tử thuyết giảng cũng đưa đến trạng thái bậc Thánh sao? Đúng vậy, nhưng bài thuyết pháp ấy, do có nguồn gốc từ Ngài và do không có sự đặc biệt về tướng v.v..., nên được kể là ‘bài thuyết pháp của Đức Thế Tôn’. Do đó, nên nói rằng các vị ấy chính là con ruột của Đức Thế Tôn. Bằng điều này, (vị ấy) chỉ ra rằng trong bốn loại con, Tăng chúng bậc Thánh có địa vị là con do mình sinh ra. Họ làm trong sạch, thanh lọc dòng dõi của mình, hoặc họ làm cho tâm của cha mẹ được viên mãn, nên (gọi là) puttā (con), (như) attajādayo. Lại nữa, các bậc Thánh, do thanh lọc dòng dõi của Pháp, do thực hành pháp và tùy pháp, do làm cho tâm (của Đức Phật) được hoan hỷ, và do có phần tương tự với Ngài, nên được gọi là con của Đức Thế Tôn. (Từ) ‘tesaṃ’ (của các vị ấy) có sự liên kết với từ ‘samūhaṃ’ (hội chúng).

Saṃkilesanimittaṃ hutvā guṇaṃ māreti vibādhatīti māro, devaputtamāro. Sināti pare bandhati etāyāti senā, mārassa senā tathā, mārañca mārasenañca mathenti vilothentīti mārasenamathanā, tesaṃ. ‘‘Māramārasenamathanāna’’nti hi vattabbepi ekadesasarūpekasesavasena evaṃ vuttaṃ. Mārasaddasannidhānena vā senāsaddena mārasenā gahetabbā, gāthābandhavasena cettha rasso. ‘‘Mārasenamaddanāna’’ntipi katthaci pāṭho, so ayuttova ariyājātikattā imissā gāthāya. Nanu ca ariyasāvakānaṃ maggādhigamasamaye bhagavato viya tadantarāyakaraṇatthaṃ devaputtamāro vā mārasenā vā na apasādeti, atha kasmā evaṃ vuttanti? Apasādetabbabhāvakāraṇassa vimathitattā. Tesañhi apasādetabbatāya kāraṇe saṃkilese vimathite tepi vimathitā nāma hontīti. Atha vā khandhābhisaṅkhāramārānaṃ viya devaputtamārassāpi guṇamāraṇe sahāyabhāvūpagamanato kilesabalakāyo idha ‘‘mārasenā’’ti vuccati yathāha bhagavā –

Do trở thành nhân của phiền não (saṃkilesanimittaṃ hutvā) nên giết hại, cản trở (māreti vibādhati) các công đức (guṇaṃ), vì thế (iti) gọi là Ma (māro), tức là Thiên tử ma (devaputtamāro). Do đạo quân này (etāya) trói buộc (sināti = bandhati) kẻ khác (pare), vì thế (iti) gọi là đạo quân (senā), đạo quân của Ma (mārassa senā). Tương tự như vậy (tathā), các vị ấy khuấy rối, nhiễu loạn (mathenti vilothentīti) cả Ma (mārañca) và đạo quân của Ma (mārasenañca), vì thế gọi là những bậc khuấy rối đạo quân của Ma (mārasenamathanā), (lời tán thán này là) của các ngài (tesaṃ). Thật vậy (hi), mặc dù nên nói là “māramārasenamathanānaṃ” (của những bậc khuấy rối Ma và đạo quân của Ma) (vattabbe pi), nhưng ở đây đã được nói như vậy (evaṃ vuttaṃ) theo phương pháp ekadesasarūpekasesa (lược bỏ một phần có hình thức tương tự). Hoặc (vā) do từ “senā” (đạo quân) đứng gần (sannidhānena) từ “māra” (ma), nên hiểu là đạo quân của Ma (mārasenā gahetabbā). Và ở đây (ca ettha), do cấu trúc của kệ ngôn (gāthābandhavasena) nên nguyên âm được rút ngắn (rasso). Ở một vài nơi (katthaci) cũng có cách đọc (pāṭho) là “mārasenamaddanānaṃ” (của những bậc nhiếp phục đạo quân của Ma), nhưng cách đọc ấy (so) không thích hợp (ayutto eva) vì kệ ngôn này (imissā gāthāya) thuộc thể loại Āriyā (ariyājātikattā). Chẳng phải (nanu ca) vào lúc chứng đắc đạo quả (maggādhigamasamaye) của các vị Thánh đệ tử (ariyasāvakānaṃ), Thiên tử ma (devaputtamāro vā) hay đạo quân của Ma (mārasenā vā) đã không hăm dọa (na apasādeti) để gây chướng ngại (tadantarāyakaraṇatthaṃ) như đối với đức Thế Tôn (bhagavato viya) hay sao? Vậy thì (atha) tại sao (kasmā) lại nói như vậy (evaṃ vuttaṃ)? (Câu trả lời là:) Do đã khuấy rối (vimathitattā) nguyên nhân tạo ra trạng thái có thể bị hăm dọa (apasādetabbabhāvakāraṇassa). Thật vậy (hi), đối với các ngài (tesaṃ), khi nguyên nhân (kāraṇe) của trạng thái có thể bị hăm dọa (apasādetabbatāya) là các phiền não (saṃkilese) đã bị khuấy rối (vimathite), thì chúng (Māra và đạo quân) (te pi) cũng được gọi là (nāma honti) đã bị khuấy rối (vimathitā). Hoặc là (atha vā), cũng giống như (viya) trường hợp của Uẩn ma và Hành ma (khandhābhisaṅkhāramārānaṃ), do Thiên tử ma (devaputtamārassāpi) cũng trở thành đồng minh (sahāyabhāvūpagamanato) trong việc giết hại công đức (guṇamāraṇe), nên ở đây (idha) tập hợp các lực lượng phiền não (kilesabalakāyo) được gọi là “đạo quân của Ma” (mārasenā’ti vuccati), như đức Thế Tôn đã dạy (yathāha bhagavā) rằng:

‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati;

Tatiyā khuppipāsā te, catutthī taṇhā pavuccati.

“Này Namuci, các dục vọng (kāmā) là đạo quân thứ nhất (paṭhamā senā) của ngươi (te); sự bất mãn (arati) được gọi là (vuccati) đạo quân thứ hai (dutiyā); cơn đói và khát (khuppipāsā) là đạo quân thứ ba (tatiyā) của ngươi (te); ái dục (taṇhā) được gọi là (pavuccati) đạo quân thứ tư (catutthī).”

Pañcamaṃ thinamiddhaṃ te, chaṭṭhā bhīrū pavuccati;

Sattamī vicikicchā te, makkho thambho te aṭṭhamo.

“Sự hôn trầm và thụy miên (thinamiddhaṃ) là (đạo quân) thứ năm (pañcamaṃ) của ngươi (te); sự khiếp sợ (bhīrū) được gọi là (pavuccati) (đạo quân) thứ sáu (chaṭṭhā); sự hoài nghi (vicikicchā) là (đạo quân) thứ bảy (sattamī) của ngươi (te); sự giả dối (makkho) và sự cứng đầu (thambho) là (đạo quân) thứ tám (aṭṭhamo) của ngươi (te).”

Lābho siloko sakkāro,Micchāladdho ca yo yaso;

Yo cattānaṃ samukkaṃse,Pare ca avajānati.

“Lợi lộc (lābho), danh tiếng (siloko), sự cung kính (sakkāro), và thanh danh (yaso) nào (yo) mà có được một cách sai trái (micchāladdho); và bất cứ ai (yo) tự tán dương mình (attānaṃ samukkaṃse) và khinh miệt người khác (pare ca avajānāti).”

Esā [Pg.22] namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī;

Na naṃ asūro jināti, jetvā ca labhate sukha’’nti. (su. ni. 438;

mahāni. 28;

cūḷani. 47);

“Này Namuci (namuci), đó (esā) là đạo quân (senā) của ngươi (te), là lực lượng tấn công (abhippahārinī) của Kẻ Đen Tối (kaṇhassa). Kẻ không phải anh hùng (asūro) không thể chiến thắng (na jināti) đạo quân ấy (naṃ). (Chỉ có) người anh hùng (sūro) sau khi đã chiến thắng (jetvā ca) mới có được (labhate) hạnh phúc (sukhaṃ).”

Sā ca tehi ariyasāvakehi diyaḍḍhasahassabhedā, anantabhedā vā kilesavāhinī satidhammavicayavīriyasamathādiguṇapaharaṇīhi odhiso mathitā, viddhaṃsitā, vihatā ca, tasmā ‘‘mārasenamathanā’’ti vuccanti. Vilothanañcettha viddhaṃsanaṃ, vihananaṃ vā. Apica khandhābhisaṅkhāramaccudevaputtamārānaṃ tesaṃ sahāyabhāvūpagamanatāya senāsaṅkhātassa kilesamārassa ca mathanato ‘‘mārasenamathanā’’tipi attho gahetabbo. Evañca sati pañcamāranimmathanabhāvena attho paripuṇṇo hoti. Ariyasāvakāpi hi samudayappahānapariññāvasena khandhamāraṃ, sahāyavekallakaraṇena sabbathā, appavattikaraṇena ca abhisaṅkhāramāraṃ, balavidhamanavisayātikkamanavasena maccumāraṃ, devaputtamārañca samucchedappahānavasena sabbaso appavattikaraṇena kilesamāraṃ mathentīti, iminā pana tesaṃ orasaputtabhāve kāraṇaṃ, tīsu puttesu ca anujātataṃ dasseti. Mārasenamathanatāya hi te bhagavato orasaputtā, anujātā cāti.

Và đạo quân phiền não ấy (sā kilesavāhinī), có một ngàn rưỡi (diyaḍḍhasahassa) hoặc vô số (anantabhedā vā) loại, đã bị các vị Thánh đệ tử ấy (tehi ariyasāvakehi) khuấy rối (mathitā), phá hủy (viddhaṃsitā), và tiêu diệt (vihatā ca) từng phần (odhiso) bằng các vũ khí công đức (guṇapaharaṇīhi) như niệm, trạch pháp, tinh tấn, định, v.v. (satidhammavicayavīriyasamathādi). Do đó (tasmā), các ngài được gọi là (vuccanti) “những bậc khuấy rối đạo quân của Ma” (mārasenamathanā’ti). Và ở đây (ca ettha), “vilothana” (khuấy rối) có nghĩa là phá hủy (viddhaṃsanaṃ) hoặc (vā) tiêu diệt (vihananaṃ). Hơn nữa (api ca), cũng nên hiểu (attho gahetabbo) ý nghĩa “những bậc khuấy rối đạo quân của Ma” (mārasenamathanā’ti pi) là do đã khuấy rối (mathanato) Uẩn ma, Hành ma, Tử ma, Thiên tử ma (khandhābhisaṅkhāramaccudevaputtamārānaṃ) và (ca) Phiền não ma (kilesamārassa), được gọi là đạo quân (senāsaṅkhātassa) vì chúng trở thành đồng minh (sahāyabhāvūpagamanatāya) của các ma kia (tesaṃ). Và khi hiểu như vậy (evañca sati), ý nghĩa trở nên trọn vẹn (attho paripuṇṇo hoti) với việc khuấy rối cả năm loại ma (pañcamāranimmathanabhāvena). Thật vậy (hi), các vị Thánh đệ tử (ariyasāvakāpi) khuấy rối (mathenti) Uẩn ma (khandhamāraṃ) bằng cách đoạn trừ Tập đế và liễu tri Khổ đế (samudayappahānapariññāvasena); khuấy rối Hành ma (abhisaṅkhāramāraṃ) bằng cách làm cho nó thiếu vắng đồng minh (sahāyavekallakaraṇena) và làm cho nó hoàn toàn không khởi sanh (sabbathā appavattikaraṇena ca); khuấy rối Tử ma (maccumāraṃ) và Thiên tử ma (devaputtamārañca) bằng cách vượt qua phạm vi quyền lực của chúng (balavidhamanavisayātikkamanavasena); và khuấy rối Phiền não ma (kilesamāraṃ) bằng cách đoạn trừ tận gốc (samucchedappahānavasena) và làm cho nó hoàn toàn không khởi sanh (sabbaso appavattikaraṇena). Hơn nữa (pana), bằng từ này (iminā), tác giả chỉ ra (dasseti) lý do (kāraṇaṃ) các ngài là những người con đích thực (orasaputtabhāve) và là những người con tùy sanh (anujātataṃ) trong ba loại con (tīsu puttesu ca). Thật vậy (hi), do khuấy rối đạo quân của Ma (mārasenamathanatāya), các ngài (te) là những người con đích thực (orasaputtā) và những người con tùy sanh (anujātā ca) của đức Thế Tôn (bhagavato).

Aṭṭhannanti gaṇanaparicchedo, tenasatipi tesaṃ taṃtaṃbhedena anekasatasahassasaṅkhyābhede ariyabhāvakaramaggaphaladhammabhedena imaṃ gaṇanaparicchedaṃ nātivattanti maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvānativattanatoti dasseti. Pi-saddo, api-saddo vā padalīḷādinā kāraṇena aṭṭhāne payutto, so ‘‘ariyasaṅgha’’nti ettha yojetabbo, tena na kevalaṃ buddhadhammeyeva, atha kho ariyasaṅghampīti sampiṇḍeti. Yadipi avayavavinimutto samudāyo nāma koci natthi avayavaṃ upādāya samudāyassa vattabbattā, aviññāyamānasamudāyaṃ pana viññāyamānasamudāyena visesitumarahatīti āha ‘‘aṭṭhannampi samūha’’nti, etena ‘‘ariyasaṅgha’’nti ettha na yena kenaci saṇṭhānādinā, kāyasāmaggiyā vā samudāyabhāvo, api tu maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvenevāti viseseti. Avayavameva sampiṇḍetvā ūhitabbo vitakketabbo, saṃūhanitabbo vā saṅghaṭitabboti samūho, soyeva samoho vacanasiliṭṭhatādinā. Dvidhāpi hi pāṭho yujjati. Ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato ariyā niruttinayena[Pg.23]. Atha vā sadevakena lokena saraṇanti araṇīyato upagantabbato, upagatānañca tadatthasiddhito ariyā, diṭṭhisīlasāmaññena saṃhato, samaggaṃ vā kammaṃ samudāyavasena samupagatoti saṅgho, ariyānaṃ saṅgho, ariyo ca so saṅgho ca yathāvuttanayenāti vā ariyasaṅgho, taṃ ariyasaṅghaṃ. Bhagavato aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti ariyasaṅghassa bahūpakārataṃ dassetuṃ idheva ‘‘sirasā vande’’ti vuttaṃ. Avassañcāyamattho sampaṭicchitabbo vinayaṭṭhakathādīsupi (pārā. aṭṭha. ganthārambhakathā) tathā vuttattā. Keci pana purimagāthāsupi taṃ padamānetvā yojenti, tadayuttameva ratanattayassa asādhāraṇaguṇappakāsanaṭṭhānattā, yathāvuttakāraṇassa ca sabbesampi saṃvaṇṇanākārānamadhippetattāti.

Từ “aṭṭhannaṃ” (của tám vị) là sự xác định về số lượng (gaṇanaparicchedo). Bằng từ này (tena), tác giả chỉ ra rằng (dasseti) mặc dù (sati pi) các ngài có đến hàng trăm ngàn vị (anekasatasahassasaṅkhyābhede) theo các phân loại khác nhau (taṃtaṃbhedena), nhưng các ngài không vượt qua (nātivattanti) sự xác định số lượng này (imaṃ gaṇanaparicchedaṃ) do sự phân chia của các pháp đạo và quả tạo nên bậc Thánh (ariyabhāvakaramaggaphaladhammabhedena), và do không vượt qua được trạng thái của bậc trú trong đạo và bậc trú trong quả (maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvānativattanato). Từ “pi” (pi-saddo) hoặc (vā) “api” (api-saddo) được dùng không đúng chỗ (aṭṭhāne payutto) vì lý do (kāraṇena) như làm cho câu văn thêm hay (padalīḷādinā); từ ấy (so) nên được kết hợp (yojetabbo) với “ariyasaṅghaṃ” (đến Thánh Tăng). Bằng cách đó (tena), nó tóm tắt ý nghĩa rằng (sampiṇḍeti): “Tôi không chỉ (na kevalaṃ) đảnh lễ Phật và Pháp (buddhadhammeyeva), mà còn (atha kho) đảnh lễ cả Thánh Tăng nữa (ariyasaṅghampi)”. Mặc dù (yadipi) không có (natthi) một tập hợp nào (samudāyo nāma koci) tách rời khỏi các thành phần (avayavavinimutto), vì tập hợp được nói đến (samudāyassa vattabbattā) dựa trên (upādāya) các thành phần (avayavaṃ), nhưng (pana) có thể (arahati) làm nổi bật (visesituṃ) một tập hợp chưa được biết đến (aviññāyamānasamudāyaṃ) bằng một tập hợp đã được biết đến (viññāyamānasamudāyena), vì thế (iti) tác giả nói (āha) “aṭṭhannampi samūhaṃ” (tập hợp của tám vị). Bằng câu này (etena), tác giả làm rõ rằng (viseseti) trong cụm từ “ariyasaṅghaṃ” (Thánh Tăng), trạng thái tập hợp (samudāyabhāvo) không phải (na) do bất kỳ (yena kenaci) hình tướng nào (saṇṭhānādinā) hay (vā) sự hợp nhất về thân thể (kāyasāmaggiyā), mà (api tu) chỉ do trạng thái của bậc trú trong đạo và bậc trú trong quả (maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāveneva). “Samūho” (tập hợp) là vì các thành phần (avayavameva) cần được suy xét (ūhitabbo vitakketabbo) sau khi đã được tập hợp lại (sampiṇḍetvā), hoặc (vā) cần được tập hợp, kết hợp lại (saṃūhanitabbo saṅghaṭitabboti). Chính từ đó (so eva) trở thành “samoho” do sự trôi chảy của lời nói, v.v. (vacanasiliṭṭhatādinā). Thật vậy (hi), cả hai cách đọc (dvidhāpi pāṭho) đều hợp lý (yujjati). Theo từ nguyên học (niruttinayena), các ngài là bậc Thánh (ariyā) vì đã xa lìa (ārakattā) các phiền não (kilesehi), vì không đi đến (na iriyanato) điều bất lợi (anaye), và (ca) vì đi đến (iriyanato) điều lợi ích (aye). Hoặc là (atha vā), các ngài là bậc Thánh (ariyā) vì được thế gian cùng với chư thiên (sadevakena lokena) tìm đến (araṇīyato upagantabbato) làm nơi nương tựa (saraṇanti), và (ca) vì mục đích của những người đã tìm đến (upagatānaṃ) được thành tựu (tadatthasiddhito). Tăng đoàn (saṅgho) là vì được hợp nhất (saṃhato) bởi sự tương đồng về tri kiến và giới hạnh (diṭṭhisīlasāmaññena), hoặc (vā) vì cùng nhau thực hiện (samupagato) các hoạt động chung (samaggaṃ kammaṃ) theo cách tập hợp (samudāyavasena). “Ariyasaṅgho” (Thánh Tăng) là Tăng đoàn của các bậc Thánh (ariyānaṃ saṅgho), hoặc (vā) vị ấy vừa là bậc Thánh (ariyo ca so) vừa là Tăng đoàn (saṅgho ca) theo cách đã nói (yathāvuttanayenāti). (Tôi đảnh lễ) Thánh Tăng ấy (taṃ ariyasaṅghaṃ). Trong thời kỳ sau khi đức Thế Tôn nhập diệt (bhagavato aparabhāge), việc chứng ngộ Phật bảo và Pháp bảo (buddhadhammaratanānampi samadhigamo) cũng phụ thuộc vào Tăng bảo (saṅgharatanādhīno). Do đó (iti), để chỉ ra (dassetuṃ) sự giúp đỡ to lớn (bahūpakārataṃ) của Thánh Tăng (ariyasaṅghassa), chính ở đây (idha eva) đã nói rằng (vuttaṃ) “sirasā vande” (con xin hết lòng đảnh lễ). Và (ca) ý nghĩa này (ayaṃ attho) chắc chắn (avassaṃ) phải được chấp nhận (sampaṭicchitabbo), vì trong các sách Chú giải Luật tạng, v.v. (vinayaṭṭhakathādīsu pi) cũng đã nói như vậy (tathā vuttattā). Tuy nhiên (pana), một số vị (keci) lại đem từ ấy (taṃ padaṃ) áp dụng (yojenti) cho cả những câu kệ trước (purimagāthāsu pi), nhưng điều đó (tad) hoàn toàn không hợp lý (ayuttaṃ eva), vì đây là nơi trình bày những phẩm chất không chung (asādhāraṇaguṇappakāsanaṭṭhānattā) của Tam bảo (ratanattayassa), và (ca) vì lý do đã nêu (yathāvuttakāraṇassa) cũng là chủ ý (adhippetattā) của tất cả (sabbesampi) các nhà sớ giải (saṃvaṇṇanākārānaṃ).

Imāya pana gāthāya ariyasaṅghassa pabhavasampadā pahānasampadādayo aneke guṇā dassitā honti. Kathaṃ? ‘‘Sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti hi etena ariyasaṅghassa pabhavasampadaṃ dasseti sammāsambuddhapabhavatādīpanato. ‘‘Mārasenamathanāna’’nti etena pahānasampadaṃ sakalasaṃkilesappahānadīpanato. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena ñāṇasampadaṃ maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvadīpanato. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti etena sabhāvasampadaṃ sabbasaṅghānaṃ aggabhāvadīpanato. Atha vā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti ariyasaṅghassa visuddhanissayabhāvadīpanaṃ. ‘‘Mārasenamathanāna’’nti sammāujuñāyasāmīcipaṭipannabhāvadīpanaṃ. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti āhuneyyādibhāvadīpanaṃ. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti anuttarapuññakkhettabhāvadīpanaṃ. Tathā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabbhāvaṃ dasseti. Lokuttarasaraṇagamanena hi te bhagavato orasaputtā jātā. ‘‘Mārasenamathanāna’nti etena abhinīhārasampadāsiddhaṃ pubbabhāgasammāpaṭipattiṃ dasseti. Katābhinīhārā hi sammāpaṭipannā māraṃ, mārasenaṃ vā abhivijinanti. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena viddhastavipakkhe sekkhāsekkhadhamme dasseti puggalādhiṭṭhānena maggaphaladhammānaṃ dassitattā. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti etena aggadakkhiṇeyyabhāvaṃ dasseti anuttarapuññakkhettabhāvassa dassitattā. Saraṇagamanañca sāvakānaṃ sabbaguṇassa ādi, sapubbabhāgapaṭipadā sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe, asekkhā sīlakkhandhādayo [Pg.24] pariyosānantiādimajjhapariyosānakalyāṇā saṅkhepato sabbepi ariyasaṅghaguṇā dassitā hontīti.

Lại nữa, bằng bài kệ này, nhiều đức hạnh của Thánh Tăng như sự toàn hảo về nguồn gốc, sự toàn hảo về đoạn trừ v.v... đã được chỉ ra. Như thế nào? Thật vậy, bằng câu ‘là những người con đích thực của bậc Thiện Thệ’ (sugatassa orasānaṃ puttānaṃ), (tác giả) đã chỉ ra sự toàn hảo về nguồn gốc của Thánh Tăng, vì nó chỉ rõ (các ngài) có nguồn gốc từ bậc Chánh Đẳng Giác. Bằng câu ‘là những vị nghiền nát đạo binh của Ma vương’ (mārasenamathanānaṃ), (tác giả) đã chỉ ra sự toàn hảo về đoạn trừ, vì nó chỉ rõ sự đoạn trừ tất cả phiền não. Bằng câu ‘là tập hợp của tám (hạng)’ (aṭṭhannampi samūhaṃ), (tác giả) đã chỉ ra sự toàn hảo về trí tuệ, vì nó chỉ rõ trạng thái của bậc trú trong Đạo và bậc trú trong Quả. Bằng câu ‘Thánh Tăng’ (ariyasaṅghaṃ), (tác giả) đã chỉ ra sự toàn hảo về bản chất, vì nó chỉ rõ trạng thái tối thượng trong tất cả các Tăng chúng. Hoặc là, câu ‘là những người con đích thực của bậc Thiện Thệ’ (sugatassa orasānaṃ puttānaṃ) chỉ rõ trạng thái có nơi nương tựa thanh tịnh của Thánh Tăng. Câu ‘là những vị nghiền nát đạo binh của Ma vương’ (mārasenamathanānaṃ) chỉ rõ trạng thái của bậc đã thực hành chánh trực, như lý, và hợp lẽ. Câu ‘là tập hợp của tám (hạng)’ (aṭṭhannampi samūhaṃ) chỉ rõ trạng thái đáng được cúng dường v.v... Câu ‘Thánh Tăng’ (ariyasaṅghaṃ) chỉ rõ trạng thái là ruộng phước vô thượng. Cũng vậy, bằng câu ‘là những người con đích thực của bậc Thiện Thệ’ (sugatassa orasānaṃ puttānaṃ), (tác giả) đã chỉ ra sự hiện hữu của việc quy y siêu thế của Thánh Tăng. Vì rằng, do quy y siêu thế mà các vị ấy trở thành những người con đích thực của Đức Thế Tôn. Bằng câu ‘là những vị nghiền nát đạo binh của Ma vương’ (mārasenamathanānaṃ), (tác giả) đã chỉ ra sự chánh hạnh trong giai đoạn đầu đã được thành tựu do sự toàn hảo về ước nguyện. Vì rằng, những vị đã thực hành chánh hạnh, sau khi đã lập nguyện, chiến thắng Ma vương hoặc đạo binh của Ma vương. Bằng câu ‘là tập hợp của tám (hạng)’ (aṭṭhannampi samūhaṃ), (tác giả) đã chỉ ra các pháp hữu học và vô học có các pháp đối nghịch đã bị phá tan, vì các pháp Đạo và Quả được chỉ ra bằng cách lấy cá nhân làm nền tảng. Bằng câu ‘Thánh Tăng’ (ariyasaṅghaṃ), (tác giả) đã chỉ ra trạng thái đáng nhận lễ vật tối thượng, vì trạng thái là ruộng phước vô thượng đã được chỉ ra. Và việc quy y của các vị Thinh văn là khởi đầu của tất cả đức hạnh, các uẩn như giới của bậc hữu học cùng với sự thực hành trong giai đoạn đầu là ở giữa, các uẩn như giới của bậc vô học là ở cuối cùng. Như vậy, tất cả các đức hạnh của Thánh Tăng, tốt đẹp ở đoạn đầu, đoạn giữa, và đoạn cuối, đã được chỉ ra một cách tóm tắt.

Evaṃ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃ nipaccakāraṃ yathādhippetapayojane pariṇāmento ‘‘iti me’’tiādimāha. Tattha iti-saddo nidassane. Tena gāthāttayena yathāvuttanayaṃ nidasseti. Meti attānaṃ karaṇavacanena kattubhāvena niddisati. Tassa ‘‘yaṃ puññaṃ mayā laddha’’nti pāṭhasesena sambandho, sampadānaniddeso vā eso, ‘‘atthī’’ti pāṭhaseso, sāminiddeso vā ‘‘yaṃ mama puññaṃ vandanāmaya’’nti. Pasīdīyate pasannā, tādisā mati paññā, cittaṃ vā yassāti pasannamati, aññapadaliṅgappadhānattā imassa samāsapadassa ‘‘pasannamatino’’ti vuttaṃ. Ratiṃ nayati, janeti, vahatīti vā ratanaṃ, sattavidhaṃ, dasavidhaṃ vā ratanaṃ, tamiva imānīti neruttikā. Sadisakappanamaññatra pana yathāvuttavacanattheneva buddhādīnaṃ ratanabhāvo yujjati. Tesañhi ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā (dī. ni. 1.157, 255) yathābhūtaguṇe āvajjantassa amatādhigamahetubhūtaṃ anappakaṃ pītipāmojjaṃ uppajjati. Yathāha –

Như vậy, sau khi đã đảnh lễ Tam Bảo một cách tóm tắt bằng ba bài kệ qua việc tán thán tất cả các đức hạnh, bây giờ, (vị Chú giải) hướng sự cung kính ấy đến mục đích đã định và nói câu bắt đầu bằng ‘iti me’. Ở đây, từ ‘iti’ có nghĩa là chỉ thị. Bằng từ ấy, ngài chỉ ra phương pháp đã được nói đến bằng ba bài kệ. Bằng từ ‘me’, ngài chỉ chính mình trong vai trò chủ thể bằng công cụ cách. Nó có liên hệ với phần còn lại của câu là ‘phước báu nào đã được tôi đạt được’. Hoặc đó là chỉ định cách, phần còn lại của câu là ‘có’. Hoặc là sở hữu cách, (có nghĩa là) ‘phước báu của tôi là (phước) đảnh lễ’. (Trí tuệ) được làm cho trong sạch là trong sáng; người có trí tuệ hay tâm trong sạch, thanh tịnh như vậy được gọi là ‘pasannamati’ (người có trí tuệ trong sáng); do tính của từ hợp thành này là tính của từ khác làm chính, nên được nói là ‘pasannamatino’. Bảo vật (ratana) là vì nó mang lại, tạo ra, hay đem đến sự hoan hỷ. Các nhà ngữ nguyên học nói rằng: ‘Có bảy loại hoặc mười loại bảo vật, những thứ này (Phật, Pháp, Tăng) cũng giống như vậy’. Tuy nhiên, ngoài sự so sánh tương đồng, bản chất bảo vật của Đức Phật v.v... là hợp lý chỉ bằng ý nghĩa của từ đã được nói đến. Thật vậy, đối với người quán tưởng các đức hạnh như thật của các ngài qua (các câu) bắt đầu bằng ‘itipi so bhagavā’, hỷ và lạc vô lượng, là nhân để chứng đắc bất tử, được sanh khởi. Như đã được nói –

‘‘Yasmiṃ mahānāma samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na moha…pe… ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tathāgataṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana mahānāma ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyatī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11).

‘Này Mahānāma, vào lúc nào vị Thánh đệ tử niệm tưởng đến Như Lai, vào lúc ấy, tâm của vị ấy không bị tham ái chi phối, không bị sân... không bị si chi phối... vào lúc ấy, tâm của vị ấy trở nên chánh trực, hướng về Như Lai. Này Mahānāma, và vị Thánh đệ tử có tâm chánh trực đạt được sự hiểu biết về ý nghĩa, đạt được sự hiểu biết về pháp, đạt được sự hân hoan liên hệ đến pháp. Đối với người đã hân hoan, hỷ sanh khởi’ v.v...

Cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāsu –

Hoặc là, ý nghĩa của từ ‘ratana’ là trạng thái được tôn kính v.v... Điều này đã được nói trong các sách Chú giải –

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (khu. pā. aṭṭha. 6.3;

udāna. aṭṭha. 47;

dī. ni. aṭṭha. 2.33;

su. ni. 1.226;

mahāni. aṭṭha. 1.226);

‘Vì được tôn kính, có giá trị lớn, vô song, khó thấy được, và là vật thọ dụng của những chúng sanh cao quý, do đó nó được gọi là bảo vật’.

Cittīkatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā sātisayato buddhādīsuyeva labbhantīti. Vitthāro ratanasuttavaṇṇanāyaṃ (khu. pā. aṭṭha. 6.3; su. ni. aṭṭha. 1.226) gahetabbo. Ayamattho [Pg.25] pana nibbacanatthavasena na vutto, atha kenāti ce? Loke ratanasammatassa vatthuno garukātabbatādiatthavasenāti saddavidū. Sādhūnañca ramanato, saṃsāraṇṇavā ca taraṇato, sugatinibbānañca nayanato ratanaṃ tulyatthasamāsavasena, alamatipapañcena. Ekasesapakappanena, puthuvacananibbacanena vā ratanāni. Tiṇṇaṃ samūho, tīṇi vā samāhaṭāni, tayo vā avayavā assāti tayaṃ, ratanānameva tayaṃ, nāññesanti ratanattayaṃ. Avayavavinimuttassa pana samudāyassa abhāvato tīṇi eva ratanāni tathā vuccanti, na samudāyamattaṃ, samudāyāpekkhāya pana ekavacanaṃ kataṃ. Vandīyate vandanā, sāva vandanāmayaṃ yathā ‘‘dānamayaṃ sīlamaya’’nti (dī. ni. 3.305; itivu. 60; netti. 33). Vandanā cettha kāyavācācittehi tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaninnatā, thomanā vā. Apica tassā cetanāya sahajātādopakāreko saddhāpaññāsativīriyādisampayuttadhammo vandanā, tāya pakatanti vandanāmayaṃ yathā ‘‘sovaṇṇamayaṃ rūpiyamaya’’nti, atthato pana yathāvuttacetanāva. Ratanattaye, ratanattayassa vā vandanāmayaṃ ratanattayavandanāmayaṃ. Pujjabhavaphalanibbattanato puññaṃ niruttinayena, attano kārakaṃ, santānaṃ vā punāti visodhetīti puññaṃ, sakammakattā dhātussa kāritavasena atthavivaraṇaṃ labbhati, saddanipphatti pana suddhavasenevāti saddavidū.

Và các trạng thái như được tôn kính v.v... là không chung với các thứ khác, một cách vượt trội, chỉ có thể được tìm thấy ở nơi đức Phật v.v... (Phần) chi tiết nên được hiểu trong Chú giải kinh Ratanasutta. Tuy nhiên, ý nghĩa này không được nói đến theo cách giải thích từ ngữ, nếu hỏi: ‘Vậy thì do đâu (mà có)?’, (câu trả lời là:) ‘Do ý nghĩa của sự tôn trọng v.v... đối với vật được xem là bảo vật ở trên đời’, theo các nhà ngữ pháp học. Và do làm cho tâm của các bậc thiện nhân được hoan hỷ, do giúp vượt qua đại dương của vòng luân hồi, và do dẫn đến thiện thú và Níp-bàn, nên (gọi là) ratana (bảo vật), theo cách giải thích của túc từ đa hợp có cùng ý nghĩa; không cần phải nói dông dài. Hoặc do sự áp dụng quy tắc ekasesa (chỉ giữ lại một từ), hoặc do sự giải thích ở số nhiều, nên (gọi là) ratanāni (các bảo vật). Tayaṃ là tập hợp của ba, hoặc là ba thứ được kết hợp lại, hoặc là ‘vật này có ba thành phần’. Ratanattayaṃ là tayaṃ của chính các bảo vật, không phải của những thứ khác. Tuy nhiên, do không có một tập hợp nào tách rời khỏi các thành phần của nó, nên chính ba bảo vật được gọi như vậy, chứ không chỉ là một tập hợp đơn thuần; nhưng số ít được dùng với ý nghĩa chỉ một tập hợp. Vandīyate là vandanā (sự đảnh lễ). Chính nó là vandanāmayaṃ, giống như trong câu ‘‘dānamayaṃ sīlamayaṃ’’ (công đức do bố thí, công đức do giữ giới). Và ở đây, vandanā là sự hướng tâm đến các đức tính của Tam bảo bằng thân, khẩu, ý, hoặc là sự tán thán. Hơn nữa, vandanā là pháp tương ưng như tín, tuệ, niệm, tấn v.v... là pháp hỗ trợ bằng cách đồng sanh v.v... cho tư tâm ấy; vandanāmayaṃ là ‘được làm bởi cái đó’, giống như trong câu ‘‘sovaṇṇamayaṃ rūpiyamayaṃ’’ (làm bằng vàng, làm bằng bạc); tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, đó chính là tư tâm đã được nói đến. Ratanattayavandanāmayaṃ là vandanāmayaṃ ở nơi Tam bảo, hoặc của Tam bảo. Puññaṃ (công đức) là do tạo ra quả là sự hiện hữu đáng được tôn kính, theo cách giải thích từ nguyên; hoặc puññaṃ là do thanh lọc, làm trong sạch dòng tương tục của người thực hiện nó; sự giải thích ý nghĩa được hiểu theo cách của thể sai khiến (kārita) của ngữ căn do có đối tượng, tuy nhiên, sự hình thành của từ (puñña) chỉ được hiểu theo cách của thể chủ động thuần túy, theo các nhà ngữ pháp học.

Taṃtaṃsampattiyā vibandhanavasena sattasantānassa antare vemajjhe eti āgacchatīti antarāyo, diṭṭhadhammikādianattho. Paṇāmapayojane vuttavidhinā suṭṭhu vihato viddhasto antarāyo assāti suvihatantarāyo. Vihananañcettha taduppādakahetupariharaṇavasena tesaṃ antarāyānamanuppattikaraṇanti daṭṭhabbaṃ. Hutvāti pubbakālakiriyā, tassa ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena sambandho. Tassāti yaṃ-saddena uddiṭṭhassa vandanāmayapuññassa. Ānubhāvenāti balena.

Antarāyo (chướng ngại) là ‘điều bất lợi đi vào, xen vào giữa dòng tương tục của chúng sanh bằng cách ngăn cản các thành tựu khác nhau’; đó là điều bất lợi trong hiện tại v.v... Suvihatantarāyo là ‘vị có các chướng ngại đã được loại trừ, đã được phá hủy hoàn toàn theo cách đã nói trong phần mục đích của sự đảnh lễ’. Và ở đây, vihananaṃ (sự loại trừ) nên được hiểu là sự làm cho các chướng ngại ấy không sanh khởi bằng cách loại bỏ các nguyên nhân tạo ra chúng. Hutvā là một bất biến quá khứ phân từ, nó có liên hệ với câu ‘‘atthaṃ pakāsayissāmi’’. Tassa là của công đức do sự đảnh lễ đã được chỉ đến bằng từ yaṃ. Ānubhāvena là bằng năng lực.

‘‘Tejo ussāhamantā ca, pabhū sattīti pañcime;

‘Ānubhāvo’ti vuccanti, ‘pabhāvo’ti ca te vade’’ti. –

“Uy lực, sự nỗ lực và sự bàn bạc, quyền lực và năng lực, năm điều này được gọi là ‘ānubhāva’; và chúng cũng được gọi là ‘pabhāva’.”

Vuttesu hi atthesu idha sattiyaṃ vattati. Anu punappunaṃ taṃsamaṅgiṃ bhāveti vaḍḍhetīti hi anubhāvo, soyeva ānubhāvoti udānaṭṭhakathāyaṃ[Pg.26], atthato pana yathāladdhasampattinimittakassa purimakammassa balānuppadānavasasaṅkhātā vandanāmayapuññassa sattiyeva, sā ca suvihatantarāyatāya karaṇaṃ, hetu vā sambhavati.

Trong số các ý nghĩa đã được nêu, ở đây (từ này) được dùng với nghĩa là năng lực. Thật vậy, anubhāva là ‘làm phát triển, làm tăng trưởng nhiều lần người sở hữu nó’; chính nó là ānubhāva, như đã được nói trong Chú giải Udāna. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, đó chính là năng lực của công đức do sự đảnh lễ, được gọi là năng lực cung cấp sức mạnh cho nghiệp quá khứ vốn là nguyên nhân của các thành tựu đã đạt được. Và năng lực ấy là công cụ, hoặc là nguyên nhân, cho việc loại trừ hoàn toàn các chướng ngại.

Ettha pana ‘‘pasannamatino’’ti etena attano pasādasampattiṃ dasseti. ‘‘Ratanattayavandanāmaya’’nti etena ratanattayassa khettabhāvasampattiṃ, tato ca tassa puññassa attano pasādasampattiyā, ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyāti dvīhi aṅgehi atthasaṃvaṇṇanāya upaghātakaupaddavānaṃ vihanane samatthataṃ dīpeti. Caturaṅgasampattiyā dānacetanā viya hi dvayaṅgasampattiyā paṇāmacetanāpi antarāyavihananena diṭṭhadhammikāti.

Ở đây, bằng từ ‘‘pasannamatino’’, ngài cho thấy sự thành tựu về lòng tịnh tín của mình. Bằng từ ‘‘ratanattayavandanāmayaṃ’’, ngài cho thấy sự thành tựu về phương diện là mảnh ruộng phước của Tam bảo. Và do đó, ngài chỉ ra rằng công đức ấy có khả năng loại trừ các tai họa và hiểm nguy đối với việc chú giải ý nghĩa, nhờ vào hai yếu tố: sự thành tựu về lòng tịnh tín của chính mình và sự thành tựu về phương diện là mảnh ruộng phước của Tam bảo. Thật vậy, giống như tư tâm bố thí có kết quả trong hiện tại nhờ vào sự thành tựu bốn yếu tố, tư tâm đảnh lễ cũng có kết quả trong hiện tại qua việc loại trừ các chướng ngại, nhờ vào sự thành tựu hai yếu tố.

Evaṃ ratanattayassa nipaccakārakaraṇe payojanaṃ dassetvā idāni yassā dhammadesanāya atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo, tadapi saṃvaṇṇetabbadhammabhāvena dassetvā guṇābhitthavanavisesena abhitthavetuṃ ‘‘dīghassā’’tiādimāha. Ayañhi ācariyassa pakati, yadidaṃ taṃtaṃsaṃvaṇṇanāsu ādito tassa tassa saṃvaṇṇetabbadhammassa visesaguṇakittanena thomanā. Tathā hi tesu tesu papañcasūdanīsāratthapakāsanīmanorathapūraṇīaṭṭhasālinīādīsu yathākkamaṃ ‘‘paravādamathanassa, ñāṇappabhedajananassa, dhammakathikapuṅgavānaṃ vicittapaṭibhānajananassa,

Sau khi đã chỉ ra mục đích của việc thể hiện lòng tôn kính đối với Tam bảo như vậy, bây giờ, vì muốn chú giải ý nghĩa của bài thuyết pháp nào, ngài đã nói câu ‘‘dīghassā’’ti v.v... để tán thán bài thuyết pháp ấy bằng một lời tán thán đặc biệt về các đức tính, sau khi đã chỉ ra nó với tư cách là pháp cần được chú giải. Thật vậy, đây là thông lệ của vị Luận sư, đó là, ở phần đầu của các bộ chú giải khác nhau, có lời tán thán bằng cách tuyên dương các đức tính đặc biệt của pháp cần được chú giải tương ứng. Thật vậy, trong các bộ Papañcasūdanī, Sāratthapakāsinī, Manorathapūraṇī, Aṭṭhasālinī v.v..., theo thứ tự, (có các câu như sau): “của (bộ kinh) có khả năng đè bẹp các tà thuyết, làm sanh khởi các loại trí tuệ, làm sanh khởi trí tuệ biện tài đa dạng cho các vị pháp sư ưu việt,”

Tassa gambhīrañāṇehi, ogāḷhassa abhiṇhaso;

Nānānayavicittassa, abhidhammassa ādito’’ti. ādinā –

“của bộ Abhidhamma ấy, vốn được các bậc trí tuệ uyên thâm thường xuyên thâm nhập, và vốn đa dạng với nhiều phương pháp khác nhau, ở phần đầu,” v.v...

Thomanā katā. Tattha dīghassāti dīghanāmakassa. Dīghasuttaṅkitassāti dīghehi abhiāyatavacanappabandhavantehi suttehi lakkhitassa, anena ‘‘dīgho’’ti ayaṃ imassa āgamassa atthānugatā samaññāti dasseti. Nanu ca suttāniyeva āgamo, kathaṃ so tehi aṅkīyatīti? Saccametaṃ paramatthato, paññattito pana suttāni upādāya āgamabhāvassa paññattattā avayavehi suttehi avayavībhūto āgamo aṅkīyati. Yatheva hi atthabyañjanasamudāye ‘‘sutta’’nti vohāro, evaṃ suttasamudāye āgamavohāroti. Paṭiccasamuppādādinipuṇatthabhāvato nipuṇassa. Āgacchanti attatthaparatthādayo ettha, etena, etasmāti vā āgamo, uttamaṭṭhena, patthanīyaṭṭhena ca so varoti [Pg.27] āgamavaro. Apica āgamasammatehi bāhirakapaveditehi bhāratapurāṇakathānarasīhapurāṇakathādīhi varotipi āgamavaro, tassa. Buddhānamanubuddhā buddhānubuddhā, buddhānaṃ saccapaṭivedhaṃ anugamma paṭividdhasaccā aggasāvakādayo ariyā, tehi atthasaṃvaṇṇanāvasena, guṇasaṃvaṇṇanāvasena ca saṃvaṇṇitoti tathā. Atha vā buddhā ca anubuddhā ca, tehi saṃvaṇṇito yathāvuttanayenāti tathā, tassa. Sammāsambuddheneva hi tiṇṇampi piṭakānaṃ atthasaṃvaṇṇanākkamo bhāsito, tato paraṃ saṅgāyanādivasena sāvakehīti ācariyā vadanti. Vuttañca majjhimāgamaṭṭhakathāya upālisuttavaṇṇanāyaṃ ‘‘veyyākaraṇassāti vitthāretvā atthadīpakassa. Bhagavatā hi abyākataṃ tantipadaṃ nāma natthi, sabbesaṃyeva attho kathito’’ti (ma. ni. aṭṭha. 3.76). Saddhāvahaguṇassāti buddhādīsu pasādāvahaguṇassa. Nanu ca sabbampi buddhavacanaṃ tepiṭakaṃ saddhāvahaguṇameva, atha kasmā ayamaññasādhāraṇaguṇena thomitoti? Sātisayato imassa tagguṇasampannattā. Ayañhi āgamo brahmajālādīsu sīladiṭṭhādīnaṃ anavasesaniddesādivasena, mahāpadānādīsu (dī. ni. 2.3) purimabuddhānampi guṇaniddesādivasena, pāthikasuttādīsu (dī. ni. 3.1.4) titthiye madditvā appaṭivattiyasīhanādanadanādivasena, anuttariyasuttādīsu visesato buddhaguṇavibhāvanena ratanattaye sātisayaṃ saddhaṃ āvahatīti.

Sự tán thán đã được thực hiện. Trong đó, dīghassa có nghĩa là của (bộ kinh) có tên là Dīgha (Trường). Dīghasuttaṅkitassa có nghĩa là được đánh dấu bởi các kinh có chuỗi lời văn dài; bằng (từ) này, (chú giải) chỉ ra rằng danh xưng ‘Dīgha’ (Trường) này của bộ kinh này là một tên gọi phù hợp với ý nghĩa. Chẳng phải chính các kinh là āgama (thánh điển) sao? Làm sao āgama ấy lại được đánh dấu bởi các kinh ấy? Về phương diện chân đế, điều này là đúng. Nhưng về phương diện chế định, vì bản chất của āgama được chế định dựa vào các kinh, nên āgama, vốn là một tổng thể, được đánh dấu bởi các kinh, vốn là các bộ phận. Quả vậy, giống như có cách gọi ‘sutta’ (kinh) cho tập hợp của ý nghĩa và văn tự, cũng vậy, có cách gọi ‘āgama’ (thánh điển) cho tập hợp các kinh. Của (bộ kinh) tế nhị, do có ý nghĩa tế nhị về Duyên khởi v.v... Lợi ích cho mình, lợi ích cho người khác v.v... đến (āgacchanti) trong đây, qua đây, hoặc từ đây, nên gọi là āgamo (thánh điển). Và vì nó cao thượng (uttamaṭṭha) và đáng mong mỏi (patthanīyaṭṭha), nên nó là varo (tuyệt hảo). Do đó, gọi là āgamavaro (thánh điển tuyệt hảo). Hơn nữa, nó cũng cao thượng hơn các tác phẩm được coi là thánh điển (āgama) do ngoại đạo tuyên thuyết như Bhāratapurāṇakathā, Narasīhapurāṇakathā v.v..., nên cũng gọi là āgamavaro. Của (thánh điển tuyệt hảo) ấy. Các vị tùy giác của chư Phật là buddhānubuddhā. Các bậc Thánh, như các vị Thượng thủ Thinh văn v.v..., những vị đã thấu triệt chân lý sau khi theo sự thấu triệt chân lý của chư Phật. (Bộ kinh này) được các vị ấy tán thán qua việc giải thích ý nghĩa và tán thán ân đức, nên gọi như vậy (Buddhānubuddhasaṃvaṇṇita). Hoặc là, (buddhānubuddhā là) chư Phật và các vị tùy giác. (Bộ kinh này) được các vị ấy tán thán theo cách đã nói, nên gọi như vậy. Của (bộ kinh) ấy. Quả vậy, các vị đạo sư nói rằng chính Đức Chánh Đẳng Giác đã thuyết giảng trình tự giải thích ý nghĩa của cả ba tạng, sau đó các vị Thinh văn (tán thán) qua việc kết tập v.v... Và đã được nói trong Chú giải kinh Upāli thuộc Chú giải Trung Bộ Kinh: “veyyākaraṇassa có nghĩa là của người làm sáng tỏ ý nghĩa bằng cách giải thích rộng ra. Quả vậy, không có một văn bản nào mà ý nghĩa không được Đức Thế Tôn tuyên thuyết; ý nghĩa của tất cả đều đã được nói đến.” Saddhāvahaguṇassa có nghĩa là có phẩm chất mang lại sự trong sạch (tín tâm) đối với Phật v.v... Chẳng phải toàn bộ Phật ngôn, tức Tam tạng, đều có phẩm chất mang lại đức tin sao? Vậy tại sao (bộ kinh) này lại được tán thán bằng một phẩm chất chung cho các bộ khác? Vì bộ kinh này sở hữu phẩm chất ấy một cách vượt trội. Quả vậy, bộ kinh này mang lại đức tin vượt trội nơi Tam bảo: trong các kinh như kinh Phạm Võng, qua việc trình bày không sót một chi tiết nào về giới, tà kiến v.v...; trong các kinh như kinh Đại Bổn, qua việc trình bày ân đức của cả chư Phật quá khứ; trong các kinh như kinh Pāthika, qua việc nhiếp phục các ngoại đạo và rống lên tiếng rống sư tử không thể bị bác bỏ; và trong các kinh như kinh Vô Thượng, qua việc đặc biệt xiển dương ân đức của Đức Phật.

Evaṃ saṃvaṇṇetabbadhammassa abhitthavanampi katvā idāni saṃvaṇṇanāya sampati vakkhamānāya āgamanavisuddhiṃ dassetuṃ ‘‘atthappakāsanattha’’ntiādimāha. Imāya hi gāthāya saṅgītittayamāruḷhadīghāgamaṭṭhakathātova sīhaḷabhāsāmattaṃ vinā ayaṃ vakkhamānasaṃvaṇṇanā āgatā, nāññato, tadeva kāraṇaṃ katvā vattabbā, nāññanti attano saṃvaṇṇanāya āgamanavisuddhiṃ dasseti. Aparo nayo – paramanipuṇagambhīraṃ buddhavisayamāgamavaraṃ attano baleneva vaṇṇayissāmīti aññehi vattumpi asakkuṇeyyattā saṃvaṇṇanānissayaṃ dassetumāha ‘‘atthappakāsanattha’’ntiādi. Imāya hi pubbācariyānubhāvaṃ nissāyeva tassa atthaṃ vaṇṇayissāmīti attano saṃvaṇṇanānissayaṃ dasseti. Tattha ‘‘atthappakāsanattha’’nti pāṭhattho, sabhāvattho, ñeyyattho, pāṭhānurūpattho, tadanurūpattho, sāvasesattho, nivarasesattho, nītattho, neyyatthotiādinā [Pg.28] anekappakārassa atthassa pakāsanatthāya, pakāsanāya vā. Gāthābandhasampattiyā dvibhāvo. Attho kathīyati etāyāti atthakathā, sāyeva aṭṭhakathā ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā yathā ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho’’ti (paṭi. ma. 1.17; 2.8), ayañca sasaññogavidhi ariyājātibhāvato. Akkharacintakāpi hi ‘‘tathānaṃṭṭha yuga’’nti lakkhaṇaṃ vatvā idamevudāharanti.

Sau khi tán thán pháp cần được giải thích như vậy, bây giờ để chỉ ra sự trong sạch về nguồn gốc của bản chú giải sắp được nói đến, vị ấy (tác giả) nói câu bắt đầu bằng “atthappakāsanatthaṃ”. Quả vậy, bằng câu kệ này, vị ấy chỉ ra sự trong sạch về nguồn gốc của bản chú giải của mình rằng: “Bản chú giải sắp được nói đến này đến từ chính Chú giải Trường Bộ Kinh đã được đưa vào ba kỳ kết tập, chỉ trừ phần tiếng Sīhaḷa, chứ không phải từ nơi nào khác; nó nên được nói ra vì chính lý do đó, chứ không phải vì lý do khác.” Một cách giải thích khác: Vì những người khác không thể nói rằng “Tôi sẽ giải thích thánh điển tuyệt hảo, vốn là lĩnh vực của chư Phật, vô cùng tế nhị và sâu sắc, chỉ bằng sức của riêng mình”, nên để chỉ ra chỗ nương tựa cho việc chú giải, vị ấy nói câu bắt đầu bằng “atthappakāsanatthaṃ”. Quả vậy, bằng câu kệ này, vị ấy chỉ ra chỗ nương tựa cho việc chú giải của mình rằng: “Tôi sẽ giải thích ý nghĩa của nó chỉ bằng cách nương tựa vào uy lực của các vị đạo sư xưa.” Trong đó, “atthappakāsanatthaṃ” có nghĩa là để làm sáng tỏ (pakāsanatthāya) hoặc vì sự làm sáng tỏ (pakāsanāya) ý nghĩa có nhiều loại khác nhau như: ý nghĩa của văn bản, ý nghĩa bản chất, ý nghĩa cần biết, ý nghĩa tương ứng với văn bản, ý nghĩa tương ứng với điều đó, ý nghĩa còn sót lại, ý nghĩa không còn sót lại, ý nghĩa liễu nghĩa, ý nghĩa bất liễu nghĩa, v.v... Sự lặp lại (của attha) là để hoàn thiện cấu trúc câu kệ. Ý nghĩa được nói đến qua nó, nên gọi là atthakathā. Chính từ đó trở thành aṭṭhakathā bằng cách đổi ttha thành ṭṭha, giống như trong câu “dukkhassa pīḷanaṭṭho”. Và quy tắc về phụ âm kép này là do (câu kệ) thuộc thể loại Āriyā. Quả vậy, ngay cả các nhà ngữ pháp, sau khi nêu ra quy tắc “tathānaṃ ṭṭha yugaṃ”, cũng lấy chính ví dụ này.

Yāya’tthamabhivaṇṇenti, byañjanatthapadānugaṃ;

Nidānavatthusambandhaṃ, esā aṭṭhakathā matā.

Bản giải thích nào mà qua đó (các bậc hiền trí) luận giải ý nghĩa, theo sát văn tự, ý nghĩa, và từ ngữ, cùng với sự liên quan đến duyên khởi và câu chuyện, thì bản giải thích đó được xem là aṭṭhakathā (chú giải).

Āditotiādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ. Chaḷabhiññatāya paramena cittavasībhāvena samannāgatattā, jhānādīsu pañcavasitā sabbhāvato ca vasino, therā mahākassapādayo, tesaṃ satehi pañcahi. Yā saṅgītāti yā aṭṭhakathā atthaṃ pakāsetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ayametassa attho, ayametassa attho’’ti saṅgahetvā vuttā. Anusaṅgītā ca pacchāpīti na kevalaṃ paṭhamasaṅgītiyameva, atha kho pacchā dutiyatatiyasaṅgītīsupi. Na ca pañcahi vasisatehi ādito saṅgītāyeva, api tu yasattherādīhi anusaṅgītā cāti saha samuccayena attho veditabbo. Samuccayadvayañhi paccekaṃ kiriyākālaṃ samuccinoti.

Ādito có nghĩa là lúc ban đầu, trong kỳ kết tập thứ nhất. Do sở hữu sáu thắng trí, do thành tựu sự làm chủ tâm tối thượng, và do có năm loại thuần thục trong các thiền v.v..., các vị trưởng lão như ngài Mahākassapa v.v... được gọi là vasino (những người làm chủ). (Được kết tập) bởi năm trăm vị ấy. Yā saṅgītā có nghĩa là bản chú giải nào đã được tuyên đọc bằng cách tổng hợp lại ở những chỗ thích hợp để làm sáng tỏ ý nghĩa rằng “đây là ý nghĩa của từ này, đây là ý nghĩa của từ này”. Anusaṅgītā ca pacchāpi có nghĩa là không chỉ trong kỳ kết tập thứ nhất, mà còn trong các kỳ kết tập thứ hai và thứ ba sau đó. Và ý nghĩa nên được hiểu cùng với sự kết hợp (samuccaya) rằng: không chỉ được năm trăm vị làm chủ kết tập lúc ban đầu, mà còn được các vị như trưởng lão Yasa v.v... trùng tụng lại. Quả vậy, hai từ nối (ca và api) mỗi từ kết hợp một hành động và một thời điểm.

Atha porāṇaṭṭhakathāya vijjamānāya kimetāya adhunā puna katāya saṃvaṇṇanāyāti punaruttiyā, niratthakatāya ca dosaṃ samanussaritvā taṃ pariharanto ‘‘sīhaḷadīpa’’ntiādimāha. Taṃ pariharaṇeneva hi imissā saṃvaṇṇanāya nimittaṃ dasseti. Tattha sīhaṃ lāti gaṇhātīti sīhaḷo la-kārassa ḷa-kāraṃ katvā yathā ‘‘garuḷo’’ti. Tasmiṃ vaṃse ādipuriso sīhakumāro, tabbaṃsajātā pana tambapaṇṇidīpe khattiyā, sabbepi ca janā taddhitavasena, sadisavohārena vā sīhaḷā, tesaṃ nivāsadīpopi taddhitavasena, ṭhānīnāmena vā ‘‘sīhaḷo’’ti veditabbo. Jalamajjhe dippati, dvidhā vā āpo ettha sandatīti dipo, soyeva dīpo, bhedāpekkhāya tesaṃ dīpoti tathā. Panasaddo arucisaṃsūcane, tena kāmañca sā saṅgītittayamāruḷhā, tathāpi puna evaṃbhūtāti aruciyabhāvaṃ saṃsūceti. Tadatthasambandhatāya pana purimagāthāya ‘‘kāmañca saṅgītā [Pg.29] anusaṅgītā cā’’ti sānuggahatthayojanā sambhavati. Aññatthāpi hi tathā dissatīti. Ābhatāti jambudīpato ānītā. Athāti saṅgītikālato pacchā, evaṃ sati ābhatapadena sambandho. Athāti vā mahāmahindattherenābhatakālato pacchā, evaṃ sati ṭhapitapadena sambandho. Sā hi dhammasaṅgāhakattherehi paṭhamaṃ tīṇi piṭakāni saṅgāyitvā tassa atthasaṃvaṇṇanānurūpeneva vācanāmaggaṃ āropitattā tisso saṅgītiyo āruḷhāyeva, tato pacchā ca mahāmahindattherena tambapaṇṇidīpamābhatā, pacchā pana tambapaṇṇiyehi mahātherehi nikāyantaraladdhisaṅkarapariharaṇatthaṃ sīhaḷabhāsāya ṭhapitāti. Ācariyadhammapālatthero pana pacchimasambandhameva duddasattā pakāseti. Tathā ‘‘dīpavāsīnamatthāyā’’ti idampi ‘‘ṭhapitā’’ti ca ‘‘apanetvā āropento’’ti ca etehi padehi sambajjhitabbaṃ. Ekapadampi hi āvuttiyādinayehi anekatthasambandhamupagacchati. Purimasambandhena cettha sīhaḷadīpavāsīnamatthāya nikāyantaraladdhisaṅkarapariharaṇena sīhaḷabhāsāya ṭhapitāti tambapaṇṇiyattherehi ṭhapanapayojanaṃ dasseti. Pacchimasambandhena pana imāya saṃvaṇṇanāya jambudīpavāsīnaṃ, aññadīpavāsīnañca atthāya sīhaḷabhāsāpanayanassa, tantinayānucchavikabhāsāropanassa ca payojananti. Mahāissariyattā mahindoti rājakumārakāle nāmaṃ, pacchā pana guṇamahantatāya mahāmahindoti vuccati. Sīhaḷabhāsā nāma anekakkharehi ekatthassāpi voharaṇato paresaṃ voharituṃ atidukkarā kañcukasadisā sīhaḷānaṃ samudāciṇṇā bhāsā.

Nếu đã có Chú giải xưa, thì bản sớ giải này được làm ra bây giờ có ích lợi gì? Để tránh lỗi trùng lặp và vô ích, ngài nói câu bắt đầu bằng 'sīhaḷadīpaṃ'. Thật vậy, chính bằng cách tránh lỗi ấy mà ngài chỉ ra nguyên nhân của bản sớ giải này. Trong đó, 'sīhaḷo' là do bắt (lāti, gaṇhāti) sư tử (sīhaṃ), biến âm 'la' thành 'ḷa', giống như 'garuḷo'. Trong dòng dõi ấy, người đầu tiên là hoàng tử Sīha. Kế đó, các vị Sát-đế-lỵ và tất cả mọi người sinh ra trong dòng dõi ấy ở đảo Tambapaṇṇi được gọi là Sīhaḷā, do hậu tố taddhita hoặc do cách gọi tương tự. Hòn đảo nơi họ ở cũng nên được hiểu là 'Sīhaḷo' do hậu tố taddhita hoặc do tên của người ở. Tỏa sáng (dippati) giữa nước (jalamajjhe), hoặc nước (āpo) chảy (sandati) hai ngả (dvidhā) ở nơi đây (ettha), nên gọi là dipo, chính là dīpo. Do xem xét sự khác biệt, là đảo (dīpo) của họ (tesaṃ), nên gọi như vậy. Từ 'pana' dùng để chỉ sự không hài lòng. Qua đó, ngài chỉ ra sự không hài lòng rằng: 'Dù cho (kāmañca) bản Chú giải ấy (sā) đã được kết tập trong ba kỳ kết tập (saṅgītittayamāruḷhā), thế nhưng (tathāpi) nó lại trở thành như thế này (evaṃbhūtā)'. Tuy nhiên, do có sự liên quan về ý nghĩa, nên trong câu kệ trước, sự kết hợp với từ có ý nghĩa tán thành 'kāmañca saṅgītā anusaṅgītā cā' là hợp lý. Vì điều này cũng được thấy ở những nơi khác. `Ābhatā` nghĩa là được mang đến từ Jambudīpa. `Atha` nghĩa là sau thời kỳ kết tập; nếu vậy, nó liên quan đến từ `ābhatā`. Hoặc `atha` nghĩa là sau thời điểm được trưởng lão Mahāmahinda mang đến; nếu vậy, nó liên quan đến từ `ṭhapitā`. Thật vậy, bản Chú giải ấy trước tiên đã được các trưởng lão kết tập Pháp tụng đọc ba tạng kinh điển và thiết lập đường lối văn cú tương ứng với việc sớ giải ý nghĩa của chúng, nên nó đã được kết tập trong ba kỳ kết tập. Sau đó, nó được trưởng lão Mahāmahinda mang đến đảo Tambapaṇṇi. Nhưng sau đó, nó đã được các vị đại trưởng lão ở Tambapaṇṇi ghi lại bằng tiếng Sīhaḷa để tránh sự pha trộn với các học thuyết của các bộ phái khác. Tuy nhiên, trưởng lão Ācariya Dhammapāla chỉ làm rõ mối liên hệ sau cùng vì nó khó thấy. Tương tự, câu 'dīpavāsīnamatthāya' này cũng phải được liên kết với các từ 'ṭhapitā' và 'apanetvā āropento'. Vì một từ cũng có thể có nhiều mối liên hệ về ý nghĩa qua các phương pháp như lặp lại, v.v. Ở đây, với mối liên hệ đầu tiên, ngài chỉ ra mục đích của các trưởng lão ở Tambapaṇṇi khi ghi lại rằng: 'Đã được ghi lại bằng tiếng Sīhaḷa vì lợi ích của cư dân đảo Sīhaḷa, bằng cách loại bỏ sự pha trộn với các học thuyết của các bộ phái khác'. Còn với mối liên hệ sau, ngài chỉ ra mục đích của bản sớ giải này rằng: 'Vì lợi ích của cư dân Jambudīpa và các đảo khác, việc loại bỏ tiếng Sīhaḷa và thiết lập ngôn ngữ phù hợp với phương pháp của Thánh điển'. Do có quyền lực lớn, tên ngài là Mahinda vào thời làm hoàng tử. Nhưng sau này, do đức hạnh lớn lao, ngài được gọi là Mahāmahinda. Tiếng Sīhaḷa là ngôn ngữ được người Sīhaḷa quen dùng, giống như chiếc áo dài, rất khó cho người khác sử dụng vì một ý nghĩa cũng được diễn đạt bằng nhiều chữ.

Evaṃ hotu porāṇaṭṭhakathāya, adhunā kariyamānā pana aṭṭhakathā kathaṃ karīyatīti anuyoge sati imissā aṭṭhakathāya karaṇappakāraṃ dassetumāha ‘‘apanetvānā’’tiādi. Tattha tato mūlaṭṭhakathāto sīhaḷabhāsaṃ apanetvā potthake anāropitabhāvena niraṅkaritvāti sambandho, etena ayaṃ vakkhamānā aṭṭhakathā saṅgītittayamāropitāya mūlaṭṭhakathāya sīhaḷabhāsāpanayanamattamaññatra atthato saṃsandati ceva sameti ca yathā ‘‘gaṅgodakena yamunodaka’’nti dasseti. ‘‘Manorama’’ miccādīni ‘‘bhāsa’’nti etassa sabhāvaniruttibhāvadīpakāni visesanāni. Sabhāvaniruttibhāvena hi paṇḍitānaṃ manaṃ ramayatīti manoramā. Tanoti atthametāya, tanīyati vā atthavasena vivarīyati, vaṭṭato vā satte tāreti[Pg.30], nānātthavisayaṃ vā kaṅkhaṃ taranti etāyāti tanti, pāḷi. Tassā nayasaṅkhātāya gatiyā chaviṃ chāyaṃ anugatāti tantinayānucchavikā. Asabhāvaniruttibhāsantarasaṃkiṇṇadosavirahitatāya vigatadosā, tādisaṃ sabhāvaniruttibhūtaṃ –

Cứ cho là đã có Chú giải xưa, nhưng bản Chú giải đang được làm ra bây giờ được thực hiện như thế nào? Khi có câu hỏi như vậy, để chỉ ra phương cách thực hiện bản Chú giải này, ngài nói câu bắt đầu bằng 'apanetvāna'. Trong đó, mối liên hệ là: 'loại bỏ tiếng Sīhaḷa khỏi bản Chú giải gốc ấy, tức là không ghi vào sách, loại trừ nó'. Qua đó, ngài chỉ ra rằng bản Chú giải sắp được nói đến này, ngoài việc loại bỏ tiếng Sīhaḷa, về mặt ý nghĩa, nó tương hợp và đồng nhất với bản Chú giải gốc đã được kết tập trong ba kỳ kết tập, giống như 'nước sông Gaṅgā với nước sông Yamunā'. Các từ bắt đầu bằng 'manoramaṃ' là những tính từ chỉ rõ bản chất của từ 'bhāsaṃ' là ngôn ngữ tự nhiên. Thật vậy, vì là ngôn ngữ tự nhiên, nó làm cho tâm của các bậc hiền trí vui thích, nên gọi là manoramā. Nó mở rộng ý nghĩa, nên là tanti (Thánh điển). Hoặc nó được giải thích theo ý nghĩa. Hoặc nó cứu vớt chúng sinh khỏi vòng luân hồi. Hoặc người ta vượt qua sự nghi ngờ về các ý nghĩa khác nhau nhờ nó. Tanti chính là Pāḷi. Phù hợp với sắc thái của đường lối được gọi là phương pháp của Thánh điển ấy, nên gọi là tantinayānucchavikā. Không có lỗi vì không có khuyết điểm bị pha trộn với ngôn ngữ khác không phải là ngôn ngữ tự nhiên, ngôn ngữ đã trở thành ngôn ngữ tự nhiên như vậy –

‘‘Sā māgadhī mūlabhāsā, narā yāyā’dikappikā;

Brahmāno cassutālāpā, sambuddhā cāpi bhāsare’’ti. –

Ngôn ngữ Māgadhī ấy là ngôn ngữ gốc, mà loài người ở đầu kiếp, các vị Phạm thiên, những người chưa từng nghe lời nói, và cả các bậc Chánh Đẳng Giác cũng sử dụng.

Vuttaṃ pāḷigatibhāsaṃ potthake likhanavasena āropentoti attho, iminā saddadosābhāvamāha.

Ý nghĩa là: 'đưa ngôn ngữ theo đường lối Pāḷi đã được nói đến vào sách bằng cách viết'. Qua đây, ngài nói về việc không có lỗi về từ ngữ.

Samayaṃ avilomentoti siddhantamavirodhento, iminā pana atthadosābhāvamāha. Aviruddhattā eva hi te theravādāpi idha pakāsayissanti. Kesaṃ pana samayanti āha ‘‘therāna’’ntiādi, etena rāhulācariyādīnaṃ jetavanavāsīabhayagirivāsīnikāyānaṃ samayaṃ nivatteti. Thirehi sīlasutajhānavimuttisaṅkhātehi guṇehi samannāgatāti therā. Yathāha ‘‘cattārome bhikkhave therakaraṇā dhammā. Katame cattāro? Idha bhikkhave bhikkhu sīlavā hotī’’tiādi (a. ni. 4.22). Apica saccadhammādīhi thirakaraṇehi samannāgatattā therā. Yathāha dhammarājā dhammapade –

`Samayaṃ avilomento` nghĩa là không làm trái ngược với học thuyết. Còn qua đây, ngài nói về việc không có lỗi về ý nghĩa. Vì chính do không có sự trái ngược mà các học thuyết của Trưởng Lão bộ cũng sẽ được làm sáng tỏ ở đây. Nhưng học thuyết của ai? Ngài nói câu bắt đầu bằng 'therānaṃ'. Qua đó, ngài loại bỏ học thuyết của các bộ phái Jetavanavāsī và Abhayagirivāsī của các vị thầy như Rāhula. Các vị được gọi là Trưởng lão (therā) vì các ngài hội đủ các đức tính vững chắc được gọi là giới, văn, thiền và giải thoát. Như đã nói: 'Này các Tỳ khưu, có bốn pháp này làm nên một Trưởng lão. Bốn pháp nào? Ở đây, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu có giới hạnh...' v.v. (A. Ni. 4.22). Hơn nữa, các vị được gọi là Trưởng lão vì hội đủ các yếu tố làm cho vững chắc như chân lý, chánh pháp, v.v. Như Pháp Vương đã nói trong Kinh Pháp Cú –

‘‘Yamhi saccañca dhammo ca, ahiṃsā saṃyamo damo;

Sa ve vantamalo dhīro, ‘thero’iti pavuccatī’’ti. (dha. pa. 260);

Trong người nào có chân lý, chánh pháp, bất hại, sự chế ngự, sự điều phục; người ấy, bậc trí, đã trừ sạch cấu uế, thật vậy được gọi là 'Trưởng lão'.

Tesaṃ. Mahākassapattherādīhi āgatā ācariyaparamparā theravaṃso, tappariyāpannā hutvā āgamādhigamasampannattā paññāpajjotena tassa samujjalanato taṃ pakārena dīpenti, tasmiṃ vā padīpasadisāti theravaṃsapadipā. Vividhena ākārena nicchīyatīti vinicchayo, gaṇṭhiṭṭhānesu khīlamaddanākārena pavattā vimaticchedanīkathā, suṭṭhu nipuṇo saṇho vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā. Atha vā vinicchinotīti vinicchayo, yathāvuttavisayaṃ ñāṇaṃ, suṭṭhu nipuṇo cheko vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā. Mahāmeghavane ṭhito vihāro mahāvihāro, yo satthu mahābodhinā virocati, tasmiṃ vasanasīlā mahāvihāravāsino[Pg.31], tādisānaṃ samayaṃ avilomentoti attho, etena mahākassapāditheraparamparāgato, tatoyeva aviparito saṇhasukhumo vinicchayoti mahāvihāravāsīnaṃ samayassa pamāṇabhūtataṃ puggalādhiṭṭhānavasena dasseti.

Tesaṃ (của các vị ấy). Dòng truyền thừa các vị thầy (ācariyaparamparā) đến từ (āgatā) các vị Trưởng lão như ngài Mahākassapa (Mahākassapattherādīhi) được gọi là Theravaṃso (Trưởng Lão Tông). Do đã được bao gồm trong đó (tappariyāpannā hutvā), vì đã thành tựu giáo pháp và chứng pháp (āgamādhigamasampannattā), các vị ấy làm sáng tỏ (dīpenti) dòng truyền thừa ấy (taṃ) bằng nhiều cách (pakārena) nhờ ánh sáng trí tuệ (paññāpajjotena) vì làm rực rỡ (samujjalanato) dòng truyền thừa ấy (tassa), hoặc (vā) các vị ấy giống như ngọn đèn (padīpasadisā) trong dòng truyền thừa ấy (tasmiṃ), nên được gọi là Theravaṃsapadīpā (Ngọn đèn của Trưởng Lão Tông). Được quyết đoán (nicchīyati) theo nhiều cách khác nhau (vividhena ākārena) nên gọi là vinicchayo (sự quyết đoán); đó là lời nói đoạn trừ sự nghi ngờ (vimaticchedanīkathā) diễn ra theo cách thức nhổ bỏ cái cọc (khīlamaddanākārena) ở những chỗ khúc mắc (gaṇṭhiṭṭhānesu). Các vị ấy có (etesanti) sự quyết đoán (vinicchayo) rất (suṭṭhu) thiện xảo (nipuṇo) và tế nhị (saṇho), nên được gọi là Sunipuṇavinicchayā (những vị có sự quyết đoán thiện xảo). Hoặc là (atha vā), trí tuệ quyết đoán (vinicchinoti) nên gọi là vinicchayo (sự quyết đoán), tức là trí tuệ (ñāṇaṃ) có đối tượng như đã nói (yathāvuttavisayaṃ). Các vị ấy có (etesanti) trí tuệ quyết đoán (vinicchayo) rất (suṭṭhu) thiện xảo (nipuṇo) và khéo léo (cheko), nên được gọi là Sunipuṇavinicchayā. Ngôi tịnh xá (vihāro) tọa lạc (ṭhito) trong rừng Mahāmeghavana (Mahāmeghavane) là Mahāvihāra (Đại Tự); nơi ấy (yo) rực rỡ (virocati) với cây Đại Bồ-đề (mahābodhinā) của Bậc Đạo Sư (satthu). Những vị thường trú (vasanasīlā) ở đó (tasmiṃ) là Mahāvihāravāsino (những vị trú ở Đại Tự). Ý nghĩa là (attho) không làm trái ngược (avilomento) với quan điểm (samayaṃ) của những vị như vậy (tādisānaṃ). Qua đó (etena), (tác giả) chỉ ra (dasseti) tính chuẩn mực (pamāṇabhūtataṃ) trong quan điểm (samayassa) của các vị trú ở Đại Tự (mahāvihāravāsīnaṃ) qua phương diện nhân vật (puggalādhiṭṭhānavasena) rằng: sự quyết đoán (vinicchayo) đến từ dòng truyền thừa của các vị trưởng lão như ngài Mahākassapa (mahākassapāditheraparamparāgato), và chính vì thế (tatoyeva) nó không sai lạc (aviparīto), tế nhị và vi tế (saṇhasukhumo).

Hitvā punappunabhatamatthanti ekattha vutampi puna aññattha ābhatamatthaṃ punaruttibhāvato, ganthagarukabhāvato ca cajitvā tassa āgamavarassa atthaṃ pakāsayissāmīti attho.

Cụm từ “hitvā punappunābhatamatthaṃ” có nghĩa là: sau khi từ bỏ (cajitvā) ý nghĩa (atthaṃ) đã được nói ở một nơi (ekattha vutampi) rồi lại được mang đến (ābhataṃ) một nơi khác (puna aññattha), vì đó là sự lặp lại (punaruttibhāvato) và (ca) vì làm cho bộ luận trở nên nặng nề (ganthagarukabhāvato), tôi sẽ làm sáng tỏ (pakāsayissāmi) ý nghĩa (atthaṃ) của bộ kinh điển cao quý ấy (tassa āgamavarassa). Đây là ý nghĩa (iti attho).

Evaṃ karaṇappakārampi dassetvā ‘‘dīpavāsīnamatthāyā’’ti vuttappayojanato aññampi saṃvaṇṇanāya payojanaṃ dassetuṃ ‘‘sujanassa cā’’tiādimāha. Tattha sujanassa cāti ca-saddo samuccayattho, tena na kevalaṃ jambudīpavāsīnameva atthāya, atha kho sādhujanatosanatthañcāti samuccinoti. Teneva ca tambapaṇṇidīpavāsīnampi atthāyāti ayamattho siddho hoti uggahaṇādisukaratāya tesampi bahūpakārattā. Ciraṭṭhitatthañcāti etthāpi ca-saddo na kevalaṃ tadubhayatthameva, api tu tividhassāpi sāsanadhammassa, pariyattidhammassa vā pañcavassasahassaparimāṇaṃ cirakālaṃ ṭhitatthañcāti samuccayatthameva dasseti. Pariyattidhammassa hi ṭhitiyā paṭipattidhammapaṭivedhadhammānampi ṭhiti hoti tasseva tesaṃ mūlabhāvato. Pariyattidhammo pana sunikkhittena padabyañjanena, tadatthena ca ciraṃ sammā patiṭṭhāti, saṃvaṇṇanāya ca padabyañjanaṃ aviparītaṃ sunikkhittaṃ, tadatthopi aviparīto sunikkhitto hoti, tasmā saṃvaṇṇanāya aviparītassa padabyañjanassa, tadatthassa ca sunikkhittassa upāyabhāvamupādāya vuttaṃ ‘‘ciraṭṭhitatthañca dhammassā’’ti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

Như vậy, sau khi đã chỉ ra phương cách thực hiện (karaṇappakārampi dassetvā), để chỉ ra (dassetuṃ) mục đích khác (aññampi payojanaṃ) của bộ sớ giải (saṃvaṇṇanāya) ngoài mục đích đã được nói là “vì lợi ích của những người sống trên đảo” (dīpavāsīnamatthāyāti vuttappayojanato), vị thầy đã nói câu bắt đầu bằng “sujanassa ca” (sujanassa cātiādimāha). Trong đó (tattha), từ “ca” (ca-saddo) trong “sujanassa ca” có nghĩa là tập hợp (samuccayattho). Do đó (tena), (bộ sớ giải này) không chỉ (na kevalaṃ) vì lợi ích (atthāya) của những người sống ở Jambudīpa (jambudīpavāsīnameva), mà còn (atha kho) tập hợp (samuccinoti) ý nghĩa là “cũng vì sự hoan hỷ của những người thiện lành” (sādhujanatosanatthañca). Và chính vì thế (teneva ca), ý nghĩa rằng (bộ sớ giải này) “cũng vì lợi ích của những người sống trên đảo Tambapaṇṇi” (tambapaṇṇidīpavāsīnampi atthāya) được thành tựu (ayamattho siddho hoti), vì nó rất hữu ích (bahūpakārattā) cho họ (tesampi) trong việc học hỏi v.v. một cách dễ dàng (uggahaṇādisukaratāya). Trong câu “ciraṭṭhitatthañca” (ciraṭṭhitatthañcāti etthāpi) cũng vậy, từ “ca” (ca-saddo) không chỉ (na kevalaṃ) vì hai lợi ích đó (tadubhayatthameva), mà còn (api tu) chỉ ra ý nghĩa tập hợp (samuccayatthameva dasseti) là “cũng vì sự tồn tại (ṭhitatthañca) lâu dài (cirakālaṃ) trong khoảng năm ngàn năm (pañcavassasahassaparimāṇaṃ) của giáo pháp gồm ba loại (tividhassāpi sāsanadhammassa), hoặc của pháp học (pariyattidhammassa vā)”. Thật vậy (hi), nhờ sự tồn tại (ṭhitiyā) của pháp học (pariyattidhammassa) mà pháp hành và pháp thành (paṭipattidhammapaṭivedhadhammānampi) cũng tồn tại (ṭhiti hoti), vì pháp học chính là cội nguồn (mūlabhāvato) của chúng (tesaṃ). Hơn nữa (pana), pháp học (pariyattidhammo) được thiết lập (patiṭṭhāti) một cách đúng đắn (sammā) và lâu dài (ciraṃ) nhờ vào câu chữ được sắp đặt tốt (sunikkhittena padabyañjanena) và ý nghĩa của chúng (tadatthena ca). Và nhờ bộ sớ giải (saṃvaṇṇanāya ca), câu chữ (padabyañjanaṃ) được sắp đặt tốt (sunikkhittaṃ), không sai lạc (aviparītaṃ), và ý nghĩa của chúng (tadatthopi) cũng được sắp đặt tốt (sunikkhitto), không sai lạc (aviparīto). Do đó (tasmā), dựa vào (upādāya) việc bộ sớ giải là phương tiện (upāyabhāvaṃ) cho câu chữ không sai lạc (aviparītassa padabyañjanassa) và ý nghĩa của chúng (tadatthassa ca) được sắp đặt tốt (sunikkhittassa), vị thầy đã nói (vuttaṃ) “ciraṭṭhitatthañca dhammassā” (và vì sự tồn tại lâu dài của Chánh pháp). Điều này đã được Đức Thế Tôn nói:

‘‘Dveme bhikkhave dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti. Katame dve? Sunikkhittañca padabyañjanaṃ, attho ca sunīto, ime kho…pe… saṃvattantī’’tiādi (a. ni. 2.21).

“Này các Tỳ khưu, có hai pháp này (dveme bhikkhave dhammā) đưa đến (saṃvattanti) sự tồn tại (ṭhitiyā), không lẫn lộn (asammosāya), không biến mất (anantaradhānāya) của Chánh pháp (saddhammassa). Hai pháp nào (katame dve)? Câu chữ được sắp đặt tốt (sunikkhittañca padabyañjanaṃ), và ý nghĩa được hiểu rõ (attho ca sunīto). Này các Tỳ khưu, hai pháp này... đưa đến...” v.v...

Evaṃ payojanampi dassetvā vakkhamānāya saṃvaṇṇanāya mahattapariccāgena ganthagarukabhāvaṃ pariharitumāha ‘‘sīlakathā’’tiādi. Tathā hi vuttaṃ ‘‘na taṃ vicarayissāmī’’ti. Aparo nayo – yadaṭṭhakathaṃ kattukāmo, tadekadesabhāvena visuddhimaggo gahetabboti kathikānaṃ upadesaṃ karonto [Pg.32] tattha vicāritadhamme uddesavasena dassetumāha ‘‘sīlakathā’’tiādi. Tattha sīlakathāti cārittavārittādivasena sīlavitthārakathā. Dhutadhammāti piṇḍapātikaṅgādayo terasa kilesadhunanakadhammā. Kammaṭṭhānānīti bhāvanāsaṅkhātassa yogakammassa pavattiṭṭhānattā kammaṭṭhānanāmāni dhammajātāni. Tāni pana pāḷiyamāgatāni aṭṭhatiṃ seva na gahetabbāni, atha kho aṭṭhakathāyamāgatānipi dveti ñāpetuṃ ‘‘sabbānipī’’ti vuttaṃ. Cari yāvidhānasahitoti rāgacaritādīnaṃ sabhāvādividhānena saha pavatto, idaṃ pana ‘‘jhānasamāpattivitthāro’’ti imassa visesanaṃ. Ettha ca rūpāvacarajjhānāni jhānaṃ, arūpāvacarajjhānāni samāpatti. Tadubhayampi vā paṭiladdhamattaṃ jhānaṃ, samāpajjanavasībhāvappattaṃ samāpatti. Apica tadapi ubhayaṃ jhānameva, phalasamāpattinirodhasamāpattiyo pana samāpatti, tāsaṃ vitthāroti attho.

Như vậy, sau khi đã chỉ ra mục đích (payojanampi dassetvā), để tránh (pariharituṃ) sự nặng nề của bộ luận (ganthagarukabhāvaṃ) bằng cách từ bỏ sự vĩ đại (mahattapariccāgena) của bộ sớ giải sắp được nói (vakkhamānāya saṃvaṇṇanāya), vị thầy đã nói (āha) câu bắt đầu bằng “sīlakathā” (sīlakathātiādi). Vì đã được nói rằng (tathā hi vuttaṃ): “Tôi sẽ không khảo sát điều đó” (na taṃ vicarayissāmīti). Một cách khác (aparo nayo): khi đưa ra chỉ dẫn (upadesaṃ karonto) cho những người thuyết giảng (kathikānaṃ) rằng: “Khi muốn soạn bộ sớ giải nào (yadaṭṭhakathaṃ kattukāmo), thì nên xem Visuddhimagga (visuddhimaggo gahetabbo) như một phần của bộ sớ giải đó (tadekadesabhāvena)”, để chỉ ra (dassetuṃ) các pháp đã được khảo sát trong đó (tattha vicāritadhamme) theo cách tóm lược (uddesavasena), vị thầy đã nói (āha) câu bắt đầu bằng “sīlakathā” (sīlakathātiādi). Trong đó (tattha), “sīlakathā” là lời nói chi tiết về giới (sīlavitthārakathā) theo phương diện tác hành giới và phòng hộ giới (cārittavārittādivasena). “Dhutadhammā” là mười ba pháp rũ bỏ phiền não (terasa kilesadhunanakadhammā), bắt đầu bằng hạnh đầu-đà khất thực (piṇḍapātikaṅgādayo). “Kammaṭṭhānāni” là các loại pháp (dhammajātāni) được gọi là đề mục thiền định (kammaṭṭhānanāmāni) vì là nơi phát sinh (pavattiṭṭhānattā) của hành nghiệp (yogakammassa) được gọi là sự tu tập (bhāvanāsaṅkhātassa). Tuy nhiên (pana), không chỉ nên lấy (na gahetabbāni) ba mươi tám (aṭṭhatiṃsa) đề mục đã có trong Pāli (pāḷiyamāgatāni), mà (atha kho) để cho biết rằng (ñāpetuṃ) cũng nên lấy hai (dvepi) đề mục đã có trong sớ giải (aṭṭhakathāyamāgatāni), nên đã nói (vuttaṃ) “sabbānipī” (tất cả). “Cariyāvidhānasahito” là diễn ra cùng với (saha pavatto) sự sắp đặt về bản chất v.v. (sabhāvādividhānena) của các tánh như tham tánh (rāgacaritādīnaṃ). Từ này (idaṃ pana) là tính từ (visesanaṃ) của “jhānasamāpattivitthāro”. Và ở đây (ettha ca), các thiền sắc giới (rūpāvacarajjhānāni) là jhāna (thiền), các thiền vô sắc giới (arūpāvacarajjhānāni) là samāpatti (định). Hoặc (vā), cả hai (tadubhayampi), khi vừa mới đạt được (paṭiladdhamattaṃ), là jhāna; khi đã đạt đến sự thuần thục trong việc nhập định (samāpajjanavasībhāvappattaṃ), là samāpatti. Hơn nữa (apica), cả hai đó (tadapi ubhayaṃ) chỉ là jhāna (jhānameva), còn quả định và diệt định (phalasamāpattinirodhasamāpattiyo pana) mới là samāpatti. Ý nghĩa là (attho) sự trình bày chi tiết về chúng (tāsaṃ vitthāro).

Lokiyalokuttarabhedānaṃ channampi abhiññānaṃ gahaṇatthaṃ ‘‘sabbā ca abhiññāyo’’ti vuttaṃ. Ñāṇavibhaṅgādīsu (vibha. 751) āgatanayena ekavidhādinā bhedena paññāya saṅkalayitvā sampiṇḍetvā, gaṇetvā vā vinicchayanaṃ paññāsaṅkalanavinicchayo. Ariyānīti buddhādīhi ariyehi paṭivijjhitabbattā, ariyabhāvasādhakattā vā ariyāni uttarapadalopena. Avitathabhāvena vā araṇīyattā, avagantabbattā ariyāni, ‘‘saccānī’’timassa visesanaṃ.

Để bao gồm (gahaṇatthaṃ) cả sáu loại thắng trí (channampi abhiññānaṃ) được phân biệt là thế gian và siêu thế (lokiyalokuttarabhedānaṃ), đã được nói là (vuttaṃ) “sabbā ca abhiññāyo” (và tất cả các thắng trí). Sự quyết đoán (vinicchayanaṃ) bằng cách tính toán (saṅkalayitvā), tổng hợp (sampiṇḍetvā), hoặc đếm (gaṇetvā vā) trí tuệ (paññāya) theo sự phân loại một loại v.v. (ekavidhādinā bhedena) theo cách đã có (āgatanayena) trong Ñāṇavibhaṅga v.v. được gọi là Paññāsaṅkalanavinicchayo (sự quyết đoán bằng cách tổng hợp trí tuệ). “Ariyāni” (thánh) vì phải được các bậc Thánh (ariyehi) như chư Phật (buddhādīhi) thấu triệt (paṭivijjhitabbattā), hoặc (vā) vì tạo nên trạng thái Thánh (ariyabhāvasādhakattā), nên gọi là “ariyāni” do lược bỏ từ sau (uttarapadalopena). Hoặc (vā) vì phải được biết (araṇīyattā), được hiểu (avagantabbattā) một cách không sai lạc (avitathabhāvena), nên gọi là “ariyāni”. (Từ này) là tính từ (visesanaṃ) của “saccāni” (các sự thật).

Hetādipaccayadhammānaṃ hetupaccayādibhāvena paccayuppannadhammānamupakārakatā paccayākāro, tassa desanā tathā, paṭiccasamuppādakathāti attho. Sā pana nikāyantaraladdhisaṅkararahitatāya suṭṭhu parisuddhā, ghanavinibbhogassa ca sudukkaratāya nipuṇā, ekattādinayasahitā ca tattha vicāritāti āha ‘‘suparisuddhanipuṇanayā’’ti. Padattayampi hetaṃ paccayākāradesanāya visesanaṃ. Paṭisambhidādīsu āgatanayaṃ avissajjitvāva vicāritattā avimutto tantimaggo yassāti avimuttatanti maggā. Maggoti cettha pāḷisaṅkhāto upāyo taṃtadatthānaṃ avabodhassa, saccapaṭivedhassa vā upāyabhāvato. Pabandho vā dīghabhāvena pakatimaggasadisattā, idaṃ pana ‘‘vipassanā, bhāvanā’’ti padadvayassa visesanaṃ.

Paccayākāro là sự hỗ trợ (upakārakatā) của các pháp nhân duyên v.v... (hetādipaccayadhammānaṃ) đối với các pháp do duyên sanh (paccayuppannadhammānaṃ) bằng cách làm nhân duyên v.v... (hetupaccayādibhāvena). Sự thuyết giảng (desanā) về điều ấy (tassa) cũng vậy (tathā), có nghĩa là bài pháp về Duyên khởi (paṭiccasamuppādakathāti attho). Lại nữa (pana), bài thuyết giảng ấy (sā) hoàn toàn trong sạch (suṭṭhu parisuddhā) vì không bị pha trộn với các học thuyết của các bộ phái khác (nikāyantaraladdhisaṅkararahitatāya), và (ca) vi diệu (nipuṇā) vì rất khó thực hiện (sudukkaratāya) việc phân tích khối đặc (ghanavinibbhogassa), và (ca) đã được ta khảo sát (vicāritā) trong ấy (tattha) cùng với các phương pháp như nhất thể (ekatta) v.v... (ādinayasahitā), vì vậy ngài nói (āha) là ‘suparisuddhanipuṇanayā’. Quả thật (hi), cả ba từ này (padattayampi) là tính từ (visesanaṃ) cho bài thuyết giảng về duyên khởi (paccayākāradesanāya). Vì đã được khảo sát mà không từ bỏ phương pháp đã được trình bày trong Paṭisambhidāmagga v.v..., nên (pháp hành) có con đường kinh điển không bị từ bỏ (avimutto tantimaggo yassā) được gọi là avimuttatantimaggā. Và ở đây (cettha), maggo là phương pháp (upāyo) được gọi là Pāli (pāḷisaṅkhāto), vì là phương tiện (upāyabhāvato) để liễu tri (avabodhassa) các ý nghĩa này kia (taṃtadatthānaṃ), hoặc (vā) để thâm nhập các chân lý (saccapaṭivedhassa). Hoặc (vā) là sự nối tiếp (pabandho) vì giống với con đường thông thường (pakatimaggasadisattā) do tính chất dài (dīghabhāvena). Tuy nhiên (pana), từ này (idaṃ) là tính từ (visesanaṃ) cho hai từ (padadvayassa) là ‘vipassanā, bhāvanā’.

Iti [Pg.33] pana sabbanti ettha iti-saddo parisamāpane yathāuddiṭṭhauddesassa pariniṭṭhitattā, ettakaṃ sabbanti attho. Panāti vacanālaṅkāramattaṃ visuṃ atthābhāvato. Padatthasaṃkiṇṇassa, vattabbassa ca avuttassa avasesassa abhāvato suviññeyyabhāvena suparisuddhaṃ, ‘‘sabba’’nti iminā sambandho, bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ ‘‘vutta’’nti iminā sambajjhanato. Bhiyyoti atirekaṃ, ativitthāranti attho, etena padatthamattameva vicārayissāmīti dasseti. Etaṃ sabbaṃ idha aṭṭhakathāya na vicārayissāmi punaruttibhāvato, ganthagarukabhāvato cāti adhippāyo. Vicarayissāmīti ca gāthābhāvato na vuddhibhāvoti daṭṭhabbaṃ.

Ở đây, trong câu ‘Iti pana sabbaṃ’, từ iti (iti-saddo) là một bất biến từ dùng để kết thúc (parisamāpane), vì đề mục đã được nêu ra (yathāuddiṭṭhauddesassa) đã hoàn tất (pariniṭṭhitattā). Nghĩa là: tất cả chỉ có bấy nhiêu (ettakaṃ sabbanti attho). Từ pana chỉ là để trang điểm cho lời nói (vacanālaṅkāramattaṃ) vì không có ý nghĩa riêng (visuṃ atthābhāvato). Do không có sự pha trộn ý nghĩa của từ (padatthasaṃkiṇṇassa), không có điều gì cần nói thêm (vattabbassa), không có điều gì chưa nói (avuttassa), và không có điều gì còn sót lại (avasesassa), nên nó hoàn toàn trong sạch (suparisuddhaṃ) theo nghĩa là dễ hiểu (suviññeyyabhāvena). Nó có liên hệ với từ ‘sabbaṃ’. Hoặc (vā), từ này (etaṃ) là trung tính chỉ trạng thái (bhāvanapuṃsakaṃ) vì nó liên kết với từ ‘vuttaṃ’. Bhiyyo có nghĩa là vượt trội (atirekaṃ), rất rộng rãi (ativitthāraṃ). Bằng từ này, ngài chỉ ra rằng: ‘Tôi sẽ chỉ khảo sát ý nghĩa của các từ mà thôi’. Ý định (adhippāyo) là: ‘Tôi sẽ không khảo sát tất cả những điều này (etaṃ sabbaṃ) ở đây trong bộ sớ giải này (idha aṭṭhakathāya) vì sẽ bị trùng lặp (punaruttibhāvato) và (ca) vì sẽ làm cho bộ sách trở nên nặng nề (ganthagarukabhāvato)’. Và trong từ vicarayissāmi, cần phải hiểu rằng (daṭṭhabbaṃ) không có sự biến đổi nguyên âm (na vuddhibhāvoti) vì nó nằm trong một câu kệ (gāthābhāvato).

Evampi esa visuddhimaggo āgamānamatthaṃ na pakāseyya, atha sabbopeso idha vicāritabboyevāti codanāya tathā avicāraṇassa ekantakāraṇaṃ niddhāretvā taṃ pariharanto ‘‘majjhe visuddhimaggo’’tiādimāha. Tattha majjheti khuddakato aññesaṃ catunnampi āgamānaṃ abbhantare. Hi-saddo kāraṇe, tena yathāvuttaṃ kāraṇaṃ joteti. Tatthāti tesu catūsu āgamesu. Yathābhāsitanti bhagavatā yaṃ yaṃ desitaṃ, desitānurūpaṃ vā. Api ca saṃvaṇṇakehi saṃvaṇṇanāvasena yaṃ yaṃ bhāsitaṃ, bhāsitānurūpantipi attho. Iccevāti ettha iti-saddena yathāvuttaṃ kāraṇaṃ nidasseti, imināva kāraṇena, idameva vā kāraṇaṃ manasi sannidhāyāti attho. Katoti etthāpi ‘‘visuddhimaggo esā’’ti padaṃ kammabhāvena sambajjhati āvuttiyādinayenāti daṭṭhabbaṃ. Tampīti taṃ visuddhimaggampi ñāṇena gahetvāna. Etāyāti sumaṅgalavilāsiniyā nāma etāya aṭṭhakathāya. Ettha ca ‘‘majjhe ṭhatvā’’ti etena majjhattabhāvadīpanena visesato catunnampi āgamānaṃ sādhāraṇaṭṭhakathā visuddhimaggo, na sumaṅgalavilāsinīādayo viya asādhāraṇaṭṭhakathāti dasseti. Avisesato pana vinayābhidhammānampi yathārahaṃ sādhāraṇaṭṭhakathā hotiyeva, tehi sammissatāya ca tadavasesassa khuddakāgamassa visesato sādhāraṇā samānāpi taṃ ṭhapetvā catunnameva āgamānaṃ sādhāraṇātveva vuttāti.

Mặc dù vậy (evampi), nếu có người phản bác rằng: ‘Bộ Visuddhimagga này (esa visuddhimaggo) có thể không giải thích (na pakāseyya) ý nghĩa (atthaṃ) của các bộ Kinh (āgamānaṃ), vậy thì (atha) tất cả nó (sabbopeso) nên được khảo sát ở đây (idha vicāritabboyeva)’, để bác bỏ (pariharanto) sự phản bác đó (taṃ codanāya) bằng cách xác định (niddhāretvā) lý do dứt khoát (ekantakāraṇaṃ) cho việc không khảo sát như vậy (tathā avicāraṇassa), ngài đã nói (āha) câu ‘majjhe visuddhimaggo’ v.v... Trong đó (tattha), majjhe có nghĩa là ở giữa (abbhantare) bốn bộ Kinh (catunnampi āgamānaṃ) khác (aññesaṃ) ngoài Khuddaka Nikāya (khuddakato). Từ hi (hi-saddo) có nghĩa là lý do (kāraṇe), qua đó (tena) nó làm sáng tỏ (joteti) lý do đã nói (yathāvuttaṃ kāraṇaṃ). Tattha có nghĩa là trong bốn bộ Kinh đó (tesu catūsu āgamesu). Yathābhāsitaṃ có nghĩa là bất cứ điều gì (yaṃ yaṃ) đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng (desitaṃ), hoặc (vā) phù hợp với những gì đã được thuyết giảng (desitānurūpaṃ). Hơn nữa (api ca), ý nghĩa cũng là (itipi attho) bất cứ ý nghĩa nào (yaṃ yaṃ) đã được các nhà sớ giải (saṃvaṇṇakehi) giải thích (bhāsitaṃ) theo cách chú giải (saṃvaṇṇanāvasena), hoặc phù hợp với những gì đã được giải thích (bhāsitānurūpaṃ). Trong từ icceva, bằng từ iti (iti-saddena), ngài chỉ ra (nidasseti) lý do đã nói (yathāvuttaṃ kāraṇaṃ). Nghĩa là: chính vì lý do này (imināva kāraṇena), hoặc (vā) đã đặt chính lý do này vào tâm trí (idameva kāraṇaṃ manasi sannidhāyāti attho). Ngay cả trong từ kato, cần phải hiểu rằng (daṭṭhabbaṃ) cụm từ ‘visuddhimaggo esā’ được kết nối (sambajjhati) như là đối tượng (kammabhāvena) theo phương pháp lặp lại v.v... (āvuttiyādinayena). Tampīti có nghĩa là sau khi đã nắm bắt (gahetvāna) cả bộ Visuddhimagga đó (taṃ visuddhimaggampi) bằng trí tuệ (ñāṇena). Etāyāti có nghĩa là với bộ sớ giải này (etāya aṭṭhakathāya) tên là Sumaṅgalavilāsinī. Và ở đây (ettha ca), bằng cụm từ ‘majjhe ṭhatvā’, qua việc chỉ ra vị trí trung tâm (majjhattabhāvadīpanena), ngài cho thấy rằng (dasseti) Visuddhimagga đặc biệt (visesato) là một bộ sớ giải chung (sādhāraṇaṭṭhakathā) cho cả bốn bộ Kinh (catunnampi āgamānaṃ), chứ không phải (na) là một bộ sớ giải riêng (asādhāraṇaṭṭhakathā) như Sumaṅgalavilāsinī v.v... Tuy nhiên (pana), một cách tổng quát (avisesato), nó cũng là một bộ sớ giải chung (sādhāraṇaṭṭhakathā) cho cả Luật tạng và Luận tạng (vinayābhidhammānampi) một cách thích hợp (yathārahaṃ). Và (ca) do sự pha trộn (sammissatāya) với chúng (tehi), và mặc dù (samānāpi) nó đặc biệt (visesato) chung (sādhāraṇā) cho phần còn lại là Khuddakāgama (tadavasesassa khuddakāgamassa), nhưng sau khi gác lại điều đó (taṃ ṭhapetvā), nó được nói (vuttā) là chỉ chung (sādhāraṇātveva) cho bốn bộ Kinh (catunnameva āgamānaṃ) mà thôi.

Iti soḷasagāthāvaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích mười sáu câu kệ.

Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về lời mở đầu tác phẩm đã hoàn tất.

Nidānakathāvaṇṇanā

Giải thích về Lời Nói Đầu

Evaṃ [Pg.34] yathāvuttena vividhena nayena paṇāmādikaṃ pakaraṇārambhavidhānaṃ katvā idāni vibhāgavantānaṃ sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanavaseneva suvibhāvitaṃ, suviññāpitañca hotīti paṭhamaṃ tāva vaggasuttavasena vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tattha dīghāgamo nāmā’’tiādimāha. Tattha tatthāti ‘‘dīghassa āgamavarassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti yadidaṃ vuttaṃ, tasmiṃ vacane. ‘‘Yassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti paṭiññātaṃ, so dīghāgamo nāma vaggasuttavasena evaṃ veditabbo, evaṃ vibhāgoti vā attho. Atha vā tatthāti ‘‘dīghāgamanissita’’nti yaṃ vuttaṃ, etasmiṃ vacane. Yo dīghāgamo vutto, so dīghāgamo nāma vaggasuttavasena. Evaṃ vibhajitabbo, edisoti vā attho. ‘‘Dīghassā’’tiādinā hi vuttaṃ dūravacanaṃ taṃ-saddena paṭiniddisati viya ‘‘dīghāgamanissita’’nti vuttaṃ āsannavacanampi taṃ-saddena paṭiniddisati attano buddhiyaṃ parammukhaṃ viya parivattamānaṃ hutvā pavattanato. Edisesu hi ṭhānesu attano buddhiyaṃ sammukhaṃ vā parammukhaṃ vā parivattamānaṃ yathā tathā vā paṭiniddisituṃ vaṭṭati saddamattapaṭiniddesena atthassāvirodhanato. Vaggasuttādīnaṃ nibbacanaṃ parato āvi bhavissati. Tayo vaggā yassāti tivaggo. Catuttiṃsa suttāni ettha saṅgayhanti, tesaṃ vā saṅgaho gaṇanā etthāti catuttiṃsasuttasaṅgaho.

Như vậy (evaṃ), sau khi đã thực hiện (katvā) nghi thức mở đầu tác phẩm (pakaraṇārambhavidhānaṃ) như lễ bái v.v... (paṇāmādikaṃ) bằng nhiều phương pháp khác nhau (vividhena nayena) như đã nói (yathāvuttena), bây giờ (idāni), vì (iti) việc giải thích bản chất (sabhāvavibhāvanaṃ) của các pháp có sự phân chia (vibhāgavantānaṃ) chỉ được giải thích rõ ràng (suvibhāvitaṃ) và làm cho dễ hiểu (suviññāpitañca hoti) thông qua việc trình bày sự phân chia (vibhāgadassanavaseneva), nên trước hết (paṭhamaṃ tāva), để trình bày (dassetuṃ) sự phân chia (vibhāgaṃ) theo phẩm và kinh (vaggasuttavasena), ngài đã nói (āha) câu ‘tattha dīghāgamo nāma’ v.v... Trong đó (tattha), từ tattha chỉ đến câu nói (tasmiṃ vacane) đã được nói ra (yadidaṃ vuttaṃ): ‘Tôi sẽ giải thích ý nghĩa của bộ Trường Kinh ưu việt’ (dīghassa āgamavarassa atthaṃ pakāsayissāmīti). Ý nghĩa là (attho): ‘Bộ Trường Kinh (so dīghāgamo nāma) mà tôi đã hứa (paṭiññātaṃ) rằng “tôi sẽ giải thích ý nghĩa của nó” (yassa atthaṃ pakāsayissāmi), cần được hiểu (veditabbo) như thế này (evaṃ) theo phẩm và kinh, hoặc (vā) sự phân chia là như thế này (evaṃ vibhāgo)’. Hoặc (atha vā), tattha chỉ đến câu nói (etasmiṃ vacane) đã được nói ra (yaṃ vuttaṃ): ‘dựa vào Trường Kinh’ (dīghāgamanissitaṃ). Ý nghĩa là (attho): ‘Bộ Trường Kinh (so dīghāgamo nāma) đã được đề cập (yo dīghāgamo vutto), cần được phân chia như thế này (evaṃ vibhajitabbo) theo phẩm và kinh, hoặc (vā) sự phân chia là như thế này (ediso)’. Quả thật (hi), từ taṃ dường như chỉ lại (paṭiniddisati viya) câu nói ở xa (dūravacanaṃ) được bắt đầu bằng ‘dīghassa’ v.v..., và từ taṃ cũng chỉ lại (paṭiniddisati) câu nói ở gần (āsannavacanampi) là ‘dīghāgamanissitaṃ’, vì nó diễn ra (pavattanato) sau khi đã xoay chuyển (parivattamānaṃ hutvā) trong trí tuệ của chính mình (attano buddhiyaṃ) như thể khuất tầm mắt (parammukhaṃ viya). Quả thật (hi), ở những nơi như vậy (edisesu ṭhānesu), việc chỉ lại (paṭiniddisituṃ) theo bất kỳ cách nào (yathā tathā vā) điều đang xoay chuyển (parivattamānaṃ) trong trí tuệ của chính mình (attano buddhiyaṃ), dù là trước mặt (sammukhaṃ vā) hay khuất tầm mắt (parammukhaṃ vā), là điều thích hợp (vaṭṭati), vì không có sự mâu thuẫn (avirodhanato) về ý nghĩa (atthassa) khi chỉ đơn thuần chỉ lại từ ngữ (saddamattapaṭiniddesena). Phần từ nguyên (nibbacanaṃ) của các từ vagga, sutta v.v... sẽ được làm rõ ở phần sau (parato āvi bhavissati). Cái có ba phẩm (tayo vaggā yassa) là tivaggo. Ba mươi bốn bài kinh (catuttiṃsa suttāni) được bao gồm trong đây (ettha saṅgayhanti), hoặc (vā) sự tập hợp (saṅgaho) hay đếm (gaṇanā) của chúng (tesaṃ) có ở đây (ettha), nên gọi là catuttiṃsasuttasaṅgaho.

Attano saṃvaṇṇanāya paṭhamasaṅgītiyaṃ nikkhittānukkameneva pavattabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tassa…pe… nidānamādī’’ti vuttaṃ. Ādibhāvo hettha saṅgītikkameneva veditabbo. Kasmā pana catūsu āgamesu dīghāgamo paṭhamaṃ saṅgīto, tattha ca sīlakkhandhavaggo paṭhamaṃ nikkhitto, tasmiñca brahmajālasuttaṃ, tatthāpi nidānanti? Nāyamanuyogo katthacipi na pavattati sabbattheva vacanakkamamattaṃ paṭicca anuyuñjitabbato. Apica saddhāvahaguṇattā dīghāgamova paṭhamaṃ saṅgīto. Saddhā hi kusaladhammānaṃ bījaṃ. Yathāha ‘‘saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhī’’ti (saṃ. ni. 2.197; su. ni. 77). Saddhāvahaguṇatā cassa heṭṭhā dassitāyeva. Kiñca bhiyyo – katipayasuttasaṅgahatāya ceva appaparimāṇatāya ca uggahaṇadhāraṇādisukhato paṭhamaṃ saṅgīto. Tathā hesa catuttiṃsasuttasaṅgaho, catusaṭṭhibhāṇavāraparimāṇo ca. Sīlakathābāhullato pana sīlakkhandhavaggo paṭhamaṃ nikkhitto. Sīlañhi sāsanassa ādi sīlapatiṭṭhānattā sabbaguṇānaṃ[Pg.35]. Tenevāha ‘‘tasmā tiha tvaṃ bhikkhu ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu. Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddha’’ntiādi (saṃ. ni. 5.469). Sīlakkhandhakathābāhullato hi so ‘‘sīlakkhandhavaggo’’ti vutto. Diṭṭhiviniveṭhanakathābhāvato pana suttantapiṭakassa niravasesadiṭṭhivibhajanaṃ brahmajālasuttaṃ paṭhamaṃ nikkhittanti veditabbaṃ. Tepiṭake hi buddhavacane brahmajālasadisaṃ diṭṭhigatāni niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā vibhattasuttaṃ natthi. Nidānaṃ pana paṭhamasaṅgītiyaṃ mahākassapattherena puṭṭhena āyasmatā ānandena desakālādinidassanatthaṃ paṭhamaṃ nikkhittanti. Tenāha ‘‘brahmajālassāpī’’tiādi. Tattha ca ‘‘āyasmatā’’tiādinā desakaṃ niyameti, paṭhamasaṅgītikāleti pana kālanti, ayamattho upari āvi bhavissati.

Để chỉ ra rằng bộ sớ giải của mình được tiến hành đúng theo trình tự đã được sắp xếp trong kỳ kết tập đầu tiên, nên câu “tassa…pe… nidānamādī” đã được nói. Sự khởi đầu ở đây nên được hiểu đúng theo trình tự của kỳ kết tập. Lại nữa, tại sao trong bốn bộ Āgama, Dīghāgama lại được kết tập đầu tiên? Và trong đó, tại sao phẩm Sīlakkhandha lại được xếp đầu tiên? Và trong phẩm ấy, tại sao lại là kinh Brahmajāla? Và trong kinh ấy, tại sao lại là phần duyên khởi? Sự chất vấn này không phải là không diễn ra ở bất cứ đâu, vì ở khắp mọi nơi, việc chất vấn chỉ dựa vào trình tự của lời nói là điều nên làm. Hơn nữa, chính Dīghāgama được kết tập đầu tiên vì có đặc tính mang lại đức tin. Vì đức tin là hạt giống của các pháp thiện. Như có lời dạy rằng: “Đức tin là hạt giống, khổ hạnh là mưa” (Saṃ. Ni. 2.197; Su. Ni. 77). Và đặc tính mang lại đức tin của bộ này đã được chỉ ra ở phần trước. Hơn nữa, (Dīghāgama) được kết tập đầu tiên vì là tập hợp của một số ít kinh, có dung lượng nhỏ, và dễ dàng trong việc học thuộc, ghi nhớ v.v... Thật vậy, bộ này là tập hợp của ba mươi bốn bài kinh và có dung lượng sáu mươi bốn bhāṇavāra. Lại nữa, phẩm Sīlakkhandha được xếp đầu tiên vì có nhiều bài thuyết giảng về giới. Vì giới là sự khởi đầu của giáo pháp, do tất cả các đức tính đều được thiết lập trên giới. Do đó, Ngài đã dạy: “Này Tỳ khưu, vì vậy ở đây, trước tiên ngươi hãy thanh lọc các pháp thiện. Và đâu là sự khởi đầu của các pháp thiện? Đó là giới hoàn toàn trong sạch” v.v... (Saṃ. Ni. 5.469). Vì có nhiều bài thuyết giảng về uẩn giới nên phẩm ấy được gọi là “Sīlakkhandhavagga”. Lại nữa, nên hiểu rằng kinh Brahmajāla, bài kinh thuộc Tạng Kinh phân tích không còn sót lại các tà kiến, được xếp đầu tiên vì là bài thuyết giảng tháo gỡ các kiến chấp. Thật vậy, trong Tam Tạng, lời dạy của Đức Phật, không có bài kinh nào tương tự như kinh Brahmajāla đã phân tích các tà kiến, làm cho chúng không còn bụi rậm, không còn rối rắm. Lại nữa, phần duyên khởi đã được Tôn giả Ānanda, khi được Trưởng lão Mahākassapa hỏi trong kỳ kết tập đầu tiên, xếp đặt trước tiên để chỉ ra địa điểm, thời gian v.v... Do đó, ngài đã nói: “brahmajālassāpī” v.v... Và trong đó, bằng câu “āyasmatā” v.v..., ngài xác định người thuyết giảng, và bằng câu “paṭhamasaṅgītikāle” thì xác định thời gian. Ý nghĩa này sẽ trở nên rõ ràng ở phần sau.

Paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā

Luận Giải về Câu Chuyện Đại Kết Tập Lần Thứ Nhất

Idāni ‘‘paṭhamamahāsaṅgītikāle’’ti vacanappasaṅgena taṃ paṭhamamahāsaṅgītiṃ dassento, yassaṃ vā paṭhamamahāsaṅgītiyaṃ nikkhittānukkamena saṃvaṇṇanaṃ kattukāmattā taṃ vibhāvento tassā tantiyā āruḷhāyapi idha vacane kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘paṭhamamahāsaṅgīti nāma cesā’’tiādimāha. Ettha hi kiñcāpi…pe… māruḷhāti etena nanu sā saṅgītikkhandhake tantimāruḷhā, kasmā idha puna vuttā, yadi ca vuttā assa niratthakatā, ganthagarutā ca siyāti codanālesaṃ dasseti. ‘‘Nidāna…pe… veditabbā’’ti pana etena nidānakosallatthabhāvato yathāvuttadosatā na siyāti visesakāraṇadassanena pariharati. ‘‘Paṭhamamahāsaṅgīti nāma cesā’’ti ettha ca-saddo īdisesu ṭhānesu vattabbasampiṇḍanattho. Tena hi paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānañca ādi, esā ca paṭhamamahāsaṅgīti nāma evaṃ veditabbāti imamatthaṃ sampiṇḍeti. Upaññāsattho vā ca-saddo, upaññāsoti ca vākyārambho vuccati. Esā hi ganthakārānaṃ pakati, yadidaṃ kiñci vatvā puna aparaṃ vattumārabhantānaṃ ca-saddapayogo. Yaṃ pana vajirabuddhittherena vuttaṃ ‘‘ettha ca-saddo atirekattho, tena aññāpi atthīti dīpetī’’ti (vajira ṭī. bāhiranidānakathāvaṇṇanā), tadayuttameva. Na hettha ca-saddena tadattho viññāyati. Yadi cettha tadatthadassanatthameva ca-kāro adhippeto siyā, evaṃ sati so na kattabboyeva paṭhamasaddeneva aññāsaṃ dutiyādisaṅgītīnampi [Pg.36] atthibhāvassa dassitattā. Dutiyādimupādāya hi paṭhamasaddapayogo dīghādimupādāya rassādisaddapayogo viya. Yathāpaccayaṃ tattha tattha desitattā, paññattattā ca vippakiṇṇānaṃ dhammavinayānaṃ saṅgahetvā gāyanaṃ kathanaṃ saṅgīti, etena taṃ taṃ sikkhāpadānaṃ, taṃtaṃsuttānañca ādipariyosānesu, antarantarā ca sambandhavasena ṭhapitaṃ saṅgītikārakavacanaṃ saṅgahitaṃ hoti. Mahāvisayattā, pūjitattā ca mahatī saṅgīti mahāsaṅgīti, paṭhamā mahāsaṅgīti paṭhamamahāsaṅgīti. Kiñcāpīti anuggahattho, tena pāḷiyampi sā saṅgītimāruḷhāvāti anuggahaṃ karoti, evampi tatthāruḷhamattena idha sotūnaṃ nidānakosallaṃ na hotīti pana-saddena aruciyatthaṃ dasseti. Nidadāti desanaṃ desakālādivasena aviditaṃ viditaṃ katvā nidassetīti nidānaṃ, tasmiṃ kosallaṃ, tadatthāyāti attho.

Bây giờ, nhân tiện có câu “vào thời điểm của cuộc đại kết tập lần thứ nhất”, để chỉ ra cuộc đại kết tập lần thứ nhất ấy; hoặc vì muốn sớ giải theo trình tự đã được sắp xếp trong cuộc đại kết tập lần thứ nhất ấy, ngài làm sáng tỏ nó; và để chỉ ra lý do cho lời nói ở đây, mặc dù nó đã được đưa vào trong Chánh tạng, ngài nói câu “paṭhamamahāsaṅgīti nāma cesā” v.v... Ở đây, bằng câu “kiñcāpi…pe… māruḷhā”, ngài đã chỉ ra một gợi ý về sự phản bác rằng: “Chẳng phải nó đã được đưa vào Chánh tạng trong phẩm Saṅgīti rồi sao? Tại sao ở đây lại nói lại? Và nếu nói lại, thì sẽ trở nên vô ích và làm cho văn bản thêm nặng nề”. Nhưng bằng câu “Nidāna…pe… veditabbā”, ngài đã bác bỏ bằng cách chỉ ra một lý do đặc biệt rằng: “Vì mục đích là sự thông thạo về duyên khởi, nên sẽ không có lỗi như đã nói”. Trong câu “Paṭhamamahāsaṅgīti nāma cesā”, từ “ca” ở những nơi như thế này có nghĩa là tóm lược những điều sẽ được nói. Do đó, nó tóm lược ý nghĩa này: “Phần duyên khởi được nói vào thời điểm của cuộc đại kết tập lần thứ nhất là sự khởi đầu, và đây nên được biết là cuộc đại kết tập lần thứ nhất”. Hoặc từ “ca” có nghĩa là giới thiệu, và “giới thiệu” được gọi là sự bắt đầu một câu. Đây là thói quen của các tác giả, đó là việc sử dụng từ “ca” khi, sau khi đã nói một điều gì đó, họ lại bắt đầu nói một điều khác. Nhưng điều mà Trưởng lão Vajirabuddhi đã nói: “Ở đây, từ ‘ca’ có nghĩa là ‘thêm vào’, do đó nó chỉ ra rằng còn có những (cuộc kết tập) khác nữa” (Vajira ṭī. bāhiranidānakathāvaṇṇanā), điều đó thực sự không đúng. Vì ở đây, ý nghĩa đó không được hiểu qua từ “ca”. Và nếu ở đây, từ “ca” được chủ ý chỉ để thể hiện ý nghĩa đó, thì trong trường hợp như vậy, nó hoàn toàn không nên được tạo ra, vì sự tồn tại của các cuộc kết tập khác, thứ hai v.v..., đã được chỉ ra bởi chính từ “paṭhama” (đầu tiên). Vì việc sử dụng từ “đầu tiên” là dựa vào (sự tồn tại của) cái thứ hai v.v..., cũng như việc sử dụng từ “ngắn” là dựa vào (sự tồn tại của) cái dài v.v... Saṅgīti là việc tụng đọc, thuật lại sau khi đã thu thập các Pháp và Luật đã được phân tán, được thuyết giảng và chế định ở nơi này nơi kia tùy theo nhân duyên. Bằng điều này, lời của các vị thực hiện kết tập, được đặt ở đầu và cuối của mỗi học giới và mỗi bài kinh, và ở giữa, theo cách liên kết, được thu thập lại. Vì có phạm vi rộng lớn và được tôn kính, nên cuộc kết tập lớn lao là mahāsaṅgīti. Cuộc đại kết tập lần thứ nhất là paṭhamamahāsaṅgīti. “Kiñcāpi” có nghĩa là nhượng bộ, do đó ngài nhượng bộ rằng: “Ngay cả trong Pāḷi, cuộc kết tập đó cũng đã được đưa vào rồi”. “Mặc dù vậy, chỉ bằng việc nó được đưa vào ở đó, sự thông thạo về duyên khởi cũng không phát sinh cho người nghe ở đây”, do đó bằng từ “pana”, ngài chỉ ra điểm không thỏa đáng. Nó chỉ ra (nidadāti), nó cho thấy (nidasseti) lời dạy vốn không được biết đến về phương diện người thuyết, thời gian v.v..., làm cho nó được biết đến; do đó, nó là duyên khởi (nidāna). Sự thông thạo (kosallaṃ) trong đó (tasmiṃ); vì mục đích đó (tadatthāya) – đó là ý nghĩa.

Idāni taṃ vitthāretvā dassetuṃ ‘‘dhammacakkapavattanañhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sattānaṃ dassanānuttariyasaraṇādipaṭilābhahetubhūtāsu vijjamānāsupi aññāsu bhagavato kiriyāsu ‘‘buddho bodheyya’’nti (bu. vaṃ. aṭṭha. abbhantaranidāna 1; cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā; udāna aṭṭha. 18) paṭiññāya anulomanato vineyyānaṃ maggaphaluppattihetubhūtā kiriyāva nippariyāyena buddhakiccaṃ nāmāti taṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘dhammacakkappavattanañhi…pe… vinayanā’’ti vuttaṃ. Dhammacakkappavattanato pana pubbabhāge bhagavatā bhāsitaṃ suṇantānampi vāsanābhāgiyameva jātaṃ, na sekkhabhāgiyaṃ, na nibbedhabhāgiyaṃ tapussabhallikānaṃ saraṇadānaṃ viya. Esā hi dhammatā, tasmā tameva mariyādabhāvena vuttanti veditabbaṃ. Saddhindriyādi dhammoyeva pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Atha vā cakkanti āṇā, dhammato anapetattā dhammañca taṃ cakkañcāti dhammacakkaṃ. Dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. Vuttañhi paṭisambhidāyaṃ –

Bây giờ, để trình bày điều ấy một cách rộng rãi, (chú giải sư) đã nói câu bắt đầu là “dhammacakkapavattanañhi”. Ở đây, mặc dù có những hành động khác của đức Thế Tôn là nhân chứng đắc kiến vô thượng, quy y, v.v... của chúng sanh, nhưng chỉ có hành động là nhân phát sanh đạo và quả cho chúng sanh cần được giáo hóa, phù hợp với lời nguyện “là Phật, ta sẽ giác ngộ (cho chúng sanh)”, mới được gọi là Phật sự một cách không ẩn ý (nippariyāyena). Do đó, để trình bày Phật sự ấy theo tự thân của nó, (chú giải sư) đã nói “dhammacakkappavattanañhi… cho đến… vinayanā”. Vả lại, trong giai đoạn trước khi chuyển pháp luân, những gì được đức Thế Tôn thuyết giảng, đối với cả những người nghe, cũng chỉ trở thành phần tạo duyên lành (vāsanābhāgiya), chứ không trở thành phần hữu học (sekkhabhāgiya), không trở thành phần yểm ly (nibbedhabhāgiya), giống như việc ban quy y cho Tapussa và Bhallika. Thật vậy, đây là pháp tánh (của chư Phật). Do đó, cần phải hiểu rằng chính điều ấy (việc tạo duyên lành) đã được nói đến như là giới hạn. Chính các pháp như tín quyền v.v... được gọi là bánh xe (cakka) vì có ý nghĩa làm cho vận hành, do đó gọi là Pháp luân (dhammacakka). Hoặc là, “cakka” là quyền uy (āṇā); vì không tách rời khỏi Pháp, nên nó vừa là Pháp (dhamma) vừa là bánh xe (cakka), do đó gọi là Pháp luân. Bánh xe vận hành một cách hợp pháp, hợp lý, nên cũng gọi là Pháp luân. Thật vậy, đã được nói trong bộ Paṭisambhidāmagga –

‘‘Dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ. Cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattetīti dhammacakkaṃ, dhammacariyāya pavattetīti dhammacakka’’ntiādi (paṭi. ma. 2.40, 41).

“Làm cho Pháp vận hành và làm cho bánh xe (quyền uy) vận hành, nên gọi là Pháp luân. Làm cho bánh xe (quyền uy) vận hành và làm cho Pháp vận hành, nên gọi là Pháp luân. Vận hành bằng Pháp, nên gọi là Pháp luân. Vận hành bằng sự thực hành Pháp, nên gọi là Pháp luân”, v.v...

Tassa pavattanaṃ tathā. Pavattananti ca pavattayamānaṃ, pavattitanti paccuppannātītavasena dvidhā attho. Yaṃ sandhāya aṭṭhakathāsu vuttaṃ ‘‘dhammacakkapavattanasuttantaṃ [Pg.37] desento dhammacakkaṃ pavatteti nāma, aññāsikoṇḍaññattherassa maggaphalādhigatato paṭṭhāya pavattitaṃ nāmā’’ti (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.1081-1088; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.40). Idha pana paccuppannavaseneva attho yutto. Yāvāti paricchedatthe nipāto, subhaddassa nāma paribbājakassa vinayanaṃ antoparicchedaṃ katvāti abhividhivasena attho veditabbo. Tañhi bhagavā parinibbānamañce nipannoyeva vinesīti. Kataṃ pariniṭṭhāpitaṃ buddhakiccaṃ yenāti tathā, tasmiṃ. Katabuddhakicce bhagavati lokanāthe parinibbuteti sambandho, etena buddhakattabbassa kiccassa kassacipi asesitabhāvaṃ dīpeti. Tatoyeva hi bhagavā parinibbutoti. Nanu ca sāvakehi vinītāpi vineyyā bhagavatāyeva vinītā nāma. Tathā hi sāvakabhāsitaṃ suttaṃ ‘‘buddhabhāsita’’nti vuccati. Sāvakavineyyā ca na tāva vinītā, tasmā ‘‘katabuddhakicce’’ti na vattabbanti? Nāyaṃ doso tesaṃ vinayanupāyassa sāvakesu ṭhapitattā. Tenevāha –

Sự vận hành (pavattananaṃ) của nó (tassa) cũng vậy (tathā). Và từ “pavattananaṃ” có hai nghĩa theo hiện tại và quá khứ: “đang làm cho vận hành” (pavattayamānaṃ) và “đã làm cho vận hành” (pavattitaṃ). Nhắm đến ý nghĩa này, trong các chú giải đã nói: “Khi thuyết kinh Chuyển Pháp Luân, (đức Phật) được gọi là đang làm cho Pháp luân vận hành; kể từ khi trưởng lão Aññāsikoṇḍañña chứng đắc đạo quả, (Pháp luân) được gọi là đã được làm cho vận hành”. Tuy nhiên, ở đây, ý nghĩa theo hiện tại là thích hợp. Từ “yāva” là một bất biến từ (nipāta) có nghĩa là giới hạn. Cần hiểu ý nghĩa theo cách bao hàm (abhividhi), tức là lấy việc giáo hóa du sĩ ngoại đạo tên Subhadda làm giới hạn cuối cùng. Thật vậy, đức Thế Tôn đã giáo hóa vị ấy ngay khi đang nằm trên giường niết-bàn. “Người đã hoàn thành, đã làm xong Phật sự” là như vậy (tathā), trong người ấy (tasmiṃ). Câu “khi đức Thế Tôn, bậc Đạo sư của thế gian, người đã hoàn thành Phật sự, đã nhập niết-bàn” có sự liên kết như vậy. Bằng câu này, (chú giải sư) chỉ ra rằng không còn bất kỳ phận sự nào mà một vị Phật cần phải làm còn sót lại. Thật vậy, chính vì lý do đó mà đức Thế Tôn đã nhập niết-bàn. Chẳng phải những chúng sanh cần được giáo hóa, dù được các vị thinh văn giáo hóa, cũng được gọi là do chính đức Thế Tôn giáo hóa hay sao? Thật vậy, một bài kinh do thinh văn thuyết giảng cũng được gọi là “Phật ngôn”. Và những chúng sanh cần được thinh văn giáo hóa thì vẫn chưa được giáo hóa (vào lúc đức Phật nhập niết-bàn), do đó không nên nói là “(Ngài) đã hoàn thành Phật sự” hay sao? Lỗi này không phát sanh, vì phương pháp giáo hóa những chúng sanh ấy đã được (đức Phật) đặt để nơi các vị thinh văn. Chính vì thế, Ngài đã nói –

‘‘Na tāvāhaṃ pāpima parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā…pe… uppannaṃ parappavādaṃ saha dhammena suniggahitaṃ niggahetvā sapāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’’tiādi (dī. ni. 2.168; udā. 51).

“Này Ác ma, Ta sẽ chưa nhập niết-bàn, chừng nào các vị tỳ-khưu đệ tử của Ta chưa trở thành những người thông thái, khéo huấn luyện, dũng mãnh, đa văn, trì pháp... có khả năng khéo nhiếp phục tà thuyết của ngoại đạo đã khởi lên một cách hợp lý, và thuyết giảng pháp môn có khả năng đưa đến thần thông (xuất ly)”, v.v...

‘‘Kusinārāya’’ntiādinā bhagavato parinibbutadesakālavisesavacanaṃ ‘‘aparinibbuto bhagavā’’ti gāhassa micchābhāvadassanatthaṃ, loke jātasaṃvaddhādibhāvadassanatthañca. Tathā hi manussabhāvassa supākaṭakaraṇatthaṃ mahābodhisattā carimabhave dārapariggahādīnipi karontīti. Kusinārāyanti evaṃ nāmake nagare. Tañhi nagaraṃ kusahatthaṃ purisaṃ dassanaṭṭhāne māpitattā ‘‘kusināra’’nti vuccati, samīpatthe cetaṃ bhummaṃ. Upavattane mallānaṃ sālavaneti tassa nagarassa upavattanabhūte mallarājūnaṃ sālavane. Tañhi sālavanaṃ nagaraṃ pavisitukāmā uyyānato upacca vattanti gacchanti etenāti upavattanaṃ. Yathā hi anurādhapurassa dakkhiṇapacchimadisāyaṃ thūpārāmo, evaṃ taṃ uyyānaṃ kusinārāya dakkhiṇapacchimadisāyaṃ hoti. Yathā ca thūpārāmato dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisanamaggo pācīnamukho gantvā uttarena nivattati, evaṃ uyyānato sālapanti pācīnamukhā gantvā uttarena nivattā, tasmā taṃ ‘‘upavattana’’nti vuccati. Apare pana [Pg.38] ‘‘taṃ sālavanamupagantvā mittasuhajje apaloketvā nivattanato upavattananti pākaṭaṃ jātaṃ kirā’’ti vadanti. Yamakasālānamantareti yamakasālānaṃ vemajjhe. Tattha kira bhagavato paññattassa parinibbānamañcassa sīsabhāge ekā sālapanti hoti, pādabhāge ekā. Tatrāpi eko taruṇasālo sīsabhāgassa āsanno hoti, eko pādabhāgassa. Tasmā ‘‘yamakasālānamantare’’ti vuttaṃ. Apica ‘‘yamakasālā nāma mūlakkhandhaviṭapapattehi aññamaññaṃ saṃsibbetvā ṭhitasālā’’tipi mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Mā iti cando vuccati tassa gatiyā divasassa minitabbato, tadā sabbakalāpāripūriyā puṇṇo eva māti puṇṇamā. Saddavidū pana ‘‘mo sivo candimā cevā’’ti vuttaṃ sakkatabhāsānayaṃ gahetvā okārantampi candimavācaka ma-saddamicchanti. Visākhāya yutto puṇṇamā yatthāti visākhāpuṇṇamo, soyeva divaso tathā, tasmiṃ. Paccūsati timiraṃ vināsetīti paccūso, pati-pubbo usa-saddo rujāyanti hi neruttikā, soyeva samayoti rattiyā pacchimayāmapariyāpanno kālaviseso vuccati, tasmiṃ. Visākhāpuṇṇamadivase īdise rattiyā pacchimasamayeti vuttaṃ hoti.

Bằng (lời nói) bắt đầu bằng ‘Kusinārāyaṃ’, đây là lời nói về nơi chốn và thời điểm đặc biệt đức Thế Tôn nhập diệt, nhằm mục đích chỉ ra sự sai lầm của tà kiến chấp rằng ‘đức Thế Tôn chưa nhập diệt’, và cũng nhằm mục đích chỉ ra sự việc sanh ra, lớn lên, v.v... ở trên đời. Thật vậy, để làm cho bản chất con người được biểu hiện rõ ràng, các vị Đại Bồ-tát trong kiếp chót cũng thực hiện việc cưới vợ, v.v... Kusinārāyaṃ có nghĩa là: trong thành phố có tên như vậy. Thật vậy, thành phố ấy được gọi là ‘Kusināra’ vì nó được tạo ra ở nơi nhìn thấy một người đàn ông tay cầm cỏ kusa. Và đây là biến cách thứ bảy (bhummaṃ) mang ý nghĩa gần (samīpatthe). Upavattane mallānaṃ sālavane có nghĩa là: trong rừng cây sāla của các vị vua Mallā, là nơi uốn khúc của thành phố ấy. Thật vậy, khu rừng sāla ấy được gọi là upavattana vì những người muốn vào thành phố, từ khu vườn, họ đi vòng qua (upacca vattanti) bằng con đường này. Ví như Thūpārāma ở hướng tây nam của thành Anurādhapura, cũng vậy, khu vườn ấy ở hướng tây nam của thành Kusinārā. Và ví như con đường vào thành phố từ Thūpārāma qua cổng phía nam, sau khi đi về hướng đông, lại quay về hướng bắc, cũng vậy, hàng cây sāla từ khu vườn, sau khi đi về hướng đông, lại quay về hướng bắc. Do đó, nó được gọi là ‘upavattana’. Tuy nhiên, các vị khác lại nói rằng: ‘Nghe nói, nó trở nên nổi tiếng với tên gọi upavattana vì (người ta) đi đến khu rừng sāla ấy, xin phép bạn bè thân hữu rồi quay trở về.’ Yamakasālānamantare có nghĩa là: ở giữa hai cây sāla song đôi. Nghe nói, ở nơi ấy, tại phần đầu của chiếc giường nhập diệt đã được dọn sẵn cho đức Thế Tôn, có một hàng cây sāla, và ở phần chân cũng có một hàng. Trong đó, một cây sāla non ở gần phần đầu, và một cây ở gần phần chân. Do đó, được nói là ‘ở giữa hai cây sāla song đôi’. Hơn nữa, trong Đại Chú giải cũng nói rằng: ‘Yamakasālā là những cây sāla đứng đan quyện vào nhau bởi rễ, thân, cành và lá.’ Mặt trăng (cando) được gọi là ‘mā’ vì ngày (divasa) được đo lường (minitabbato) bởi sự chuyển động (gatiyā) của nó. Khi ấy, mặt trăng (mā) tròn đầy (puṇṇo eva) do sự viên mãn của tất cả các phần (sabbakalāpāripūriyā), nên gọi là puṇṇamā (trăng tròn). Tuy nhiên, các nhà ngữ pháp học, dựa theo cách nói trong tiếng Sanskrit ‘mo sivo candimā cevā’, cũng chấp nhận từ ‘ma’ chỉ mặt trăng có tận cùng bằng ‘o-kāra’. Ngày mà mặt trăng tròn (puṇṇamā) hội với (yutto) sao Visākhā, ngày đó là visākhāpuṇṇamo (ngày rằm tháng Vesak). Chính ngày ấy là như vậy. (Tasmiṃ) có nghĩa là: vào ngày ấy. Paccūso là (thời điểm) xua tan (paccūsati), phá hủy (vināseti) bóng tối (timiraṃ). Thật vậy, các nhà từ nguyên học nói rằng từ ‘usa’ có tiền tố ‘pati’ mang nghĩa là đau đớn (rujāyaṃ). Chính thời điểm ấy (samayo) được gọi là một khoảng thời gian đặc biệt thuộc canh cuối của đêm. (Tasmiṃ) có nghĩa là: vào lúc ấy. Điều này có nghĩa là: vào ngày rằm tháng Vesak, vào thời điểm cuối cùng của đêm như vậy.

Upādīyate kammakilesehīti upādi, vipākakkhandhā, kaṭattā ca rūpaṃ. So pana upādi kilesābhisaṅkhāramāranimmathane anossaṭṭho, idha khandhamaccumāranimmathane ossaṭṭhona sesito, tasmā natthi etissā upādisaṅkhāto seso, upādissa vā sesoti katvā ‘‘anupādisesā’’ti vuccati. Nibbānadhātūti cettha nibbutimattaṃ adhippetaṃ, nibbānañca taṃ sabhāvadhāraṇato dhātu cāti katvā. Nibbutiyā hi kāraṇapariyāyena asaṅkhatadhātu tathā vuccati. Itthambhūtalakkhaṇe cāyaṃ karaṇaniddeso. Anupādisesatāsaṅkhātaṃ imaṃ pakāraṃ bhūtassa pattassa parinibbutassa bhagavato lakkhaṇe nibbānadhātusaṅkhāte atthe tatiyāti vuttaṃ hoti. Nanu ca ‘‘anupādisesāyā’’ti nibbānadhātuyāva visesanaṃ hoti, na parinibbutassa bhagavato, atha kasmā taṃ bhagavā pattoti vuttoti? Nibbānadhātuyā sahacaraṇato. Taṃsahacaraṇena hi bhagavāpi anupādisesabhāvaṃ pattoti vuccati. Atha vā anupādisesabhāvasaṅkhātaṃ imaṃ pakāraṃ pattāya nibbānadhātuyā lakkhaṇe sañjānanakiriyāya tatiyātipi vattuṃ yujjati. Anupādisesāya nibbānadhātuyāti ca anupādisesanibbānadhātu [Pg.39] hutvāti attho. ‘‘Ūnapañcabandhanena pattenā’’ti (pārā. 612). Ettha hi ūnapañcabandhanapatto hutvāti atthaṃ vadanti. Apica nibbānadhātuyā anupādisesāya anupādisesā hutvā bhūtāyātipi yujjati. Vuttañhi udānaṭṭhakathāya nandasuttavaṇṇanāyaṃ ‘‘upaḍḍhullikhitehi kesehīti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ vippakatullikhitehi kesehi upalakkhitāti attho’’ti (udā. aṭṭha. 22) esanayo īdisesu. Dhātubhājanadivaseti jeṭṭhamāsassa sukkapakkhapañcamīdivasaṃ sandhāya vuttaṃ, tañca na ‘‘sannipatitāna’’nti etassa visesanaṃ, ‘‘ussāhaṃ janesī’’ti etassa pana visesanaṃ ‘‘dhātubhājanadivase bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesī’’ti ussāhajananassa kālavasena bhinnādhikaraṇavisesanabhāvato. Dhātubhājanadivasato hi purimataradivasesupi bhikkhū sannipatitāti. Atha vā ‘‘sannipatitāna’’nti idaṃ kāyasāmaggivasena sannipatanameva sandhāya vuttaṃ, na samāgamanamattena. Tasmā ‘‘dhātubhājanadivase’’ti idaṃ ‘‘sannipatitāna’’nti etassa visesanaṃ sambhavati, idañca bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesīti ettha ‘‘bhikkhūna’’nti etenapi sambajjhanīyaṃ. Saṅghassa thero saṅghatthero. So pana saṅgho kiṃ parimāṇoti āha ‘‘sattannaṃ bhikkhusatasahassāna’’nti. Saṅghasaddena hi aviññāyamānassa parimāṇassa viññāpanatthamevetaṃ puna vuttaṃ. Saddavidū pana vadanti –

Do bị nghiệp và phiền não chấp thủ nên gọi là sở thủ (upādi), (đó là) các uẩn quả và sắc do nghiệp tạo. Lại nữa, sở thủ ấy chưa được từ bỏ khi diệt trừ phiền não ma và hành ma, (nhưng) ở đây, khi diệt trừ uẩn ma và tử ma, đã được từ bỏ, không còn sót lại. Do đó, đối với vị ấy không còn phần dư sót được gọi là sở thủ, hoặc không còn phần dư sót của sở thủ, vì vậy được gọi là ‘vô dư y’ (anupādisesā). Và ở đây, Niết-bàn giới (Nibbānadhātu) được hiểu là sự tịch diệt đơn thuần, vì đó là sự tịch diệt (nibbāna) và vì mang giữ tự tánh nên cũng là giới (dhātu). Thật vậy, do sự tịch diệt, theo cách nói về nguyên nhân, pháp vô vi được gọi như vậy. Và đây là sự chỉ định về cách thức (karaṇa) trong ý nghĩa chỉ trạng thái đặc biệt (itthambhūtalakkhaṇa). Nghĩa là, biến cách thứ ba (tatiyā) được dùng trong ý nghĩa là dấu hiệu (lakkhaṇa) của Đức Thế Tôn, người đã tịch diệt, đã đạt đến, đã trở thành trạng thái này được gọi là vô dư y, trong đối tượng được gọi là Niết-bàn giới. Chẳng phải ‘anupādisesāya’ là tính từ của Niết-bàn giới, không phải của Đức Thế Tôn đã tịch diệt sao? Vậy tại sao lại nói rằng Đức Thế Tôn đã đạt đến điều đó? Do đồng hành với Niết-bàn giới. Thật vậy, do đồng hành với điều đó, Đức Thế Tôn cũng được nói là đã đạt đến trạng thái vô dư y. Hoặc là, cũng hợp lý để nói rằng biến cách thứ ba được dùng trong ý nghĩa là dấu hiệu trong hành động nhận biết Niết-bàn giới, vốn đã đạt đến trạng thái này được gọi là vô dư y. Và ‘anupādisesāya nibbānadhātuyā’ có nghĩa là ‘trở thành Niết-bàn giới vô dư y’. Trong câu ‘bằng chiếc bát thiếu năm dây buộc’ (pārā. 612), các vị (chú giải) nói rằng ý nghĩa là ‘trở thành người có chiếc bát thiếu năm dây buộc’. Hơn nữa, cũng hợp lý (để hiểu) ‘anupādisesāya nibbānadhātuyā’ là ‘do Niết-bàn giới đã trở thành vô dư y, đã trở thành không còn dư sót’. Thật vậy, trong Chú giải Udāna, phần giải thích kinh Nanda, có nói: ‘“upaḍḍhullikhitehi kesehīti” là một từ chỉ cách thức (karaṇavacana) trong ý nghĩa chỉ trạng thái đặc biệt (itthambhūtalakkhaṇa), có nghĩa là “được nhận biết bởi mái tóc được cạo dở dang”’ (udā. aṭṭha. 22). Đây là phương pháp trong những trường hợp tương tự. Câu ‘vào ngày phân chia xá-lợi’ (Dhātubhājanadivase) được nói để chỉ ngày mồng năm tháng Jyestha (tháng ba) thượng tuần, và đó không phải là tính từ cho ‘sannipatitānaṃ’ (của những vị đã tụ hội), mà là tính từ cho ‘ussāhaṃ janesi’ (đã phát sinh sự nỗ lực), vì là tính từ có cơ sở khác nhau (bhinnādhikaraṇa) đối với việc phát sinh sự nỗ lực theo phương diện thời gian, (nên có sự liên kết) ‘vào ngày phân chia xá-lợi, đã phát sinh sự nỗ lực cho các vị tỳ-khưu’. Thật vậy, các vị tỳ-khưu đã tụ hội cả trong những ngày trước ngày phân chia xá-lợi. Hoặc là, câu ‘sannipatitānaṃ’ này được nói để chỉ sự tụ hội theo nghĩa là sự hòa hợp về thân, chứ không chỉ đơn thuần là sự đến chung. Do đó, câu ‘vào ngày phân chia xá-lợi’ này có thể là tính từ của ‘sannipatitānaṃ’, và câu này cũng cần được liên kết với ‘bhikkhūnaṃ’ trong ‘bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesi’. Trưởng lão của Tăng chúng là Tăng trưởng lão (saṅghatthero). Và Tăng chúng ấy có số lượng bao nhiêu? Ngài nói: ‘của bảy trăm ngàn vị tỳ-khưu’ (sattannaṃ bhikkhusatasahassānaṃ). Thật vậy, câu này được nói lại chỉ để làm rõ số lượng không được biết đến qua từ ‘Tăng chúng’ (saṅgha). Tuy nhiên, các nhà ngữ pháp học nói rằng –

‘‘Samāso ca taddhito ca, vākyatthesu visesakā;

Pasiddhiyantu sāmaññaṃ, telaṃ sugatacīvaraṃ.

“Hợp thể (samāsa) và dẫn xuất (taddhita) là những yếu tố làm rõ nghĩa trong câu; nhưng khi đã thành một từ (pasiddhi), chúng có nghĩa chung chung, ví dụ như ‘dầu’ (tela), ‘y của Thiện Thệ’ (sugatacívara).”

Tasmā nāmamattabhūtassa saṅghattherassa visesanatthamevetaṃ puna vuttanti, niccasāpekkhatāya ca edisesu samāso yathā ‘‘devadattassa garukula’’nti. Niccasāpekkhatā cettha saṅghasaddassa bhikkhusatasahassasaddaṃ sāpekkhattepi aññapadantarābhāvena vākye viya apekkhitabbatthassa gamakattā. ‘‘Sattannaṃ bhikkhusatasahassāna’’nti hi etassa saṅghasadde avayavībhāvena sambandho, tassāpi sāmibhāvena therasaddeti. ‘‘Sattannaṃ bhikkhusatasahassāna’’nti ca gaṇapāmokkhabhikkhūyeva sandhāya vuttaṃ. Tadā hi sannipatitā bhikkhū ettakāti gaṇanapathamatikkantā. Tathā hi veḷuvagāme vedanāvikkhambhanato paṭṭhāya ‘‘nacireneva bhagavā parinibbāyissatī’’ti sutvā tato tato āgatesu bhikkhūsu ekabhikkhupi pakkanto nāma natthi. Yathāhu –

Do đó, (họ) nói rằng câu này được nói lại chỉ để làm rõ nghĩa cho (danh từ) ‘Tăng trưởng lão’, vốn chỉ là một cái tên. Và trong những trường hợp như vậy, có sự hợp thể do sự phụ thuộc thường xuyên (niccasāpekkhatā), ví dụ như ‘gia đình thầy của Devadatta’. Và ở đây, sự phụ thuộc thường xuyên là do (từ ‘saṅgha’) có khả năng truyền đạt ý nghĩa cần được phụ thuộc giống như trong một câu, mặc dù từ ‘saṅgha’ phụ thuộc vào từ ‘bhikkhusatasahassa’, nhưng không có từ nào khác (để phụ thuộc vào). Thật vậy, câu ‘của bảy trăm ngàn vị tỳ-khưu’ có mối liên hệ với từ ‘saṅgha’ theo cách toàn thể và bộ phận (avayavībhāva), và từ đó (saṅgha) lại có mối liên hệ với từ ‘thera’ theo cách sở hữu chủ (sāmibhāva). Và câu ‘của bảy trăm ngàn vị tỳ-khưu’ được nói để chỉ riêng các vị tỳ-khưu lãnh đạo các nhóm (gaṇapāmokkha). Thật vậy, vào lúc đó, các vị tỳ-khưu tụ hội đã vượt quá con số có thể đếm được là ‘bấy nhiêu’. Thật vậy, kể từ khi (Đức Thế Tôn) chế ngự cơn đau ở làng Veḷuva, sau khi nghe tin ‘không bao lâu nữa Đức Thế Tôn sẽ nhập diệt’, trong số các vị tỳ-khưu đến từ khắp nơi, không có một vị nào được gọi là đã rời đi. Như đã nói –

‘‘Sattasatasahassāni[Pg.40], tesu pāmokkhabhikkhavo;

Thero mahākassapova, saṅghatthero tadā ahū’’ti.

“Trong số họ, có bảy trăm ngàn vị tỳ-khưu lãnh đạo; vào lúc đó, Trưởng lão Mahākassapa chính là Tăng trưởng lão.”

Āyasmā mahākassapo anussaranto maññamāno cintayanto hutvā ussāhaṃ janesi, anussaranto maññamāno cintayanto āyasmā mahākassapo ussāhaṃ janesīti vā sambandho. Mahantehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā mahanto kassapoti mahākassapo. Apica ‘‘mahākassapo’’ti uruvelakassapo nadīkassapo gayākassapo kumārakassapoti ime khuddānukhuddake there upādāya vuccati. Kasmā panāyasmā mahākassapo ussāhaṃ janesīti anuyoge sati taṃ kāraṇaṃ vibhāvento āha ‘‘sattāhaparinibbute’’tiādi. Satta ahāni samāhaṭāni sattāhaṃ. Sattāhaṃ parinibbutassa assāti tathā yathā ‘‘acirapakkanto, māsajāto’’ti, antatthaaññapadasamāsoyaṃ, tasmiṃ. Bhagavato parinibbānadivasato paṭṭhāya sattāhe vītivatteti vuttaṃ hoti, etassa ‘‘vuttavacana’’nti padena sambandho, tathā ‘‘subhaddena vuḍḍhapabbajitenā’’ti etassapi. Tattha subhaddoti tassa nāmamattaṃ, vuḍḍhakāle pana pabbajitattā ‘‘vuḍḍhapabbajitenā’’ti vuttaṃ, etena subhaddaparibbājakādīhi taṃ visesaṃ karoti. ‘‘Alaṃ āvuso’’tiādinā tena vuttavacanaṃ nidasseti. So hi sattāhaparinibbute bhagavati āyasmatā mahākassapattherena saddhiṃ pāvāya kusināraṃ addhānamaggapaṭipannesu pañcamattesu bhikkhusatesu avītarāge bhikkhū antarāmagge diṭṭhaājīvakassa santikā bhagavato parinibbānaṃ sutvā pattacīvarāni chaḍḍetvā bāhā paggayhaṃ nānappakāraṃ paridevante disvā evamāha.

Tôn giả Mahākassapa, trong khi đang hồi tưởng, đang suy xét, đang tư duy, đã khởi lên sự nỗ lực. Hoặc là, sự liên kết (câu) nên được hiểu như sau: Tôn giả Mahākassapa, người đang hồi tưởng, đang suy xét, đang tư duy, đã khởi lên sự nỗ lực. Do vì được thành tựu với các uẩn giới đức vĩ đại v.v... nên (ngài) là Kassapa vĩ đại, do đó (gọi là) Mahākassapa. Hơn nữa, (danh xưng) "Mahākassapa" được gọi là để so sánh với các vị trưởng lão nhỏ hơn này là Uruvelakassapa, Nadīkassapa, Gayākassapa, và Kumārakassapa. Khi có câu hỏi rằng: "Vậy tại sao Tôn giả Mahākassapa lại khởi lên sự nỗ lực?", để làm sáng tỏ lý do đó, (chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng "sattāhaparinibbute". Bảy ngày được gộp lại là sattāhaṃ (một tuần). (Câu này có nghĩa là) "bảy ngày đã trôi qua kể từ khi ngài viên tịch", giống như (cách nói) "acirapakkanto" (vừa mới ra đi), "māsajāto" (sinh được một tháng). Đây là một phức hợp antatthaaññapadasamāsa. (Tasmiṃ có nghĩa là) trong trường hợp đó. Điều được nói là: "khi bảy ngày đã trôi qua kể từ ngày Đức Thế Tôn nhập Vô Dư Niết Bàn". Từ này (etassa) có liên hệ với từ "vuttavacanaṃ", tương tự như vậy, từ "subhaddena vuḍḍhapabbajitenā" cũng vậy. Trong đó, "Subhadda" chỉ là tên của vị ấy. Nhưng do vì xuất gia vào lúc tuổi già nên được gọi là "vuḍḍhapabbajitena". Bằng từ này, (chú giải sư) phân biệt vị ấy với các du sĩ ngoại đạo tên Subhadda khác. Bằng câu bắt đầu bằng "Thôi, chư hiền", (chú giải sư) chỉ ra lời nói đã được vị ấy thốt lên. Thật vậy, khi Đức Thế Tôn đã nhập Vô Dư Niết Bàn được bảy ngày, trong số khoảng năm trăm vị tỳ khưu đang trên cuộc hành trình dài từ Pāvā đến Kusinārā cùng với Trưởng lão Tôn giả Mahākassapa, vị ấy (Subhadda) đã thấy các vị tỳ khưu chưa ly tham, sau khi nghe tin Đức Thế Tôn nhập Vô Dư Niết Bàn từ một người theo phái Ājīvaka gặp trên đường, đã vứt bỏ y bát, giơ tay lên trời mà than khóc đủ mọi cách, và đã nói như vậy.

Kasmā pana so evamāhāti? Bhagavati āghātena. Ayaṃ kireso khandhake āgate ātumāvatthusmiṃ (mahāva. 303) nahāpitapubbako vuḍḍhapabbajito bhagavati kusinārato nikkhamitvā aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi saddhiṃ ātumaṃ gacchante ‘‘bhagavā āgacchatī’’ti sutvā ‘‘āgatakāleyāgudānaṃ karissāmī’’ti sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhite dve putte etadavoca ‘‘bhagavā kira tātā ātumaṃ āgacchati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi, gacchatha tumhe tātā, khurabhaṇḍaṃ ādāya nāḷiyā vā pasibbakena vā anugharakaṃ āhiṇḍatha, loṇampi telampi taṇḍulampi khādanīyampi [Pg.41] saṃharatha, bhagavato āgatassa yāgudānaṃ karissāmī’’ti. Te tathā akaṃsu. Atha bhagavati ātumaṃ āgantvā bhusāgārakaṃ paviṭṭhe subhaddo sāyanhasamayaṃ gāmadvāraṃ gantvā manusse āmantetvā ‘‘hatthakammamattaṃ me dethā’’ti hatthakammaṃ yācitvā ‘‘kiṃ bhante karomā’’ti vutte ‘‘idañcidañca gaṇhathā’’ti sabbūpakaraṇāni gāhāpetvā vihāre uddhanāni kāretvā ekaṃ kāḷakaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā tādisameva pārupitvā ‘‘idaṃ karotha, idaṃ karothā’’ti sabbarattiṃ vicārento satasahassaṃ vissajjetvā bhojjayāguñca madhugoḷakañca paṭiyādāpesi. Bhojjayāgu nāma bhuñjitvā pātabbayāgu, tattha sappimadhuphāṇitamacchamaṃsapupphaphalarasādi yaṃ kiñci khādanīyaṃ nāma atthi, taṃ sabbaṃ pavisati. Kīḷitukāmānaṃ sīsamakkhanayoggā hoti sugandhagandhā.

Vậy tại sao vị ấy lại nói như vậy? (Vị ấy nói) do có ác cảm với Đức Thế Tôn. Tương truyền, trong câu chuyện về Ātumā được kể trong các chương Khandhaka, vị xuất gia lớn tuổi này, trước kia là một người thợ cạo, khi Đức Thế Tôn rời Kusinārā và đang trên đường đến Ātumā cùng với một ngàn hai trăm năm mươi vị tỳ khưu, đã nghe tin "Đức Thế Tôn đang đến" và nghĩ rằng "Khi ngài đến, ta sẽ cúng dường cháo", rồi nói với hai người con trai đang là sa di của mình như sau: "Này các con, nghe nói Đức Thế Tôn đang đến Ātumā cùng với một Tăng đoàn đông đảo, một ngàn hai trăm năm mươi vị tỳ khưu. Này các con, các con hãy đi, mang theo đồ nghề của thợ cạo, đi đến từng nhà với ống tre hoặc túi vải, hãy thu gom cả muối, dầu, gạo, và các vật thực. Ta sẽ cúng dường cháo cho Đức Thế Tôn khi ngài đến." Họ đã làm như vậy. Sau đó, khi Đức Thế Tôn đã đến Ātumā và ngự vào một ngôi nhà lợp bằng rơm, vào buổi chiều, Subhadda đã đi đến cổng làng, gọi mọi người và xin giúp việc tay chân rằng: "Xin hãy giúp tôi một tay". Khi được hỏi: "Thưa ngài, chúng con phải làm gì?", ông đã bảo họ lấy các thứ này thứ kia, và sau khi đã cho người mang tất cả dụng cụ đến, ông cho làm các bếp lò trong tu viện, mặc một chiếc y kāṣāya màu sẫm và khoác một chiếc y tương tự, rồi đi đi lại lại suốt đêm ra lệnh "Hãy làm cái này, hãy làm cái kia", chi ra một trăm ngàn (đồng tiền), và cho chuẩn bị cháo đặc (bhojjayāgu) và bánh mật (madhugoḷaka). Cháo đặc (bhojjayāgu) là loại cháo có thể ăn rồi uống. Trong đó có đủ mọi thứ vật thực như bơ, mật ong, đường phèn, cá, thịt, nước hoa, nước trái cây, v.v... Nó thích hợp để xoa đầu cho những người muốn vui chơi và có mùi rất thơm.

Atha bhagavā kālasseva sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhusaṅghaparivuto piṇḍāya carituṃ ātumābhimukho pāyāsi. Atha tassa ārocesuṃ ‘‘bhagavā piṇḍāya gāmaṃ pavisati, tayā kassa yāgu paṭiyāditā’’ti. So yathānivatthapāruteheva tehi kāḷakakāsāvehi ekena hatthena dabbiñca kaṭacchuñca gahetvā brahmā viya dakkhiṇaṃ jāṇumaṇḍalaṃ bhūmiyaṃ patiṭṭhapetvā vanditvā ‘‘paṭiggaṇhātu me bhante bhagavā yāgu’’nti āha. Tato ‘‘jānantāpi tathāgatā pucchantī’’ti khandhake (mahāva. 304) āgatanayena bhagavā pucchitvā ca sutvā ca taṃ vuḍḍhapabbajitaṃ vigarahitvā tasmiṃ vatthusmiṃ akappiyasamādānasikkhāpadaṃ, khurabhaṇḍapariharaṇasikkhāpadañcāti dve sikkhāpadāni paññapetvā ‘‘anekakappakoṭiyo bhikkhave bhojanaṃ pariyesanteheva vītināmitā, idaṃ pana tumhākaṃ akappiyaṃ, adhammena uppannaṃ bhojanaṃ imaṃ paribhuñjitvā anekāni attabhāvasahassāni apāyesveva nibbattissanti, apetha mā gaṇhathā’’ti vatvā bhikkhācārābhimukho agamāsi, ekabhikkhunāpi na kiñci gahitaṃ. Subhaddo anattamano hutvā ‘‘ayaṃ sabbaṃ jānāmī’’ti āhiṇḍati, sace na gahetukāmo pesetvā ārocetabbaṃ assa, pakkāhāro nāma sabbaciraṃ tiṭṭhanto sattāhamattaṃ tiṭṭheyya, idañca mama yāvajīvaṃ pariyattaṃ assa, sabbaṃ tena nāsitaṃ, ahitakāmo ayaṃ mayha’’nti bhagavati āghātaṃ bandhitvā dasabale dharamāne kiñci vattuṃ [Pg.42] nāsakkhi. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘ayaṃ uccā kulā pabbajito mahāpuriso, sace kiñci dharantassa vakkhāmi, mamaṃyeva santajjessatī’’ti.

Sau đó, Đức Thế Tôn vào lúc sáng sớm, sau khi vệ sinh thân thể, được Tăng đoàn tỳ khưu vây quanh, đã lên đường hướng về Ātumā để đi khất thực. Bấy giờ, người ta báo cho ông ấy rằng: "Đức Thế Tôn đang vào làng để khất thực, ông đã chuẩn bị cháo cho ai vậy?" Vị ấy, vẫn trong bộ y kāṣāya màu sẫm đang mặc, một tay cầm vá và muỗng, quỳ gối phải xuống đất như một vị Phạm thiên, đảnh lễ và thưa rằng: "Bạch Thế Tôn, xin Đức Thế Tôn hãy nhận cháo của con." Sau đó, theo phương pháp được trình bày trong Khandhaka rằng "Các đấng Như Lai dù biết vẫn hỏi", Đức Thế Tôn sau khi hỏi và nghe, đã quở trách vị xuất gia lớn tuổi ấy, và nhân sự việc đó đã chế định hai học giới là học giới về việc chấp nhận những thứ không thích hợp và học giới về việc giữ đồ nghề của thợ cạo, rồi nói rằng: "Này các tỳ khưu, các con đã trải qua vô số ức kiếp chỉ để tìm kiếm thức ăn. Nhưng thức ăn này không thích hợp cho các con, là thức ăn có được một cách phi pháp. Nếu thọ dụng thức ăn này, các con sẽ tái sanh trong các cõi khổ hàng ngàn kiếp sống. Hãy tránh xa, đừng nhận lấy", rồi ngài hướng về nơi khất thực mà đi. Không một vị tỳ khưu nào nhận lấy bất cứ thứ gì. Subhadda, lòng không vui, (nghĩ rằng): "Vị này đi khắp nơi và nói 'Ta biết tất cả'. Nếu không muốn nhận, lẽ ra ngài nên cho người đến báo. Thức ăn đã nấu chín, nếu để lâu nhất cũng chỉ được khoảng bảy ngày. Và số tiền này đủ cho ta sống cả đời. Tất cả đã bị vị ấy phá hỏng. Vị này muốn điều không lợi ích cho ta", rồi ôm lòng oán hận đối với Đức Thế Tôn, nhưng khi Đấng Thập Lực còn tại thế, ông đã không thể nói được điều gì. Tương truyền, ông đã có suy nghĩ như thế này: "Vị này là một bậc vĩ nhân, xuất gia từ dòng dõi cao quý. Nếu ta nói điều gì khi ngài còn tại thế, ngài sẽ chỉ quở mắng ta mà thôi."

Svāyaṃ ajja mahākassapattherena saddhiṃ gacchanto ‘‘parinibbuto bhagavā’’ti sutvā laddhassāso viya haṭṭhatuṭṭho evamāha. Thero pana taṃ sutvā hadaye pahāraṃ viya, matthake patitasukkhāsaniṃ viya (sukkhāsani viya dī. ni. aṭṭha. 3.232) maññi, dhammasaṃvego cassa uppajji ‘‘sattāhamattaparinibbuto bhagavā, ajjāpissa suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ dharatiyeva, dukkhena bhagavatā ārādhitasāsane nāma evaṃ lahuṃ mahantaṃ pāpaṃ kasaṭaṃ kaṇṭako uppanno, alaṃ kho panesa pāpo vaḍḍhamāno aññepi evarūpe sahāye labhitvā sāsanaṃ osakkāpetu’’nti.

Vị ấy hôm nay đang đi cùng với trưởng lão Mahākassapa, khi nghe tin: “Đức Thế Tôn đã viên tịch,” liền giống như người được nhẹ nhõm, hoan hỷ vui mừng nói lên như vầy. Còn trưởng lão, khi nghe lời ấy, cảm thấy như một cú đánh vào tim, như sét khô đánh trên đầu, và pháp cảm động đã khởi lên nơi ngài rằng: “Đức Thế Tôn chỉ mới viên tịch được bảy ngày, hôm nay thân thể sắc vàng của ngài vẫn còn đó, vậy mà trong giáo pháp mà Đức Thế Tôn đã khó khăn thành tựu, một điều ác, một thứ rác rưởi, một cái gai lớn lao như vậy đã nhanh chóng phát sinh. Kẻ ác này, nếu lớn mạnh, có thể tìm được những bạn bè tương tự khác và làm cho giáo pháp suy tàn.”

Tato thero cintesi ‘‘sace kho panāhaṃ imaṃ mahallakaṃ idheva pilotikaṃ nivāsetvā chārikāya okirāpetvā nīharāpessāmi, manussā ‘samaṇassa gotamassa sarīre dharamāneyeva sāvakā vivadantī’ti amhākaṃ dosaṃ dassessanti, adhivāsemi tāva. Bhagavatā hi desitadhammo asaṅgahitapuppharāsisadiso, tattha yathā vātena pahaṭapupphāni yato vā tato vā gacchanti, evameva evarūpānaṃ vasena gacchante gacchante kāle vinaye ekaṃ dve sikkhāpadāni nassissanti, sutte eko dve pañhāvārā nassissanti, abhidhamme ekaṃ dve bhūmantarāni nassissanti, evaṃ anukkamena mūle naṭṭhe pisācasadisā bhavissāma, tasmā dhammavinayasaṅgahaṃ karissāmi, evaṃ sati daḷhasuttena saṅgahitapupphāni viya ayaṃ dhammavinayo niccalo bhavissati. Etadatthañhi bhagavā mayhaṃ tīṇi gāvutāni paccuggamanaṃ akāsi, tīhi ovādehi (saṃ. ni. 2.149, 150, 151) upasampadaṃ akāsi, kāyato cīvaraparivattanaṃ akāsi, ākāse pāṇiṃ cāletvā candopamapaṭipadaṃ kathento maññeva sakkhiṃ katvā kathesi, tikkhattuṃ sakalasāsanaratanaṃ paṭicchāpesi, mādise bhikkhumhi tiṭṭhamāne ayaṃ pāpo sāsane vaḍḍhiṃ mā alattha, yāva adhammo na dippati, dhammo na paṭibāhiyyati, avinayo na dippati, vinayo na paṭibāhiyyati, adhammavādino na balavanto honti, dhammavādino na dubbalā honti, avinayavādino na balavanto honti, vinayavādino na dubbalā honti, tāva dhammañca vinayañca saṅgāyissāmi, tato bhikkhū attano attano pahonakaṃ [Pg.43] gahetvā kappiyākappiye kathessanti, athāyaṃ pāpo sayameva niggahaṃ pāpuṇissati, puna sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkhissati, sāsanaṃ iddhañceva phīttañca bhavissatī’’ti cintetvā so ‘‘evaṃ nāma mayhaṃ cittaṃ uppanna’’nti kassacipi anārocetvā bhikkhusaṅghaṃ samassāsetvā atha pacchā dhātubhājanadivase dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesi. Tena vuttaṃ ‘‘āyasmā mahākassapo sattāhaparinibbute…pe… dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesī’’ti.

Bấy giờ, trưởng lão suy nghĩ: “Nếu ta bắt lão già này ngay tại đây mặc y rách, rắc tro lên đầu rồi đuổi đi, thì người đời sẽ thấy lỗi của chúng ta rằng: ‘Khi thân thể của Sa-môn Gotama vẫn còn đó, các đệ tử đã tranh cãi nhau.’ Vậy, ta hãy nhẫn chịu trước đã. Pháp do Đức Thế Tôn thuyết giảng giống như một đống hoa chưa được kết lại, ở đó, cũng như những bông hoa bị gió thổi bay đi tứ tán, cũng vậy, do ảnh hưởng của những kẻ như thế này, theo thời gian, một hai học giới trong Luật sẽ biến mất, một hai vấn đề trong Kinh sẽ biến mất, một hai phạm vi trong Vi Diệu Pháp sẽ biến mất. Cứ như thế, khi gốc rễ đã mất, chúng ta sẽ trở nên giống như loài quỷ pishacha. Vì vậy, ta sẽ thực hiện việc kết tập Pháp và Luật. Khi làm như vậy, Pháp và Luật này sẽ trở nên vững chắc, giống như những bông hoa được kết lại bằng một sợi chỉ bền. Vì mục đích này, Đức Thế Tôn đã đi ra đón ta ba gāvuta, đã ban cho ta lễ xuất gia với ba lời giáo huấn, đã đổi y của ngài cho ta, đã giơ tay lên không trung và thuyết giảng về hạnh thực hành ví như mặt trăng, lấy chính ta làm nhân chứng, đã ba lần giao phó toàn bộ giáo pháp quý báu. Khi một vị tỳ khưu như ta còn tại thế, kẻ ác này không được phép lớn mạnh trong giáo pháp. Chừng nào phi pháp chưa rực rỡ, chánh pháp chưa bị cản trở, phi luật chưa rực rỡ, chánh luật chưa bị cản trở, những người nói phi pháp chưa có thế lực, những người nói chánh pháp chưa yếu thế, những người nói phi luật chưa có thế lực, những người nói chánh luật chưa yếu thế, thì ta sẽ kết tập Pháp và Luật. Sau đó, các vị tỳ khưu sẽ tự mình nắm giữ phần của mình và nói về những điều hợp lệ và không hợp lệ. Khi ấy, kẻ ác này sẽ tự nhiên bị chế ngự, không thể ngóc đầu lên được nữa, và giáo pháp sẽ trở nên thịnh vượng và phát triển.” Suy nghĩ như vậy, ngài không nói cho ai biết rằng: “Tâm niệm như vậy đã khởi lên trong ta,” mà an ủi Tăng chúng, rồi sau đó, vào ngày phân chia xá lợi, ngài đã khích lệ các vị tỳ khưu nỗ lực kết tập Pháp và Luật. Do đó, có lời nói rằng: “Tôn giả Mahākassapa, khi (Đức Thế Tôn) viên tịch được bảy ngày… v.v… đã khích lệ các vị tỳ khưu nỗ lực kết tập Pháp và Luật.”

Tattha alanti paṭikkhepavacanaṃ, na yuttanti attho. Āvusoti paridevante bhikkhū ālapati. Mā socitthāti citte uppannabalavasokena mā sokamakattha. Mā paridevitthāti vācāya mā vilāpamakattha. ‘‘Paridevanaṃ vilāpo’’ti hi vuttaṃ. Asocanādīnaṃ kāraṇamāha ‘‘sumuttā’’tiādinā. Tena mahāsamaṇenāti nissakke karaṇavacanaṃ, smāvacanassa vā nābyappadeso. ‘‘Upaddutā’’ti pade pana kattari tatiyāvasena sambandho. Ubhayāpekkhañhetaṃ padaṃ. Upaddutā ca homāti taṃkālāpekkhavattamānavacanaṃ, ‘‘tadā’’ti seso. Atītatthe vā vattamānavacanaṃ, ahumhāti attho. Anussaranto dhammasaṃvegavaseneva, na pana kodhādivasena. Dhammasabhāvacintāvasena hi pavattaṃ sahottappañāṇaṃ dhammasaṃvego. Vuttañhetaṃ –

Trong đó, ‘alaṃ’ là lời nói có ý từ chối, nghĩa là ‘không thích hợp’. ‘Āvuso’ là lời gọi các vị tỳ khưu đang than khóc. ‘Mā socittha’ (chớ sầu muộn) có nghĩa là đừng tạo ra sầu muộn bởi nỗi sầu mạnh mẽ đã khởi lên trong tâm. ‘Mā paridevittha’ (chớ than khóc) có nghĩa là đừng than khóc bằng lời nói. Vì có câu nói rằng: “Sự than khóc chính là sự kể lể.” Ngài nói ra nguyên nhân của việc không sầu muộn v.v… bằng câu “sumuttā” (chúng ta đã được giải thoát tốt đẹp) v.v… Trong câu ‘tena mahāsamaṇena’ (bởi vị Đại Sa-môn ấy), đây là cách dụng cụ cách trong ý nghĩa của xuất xứ cách, hoặc là sự chuyển đổi của ‘smā’ cách thành ‘nā’ cách. Còn trong từ ‘upaddutā’ (bị phiền nhiễu), sự liên kết nên được hiểu theo chủ động cách qua tatiyā (cách thứ ba). Từ này (tena mahāsamaṇena) liên quan đến cả hai (sumuttā và upaddutā). ‘Upaddutā ca homa’ (và chúng ta đã bị phiền nhiễu) là lời nói ở thì hiện tại tùy thuộc vào thời điểm đó, phần còn lại là ‘tadā’ (khi ấy). Hoặc đó là thì hiện tại được dùng trong ý nghĩa quá khứ, nghĩa là ‘ahumhā’ (chúng ta đã từng). (Ngài Mahākassapa) hồi tưởng lại là do pháp cảm động, chứ không phải do sân hận v.v… Vì trí tuệ đi kèm với sự hổ thẹn, phát sinh do sự suy tư về bản chất của các pháp, được gọi là pháp cảm động (dhammasaṃvego). Điều này đã được nói đến:

‘‘Sabbasaṅkhatadhammesu, ottappākārasaṇṭhitaṃ;

Ñāṇamohitabhārānaṃ, dhammasaṃvegasaññita’’nti. (sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā);

“Đối với tất cả các pháp hữu vi, trí tuệ của những bậc đã đặt gánh nặng xuống, được thiết lập với trạng thái hổ thẹn, được gọi là pháp cảm động.”

Aññaṃ ussāhajananakāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘īdisassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha īdisassa ca saṅghasannipātassāti sattasatasahassagaṇapāmokkhattherappamukhagaṇanapathātikkantasaṅghasannipātaṃ sandhāya vadati. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjatī’’tiādināpi aññaṃ kāraṇaṃ dasseti. Tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ, hetu. Khoti avadhāraṇe. Panāti vacanālaṅkāre, etaṃ ṭhānaṃ vijjateva, no na vijjatīti attho. Kiṃ pana tanti āha ‘‘yaṃ pāpabhikkhū’’tiādi. Yanti nipātamattaṃ, kāraṇaniddeso vā, yena ṭhānena antaradhāpeyyuṃ, tadetaṃ ṭhānaṃ vijjatiyevāti. Pāpena lāmakena icchāvacarena samannāgatā bhikkhū pāpabhikkhū[Pg.44]. Atīto satthā ettha, etassāti vā atītasatthukaṃ yathā ‘‘bahukattuko’’ti. Padhānaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ. Pā-saddo cettha nipāto ‘‘pā eva vutyassā’’tiādīsu viya. Upasaggapadaṃ vā etaṃ, dīghaṃ katvā pana tathā vuttaṃ yathā ‘‘pāvadatī’’tipi vadanti. Pakkhanti alajjipakkhaṃ. ‘‘Yāva cā’’tiādinā saṅgītiyā sāsanaciraṭṭhitikabhāve kāraṇaṃ, sādhakañca dasseti. ‘‘Tasmā’’ti hi padamajjhāharitvā ‘‘saṅgāyeyya’’nti padena sambandhanīyaṃ.

Để chỉ ra nguyên nhân khác tạo ra sự nỗ lực, (tác giả) đã nói câu bắt đầu bằng ‘īdisassa’. Trong đó, (ngài) nói câu ‘īdisassa ca saṅghasannipātassa’ là nhắm đến sự hội họp của Tăng chúng không thể đếm xuể, được dẫn đầu bởi các vị trưởng lão đứng đầu nhóm gồm bảy trăm ngàn vị. Bằng câu bắt đầu bằng ‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjatī’, (ngài) cũng chỉ ra một nguyên nhân khác. Quả an trú ở đây do sự tồn tại phụ thuộc vào nó, vì thế gọi là ‘ṭhānaṃ’ (trú xứ), tức là nguyên nhân. ‘Kho’ có nghĩa là xác định. ‘Pana’ là để trang nghiêm lời nói, nghĩa là: trú xứ này chắc chắn có, không phải là không có. (Trú xứ) ấy là gì? (Ngài) nói câu bắt đầu bằng ‘yaṃ pāpabhikkhū’. ‘Yaṃ’ chỉ là một bất biến từ, hoặc là sự chỉ định về nguyên nhân, (nghĩa là) do trú xứ nào mà (họ) có thể làm cho (giáo pháp) biến mất, trú xứ ấy chắc chắn có. Các tỳ khưu có ước muốn xấu xa, thấp hèn được gọi là ‘pāpabhikkhū’ (ác tỳ khưu). Bậc Đạo Sư đã qua đời ở đây, hoặc (giáo pháp này) có bậc Đạo Sư đã qua đời, vì thế gọi là ‘atītasatthukaṃ’, giống như (trường hợp) ‘bahukattuko’. Lời dạy chính yếu là ‘pāvacanaṃ’ (giáo ngôn). Ở đây, từ ‘pā’ là một bất biến từ, giống như trong các trường hợp bắt đầu bằng ‘pā eva vutyassa’. Hoặc từ này là một tiếp đầu ngữ, nhưng được kéo dài âm và được nói như vậy, giống như (trường hợp) ‘pāvadati’, các vị (chú giải) cũng nói như thế. ‘Pakkhaṃ’ (phe nhóm) là phe nhóm của những người vô liêm sỉ. Bằng câu bắt đầu bằng ‘Yāva cā’, (ngài) chỉ ra nguyên nhân và bằng chứng cho sự tồn tại lâu dài của giáo pháp trong việc kết tập. Thật vậy, cần phải thêm vào từ ‘tasmā’ và kết nối với từ ‘saṅgāyeyya’.

Tattha yāva ca dhammavinayo tiṭṭhatīti yattakaṃ kālaṃ dhammo ca vinayo ca lajjipuggalesu tiṭṭhati. Parinibbānamañcake nipannena bhagavatā mahāparinibbānasutte (dī. ni. 2.216) vuttaṃ sandhāya ‘‘vuttañheta’’ntiādimāha. Hi-saddo āgamavasena daḷhijotako. Desito paññattoti dhammopi desito ceva paññatto ca. Suttābhidhammasaṅgahitassa hi dhammassa atisajjanaṃ pabodhanaṃ desanā, tasseva pakārato ñāpanaṃ vineyyasantāne ṭhapanaṃ paññāpanaṃ. Vinayopi desito ceva paññatto ca. Vinayatantisaṅgahitassa hi atthassa atisajjanaṃ pabodhanaṃ desanā, tasseva pakārato ñāpanaṃ asaṅkarato ṭhapanaṃ paññāpanaṃ, tasmā kammadvayampi kiriyādvayena sambajjhanaṃ yujjatīti veditabbaṃ.

Trong đó, câu ‘yāva ca dhammavinayo tiṭṭhati’ có nghĩa là: trong khoảng thời gian nào mà Pháp và Luật còn tồn tại nơi các bậc hữu liêm. Nhắm đến lời dạy của Đức Thế Tôn, đấng đang nằm trên giường niết bàn, trong kinh Đại Bát Niết Bàn, (ngài) đã nói câu bắt đầu bằng ‘vuttañheta’. Từ ‘hi’ có tác dụng làm cho vững chắc theo ý nghĩa của Thánh điển. ‘Desito paññatto’ (nghĩa là) Pháp vừa được thuyết giảng, vừa được chế định. Thật vậy, sự trình bày và làm cho thức tỉnh đối với Pháp được bao gồm trong Kinh và Vi Diệu Pháp được gọi là ‘desanā’ (sự thuyết giảng); sự làm cho biết một cách chi tiết và đặt vào trong dòng tâm của chúng sanh cần được giáo hóa đối với chính Pháp ấy được gọi là ‘paññāpanaṃ’ (sự chế định). Luật cũng vừa được thuyết giảng, vừa được chế định. Thật vậy, sự trình bày và làm cho thức tỉnh đối với ý nghĩa được bao gồm trong tạng Luật được gọi là ‘desanā’ (sự thuyết giảng); sự làm cho biết một cách chi tiết và đặt để một cách không lẫn lộn đối với chính ý nghĩa ấy được gọi là ‘paññāpanaṃ’ (sự chế định). Vì thế, cần phải hiểu rằng việc kết nối cả hai đối cách (Pháp và Luật) với hai động từ (thuyết giảng và chế định) là hợp lý.

Soti so dhammo ca vinayo ca. Mamaccayenāti mama accayakāle. ‘‘Bhummatthe karaṇaniddeso’’ti hi akkharacintakā vadanti. Hetvatthe vā karaṇavacanaṃ, mama accayahetu tumhākaṃ satthā nāma bhavissatīti attho. Vuttañhi mahāparinibbānasuttavaṇṇanāyaṃ ‘‘mayi parinibbute tumhākaṃ satthukiccaṃ sādhessatī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.216). Lakkhaṇavacanañhettha hetvatthasādhakaṃ yathā ‘‘nette ujuṃ gate satī’’ti (a. ni. 4.70; netti. 10.90, 93). Idaṃ vuttaṃ hoti – mayā vo ṭhiteneva ‘‘idaṃ lahukaṃ, idaṃ garukaṃ, idaṃ satekicchaṃ, idaṃ atekicchaṃ, idaṃ lokavajjaṃ, idaṃ paṇṇattivajjaṃ, ayaṃ āpatti puggalassa santike vuṭṭhāti, ayaṃ gaṇassa, ayaṃ saṅghassa santike vuṭṭhātī’’ti sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ avītikkamanīyatāvasena otiṇṇavatthusmiṃ sakhandhakaparivāro ubhatovibhaṅgo mahāvinayo nāma desito, taṃ sakalampi vinayapiṭakaṃ mayi parinibbute tumhākaṃ satthukiccaṃ sādhessati ‘‘idaṃ vo kattabbaṃ, idaṃ vo na kattabba’’nti kattabbākattabbassa vibhāgena [Pg.45] anusāsanato. Ṭhiteneva ca mayā ‘‘ime cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti tena tena vineyyānaṃ ajjhāsayānurūpena pakārena ime sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme vibhajitvā vibhajitvā suttantapiṭakaṃ desitaṃ, taṃ sakalampi suttantapiṭakaṃ mayi parinibbute tumhākaṃ satthukiccaṃ sādhessati taṃtaṃcariyānurūpaṃ sammāpaṭipattiyā anusāsanato, ṭhiteneva ca mayā ‘‘ime pañcakkhandhā (dī. ni. aṭṭha. 2.216), dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, cattāri saccāni, bāvīsatindriyāni, nava hetū, cattāro āhārā, satta phassā, satta vedanā, satta saññā, satta cetanā, satta cittāni. Tatrāpi ettakā dhammā kāmāvacarā, ettakā rūpāvacarā, ettakā arūpāvacarā, ettakā pariyāpannā, ettakā apariyāpannā, ettakā lokiyā, ettakā lokuttarā’’ti ime dhamme vibhajitvā vibhajitvā abhidhammapiṭakaṃ desitaṃ, taṃ sakalampi abhidhammapiṭakaṃ mayi parinibbute tumhākaṃ satthukiccaṃ sādhessati khandhādivibhāgena ñāyamānaṃ catusaccasambodhāvahattā. Iti sabbampetaṃ abhisambodhito yāva parinibbānā pañcacattālīsa vassāni bhāsitaṃ lapitaṃ ‘‘tīṇi piṭakāni, pañca nikāyā, navaṅgāni, caturāsīti dhammakkhandhasahassānī’’ti evaṃ mahappabhedaṃ hoti. Imāni caturāsīti dhammakkhandhasahassāni tiṭṭhanti, ahaṃ ekova parinibbāyissāmi, ahañca panidāni ekova ovadāmi anusāsāmi, mayi parinibbute imāni caturāsīti buddhasahassāni tumhe ovadissanti anusāsissanti ovādānusāsanakiccassa nipphādanatoti.

Soti là so dhammo ca vinayo ca (Pháp ấy và Luật ấy). Mamaccayenāti là mama accayakāle (vào lúc Ta qua đời). Quả vậy, các nhà ngữ pháp học nói rằng: ‘‘Bhummatthe karaṇaniddeso’’ (chỉ định cách công cụ ở ý nghĩa vị trí cách). Hoặc là cách công cụ ở ý nghĩa nguyên nhân, nghĩa là: mama accayahetu tumhākaṃ satthā nāma bhavissatīti (do nguyên nhân Ta qua đời nên (Pháp và Luật) sẽ là bậc Đạo Sư của các ngươi). Và điều này đã được nói trong Chú giải kinh Đại Bát-niết-bàn: ‘‘mayi parinibbute tumhākaṃ satthukiccaṃ sādhessatī’’ti (khi Ta diệt độ, (Pháp và Luật) sẽ làm tròn phận sự của bậc Đạo Sư cho các ngươi). Ở đây, lời nói về đặc tính (lakkhaṇavacanaṃ) là điều làm sáng tỏ ý nghĩa nguyên nhân, giống như: ‘‘nette ujuṃ gate satī’’ti (khi con bò đầu đàn đi thẳng). Điều này được nói đến có nghĩa là: Trong khi Ta còn tại thế, Đại Luật tên là ubhatovibhaṅgo (Phân Tích của Hai Bộ) cùng với sakhandhakaparivāro (các Thiên và Phụ Lục) đã được thuyết giảng về đối tượng đã phạm phải theo cách không thể vượt qua đối với bảy nhóm tội, (như sau): ‘‘idaṃ lahukaṃ, idaṃ garukaṃ, idaṃ satekicchaṃ, idaṃ atekicchaṃ, idaṃ lokavajjaṃ, idaṃ paṇṇattivajjaṃ, ayaṃ āpatti puggalassa santike vuṭṭhāti, ayaṃ gaṇassa, ayaṃ saṅghassa santike vuṭṭhātī’’ (đây là tội nhẹ, đây là tội nặng, đây là tội có thể cứu chữa, đây là tội không thể cứu chữa, đây là tội bị đời chê trách, đây là tội do chế định, tội này được giải trừ trước một cá nhân, tội này (được giải trừ) trước một nhóm, tội này được giải trừ trước Tăng chúng). Toàn bộ Tạng Luật ấy, khi Ta diệt độ, sẽ làm tròn phận sự của bậc Đạo Sư cho các ngươi, vì đã giáo huấn bằng cách phân loại điều nên làm và điều không nên làm (như sau): ‘‘idaṃ vo kattabbaṃ, idaṃ vo na kattabba’’ (điều này các ngươi nên làm, điều này các ngươi không nên làm). Và trong khi Ta còn tại thế, Tạng Kinh đã được thuyết giảng bằng cách phân tích và phân tích ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề này theo cách này hay cách khác, phù hợp với khuynh hướng của những người cần được giáo hóa, (như sau): ‘‘ime cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ (đây là bốn Niệm xứ, bốn Chánh cần, bốn Thần túc, năm Căn, năm Lực, bảy Giác chi, Thánh đạo Tám ngành). Toàn bộ Tạng Kinh ấy, khi Ta diệt độ, sẽ làm tròn phận sự của bậc Đạo Sư cho các ngươi, vì đã giáo huấn về chánh hạnh phù hợp với các hạnh kiểm khác nhau. Và trong khi Ta còn tại thế, Tạng Vi Diệu Pháp đã được thuyết giảng bằng cách phân tích và phân tích các pháp này (như sau): ‘‘ime pañcakkhandhā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, cattāri saccāni, bāvīsatindriyāni, nava hetū, cattāro āhārā, satta phassā, satta vedanā, satta saññā, satta cetanā, satta cittāni (đây là năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới, bốn đế, hai mươi hai căn, chín nhân, bốn vật thực, bảy xúc, bảy thọ, bảy tưởng, bảy tư, bảy tâm). Trong đó lại có: ettakā dhammā kāmāvacarā, ettakā rūpāvacarā, ettakā arūpāvacarā, ettakā pariyāpannā, ettakā apariyāpannā, ettakā lokiyā, ettakā lokuttarā’’ (chừng này pháp là dục giới, chừng này pháp là sắc giới, chừng này pháp là vô sắc giới, chừng này pháp là hiệp thế, chừng này pháp là bất hiệp thế, chừng này pháp là thế gian, chừng này pháp là siêu thế). Toàn bộ Tạng Vi Diệu Pháp ấy, khi Ta diệt độ, sẽ làm tròn phận sự của bậc Đạo Sư cho các ngươi, vì nó mang lại sự giác ngộ bốn chân lý được biết đến qua sự phân tích các uẩn v.v. Như vậy, tất cả những gì đã được nói, đã được tuyên bố trong bốn mươi lăm năm từ khi giác ngộ cho đến khi diệt độ, có sự phân loại lớn như sau: ‘‘tīṇi piṭakāni, pañca nikāyā, navaṅgāni, caturāsīti dhammakkhandhasahassānī’’ (ba Tạng, năm Bộ, chín Chi, tám mươi bốn ngàn pháp uẩn). Tám mươi bốn ngàn pháp uẩn này vẫn còn, chỉ một mình Ta sẽ diệt độ. Và giờ đây, chỉ một mình Ta khuyên dạy, giáo huấn. Khi Ta diệt độ, tám mươi bốn ngàn vị Phật này sẽ khuyên dạy, giáo huấn các ngươi, vì đã hoàn thành phận sự khuyên dạy và giáo huấn.

Sāsananti pariyattipaṭipattipaṭivedhavasena tividhampi sāsanaṃ, nippariyāyato pana sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā. Addhānaṃ gamitumalanti addhaniyaṃ, addhānagāmi addhānakkhamanti attho. Ciraṃ ṭhiti etassāti ciraṭṭhitikaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yena pakārena idaṃ sāsanaṃ addhaniyaṃ, tatoyeva ca ciraṭṭhitikaṃ bhaveyya, tena pakārena dhammañca vinayañca yadi panāhaṃ saṅgāyeyyaṃ, sādhu vatāti.

Sāsananti (Giáo pháp): Giáo pháp có ba loại theo phương diện học pháp, hành pháp, và chứng ngộ pháp. Tuy nhiên, theo nghĩa đen thì đó là ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề. Addhānaṃ gamitumalanti addhaniyaṃ: có khả năng tồn tại lâu dài, nên gọi là addhaniyaṃ (lâu dài). Nghĩa là addhānagāmi (đi được lâu dài), addhānakkhamanti (chịu đựng được lâu dài). Ciraṃ ṭhiti etassāti ciraṭṭhitikaṃ: sự tồn tại của giáo pháp này là lâu dài, nên gọi là ciraṭṭhitikaṃ (tồn tại lâu dài). Điều này được nói đến có nghĩa là: Nếu ta kết tập Pháp và Luật theo cách nào mà giáo pháp này có thể tồn tại lâu dài, và chính vì thế mà nó có thể đứng vững lâu dài, thì thật là tốt thay!

Idāni sammāsambuddhena attano kataṃ anuggahavisesaṃ samanussaritvā cintanākārampi dassento ‘‘yañcāhaṃ bhagavatā’’tiādimāha. Tattha ‘‘yañcāha’’nti etassa ‘‘anuggahito, pasaṃsito’’ti etehi sambandho. Yanti [Pg.46] yasmā, kiriyāparāmasanaṃ vā etaṃ, tena ‘‘anuggahito, pasaṃsito’’ti ettha anuggahaṇaṃ, pasaṃsanañca parāmasati. ‘‘Dhāressasī’’tiādikaṃ pana vacanaṃ bhagavā aññatarasmiṃ rukkhamūle mahākassapattherena paññattasaṅghāṭiyaṃ nisinno taṃ saṅghāṭiṃ padumapupphavaṇṇena pāṇinā antantena parāmasanto āha. Vuttañhetaṃ kassapasaṃyutte (saṃ. ni. 2.154) mahākassapatthereneva ānandattheraṃ āmantetvā kathentena –

Bây giờ, để chỉ ra cả cách suy tư sau khi đã hồi tưởng lại ân huệ đặc biệt mà bậc Chánh Đẳng Giác đã ban cho mình, ngài (Đại Ca-diếp) đã nói những lời bắt đầu bằng ‘‘yañcāhaṃ bhagavatā’’. Trong đó, từ ‘‘yañcāhaṃ’’ này có liên hệ với các từ ‘‘anuggahito, pasaṃsito’’. Yanti là yasmā (bởi vì). Hoặc từ này là kiriyāparāmasanaṃ (sự ám chỉ đến hành động). Do đó, nó ám chỉ đến hành động anuggahaṇaṃ (ân huệ) và pasaṃsanaṃ (tán thán) trong câu ‘‘anuggahito, pasaṃsito’’. Còn những lời bắt đầu bằng ‘‘Dhāressasī’’ đã được Đức Thế Tôn nói ra trong khi Ngài đang ngồi trên chiếc y tăng-già-lê do trưởng lão Đại Ca-diếp trải ra dưới gốc một cây nọ, Ngài đã dùng bàn tay có màu sắc như hoa sen chạm vào mép của chiếc y tăng-già-lê ấy. Và điều này đã được nói trong Tương Ưng Ca-diếp, do chính trưởng lão Đại Ca-diếp nói ra sau khi gọi trưởng lão Ānanda.

‘‘Atha kho āvuso bhagavā maggā okkamma yena aññataraṃ rukkhamūlaṃ tenupasaṅkami, atha khvāhaṃ āvuso paṭapilotikānaṃ saṅghāṭiṃ catugguṇaṃ paññapetvā bhagavantaṃ etadavocaṃ ‘idha bhante bhagavā nisīdatu, yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti. Nisīdi kho āvuso bhagavā paññatte āsane, nisajja kho maṃ āvuso bhagavā etadavoca ‘mudukā kho tyāyaṃ kassapa paṭapilotikānaṃ saṅghāṭī’ti. Paṭiggaṇhātu me bhante bhagavā paṭapilotikānaṃ saṅghāṭiṃ anukampaṃ upādāyāti. Dhāressasi pana me tvaṃ kassapa sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānīti. Dhāressāmahaṃ bhante bhagavato sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānīti. So khvāhaṃ āvuso paṭapilotikānaṃ saṅghāṭiṃ bhagavato pādāsiṃ, ahaṃ pana bhagavato sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanāni paṭipajji’’nti (saṃ. ni. 2.154).

“Này hiền giả, khi ấy, đức Thế Tôn đi lệch khỏi con đường, đi đến một gốc cây nọ. Này hiền giả, khi ấy, tôi đã trải tấm y tăng-già-lê bằng vải vụn rách được xếp làm tư và đã bạch với đức Thế Tôn lời này: ‘Bạch ngài, xin đức Thế Tôn hãy ngồi xuống đây, điều ấy sẽ vì lợi ích, vì an lạc cho con trong một thời gian dài.’ Này hiền giả, đức Thế Tôn đã ngồi xuống trên chỗ ngồi đã được trải sẵn. Này hiền giả, sau khi ngồi xuống, đức Thế Tôn đã nói với tôi lời này: ‘Này Kassapa, tấm y tăng-già-lê bằng vải vụn rách này của ông thật là mềm mại.’ ‘Bạch ngài, xin đức Thế Tôn hãy nhận lấy tấm y tăng-già-lê bằng vải vụn rách này của con, vì lòng thương tưởng.’ ‘Này Kassapa, vậy ông có thể mặc y phấn tảo bằng vải gai đã cũ sờn của ta không?’ ‘Bạch ngài, con sẽ mặc y phấn tảo bằng vải gai đã cũ sờn của đức Thế Tôn.’ Này hiền giả, khi ấy, tôi đã dâng tấm y tăng-già-lê bằng vải vụn rách lên đức Thế Tôn, còn tôi thì đã nhận lấy y phấn tảo bằng vải gai đã cũ sờn của đức Thế Tôn.”

Tattha mudukā kho tyāyanti mudukā kho te ayaṃ. Kasmā pana bhagavā evamāhāti? Therena saha cīvaraṃ parivattetukāmatāya. Kasmā parivattetukāmo jātoti? Theraṃ attano ṭhāne ṭhapetukāmatāya. Kiṃ sāriputtamoggallānā natthīti? Atthi, evaṃ panassa ahosi ‘‘ime na ciraṃ ṭhassanti, ‘kassapo pana vīsavassasatāyuko, so mayi parinibbute sattapaṇṇiguhāyaṃ vasitvā dhammavinayasaṅgahaṃ katvā mama sāsanaṃ pañcavassasahassaparimāṇakālaṃ pavattanakaṃ karissatī’’ti attano naṃ ṭhāne ṭhapesi, evaṃ bhikkhū kassapassa sussusitabbaṃ maññissantī’’ti tasmā evamāha. Thero pana yasmā cīvarassa vā pattassa vā vaṇṇe kathite ‘‘imaṃ tumhe gaṇhathā’’ti vacanaṃ cārittameva, tasmā ‘‘paṭiggaṇhātu me bhante bhagavā’’ti āha.

Ở đây, câu ‘mudukā kho tyāyaṃ’ là ‘mudukā kho te ayaṃ.’ Vì sao đức Thế Tôn lại nói như vậy? Vì muốn đổi y với vị trưởng lão. Vì sao ngài lại khởi lên ý muốn đổi y? Vì muốn đặt vị trưởng lão vào vị trí của mình. Phải chăng không có các ngài Sāriputta và Moggallāna? Có chứ, nhưng ngài đã suy nghĩ như vầy: ‘Hai vị này sẽ không tồn tại lâu. Còn Kassapa thì có tuổi thọ một trăm hai mươi năm. Sau khi ta nhập diệt, vị ấy sẽ ở tại hang Sattapaṇṇi, thực hiện việc kết tập Pháp và Luật, và sẽ làm cho giáo pháp của ta được lưu truyền trong khoảng thời gian năm ngàn năm.’ (Vì vậy) ngài đã đặt vị ấy vào vị trí của mình, (nghĩ rằng): ‘Như vậy, các vị tỳ khưu sẽ nghĩ rằng lời của Kassapa là điều đáng lắng nghe.’ Do đó, ngài đã nói như vậy. Còn vị trưởng lão, vì khi phẩm chất của y hoặc bát được nói đến thì lời nói ‘xin quý vị hãy nhận lấy vật này’ đã là một thông lệ, do đó, ngài đã nói: ‘Bạch ngài, xin đức Thế Tôn hãy nhận lấy của con.’”

Dhāressasi [Pg.47] pana me tvaṃ kassapāti kassapa tvaṃ imāni paribhogajiṇṇāni paṃsukūlāni pārupituṃ sakkhissasīti vadati. Tañca kho na kāyabalaṃ sandhāya, paṭipattipūraṇaṃ pana sandhāya evamāha. Ayañhettha adhippāyo – ahaṃ imaṃ cīvaraṃ puṇṇaṃ nāma dāsiṃ pārupitvā āmakasusāne chaḍḍitaṃ susānaṃ pavisitvā tumbamattehi pāṇakehi samparikiṇṇaṃ te pāṇake vidhunitvā mahāariyavaṃse ṭhatvā aggahesiṃ, tassa me imaṃ cīvaraṃ gahitadivase dasasahassacakkavāḷe mahāpathavī mahāviravaṃ viravamānā kampittha, ākāsaṃ taṭataṭāyi, cakkavāḷe devatā sādhukāraṃ adaṃsu, imaṃ cīvaraṃ gaṇhantena bhikkhunā jātipaṃsukūlikena jātiāraññikena jātiekāsanikena jātisapadānacārikena bhavituṃ vaṭṭati, tvaṃ imassa cīvarassa anucchavikaṃ kātuṃ sakkhissasīti. Theropi attanā pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāreti, so taṃ atakkayitvā ‘‘ahametaṃ paṭipattiṃ pūressāmī’’ti ussāhena sugatacīvarassa anucchavikaṃ kātukāmo ‘‘dhāressāmahaṃ bhante’’ti āha. Paṭipajjinti paṭipannosiṃ. Evaṃ pana cīvaraparivattanaṃ katvā therena pārupitacīvaraṃ bhagavā pārupi, satthu cīvaraṃ thero. Tasmiṃ samaye mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā unnadantī kampittha.

Câu ‘Dhāressasi pana me tvaṃ kassapa’ có nghĩa là: ‘Này Kassapa, ông có thể đắp những tấm y phấn tảo đã cũ sờn do sử dụng này không?’ Và ngài nói điều đó không phải nhắm đến sức mạnh thể chất, mà ngài nói như vậy là nhắm đến việc viên mãn sự thực hành. Đây là chủ ý ở đây: ‘Ta đã nhặt tấm y này, vốn đã được quấn quanh (thi thể) của một nữ tỳ tên là Puṇṇā và bị vứt bỏ trong nghĩa địa chôn người chưa hỏa táng. Sau khi vào nghĩa địa, (ta thấy nó) đầy dẫy những con giòi có kích thước bằng quả bầu. Ta đã giũ sạch những con giòi ấy và đã nhặt lấy nó, đứng trong dòng dõi cao quý của bậc Thánh. Vào ngày ta nhặt tấm y này, đại địa trong mười ngàn thế giới đã rung chuyển, vang lên một tiếng động lớn. Bầu trời vang rền tiếng sấm. Chư thiên trong các thế giới đã tung hô “lành thay.” Vị tỳ khưu nhận tấm y này cần phải là người có bản chất là người thực hành hạnh phấn tảo y, có bản chất là người thực hành hạnh ở rừng, có bản chất là người thực hành hạnh ngồi ăn một lần, có bản chất là người thực hành hạnh đi khất thực từng nhà. Ông có thể làm điều tương xứng với tấm y này không?’ Vị trưởng lão cũng vậy, tự thân ngài sở hữu sức mạnh của năm con voi. Ngài đã không suy nghĩ đến sức mạnh đó, mà với sự nỗ lực, nghĩ rằng: ‘Ta sẽ viên mãn sự thực hành này,’ và mong muốn làm điều tương xứng với y của bậc Thiện Thệ, nên đã thưa rằng: ‘Bạch ngài, con sẽ mặc.’ Câu ‘Paṭipajjiṃ’ có nghĩa là ‘paṭipanno asiṃ’ (tôi đã chấp nhận). Như vậy, sau khi thực hiện việc đổi y, đức Thế Tôn đã đắp tấm y mà vị trưởng lão đã đắp, còn vị trưởng lão thì (đã đắp) y của bậc Đạo Sư. Vào lúc ấy, đại địa đã rung chuyển đến tận mép nước, vang lên tiếng gầm rống.

Sāṇāni paṃsukūlānīti matakaḷevaraṃ pariveṭhetvā chaḍḍitāni tumbamatte kimī papphoṭetvā gahitāni sāṇavākamayāni paṃsukūlacīvarāni. Nibbasanānīti niṭṭhitavasanakiccāni, paribhogajiṇṇānīti attho. Ettha ca kiñcāpi ekameva taṃ cīvaraṃ, anekāvayavattā pana bahuvacanaṃ katanti majjhimagaṇṭhipade vuttaṃ. Cīvare sādhāraṇaparibhogenāti ettha attanā sādhāraṇaparibhogenāti atthassa viññāyamānattā, viññāyamānatthassa ca saddassa payoge kāmācārattā ‘‘attanā’’ti na vuttaṃ. ‘‘Dhāressasi pana me tvaṃ kassapa sāṇāni paṃsukūlānī’’ti (saṃ. ni. 2.154) hi vuttattā ‘‘attanāva sādhāraṇaparibhogenā’’ti viññāyati, nāññena. Na hi kevalaṃ saddatoyeva sabbattha atthanicchayo, atthapakaraṇādināpi yebhuyyena atthassa niyamitattā. Ācariyadhammapālattherena panettha evaṃ vuttaṃ ‘‘cīvare sādhāraṇaparibhogenāti ettha ‘attanā samasamaṭṭhapanenā’ti idha vuttaṃ attanā – saddamānetvā ‘cīvare attanā sādhāraṇaparibhogenā’ti yojetabbaṃ.

‘Sāṇāni paṃsukūlāni’ là những tấm y phấn tảo làm bằng sợi gai, được nhặt lên sau khi giũ sạch những con giòi có kích thước bằng quả bầu, vốn đã bị vứt bỏ sau khi quấn quanh tử thi. ‘Nibbasanāni’ có nghĩa là ‘niṭṭhitavasanakiccāni’ (đã xong phận sự mặc), tức là ‘paribhogajiṇṇāni’ (cũ sờn do sử dụng). Và ở đây, mặc dù tấm y đó chỉ là một, nhưng vì nó có nhiều phần (sợi chỉ), nên số nhiều đã được dùng, như đã nói trong Majjhimagaṇṭhipada. Ở đây, trong câu ‘cīvare sādhāraṇaparibhogena’ (bằng việc sử dụng chung y), vì ý nghĩa ‘bằng việc sử dụng chung với chính mình’ có thể được hiểu, và vì việc sử dụng từ ngữ có ý nghĩa đã được hiểu là tùy ý, nên từ ‘attanā’ (với chính mình) đã không được nói ra. Thật vậy, vì đã được nói rằng: ‘Này Kassapa, vậy ông có thể mặc y phấn tảo bằng vải gai của ta không?’, nên được hiểu là ‘bằng việc sử dụng chung với chính ta,’ chứ không phải với người khác. Thật vậy, việc xác định ý nghĩa không phải ở mọi nơi đều chỉ dựa vào từ ngữ, vì ý nghĩa phần lớn được quy định bởi ngữ cảnh, văn mạch, v.v. Về điểm này, trưởng lão Ācariya Dhammapāla đã nói như sau: ‘Ở đây, trong câu ‘cīvare sādhāraṇaparibhogena,’ cần phải lấy từ ‘attanā’ đã được nói ở đây trong câu ‘attanā samasamaṭṭhapanena’ (bằng việc đặt ngang bằng với chính mình) và kết hợp thành ‘cīvare attanā sādhāraṇaparibhogena’ (trong việc y, bằng việc sử dụng chung với chính mình).’

Yassa [Pg.48] yena hi sambandho, dūraṭṭhampi ca tassa taṃ;

Atthato hyasamānānaṃ, āsannattamakāraṇanti.

Thật vậy, từ nào có liên hệ với từ nào, thì từ đó, dù ở xa, cũng (phải được kết hợp) với từ kia. Bởi vì sự gần gũi của những từ không tương đồng về mặt ý nghĩa không phải là lý do (để kết hợp).

Atha vā bhagavatā cīvare sādhāraṇaparibhogena bhagavatā anuggahitoti yojanīyaṃ. Ekassāpi hi karaṇaniddesassa sahādiyogakattutthajotakattasambhavato’’ti. Samānaṃ dhāraṇametassāti sādhāraṇo, tādiso paribhogoti sādhāraṇaparibhogo, tena. Sādhāraṇaparibhogena ca samasamaṭṭhapanena ca anuggahitoti sambandho.

Hoặc là, cần phải kết hợp như sau: ‘(ngài Kassapa) đã được đức Thế Tôn ban ân huệ bằng việc sử dụng chung y với đức Thế Tôn.’ Bởi vì ngay cả một chỉ định ở công cụ cách cũng có thể biểu thị ý nghĩa của chủ từ trong mối liên hệ ‘cùng với,’ v.v.” ‘Sādhāraṇo’ (chung) là vì có sự mang giữ (dhāraṇaṃ) như nhau (samānaṃ) đối với nó. Sự sử dụng như vậy là ‘sādhāraṇaparibhogo’ (sự sử dụng chung). Bằng sự sử dụng đó. Cần phải kết hợp như sau: ‘đã được ban ân huệ bằng sự sử dụng chung và bằng việc đặt ngang bằng.’”

Idāni –

Bây giờ –

‘‘Ahaṃ bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi, kassapopi bhikkhave yāvade ākaṅkhati vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’tiādinā (saṃ. ni. 2.152) –

Này các Tỳ khưu, chừng nào Ta mong muốn, Ta ly dục, ly các pháp bất thiện, chứng và trú Sơ thiền, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm, có tứ. Này các Tỳ khưu, Kassapa cũng vậy, chừng nào vị ấy mong muốn, vị ấy ly dục, ly các pháp bất thiện, chứng và trú Sơ thiền, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm, có tứ, v.v...

Navānupubbavihārachaḷabhiññāpabhede uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanatthāya bhagavatā vuttaṃ kassapasaṃyutte (saṃ. ni. 2.151) āgataṃ pāḷimimaṃ peyyālamukhena, ādiggahaṇena ca saṅkhipitvā dassento āha ‘‘ahaṃ bhikkhave’’tiādi.

Vị Chú giải sư, trong khi trình bày bằng cách tóm lược đoạn Pāḷi này đã được Thế Tôn thuyết trong Tương Ưng Kassapa nhằm mục đích đặt (ngài Kassapa) ngang bằng với chính mình về các pháp thượng nhân vốn được phân loại thành chín thứ lớp trú và sáu thắng trí, bằng phương pháp peyyāla (lược văn) và bằng cách nêu lên phần đầu, đã nói ‘ahaṃ bhikkhave’ (này các tỳ khưu, Ta), v.v...

Tattha yāvadeti yāvadeva, yattakaṃ kālaṃ ākaṅkhāmi, tattakaṃ kālaṃ viharāmīti attho. Tatoyeva hi majjhimagaṇṭhipade, cūḷagaṇṭhipade ca ‘‘yāvadeti yāvadevāti vuttaṃ hotī’’ti likhitaṃ. Saṃyuttaṭṭhakathāyampi ‘‘yāvade ākaṅkhāmīti yāvadeva icchāmī’’ti (saṃ. ni. aṭṭha. 1.2.152) attho vutto. Tathā hi tattha līnatthapakāsaniyaṃ ācariyadhammapālattherena ‘‘yāvadevāti iminā samānatthaṃ ‘yāvade’ti idaṃ pada’’nti vuttaṃ. Potthakesu pana katthaci ‘‘yāvadevā’’ti ayameva pāṭho dissati. Api ca yāvadeti yattakaṃ samāpattivihāraṃ viharituṃ ākaṅkhāmi, tattakaṃ samāpattivihāraṃ viharāmīti samāpattiṭṭhāne, yattakaṃ abhiññāvohāraṃ voharituṃ [Pg.49] ākaṅkhāmi, tattakaṃ abhiññāvohāraṃ voharāmīti abhiññāṭhāne ca saha pāṭhasesena attho veditabbo. Ācariyadhammapālattherenāpi tadevatthaṃ yathālābhanayena dassetuṃ ‘‘yattake samāpattivihāre, abhiññāvohāre vā ākaṅkhanto vihārāmi ceva voharāmi ca, tathā kassapopīti attho’’ti vuttaṃ. Apare pana ‘‘yāvadeti ‘yaṃ paṭhamajjhānaṃ ākaṅkhāmi, taṃ paṭhamajjhānaṃ upasampajja vihārāmī’tiādinā samāpattiṭṭhāne, iddhividhābhiññāṭhāne ca ajjhāharitassa ta-saddassa kammavasena ‘yaṃ dibbasotaṃ ākaṅkhāmi, tena dibbasotena sadde suṇāmī’tiādinā sesābhiññāṭhāne karaṇavasena yojanā vattabbā’’ti vadanti. Vivicceva kāmehīti ettha eva-saddo niyamattho, ubhayattha yojetabbo. Yamettha vattabbaṃ, tadupari āvi bhavissati.

Ở đây, ‘yāvade’ có nghĩa là ‘yāvadeva’ (chừng nào), tức là ‘chừng nào Ta còn mong muốn, chừng đó Ta an trú.’ Do đó, trong Majjhimagaṇṭhipada và Cūḷagaṇṭhipada có ghi rằng: ‘yāvade có nghĩa là yāvadeva.’ Trong Chú giải Tương Ưng Bộ cũng nói: ‘yāvade ākaṅkhāmi có nghĩa là yāvadeva icchāmi (chừng nào Ta còn muốn).’ Tương tự, trong Līnatthapakāsinī, Trưởng lão Ācariyadhammapāla đã nói: ‘Từ yāvade này có cùng nghĩa với yāvadeva.’ Tuy nhiên, trong một số bản kinh, chỉ có cách đọc ‘yāvadeva’ được tìm thấy. Hơn nữa, ‘yāvade’ nên được hiểu cùng với phần còn lại của câu như sau: trong trường hợp các tầng thiền chứng, là ‘Ta an trú trong sự an trú thiền chứng nào mà Ta muốn an trú;’ và trong trường hợp các thắng trí, là ‘Ta vận dụng sự vận dụng thắng trí nào mà Ta muốn vận dụng.’ Trưởng lão Ācariyadhammapāla, để trình bày cùng ý nghĩa đó theo phương pháp yathālābhana (tùy theo những gì có được), cũng đã nói: ‘Ý nghĩa là: Ta vừa an trú vừa vận dụng bất cứ sự an trú thiền chứng hay sự vận dụng thắng trí nào mà Ta mong muốn, và Kassapa cũng vậy.’ Tuy nhiên, các vị khác lại nói: ‘Yāvade nên được giải thích như sau: trong trường hợp các tầng thiền chứng và trường hợp thắng trí thần túc biến hóa, bằng cách bổ sung từ ‘ta’ (ấy) với vai trò là đối cách, như ‘Ta chứng và trú trong Sơ thiền nào mà Ta mong muốn;’ và trong trường hợp các thắng trí còn lại, bằng cách bổ sung với vai trò là công cụ cách, như ‘Ta nghe các âm thanh bằng thiên nhĩ thông nào mà Ta mong muốn, v.v...’.’ Trong câu ‘vivicceva kāmehi,’ từ ‘eva’ có nghĩa là xác định và nên được kết hợp ở cả hai nơi. Những gì cần nói ở đây sẽ được làm rõ ở phần sau.

Navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhedeti ettha navānupubbavihārā nāma anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbattā evaṃsaññitā nirodhasamāpattiyā saha aṭṭha samāpattiyo. Chaḷabhiññā nāma āsavakkhayañāṇena saha pañcābhiññāyo. Katthaci potthake cettha ādisaddo dissati. So anadhippeto yathāvuttāya pāḷiyā gahetabbassa atthassa anavasesattā. Manussesu, manussānaṃ vā uttaribhūtānaṃ, uttarīnaṃ vā manussānaṃ jhāyīnañceva ariyānañca dhammoti uttarimanussadhammo, manussadhammā vā uttarīti uttarimanussadhammo. Dasa kusalakammapathā cettha vinā bhāvanāmanasikārena pakatiyāva manussehi nibbattetabbato, manussattabhāvāvahanato ca manussadhammo nāma, tato uttari pana jhānādi uttarimanussadhammoti veditabbo. Samasamaṭṭhapanenāti ‘‘ahaṃ yattakaṃ kālaṃ, yattake vā samāpattivihāre, yattakā abhiññāyo ca vaḷañjemi, tathā kassapopī’’ti evaṃ samasamaṃ katvā ṭhapanena. Anekaṭṭhānesu ṭhapanaṃ, kassacipi uttarimanussadhammassa asesabhāvena ekantasamaṭṭhapanaṃ vā sandhāya ‘‘samasamaṭṭhapanenā’’ti vuttaṃ, idañca navānupubbavihārachaḷabhiññābhāvasāmaññena pasaṃsāmattanti daṭṭhabbaṃ. Na hi āyasmā mahākassapo bhagavā viya devasikaṃ catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā samāpattiyo samāpajjati, yamakapāṭihāriyādivasena ca abhiññāyo vaḷañjetīti. Ettha ca uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanenā’’ti idaṃ nidassanamattanti veditabbaṃ. Tathā hi –

Ở đây, trong câu ‘Navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede,’ chín thứ lớp trú (navānupubbavihārā) là tám thiền chứng cùng với thiền diệt thọ tưởng, được gọi như vậy vì chúng cần được chứng đắc theo thứ tự. Sáu thắng trí (chaḷabhiññā) là năm thắng trí cùng với lậu tận trí. Trong một số bản kinh, từ ‘ādi’ (v.v...) được tìm thấy ở đây. Điều đó không được chủ định, vì không có ý nghĩa nào còn sót lại cần được nắm bắt bởi đoạn Pāḷi đã được trích dẫn. Pháp thượng nhân (uttarimanussadhammo) là pháp của những người ở trong loài người hoặc vượt trên loài người, hoặc của những người vượt trội, tức là của các vị hành thiền và các bậc Thánh; hoặc đó là pháp vượt trên các pháp của con người. Ở đây, mười thiện nghiệp lộ được gọi là pháp của con người (manussadhammo) vì chúng được con người thực hiện một cách tự nhiên mà không cần sự tác ý tu tập, và vì chúng dẫn đến sự hiện hữu của con người; còn pháp vượt trên chúng, tức là thiền, v.v..., được hiểu là pháp thượng nhân. Trong câu ‘samasamaṭṭhapanena,’ (bằng việc đặt ngang bằng), có nghĩa là bằng việc đặt ngang bằng như sau: ‘Ta sử dụng trong bao lâu, hoặc sử dụng bao nhiêu sự an trú thiền chứng và bao nhiêu thắng trí, Kassapa cũng sử dụng như vậy.’ Cụm từ ‘samasamaṭṭhapanena’ được nói đến để chỉ sự đặt ngang bằng ở nhiều nơi, hoặc sự đặt ngang bằng hoàn toàn không có dư sót về bất kỳ pháp thượng nhân nào. Và điều này nên được hiểu chỉ là một lời tán thán về sự tương đồng trong việc sở hữu chín thứ lớp trú và sáu thắng trí. Vì Tôn giả Mahākassapa không thể chứng đắc 24 nghìn tỷ thiền chứng mỗi ngày như Thế Tôn, và cũng không thể vận dụng các thắng trí bằng các phương tiện như song thông thần biến, v.v... Và ở đây, nên hiểu rằng câu ‘uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanena’ (bằng việc đặt ngang bằng với chính mình về pháp thượng nhân) chỉ là một ví dụ. Tương tự như vậy –

‘‘Ovada [Pg.50] kassapa bhikkhū, karohi kassapa bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ, ahaṃ vā kassapa bhikkhū ovadeyyaṃ, tvaṃ vā. Ahaṃ vā kassapa bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ kareyyaṃ, tvaṃ vā’’ti –

Này Kassapa, hãy giáo giới các Tỳ khưu! Này Kassapa, hãy thuyết pháp cho các Tỳ khưu! Này Kassapa, hoặc Ta sẽ giáo giới các Tỳ khưu, hoặc là ông. Này Kassapa, hoặc Ta sẽ thuyết pháp cho các Tỳ khưu, hoặc là ông.

Evampi attanā samasamaṭṭhapanamakāsiyevāti.

Cũng như vậy, nên hiểu rằng Ngài đã thực sự đặt (Kassapa) ngang bằng với chính mình.

Tathāti rūpūpasaṃhāro yathā anuggahito, tathā pasaṃsitoti. Ākāse pāṇiṃ cāletvāti bhagavatā attanoyeva pāṇiṃ ākāse cāletvā kulesu alaggacittatāya ceva karaṇabhūtāya pasaṃsitoti sambandho. Alaggacittatāyāti vā ādhāre bhummaṃ, ākāse pāṇiṃ cāletvā kulūpakassa bhikkhuno alaggacittatāya kulesu alagganacittena bhavituṃ yuttatāya ceva maññeva sakkhiṃ katvā pasaṃsitoti attho. Yathāha –

‘Tathā’ (như vậy) là một sự so sánh tương đồng: ‘giống như được hỗ trợ, như vậy được tán thán.’ Câu ‘Ākāse pāṇiṃ cāletvā’ (sau khi vẫy tay trong không trung) có liên hệ như sau: ‘Thế Tôn, sau khi vẫy tay của chính mình trong không trung, đã tán thán (Kassapa) vì tâm không dính mắc vào các gia đình, vốn là một công cụ.’ Hoặc, ‘alaggacittatāya’ là một từ ở công cụ cách với ý nghĩa của vị trí cách: ý nghĩa là ‘sau khi vẫy tay trong không trung, Ngài đã tán thán, lấy chính Ta làm chứng cho sự thích hợp của việc một vị tỳ khưu thường lui tới các gia đình cần phải có tâm không dính mắc vào các gia đình.’ Như có lời dạy rằng –

‘‘Atha kho bhagavā ākāse pāṇiṃ cālesi seyyathāpi bhikkhave, ayaṃ ākāse pāṇi na sajjati na gayhati na bajjhati, evameva kho bhikkhave yassa kassaci bhikkhuno kulāni upasaṅkamato kulesu cittaṃ na sajjati na gayhati na bajjhati ‘labhantu lābhakāmā, puññakāmā karontu puññānī’ti. Yathā sakena lābhena attamano hoti sumano, evaṃ paresaṃ lābhena attamano hoti sumano. Evarūpo kho bhikkhave bhikkhu arahati kulāni upasaṅkamituṃ. Kassapassa bhikkhave kulāni upasaṅkamato kulesu cittaṃ na sajjati na gayhati na bajjhati ‘labhantu lābhakāmā, puññakāmā karontu puññānī’ti. Yathā sakena lābhena attamano hoti sumano, evaṃ paresaṃ lābhena attamano hoti sumano’’ti (saṃ. ni. 2.146).

Bấy giờ, đức Thế Tôn đã khua tay trong hư không (và nói rằng): ‘Này các tỳ khưu, ví như bàn tay này ở trong hư không không bị dính mắc, không bị nắm giữ, không bị trói buộc; này các tỳ khưu, cũng tương tự như thế, đối với bất cứ vị tỳ khưu nào đi đến các gia đình, tâm của vị ấy không bị dính mắc, không bị nắm giữ, không bị trói buộc vào các gia đình (với ý nghĩ rằng): ‘Mong rằng những người mong cầu lợi lộc sẽ được lợi lộc, mong rằng những người mong cầu phước báu sẽ tạo ra các phước báu.’ Vị ấy hoan hỷ, vui mừng với lợi lộc của mình như thế nào thì cũng hoan hỷ, vui mừng với lợi lộc của người khác như thế ấy. Này các tỳ khưu, vị tỳ khưu có phẩm chất như vậy thì xứng đáng đi đến các gia đình. Này các tỳ khưu, khi Kassapa đi đến các gia đình, tâm của vị ấy không bị dính mắc, không bị nắm giữ, không bị trói buộc vào các gia đình (với ý nghĩ rằng): ‘Mong rằng những người mong cầu lợi lộc sẽ được lợi lộc, mong rằng những người mong cầu phước báu sẽ tạo ra các phước báu.’ Vị ấy hoan hỷ, vui mừng với lợi lộc của mình như thế nào thì cũng hoan hỷ, vui mừng với lợi lộc của người khác như thế ấy.’

Tattha ākāse pāṇiṃ cālesīti nīle gaganantare yamakavijjukaṃ sañcālayamāno viya heṭṭhābhāge, uparibhāge, ubhato ca passesu pāṇiṃ sañcālesi, idañca pana tepiṭake buddhavacane asambhinnapadaṃ nāma. Attamanoti sakamano, na domanassena pacchinditvā gahitamano. Sumanoti tuṭṭhamano, idāni yo hīnādhimuttiko micchāpaṭipanno evaṃ [Pg.51] vadeyya ‘‘sammāsambuddho ‘alaggacittatāya ākāse cālitapāṇūpamā kulāni upasaṅkamathā’ti vadanto aṭṭhāne ṭhapeti, asayhabhāraṃ āropeti, yaṃ na sakkā kātuṃ, taṃ kārehī’’ti, tassa vādapathaṃ pacchinditvā ‘‘sakkā ca kho evaṃ kātuṃ, atthi evarūpo bhikkhū’’ti āyasmantaṃ mahākassapattherameva sakkhiṃ katvā dassento ‘‘kassapassa bhikkhave’’tiādimāha.

Ở đây, câu ‘đã khua tay trong hư không’ có nghĩa là: Ngài đã khua tay ở phía dưới, ở phía trên, và ở cả hai bên, giống như làm cho cặp tia chớp di chuyển giữa bầu trời xanh thẳm. Và từ này (sañcālesi) trong lời dạy của đức Phật thuộc Tam Tạng được gọi là từ đồng nghĩa (với cālesi). ‘Hoan hỷ’ (attamano) có nghĩa là có tâm của chính mình, không phải là tâm bị ưu phiền cắt đứt và chiếm giữ. ‘Vui mừng’ (sumano) có nghĩa là tâm hài lòng. Giờ đây, nếu có người nào có khuynh hướng thấp kém, có tà hạnh, nói như vầy: ‘Đức Chánh Đẳng Giác, khi nói rằng: ‘Hãy đi đến các gia đình với tâm không dính mắc, ví như bàn tay được khua trong hư không,’ là ngài đã đặt (chúng tôi) vào một vị trí không thể thực hiện được, đã chất lên một gánh nặng không thể mang nổi, đã bảo làm điều không thể làm được,’ thì để cắt đứt luận điệu của người ấy, và để chỉ ra rằng: ‘Thật vậy, có thể làm được như thế, và có vị tỳ khưu như thế,’ ngài đã lấy chính Tôn giả Mahākassapa Thera làm nhân chứng và đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Này các tỳ khưu, đối với Kassapa...’

Aññampi pasaṃsanamāha ‘‘candopamapaṭipadāya cā’’ti, candapaṭibhāgāya paṭipadāya ca karaṇabhūtāya pasaṃsito, tassaṃ vā ādhārabhūtāya maññeva sakkhiṃ katvā pasaṃsitoti attho. Yathāha –

Ngài cũng nói lên lời tán thán khác: ‘Và bằng pháp hành ví như mặt trăng.’ Ý nghĩa là: (Kassapa) đã được tán thán bằng pháp hành, vốn là công cụ, tương đương với mặt trăng; hoặc là, (Kassapa) đã được tán thán bằng cách lấy chính ta làm nhân chứng trong pháp hành ấy, vốn là nền tảng. Như đã được nói:

‘‘Candūpamā bhikkhave kulāni upasaṅkamatha apakasseva kāyaṃ, apakassa cittaṃ niccanavakā kulesu appagabbhā. Seyyathāpi bhikkhave puriso jarudapānaṃ vā olokeyya pabbatavisamaṃ vā nadīviduggaṃ vā apakasseva kāyaṃ, apakassa cittaṃ, evameva kho bhikkhave candūpamā kulāni upasaṅkamatha apakasseva kāyaṃ, apakassa cittaṃ niccanavakā kulesu appagabbhā. Kassapo bhikkhave candūpamo kulāni upasaṅkamati apakasseva kāyaṃ, apakassa cittaṃ niccanavako kulesu appagabbho’’ti (saṃ. ni. 2.146).

‘Này các tỳ khưu, hãy đi đến các gia đình ví như mặt trăng, luôn giữ thân xa lánh, giữ tâm xa lánh, luôn như người mới đến, không sỗ sàng trong các gia đình. Này các tỳ khưu, ví như một người nhìn xuống giếng cạn cũ kỹ, hoặc vực thẳm trên núi, hoặc bờ sông hiểm trở, luôn giữ thân xa lánh, giữ tâm xa lánh; này các tỳ khưu, cũng tương tự như thế, hãy đi đến các gia đình ví như mặt trăng, luôn giữ thân xa lánh, giữ tâm xa lánh, luôn như người mới đến, không sỗ sàng trong các gia đình. Này các tỳ khưu, Kassapa đi đến các gia đình ví như mặt trăng, luôn giữ thân xa lánh, giữ tâm xa lánh, luôn như người mới đến, không sỗ sàng trong các gia đình.’

Tattha candūpamāti candasadisā hutvā. Kiṃ parimaṇḍalatāya sadisāti? No, apica kho yathā cando gaganatalaṃ pakkhandamāno na kenaci saddhiṃ santhavaṃ vā sinehaṃ vā ālayaṃ vā nikantiṃ vā patthanaṃ vā pariyuṭṭhānaṃ vā karoti, na ca na hoti mahājanassa piyo manāpo, tumhepi evaṃ kenaci saddhiṃ santhavādīnaṃ akaraṇena bahujanassa piyā manāpā candūpamā hutvā khattiyakulādīni cattāri kulāni upasaṅkamathāti attho. Apica yathā cando andhakāraṃ vidhamati, ālokaṃ pharati, evaṃ kilesandhakāravidhamanena, ñāṇālokapharaṇena ca candūpamā hutvāti evamādīhipi nayehi attho daṭṭhabbo.

Ở đây, ‘ví như mặt trăng’ có nghĩa là trở nên giống như mặt trăng. Có phải là giống về sự tròn đầy không? Không phải. Mà là, ví như mặt trăng khi bay ngang qua bầu trời không tạo ra sự thân quen, hay tình thương, hay quyến luyến, hay ham muốn, hay mong cầu, hay ám ảnh với bất cứ ai, nhưng không phải là không được đại chúng yêu mến và quý trọng (tức là vẫn được yêu mến và quý trọng). Ý nghĩa là: các ngươi cũng vậy, bằng cách không tạo ra sự thân quen v.v... với bất cứ ai, hãy trở nên được đại chúng yêu mến và quý trọng, ví như mặt trăng, mà đi đến bốn gia đình gồm dòng dõi Sát-đế-lỵ v.v... Hơn nữa, ý nghĩa cũng cần được hiểu theo các phương pháp như sau: ví như mặt trăng xua tan bóng tối, lan tỏa ánh sáng, cũng vậy, hãy trở nên ví như mặt trăng bằng cách xua tan bóng tối của phiền não và lan tỏa ánh sáng của trí tuệ.

Apakasseva kāyaṃ, apakassa cittanti teneva santhavādīnamakaraṇena kāyañca cittañca apakassitvā, akaḍḍhitvā apanetvāti attho. Niccanavakāti niccaṃ navikāva, āgantukasadisā eva hutvāti attho. Āgantuko [Pg.52] hi paṭipāṭiyā sampattagehaṃ pavisitvā sace naṃ gharasāmikā disvā ‘‘amhākaṃ puttabhātaropi vippavāsagatā evaṃ vicariṃsū’’ti anukampamānā nisīdāpetvā bhojenti, bhuttamattoyeva ‘‘tumhākaṃ bhājanaṃ gaṇhathā’’ti uṭṭhāya pakkamati, na tehi saddhiṃ santhavaṃ vā karoti, kiccakaraṇīyāni vā saṃvidahati, evaṃ tumhepi paṭipāṭiyā sampattagharaṃ pavisitvā yaṃ iriyāpathesu pasannā manussā denti, taṃ gahetvā pacchinnasanthavā tesaṃ kiccakaraṇīye abyāvaṭā hutvā nikkhamathāti dīpeti. Appagabbhāti na pagabbhā, aṭṭhaṭṭhānena kāyapāgabbhiyena, catuṭṭhānena vacīpāgabbhiyena, anekaṭṭhānena manopāgabbhiyena ca virahitā kulāni upasaṅkamathāti attho.

Câu ‘luôn giữ thân xa lánh, giữ tâm xa lánh’ có nghĩa là: chính bằng cách không tạo ra sự thân quen v.v... mà giữ xa, không lôi kéo, loại bỏ cả thân và tâm. ‘Luôn như người mới đến’ có nghĩa là luôn luôn mới mẻ, tức là giống như một người khách. Thật vậy, một người khách, khi đi vào một ngôi nhà theo thứ tự, nếu được các gia chủ nhìn thấy và vì lòng trắc ẩn (nghĩ rằng: ‘Con trai và anh em của chúng ta khi đi xa cũng đã lang thang như thế này’) mời ngồi và dọn thức ăn, thì ngay khi vừa ăn xong, người ấy liền đứng dậy và ra đi, nói rằng: ‘Xin hãy nhận lại vật dụng của quý vị.’ Người ấy không tạo sự thân quen với họ, cũng không sắp đặt công việc gì cần làm. Điều này chỉ ra rằng: các ngươi cũng vậy, khi đi vào một ngôi nhà theo thứ tự, sau khi nhận lấy những gì mà người ta, vì hoan hỷ với oai nghi của các ngươi, dâng cúng, hãy ra đi, sau khi đã cắt đứt sự thân quen và không bận tâm đến công việc của họ. ‘Không sỗ sàng’ có nghĩa là không táo bạo, tức là hãy đi đến các gia đình trong khi từ bỏ sự sỗ sàng về thân ở tám phương diện, sự sỗ sàng về lời ở bốn phương diện, và sự sỗ sàng về ý ở nhiều phương diện.

Jarudapānanti jiṇṇakūpaṃ. Pabbatavisamanti pabbate visamaṃ papātaṭṭhānaṃ. Nadīvidugganti nadiyā viduggaṃ chinnataṭaṭṭhānaṃ. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – jarudapānādayo viya hi cattāri kulāni, olokanapuriso viya bhikkhu, yathā pana anapakaṭṭhakāyacitto tāni olokento puriso tattha patati, evaṃ arakkhitehi kāyādīhi kulāni upasaṅkamanto bhikkhu kulesu bajjhati, tato nānappakāraṃ sīlapādabhañjanādikaṃ anatthaṃ pāpuṇāti. Yathā pana apakaṭṭhakāyacitto puriso tattha na patati, evaṃ rakkhiteneva kāyena, rakkhitāya vācāya, rakkhitehi cittehi, sūpaṭṭhitāya satiyā apakaṭṭhakāyacitto hutvā kulāni upasaṅkamanto bhikkhu kulesu na bajjhati, athassa sīlasaddhāsamādhipaññāsaṅkhātāni pādahatthakucchisīsāni na bhañjanti, rāgakaṇṭakādayo na vijjhanti, sukhito yenakāmaṃ agatapubbaṃ nibbānadisaṃ gacchati, evarūpo ayaṃ mahākassapoti hīnādhimuttikassa micchāpaṭipannassa vādapathapacchindanatthaṃ mahākassapattheraṃ eva sakkhiṃ katvā dassento ‘‘kassapo bhikkhave’’tiādimāhāti. Evampettha atthamicchantialaggacittatāsaṅkhātāya candopamapaṭipadāya karaṇabhūtāya pasaṃsito, tassaṃ vā ādhārabhūtāya maññeva sakkhiṃ katvā pasaṃsitoti, evaṃ sati ceva-saddo, ca-saddo ca na payujjitabbo dvinnaṃ padānaṃ tulyādhikaraṇattā, ayameva attho pāṭho ca yuttataro viya dissati parinibbānasuttavaṇṇanāyaṃ ‘‘ākāse pāṇiṃ cāletvā candūpamaṃ paṭipadaṃ kathento maṃ kāyasakkhiṃ katvā kathesī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.232) vuttattāti.

Jarudapānanti là giếng cạn. Pabbatavisamanti là nơi hiểm trở, vực thẳm trên núi. Nadīvidugganti là nơi bờ sông sạt lở, khó đi. Ở đây, câu Evameva kho này là sự so sánh ví dụ. Thật vậy, bốn gia đình (tín thí) giống như giếng cạn v.v..., vị tỳ khưu giống như người nhìn xuống. Giống như người không thu thúc thân tâm khi nhìn xuống những nơi ấy thì bị rơi vào đó, cũng vậy, vị tỳ khưu đến gần các gia đình với thân v.v... không được phòng hộ thì bị trói buộc trong các gia đình, do đó gặp phải tai họa đủ loại như giới đức bị tổn hại (chân giới bị gãy). Giống như người thu thúc thân tâm thì không bị rơi vào đó, cũng vậy, vị tỳ khưu đến gần các gia đình với thân được phòng hộ, với khẩu được phòng hộ, với ý được phòng hộ, với niệm được thiết lập kỹ, trở thành người thu thúc thân tâm, thì không bị trói buộc trong các gia đình. Khi ấy, chân, tay, bụng, đầu của vị ấy, được gọi là giới, tín, định, tuệ, không bị gãy vỡ; các gai nhọn tham ái v.v... không đâm thủng; được an lạc, vị ấy đi đến phương Niết-bàn chưa từng đến, theo ý muốn. Đại đức Mahākassapa là người như vậy. Để cắt đứt đường lối luận nghị của người có khuynh hướng thấp kém, thực hành sai lạc, (Thế Tôn) đã lấy chính Đại đức Mahākassapa làm nhân chứng để chỉ dạy và đã nói câu bắt đầu bằng: "Này các Tỳ khưu, Kassapa...". Ở đây, các vị (chú giải sư) cũng mong muốn ý nghĩa như vầy: (Ngài Kassapa) được tán thán bởi pháp hành ví như mặt trăng, được gọi là trạng thái tâm không dính mắc, vốn là công cụ cách; hoặc (Ngài) được tán thán khi lấy chính ta (Kassapa) làm nhân chứng trong pháp hành ví như mặt trăng ấy, vốn là sở y cách. Nếu vậy, không nên dùng ceva-sadda và ca-sadda, vì hai từ có cùng một cơ sở (ngữ pháp). Chính ý nghĩa này và chính bản văn này dường như thích hợp hơn, vì trong Chú giải kinh Đại Bát-niết-bàn có nói rằng: "Khi thuyết giảng pháp hành ví như mặt trăng, Ngài (Thế Tôn) đã vung tay trên không trung và lấy ta làm nhân chứng bằng thân mà thuyết giảng".

Tassa [Pg.53] kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissati, aññatra dhammavinayasaṅgāyanāti adhippāyo. Tattha tassāti yaṃ-saddassa kāraṇanidassane ‘‘tasmā’’ti ajjhāharitvā tassa meti attho, kiriyāparāmasane pana tassa anuggahaṇassa, pasaṃsanassa cāti. Potthakesupi katthaci ‘‘tassa me’’ti pāṭho dissati, evaṃ sati kiriyāparāmasane ‘‘tassā’’ti aparaṃ padamajjhāharitabbaṃ. Natthi iṇaṃ yassāti aṇaṇo, tassa bhāvo āṇaṇyaṃ. Dhammavinayasaṅgāyanaṃ ṭhapetvā aññaṃ kiṃ nāma tassa iṇavirahitattaṃ bhavissati, na bhavissati evāti attho. ‘‘Nanu maṃ bhagavā’’tiādinā vuttamevatthaṃ upamāvasena vibhāveti. Sakakavacaissariyānuppadānenāti ettha kavaco nāma uracchado, yena uro chādīyate, tassa ca cīvaranidassanena gahaṇaṃ, issariyassa pana abhiññāsamāpattinidassanenāti daṭṭhabbaṃ. Kulavaṃsappatiṭṭhāpakanti kulavaṃsassa kulapaveṇiyā patiṭṭhāpakaṃ. ‘‘Me’’ti padassa niccasāpekkhattā saddhammavaṃsappatiṭṭhāpakoti samāso. Idaṃ vuttaṃ hoti – sattusaṅghanimmaddanena attano kulavaṃsappatiṭṭhāpanatthaṃ sakakavacaissariyānuppadānena kulavaṃsappatiṭṭhāpakaṃ puttaṃ rājā viya bhagavāpi maṃ dīghadassī ‘‘saddhammavaṃsappatiṭṭhāpako me ayaṃ bhavissatī’’ti mantvā sāsanapaccatthikagaṇanimmaddanena saddhammavaṃsappatiṭṭhāpanatthaṃ cīvaradānasamasamaṭṭhapanasaṅkhātena iminā asādhāraṇānuggahena anuggahesi nanu, imāya ca uḷārāya pasaṃsāya pasaṃsi nanūti. Iti cintayantoti ettha itisaddena ‘‘antaradhāpeyyuṃ, saṅgāyeyyaṃ, kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissatī’’ti vacanapubbaṅgamaṃ, ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjatī’’tiādi vākyattayaṃ nidasseti.

Chủ ý là: "Đối với ta, còn có sự không mắc nợ nào khác ngoài việc kết tập Pháp và Luật?". Trong câu đó, đối với từ tassāti, khi chỉ nguyên nhân của yaṃ-sadda, nên hiểu ý nghĩa là tassa me bằng cách thêm vào từ tasmā. Còn khi xem xét hành động, nên biết sự liên kết là "sự nâng đỡ ấy" và "sự tán thán ấy". Trong một số bản kinh, có thấy bản văn là tassa me; nếu vậy, khi xem xét hành động, cần thêm vào một từ khác là tassā. Người không có nợ gọi là aṇaṇo, trạng thái của người đó là āṇaṇyaṃ. Ngoài việc kết tập Pháp và Luật, còn có sự không mắc nợ nào khác đối với vị ấy? Chắc chắn là không có. Đó là ý nghĩa. (Ngài) làm sáng tỏ ý nghĩa đã được nói bằng câu bắt đầu "Chẳng phải Thế Tôn..." qua phương tiện ví dụ. Trong câu Sakakavacaissariyānuppadānena, kavaco là áo giáp che ngực, vật dùng để che ngực; việc hiểu kavaco này là qua ví dụ về y (cīvara), còn việc hiểu issariya (quyền lực) là qua ví dụ về thắng trí và thiền chứng, nên biết như vậy. Kulavaṃsappatiṭṭhāpakaṃ là người thiết lập dòng dõi, truyền thống của gia tộc. Vì từ me luôn có sự liên quan, nên có thể tạo thành hợp từ saddhammavaṃsappatiṭṭhāpako (người thiết lập dòng dõi Chánh pháp). Điều này có nghĩa là: Giống như vị vua, để thiết lập dòng dõi của mình bằng cách dẹp tan quân thù, đã nâng đỡ người con trai sẽ thiết lập dòng dõi bằng cách ban cho áo giáp và quyền lực của mình, cũng vậy, Thế Tôn, bậc có tầm nhìn xa, đã nghĩ rằng "Vị này sẽ là người thiết lập dòng dõi Chánh pháp của ta", và để thiết lập dòng dõi Chánh pháp bằng cách dẹp tan nhóm kẻ thù của giáo pháp, chẳng phải Ngài đã nâng đỡ ta bằng sự nâng đỡ đặc biệt này, được gọi là việc ban y và đặt ngang hàng với chính mình sao? Và chẳng phải Ngài đã tán thán bằng sự tán thán cao thượng này sao? Trong câu iti cintayanto, từ iti chỉ ba câu bắt đầu bằng ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, mà có những lời nói đi trước là "họ có thể làm cho (giáo pháp) biến mất", "tôi sẽ kết tập", "còn có sự không mắc nợ nào khác?".

Idāni yathāvuttamatthaṃ saṅgītikkhandhakapāḷiyā sādhento āha ‘‘yathāhā’’tiādi. Tattha yathāhāti kiṃ āha, mayā vuttassa atthassa sādhakaṃ kiṃ āhāti vuttaṃ hoti. Yathā vā yena pakārena mayā vuttaṃ, tathā tena pakārena pāḷiyampi āhāti attho. Yathā vā yaṃ vacanaṃ pāḷiyaṃ āha, tathā tena vacanena mayā vuttavacanaṃ saṃsandati ceva sameti ca yathā taṃ gaṅgodakena yamunodakantipi vattabbo pāḷiyā sādhanatthaṃ udāharitabhāvassa paccakkhato viññāyamānattā, viññāyamānatthassa ca saddassa payoge kāmācārattā. Adhippāyavibhāvanatthā hi atthayojanā. Yathā vā yena pakārena dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ [Pg.54] ussāhaṃ janesi, tathā tena pakārena pāḷiyampi āhāti attho. Evamīdisesu.

Bây giờ, để chứng minh ý nghĩa đã nói bằng bản văn Pāli trong Phẩm Kết tập, ngài nói câu bắt đầu bằng yathāha. Trong đó, yathāha có nghĩa là: (Thế Tôn) đã nói gì? (Ngài) đã nói điều gì để chứng minh cho ý nghĩa mà tôi đã nói? Hoặc ý nghĩa là: Theo cách thức nào mà tôi đã nói, thì theo cách thức đó, (Thế Tôn) cũng đã nói trong bản văn Pāli. Hoặc: Lời nào (Thế Tôn) đã nói trong Pāli, thì lời tôi đã nói cũng tương hợp và đồng nhất với lời đó, giống như nước sông Hằng tương hợp và đồng nhất với nước sông Yamunā. Cũng có thể nói như vậy, vì việc trích dẫn để chứng minh bằng Pāli là điều được nhận biết trực tiếp, và vì việc sử dụng từ ngữ có ý nghĩa được nhận biết là tùy theo ý muốn (của người nói). Thật vậy, việc giải thích ý nghĩa là để làm sáng tỏ chủ ý. Hoặc ý nghĩa là: Theo cách thức nào (Thế Tôn) đã làm phát sinh sự nỗ lực cho các tỳ khưu để kết tập Pháp và Luật, thì theo cách thức đó, Ngài cũng đã nói trong Pāli. Trong những trường hợp như thế này (nên hiểu như vậy).

Ekamidāhanti ettha idanti nipātamattaṃ. Ekaṃ samayanti ca bhummatthe upayogavacanaṃ, ekasmiṃ samayeti attho. Pāvāyāti pāvānagarato, tattha piṇḍāya caritvā ‘‘kusināraṃ gamissāmī’’ti addhānamaggappaṭipannoti vuttaṃ hoti. Addhānamaggoti ca dīghamaggo vuccati, dīghapariyāyo hettha addhānasaddo. Mahatāti guṇamahattenapi saṅkhyāmahattenapi mahatā. ‘‘Pañcamattehī’’tiādinā saṅkhyāmahattaṃ dasseti, mattasaddo ca pamāṇavacano ‘‘bhojane mattaññutā’’tiādīsu (a. ni. 3.16) viya. ‘‘Dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ ussāhaṃ janesī’’ti etassatthassa sādhanatthaṃ āhatā ‘‘atha kho’’tiādikā pāḷi yathāvuttamatthaṃ na sādheti. Na hettha ussāhajananappakāro āgatoti codanaṃ pariharitumāha ‘‘sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthārato veditabba’’nti. Evampesā codanā tadavatthāyevāti vuttaṃ ‘‘tato paraṃ āhā’’tiādi. Apica yathāvuttatthasādhikā pāḷi mahatarāti ganthagarutāpariharaṇatthaṃ majjhe peyyālamukhena ādiantameva pāḷiṃ dassento ‘‘sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthārato veditabba’’nti āha. Tena hi ‘‘atha khvāhaṃ āvuso maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdī’’ti (cūḷava. 437) vuttapāḷito paṭṭhāya ‘‘yaṃ na icchissāma, na taṃ karissāmā’’ti (cūḷava. 437) vuttapāḷipariyosānaṃ subhaddakaṇḍaṃ dasseti.

Ở đây, trong câu: ‘Ekamidāhaṃ’, ‘idaṃ’ chỉ là một hư từ. Và ‘ekaṃ samayaṃ’ là một cách dùng ở đối cách trong ý nghĩa của vị trí cách, có nghĩa là: ‘ekasmiṃ samaye’ (vào một thời). ‘Pāvāyā’ có nghĩa là từ thành Pāvā, sau khi đi khất thực ở đó, ngài đã đi trên con đường dài với ý định: ‘ta sẽ đi đến Kusinārā’, điều này đã được nói đến. Và con đường dài được gọi là ‘addhānamagga’, ở đây từ ‘addhāna’ là một từ đồng nghĩa với ‘dīgha’ (dài). ‘Mahatā’ có nghĩa là lớn, cả về phẩm chất lẫn về số lượng. Bằng câu: ‘pañcamattehī’ v.v..., nó chỉ ra sự lớn lao về số lượng, và từ ‘matta’ có nghĩa là sự đo lường, giống như trong các câu: ‘bhojane mattaññutā’ v.v... Để chứng minh ý nghĩa: ‘ngài đã tạo ra sự nhiệt tâm cho việc kết tập Pháp và Luật’, đoạn Pāḷi được dẫn ra bắt đầu bằng: ‘atha kho’ v.v... không chứng minh được ý nghĩa đã nói. Để bác bỏ sự chất vấn rằng: ‘ở đây cách thức tạo ra sự nhiệt tâm đã không xuất hiện’, ngài nói: ‘toàn bộ chương Subhadda nên được hiểu một cách chi tiết’. Ngay cả như vậy, sự chất vấn này vẫn còn nguyên, vì vậy đã được nói: ‘tato paraṃ āhā’ v.v... Hơn nữa, đoạn Pāḷi chứng minh ý nghĩa đã nói là rất dài, vì vậy để tránh làm cho bộ sách trở nên nặng nề, ngài chỉ trình bày phần đầu và phần cuối của đoạn Pāḷi đó bằng cách dùng dấu lược ở giữa, và nói: ‘toàn bộ chương Subhadda nên được hiểu một cách chi tiết’. Thật vậy, bằng câu đó, ngài chỉ ra chương Subhadda, bắt đầu từ đoạn Pāḷi được nói là: ‘atha khvāhaṃ āvuso maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdī’ti cho đến cuối đoạn Pāḷi được nói là: ‘yaṃ na icchissāma, na taṃ karissāmā’ti.

‘‘Tato para’’ntiādinā pana tadavasesaṃ ‘‘handa mayaṃ āvuso’’tiādikaṃ ussāhajananappakāradassanapāḷiṃ. Tasmā tato paraṃ āhāti ettha subhaddakaṇḍato paraṃ ussāhajananappakāradassanavacanamāhāti attho veditabbo. Mahāgaṇṭhipadepi hi soyevattho vutto. Ācariyasāriputtattherenāpi (sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) tatheva adhippeto. Ācariyadhammapālattherena pana ‘‘tato paranti tato bhikkhūnaṃ ussāhajananato parato’’ti (dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vuttaṃ, tadetaṃ vicāretabbaṃ heṭṭhā ussāhajananappakārassa pāḷiyaṃ avuttattā. Ayameva hi ussāhajananappakāro yadidaṃ ‘‘handa mayaṃ āvuso dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma, pure adhammo dippatī’’tiādi. Yadi [Pg.55] pana subhaddakaṇḍameva ussāhajananahetubhūtassa subhaddena vuttavacanassa pakāsanattā ussāhajanananti vadeyya, natthevettha vicāretabbatāti. Pure adhammo dippatīti ettha adhammo nāma dasakusalakammapathapaṭipakkhabhūto adhammo. Dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ ussāhajananappasaṅgattā vā tadasaṅgāyanahetuko dosagaṇopi sambhavati, ‘‘adhammavādino balavanto honti, dhammavādino dubbalā hontī’’ti vuttattā sīlavipattiādihetuko pāpicchatādidosagaṇo adhammotipi vadanti. Pure dippatīti api nāma dippati. Saṃsayatthe hi pure-saddo. Atha vā yāva adhammo dhammaṃ paṭibāhituṃ samattho hoti, tato puretaramevāti attho. Āsanne hi anadhippete ayaṃ pure-saddo. Dippatīti dippissati, pure-saddayogena hi anāgatatthe ayaṃ vattamānapayogo yathā ‘‘purā vassati devo’’ti. Tathā hi vuttaṃ –

Hơn nữa, bằng câu: ‘Tato paraṃ’ v.v..., ngài chỉ ra phần còn lại của đoạn Pāḷi, bắt đầu bằng: ‘handa mayaṃ āvuso’ v.v..., là đoạn Pāḷi trình bày cách thức tạo ra sự nhiệt tâm. Vì vậy, ở đây trong câu: ‘tato paraṃ āha’, ý nghĩa nên được hiểu là: sau chương Subhadda, ngài nói lời trình bày cách thức tạo ra sự nhiệt tâm. Thật vậy, trong Mahāgaṇṭhipada cũng đã nói cùng ý nghĩa đó. Trưởng lão Ācariyasāriputta cũng đã có ý định như vậy. Nhưng trưởng lão Ācariyadhammapāla đã nói: ‘tato paraṃ có nghĩa là sau khi tạo ra sự nhiệt tâm cho các vị tỳ khưu’, điều này nên được xem xét, vì ở trên, cách thức tạo ra sự nhiệt tâm đã không được nói trong Pāḷi. Thật vậy, chính đây là cách thức tạo ra sự nhiệt tâm, đó là câu: ‘handa mayaṃ āvuso dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma, pure adhammo dippatī’ v.v... Nhưng nếu người ta nói rằng chính chương Subhadda là sự tạo ra nhiệt tâm, vì nó làm sáng tỏ lời nói của Subhadda, vốn là nguyên nhân tạo ra sự nhiệt tâm, thì trong trường hợp này không có gì phải xem xét. Ở đây trong câu: ‘Pure adhammo dippati’, ‘adhammo’ có nghĩa là phi pháp, là điều đối nghịch với mười thiện nghiệp đạo. Hoặc, do liên quan đến việc tạo ra sự nhiệt tâm cho việc kết tập Pháp và Luật, tập hợp các lỗi lầm là nguyên nhân của việc không kết tập đó cũng có thể xảy ra. Vì đã được nói: ‘những người theo phi pháp trở nên mạnh mẽ, những người theo chánh pháp trở nên yếu đuối’, nên họ cũng nói rằng tập hợp các lỗi lầm như có ước muốn xấu xa v.v..., có nguyên nhân từ sự hư hoại giới hạnh v.v..., là phi pháp. ‘Pure dippati’ có nghĩa là: liệu nó có thể tỏa sáng không? Thật vậy, từ ‘pure’ có ý nghĩa nghi ngờ. Hoặc là, ý nghĩa là: ngay trước khi phi pháp có khả năng ngăn cản chánh pháp. Thật vậy, từ ‘pure’ này không có ý nghĩa là ‘gần’. ‘Dippati’ có nghĩa là ‘dippissati’ (sẽ tỏa sáng). Thật vậy, do sự kết hợp với từ ‘pure’, cách dùng ở thì hiện tại này có ý nghĩa tương lai, giống như trong câu: ‘purā vassati devo’ (trời sắp mưa). Thật vậy, đã được nói như sau:

‘‘Anāgate sannicchaye, tathātīte ciratane;

Kāladvayepi kavīhi, puresaddo payujjate’’ti. (vajira. ṭī. bāhiranidānakathāvaṇṇanā);

‘Trong tương lai đã được quyết định, cũng như trong quá khứ xa xưa; trong cả hai thời, từ ‘pure’ được các nhà hiền triết sử dụng’.

‘‘Pureyāvapurāyoge, niccaṃ vā karahi kadā;

Lacchāyamapi kiṃ vutte, vattamānā bhavissatī’’ti ca.

Và: ‘Trong sự kết hợp với các từ ‘pure’, ‘yāva’, ‘purā’, hoặc luôn luôn, hoặc khi nói: ‘khi nào, khi nào, cái gì tôi sẽ nhận được?’, thì hiện tại được dùng với ý nghĩa tương lai’.

Keci panettha evaṃ vaṇṇayanti – pureti pacchā anāgate, yathā addhānaṃ gacchantassa gantabbamaggo ‘‘pure’’ti vuccati, tathā idhāpi maggagamananayena anāgatakālo ‘‘pure’’ti vuccatīti. Evaṃ sati taṃkālāpekkhāya cettha vattamānapayogo sambhavati. Dhammo paṭibāhiyyatīti etthāpi pure-saddena yojetvā vuttanayena attho veditabbo, tathā dhammopi adhammaviparītavasena, ito parampi eseva nayo. Avinayoti pahānavinayasaṃvaravinayānaṃ paṭipakkhabhūto avinayo. Vinayavādino dubbalā hontīti evaṃ iti-saddena pāṭho, so ‘‘tato paraṃ āhā’’ti ettha āha-saddena sambajjhitabbo.

Một số vị ở đây giải thích như sau: ‘pure’ có nghĩa là sau này, trong tương lai. Giống như đối với người đang đi trên một con đường dài, con đường sắp phải đi được gọi là ‘pure’ (phía trước), tương tự như vậy, ở đây cũng vậy, theo cách của người đi đường, thời tương lai được gọi là ‘pure’. Khi như vậy, xét đến thời gian đó, cách dùng ở thì hiện tại ở đây là có thể. Ở đây trong câu: ‘dhammo paṭibāhiyyati’ cũng vậy, ý nghĩa nên được hiểu theo cách đã nói, bằng cách kết hợp với từ ‘pure’. Tương tự, ‘dhammo’ cũng nên được hiểu theo cách ngược lại với ‘adhammo’. Sau đây cũng nên hiểu theo phương pháp này. ‘Avinayo’ là phi luật, là điều đối nghịch với luật đoạn trừ và luật phòng hộ. Đoạn văn nên được xem là có từ ‘iti’ như sau: ‘Vinayavādino dubbalā hontī’ti, từ ‘iti’ đó nên được kết nối với từ ‘āha’ trong câu: ‘tato paraṃ āhā’.

Tena hīti uyyojanatthe nipāto. Uccinane uyyojentā hi mahākassapattheraṃ evamāhaṃsu ‘‘bhikkhū uccinatū’’ti, saṅgītiyā anurūpe bhikkhū uccinitvā upadhāretvā gaṇhātūti attho. ‘‘Sakala…pe… pariggahesī’’ti etena sukkhavipassakakhīṇāsavapariyantānaṃ yathāvuttapuggalānaṃ satipi [Pg.56] āgamādhigamasambhave saha paṭisambhidāhi pana tevijjādiguṇayuttānaṃ āgamādhigamasampattiyā ukkaṃsagatattā saṅgītiyā bahūpakārataṃ dasseti. Sakalaṃ suttageyyādikaṃ navaṅgaṃ ettha, etassāti vā sakalanavaṅgaṃ, satthu bhagavato sāsanaṃ satthusāsanaṃ sāsīyati etenāti katvā, tadeva satthusāsananti sakalanavaṅgasatthusāsanaṃ. Nava vā suttageyyādīni aṅgāni ettha, etassāti vā navaṅgaṃ, tameva satthusāsanaṃ, tañca sakalameva, na ekadesanti tathā. Atthakāmena pariyāpuṇitabbā sikkhitabbā, diṭṭhadhammikādipurisatthaṃ vā nipphādetuṃ pariyattā samatthāti pariyatti, tīṇi piṭakāni, sakalanavaṅgasatthusāsanasaṅkhātā pariyatti, taṃ dhārentīti tathā, tādiseti attho. Puthujjana…pe… sukkhavipassakakhīṇāsavabhikkhūti ettha –

“Tena hīti” là một bất biến từ có nghĩa là thúc giục. Thật vậy, trong việc chọn lựa, các vị tỳ khưu đã thúc giục trưởng lão Mahākassapa như vầy: “Xin hãy chọn lựa các vị tỳ khưu,” nghĩa là: “Xin hãy chọn lựa, xem xét, và thâu nhận các vị tỳ khưu thích hợp cho việc kết tập.” Bằng câu “Sakala…pe… pariggahesī,” câu này cho thấy sự hữu ích lớn lao cho việc kết tập, bởi vì mặc dù các hạng người đã được nói đến, mà tận cùng là các vị lậu tận tuệ khô, có sự thành tựu về giáo pháp và chứng ngộ, nhưng sự thành tựu về giáo pháp và chứng ngộ của các vị đã thành tựu các đức tánh như tam minh v.v. cùng với các tuệ phân tích đã đạt đến mức độ ưu việt. Toàn bộ chín chi phần gồm kinh, kệ v.v. có ở đây, hoặc của giáo pháp này, nên gọi là sakalanavaṅgaṃ. Giáo huấn của Đức Thế Tôn, bậc Đạo Sư, là satthusāsanaṃ, vì được giáo huấn bởi giáo pháp này; chính giáo pháp ấy là giáo huấn của bậc Đạo Sư, nên gọi là sakalanavaṅgasatthusāsanaṃ. Hoặc chín chi phần gồm kinh, kệ v.v. có ở đây, hoặc của giáo pháp này, nên gọi là navaṅgaṃ; chính đó là giáo huấn của bậc Đạo Sư, và đó là toàn bộ, không phải một phần, nên gọi như vậy. Pháp học (pariyatti) là pháp nên được người mong cầu lợi ích học hỏi, thực hành, hoặc là pháp có khả năng, có thể hoàn thành mục đích của con người như lợi ích hiện tại v.v.; đó là ba tạng, là pháp học được gọi là toàn bộ giáo huấn chín chi phần của bậc Đạo Sư; những vị gìn giữ pháp ấy, nên gọi như vậy (tathā); có nghĩa là “những vị như thế.” Ở đây, trong câu “Puthujjana…pe… sukkhavipassakakhīṇāsavabhikkhū” –

‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.7;

ma. ni. aṭṭha. 1.2;

saṃ. ni. aṭṭha. 2.61;

a. ni. aṭṭha. 1.51;

cūḷani. aṭṭha. 88;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.130);

–

“Hai hạng phàm phu đã được nói đến, bởi Đức Phật, người bà con của mặt trời; Một là phàm phu mù lòa, một là phàm phu thiện lành.”

Vuttesu kalyāṇaputhujjanāva adhippetā saddantarasannidhānenapi atthavisesassa viññātabbattā. Samathabhāvanāsinehābhāvena sukkhā lūkhā asiniddhā vipassanā etesanti sukkhavipassakā, teyeva khīṇāsavāti tathā. ‘‘Bhikkhū’’ti pana sabbattha yojetabbaṃ. Vuttañhi –

Trong số những người đã được nói đến, chỉ có phàm phu thiện lành được nhắm đến, vì ý nghĩa đặc biệt có thể được hiểu cũng bởi sự hiện diện của một từ khác. Do không có chất nhờn là sự tu tập thiền định, tuệ quán của các vị này khô khan, thô thiển, không trơn tru, nên gọi là sukkhavipassakā (những vị tu tuệ khô); chính các vị ấy là những vị lậu tận, nên gọi như vậy. Còn từ “bhikkhū” nên được kết hợp ở mọi nơi. Vì đã được nói rằng –

‘‘Yañcatthavato saddekasesato vāpi suyyate;

Taṃ sambajjhate paccekaṃ, yathālābhaṃ kadācipī’’ti.

“Bất cứ từ nào được nghe sau một từ có nghĩa hoặc sau một từ được rút gọn, từ đó được liên kết riêng rẽ, hoặc đôi khi tùy theo sự thích hợp.”

Tipiṭakasabbapariyattippabhedadhareti ettha tiṇṇaṃ piṭakānaṃ samāhāro tipiṭakaṃ, taṃsaṅkhātaṃ navaṅgādivasena anekabhedabhinnaṃ sabbaṃ pariyattippabhedaṃ dhārentīti tathā, tādise. Anu anu taṃ samaṅginaṃ bhāveti vaḍḍhetīti anubhāvo, soyeva ānubhāvo, pabhāvo, mahanto ānubhāvo yesaṃ te mahānubhāvā. ‘‘Etadaggaṃ bhikkhave’’ti bhagavatā vuttavacanamupādāya pavattattā ‘‘etadagga’’nti padaṃ anukaraṇajanāmaṃ nāma yathā ‘‘yevāpanaka’’nti, tabbasena vuttaṭṭhānantaramidha etadaggaṃ, tamāropiteti attho. Etadaggaṃ eso bhikkhu aggoti vā āropitepi vaṭṭati. Tadanāropitāpi avasesaguṇasampannattā uccinitā tattha santīti dassetuṃ ‘‘yebhuyyenā’’ti vuttaṃ. Tisso vijjā tevijjā, tā [Pg.57] ādi yesaṃ chaḷabhiññādīnanti tevijjādayo, te bhedā anekappakārā yesanti tevijjādibhedā. Atha vā tisso vijjā assa khīṇāsavassāti tevijjo, so ādi yesaṃ chaḷabhiññādīnanti tevijjādayo, teyeva bhedā yesanti tevijjādibhedā. Tevijjachaḷabhiññādivasena anekabhedabhinne khīṇāsavabhikkhūyevāti vuttaṃ hoti. Ye sandhāya vuttanti ye bhikkhū sandhāya idaṃ ‘‘atha kho’’tiādivacanaṃ saṅgītikkhandhake vuttaṃ. Iminā kiñcāpi pāḷiyaṃ avisesatova vuttaṃ, tathāpi visesena yathāvuttakhīṇāsavabhikkhūyeva sandhāya vuttanti pāḷiyā saṃsandanaṃ karoti.

Ở đây, trong câu Tipiṭakasabbapariyattippabhedadhare: Sự hợp lại của ba tạng là tipiṭaka (tam tạng). Các vị gìn giữ tất cả các loại pháp học, được gọi là tam tạng, vốn được phân chia thành nhiều loại theo chín chi phần v.v., nên gọi là như vậy (tathā), (nghĩa là) những vị như thế (tādise). Nó làm cho người sở hữu nó phát triển lặp đi lặp lại, nên gọi là anubhāvo (uy lực); chính nó là ānubhāvo, là pabhāvo (quyền năng); những vị có uy lực lớn là mahānubhāvā (những vị có đại uy lực). Do phát sinh từ lời nói của Đức Thế Tôn: “Này các tỳ khưu, đây là tối thượng,” từ “etadaggaṃ” là một danh từ mô phỏng, giống như “yevāpanakaṃ”; dựa vào đó, địa vị được nói đến ở đây là etadaggaṃ (tối thượng). Nghĩa là, các vị đã được đặt vào địa vị đó. Hoặc cũng có thể hiểu là: “Vị tỳ khưu này là tối thượng,” (các vị) đã được đặt vào địa vị đó. Để chỉ ra rằng trong số đó cũng có những vị được chọn lựa do thành tựu các đức tánh còn lại, dù không được đặt vào địa vị tối thượng đó, nên đã nói là “yebhuyyenā” (phần lớn). Ba minh là tevijjā. Chúng là khởi đầu của sáu thắng trí v.v., nên gọi là tevijjādayo. Những vị có các loại ấy, vốn có nhiều cách, là tevijjādibhedā. Hoặc, vị lậu tận này có ba minh, nên là tevijjo. Vị ấy là khởi đầu của sáu thắng trí v.v., nên gọi là tevijjādayo. Chính chúng là các loại của các vị ấy, nên là tevijjādibhedā. Điều được nói là: chỉ những vị tỳ khưu lậu tận được phân chia thành nhiều loại theo tam minh, lục thông v.v. “Ye sandhāya vuttaṃ” nghĩa là, nhắm đến những vị tỳ khưu nào mà lời nói bắt đầu bằng “atha kho” này đã được nói trong phẩm Saṅgīti. Bằng câu này, tác giả thực hiện sự đối chiếu với Pāḷi rằng: “Mặc dù trong Pāḷi đã được nói một cách không phân biệt, tuy nhiên, đã được nói nhắm đến một cách đặc biệt chỉ những vị tỳ khưu lậu tận đã được nói đến.”

Nanu ca sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidharā khīṇāsavā anekasatā, anekasahassā ca, kasmā thero ekenūnamakāsīti codanaṃ uddharitvā visesakāraṇadassanena taṃ pariharituṃ ‘‘kissa panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kissāti kasmā. Pakkhantarajotako pana-saddo. Okāsakaraṇatthanti okāsakaraṇanimittaṃ okāsakaraṇahetu. Attha-saddo hi ‘‘chaṇatthañca nagarato nikkhamitvā missakapabbataṃ abhiruhatū’’tiādīsu viya kāraṇavacano, ‘‘kissa hetū’’tiādīsu (ma. ni. 1.238) viya ca hetvatthe paccattavacanaṃ. Tathā hi vaṇṇayanti ‘‘chaṇatthanti chaṇanimittaṃ chaṇahetūti attho’’ti. Evañca sati pucchāsabhāgatāvissajjanāya hoti, esa nayo īdisesu.

“Chẳng phải có hàng trăm, hàng ngàn vị lậu tận gìn giữ toàn bộ pháp học là giáo huấn chín chi phần của bậc Đạo Sư sao? Vậy tại sao trưởng lão lại chọn thiếu một vị?” – Sau khi nêu lên câu chất vấn này, để giải quyết nó bằng cách chỉ ra một lý do đặc biệt, câu bắt đầu bằng “kissa pana” đã được nói. Trong đó, kissa nghĩa là kasmā (tại sao). Từ pana làm sáng tỏ một vế khác. Okāsakaraṇatthanti nghĩa là vì lý do tạo cơ hội, vì nguyên nhân tạo cơ hội. Thật vậy, từ attha có nghĩa là nguyên nhân, như trong câu “chaṇatthañca nagarato nikkhamitvā missakapabbataṃ abhiruhatū” v.v.; và nó là một từ ở chủ cách có nghĩa là nguyên nhân, như trong câu “kissa hetū” v.v. Thật vậy, các vị (chú giải) giải thích: “chaṇatthanti nghĩa là chaṇanimittaṃ, chaṇahetūti attho.” Và khi như vậy, câu trả lời có hình thức của một câu hỏi; đây là phương pháp trong những trường hợp như thế này.

Kasmā panassa okāsamakāsīti āha ‘‘tenā’’tiādi. Hi-saddo kāraṇatthe. ‘‘So hāyasmā’’tiādinā ‘‘sahāpi vināpi na sakkā’’ti vuttavacane paccekaṃ kāraṇaṃ dasseti. Keci pana ‘‘tamatthaṃ vivaratī’’ti vadanti, tadayuttaṃ ‘‘tasmā’’ti kāraṇavacanadassanato. ‘‘Tasmā’’tiādinā hi kāraṇadassanaṭṭhāne kāraṇajotakoyeva hi-saddo. Saññāṇamattajotakā sākhābhaṅgopamā hi nipātāti, evamīdisesu. Sikkhatīti sekkho, sikkhanaṃ vā sikkhā, sāyeva tassa sīlanti sekkho. So hi apariyositasikkhattā, tadadhimuttattā ca ekantena sikkhanasīlo, na asekkho viya pariniṭṭhitasikkho tattha paṭippassaddhussāho, nāpi vissaṭṭhasikkho pacurajano viya tattha anadhimutto, kitavasena viya ca taddhitavasenidha tappakatiyattho gayhati yathā ‘‘kāruṇiko’’ti. Atha vā ariyāya jātiyā tīsupi sikkhāsu jāto, tattha vā bhavoti [Pg.58] sekkho. Apica ikkhati etāyāti ikkhā, maggaphalasammādiṭṭhi, saha ikkhāyāti sekkho. Uparimaggattayakiccassa apariyositattā saha karaṇīyenāti sakaraṇīyo. Assāti anena, ‘‘appaccakkhaṃ nāmā’’ti etena sambandho. Assāti vā ‘‘natthī’’ti ettha kiriyāpaṭiggahakavacanaṃ. Paguṇappavattibhāvato appaccakkhaṃ nāma natthi. Vinayaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘asammukhā paṭiggahitaṃ nāma natthī’’ti (pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vuttaṃ, taṃ’’ dve sahassāni bhikkhuto’’ti vuttampi bhagavato santike paṭiggahitameva nāmāti katvā vuttaṃ. Tathā hi sāvakabhāsitampi suttaṃ ‘‘buddhabhāsita’’nti vuccatīti.

Tại sao lại ban cho vị ấy cơ hội? Để trả lời, ngài nói: "tenā" v.v... Từ "hi" có nghĩa là nguyên nhân. Bằng câu "So hāyasmā" v.v..., ngài chỉ ra từng nguyên nhân riêng biệt trong lời đã nói "sahāpi vināpi na sakkā" (cùng cũng không được, không cùng cũng không được). Tuy nhiên, một số vị nói rằng: "Ngài giải thích ý nghĩa ấy", điều đó không hợp lý, vì có sự chỉ ra lời nói về nguyên nhân là "tasmā". Thật vậy, ở chỗ chỉ ra nguyên nhân bằng câu "tasmā" v.v..., từ "hi" chính là từ làm sáng tỏ nguyên nhân. Thật vậy, các bất biến từ (nipāta) chỉ làm sáng tỏ dấu hiệu, ví như cành cây bị bẻ (để đánh dấu đường), nên hiểu như vậy trong những trường hợp tương tự. Vị ấy học tập, nên là hữu học (sekho). Hoặc, sự học tập là học giới (sikkhā), chính điều đó là giới hạnh (sīla) của vị ấy, nên là hữu học. Thật vậy, vị ấy do có sự học chưa hoàn mãn và do hướng tâm đến điều đó, nên nhất quyết có giới hạnh học tập; không phải là người đã hoàn mãn sự học như bậc vô học, có sự nỗ lực đã được an tịnh trong đó; cũng không phải là người không hướng tâm đến đó như kẻ phàm phu đã từ bỏ sự học. Và ở đây, ý nghĩa về bản chất ấy được nắm bắt theo cách của từ phái sinh (taddhita) giống như theo cách của từ căn (kita), như trong từ "kāruṇiko" (người có lòng bi). Hoặc là, vị ấy được sinh ra trong ba học giới bằng sự sinh của bậc Thánh, hoặc hiện hữu trong đó, nên là hữu học. Hơn nữa, người ta thấy bằng cái này, nên gọi là "ikkhā", tức là chánh kiến của đạo và quả; vị ấy cùng với "ikkhā", nên là hữu học (sekho). Do phận sự của ba đạo bậc trên chưa hoàn mãn, nên vị ấy cùng với điều cần phải làm, gọi là "sakaraṇīyo" (còn việc phải làm). Từ "assa" có liên hệ với câu "appaccakkhaṃ nāma". Hoặc từ "assa" ở đây trong câu "natthi" là một từ chỉ đối tượng tiếp nhận hành động (kiriyāpaṭiggahaka). Do trạng thái thực hành thuần thục, nên không có gì gọi là không trực tiếp chứng kiến. Tuy nhiên, trong Chú giải Luật tạng có nói: "Không có gì gọi là đã tiếp nhận khi không có mặt (Đức Phật)", điều đó được nói ra với ý rằng, ngay cả điều được nói là "hai ngàn (pháp uẩn) từ chư Tỳ-khưu" cũng thực sự là đã được tiếp nhận nơi sự hiện diện của Đức Thế Tôn. Thật vậy, ngay cả kinh do các vị Thinh văn nói cũng được gọi là "lời Phật dạy".

‘‘Yathāhā’’tiādinā āyasmatā ānandena vuttagāthameva sādhakabhāvena dasseti. Ayañhi gāthā gopakamoggallānena nāma brāhmaṇena ‘‘buddhasāsane tvaṃ bahussutoti pākaṭo, kittakā dhammā te satthārā bhāsitā, tayā ca dhāritā’’ti pucchitena tassa paṭivacanaṃ dentena āyasmatā ānandeneva gopakamoggallānasutte, attano guṇadassanavasena vā theragāthāyampi bhāsitā. Tatthāyaṃ saṅkhepattho – buddhato satthu santikā dvāsīti dhammakkhandhasahassāni ahaṃ gaṇhiṃ adhigaṇhiṃ, dve dhammakkhandhasahassāni bhikkhuto dhammasenāpatiādīnaṃ bhikkhūnaṃ santikā gaṇhiṃ. Ye dhammā me jivhāgge, hadaye vā pavattino paguṇā vācuggatā, te dhammā tadubhayaṃ sampiṇḍetvā caturāsīti dhammakkhandhasahassānīti. Keci pana ‘‘yemeti ettha ‘ye ime’ti padacchedaṃ katvā ye ime dhammā buddhassa, bhikkhūnañca pavattino pavattitā, tesu dhammesu buddhato dvāsīti sahassāni ahaṃ gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto gaṇhiṃ, evaṃ caturāsīti dhammakkhandhasahassānī’’ti sambandhaṃ vadanti, ayañca sambandho ‘‘ettakāyeva dhammakkhandhā’’ti sanniṭṭhānassa aviññāyamānattā kecivādo nāma kato.

Bằng câu "Yathāha" v.v..., ngài chỉ ra chính bài kệ do Trưởng lão Ānanda nói như là một bằng chứng. Thật vậy, bài kệ này đã được chính Trưởng lão Ānanda nói trong kinh Gopakamoggallāna, hoặc trong Trưởng Lão Kệ theo cách trình bày đức hạnh của mình, khi ngài trả lời cho bà-la-môn tên là Gopakamoggallāna, người đã hỏi rằng: "Trong giáo pháp của Đức Phật, ngài nổi tiếng là bậc đa văn, vậy có bao nhiêu pháp đã được Bậc Đạo Sư thuyết giảng cho ngài, và bao nhiêu pháp đã được ngài ghi nhớ?". Ở đây, ý nghĩa tóm tắt là như vầy: "Tôi đã học, đã lãnh hội tám mươi hai ngàn pháp uẩn từ Đức Phật, từ nơi Bậc Đạo Sư; tôi đã học hai ngàn pháp uẩn từ chư Tỳ-khưu, từ nơi các vị Tỳ-khưu như ngài Tướng quân Chánh pháp (Sāriputta). Những pháp nào đã được thực hành, thuần thục, thuộc lòng nơi đầu lưỡi hoặc trong tâm của tôi, những pháp ấy, khi gộp cả hai lại, là tám mươi bốn ngàn pháp uẩn". Tuy nhiên, một số vị nói về sự liên kết như sau: sau khi tách từ "yeme" thành "ye ime", (họ giải thích rằng:) "Những pháp nào đã được thực hành, đã được thuyết giảng bởi Đức Phật và chư Tỳ-khưu, trong số các pháp ấy, tôi đã học tám mươi hai ngàn từ Đức Phật, đã học hai ngàn từ chư Tỳ-khưu, như vậy là tám mươi bốn ngàn pháp uẩn". Và sự liên kết này, do không thể biết được sự xác quyết rằng "chỉ có bấy nhiêu pháp uẩn", nên được gọi là học thuyết của một số vị (kecivāda).

‘‘Sahāpi na sakkā’’ti vattabbahetuto ‘‘vināpi na sakkā’’ti vattabbahetuyeva balavataro saṅgītiyā bahukārattā. Tasmā tattha codanaṃ dassetvā pariharituṃ ‘‘yadi eva’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yadi evanti evaṃ vinā yadi na sakkā, tathā satīti attho. Sekkhopi samānoti sekkhapuggalo samānopi. Māna-saddo hettha lakkhaṇe. Bahukārattāti bahūpakārattā. Upakāravacano hi kāra-saddo ‘‘appakampi [Pg.59] kataṃ kāraṃ, puññaṃ hoti mahapphala’’ntiādīsu viya. Assāti bhaveyya. Atha-saddo pucchāyaṃ. Pañhe ‘‘atha tvaṃ kena vaṇṇenā’’ti hi payogamudāharanti. ‘‘Evaṃ sante’’ti pana attho vattabbo. Parūpavādavivajjanatoti yathāvuttakāraṇaṃ ajānantānaṃ paresaṃ āropitaupavādato vivajjitukāmattā. Taṃ vivarati ‘‘thero hī’’tiādinā. Ativiya vissatthoti atirekaṃ vissāsiko. Kena viññāyatīti āha ‘‘tathā hī’’tiādi. Daḷhīkaraṇaṃ vā etaṃ vacanaṃ. ‘‘Vuttañhi, tathā hi iccete daḷhīkaraṇatthe’’ti hi vadanti saddavidū. Nanti ānandattheraṃ. ‘‘Ovadatī’’ti iminā sambandho. Ānandattherassa yebhuyyena navakāya parisāya vibbhamane mahākassapatthero ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti (saṃ. ni. 2.154) āha. Tathā hi parinibbute bhagavati mahākassapatthero bhagavato parinibbāne sannipatitassa bhikkhusaṅghassa majjhe nisīditvā dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ pañcasate bhikkhū uccinitvā ‘‘rājagahe āvuso vassaṃ vasantā dhammavinayaṃ saṅgāyissāma, tumhe pure vassūpanāyikāya attano attano palibodhaṃ pacchinditvā rājagahe sannipatathā’’ti vatvā attanā rājagahaṃ gato.

So với nguyên nhân để nói "cùng cũng không được", thì chính nguyên nhân để nói "không cùng cũng không được" lại mạnh hơn, do có nhiều sự hỗ trợ cho việc kết tập. Do đó, để trình bày sự chất vấn ở đó rồi giải quyết, câu "yadi evaṃ" v.v... đã được nói. Ở đây, "yadi evaṃ" có nghĩa là: nếu không có (vị ấy) mà không được, khi sự việc là như vậy. "Sekkhopi samāno" nghĩa là dù là một vị hữu học. Ở đây, từ "māna" chỉ đặc tính. "Bahukārattā" nghĩa là do có nhiều sự hỗ trợ. Thật vậy, từ "kāra" có nghĩa là hỗ trợ, giống như trong các câu "appakampi kataṃ kāraṃ, puññaṃ hoti mahapphalaṃ" (việc thiện đã làm, dù nhỏ, cũng có quả lớn) v.v... "Assa" nghĩa là "nên là". Từ "atha" có nghĩa là câu hỏi. Thật vậy, trong câu hỏi, các vị dẫn chứng cách dùng "atha tvaṃ kena vaṇṇena" (vậy ngươi, vì lý do gì?). Tuy nhiên, nên nói ý nghĩa là "khi sự việc là như vậy". "Parūpavādavivajjanato" nghĩa là do muốn tránh sự chỉ trích bị gán cho bởi những người khác không biết nguyên nhân đã được nói đến. Ngài giải thích điều đó bằng câu "thero hi" v.v... "Ativiya vissattho" nghĩa là cực kỳ thân tín. Để trả lời câu hỏi "Làm sao biết được?", ngài nói "tathā hi" v.v... Hoặc lời nói này là để xác quyết. Thật vậy, các nhà ngữ pháp học nói rằng: "Đã được nói rằng, các từ 'tathā hi' này có nghĩa là xác quyết". "Naṃ" là chỉ Trưởng lão Ānanda. Nó có liên hệ với từ "ovadati". Khi hội chúng trẻ tuổi của Trưởng lão Ānanda phần lớn bị hư hỏng (hoàn tục), Trưởng lão Mahākassapa đã nói: "Cậu bé này đã không biết chừng mực của mình". Thật vậy, khi Đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn, Trưởng lão Mahākassapa, sau khi ngồi xuống giữa Tăng chúng đã tụ họp tại nơi Đức Thế Tôn nhập Niết-bàn, đã chọn ra năm trăm vị Tỳ-khưu để kết tập Pháp và Luật, rồi nói rằng: "Này chư hiền, chúng ta sẽ an cư mùa mưa tại Rājagaha và kết tập Pháp và Luật. Trước khi vào mùa an cư, các vị hãy giải quyết xong các mối bận tâm của mình rồi tụ họp tại Rājagaha", sau khi nói vậy, chính ngài đã đi đến Rājagaha.

Ānandattheropi bhagavato pattacīvaramādāya mahājanaṃ saññāpento sāvatthiṃ gantvā tato nikkhamma rājagahaṃ gacchanto dakkhiṇāgirismiṃ cārikaṃ cari. Tasmiṃ samaye ānandattherassa tiṃsamattā saddhivihārikā yebhuyyena kumārakā ekavassikaduvassikabhikkhū ceva anupasampannā ca vibbhamiṃsu. Kasmā panete pabbajitā, kasmā ca vibbhamiṃsūti? Tesaṃ kira mātāpitaro cintesuṃ ‘‘ānandatthero satthuvissāsiko aṭṭha vare yācitvā upaṭṭhahati, icchiticchitaṭṭhānaṃ satthāraṃ gahetvā gantuṃ sakkoti, amhākaṃ dārake etassa santike pabbajeyyāma, evaṃ so satthāraṃ gahetvā āgamissati, tasmiṃ āgate mayaṃ mahāsakkāraṃ kātuṃ labhissāmā’’ti. Iminā tāva kāraṇena nesaṃ ñātakā te pabbājesuṃ, satthari pana parinibbute tesaṃ sā patthanā upacchinnā, atha ne ekadivaseneva uppabbājesuṃ. Atha ānandattheraṃ dakkhiṇāgirismiṃ cārikaṃ caritvā rājagahamāgataṃ disvā mahākassapatthero evamāhāti. Vuttañhetaṃ kassapasaṃyutte –

Trưởng lão Ānanda cũng vậy, sau khi mang y bát của Đức Thế Tôn, đã làm cho đại chúng biết (về sự kiện Đức Phật nhập diệt), đi đến thành Sāvatthī, từ đó ra đi, và trong khi đi đến thành Rājagaha, ngài đã du hành ở Dakkhiṇāgiri. Vào lúc ấy, khoảng ba mươi vị đệ tử cùng ở của trưởng lão Ānanda, phần lớn là các chàng trai trẻ, gồm các tỳ khưu một và hai hạ và cả những vị chưa thọ cụ túc giới, đã hoàn tục. Nhưng vì sao những vị này xuất gia, và vì sao họ hoàn tục? Nghe nói rằng cha mẹ của họ đã suy nghĩ: “Trưởng lão Ānanda thân cận với Bậc Đạo Sư, ngài đã xin tám điều nguyện và hầu hạ ngài; ngài có thể đưa Bậc Đạo Sư đi đến bất cứ nơi nào ngài muốn. Chúng ta nên cho con trai của chúng ta xuất gia nơi vị này. Như vậy, ngài sẽ đưa Bậc Đạo Sư đến, và khi ngài đến, chúng ta sẽ có cơ hội để cúng dường trọng hậu.” Trước hết, vì lý do này, thân quyến của họ đã cho họ xuất gia. Nhưng khi Bậc Đạo Sư đã nhập diệt, ước nguyện đó của họ đã bị cắt đứt, rồi họ đã cho những vị ấy hoàn tục chỉ trong một ngày. Bấy giờ, khi thấy trưởng lão Ānanda đã du hành ở Dakkhiṇāgiri và trở về Rājagaha, trưởng lão Mahākassapa đã nói như vầy. Điều này đã được nói trong Tương Ưng Kassapa –

‘‘Atha [Pg.60] kiñcarahi tvaṃ āvuso ānanda imehi navehi bhikkhūhi indriyesu aguttadvārehi bhojane amattaññūhi jāgariyaṃ ananuyuttehi saddhiṃ cārikaṃ carasi, sassaghātaṃ maññe carasi, kulūpaghātaṃ maññe carasi, olujjati kho te āvuso ānanda parisā, palujjanti kho te āvuso navappāyā, na vāyaṃ kumārako mattamaññāsīti.

“Này hiền giả Ānanda, vậy thì tại sao bây giờ ngài lại đi du hành cùng với những tỳ khưu trẻ này, những người không phòng hộ các căn, không biết tiết độ trong ăn uống, không chuyên tâm tỉnh thức? Ta nghĩ rằng ngài đi như kẻ phá hoại mùa màng, ta nghĩ rằng ngài đi như kẻ phá hoại các gia đình. Này hiền giả Ānanda, hội chúng của ngài quả thật đang tan rã. Này hiền giả, những người trẻ tuổi của ngài quả thật đang hư hỏng. Chàng trai trẻ này không biết chừng mực.”

Api me bhante kassapa sirasmiṃ palitāni jātāni, atha ca pana mayaṃ ajjāpi āyasmato mahākassapassa kumārakavādā na muccāmāti. Tathā hi pana tvaṃ āvuso ānanda imehi navehi bhikkhūhi indriyesu aguttadvārehi bhojane amattaññūhi jāgariyaṃ ananuyuttehi saddhiṃ cārikaṃ carasi, sassaghātaṃ maññe carasi, kulūpaghātaṃ maññe carasi, olujjati kho te āvuso ānanda parisā, palujjanti kho te āvuso navappāyā, na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti (saṃ. ni. 2.154).

“Bạch ngài Kassapa, tóc trên đầu con đã bạc rồi, thế nhưng cho đến hôm nay, chúng con vẫn chưa thoát khỏi lời gọi là ‘chàng trai trẻ’ của tôn giả Mahākassapa.” “Thật vậy, này hiền giả Ānanda, ngài đi du hành cùng với những tỳ khưu trẻ này, những người không phòng hộ các căn, không biết tiết độ trong ăn uống, không chuyên tâm tỉnh thức. Ta nghĩ rằng ngài đi như kẻ phá hoại mùa màng, ta nghĩ rằng ngài đi như kẻ phá hoại các gia đình. Này hiền giả Ānanda, hội chúng của ngài quả thật đang tan rã. Này hiền giả, những người trẻ tuổi của ngài quả thật đang hư hỏng. Chàng trai trẻ này không biết chừng mực.”

Tattha sassaghātaṃ maññe carasīti sassaṃ ghātento viya āhiṇḍasi. Kulūpaghātaṃ maññe carasīti kulāni upaghātento viya āhiṇḍasi. Olujjatīti palujjati bhijjati. Palujjanti kho te āvuso navappāyāti āvuso ānanda ete tuyhaṃ pāyena yebhuyyena navakā ekavassikaduvassikadaharā ceva sāmaṇerā ca palujjanti. Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsīti ayaṃ kumārako attano pamāṇaṃ na vata jānātīti theraṃ tajjento āha. Kumārakavādā na muccāmāti kumārakavādato na muccāma. Tathā hi pana tvanti idamassa evaṃ vattabbatāya kāraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – yasmā tvaṃ imehi navehi indriyasaṃvaravirahitehi bhojane amattaññūhi saddhiṃ vicarasi, tasmā kumārakehi saddhiṃ vicaranto ‘‘kumārako’’ti vattabbataṃ arahasīti.

Ở đây, câu “Ta nghĩ rằng ngài đi như kẻ phá hoại mùa màng” có nghĩa là: ngài đi lang thang như kẻ phá hoại mùa màng. Câu “Ta nghĩ rằng ngài đi như kẻ phá hoại các gia đình” có nghĩa là: ngài đi lang thang như kẻ phá hoại các gia đình. “Đang tan rã” có nghĩa là hư hỏng, tan vỡ. Câu “Này hiền giả, những người trẻ tuổi của ngài quả thật đang hư hỏng” có nghĩa là: Này hiền giả Ānanda, những vị trẻ tuổi này của ngài, phần lớn là các tỳ khưu trẻ một và hai hạ và cả các sa-di, đang hư hỏng. Câu “Chàng trai trẻ này không biết chừng mực” có nghĩa là: “Chàng trai trẻ này thật không biết giới hạn của mình,” ngài (Mahākassapa) đã nói trong khi khiển trách vị trưởng lão. Câu “chưa thoát khỏi lời gọi là ‘chàng trai trẻ’” có nghĩa là: chúng con chưa thoát khỏi lời gọi là ‘chàng trai trẻ’. Câu “Thật vậy, ngài...” được nói ra để chỉ ra lý do tại sao ngài (Ānanda) đáng bị gọi như vậy. Đây là ý nghĩa ở đây: “Bởi vì ngài đi cùng với những người trẻ tuổi này, những người thiếu sự phòng hộ các căn và không biết tiết độ trong ăn uống, do đó, khi đi cùng với những chàng trai trẻ, ngài đáng bị gọi là ‘chàng trai trẻ’.”

Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsīti ettha vā-saddo padapūraṇe. Vā-saddo hi upamānasamuccayasaṃsayavissaggavikappapadapūraṇādīsu bahūsu atthesu dissati. Tathā hesa ‘‘paṇḍito vāpi tena so’’tiādīsu (dha. pa. 63) upamāne [Pg.61] dissati, sadisabhāveti attho. ‘‘Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantī’’tiādīsu (su. ni. 213) samuccaye. ‘‘Ke vā ime kassa vā’’tiādīsu (pārā. 296) saṃsaye. ‘‘Ayaṃ vā imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbabālo sabbamūḷho’’tiādīsu (dī. ni. 181) vavassagge. ‘‘Ye hi keci bhikkhave samaṇā vā brāhmaṇā vā’’tiādīsupi (ma. ni. 1.170; saṃ. ni. 2.13) vikappe. ‘‘Na vāhaṃ paṇṇaṃ bhuñjāmi, na hetaṃ mayha bhojana’’ntiādīsu padapūraṇe. Idhāpi padapūraṇe daṭṭhabbo. Teneva ca ācariyadhammapālattherena vā-saddassa atthuddhāraṃ karontena vuttaṃ ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’tiādīsu padapūraṇe’’ti. Saṃyuttaṭṭhakathāyampi idameva vuttaṃ ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsīti ayaṃ kumārako attano pamāṇaṃ na vata jānāsīti theraṃ tajjento āhā’’ti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.154). Etthāpi ‘‘vatā’’ti vacanasiliṭṭhatāya vuttaṃ. ‘‘Na vāya’’nti etassa vā ‘‘na ve aya’’nti padacchedaṃ katvā ve-saddassatthaṃ dassentena ‘‘vatā’’ti vuttaṃ. Tathā hi ve-saddassa ekaṃsatthabhāve tadeva pāḷiṃ payogaṃ katvā udāharanti neruttikā. Vajirabuddhitthero pana evaṃ vadati ‘‘na vāyanti ettha ca vāti vibhāsā, aññāsipi na aññāsipī’’ti, (vajira. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) taṃ tassa matimattaṃ saṃyuttaṭṭhakathāya tathā avuttattā. Idamekaṃ parūpavādasambhavakāraṇaṃ ‘‘tattha kecī’’tiādinā sambajjhitabbaṃ.

Trong câu “Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsi”, từ “vā” là một từ đệm. Thật vậy, từ “vā” được thấy trong nhiều nghĩa, như là so sánh, gộp chung, nghi ngờ, phân định, lựa chọn, từ đệm, v.v. Ví dụ, nó được thấy trong nghĩa so sánh ở các câu như “paṇḍito vāpi tena so” (do đó, người ấy như là bậc trí), nghĩa là “trong sự tương đồng”. Trong nghĩa gộp chung ở các câu như “Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantī” (Bậc trí gọi người ấy là bậc mâu-ni). Trong nghĩa nghi ngờ ở các câu như “Ke vā ime kassa vā” (Những người này là ai, là của ai?). Trong nghĩa phân định ở các câu như “Ayaṃ vā imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbabālo sabbamūḷho” (Trong số các sa-môn và bà-la-môn này, người này là kẻ ngu dốt nhất, si mê nhất). Trong nghĩa lựa chọn ở các câu như “Ye hi keci bhikkhave samaṇā vā brāhmaṇā vā” (Này các tỳ khưu, bất kỳ sa-môn hay bà-la-môn nào). Trong nghĩa từ đệm ở các câu như “Na vāhaṃ paṇṇaṃ bhuñjāmi, na hetaṃ mayha bhojanaṃ” (Ta không ăn lá cây, đó không phải là thức ăn của ta). Ở đây cũng vậy, nó nên được hiểu là một từ đệm. Và chính vì lý do đó, khi giải thích ý nghĩa của từ “vā”, trưởng lão Ācariya Dhammapāla đã nói: “Trong các câu như ‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsi’, nó là một từ đệm.” Trong Chú giải Tương Ưng Bộ, điều này cũng được nói: “‘Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsi’ có nghĩa là ‘Chàng trai trẻ này thật không biết giới hạn của mình,’ ngài đã nói trong khi khiển trách vị trưởng lão.” Ở đây cũng vậy, từ “vatā” được nói để làm cho câu văn trôi chảy. Hoặc là, sau khi phân tích “Na vāyaṃ” thành “na ve ayaṃ”, để chỉ ra ý nghĩa của từ “ve”, ngài đã nói “vatā”. Thật vậy, khi từ “ve” có nghĩa nhấn mạnh, các nhà ngữ pháp học trích dẫn chính câu Pāli đó làm ví dụ. Tuy nhiên, trưởng lão Vajirabuddhi nói như vầy: “Ở đây trong ‘na vāyaṃ’, ‘vā’ có nghĩa là lựa chọn: ‘có thể biết hoặc có thể không biết’,” đó chỉ là quan điểm của ngài ấy, vì trong Chú giải Tương Ưng Bộ không nói như vậy. Đây là một lý do cho sự chỉ trích của người khác, cần được liên kết với câu bắt đầu bằng “tattha kecī”.

Aññampi kāraṇamāha ‘‘sakyakulappasuto cāyasmā’’ti. Sākiyakule jāto, sākiyakulabhāvena vā pākaṭo ca āyasmā ānando. Tattha…pe… upavadeyyunti sambandho. Aññampi kāraṇaṃ vadati ‘‘tathāgatassa bhātā cūḷapituputto’’ti. Bhātāti cettha kaniṭṭhabhātā cūḷapituputtabhāvena, na pana vayasā sahajātabhāvato.

Ngài cũng nói đến một lý do khác: “Vị trưởng lão ấy xuất thân từ dòng dõi Sakya”. Trưởng lão Ānanda sanh trong dòng dõi Sākya, hoặc là người nổi tiếng thuộc dòng dõi Sākya. Ở đây... cho đến... nên liên kết là upavadeyyuṃ (họ có thể chỉ trích). Ngài cũng nói một lý do khác: “Là em của Như Lai, con của chú”. Ở đây, bhātā (em) có nghĩa là em út, vì là con của chú, chứ không phải vì cùng tuổi hay sanh cùng lúc.

‘‘Suddhodano dhotodano, sakkasukkāmitodanā;

Amitā pālitā cāti, ime pañca imā duve’’ti.

“Suddhodana, Dhotodana, Sakka, Sukka, và Amitodana; Amitā và Pālitā, năm vị này và hai vị này.”

Vuttesu hi sabbakaniṭṭhassa amitodanasakkassa putto āyasmā ānando. Vuttañhi manorathapūraṇiyaṃ –

Trong số những người đã được kể, trưởng lão Ānanda là con trai của Amitodanasakka, người em út nhất. Thật vậy, điều này đã được nói trong Manorathapūraṇī:

‘‘Kappasatasahassaṃ [Pg.62] pana dānaṃ dadamāno amhākaṃ bodhisattena saddhiṃ tusitapure nibbattitvā tato cuto amitodanasakkassa gehe nibbatti, athassa sabbe ñātake ānandite pamodite karonto jātoti ‘ānando’tveva nāmamakaṃsū’’ti.

“Trong một trăm ngàn kiếp, ngài đã thực hành bố thí, và cùng với Bồ-tát của chúng ta, ngài đã tái sanh ở cõi trời Tusita. Sau khi mệnh chung từ đó, ngài tái sanh trong nhà của Amitodanasakka. Khi ngài sanh ra, ngài đã làm cho tất cả quyến thuộc vui mừng và hoan hỷ, vì vậy họ đã đặt tên ngài là ‘Ānanda’.”

Tathāyeva vuttaṃ papañcasūdaniyampi –

Điều tương tự cũng được nói trong Papañcasūdanī:

‘‘Aññe pana vadanti – nāyasmā ānando bhagavatā sahajāto, vayasā ca cūḷapituputtatāya ca bhagavato kaniṭṭhabhātāyeva. Tathā hi manorathapūraṇiyaṃ ekanipātavaṇṇanāyaṃ sahajātagaṇane so na vuto’’ti.

“Tuy nhiên, những người khác nói: Trưởng lão Ānanda không sanh cùng lúc với Đức Phật; ngài là em út của Đức Phật cả về tuổi tác lẫn vì là con của chú. Thật vậy, trong Manorathapūraṇī, trong phần chú giải về Ekanipāta, ngài không được kể trong danh sách những người sanh cùng lúc.”

Yaṃ vuccati, taṃ gahetabbaṃ. Tatthāti tasmiṃ vissatthādibhāve sati. Ativissatthasakyakulappasutatathāgatabhātubhāvatoti vuttaṃ hoti. Bhāvenabhāvalakkhaṇe hi katthaci hetvattho sampajjati. Tathā hi ācariyadhammapālattherena nettiṭṭhakathāyaṃ ‘‘gunnañce taramānāna’’nti gāthāvaṇṇanāyaṃ vuttaṃ –

Điều gì được nói, điều đó nên được chấp nhận. Ở đây, tatthā có nghĩa là “khi có sự thân thiết, v.v.”. Ativissatthasakyakulappasutatathāgatabhātubhāvato có nghĩa là “do sự rất thân thiết, do xuất thân từ dòng dõi Sakya, và do là em của Như Lai”. Thật vậy, đôi khi trong cấu trúc bhāvenabhāvalakkhaṇa, ý nghĩa nguyên nhân (hetu) được tìm thấy. Thật vậy, trưởng lão Ācariya Dhammapāla đã nói trong Netti-aṭṭhakathā, trong phần chú giải về câu kệ “gunnañce taramānānaṃ”:

‘‘Sabbā tā jimhaṃ gacchantīti sabbā tā gāviyo kuṭilameva gacchanti, kasmā? Nette jimhagate sati nette kuṭilaṃ gate sati, nettassa kuṭilaṃ gatattāti attho’’ti.

“‘Sabbā tā jimhaṃ gacchanti’ có nghĩa là tất cả những con bò đó đều đi quanh co. Tại sao? Khi con bò đầu đàn đi quanh co (nette jimhagate sati), khi con bò đầu đàn đi quanh co (nette kuṭilaṃ gate sati), ý nghĩa là do con bò đầu đàn đã đi quanh co (nettassa kuṭilaṃ gatattā).”

Udānaṭṭhakathāyampi ‘‘iti imasmiṃ sati idaṃ hotī’’ti suttapadavaṇṇanāyaṃ ‘‘hetuatthatā bhummavacanassa kāraṇassa bhāvena tadavinābhāvī phalassa bhāvo lakkhīyatīti veditabbā’’ti (udā. aṭṭha. 1.1). Tatthāti vā nimittabhūte vissatthādimhīti attho, tasmiṃ uccinanetipi vadanti. Chandāgamanaṃ viyāti ettha chandā āgamanaṃ viyāti padacchedo. Chandāti ca hetumhi nissakkavacanaṃ, chandena āgamanaṃ pavattanaṃ viyāti attho, chandena akattabbakaraṇamivāti vuttaṃ hoti, chandaṃ vā āgacchati sampayogavasenāti chandāgamanaṃ, tathā pavatto apāyagamanīyo akusalacittuppādo. Atha vā ananurūpaṃ gamanaṃ agamanaṃ. Chandena agamanaṃ chandāgamanaṃ, chandena sinehena ananurūpaṃ gamanaṃ pavattanaṃ viya akattabbakaraṇaṃ viyāti vuttaṃ hoti. Asekkhabhūtā paṭisambhidā, taṃpattāti [Pg.63] tathā, asekkhā ca te paṭisambhidāppattā cāti vā tathā, tādise. Sekkhapaṭisambhidāppattanti etthāpi esa nayo. Parivajjentoti hetvatthe antasaddo, parivajjanahetūti attho. Anumatiyāti anuññāya, yācanāyāti vuttaṃ hoti.

Trong Udāna-aṭṭhakathā cũng vậy, trong phần chú giải về câu kinh “iti imasmiṃ sati idaṃ hoti”, có nói: “Nên hiểu rằng biến cách thứ bảy (bhummavacana) có ý nghĩa nguyên nhân (hetu), vì sự tồn tại của một nguyên nhân (kāraṇassa bhāvena) mà sự tồn tại của kết quả (phalassa bhāvo), vốn không thể tách rời khỏi nó (tadavinābhāvī), được nhận biết.” Hoặc tatthā có nghĩa là “trong sự thân thiết, v.v., vốn là dấu hiệu (nimitta)”. Họ cũng nói: “trong việc lựa chọn đó”. Trong “chandāgamanaṃ viya”, nên phân tích thành “chandā āgamanaṃ viya”. Và chandā là một từ ở xuất xứ cách (ablative) mang ý nghĩa nguyên nhân. Ý nghĩa là “giống như sự khởi sanh (āgamanaṃ, pavattanaṃ) do lòng ham muốn (chandena)”, có nghĩa là “giống như làm điều không nên làm do lòng ham muốn”. Hoặc, “ham muốn (chandaṃ) đến (āgacchati) do sự tương ưng (sampayogavasena)”, do đó gọi là chandāgamanaṃ; đó là một tâm bất thiện khởi sanh theo cách đó và dẫn đến cõi khổ. Hoặc, gamanaṃ (đi) không thích hợp (ananurūpaṃ) là agamanaṃ. Agamanaṃ do lòng ham muốn (chandena) là chandāgamanaṃ; có nghĩa là “giống như sự khởi sanh (gamanaṃ, pavattanaṃ) không thích hợp do lòng ham muốn (chandena, sinehena), giống như làm điều không nên làm”. Phân tích trí (paṭisambhidā) là trạng thái của bậc vô học (asekkhabhūtā); những người đã đạt đến đó (taṃpattā) được gọi như vậy (tathā). Hoặc, họ vừa là bậc vô học (asekkhā) vừa là người đã đạt được phân tích trí (paṭisambhidāppattā), do đó được gọi như vậy (tathā). Tādise có nghĩa là “những người như vậy”. Trong sekkhapaṭisambhidāppattanti cũng theo phương pháp này. Trong parivajjento, hậu tố -anta mang ý nghĩa nguyên nhân; ý nghĩa là “do tránh né”. Anumatiyā có nghĩa là “với sự cho phép”, “với sự yêu cầu”.

‘‘Kiñcāpi sekkho’’ti idaṃ asekkhānaṃyeva uccinitattā vuttaṃ, na sekkhānaṃ agatigamanasambhavena. Paṭhamamaggeneva hi cattāri agatigamanāni pahīyanti, tasmā kiñcāpi sekkho, tathāpi thero āyasmantaṃ ānandaṃ uccinatūti sambandho. Na pana kiñcāpi sekkho, tathāpi abhabbo agatiṃ gantunti. ‘‘Abhabbo’’tiādinā pana dhammasaṅgītiyā tassa arahabhāvaṃ dassento vijjamānaguṇe katheti, tena saṅgītiyā dhammavinayavinicchaye sampatte chandādivasena aññathā akathetvā yathābhūtameva kathessatīti dasseti. Na gantabbā, ananurūpā vā gatīti agati, taṃ. Pariyattoti adhigato uggahito.

Câu “Mặc dù là bậc hữu học” được nói ra vì chỉ có các bậc vô học mới được chọn, chứ không phải các bậc hữu học, vì họ có khả năng đi vào đường tà (agatigamana). Bốn loại agatigamana đã được đoạn trừ ngay bằng đạo đầu tiên. Do đó, nên liên kết như sau: “Mặc dù là bậc hữu học, tuy nhiên, mong trưởng lão hãy chọn trưởng lão Ānanda”. Chứ không nên liên kết là: “Mặc dù là bậc hữu học, tuy nhiên, ngài không có khả năng đi vào đường tà”. Bằng câu “Không có khả năng” v.v., ngài nói về những phẩm chất hiện có của trưởng lão Ānanda, cho thấy sự xứng đáng của ngài đối với việc kết tập Pháp, và qua đó cho thấy rằng khi đến lúc quyết định về Pháp và Luật trong kỳ kết tập, ngài sẽ không nói khác đi do thiên vị, v.v., mà sẽ nói đúng như thật. Agati là con đường không nên đi (na gantabbā) hoặc con đường không thích hợp (ananurūpā gati). Pariyatto có nghĩa là đã đạt được, đã học thuộc.

‘‘Eva’’ntiādinā sanniṭṭhānagaṇanaṃ dasseti. Uccinitenāti uccinitvā gahitena. Apica evaṃ…pe… uccinīti nigamanaṃ, ‘‘tenāyasmatā’’tiādi pana sanniṭṭhānagaṇanadassanantipi vadanti.

Bằng câu “Evaṃ” v.v., ngài chỉ ra sự liệt kê có tính kết luận. Uccinitena có nghĩa là “đã được chọn và chấp nhận”. Hơn nữa, câu “Evaṃ…pe… uccini” là một câu kết luận. Tuy nhiên, các vị thầy cũng nói rằng câu “tenāyasmatā” v.v. là để chỉ ra sự liệt kê có tính kết luận.

Evaṃ saṅgāyakavicinanappakāraṃ dassetvā aññampi saṅgāyanatthaṃ desavicinanādippakāraṃ dassento ‘‘atha kho’’tiādimāha. Tattha etadahosīti etaṃ parivitakkanaṃ ahosi. Nu-saddena hi parivitakkanaṃ dasseti. Rājagahanti ‘‘rājagahasāmantaṃ gahetvā vutta’’nti gaṇṭhipadesu vadanti. Gāvo caranti etthāti gocaro, gunnaṃ caraṇaṭṭhānaṃ, so viyāti gocaro, bhikkhūnaṃ caraṇaṭṭhānaṃ, mahanto so assa, etthāti vā mahāgocaraṃ. Aṭṭhārasannaṃ mahāvihārānampi atthitāya pahūtasenāsanaṃ.

Sau khi đã chỉ ra phương pháp lựa chọn các vị kết tập sư như vậy, để chỉ ra các phương pháp khác cho việc kết tập, như việc lựa chọn địa điểm, v.v., ngài đã nói “Atha kho” v.v. Ở đây, etadahosi có nghĩa là “suy nghĩ này đã khởi lên”. Thật vậy, từ nu- biểu thị sự suy nghĩ. Về Rājagaha, trong các sách giải nghĩa khó (gaṇṭhipada) có nói: “Nó được nói đến bao gồm cả vùng lân cận của Rājagaha”. Gocara là nơi bò đi ăn (gāvo caranti etthā), nơi chăn thả của bò (gunnaṃ caraṇaṭṭhānaṃ); tương tự như vậy, gocara là nơi khất thực của các tỳ-kheo (bhikkhūnaṃ caraṇaṭṭhānaṃ). Hoặc, mahāgocara là vì nơi khất thực (so) của nó (assa) hoặc ở đó (etthā) rất lớn (mahanto). Vì có mười tám tu viện lớn, nên nó có nhiều chỗ ở (pahūtasenāsanaṃ).

Thāvarakammanti ciraṭṭhāyikammaṃ. Visabhāgapuggalo subhaddasadiso. Ukkoṭeyyāti nivāreyya. Iti-saddo idamatthe, iminā manasikārena hetubhūtena etadahosīti attho. Garubhāvajananatthaṃ ñattidutiyena kammena saṅghaṃ sāvesi, na apalokanañattikammamattenāti adhippāyo.

Thāvarakammaṃ có nghĩa là một hành động lâu dài. Visabhāgapuggalo là một người không đồng quan điểm, giống như Subhadda. Ukkoṭeyyā có nghĩa là ngăn cản. Từ iti- ở đây có nghĩa là “này”; ý nghĩa là “suy nghĩ này đã khởi lên do sự chú ý này, vốn là nguyên nhân”. Để tạo ra sự trang trọng, ngài đã thông báo cho Tăng-già bằng một hành động ñattidutiya, chứ không chỉ bằng một hành động apalokana hay ñatti đơn thuần; đó là ý nghĩa.

Kadā panāyaṃ katāti āha ‘‘ayaṃ panā’’tiādi. Evaṃ katabhāvo ca imāya gaṇanāya viññāyatīti dasseti ‘‘bhagavā hī’’tiādinā. Athāti anantaratthe nipāto, parinibbānantaramevāti attho. Sattāhanti [Pg.64] hi parinibbānadivasampi saṅgaṇhitvā vuttaṃ. Assāti bhagavato, ‘‘sarīra’’nti iminā sambandho. Saṃvegavatthuṃ kittetvā kittetvā aniccatāpaṭisaññuttāni gītāni gāyitvā pūjāvasena kīḷanato sundaraṃ kīḷanadivasā sādhukīḷanadivasā nāma, saparahitasādhanaṭṭhena vā sādhūti vuttānaṃ sappurisānaṃ saṃvegavatthuṃ kittetvā kittetvā kīḷanadivasātipi yujjati. Imasmiñca purimasattāhe ekadeseneva sādhukīḷanamakaṃsu. Visesato pana dhātupūjādivasesuyeva. Tathā hi vuttaṃ mahāparinibbānasuttaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.235) –

“Khi nào (nghi thức tụng) này được thực hiện?” Vị ấy nói (bắt đầu bằng): ‘Ayaṃ pana...’ Và việc được thực hiện như vậy được biết đến qua cách tính này, (vị ấy) chỉ ra (bắt đầu bằng): ‘Bhagavā hi...’ (Từ) ‘Atha’ là một bất biến từ có nghĩa là ‘ngay sau đó,’ nghĩa là ‘ngay sau khi đức Thế Tôn nhập Niết-bàn.’ Thật vậy, (từ) ‘bảy ngày’ được nói bao gồm cả ngày nhập Niết-bàn. (Từ) ‘Assa’ có nghĩa là ‘của đức Thế Tôn,’ nó có liên quan đến (từ) ‘sarīra.’ Do việc vui chơi bằng cách cúng dường sau khi đã xướng lên, xướng lên những đề mục gây xúc động và hát những bài ca liên quan đến sự vô thường, nên những ngày vui chơi tốt đẹp được gọi là sādhukīḷanadivasā (những ngày vui chơi thiện lành). Hoặc, cũng hợp lý khi nói rằng đó là những ngày vui chơi của các bậc thiện nhân, những người được gọi là ‘sādhu’ (thiện) vì ý nghĩa thành tựu lợi ích cho mình và cho người khác, sau khi đã xướng lên, xướng lên những đề mục gây xúc động. Và trong tuần lễ đầu tiên này, họ chỉ thực hiện sādhukīḷana một phần. Nhưng đặc biệt là chỉ vào những ngày cúng dường xá-lợi. Thật vậy, điều này đã được nói trong Chú giải kinh Đại Bát-niết-bàn:

‘‘Ito purimesu hi dvīsu sattāhesu te bhikkhū saṅghassa ṭhānanisajjokāsaṃ karontā khādanīyaṃ bhojanīyaṃ saṃvidahantā sādhukīḷikāya okāsaṃ na labhiṃsu, tato nesaṃ ahosi ‘imaṃ sattāhaṃ sādhukīḷitaṃ kīḷissāma, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ amhākaṃ pamattabhāvaṃ ñatvā kocideva āgantvā dhātuyo gaṇheyya, tasmā ārakkhaṃ ṭhapetvā kīḷissāmā’ti, tena te evamakaṃsū’’ti.

“‘Thật vậy, trong hai tuần lễ trước tuần lễ này, những người ấy trong khi chuẩn bị chỗ ở và chỗ ngồi cho chư Tăng, trong khi sắp xếp vật thực cứng và vật thực mềm, đã không có cơ hội để thực hiện sādhukīḷikā (lễ hội thiện lành). Do đó, họ đã suy nghĩ rằng: ‘Tuần lễ này, chúng ta sẽ cử hành lễ hội thiện lành. Tuy nhiên, có khả năng là, khi biết được sự lơ là của chúng ta, một người nào đó có thể đến và lấy đi xá-lợi. Vì vậy, chúng ta sẽ đặt người canh gác rồi mới cử hành lễ hội.’ Do đó, họ đã làm như vậy.’”

Tathāpi te dhātupūjāyapi katattā dhātupūjādivasā nāma. Imeyeva visesena bhagavati kattabbassa aññassa abhāvato ekadesena katampi sādhukīḷanaṃ upādāya ‘‘sādhukīḷanadivasā’’ti pākaṭā jātāti āha ‘‘evaṃ sattāhaṃ sādhukīḷanadivasā nāma ahesu’’nti.

Tuy nhiên, do họ cũng đã thực hiện việc cúng dường xá-lợi, nên (những ngày đó) được gọi là những ngày cúng dường xá-lợi. Chính những ngày này, đặc biệt là do không có việc gì khác phải làm đối với đức Thế Tôn, nên dựa vào việc sādhukīḷana được thực hiện một phần, chúng đã trở nên nổi tiếng với tên gọi ‘sādhukīḷanadivasā’ (những ngày vui chơi thiện lành), (do đó, vị ấy) nói: “Như vậy, bảy ngày đã được gọi là những ngày vui chơi thiện lành.”

Citakāyāti vīsasataratanuccāya candanadārucitakāya, padhānakiccavaseneva ca sattāhaṃ citakāyaṃ agginā jhāyīti vuttaṃ. Na hi accantasaṃyogavasena nirantaraṃ sattāhameva agginā jhāyi tattha pacchimadivaseyeva jhāyitattā, tasmā sattāhasminti attho veditabbo. Purimapacchimānañhi dvinnaṃ sattāhānamantare sattāhe yattha katthacipi divase jhāyamāne sati ‘‘sattāhe jhāyī’’ti vattuṃ yujjati. Yathāha –

(Cụm từ) ‘Citakāya’ (trên giàn hỏa táng) có nghĩa là: trên giàn hỏa táng bằng gỗ chiên-đàn cao một trăm hai mươi cubit. Và câu ‘giàn hỏa táng đã cháy trong bảy ngày’ được nói chỉ theo ý nghĩa của công việc chính. Thật vậy, giàn hỏa táng đã không cháy liên tục suốt bảy ngày theo nghĩa kết nối không gián đoạn, vì nó chỉ cháy vào ngày cuối cùng. Do đó, ý nghĩa của (cụm từ) ‘trong bảy ngày’ nên được hiểu (theo cách này). Thật vậy, khi giàn hỏa táng cháy vào bất kỳ ngày nào trong tuần lễ ở giữa hai tuần lễ đầu và cuối, thì việc nói rằng ‘đã cháy trong bảy ngày’ là hợp lý. Như đã được nói:

‘‘Tena kho pana samayena cattāro mallapāmokkhā sīsaṃ nhātā ahatāni vatthāni nivatthā ‘mayaṃ bhagavato citakaṃ āḷimpessāmā’ti na sakkonti āḷimpetu’’ntiādi (dī. ni. 2.233).

“‘Vào lúc bấy giờ, có bốn vị tộc trưởng Malla, sau khi đã gội đầu tắm rửa, mặc y phục mới, (nghĩ rằng): ‘Chúng ta sẽ châm lửa giàn hỏa táng của đức Thế Tôn,’ nhưng đã không thể châm lửa được,’ v.v...”

Sattipañjaraṃ [Pg.65] katvāti sattikhaggādihatthehi purisehi mallarājūnaṃ bhagavato dhātuārakkhakaraṇaṃ upalakkhaṇavasenāha. Sattihatthā purisā hi sattiyo yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti, tāhi samantato rakkhāpanavasena pañjarapaṭibhāgattā sattipañjaraṃ. Sandhāgāraṃ nāma rājūnaṃ ekā mahāsālā. Uyyogakālādīsu hi rājāno tattha ṭhatvā ‘‘ettakā purato gacchantu, ettakā pacchato, ettakā ubhohi passehi, ettakā hatthīsu abhiruhantu, ettakā assesu, ettakā rathesū’’ti evaṃ sandhiṃ karonti mariyādaṃ bandhanti, tasmā taṃ ṭhānaṃ ‘‘sandhāgāra’’nti vuccati. Apica uyyogaṭṭhānato āgantvāpi yāva gehesu allagomayaparibhaṇḍādīni karonti, tāva dve tīṇi divasāni rājāno tattha santhambhanti vissamanti parissayaṃ vinodentītipi sandhāgāraṃ, rājūnaṃ vā saha atthānusāsanaṃ agārantipi sandhāgāraṃ ha-kārassa dha-kāraṃ, anusarāgamañca katvā, yasmā vā rājāno tattha sannipatitvā ‘‘imasmiṃ kāle kasituṃ vaṭṭati, imasmiṃ kāle vapitu’’nti evamādinā nayena gharāvāsakiccāni sammantayanti, tasmā chinnavicchinnaṃ gharāvāsaṃ tattha sandhārentītipi sandhāgāraṃ. Visākhapuṇṇamito paṭṭhāya yāva visākhamāsassa amāvāsī, tāva soḷasa divasā sīhaḷavohāravasena gahitattā, jeṭṭhamūlamāsassa sukkapakkhe ca pañca divasāti āha ‘‘iti ekavīsati divasā gatā’’ti. Tattha carimadivaseyeva dhātuyo bhājayiṃsu, tasmiṃyeva ca divase ayaṃ kammavācā katā. Tena vuttaṃ ‘‘jeṭṭhamūlasukkapakkhapañcamiya’’ntiādi. Tattha jeṭṭhanakkhattaṃ vā mūlanakkhattaṃ vā tassa māsassa puṇṇamiyaṃ candena yuttaṃ, tasmā so māso ‘‘jeṭṭhamūlamāso’’ti vuccati. Anācāranti heṭṭhā vuttaṃ anācāraṃ.

(Cụm từ) ‘Sattipañjaraṃ katvā’ (sau khi làm một cái lồng bằng giáo) được nói theo cách ám chỉ việc các vua Malla cho những người đàn ông tay cầm giáo, gươm, v.v... canh gác xá-lợi của đức Thế Tôn. Thật vậy, những người đàn ông tay cầm giáo được gọi là ‘giáo,’ giống như (câu) ‘những ngọn lao đang tiến tới.’ Do giống như một cái lồng vì được họ canh gác từ mọi phía, nên được gọi là ‘lồng giáo.’ Sandhāgāra là một đại sảnh đường của các vị vua. Thật vậy, vào những lúc chiến tranh, v.v..., các vị vua đứng ở đó và sắp đặt (sandhiṃ karonti), ấn định giới hạn (mariyādaṃ bandhanti) rằng: ‘Bao nhiêu người hãy đi phía trước, bao nhiêu người phía sau, bao nhiêu người ở hai bên, bao nhiêu người hãy cưỡi voi, bao nhiêu người hãy cưỡi ngựa, bao nhiêu người hãy lên xe.’ Do đó, nơi đó được gọi là ‘Sandhāgāra.’ Hơn nữa, sau khi từ chiến trường trở về, trong khi họ còn đang thực hiện việc trát phân bò ướt, v.v... trong nhà, thì trong hai, ba ngày, các vị vua nghỉ ngơi (santhambhanti, vissamanti), xua tan mệt mỏi (parissayaṃ vinodenti) ở đó, nên cũng được gọi là ‘Sandhāgāra.’ Hoặc, đó là ‘Sandhāgāra’ vì là ngôi nhà (agāra) để các vị vua cùng nhau giáo huấn (saha atthānusāsanaṃ), bằng cách đổi ha-kāra thành dha-kāra và thêm một anusvāra. Hoặc, vì các vị vua tụ họp ở đó và bàn bạc (sammantayanti) các công việc gia đình (gharāvāsakiccāni) theo cách như: ‘Vào thời điểm này thì nên cày, vào thời điểm này thì nên gieo,’ do đó, vì họ duy trì (sandhārenti) đời sống gia đình bị gián đoạn ở đó, nên cũng được gọi là ‘Sandhāgāra.’ Từ ngày rằm tháng Visākha cho đến ngày cuối tháng (amāvāsī) của tháng Visākha là mười sáu ngày, do được tính theo cách tính của người Tích Lan; và năm ngày trong thượng tuần của tháng Jeṭṭhamūla, (vị ấy) nói: ‘Như vậy, hai mươi mốt ngày đã trôi qua.’ Trong đó, họ đã phân chia xá-lợi chỉ vào ngày cuối cùng. Và vào chính ngày đó, nghi thức tụng này đã được thực hiện. Do đó, đã được nói rằng: ‘vào ngày thứ năm của thượng tuần tháng Jeṭṭhamūla,’ v.v... Trong đó, hoặc là sao Jeṭṭha hoặc là sao Mūla hội hợp với mặt trăng vào ngày rằm của tháng đó, do đó tháng đó được gọi là ‘Jeṭṭhamūlamāsa.’ (Từ) ‘Anācāra’ (hành vi sai trái) là hành vi sai trái đã được nói ở dưới.

Yadi evaṃ kasmā vinayaṭṭhakathāyaṃ, (pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) maṅgalasuttaṭṭhakathāyañca (khu. pā. aṭṭha. maṅgalasuttavaṇṇanā) ‘‘sattasu sādhukīḷanadivasesu, sattasu ca dhātupūjādivasesu vītivattesū’’ti vuttanti? Sattasu dhātupūjādivasesu gahitesu tadavinābhāvato majjhe citakāya jhāyanasattāhampi gahitamevāti katvā visuṃ na vuttaṃ viya dissati. Yadi evaṃ kasmā ‘‘aḍḍhamāso atikkanto, diyaḍḍhamāso seso’’ti ca vuttanti? Nāyaṃ doso. Appakañhi ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hoti, tasmā appakena adhikopi samudāyo anadhiko viya hotīti katvā aḍḍhamāsato adhikepi pañcadivase ‘‘aḍḍhamāso atikkanto’’ti vuttaṃ dvāsītikhandhakavattānaṃ katthaci ‘‘asīti khandhakavattānī’’ti vacanaṃ viya, tathā appakena ūnopi samudāyo anūno viya hotīti [Pg.66] katvā diyaḍḍhamāsato ūnepi pañcadivase ‘‘diyaḍḍhamāso seso’’ti vuttaṃ satipaṭṭhānavibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ (vibha. 356) chamāsato ūnepi aḍḍhamāse ‘‘chamāsaṃ sajjhāyo kātabbo’’ti vacanaṃ viya, aññathā aṭṭhakathānaṃ aññamaññavirodho siyā. Apica dīghabhāṇakānaṃ matena tiṇṇaṃ sattāhānaṃ vasena ‘‘ekavīsati divasā gatā’’ti idha vuttaṃ. Vinayasuttanipātakhuddakapāṭhaṭṭhakathāsu pana khuddakabhāṇakānaṃ matena ekameva jhāyanadivasaṃ katvā tadavasesānaṃ dvinnaṃ sattāhānaṃ vasena ‘‘aḍḍhamāso atikkanto, diyaḍḍhamāso seso’’ti ca vuttaṃ. Paṭhamabuddhavacanādīsu viya taṃ taṃ bhāṇakānaṃ matena aṭṭhakathāsupi vacanabhedo hotīti gahetabbaṃ. Evampettha vadanti – parinibbānadivasato paṭṭhāya ādimhi cattāro sādhukīḷanadivasāyeva, tato paraṃ tayo sādhukīḷanadivasā ceva citakajhāyanadivasā ca, tato paraṃ eko citakajhāyanadivasoyeva, tato paraṃ tayo citakajhāyanadivasā ceva dhātupūjādivasā ca, tato paraṃ cattāro dhātupūjādivasāyeva, iti taṃ taṃ kiccānurūpagaṇanavasena tīṇi sattāhāni paripūrenti, agahitaggahaṇena pana aḍḍhamāsova hoti. ‘‘Ekavīsati divasā gatā’’ti idha vuttavacanañca taṃ taṃ kiccānurūpagaṇaneneva. Evañhi catūsupi aṭṭhakathāsu vuttavacanaṃ sametīti vicāretvā gahetabbaṃ. Vajirabuddhittherena pana vuttaṃ ‘‘aḍḍhamāso atikkantoti ettha eko divaso naṭṭho, so pāṭipadadivaso, kolāhaladivaso nāma so, tasmā idha na gahito’’ti, (vajira. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) taṃ na sundaraṃ parinibbānasuttantapāḷiyaṃ (dī. ni. 2.227) pāṭipadadivasatoyeva paṭṭhāya sattāhassa vuttattā, aṭṭhakathāyañca parinibbānadivasena saddhiṃ tiṇṇaṃ sattāhānaṃ gaṇitattā. Tathā hi parinibbānadivasena saddhiṃ tiṇṇaṃ sattāhānaṃ gaṇaneneva jeṭṭhamūlasukkapakkhapañcamī ekavīsatimo divaso hoti.

Nếu như vậy, tại sao trong Chú giải tạng Luật và Chú giải kinh Hạnh Phúc lại nói rằng: “Sau khi bảy ngày lễ hội vui mừng và bảy ngày cúng dường xá-lợi đã trôi qua”? Khi bảy ngày cúng dường xá-lợi được kể đến, do sự bất ly của chúng, tuần lễ hỏa táng trên giàn thiêu ở giữa cũng được xem như đã được kể đến, vì vậy dường như nó không được đề cập riêng. Nếu như vậy, tại sao lại nói rằng: “Nửa tháng đã trôi qua, một tháng rưỡi còn lại”? Đây không phải là lỗi. Thật vậy, một chút thiếu hay thừa không được tính vào số đếm. Do đó, vì cho rằng tổng thể dù có thừa một chút cũng xem như không thừa, nên dù đã quá nửa tháng năm ngày, vẫn nói rằng “nửa tháng đã trôi qua”, giống như trường hợp tám mươi hai phận sự Khandhaka đôi khi được gọi là “tám mươi phận sự Khandhaka”. Tương tự, vì cho rằng tổng thể dù có thiếu một chút cũng xem như không thiếu, nên dù còn thiếu năm ngày mới đủ một tháng rưỡi, vẫn nói rằng “một tháng rưỡi còn lại”, giống như trong Chú giải Phân tích Niệm xứ, dù còn thiếu nửa tháng mới đủ sáu tháng, vẫn nói rằng “phải tụng đọc trong sáu tháng”. Nếu không, các bản Chú giải sẽ mâu thuẫn với nhau. Hơn nữa, theo quan điểm của các vị Trưởng lão tụng đọc Trường Bộ, ở đây nói rằng “hai mươi mốt ngày đã trôi qua” là dựa trên ba tuần lễ. Nhưng trong các Chú giải tạng Luật, Kinh Tập, và Tiểu Tụng, theo quan điểm của các vị Trưởng lão tụng đọc Tiểu Bộ, sau khi chỉ tính một ngày hỏa táng, dựa trên hai tuần lễ còn lại, đã nói rằng “nửa tháng đã trôi qua, một tháng rưỡi còn lại”. Cần phải hiểu rằng, giống như trong các lời dạy đầu tiên của Đức Phật, v.v., trong các Chú giải cũng có sự khác biệt về cách nói theo quan điểm của các vị Trưởng lão tụng đọc các bộ kinh khác nhau. Về vấn đề này, các vị cũng nói như sau: Kể từ ngày Bát-niết-bàn, ban đầu có bốn ngày lễ hội vui mừng; sau đó, có ba ngày vừa là lễ hội vui mừng vừa là ngày hỏa táng trên giàn thiêu; sau đó, có một ngày chỉ là ngày hỏa táng trên giàn thiêu; sau đó, có ba ngày vừa là ngày hỏa táng trên giàn thiêu vừa là ngày cúng dường xá-lợi; sau đó, có bốn ngày chỉ là ngày cúng dường xá-lợi. Như vậy, ba tuần lễ được hoàn tất theo cách tính phù hợp với từng công việc. Nhưng bằng cách tính những gì chưa được tính (và không tính những gì đã được tính), thì chỉ có nửa tháng. Và lời nói ở đây rằng “hai mươi mốt ngày đã trôi qua” cũng là do cách tính phù hợp với từng công việc. Thật vậy, khi hiểu như vậy, lời nói trong cả bốn bản Chú giải đều thống nhất. Cần phải xem xét và hiểu như thế. Tuy nhiên, Trưởng lão Vajirabuddhi đã nói rằng: “Trong câu ‘nửa tháng đã trôi qua’, một ngày đã bị mất, đó là ngày mồng một, ngày đó gọi là ngày náo động, vì vậy nó không được tính ở đây”. Điều đó không đúng, vì trong kinh Đại Bát-niết-bàn, tuần lễ được nói là bắt đầu từ ngày mồng một, và trong Chú giải, ba tuần lễ được tính cùng với ngày Bát-niết-bàn. Thật vậy, chỉ bằng cách tính ba tuần lễ cùng với ngày Bát-niết-bàn thì ngày mồng năm tháng Jyeṭṭha thượng tuần mới là ngày thứ hai mươi mốt.

Cattālīsa divasāti jeṭṭhamūlasukkapakkhachaṭṭhadivasato yāva āsaḷhī puṇṇamī, tāva gaṇetvā vuttaṃ. Etthantareti cattālīsadivasabbhantare. Rogo eva rogapalibodho. Ācariyupajjhāyesu kattabbakiccameva ācariyupajjhāyapalibodho[Pg.67], tathā mātāpitupalibodho. Yathādhippetaṃ atthaṃ, kammaṃ vā paribundheti uparodheti pavattituṃ na detīti palibodho ra-kārassa la-kāraṃ katvā. Taṃ palibodhaṃ chinditvā taṃ karaṇīyaṃ karotūti saṅgāhakena chinditabbaṃ taṃ sabbaṃ palibodhaṃ chinditvā dhammavinayasaṅgāyanasaṅkhātaṃ tadeva karaṇīyaṃ karotu.

(Câu) “Bốn mươi ngày” được nói sau khi đã đếm từ ngày mồng sáu tháng Jyeṭṭha thượng tuần cho đến ngày rằm tháng Āsāḷha. “Trong khoảng thời gian này” nghĩa là trong vòng bốn mươi ngày. Bệnh tật chính là chướng ngại do bệnh tật. Công việc phải làm đối với thầy tổ và thầy tế độ chính là chướng ngại do thầy tổ và thầy tế độ; tương tự là chướng ngại do cha mẹ. Nó được gọi là “palibodha” (chướng ngại) sau khi đổi chữ “ra” thành chữ “la”, vì nó cản trở (paribundheti), ngăn cản (uparodheti), không cho tiến hành (pavattituṃ na deti) mục đích hay công việc mong muốn. (Câu) “Sau khi dứt bỏ chướng ngại đó, hãy làm công việc cần làm ấy” có nghĩa là: Vị Tăng sĩ kết tập nên dứt bỏ tất cả chướng ngại cần phải dứt bỏ đó, rồi hãy làm chính công việc cần làm được gọi là kết tập Pháp và Luật.

Aññepi mahātherāti anuruddhattherādayo. Sokasallasamappitanti sokasaṅkhātena sallena anupaviṭṭhaṃ paṭividdhaṃ. Asamucchinnaavijjātaṇhānusayattā avijjātaṇhābhisaṅkhātena kammunā bhavayonigatiṭṭhitisattāvāsesu khandhapañcakasaṅkhātaṃ attabhāvaṃ janeti abhinibbattetīti jano. Kilese janeti, ajani, janissatīti vā jano, mahanto jano tathā, taṃ. Āgatāgatanti āgatamāgataṃ yathā ‘‘ekeko’’ti. Ettha siyā – ‘‘thero attano pañcasatāya parisāya parivutto rājagahaṃ gato, aññepi mahātherā attano attano parivāre gahetvā sokasallasamappitaṃ mahājanaṃ assāsetukāmā taṃ taṃ disaṃ pakkantā’’ti idha vuttavacanaṃ samantapāsādikāya ‘‘mahākassapatthero ‘rājagahaṃ āvuso gacchāmā’ti upaḍḍhaṃ bhikkhusaṅghaṃ gahetvā ekaṃ maggaṃ gato, anuruddhattheropi upaḍḍhaṃ gahetvā ekaṃ maggaṃ gato’’ti (pārā. aṭṭha. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vuttavacanañca aññamaññaṃ viruddhaṃ hoti. Idha hi mahākassapattherādayo attano attano parivārabhikkhūhiyeva saddhiṃ taṃ taṃ disaṃ gatāti attho āpajjati, tattha pana mahākassapattheraanuruddhattherāyeva paccekamupaḍḍhasaṅghena saddhiṃ ekekaṃ maggaṃ gatāti? Vuccate – tadubhayampi hi vacanaṃ na virujjhati atthato saṃsandanattā. Idha hi niravasesena therānaṃ paccekagamanavacanameva tattha nayavasena dasseti, idha attano attano parisāya gamanavacanañca tattha upaḍḍhasaṅghena saddhiṃ gamanavacanena. Upaḍḍhasaṅghoti hi sakasakaparisābhūto bhikkhugaṇo gayhati upaḍḍhasaddassa asamepi bhāge pavattattā. Yadi hi sannipatite saṅghe upaḍḍhasaṅghena saddhinti atthaṃ gaṇheyya, tadā saṅghassa gaṇanapathamatītattā na yujjateva, yadi ca saṅgāyanatthaṃ uccinitānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ majjhe upaḍḍhasaṅghena saddhinti atthaṃ gaṇheyya, evampi tesaṃ gaṇapāmokkhānaṃyeva uccinitattā na yujjateva. Paccekagaṇino hete. Vuttañhi ‘‘sattasatasahassāni, tesu pāmokkhabhikkhavo’’ti[Pg.68], iti atthato saṃsandanattā tadetaṃ ubhayampi vacanaṃ aññamaññaṃ na virujjhatīti. Taṃtaṃbhāṇakānaṃ matenevaṃ vuttantipi vadanti.

Cụm từ Aññepi mahātherā (các vị đại trưởng lão khác) có nghĩa là: các vị như trưởng lão Anuruddha v.v... Cụm từ Sokasallasamappitaṃ (bị mũi tên sầu muộn đâm phải) có nghĩa là: bị đâm phải, bị xuyên thủng bởi mũi tên được gọi là sầu muộn. Do vì các tùy miên vô minh và ái dục chưa được đoạn trừ, nên nghiệp được tạo tác bởi vô minh và ái dục làm sanh khởi, làm phát sanh thân ngũ uẩn trong các cõi, các loài, các thú, các trú xứ, và các nơi ở của chúng sanh, vì thế gọi là jano (chúng sanh). Hoặc là, vì làm sanh khởi, đã làm sanh khởi, sẽ làm sanh khởi các phiền não, nên gọi là jano. Mahanto jano (đại chúng) cũng vậy, (chỉ) cho chúng sanh ấy. Cụm từ Āgatāgataṃ (mỗi khi đến) có nghĩa là āgatamāgataṃ (mỗi khi đến), giống như trường hợp ekeko (mỗi một). Ở đây, có thể có (vấn nạn) rằng: “Lời nói được nêu ở đây là: ‘Vị trưởng lão (Mahākassapa), được vây quanh bởi đoàn tùy tùng năm trăm vị của mình, đã đi đến thành Rājagaha; các vị đại trưởng lão khác, dẫn theo đoàn tùy tùng của riêng mình, vì muốn an ủi đại chúng đang bị mũi tên sầu muộn đâm phải, đã đi đến các phương xứ khác nhau,’ và lời nói được nêu trong bộ Samantapāsādikā là: ‘Trưởng lão Mahākassapa, sau khi nói: “Này chư hiền, chúng ta hãy đi đến thành Rājagaha,” đã dẫn theo một nửa Tăng chúng và đi theo một con đường; trưởng lão Anuruddha cũng dẫn theo một nửa (Tăng chúng) và đi theo một con đường,’ (Pārā. aṭṭha. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) là mâu thuẫn với nhau.” Thật vậy, ở đây, ý nghĩa được rút ra là: “Các vị như trưởng lão Mahākassapa v.v... đã cùng với các vị tỳ-khưu tùy tùng của riêng mình đi đến các phương xứ khác nhau.” Còn ở đó (trong Samantapāsādikā), ý nghĩa được rút ra là: “Chỉ có trưởng lão Mahākassapa và trưởng lão Anuruddha, mỗi vị cùng với một nửa Tăng chúng, đã đi theo mỗi con đường riêng biệt,” (phải chăng là như vậy)? (Câu trả lời) được nói ra: Cả hai lời nói ấy đều không mâu thuẫn, vì chúng tương hợp về mặt ý nghĩa. Thật vậy, ở đây (trong Chú giải này), lời nói về việc các vị trưởng lão đi riêng lẻ một cách không sót vị nào đã được trình bày theo phương pháp ở đó (trong Samantapāsādikā). Và lời nói ở đây về việc (các vị) đi cùng với đoàn tùy tùng của riêng mình (cũng được trình bày) ở đó bằng lời nói về việc đi cùng với một nửa Tăng chúng. Thật vậy, cụm từ upaḍḍhasaṅgho (một nửa Tăng chúng) được hiểu là đoàn tỳ-khưu là tùy tùng của mỗi vị, vì từ upaḍḍha (một nửa) cũng được dùng với nghĩa là một phần, dù không bằng nhau. Thật vậy, nếu hiểu ý nghĩa là “cùng với một nửa Tăng chúng” khi Tăng chúng đã tụ họp, thì điều đó không hợp lý, vì (số lượng) Tăng chúng đã vượt quá con số có thể đếm được. Và nếu hiểu ý nghĩa là “cùng với một nửa Tăng chúng” trong số năm trăm vị tỳ-khưu đã được chọn ra để kết tập, thì điều này cũng không hợp lý, vì chỉ có các vị đứng đầu các nhóm được chọn ra trong số họ. Thật vậy, các vị này là những người có nhóm riêng. Thật vậy, đã được nói rằng: “Có bảy trăm ngàn vị, trong số đó là các vị tỳ-khưu đứng đầu.” Do đó, vì tương hợp về mặt ý nghĩa, nên cả hai lời nói này không mâu thuẫn với nhau. Các vị thầy cũng nói rằng: “Điều này được nói theo quan điểm của các vị tụng đọc các bộ kinh khác nhau.”

‘‘Aparinibbutassa bhagavato’’tiādinā yojetabbaṃ. Pattacīvaramādāyāti ettha catumahārājadattiyaselamayapattaṃ, sugatacīvarañca gaṇhitvāti attho. Soyeva hi patto bhagavatā sadā paribhutto. Vuttañhi samacittapaṭipadāsuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘vassaṃvutthānusārena atirekavīsativassakālepi tasseva paribhuttabhāvaṃ dīpetukāmena pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā sunivatthanivāsano sugatacīvaraṃ pārupitvā selamayapattamādāya bhikkhusaṅghaparivuto dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisitvā piṇḍāya caranto’’ti (a. ni. aṭṭha. 2.37) gandhamālādayo nesaṃ hattheti gandhamālādihatthā.

Nên được liên kết với (câu) bắt đầu bằng Aparinibbutassa bhagavato (của Đức Thế Tôn, đấng chưa nhập Niết-bàn). Ở đây, trong cụm từ Pattacīvaramādāya (sau khi lấy y bát), ý nghĩa là: sau khi lấy bình bát bằng đá do Tứ Đại Thiên Vương dâng cúng và y của bậc Thiện Thệ. Thật vậy, chính bình bát ấy đã được Đức Thế Tôn luôn luôn sử dụng. Thật vậy, trong Chú giải kinh Samacittapaṭipadā đã nói rằng: “Với ý muốn chỉ rõ việc Ngài đã sử dụng chính bình bát ấy ngay cả trong thời gian hơn hai mươi năm sau khi an cư mùa mưa, (Đức Thế Tôn) vào buổi sáng sớm, sau khi chăm sóc thân thể, mặc nội y chỉnh tề, khoác y của bậc Thiện Thệ, lấy bình bát bằng đá, được Tăng chúng vây quanh, đi vào thành qua cửa phía nam để khất thực.” (A. Ni. Aṭṭha. 2.37) Các vật như hương, hoa v.v... ở trong tay của họ, do đó (họ được gọi là) gandhamālādihatthā (những người tay cầm hương hoa v.v...).

Tatrāti tissaṃ sāvatthiyaṃ. Sudanti nipātamattaṃ. Aniccatādipaṭisaṃyuttāyāti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277) aniccasabhāvapaṭisaññuttāya. Dhammena yuttā, dhammassa vā patirūpāti dhammī, tādisāya. Saññāpetvāti suṭṭhu jānāpetvā, samassāsetvāti vuttaṃ hoti. Vasitagandhakuṭinti niccasāpekkhattā samāso. Paribhogacetiyabhāvato ‘‘gandhakuṭiṃ vanditvā’’ti vuttaṃ. ‘‘Vanditvā’’ti ca ‘‘vivaritvā’’ti ettha pubbakālakiriyā. Tathā hi ācariyasāriputtattherena vuttaṃ ‘‘gandhakuṭiyā dvāraṃ vivaritvāti paribhogacetiyabhāvato gandhakuṭiṃ vanditvā gandhakuṭiyā dvāraṃ vivarīti veditabba’’nti (sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā) milātā mālā, sāyeva kacavaraṃ, milātaṃ vā mālāsaṅkhātaṃ kacavaraṃ tathā. Atiharitvāti paṭhamaṃ ṭhapitaṭṭhānamabhimukhaṃ haritvā. Yathāṭhāne ṭhapetvāti paṭhamaṃ ṭhapitaṭṭhānaṃ anatikkamitvā yathāṭhitaṭṭhāneyeva ṭhapetvā. Bhagavato ṭhitakāle karaṇīyaṃ vattaṃ sabbamakāsīti senāsane kattabbavattaṃ sandhāya vuttaṃ. Kurumāno cāti taṃ sabbaṃ vattaṃ karonto ca. Lakkhaṇe hi ayaṃ māna-saddo. Nhānakoṭṭhakassa sammajjanañca tasmiṃ udakassa upaṭṭhāpanañca, tāni ādīni yesaṃ dhammadesanāovādādīnanti tathā, tesaṃ kālesūti attho. Sīhassa migarājassa seyyā sīhaseyyā, taddhitavasena, sadisavohārena vā bhagavato seyyāpi ‘‘sīhaseyyā’’ti vuccati. Tejussadairiyāpathattā uttamaseyyā vā, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesi [Pg.69] pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno’’ti, (dī. ni. 2.198) taṃ. Kappanakālo karaṇakālo nanūti yojetabbaṃ.

Cụm từ Tatrā (ở đó) có nghĩa là: ở tại thành Sāvatthī ấy. Từ sudaṃ chỉ là một bất biến từ. Cụm từ Aniccatādipaṭisaṃyuttāya (tương ưng với vô thường v.v...) có nghĩa là: tương ưng với bản chất vô thường, (như đã nói) bắt đầu bằng sabbe saṅkhārā aniccā (tất cả các pháp hữu vi là vô thường) (Dha. Pa. 277). Dhammī (thuộc về pháp) có nghĩa là: hợp với pháp, hoặc thích hợp với pháp; (câu này chỉ) cho một (câu chuyện) như vậy. Cụm từ Saññāpetvā (sau khi làm cho hiểu rõ) có nghĩa là: sau khi làm cho biết rõ, sau khi an ủi. Cụm từ Vasitagandhakuṭiṃ (hương thất nơi đã ở) là một hợp từ (samāsa) do có sự liên hệ thường xuyên. Do là một vật dụng bảo tháp (paribhogacetiya), nên đã nói là gandhakuṭiṃ vanditvā (sau khi đảnh lễ hương thất). Và từ vanditvā (sau khi đảnh lễ) ở đây là một động từ chỉ hành động xảy ra trước (pubbakālakiriyā) so với từ vivaritvā (sau khi mở). Thật vậy, ngài Trưởng lão Sāriputta, vị thầy, đã nói rằng: “Cụm từ gandhakuṭiyā dvāraṃ vivaritvā (sau khi mở cửa hương thất) nên được hiểu là: do là một vật dụng bảo tháp, nên sau khi đảnh lễ hương thất, ngài đã mở cửa hương thất.” (Sārattha. Ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā) Milātā mālā (hoa héo) chính là rác; hoặc rác được gọi là hoa héo cũng vậy. Cụm từ Atiharitvā (sau khi dọn dẹp) có nghĩa là: sau khi mang đến nơi đã đặt lúc đầu. Cụm từ Yathāṭhāne ṭhapetvā (sau khi đặt lại chỗ cũ) có nghĩa là: không vượt qua nơi đã đặt lúc đầu, mà đặt lại đúng nơi đã ở. Câu “đã làm tất cả các phận sự cần phải làm khi Đức Thế Tôn còn tại thế” được nói với ý chỉ các phận sự cần phải làm trong trú xứ. Cụm từ Kurumāno ca (và trong khi làm) có nghĩa là: và trong khi làm tất cả các phận sự ấy. Thật vậy, tiếp vị ngữ māna ở đây có nghĩa là chỉ đặc điểm (lakkhaṇa). Việc quét dọn nhà tắm và việc chuẩn bị nước trong đó, những việc ấy là khởi đầu của các việc như thuyết pháp, giáo huấn v.v..., do đó (gọi là) như vậy; ý nghĩa là: vào những thời điểm của các việc ấy. Dáng nằm của sư tử, vua của các loài thú, là sīhaseyyā (dáng nằm của sư tử). Hoặc do cách dùng từ phái sinh (taddhita), hoặc do cách gọi tương tự, dáng nằm của Đức Thế Tôn cũng được gọi là sīhaseyyā. Hoặc do là một oai nghi đầy uy lực, nên dáng nằm cao quý được gọi là sīhaseyyā. Liên quan đến điều này, đã được nói rằng: “Bấy giờ, Đức Thế Tôn nằm xuống trong dáng nằm của sư tử, về phía hông bên phải, đặt chân này lên chân kia, chánh niệm và tỉnh giác.” (Dī. Ni. 2.198) Nên được liên kết là: chẳng phải là thời điểm thực hiện, thời điểm làm hay sao?

‘‘Yathā ta’’ntiādinā yathāvuttamatthaṃ upamāya āvi karoti. Tattha yathā aññopi bhagavato…pe… patiṭṭhitapemo ceva akhīṇāsavo ca anekesu…pe… upakārasañjanitacittamaddavo ca akāsi, evaṃ āyasmāpi ānando bhagavato guṇa…pe… maddavo ca hutvā akāsīti yojanā. Nti nipātamattaṃ. Apica etena tathākaraṇahetuṃ dasseti, yathā aññepi yathāvuttasabhāvā akaṃsu, tathā āyasmāpi ānando bhagavato…pe… patiṭṭhitapemattā ceva akhīṇāsavattā ca anekesu…pe… upakārasañjanitacittamaddavattā cāti hetuatthassa labbhamānattā. Hetugabbhāni hi etāni padāni tadatthasseva tathākaraṇahetubhāvato. Dhanapāladamana (cūḷava. 342), suvaṇṇakakkaṭa (jā. 1.5.94), cūḷahaṃsa (jā. 1.15.133) -mahāhaṃsajātakādīhi (jā. 2.21.89) cettha vibhāvetabbo. Guṇānaṃ gaṇo, soyeva amatanipphādakarasasadisatāya amataraso. Taṃ jānanapakatitāyāti patiṭṭhitapade hetu. Upakāra…pe… maddavoti upakārapubbabhāvena sammājanitacittamuduko. Evampi so iminā kāraṇena adhivāsesīti dassento ‘‘tamena’’ntiādimāha. Tattha tamenanti taṃ āyasmantaṃ ānandaṃ. Eta-saddo hi padālaṅkāramattaṃ. Ayañhi saddapakati, yadidaṃ dvīsu sabbanāmesu pubbapadasseva atthapadatā. Saṃvejesīti ‘‘nanu bhagavatā paṭikacceva akkhātaṃ ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo’tiādinā (dī. ni. 2.183; saṃ. ni. 5.379; a. ni. 10.48) saṃvegaṃ janesī’’ti (dī. ni. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) ācariyadhammapālattherena vuttaṃ, evaṃ sati ‘‘bhante…pe… assāsessathāti paṭhamaṃ vatvā’’ti saha pāṭhasesena yojanā assa. Yathārutato pana ādyatthena iti-saddena ‘‘evamādinā saṃvejesī’’ti yojanāpi yujjateva. Yena kenaci hi vacanena saṃvegaṃ janesi, taṃ sabbampi saṃvejanassa karaṇaṃ sambhavatīti. Santhambhitvāti paridevanādivirahena attānaṃ paṭibandhetvā patiṭṭhāpetvā. Ussannadhātukanti upacitapittasemhādidosaṃ. Pittasemhavātavasena hi tisso dhātuyo idha bhesajjakaraṇayogyatāya [Pg.70] adhippetā, yā ‘‘dosā, malā’’ti ca loke vuccanti, pathavī āpo tejo vāyo ākāsoti ca bhedena paccekaṃ pañcavidhā. Vuttañhi –

Bằng câu bắt đầu là “Yathā taṃ”, ngài làm cho ý nghĩa đã được nói đến trở nên rõ ràng bằng ví dụ. Trong ấy, cú pháp là: “Giống như người khác đối với đức Thế Tôn … vân vân … có tình thương mến đã được thiết lập, và có lậu hoặc chưa được đoạn tận … trong vô số … vân vân … có tâm mềm mại được tạo ra bởi sự giúp đỡ lẫn nhau, đã làm; cũng vậy, Tôn giả Ānanda đối với đức Thế Tôn do biết được các công đức … vân vân … và có tâm mềm mại, đã làm”. “Nti” chỉ là một tiểu từ. Hơn nữa, bằng câu này, ngài chỉ ra nguyên nhân của việc làm như vậy, bởi vì ý nghĩa về nguyên nhân được tìm thấy rằng: “Giống như những người khác có bản chất đã được nói đến đã làm, cũng vậy, Tôn giả Ānanda đối với đức Thế Tôn … vân vân … do có tình thương mến đã được thiết lập, và do có lậu hoặc chưa được đoạn tận … trong vô số … vân vân … và do có tâm mềm mại được tạo ra bởi sự giúp đỡ lẫn nhau”. Quả vậy, những từ này chứa đựng nguyên nhân, bởi vì chính ý nghĩa của chúng là nguyên nhân của việc làm như vậy. Ở đây, điều này cần được làm rõ bằng các chuyện như Dhanapāladamana, Suvaṇṇakakkaṭa, Cūḷahaṃsa-mahāhaṃsajātaka, v.v. Tập hợp các công đức; chính nó được gọi là vị ngọt bất tử (amatarasa) vì nó tương tự như vị tạo ra sự bất tử. “Do bản chất biết được điều đó” là nguyên nhân trong từ “patiṭṭhita”. “Upakāra…pe… maddavo” có nghĩa là có tâm mềm mại được tạo ra đúng cách do đã giúp đỡ nhau từ trước. Để chỉ ra rằng “Ngay cả như vậy, vị ấy đã chịu đựng vì lý do này”, ngài nói “tamenaṃ”, v.v. Trong đó, “tamenaṃ” có nghĩa là “Tôn giả Ānanda ấy”. Quả vậy, từ “eta” chỉ để trang điểm cho câu. Quả vậy, đây là bản chất của từ ngữ, rằng trong hai đại từ, chỉ có từ đứng trước mới có ý nghĩa. “Saṃvejesi” có nghĩa là “đã làm cho xúc động” bằng những lời như: “Chẳng phải đức Thế Tôn đã tuyên bố từ trước rằng: ‘Có sự khác biệt, có sự chia lìa khỏi tất cả những gì thân yêu và vừa ý’ hay sao?” (điều này) được Trưởng lão Ācariya Dhammapāla nói. Khi như vậy, cú pháp nên được kết hợp với phần còn lại của bản văn là “thưa ngài… vân vân… ngài sẽ an ủi… sau khi nói trước”. Tuy nhiên, theo nghĩa đen, với từ “iti” có nghĩa là “v.v.”, cú pháp “đã làm cho xúc động bằng những lời như vậy, v.v.” cũng hợp lý. Bởi vì bất cứ lời nói nào đã tạo ra sự xúc động, tất cả những điều đó đều có thể là nguyên nhân của sự xúc động. “Santhambhitvā” có nghĩa là sau khi tự kiềm chế, tự thiết lập, không than khóc, v.v. “Ussannadhātukanti” có nghĩa là có các 'dosas' (chất gây bệnh) như đờm, mật, v.v., đã tích tụ. Quả vậy, ở đây, ba 'dhātu' (yếu tố) theo nghĩa mật, đờm và gió được ám chỉ là thích hợp cho việc chữa trị, chúng được gọi trong đời là “dosā” (chất gây bệnh) và “malā” (chất bẩn), và mỗi loại lại có năm dạng khác nhau: đất, nước, lửa, gió, và không gian. Quả vậy, đã được nói rằng:

‘‘Vāyupittakaphā dosā, dhātavo ca malā tathā;

Tatthāpi pañcadhākhyātā, paccekaṃ dehadhāraṇā.

“Gió, mật, và đờm là các chất gây bệnh (dosā), và cũng là các yếu tố (dhātavo) và chất bẩn (malā); trong đó, mỗi loại duy trì cơ thể, được nói là có năm loại.”

Sarīradūsanā dosā, malīnakaraṇā malā;

Dhāraṇā dhātavo te tu, itthamanvatthasaññakā’’ti.

“Vì làm hại cơ thể, chúng là các chất gây bệnh (dosā); vì làm ô uế, chúng là các chất bẩn (malā); nhưng vì duy trì (cơ thể), chúng là các yếu tố (dhātavo); theo cách này, chúng có những tên gọi phù hợp với ý nghĩa của chúng.”

Samassāsetunti santappetuṃ. Devatāya saṃvejitadivasato, jetavanavihāraṃ paviṭṭhadivasato vā dutiyadivase. Viriccati etenāti virecanaṃ, osadhaparibhāvitaṃ khīrameva virecanaṃ tathā. Yaṃ sandhāyāti yaṃ bhesajjapānaṃ sandhāya. Aṅgapaccaṅgena sobhatīti subho, manuno apaccaṃ mānavo, na-kārassa pana ṇa-kāre kate māṇavo. Manūti hi paṭhamakappikakāle manussānaṃ mātāpituṭṭhāne ṭhito puriso, yo sāsane ‘‘mahāsammatarājā’’ti vutto. So hi sakalalokassa hitaṃ manabhi jānātīti manūti vuccati. Evampettha vadanti ‘‘dantaja na-kārasahito mānavasaddo sabbasattasādhāraṇavacano, muddhaja ṇa-kārasahito pana māṇavasaddo kucchitamūḷhāpaccavacano’’ti. Cūḷakammavibhaṅgasuttaṭṭhakathāyampi (ma. ni. aṭṭha. 4.289) hi muddhaja ṇa-kārasahitasseva māṇavasaddassa attho vaṇṇito. Taṭṭīkāyampi ‘‘yaṃ apaccaṃ kucchitaṃ mūḷhaṃ vā, tattha loke māṇavavohāro, yebhuyyena ca sattā daharakāle mūḷhadhātukā hontīti tassevattho pakāsito’’ti vadanti ācariyā. Aññattha ca vīsativassabbhantaro yuvā māṇavo, idha pana tabbohārena mahallakopi. Vuttañhi cūḷakammavibhaṅgasuttavaṇṇanāyaṃ ‘‘māṇavoti pana taṃ taruṇakāle vohariṃsu, so mahallakakālepi teneva vohārena voharīyatī’’ti, (ma. ni. aṭṭha. 4.289) subhanāmakena laddhamāṇavavohārenāti attho. So pana ‘‘satthā parinibbuto, ānandatthero kirassa pattacīvaramādāya āgato, mahājano taṃ dassanāya upasaṅkamatī’’ti sutvā ‘‘vihāraṃ kho pana gantvā mahājanamajjhe na sakkā sukhena paṭisanthāraṃ vā kātuṃ, dhammakathaṃ vā sotuṃ, gehamāgataṃyeva naṃ disvā sukhena paṭisanthāraṃ karissāmi[Pg.71], ekā ca me kaṅkhā atthi, tampi naṃ pucchissāmī’’ti cintetvā ekaṃ māṇavakaṃ pesesi, taṃ sandhāyāha ‘‘pahitaṃ māṇavaka’’nti khuddake cettha kapaccayo. Etadavocāti etaṃ ‘‘akālo’’tiādikaṃ vacanaṃ ānandatthero avoca.

“Samassāsetuṃ” có nghĩa là để làm cho hài lòng, an ủi. Vào ngày thứ hai kể từ ngày bị chư thiên làm cho xúc động, hoặc vào ngày thứ hai kể từ ngày vào tu viện Jetavana. “Virecanaṃ” là thứ dùng để tẩy xổ; chính sữa đã được tẩm thuốc là thuốc xổ. “Yaṃ sandhāya” có nghĩa là nhắm đến việc uống thuốc. “Subha” là người đẹp đẽ về các chi phần lớn nhỏ. “Mānavo” là con cháu của Manu; nhưng khi “na” được đổi thành “ṇa”, nó trở thành “māṇavo”. Quả vậy, “Manu” là người đàn ông đứng ở vị trí cha mẹ của loài người vào thời sơ kiếp, người được gọi là “vua Mahāsammata” trong giáo pháp. Quả vậy, vị ấy được gọi là “Manu” vì vị ấy biết điều lợi ích cho toàn thế giới. Ở đây, họ cũng nói rằng: “Từ ‘mānavo’ với ‘na’ thuộc nhóm răng là từ chỉ chung cho tất cả chúng sinh, còn từ ‘māṇavo’ với ‘ṇa’ thuộc nhóm đỉnh đầu là từ chỉ con cháu, người đáng chê trách, hoặc người ngu dốt”. Quả vậy, trong Chú giải kinh Cūḷakammavibhaṅga, ý nghĩa của từ “māṇavo” với “ṇa” thuộc nhóm đỉnh đầu đã được giải thích. Trong Phụ chú giải của nó, các vị ācariya cũng nói: “Ở đâu có con cháu đáng chê trách hoặc ngu dốt, ở đó trong đời có cách dùng từ ‘māṇavo’, và vì phần lớn chúng sinh khi còn trẻ đều có bản chất ngu dốt, nên ý nghĩa đó đã được làm rõ”. Ở nơi khác, “māṇavo” là một thanh niên dưới hai mươi tuổi, nhưng ở đây, ngay cả một người lớn tuổi cũng được gọi như vậy theo cách dùng đó. Quả vậy, đã được nói trong phần giải thích kinh Cūḷakammavibhaṅga: “Họ gọi anh ta là ‘māṇavo’ khi anh ta còn trẻ, và ngay cả khi anh ta đã lớn tuổi, anh ta vẫn được gọi bằng cách dùng đó”. Ý nghĩa là: “bởi người tên Subha, người đã nhận được cách gọi là ‘māṇavo’”. Vị ấy, sau khi nghe tin: “Bậc Đạo sư đã nhập diệt, nghe nói Trưởng lão Ānanda đã mang y bát của ngài đến, và đám đông đang đến gặp ngài”, đã suy nghĩ: “Nhưng đi đến tu viện, giữa đám đông, không thể nào dễ dàng thăm hỏi hay nghe pháp được. Ta sẽ gặp ngài khi ngài đến nhà và dễ dàng thăm hỏi. Ta cũng có một mối nghi, ta sẽ hỏi ngài về điều đó”, và đã sai một thanh niên đi. Nhắm đến điều đó, ngài nói “pahitaṃ māṇavakaṃ” (thanh niên được sai đi). Ở đây, hậu tố “ka” có nghĩa là nhỏ. “Etadavoca” có nghĩa là Trưởng lão Ānanda đã nói những lời này, bắt đầu bằng “akālo” (không phải lúc).

Akāloti ajja gantuṃ ayuttakālo. Kasmāti ce ‘‘atthi me’’tiādimāha. Bhesajjamattāti appakaṃ bhesajjaṃ. Appattho hettha mattāsaddo ‘‘mattā sukhapariccāgā’’tiādīsu (dha. pa. 290) viya. Pītāti pivitā. Svepīti ettha ‘‘api-saddo apekkho mantā nuññāyā’’ti (vajira. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vajirabuddhittherena vuttaṃ. Ayaṃ pana tassādhippāyo – ‘‘appeva nāmā’’ti saṃsayamatte vutte anuññātabhāvo na siddho, tasmā taṃ sādhanatthaṃ ‘‘apī’’ti vuttaṃ, tena imamatthaṃ dīpeti ‘‘appeva nāma sve mayaṃ upasaṅkameyyāma, upasaṅkamituṃ paṭibalā samānā upasaṅkamissāma cā’’ti.

Akālo có nghĩa là: Hôm nay là thời điểm không thích hợp để đi. Nếu hỏi: "Tại sao?", ngài đã nói câu bắt đầu bằng: "atthi me". Bhesajjamattā có nghĩa là thuốc men ít ỏi. Ở đây, từ mattā có nghĩa là "ít", giống như trong các câu bắt đầu bằng "mattā sukhapariccāgā". Pītā có nghĩa là đã được uống. Trong từ svepi, Trưởng lão Vajirabuddhi đã nói rằng: "Từ api có nghĩa là mong đợi, với sự cho phép nhỏ". Còn đây là chủ ý của ngài ấy: Khi chỉ nói lên sự nghi ngờ bằng câu "appeva nāma" thì tình trạng được cho phép không thành tựu, vì vậy để làm cho điều đó thành tựu, từ "api" đã được nói đến. Bằng từ ấy, ngài làm rõ ý nghĩa này: "Biết đâu ngày mai chúng ta có thể đến yết kiến, và khi có khả năng đến yết kiến thì chúng ta sẽ đến yết kiến".

Dutiyadivaseti khīravirecanapītadivasato dutiyadivase. Cetakattherenāti cetiyaraṭṭhe jātattā cetakoti evaṃ laddhanāmena therena. Pacchāsamaṇenāti pacchānugatena samaṇena. Sahatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Subhena māṇavena puṭṭhoti ‘‘yesu dhammesu bhavaṃ gotamo imaṃ lokaṃ patiṭṭhapesi, te tassa accayena naṭṭhā nu kho, dharanti nu kho, sace dharanti, bhavaṃ (natthi dī. ni. aṭṭha. 1.448) ānando jānissati, handa naṃ pucchāmī’’ti evaṃ cintetvā ‘‘yesaṃ so bhavaṃ gotamo dhammānaṃ vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi, katamesānaṃ kho bho ānanda dhammānaṃ so bhavaṃ gotamo vaṇṇavādī ahosī’’tiādinā (dī. ni. 1.448) puṭṭho, athassa thero tīṇi piṭakāni sīlakkhandhādīhi tīhi khandhehi saṅgahetvā dassento ‘‘tiṇṇaṃ kho māṇava khandhānaṃ so bhagavā vaṇṇavādī’’tiādinā (dī. ni. 1.449) idha sīlakkhandhavagge dasamaṃ suttamabhāsi, taṃ sandhāyāha ‘‘imasmiṃ…pe… mabhāsī’’ti.

Dutiyadivase có nghĩa là: vào ngày thứ hai kể từ ngày uống thuốc xổ sữa. Cetakattherena có nghĩa là: với vị trưởng lão có tên gọi là Cetaka do được sanh ra ở xứ Cetiya. Pacchāsamaṇena có nghĩa là: với vị sa-môn đi theo sau. Và đây là cách dụng ở sở dụng cách trong ý nghĩa của từ saha. Subhena māṇavena puṭṭho có nghĩa là: được thanh niên Subha hỏi. (Vị ấy) đã suy nghĩ như vầy: "Những pháp mà tôn giả Gotama đã thiết lập trong thế gian này, sau khi ngài ấy qua đời, chúng có bị hủy hoại hay không, hay chúng vẫn còn tồn tại? Nếu chúng vẫn còn tồn tại, tôn giả Ānanda sẽ biết. Này, ta sẽ hỏi ngài ấy". Rồi đã hỏi bằng câu bắt đầu rằng: "Thưa tôn giả Ānanda, tôn giả Gotama ấy đã là người tán thán những pháp nào, và đã khuyên dạy, hướng dẫn, thiết lập chúng sanh này trong những pháp nào?". Khi được hỏi như vậy, lúc ấy vị trưởng lão, trong khi trình bày ba tạng kinh điển đã được gom lại bằng ba uẩn là giới uẩn v.v., đã thuyết bài kinh thứ mười trong phẩm Giới Uẩn này bằng câu bắt đầu rằng: "Này thanh niên, đức Thế Tôn ấy đã là người tán thán ba uẩn". Nhắm đến bài kinh ấy, ngài (chú giải) đã nói: "imasmiṃ…pe… mabhāsi".

Khaṇḍanti chinnaṃ. Phullanti bhinnaṃ, sevālāhichattakādivikassanaṃ vā, tesaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ sammā pākatikakaraṇaṃ, abhinavapaṭikaraṇanti vuttaṃ hoti. Upakaṭṭhāyāti āsannāya. Vassaṃ upanenti upagacchanti etthāti vassūpanāyikā, vassūpagatakālo, tāya. Saṅgītipāḷiyaṃ (cūḷava. 440) sāmaññena vuttampi vacanaṃ [Pg.72] evaṃ gateyeva sandhāya vuttanti saṃsandetuṃ sādhetuṃ vā āha ‘‘evañhī’’tiādi.

Khaṇḍa có nghĩa là bị gãy. Phulla có nghĩa là bị vỡ, hoặc là sự nở ra như rêu, nấm. Sự sửa chữa những thứ ấy, làm cho trở lại tình trạng ban đầu một cách tốt đẹp, sửa chữa lại cho mới, được gọi là như vậy. Upakaṭṭhāya có nghĩa là khi đã gần. (Thời điểm) mà họ nhập vào, đi đến mùa mưa ở đó, vì vậy gọi là vassūpanāyikā, tức là thời điểm nhập hạ; bởi thời điểm ấy. Để liên kết hoặc để chứng minh rằng lời dạy đã được nói một cách tổng quát trong Pāli kết tập cũng đã được nói nhắm đến chỉ những vị đã đi như vậy, ngài (chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng: "evañhi".

Rājagahaṃ parivāretvāti bahinagare ṭhitabhāvena vuttaṃ. Chaḍḍitapatitauklāpāti chaḍḍitā ca patitā ca uklāpā ca. Idaṃ vuttaṃ hoti – bhagavato parinibbānaṭṭhānaṃ gacchantehi bhikkhūhi chaḍḍitā vissaṭṭhā, tatoyeva ca upacikādīhi khāditattā ito cito ca patitā, sammajjanābhāvena ākiṇṇakacavarattā uklāpā cāti. Tadevatthaṃ ‘‘bhagavato hī’’tiādinā vibhāveti. Avakuthi pūtibhāvamagamāsīti uklāpo tha-kārassa la-kāraṃ katvā, ujjhiṭṭho vā kalāposamūhoti uklāpo, vaṇṇasaṅgamanavasenevaṃ vuttaṃ yathā ‘‘upakleso, sneho’’ – iccādi, tena yuttāti tathā. Paricchedavasena veṇīyanti dissantīti pariveṇā. Kurumānāti kattukāmā. Senāsanavattānaṃ paññattattā, senāsanakkhandhake ca senāsanapaṭibaddhānaṃ bahūnampi vacanānaṃ vuttattā senāsanapaṭisaṅkharaṇampi tassa pūjāyeva nāmāti āha ‘‘bhagavato vacanapūjanattha’’nti. Paṭhamaṃ māsanti vassānassa paṭhamaṃ māsaṃ. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. ‘‘Titthiyavādaparimocanatthañcā’’ti vuttamatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘titthiyā hī’’tiādi vuttaṃ.

Rājagahaṃ parivāretvā được nói với ý nghĩa là đang ở bên ngoài thành. Chaḍḍitapatitauklāpa có nghĩa là vừa bị vứt bỏ, vừa bị rơi rụng, và vừa là rác rưởi. Điều này được nói là: bị các tỳ khưu đi đến nơi đức Thế Tôn niết-bàn vứt bỏ, từ bỏ; và chính vì thế, do bị mối mọt v.v. ăn nên bị rơi rụng đây đó; và do không được quét dọn nên đầy rác rưởi, trở thành rác. Ngài (chú giải) làm rõ chính ý nghĩa đó bằng câu bắt đầu bằng: "bhagavato hi". Uklāpo là do (vật) đã trở nên hôi thối, mục nát, bằng cách đổi tha-kāra thành la-kāra; hoặc uklāpo là đống rác đã bị vứt bỏ. Được nói như vậy là do sự hợp âm, giống như "upakleso", "sneho" v.v.; vì hợp với điều đó nên như vậy. Được thấy, được phân định theo từng khu vực, nên gọi là pariveṇā. Kurumānā có nghĩa là muốn làm. Vì các phận sự về trú xứ đã được chế định, và vì nhiều lời dạy liên quan đến trú xứ cũng đã được nói trong thiên Trú Xứ, nên việc sửa chữa trú xứ cũng chính là sự cúng dường đến ngài ấy, vì vậy ngài (chú giải) đã nói: "bhagavato vacanapūjanatthaṃ". Paṭhamaṃ māsaṃ có nghĩa là tháng đầu tiên của mùa mưa. Và đây là cách dụng ở đối cách trong ý nghĩa liên tục. Để làm rõ ý nghĩa đã được nói là "và để thoát khỏi lời chỉ trích của ngoại đạo", câu bắt đầu bằng "titthiyā hi" đã được nói đến.

Yanti katikavattakaraṇaṃ. Edisesu hi ṭhānesu yaṃ-saddo taṃ-saddānapekkho teneva atthassa paripuṇṇattā. Yaṃ vā katikavattaṃ sandhāya ‘‘atha kho’’tiādi vuttaṃ, tadeva mayāpi vuttanti attho. Esa nayo īdisesu bhagavatā…pe… vaṇṇitanti senāsanavattaṃ paññapentena senāsanakkhandhake (cūḷava. 308) ca senāsanapaṭibaddhavacanaṃ kathentena vaṇṇitaṃ. Saṅgāyissāmāti ettha iti-saddassa ‘‘vuttaṃ ahosī’’ti ca ubhayattha sambandho, ekassa vā iti-saddassa lopo.

Yaṃ có nghĩa là việc lập ra quy ước. Vì trong những trường hợp như thế này, từ yaṃ không phụ thuộc vào từ taṃ, do ý nghĩa đã trọn vẹn chỉ với từ đó. Hoặc có nghĩa là: "Quy ước nào mà nhắm đến nó, câu bắt đầu bằng 'atha kho' đã được nói, chính quy ước đó cũng đã được tôi nói". Đây là phương pháp trong những trường hợp như thế này. Bhagavatā…pe… vaṇṇitaṃ có nghĩa là: đã được tán thán bởi (đức Thế Tôn) khi ngài chế định phận sự về trú xứ và khi ngài thuyết giảng lời dạy liên quan đến trú xứ trong thiên Trú Xứ. Ở đây, trong câu saṅgāyissāma, từ iti có liên hệ với cả hai (động từ) là vuttaṃ và ahosi, hoặc là có sự lược bỏ một từ iti.

Dutiyadivaseti evaṃ cintitadivasato dutiyadivase, so ca kho vassūpanāyikadivasato dutiyadivasova. Therā hi āsaḷhipuṇṇamito pāṭipadadivaseyeva sannipatitvā vassamupagantvā evaṃ cintesunti. Rājadvāreti rājagehadvāre. Hatthakammanti hatthakiriyaṃ, hatthakammassa karaṇanti vuttaṃ hoti. Paṭivedesunti jānāpesuṃ. Visaṭṭhāti nirāsaṅkacittā. Āṇāyeva [Pg.73] appaṭihatavuttiyā pavattanaṭṭhena cakkanti āṇācakkaṃ. Tathā dhammoyeva cakkanti dhammacakkaṃ, taṃ panidha desanāñāṇapaṭivedhañāṇavasena duvidhampi yujjati tadubhayeneva saṅgītiyā pavattanato. ‘‘Dhammacakkanti cetaṃ desanāñāṇassāpi nāmaṃ, paṭivedhañāṇassāpī’’ti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.78) hi aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Sannisajjaṭṭhānanti sannipatitvā nisīdanaṭṭhānaṃ. Satta paṇṇāni yassāti sattapaṇṇī, yo ‘‘chattapaṇṇo, visamacchado’’ tipi vuccati, tassa jātaguhadvāreti attho.

Dutiyadivaseti: Vào ngày thứ nhì kể từ ngày đã suy xét như vậy. Và ngày ấy chính là ngày thứ nhì kể từ ngày an cư mùa mưa. Quả vậy, các vị Trưởng lão đã hội họp vào chính ngày đầu tiên sau ngày rằm tháng Āsāḷhī, sau khi đã an cư mùa mưa, rồi đã suy xét như vậy. Rājadvāreti: Nơi cổng hoàng cung. Hatthakammanti: Việc làm bằng tay; được nói là sự thực hiện công việc bằng tay. Paṭivedesunti: Đã cho biết. Visaṭṭhāti: Có tâm không do dự. Āṇācakkaṃ: Chính mệnh lệnh là bánh xe (cakka) theo ý nghĩa vận hành không bị ngăn ngại. Dhammacakkaṃ: Tương tự, chính Giáo pháp là bánh xe. Và ở đây, điều ấy (Pháp luân) cũng hợp lý theo hai phương diện: do năng lực của trí tuệ thuyết giảng và trí tuệ thể nhập, vì việc kết tập đã được tiến hành bởi cả hai loại trí tuệ ấy. Quả vậy, trong các Chú giải đã nói rằng: “Và danh từ ‘Pháp luân’ này cũng là tên gọi của trí tuệ thuyết giảng, và cũng là của trí tuệ thể nhập.” Sannisajjaṭṭhānanti: Nơi hội họp và ngồi xuống. Satta paṇṇāni yassāti sattapaṇṇī: Cây nào có bảy lá thì gọi là sattapaṇṇī (cây bảy lá). Cây ấy cũng được gọi là “chattapaṇṇo” (cây lá dù), “visamacchado” (cây che không đều). Ý nghĩa là: nơi cửa hang động mà cây ấy mọc lên.

Vissakammunāti sakkassa devānamindassa kammākammavidhāyakaṃ devaputtaṃ sandhāyāha. Suvibhattabhittithambhasopānanti ettha suvibhattapadassa dvandato pubbe suyyamānattā sabbehi dvandapadehi sambandho, tathā ‘‘nānāvidha…pe… vicitta’’ntiādīsupi. Rājabhavanavibhūtinti rājabhavanasampattiṃ, rājabhavanasobhaṃ vā. Avahasantamivāti avahāsaṃ kurumānaṃ viya. Siriyāti sobhāsaṅkhātāya lakkhiyā. Niketanamivāti vasanaṭṭhānamiva, ‘‘jalantamivā’’tipi pāṭho. Ekasmiṃyeva pānīyatitthe nipatantā pakkhino viya sabbesampi janānaṃ cakkhūni maṇḍapeyeva nipatantīti vuttaṃ ‘‘ekanipāta…pe… vihaṅgāna’’nti. Nayanavihaṅgānanti nayanasaṅkhātavihaṅgānaṃ. Lokarāmaṇeyyakamiva sampiṇḍitanti yadi loke vijjamānaṃ rāmaṇeyyakaṃ sabbameva ānetvā ekattha sampiṇḍitaṃ siyā, taṃ viyāti vuttaṃ hoti, yaṃ yaṃ vā loke ramitumarahati, taṃ sabbaṃ sampiṇḍitamivātipi attho. Daṭṭhabbasāramaṇḍanti pheggurahitaṃ sāraṃ viya, kasaṭavinimuttaṃ pasannaṃ viya ca daṭṭhumaraharūpesu sārabhūtaṃ, pasannabhūtañca. Apica daṭṭhabbo dassanīyo sārabhūto visiṭṭhataro maṇḍo maṇḍanaṃ alaṅkāro etassāti daṭṭhabbasāramaṇḍo, taṃ. Maṇḍaṃ sūriyarasmiṃ pāti nivāreti, sabbesaṃ vā janānaṃ maṇḍaṃ pasannaṃ pāti rakkhati, maṇḍanamalaṅkāraṃ vā pāti pivati alaṅkarituṃ yuttabhāvenāti maṇḍapo, taṃ.

Vissakammunāti: (Ngài) đã nói, ám chỉ vị thiên tử Vissakamma, người sắp đặt các công việc lớn nhỏ cho đức vua Sakka, chúa của chư thiên. Suvibhattabhittithambhasopānanti: Ở đây, do từ “suvibhatta” được nghe thấy ở trước hợp từ (dvanda), nên cần được liên kết với tất cả các từ trong hợp từ ấy; tương tự trong các câu như “nānāvidha…pe… vicitta”. Rājabhavanavibhūtinti: Sự huy hoàng của hoàng cung, hay vẻ đẹp của hoàng cung. Avahasantamivāti: Tựa như đang chế nhạo. Siriyāti: Bởi vẻ huy hoàng được gọi là vẻ đẹp. Niketanamivāti: Tựa như nơi ở; cũng có bản đọc là “jalantamivā” (tựa như đang rực sáng). Được nói là “ekanipāta…pe… vihaṅgānaṃ” (của các loài chim… tụ về một nơi) vì mắt của tất cả mọi người đều chỉ đổ dồn vào ngôi đại giảng đường, giống như các loài chim tụ về cùng một bến nước. Nayanavihaṅgānanti: Của các loài chim được gọi là mắt. Lokarāmaṇeyyakamiva sampiṇḍitanti: Được nói là: nếu như tất cả những gì khả ái hiện có trên đời được mang đến và gom lại một nơi, thì nó giống như vậy. Hoặc ý nghĩa cũng là: bất cứ thứ gì trên đời đáng để thưởng thức, thì nó tựa như tất cả những thứ ấy được gom lại. Daṭṭhabbasāramaṇḍanti: Giống như phần lõi không có giác cây, và giống như phần tinh khiết không có cặn bã, là phần tinh túy, phần trong sáng giữa các sắc đáng để chiêm ngưỡng. Hơn nữa, (đây là một cách giải thích khác): nó có phần cốt lõi, phần trang sức, vật trang hoàng đặc biệt, xuất sắc, đáng xem, đáng ngắm, do đó gọi là daṭṭhabbasāramaṇḍo. Maṇḍapo: Được gọi là maṇḍapa vì nó ngăn che (pāti nivāreti) ánh nắng mặt trời (maṇḍaṃ sūriyarasmiṃ), hoặc nó bảo vệ (pāti rakkhati) tâm trong sáng (maṇḍaṃ pasannaṃ) của mọi người, hoặc nó hấp thụ (pāti pivati) vật trang sức (maṇḍanamalaṅkāraṃ) do bản chất phù hợp để trang hoàng.

Kusumadāmāni ca tāni olambakāni ceti kusumadāmolambakāni. Visesanassa cettha paranipāto yathā ‘‘agyāhito’’ti. Vividhāniyeva kusumadāmolambakāni tathā, tāni viniggalantaṃ visesena vamentaṃ nikkhāmentamiva cāru sobhanaṃ vitānaṃ etthāti tathā. Kuṭṭena gahito samaṃ katoti kuṭṭimo, koṭṭimo vā, tādisoyeva maṇīti maṇikoṭṭimo[Pg.74], nānāratanehi vicitto maṇikoṭṭimo, tassa talaṃ tathā. Atha vā maṇiyo koṭṭetvā katatalattā maṇikoṭṭena nipphattanti maṇikoṭṭimaṃ, tameva talaṃ, nānāratanavicittaṃ maṇikoṭṭimatalaṃ tathā. Tamiva ca nānāpupphūpahāravicittaṃ supariniṭṭhitabhūmikammanti sambandho. Pupphapūjā pupphūpahāro. Ettha hi nānāratanavicittaggahaṇaṃ nānāpupphūpahāravicittatāyanidassanaṃ, maṇikoṭṭimatalaggahaṇaṃ supariniṭṭhitabhūmikammatāyāti daṭṭhabbaṃ. Nanti maṇḍapaṃ. Brahmavimānasadisanti bhāvanapuṃsakaṃ, yathā brahmavimānaṃ sobhati, tathā alaṅkaritvāti attho. Visesena mānetabbanti vimānaṃ. Saddavidū pana ‘‘vihe ākāse māyanti gacchanti devā yenāti vimāna’’nti vadanti. Visesena vā sucaritakammunā mīyati nimmīyatīti vimānaṃ, vīti vā sakuṇo vuccati, taṃ saṇṭhānena mīyati nimmīyatīti vimānantiādināpi vattabbo. Vimānaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ekayojanadviyojanādibhāvena pamāṇavisesayuttatāya, sobhātisayayogena ca visesato mānanīyatāya vimāna’’nti (vi. va. aṭṭha. ganthārambhakathā) vuttaṃ. Natthi agghametesanti anagghāni, aparimāṇagghāni agghitumasakkuṇeyyānīti vuttaṃ hoti. Patirūpaṃ, paccekaṃ vā attharitabbānīti paccattharaṇāni, tesaṃ satāni tathā. Uttarābhimukhanti uttaradisābhimukhaṃ. Dhammopi satthāyeva satthukiccanipphādanatoti vuttaṃ ‘‘buddhassa bhagavato āsanārahaṃ dhammāsanaṃ paññapetvā’’ti. Yathāha ‘‘yo kho…pe… mamaccayena satthā’’tiādi, (dī. ni. 2.216) tathāgatappaveditadhammadesakassa vā satthukiccāvahattā tathārūpe āsane nisīditumarahatīti dassetumpi evaṃ vuttaṃ. Āsanārahanti nisīdanārahaṃ. Dhammāsananti dhammadesakāsanaṃ, dhammaṃ vā kathetuṃ yuttāsanaṃ. Dantakhacitanti dantehi khacitaṃ, hatthidantehi katanti vuttaṃ hoti. ‘‘Danto nāma hatthidanto vuccatī’’ti hi vuttaṃ. Etthāti etasmiṃ dhammāsane. Mama kiccanti mama kammaṃ, mayā vā karaṇīyaṃ.

Kusumadāmāni ca tāni olambakāni ca, nên gọi là kusumadāmolambakāni. Ở đây, tính từ được đặt phía sau, như trong ví dụ ‘agyāhito’. Những tràng hoa rủ xuống nhiều loại khác nhau cũng như vậy, có tấm trướng đẹp đẽ, lộng lẫy, dường như tuôn ra, dường như phát ra những tràng hoa ấy, nên cũng như vậy. Được lấy bằng búa, được làm cho bằng phẳng, nên gọi là kuṭṭima, hoặc là koṭṭima, viên ngọc như thế, nên gọi là maṇikoṭṭima, maṇikoṭṭima được trang hoàng bằng nhiều loại bảo vật, bề mặt của nó cũng như vậy. Hoặc là, vì có bề mặt được làm bằng cách đẽo gọt các viên ngọc, được làm thành từ phiến ngọc, nên gọi là maṇikoṭṭima, chính bề mặt ấy, bề mặt maṇikoṭṭima được trang hoàng bằng nhiều loại bảo vật, cũng như vậy. Và giống như thế, công trình nền đất được hoàn thiện tốt đẹp, được trang hoàng bằng nhiều loại hoa cúng dường, nên được liên kết. Sự cúng dường hoa là pupphūpahāra. Ở đây, việc đề cập đến ‘trang hoàng bằng nhiều loại bảo vật’ là để minh họa cho việc ‘trang hoàng bằng nhiều loại hoa cúng dường’, việc đề cập đến ‘bề mặt maṇikoṭṭima’ là để minh họa cho ‘công trình nền đất được hoàn thiện tốt đẹp’, nên được hiểu như vậy. Nanti là maṇḍapaṃ. Brahmavimānasadisaṃ là danh từ trung tính chỉ hành động, nghĩa là, trang hoàng sao cho lộng lẫy như thiên cung của Phạm thiên. Được tôn kính một cách đặc biệt, nên gọi là vimāna. Còn các nhà ngữ pháp học thì nói rằng: ‘chư thiên đi lại, di chuyển trên không trung bằng phương tiện đó, nên gọi là vimāna’. Hoặc là, được đo lường, được tạo ra một cách đặc biệt bởi thiện nghiệp, nên gọi là vimāna, hoặc là, vī được gọi là con chim, nó được đo lường, được tạo ra theo hình dáng đó, nên gọi là vimāna, cũng có thể nói như vậy. Còn trong Chú giải Vimāna, có nói rằng: ‘vì có kích thước đặc biệt, một do tuần, hai do tuần v.v., và vì có vẻ đẹp vượt trội, nên được tôn kính một cách đặc biệt, nên gọi là vimāna’. Không có giá trị đối với chúng, nên gọi là anaggha, có nghĩa là, có giá trị không thể đo lường, không thể định giá được. Thích hợp, hoặc là, phải được trải ra riêng biệt, nên gọi là paccattharaṇa, hàng trăm tấm như vậy. Uttarābhimukhaṃ là hướng về phương bắc. Pháp cũng chính là bậc Đạo sư vì hoàn thành phận sự của bậc Đạo sư, do đó có nói rằng: ‘sau khi đã sắp đặt pháp tọa xứng đáng là chỗ ngồi của đức Phật, đức Thế Tôn’. Như Ngài đã nói: ‘này, sau khi ta diệt độ, ai là bậc Đạo sư…’ v.v., hoặc là, để chỉ ra rằng người thuyết pháp do đức Như Lai tuyên thuyết, vì gánh vác phận sự của bậc Đạo sư, xứng đáng ngồi trên pháp tọa như vậy, nên cũng nói như thế. Āsanārahaṃ là xứng đáng để ngồi. Dhammāsanaṃ là chỗ ngồi của người thuyết pháp, hoặc là chỗ ngồi thích hợp để thuyết pháp. Dantakhacitaṃ là được khảm bằng ngà, có nghĩa là được làm bằng ngà voi. Vì có nói rằng: ‘danta được gọi là ngà voi’. Etthā là trên pháp tọa này. Mama kiccaṃ là việc của ta, hoặc là việc ta phải làm.

Idāni āyasmato ānandassa asekkhabhūmisamāpajjanaṃ dassento ‘‘tasmiñca panā’’tiādimāha. Tattha tasmiñca pana divasaeti tathā raññā ārocāpitadivase, sāvaṇamāsassa kāḷapakkhacatutthadivaseti vuttaṃ hoti. Anatthajananato visasaṅkāsatāya kileso visaṃ, tassa khīṇāsavabhāvato aññathābhāvasaṅkhātā satti gandho. Tathā hi so [Pg.75] bhagavato parinibbānādīsu vilāpādimakāsi. Apica visajananakapupphādigandhapaṭibhāgatāya nānāvidhadukkhahetukiriyājananako kilesova ‘‘visagandho’’ti vuccati. Tathā hi so ‘‘visaṃ haratīti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā’’tiādinā (mahāni. 3) vuttoti. Apica visagandhonāma virūpo maṃsādigandho, taṃsadisatāya pana kileso. ‘‘Vissasaddo hi virūpe’’ti (dha. sa. ṭī. 624) abhidhammaṭīkāyaṃvuttaṃ. Addhāti ekaṃsato. Saṃveganti dhammasaṃvegaṃ. ‘‘Ohitabhārāna’’nti hi yebhuyyena, padhānena ca vuttaṃ. Edisesu pana ṭhānesu tadaññesampi dhammasaṃvegoyeva adhippeto. Tathā hi ‘‘saṃvego nāma sahottappaṃ ñāṇaṃ, so tassā bhagavato dassane uppajjī’’ti (vi. va. aṭṭha. 838) rajjumālāvimānavaṇṇanāyaṃvuttaṃ, sā ca tadā aviññātasāsanā anāgataphalāti. Itarathā hi cittutrāsavasena dosoyeva saṃvegoti āpajjati, evañca sati so tassa asekkhabhūmisamāpajjanassa ekaṃsakāraṇaṃ na siyā. Evamabhūto ca so idha na vattabboyevāti alamatipapañcena. Tenāti tasmā sve saṅghasannipātassa vattamānattā, sekkhasakaraṇīyattā vā. Te na yuttanti tava na yuttaṃ, tayā vā sannipātaṃ gantuṃ na patirūpaṃ.

Bây giờ, để chỉ ra sự chứng đắc bậc Vô học của trưởng lão Ānanda, ngài đã nói ‘tasmiñca panā’ v.v. Trong đó, vào ngày ấy, tức là vào ngày được vua cho biết, có nghĩa là vào ngày thứ tư của hắc nguyệt trong tháng Sāvaṇa. Vì tạo ra điều bất lợi, vì có vẻ đáng ngờ như chất độc, nên phiền não là chất độc, năng lực được gọi là sự biến đổi khác đi so với trạng thái đã đoạn tận lậu hoặc của vị ấy là mùi hương. Thật vậy, vị ấy đã than khóc v.v. khi đức Thế Tôn nhập Niết-bàn. Hơn nữa, vì tương tự như mùi của hoa độc v.v., phiền não tạo ra hành động là nguyên nhân của nhiều loại khổ đau, nên được gọi là ‘visagandha’. Thật vậy, điều đó đã được nói trong Mahāniddesa: ‘mang đi chất độc, nên là visattikā; có gốc rễ là độc, nên là visattikā; có quả là độc, nên là visattikā; hưởng thụ chất độc, nên là visattikā’ v.v. Hơn nữa, visagandha là mùi hôi thối của thịt cá v.v., còn phiền não, vì tương tự như vậy. Trong Chú giải Abhidhamma có nói rằng: ‘từ vissa có nghĩa là hôi thối’. Addhā là chắc chắn. Saṃvegaṃ là sự chấn động tâm linh. Câu ‘ohitabhārānaṃ’ được nói theo nghĩa đa số và theo nghĩa chính yếu. Còn trong những trường hợp như thế này, dhamma-saṃvega của cả những vị khác cũng được chủ ý đến. Thật vậy, trong phần giải thích về thiên cung của Rajjumālā có nói rằng: ‘saṃvega là trí tuệ đi cùng với sự hổ thẹn tội lỗi, điều đó đã khởi lên nơi bà khi thấy đức Thế Tôn’, và lúc đó, bà chưa biết giáo pháp, chưa chứng đắc quả vị. Nếu không, saṃvega sẽ chỉ là sân do sự hoảng sợ của tâm, và nếu như vậy, nó sẽ không phải là nguyên nhân duy nhất cho sự chứng đắc bậc Vô học của vị ấy. Và một saṃvega không phải như vậy thì không nên được nói đến ở đây, thôi đừng nói dài dòng nữa. Tena là vì vậy, vì ngày mai có cuộc họp Tăng, hoặc vì vẫn còn phận sự của bậc Hữu học. Te na yuttaṃ là không thích hợp với ngài, hoặc là ngài đi đến cuộc họp là không thích hợp.

Metanti mama etaṃ gamanaṃ. Yvāhanti yo ahaṃ, yanti vā kiriyāparāmasanaṃ, tena ‘‘gaccheyya’’nti ettha gamanakiriyaṃ parāmasati, kiriyāparāmasanassa ca yaṃ taṃ-saddassa ayaṃ pakati, yadidaṃ napuṃsakaliṅgena, ekavacanena ca yogyatā tathāyeva tattha tattha dassanato. Kiriyāya hi sabhāvato napuṃsakattamekattañca icchanti saddavidū. Āvajjesīti upanāmesi. Muttāti muccitā. Appattañcāti agatañca, bimbohane na tāva ṭhapitanti vuttaṃ hoti. Etasmiṃ antareti etthantare, iminā padadvayena dassitakālānaṃ vemajjhakkhaṇe, tathādassitakāladvayassa vā vivareti vuttaṃ hoti.

Metanti là mama etaṃ gamanaṃ (sự đi này của tôi). Yvāhanti là yo ahaṃ (tôi là người nào), hoặc yanti là sự xem xét về hành động, do đó ở đây trong câu ‘‘gaccheyyaṃ’’ nó xem xét hành động đi. Và đây là bản chất của từ yaṃ và taṃ vốn xem xét hành động, đó là sự thích hợp với trung tánh và số ít, do được thấy như vậy ở chỗ này chỗ kia. Quả vậy, các bậc thông thạo ngữ pháp mong muốn rằng hành động về phương diện tự tánh là trung tánh và số ít. Āvajjesīti là upanāmesi (đã hướng đến). Muttāti là muccitā (đã được giải thoát). Appattañcāti là agatañca (và chưa đến), được nói là chưa được đặt trên gối. Etasmiṃ antareti là etthantare (trong khoảng này), được nói là trong khoảnh khắc ở giữa của các thời điểm được chỉ ra bởi hai từ này, hoặc trong khoảng trống của hai thời điểm được chỉ ra như vậy.

‘‘Kāraṇe ceva citte ca, khaṇasmiṃ vivarepi ca;

Vemajjhādīsu atthesu ‘antarā’ti ravo gato’’ti.

“Từ ‘antarā’ được dùng trong các nghĩa là nguyên nhân, là tâm, là khoảnh khắc, cũng là khoảng trống; và trong các nghĩa là ở giữa, v.v...”

Hi vuttaṃ. Anupādāyāti taṇhādiṭṭhivasena kañci dhammaṃ aggahetvā, yehi vā kilesehi muccati, tesaṃ lesamattampi aggahetvā. Āsavehīti [Pg.76] bhavato ā bhavaggaṃ, dhammato ca ā gotrabhuṃ savanato pavattanato āsavasaññitehi kilesehi. Upalakkhaṇavacanamattañcetaṃ. Tadekaṭṭhatāya hi sabbehipi kilesehi sabbehipi pāpadhammehi cittaṃ vimuccatiyeva. Cittaṃ vimuccīti cittaṃ arahattamaggakkhaṇe āsavehi vimuccamānaṃ hutvā arahattaphalakkhaṇe vimucci. Tadatthaṃ vivarati ‘‘ayañhī’’tiādinā. Caṅkamenāti caṅkamanakiriyāya. Visesanti attanā laddhamaggaphalato visesamaggaphalaṃ. Vivaṭṭūpanissayabhūtaṃ kataṃ upacitaṃ puññaṃ yenāti katapuñño, arahattādhigamāya katādhikāroti attho. Padhānamanuyuñjāti vīriyamanuyuñjāhi, arahattasamāpattiyā anuyogaṃ karohīti vuttaṃ hoti. Hohisīti bhavissasi. Kathādosoti kathāya doso vitathabhāvo. Accāraddhanti ativiya āraddhaṃ. Uddhaccāyāti uddhatabhāvāya. Handāti vossaggavacanaṃ. Tena hi adhunāyeva yojemi, na panāhaṃ papañcaṃ karomīti vossaggaṃ karoti. Vīriyasamataṃ yojemīti caṅkamanavīriyassa adhimattattā tassa hāpanavasena samādhinā samatāpādanena vīriyassa samataṃ samabhāvaṃ yojemi, vīriyena vā samathasaṅkhātaṃ samādhiṃ yojemītipi attho. Dvidhāpi hi pāṭho dissati. Vissamissāmīti assasissāmi. Idāni tassa visesato pasaṃsanārahabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tenā’’tiādi vuttaṃ. Tenāti catuiriyāpathavirahitatākāraṇena. ‘‘Anipanno’’tiādīni paccuppannavacanāneva. Parinibbutopi so ākāseyeva parinibbāyi. Tasmā therassa kilesaparinibbānaṃ, khandhaparinibbānañca visesena pasaṃsārahaṃ acchariyabbhutamevāti.

Quả vậy, đã được nói. Anupādāyāti là không chấp thủ bất cứ pháp nào theo cách của ái và kiến, hoặc không chấp thủ dù chỉ một chút tàn dư của các phiền não mà vị ấy được giải thoát khỏi. Āsavehīti là từ các phiền não được gọi là lậu hoặc do chúng chảy đi, tuôn chảy, về phương diện cõi sống thì cho đến cõi hữu tưởng phi hữu tưởng, về phương diện pháp thì cho đến gotrabhu (chuyển tộc). Và đây chỉ là lời nói có tính cách ám chỉ. Quả vậy, do có cùng một nền tảng với chúng, tâm chắc chắn được giải thoát khỏi tất cả phiền não, khỏi tất cả các pháp ác. Cittaṃ vimuccīti là tâm, trong khoảnh khắc A-la-hán đạo đang được giải thoát khỏi các lậu hoặc, đã được giải thoát trong khoảnh khắc A-la-hán quả. Ngài giải thích ý nghĩa ấy bằng câu bắt đầu là ‘‘ayañhī’’. Caṅkamenāti là bằng hành động kinh hành. Visesanti là đạo và quả ưu việt hơn đạo và quả mà mình đã đắc. Vivaṭṭūpanissayabhūtaṃ kataṃ upacitaṃ puññaṃ yenāti katapuñño, nghĩa là người đã tạo quyền năng để chứng đắc A-la-hán. Padhānamanuyuñjāti được nói là: hãy nỗ lực tinh tấn, hãy thực hành chuyên cần để chứng nhập A-la-hán. Hohisīti là bhavissasi (ngươi sẽ là). Kathādosoti là lỗi của lời nói, là sự sai lầm. Accāraddhanti là đã được nỗ lực quá mức. Uddhaccāyāti là để có trạng thái trạo cử. Handāti là lời nói biểu thị sự quyết định. Vị ấy quyết định rằng: “Vậy thì, ngay bây giờ tôi sẽ thực hành, chứ tôi sẽ không trì hoãn.” Vīriyasamataṃ yojemīti là do sự tinh tấn kinh hành quá mức, bằng cách làm giảm nó, bằng cách làm cho quân bình với định, tôi thực hành sự quân bình, trạng thái đồng đều của tinh tấn; hoặc cũng có nghĩa là: tôi thực hành định, được gọi là chỉ, cùng với tinh tấn. Quả vậy, bản văn cũng được thấy theo hai cách. Vissamissāmīti là assasissāmi (tôi sẽ nghỉ ngơi). Bây giờ, để chỉ ra trạng thái đáng tán thán một cách đặc biệt của vị ấy, câu bắt đầu là ‘‘tenā’’ đã được nói. Tenāti là do nguyên nhân là không có bốn oai nghi. Những lời bắt đầu là ‘‘Anipanno’’ chỉ là những lời ở thì hiện tại. Vị ấy dù đã nhập diệt, đã nhập diệt ngay trên hư không. Do đó, sự tịch diệt phiền não và sự tịch diệt uẩn của vị trưởng lão đáng tán thán một cách đặc biệt, quả là kỳ diệu, phi thường.

Dutiyadivaseti therena arahattapattadivasato dutiyadivase. Pañcamiyanti tithīpekkhāya vuttaṃ, ‘‘dutiyadivase’’ti iminā tulyādhikaraṇaṃ. Bhinnaliṅgampi hi tulyatthapadaṃ dissati yathā ‘‘guṇo pamāṇaṃ, vīsati cittāni’’ iccādi. Kāḷapakkhassāti sāvaṇamāsakāḷapakkhassa. Paṭhamañhi māsaṃ khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇamakaṃsu, paṭhamamāsabhāvo ca majjhimappadesavohārena. Tattha hi purimapuṇṇamito yāva aparā puṇṇamī, tāva eko māsoti voharanti. Tato tīṇi divasāni rājā maṇḍapamakāsi, tato dutiyadivase thero arahattaṃ sacchākāsi, tatiyadivase pana sannipatitvā therā saṅgītimakaṃsu, tasmā āsaḷhimāsakāḷapakkhapāṭipadato yāva sāvaṇamāsakāḷapakkhapañcamī[Pg.77], tāva pañcadivasādhiko ekamāso hoti. Samānoti uppajjamāno. Haṭṭhatuṭṭhacittoti ativiya somanassacitto, pāmojjena vā haṭṭhacitto pītiyā tuṭṭhacitto. Ekaṃsanti ekasmiṃ aṃse, vāmaṃseti attho. Tathā hi vaṅgīsasuttavaṇṇanāyaṃ vuttaṃ –

Dutiyadivaseti là vào ngày thứ hai kể từ ngày vị trưởng lão chứng đắc A-la-hán. Pañcamiyanti được nói liên quan đến ngày tháng, đồng nhất vị trí với từ ‘‘dutiyadivase’’. Quả vậy, từ có nghĩa tương đương dù khác tánh vẫn được thấy, như là ‘‘guṇo pamāṇaṃ, vīsati cittāni’’ (phẩm chất là thước đo, hai mươi tâm), v.v... Kāḷapakkhassāti là của hắc nguyệt trong tháng Sāvaṇa. Quả vậy, trong tháng đầu tiên họ đã sửa chữa những chỗ hư hỏng và nứt vỡ, và việc là tháng đầu tiên là theo cách dùng ở Trung Ấn. Quả vậy, ở đó họ gọi khoảng thời gian từ ngày rằm trước cho đến ngày rằm sau là một tháng. Sau đó, trong ba ngày nhà vua đã dựng lễ đài, sau đó vào ngày thứ hai vị trưởng lão đã chứng ngộ A-la-hán, còn vào ngày thứ ba, sau khi tụ họp, các vị trưởng lão đã kết tập. Do đó, từ ngày mồng một hắc nguyệt tháng Āsāḷhi cho đến ngày mồng năm hắc nguyệt tháng Sāvaṇa là một tháng và hơn năm ngày. Samānoti là uppajjamāno (đang sanh khởi). Haṭṭhatuṭṭhacittoti là có tâm vô cùng hoan hỷ, hoặc có tâm hân hoan do sự vui mừng, có tâm mãn nguyện do hỷ. Ekaṃsanti là ekasmiṃ aṃse (trên một bên vai), nghĩa là trên vai trái. Quả vậy, đã được nói như vậy trong Chú giải kinh Vaṅgīsa –

‘‘Ekaṃsaṃ cīvaranti ettha puna saṇṭhāpanavasena evaṃ vuttaṃ, ekaṃsanti ca vāmaṃsaṃ pārupitvā ṭhitassetaṃ adhivacanaṃ. Yato yathā vāmaṃsaṃ pārupitvā ṭhitaṃ hoti, tathā cīvaraṃ katvāti evamassattho veditabbo’’ti (su. ni. aṭṭha. 2.345).

“Ở đây trong câu Ekaṃsaṃ cīvaraṃ, lại nữa, đã được nói như vậy theo cách sắp đặt cho ngay ngắn, và ekaṃsaṃ là tên gọi của (y) được mặc sau khi đắp vai trái. Bởi vì, ý nghĩa của nó nên được hiểu là: sau khi chỉnh y như thế nào để được mặc sau khi đắp vai trái.”

Bandha…pe… viyāti vaṇṭato pavuttasuparipakkatālaphalamiva. Paṇḍu…pe… viyāti sitapītapabhāyuttapaṇḍuromajakambale ṭhapito jātimā maṇi viya, jātivacanena cettha kuttimaṃ nivatteti. Samuggatapuṇṇacando viyāti juṇhapakkhapannarasuposathe samuggato soḷasakalāparipuṇṇo cando viya. Bālā…pe… viyāti taruṇasūriyapabhāsamphassena phullitasuvaṇṇavaṇṇaparāgagabbhaṃ satapattapaddhaṃ viya. ‘‘Piñjarasaddo hi hemavaṇṇapariyāyo’’ti (sārattha. ṭī. 1.22) sāratthadīpaniyaṃ vutto. Pariyodātenāti pabhassarena. Sappabhenāti vaṇṇappabhāya, sīlappabhāya ca samannāgatena. Sassirikenāti sarīrasobhaggādisaṅkhātāya siriyā ativiya sirimatā. Mukhavarenāti yathāvuttasobhāsamalaṅkatattā uttamamukhena. Kāmaṃ ‘‘ahamasmi arahattaṃ patto’’ti nārocesi, tathārūpāya pana uttamalīḷāya gamanato passantā sabbepi tamatthaṃ jānanti, tasmā ārocento viya hotīti āha ‘‘attano arahattappattiṃ ārocayamāno viya agamāsī’’ti.

“Bandha…pe… viya” có nghĩa là: Giống như trái thốt nốt chín muồi đã rụng khỏi cuống. “Paṇḍu…pe… viya” có nghĩa là: Giống như viên ngọc quý được đặt trên tấm thảm len xứ Paṇḍu và Roma có màu sắc trắng vàng; và ở đây, bằng từ “jāti” (quý), nó loại trừ viên ngọc nhân tạo. “Samuggatapuṇṇacando viya” có nghĩa là: Giống như mặt trăng tròn đầy mười sáu phần mọc lên vào ngày trai giới rằm tháng sáng. “Bālā…pe… viya” có nghĩa là: Giống như đóa sen trăm cánh có nhụy phấn màu vàng óng nở ra do tiếp xúc với ánh sáng của mặt trời lúc rạng đông. Trong Sāratthadīpanī-ṭīkā có nói rằng: “Thật vậy, từ ‘piñjara’ là một từ đồng nghĩa với ‘hemavaṇṇa’ (màu vàng óng)”. “Pariyodātena” có nghĩa là: Sáng chói. “Sappabhena” có nghĩa là: Có đầy đủ cả sắc quang và giới quang. “Sassirikena” có nghĩa là: Vô cùng uy nghi với vẻ uy nghi được gọi là vẻ đẹp của thân thể v.v... “Mukhavarena” có nghĩa là: Với khuôn mặt tối thượng vì được trang hoàng bởi vẻ đẹp đã được nói đến. Thật ra, ngài đã không tuyên bố: “Tôi đã đắc quả A-la-hán”. Tuy nhiên, do ngài đi với phong thái cao quý như vậy, tất cả những ai nhìn thấy đều biết được ý nghĩa đó. Do đó, ngài giống như đang tuyên bố, nên (chú giải) nói: “Ngài đã đi giống như đang tuyên bố sự chứng đắc A-la-hán quả của mình”.

Kimatthaṃ panāyaṃ evamārocayamāno viya agamāsīti? Vuccate – so hi ‘‘attupanāyikaṃ akatvā aññabyākaraṇaṃ bhagavatā saṃvaṇṇita’’nti manasi karitvā ‘‘sekkhatāya dhammavinayasaṅgītiyā gahetumayuttampi bahussutattā gaṇhissāmā’’ti nisinnānaṃ therānaṃ arahattappattivijānanena somanassuppādanatthaṃ, ‘‘appamatto hohī’’ti bhagavatā dinnaovādassa ca saphalatādīpanatthaṃ evamārocayamāno viya agamāsīti. Āyasmato mahākassapassa [Pg.78] etadahosi samasamaṭṭhapanādinā yathāvuttakāraṇena satthukappattā. Dhareyyāti vijjamāno bhaveyya. ‘‘Sobhati vata te āvuso ānanda arahattasamadhigamatā’’tiādinā sādhukāramadāsi. Ayamidha dīghabhāṇakānaṃ vādo. Khuddakabhāṇakesu ca suttanipātakhuddakapāṭhabhāṇakānaṃ vādotipi yujjati tadaṭṭhakathāsupi tathā vuttattā.

Lại nữa, vì sao vị này lại đi giống như đang tuyên bố như vậy? Xin được trả lời: Thật vậy, vị trưởng lão ấy đã tác ý rằng: “Việc tuyên bố (sự chứng đắc) của người khác mà không tự mình đề cập đến đã được Đức Thế Tôn tán thán”, và ngài làm vậy nhằm mục đích làm phát sinh hỷ lạc cho các vị trưởng lão đang ngồi, những vị đã nghĩ rằng: “Mặc dù không thích hợp để chọn một vị hữu học cho việc kết tập Pháp và Luật, nhưng chúng ta sẽ chọn (Ānanda) vì ngài là bậc đa văn”, bằng việc cho biết sự chứng đắc A-la-hán quả của ngài, và cũng nhằm mục đích chỉ rõ sự thành tựu kết quả của lời giáo huấn đã được Đức Thế Tôn ban cho: “Hãy tinh tấn”. Vì những lý do đó, ngài đã đi giống như đang tuyên bố như vậy. Trưởng lão Mahākassapa đã có suy nghĩ này: (Ngài Ānanda) đã đạt đến địa vị của Bậc Đạo Sư do những lý do đã nêu như việc đặt ngài ngang bằng (với Đức Phật) v.v... “Dhareyya” có nghĩa là “hãy còn sống”. (Ngài Mahākassapa) đã tán thán bằng những lời như: “Thật tốt đẹp thay, hiền giả Ānanda, sự chứng đắc A-la-hán quả của hiền giả”. Đây là quan điểm của các vị Dīghabhāṇaka. Và trong số các vị Khuddakabhāṇaka, quan điểm của các vị tụng đọc Suttanipāta và Khuddakapāṭha cũng hợp lý, vì trong các bản chú giải của những kinh đó cũng nói như vậy.

Majjhimaṃ nikāyaṃ bhaṇanti sīlenāti majjhimabhāṇakā, tappaguṇā ācariyā. Yathāvuḍḍhanti vuḍḍhapaṭipāṭiṃ, tadanatikkamitvā vā. Tatthāti tasmiṃ bhikkhusaṅghe. Ānandassa etamāsananti sambandho. Tasmiṃ samayeti tasmiṃ evaṃkathanasamaye. Thero cintesi ‘‘kuhiṃ gato’’ti pucchantānaṃ attānaṃ dassente ativiya pākaṭabhāvena bhavissamānattā, ayampi majjhimabhāṇakesveva ekaccānaṃ vādo, tasmā itipi eke vadantīti sambandho. Ākāsena āgantvā attano āsaneyeva attānaṃ dassesītipi tesameva ekacce vadanti. Pulliṅgavisaye hi ‘‘eke’’ti vutte sabbattha ‘‘ekacce’’ti attho veditabbo. Tīsupi cettha vādesu tesaṃ tesaṃ bhāṇakānaṃ tena tenākārena āgatamattaṃ ṭhapetvā visuṃ visuṃ vacane aññaṃ visesakāraṇaṃ natthi. Sattamāsaṃ katāya hi dhammavinayasaṅgītiyā kadāci pakatiyāva, kadāci pathaviyaṃ nimujjitvā, kadāci ākāsena āgatattā taṃ tadāgamanamupādāya tathā tathā vadanti. Apica saṅgītiyā ādidivaseyeva paṭhamaṃ pakatiyā āgantvā tato paraṃ ākāsamabbhuggantvā parisaṃ pattakāle tato otaritvā bhikkhupantiṃ apīḷento pathaviyaṃ nimujjitvā āsane attānaṃ dassesītipi vadanti. Yathā vā tathā vā āgacchatu, āgamanākāramattaṃ na pamāṇaṃ, āgantvā gatakāle āyasmato mahākassapassa sādhukāradānameva pamāṇaṃ satthārā dātabbasādhukāradāneneva arahattappattiyā aññesampi ñāpitattā, bhagavati dharamāne paṭiggahetabbāya ca pasaṃsāya therassa paṭiggahitattā. Tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘yathā vā’’tiādimāha. Sabbatthāpīti sabbesupi tīsu vādesu.

Các vị thường tụng đọc Majjhima Nikāya (Trung Bộ Kinh) nên được gọi là Majjhimabhāṇaka; đó là các vị ācariya có phẩm chất đó. “Yathāvuḍḍhaṃ” có nghĩa là theo thứ tự hạ lạp, hoặc không vượt qua thứ tự đó. “Tattha” có nghĩa là trong Tăng chúng đó. Cần hiểu mối liên hệ là: “Đây là chỗ ngồi của Ānanda”. “Tasmiṃ samaye” có nghĩa là vào lúc nói như vậy. Vị trưởng lão đã suy nghĩ rằng vì ngài sẽ xuất hiện một cách rất rõ ràng khi trình diện trước những người đang hỏi: “Ngài đã đi đâu?”. Đây cũng là quan điểm của một số vị trong nhóm Majjhimabhāṇaka. Do đó, cần hiểu mối liên hệ là: “Một số vị cũng nói như vậy”. Một số vị trong chính nhóm đó cũng nói rằng: “Ngài đã đến bằng không trung và xuất hiện ngay tại chỗ ngồi của mình”. Thật vậy, trong trường hợp giống đực, khi nói “eke”, cần hiểu nghĩa là “ekacce” (một số) ở mọi nơi. Và ở đây, trong cả ba quan điểm, ngoài việc chỉ nêu ra cách thức đến của các vị tụng đọc tương ứng theo cách này hay cách khác, không có lý do đặc biệt nào khác trong lời nói riêng của họ. Thật vậy, vì cuộc kết tập Pháp và Luật được thực hiện trong bảy tháng, và do ngài đôi khi đến một cách bình thường, đôi khi độn thổ, đôi khi đến bằng không trung, nên họ nói như vậy dựa vào cách thức đến của ngài vào lúc đó. Hơn nữa, họ cũng nói rằng vào ngày đầu tiên của cuộc kết tập, ngài đến bình thường trước, sau đó bay lên không trung, khi đến hội chúng thì từ đó hạ xuống, không làm phiền hàng chư Tăng, độn thổ và xuất hiện tại chỗ ngồi. Dù ngài đến bằng cách nào đi nữa, chỉ riêng cách thức đến không phải là tiêu chuẩn; việc trưởng lão Mahākassapa tán thán khi ngài đã đến mới là tiêu chuẩn, vì sự chứng đắc A-la-hán quả đã được cho những người khác biết chính bằng sự tán thán mà lẽ ra Bậc Đạo Sư đã ban cho, và vì vị trưởng lão đã nhận được lời tán thán mà lẽ ra ngài đã nhận được khi Đức Thế Tôn còn tại thế. Do đó, để chỉ ra ý nghĩa đó, (chú giải) đã nói những lời bắt đầu bằng “yathā vā”. “Sabbatthāpi” có nghĩa là trong cả ba quan điểm.

Bhikkhū āmantesīti bhikkhū ālapīti ayamettha attho, aññatra pana ñāpanepi dissati yathā ‘‘āmantayāmi vo bhikkhave, (dī. ni. 2.218) paṭivedayāmi vo bhikkhave’’ti [Pg.79] (a. ni. 7.72) pakkosanepi dissati yathā ‘‘ehi tvaṃ bhikkhu mama vacanena sāriputtaṃ āmantehī’’ti (a. ni. 9.11) ālapanepi dissati yathā ‘‘tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi ‘bhikkhavo’ti’’ (saṃ. ni. 1.249), idhāpi ālapaneti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vuttaṃ. Ālapanamattassa pana abhāvato ‘‘kiṃ paṭhamaṃ saṅgāyāmā’’tiādinā vuttena viññāpiyamānatthantarena ca sahacaraṇato ñāpaneva vaṭṭati, tasmā āmantesīti paṭivedesi viññāpesīti attho vattabbo. ‘‘Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi ‘bhikkhavo’ti, ‘bhaddante’ti te bhikkhū bhagavato paccassosu’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.249) hi ālapanamattameva dissati, na viññāpiyamānatthantaraṃ, taṃ pana ‘‘bhūtapubbaṃ bhikkhave’’tiādinā (saṃ. ni. 1.249) paccekameva āraddhaṃ. Tasmā tādisesveva ālapane vaṭṭatīti no takko. Saddavidū pana vadanti ‘‘āmantayitvā devindo, vissakammaṃ mahiddhika’ntiādīsu (cariyā. 107) viya mantasaddo guttabhāsane. Tasmā ‘āmantesī’ti etassa sammantayīti attho’’ti. ‘‘Āvuso’’tiādi āmantanākāradīpanaṃ. Dhammaṃ vā vinayaṃ vāti ettha vā-saddo vikappane, tena ‘‘kimekaṃ tesu paṭhamaṃ saṅgāyāmā’’ti dasseti. Kasmā āyūti āha ‘‘vinaye ṭhite’’tiādi. ‘‘Yasmā, tasmā’’ti ca ajjhāharitvā yojetabbaṃ. Tasmāti tāya āyusarikkhatāya. Dhuranti jeṭṭhakaṃ. No nappahotīti pahotiyeva. Dvipaṭisedho hi saha atisayena pakatyatthadīpako.

Bhikkhū āmantesīti có nghĩa là bhikkhū ālapi (gọi các vị tỳ khưu), đây là ý nghĩa ở đây. Tuy nhiên, ở chỗ khác, nó cũng được thấy theo nghĩa thông báo (ñāpana), ví dụ như: “Này các tỳ khưu, ta thông báo cho các ngươi, (dī. ni. 2.218) này các tỳ khưu, ta cho các ngươi biết.” (a. ni. 7.72) Nó cũng được thấy theo nghĩa gọi đến (pakkosana), ví dụ như: “Này tỳ khưu, ngươi hãy đi, nhân danh ta mà gọi Sāriputta đến.” (a. ni. 9.11) Nó cũng được thấy theo nghĩa xưng hô (ālapana), ví dụ như: “Khi ấy, đức Thế Tôn đã xưng hô với các vị tỳ khưu rằng: ‘Này các tỳ khưu.’” (saṃ. ni. 1.249) Ở đây cũng vậy, trong Sāratthadīpanī (sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) đã nói là theo nghĩa xưng hô. Tuy nhiên, vì không chỉ đơn thuần là xưng hô, và vì nó đi cùng với một ý nghĩa khác cần được thông báo, được nói đến qua câu “chúng ta nên kết tập điều gì trước tiên?” v.v..., nên nó chỉ phù hợp với nghĩa thông báo (ñāpana). Do đó, ý nghĩa của āmantesi được nói là paṭivedesi viññāpesi (đã cho biết, đã thông báo). Thật vậy, trong các đoạn như “Khi ấy, đức Thế Tôn đã xưng hô với các vị tỳ khưu rằng: ‘Này các tỳ khưu.’ Các vị tỳ khưu ấy đã vâng đáp đức Thế Tôn rằng: ‘Bạch ngài.’” (saṃ. ni. 1.249), chỉ thấy có nghĩa là xưng hô đơn thuần, không có ý nghĩa khác cần được thông báo. Ý nghĩa đó được bắt đầu riêng biệt qua câu “Này các tỳ khưu, thuở quá khứ” v.v... (saṃ. ni. 1.249). Do đó, theo ý kiến của chúng tôi, nó chỉ phù hợp với nghĩa xưng hô trong những trường hợp như vậy. Tuy nhiên, các nhà ngữ pháp học nói rằng: “Giống như trong các đoạn ‘Devinda, sau khi hội ý với Vissakamma đầy thần lực’ v.v... (cariyā. 107), từ manta có nghĩa là lời nói bí mật. Do đó, ý nghĩa của ‘āmantesi’ là sammantayi (đã hội ý).” Câu “Āvuso” v.v... là để chỉ cách thức xưng hô. Trong câu “Dhammaṃ vā vinayaṃ vā,” từ vā có nghĩa là lựa chọn (vikappana), qua đó nó chỉ ra rằng “chúng ta nên kết tập điều nào trước tiên trong số chúng?” Về câu hỏi “Tại sao (Luật) là tuổi thọ?” ngài nói “vinaye ṭhite” v.v... Cần phải thêm vào và kết hợp “Yasmā, tasmā.” Tasmā có nghĩa là do sự tương đương với tuổi thọ đó. Dhuraṃ có nghĩa là người đứng đầu. No nappahoti có nghĩa là có khả năng. Thật vậy, hai lần phủ định cùng với sự nhấn mạnh (atisaya) sẽ làm rõ ý nghĩa tự nhiên.

Etadagganti eso aggo. Liṅgavipallāsena hi ayaṃ niddeso. Yadidanti ca yo ayaṃ, yadidaṃ khandhapañcakanti vā yojetabbaṃ. Evañhi sati ‘‘etadagga’’nti yathārutaliṅgameva. ‘‘Yadida’’nti padassa ca ayaṃ sabhāvo, yā tassa tassa atthassa vattabbassa liṅgānurūpena ‘‘yo aya’’nti vā ‘‘yā aya’’nti vā ‘‘yaṃ ida’’nti vā yojetabbatā tathāyevassa tattha tattha dassitattā. Bhikkhūnaṃ vinayadharānanti niddhāraṇachaṭṭhīniddeso.

Etadagganti có nghĩa là eso aggo (vị này là tối thắng). Thật vậy, sự chỉ định này là do sự thay đổi về giống (liṅgavipallāsa). Và yadidaṃ nên được kết hợp là yo ayaṃ (vị này), hoặc là yadidaṃ khandhapañcakaṃ (năm uẩn này). Thật vậy, khi như vậy, “etadaggaṃ” sẽ đúng theo giống như đã được nghe (trung tính). Và đây là bản chất của từ “yadidaṃ,” vì ở nhiều nơi khác nhau, nó đã được chỉ ra rằng nó có thể được kết hợp thành “yo ayaṃ” (nam tính), “yā ayaṃ” (nữ tính), hoặc “yaṃ idaṃ” (trung tính) tùy theo giống của ý nghĩa tương ứng cần được nói đến. Bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ là sự chỉ định ở sở hữu cách trong ý nghĩa xác định (niddhāraṇa).

Attanāva attānaṃ sammannīti sayameva attānaṃ sammataṃ akāsi. ‘‘Attanā’’ti hi idaṃ tatiyāvisesanaṃ bhavati, tañca parehi sammannanaṃ nivatteti, ‘‘attanā’’ti vā ayaṃ vibhatyantapatirūpako abyayasaddo[Pg.80]. Keci pana ‘‘liṅgatthe tatiyā abhihitakattubhāvato’’ti vadanti. Tadayuttameva ‘‘thero’’ti kattuno vijjamānattā. Vissajjanatthāya attanāva attānaṃ sammannīti yojetabbaṃ. Pucchadhātussa dvikammikattā ‘‘upāliṃ vinaya’’nti kammadvayaṃ vuttaṃ.

Attanāva attānaṃ sammannīti có nghĩa là sayaṃ attānaṃ sammataṃ akāsi (tự mình công nhận chính mình). Thật vậy, “attanā” ở đây là một tính từ ở công cụ cách, và nó loại trừ sự công nhận bởi người khác. Hoặc, “attanā” này là một bất biến từ (abyayasadda) có hình thức giống như một từ có biến cách ở cuối. Tuy nhiên, một số người nói rằng: “Công cụ cách ở đây có nghĩa là chủ cách (liṅgattha) vì chủ từ đã được nêu rõ (abhihitakattu).” Điều đó không hợp lý, vì chủ từ “thero” đã có mặt. Để trả lời, nên kết hợp là attanāva attānaṃ sammanni (tự mình công nhận chính mình). Do động từ pucchati (hỏi) có hai đối cách (dvikammika), nên hai đối cách “upāliṃ vinayaṃ” đã được nói đến.

Bījaniṃ gahetvāti ettha bījanīgahaṇaṃ dhammakathikānaṃ dhammatāti veditabbaṃ. Tāya hi dhammakathikānaṃ parisāya hatthakukkuccamukhavikārādi paṭicchādīyati. Bhagavā ca dhammakathikānaṃ dhammatādassanatthameva vicitrabījaniṃ gaṇhāti. Aññathā hi sabbassapi lokassa alaṅkārabhūtaṃ paramukkaṃsagatasikkhāsaṃyamānaṃ buddhānaṃ mukhacandamaṇḍalaṃ paṭicchādetabbaṃ na siyā. ‘‘Paṭhamaṃ āvuso upāli pārājikaṃ kattha paññatta’’nti kasmā vuttaṃ, nanu tassa saṅgītiyā purimakāle paṭhamabhāvo na yuttoti? No na yutto bhagavatā paññattānukkamena, pātimokkhuddesānukkamena ca paṭhamabhāvassa siddhattā. Yebhuyyena hi tīṇi piṭakāni bhagavato dharamānakāle ṭhitānukkameneva saṅgītāni, visesato vinayābhidhammapiṭakānīti daṭṭhabbaṃ. Kismiṃ vatthusminti, methunadhammeti ca nimittatthe bhummavacanaṃ. ‘‘Kattha paññatta’’ntiādinā dassitena saha tadavasiṭṭhampi saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘vatthumpi pucchī’’tiādi vuttaṃ.

Trong câu “Bījaniṃ gahetvā,” cần hiểu rằng việc cầm quạt (bījanīgahaṇa) là thông lệ (dhammatā) của các vị thuyết pháp. Thật vậy, nhờ đó mà những cử chỉ không đúng mực của tay, sự biến đổi của nét mặt, v.v... của các vị thuyết pháp giữa hội chúng được che đậy. Và đức Thế Tôn cầm chiếc quạt được trang trí chỉ nhằm mục đích chỉ ra thông lệ của các vị thuyết pháp. Nếu không, khuôn mặt tròn như mặt trăng của các vị Phật, những người là trang sức cho toàn thế giới và có sự thu thúc trong học giới đã đạt đến mức độ cao nhất, sẽ không nên bị che khuất. Tại sao lại nói: “Thưa hiền giả Upāli, điều pārājika thứ nhất được chế định ở đâu?” Chẳng phải việc nó là thứ nhất là không hợp lý vào thời điểm trước khi kết tập hay sao? Không phải là không hợp lý. Nó hợp lý vì tính chất thứ nhất của nó đã được xác lập theo thứ tự chế định của đức Thế Tôn và theo thứ tự của Pātimokkha uddesa. Thật vậy, phần lớn ba tạng kinh điển đã được kết tập theo đúng thứ tự đã có vào thời đức Thế Tôn còn tại thế, đặc biệt là Luật tạng và A-tì-đàm tạng, điều này cần được ghi nhận. Trong “kismiṃ vatthusmiṃ” và “methunadhamme,” vị trí cách (bhummavacana) được dùng với ý nghĩa chỉ định (nimitta). Cùng với những gì đã được chỉ ra qua câu “kattha paññatta” v.v..., để trình bày bằng cách bao gồm cả phần còn lại, câu “vatthumpi pucchī” v.v... đã được nói đến.

Saṅgītikārakavacanasammissaṃ vā nu kho, suddhaṃ vā buddhavacananti āsaṅkāpariharaṇatthaṃ, yathāsaṅgītasseva pamāṇabhāvaṃ dassanatthañca pucchaṃ samuddharitvā vissajjento ‘‘kiṃ panetthā’’tiādimāha. Ettha paṭhamapārājiketi etissaṃ tathāsaṅgītāya paṭhamapārājikapāḷiyaṃ. Tenevāha ‘‘na hi tathāgatā ekabyañjanampi niratthakaṃ vadantī’’ti. Apanetabbanti atirekabhāvena niratthakatāya, vitathabhāvena vā ayuttatāya chaḍḍetabbavacanaṃ. Pakkhipitabbanti asampuṇṇatāya upanetabbavacanaṃ. Kasmāti āha ‘‘na hī’’tiādi. Sāvakānaṃ pana devatānaṃ vā bhāsiteti bhagavato pucchāthomanādivasena bhāsitaṃ sandhāyāha. Sabbatthāpīti bhagavato sāvakānaṃ devatānañca bhāsitepi. Taṃ pana pakkhipanaṃ sambandhavacanamattasseva, na sabhāvāyuttiyā atthassāti dasseti ‘‘kiṃ pana ta’’ntiādinā sambandhavacanamattanti pubbāparasambandhavacanameva. Idaṃ paṭhamapārājikanti vavatthapetvā ṭhapesuṃ imināva vācanāmaggena uggahaṇadhāraṇādikiccanipphādanatthaṃ, tadatthameva ca gaṇasajjhāyamakaṃsu ‘‘tena…pe… viharatī’’ti. Sajjhāyārambhakāleyeva pathavī akampitthāti vadanti, tadidaṃ pana pathavīkampanaṃ therānaṃ dhammasajjhāyānubhāvenāti [Pg.81] ñāpetuṃ ‘‘sādhukāraṃ dadamānā viyā’’ti vuttaṃ. Udakapariyantanti pathavīsandhārakaudakapariyantaṃ. Tasmiñhi caliteyeva sāpi calati, etena ca padesapathavīkampanaṃ nivatteti.

Để loại trừ sự nghi ngờ rằng: "Đây là lời của chư vị kết tập trộn lẫn hay là lời Phật thuần túy?", và để chỉ ra rằng chỉ có những gì đã được kết tập mới là tiêu chuẩn, ngài đã nêu lên câu hỏi và giải đáp bằng cách nói "kiṃ panetthā" v.v... Ở đây, "paṭhamapārājike" có nghĩa là trong bản Pāḷi về điều Pārājika thứ nhất đã được kết tập như vậy. Do đó, ngài nói: "Chư Như Lai không nói một âm nào vô ích". "Apanetabbaṃ" là lời nên được loại bỏ do thừa thãi, vô ích, hoặc sai lầm, không thích hợp. "Pakkhipitabbaṃ" là lời nên được thêm vào do không đầy đủ. Tại sao? Ngài nói "na hī" v.v... Còn câu "sāvakānaṃ pana devatānaṃ vā bhāsitaṃ" (lời nói của các vị Thinh văn hay chư Thiên), ngài nói điều này nhắm đến những lời được nói bởi các vị Thinh văn và chư Thiên qua việc hỏi, tán thán Đức Thế Tôn v.v... "Sabbatthāpi" có nghĩa là trong cả lời nói của Đức Thế Tôn, các vị Thinh văn và chư Thiên. Việc thêm vào đó chỉ là những lời nối kết, chứ không phải thêm vào ý nghĩa không phù hợp với bản chất, ngài chỉ ra điều này bằng câu "kiṃ pana ta" v.v... "Sambandhavacanamattaṃ" chỉ là lời nối kết trước sau. Sau khi xác định "Đây là điều Pārājika thứ nhất", các ngài đã đặt nó xuống theo đúng trình tự văn bản này để hoàn thành các phận sự như học thuộc, ghi nhớ v.v... và cũng vì mục đích đó, các ngài đã thực hiện việc trùng tụng tập thể "tena…pe… viharatī". Các vị thầy nói rằng: "Mặt đất đã rung chuyển ngay khi bắt đầu trùng tụng". Tuy nhiên, để cho biết rằng sự rung chuyển của mặt đất này là do oai lực trùng tụng Pháp của các vị Trưởng lão, nên đã nói "sādhukāraṃ dadamānā viyā" (như đang tán thán 'lành thay'). "Udakapariyantaṃ" có nghĩa là cho đến tận cùng của lớp nước nâng đỡ trái đất. Vì khi lớp nước ấy chuyển động thì trái đất cũng chuyển động. Và bằng từ này, ngài đã loại trừ trường hợp rung chuyển một phần của mặt đất.

Kiñcāpi pāḷiyaṃ gaṇanā natthi, saṅgītimāropitāni pana ettakānevāti dīpetuṃ ‘‘pañcasattati sikkhāpadānī’’ti vuttaṃ ‘‘purimanayenevā’’ti etena sādhukāraṃ dadamānā viyāti atthamāha. Na kevalaṃ sikkhāpadakaṇḍavibhaṅganiyameneva, atha kho pamāṇaniyamenāpīti dassetuṃ ‘‘catusaṭṭhibhāṇavārā’’ti vuttaṃ. Ettha ca bhāṇavāroti –

Mặc dù trong Pāḷi không có sự đếm số, nhưng để chỉ ra rằng các điều học được đưa vào kỳ kết tập chỉ có chừng ấy, nên đã nói "pañcasattati sikkhāpadāni" (bảy mươi lăm điều học). Bằng câu "purimanayeneva" (theo phương pháp trước), ngài nói lên ý nghĩa "như đang tán thán 'lành thay'". Để chỉ ra rằng (sự rung chuyển của mặt đất) không chỉ do việc xác định sự phân chia các chương điều học, mà còn do việc xác định số lượng, nên đã nói "catusaṭṭhibhāṇavārā" (sáu mươi bốn tụng phẩm). Và ở đây, "bhāṇavāro" là –

‘‘Aṭṭhakkharā ekapadaṃ, ekagāthā catuppadaṃ;

Gāthā cekā mato gantho, gantho bāttiṃsatakkharo.

"Tám mẫu tự là một câu (pada), bốn câu là một kệ (gāthā); Một kệ được xem là một quyển (gantha), một quyển có ba mươi hai mẫu tự.

Bāttiṃsakkharaganthānaṃ, paññāsadvisataṃ pana;

Bhāṇavāro mato eko, svaṭṭhakkharasahassako’’ti.

Hai trăm năm mươi quyển có ba mươi hai mẫu tự, được xem là một tụng phẩm (bhāṇavāra), nó có tám ngàn mẫu tự."

Evaṃ aṭṭhakkharasahassaparimāṇo pāṭho vuccati. Bhaṇitabbo vāro yassāti hi bhāṇavāro, ekena sajjhāyanamaggena kathetabbavāroti attho. Khandhakanti mahāvaggacūḷavaggaṃ. Khandhānaṃ samūhato, pakāsanato vā khandhakoti hi vuccati, khandhāti cettha pabbajjūpasampadādivinayakammasaṅkhātā, cārittavārittasikkhāpadasaṅkhātā ca paññattiyo adhippetā. Pabbajjādīni hi bhagavatā paññattattā paññattiyoti vuccanti. Paññattiyañca khandhasaddo dissati ‘‘dārukkhandho, (a. ni. 6.41) aggikkhandho (a. ni. 7.72), udakakkhandho’’tiādīsu (a. ni. 5.45; 6.37) viya. Apica bhāgarāsaṭṭhatāpi yujjatiyeva tāsaṃ paññattīnaṃ bhāgato, rāsito ca vibhattattā, taṃ pana vinayapiṭakaṃ bhāṇakehi rakkhitaṃ gopitaṃ saṅgahāruḷhanayeneva cirakālaṃ anassamānaṃ hutvā patiṭṭhahissatīti āyasmantaṃ upālittheraṃ paṭicchāpesuṃ ‘‘āvuso imaṃ tuyhaṃ nissitake vācehī’’ti.

Như vậy, một đoạn văn bản có số lượng tám ngàn mẫu tự được gọi là một tụng phẩm. Vì "bhāṇavāro" là "cái có lượt để tụng đọc", nghĩa là lượt được nói ra qua một lần trùng tụng. "Khandhaka" là Mahāvagga (Đại Phẩm) và Cūḷavagga (Tiểu Phẩm). Vì nó được gọi là "khandhaka" do là sự tập hợp (samūha) của các uẩn (khandha) hoặc do làm sáng tỏ (pakāsana) các uẩn. Và ở đây, "khandha" được hiểu là các chế định được gọi là các phận sự giới luật như xuất gia, cụ túc v.v... và các điều học thuộc hành trì và ngăn cấm. Vì các việc như xuất gia v.v... được Đức Thế Tôn chế định nên được gọi là các chế định (paññatti). Và từ "khandha" được thấy có nghĩa là chế định, như trong các trường hợp "dārukkhandho" (khúc gỗ), "aggikkhandho" (đống lửa), "udakakkhandho" (khối nước) v.v... Hơn nữa, ý nghĩa là phần (bhāga) và tập hợp (rāsi) cũng thích hợp, vì các chế định ấy được phân chia theo phần và theo tập hợp. Và rằng: "Tạng Luật này, được các vị tụng đọc gìn giữ, bảo vệ, sẽ tồn tại lâu dài không bị mai một theo phương pháp đã được kết tập", (nghĩ vậy nên) các ngài đã giao phó cho Trưởng lão Upāli đáng kính rằng: "Này hiền hữu, hãy dạy Tạng Luật này cho các đệ tử của ngài".

Dhammaṃ saṅgāyitukāmoti suttantābhidhammasaṅgītiṃ kattukāmo ‘‘dhammo ca vinayo ca desito paññatto’’tiādīsu (dī. ni. 2.216) viya pārisesanayena dhammasaddassa suttantābhidhammesveva pavattanato. Ayamattho upari āvi bhavissati.

"Dhammaṃ saṅgāyitukāmo" (muốn kết tập Pháp) có nghĩa là muốn thực hiện việc kết tập Kinh tạng và A-tỳ-đàm tạng. Vì, giống như trong câu "Pháp và Luật đã được thuyết giảng và chế định" v.v..., theo phương pháp loại trừ (pārisesanayena), từ "dhamma" chỉ được dùng cho Kinh tạng và A-tỳ-đàm tạng. Ý nghĩa này sẽ trở nên rõ ràng ở phần sau.

Saṅghaṃ ñāpesīti ettha heṭṭhā vuttanayena attho veditabbo. Kataraṃ āvuso piṭakanti vinayāvasesesu dvīsu piṭakesu kataraṃ piṭakaṃ. Vinayābhidhammānampi [Pg.82] khuddakasaṅgītipariyāpannattā tamantarena vuttaṃ ‘‘suttantapiṭake catasso saṅgītiyo’’ti. Saṅgītiyoti ca saṅgāyanakāle dīghādivasena visuṃ visuṃ niyametvā saṅgayhamānattā nikāyāva vuccanti. Tenāha ‘‘dīghasaṅgīti’’ntiādi. Suttāneva sampiṇḍetvā vaggakaraṇavasena tayo vaggā, nāññānīti dassetuṃ ‘‘catuttiṃsa suttāni tayo vaggā’’ti vuttaṃ. Tasmā catuttisaṃ suttāni tayo vaggā honti, suttāni vā catuttiṃsa, tesaṃ vaggakaraṇavasena tayo vaggā, tesu tīsu vaggesūti yojetabbaṃ. ‘‘Brahmajālasuttaṃ nāma atthi, taṃ paṭhamaṃ saṅgāyāmā’’ti vutte kasmāti codanāsambhavato ‘‘tividhasīlālaṅkata’’ntiādimāha. Hetugabbhāni hi etāni. Cūḷamajjhimamahāsīlavasena tividhassāpi sīlassa pakāsanattā tena alaṅkataṃ vibhūsitaṃ tathā nānāvidhe micchājīvabhūte kuhanalapanādayo viddhaṃsetīti nānāvidhamicchājīvakuhanalapanādividdhaṃsanaṃ. Tattha kuhanāti kuhāyanā, paccayapaṭisevanasāmantajappanairiyāpathasannissitasaṅkhātena tividhena vatthunā vimhāpanāti attho. Lapanāti vihāraṃ āgate manusse disvā ‘‘kimatthāya bhonto āgatā, kiṃ bhikkhū nimantetuṃ. Yadi evaṃ gacchatha, ahaṃ pacchato bhikkhū gahetvā āgacchāmī’’ti evamādinā bhāsanā. Ādisaddena pupphadānādayo, nemittikatādayo ca saṅgaṇhāti. Apicettha micchājīvasaddena kuhanalapanāhi sesaṃ anesanaṃ gaṇhāti. Ādisaddena pana tadavasesaṃ mahicchatādikaṃ dussilyanti daṭṭhabbaṃ. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo eva paliveṭhanaṭṭhena jālasarikkhatāya jālaṃ, tassa viniveṭhanaṃ apaliveṭhakaraṇaṃ tathā.

Ở đây, trong câu: ‘Saṅghaṃ ñāpesi,’ ý nghĩa nên được hiểu theo phương cách đã được nói ở dưới. Câu: ‘Thưa hiền giả, tạng nào?’ có nghĩa là: trong hai tạng còn lại ngoài tạng Luật, là tạng nào? Do cả tạng Luật và tạng Vi Diệu Pháp cũng được bao gồm trong Tiểu Kết tập, nên đã được nói không kể đến chúng rằng: ‘trong tạng Kinh có bốn kỳ kết tập.’ Và ‘các kỳ kết tập’ (saṅgītiyo), do được thu thập lại bằng cách xác định riêng biệt theo Trường Bộ v.v... vào lúc kết tập, nên chính các bộ (nikāya) được gọi là (saṅgīti). Do đó, ngài đã nói: ‘kết tập Trường Bộ’ (dīghasaṅgīti) v.v... Để chỉ ra rằng: ‘chỉ có ba phẩm do việc gom các bài kinh lại và làm thành phẩm, chứ không có các phẩm khác,’ nên đã được nói rằng: ‘ba mươi bốn bài kinh, ba phẩm.’ Do đó, ba mươi bốn bài kinh là ba phẩm. Hoặc là, có ba mươi bốn bài kinh, do việc làm thành phẩm của chúng nên có ba phẩm. Nên được phối hợp là: ‘trong ba phẩm ấy.’ Khi được nói rằng: ‘Có kinh tên là Phạm Võng, chúng ta hãy kết tập kinh ấy trước tiên,’ do có khả năng bị chất vấn ‘tại sao?,’ ngài đã nói: ‘được trang hoàng bởi ba loại giới’ v.v... Vì rằng những (từ) này chứa đựng nguyên nhân. Do việc làm sáng tỏ cả ba loại giới theo cách Tiểu giới, Trung giới, Đại giới, nên được trang hoàng, được tô điểm bởi điều đó. Tương tự, vì nó phá tan các điều như lừa phỉnh, ba hoa v.v... vốn là tà mạng nhiều loại, nên (được gọi là) sự phá tan tà mạng, lừa phỉnh, ba hoa nhiều loại (nānāvidhamicchājīvakuhanalapanādividdhaṃsanaṃ). Trong đó, ‘lừa phỉnh’ (kuhanā) là sự giả dối, nghĩa là làm cho người khác kinh ngạc bằng ba sự việc được gọi là: sự gần gũi với việc thọ dụng vật dụng, sự nói năng gần gũi, và sự dựa vào oai nghi. ‘Ba hoa’ (lapanā) là, khi thấy những người đến chùa, nói năng theo cách như vầy: ‘Này quý vị, quý vị đến vì mục đích gì? Có phải để thỉnh các vị tỳ-khưu không? Nếu vậy, quý vị hãy đi đi, tôi sẽ dẫn các vị tỳ-khưu đến sau.’ Bằng từ ‘v.v...’ (ādi), bao gồm cả việc cho hoa v.v... và việc làm dấu hiệu v.v... Hơn nữa, ở đây, bằng từ ‘tà mạng’ (micchājīva), nên hiểu là sự tìm cầu không đúng đắn (anesana) còn lại ngoài sự lừa phỉnh và ba hoa. Còn bằng từ ‘v.v...’ (ādi), nên được thấy là sự vô giới còn lại như là lòng tham lớn v.v... Chính sáu mươi hai tà kiến, do có ý nghĩa bao vây, giống như tấm lưới, nên (gọi là) lưới (jāla). Sự tháo gỡ (viniveṭhana) của nó là việc làm cho không còn bao vây, cũng vậy.

Antarā ca bhante rājagahaṃ antarā ca nāḷandanti ettha antarāsaddo vivare ‘‘apicāyaṃ bhikkhave tapodādvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchatī’’tiādīsu (pārā. 231) viya. Tasmā rājagahassa ca nāḷandassa ca vivareti attho daṭṭhabbo. Antarāsaddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Īdisesu ṭhānesu akkharacintakā ‘‘antarā gāmañca nadiñca yātī’’ti evaṃ ekameva antarāsaddaṃ payujjanti, so dutiyapadenapi yojetabbo hoti. Ayojiyamāne hi upayogavacanaṃ na pāpuṇāti sāmivacanassa pasaṅge antarāsaddayogena upayogavacanassa icchitattā. Tattha rañño kīḷanatthaṃ paṭibhānacittavicitraagāramakaṃsu, taṃ ‘‘rājāgāraka’’nti vuccati, tasmiṃ. Ambalaṭṭhikāti rañño [Pg.83] uyyānaṃ. Tassa kira dvārasamīpe taruṇo ambarukkho atthi, taṃ ‘‘ambalaṭṭhikā’’ti vadanti, tassa samīpe pavattattā uyyānampi ‘‘ambalaṭṭhikā’’ tveva saṅkhyaṃ gataṃ yathā ‘‘varuṇanagara’’nti, tasmā ambalaṭṭhikāyaṃ nāma uyyāne rājāgāraketi attho. Aviññāyamānassa hi viññāpanatthaṃ etaṃ ādhāradvayaṃ vuttaṃ rājāgārametassāti vā rājāgārakaṃ, uyyānaṃ, rājāgāravati ambalaṭṭhikāyaṃ nāma uyyāneti attho. Bhinnaliṅgampi hi visesanapadamatthī’’ti keci vadanti, evaṃ sati rājāgāraṃ ādhāro na siyā. ‘‘Rājāgāraketi evaṃnāmake uyyāne abhiramanārahaṃ kira rājāgārampi. Tattha, yassa vasenetaṃ evaṃ nāmaṃ labhatī’’ti (vajira. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vajirabuddhitthero. Evaṃ sati ‘‘ambalaṭṭhikāya’’nti āsannataruṇambarukkhena visesetvā ‘‘rājāgārake’’ti uyyānameva nāmavasena vuttanti attho āpajjati, tathā ca vuttadosova siyā. Suppiyañca paribbājakanti suppiyaṃ nāma sañcayassa antevāsiṃ channaparibbājakañca. Brahmadattañca māṇavanti ettha taruṇo ‘‘māṇavo’’ti vutto ‘‘ambaṭṭho māṇavo, aṅgako māṇavo’’tiādīsu (dī. ni. 1.259, 211) viya, tasmā brahmadattaṃ nāma taruṇapurisañca ārabbhāti attho. Vaṇṇāvaṇṇeti pasaṃsāya ceva garahāya ca. Atha vā guṇo vaṇṇo, aguṇo avaṇṇo, tesaṃ bhāsanaṃ uttarapadalopena tathā vuttaṃ yathā ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti.

Ở đây, trong câu: ‘Antarā ca bhante rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ,’ từ ‘antarā’ có nghĩa là ‘ở giữa,’ giống như trong các câu như: ‘apicāyaṃ bhikkhave tapodā… āgacchati.’ Do đó, nên hiểu ý nghĩa là: ‘ở khoảng giữa của Rājagaha và Nāḷandā.’ Lại nữa, do được kết hợp với từ ‘antarā,’ nên đối cách đã được sử dụng. Trong những trường hợp như vậy, các nhà ngữ pháp sử dụng chỉ một từ ‘antarā’ như sau: ‘đi giữa làng và sông,’ từ đó cũng phải được kết hợp với từ thứ hai. Vì rằng, nếu không được kết hợp, đối cách sẽ không đạt được, vì trong trường hợp của sở thuộc cách, đối cách được mong muốn do sự kết hợp với từ ‘antarā.’ Ở đó, họ đã xây một ngôi nhà được trang trí bằng những bức tranh tuyệt đẹp và tráng lệ để nhà vua vui chơi, ngôi nhà đó được gọi là ‘rājāgāraka’ (nhà nghỉ của vua), (và câu văn có nghĩa là) ‘trong đó.’ ‘Ambalaṭṭhikā’ là khu vườn của vua. Tương truyền, gần cổng của khu vườn đó có một cây xoài non, người ta gọi nó là ‘ambalaṭṭhikā’ (cây xoài non). Do nó ở gần cây đó, nên khu vườn cũng được gọi là ‘Ambalaṭṭhikā,’ giống như ‘Varuṇanagara.’ Do đó, ý nghĩa là: ‘trong nhà nghỉ của vua, tại khu vườn tên là Ambalaṭṭhikā.’ Vì rằng, để làm cho biết một tên gọi chưa được biết, hai nơi chốn này đã được nói đến. Hoặc là, khu vườn này có nhà nghỉ của vua, nên nó là ‘rājāgārakaṃ,’ (tức là) khu vườn. Ý nghĩa là: ‘trong khu vườn tên là Ambalaṭṭhikā, nơi có nhà nghỉ của vua.’ Một số vị nói rằng: ‘Vì rằng, cũng có tính từ khác giống.’ Nếu vậy, ‘rājāgāraṃ’ sẽ không phải là nơi chốn. Trưởng lão Vajirabuddhi nói: ‘“Rājāgārake” có nghĩa là trong khu vườn có tên như vậy. Tương truyền, nơi thích hợp để vui chơi cũng là nhà nghỉ của vua. Ở đó, do cái đó mà khu vườn này có được tên gọi như vậy.’ Nếu vậy, sẽ dẫn đến ý nghĩa là: sau khi đã đặc tả bằng ‘ambalaṭṭhikāyaṃ’ (bởi cây xoài non ở gần), ‘rājāgārake’ chỉ nói đến chính khu vườn bằng tên gọi của nó. Và như vậy, sẽ có lỗi đã được nói đến. ‘Suppiyañca paribbājakaṃ’ có nghĩa là Suppiya, một du sĩ che đậy (channa), là đệ tử của Sañcaya. Ở đây, trong câu ‘Brahmadattañca māṇavaṃ,’ chàng trai trẻ được gọi là ‘māṇavo,’ giống như trong các câu ‘ambaṭṭho māṇavo, aṅgako māṇavo’ v.v... Do đó, ý nghĩa là ‘liên quan đến chàng trai trẻ tên là Brahmadatta.’ ‘Vaṇṇāvaṇṇa’ có nghĩa là do cả sự tán thán và sự khiển trách. Hoặc là, phẩm chất tốt là ‘vaṇṇa,’ không có phẩm chất tốt là ‘avaṇṇa’; việc nói về chúng được nói như vậy do sự lược bỏ từ sau, giống như ‘rūpabhavo’ (trở thành) ‘rūpa.’

‘‘Tato para’’ntiādimhi ayaṃ vacanakkamo – sāmaññaphalaṃ panāvuso ānanda kattha bhāsitanti? Rājagahe bhante jīvakambavaneti. Kena saddhinti? Ajātasattunā vedehiputtena saddhinti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ sāmaññaphalassa nidānampi pucchi, puggalampi pucchīti. Ettha hi ‘‘kaṃ ārabbhā’’ti avatvā ‘‘kena saddhi’’nti vattabbaṃ. Kasmāti ce? Na bhagavatā eva etaṃ suttaṃ bhāsitaṃ, raññāpi ‘‘yathā nu kho imāni puthusippāyatanānī’’tiādinā (dī. ni. 1.163) kiñci kiñci vuttamatthi, tasmā evameva vattabbanti. Imināva nayena sabbattha ‘‘kaṃ ārabbhā’’ti vā ‘‘kena saddhi’’nti vā yathārahaṃ vatvā saṅgītimakāsīti daṭṭhabbaṃ. Tantinti suttavaggasamudāyavasena vavatthitaṃ pāḷiṃ. Evañca katvā ‘‘tivaggasaṅgahaṃ catuttiṃsasuttapaṭimaṇḍita’’nti vacanaṃ upapannaṃ hoti. Pariharathāti uggahaṇavācanādivasena dhāretha. Tato anantaraṃ saṅgāyitvāti sambandho.

Ở trong câu bắt đầu là "Tato paraṃ", đây là trình tự của lời nói: Này hiền giả Ānanda, kinh Sāmaññaphala đã được thuyết ở đâu vậy? Thưa ngài, (đã được thuyết) ở Rājagaha, tại vườn xoài của Jīvaka. (Đã được thuyết) cùng với ai? Cùng với vua Ajātasattu, con trai của bà Vedehi. Khi ấy, trưởng lão Mahākassapa đã hỏi trưởng lão Ānanda về nhân duyên của kinh Sāmaññaphala và cũng đã hỏi về nhân vật. Ở đây, không nói "liên quan đến ai" mà nên nói "cùng với ai". Nếu hỏi tại sao? Vì kinh này không phải chỉ do một mình đức Thế Tôn thuyết, mà cả đức vua cũng có nói đôi chút qua câu bắt đầu là "yathā nu kho imāni puthusippāyatanāni", do đó, nên nói đúng như vậy. Cần phải hiểu rằng, chính bằng phương pháp này, ở tất cả mọi nơi, sau khi nói "liên quan đến ai" hoặc "cùng với ai" một cách thích hợp, ngài đã thực hiện cuộc kết tập. "Tanti" là Pāḷi được xác định theo cách tập hợp các phẩm kinh. Và làm như vậy, lời nói "được thu gom trong ba phẩm, được trang hoàng bởi ba mươi bốn bài kinh" trở nên hợp lý. "Pariharatha" có nghĩa là hãy thọ trì theo cách học thuộc, đọc tụng v.v... Có sự liên kết là "sau khi kết tập ngay sau đó".

‘‘Dhammasaṅgaho [Pg.84] cā’’tiādinā samāso. Evaṃ saṃvaṇṇitaṃ porāṇakehīti attho. Etena ‘‘mahādhammahadayena, mahādhātukathāya vā saddhiṃ sattappakaraṇaṃ abhidhammapiṭakaṃ nāmā’’ti vuttaṃ vitaṇḍavādimataṃ paṭikkhipitvā ‘‘kathāvatthunāva saddhi’’nti vuttaṃ samānavādimataṃ dasseti. Saṇhañāṇassa, saṇhañāṇavantānaṃ vā visayabhāvato sukhumañāṇagocaraṃ.

Bằng câu bắt đầu là "Dhammasaṅgaho ca", đây là hợp từ. Có nghĩa là "đã được các vị xưa tán thán như vậy". Bằng điều này, sau khi bác bỏ quan điểm của các nhà ngụy biện đã nói rằng "bảy bộ cùng với Mahādhammahadaya hoặc Mahādhātukathā được gọi là tạng Abhidhamma", ngài đã chỉ ra quan điểm tương đồng đã nói rằng "(bảy bộ) cùng với Kathāvatthu". Là đối tượng của trí tuệ vi tế do là cảnh giới của trí tuệ tế nhị, hoặc của những người có trí tuệ tế nhị.

Cūḷaniddesamahāniddesavasena duvidhopi niddeso. Jātakādike khuddakanikāyapariyāpanne, yebhuyyena ca dhammaniddesabhūte tādise abhidhammapiṭakeva saṅgaṇhituṃ yuttaṃ, na pana dīghanikāyādippakāre suttantapiṭake, nāpi paññattiniddesabhūte vinayapiṭaketi dīghabhāṇakā jātakādīnaṃ abhidhammapiṭake saṅgahaṃ vadanti. Cariyāpiṭakabuddhavaṃsānañcettha aggahaṇaṃ jātakagatikattā, nettipeṭakopadesādīnañca niddesapaṭisambhidāmaggagatikattā. Majjhimabhāṇakā pana aṭṭhuppattivasena desitānaṃ jātakādīnaṃ yathānulomadesanābhāvato tādise suttantapiṭake saṅgaho yutto, na pana sabhāvadhammaniddesabhūte yathādhammasāsane abhidhammapiṭake, nāpi paññattiniddesabhūte yathāparādhasāsane vinayapiṭaketi jātakādīnaṃ suttantapiṭakapariyāpannataṃ vadanti. Yuttamettha vicāretvā gahetabbaṃ.

Niddesa cũng có hai loại theo cách của Cūḷaniddesa và Mahāniddesa. Thích hợp để thu gom các kinh như Jātaka v.v... được bao gồm trong Khuddakanikāya, và phần lớn là những kinh trình bày về các pháp, vào chính tạng Abhidhamma, chứ không phải vào tạng Suttanta có các loại như Dīghanikāya v.v..., cũng không phải vào tạng Vinaya là nơi trình bày các chế định. Do đó, các vị Dīghabhāṇaka nói rằng việc thu gom các kinh Jātaka v.v... là vào tạng Abhidhamma. Và ở đây, việc không thu nạp Cariyāpiṭaka và Buddhavaṃsa là do chúng có cùng bản chất với Jātaka, và (việc không thu nạp) Netti, Peṭakopadesa v.v... là do chúng có cùng bản chất với Niddesa và Paṭisambhidāmagga. Tuy nhiên, các vị Majjhimabhāṇaka cho rằng việc thu gom các kinh Jātaka v.v... được thuyết giảng theo sự phát sinh của câu chuyện vào tạng Suttanta như vậy là hợp lý, do chúng có tính chất là lời thuyết giảng tùy thuận; chứ không phải vào tạng Abhidhamma, là giáo huấn theo pháp, trình bày về các pháp tự tánh, cũng không phải vào tạng Vinaya, là giáo huấn theo lỗi lầm, trình bày các chế định. (Do đó) họ nói rằng các kinh Jātaka v.v... được bao gồm trong tạng Suttanta. Ở đây, nên xem xét và chọn lấy điều hợp lý.

Evaṃ nimittapayojanakāladesakārakakaraṇappakārehi paṭhamaṃ saṅgītiṃ dassetvā idāni tattha vavatthāpitesu dhammavinayesu nānappakārakosallatthaṃ ekavidhādibhedaṃ dassetuṃ ‘‘evameta’’ntiādimāha. Tattha ‘‘eva’’nti iminā etasaddena parāmasitabbaṃ yathāvuttasaṅgītippakāraṃ nidasseti. ‘‘Yañhī’’tiādi vitthāro. Anuttaraṃ sammāsambodhinti anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānaṃ maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ. Etthantareti abhisambujjhanassa, parinibbāyanassa ca vivare. Tadetaṃ pañcacattālīsa vassānīti kālavasena niyameti. Paccavekkhantena vāti udānādivasena pavattadhammaṃ sandhāyāha. Yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, sabbaṃ tanti sambandho. Kiṃ panetanti āha ‘‘vimuttirasamevā’’ti, na tadaññarasanti vuttaṃ hoti. Vimuccitthāti vimutti, rasitabbaṃ assādetabbanti rasaṃ, vimuttisaṅkhātaṃ rasametassāti vimuttirasaṃ, arahattaphalassādanti attho. Ayaṃ ācariyasāriputtattherassa mati (sārattha. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā). Ācariyadhammapālatthero pana taṃ kecivādaṃ katvā imamatthamāha [Pg.85] ‘‘vimuccati vimuccitthāti vimutti, yathārahaṃ maggo phalañca. Rasanti guṇo, sampattikiccaṃ vā, vuttanayena samāso. Vimuttānisaṃsaṃ, vimuttisampattikaṃ vā maggaphalanipphādanato, vimuttikiccaṃ vā kilesānamaccantavimuttisampādanatoti attho’’ti (dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā). Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘attharasassādīsu attharaso nāma cattāri sāmaññaphalāni, dhammaraso nāma cattāro maggā, vimuttiraso nāma amatanibbāna’’nti (a. ni. aṭṭha. 1.1.335) vuttaṃ.

Sau khi đã chỉ ra cuộc kết tập lần thứ nhất bằng các phương cách: dấu hiệu, mục đích, thời gian, địa điểm, người thực hiện, và cách thức thực hiện như vậy, bây giờ để chỉ ra sự phân chia thành một loại v.v... nhằm mục đích thiện xảo trong nhiều phương diện khác nhau đối với Pháp và Luật đã được xác định ở đó, ngài đã nói câu bắt đầu là "evametaṃ". Ở đó, bằng từ "evaṃ" này, ngài chỉ ra phương cách kết tập đã được nói đến như trên, là điều cần được tham chiếu bởi từ "eta". Câu bắt đầu là "Yañhi" là phần giải rộng. "Sự giác ngộ viên mãn vô thượng" là đạo trí có nền tảng là trí vô ngại, và trí vô ngại có nền tảng là đạo trí. "Trong khoảng thời gian ấy" là trong khoảng giữa sự giác ngộ và sự nhập Niết-bàn. Ngài xác định điều đó bằng thời gian qua câu "bốn mươi lăm năm". Ngài nói "hoặc do quán xét" là nhắm đến pháp đã khởi lên theo cách của kệ cảm hứng v.v... Có sự liên kết là "lời nào đã được nói, tất cả (lời ấy) là thánh điển". Khi hỏi "Vậy đó là gì?", ngài nói "chính là vị giải thoát", có nghĩa là không có vị nào khác ngoài vị đó. "Đã được giải thoát" là giải thoát (vimutti); "cần được nếm, cần được thưởng thức" là vị (rasa); "vị này được gọi là giải thoát" là vị giải thoát (vimuttirasa), có nghĩa là sự thưởng thức quả A-la-hán. Đây là quan điểm của trưởng lão Ācariya Sāriputta. Tuy nhiên, trưởng lão Ācariya Dhammapāla, sau khi xem đó là quan điểm của một số người, đã nói ý nghĩa này: "đang giải thoát, đã được giải thoát" là giải thoát (vimutti), tùy theo trường hợp là đạo và quả. "Vị" (rasa) là đức tính, hoặc là sự thành tựu và phận sự; hợp từ theo cách đã nói. Có nghĩa là "có quả báu là sự giải thoát", hoặc "có sự thành tựu là sự giải thoát" do làm thành tựu đạo và quả; hoặc "có phận sự là sự giải thoát" do làm thành tựu sự giải thoát hoàn toàn khỏi các phiền não. Tuy nhiên, trong Chú giải Aṅguttara, có nói rằng: "Trong các vị như nghĩa vị v.v..., nghĩa vị là bốn quả Sa-môn, pháp vị là bốn đạo, và giải thoát vị là Niết-bàn bất tử".

Kiñcāpi avisesena sabbampi buddhavacanaṃ kilesavinayanena vinayo, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyapatanādito dhāraṇena dhammo ca hoti, tathāpi idhādhippeteyeva dhammavinaye vatticchāvasena sarūpato niddhāretuṃ ‘‘tattha vinayapiṭaka’’ntiādimāha. Avasesaṃ buddhavacanaṃ dhammo khandhādivasena sabhāvadhammadesanābāhullato. Atha vā yadipi vinayo ca dhammoyeva pariyattiyādibhāvato, tathāpi vinayasaddasannidhāne bhinnādhikaraṇabhāvena payutto dhammasaddo vinayatanti viparītaṃ tantimeva dīpeti yathā ‘‘puññañāṇasambhārā, gobalībadda’’nti. Payogavasena taṃ dassentena ‘‘tenevāhā’’tiādi vuttaṃ. Yena vinaya…pe… dhammo, teneva tesaṃ tathābhāvaṃ saṅgītikkhandhake (cūḷava. 347) āhāti attho.

Mặc dù một cách không đặc biệt, toàn bộ lời Phật dạy là Luật (Vinaya) do vì điều phục phiền não, và cũng là Pháp (Dhamma) do vì nâng đỡ chúng sanh đang thực hành theo như lời đã giáo huấn khỏi sự rơi vào cõi khổ v.v..., tuy vậy, ở đây để xác định theo tự thân Pháp và Luật đã được chủ trương do ý muốn nói, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “Trong ấy, tạng Luật”. Lời Phật dạy còn lại là Pháp do vì có nhiều bài thuyết giảng về các pháp tự tánh theo uẩn v.v... Hoặc là, dầu cho Luật cũng chính là Pháp do vì là pháp học v.v..., tuy vậy, khi ở gần từ “Luật”, từ “Pháp” được sử dụng với ý nghĩa có cơ sở khác biệt, chỉ cho thấy thánh điển trái ngược với thánh điển Luật, ví như (trong các câu) “các tư lương phước và trí tuệ”, “con bò và con bò đực”. Do ngài (chú giải sư) chỉ ra điều đó theo cách sử dụng, câu bắt đầu bằng “do vì thế, ngài đã nói” đã được nói. Ý nghĩa là: Do vì (lý do nào đó mà) Luật... Pháp, chính do vì lý do đó, ngài (đức Thế Tôn) đã nói về bản chất như vậy của chúng trong phẩm Kết tập.

‘‘Anekajātisaṃsāra’’nti ayaṃ gāthā bhagavatā attano sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ arahattappattiṃ paccavekkhantena ekūnavīsatimassa paccavekkhaṇañāṇassa anantaraṃ bhāsitā, tasmā ‘‘paṭhamabuddhavacana’’nti vuttā. Idaṃ kira sabbabuddhehi avijahitaṃ udānaṃ. Ayamassa saṅkhepattho – ahaṃ imassa attabhāvasaṅkhātassa gehassa kārakaṃ taṇhāvaḍḍhakiṃ gavesanto yena ñāṇena taṃ daṭṭhuṃ sakkā, tassa bodhiñāṇassatthāya dīpaṅkarapādamūle katābhinīhāro ettakaṃ kālaṃ anekajātisaṃsāraṃ anekajātisatasahassasaṅkhyaṃ saṃsāravaṭṭaṃ anibbisaṃ anibbisanto taṃ ñāṇaṃ avindanto alabhantoyeva sandhāvissaṃ saṃsariṃ. Yasmā jarābyādhimaraṇamissatāya jāti nāmesā punappunaṃ upagantuṃ dukkhā, na ca sā tasmiṃ adiṭṭhe nivattati, tasmā taṃ gavesanto sandhāvissanti attho. Idāni bho attabhāvasaṅkhātassa gehassa kāraka taṇhāvaḍḍhaki tvaṃ mayā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhantena diṭṭho asi. Puna imaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ mama gehaṃ na kāhasi na karissasi. Tava sabbā avasesakilesa phāsukā mayā bhaggā bhañjitā[Pg.86]. Imassa tayā katassa attabhāvasaṅkhātassa gehassa kūṭaṃ avijjāsaṅkhātaṃ kaṇṇikamaṇḍalaṃ visaṅkhataṃ viddhaṃsitaṃ. Idāni mama cittaṃ visaṅkhāraṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavasena gataṃ anupaviṭṭhaṃ. Ahañca taṇhānaṃ khaya saṅkhātaṃ arahattamaggaṃ, arahattaphalaṃ vā ajjhagā adhigato pattosmīti. Gaṇṭhipadesu pana visaṅkhāragataṃ cittameva taṇhānaṃ khayasaṅkhātaṃ arahattamaggaṃ, arahattaphalaṃ vā ajjhagā adhigatanti attho vutto.

Bài kệ “Anekajātisaṃsāraṃ” này đã được đức Thế Tôn thuyết ngay sau trí quán xét thứ mười chín, trong khi ngài quán xét sự chứng đắc A-la-hán, là nhân gần của trí Toàn giác của ngài; do đó, được gọi là “lời dạy đầu tiên của đức Phật”. Đây quả là lời cảm hứng không bị từ bỏ bởi tất cả chư Phật. Đây là ý nghĩa tóm tắt của nó: Ta, trong khi tìm kiếm người thợ mộc ái dục, kẻ tạo ra ngôi nhà được gọi là tự thể này, (người thợ mộc) mà có thể thấy được bằng trí tuệ nào, vì lợi ích của trí tuệ giác ngộ ấy, đã lập đại nguyện dưới chân đức Phật Dīpaṅkara, trong suốt thời gian bấy lâu, đã lang thang trong vòng luân hồi với vô số trăm ngàn kiếp sống, không tìm thấy, không đạt được, không có được trí tuệ ấy. Bởi vì sự sanh này, do lẫn lộn với già, bệnh, chết, là khổ khi phải trải qua lập đi lập lại, và nó không dừng lại khi chưa thấy được nó (người thợ mộc), do đó, ý nghĩa là “Ta đã lang thang tìm kiếm nó”. Giờ đây, này người thợ mộc ái dục, kẻ tạo ra ngôi nhà được gọi là tự thể, ngươi đã bị Ta, người đã thấu triệt trí Toàn giác, nhìn thấy. Ngươi sẽ không làm lại ngôi nhà được gọi là tự thể này của Ta nữa. Tất cả các sườn nhà của ngươi, (tức) các phiền não còn lại, đã bị Ta bẻ gãy. Nóc nhà của ngôi nhà này do ngươi tạo ra, (tức) vòng đòn dông được gọi là vô minh, đã bị phá hủy. Giờ đây, tâm của Ta đã đi đến, đã nhập vào Niết-bàn, nơi vô vi, do lấy đó làm đối tượng. Và Ta đã đạt đến, đã chứng đắc A-la-hán đạo hoặc A-la-hán quả, được gọi là sự đoạn tận các ái dục. Tuy nhiên, trong các đoạn văn khó, ý nghĩa được nói là: chính tâm đã đi đến nơi vô vi đã đạt được A-la-hán đạo hoặc A-la-hán quả, được gọi là sự đoạn tận các ái dục.

‘‘Sandhāvissa’’nti ettha ca ‘‘gāthāyamatītatthe imissa’’nti neruttikā. ‘‘Taṃkālavacanicchāyamatītepi bhavissantī’’ti keci. Punappunanti abhiṇhatthe nipāto. Pātabbā rakkhitabbāti phāsu pa-kārassa pha-kāraṃ katvā, phusitabbāti vā phāsu, sāyeva phāsukā. Ajjhagāti ca ‘‘ajjataniyamāttamiṃ vā aṃ vā’’ti vadanti. Yadi pana cittameva kattā, tadā parokkhāyeva. Antojappanavasena kira bhagavā ‘‘anekajātisaṃsāra’’nti gāthādvayamāha, tasmā esā manasā pavattitadhammānamādi. ‘‘Yadā have pātubhavanti dhammā’’ti ayaṃ pana vācāya pavattitadhammānanti vadanti.

Và ở đây, trong từ “sandhāvissaṃ”, các nhà ngữ pháp học (nói rằng): “Trong kệ, (thì tương lai) ‘issaṃ’ này (được dùng) với nghĩa quá khứ”. Một số vị nói rằng: “Khi có ý muốn nói về thời gian đó, thì tương lai cũng (được dùng) cho thì quá khứ”. “Punappunaṃ” là một bất biến từ có nghĩa là thường xuyên. “Phāsu” (có nghĩa là) “cần được bảo vệ, cần được gìn giữ”, bằng cách đổi chữ ‘p’ thành chữ ‘ph’; hoặc “phāsu” (có nghĩa là) “cần được tiếp xúc”, chính nó là “phāsukā”. Và về “ajjhagā”, (các nhà ngữ pháp học) nói rằng: “(Đó là sự biến đổi thành) ‘ā’ của (ngôi thứ nhất số ít) ‘iṃ’ hoặc ‘aṃ’ trong thì aorist”. Tuy nhiên, nếu chính tâm là chủ từ, thì (động từ) phải ở thì perfect. Quả thật, đức Thế Tôn đã nói hai bài kệ “anekajātisaṃsāraṃ” bằng cách tự nhủ trong tâm, do đó, đây là sự khởi đầu của các pháp được phát khởi bằng ý. Còn câu “Yadā have pātubhavanti dhammā” này, (các vị) nói rằng (là sự khởi đầu) của các pháp được phát khởi bằng lời.

Kecīti khandhakabhāṇakā. Paṭhamaṃ vutto pana dhammapadabhāṇakānaṃ vādo. Yadā…pe… dhammāti ettha nidassanattho, ādyattho ca iti-saddo luttaniddiṭṭho. Nidassanena hi mariyādavacanena vinā padatthavipallāsakārināva attho paripuṇṇo na hoti. Tattha ādyatthameva iti-saddaṃ gahetvā iti-saddo ādiattho, ‘‘tena ātāpino…pe… sahetudhamma’ntiādigāthāttayaṃ saṅgaṇhātī’’ti (sārattha. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) ācariyasāriputtattherena vuttaṃ. Khandhaketi mahāvagge. Udānagāthanti jātiyā ekavacanaṃ, tatthāpi vā paṭhamagāthameva gahetvā vuttanti veditabbaṃ.

“Một số vị” là các vị tụng đọc Khandhaka. Tuy nhiên, quan điểm được nói trước là của các vị tụng đọc Dhammapada. Ở đây, trong câu “Yadā... dhammā”, từ “iti” có nghĩa là ví dụ và có nghĩa là bắt đầu đã được chỉ ra một cách ẩn tàng. Thật vậy, nếu không có (từ iti) với nghĩa ví dụ và với nghĩa giới hạn, ý nghĩa sẽ không trọn vẹn chỉ với (từ iti) gây ra sự sai lệch về nghĩa của từ. Ở đó, sau khi lấy từ “iti” chỉ với nghĩa bắt đầu, (ta có) từ “iti” có nghĩa là bắt đầu, “do đó, nó bao gồm ba bài kệ bắt đầu bằng ‘ātāpino... sahetudhammaṃ’”, đã được trưởng lão Sāriputta, vị thầy, nói như vậy. “Trong Khandhaka” là trong Mahāvagga. “Udānagāthaṃ” là số ít theo loại, hoặc nên hiểu rằng ở đó cũng vậy, (câu) đã được nói bằng cách chỉ lấy bài kệ đầu tiên.

Ettha ca khandhakabhāṇakā evaṃ vadanti ‘‘dhammapadabhāṇakānaṃ gāthā manasāva desitattā tadā mahato janassa upakārāya nāhosi, amhākaṃ pana gāthā vacībhedaṃ katvā desitattā tadā suṇantānaṃ devabrahmānaṃ upakārāya ahosi, tasmā idameva paṭhamabuddhavacana’’nti. Dhammapadabhāṇakā pana ‘‘desanāya janassa upakārānupakārabhāvo paṭhamabhāve lakkhaṇaṃ na hoti, bhagavatā manasā paṭhamaṃ desitattā idameva paṭhamabuddhavacana’’nti vadanti[Pg.87]. Tasmā ubhayampi ubhayathā yujjatīti veditabbaṃ. Nanu ca yadi ‘‘anekajātisaṃsāra’’nti gāthā manasāva desitā, atha kasmā dhammapadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘anekajātisaṃsāra’nti imaṃ dhammadesanaṃ satthā bodhirukkhamūle nisinno udānavasena udānetvā aparabhāge ānandattherena puṭṭho kathesī’’ti (dha. pa. aṭṭha. 2.152 udānavatthu) vuttanti? Atthavasena tathāyeva gahetabbattā. Tatthāpi hi manasā udānetvāti atthoyeva gahetabbo. Desanā viya hi udānampi manasā udānaṃ, vacasā udānanti dvidhā viññāyati. Yadi cāyaṃ vacasā udānaṃ siyā, udānapāḷiyamāruḷhā bhaveyya, tasmā udānapāḷiyamanāruḷhabhāvoyeva vacasā anudānetvā manasā udānabhāve kāraṇanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Pāṭipadadivase’’ti idaṃ ‘‘sabbaññubhāvappattassā’’ti etena na sambajjhitabbaṃ, ‘‘paccavekkhantassa uppannā’’ti etena pana sambajjhitabbaṃ. Visākhapuṇṇamāyameva hi bhagavā paccūsasamaye sabbaññutaṃ patto. Lokiyasamaye pana evampi sambajjhanaṃ bhavati, tathāpi nesa sāsanasamayoti na gahetabbaṃ. Somanassameva somanassamayaṃ yathā ‘‘dānamayaṃ, sīlamaya’’nti, (dī. ni. 3.305; itivu. 60; netti. 34) taṃsampayuttañāṇenāti attho. Somanassena vā sahajātādisattiyā pakataṃ, tādisena ñāṇenātipi vaṭṭati.

Và ở đây, các vị tụng đọc Khandhaka nói như vầy: “Bài kệ của các vị tụng đọc Dhammapada do được thuyết chỉ bằng ý nên khi ấy đã không đem lại lợi ích cho nhiều chúng sanh, còn bài kệ của chúng tôi do được thuyết bằng cách phát ra lời nói nên khi ấy đã đem lại lợi ích cho chư thiên và Phạm thiên đang lắng nghe, vì thế chính đây mới là lời Phật dạy đầu tiên.” Còn các vị tụng đọc Dhammapada thì nói: “Việc bài thuyết pháp có lợi ích hay không có lợi ích cho chúng sanh không phải là đặc điểm của lời dạy đầu tiên, do được đức Thế Tôn thuyết lần đầu tiên bằng ý nên chính đây mới là lời Phật dạy đầu tiên.” Vì thế, nên biết rằng cả hai (quan điểm) đều hợp lý theo cả hai cách. Chẳng phải nếu bài kệ “anekajātisaṃsāraṃ” được thuyết chỉ bằng ý, vậy tại sao trong Chú giải Dhammapada lại nói rằng: “Đức Bổn Sư, sau khi ngồi dưới cội bồ-đề, đã thốt lên bài pháp thoại ‘anekajātisaṃsāraṃ’ này như một lời cảm hứng, và sau đó, khi được trưởng lão Ānanda hỏi, Ngài đã kể lại” hay sao? (Đáp:) Vì nên hiểu theo ý nghĩa như vậy. Thật vậy, ở đó cũng nên hiểu ý nghĩa là “thốt lên bằng ý”. Vì giống như bài thuyết pháp, lời cảm hứng cũng được biết đến theo hai cách: lời cảm hứng bằng ý và lời cảm hứng bằng lời nói. Và nếu đây là lời cảm hứng bằng lời nói, nó đã được đưa vào kinh Udāna (Phật Tự Thuyết). Vì vậy, nên thấy rằng chính việc nó không được đưa vào kinh Udāna là lý do cho thấy nó là lời cảm hứng bằng ý, không được thốt ra bằng lời nói. Cụm từ “vào ngày mồng một” này không nên được liên kết với “của người đã đạt được trạng thái Toàn Giác”, mà nên được liên kết với “đã khởi lên cho người đang quán xét”. Vì thật vậy, đức Thế Tôn đã đạt được Toàn giác vào lúc rạng đông của ngày rằm tháng Visākha. Tuy nhiên, theo thời gian thế tục, sự liên kết như vậy cũng có thể xảy ra, nhưng đó không phải là thời gian trong giáo pháp, vì vậy không nên chấp nhận. “Somanassamayaṃ” chính là “somanassa” (hỷ), giống như “dānamayaṃ” (do bố thí tạo thành), “sīlamayaṃ” (do giới tạo thành), ý nghĩa là “bằng trí tuệ tương ưng với hỷ đó”. Hoặc cũng có thể hiểu là “bằng trí tuệ như vậy, được tạo ra bởi hỷ với năng lực đồng sanh v.v...”.

Handāti codanatthe nipāto. Iṅgha sampādethāti hi codeti. Āmantayāmīti paṭivedayāmi, bodhemīti attho. Voti pana ‘‘āmantayāmī’’ti etassa kammapadaṃ. ‘‘Āmantanatthe dutiyāyeva, na catutthī’’ti hi vatvā tamevudāharanti akkharacintakā. Vayadhammāti aniccalakkhaṇamukhena saṅkhārānaṃ dukkhānattalakkhaṇampi vibhāveti ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti (saṃ. ni. 2.15, 45, 76, 77; 2.3.1, 4; paṭi. ma. 2.10) vacanato. Lakkhaṇattayavibhāvananayeneva ca tadārammaṇaṃ vipassanaṃ dassento sabbatitthiyānaṃ avisayabhūtaṃ buddhāveṇikaṃ catusaccakammaṭṭhānādhiṭṭhānaṃ aviparītaṃ nibbānagāminipaṭipadaṃ pakāsetīti daṭṭhabbaṃ. Idāni tattha sammāpaṭipattiyaṃ niyojeti ‘‘appamādena sampādethā’’ti, tāya catusaccakammaṭṭhānādhiṭṭhānāya aviparītanibbānagāminipaṭipadāya appamādena sampādethāti attho. Apica ‘‘vayadhammā saṅkhārā’’ti etena saṅkhepena saṃvejetvā ‘‘appamādena sampādethā’’ti saṅkhepeneva niravasesaṃ sammāpaṭipattiṃ dasseti[Pg.88]. Appamādapadañhi sikkhattayasaṅgahitaṃ kevalaparipuṇṇaṃ sāsanaṃ pariyādiyitvā tiṭṭhati, sikkhattayasaṅgahitāya kevalaparipuṇṇāya sāsanasaṅkhātāya sammāpaṭipattiyā appamādena sampādethāti attho. Ubhinnamantareti dvinnaṃ vacanānamantarāḷe vemajjhe. Ettha hi kālavatā kālopi nidassito tadavinābhāvittāti veditabbo.

Từ “handa” là một bất biến từ có nghĩa là thúc giục. Thật vậy, nó thúc giục rằng: “Này, hãy nỗ lực thành tựu.” “Āmantayāmi” có nghĩa là “Ta cho các ngươi biết, Ta làm cho các ngươi hiểu.” Còn từ “vo” là túc từ của động từ “āmantayāmi”. Thật vậy, các nhà ngữ pháp, sau khi nói “Trong ý nghĩa gọi bảo, chỉ có biến cách thứ hai, không có biến cách thứ tư”, đã trích dẫn chính ví dụ đó. “Vayadhammā” (có bản chất hoại diệt) làm sáng tỏ cả đặc tính khổ và vô ngã của các pháp hữu vi thông qua đặc tính vô thường, theo như lời dạy: “Cái gì vô thường, cái đó là khổ. Cái gì khổ, cái đó là vô ngã.” Và nên hiểu rằng, chính bằng phương pháp làm sáng tỏ ba tướng, khi chỉ ra tuệ quán có ba tướng ấy làm đối tượng, Ngài đã tuyên thuyết con đường thực hành không sai lạc, dẫn đến Niết-bàn, có nền tảng là đề mục Tứ đế, là pháp bất cộng của chư Phật, không phải là lĩnh vực của tất cả các ngoại đạo. Bây giờ, Ngài khuyến khích thực hành đúng đắn trong đó bằng câu: “Hãy nỗ lực thành tựu với sự không dể duôi”, ý nghĩa là: “Hãy nỗ lực thành tựu với sự không dể duôi trong con đường thực hành không sai lạc, dẫn đến Niết-bàn, có nền tảng là đề mục Tứ đế ấy.” Hơn nữa, sau khi làm cho (chúng sanh) xúc động một cách ngắn gọn bằng câu “các pháp hữu vi có bản chất hoại diệt”, Ngài chỉ ra sự thực hành đúng đắn một cách trọn vẹn và ngắn gọn bằng câu “hãy nỗ lực thành tựu với sự không dể duôi”. Thật vậy, từ “appamāda” (không dể duôi) bao hàm và tồn tại trong toàn bộ giáo pháp trọn vẹn, được thâu nhiếp bởi tam học, ý nghĩa là: “Hãy nỗ lực thành tựu với sự không dể duôi trong sự thực hành đúng đắn, được gọi là giáo pháp, trọn vẹn và được thâu nhiếp bởi tam học.” “Ubhinnamantare” có nghĩa là ở khoảng giữa, ở chính giữa của hai lời dạy. Ở đây, nên biết rằng thời gian cũng được chỉ ra cùng với đối tượng có thời gian, vì chúng không thể tách rời nhau.

Suttantapiṭakanti ettha suttameva suttantaṃ yathā ‘‘kammantaṃ, vananta’’nti. Saṅgītañca asaṅgītañcāti sabbasarūpamāha. ‘‘Asaṅgītanti ca saṅgītikkhandhakakathāvatthuppakaraṇādi. Keci pana ‘subhasuttaṃ (dī. ni. 1.444) paṭhamasaṅgītiyamasaṅgīta’nti vadanti, taṃ na yujjati. Paṭhamasaṅgītito puretarameva hi āyasmatā ānandattherena jetavane viharantena subhassa māṇavassa bhāsita’’nti (dī. ni. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) ācariyadhammapālattherena vuttaṃ. Subhasuttaṃ pana ‘‘evaṃ me suttaṃ ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme aciraparinibbute bhagavatī’’tiādinā (dī. ni. 1.444) āgataṃ. Tattha ‘‘evaṃ me suta’’ntiādivacanaṃ paṭhamasaṅgītiyaṃ āyasmatā ānandatthereneva vattuṃ yuttarūpaṃ na hoti. Na hi ānandatthero sayameva subhasuttaṃ desetvā ‘‘evaṃ me suta’’ntiādīni vadati. Evaṃ pana vattabbaṃ siyā ‘‘ekamidāhaṃ bhante samayaṃ sāvatthiyaṃ viharāmi jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’tiādi. Tasmā dutiyatatiyasaṅgītikārakehi ‘‘evaṃ me suta’’ntiādinā subhasuttaṃ saṅgītimāropitaṃ viya dissati. Athācariyadhammapālattherassa evamadhippāyo siyā ‘‘ānandatthereneva vuttampi subhasuttaṃ paṭhamasaṅgītimāropetvā tantiṃ ṭhapetukāmehi mahākassapattherādīhi aññesu suttesu āgatanayeneva ‘evaṃ me suta’ntiādinā tanti ṭhapitā’’ti. Evaṃ sati yujjeyya. Atha vā āyasmā ānando subhasuttaṃ sayaṃ desentopi sāmaññaphalādīsu bhagavatā desitanayeneva desesīti bhagavato sammukhā laddhanaye ṭhatvā desitattā bhagavatā desitaṃ dhammaṃ attani adahanto ‘‘evaṃ me suta’’ntiādimāhāti evamadhippāyepi sati yujjateva. ‘‘Anusaṅgītañcā’’tipi pāṭho. Dutiyatatiyasaṅgītīsu puna saṅgītañcāti atthavasena ninnānākaraṇameva. Samodhānetvā vinayapiṭakaṃ nāma veditabbaṃ, sutta…pe… abhidhammapiṭakaṃ nāma veditabbanti yojanā.

Ở đây, trong câu `Suttantapiṭakaṃ`, chính kinh là `suttantaṃ`, giống như trong các câu `kammantaṃ`, `vanantaṃ`. Bằng câu `Saṅgītañca asaṅgītañca`, ngài đã nói lên toàn bộ bản chất. Và `Asaṅgītaṃ` là các bộ như `Saṅgītikkhandhaka`, `Kathāvatthuppakaraṇa`, v.v. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: ‘Kinh Subha không được kết tập trong kỳ kết tập thứ nhất’, điều đó không hợp lý. Vì quả thật, ngay cả trước kỳ kết tập thứ nhất, (kinh Subha) đã được trưởng lão Ānanda thuyết cho thanh niên Subha khi ngài đang trú tại Jetavana. (Điều này) đã được trưởng lão Ācariya Dhammapāla nói. Còn kinh Subha đã được truyền lại bắt đầu bằng: “Tôi nghe như vầy, một thời trưởng lão Ānanda trú tại Sāvatthī, ở Jetavana, trong khu vườn của ông Anāthapiṇḍika, không lâu sau khi Đức Thế Tôn viên tịch”. Ở đó, lời nói bắt đầu bằng “Tôi nghe như vầy” không thích hợp để chính trưởng lão Ānanda nói trong kỳ kết tập thứ nhất. Vì trưởng lão Ānanda không thể tự mình thuyết kinh Subha rồi lại nói “Tôi nghe như vầy”. Lẽ ra nên nói như thế này: “Bạch ngài, một thời con trú tại Sāvatthī, ở Jetavana, trong khu vườn của ông Anāthapiṇḍika”. Do đó, dường như kinh Subha đã được những người thực hiện kỳ kết tập thứ hai và thứ ba đưa vào kỳ kết tập với câu bắt đầu “Tôi nghe như vầy”. Hoặc có lẽ ý của trưởng lão Ācariya Dhammapāla là như thế này: “Mặc dù kinh Subha do chính trưởng lão Ānanda thuyết, nhưng các vị như trưởng lão Mahākassapa, những người muốn đưa kinh vào kỳ kết tập thứ nhất và thiết lập Thánh điển, đã thiết lập Thánh điển bắt đầu bằng ‘Tôi nghe như vầy’ theo phương pháp đã có trong các kinh khác”. Nếu như vậy thì hợp lý. Hoặc là, mặc dù trưởng lão Ānanda tự mình thuyết kinh Subha, ngài đã thuyết theo đúng phương pháp mà Đức Thế Tôn đã thuyết trong các kinh như Sāmaññaphala, vì đã thuyết đứng trên phương pháp đã nhận được từ kim khẩu của Đức Thế Tôn, không nhận pháp do Đức Thế Tôn thuyết là của mình, (ngài) đã nói “Tôi nghe như vầy”. Nếu có ý như vậy thì cũng hợp lý. Cũng có bản đọc là `Anusaṅgītañca`. (Nghĩa là) được kết tập lại trong các kỳ kết tập thứ hai và thứ ba, về mặt ý nghĩa thì không có gì khác biệt. Sau khi hợp lại, nên hiểu là Tạng Luật, ... nên hiểu là Tạng Vô Tỷ Pháp. Đây là cách phối hợp câu.

Bhikkhubhikkhunīpātimokkhavasena [Pg.89] ubhayāni pātimokkhāni. Bhikkhubhikkhunīvibhaṅgavasena dve vibhaṅgā. Mahāvaggacūḷavaggesu āgatā dvāvīsati khandhakā. Paccekaṃ soḷasahi vārehi upalakkhitattā soḷasa parivārāti vuttaṃ. Parivārapāḷiyañhi mahāvibhaṅge soḷasa vārā, bhikkhunīvibhaṅge soḷasa vārā cāti bāttiṃsa vārā āgatā. Potthakesu pana katthaci ‘‘parivārā’’ti ettakameva dissati, bahūsu pana potthakesu vinayaṭṭhakathāyaṃ, abhidhammaṭṭhakathāyañca ‘‘soḷasa parivārā’’ti evameva dissamānattā ayampi pāṭho na sakkā paṭibāhitunti tassevattho vutto. ‘‘Itī’’ti yathāvuttaṃ buddhavacanaṃ nidassetvā ‘‘ida’’nti taṃ parāmasati. Iti-saddo vā idamatthe, idanti vacanasiliṭṭhatāmattaṃ, iti idanti vā pariyāyadvayaṃ idamattheyeva vattati ‘‘idānetarahi vijjatī’’tiādīsu viya. Esa nayo īdisesu. Brahmajālādīni catuttiṃsa suttāni saṅgayhanti ettha, etena vā, tesaṃ vā saṅgaho gaṇanā etassāti brahmajālādicatuttiṃsasuttasaṅgaho. Evamitaresupi. Heṭṭhā vuttesu dīghabhāṇakamajjhimabhāṇakānaṃ vādesu majjhimabhāṇakānaññeva vādassa yuttatarattā khuddakapāṭhādayopi suttantapiṭakeyeva saṅgahetvā dassento ‘‘khuddaka…pe… suttantapiṭakaṃ nāmā’’ti āha. Tattha ‘‘suṇātha bhāvitattānaṃ, gāthā atthūpanāyikāti (theragā. nidānagāthā) vuttattā ‘‘theragāthā therīgāthā’’ti ca pāṭho yutto.

Theo phương diện Pātimokkha của Tỳ-khưu và Tỳ-khưu-ni, có hai Pātimokkha. Theo phương diện Phân tích của Tỳ-khưu và Tỳ-khưu-ni, có hai Phân tích. Hai mươi hai chương (khandhaka) có trong Đại Phẩm và Tiểu Phẩm. Vì mỗi phần được đánh dấu bằng mười sáu chương (vāra), nên được gọi là mười sáu Tập Yếu (parivāra). Quả thật, trong Thánh điển Parivāra, có mười sáu chương trong Mahāvibhaṅga và mười sáu chương trong Bhikkhunīvibhaṅga, tổng cộng là ba mươi hai chương. Tuy nhiên, trong một số bản kinh, chỉ thấy có chừng ấy là “parivārā”, nhưng vì trong nhiều bản kinh, trong Chú giải Luật và Chú giải Vô Tỷ Pháp, đều thấy là “mười sáu Tập Yếu”, nên bản đọc này cũng không thể bác bỏ, do đó ý nghĩa của chính nó đã được nói đến. “Iti” chỉ ra lời Phật dạy đã được nói, “idaṃ” đề cập đến điều đó. Hoặc từ “iti” có nghĩa là “idaṃ”, “idaṃ” chỉ là để làm cho câu văn trôi chảy, hoặc cả hai từ đồng nghĩa “iti” và “idaṃ” đều có nghĩa là “idaṃ”, giống như trong các câu “idānetarahi vijjati” (bây giờ có mặt), v.v. Đây là phương pháp trong những trường hợp như vậy. Ba mươi bốn kinh bắt đầu từ kinh Phạm Võng được thu thập ở đây, hoặc bởi cái này, hoặc sự thu thập, đếm số của chúng thuộc về cái này, do đó (gọi là) sự thu thập ba mươi bốn kinh bắt đầu từ kinh Phạm Võng. Tương tự trong các bộ khác. Trong các quan điểm của các vị tụng đọc Trường Bộ và Trung Bộ đã nói ở dưới, vì quan điểm của chính các vị tụng đọc Trung Bộ hợp lý hơn, (vị Chú giải sư) khi trình bày bằng cách gộp cả Tiểu Tụng, v.v. vào trong Tạng Kinh, đã nói “Tiểu... Tạng Kinh”. Trong đó, vì đã được nói “Hãy lắng nghe các kệ ngôn của những bậc đã tu tập, những kệ ngôn mang lại lợi ích”, nên bản đọc “Trưởng Lão Kệ” và “Trưởng Lão Ni Kệ” là hợp lý.

Evaṃ sarūpato piṭakattayaṃ niyametvā idāni nibbacanaṃ dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu tibbidhesu piṭakesu. Vividhavisesanayattāti vividhanayattā, visesanayattā ca. Vinayanatoti vinayanabhāvato, bhāvappadhānaniddesoyaṃ, bhāvalopo vā, itarathā dabbameva padhānaṃ siyā, tathā ca sati vinayanatāguṇasamaṅginā vinayadabbeneva hetubhūtena vinayoti akkhāto, na pana vinayanatāguṇenāti anadhippetatthappasaṅgo bhaveyya. Ayaṃ nayo edisesu. Vinīyate vā vinayanaṃ, tatoti attho. Ayaṃ vinayoti atthapaññattibhūto saññīsaṅkhāto ayaṃ tanti vinayo. Vinayoti akkhātoti saddapaññattibhūto saññāsaṅkhāto vinayo nāmāti kathito. Atthapaññattiyā hi nāmapaññattivibhāvanaṃ nibbacananti.

Sau khi xác định Tam Tạng về mặt bản chất như vậy, bây giờ để chỉ ra từ nguyên, (câu) bắt đầu bằng “tatthā” đã được nói. “Tattha” nghĩa là trong ba loại Tạng đó. “Vividhavisesanayattā” nghĩa là vì có nhiều phương pháp khác nhau và vì có phương pháp đặc biệt. “Vinayanato” nghĩa là do bản chất huấn luyện; đây là cách diễn đạt lấy bản chất làm chính, hoặc là sự lược bỏ của từ chỉ bản chất (bhāva). Nếu không, thực thể (dabba) sẽ là chính, và nếu như vậy, (Luật) được gọi là “vinaya” do chính thực thể Luật, vốn là nguyên nhân và sở hữu phẩm chất huấn luyện, chứ không phải do phẩm chất huấn luyện, (điều này) sẽ dẫn đến ý nghĩa không mong muốn. Đây là phương pháp trong những trường hợp như vậy. Hoặc, “vinīyate” (được huấn luyện) là “vinayanaṃ” (sự huấn luyện), ý nghĩa là do đó. “Luật này” là Luật Thánh điển này, là một khái niệm về ý nghĩa (atthapaññatti), được gọi là “saññī” (có ý thức). “Được gọi là Luật” có nghĩa là được gọi là Luật, là một khái niệm về từ ngữ (saddapaññatti), được gọi là “saññā” (tên gọi). Vì rằng, việc làm rõ khái niệm về tên gọi (nāmapaññatti) thông qua khái niệm về ý nghĩa (atthapaññatti) được gọi là từ nguyên (nibbacanaṃ).

Idāni [Pg.90] imissā gāthāya atthaṃ vibhāvento āha ‘‘vividhā hī’’tiādi. ‘‘Vividhā ettha nayā, tasmā vividhanayattā vinayoti akkhāto’’tiādinā yojetabbaṃ. Vividhattaṃ sarūpato dasseti ‘‘pañcavidhā’’tiādinā, tathā visesattampi ‘‘daḷhīkammā’’tiādinā. Lokavajjesu sikkhāpadesu daḷhīkammapayojanā, paṇṇattivajjesu sithilakaraṇapayojanā. Saññamavelaṃ abhibhavitvā pavatto ācāro ajjhācāro, vītikkamo, kāye, vācāya ca pavatto so, tassa nisedhanaṃ tathā, tena tathānisedhanameva pariyāyena kāyavācāvinayanaṃ nāmāti dasseti. ‘‘Tasmā’’ti vatvā tassānekadhā parāmasanamāha ‘‘vividhanayattā’’tiādi. Yathāvuttā ca gāthā īdisassa nibbacanassa pakāsanatthaṃ vuttāti dassetuṃ ‘‘tenā’’tiādi vuttaṃ. Tenāti vividhanayattādihetunā karaṇabhūtenāti vadanti. Apica ‘‘vividhā hī’’tiādivākyassa yathāvuttassa guṇaṃ dassento ‘‘tenā’’tiādimāhātipi sambandhaṃ vadanti. Evaṃ sati tenāti vividhanayattādinā hetubhūtenāti attho. Atha vā yathāvuttavacanameva sandhāya porāṇehi ayaṃ gāthā vuttāti saṃsandetuṃ ‘‘tenā’’tiādi vuttantipi vadanti, dutiyanaye viya ‘‘tenā’’ti padassa attho. Etanti gāthāvacanaṃ. Etassāti vinayasaddassa, ‘‘vacanatthā’’ti padena sambandho. ‘‘Vacanassa attho’’ti hi sambandhe vuttepi tassa vacanasāmaññato visesaṃ dassetuṃ ‘‘etassā’’ti puna vuttaṃ. Neruttikā pana samāsataddhitesu siddhesu sāmaññattā, nāmasaddattā ca edisesu saddantarena visesitabhāvaṃ icchanti.

Bây giờ, trong khi giải thích ý nghĩa của bài kệ này, ngài nói: ‘vividhā hī’tiādi (v.v… có nhiều cách). Cần được phối hợp bằng cách nói: ‘vividhā ettha nayā, tasmā vividhanayattā vinayoti akkhāto’tiādinā (ở đây có nhiều cách, do đó được gọi là Luật vì có nhiều cách). Ngài chỉ ra sự đa dạng về bản chất bằng cách nói: ‘pañcavidhā’tiādinā (v.v… có năm loại), và cũng chỉ ra sự đặc biệt bằng cách nói: ‘daḷhīkammā’tiādinā (v.v… sự củng cố). Trong các học giới thuộc về lokavajja (lỗi lầm thế gian), có mục đích củng cố; trong các học giới thuộc về paṇṇattivajja (lỗi lầm do chế định), có mục đích nới lỏng. Ngài chỉ ra rằng: ‘Hành vi xảy ra do vượt qua giới hạn của sự thu thúc được gọi là ajjhācāra (sự vi phạm), là sự vượt qua, xảy ra ở thân và khẩu; sự ngăn cấm điều đó, do đó, chính sự ngăn cấm như vậy, theo một cách nói khác, được gọi là sự rèn luyện thân và khẩu’. Sau khi nói ‘tasmā’ (do đó), ngài nói về sự tham chiếu đa dạng của nó: ‘vividhanayattā’tiādi (v.v… vì có nhiều cách). Và để chỉ ra rằng bài kệ đã được nói đến được nói ra để làm sáng tỏ một ngữ giải thích như vậy, câu ‘tenā’tiādi (v.v… do đó) đã được nói. Các vị nói rằng: ‘Tenāti (do đó là) do nguyên nhân là có nhiều cách, v.v…, vốn là công cụ’. Hơn nữa, các vị cũng nói về mối liên hệ rằng: ‘Ngài nói ‘tenā’tiādi để chỉ ra phẩm chất của câu đã được nói đến ‘vividhā hī’tiādi’. Trong trường hợp này, ý nghĩa là: ‘tenāti (do đó là) do nguyên nhân là có nhiều cách, v.v…’. Hoặc là, các vị cũng nói rằng: ‘Câu ‘tenā’tiādi đã được nói để kết nối rằng bài kệ này đã được các vị xưa nói ra, nhắm đến chính lời đã được nói đến’, ý nghĩa của từ ‘tenā’ti giống như trong phương pháp thứ hai. Etanti (điều này là) lời trong bài kệ. Etassāti (của điều này là) của từ vinaya, có sự liên kết với từ ‘vacanatthā’ (ý nghĩa của lời nói). Vì ngay cả khi mối liên kết được nói là ‘vacanassa attho’ (ý nghĩa của lời nói), để chỉ ra sự đặc biệt so với ý nghĩa chung của lời nói, từ ‘etassā’ lại được nói ra. Còn các nhà ngữ pháp học, khi các hợp từ và các từ phái sinh đã được hình thành, do tính chất chung và do là danh từ, họ mong muốn có sự đặc định hóa bằng một từ khác trong những trường hợp như vậy.

‘‘Atthāna’’nti padaṃ ‘‘sūcanato…pe… suttāṇā’’ti padehi yathārahaṃ kammasambandhavasena yojetabbaṃ. Tamatthaṃ vivarati ‘‘tañhī’’tiādinā. Attatthaparatthādibhede attheti yo taṃ suttaṃ sajjhāyati, suṇāti, vāceti, cinteti, deseti ca, suttena saṅgahito sīlādiattho tassapi hoti, tena parassa sādhetabbato parassapīti tadubhayaṃ taṃ suttaṃ sūceti dīpeti, tathā diṭṭhadhammikasamparāyikatthe lokiyalokuttaratthe cāti evamādibhede atthe ādi-saddena saṅgaṇhāti. Atthasaddo cāyaṃ hitapariyāyo, na bhāsitatthavacano. Yadi siyā, suttaṃ attanopi bhāsitatthaṃ sūceti, parassapīti ayamanadhippetattho vutto siyā. Suttena hi yo attho pakāsito, so tasseva pakāsakassa [Pg.91] suttassa hoti, tasmā na tena parattho sūcito, tena sūcetabbassa paratthassa nivattetabbassa abhāvā attatthaggahaṇañca na kattabbaṃ. Attatthaparatthavinimuttassa bhāsitatthassa abhāvā ādiggahaṇañca na kattabbaṃ, tasmā yathāvuttassa hitapariyāyassa atthassa sutte asambhavato suttādhārassa puggalassa vasena attatthaparatthā vuttā.

Từ ‘atthānaṃ’ cần được phối hợp với các từ ‘sūcanato…pe… suttāṇā’ một cách thích hợp theo mối quan hệ nghiệp. Ngài giải thích ý nghĩa đó bằng cách nói: ‘tañhī’tiādinā (v.v… vì điều đó). Về các ý nghĩa trong sự phân biệt lợi ích cho mình, lợi ích cho người khác, v.v…, người nào tụng đọc, lắng nghe, dạy, suy ngẫm và thuyết giảng kinh đó, thì lợi ích như giới, v.v… được bao hàm bởi kinh cũng thuộc về người đó; do đó, vì nó phải được thành tựu cho người khác, nên cũng cho người khác, vì vậy kinh đó chỉ ra, làm sáng tỏ cả hai điều đó. Tương tự, ngài bao gồm các ý nghĩa trong các sự phân biệt như lợi ích trong hiện tại và tương lai, lợi ích thế gian và siêu thế bằng từ ādi. Và từ attha này là một từ đồng nghĩa với hita (lợi ích), không phải là từ chỉ ý nghĩa của điều được nói ra. Nếu là vậy, thì một ý nghĩa không mong muốn sẽ được nói ra rằng: ‘Kinh chỉ ra ý nghĩa của điều được nói ra của chính nó, và cũng của người khác’. Vì ý nghĩa nào được làm sáng tỏ bởi một kinh, thì ý nghĩa đó thuộc về chính kinh đó, là cái làm sáng tỏ; do đó, ý nghĩa của kinh khác không được chỉ ra bởi kinh đó. Do không có ý nghĩa của kinh khác cần được chỉ ra, cần được loại bỏ bởi kinh đó, nên việc nắm bắt ý nghĩa của chính nó cũng không nên được thực hiện. Và do không có ý nghĩa của điều được nói ra mà lại tách rời khỏi lợi ích cho mình và lợi ích cho người khác, nên việc dùng từ ādi cũng không nên được thực hiện. Do đó, vì ý nghĩa là từ đồng nghĩa với hita đã được nói đến không thể có trong kinh, nên lợi ích cho mình và lợi ích cho người khác được nói đến theo phương diện của người mang kinh.

Atha vā suttaṃ anapekkhitvā ye attatthādayo atthappabhedā ‘‘na ha’ññadattha’tthi pasaṃsalābhā’’ti etassa padassa niddese (mahāni. 63) vuttā ‘‘attattho, parattho, ubhayattho, diṭṭhadhammiko attho, samparāyiko attho, uttāno attho, gambhīro attho, gūḷho attho, paṭicchanno attho, neyyo attho, nīto attho, anavajjo attho, nikkileso attho, vodāno attho, paramattho’’ti, (mahāni. 63) te atthappabhede sūcetīti attho gahetabbo. Kiñcāpi hi suttanirapekkhaṃ attatthādayo vuttā suttatthabhāvena aniddiṭṭhattā, tesu pana ekopi atthappabhedo suttena dīpetabbataṃ nātivattatīti. Imasmiñca atthavikappe atthasaddo bhāsitatthapariyāyopi hoti. Ettha hi purimakā pañca atthappabhedā hitapariyāyā, tato pare cha bhāsitatthappabhedā, pacchimakā cattāro ubhayasabhāvā. Tattha suviññeyyatāya vibhāvena anagādhabhāvo uttāno. Duradhigamatāya vibhāvena agādhabhāvo gambhīro. Avivaṭo gūḷho. Mūludakādayo viya paṃsunā akkharasannivesādinā tirohito paṭicchanno. Niddhāretvā ñāpetabbo neyyo. Yathārutavasena veditabbo nīto. Anavajjanikkilesavodānā pariyāyavasena vuttā, kusalavipākakiriyādhammavasena vā yathākkamaṃ yojetabbā. Paramattho nibbānaṃ, dhammānaṃ aviparītasabhāvo eva vā.

Hoặc là, nên hiểu ý nghĩa là: ‘Nó chỉ ra những loại ý nghĩa đó’, những loại ý nghĩa như lợi ích cho mình, v.v… đã được nói đến trong phần giải thích (niddesa) của câu ‘na ha’ññadattha’tthi pasaṃsalābhā’ (Mahāni. 63) mà không cần tham chiếu đến kinh: ‘lợi ích cho mình, lợi ích cho người khác, lợi ích cho cả hai, lợi ích trong hiện tại, lợi ích trong tương lai, ý nghĩa nông cạn, ý nghĩa sâu sắc, ý nghĩa ẩn giấu, ý nghĩa bị che đậy, ý nghĩa cần được suy ra, ý nghĩa được hiểu trực tiếp, ý nghĩa không có lỗi, ý nghĩa không có phiền não, ý nghĩa trong sạch, ý nghĩa tối hậu’. Vì mặc dù lợi ích cho mình, v.v… được nói đến mà không cần tham chiếu đến kinh, do chúng không được chỉ định là ý nghĩa của kinh, nhưng không một loại ý nghĩa nào trong số đó vượt ra ngoài việc phải được làm sáng tỏ bởi kinh. Và trong phương án ý nghĩa này, từ attha cũng là một từ đồng nghĩa với bhāsitattha (ý nghĩa của điều được nói ra). Vì ở đây, năm loại ý nghĩa đầu tiên là đồng nghĩa với hita (lợi ích), sáu loại tiếp theo là các loại ý nghĩa của điều được nói ra, bốn loại cuối cùng có bản chất của cả hai. Trong đó, trạng thái không sâu sắc trong việc giải thích do dễ hiểu là uttāno (nông cạn). Trạng thái sâu sắc trong việc giải thích do khó đạt được là gambhīro (sâu sắc). Điều không được phơi bày là gūḷho (ẩn giấu). Điều bị che khuất bởi sự sắp xếp các chữ cái, v.v… giống như rễ cây, nước, v.v… bị che bởi bụi đất là paṭicchanno (bị che đậy). Điều cần được làm cho biết sau khi đã suy ra là neyyo (cần được suy ra). Điều cần được hiểu theo cách nói trực tiếp là nīto (được hiểu trực tiếp). Anavajja (không có lỗi), nikkilesa (không có phiền não), và vodāna (trong sạch) được nói theo cách nói ẩn dụ, hoặc cần được phối hợp tuần tự theo các pháp thiện, quả, và duy tác. Paramattho (ý nghĩa tối hậu) là Niết-bàn, hoặc chính là bản chất không sai khác của các pháp.

Atha vā ‘‘attanā ca appiccho hotī’’ti attatthaṃ, ‘‘appicchakathañca paresaṃ kattā hotī’’ti paratthaṃ sūceti. Evaṃ ‘‘attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti, parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapetī’’tiādisuttāni (a. ni. 4.99, 265) yojetabbāni. Apare pana ‘‘yathāsabhāvaṃ bhāsitaṃ attatthaṃ, pūraṇakassapādīnamaññatitthiyānaṃ samayabhūtaṃ paratthaṃ sūceti, suttena vā saṅgahitaṃ attatthaṃ, suttānulomabhūtaṃ paratthaṃ, suttantanayabhūtaṃ vā attatthaṃ, vinayābhidhammanayabhūtaṃ paratthaṃ [Pg.92] sūcetī’’tipi vadanti. Vinayābhidhammehi ca visesetvā suttasaddassa attho vattabbo, tasmā veneyyajjhāsayavasappavattāya desanāya sātisayaṃ attahitaparahitādīni pakāsitāni honti tappadhānabhāvato, na pana āṇādhammasabhāva-vasappavattāyāti idameva ‘‘atthānaṃ sūcanato sutta’’nti vuttaṃ. Sūca-saddassa cettha rasso. ‘‘Evañca katvā ‘ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpanna’nti (pāci. 655, 1242) ca sakavāde pañca suttasatānī’ti (aṭṭhasā. nidānakathā, kathā. aṭṭha. nidānakathā) ca evamādīsu suttasaddo upacaritoti gahetabbo’’ti (sārattha. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) ācariyasāriputtattherena vuttaṃ. Aññe pana yathāvuttasadiseneva nibbacanena suttasaddassa vinayābhidhammānampi vācakattaṃ vadanti.

Hoặc là, vì rằng: “Tự mình là người ít ham muốn”, nên chỉ ra lợi ích cho mình, và vì rằng: “Là người nói pháp thoại về sự ít ham muốn cho người khác”, nên chỉ ra lợi ích cho người khác. Tương tự, các kinh như: “Tự mình từ bỏ sát sanh, và khuyến khích người khác từ bỏ sát sanh” nên được áp dụng. Mặt khác, các vị thầy khác nói rằng: Nó chỉ ra lợi ích cho mình, là điều được nói theo đúng bản chất, và lợi ích cho người khác, là học thuyết của các ngoại đạo như Pūraṇa Kassapa, v.v.; hoặc là, nó chỉ ra lợi ích cho mình, được bao gồm trong kinh, và lợi ích cho người khác, là điều phù hợp với kinh; hoặc là, nó chỉ ra lợi ích cho mình, là phương pháp của Kinh tạng, và lợi ích cho người khác, là phương pháp của Luật tạng và Luận tạng. Và ý nghĩa của từ sutta nên được hiểu bằng cách phân biệt nó với Luật và Luận, do đó, bởi bài pháp được thuyết giảng theo khuynh hướng của chúng sanh cần được tế độ, các lợi ích cho mình, lợi ích cho người khác, v.v., được tuyên bố một cách vượt trội, bởi vì việc chỉ ra những điều đó là chủ yếu, chứ không phải bởi bài pháp được thuyết giảng theo quyền năng của mệnh lệnh và bản chất của pháp, do đó, chỉ riêng điều này (Kinh tạng) được nói là “sutta vì nó chỉ ra các ý nghĩa”. Và ở đây, từ sūca được rút ngắn. Và làm như vậy, nên hiểu rằng trong các câu nói như: “Bấy nhiêu kinh điển của Đức Thế Tôn đã được truyền tụng, đã được bao gồm trong kinh” và “Năm trăm kinh trong học thuyết của mình”, v.v., từ sutta được dùng theo nghĩa bóng. Điều này đã được trưởng lão Ācariya Sāriputta nói. Mặt khác, các vị thầy khác nói rằng từ sutta cũng chỉ định cả Luật và Luận, với cách giải thích tương tự như đã nói.

Sutte ca āṇādhammasabhāvo veneyyajjhāsayamanuvattati, na vinayābhidhammesu viya veneyyajjhāsayo āṇādhammasabhāve, tasmā veneyyānaṃ ekantahitapaṭilābhasaṃvattanikā suttantadesanāti āha ‘‘suvuttā cettha atthā’’tiādi. ‘‘Ekantahitapaṭilābhasaṃvattanikā suttantadesanā’’ti idampi veneyyānaṃ hitasampādane suttantadesanāya tapparabhāvameva sandhāya vuttaṃ. Tapparabhāvo ca veneyyajjhāsayānulomato daṭṭhabbo. Tenevāha ‘‘veneyyajjhāsayānulomena vuttattā’’ti. Etena ca hetunā nanu vinayābhidhammāpi suvuttā, atha kasmā idameva evaṃ vuttanti anuyogaṃ pariharati.

Và trong Kinh, bản chất của mệnh lệnh và pháp tuân theo khuynh hướng của chúng sanh cần được tế độ, không giống như trong Luật và Luận, nơi khuynh hướng của chúng sanh cần được tế độ không tuân theo bản chất của mệnh lệnh và pháp. Do đó, bài pháp Kinh tạng chắc chắn dẫn đến việc đạt được lợi ích cho chúng sanh cần được tế độ, vì vậy vị Chú giải sư đã nói: “Ở đây, các ý nghĩa được khéo nói”, v.v. Câu nói “Bài pháp Kinh tạng chắc chắn dẫn đến việc đạt được lợi ích” cũng được nói với ý chỉ rằng bài pháp Kinh tạng hướng đến việc hoàn thành lợi ích cho chúng sanh cần được tế độ. Và sự hướng đến đó nên được hiểu là phù hợp với khuynh hướng của chúng sanh cần được tế độ. Chính vì thế, ngài đã nói: “Vì nó được nói phù hợp với khuynh hướng của chúng sanh cần được tế độ”. Và với lý do này, ngài bác bỏ câu hỏi chất vấn: “Chẳng phải Luật và Luận cũng được khéo nói sao? Vậy thì tại sao chỉ riêng điều này (Kinh tạng) lại được nói như vậy?”.

Anupubbasikkhādivasena kālantarena atthābhinipphattiṃ dassetuṃ ‘‘sassamiva phala’’nti vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā sassaṃ nāma vapanaropanādikkhaṇeyeva phalaṃ na pasavati, anupubbajagganādivasena kālantareneva pasavati, tathā idampi savanadhāraṇādikkhaṇeyeva atthe na pasavati, anupubbasikkhādivasena kālantareneva pasavatīti. Pasavatīti ca phalati, abhinipphādetīti attho. Abhinipphādanameva hi phalanaṃ. Upāyasamaṅgīnaññeva atthābhinipphattiṃ dassento ‘‘dhenu viya khīra’’nti āha. Ayamettha adhippāyo – yathā dhenu nāma kāle jātavacchā thanaṃ gahetvā duhataṃ upāyavantānameva khīraṃ paggharāpeti, na akāle ajātavacchā. Kālepi vā visāṇādikaṃ gahetvā duhataṃ anupāyavantānaṃ, tathā idampi nissaraṇādinā savanadhāraṇādīni kurutaṃ upāyavantānameva [Pg.93] sīlādiatthe paggharāpeti, na alagaddūpamāya savanadhāraṇādīni kurutaṃ anupāyavantānanti. Yadipi ‘‘sūdatī’’ti etassa gharati siñcatīti attho, tathāpi sakammikadhātuttā paggharāpetīti kāritavasena attho vutto yathā ‘‘taratī’’ti etassa nipātetīti attho’’ti. ‘‘Suttāṇā’’ti etassa atthamāha ‘‘suṭṭhu ca ne tāyatī’’ti. Neti atthe.

Để chỉ ra sự thành tựu lợi ích sau một thời gian, thông qua việc thực hành tuần tự, v.v., câu “như quả của mùa màng” đã được nói. Điều này có nghĩa là: Giống như mùa màng không cho quả ngay tại thời điểm gieo trồng, v.v., mà chỉ cho quả sau một thời gian, thông qua việc chăm sóc tuần tự, v.v., cũng vậy, kinh này không tạo ra lợi ích ngay tại thời điểm nghe, ghi nhớ, v.v., mà chỉ tạo ra lợi ích sau một thời gian, thông qua việc thực hành tuần tự, v.v. Và “pasavati” có nghĩa là “phalati” (cho quả), “abhinipphādeti” (hoàn thành). Thật vậy, sự hoàn thành chính là sự cho quả. Để chỉ ra sự thành tựu lợi ích chỉ đối với những người có phương tiện, ngài nói: “như sữa từ bò cái”. Đây là ý nghĩa ở đây: Giống như một con bò cái, vào đúng thời điểm, đã sinh con, chỉ cho sữa chảy ra cho những người có phương tiện, những người nắm lấy vú và vắt sữa, chứ không phải cho những người không có phương tiện, những người vắt sữa vào thời điểm không thích hợp, hoặc khi nó chưa sinh con, hoặc ngay cả vào đúng thời điểm nhưng lại nắm lấy sừng, v.v.; cũng vậy, kinh này chỉ làm cho các lợi ích như giới, v.v., tuôn chảy cho những người có phương tiện, những người thực hành nghe, ghi nhớ, v.v., với ý muốn xuất ly, v.v., chứ không phải cho những người không có phương tiện, những người thực hành nghe, ghi nhớ, v.v., giống như ví dụ về con rắn nước. Mặc dù ý nghĩa của “sūdati” là “gharati, siñcati” (chảy, rưới), tuy nhiên, vì nó là một động từ ngoại động, ý nghĩa được nói theo thể sai khiến là “paggharāpeti” (làm cho chảy), giống như ý nghĩa của “tarati” được nói theo thể sai khiến là “nipāteti” (làm cho rơi xuống). Ngài nói ý nghĩa của “suttāṇa” là “suṭṭhu ca ne tāyati”. Ne có nghĩa là các lợi ích.

Suttasabhāganti suttasadisaṃ. Tabbhāvaṃ dasseti ‘‘yathā hī’’tiādinā. Tacchakānaṃ suttanti vaḍḍhakīnaṃ kāḷasuttaṃ. Pamāṇaṃ hoti tadanusārena tacchanato. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā kāḷasuttaṃ pasāretvā saññāṇe kate gahetabbaṃ, vissajjetabbañca paññāyati, tasmā taṃ tacchakānaṃ pamāṇaṃ hoti, evaṃ vivādesu uppannesu sutte ānītamatte ‘‘idaṃ gahetabbaṃ, idaṃ vissajjetabba’’nti pākaṭattā vivādo vūpasammati, tasmā etaṃ viññūnaṃ pamāṇanti. Idāni aññathāpi suttasabhāgataṃ vibhāvento ‘‘yathā cā’’tiādimāha. Suttenāti pupphāvutena yena kenaci thirasuttena. Saṅgahitānīti suṭṭhu, samaṃ vā gahitāni, āvutānīti attho. Na vikiriyantīti ito cito ca vippakiṇṇābhāvamāha, na viddhaṃsīyantīti chejjabhejjābhāvaṃ. Ayametthādhippāyo – yathā thirasuttena saṅgahitāni pupphāni vātena na vikiriyanti na viddhaṃsīyanti, evaṃ suttena saṅgahitā atthā micchāvādena na vikiriyanti na viddhaṃsīyantīti. Veneyyajjhāsayavasappavattāya ca desanāya attatthaparatthādīnaṃ sātisayappakāsanato āṇādhammasabhāvehi vinayābhidhammehi visesetvā imasseva suttasabhāgatā vuttā. ‘‘Tenā’’tiādīsu vuttanayānusārena sambandho ceva attho ca yathārahaṃ vattabbo. Ettha ca ‘‘suttantapiṭaka’’nti heṭṭhā vuttepi antasaddassa avacanaṃ tassa visuṃ atthābhāvadassanatthaṃ tabbhāvavuttito. Sahayogassa hi saddassa avacanena sesatā tassa tulyādhikaraṇataṃ, anatthakataṃ vā ñāpeti.

Suttasabhāgaṃ có nghĩa là tương tự như sợi chỉ. Ngài cho thấy bản chất ấy bằng câu bắt đầu là “yathā hi”. Sợi chỉ của thợ mộc có nghĩa là sợi chỉ mực của những người thợ mộc. Nó là tiêu chuẩn vì việc đẽo gọt được thực hiện theo nó. Điều này được nói ra như sau: Giống như khi sợi chỉ mực được căng ra và dấu được đánh, phần cần lấy và phần cần bỏ trở nên rõ ràng, do đó, nó là tiêu chuẩn cho những người thợ mộc; cũng vậy, khi các cuộc tranh luận phát sinh, ngay khi Kinh được đưa ra, cuộc tranh luận được dập tắt vì sự rõ ràng rằng “điều này nên được chấp nhận, điều này nên được loại bỏ”, do đó, Kinh này là tiêu chuẩn cho những người có trí. Bây giờ, để giải thích tính tương tự như sợi chỉ theo một cách khác, ngài nói câu bắt đầu là “yathā ca”. Bằng sợi chỉ có nghĩa là bằng bất kỳ sợi chỉ bền chắc nào dùng để xâu hoa. Được kết lại có nghĩa là được giữ lại tốt, hoặc đều đặn, được xâu lại. Bằng câu “không bị phân tán”, ngài nói về việc không bị rải rác đây đó; bằng câu “không bị phá hủy”, ngài nói về việc không bị cắt đứt hay tan vỡ. Đây là ý nghĩa ở đây: Giống như những bông hoa được kết lại bằng một sợi chỉ bền chắc không bị gió làm phân tán hay phá hủy, cũng vậy, các ý nghĩa được thâu nhiếp bởi Kinh không bị tà thuyết làm phân tán hay phá hủy. Và do bài thuyết giảng được tiến hành theo khuynh hướng của chúng sanh cần tế độ đã chỉ rõ một cách siêu việt lợi ích cho mình, lợi ích cho người khác, v.v., nên tính tương tự như sợi chỉ chỉ được nói đến cho chính tạng này, bằng cách phân biệt nó với Tạng Luật và Tạng Vi Diệu Pháp vốn có bản chất là mệnh lệnh và pháp. Trong các câu bắt đầu bằng “tena”, sự liên kết và ý nghĩa nên được trình bày một cách thích hợp theo phương pháp đã được nói. Và ở đây, mặc dù “Suttantapiṭaka” đã được nói ở dưới, việc không giải thích từ “anta” là để chỉ ra rằng nó không có ý nghĩa riêng biệt, vì nó được nói theo bản chất của từ kia. Thật vậy, việc không giải thích một từ đi cùng với từ khác cho thấy rằng nó là phần còn lại, có cùng vị trí cú pháp, hoặc không có ý nghĩa riêng.

Yanti esa nipāto kāraṇe, yenāti attho. Ettha abhidhamme vuḍḍhimanto dhammā yena vuttā, tena abhidhammo nāma akkhātoti paccekaṃ yojetabbaṃ. Abhi-saddassa atthavasenāyaṃ pabhedoti tassa tadatthappavattatādassanena tamatthaṃ sādhento ‘‘ayañhī’’tiādimāha. Abhi-saddo [Pg.94] kamanakiriyāya vuḍḍhibhāvasaṅkhātamatirekatthaṃ dīpetīti vuttaṃ ‘‘abhikkamantītiādīsu vuḍḍhiyaṃ āgato’’ti. Abhiññātāti aḍḍhacandādinā kenaci saññāṇena ñātā, paññātā pākaṭāti vuttaṃ hoti. Aḍḍhacandādibhāvo hi rattiyā upalakkhaṇavasena paññāṇaṃ hoti ‘‘yasmā aḍḍho, tasmā aṭṭhamī. Yasmā ūno, tasmā cātuddasī. Yasmā puṇṇo, tasmā pannarasī’’ti. Abhilakkhitāti etthāpi ayamevattho veditabbo, idaṃ pana mūlapaṇṇāsake bhayabheravasutte (ma. ni. 1.34) abhilakkhitasaddapariyāyo abhiññātasaddoti āha ‘‘abhiññātā abhilakkhitātiādīsu lakkhaṇe’’ti. Yajjevaṃ lakkhitasaddasseva lakkhaṇatthadīpanato abhi-saddo anatthakova siyāti? Nevaṃ daṭṭhabbaṃ tassāpi tadatthajotanato. Vācakasaddasannidhāne hi upasagganipātā tadatthajotakamattāti lakkhitasaddena vācakabhāvena pakāsitassa lakkhaṇatthasseva jotakabhāvena pakāsanato abhi-saddopi lakkhaṇe pavattatīti vuttoti daṭṭhabbaṃ. Rājābhirājāti parehi rājūhi pūjitumaraho rājā. Pūjiteti pūjārahe. Idaṃ pana suttanipāte selasutte (su. ni. 553 ādayo).

Từ “yaṃ” này là một tiểu từ có nghĩa là nguyên nhân, tức là “bởi nguyên nhân nào”. Ở đây, cần phải kết hợp riêng lẻ như sau: Bởi nguyên nhân nào các pháp ưu việt được thuyết giảng trong Vi Diệu Pháp này, do nguyên nhân đó nó được gọi là Vi Diệu Pháp. Sự phân biệt này được nói ra theo ý nghĩa của từ “abhi”. Do đó, để chứng minh ý nghĩa đó bằng cách chỉ ra sự xuất hiện của nó trong ý nghĩa đó, ngài nói câu bắt đầu là “ayañhi”. Từ “abhi” chỉ ra ý nghĩa vượt trội được gọi là trạng thái tăng trưởng của hành động đi tới, do đó, đã được nói rằng “trong các trường hợp như ‘abhikkamanti’, nó có nghĩa là tăng trưởng”. “Abhiññātā” có nghĩa là được biết đến, được nhận biết, rõ ràng bằng một dấu hiệu nào đó như trăng bán nguyệt, v.v. Thật vậy, trạng thái trăng bán nguyệt, v.v. là một dấu hiệu để nhận biết đêm như sau: “Vì nó là một nửa, nên đó là ngày mùng tám. Vì nó khuyết, nên đó là ngày mười bốn. Vì nó tròn, nên đó là ngày rằm”. Trong “abhilakkhitā” cũng vậy, nên hiểu cùng ý nghĩa này. Tuy nhiên, trong kinh Bhayabherava thuộc Mūlapaṇṇāsaka, từ “abhiññāta” là một từ đồng nghĩa của “abhilakkhita”, do đó ngài nói “trong các trường hợp như ‘abhiññātā, abhilakkhitā’, nó có nghĩa là dấu hiệu”. Nếu vậy, vì chỉ có từ “lakkhita” mới chỉ ra ý nghĩa dấu hiệu, thì từ “abhi” sẽ trở nên vô nghĩa chăng? Không nên hiểu như vậy, vì nó cũng làm sáng tỏ ý nghĩa đó. Thật vậy, khi ở gần một từ có nghĩa, các tiếp đầu ngữ và tiểu từ chỉ có tác dụng làm sáng tỏ ý nghĩa của từ đó. Do đó, nên hiểu rằng đã được nói rằng từ “abhi” cũng có nghĩa là dấu hiệu vì nó làm sáng tỏ chính ý nghĩa dấu hiệu đã được chỉ ra bởi từ “lakkhita” với tư cách là từ có nghĩa. “Rājābhirājā” là vị vua xứng đáng được các vị vua khác tôn kính. “Pūjita” có nghĩa là xứng đáng được tôn kính. Điều này được nói trong kinh Sela thuộc Suttanipāta.

Abhidhammeti ‘‘supinantena sukkavisaṭṭhiyā anāpattibhāvepi akusalacetanā upalabbhatī’’tiādinā (sārattha. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vinayapaññattiyā saṅkaravirahite dhamme. Pubbāparavirodhābhāvena yathāvuttadhammānameva aññamaññasaṅkaravirahato aññamaññasaṅkaravirahite dhammetipi vadanti. ‘‘Pāṇātipāto akusala’’nti (ma. ni. 2.192) evamādīsu vā maraṇādhippāyassa jīvitindriyupacchedakapayogasamuṭṭhāpikā cetanā akusalo, na pāṇasaṅkhātajīvitindriyassa upacchedasaṅkhāto atipāto. Tathā ‘‘adinnassa parasantakassa ādānasaṅkhātā viññatti abyākato dhammo, taṃviññattisamuṭṭhāpikā theyyacetanā akusalo dhammo’’ti evamādināpi aññamaññasaṅkaravirahite dhammeti attho veditabbo. Abhivinayeti ettha pana ‘‘jātarūparajataṃ na paṭiggahetabba’’nti vadanto vinaye vineti nāma. Ettha ca ‘‘evaṃ paṭiggaṇhato pācittiyaṃ, evaṃ pana dukkaṭa’’nti vadanto abhivinaye vineti nāmāti vadanti. Tasmā jātarūparajataṃ parasantakaṃ theyyacittena gaṇhantassa yathāvatthuṃ [Pg.95] pārājikathullaccayadukkaṭesu aññataraṃ, bhaṇḍāgārikasīsena gaṇhantassa pācittiyaṃ, attano atthāya gaṇhantassa nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, kevalaṃ lolatāya gaṇhantassa anāmāsadukkaṭaṃ, rūpiyachaḍḍakasammatassa anāpattīti evaṃ aññamaññasaṅkaravirahite vinayepi paṭibalo vinetunti attho daṭṭhabbo. Evaṃ pana paricchinnataṃ sarūpato saṅkhepeneva dassento ‘‘aññamañña…pe… hotī’’ti āha.

“Trong Vi Diệu Pháp” có nghĩa là trong pháp không bị lẫn lộn với các quy định của Luật, như trong câu “mặc dù không có tội trong việc xuất tinh trong giấc mơ, nhưng tư bất thiện vẫn được tìm thấy”, v.v. Các vị cũng nói rằng nó có nghĩa là trong pháp không bị lẫn lộn với nhau, do không có sự mâu thuẫn trước sau và do chính các pháp đã được thuyết giảng không bị lẫn lộn với nhau. Hoặc trong các trường hợp như “sát sanh là bất thiện”, tư phát sinh từ nỗ lực cắt đứt mạng căn của người có ý định giết là bất thiện, chứ không phải hành động giết được gọi là sự cắt đứt mạng căn được gọi là sinh vật. Tương tự, nên hiểu ý nghĩa là “trong pháp không bị lẫn lộn với nhau” qua các câu như “sự biểu tri được gọi là lấy tài sản của người khác không được cho là pháp vô ký, còn tư trộm cắp làm phát sinh sự biểu tri đó là pháp bất thiện”. Còn ở đây, trong “abhivinaye”, người nói “không được nhận vàng bạc” được gọi là huấn luyện trong Luật. Và ở đây, các vị nói rằng người nói “khi nhận như thế này thì phạm tội pācittiya, còn như thế kia thì phạm tội dukkaṭa” được gọi là huấn luyện trong Thắng Luật. Do đó, nên hiểu ý nghĩa là có khả năng huấn luyện ngay cả trong Luật không bị lẫn lộn với nhau như sau: Đối với người lấy vàng bạc của người khác với tâm trộm cắp, tùy theo trường hợp sẽ phạm một trong các tội pārājika, thullaccaya, dukkaṭa; đối với người nhận qua người giữ kho, phạm tội pācittiya; đối với người nhận vì lợi ích của mình, phạm tội nissaggiya pācittiya; đối với người chỉ cầm lấy do tánh hay thay đổi, phạm tội anāmāsa dukkaṭa; đối với người được chỉ định là người vứt bỏ tiền bạc, thì không có tội. Tuy nhiên, để chỉ ra sự phân định này về bản chất một cách ngắn gọn, ngài nói “aññamañña…pe… hoti”.

Abhikkantenāti ettha kantiyā adhikattaṃ abhi-saddo dīpetīti vuttaṃ ‘‘adhike’’ti. Nanu ca ‘‘abhikkamantī’’ti ettha abhi-saddo kamanakiriyāya vuḍḍhibhāvaṃ atirekattaṃ dīpeti, ‘‘abhiññātā abhilakkhitā’’ti ettha ñāṇalakkhaṇakiriyānaṃ supākaṭataṃ visesaṃ, ‘‘abhikkantenā’’ti ettha kantiyā adhikattaṃ visiṭṭhabhāvaṃ dīpetīti idaṃ tāva yuttaṃ kiriyāvisesakattā upasaggassa. ‘‘Pādayo kiriyāyoge upasaggā’’ti hi saddasatthe vuttaṃ. ‘‘Abhirājā, abhivinaye’’ti pana pūjitaparicchinnesu rājavinayesu abhi-saddo vattatīti kathametaṃ yujjeyya. Na hi asatvavācī saddo satvavācako sambhavatīti? Natthi atra doso pūjanaparicchedanakiriyānampi dīpanato, tāhi ca kiriyāhi yuttesu rājavinayesupi pavattattā. Abhipūjito rājāti hi atthena kiriyākārakasambandhaṃ nimittaṃ katvā kammasādhanabhūtaṃ rājadabbaṃ abhi-saddo padhānato vadati, pūjanakiriyaṃ pana appadhānato. Tathā abhiparicchinno vinayoti atthena kiriyākārakasambandhaṃ nimittaṃ katvā kammasādhanabhūtaṃ vinayadabbaṃ abhi-saddo padhānato vadati, paricchindanakiriyaṃ pana appadhānato. Tasmā atimālādīsu ati-saddo viya abhi-saddo ettha saha sādhanena kiriyaṃ vadatīti abhirājaabhivinayasaddā sopasaggāva siddhā. Evaṃ abhidhammasaddepi abhisaddo saha sādhanena vuḍḍhiyādikiriyaṃ vadatīti ayamattho dassitoti veditabbaṃ.

Ở đây, trong từ ‘abhikkantena’, vì abhi-sadda biểu thị sự vượt trội (adhikattaṃ) của sự ưa thích (kantiyā), nên được nói là ‘adhike’. Chẳng phải sao, trong từ ‘abhikkamanti’, abhi-sadda biểu thị sự tăng trưởng, sự vượt trội của hành động đi; trong các từ ‘abhiññātā abhilakkhitā’, nó biểu thị sự đặc biệt, sự rất rõ ràng của các hành động biết và ghi nhận; trong từ ‘abhikkantena’, nó biểu thị sự vượt trội, trạng thái đặc biệt của sự ưa thích. Vì vậy, điều này trước hết là hợp lý, do tiếp đầu ngữ có vai trò làm đặc biệt cho hành động. Vì trong sách ngữ pháp đã nói: “Các tiếp đầu ngữ như pa được dùng trong sự kết hợp với hành động”. Nhưng trong các từ ‘abhirājā, abhivinaye’, abhi-sadda được dùng với các vị vua được tôn kính và các luật được phân định, làm sao điều này có thể hợp lý? Vì một từ chỉ phi-thực thể (asatvavācī) không thể trở thành từ chỉ thực thể (satvavācako) được? Ở đây không có lỗi, vì nó cũng biểu thị các hành động tôn kính và phân định, và vì nó cũng được dùng cho các vị vua và các luật lệ kết hợp với những hành động đó. Vì với ý nghĩa “vị vua được tôn kính”, abhi-sadda, sau khi lấy mối quan hệ giữa hành động và tác nhân làm cơ sở, chủ yếu nói đến vật chất vua, vốn là đối tượng của hành động, nhưng nói đến hành động tôn kính một cách thứ yếu. Tương tự, với ý nghĩa “luật đã được phân định”, abhi-sadda, sau khi lấy mối quan hệ giữa hành động và tác nhân làm cơ sở, chủ yếu nói đến vật chất luật, vốn là đối tượng của hành động, nhưng nói đến hành động phân định một cách thứ yếu. Do đó, giống như ati-sadda trong các từ atimālā v.v., abhi-sadda ở đây nói đến hành động cùng với đối tượng (sādhana), vì vậy các từ abhirājā và abhivinaya được hình thành cùng với tiếp đầu ngữ. Tương tự, trong từ abhidhamma cũng vậy, abhi-sadda nói đến hành động tăng trưởng v.v. cùng với đối tượng, cần phải hiểu rằng ý nghĩa này đã được trình bày.

Hotu abhi-saddo yathāvuttesu atthesu, tappayogena pana dhammasaddena dīpitā vuḍḍhimantādayo dhammā ettha vuttā na bhaveyyuṃ, kathaṃ ayamattho yujjeyyāti anuyoge sati taṃ pariharanto ‘‘ettha cā’’tiādimāha. Tattha etthāti etasmiṃ abhidhamme. Upanyāse ca-saddo. Bhāvetīti cittassa vaḍḍhanaṃ vuttaṃ, pharitvāti ārammaṇassa vaḍḍhanaṃ, tasmā tāhi bhāvanāpharaṇavuḍḍhīhi vuḍḍhimantopi dhammā vuttāti attho[Pg.96]. Ārammaṇādīhīti ārammaṇasampayuttakammadvārapaṭipadādīhi. Ekantato lokuttaradhammānaññeva pūjārahattā ‘‘sekkhā dhammā’’tiādinā teyeva pūjitāti dassitā. ‘‘Pūjārahā’’ti etena kattādisādhanaṃ, atītādikālaṃ, sakkuṇeyyatthaṃ vā nivatteti. Pūjitabbāyeva hi dhammā kālavisesaniyamarahitā pūjārahā ettha vuttāti adhippāyo dassito. Sabhāvaparicchinnattāti phusanādisabhāvena paricchinnattā. Kāmāvacarehi mahantabhāvato mahaggatā dhammā adhikā, tatopi uttaravirahato anuttarā dhammāti dasseti ‘‘mahaggatā’’tiādinā. Tenāti ‘‘vuḍḍhimanto’’tiādinā vacanena karaṇabhūtena, hetubhūtena vā.

Cứ cho là abhi-sadda có những ý nghĩa đã được nói, nhưng các pháp như vuḍḍhimanta v.v. được biểu thị bởi dhamma-sadda kết hợp với nó, được nói ở đây, sẽ không tồn tại. Làm sao ý nghĩa này có thể hợp lý? Khi có câu hỏi như vậy, để giải quyết điều đó, ngài nói ‘ettha ca’ v.v. Trong đó, ‘ettha’ là “trong Abhidhamma này”. Ca-sadda có nghĩa là giới thiệu. ‘Bhāveti’ được nói là sự phát triển của tâm, ‘pharitvā’ là sự phát triển của đối tượng, do đó, ý nghĩa là bởi những sự tăng trưởng do phát triển và lan rộng đó, các pháp có sự tăng trưởng cũng được nói đến. ‘Ārammaṇādīhi’ là bởi đối tượng, pháp tương ưng, nghiệp, cửa, con đường thực hành, v.v. Vì chỉ có các pháp siêu thế mới hoàn toàn xứng đáng được tôn kính, nên bằng câu ‘sekkhā dhammā’ v.v., đã chỉ ra rằng chỉ những pháp đó mới được tôn kính. Bằng từ ‘pūjārahā’ này, nó loại bỏ (ý nghĩa của) tác nhân v.v., thời quá khứ v.v., hoặc khả năng. Ý định được chỉ ra là: “Các pháp đáng được tôn kính, không bị giới hạn bởi thời gian cụ thể, được gọi là pūjārahā (xứng đáng tôn kính) được nói ở đây”. ‘Sabhāvaparicchinnattā’ là do được phân định bởi tự tánh như xúc, v.v. Các pháp đại hành (mahaggata) là vượt trội vì chúng vĩ đại hơn các pháp dục giới, các pháp vô thượng (anuttara) là vượt trội hơn cả những pháp đó vì không có gì cao hơn, ngài chỉ ra điều này bằng câu ‘mahaggatā’ v.v. ‘Tena’ là “bởi lời nói ‘vuḍḍhimanto’ v.v.”, với vai trò là công cụ hoặc nguyên nhân.

Yaṃ panetthāti etesu vinayādīsu tīsu aññamaññavisiṭṭhesu yaṃ avisiṭṭhaṃ samānaṃ, taṃ piṭakanti attho. Vinayādayo hi tayo saddā aññamaññāsādhāraṇattā visiṭṭhā nāma, piṭakasaddo pana tehi tīhipi sādhāraṇattā ‘‘avisiṭṭho’’ti vuccati. Pariyattibbhājanatthatoti pariyāpuṇitabbatthapatiṭṭhānatthehi karaṇabhūtehi, visesanabhūtehi vā. Apica pariyattibbhājanatthato pariyattibhājanatthanti āhūti attho daṭṭhabbo. Paccattatthe hi to-saddo iti-saddena niddisitabbattā. Itinā niddisitabbehito – saddamicchanti neruttikā yathā ‘‘aniccato dukkhato anattato vipassantī’’ti (paṭṭhā. 1.1.406, 408, 411) etena pariyāpuṇitabbato, taṃtadatthānaṃ bhājanato ca piṭakaṃ nāmāti dasseti. Anipphannapāṭipadikapadañhetaṃ. Saddavidū pana ‘‘piṭa saddasaṅghāṭesū’’ti vatvā idha vuttameva payogamudāharanti, tasmā tesaṃ matena piṭīyati saddīyati pariyāpuṇīyatīti piṭakaṃ, piṭīyati vā saṅghāṭīyati taṃtadattho etthāti piṭakanti nibbacanaṃ kātabbaṃ. ‘‘Tenā’’tiādinā samāsaṃ dasseti.

Về ‘yaṃ panettha’, ý nghĩa là: trong ba loại này là Vinaya v.v., vốn khác biệt nhau, cái nào không khác biệt, giống nhau, đó là Piṭaka. Vì ba từ Vinaya v.v. được gọi là khác biệt do chúng không chung cho nhau, nhưng từ Piṭaka được gọi là “không khác biệt” vì nó chung cho cả ba từ kia. Về ‘pariyattibbhājanatthato’, (nó có nghĩa là) bởi các ý nghĩa là đối tượng cần học thuộc và là nơi chứa đựng, với vai trò là công cụ hoặc đặc điểm. Hơn nữa, cần hiểu ý nghĩa là: từ ‘pariyattibbhājanatthato’ họ nói là ‘pariyattibhājanatthaṃ’. Vì to-sadda ở đây có nghĩa là chủ cách, vì nó được chỉ định bởi iti-sadda. Các nhà ngữ pháp học muốn có to-sadda ở nơi được chỉ định bởi iti, ví dụ như trong “họ quán là vô thường (aniccato), là khổ (dukkhato), là vô ngã (anattato)”. Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng nó được gọi là Piṭaka vì nó là cái cần được học thuộc và là nơi chứa đựng các ý nghĩa khác nhau. Và đây là một từ gốc không phái sinh. Nhưng các nhà ngữ pháp học, sau khi nói “gốc piṭ có nghĩa là âm thanh và tập hợp”, họ trích dẫn chính cách dùng đã được nói ở đây. Do đó, theo quan điểm của họ, cách giải thích từ nguyên nên được thực hiện như sau: nó được gọi là Piṭaka vì nó được phát âm, được học thuộc; hoặc nó được gọi là Piṭaka vì các ý nghĩa khác nhau được tập hợp, được kết hợp lại trong đó. Bằng ‘tena’ v.v., ngài chỉ ra hợp từ.

Mā piṭakasampadānenāti kālāmasutte, (a. ni. 3.66) sāḷhasutte (a. ni. 3.67) ca āgataṃ pāḷimāha. Tadaṭṭhakathāyañca ‘‘amhākaṃ piṭakatantiyā saddhiṃ sametīti mā gaṇhitthā’’ti (a. ni. aṭṭha. 2.3.66) attho vutto. Ācariyasāriputtattherena pana ‘‘pāḷisampadānavasena mā gaṇhathā’’ti (sārattha. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vuttaṃ. Kudālapiṭakamādāyāti kudālañca [Pg.97] piṭakañca ādāya. Ku vuccati pathavī, tassā dālanato vidālanato ayomayaupakaraṇaviseso kudālaṃ nāma. Tesaṃ tesaṃ vatthūnaṃ bhājanabhāvato tālapaṇṇavettalatādīhi kato bhājanaviseso piṭakaṃ nāma. Idaṃ pana mūlapaṇṇāsake kakacūpamasutte (ma. ni. 1.227).

Về ‘mā piṭakasampadānena’, ngài trích dẫn đoạn Pāḷi xuất hiện trong Kālāmasutta và Sāḷhasutta. Và trong chú giải của các kinh đó, ý nghĩa này đã được nói: “Đừng chấp nhận vì nó phù hợp với kinh điển Piṭaka của chúng ta”. Nhưng Trưởng lão Ācariya Sāriputta đã nói: “Đừng chấp nhận dựa trên sự truyền thừa Pāḷi”. Về ‘kudālapiṭakamādāya’, (nó có nghĩa là) sau khi lấy cái cuốc và cái giỏ. ‘Ku’ được gọi là đất, vì nó đào, xới đất đó, một loại dụng cụ đặc biệt làm bằng sắt được gọi là kudāla. Vì nó là vật chứa đựng các vật này vật kia, một loại vật chứa đặc biệt làm bằng lá cọ, mây, v.v. được gọi là piṭaka. Nhưng điều này ở trong Kakacūpamasutta trong Mūlapaṇṇāsaka.

‘‘Tena…pe… ñeyyā’’ti gāthāpadaṃ ulliṅgetvā ‘‘tenā’’tiādinā vivarati. Sabbādīhi sabbanāmehi vuttassa vā liṅgamādiyate, vuccamānassa vā, idha pana vatticchāya vuttassevāti katvā ‘‘vinayo ca so piṭakañcā’’ti vuttaṃ. ‘‘Yathāvutteneva nayenā’’ti iminā ‘‘evaṃ duvidhatthena…pe… katvā’’ti ca ‘‘pariyattibhāvato, tassa tassa atthassa bhājanato cā’’ti ca vuttaṃ sabbamatidisati. Tayopīti ettha apisaddo, pi-saddo vā avayavasampiṇḍanattho. ‘‘Apī’’ti avatvā ‘‘pī’’ti vadanto hi api-saddo viya pi-saddopi visuṃ nipāto atthīti dasseti.

Vị ấy (chú giải sư) đã bỏ qua câu kệ ngôn “Tena…pe… ñeyyā” và giải thích bằng câu bắt đầu là “tenā”. (Bởi vì) các đại danh từ bắt đầu bằng sabba có thể lấy theo giới tính của từ đã được nói đến hoặc của từ sẽ được nói đến, nhưng ở đây, do ý muốn của người nói, (đại danh từ) chỉ lấy theo giới tính của từ đã được nói đến. Vì vậy, ngài (chú giải sư) đã nói là “vinayo ca so piṭakañcā”. Bằng câu “Yathāvutteneva nayenā”, vị ấy đã chỉ rộng đến tất cả những gì đã được nói trong các câu “evaṃ duvidhatthena…pe… katvā” và “pariyattibhāvato, tassa tassa atthassa bhājanato cā”. Ở đây, trong từ “Tayopī”, từ “api-sadda” hoặc “pi-sadda” có nghĩa là tổng hợp các thành phần. Thật vậy, vị (chú giải sư) khi nói “pī” mà không nói “apī” là để chỉ ra rằng, giống như “api-sadda”, “pi-sadda” cũng là một bất biến từ riêng biệt.

Kathetabbānaṃ atthānaṃ desakāyattena āṇādividhinā atisajjanaṃ pabodhanaṃ desanā. Sāsitabbapuggalagatena yathāparādhādisāsitabbabhāvena anusāsanaṃ vinayanaṃ sāsanaṃ. Kathetabbassa saṃvarāsaṃvarādino atthassa kathanaṃ vacanapaṭibaddhatākaraṇaṃ kathā, idaṃ vuttaṃ hoti – desitāraṃ bhagavantamapekkhitvā desanā, sāsitabbapuggalavasena sāsanaṃ, kathetabbassa atthassa vasena kathāti evamimesaṃ nānākaraṇaṃ veditabbanti. Ettha ca kiñcāpi desanādayo desetabbādinirapekkhā na honti, āṇādayo pana visesato desakādiadhīnāti taṃ taṃ visesayogavasena desanādīnaṃ bhedo vutto. Yathā hi āṇāvidhānaṃ visesato āṇārahādhīnaṃ tattha kosallayogato, evaṃ vohāraparamatthavidhānāni ca vidhāyakādhīnānīti āṇādividhino desakāyattatā vuttā. Aparādhajjhāsayānurūpaṃ viya ca dhammānurūpampi sāsanaṃ visesato, tathā vinetabbapuggalāpekkhanti sāsitabbapuggalavasena sāsanaṃ vuttaṃ. Saṃvarāsaṃvaranāmarūpānaṃ viya ca vinibbeṭhetabbāya diṭṭhiyā kathanaṃ sati vācāvatthusmiṃ, nāsatīti visesato tadadhīnaṃ, tasmā kathetabbassa atthassa vasena kathā vuttā. Honti cettha –

Sự truyền đạt, sự làm cho giác ngộ các ý nghĩa cần được thuyết giảng bằng phương pháp mệnh lệnh v.v... tùy thuộc vào người thuyết giảng được gọi là desanā (thuyết giảng). Sự giáo huấn, sự rèn luyện bằng cách thức giáo huấn tùy theo tội lỗi v.v... liên quan đến người cần được giáo huấn được gọi là sāsana (giáo huấn). Sự trình bày, sự làm cho liên kết với lời nói về ý nghĩa của sự phòng hộ, không phòng hộ v.v... cần được trình bày được gọi là kathā (luận giảng). Điều này có nghĩa là: desanā là tùy thuộc vào Đức Thế Tôn, bậc thuyết giảng; sāsana là tùy theo người cần được giáo huấn; kathā là tùy theo ý nghĩa cần được trình bày. Như vậy, cần phải biết sự khác biệt của các từ này. Và ở đây, mặc dù desanā v.v... không độc lập với đối tượng được thuyết giảng v.v..., nhưng mệnh lệnh v.v... lại đặc biệt phụ thuộc vào người thuyết giảng v.v... Do đó, sự khác biệt của desanā v.v... được nói đến tùy theo sự liên hệ với đặc điểm này hay đặc điểm khác. Thật vậy, cũng như việc sắp đặt mệnh lệnh đặc biệt phụ thuộc vào người có thẩm quyền ra lệnh do sự khéo léo trong đó, cũng vậy, việc sắp đặt về tục đế và chân đế cũng phụ thuộc vào người sắp đặt. Do đó, sự phụ thuộc của phương pháp mệnh lệnh v.v... vào người thuyết giảng đã được nói đến. Và giáo huấn (sāsana) đặc biệt tương ứng với tội lỗi và khuynh hướng, cũng như tương ứng với Pháp, do đó nó phụ thuộc vào người cần được rèn luyện. Vì vậy, sāsana được nói theo phương diện người cần được giáo huấn. Và cũng như việc trình bày về sự phòng hộ, không phòng hộ, danh và sắc, việc trình bày về tà kiến cần được tháo gỡ chỉ xảy ra khi có cơ sở để nói, không xảy ra khi không có. Do đó, nó đặc biệt phụ thuộc vào điều đó. Vì vậy, kathā được nói theo phương diện ý nghĩa cần được trình bày. Và có những câu kệ ở đây:

‘‘Desakassa [Pg.98] vasenettha, desanā piṭakattayaṃ;

Sāsitabbavasenetaṃ, sāsananti pavuccati.

“Ở đây, tùy theo người thuyết giảng, Tam tạng được gọi là desanā (thuyết giảng); Tùy theo người cần được giáo huấn, Tam tạng ấy được gọi là sāsana (giáo huấn).”

Kathetabbassa atthassa, vasenāpi kathāti ca;

Desanāsāsanakathā-bhedampevaṃ pakāsaye’’ti.

“Và cũng tùy theo ý nghĩa cần được trình bày, (Tam tạng) được gọi là kathā (luận giảng); Như vậy, hãy làm sáng tỏ sự khác biệt giữa desanā, sāsana, và kathā.”

Padattayampetaṃ samodhānetvā tāsaṃ bhedoti katvā bhedasaddo visuṃ visuṃ yojetabbo dvandapadato paraṃ suyyamānattā ‘‘desanābhedaṃ, sāsanabhedaṃ, kathābhedañca yathārahaṃ paridīpaye’’ti. Bhedanti ca nānattaṃ, visesaṃ vā. Tesu piṭakesu. Sikkhā ca pahānañca gambhīrabhāvo ca, tañca yathārahaṃ paridīpaye.

Cần phải kết hợp ba từ này lại và hiểu là “sự khác biệt của chúng”, do đó, từ “bheda” (sự khác biệt) nên được áp dụng riêng cho từng từ, vì nó được nghe thấy sau một hợp từ song hành (dvanda), (nên hiểu là) “hãy làm sáng tỏ sự khác biệt của desanā, sự khác biệt của sāsana, và sự khác biệt của kathā một cách thích hợp”. Và “bheda” có nghĩa là sự khác nhau, hay sự đặc thù. Trong các tạng ấy, cũng hãy làm sáng tỏ về học giới (sikkhā), sự đoạn trừ (pahāna), và sự thâm sâu (gambhīrabhāvo) một cách thích hợp.

Dutiyagāthāya pariyattibhedaṃ pariyāpuṇanassa pakāraṃ, visesañca vibhāvaye. Yahiṃ vinayādike piṭake. Yaṃ sampattiṃ, vipattiñca yathā bhikkhu pāpuṇāti, tathā tampi sabbaṃ tahiṃ vibhāvayeti sambandho. Atha vā yaṃ pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñca yahiṃ yathā bhikkhu pāpuṇāti, tathā tampi sabbaṃ tahiṃ vibhāvayeti yojetabbaṃ. Yathāti ca yehi upārambhādihetupariyāpuṇanādippakārehi, upārambhanissaraṇadhammakosarakkhaṇahetupariyāpuṇanaṃ suppaṭipattiduppaṭipattīti etehi pakārehīti vuttaṃ hoti. Santesupi ca aññesu tathā pāpuṇantesu jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhāvato, yathānusiṭṭhaṃ sammāpaṭipajjanena dhammādhiṭṭhānabhāvato ca bhikkhūti vuttaṃ.

Trong câu kệ thứ hai, (có nghĩa là) hãy làm sáng tỏ sự khác biệt của pháp học (pariyatti), tức là phương cách và đặc điểm của việc học hỏi. Cần hiểu sự liên kết như sau: trong tạng nào, như Luật tạng v.v..., vị tỳ khưu đạt được sự thành tựu và sự thất bại nào, và bằng cách nào, thì cũng hãy làm sáng tỏ tất cả những điều đó trong tạng ấy. Hoặc nên liên kết như sau: vị tỳ khưu đạt được sự khác biệt nào của pháp học, sự thành tựu và sự thất bại nào, ở đâu và bằng cách nào, thì cũng hãy làm sáng tỏ tất cả những điều đó trong tạng ấy. Và từ “yathā” (bằng cách nào) có nghĩa là: bằng những phương cách nào như học hỏi với mục đích chỉ trích v.v...; (tức là) bằng những phương cách này: học hỏi với mục đích chỉ trích, với mục đích giải thoát, với mục đích bảo vệ kho tàng Pháp, (và) sự thực hành tốt, sự thực hành xấu. Và mặc dù có những người khác cũng đạt được như vậy, nhưng từ “tỳ khưu” được nói đến là vì vị ấy là bậc trưởng thượng, cao quý, gần gũi, luôn hiện diện, và là nền tảng của Pháp do thực hành đúng đắn theo lời giáo huấn.

Tatrāti tāsu gāthāsu. Ayanti adhunā vakkhamānā kathā. Paridīpanāti samantato pakāsanā, kiñcimattampi asesetvā vibhajanāti vuttaṃ hoti. Vibhāvanāti evaṃ paridīpanāyapi sati gūḷhaṃ paṭicchannamakatvā sotūnaṃ suviññeyyabhāvena āvibhāvanā. Saṅkhepena paridīpanā, vitthārena vibhāvanātipi vadanti. Apica etaṃ padadvayaṃ heṭṭhā vuttānurūpato kathitaṃ, atthato pana ekameva. Tasmā paridīpanā paṭhamagāthāya, vibhāvanā dutiyagāthāyāti yojetabbaṃ. Ca-saddena ubhayatthaṃ aññamaññaṃ samucceti. Kasmā, vuccantīti āha ‘‘ettha hī’’tiādi. Hīti kāraṇe nipāto ‘‘akkharavipattiyaṃ hī’’tiādīsu viya. Yasmā, kasmāti vā attho. Āṇaṃ paṇetuṃ [ṭhapetuṃ (sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā)] arahatīti āṇāraho, sammāsambuddhattā, mahākāruṇikatāya [Pg.99] ca aviparītahitopadesakabhāvena pamāṇavacanattā āṇārahena bhagavatāti attho. Vohāraparamatthadhammānampi tattha sabbhāvato ‘‘āṇābāhullato’’ti vuttaṃ, tena yebhuyyanayaṃ dasseti. Ito paresupi eseva nayo. Visesena sattānaṃ manaṃ avaharatīti vohāro, paññatti, tasmiṃ kusalo, tena.

“Tatra” nghĩa là “trong những câu kệ ấy”. “Ayaṃ” nghĩa là “lời luận giải sẽ được nói sau đây”. “Paridīpanā” (sự làm sáng tỏ) có nghĩa là sự trình bày một cách toàn diện, tức là sự phân tích mà không bỏ sót bất cứ điều gì dù là nhỏ nhất. “Vibhāvanā” (sự giải minh) là, ngay cả khi đã có sự làm sáng tỏ (paridīpanā) như vậy, vẫn làm cho nó hiển lộ một cách dễ hiểu đối với người nghe, không để điều gì bị che giấu, ẩn khuất. Các vị cũng nói rằng: “paridīpanā” là trình bày tóm tắt, “vibhāvanā” là trình bày chi tiết. Hơn nữa, cặp từ này được giải thích tương ứng với những gì đã nói ở dưới, nhưng về mặt ý nghĩa thì chúng chỉ là một. Do đó, nên liên kết rằng “paridīpanā” là dành cho câu kệ đầu tiên, và “vibhāvanā” là dành cho câu kệ thứ hai. Bằng từ “ca”, vị ấy kết hợp cả hai phần với nhau. (Để trả lời câu hỏi) “Tại sao lại được nói như vậy?”, vị ấy đã nói câu bắt đầu bằng “ettha hi”. “Hi” là một bất biến từ chỉ nguyên nhân, giống như trong câu “akkharavipattiyaṃ hi” v.v... Hoặc nó có nghĩa là “bởi vì”, “tại sao”. Vị ấy xứng đáng ban hành mệnh lệnh, nên được gọi là āṇāraho (bậc xứng đáng ra lệnh). Ý nghĩa là “bởi Đức Thế Tôn, bậc xứng đáng ra lệnh”, vì Ngài là bậc Chánh Đẳng Giác, có lòng đại bi, và là người chỉ dạy lợi ích không sai lầm, có lời nói chuẩn mực. Do có cả pháp tục đế và chân đế ở trong đó, nên được nói là “āṇābāhullato” (do có nhiều mệnh lệnh). Bằng từ đó, vị ấy chỉ ra nguyên tắc phổ biến. Phương pháp này cũng áp dụng cho các phần sau. “Vohāra” (tục đế, quy ước) là cái đặc biệt thu hút tâm của chúng sinh; (nó là) khái niệm (paññatti); bậc thiện xảo trong đó; bởi vị ấy.

Pacuro bahulo aparādho doso vītikkamo yesaṃ te pacurāparādhā, seyyasakattherādayo. Yathāparādhanti dosānurūpaṃ. ‘‘Anekajjhāsayā’’tiādīsu āsayova ajjhāsayo, so atthato diṭṭhi, ñāṇañca, pabhedato pana catubbidho hoti. Vuttañca –

Những chúng sinh nào có nhiều tội lỗi, lỗi lầm, vi phạm, họ được gọi là pacurāparādhā (những người nhiều tội lỗi), ví dụ như trưởng lão Seyyasaka và những vị khác. “Yathāparādhaṃ” nghĩa là “tùy theo tội lỗi”. Trong các câu như “Anekajjhāsayā”, chính “āsaya” là “ajjhāsayo” (khuynh hướng, tâm tính). Về thực chất, nó là tà kiến (diṭṭhi) và trí tuệ (ñāṇa), nhưng về phương diện phân loại thì nó có bốn loại. Và đã được nói rằng –

‘‘Sassatucchedadiṭṭhī ca, khanti cevānulomikā;

Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ, etaṃ āsayasaddita’’nti.

“Thường kiến và đoạn kiến, sự kham nhẫn thuận thứ, và trí tuệ như thật nào, điều này được gọi là ‘āsaya’ (khuynh hướng).”

Tattha sabbadiṭṭhīnaṃ sassatucchedadiṭṭhīhi saṅgahitattā sabbepi diṭṭhigatikā sattā imā eva dve diṭṭhiyo sannissitā. Yathāha ‘‘dvayanissito kho panāyaṃ kaccāna loko yebhuyyena atthitañca natthitañcā’’ti, (saṃ. ni. 2.15) atthitāti hi sassataggāho adhippeto, natthitāti ucchedaggāho. Ayaṃ tāva vaṭṭanissitānaṃ puthujjanānaṃ āsayo. Vivaṭṭanissitānaṃ pana suddhasattānaṃ anulomikā khanti, yathābhūtañāṇanti duvidho āsayo. Tattha ca anulomikā khanti vipassanāñāṇaṃ. Yathābhūtañāṇaṃ pana kammasakatāñāṇaṃ. Catubbidho peso āsayanti sattā ettha nivasanti, cittaṃ vā āgamma seti etthāti āsayo migāsayo viya. Yathā migo gocarāya gantvāpi paccāgantvā tattheva vanagahane sayatīti taṃ tassa ‘‘āsayo’’ti vuccati, tathā cittaṃ aññathāpi pavattitvā yattha paccāgamma seti, tassa so ‘‘āsayo’’ti. Kāmarāgādayo satta anusayā. Mūsikavisaṃ viya kāraṇalābhe uppajjamānārahā anāgatā, atītā, paccuppannā ca taṃsabhāvattā tathā vuccanti. Na hi dhammānaṃ kālabhedena sabhāvabhedoti. Cariyāti rāgacariyādikā cha mūlacariyā, antarabhedena anekavidhā, saṃsaggavasena pana tesaṭṭhi honti. Atha vā cariyāti sucaritaduccaritavasena duvidhaṃ caritaṃ. Tañhi vibhaṅge caritaniddese niddiṭṭhaṃ.

Ở đây, do tất cả các tà kiến được bao gồm bởi thường kiến và đoạn kiến, nên tất cả chúng sanh có tà kiến đều nương tựa vào chính hai loại tà kiến này. Như đã được nói: ‘Này Kaccāna, thế gian này phần lớn nương tựa vào hai cực đoan, đó là ‘sự hiện hữu’ và ‘sự không hiện hữu’.’ Quả vậy, ‘sự hiện hữu’ được hiểu là sự chấp thủ thường kiến, ‘sự không hiện hữu’ là sự chấp thủ đoạn kiến. Trước hết, đây là khuynh hướng (āsaya) của các phàm phu nương tựa vào vòng luân hồi. Còn đối với các chúng sanh thanh tịnh nương tựa vào sự thoát khỏi luân hồi, có hai loại khuynh hướng: sự kham nhẫn thuận thứ và trí tuệ như thật. Trong đó, sự kham nhẫn thuận thứ là trí tuệ minh sát. Còn trí tuệ như thật là trí tuệ về nghiệp là sở hữu của mình. Khuynh hướng (āsaya) này có bốn loại. Chúng sanh trú ngụ (nivasanti) trong đó, hoặc tâm đến rồi nằm (seti) trong đó (ettha), vì vậy gọi là āsaya (nơi trú ngụ), giống như hang nai (migāsayo). Giống như con nai dù đã đi ăn cỏ, nhưng vẫn quay về và nằm nghỉ trong chính bụi rậm đó, nên nơi ấy được gọi là ‘āsaya’ (hang) của nó; cũng vậy, nơi nào mà tâm, dù đã khởi lên theo cách khác, vẫn quay về và an trú, nơi đó được gọi là ‘āsaya’ (khuynh hướng) của nó. Bảy tùy miên là dục ái, v.v. Giống như nọc chuột, chúng có khả năng sanh khởi khi có được nhân duyên, (các phiền não) vị lai, quá khứ, và hiện tại được gọi như vậy vì có bản chất đó. Quả vậy, không có sự khác biệt về bản chất của các pháp do sự khác biệt về thời gian. ‘Hạnh’ (cariyā) là sáu hạnh căn bản, bắt đầu bằng hạnh tham ái, v.v., có nhiều loại do sự phân chia bên trong, nhưng trở thành sáu mươi ba do sự phối hợp. Hoặc ‘hạnh’ (cariyā) là hành vi có hai loại theo thiện hạnh và ác hạnh. Điều này đã được giải thích trong Phân Tích (Vibhaṅga), trong phần giải về hạnh (caritaniddesa).

‘‘Adhimutti [Pg.100] nāma ‘ajjeva pabbajissāmi, ajjeva arahattaṃ gaṇhissāmī’tiādinā tanninnabhāvena pavattamānaṃ sanniṭṭhāna’’nti (sārattha. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Ācariyadhammapālattherena pana ‘‘adhimutti nāma sattānaṃ pubbacariyavasena abhiruci, sā duvidhā hīnapaṇītabhedenā’ti (dī. ni. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vuttaṃ. Tathā hi yāya hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttikeyeva satte sevanti, paṇītādhimuttikā paṇītādhimuttikeyeva. Sace hi ācariyupajjhāyā sīlavanto na honti, saddhivihārikā sīlavanto, te attano ācariyupajjhāyepi na upasaṅkamanti, attanā sadise sāruppabhikkhūyeva upasaṅkamanti. Sace ācariyupajjhāyā sāruppabhikkhū, itare asāruppā, tepi na ācariyupajjhāye upasaṅkamanti, attanā sadise asāruppabhikkhūyeva upasaṅkamanti. Dhātusaṃyuttavasena (saṃ. ni. 2.85 ādayo) cesa attho dīpetabbo. Evamayaṃ hīnādhimuttikādīnaṃ aññamañño pasevanādiniyamitā abhiruci ajjhāsayadhātu ‘‘adhimuttī’’ti veditabbā. Anekā ajjhāsayādayo te yesaṃ atthi, anekā vā ajjhāsayādayo yesanti tathā yathā ‘‘bahukattuko, bahunadiko’’ti. Yathānulomanti ajjhāsayādīnaṃ anulomaṃ anatikkamma, ye ye vā ajjhāsayādayo anulomā, tehi tehīti attho. Āsayādīnaṃ anulomassa vā anurūpantipi vadanti. Ghanavinibbhogābhāvato diṭṭhimānataṇhāvasena ‘‘ahaṃ mama santaka’’nti evaṃ pavattasaññino. Yathādhammanti ‘‘natthettha attā, attaniyaṃ vā, kevalaṃ dhammamattameveta’’nti evamādinā dhammasabhāvānurūpanti attho.

Trong các sách Cổ Chú (gaṇṭhipada) có nói: ‘“Thắng giải” (adhimutti) là sự quyết định diễn tiến với khuynh hướng thiên về điều đó, theo cách như: ‘Ngay hôm nay tôi sẽ xuất gia, ngay hôm nay tôi sẽ đắc quả A-la-hán’.’ Nhưng Trưởng lão Ācariya Dhammapāla đã nói: ‘“Thắng giải” là sự ưa thích của chúng sanh do sự thực hành trong quá khứ; nó có hai loại, phân biệt là hạ liệt và cao thượng.’ Quả vậy, do thắng giải đó mà chúng sanh có thắng giải hạ liệt chỉ giao du với chúng sanh có thắng giải hạ liệt, và chúng sanh có thắng giải cao thượng chỉ giao du với chúng sanh có thắng giải cao thượng. Thật vậy, nếu các vị thầy và yết-ma-a-xà-lê không có giới hạnh, còn các vị đệ tử sống chung có giới hạnh, thì họ cũng không đến gần các vị thầy và yết-ma-a-xà-lê của mình, mà chỉ đến gần các vị tỳ-khưu thích hợp tương đồng với mình. Nếu các vị thầy và yết-ma-a-xà-lê là những vị tỳ-khưu thích hợp, còn những vị khác (đệ tử) không thích hợp, thì họ cũng không đến gần các vị thầy và yết-ma-a-xà-lê, mà chỉ đến gần các vị tỳ-khưu không thích hợp tương đồng với mình. Ý nghĩa này nên được giải thích theo Tương Ưng Giới (Dhātusaṃyutta). Như vậy, sự ưa thích này, yếu tố nội tại (ajjhāsayadhātu) này, được quy định bởi sự giao du lẫn nhau của những người có thắng giải hạ liệt, v.v., cần được hiểu là ‘thắng giải’ (adhimutti). ‘Có nhiều khuynh hướng, v.v.’ (anekā ajjhāsayādayo) là những người có nhiều khuynh hướng, v.v., hoặc là những người mà đối với họ có nhiều khuynh hướng, v.v., cũng giống như ‘bahukattuko’ (có nhiều người làm) và ‘bahunadiko’ (có nhiều sông). ‘Tùy thuận theo’ (yathānulomaṃ) có nghĩa là không vượt qua sự phù hợp với các khuynh hướng, v.v., hoặc bằng những khuynh hướng, v.v. nào phù hợp. Họ cũng nói là ‘phù hợp với sự thuận theo của các khuynh hướng, v.v.’. Do không thể phân tích khối đặc (của hiện hữu), họ là những người có tưởng tri diễn tiến theo cách ‘tôi’, ‘của tôi’, do tà kiến, ngã mạn, và ái dục. ‘Theo đúng pháp’ (yathādhammaṃ) có nghĩa là ‘phù hợp với bản chất của các pháp’, theo cách như: ‘Ở đây không có tự ngã, hay sở hữu của tự ngã, đây chỉ đơn thuần là các pháp mà thôi’.

Saṃvaraṇaṃ saṃvaro, kāyavācāhi avītikkamo. Mahanto saṃvaro asaṃvaro. Vuḍḍhiattho hi ayaṃ a-kāro yathā ‘‘asekkhā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 21) taṃyogatāya ca khuddako saṃvaro pārisesādinayena saṃvaro, tasmā khuddako, mahanto ca saṃvaroti attho. Tenāha ‘‘saṃvarā saṃvaro’’tiādi. Diṭṭhiviniveṭhanāti diṭṭhiyā vimocanaṃ, atthato pana tassa ujuvipaccanikā sammādiṭṭhiādayo dhammā. Tathā cāha ‘‘dvāsaṭṭhidiṭṭhipaṭipakkhabhūtā’’ti. Nāmassa, rūpassa, nāmarūpassa ca paricchindanaṃ nāmarūpaparicchedo, so pana ‘‘rāgādipaṭipakkhabhūto’’ti vacanato tathāpavattameva ñāṇaṃ.

Sự phòng hộ (saṃvaraṇaṃ) là sự thu thúc (saṃvaro); là sự không vi phạm qua thân và khẩu. Sự thu thúc lớn là asaṃvara. Quả vậy, tiếp đầu ngữ ‘a-’ này có nghĩa là tăng trưởng, như trong ‘các pháp vô học’ (asekkhā dhammā). Và do sự liên quan đó, sự thu thúc nhỏ là sự thu thúc (saṃvara) theo phương pháp loại trừ, v.v., do đó ý nghĩa là sự thu thúc nhỏ và lớn. Vì vậy, ngài đã nói ‘sự thu thúc nhỏ và sự thu thúc lớn’ (saṃvarāsaṃvaro), v.v. ‘Sự tháo gỡ tà kiến’ (diṭṭhiviniveṭhana) là sự giải thoát khỏi tà kiến; nhưng về mặt ý nghĩa, đó là các pháp đối nghịch trực tiếp với nó, như chánh kiến, v.v. Và do đó, ngài đã nói ‘là đối nghịch với sáu mươi hai tà kiến’. Sự phân định danh, sắc, và danh sắc là ‘sự phân định danh sắc’ (nāmarūpaparicchedo); và điều đó, vì được nói là ‘đối nghịch với tham ái, v.v.’, chính là trí tuệ đã diễn tiến như vậy.

‘‘Tīsupī’’tiādinā [Pg.101] aparaḍḍhaṃ vivarati. Tīsupi tāsaṃ vacanasambhavato ‘‘visesenā’’ti vuttaṃ. Tadetaṃ sabbattha yojetabbaṃ. Tatra ‘‘yāyaṃ adhisīlasikkhā, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā’’ti vacanato āha ‘‘vinayapiṭake adhisīlasikkhā’’ti. Suttantapāḷiyaṃ ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādinā (dī. ni. 1.226; saṃ. ni. 1.152; a. ni. 4.123) samādhidesanābāhullato ‘‘suttanta piṭake adhicittasikkhā’’ti vuttaṃ. Nāmarūpaparicchedassa adhipaññāpadaṭṭhānato, adhipaññāya ca atthāya tadavasesanāmarūpadhammakathanato āha ‘‘abhidhammapiṭake adhipaññāsikkhā’’ti.

Với câu ‘Trong cả ba’ (tīsupi), v.v., ngài giải thích nửa phần sau (của câu kệ). Do khả năng chúng (ba học) được đề cập trong cả ba tạng, nên đã được nói là ‘một cách đặc biệt’ (visesena). Điều này nên được áp dụng ở mọi nơi. Trong đó, vì có câu nói ‘Học phần nào là tăng thượng giới học, đây là học phần được chủ định trong ý nghĩa này’, nên ngài đã nói ‘trong Tạng Luật là tăng thượng giới học’. Trong Kinh Tạng Pāḷi, do có nhiều bài thuyết giảng về định, bắt đầu bằng câu ‘ly dục, ly ác pháp...’ (vivicceva kāmehī), nên đã được nói ‘trong Tạng Kinh là tăng thượng tâm học’. Do sự phân định danh sắc có tăng thượng tuệ làm nền tảng gần, và do các pháp danh sắc còn lại được thuyết giảng vì lợi ích của tăng thượng tuệ, nên ngài đã nói ‘trong Tạng Vi Diệu Pháp là tăng thượng tuệ học’.

Kilesānanti saṃklesadhammānaṃ, kammakilesānaṃ vā, ubhayāpekkhañcetaṃ ‘‘yo kāyavacīdvārehi kilesānaṃ vītikkamo, tassa pahānaṃ, tassa paṭipakkhattā’’ti ca. ‘‘Vītikkamo’’ti ayaṃ ‘‘paṭipakkha’’nti bhāvayoge sambandho, ‘‘sīlassā’’ti pana bhāvapaccaye. Evaṃ sabbattha. Anusayavasena santāne anuvattantā kilesā kāraṇalābhe pariyuṭṭhitāpi sīlabhedabhayavasena vītikkamituṃ na labhantīti āha ‘‘vītikkamapaṭipakkhattā sīlassā’’ti. Okāsādānavasena kilesānaṃ citte kusalappavattiṃ pariyādiyitvā uṭṭhānaṃ pariyuṭṭhānaṃ, tassa pahānaṃ, cittasantāne uppattivasena kilesānaṃ pariyuṭṭhānassa pahānanti vuttaṃ hoti. ‘‘Kilesāna’’nti hi adhikāro, taṃ pana pariyuṭṭhānappahānaṃ cittasamādahanavasena bhavatīti āha ‘‘pariyuṭṭhānapaṭipakkhattā samādhissā’’ti. Appahīnabhāvena santāne anu anu sayanakā anurūpakāraṇalābhe uppajjanārahā thāmagatā kāmarāgādayo satta kilesā anusayā, tesaṃ pahānaṃ, te pana sabbaso ariyamaggapaññāya pahīyantīti āha ‘‘anusayapaṭipakkhattā paññāyā’’ti.

Kilesānaṃ có nghĩa là của các pháp ô nhiễm, hoặc của nghiệp và phiền não, và điều này liên quan đến cả hai. Và (cũng được nói rằng): “Sự vi phạm nào của các phiền não qua thân và khẩu môn, sự đoạn trừ điều ấy, vì (giới) là đối nghịch với điều ấy”. Từ “vītikkamo” này được liên kết với “paṭipakkha” trong ý nghĩa của trạng thái, còn “sīlassa” thì (liên kết) với hậu tố chỉ trạng thái. Như vậy ở mọi nơi. Các phiền não đi theo trong dòng tương tục do tùy miên, dù đã khởi lên khi có được nhân duyên, cũng không thể vi phạm do sợ giới bị phá vỡ, vì vậy ngài nói: “Giới là đối nghịch với sự vi phạm”. Sự khởi lên sau khi đã chiếm đoạt sự diễn tiến của thiện pháp trong tâm của các phiền não do không cho cơ hội được gọi là sự trói buộc (pariyuṭṭhāna), sự đoạn trừ điều ấy, có nghĩa là được nói là sự đoạn trừ sự trói buộc của các phiền não do sự sanh khởi trong dòng tương tục của tâm. Vì “kilesānaṃ” là đề mục chính, nhưng sự đoạn trừ sự trói buộc ấy xảy ra do sự an định của tâm, vì vậy ngài nói: “Định là đối nghịch với sự trói buộc”. Bảy phiền não như ái dục đã trở nên mạnh mẽ, có khả năng sanh khởi khi có được nhân duyên thích hợp, nằm ngầm trong dòng tương tục do chưa được đoạn trừ, là các tùy miên; sự đoạn trừ chúng, nhưng chúng được đoạn trừ hoàn toàn bởi tuệ của Thánh đạo, vì vậy ngài nói: “Tuệ là đối nghịch với tùy miên”.

Dīpālokena viya tamassa dānādipuññakiriyavatthugatena tena tena kusalaṅgena tassa tassa akusalassa pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ. Idha pana adhisīlasikkhāya vuttaṭṭhānattā tena tena susīlyaṅgena tassa tassa dussīlyaṅgassa pahānaṃ ‘‘tadaṅgappahāna’’nti gahetabbaṃ. Upacārappanābhedena samādhinā pavattinivāraṇena ghaṭappahārena viya jalatale sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ vikkhambhanavasena pahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ. Catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃ taṃ maggavato santāne samudayapakkhikassa [Pg.102] kilesagaṇassa accantamappavattisaṅkhāta samucchindanavasena pahānaṃ samucchedappahānaṃ. Duṭṭhu caritaṃ, saṃkilesehi vā dūsitaṃ caritaṃ duccaritaṃ. Tadeva yattha uppannaṃ, taṃ santānaṃ sammā kilisati vibādhati, upatāpeti cāti saṃkileso, tassa pahānaṃ. Kāyavacīduccaritavasena pavattasaṃkilesassa tadaṅgavasena pahānaṃ vuttaṃ sīlassa duccaritapaṭipakkhattā. Sikkhattayānusārena hi attho veditabbo. Tasatīti taṇhā, sāva vuttanayena saṃkileso, tassa vikkhambhanavasena pahānaṃ vuttaṃ samādhissa kāmacchandapaṭipakkhattā. Diṭṭhiyeva yathāvuttanayena saṃkileso, tassa samucchedavasena pahānaṃ vuttaṃ paññāya attādivinimuttasabhāva dhammappakāsanato.

Sự đoạn trừ từng bất thiện pháp ấy bởi từng chi phần thiện pháp ấy thuộc về các phước sự như bố thí v.v., giống như bóng tối (bị xua tan) bởi ánh sáng đèn, là sự đoạn trừ bằng chi phần tương ứng. Nhưng ở đây, vì là nơi đã được thuyết về tăng thượng giới học, nên sự đoạn trừ từng chi phần của ác giới ấy bởi từng chi phần của thiện giới ấy nên được hiểu là “sự đoạn trừ bằng chi phần tương ứng”. Sự đoạn trừ bằng cách đè nén các pháp như triền cái v.v. bởi định có sự phân biệt là cận hành và an chỉ, có khả năng ngăn chặn sự diễn tiến, giống như rong rêu trên mặt nước (bị dạt ra) bởi cú đập của cái ghè, là sự đoạn trừ bằng cách đè nén. Do bốn Thánh đạo đã được tu tập, sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt được gọi là sự không diễn tiến hoàn toàn của nhóm phiền não thuộc về phần tập đế trong dòng tương tục của người có đạo quả ấy, là sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt. Hành vi xấu xa, hoặc hành vi bị làm hư hỏng bởi các pháp ô nhiễm là ác hạnh. Chính điều ấy khi sanh khởi ở đâu, nó làm ô nhiễm, bức hại, và làm phiền não dòng tương tục ấy một cách đúng nghĩa, nên gọi là ô nhiễm; sự đoạn trừ điều ấy. Sự đoạn trừ bằng chi phần tương ứng đối với pháp ô nhiễm đã diễn tiến do thân ác hạnh và khẩu ác hạnh đã được nói đến, vì giới là đối nghịch với ác hạnh. Vì ý nghĩa nên được hiểu theo tam học. Cái gì khao khát, đó là ái; chính nó là pháp ô nhiễm theo cách đã nói; sự đoạn trừ nó bằng cách đè nén đã được nói đến, vì định là đối nghịch với tham dục. Chính tà kiến là pháp ô nhiễm theo cách đã nói; sự đoạn trừ nó bằng cách cắt đứt đã được nói đến, vì tuệ có khả năng chỉ rõ các pháp có tự tánh thoát khỏi ngã v.v.

Ekamekasmiñcetthāti etesu tīsu piṭakesu ekamekasmiṃ piṭake, ca-saddo vākyārambhe, pakkhantare vā. Pi-saddo, api-saddo vā avayavasampiṇḍane, tena na kevalaṃ catubbidhasseva gambhīrabhāvo, atha kho paccekaṃ tadavayavānampīti sampiṇḍanaṃ karoti. Esa nayo īdisesu. Idāni te sarūpato dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tantīti pāḷi. Sā hi ukkaṭṭhānaṃ sīlādiatthānaṃ bodhanato, sabhāvaniruttibhāvato, buddhādīhi bhāsitattā ca pakaṭṭhānaṃ vacanānaṃ āḷi pantīti ‘‘pāḷī’’ti vuccati.

Ekamekasmiñcettha có nghĩa là: trong mỗi tạng trong ba tạng này. Từ “ca” dùng để bắt đầu câu, hoặc trong một phương diện khác. Từ “pi” hoặc “api” dùng để gom các phần lại; do đó, (nó) thực hiện việc gom lại rằng không chỉ có sự sâu xa của bốn loại (pháp, nghĩa, thuyết giảng, thông đạt), mà còn có sự sâu xa của từng phần riêng lẻ của chúng. Đây là phương pháp trong những trường hợp như thế này. Bây giờ, để chỉ ra chúng về mặt bản chất, (cụm từ) bắt đầu bằng “tattha” đã được nói. Trong đó, “tanti” là Pāli. Vì rằng nó, do làm cho hiểu rõ những ý nghĩa cao thượng như giới v.v., do là ngôn ngữ có tự tánh không thay đổi, và do được các vị Phật v.v. thuyết giảng, là một dòng, một hàng của những lời nói cao thượng, nên được gọi là “Pāli”.

Idha pana vinayagaṇṭhipadakārādīnaṃ saddavādīnaṃ matena pubbe vavatthāpitā paramatthasaddappabandhabhūtā tanti dhammo nāma. Iti-saddo hi nāmatthe, ‘‘dhammo’’ti vā vuccati. Tassāyevāti tassā yathāvuttāya eva tantiyā attho. Manasā vavatthāpitāyāti uggahaṇa-dhāraṇādivasappavattena manasā pubbe vavatthāpitāya yathāvuttāya paramatthasaddappabandhabhūtāya tassā tantiyā. Desanāti pacchā paresamavabodhanatthaṃ desanāsaṅkhātā paramatthasaddappabandhabhūtā tantiyeva. Apica yathāvuttatanti saṅkhātasaddasamuṭṭhāpako cittuppādo desanā. Tantiyā, tantiatthassa cāti yathāvuttāya duvidhāyapi tantiyā, tadatthassa ca yathābhūtāvabodhoti attho veditabbo. Te hi bhagavatā vuccamānassa atthassa, vohārassa ca dīpako saddoyeva tanti nāmāti vadanti. Tesaṃ pana vāde dhammassāpi saddasabhāvattā dhammadesanānaṃ ko visesoti ce? Tesaṃ tesaṃ atthānaṃ bodhakabhāvena ñāto, uggahaṇādivasena [Pg.103] ca pubbe vavatthāpito paramatthasaddappabandho dhammo, pacchā paresaṃ avabodhanatthaṃ pavattito taṃ tadatthappakāsako saddo desanāti ayamimesaṃ visesoti. Atha vā yathāvuttasaddasamuṭṭhāpako cittuppādo desanā desīyati samuṭṭhāpīyati saddo etenāti katvā musāvādādayo viya tatthāpi hi musāvādādisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādādisaddehi voharīyatīti. Kiñcāpi akkharāvalibhūto paññattisaddoyeva atthassa ñāpako, tathāpi mūlakāraṇabhāvato ‘‘akkharasaññāto’’tiādīsu viya tassāyeva atthoti paramatthasaddoyeva atthassa ñāpakabhāvena vuttoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tassā tantiyā desanā’’ti ca sadisavohārena vuttaṃ yathā ‘‘uppannā ca kusalādhammā bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattantī’’ti.

Lại nữa, ở đây, theo quan điểm của các vị saddavādī (thuyết âm thanh), là những vị soạn các sách chú giải từ ngữ Luật tạng v.v..., Thánh điển (tanti) là chuỗi âm thanh chân thật (paramatthasadda) đã được xác định trước bằng tâm, được gọi là Pháp (dhammo). Thật vậy, từ 'iti' có nghĩa là tên gọi, hoặc được gọi là 'pháp'. 'Tassāyeva' có nghĩa là ý nghĩa của chính Thánh điển ấy đã được nói đến. 'Manasā vavatthāpitāya' có nghĩa là của Thánh điển ấy, là chuỗi âm thanh chân thật đã được nói đến, đã được xác định trước bằng tâm do năng lực học thuộc, ghi nhớ v.v... 'Desanā' (sự thuyết giảng) chính là Thánh điển ấy, là chuỗi âm thanh chân thật, được gọi là sự thuyết giảng nhằm mục đích làm cho người khác liễu ngộ về sau. Hơn nữa, tâm sanh khởi tạo ra âm thanh được gọi là Thánh điển như đã nói là sự thuyết giảng. 'Tantiyā, tantiatthassa ca' có nghĩa là sự liễu ngộ đúng như thật về cả hai loại Thánh điển đã được nói đến và về ý nghĩa của nó, ý nghĩa này cần được hiểu như vậy. Thật vậy, các vị ấy nói rằng: 'Chính âm thanh làm sáng tỏ ý nghĩa và cách diễn đạt được Đức Thế Tôn nói ra được gọi là Thánh điển'. Nhưng nếu hỏi: 'Theo quan điểm của các vị ấy, vì Pháp cũng có bản chất là âm thanh, vậy có sự khác biệt nào giữa Pháp và sự thuyết giảng?' (Câu trả lời là:) Pháp là chuỗi âm thanh chân thật, được biết đến với vai trò làm cho người ta hiểu được các ý nghĩa khác nhau, và đã được xác định trước qua việc học thuộc v.v...; sự thuyết giảng là âm thanh được phát ra sau đó nhằm mục đích làm cho người khác liễu ngộ, làm sáng tỏ các ý nghĩa tương ứng. Đây là sự khác biệt giữa chúng. Hoặc là, tâm sanh khởi tạo ra âm thanh như đã nói là sự thuyết giảng, vì âm thanh được thuyết giảng, được tạo ra bởi tâm ấy, giống như lời nói dối v.v... Thật vậy, ở đó, chính tư tâm tạo ra lời nói dối v.v... được gọi bằng các từ 'lời nói dối' v.v... Mặc dù chính âm thanh khái niệm (paññattisadda) dưới dạng một chuỗi ký tự làm cho người ta biết ý nghĩa, tuy nhiên, vì là nguyên nhân gốc, nên cũng giống như trong các trường hợp 'akkharasaññāto' (được biết qua ký tự) v.v..., nó có ý nghĩa của chính điều đó. Do đó, cần phải thấy rằng chính âm thanh chân thật (paramatthasadda) được nói đến với vai trò làm cho người ta biết ý nghĩa. Và câu 'Tassā tantiyā desanā' (sự thuyết giảng của Thánh điển ấy) được nói theo cách dùng từ tương tự, như trong câu 'uppannā ca kusalādhammā bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattantī'ti (và các pháp thiện đã sanh khởi dẫn đến sự tăng trưởng, quảng đại).

Abhidhammagaṇṭhipadakārādīnaṃ pana paṇṇattivādīnaṃ matena sammutiparamatthabhedassa atthassa anurūpavācakabhāvena paramatthasaddesu ekantena bhagavatā manasā vavatthāpitā nāmapaññattipabandhabhūtā tanti dhammo nāma, ‘‘dhammo’’ti vā vuccati. Tassāyevāti tassā nāmapaññattibhūtāya tantiyā eva attho. Manasā vavatthāpitāyāti sammutiparamatthabhedassa atthassānurūpavācakabhāvena paramatthasaddesu bhagavatā manasā vavatthāpitāya nāmapaṇṇattipabandhabhūtāya tassā tantiyā. Desanāti paresaṃ pabodhanena atisajjanā vācāya pakāsanā vacībhedabhūtā paramatthasaddappabandhasaṅkhātā tanti. Tantiyā, tantiatthassa cāti yathāvuttāya dubbidhāyapi tantiyā, tadatthassa ca yathābhūtāvabodhoti attho. Te hi evaṃ vadanti – sabhāvatthassa, sabhāvavohārassa ca anurūpavaseneva bhagavatā manasā vavatthāpitā paṇṇatti idha ‘‘tantī’’ti vuccati. Yadi ca saddavādīnaṃ matena saddoyeva idha tanti nāma siyā. Tantiyā, desanāya ca nānattena bhavitabbaṃ, manasā vavatthāpitāya ca tantiyā vacībhedakaraṇamattaṃ ṭhapetvā desanāya nānattaṃ natthi. Tathā hi desanaṃ dassentena manasā vavatthāpitāya tantiyā desanāti vacībhedakaraṇamattaṃ vinā tantiyā saha desanāya anaññatā vuttā. Tathā ca upari ‘‘desanāti paññattī’’ti vuttattā desanāya anaññabhāvena tantiyāpi paṇṇattibhāvo kathito hoti.

Lại nữa, theo quan điểm của các vị paṇṇattivādī (thuyết khái niệm), là những vị soạn các sách chú giải từ ngữ Vi Diệu Pháp tạng v.v..., Thánh điển (tanti) là chuỗi danh khái niệm (nāmapaññatti) đã được Đức Thế Tôn xác định một cách chắc chắn bằng tâm ý trong các âm thanh chân thật (paramatthasadda) với vai trò là từ ngữ diễn đạt tương ứng với ý nghĩa được phân chia thành tục đế và chân đế, được gọi là Pháp (dhammo), hoặc được gọi là 'pháp'. 'Tassāyeva' có nghĩa là ý nghĩa của chính Thánh điển ấy, vốn là danh khái niệm. 'Manasā vavatthāpitāya' có nghĩa là của Thánh điển ấy, là chuỗi danh khái niệm đã được Đức Thế Tôn xác định bằng tâm ý trong các âm thanh chân thật với vai trò là từ ngữ diễn đạt tương ứng với ý nghĩa được phân chia thành tục đế và chân đế. 'Desanā' (sự thuyết giảng) là Thánh điển, được gọi là chuỗi âm thanh chân thật, là một hình thức của lời nói, là sự tuyên bố bằng lời, là sự khắc ghi (vào tâm) bằng cách làm cho người khác hiểu. 'Tantiyā, tantiatthassa ca' có nghĩa là sự liễu ngộ đúng như thật về cả hai loại Thánh điển đã được nói đến và về ý nghĩa của nó. Thật vậy, các vị ấy nói như sau: 'Khái niệm (paṇṇatti) được Đức Thế Tôn xác định bằng tâm ý chỉ do sự tương ứng với ý nghĩa thực tại và cách diễn đạt thực tại, ở đây được gọi là Thánh điển'. Và nếu theo quan điểm của các vị saddavādī, chính âm thanh ở đây được gọi là Thánh điển, thì phải có sự khác biệt giữa Thánh điển và sự thuyết giảng. Nhưng ngoài việc chỉ là hành động phát ra lời nói, không có sự khác biệt nào giữa Thánh điển đã được xác định bằng tâm và sự thuyết giảng. Thật vậy, khi trình bày về sự thuyết giảng, qua câu 'sự thuyết giảng của Thánh điển đã được xác định bằng tâm', tính không khác biệt của sự thuyết giảng với Thánh điển, ngoại trừ việc chỉ là hành động phát ra lời nói, đã được nêu rõ. Và cũng vậy, vì ở trên đã nói 'sự thuyết giảng là khái niệm', nên do tính không khác biệt của sự thuyết giảng, bản chất khái niệm của Thánh điển cũng được nói đến.

Apica [Pg.104] yadi tantiyā aññāyeva desanā siyā, ‘‘tantiyā ca tantiatthassa ca desanāya ca yathābhūtāvabodho’’ti vattabbaṃ siyā. Evaṃ pana avatvā ‘‘tantiyā ca tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho’’ti vuttattā tantiyā, desanāya ca anaññabhāvo dassito hoti. Evañca katvā upari ‘‘desanā nāma paññattī’’ti dassentena desanāya anaññabhāvato tantiyā paṇṇattibhāvo kathito hotīti. Tadubhayampi pana paramatthato saddoyeva paramatthavinimuttāya sammutiyā abhāvā, imameva ca nayaṃ gahetvā keci ācariyā ‘‘dhammo ca desanā ca paramatthato saddo evā’’ti voharanti, tepi anupavajjāyeva. Yathā kāmāvacarapaṭisandhivipākā ‘‘parittārammaṇā’’ti vuccanti, evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Na hi kāmāvacarapaṭisandhivipākā ‘‘nibbattitaparamatthavisayāyevā’’ti sakkā vattuṃ itthipurisādiākāraparivitakkapubbakānaṃ rāgādiakusalānaṃ, mettādikusalānañca ārammaṇaṃ gahetvāpi samuppajjanato. Paramatthadhammamūlakattā panassa parikappassa paramatthavisayatā sakkā paññapetuṃ, evamidhāpi daṭṭhabbanti ca. Evampi paṇṇattivādīnaṃ mataṃ hotu, saddavādīnaṃ matepi dhammadesanānaṃ nānattaṃ vuttanayeneva ācariyadhammapālattherā dīhi pakāsitanti. Hoti cettha –

Hơn nữa, nếu sự thuyết giảng (desanā) thực sự khác với Thánh điển (tanti), thì đáng lẽ phải nói là: 'sự liễu ngộ đúng như thật về Thánh điển, về ý nghĩa của Thánh điển, và về sự thuyết giảng'. Nhưng vì không nói như vậy, mà lại nói: 'sự liễu ngộ đúng như thật về Thánh điển và về ý nghĩa của Thánh điển', nên tính không khác biệt giữa Thánh điển và sự thuyết giảng đã được chỉ ra. Và do đó, khi ở trên chỉ ra rằng 'sự thuyết giảng là danh khái niệm', thì do tính không khác biệt của sự thuyết giảng, bản chất khái niệm của Thánh điển cũng được nói đến. Tuy nhiên, cả hai (Thánh điển và sự thuyết giảng) về mặt chân đế chỉ là âm thanh, vì không có tục đế nào tách rời khỏi chân đế. Và chính vì theo phương pháp này mà một số vị thầy tuyên bố rằng: 'Cả Pháp và sự thuyết giảng, về mặt chân đế, chỉ là âm thanh', và các vị ấy cũng không đáng bị chỉ trích. Giống như các tâm quả tái sanh ở cõi Dục được gọi là 'có đối tượng nhỏ hẹp', sự tương ứng này cần được thấy như vậy. Thật vậy, không thể nói rằng các tâm quả tái sanh ở cõi Dục 'chỉ có đối tượng là pháp chân đế đã được tạo ra', vì chúng cũng sanh khởi bằng cách lấy đối tượng của các pháp bất thiện như tham ái v.v... và các pháp thiện như tâm từ v.v..., vốn được đi trước bởi sự suy tư về hình tướng của người nam, người nữ v.v... Tuy nhiên, vì sự tưởng tượng này có gốc rễ từ pháp chân đế, nên có thể xác định rằng nó có đối tượng là pháp chân đế. Và ở đây cũng cần được thấy như vậy. Cứ cho rằng đây là quan điểm của các vị paṇṇattivādī, nhưng ngay cả trong quan điểm của các vị saddavādī, sự khác biệt giữa Pháp và sự thuyết giảng cũng đã được các vị thầy như Trưởng lão Dhammapāla v.v... làm sáng tỏ theo phương pháp đã nói. Và ở đây có câu kệ:

‘‘Saddo dhammo desanā ca, iccāhu apare garū;

Dhammo paṇṇatti saddo tu, desanā vāti cāpare’’ti.

“Các vị thầy khác nói rằng: ‘Âm thanh là pháp và là pháp thuyết’; còn các vị khác lại nói: ‘Âm thanh chế định là pháp, và chỉ là pháp thuyết’.”

Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhāti ettha tantiattho, tantidesanā, tantiatthapaṭivedho cāti ime tayo tantivisayā hontīti vinayapiṭakādīnaṃ atthadesanāpaṭivedhādhārabhāvo yutto, piṭakāni pana tantiyevāti tesaṃ dhammādhārabhāvo kathaṃ yujjeyyāti? Tantisamudāyassa avayavatantiyā ādhārabhāvato. Samudāyo hi avayavassa parikappanāmattasiddhena ādhārabhāvena vuccati yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti. Ettha ca dhammādīnaṃ dukkhogāhabhāvato tehi dhammādīhi vinayādayo gambhīrāti vinayādīnampi catubbidho gambhīrabhāvo vuttoyeva, tasmā dhammādayo eva dukkhogāhattā gambhīrā, na vinayādayoti na codetabbametaṃ samukhena, visayavisayīmukhena ca vinayādīnaññeva gambhīrabhāvassa vuttattā. Dhammo hi vinayādayo eva abhinnattā. Tesaṃ visayo attho vācakabhūtānaṃ tesameva vāccabhāvato, visayino desanāpaṭivedhā [Pg.105] dhammatthavisayabhāvatoti. Tattha paṭivedhassa dukkarabhāvato dhammatthānaṃ, desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya ca dukkhogāhabhāvo veditabbo, paṭivedhassa pana uppādetuṃ asakkuṇeyyattā, tabbisayañāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato dukkhogāhatā veditabbā. Dhammatthadesanānaṃ gambhīrabhāvato tabbisayo paṭivedhopi gambhīro yathā taṃ gambhīrassa udakassa pamāṇaggahaṇe dīghena pamāṇena bhavitabbaṃ, evaṃsampadamidanti (vajira. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vajirabuddhitthero. Piṭakāvayavānaṃ dhammādīnaṃ vuccamāno gambhīrabhāvo taṃsamudāyassa piṭakassāpi vuttoyeva, tasmā tathā na codetabbantipi vadanti, vicāretabbametaṃ sabbesampi tesaṃ piṭakāvayavāsambhavato. Mahāsamuddo dukkhogāho, alabbhaneyyapatiṭṭho viya cāti sambandho. Atthavasā hi vibhattivacanaliṅgapariṇāmoti. Dukkhena ogayhanti, dukkho vā ogāho anto pavisanametesūti dukkhogāhā. Na labhitabboti alabbhanīyo, soyeva alabbhaneyyo, labhīyate vā labbhanaṃ, taṃ nārahatīti alabbhaneyyo. Patiṭṭhahanti ettha okāseti patiṭṭho, patiṭṭhahanaṃ vā patiṭṭho, alabbhaneyyo so yesu te alabbhaneyyapatiṭṭhā. Ekadesena ogāhantehipi mandabuddhīhi patiṭṭhā laddhuṃ na sakkāyevāti dassetuṃ etaṃ puna vuttaṃ. ‘‘Eva’’ntiādi nigamanaṃ.

Ở đây, trong cả ba (Tạng), đối với câu ‘những điều này là pháp, nghĩa, pháp thuyết, và sự thông suốt,’ thì nghĩa của thánh điển, pháp thuyết của thánh điển, và sự thông suốt nghĩa của thánh điển, ba điều này có thánh điển làm đối tượng. Do đó, việc các tạng như Luật tạng v.v… là nền tảng cho nghĩa, pháp thuyết, và sự thông suốt là hợp lý. Nhưng các tạng chỉ là thánh điển, vậy làm sao chúng có thể là nền tảng cho pháp? (Đáp:) Do vì toàn bộ thánh điển là nền tảng cho các phần thánh điển. Thật vậy, toàn thể được gọi là nền tảng cho một phần chỉ qua một sự định danh do tưởng định, như trong câu ‘cành cây ở trên cây.’ Và ở đây, do pháp v.v… khó thâm nhập, nên Luật tạng v.v… được gọi là thậm thâm bởi các pháp ấy. Do đó, sự thậm thâm bốn phương diện của Luật tạng v.v… đã được nói đến. Vì vậy, không nên chất vấn rằng: ‘Chỉ có pháp v.v… là thậm thâm vì khó thâm nhập, chứ không phải Luật tạng v.v…’ bởi vì sự thậm thâm của chính Luật tạng v.v… đã được nói đến qua phương diện trực tiếp và qua phương diện đối tượng và chủ thể. Thật vậy, pháp chính là Luật tạng v.v… vì chúng không khác biệt. Đối tượng của chúng là nghĩa, vì chúng là cái biểu đạt còn nghĩa là cái được biểu đạt. Chủ thể là pháp thuyết và sự thông suốt, vì chúng có pháp và nghĩa làm đối tượng. Trong đó, do sự thông suốt khó thực hiện nên pháp và nghĩa khó thâm nhập; và do trí tuệ về pháp thuyết khó thực hiện nên pháp thuyết cũng khó thâm nhập, điều này cần được hiểu. Hơn nữa, sự khó thâm nhập của sự thông suốt cần được hiểu là do không thể làm cho nó phát sinh và do sự phát sinh của trí tuệ có nó làm đối tượng là điều khó thực hiện. Do pháp, nghĩa, và pháp thuyết là thậm thâm, nên sự thông suốt có chúng làm đối tượng cũng là thậm thâm. Giống như khi đo lường nước sâu, cần phải có một dụng cụ đo dài, sự thành tựu này nên được thấy như vậy, Trưởng lão Vajirabuddhi đã nói. Các vị thầy khác cũng nói rằng: ‘Sự thậm thâm được nói đến đối với các phần của tạng là pháp v.v… cũng chính là sự thậm thâm được nói đến đối với toàn bộ tạng, do đó không nên chất vấn như vậy.’ Điều này cần được xem xét, vì không phải tất cả chúng đều là các phần của tạng. Cần phải hiểu sự liên kết như sau: ‘Giống như đại dương khó thâm nhập và không thể tìm được chỗ đứng.’ Thật vậy, sự thay đổi của biến cách, số, và tính là do năng lực của ý nghĩa. Chúng khó thâm nhập (dukkhogāhā), hoặc sự đi vào bên trong chúng là khó khăn, nên chúng được gọi là ‘khó thâm nhập’ (dukkhogāhā). Không thể đạt được (na labhitabbo) nên là alabbhanīyo, cũng chính là alabbhaneyyo; hoặc là sự đạt được (labhanaṃ) không xứng đáng (nārahati) nên là alabbhaneyyo. Nơi (ettha) mà người ta đứng (patiṭṭhahanti) là chỗ đứng (patiṭṭho), hoặc sự đứng (patiṭṭhahanaṃ) là chỗ đứng (patiṭṭho); những gì không có chỗ đứng có thể đạt được (alabbhaneyyo so yesu) thì được gọi là ‘không thể tìm được chỗ đứng’ (alabbhaneyyapatiṭṭhā). Điều này được nói lại để chỉ ra rằng ngay cả những người có trí tuệ kém cỏi, dù thâm nhập được một phần, cũng không thể nào tìm được chỗ đứng. Đoạn bắt đầu bằng ‘Evaṃ’ là phần kết luận.

Idāni hetuhetuphalādīnampi vasena gambhīrabhāvaṃ dassento ‘‘aparo nayo’’tiādimāha. Tattha hetūti paccayo. So ca attano phalaṃ dahati vidahatīti dhammo da-kārassa dha-kāraṃ katvā. Dhammasaddassa cettha hetupariyāyatā kathaṃ viññāyatīti āha ‘‘vuttañheta’’ntiādi. Vuttaṃ paṭisambhidāvibhaṅge (vibha. 718). Nanu ca ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti etena vacanena dhammassa hetubhāvo kathaṃ viññāyatīti? ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’ti etassa samāsapadassa avayavapadatthaṃ dassentena ‘‘hetumhi ñāṇa’’nti vuttattā. ‘‘Dhamme paṭisambhidā dhammapaṭisambhidā’’ti ettha hi ‘‘dhamme’’ti etassa atthaṃ dassentena ‘‘hetumhī’’ti vuttaṃ, ‘‘paṭisambhidā’’ti etassa atthaṃ dassentena ‘‘ñāṇa’’nti. Tasmā hetudhammasaddā ekatthā, ñāṇapaṭisambhidā saddā cāti imamatthaṃ vadantena sādhito dhammassa hetubhāvoti. Tathā ‘‘hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti etena vacanena sādhito atthassa hetuphalabhāvoti [Pg.106] daṭṭhabbo. Hetuno phalaṃ hetuphalaṃ, tañca hetuanusārena arīyati adhigamīyatīti atthoti vuccati.

Bây giờ, để chỉ ra sự thậm thâm theo phương diện nhân, quả của nhân v.v…, ngài nói ‘aparo nayo’ v.v… Trong đó, ‘hetu’ là nhân duyên. Và vì nó mang giữ (dahati), sắp đặt (vidahati) quả của chính nó, nên được gọi là ‘dhamma,’ sau khi đổi chữ ‘da’ thành ‘dha.’ Về câu hỏi ‘Làm thế nào để biết rằng ở đây từ dhamma là một từ đồng nghĩa với hetu?,’ ngài nói ‘vuttañheta’ v.v… Điều này đã được nói trong Phân Tích Vô Ngại Giải. (Hỏi:) Nhưng chẳng phải với câu ‘trí tuệ về nhân là pháp vô ngại giải,’ làm thế nào để biết rằng dhamma có nghĩa là nhân? (Đáp:) Vì đã được nói ‘trí tuệ về nhân’ bởi người chỉ ra ý nghĩa của các từ thành phần trong từ ghép ‘dhammapaṭisambhidā.’ Thật vậy, trong câu ‘dhamme paṭisambhidā dhammapaṭisambhidā,’ từ ‘hetumhi’ đã được nói bởi người chỉ ra ý nghĩa của từ ‘dhamme,’ và từ ‘ñāṇaṃ’ đã được nói bởi người chỉ ra ý nghĩa của từ ‘paṭisambhidā.’ Do đó, các từ hetu và dhamma có cùng một nghĩa, và các từ ñāṇa và paṭisambhidā cũng vậy. Bằng cách nói lên ý nghĩa này, ngài đã chứng minh rằng dhamma có nghĩa là nhân. Tương tự, cần phải hiểu rằng với câu ‘trí tuệ về quả của nhân là nghĩa vô ngại giải,’ ngài đã chứng minh rằng attha có nghĩa là quả của nhân. Quả của nhân là hetuphala; và vì nó được đạt đến (arīyati), được thấu hiểu (adhigamīyati) theo sau nhân, nên nó được gọi là attha.

Desanāti paññattīti ettha saddavādīnaṃ vāde atthabyañjanakā aviparītābhilāpadhammaniruttibhūtā paramatthasaddappabandhasaṅkhātā tanti ‘‘desanā’’ti vuccati, desanā nāmāti vā attho. Desīyati attho etāyāti hi desanā. Pakārena ñāpīyati attho etāya, pakārato vā ñāpetīti paññatti. Tameva sarūpato dassetuṃ ‘‘yathādhammaṃ dhammābhilāpoti adhippāyo’’ti vuttaṃ. Yathādhammanti ettha pana dhammasaddo hetuṃ, hetuphalañca sabbaṃ saṅgaṇhāti. Sabhāvavācako hesa dhammasaddo, na pariyattihetuādivācako, tasmā yo yo avijjāsaṅkhārādidhammo, tasmiṃ tasminti attho. Tesaṃ tesaṃ avijjāsaṅkhārādidhammānaṃ anurūpaṃ vā yathādhammaṃ. Desanāpi hi paṭivedho viya aviparītasavisayavibhāvanato dhammānurūpaṃ pavattati, tatoyeva ca aviparītābhilāpoti vuccati. Dhammābhilāpoti hi atthabyañjanako aviparītābhilāpo dhammaniruttibhūto tantisaṅkhāto paramatthasaddappabandho. So hi abhilappati uccārīyatīti abhilāpo, dhammo aviparīto sabhāvabhūto abhilāpo dhammābhilāpoti vuccati, etena ‘‘tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā’’ti (vibha. 718) ettha vuttaṃ dhammaniruttiṃ dasseti saddasabhāvattā desanāya. Tathā hi niruttipaṭisambhidāya parittārammaṇādibhāvo paṭisambhidāvibhaṅgapāḷiyaṃ (vibha. 718) vutto. Tadaṭṭhakathāya ca ‘‘taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 718) tassā saddārammaṇatā dassitā. ‘‘Imassa atthassa ayaṃ saddo vācako’’ti hi vacanavacanatthe vavatthapetvā taṃ taṃ vacanatthavibhāvanavasena pavattito saddo ‘‘desanā’’ti vuccati. ‘‘Adhippāyo’’ti etena ‘‘desanāti paññattī’’ti etaṃ vacanaṃ dhammaniruttābhilāpaṃ sandhāya vuttaṃ, na tato vinimuttaṃ paññattiṃ sandhāyāti dasseti anekadhā atthasambhave attanā adhippetatthasseva vuttattāti ayaṃ saddavādīnaṃ vādato vinicchayo.

Ở đây, trong câu “Desanāti paññatti”, theo quan điểm của các vị saddavādin (thuyết âm thanh), thánh điển (tanti) được gọi là “desanā”, là chuỗi âm thanh chân thực (paramatthasaddappabandha) có khả năng diễn đạt ý nghĩa (atthabyañjanaka), là sự phát biểu ngôn ngữ pháp không sai lệch (aviparītābhilāpadhammaniruttibhūta); hoặc có nghĩa là “được gọi là desanā”. Quả vậy, “desanā” là do bởi ý nghĩa được thuyết giảng (desīyati) qua nó. “Paññatti” là do bởi ý nghĩa được làm cho biết (ñāpīyati) một cách chi tiết (pakārena) qua nó, hoặc nó làm cho biết (ñāpeti) một cách chi tiết. Để chỉ rõ chính điều đó về bản chất, đã nói rằng: “yathādhammaṃ dhammābhilāpoti adhippāyo” (sự phát biểu pháp đúng theo pháp là ý muốn nói). Ở đây, trong từ “yathādhammaṃ”, từ “dhamma” bao gồm cả nhân (hetu) và quả của nhân (hetuphala). Vì từ “dhamma” này chỉ cho bản chất (sabhāva), không chỉ cho thánh điển, nhân, v.v. Do đó, có nghĩa là “trong pháp nào, pháp nào thuộc vô minh, hành, v.v.”. Hoặc “yathādhammaṃ” có nghĩa là “tương ứng với các pháp vô minh, hành, v.v. đó”. Quả vậy, sự thuyết giảng (desanā) cũng giống như sự thông đạt (paṭivedha), diễn ra tương ứng với pháp (dhammānurūpaṃ) do việc làm sáng tỏ đối tượng của nó một cách không sai lệch (aviparītasavisayavibhāvanato), và chính vì vậy mà được gọi là “sự phát biểu không sai lệch” (aviparītābhilāpa). Quả vậy, “dhammābhilāpa” là chuỗi âm thanh chân thực (paramatthasaddappabandha) được gọi là thánh điển (tantisaṅkhāta), là ngôn ngữ pháp (dhammaniruttibhūta), là sự phát biểu không sai lệch (aviparītābhilāpa), có khả năng diễn đạt ý nghĩa (atthabyañjanaka). Quả vậy, nó được gọi là “abhilāpa” vì nó được phát biểu, được đọc lên (abhilappati uccārīyati); nó được gọi là “dhammābhilāpa” vì nó là sự phát biểu (abhilāpa) là pháp (dhamma), tức là không sai lệch (aviparīto), là bản chất (sabhāvabhūta). Bằng điều này, ngài chỉ ra ngôn ngữ pháp (dhammanirutti) đã được nói đến trong câu “tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā” (trong đó, trí tuệ về sự phát biểu ngôn ngữ pháp là vô ngại giải về từ ngữ), vì sự thuyết giảng (desanā) có bản chất là âm thanh (saddasabhāva). Thật vậy, trong kinh Phân Tích Vô Ngại Giải (Paṭisambhidāvibhaṅgapāḷi), đã nói rằng vô ngại giải về từ ngữ (niruttipaṭisambhidā) có đối tượng hạn hẹp (parittārammaṇa), v.v. Và trong chú giải của kinh đó, đã chỉ ra rằng nó có âm thanh làm đối tượng (saddārammaṇatā) qua câu bắt đầu bằng “taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā” (lấy âm thanh ngôn ngữ tự nhiên đó làm đối tượng). Quả vậy, âm thanh (saddo) được gọi là “desanā” là âm thanh được phát ra theo cách làm sáng tỏ ý nghĩa của từng từ, sau khi đã xác định trong từ và nghĩa của từ rằng “âm thanh này là từ chỉ ý nghĩa này”. Bằng từ “adhippāyo” (ý muốn nói), ngài chỉ ra rằng câu “desanāti paññatti” được nói với ý chỉ sự phát biểu ngôn ngữ pháp (dhammaniruttābhilāpa), chứ không phải chỉ một khái niệm (paññatti) tách rời khỏi nó, vì khi có nhiều ý nghĩa khả dĩ, chỉ có ý nghĩa được chủ định mới được nói đến. Đây là sự quyết đoán theo quan điểm của các vị saddavādin.

Paññattivādīnaṃ vāde pana sammutiparamatthabhedassa atthassānurūpavācakabhāvena paramatthasaddesu bhagavatā manasā vavatthāpitā tantisaṅkhātā nāmapaññatti desanā nāma, ‘‘desanā’’ti vā vuccatīti attho. Tadeva mūlakāraṇabhūtassa [Pg.107] saddassa dassanavasena kāraṇūpacārena dassetuṃ ‘‘yathādhammaṃ dhammābhilāpoti adhippāyo’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi hi ‘‘dhammābhilāpo’’ti ettha abhilappati uccārīyatīti abhilāpoti saddo vuccati, na paṇṇatti, tathāpi sadde vuccamāne tadanurūpaṃ vohāraṃ gahetvā tena vohārena dīpitassa atthassa jānanato sadde kathite tadanurūpā paṇṇattipi kāraṇūpacārena kathitāyeva hoti. Apica ‘‘dhammābhilāpoti attho’’ti avatvā ‘‘dhammābhilāpoti adhippāyo’’ti vuttattā desanā nāma saddo na hotīti dīpitameva. Tena hi adhippāyamattameva mūlakāraṇasaddavasena kathitaṃ, na idha gahetabbo ‘‘desanā’’ti etassa atthoti ayaṃ paññattivādīnaṃ vādato vinicchayo. Atthantaramāha ‘‘anuloma…pe… kathana’’nti, etena heṭṭhā vuttaṃ desanāsamuṭṭhāpakaṃ cittuppādaṃ dasseti. Kathīyati attho etenāti hi kathanaṃ. Ādisaddena nītaneyyādikā pāḷigatiyo, ekattādinandiyāvattādikā pāḷinissitā ca nayā saṅgahitā.

Còn theo quan điểm của các vị paññattivādin (thuyết khái niệm), sự chế định về danh xưng (nāmapaññatti) được gọi là thánh điển (tantisaṅkhāta), do Đức Thế Tôn dùng tâm ý xác lập trong các âm thanh chân thực (paramatthasadda) với tư cách là từ chỉ định tương ứng với ý nghĩa được phân chia thành tục đế và chân đế, được gọi là desanā, hoặc có nghĩa là “được gọi là desanā”. Để chỉ rõ chính điều đó bằng cách chỉ ra âm thanh là nguyên nhân gốc rễ, thông qua phép chuyển dụ về nhân (kāraṇūpacāra), đã nói rằng: “yathādhammaṃ dhammābhilāpoti adhippāyo”. Quả vậy, mặc dù trong từ “dhammābhilāpa”, từ “abhilāpa” (sự phát biểu) chỉ cho âm thanh (saddo) vì nó được phát biểu, được đọc lên, chứ không phải sự chế định (paṇṇatti), tuy nhiên, khi âm thanh được nói ra, do việc biết được ý nghĩa được làm sáng tỏ bởi từ ngữ thông thường (vohāra) đó bằng cách nắm bắt từ ngữ thông thường tương ứng, nên khi âm thanh được nói, sự chế định tương ứng cũng được xem như đã được nói đến qua phép chuyển dụ về nhân. Hơn nữa, do đã nói “dhammābhilāpoti adhippāyo” (là ý muốn nói) thay vì “dhammābhilāpoti attho” (là ý nghĩa), nên đã làm sáng tỏ rằng cái gọi là desanā không phải là âm thanh. Quả vậy, qua đó, chỉ có ý định (adhippāya) được nói đến thông qua âm thanh là nguyên nhân gốc rễ, chứ không phải ý nghĩa của từ “desanā” cần được hiểu ở đây. Đây là sự quyết đoán theo quan điểm của các vị paññattivādin. Ngài nói đến một ý nghĩa khác: “anuloma…pe… kathana” (sự trình bày… thuận theo), qua đó ngài chỉ ra tâm sanh khởi sự thuyết giảng đã được đề cập trước đây. Quả vậy, “kathana” (sự trình bày) là cái mà qua đó ý nghĩa được nói lên. Bằng từ “ādi” (v.v.), các thể loại văn Pāḷi như nīta (nghĩa tường minh) và neyya (nghĩa hàm ẩn), và các phương pháp dựa vào Pāḷi như ekatta (đơn nhất), nandiyāvatta (xoáy ốc), v.v. được bao gồm.

Sayameva paṭivijjhati, etena vā paṭivijjhantīti paṭivedho, ñāṇaṃ. Tadeva abhisameti, etena vā abhisamentīti abhisamayotipi vuccati. Idāni taṃ paṭivedhaṃ abhisamayappabhedato, abhisamayākārato, ārammaṇato, sabhāvato ca pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘so cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha hi lokiyalokuttaroti pabhedato, visayato, asammohatoti ākārato, dhammesu, atthesu, paññattīsūti ārammaṇato, atthānurūpaṃ, dhammānurūpaṃ, paññattipathānurūpanti sabhāvato ca pākaṭaṃ karoti. Tattha visayato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho nāma avijjādidhammārammaṇo, saṅkhārādiatthārammaṇo, tadubhayapaññāpanārammaṇo ca lokiyo abhisamayo. Asammohato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho nāma nibbānārammaṇo maggasampayutto yathāvuttadhammatthapaññattīsu sammohaviddhaṃsano lokuttaro abhisamayo. Tathā hi ‘‘ayaṃ hetu, idamassa phalaṃ, ayaṃ tadubhayānurūpo vohāro’’ti evaṃ ārammaṇakaraṇavasena lokiyañāṇaṃ visayato paṭivijjhati, lokuttarañāṇaṃ pana tesu hetuhetuphalādīsu sammohassañāṇena samucchinnattā asammohato paṭivijjhati. Lokuttaro pana paṭivedho [Pg.108] visayato nibbānassa, asammohato ca itarassātipi vadanti eke.

“Paṭivedha” (sự thông đạt) là trí tuệ (ñāṇa), vì nó tự mình thông suốt (paṭivijjhati), hoặc do các pháp khác thông suốt nhờ nó. Nó cũng được gọi là “abhisamaya” (sự chứng ngộ) vì nó tự mình chứng ngộ (abhisameti), hoặc do các pháp khác chứng ngộ nhờ nó. Bây giờ, để làm rõ sự thông đạt đó về phương diện các loại chứng ngộ (abhisamayappabheda), cách thức chứng ngộ (abhisamayākāra), đối tượng (ārammaṇa), và bản chất (sabhāva), đã nói câu bắt đầu bằng “so ca” (và điều đó). Ở đó, ngài làm rõ: qua từ “lokiyalokuttaro” (thuộc thế gian và siêu thế) là về phương diện các loại; qua từ “visayato, asammohato” (về phương diện đối tượng, về phương diện không si mê) là về phương diện cách thức; qua từ “dhammesu, atthesu, paññattīsu” (trong các pháp, trong các ý nghĩa, trong các khái niệm) là về phương diện đối tượng; và qua từ “atthānurūpaṃ, dhammānurūpaṃ, paññattipathānurūpaṃ” (tương ứng với ý nghĩa, tương ứng với pháp, tương ứng với đường lối khái niệm) là về phương diện bản chất. Trong đó, về phương diện đối tượng (visayato), sự liễu tri (avabodha) trong các pháp, v.v. tương ứng với ý nghĩa, v.v. chính là sự chứng ngộ thuộc thế gian (lokiya abhisamaya), có các pháp như vô minh, v.v. làm đối tượng, có các ý nghĩa như hành, v.v. làm đối tượng, và có sự chế định về cả hai làm đối tượng. Về phương diện không si mê (asammohato), sự liễu tri trong các pháp, v.v. tương ứng với ý nghĩa, v.v. chính là sự chứng ngộ siêu thế (lokuttara abhisamaya), có Nibbāna làm đối tượng, tương ưng với đạo, và phá hủy sự si mê (sammoha) đối với các pháp, ý nghĩa, và khái niệm đã nói. Quả vậy, trí tuệ thế gian (lokiyañāṇa) thông đạt về phương diện đối tượng bằng cách lấy đối tượng như sau: “đây là nhân, đây là quả của nó, đây là từ ngữ thông thường tương ứng với cả hai”. Còn trí tuệ siêu thế (lokuttarañāṇa) thì thông đạt về phương diện không si mê, vì sự si mê đối với các nhân, quả của nhân, v.v. đó đã được trí tuệ đoạn trừ hoàn toàn. Một số vị lại nói rằng sự thông đạt siêu thế thông đạt Nibbāna về phương diện đối tượng, và thông đạt các pháp khác về phương diện không si mê.

Atthānurūpaṃ dhammesūti ‘‘avijjā hetu, saṅkhārā hetusamuppannā, saṅkhāre uppādeti avijjā’’ti evaṃ kāriyānurūpaṃ kāraṇesūti attho. Atha vā ‘‘puññābhisaṅkhāraapuññābhisaṅkhāraāneñjābhisaṅkhāresu tīsu apuññābhisaṅkhārassa avijjā sampayuttapaccayo, itaresaṃ yathānurūpa’’ntiādinā kāriyānurūpaṃ kāraṇesu paṭivedhotipi attho. Dhammānurūpaṃ atthesūti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1; udā. 1; vibha. 225) kāraṇānurūpaṃ kāriyesu. Chabbidhāya paññattiyā patho paññattipatho, tassa anurūpaṃ tathā, paññattiyā vuccamānadhammānurūpaṃ paññattīsu avabodhoti attho. Abhisamayato aññampi paṭivedhatthaṃ dassetuṃ ‘‘tesa’’ntiādimāha. Paṭivijjhīyatīti paṭivedhoti hi taṃtaṃrūpādidhammānaṃ aviparītasabhāvo vuccati. Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ piṭake, pāḷipadese vā. Salakkhaṇasaṅkhātoti ruppananamanaphusanādisakasakalakkhaṇasaṅkhāto.

Atthānurūpaṃ dhammesūti có nghĩa là: “Vô minh là nhân, các hành là pháp sanh từ nhân, vô minh làm sanh khởi các hành,” như vậy là (sự thấu triệt) tương ứng với quả trong các nhân. Hoặc là, có nghĩa là: “Trong ba loại phước hành, phi phước hành, và bất động hành, vô minh là tương ưng duyên của phi phước hành, đối với các hành còn lại thì (là duyên) tương ứng,” v.v… bằng cách này, (đó là) sự thấu triệt tương ứng với quả trong các nhân. Dhammānurūpaṃ atthesūti có nghĩa là: “Do duyên vô minh, các hành (sanh khởi),” v.v… bằng cách này, (đó là sự liễu tri) tương ứng với nhân trong các quả. Con đường chế định của sáu loại chế định là paññattipatho, tương ứng với điều đó, cũng vậy; có nghĩa là sự liễu tri trong các chế định tương ứng với các pháp được nói đến bằng chế định. Để trình bày ý nghĩa của ‘paṭivedha’ (sự thấu triệt) khác với sự chứng ngộ (abhisamaya), ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘tesaṃ’. Thật vậy, vì (tự tánh) được thấu triệt, nên được gọi là ‘paṭivedha’; (từ này) được gọi là tự tánh không sai lạc của các pháp tương ứng như sắc v.v… Tattha tatthāti có nghĩa là trong mỗi tạng, hoặc trong mỗi đoạn Pāḷi. Salakkhaṇasaṅkhātoti có nghĩa là được gọi là có các tướng riêng của mình như hoại, hướng đến, xúc chạm v.v…

Yathāvuttehi dhammādīhi piṭakānaṃ gambhīrabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘idānī’’tiādimāha. Dhammajātanti kāraṇappabhedo, kāraṇameva vā. Atthajātanti kāriyappabhedo, kāriyameva vā. Yā cāyaṃ desanāti sambandho. Tadatthavijānanavasena abhimukho hoti. Yo cetthāti yo etāsu taṃ taṃ piṭakāgatāsu dhammatthadesanāsu paṭivedho, yo ca etesu piṭakesu tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ aviparītasabhāvoti attho. Sambharitabbato kusalameva sambhāro, so sammā anupacito yehi te anupacitakusalasambhārā, tatova duppaññehi, nippaññehīti attho. Na hi paññavato, paññāya vā duṭṭhubhāvo dūsitabhāvo ca sambhavatīti nippaññattāyeva duppaññā yathā ‘‘dussīlo’’ti (a. ni. 5.213; 10.75; pārā. 295; dha. pa. 308). Ettha ca avijjāsaṅkhārādīnaṃ dhammatthānaṃ duppaṭivijjhatāya dukkhogāhatā, tesaṃ paññāpanassa dukkarabhāvato taṃdesanāya, abhisamayasaṅkhātassa paṭivedhassa uppādanavisayīkaraṇānaṃ asakkuṇeyyattā, aviparītasabhāvasaṅkhātassa paṭivedhassa dubbiññeyyatāya dukkhogāhatā veditabbā. Evampīti pi-saddo pubbe [Pg.109] vuttaṃ pakārantaraṃ sampiṇḍeti. Evaṃ paṭhamagāthāya anūnaṃ paripuṇṇaṃ paridīpitatthabhāvaṃ dassento ‘‘ettāvatā’’tiādimāha. ‘‘Siddhe hi satyārambho atthantaraviññāpanāya vā hoti, niyamāya vā’’ti iminā punārambhavacanena anūnaṃ paripuṇṇaṃ paridīpitatthabhāvaṃ dasseti. Ettāvatāti paricchedatthe nipāto, ettakena vacanakkamenāti attho. Etaṃ vā parimāṇaṃ yassāti ettāvaṃ, tena, etaparimāṇavatā saddatthakkamenāti attho. ‘‘Sadde hi vutte tadatthopi vuttoyeva nāmā’’ti vadanti. Vutto saṃvaṇṇito attho yassāti vuttatthā.

Để trình bày sự sâu xa của các tạng kinh bằng các pháp v.v… đã được nói đến, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘idāni’. Dhammajātanti là sự phân loại của nhân, hoặc chỉ là nhân. Atthajātanti là sự phân loại của quả, hoặc chỉ là quả. Nên được kết nối là yā cāyaṃ desanā. (Sự thuyết giảng) hướng đến (trí tuệ của người nghe) thông qua việc biết được ý nghĩa của nó. Yo cetthāti có nghĩa là: sự thấu triệt nào có trong các pháp, nghĩa, và sự thuyết giảng này đã đến trong các tạng tương ứng, và tự tánh không sai lạc nào của các pháp tương ứng có trong các tạng này. Vì cần được tích lũy, nên chỉ thiện pháp là tư lương (sambhāra); những người không tích lũy đúng đắn tư lương ấy là những người không tích lũy tư lương thiện (anupacitakusalasambhārā); do đó, (họ là) những người có trí tuệ xấu (duppaññehi), nghĩa là những người không có trí tuệ (nippaññehi). Thật vậy, đối với người có trí tuệ hoặc đối với trí tuệ, không thể có tình trạng xấu xa hay bị hư hoại; do đó, chính vì không có trí tuệ mà họ được gọi là duppaññā, giống như (từ) ‘dussīlo’. Và ở đây, nên biết rằng sự khó thâm nhập là do sự khó thấu triệt của các pháp và nghĩa như vô minh, hành, v.v…; (sự khó thâm nhập) của sự thuyết giảng đó là do sự khó khăn trong việc làm cho người khác biết về chúng; (sự khó thâm nhập) là do không có khả năng tạo ra và lấy làm đối tượng sự thấu triệt được gọi là chứng ngộ; (và) nên biết rằng sự khó thâm nhập là do sự khó biết của sự thấu triệt được gọi là tự tánh không sai lạc. Trong evampīti, từ pi tóm tắt lại một phương cách khác đã được nói trước đây. Như vậy, để trình bày rằng ý nghĩa của bài kệ đầu tiên đã được giải thích một cách không thiếu sót và đầy đủ, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘ettāvatā’. “Thật vậy, khi đã hoàn thành, sự bắt đầu lại là để làm rõ một ý nghĩa khác, hoặc để xác định.” Bằng lời bắt đầu lại này, ngài trình bày rằng ý nghĩa đã được giải thích một cách không thiếu sót và đầy đủ. Ettāvatāti là một bất biến từ với nghĩa giới hạn, có nghĩa là: bằng trình tự lời nói chừng ấy. Hoặc là, trình tự từ và nghĩa nào có chừng mực này, do đó nó được gọi là ettāvaṃ; có nghĩa là: bằng trình tự từ và nghĩa có chừng mực này. (Các vị thầy) nói rằng: “Thật vậy, khi từ được nói ra, thì nghĩa của nó cũng được xem như đã được nói.” Bài kệ nào có ý nghĩa đã được nói, được giải thích, thì được gọi là vuttatthā.

Etthāti etissā gāthāya. Evaṃ attho, vinicchayoti vā seso. Tīsu piṭakesūti ettha ‘‘ekekasmi’’nti adhikārato, pakaraṇato vā veditabbaṃ. ‘‘Ekamekasmiñcetthā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā) hi heṭṭhā vuttaṃ. Atha vā vatticchānupubbikattā saddapaṭipattiyā niddhāraṇamidha avattukāmena ādhāroyeva vutto. Na cettha codetabbaṃ ‘‘tīsuyeva piṭakesu tividho pariyattibhedo daṭṭhabbo siyā’’ti samudāyavasena vuttassāpi vākyassa avayavādhippāyasambhavato. Dissati hi avayavavākyanipphatti ‘‘brāhmaṇādayo bhuñjantū’’tiādīsu, tasmā alamatipapañcena. Yathā attho na virujjhati, tathāyeva gahetabboti. Evaṃ sabbattha. Pariyattibhedoti pariyāpuṇanaṃ pariyatti. Pariyāpuṇanavācako hettha pariyattisaddo, na pana pāḷipariyāyo, tasmā pariyāpuṇanappakāroti attho. Atha vā tīhi pakārehi pariyāpuṇitabbā pāḷiyo eva ‘‘pariyattī’’ti vuccanti. Tathā ceva abhidhammaṭṭhakathāya sīhaḷagaṇṭhipade vuttanti vadanti. Evampi hi alagaddūpamāpariyāpuṇanayogato ‘‘alagaddūpamā pariyattī’’ti pāḷipi sakkā vattuṃ. Evañca katvā ‘‘duggahitā upārambhādihetu pariyāpuṭā alagaddūpamā’’ti parato niddesavacanampi upapannaṃ hoti. Tattha hi pāḷiyeva ‘‘duggahitā, pariyāpuṭā’’ti ca vattuṃ yuttā.

Etthāti có nghĩa là trong bài kệ này. Phần còn lại (nên được hiểu là) evaṃ attho (ý nghĩa là như vậy), hoặc vinicchayo (sự quyết đoán). Ở đây, trong câu tīsu piṭakesu, (từ) ‘ekekasmiṃ’ (trong mỗi một) nên được hiểu theo quyền hạn hoặc theo văn mạch. Thật vậy, ở dưới đã nói là ‘ekamekasmiñcettha’. Hoặc là, vì sự hình thành của từ ngữ tuân theo ý muốn của người nói, nên ở đây, do không muốn nói đến sự xác định (niddhāraṇa), chỉ có vị trí cách (ādhāra) được nói đến. Và ở đây không nên chất vấn rằng: “Sự phân loại giáo pháp ba loại nên được hiểu là chỉ có trong ba tạng kinh,” vì ngay cả câu được nói theo nghĩa tổng thể cũng có thể có ý nghĩa riêng lẻ. Thật vậy, sự hình thành của câu riêng lẻ được thấy rõ trong các câu như “Các Bà-la-môn v.v… hãy ăn,” do đó, đủ rồi sự nói rộng dài. Nên được hiểu rằng: nên tiếp nhận theo cách nào mà ý nghĩa không bị mâu thuẫn. Nên được hiểu như vậy ở mọi nơi. Pariyattibhedoti, ‘pariyatti’ là sự học thuộc. Ở đây, từ ‘pariyatti’ có nghĩa là sự học thuộc, chứ không phải là từ đồng nghĩa với Pāḷi; do đó, nên hiểu ý nghĩa là “phương cách học thuộc.” Hoặc là, chính các bản văn Pāḷi cần được học thuộc theo ba cách được gọi là ‘pariyatti’. (Các vị thầy) nói rằng: “Điều đó đã được nói như vậy trong Sīhaḷagaṇṭhipada của Chú giải Abhidhamma.” Thật vậy, ngay cả như vậy, do sự liên hệ với việc học thuộc theo ví dụ con rắn nước, ngay cả Pāḷi cũng có thể được gọi là ‘alagaddūpamā pariyatti’ (giáo pháp ví như con rắn nước). Và làm như vậy, lời chỉ dẫn sau đó “Sự học thuộc sai lầm vì mục đích chỉ trích v.v… là ví dụ con rắn nước” cũng trở nên hợp lý. Vì ở đó, chỉ có Pāḷi là thích hợp để được gọi là ‘duggahitā’ (nắm bắt sai) và ‘pariyāpuṭā’ (học thuộc).

Alagaddo alagaddaggahaṇaṃ upamā etissāti alagaddūpamā. Alagaddassa gahaṇañhettha alagaddasaddena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Āpūpikoti ettha āpūpa-saddena āpūpakhādanaṃ viya, veṇikoti ettha vīṇāsaddena vīṇāvādanaggahaṇaṃ viya ca. Alagaddaggahaṇena hi pariyatti upamīyati[Pg.110], na alagaddena. ‘‘Alagaddaggahaṇūpamā’’ti vā vattabbe majjhepadalopaṃ katvā ‘‘alagaddūpamā’’ti vuttaṃ ‘‘oṭṭhamukho’’tiādīsu viya. Alagaddoti ca āsīviso vuccati. Gadoti hi visassa nāmaṃ, tañca tassa alaṃ paripuṇṇaṃ atthi, tasmā alaṃ pariyatto paripuṇṇo gado assāti alagaddo anunāsikalopaṃ, da-kārāgamañca katvā, alaṃ vā jīvitaharaṇe samattho gado yassāti alagaddo vuttanayena. Vaṭṭadukkhato nissaraṇaṃ attho payojanametissāti nissaraṇatthā. Bhaṇḍāgāre niyutto bhaṇḍāgāriko, rājaratanānupālako, so viyāti tathā, dhammaratanānupālako khīṇāsavo. Aññamatthamanapekkhitvā bhaṇḍāgārikasseva sato pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti.

Sự học tập này có ví dụ là con rắn, là việc bắt rắn, nên gọi là Alagaddūpamā (ví dụ con rắn). Ở đây, nên hiểu rằng việc bắt rắn (gahaṇa) được nói đến bằng từ con rắn (alagadda). Giống như trong từ āpūpiko, việc ăn bánh (āpūpakhādana) được nói đến bằng từ bánh (āpūpa); và giống như trong từ veṇiko, việc gảy đàn (vīṇāvādana) được nói đến bằng từ đàn (vīṇā). Thật vậy, sự học tập được ví dụ với việc bắt rắn, chứ không phải với con rắn. Hoặc là, khi đáng lẽ phải nói là ‘alagaddaggahaṇūpamā’ (ví dụ việc bắt rắn), thì từ ở giữa đã bị lược bỏ và được nói là ‘alagaddūpamā’, giống như trong các trường hợp ‘oṭṭhamukho’ v.v... Và con rắn có nọc độc nhanh được gọi là alagadda. Gado là tên gọi của nọc độc, và nọc độc ấy của nó thì đầy đủ, sung mãn. Do đó, nó được gọi là alagaddo (con vật có nọc độc đầy đủ) sau khi đã lược bỏ âm mũi và thêm vào phụ âm ‘da’. Hoặc là, nó được gọi là alagaddo theo cách đã nói vì nó là con vật có nọc độc (gado) có khả năng (alaṃ) lấy đi mạng sống. Sự học tập có mục đích, lợi ích là sự thoát khỏi khổ luân hồi, nên gọi là nissaraṇatthā (có mục đích giải thoát). Người được bổ nhiệm trong kho báu là người giữ kho (bhaṇḍāgāriko), là người trông coi bảo vật của vua. Sự học tập giống như người ấy, nên cũng được gọi như vậy (tathā), tức là vị lậu tận trông coi Pháp bảo. Sự học tập của vị chỉ là người giữ kho, không trông mong lợi ích nào khác, được gọi là bhaṇḍāgārikapariyatti (sự học tập của người giữ kho).

Duggahitāti duṭṭhu gahitā. Tadeva sarūpato niyametuṃ ‘‘upārambhādihetu pariyāpuṭā’’ti āha, upārambhaitivādappamokkhādihetu uggahitāti attho. Lābhasakkārādihetu pariyāpuṇanampi ettheva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Vuttañhetaṃ alagaddasuttaṭṭhakathāyaṃ –

‘Nắm giữ sai lạc’ (duggahitā) nghĩa là nắm giữ một cách tồi tệ. Để xác định chính điều đó về bản chất, Ngài nói: ‘học tập vì những lý do như khiển trách v.v...’ Nghĩa là: học tập vì những lý do như muốn khiển trách, muốn thoát khỏi sự chỉ trích v.v... Cũng nên hiểu rằng việc học tập vì những lý do như lợi lộc, cung kính v.v... cũng được bao gồm ở đây. Điều này đã được nói trong Chú giải kinh Alagaddūpama:

‘‘Yo buddhavacanaṃ uggahetvā ‘evaṃ cīvarādīni vā labhissāmi, catuparisamajjhe vā maṃ jānissantī’ti lābhasakkārahetu pariyāpuṇāti, tassa sā pariyatti alagaddapariyatti nāma. Evaṃ pariyāpuṇanato hi buddhavacanaṃ apariyāpuṇitvā niddokkamanaṃ varatara’’nti (ma. ni. aṭṭha. 2.239).

“Người nào sau khi học hỏi lời Phật dạy, lại học tập vì lý do lợi lộc và cung kính, nghĩ rằng: ‘Như vậy, ta sẽ nhận được y phục v.v..., hoặc họ sẽ biết đến ta giữa bốn chúng,’ sự học tập ấy của người đó được gọi là sự học tập (theo ví dụ) con rắn. Thật vậy, so với việc học tập như vậy, không học hỏi lời Phật dạy mà đi ngủ thì còn tốt hơn nhiều.”

Nanu ca alagaddaggahaṇūpamā pariyatti ‘‘alagaddūpamā’’ti vuccati, evañca sati suggahitāpi pariyatti ‘‘alagaddūpamā’’ti vattuṃ vaṭṭati tatthāpi alagaddaggahaṇassa upamābhāvena pāḷiyaṃ vuttattā. Vuttañhetaṃ –

Chẳng phải sự học tập có ví dụ là việc bắt rắn được gọi là ‘alagaddūpamā’ (ví dụ con rắn) hay sao? Và nếu như vậy, thì ngay cả sự học tập được nắm giữ đúng đắn cũng thích hợp để gọi là ‘alagaddūpamā’, bởi vì trong trường hợp đó, việc bắt rắn cũng đã được nói đến trong kinh điển Pāli với vai trò là một ví dụ. Điều này đã được nói:

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko alagaddagavesī alagaddapariyesanaṃ caramāno, so passeyya mahantaṃ alagaddaṃ, tamenaṃ ajapadena daṇḍena suniggahitaṃ niggaṇheyya, ajapadena daṇḍena suniggahitaṃ niggahitvā gīvāya suggahitaṃ gaṇheyya. Kiñcāpi so bhikkhave, alagaddo tassa purisassa hatthaṃ vā bāhaṃ vā aññataraṃ vā aṅgapaccaṅgaṃ bhogehi paliveṭheyya[Pg.111]. Atha kho so neva tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ. Taṃ kissa hetu, suggahitattā bhikkhave, alagaddassa. Evameva kho bhikkhave, idhekacce kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇanti suttaṃ geyya’’ntiādi (ma. ni. 1.239).

“Này các Tỳ khưu, ví như một người đàn ông cần rắn, tìm rắn, đi tìm rắn, người ấy thấy một con rắn lớn. Người ấy nên đè nó xuống bằng một cây gậy có chĩa. Sau khi đã đè nó xuống bằng cây gậy có chĩa, người ấy nên nắm chặt lấy cổ nó. Này các Tỳ khưu, mặc dù con rắn ấy có thể quấn thân nó quanh tay, cánh tay, hoặc bất kỳ chi phần nào của người đàn ông đó, nhưng người ấy sẽ không vì lý do đó mà chết hoặc chịu đau khổ đến chết. Vì sao vậy? Này các Tỳ khưu, vì con rắn đã được nắm giữ đúng cách. Cũng vậy, này các Tỳ khưu, ở đây có một số thiện nam tử học tập Chánh pháp: kinh, ứng tụng, v.v...”

Tasmā idha duggahitā eva pariyatti alagaddūpamāti ayaṃ viseso kuto viññāyati, yena duggahitā upārambhādihetu pariyāpuṭā ‘‘alagaddūpamā’’ti vuccatīti? Saccametaṃ, idaṃ pana pārisesañāyena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi nissaraṇatthabhaṇḍāgārikapariyattīnaṃ visuṃ gahitattā pārisesato alagaddassa duggahaṇūpamāyeva pariyatti ‘‘alagaddūpamā’’ti viññāyati. Alagaddassa suggahaṇūpamā hi pariyatti nissaraṇatthā vā hoti, bhaṇḍāgārikapariyatti vā. Tasmā suvuttametaṃ ‘‘duggahitā…pe… pariyattī’’ti. Idāni tamatthaṃ pāḷiyā sādhento ‘‘yaṃ sandhāyā’’tiādimāha. Tattha yanti yaṃ pariyattiduggahaṇaṃ. Majjhimanikāye mūlapaṇṇāsake alagaddasutte (ma. ni. 1.239) bhagavatā vuttaṃ.

Vậy thì, sự khác biệt này—rằng ở đây chỉ có sự học tập được nắm giữ sai lạc mới là ‘ví dụ con rắn’—được biết từ đâu, mà do đó sự học tập được nắm giữ sai lạc, được học vì lý do khiển trách v.v... lại được gọi là ‘ví dụ con rắn’? — Điều đó đúng, nhưng nên hiểu rằng điều này được nói theo phương pháp loại trừ (pārisesañāya). Thật vậy, vì các sự học tập với mục đích giải thoát và sự học tập của người giữ kho đã được đề cập riêng, nên bằng phương pháp loại trừ, chỉ có sự học tập có ví dụ là việc bắt rắn sai cách mới được hiểu là ‘ví dụ con rắn’. Vì sự học tập có ví dụ là việc bắt rắn đúng cách thì hoặc là sự học tập với mục đích giải thoát, hoặc là sự học tập của người giữ kho. Do đó, câu ‘sự học tập được nắm giữ sai lạc...’ đã được nói rất hay. Bây giờ, để chứng minh ý nghĩa đó bằng kinh điển Pāli, Ngài nói câu bắt đầu bằng ‘yaṃ sandhāya’ (ám chỉ đến điều nào). Trong đó, ‘yaṃ’ có nghĩa là ‘việc nắm giữ sai lạc sự học tập nào’ đã được Đức Thế Tôn nói trong kinh Alagaddasutta, thuộc Mūlapaṇṇāsaka của Majjhimanikāya.

Alagaddatthikoti āsīvisena, āsīvisaṃ vā atthiko, alagaddaṃ gavesati pariyesati sīlenāti alagaddagavesī. Alagaddapariyesanaṃ caramānoti āsīvisapariyesanatthaṃ caramāno. Tadatthe hetaṃ paccattavacanaṃ, upayogavacanaṃ vā, alagaddapariyesanaṭṭhānaṃ vā caramāno. Alagaddaṃ pariyesanti etthāti hi alagaddapariyesanaṃ. Tamenanti taṃ alagaddaṃ. Bhogeti sarīre. ‘‘Bhogo tu phaṇino tanū’’ti hi vuttaṃ. Bhujīyati kuṭilaṃ karīyatīti bhogo. Tassāti purisassa. Hatthe vā bāhāya vāti sambandho. Maṇibandhato paṭṭhāya yāva agganakhā hattho. Saddhiṃ aggabāhāya avasesā bāhā, katthaci pana kapparato paṭṭhāya yāva agganakhā ‘‘hattho’’ti vuttaṃ bāhāya visuṃ anāgatattā. Vuttalakkhaṇaṃ hatthañca bāhañca ṭhapetvā avasesaṃ sarīraṃ aṅgapaccaṅgaṃ. Tatonidānanti tannidānaṃ, taṃkāraṇāti attho. Taṃ hatthādīsu ḍaṃsanaṃ nidānaṃ kāraṇaṃ etassāti ‘‘tannidāna’’nti hi vattabbe ‘‘tatonidāna’’nti purimapade paccattatthe nissakkavacanaṃ katvā, tassa ca lopamakatvā niddeso, hetvatthe ca paccattavacanaṃ. Kāraṇatthe nipātapadametantipi vadanti. Apica ‘‘tatonidāna’’nti etaṃ ‘‘maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkha’’nti ettha vuttanayena visesanaṃ. Taṃ [Pg.112] kissa hetūti yaṃ vuttaṃ hatthādīsu ḍaṃsanaṃ, tannidānañca maraṇādiupagamanaṃ, taṃ kissa hetu kena kāraṇenāti ce? Tassa purisassa alagaddassa duggahitattā.

Alagaddatthiko có nghĩa là: người cần con rắn có nọc độc nhanh, hoặc người muốn có con rắn có nọc độc nhanh; do bản chất thường tìm kiếm, truy lùng con rắn nên được gọi là alagaddagavesī (người tìm rắn). Alagaddapariyesanaṃ caramāno có nghĩa là đi lại với mục đích tìm kiếm con rắn có nọc độc nhanh. Ở đây, (từ này) là một danh từ ở chủ cách với ý nghĩa là ‘vì mục đích ấy’, hoặc là một danh từ ở đối cách, hoặc là đi lại đến nơi tìm kiếm con rắn. Thật vậy, (nơi ấy) được gọi là alagaddapariyesanaṃ (nơi tìm rắn) vì người ta tìm kiếm con rắn ở đó. Tamenam có nghĩa là con rắn ấy. Bhoge có nghĩa là trên thân. Thật vậy, đã được nói rằng: “Bhogo chính là thân của loài có mang”. Nó được làm cho cong, uốn khúc, nên được gọi là bhogo. Tassa có nghĩa là của người ấy. Nên hiểu sự liên kết là: “trên bàn tay hoặc trên cánh tay”. Từ cổ tay cho đến đầu móng tay được gọi là bàn tay (hattho). Phần còn lại cùng với cẳng tay được gọi là cánh tay (bāhā). Tuy nhiên, ở một vài nơi, từ khuỷu tay cho đến đầu móng tay được gọi là “bàn tay”, vì cánh tay (bāhā) không được đề cập riêng biệt. Ngoại trừ bàn tay và cánh tay có đặc điểm đã nói, phần thân còn lại là các chi phần lớn nhỏ. Tatonidānaṃ có nghĩa là tannidānaṃ (có cái đó làm nhân), có cái đó làm nguyên nhân. Thật vậy, khi lẽ ra phải nói là “tannidānaṃ” với ý nghĩa “vết cắn ấy ở bàn tay v.v. là nhân, là nguyên nhân của điều này”, thì lại nói là “tatonidānaṃ”, bằng cách dùng biến cách xuất xứ (nissakkavacanaṃ) ở từ đầu theo nghĩa chủ cách (paccattatthe), và sự trình bày này được thực hiện mà không có sự lược bỏ (lopa) của hậu tố ấy; và (đó cũng là) chủ cách theo nghĩa nguyên nhân (hetvatthe). Cũng có người nói rằng đây là một bất biến từ (nipātapada) mang ý nghĩa nguyên nhân. Hơn nữa, từ “tatonidānaṃ” này là một tính từ theo phương pháp đã được nói đến trong đoạn “sự chết hay sự đau khổ tương đương với cái chết”. Taṃ kissa hetu có nghĩa là: Nếu hỏi rằng: “Vết cắn ở bàn tay v.v. đã được nói đến, và sự đi đến cái chết v.v. có nhân từ vết cắn ấy, điều đó do nhân gì, do nguyên nhân gì?” (Câu trả lời là:) Do người ấy đã bắt con rắn một cách sai lầm.

Idhāti imasmiṃ sāsane. Moghapurisāti guṇasārarahitatāya tucchapurisā. Dhammanti pāḷidhammaṃ. Pariyāpuṇantīti uggaṇhanti, sajjhāyanti ceva vācuggataṃ karontā dhārenti cāti vuttaṃ hoti. ‘‘Dhamma’’nti sāmaññato vuttameva sarūpena dasseti ‘‘sutta’’ntiādinā. Na hi suttādinavaṅgato añño dhammo nāma atthi. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tesaṃ dhammāna’’nti. Atthanti cettha sambandhīniddeso eso, atthanti ca yathābhūtaṃ bhāsitatthaṃ, payojanatthañca sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā vuttaṃ. Yañhi padaṃ sutisāmaññena anekadhā atthaṃ dīpeti, taṃ sāmaññaniddesena, ekasesanayena vāti sabbattha veditabbaṃ. Na upaparikkhantīti na pariggaṇhanti na vicārenti. Ikkhasaddassa hi dassanaṅkesu idha dassanameva attho, tassa ca pariggaṇhanacakkhulocanesu pariggaṇhanameva, tañca vicāraṇā pariyādānavasena dubbidhesu vicāraṇāyeva, sā ca vīmaṃsāyeva, na vicāro, vīmaṃsā ca nāmesā bhāsitatthavīmaṃsā, payojanatthavīmaṃsā cāti idha dubbidhāva adhippetā, tāsu ‘‘imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ kathitaṃ, imasmiṃ samādhi, imasmiṃ paññā, mayañca taṃ pūressāmā’’ti evaṃ bhāsitatthavīmaṃsañceva ‘‘sīlaṃ samādhissa kāraṇaṃ, samādhi vipassanāyā’’tiādinā payojanatthavīmaṃsañca na karontīti attho. Anupaparikkhatanti anupaparikkhantānaṃ tesaṃ moghapurisānaṃ. Na nijjhānakkhamantīti nijjhānaṃ nissesena pekkhanaṃ paññaṃ na khamanti. Jhe-saddo hi idha pekkhaneyeva, na cintanajhāpanesu, tañca ñāṇapekkhanameva, na cakkhupekkhanaṃ, ārammaṇūpanijjhānameva vā, na lakkhaṇūpanijjhānaṃ, tasmā paññāya disvā rocetvā gahetabbā na hontīti adhippāyo veditabbo. Nissesena jhāyate pekkhateti hi nijjhānaṃ. Sandhivasena anusvāralopo nijjhānakkhamantīti, ‘‘nijjhānaṃ khamantī’’tipi pāṭho, tena imamatthaṃ dīpeti ‘‘tesaṃ paññāya atthassa anupaparikkhanato te dhammā na upaṭṭhahanti, imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ, samādhi, vipassanā, maggo, vaṭṭaṃ, vivaṭṭhaṃ kathitanti evaṃ jānituṃ na sakkā hontī’’ti.

Idha có nghĩa là trong giáo pháp này. Moghapurisā có nghĩa là những kẻ trống rỗng, vì họ thiếu vắng cốt tủy của các phẩm hạnh. Dhammaṃ có nghĩa là Pháp cú Pāli. Pariyāpuṇanti có nghĩa là họ học thuộc, họ vừa trùng tụng, vừa ghi nhớ trong khi làm cho nó thuộc lòng. Pháp đã được nói một cách tổng quát là “Dhamma” thì nay được chỉ ra dưới hình thức cụ thể bằng các từ “suttaṃ” v.v. Thật vậy, không có Pháp nào khác ngoài chín chi phần bắt đầu bằng Kinh (sutta). Vì thế, đã được nói là “tesaṃ dhammānaṃ” (của những pháp ấy). Ở đây, attham là sự chỉ định về đối tượng có liên quan (tức là ý nghĩa). Và atthaṃ được nói đến bằng cách chỉ định chung hoặc bằng phương pháp tỉnh lược (ekasesanaya), để chỉ ý nghĩa của những lời đã được thuyết giảng đúng như thật, và ý nghĩa về mục đích (lợi ích). Thật vậy, cần phải hiểu ở khắp mọi nơi rằng, một từ nào đó mà qua sự nghe thông thường có thể biểu thị ý nghĩa theo nhiều cách, thì từ đó được nói đến bằng cách chỉ định chung hoặc bằng phương pháp tỉnh lược. Na upaparikkanti có nghĩa là họ không nắm bắt, không thẩm xét. Thật vậy, trong các ý nghĩa của từ ikkha là thấy và ghi nhớ, ở đây chỉ có nghĩa là thấy. Và trong các ý nghĩa của sự thấy là nắm bắt và nhìn bằng mắt, ở đây chỉ có nghĩa là nắm bắt. Và sự nắm bắt này, trong hai loại là thẩm xét và tiếp thu, ở đây chỉ là sự thẩm xét. Và sự thẩm xét ấy chính là sự suy xét (vīmaṃsā), không phải là sự suy tầm (vicāro). Và sự suy xét này, ở đây được hiểu theo hai loại: suy xét về ý nghĩa của lời đã thuyết giảng và suy xét về mục đích (lợi ích). Trong hai loại đó, họ không thực hiện sự suy xét về ý nghĩa của lời đã thuyết giảng như: “Ở chỗ này, giới được nói đến; ở chỗ này, định được nói đến; ở chỗ này, tuệ được nói đến; và chúng ta sẽ hoàn thiện chúng”, cũng như không thực hiện sự suy xét về mục đích (lợi ích) qua các cách như: “Giới là nhân của định, định là nhân của tuệ quán”. Đó là ý nghĩa. Anupaparikkhatam có nghĩa là của những kẻ ngu si không thẩm xét ấy. Na nijjhānakkhamanti có nghĩa là họ không kham nhẫn (chấp nhận) trí tuệ, tức là sự thấy một cách hoàn toàn không còn sót lại. Thật vậy, từ jhe ở đây chỉ có nghĩa là thấy, không có nghĩa là suy tư hay thiêu đốt. Và sự thấy ấy chính là sự thấy bằng trí tuệ, không phải thấy bằng mắt; hoặc là sự quán chiếu đối tượng, không phải là sự quán chiếu các đặc tính (tướng). Do đó, cần phải hiểu ý muốn nói là: (các pháp ấy) không phải là những thứ được tiếp nhận sau khi đã thấy và hoan hỷ bằng trí tuệ. Thật vậy, nijjhānaṃ (sự quán chiếu) là vì nó được quán chiếu, được thấy một cách hoàn toàn không còn sót lại. Do quy tắc liên âm (sandhi), anusvāra bị lược bỏ, nên thành nijjhānakkhamanti. Cũng có cách đọc là “nijjhānaṃ khamantī”. Cách đọc này cho thấy ý nghĩa sau: “Đối với họ, do không thẩm xét ý nghĩa bằng trí tuệ, nên các pháp ấy không hiện khởi (trong tâm), và họ không thể biết được rằng: ‘Ở chỗ này, giới được nói đến, định, tuệ quán, đạo, vòng luân hồi, sự thoát khỏi luân hồi được nói đến’.”

Upārambhānisaṃsā cevāti paresaṃ vāde dosāropanānisaṃsā ca hutvā. Bhuso ārambhanañhi paresaṃ vāde dosāropanaṃ upārambho, pariyattiṃ [Pg.113] nissāya paravambhananti vuttaṃ hoti. Tathā hesa ‘‘paravajjānupanayanalakkhaṇo’’ti vutto. Iti vādappamokkhānisaṃsā cāti iti evaṃ etāya pariyattiyā vādappamokkhānisaṃsā attano upari parehi āropitassa vādassa niggahassa attato, sakavādato vā pamokkhapayojanā ca hutvā. Iti saddo idamatthe, tena ‘‘pariyāpuṇantī’’ti ettha pariyāpuṇanaṃ parāmasati. Vadanti niggaṇhanti etenāti vādo, doso, pamuccanaṃ, pamuccāpanaṃ vā pamokkho, attano upari āropitassa pamokkho ānisaṃso yesaṃ tathā. Āropitavādo hi ‘‘vādo’’ti vutto yathā ‘‘devena datto datto’’ti. Vādoti vā upavādonindā yathāvuttanayeneva samāso. Idaṃ vuttaṃ hoti – parehi sakavāde dose āropite, nindāya vā āropitāya taṃ dosaṃ, nindaṃ vā evañca evañca mocessāmāti iminā ca kāraṇena pariyāpuṇantīti. Atha vā so so vādo iti vādo iti-saddassa saha vicchāya ta-saddatthe pavattattā. Itivādasa pamokkho yathāvuttanayena, so ānisaṃso yesaṃ tathā, taṃ taṃ vādapamocanānisaṃsā hutvāti attho. Yassa catthāyāti yassa ca sīlādipūraṇassa, maggaphalanibbānabhūtassa vā anupādāvimokkhassa atthāya. Abhedepi bhedavohāro eso yathā ‘‘paṭimāya sarīra’’nti, bhedyabhedakaṃ vā etaṃ yathā ‘‘kathinassatthāya ābhataṃ dussa’’nti. ‘‘Tañcassa attha’’nti hi vuttaṃ. Ca-saddo avadhāraṇe, tena tadatthāya eva pariyāpuṇanaṃ sambhavati, nāññatthāyāti vinicchinoti. Dhammaṃ pariyāpuṇantīti hi jātiācāravasena duvidhāpi kulaputtā ñāyena dhammaṃ pariyāpuṇantīti attho. Tañcassa atthaṃ nānubhontīti assa dhammassa sīlādipūraṇasaṅkhātaṃ, maggaphalanibbānabhūtaṃ vā anupādāvimokkhasaṅkhātaṃ atthaṃ ete duggahitagāhino nānubhonti na vindantiyeva.

Upārambhānisaṃsā cevāti có nghĩa là có được lợi ích là việc gán tội vào quan điểm của người khác. Upārambho là việc gán tội một cách mạnh mẽ vào quan điểm của người khác, được nói là: “Sự chèn ép người khác do nương vào pháp học.” Do đó, điều này được gọi là: “Có đặc tính dẫn đến lỗi lầm của người khác.” Itivādappamokkhānisaṃsā cāti có nghĩa là: “Và như vậy, do pháp học này, họ có lợi ích là thoát khỏi sự tranh luận,” có được mục đích là giải thoát khỏi sự buộc tội hay sự khiển trách do người khác gán lên trên mình, hoặc giải thoát khỏi quan điểm của chính mình. Từ iti có nghĩa là này, do đó nó đề cập đến việc học tập ở chỗ “họ học tập.” Vādo là cái mà qua đó người ta nói hay khiển trách, tức là lỗi lầm. Pamokkho là sự giải thoát hoặc sự làm cho giải thoát. Những ai có lợi ích là sự giải thoát khỏi (lỗi lầm) đã được gán lên trên mình, họ là như vậy. Quả vậy, sự buộc tội đã được gán được gọi là “sự buộc tội,” giống như “Devadatta” được gọi là “Datta.” Hoặc vādo là sự chỉ trích, chê bai; hợp thể theo phương cách đã được nói. Điều này được nói đến: “Họ học tập cũng vì lý do này rằng: ‘Khi lỗi lầm được người khác gán vào quan điểm của mình, hoặc khi sự chê bai được gán vào, chúng ta sẽ giải thoát khỏi lỗi lầm ấy hoặc sự chê bai ấy bằng cách này hay cách khác.’” Hay là, iti vādo có nghĩa là “sự buộc tội này, sự buộc tội kia,” vì từ iti cùng với sự phân tích được dùng theo nghĩa của từ ta. Sự giải thoát khỏi sự buộc tội này kia theo phương cách đã nói; những ai có lợi ích ấy, họ là như vậy. Nghĩa là, có lợi ích là giải thoát khỏi sự buộc tội này, sự buộc tội kia. Yassa catthāyāti có nghĩa là vì mục đích của việc làm tròn đầy giới hạnh v.v..., hoặc của sự giải thoát không còn chấp thủ vốn là Đạo, Quả, và Niết-bàn. Mặc dù không có sự khác biệt, đây là cách nói phân biệt, giống như “thân của pho tượng,” hoặc đây là (cách nói về) cái được phân biệt và cái phân biệt, giống như “tấm vải được mang đến vì mục đích của lễ Kathina.” Quả vậy, đã được nói rằng “đó là mục đích của nó.” Từ ca có nghĩa nhấn mạnh, do đó quyết định rằng việc học tập chỉ xảy ra vì mục đích ấy, không vì mục đích nào khác. Dhammaṃ pariyāpuṇantīti có nghĩa là: Quả vậy, các thiện nam tử thuộc cả hai loại theo dòng dõi và theo truyền thống đều học tập Giáo pháp một cách đúng đắn. Tañcassa atthaṃ nānubhontīti có nghĩa là: những người nắm giữ sai lạc này không trải nghiệm, không hề đạt được mục đích của Giáo pháp ấy, được gọi là sự làm tròn đầy giới hạnh v.v..., hoặc được gọi là sự giải thoát không còn chấp thủ vốn là Đạo, Quả, và Niết-bàn.

Aparo nayo – yassa upārambhassa, itivādappamokkhassa vā atthāya ye moghapurisā dhammaṃ pariyāpuṇanti, te parehi ‘‘ayamattho na hotī’’ti vutte duggahitattāyeva ‘‘tadatthova hotī’’ti paṭipādanakkhamā na honti, tasmā parassa vāde upārambhaṃ āropetuṃ attano vādaṃ pamocetuñca asakkontāpi taṃ atthaṃ nānubhonti ca na vindantiyevāti evampettha attho daṭṭhabbo. Idhāpi hi ca-saddo avadhāraṇatthova. ‘‘Tesa’’ntiādīsu [Pg.114] tesaṃ te dhammā duggahitattā upārambhamānadabbamakkhapalāsādihetubhāvena dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattantīti attho. Duggahitāti hi hetugabbhavacanaṃ. Tenāha ‘‘duggahitattā bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.238). Ettha ca kāraṇe phalavohāravasena ‘‘te dhammā ahitāya dukkhāya saṃvattantī’ti vuttaṃ yathā ‘‘ghatamāyu, dadhi bala’’nti. Tathā hi kiñcāpi na te dhammā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, tathāpi vuttanayena pariyāpuṇantānaṃ sajjhāyanakāle, vivādakāle ca tammūlakānaṃ upārambhādīnaṃ anekesaṃ akusalānaṃ uppattisambhavato ‘‘te…pe… saṃvattantī’’ti vuccati. Taṃ kissa hetūti ettha nti yathāvuttassatthassa ananubhavanaṃ, tesañca dhammānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanaṃ parāmasati. Kissāti sāmivacanaṃ hetvatthe, tathā hetūti paccattavacanañca.

Một phương pháp khác: Những kẻ ngu si nào học tập Giáo pháp vì mục đích khiển trách hoặc thoát khỏi sự buộc tội này kia, khi bị người khác nói rằng “nghĩa này không đúng,” do đã nắm giữ sai lạc, họ không có khả năng chứng minh rằng “chỉ có nghĩa đó là đúng.” Do đó, dù không thể gán sự khiển trách vào quan điểm của người khác và giải thoát quan điểm của mình, họ cũng không trải nghiệm và không hề đạt được mục đích ấy. Nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Ở đây cũng vậy, từ ca chỉ có nghĩa nhấn mạnh. Trong câu bắt đầu bằng Tesaṃ, nghĩa là: đối với những kẻ đó, các pháp ấy do bị nắm giữ sai lạc trở thành nguyên nhân của sự khiển trách, kiêu mạn, ngoan cố, vô ơn, cạnh tranh v.v..., nên trong một thời gian dài chúng dẫn đến sự bất hạnh và đau khổ. Duggahitā là một từ bao hàm nguyên nhân. Do đó, Ngài nói: “Này các Tỳ khưu, do sự nắm giữ sai lạc các pháp.” Và ở đây, câu “các pháp ấy dẫn đến sự bất hạnh và đau khổ” được nói theo cách dùng từ chỉ kết quả cho nguyên nhân, giống như “bơ lỏng là tuổi thọ, sữa chua là sức mạnh.” Quả vậy, mặc dù các pháp ấy không (trực tiếp) dẫn đến sự bất hạnh và đau khổ, tuy nhiên, vì đối với những người học tập theo cách đã nói, trong lúc tụng đọc và trong lúc tranh luận, có khả năng phát sinh nhiều pháp bất thiện bắt nguồn từ đó như sự khiển trách v.v..., nên được nói rằng “chúng...v.v... dẫn đến.” Ở đây, trong câu Taṃ kissa hetu, từ taṃ đề cập đến việc không trải nghiệm mục đích đã nói và việc các pháp ấy dẫn đến sự bất hạnh và đau khổ. Kissa là sở hữu cách theo nghĩa nguyên nhân, và cũng là chủ cách có nghĩa là “do nguyên nhân đó.”

Yā panāti ettha kiriyā pāḷivasena vuttanayena attho veditabbo. Tattha kiriyāpakkhe yā suggahitāti abhedepi bhedavohāro ‘‘cārikaṃ pakkamati, cārikaṃ caramāno’’tiādīsu (dī. ni. 1.254, 300) viya. Tadevatthaṃ vivarati ‘‘sīlakkhandhādī’’tiādinā, ādisaddena cettha samādhivipassanādīnaṃ saṅgaho. Yo hi buddhavacanaṃ uggaṇhitvā sīlassa āgataṭṭhāne sīlaṃ pūretvā, samādhino āgataṭṭhāne samādhiṃ gabbhaṃ gaṇhāpetvā, vipassanāya āgataṭṭhāne vipassanaṃ paṭṭhapetvā, maggaphalānaṃ āgataṭṭhāne ‘‘maggaṃ bhāvessāmi, phalaṃ sacchikarissāmī’’ti uggaṇhāti, tasseva sā pariyatti nissaraṇatthā nāma hoti. Yanti yaṃ pariyattisuggahaṇaṃ. Vuttaṃ alagaddasutte. Dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattantīti sīlādīnaṃ āgataṭṭhāne sīlādīni pūrentānampi arahattaṃ patvā parisamajjhe dhammaṃ desetvā dhammadesanāya pasannehi upanīte cattāro paccaye paribhuñjantānampi paresaṃ vāde sahadhammena upārambhaṃ āropentānampi sakavādato parehi āropitadosaṃ pariharantānampi dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattantīti attho. Tathā hi na kevalaṃ suggahitapariyattiṃ nissāya maggabhāvanāphalasacchikiriyādīniyeva, api tu paravādaniggahasakavādapatiṭṭhāpanānipi ijjhanti. Tathā ca vuttaṃ parinibbānasuttā dīsu ‘‘uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’’tiādi (dī. ni. 2.68).

Ở đây, trong câu `Yā pana`, ý nghĩa cần được hiểu theo phương pháp đã được nói đến, dựa vào câu văn về hành động. Trong đó, về phương diện hành động, (câu) `yā suggahitā` (cái nào được khéo học), mặc dù không có sự khác biệt, vẫn có cách dùng từ như thể có sự khác biệt, giống như trong các câu `cārikaṃ pakkamati` (đi du hành), `cārikaṃ caramāno` (đang đi du hành), v.v. Ngài giải thích rõ chính ý nghĩa ấy bằng câu `sīlakkhandhādī` (uẩn giới, v.v.), và ở đây, từ `ādi` (v.v.) bao gồm cả định, tuệ, v.v. Thật vậy, người nào sau khi học Phật ngôn, ở chỗ nói về giới thì viên mãn giới, ở chỗ nói về định thì làm cho thọ trì định, ở chỗ nói về tuệ thì thiết lập tuệ, ở chỗ nói về đạo và quả thì học với ý nghĩ rằng 'Ta sẽ tu tập đạo, ta sẽ chứng ngộ quả', thì chính sự học tập ấy của người đó được gọi là học vì mục đích giải thoát. `Yanti` có nghĩa là `yaṃ pariyattisuggahaṇaṃ` (sự khéo học pháp học nào). (Điều này) đã được nói trong kinh Alagadda. Câu `Dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattanti` (đưa đến lợi ích, hạnh phúc lâu dài) có nghĩa là: đối với những người viên mãn giới v.v. ở những chỗ nói về giới v.v., và đối với những người sau khi đạt được A-la-hán, thuyết pháp giữa hội chúng, rồi thọ dụng bốn món vật dụng do những người có lòng tịnh tín dâng cúng vì bài pháp, và đối với những người đúng pháp nêu lên sự chỉ trích trong luận thuyết của người khác, và đối với những người bác bỏ lời chỉ trích do người khác nêu lên đối với luận thuyết của mình, (sự học tập ấy) đưa đến lợi ích, hạnh phúc lâu dài. Thật vậy, không chỉ có việc tu tập đạo, chứng ngộ quả, v.v. được thành tựu nhờ vào sự khéo học pháp học, mà còn cả việc chế ngự luận thuyết của người khác và thiết lập luận thuyết của mình cũng được thành tựu. Và cũng vậy, đã được nói trong kinh Đại Bát-niết-bàn v.v. rằng: 'Sau khi đã chế ngự một cách tốt đẹp và đúng pháp tà thuyết của người khác đã khởi lên, họ sẽ thuyết giảng giáo pháp có kèm theo thần thông', v.v.

Yaṃ [Pg.115] panāti etthāpi vuttanayena duvidhena attho. Dukkhaparijānena pariññātakkhandho. Samudayappahānena pahīnakileso. Paṭividdhārahattaphalatāya paṭividdhākuppo. Akuppanti ca arahattaphalassetaṃ nāma. Satipi hi cattunnaṃ maggānaṃ, catunnañca phalānaṃ avinassanabhāve sattannaṃ sekkhānaṃ sakasakanāmapariccāgena uparūpari nāmantarappattito tesaṃ maggaphalāti ‘‘akuppāmi’’ti na vuccanti. Arahā pana sabbadāpi arahāyeva nāmāti tasseva phalaṃ puggalanāmavasena ‘‘akuppa’’nti vuttaṃ, iminā ca imamatthaṃ dasseti ‘‘khīṇāsavasseva pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti nāmā’’ti. Tassa hi apariññātaṃ, appahīnaṃ abhāvitaṃ, asacchikataṃ vā natthi, tasmā so buddhavacanaṃ pariyāpuṇantopi tantidhārako paveṇīpālako vaṃsānurakkhakova hutvā pariyāpuṇāti, tenevāha ‘‘paveṇīpālanatthāyā’’tiādi. Paveṇī cettha dhammasantati dhammassa avicchedena pavatti. Buddhassa bhagavato vaṃsoti ca yathāvuttapaveṇīyeva.

Ở đây, trong câu `Yaṃ pana` cũng vậy, ý nghĩa có hai loại theo phương pháp đã nói. Do liễu tri khổ nên có các uẩn đã được liễu tri. Do đoạn trừ tập nên có các phiền não đã được đoạn trừ. Do đã chứng ngộ quả A-la-hán nên có sự bất động đã được chứng ngộ. Và `akuppa` (bất động) là tên gọi của quả A-la-hán. Thật vậy, mặc dù bốn đạo và bốn quả có tính chất không bị hủy hoại, nhưng vì bảy bậc hữu học, do từ bỏ tên gọi riêng của mình, lần lượt đạt đến các tên gọi khác cao hơn, nên đạo và quả của các vị ấy không được gọi là `akuppāni` (những pháp bất động). Còn bậc A-la-hán thì luôn luôn được gọi là A-la-hán, do đó, chính quả vị của vị ấy, theo tên gọi của cá nhân, được gọi là `akuppa`. Và bằng từ này, ngài chỉ ra ý nghĩa này: 'Chính sự học tập của bậc lậu tận được gọi là sự học tập của người giữ kho'. Thật vậy, đối với vị ấy, không có gì là chưa được liễu tri, chưa được đoạn trừ, chưa được tu tập, hay chưa được chứng ngộ. Do đó, vị ấy dù học Phật ngôn cũng là học với tư cách là người gìn giữ truyền thống, người bảo vệ dòng dõi, người trông nom huyết thống. Chính vì thế, ngài đã nói `paveṇīpālanatthāya` (vì mục đích bảo vệ dòng dõi), v.v. Và ở đây, `paveṇī` (dòng dõi) là sự kế tục của giáo pháp, sự diễn tiến không gián đoạn của giáo pháp. Và `vaṃso` (huyết thống) của Đức Phật, Đức Thế Tôn, cũng chính là dòng dõi đã được nói đến.

Nanu ca yadi paveṇīpālanatthāya buddhavacanassa pariyāpuṇanaṃ bhaṇḍāgārikapariyatti, atha kasmā ‘‘khīṇāsavo’’ti visesetvā vuttaṃ. Ekaccassa hi puthujjanassāpi ayaṃ nayo labbhati. Tathā hi ekacco puthujjano bhikkhu chātakabhayādinā ganthadhuresu ekasmiṃ ṭhāne vasitumasakkontesu sayaṃ bhikkhācārena atikilamamāno ‘‘atimadhuraṃ buddhavacanaṃ mā nassatu, tantiṃ dhāressāmi, vaṃsaṃ ṭhapessāmi, paveṇiṃ pālessāmī’’ti pariyāpuṇāti. Tasmā tassāpi pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti nāma kasmā na hotīti? Vuccate – evaṃ santepi hi puthujjanassa pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti nāma na hoti. Kiñcāpi hi puthujjano ‘‘paveṇiṃ pālessāmī’’ti ajjhāsayena pariyāpuṇāti, attano pana bhavakantārato avitiṇṇattā tassa sā pariyatti nissaraṇatthāyeva nāma hoti, tasmā puthujjanassa pariyatti alagaddupamā vā hoti, nissaraṇatthā vā. Sattannaṃ sekkhānaṃ nissaraṇatthāva. Khīṇāsavānaṃ bhaṇḍāgārikapariyattiyevāti veditabbaṃ. Khīṇāsavo hi bhaṇḍāgārika sadisattā ‘‘bhaṇḍāgāriko’’ti vuccati. Yathā hi bhaṇḍāgāriko alaṅkārabhaṇḍaṃ paṭisāmetvā pasādhanakāle tadupiyaṃ alaṅkārabhaṇḍaṃ rañño upanāmetvā taṃ alaṅkaroti, evaṃ khīṇāsavopi dhammaratanabhaṇḍaṃ sampaṭicchitvā mokkhādhigamāya [Pg.116] bhabbarūpe sahetuke satte passitvā tadanurūpaṃ dhammadesanaṃ vaḍḍhetvā maggaṅgabojjhaṅgādisaṅkhātena lokuttarena alaṅkārena alaṅkarotīti.

Này, nếu việc học Phật ngôn vì mục đích bảo vệ dòng dõi là sự học tập của người giữ kho, vậy tại sao lại được nói một cách đặc biệt là 'bậc lậu tận'? Thật vậy, phương pháp này cũng có thể áp dụng cho một số phàm nhân. Ví như, khi các vị tỳ-khưu gánh vác trọng trách kinh điển không thể sống ở một nơi do nạn đói v.v., có một vị tỳ-khưu phàm nhân nào đó, dù tự mình rất mệt nhọc vì đi khất thực, vẫn học với ý nghĩ: 'Mong sao Phật ngôn vô cùng ngọt ngào này không bị mai một, ta sẽ gìn giữ thánh điển, ta sẽ thiết lập huyết thống, ta sẽ bảo vệ dòng dõi'. Vậy tại sao sự học tập của vị ấy lại không được gọi là sự học tập của người giữ kho? Xin trả lời: Thật vậy, dù như thế, sự học tập của phàm nhân không được gọi là sự học tập của người giữ kho. Bởi vì, mặc dù phàm nhân học với ý hướng 'Ta sẽ bảo vệ dòng dõi', nhưng vì bản thân chưa vượt qua khỏi vùng hoang địa của hữu, nên sự học tập ấy của người đó chỉ được gọi là học vì mục đích giải thoát. Do đó, sự học tập của phàm nhân hoặc là giống như ví dụ con rắn nước, hoặc là vì mục đích giải thoát. (Sự học tập) của bảy bậc hữu học chỉ vì mục đích giải thoát. Cần phải hiểu rằng (sự học tập) của các bậc lậu tận chính là sự học tập của người giữ kho. Thật vậy, bậc lậu tận được gọi là 'người giữ kho' vì giống như người giữ kho. Ví như người giữ kho, sau khi cất giữ các món đồ trang sức, vào lúc trang điểm, dâng lên vua món đồ trang sức thích hợp và trang điểm cho vị vua ấy; cũng vậy, bậc lậu tận, sau khi tiếp nhận kho tàng Pháp bảo, thấy các chúng sinh có nhân duyên, có khả năng (chứng đắc) để đạt được giải thoát, liền phát triển bài thuyết pháp tương ứng và trang điểm cho họ bằng món trang sức siêu thế được gọi là đạo chi, giác chi, v.v.

Evaṃ tisso pariyattiyo vibhajitvā idāni tīsupi piṭakesu yathārahaṃ sampattivipattiyo niddhāretvā vibhajanto ‘‘vinaye panā’’tiādimāha. ‘‘Sīlasampadaṃ nissāya tisso vijjā pāpuṇātī’’tiādīsu yasmā sīlaṃ visujjhamānaṃ satisampajaññabalena, kammassakatāñāṇabalena ca saṃkilesamalato visujjhati, pāripūriñca gacchati, tasmā sīlasampadā sijjhamānā upanissayasampattibhāvena satibalaṃ, ñāṇabalañca paccupaṭṭhapetīti tassā vijjattayūpanissayatā veditabbā sabhāgahetusampādanato. Satibalena hi pubbenivāsavijjāsiddhi. Sampajaññabalena sabbakiccesu sudiṭṭhakāritāparicayena cutūpapātañāṇānubaddhāya dutiyavijjāya siddhi. Vītikkamābhāvena saṃkilesappahānasabbhāvato vivaṭṭūpanissayatāvasena ajjhāsayasuddhiyā tatiyavijjāsiddhi. Puretarasiddhānaṃ samādhipaññānaṃ pāripūriṃ vinā sīlassa āsavakkhayañāṇūpanissayatā sukkhavipassakakhīṇāsavehi dīpetabbā. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 5.1071; netti. 40; mi. pa. 14) vacanato samādhisampadā chaḷabhiññatāya upanissayo. ‘‘Yogā ve jāyate bhūrī’’ti (dha. pa. 282) vacanato pubbayogena garuvāsadesabhāsākosallauggahaṇaparipucchādīhi ca paribhāvitā paññāsampadā paṭisambhidāppabhedassa upanissayo. Ettha ca ‘‘sīlasampadaṃ nissāyā’’ti vuttattā yassa samādhivijambhanabhūtā anavasesā cha abhiññā na ijjhanti, tassa ukkaṭṭhaparicchedavasena na samādhisampadā atthīti satipi vijjānaṃ abhiññekadesabhāve sīlasampadāsamudāgatā eva tisso vijjā gahitā, yathā ca paññāsampadāsamudāgatā catasso paṭisambhidā upanissayasampannassa maggeneva ijjhanti maggakkhaṇeyeva tāsaṃ paṭiladdhattā. Evaṃ sīlasampadāsamudāgatā tisso vijjā, samādhisampadāsamudāgatā ca cha abhiññā upanissayasampannassa maggeneva ijjhantīti maggādhigameneva tāsaṃ adhigamo veditabbo. Paccekabuddhānaṃ, sammāsambuddhānañca paccekabodhisammāsambodhisamadhigamasadisā hi imesaṃ ariyānaṃ ime visesādhigamāti.

Như vậy, sau khi phân chia ba loại giáo học, bây giờ, vị ấy (tác giả sớ giải) nói câu bắt đầu bằng «vinaye panā» để phân chia, sau khi đã xác định sự thành tựu và sự thất bại một cách tương xứng trong cả ba tạng. Trong các câu bắt đầu bằng «Nương vào giới thành tựu, chứng đắc ba minh», bởi vì giới, khi đang được thanh lọc, được thanh lọc khỏi vết nhơ phiền não bằng sức mạnh của niệm và tỉnh giác, và bằng sức mạnh của trí tuệ về nghiệp là của riêng mình, và đi đến sự viên mãn, do đó, giới thành tựu, khi đang được thành tựu, do là sự thành tựu của duyên hỗ trợ, làm phát sinh sức mạnh của niệm và sức mạnh của trí tuệ, vì vậy, cần phải hiểu rằng nó là duyên hỗ trợ cho ba minh do sự tạo ra nhân tương ứng. Thật vậy, sự thành tựu của Túc mạng minh là do sức mạnh của niệm. Do sức mạnh của tỉnh giác, bằng sự thực hành thuần thục việc làm những gì đã được thấy rõ trong mọi công việc, sự thành tựu của minh thứ hai tương ứng với trí biết về sự sinh tử của chúng sanh. Do không có sự vi phạm, do có bản chất đoạn trừ phiền não, do năng lực là duyên hỗ trợ cho sự thoát khỏi vòng luân hồi, do sự trong sạch của nội tâm, sự thành tựu của minh thứ ba. Việc giới là duyên hỗ trợ cho Lậu tận trí, mà không có sự viên mãn của định và tuệ đã thành tựu trước đó, cần được các vị A-la-hán Thuần quán chỉ ra. Theo câu «Người có định biết như thật», định thành tựu là duyên hỗ trợ cho sáu thắng trí. Theo câu «Trí tuệ quả thật sanh từ sự nỗ lực», tuệ thành tựu, được trau dồi bởi sự nỗ lực trong quá khứ và bởi việc sống gần thầy, sự thông thạo ngôn ngữ địa phương, việc học hỏi, việc hỏi han, v.v., là duyên hỗ trợ cho sự phân loại của các tuệ phân tích. Và ở đây, vì đã nói «nương vào giới thành tựu», đối với người nào mà sáu thắng trí trọn vẹn, là sự phát triển của định, không thành tựu, thì đối với người đó không có định thành tựu, theo cách phân định tối thượng, vì vậy, mặc dù các minh là một phần của các thắng trí, chỉ có ba minh do giới thành tựu mang lại được đề cập, giống như bốn tuệ phân tích do tuệ thành tựu mang lại chỉ thành tựu cho người có duyên hỗ trợ thông qua đạo, vì chúng được chứng đắc ngay trong sát-na đạo. Tương tự như vậy, ba minh do giới thành tựu mang lại và sáu thắng trí do định thành tựu mang lại chỉ thành tựu cho người có duyên hỗ trợ thông qua đạo, vì vậy, cần hiểu rằng sự chứng đắc chúng chỉ xảy ra qua việc chứng đắc đạo. Thật vậy, những sự chứng đắc đặc biệt này của các vị Thánh này tương tự như sự chứng đắc Chánh giác của các vị Phật Độc Giác và các vị Phật Toàn Giác.

Tāsaṃyeva [Pg.117] ca tattha pabhedavacanatoti ettha ‘‘tāsaṃyevā’’ti avadhāraṇaṃ pāpuṇitabbānaṃ chaḷabhiññācatupaṭisambhidānaṃ vinaye pabhedavacanābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Verañjakaṇḍe (pārā. 12) hi tisso vijjāva vibhattāti. Casaddena samuccinanañca tāsaṃ ettha ekadesavacanaṃ sandhāya vuttaṃ abhiññāpaṭisambhidānampi ekadesānaṃ tattha vuttattā. Dutiye ‘‘tāsaṃyevā’’ti avadhāraṇaṃ catasso paṭisambhidā apekkhitvā kataṃ, na tisso vijjā. Tā hi chasu abhiññāsu antogadhattā sutte vibhattāyevāti. Ca-saddena ca paṭisambhidānamekadesavacanaṃ samuccinoti. Tatiye ‘‘tāsañcā’’ti ca-saddena sesānampi tattha atthibhāvaṃ dīpeti. Abhidhamme hi tisso vijjā, cha abhiññā, catasso ca paṭisambhidā vuttāyeva. Paṭisambhidānaṃ pana aññattha pabhedavacanābhāvaṃ, tattheva ca sammā vibhattabhāvaṃ dīpetukāmo heṭṭhā vuttanayena avadhāraṇamakatvā ‘‘tatthevā’’ti parivattetvā avadhāraṇaṃ ṭhapeti. ‘‘Abhidhamme pana tisso vijjā, cha abhiññā, catasso ca paṭisambhidā aññe ca sammappadhānādayo guṇavisesā vibhattā. Kiñcāpi vibhattā, visesato pana paññājātikattā catassova paṭisambhidā pāpuṇātīti dassanatthaṃ ‘tāsañca tatthevā’ti avadhāraṇavipallāso kato’’ti vajirabuddhitthero. ‘‘Eva’’ntiādi nigamanaṃ.

Trong câu «Tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato», sự nhấn mạnh «tāsaṃyeva» được nói ra nhắm đến việc không có sự trình bày chi tiết về sáu thắng trí và bốn tuệ phân tích, những pháp cần được chứng đắc, trong tạng Luật. Thật vậy, trong phẩm Verañja, chỉ có ba minh được phân tích. Và việc bao gồm bằng từ «ca» được nói ra nhắm đến việc trình bày một phần về chúng ở đây, vì một phần của các thắng trí và tuệ phân tích cũng được nói đến ở đó. Trong tạng thứ hai, sự nhấn mạnh «tāsaṃyeva» được thực hiện liên quan đến bốn tuệ phân tích, chứ không phải ba minh. Vì chúng, do được bao hàm trong sáu thắng trí, đã được phân tích trong tạng Kinh. Và bằng từ «ca», ngài bao gồm cả việc trình bày một phần về các tuệ phân tích. Trong tạng thứ ba, bằng từ «ca» trong «tāsañca», ngài chỉ ra sự hiện hữu của cả những pháp còn lại ở đó. Thật vậy, trong Vi Diệu Pháp, ba minh, sáu thắng trí và bốn tuệ phân tích đã được nói đến. Tuy nhiên, muốn chỉ ra rằng không có sự trình bày chi tiết về các tuệ phân tích ở nơi khác, và rằng chúng chỉ được phân tích đúng đắn ở đó, ngài không dùng sự nhấn mạnh theo cách đã nói ở trên, mà thay đổi thành «tattheva» và đặt sự nhấn mạnh ở đó. Trưởng lão Vajirabuddhi nói: «Tuy nhiên, trong Vi Diệu Pháp, ba minh, sáu thắng trí, bốn tuệ phân tích và các phẩm chất đặc biệt khác như chánh cần, v.v., đã được phân tích. Mặc dù đã được phân tích, nhưng đặc biệt, vì chúng thuộc loại trí tuệ, chúng chỉ được quy về bốn tuệ phân tích. Để chỉ ra điều này, sự đảo ngược nhấn mạnh ‘tāsañca tattheva’ đã được thực hiện». Câu bắt đầu bằng «Evaṃ» là phần kết luận.

Sukho samphasso etesanti sukhasamphassāni, anuññātāniyeva tādisāni attharaṇapāvuraṇādīni, tesaṃ phassasāmaññato sukho vā samphasso tathā, anuññāto so yesanti anuññātasukhasamphassāni, tādisāni attharaṇapāvuraṇādīni tesaṃ phassena samānatāya. Upādinnakaphasso itthiphasso, methunadhammoyeva. Vuttaṃ ariṭṭhena nāma gaddhabādhipubbena bhikkhunā (ma. ni. 234; pāci. 417). So hi bahussuto dhammakathiko kammakilesavipākaupavādaāṇāvītikkamavasena pañcavidhesu antarāyikesu āṇāvītikkamantarāyikaṃ na jānāti, sesantarāyikeyeva jānāti, tasmā so rahogato evaṃ cintesi ‘‘ime agārikā pañca kāmaguṇe paribhuñjantā sotāpannāpi sakadāgāminopi anāgāminopi honti, bhikkhūpi manāpikāni cakkhuviññeyyāni rūpāni passanti [Pg.118] …pe… kāyaviññeyye phoṭṭhabbe phusanti, mudukāni attharaṇapāvuraṇāni paribhuñjanti, etaṃ sabbampi vaṭṭati, kasmā itthīnaṃyeva rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā na vaṭṭanti, etepi vaṭṭantiyevā’’ti anavajjena paccayaparibhogarasena sāvajjaṃ kāmaguṇaparibhogarasaṃ saṃsanditvā sachandarāgaparibhogañca nicchandarāgaparibhogañca ekaṃ katvā thullavākehi saddhiṃ atisukhumasuttaṃ ghaṭento viya, sāsapena saddhiṃ sineruno sadisataṃ upasaṃharanto viya ca pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppādetvā ‘‘kiṃ bhagavatā mahāsamuddaṃ bandhantena viya mahatā ussāhena paṭhamapārājikaṃ paññattaṃ, natthi ettha doso’’ti sabbaññutaññāṇena saddhiṃ paṭivirujjhanto vesārajjañāṇaṃ paṭibāhanto ariyamagge khāṇukaṇṭakādīni pakkhipanto ‘‘methunadhamme doso natthī’’ti jinacakke pahāramadāsi, tenāha ‘‘tathāha’’ntiādi.

Sukho samphasso etesanti sukhasamphassāni, có sự xúc chạm an lạc nên được gọi là ‘có sự xúc chạm an lạc’. Anuññātāniyeva tādisāni attharaṇapāvuraṇādīni, tesaṃ phassasāmaññato, những vật trải, vật đắp v.v... tương tự như thế đã được cho phép, do sự tương đồng về xúc chạm của chúng. Sukho vā samphasso tathā, anuññāto so yesanti anuññātasukhasamphassāni, tādisāni attharaṇapāvuraṇādīni tesaṃ phassena samānatāya, hoặc là, sự xúc chạm an lạc như vậy đã được cho phép đối với những vật nào, (những vật ấy) được gọi là ‘có sự xúc chạm an lạc đã được cho phép’; những vật trải, vật đắp v.v... tương tự như thế, do sự tương đồng với sự xúc chạm của chúng. Upādinnakaphasso itthiphasso, methunadhammoyeva, sự xúc chạm của người nữ là sự xúc chạm có chấp thủ, chính là pháp dâm dục. Vuttaṃ ariṭṭhena nāma gaddhabādhipubbena bhikkhunā, điều đã được nói bởi tỳ khưu tên Ariṭṭha, người trước kia là kẻ giết kên kên. So hi bahussuto dhammakathiko kammakilesavipākaupavādaāṇāvītikkamavasena pañcavidhesu antarāyikesu āṇāvītikkamantarāyikaṃ na jānāti, sesantarāyikeyeva jānāti, vị ấy là người đa văn, là người thuyết pháp, trong năm loại pháp chướng ngại theo phương diện nghiệp, phiền não, dị thục, phỉ báng, và vi phạm mệnh lệnh, vị ấy không biết pháp chướng ngại do vi phạm mệnh lệnh, chỉ biết các pháp chướng ngại còn lại. Tasmā so rahogato evaṃ cintesi, vì thế, vị ấy đi đến nơi vắng vẻ và suy nghĩ như vầy: ‘Ime agārikā pañca kāmaguṇe paribhuñjantā sotāpannāpi sakadāgāminopi anāgāminopi honti, những người tại gia này, trong khi hưởng thụ năm dục công đức, vẫn trở thành bậc Dự lưu, bậc Nhất lai, và bậc Bất lai. Bhikkhūpi manāpikāni cakkhuviññeyyāni rūpāni passanti …pe… kāyaviññeyye phoṭṭhabbe phusanti, mudukāni attharaṇapāvuraṇāni paribhuñjanti, etaṃ sabbampi vaṭṭati, các tỳ khưu cũng thấy các sắc khả ý được nhận biết bởi nhãn thức... xúc chạm các xúc khả ý được nhận biết bởi thân thức, sử dụng các vật trải, vật đắp mềm mại. Tất cả những điều này đều được phép. Kasmā itthīnaṃyeva rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā na vaṭṭanti, etepi vaṭṭantiyevā’ti, tại sao chỉ riêng sắc, thanh, hương, vị, xúc của người nữ lại không được phép? Những thứ này cũng phải được phép chứ.’ Anavajjena paccayaparibhogarasena sāvajjaṃ kāmaguṇaparibhogarasaṃ saṃsanditvā sachandarāgaparibhogañca nicchandarāgaparibhogañca ekaṃ katvā, (vị ấy) đã so sánh vị của việc hưởng thụ các vật dụng không có tội lỗi với vị của việc hưởng thụ các dục công đức có tội lỗi, đã xem việc hưởng thụ có tham dục và việc hưởng thụ không có tham dục là một. Thullavākehi saddhiṃ atisukhumasuttaṃ ghaṭento viya, sāsapena saddhiṃ sineruno sadisataṃ upasaṃharanto viya ca pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppādetvā, giống như người nối sợi chỉ cực kỳ mịn màng với những sợi vỏ cây thô, và giống như người so sánh sự tương đồng của núi Sineru với hạt cải, đã làm phát sanh tà kiến xấu xa. ‘Kiṃ bhagavatā mahāsamuddaṃ bandhantena viya mahatā ussāhena paṭhamapārājikaṃ paññattaṃ, natthi ettha doso’ti, ‘Tại sao Đức Thế Tôn, với sự nỗ lực lớn lao như thể đang ngăn chặn đại dương, lại chế định điều học Pārājika thứ nhất? Ở đây không có tội lỗi.’ Sabbaññutaññāṇena saddhiṃ paṭivirujjhanto vesārajjañāṇaṃ paṭibāhanto ariyamagge khāṇukaṇṭakādīni pakkhipanto, trong khi chống đối Nhất thiết trí, trong khi ngăn cản Vô sở úy trí, trong khi đặt những gốc cây, gai góc v.v... vào Thánh đạo. ‘Methunadhamme doso natthī’ti jinacakke pahāramadāsi, (vị ấy) đã giáng một đòn vào Pháp luân của bậc Chiến Thắng (nói rằng) ‘Không có tội lỗi trong pháp dâm dục’. Tenāha ‘tathāha’ntiādi, do đó, vị ấy đã nói ‘Tathāhaṃ’ v.v...

Anatikkamanatthena antarāye niyuttā, antarāyaṃ vā phalaṃ arahanti, antarāyassa vā karaṇasīlāti antarāyikā, saggamokkhānaṃ antarāyakarāti vuttaṃ hoti. Te ca kammakilesavipākaupavādaāṇāvītikkamavasena pañcavidhā. Vitthāro ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanādīsu (pāci. aṭṭha. 417) gahetabbo. Ayaṃ panettha padatthasambandho – ye ime dhammā antarāyikā iti bhagavatā vuttā desitā ceva paññattā ca, te dhamme paṭisevato paṭisevantassa yathā yena pakārena te dhammā antarāyāya saggamokkhānaṃ antarāyakaraṇatthaṃ nālaṃ samatthā na honti, tathā tena pakārena ahaṃ bhagavatā desitaṃ dhammaṃ ājānāmīti. Tato dussīlabhāvaṃ pāpuṇātīti tato anavajjasaññibhāvahetuto vītikkamitvā dussīlabhāvaṃ pāpuṇāti.

Anatikkamanatthena antarāye niyuttā, antarāyaṃ vā phalaṃ arahanti, antarāyassa vā karaṇasīlāti antarāyikā, do ý nghĩa không thể vượt qua, chúng được gọi là ‘pháp chướng ngại’; hoặc là, chúng xứng đáng với quả là sự chướng ngại; hoặc là, chúng có tính chất tạo ra chướng ngại, nên được gọi là ‘pháp chướng ngại’. Saggamokkhānaṃ antarāyakarāti vuttaṃ hoti, được nói là những pháp tạo ra chướng ngại cho cõi trời và giải thoát. Te ca kammakilesavipākaupavādaāṇāvītikkamavasena pañcavidhā, và những pháp ấy có năm loại theo phương diện nghiệp, phiền não, dị thục, phỉ báng, và vi phạm mệnh lệnh. Vitthāro ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanādīsu folio, phần chi tiết nên được hiểu trong các bản Chú giải về điều học Ariṭṭha v.v... Ayaṃ panettha padatthasambandho, đây là sự liên kết ý nghĩa của các từ ở đây: Ye ime dhammā antarāyikā iti bhagavatā vuttā desitā ceva paññattā ca, te dhamme paṭisevato paṭisevantassa yathā yena pakārena te dhammā antarāyāya saggamokkhānaṃ antarāyakaraṇatthaṃ nālaṃ samatthā na honti, tathā tena pakārena ahaṃ bhagavatā desitaṃ dhammaṃ ājānāmīti, ‘Những pháp nào đã được Đức Thế Tôn nói, thuyết giảng và chế định là các pháp chướng ngại, tôi biết giáo pháp do Đức Thế Tôn thuyết giảng theo cách thức mà những pháp ấy, đối với người thực hành, không có khả năng, không đủ sức để tạo ra chướng ngại cho cõi trời và giải thoát.’ Tato dussīlabhāvaṃ pāpuṇātīti tato anavajjasaññibhāvahetuto vītikkamitvā dussīlabhāvaṃ pāpuṇāti, (câu) ‘Do đó, vị ấy đạt đến tình trạng vô giới’ (có nghĩa là) do nguyên nhân là trạng thái tưởng rằng không có tội lỗi, vị ấy vi phạm và đạt đến tình trạng vô giới.

Cattāro…pe…ādīsūti ettha ādi-saddena –

Cattāro…pe…ādīsūti, ở đây trong câu này, bằng từ ādi –

‘‘Cattārome bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Attahitāya paṭipanno no parahitāya, parahitāya paṭipanno no attahitāya, nevattahitāya paṭipanno no parahitāya, attahitāya ceva paṭipanno parahitāya ca…pe… ime kho bhikkhave…pe… lokasmi’’nti (a. ni. 4.96) –

‘Cattārome bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ, này các Tỳ khưu, có bốn hạng người này hiện hữu, có mặt ở trên đời. Katame cattāro? Bốn hạng nào? Attahitāya paṭipanno no parahitāya, người thực hành vì lợi ích của mình, không vì lợi ích của người khác. Parahitāya paṭipanno no attahitāya, người thực hành vì lợi ích của người khác, không vì lợi ích của mình. Nevattahitāya paṭipanno no parahitāya, người thực hành không vì lợi ích của mình, cũng không vì lợi ích của người khác. Attahitāya ceva paṭipanno parahitāya ca…pe… ime kho bhikkhave…pe… lokasmi’nti, người thực hành vì lợi ích của mình và cũng vì lợi ích của người khác... Này các Tỳ khưu, đây là bốn hạng người... trên đời –

Evamādinā [Pg.119] puggaladesanāpaṭisaññuttasuttantapāḷiṃ nidasseti. Adhippāyanti ‘‘ayaṃ puggaladesanāvohāravasena, na paramatthato’’ti evaṃ bhagavato adhippāyaṃ. Vuttañhi –

Evamādinā puggaladesanāpaṭisaññuttasuttantapāḷiṃ nidasseti, bằng (đoạn kinh) bắt đầu như vậy, ngài chỉ ra bản kinh Pāli liên quan đến sự thuyết giảng về các hạng người. Adhippāyanti ‘ayaṃ puggaladesanāvohāravasena, na paramatthato’ti evaṃ bhagavato adhippāyaṃ, (câu) Adhippāyaṃ (có nghĩa là) ý định của Đức Thế Tôn là như vầy: ‘Sự thuyết giảng này là theo cách dùng từ thông thường về các hạng người, không phải theo nghĩa chân đế.’ Vuttañhi, quả thật, đã được nói rằng –

‘‘Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo;

Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nūpalabbhati.

‘Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo; Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nūpalabbhati, bậc Chánh Đẳng Giác, bậc tối thượng trong các bậc thuyết giảng, đã thuyết giảng hai sự thật: sự thật quy ước và sự thật chân đế; sự thật thứ ba không được tìm thấy.

Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇā;

Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ bhūtakāraṇā.

Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇā; Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ bhūtakāraṇā, lời nói quy ước là sự thật, do nguyên nhân là sự quy ước của thế gian; lời nói chân đế là sự thật, do nguyên nhân là bản chất thực sự của các pháp.

Tasmā vohārakusalassa, lokanāthassa satthuno;

Sammutiṃ voharantassa, musāvādo na jāyatī’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.57;

a. ni. aṭṭha. 1.1.170;

itivu. aṭṭha. 24);

Tasmā vohārakusalassa, lokanāthassa satthuno; Sammutiṃ voharantassa, musāvādo na jāyatī’ti, do đó, đối với bậc Đạo Sư, bậc Hộ Trì của thế gian, bậc thiện xảo trong cách dùng từ, trong khi sử dụng (lời nói) quy ước, lời nói dối không phát sanh.’

Na hi lokasammutiṃ buddhā bhagavanto vijahanti, lokasamaññāya lokaniruttiyā lokābhilāpe ṭhitāyeva dhammaṃ desenti. Apica ‘‘hirottappadīpanatthaṃ, kammassakatādīpanattha’’nti (ma. ni. aṭṭha. 1.57; a. ni. aṭṭha. 1.1.202; itivu. aṭṭha. 24; kathā. anuṭī. 1) evamādīhipi aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā puggalakathaṃ kathetī’’ti evaṃ adhippāyamajānanto. Ayamattho upari āvi bhavissati. Duggahitaṃ gaṇhātīti ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña’’ntiādinā (ma. ni. 1.144) duggahitaṃ katvā gaṇhāti, viparītaṃ gaṇhātīti vuttaṃ hoti. Duggahitanti hi bhāvanapuṃsakaniddeso kiriyāyavisesanabhāvena napuṃsakaliṅgena niddisitabbattā. Ayañhi bhāvanapuṃsakapadassa pakati, yadidaṃ napuṃsakaliṅgena niddisitabbattā, bhāvappaṭṭhānatā, sakammākammakiriyānuyogaṃ paccattopayogavacanatā ca. Tena vuttaṃ ‘‘duggahitaṃ katvā’’ti. Yanti duggahitagāhaṃ. Majjhimanikāye mūlapaṇṇāsake mahātaṇhāsaṅkhayasutte (ma. ni. 1.144) tathāvādīnaṃ sādhināmakaṃ kevaṭṭaputtaṃ bhikkhuṃ ārabbha bhagavatā vuttaṃ. Attanā duggahitena dhammenāti pāṭhaseso, micchāsabhāvenāti attho. Atha vā duggahaṇaṃ duggahitaṃ, attanāti ca sāmiatthe karaṇavacanaṃ, vibhattiyantapatirūpakaṃ vā abyayapadaṃ, tasmā attano duggahaṇena viparītagāhenāti attho. Abbhācikkhatīti abbhakkhānaṃ karoti. Attano kusalamūlāni khananto attānaṃ khanati nāma. Tatoti duggahitabhāvahetuto.

Thật vậy, chư Phật Thế Tôn không từ bỏ pháp chế định của thế gian, các ngài thuyết giảng Chánh pháp trong khi vẫn đứng vững trong danh xưng thế gian, ngôn ngữ thế gian, và cách nói năng của thế gian. Hơn nữa, do không biết được ý nghĩa này rằng: “Đức Thế Tôn thuyết giảng về cá nhân do tám nguyên nhân như sau: ‘nhằm mục đích chỉ rõ về sự hổ thẹn và ghê sợ tội lỗi, nhằm mục đích chỉ rõ về nghiệp là của riêng’ (ma. ni. aṭṭha. 1.57; a. ni. aṭṭha. 1.1.202; itivu. aṭṭha. 24; kathā. anuṭī. 1) v.v...” Ý nghĩa này sẽ được làm rõ ở phần sau. (Vị ấy) nắm giữ sai lệch có nghĩa là: (vị ấy) nắm giữ một cách sai lệch, nắm giữ một cách xuyên tạc, như đã được nói: “Tôi hiểu Pháp do Đức Thế Tôn thuyết giảng như sau: chính thức này chạy đi, luân chuyển, không phải là cái khác” (ma. ni. 1.144) v.v... Thật vậy, từ “duggahitaṃ” là một chỉ định từ trung tính về hành động (bhāvanapuṃsakaniddeso), vì nó phải được chỉ định bằng trung tính (napuṃsakaliṅgena) với tư cách là một trạng từ của hành động (kiriyāyavisesanabhāvena). Đây là bản chất của một từ trung tính về hành động (bhāvanapuṃsakapadassa), tức là nó phải được chỉ định bằng trung tính, có ý nghĩa về hành động (bhāvappaṭṭhānatā), có sự kết hợp với động từ tác động và tự động (sakammakammakiriyānuyogaṃ), và có ý nghĩa về chủ cách và đối cách (paccattopayogavacanatā). Do đó, đã được nói là “duggahitaṃ katvā” (nắm giữ một cách sai lệch). (Yanti) có nghĩa là sự nắm giữ sai lệch. (Điều này) đã được Đức Thế Tôn nói trong kinh Đại Đoạn Tận Ái (Mahātaṇhāsaṅkhayasutta) thuộc Mūlapaṇṇāsaka của Trung Bộ Kinh (Majjhimanikāya), liên quan đến vị tỳ khưu con trai của người chài lưới tên là Sādhi, người có quan điểm như vậy. Phần còn lại của câu là “attanā duggahitena dhammena”, có nghĩa là “do bản chất sai lầm” (micchāsabhāvena). Hoặc cách khác, “duggahaṇaṃ” là “duggahitaṃ” (sự nắm giữ sai lệch), và “attanā” là một công cụ cách (karaṇavacanaṃ) có ý nghĩa sở hữu (sāmiatthe), hoặc là một bất biến từ (abyayapadaṃ) có hình thức giống như một biến cách. Do đó, ý nghĩa là “do sự nắm giữ sai lệch của chính mình, do sự nắm giữ xuyên tạc”. “Abbhācikkhati” có nghĩa là vu khống. Người đào bới các gốc rễ thiện của mình được gọi là người tự đào bới chính mình. “Tato” có nghĩa là do nguyên nhân của việc nắm giữ sai lệch.

Dhammacintanti [Pg.120] dhammasabhāvavicāraṃ. Atidhāvantoti ṭhātabbamariyādāyaṃ aṭṭhatvā ‘‘cittuppādamattenapi dānaṃ hoti, sayameva cittaṃ attano ārammaṇaṃ hoti, sabbampi cittaṃ sabhāvadhammārammaṇameva hotī’’ti ca evamādinā atikkamitvā pavattayamāno. Cintetumasakkuṇeyyāni, anaraharūpāni vā acinteyyāni nāma, tāni dassento ‘‘vuttañheta’’ntiādimāha. Tattha acinteyyānīti tesaṃ sabhāvadassanaṃ. Na cintetabbānīti tattha kattabbakiccadassanaṃ. ‘‘Yānī’’tiādi tassa hetudassanaṃ. Yāni cintento ummādassa cittakkhepassa, vighātassa vihesassa ca bhāgī assa, acinteyyāni imāni cattāri na cintetabbāni, imāni vā cattāri acinteyyāni nāma na cintetabbāni, yāni vā…pe… assa, tasmā na cintetabbāni acintetabbabhūtāni imāni cattāri acinteyyāni nāmāti yojanā. Iti-saddena pana –

“Dhammacintaṃ” có nghĩa là sự suy xét về bản chất của các pháp. “Atidhāvanto” có nghĩa là người vượt quá giới hạn cần phải đứng, bằng cách tiến hành vượt qua với những suy nghĩ như: “việc bố thí được thực hiện chỉ bằng sự khởi lên của tâm”, “tâm tự nó là đối tượng của chính nó”, và “tất cả tâm chỉ có pháp bản chất làm đối tượng” v.v... Những điều không thể suy tư (cintetumasakkuṇeyyāni), hoặc những điều không thích hợp để suy tư (anaraharūpāni), được gọi là những điều bất khả tư nghì (acinteyyāni). Để chỉ ra những điều đó, ngài nói “vuttañheta” v.v... Trong đó, “acinteyyāni” là sự chỉ ra bản chất của chúng. “Na cintetabbāni” là sự chỉ ra việc cần làm đối với chúng. “Yānī” v.v... là sự chỉ ra nguyên nhân của nó. (Cú pháp là): Những điều (yāni) mà người suy tư về chúng sẽ phải gánh chịu (bhāgī assa) sự điên cuồng (ummādassa), sự loạn tâm (cittakkhepassa), sự phiền não (vighātassa), và sự khổ não (vihesassa), bốn điều bất khả tư nghì (acinteyyāni) này không nên được suy tư (na cintetabbāni). Hoặc, bốn điều này được gọi là bất khả tư nghì (acinteyyāni nāma), không nên được suy tư (na cintetabbāni). Hoặc, những điều (yāni) mà... v.v... sẽ phải gánh chịu, do đó không nên được suy tư (na cintetabbāni). Bốn điều này, vốn là những điều không nên được suy tư (acintetabbabhūtāni), được gọi là những điều bất khả tư nghì (acinteyyāni nāma). Còn với từ “iti” –

‘‘Katamāni cattāri? Buddhānaṃ bhikkhave buddhavisayo acinteyyo na cintetabbo, yaṃ cintento ummādassa vighātassa bhāgī assa. Jhāyissa bhikkhave jhānavisayo acinteyyo…pe… kammavipāko bhikkhave acinteyyo…pe… lokacintā bhikkhave acinteyyā…pe… imāni…pe… assā’’ti (a. ni. 4.77) –

“Bốn điều nào? Này các Tỳ khưu, cảnh giới của chư Phật (buddhavisayo) là bất khả tư nghì, không nên suy tư, người suy tư về nó sẽ phải gánh chịu sự điên cuồng và phiền não. Này các Tỳ khưu, cảnh giới thiền (jhānavisayo) của người hành thiền là bất khả tư nghì... v.v... Này các Tỳ khưu, quả của nghiệp (kammavipāko) là bất khả tư nghì... v.v... Này các Tỳ khưu, sự suy tư về thế gian (lokacintā) là bất khả tư nghì... v.v... những điều này... v.v... sẽ phải gánh chịu” (a. ni. 4.77) –

Caturaṅguttare vuttaṃ acinteyyasuttaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ acinteyyabhāvadīpakaṃ pāḷiṃ saṅgaṇhāti. Kāmaṃ acinteyyāni cha asādhāraṇañāṇādīni, tāni pana anussarantassa kusaluppattihetubhāvato cintetabbāni, imāni pana evaṃ na honti aphalabhāvato, tasmā na cintetabbāni. ‘‘Dussīlya…pe… pabheda’’nti iminā vipattiṃ sarūpato dasseti. ‘‘Kathaṃ? Piṭakavasenā’’tiādivacanasambajjhanena pubbāparasambandhaṃ dassento ‘‘evaṃ nānappakārato’’tiādimāha. Pubbāparasambandhavirahitañhi vacanaṃ byākulaṃ. Sotūnañca atthaviññāpakaṃ na hoti, pubbāparaññūnameva ca tathāvicāritavacanaṃ visayo. Yathāha –

(Ngài) bao gồm tất cả các đoạn kinh Pāli chỉ ra tính chất bất khả tư nghì, bắt đầu với kinh Bất Khả Tư Nghị (Acinteyyasutta) được nói trong Tăng Chi Bộ chương Bốn (Caturaṅguttara). Sáu pháp như trí bất cộng v.v... quả thực là bất khả tư nghì, nhưng chúng nên được suy tư vì chúng là nguyên nhân cho sự phát sinh của thiện pháp đối với người tùy niệm chúng. Tuy nhiên, những điều này (bốn điều bất khả tư nghì) thì không như vậy vì chúng không có kết quả, do đó không nên được suy tư. Với câu “dussīlya…pe… pabhedaṃ”, ngài chỉ ra sự hư hoại (vipatti) về bản chất của nó. Để chỉ ra mối liên hệ trước sau bằng cách kết nối với câu “Kathaṃ? Piṭakavasenā” v.v..., ngài nói “evaṃ nānappakārato” v.v... Thật vậy, lời nói thiếu sự liên kết trước sau thì rối rắm và không làm cho người nghe hiểu được ý nghĩa. Lời nói được xem xét như vậy chỉ là đối tượng của những người biết trước và sau. Như đã nói –

‘‘Pubbāparaññū atthaññū, niruttipadakovido;

Suggahītañca gaṇhāti, atthañco’ paparikkhatī’’ti. (theragā. 1031);

“Người biết trước và sau, biết ý nghĩa, thông thạo từ ngữ và văn phạm; người ấy nắm giữ điều được nắm giữ đúng đắn, và xem xét kỹ lưỡng ý nghĩa.” (theragā. 1031);

Tesanti piṭakānaṃ. Etanti buddhavacanaṃ.

“Tesaṃ” có nghĩa là “của các tạng kinh”. “Etaṃ” có nghĩa là “lời dạy của Đức Phật”.

Sīlakkhandhavaggamahāvaggapāthikavaggasaṅkhātehi [Pg.121] tīhi vaggehi saṅgaho etesanti tivaggasaṅgahāni. Gāthāya pana yassa nikāyassa suttagaṇanato catuttiṃseva suttantā. Vaggasaṅgahavasena tayo vaggā assa saṅgahassāti tivaggo saṅgaho. Paṭhamo esa nikāyo dīghanikāyoti anulomiko apaccanīko, atthānulomanato atthānulomanāmiko vā, anvatthanāmoti attho. Tattha ‘‘tivaggo saṅgaho’’ti etaṃ ‘‘yassā’’ti antarikepi samāsoyeva hoti, na vākyanti daṭṭhabbaṃ ‘‘navaṃ pana bhikkhunā cīvaralābhenā’’ti (pāci. 368) ettha ‘‘navaṃcīvaralābhenā’’ti padaṃ viya. Tathā hi aṭṭhakathācariyā vaṇṇayanti ‘‘alabbhīti labho, labho eva lābho. Kiṃ alabbhi? Cīvaraṃ. Kīdisaṃ? Navaṃ, iti ‘navacīvaralābhenā’ti vattabbe anunāsikalopaṃ akatvā ‘navaṃcīvaralābhenā’ti vuttaṃ, paṭiladdhanavacīvarenāti attho. Majjhe ṭhitapadadvaye panāti nipāto. Bhikkhunāti yena laddhaṃ, tassa nidassana’’nti (pāci. aṭṭha. 368). Idhāpi saddato, atthato ca vākye yuttiyāabhāvato samāsoyeva sambhavati. ‘‘Tivaggo’’ti padañhi ‘‘saṅgaho’’ti ettha yadi karaṇaṃ, evaṃ sati karaṇavacanantameva siyā. Yadi ca padadvayametaṃ tulyādhikaraṇaṃ, tathā ca sati napuṃsakaliṅgameva siyā ‘‘tiloka’’ntiādipadaṃ viya. Tathā ‘‘tivaggo’’ti etassa ‘‘saṅgaho’’ti padamantarena aññatthāsambandho na sambhavati, tattha ca tādisena vākyena sambajjhanaṃ na yuttaṃ, tasmā samānepi padantarantarike saddatthāvirodhabhāvoyeva samāsatākāraṇanti samāso eva yutto. Tayo vaggā assa saṅgahassāti hi tivaggosaṅgaho akārassa okārādesaṃ, okārāgamaṃ vā katvā yathā ‘‘sattāhaparinibbuto, acirapakkanto, māsajāto’’tiādi, assa saṅgahassāti ca saṅgahitassa assa nikāyassāti attho. Apare pana ‘‘tayo vaggā yassāti katvā ‘saṅgaho’ti padena tulyādhikaraṇameva sambhavati, saṅgahoti ca gaṇanā. Ṭīkācariyehi (sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) pana ‘tayo vaggā assa saṅgahassā’ti padadvayassa tulyādhikaraṇatāyeva dassitā’’ti vadanti, tadayuttameva saṅkhyāsaṅkhyeyyānaṃ missakattā, apākaṭattā ca.

Sự thu tập của các kinh này là bởi ba phẩm được gọi là Phẩm Giới Uẩn, Phẩm Đại, Phẩm Pāthika, vì thế (các kinh ấy) được gọi là 'tivaggasaṅgahāni' (được thu tập trong ba phẩm). Còn trong kệ, bộ Nikāya nào có ba mươi bốn bài kinh theo cách đếm kinh. Theo cách thu tập theo phẩm, 'ba phẩm là sự thu tập của nó', do đó là 'tivaggo saṅgaho' (sự thu tập trong ba phẩm). Bộ Nikāya đầu tiên này là Dīghanikāya, (tên gọi này) là thuận theo, không trái ngược; hoặc là tên gọi thuận theo ý nghĩa (atthānulomanāmiko) do thuận theo ý nghĩa (atthānulomanato), nghĩa là tên gọi theo đúng ý nghĩa (anvatthanāmo). Ở đây, cụm từ ‘tivaggo saṅgaho’ (sự thu tập trong ba phẩm) dù có từ ‘yassa’ xen vào giữa vẫn là một phức hợp (samāsa), không phải là một câu (vākya), điều này cần được hiểu giống như cụm từ ‘navaṃcīvaralābhenā’ trong câu ‘navaṃ pana bhikkhunā cīvaralābhenā’ (pāci. 368). Thật vậy, các vị Chú giải sư giải thích rằng: ‘alabbhīti labho, labho eva lābho. Kiṃ alabbhi? Cīvaraṃ. Kīdisaṃ? Navaṃ, iti ‘navacīvaralābhenā’ti vattabbe anunāsikalopaṃ akatvā ‘navaṃcīvaralābhenā’ti vuttaṃ, paṭiladdhanavacīvarenāti attho. Majjhe ṭhitapadadvaye panāti nipāto. Bhikkhunāti yena laddhaṃ, tassa nidassana’nti (pāci. aṭṭha. 368) (được gọi là labha vì đã được nhận (alabbhi), labha chính là lābha. Nhận được cái gì? Y phục. Y phục như thế nào? Mới. Như vậy, đáng lẽ phải nói là ‘navacīvaralābhenā’ nhưng đã không lược bỏ âm mũi (anunāsika) mà nói là ‘navaṃcīvaralābhenā’, có nghĩa là ‘bởi vị tỳ khưu đã nhận được y mới’. Trong hai từ ở giữa, ‘pana’ là một tiểu từ. ‘Bhikkhunā’ là để chỉ người đã nhận được). Ở đây cũng vậy, cả về mặt từ ngữ lẫn ý nghĩa, vì không có sự hợp lý trong câu nên chỉ có thể là một phức hợp. Thật vậy, nếu từ ‘tivaggo’ trong cụm từ ‘saṅgaho’ là công cụ cách (karaṇa), thì nó phải có vĩ ngữ của công cụ cách. Và nếu hai từ này có cùng một cơ sở (tulyādhikaraṇa), thì nó phải là trung tính (napuṃsakaliṅga) giống như từ ‘tilokaṃ’. Tương tự, từ ‘tivaggo’ này không thể có liên hệ với một nơi nào khác nếu không có từ ‘saṅgaho’, và ở đây việc kết nối bằng một câu như vậy là không hợp lý. Do đó, ngay cả khi có một từ khác xen vào giữa, chính sự không mâu thuẫn về từ ngữ và ý nghĩa là lý do tạo thành phức hợp, nên chỉ có phức hợp là hợp lý. Thật vậy, ‘tayo vaggā assa saṅgahassāti tivaggosaṅgaho’ (ba phẩm là sự thu tập của nó, do đó là tivaggosaṅgaho) được hình thành bằng cách biến đổi ‘a’ thành ‘o’ (okārādesa) hoặc thêm ‘o’ (okārāgama), giống như trong các ví dụ ‘sattāhaparinibbuto’ (bảy ngày sau khi nhập diệt), ‘acirapakkanto’ (ra đi không lâu), ‘māsajāto’ (sinh được một tháng), v.v. Và ‘assa saṅgahassa’ có nghĩa là ‘của bộ Nikāya được thu tập này’. Tuy nhiên, một số vị khác nói rằng: “Bằng cách tạo thành (phức hợp bahubbīhi) ‘tayo vaggā yassa’ (cái có ba phẩm), nó có thể có cùng cơ sở với từ ‘saṅgaho’, và ‘saṅgaho’ có nghĩa là sự đếm. Nhưng các vị Phụ chú giải sư (ṭīkācāriya) đã chỉ ra rằng hai từ này có cùng cơ sở trong câu ‘tayo vaggā assa saṅgahassā’ (ba phẩm là sự thu tập của nó)”. Điều đó không hợp lý, vì nó trộn lẫn giữa số đếm (saṅkhyā) và đối tượng được đếm (saṅkhyeyya), và vì nó không rõ ràng.

Atthānulomikattaṃ vibhāvetumāha ‘‘kasmā’’tiādi. Guṇopacārena, taddhitavasena vā dīgha-saddena dīghappamāṇāni suttāniyeva gahitāni[Pg.122], nikāyasaddo ca ruḷhivasena samūhanivāsatthesu vattatīti dasseti ‘‘dīghappamāṇāna’’ntiādinā. Saṅketasiddhattā vacanīyavācakānaṃ payogato tadatthesu tassa saṅketasiddhataṃ ñāpento ‘‘nāha’’ntiādimāha. Ekanikāyampīti ekasamūhampi. Evaṃ cittanti evaṃ vicittaṃ. Yathayidanti yathā ime tiracchānagatā pāṇā. Poṇikā, cikkhallikā ca khattiyā, tesaṃ nivāso ‘‘poṇikanikāyo cikkhallikanikāyo’’ti vuccati. Etthāti nikāyasaddassa samūhanivāsānaṃ vācakabhāve. Sādhakānīti adhippetassatthassa sādhanato udāharaṇāni vuccanti. ‘‘Samānītānī’’ti pāṭhasesena cetassa sambandho, sakkhīni vā yathāvuttanayena sādhakāni. Yañhi niddhāretvā adhippetatthaṃ sādhenti, taṃ ‘‘sakkhī’’ti vadanti. Tathā hi manorathapūraṇiyaṃ vuttaṃ ‘‘pañcagarujātakaṃ (jā. 1.1.132) pana sakkhibhāvatthāya āharitvā kathetabba’’nti (a. ni. aṭṭha. 1.1.5) sāsanatoti sāsanapayogato, sāsane vā. Lokatoti lokiyapayogato, loke vā. Idaṃ pana piṭakattaye na vijjati, tasmā evaṃ vuttanti vadanti. Ettha ca paṭhamamudāharaṇaṃ sāsanato sādhakavacanaṃ, dutiyaṃ lokatoti daṭṭhabbaṃ.

Để làm rõ tính chất thuận theo ý nghĩa, ngài (Chú giải sư) đã nói ‘kasmā’ v.v. Bằng cách chuyển nghĩa theo phẩm chất (guṇopacāra) hoặc theo cách dùng hậu tố (taddhita), từ ‘dīgha’ chỉ dùng để chỉ các bài kinh có độ dài, và từ ‘nikāya’ theo cách dùng thông thường (ruḷhi) được dùng với nghĩa là tập hợp (samūha) và nơi ở (nivāsa), điều này được ngài chỉ ra qua câu ‘dīghappamāṇānaṃ’ v.v. Để cho biết rằng sự xác lập quy ước của từ này trong những ý nghĩa đó là do cách sử dụng, vì sự xác lập quy ước của từ biểu đạt và đối tượng được biểu đạt là do quy ước, ngài đã nói ‘nāhaṃ’ v.v. ‘Ekanikāyampi’ nghĩa là một tập hợp. ‘Evaṃ cittaṃ’ nghĩa là đa dạng như vậy. ‘Yathayidaṃ’ nghĩa là giống như các loài chúng sanh thuộc loài bàng sanh này. Các vị vua Sát-đế-lỵ Poṇikā và Cikkhallikā, nơi ở của họ được gọi là ‘poṇikanikāyo cikkhallikanikāyo’. ‘Ettha’ nghĩa là trong vai trò biểu đạt của từ ‘nikāya’ đối với ý nghĩa tập hợp và nơi ở. ‘Sādhakāni’ (chứng minh): các ví dụ được gọi như vậy vì chúng chứng minh (sādhanato) ý nghĩa mong muốn. Mối liên hệ của từ này được hiểu bằng cách thêm phần còn lại của câu là ‘samānītāni’ (đã được đưa ra). Hoặc ‘sādhakāni’ có nghĩa là các nhân chứng (sakkhīni) theo phương pháp đã nói. Thật vậy, cái gì được nêu ra để chứng minh ý nghĩa mong muốn, các vị thầy gọi đó là ‘nhân chứng’ (sakkhī). Do đó, trong bộ Manorathapūraṇī có nói: ‘pañcagarujātakaṃ pana sakkhibhāvatthāya āharitvā kathetabba’nti (a. ni. aṭṭha. 1.1.5) (còn chuyện tiền thân Pañcagaru nên được kể lại sau khi đã dẫn ra để làm nhân chứng). ‘Sāsanato’ nghĩa là theo cách dùng trong giáo pháp, hoặc trong giáo pháp. ‘Lokato’ nghĩa là theo cách dùng của thế gian, hoặc trong thế gian. Một số vị nói rằng ví dụ này không có trong Tam tạng, do đó mới nói như vậy. Và ở đây, cần hiểu rằng ví dụ đầu tiên là lời chứng minh từ giáo pháp, ví dụ thứ hai là từ thế gian.

Mūlapariyāya vaggādivasena pañcadasavaggasaṅgahāni. Aḍḍhena dutiyaṃ diyaḍḍhaṃ, tadeva sataṃ, ekasataṃ, paññāsa ca suttānīti vuttaṃ hoti. Yatthāti yasmiṃ nikāye. Pañcadasavaggapariggahoti pañcadasahi vaggehi pariggahito saṅgahito.

Được thu tập trong mười lăm phẩm theo cách của Phẩm Mūlapariyāya v.v. Hai cùng với một nửa là diyaḍḍha (một rưỡi), chính cái đó là một trăm, có nghĩa là một trăm năm mươi bài kinh đã được nói đến. ‘Yattha’ nghĩa là trong bộ Nikāya nào. ‘Pañcadasavaggapariggaho’ nghĩa là được bao gồm, được thu tập bởi mười lăm phẩm.

Saṃyujjanti etthāti saṃyuttaṃ, kesaṃ saṃyuttaṃ? Suttavaggānaṃ. Yathā hi byañjanasamudāye padaṃ, padasamudāye ca vākyaṃ, vākyasamudāye suttaṃ, suttasamudāye vaggoti samaññā, evaṃ vaggasamudāye saṃyuttasamaññā. Devatāya pucchitena kathitasuttavaggādīnaṃ saṃyuttattā devatāsaṃyuttādibhāvo (saṃ. ni. 1.1), tenāha ‘‘devatāsaṃyuttādivasenā’’tiādi. ‘‘Suttantānaṃ sahassāni satta suttasatāni cā’’ti pāṭhe suttantānaṃ satta sahassāni, satta suttasatāni cāti yojetabbaṃ. ‘‘Satta suttasahassāni, satta suttasatāni cā’’tipi pāṭho. Saṃyuttasaṅgahoti saṃyuttanikāyassa saṅgaho gaṇanā.

‘Saṃyuttaṃ’ là vì (các kinh) được tương ưng (saṃyujjanti) ở đây. Tương ưng của những gì? Của các kinh và các phẩm. Giống như trong một tập hợp các chữ cái có một từ, trong một tập hợp các từ có một câu, trong một tập hợp các câu có một bài kinh, trong một tập hợp các bài kinh có một phẩm, cũng vậy, trong một tập hợp các phẩm có tên gọi là ‘saṃyutta’ (tương ưng). Do sự tương ưng của các kinh, phẩm v.v. được thuyết giảng khi được chư thiên hỏi, nên có (tên gọi) Tương Ưng Chư Thiên (Devatāsaṃyutta) v.v., do đó ngài nói ‘devatāsaṃyuttādivasena’ v.v. Trong bản kinh ‘Suttantānaṃ sahassāni satta suttasatāni cā’, cần phải kết hợp là ‘bảy ngàn bài kinh và bảy trăm bài kinh’. Cũng có bản kinh là ‘Satta suttasahassāni, satta suttasatāni cā’. ‘Saṃyuttasaṅgaho’ là sự thu tập, sự đếm của Tương Ưng Bộ.

Ekekehi [Pg.123] aṅgehi uparūpari uttaro adhiko etthāti aṅguttaroti āha ‘‘ekekaaṅgātirekavasenā’’tiādi. Tattha hi ekekato paṭṭhāya yāva ekādasa aṅgāni kathitāni. Aṅganti ca dhammakoṭṭhāso.

Trong bộ này có sự vượt trội, sự hơn hẳn tuần tự bởi từng chi pháp, vì thế gọi là Aṅguttara (Tăng Chi). (Ngài) đã nói câu bắt đầu bằng “ekekaaṅgātirekavasena”. Thật vậy, trong bộ ấy, bắt đầu từ một chi pháp cho đến mười một chi pháp đã được thuyết giảng. Và ‘chi pháp’ là phần pháp.

Pubbeti suttantapiṭakaniddese. Vuttameva pakārantarena saṅkhipitvā avisesetvā dassetuṃ ‘‘ṭhapetvā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Sakalaṃ vinayapiṭaka’’ntiādinā vuttameva hi iminā pakārantarena saṅkhipitvā dasseti. Apica yathāvuttato avasiṭṭhaṃ yaṃ kiñci bhagavatā dinnanaye ṭhatvā desitaṃ, bhagavatā ca anumoditaṃ nettipeṭakopadesādikaṃ, taṃ sabbampi ettheva pariyāpannanti anavasesapariyādānavasena dassetuṃ evaṃ vuttantipi daṭṭhabbaṃ. Siddhepi hi sati ārambho atthantaraviññāpanāya vā hoti, niyamāya vāti. Ettha ca yathā ‘‘dīghappamāṇāna’’ntiādi vuttaṃ, evaṃ ‘‘khuddakappamāṇāna’’ntiādimavatvā sarūpasseva kathanaṃ vinayābhidhammādīnaṃ dīghappamāṇānampi tadantogadhatāyāti daṭṭhabbaṃ, tena ca viññāyati ‘‘na sabbattha khuddakapariyāpannesu tassa anvatthasamaññatā, dīghanikāyādisabhāvaviparītabhāvasāmaññena pana katthaci tabbohāratā’’ti. Tadaññanti tehi catūhi nikāyehi aññaṃ, avasesanti attho.

(Câu) "Pubbe" là trong phần chỉ dẫn về Tạng Kinh. Câu bắt đầu bằng "ṭhapetvā" được nói ra để trình bày điều đã được nói đến bằng một cách khác, một cách tóm tắt và không phân biệt. Thật vậy, (ngài) trình bày một cách tóm tắt bằng cách khác này chính điều đã được nói đến qua câu bắt đầu bằng "Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ". Hơn nữa, cũng nên hiểu rằng điều này được nói như vậy để trình bày theo cách bao gồm không bỏ sót rằng: bất cứ điều gì còn lại so với những gì đã được nói, đã được thuyết giảng bởi các vị đệ tử đứng trên phương pháp do Đức Thế Tôn ban truyền, và đã được Đức Thế Tôn tùy hỷ, như là Netti, Peṭakopadesa, v.v..., tất cả những lời dạy đó đều được bao gồm chính ở đây. Thật vậy, ngay cả khi (ý nghĩa) đã thành tựu, sự khởi đầu (một câu mới) là để làm cho biết một ý nghĩa khác, hoặc là để xác định. Và ở đây, nên hiểu rằng: cũng như câu bắt đầu bằng "dīghappamāṇānaṃ" đã được nói, tương tự như vậy, việc không nói câu bắt đầu bằng "khuddakappamāṇānaṃ" mà chỉ nói về bản chất (của Khuddaka Nikāya) là do ngay cả các tạng như Luật và Vi Diệu Pháp, dù có dung lượng dài, cũng được bao gồm trong đó. Và do đó, được hiểu rằng: "Không phải ở tất cả các kinh điển thuộc Tiểu Bộ mà danh xưng ấy (Khuddaka) có ý nghĩa phù hợp với từ nguyên; nhưng ở một số nơi, cách dùng từ đó là do sự tương đồng về bản chất trái ngược với bản chất của các bộ như Trường Bộ, v.v...". "Tadaññaṃ" có nghĩa là cái khác, cái còn lại so với bốn bộ kinh ấy.

Navappabhedanti ettha kathaṃ panetaṃ navappabhedaṃ hoti. Tathā hi navahi aṅgehi vavatthitehi aññamaññasaṅkararahitehi bhavitabbaṃ, tathā ca sati asuttasabhāvāneva geyyaṅgādīni siyuṃ, atha suttasabhāvāneva geyyaṅgādīni, evaṃ sati suttanti visuṃ suttaṅgameva na siyā, evaṃ sante aṭṭhaṅgaṃ sāsananti āpajjati. Apica ‘‘sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇa’’nti (dī. ni. aṭṭha., pārā. aṭṭha. paṭhamamahāsaṅgītikathā) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Suttañca nāma sagāthakaṃ vā siyā, niggāthakaṃ vā, tasmā aṅgadvayeneva tadubhayaṃ saṅgahitanti tadubhayavinimuttaṃ suttaṃ udānādivisesasaññārahitaṃ natthi, yaṃ suttaṅgaṃ siyā, athāpi kathañci visuṃ suttaṅgaṃ siyā, maṅgalasuttādīnaṃ (khu. pā. 1; su. ni. 261) suttaṅgasaṅgaho na siyā gāthābhāvato dhammapadādīnaṃ viya. Geyyaṅgasaṅgaho vā siyā sagāthakattā sagāthāvaggassa viya. Tathā ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānanti? Vuccate –

Ở đây, trong câu "navappabhedaṃ", làm thế nào mà lời dạy này lại có chín loại? Thật vậy, (giáo pháp) phải được phân định bởi chín chi phần, không có sự pha trộn lẫn nhau. Nếu như vậy, các chi phần như Geyya v.v... sẽ không có bản chất của Sutta. Nếu các chi phần như Geyya v.v... lại có bản chất của Sutta, trong trường hợp đó, sẽ không có chi phần Sutta riêng biệt gọi là "Sutta". Khi như vậy, sẽ dẫn đến (lỗi) rằng giáo pháp có tám chi phần. Hơn nữa, trong Chú giải có nói: "Kinh có kệ ngôn là Geyya, kinh không có kệ ngôn là Veyyākaraṇa". Và một kinh có thể có kệ ngôn hoặc không có kệ ngôn. Do đó, cả hai loại này được bao gồm chỉ bởi hai chi phần. Vì vậy, không có kinh nào thoát khỏi cả hai loại này và không có tên gọi đặc biệt như Udāna v.v..., mà có thể là chi phần Sutta. Hơn nữa, nếu bằng cách nào đó có một chi phần Sutta riêng biệt, thì các kinh như Maṅgala Sutta v.v... sẽ không được xếp vào chi phần Sutta, vì chúng là kệ ngôn, giống như Dhammapada v.v... Hoặc chúng sẽ được xếp vào chi phần Geyya vì có kệ ngôn, giống như Sagāthāvagga. Tương tự như vậy, (vấn đề sẽ ra sao) đối với các đoạn có kệ ngôn trong Ubhatovibhaṅga v.v...? (Câu trả lời) được nói ra –

Suttanti [Pg.124] sāmaññavidhi, visesavidhayo pare;

Sanimittā niruḷhattā, sahatāññena nāññato. (dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā);

“Sutta” là một quy định chung, các chi phần khác là những quy định đặc biệt; (chúng) có những dấu hiệu riêng. Do sự phổ biến (của tên gọi), (Maṅgala Sutta được xếp vào Suttaṅga). Vì nó đi cùng với phần khác (văn xuôi), (nó không phải là Geyyaṅga). (Các đoạn kệ ngôn trong Vibhaṅga) không (được xếp vào Geyyaṅga) vì chúng thuộc về nơi khác.

Yathāvuttassa dosassa, natthi etthāvagāhaṇaṃ;

Tasmā asaṅkaraṃyeva, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ. (sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā);

Ở đây không có chỗ cho lỗi lầm đã được đề cập; do đó, giáo pháp của Bậc Đạo Sư có chín chi phần, hoàn toàn không pha trộn.

Sabbassāpi hi buddhavacanassa suttanti ayaṃ sāmaññavidhi. Tathā hi ‘‘ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ, (pāci. aṭṭha. 655, 1242) sāvatthiyā suttavibhaṅge, (cūḷava. 456) sakavāde pañca suttasatānī’’tiādi (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā) vacanato vinayābhidhammapariyatti visesesupi suttavohāro dissati. Teneva ca āyasmā mahākaccāyano nettiyaṃ āha ‘‘navavidhasuttantapariyeṭṭhī’’ti (netti. saṅgahavāravaṇṇanā) tattha hi suttādivasena navaṅgassa sāsanassa pariyeṭṭhi pariyesanā atthavicāraṇā ‘‘navavidha suttantapariyeṭṭhī’’ti vuttā. Tadekadesesu pana pare geyyādayo sanimittā visesavidhayo tena tena nimittena patiṭṭhitā. Tathā hi geyyassa sagāthakattaṃ tabbhāvanimittaṃ. Lokepi hi sasilokaṃ sagāthakaṃ cuṇṇiyaganthaṃ ‘‘geyya’’nti vadanti, gāthāvirahe pana sati pucchaṃ katvā vissajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimittaṃ. Pucchāvissajjanañhi ‘‘byākaraṇa’’nti vuccati, byākaraṇameva veyyākaraṇaṃ. Evaṃ sante sagāthakādīnampi pucchaṃ katvā vissajjanavasena pavattānaṃ veyyākaraṇabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati geyyādisaññānaṃ anokāsabhāvato. Saokāsavidhito hi anokāsavidhi balavā. Apica ‘‘gāthāvirahe satī’’ti visesitattā. Yathādhippetassa hi atthassa anadhippetato byavacchedakaṃ visesanaṃ. Tathā hi dhammapadādīsu kevalagāthābandhesu, sagāthakattepi somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaññuttesu, ‘‘vuttaṃ heta’’ntiādivacana sambandhesu, abbhutadhammapaṭisaṃyuttesu ca suttavisesesu yathākkamaṃ gāthāudānaitivuttaka abbhutadhammasaññā patiṭṭhitā. Ettha hi satipi saññāntaranimittayoge anokāsasaññānaṃ balavabhāveneva gāthādisaññā patiṭṭhitā, tathā satipi gāthābandhabhāve bhagavato atītāsu jātīsu cariyānubhāvappakāsakesu jātakasaññā patiṭṭhitā, satipi pañhāvissajjanabhāve[Pg.125], sagāthakatte ca kesuci suttantesu vedassa labhāpanato vedallasaññā patiṭṭhitā, evaṃ tena tena sagāthakattādinā nimittena tesu tesu suttavisesesu geyyādisaññā patiṭṭhitāti visesavidhayo suttaṅgato pare geyyādayo, yaṃ panettha geyyaṅgādinimittarahitaṃ, taṃ suttaṅgameva visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanato. Nanu ca evaṃ santepi sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇanti tadubhayavinimuttassa suttassa abhāvato visuṃ suttaṅgameva na siyāti codanā tadavatthā evāti? Na tadavatthā sodhitattā. Sodhitañhi pubbe gāthāvirahe sati pucchāvissajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimittanti.

Quả vậy, ‘sutta’ (kinh) là phương thức chung đối với toàn bộ Phật ngôn. Thật vậy, do có lời dạy rằng: “Bấy nhiêu là kinh được truyền tụng, thuộc về kinh của đức Thế Tôn ấy”, “ở Sāvatthī, trong Suttavibhaṅga”, “trong phái của mình có năm trăm kinh” v.v… nên ngay cả trong các pháp học đặc biệt là Luật và Vi Diệu Pháp, cách gọi ‘sutta’ cũng được thấy. Và cũng do đó, trưởng lão Mahākaccāyana đã nói trong Netti rằng: “navavidhasuttantapariyeṭṭhi (sự tìm cầu kinh điển có chín loại)”. Quả vậy, ở đó sự tìm cầu, sự truy tầm, sự khảo sát ý nghĩa của giáo pháp có chín chi phần theo thể thức sutta v.v… được gọi là “navavidhasuttantapariyeṭṭhi”. Tuy nhiên, trong một phần của các tạng ấy, các chi phần khác là geyya v.v… là những phương thức đặc biệt, có dấu hiệu, được thiết lập bởi dấu hiệu này hay dấu hiệu khác. Thật vậy, việc có kệ ngôn là dấu hiệu cho bản chất của geyya. Quả vậy, ngay cả trong thế gian, người ta cũng gọi tác phẩm văn xuôi có thi kệ, có kệ ngôn là “geyya”. Tuy nhiên, khi không có kệ ngôn, việc trả lời sau khi được hỏi là dấu hiệu cho bản chất của veyyākaraṇa. Quả vậy, việc hỏi và trả lời được gọi là “byākaraṇa”, và chính byākaraṇa là veyyākaraṇa. Nếu vậy, phải chăng ngay cả những kinh có kệ ngôn v.v… được trình bày theo cách hỏi-đáp cũng sẽ trở thành veyyākaraṇa? Không phải vậy, vì các danh xưng geyya v.v… có phạm vi hẹp (anokāsa). Quả vậy, phương thức có phạm vi hẹp mạnh hơn phương thức có phạm vi rộng. Hơn nữa, vì đã được đặc định bởi câu “khi không có kệ ngôn”. Quả vậy, tính từ đặc định có chức năng loại trừ ý nghĩa không được chủ định khỏi ý nghĩa được chủ định. Thật vậy, trong các kinh đặc biệt như Dhammapada v.v… chỉ thuần là kệ ngôn; trong các kinh liên quan đến kệ ngôn phát sinh từ trí tuệ và hỷ duyệt dù có văn xuôi; trong các kinh liên quan đến lời nói bắt đầu bằng “vuttaṃ hetaṃ”; và trong các kinh liên quan đến các pháp hy hữu, thì các danh xưng gāthā, udāna, itivuttaka, abbhutadhamma được thiết lập theo thứ tự. Quả vậy, ở đây, dù có sự kết hợp với dấu hiệu của danh xưng khác, các danh xưng gāthā v.v… vẫn được thiết lập chính là do sự mạnh mẽ của các danh xưng có phạm vi hẹp. Tương tự, dù có thể thức kệ ngôn, danh xưng jātaka vẫn được thiết lập trong các kinh nói về công hạnh của đức Thế Tôn trong các kiếp quá khứ. Dù có việc hỏi-đáp và có kệ ngôn, trong một số kinh, danh xưng vedalla vẫn được thiết lập do làm cho người nghe đạt được tuệ. Như vậy, do dấu hiệu này hay dấu hiệu khác như có kệ ngôn v.v…, các danh xưng geyya v.v… được thiết lập trong các kinh đặc biệt này hay kinh đặc biệt khác. Do đó, các chi phần khác là geyya v.v… là những phương thức đặc biệt so với chi phần sutta. Bất cứ Phật ngôn nào ở đây không có dấu hiệu của geyya v.v…, thì đó chính là chi phần sutta, vì nó được tiến hành theo danh xưng chung sau khi đã loại bỏ các danh xưng đặc biệt. Chẳng phải nếu vậy, kinh có kệ ngôn là geyya, kinh không có kệ ngôn là veyyākaraṇa, và vì không có kinh nào thoát khỏi cả hai loại này, nên sẽ không có chi phần sutta riêng biệt sao? Sự chất vấn này vẫn còn đó chăng? Sự chất vấn đó không còn, vì đã được giải quyết. Quả vậy, trước đây đã được giải quyết rằng: “khi không có kệ ngôn, việc trả lời sau khi được hỏi là dấu hiệu cho bản chất của veyyākaraṇa”.

Yañca vuttaṃ ‘‘gāthābhāvato maṅgalasuttādīnaṃ (khu. pā. 1; su. ni. 261) suttaṅgasaṅgaho na siyā’’ti, tampi na, niruḷhattā. Niruḷho hi maṅgalasuttādīnaṃ suttabhāvo. Na hi tāni dhammapadabuddhavaṃsādayo viya gāthābhāvena saññitāni, atha kho suttabhāveneva. Teneva hi akathāyaṃ ‘‘suttanāmaka’’nti nāmaggahaṇaṃ kataṃ. Yañca pana vuttaṃ ‘‘sagāthakattā geyyaṅgasaṅgaho vā siyā’’ti, tampi natthi. Kasmāti ce? Yasmā sahatāññena, tasmā. Sahabhāvo hi nāma attato aññena hoti. Saha gāthāhīti ca sagāthakaṃ, na ca maṅgalasuttādīsu gāthāvinimutto koci suttapadeso atthi, yo ‘‘saha gāthāhī’’ti vucceyya, nanu ca gāthāsamudāyo tadekadesāhi gāthāhi añño hoti, yassa vasena ‘‘saha gāthāhī’’ti sakkā vattunti? Taṃ na. Na hi avayavavinimutto samudāyo nāma koci atthi, yo tadekadesehi saha bhaveyya. Katthaci pana ‘‘dīghasuttaṅkitassā’’tiādīsu samudāyekadesānaṃ vibhāgavacanaṃ vohāramattaṃ pati pariyāyavacanameva, ayañca nippariyāyena pabhedavibhāgadassanakathāti. Yampi vuttaṃ ‘‘ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānaṃ geyyaṅgasaṅgaho siyā’’ti, tampi na, aññato. Aññāyeva hi tā gāthā jātakādipariyāpannattā. Tādisāyeva hi kāraṇānurūpena tattha desitā, ato na tāhi ubhatovibhaṅgādīnaṃ geyyaṅgabhāvoti. Evaṃ suttādinavaṅgānaṃ aññamaññasaṅkarābhāvo veditabboti.

Và lời nói rằng: “Vì chỉ có kệ ngôn, kinh Hạnh Phúc v.v… không thể được xếp vào chi phần sutta” cũng không đúng, vì (danh xưng sutta) đã được xác lập. Quả vậy, bản chất là sutta của kinh Hạnh Phúc v.v… đã được xác lập. Quả vậy, chúng không được gọi bằng bản chất là kệ ngôn như Dhammapada, Buddhavaṃsa v.v…, mà được gọi bằng bản chất là sutta. Do đó, trong Chú giải, từ “nāma” (tên gọi) đã được dùng: “có tên gọi là sutta”. Và lời nói rằng: “Hoặc có thể được xếp vào chi phần geyya vì có kệ ngôn” cũng không đúng. Nếu hỏi tại sao? Vì (sagāthaka) có nghĩa là “cùng với cái khác”. Bản chất của “cùng với” (saha) là cùng với một cái khác với chính nó. “Sagāthakaṃ” có nghĩa là “cùng với các kệ ngôn”, và trong kinh Hạnh Phúc v.v…, không có bất kỳ phần kinh nào tách rời khỏi kệ ngôn để có thể nói là “cùng với các kệ ngôn”. Chẳng phải tập hợp các kệ ngôn là khác với các kệ ngôn riêng lẻ trong đó, và dựa vào đó có thể nói là “cùng với các kệ ngôn” sao? Điều đó không đúng. Vì không có cái gọi là tập hợp mà lại tách rời khỏi các bộ phận của nó, để có thể “cùng với” các bộ phận đó. Ở một số nơi, như trong câu “dīghasuttaṅkitassā” v.v…, lời nói phân chia tập hợp và bộ phận chỉ là cách nói thông thường, một cách diễn đạt tương đối. Còn ở đây là lời nói trình bày sự phân chia, phân loại một cách tuyệt đối. Lời nói rằng: “Trong Ubhatovibhaṅga v.v…, các phần có kệ ngôn nên được xếp vào chi phần geyya” cũng không đúng, vì (các kệ ngôn đó) đến từ nơi khác. Quả vậy, các kệ ngôn đó là khác, vì chúng thuộc về Jātaka v.v… Quả vậy, chỉ những kệ ngôn như vậy mới được thuyết giảng ở đó cho phù hợp với lý do. Do đó, Ubhatovibhaṅga v.v… không trở thành chi phần geyya vì những kệ ngôn đó. Như vậy, cần phải hiểu rằng không có sự pha trộn lẫn nhau giữa chín chi phần sutta v.v…

Idāni [Pg.126] etāni navaṅgāni vibhajitvā dassento ‘‘tatthā’’tiādimāha. Niddeso nāma suttanipāte –

Bây giờ, để phân tích và chỉ ra chín chi phần này, ngài (chú giải sư) nói: “tatthā” v.v… Cái gọi là Niddesa (Nghĩa tích) là trong Suttanipāta (Kinh Tập) –

‘‘Kāmaṃ kāmayamānassa, tassa ce taṃ samijjhati;

Addhā pītimano hoti, laddhā macco yadicchatī’’tiādinā. (su. ni. 772);

–

“Người mong cầu dục lạc, nếu thành tựu được điều ấy; Chắc chắn sẽ vui lòng, người đời được điều mong muốn” v.v…;

Āgatassa aṭṭhakavaggassa;

của Aṭṭhakavagga (Phẩm Tám) đã được truyền đến;

‘‘Kenassu nivuto loko, (iccāyasmā ajito);

Kenassu na pakāsati;

Kissābhilepanaṃ brūsi,Kiṃsu tassa mahabbhaya’’ntiādinā. (su. ni. 1038);

–

“Thế gian bị gì che đậy, (trưởng lão Ajita thưa); Do đâu không được sáng soi; Ngài nói cái gì là chất phết thoa, Cái gì là nỗi sợ hãi lớn của nó?” v.v…;

Āgatassa pārāyanavaggassa;

của Pārāyanavagga (Phẩm Bỉ Ngạn) đã được truyền đến;

‘‘Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ,Aviheṭhayaṃ aññatarampi tesaṃ;

Na puttamiccheyya kuto sahāyaṃ,Eko care khaggavisāṇakappo’’tiādinā. (su. ni. 35);

–

“Từ bỏ gậy gộc đối với tất cả chúng sanh, không làm hại bất cứ ai trong số họ; không nên mong có con, huống chi là bạn đồng hành, hãy sống một mình như sừng tê giác,” vân vân.

Āgatassa khaggavisāṇasuttassa ca atthavibhāgavasena satthukappena āyasmatā dhammasenāpatisāriputtattherena kato niddeso, yo ‘‘mahāniddeso, cūḷaniddeso’’ti vuccati. Evamidha niddesassa suttaṅgasaṅgaho bhadantabuddhadhosācariyena dassito, tathā aññatthāpi vinayaṭṭhakathādīsu, ācariyadhammapālattherenāpi nettippakaraṇaṭṭhakathāyaṃ. Apare pana niddesassa gāthāveyyākaraṇaṅgesu dvīsu saṅgahaṃ vadanti. Vuttañhetaṃ niddesaṭṭhakathāyaṃ upasenattherena –

Và bộ Niddesa (Chỉ Dẫn) do trưởng lão Dhammasenāpati Sāriputta (Tướng quân Chánh pháp Sāriputta), bậc đáng kính, người được ví như đức Đạo Sư, đã soạn theo cách phân tích ý nghĩa của kinh Khaggavisāṇa (Sừng Tê Giác) đã được đề cập, bộ ấy được gọi là ‘Mahāniddesa (Đại Chỉ Dẫn) và Cūḷaniddesa (Tiểu Chỉ Dẫn)’. Như vậy, ở đây, việc bao gồm bộ Niddesa vào Suttaṅga (Kinh-phần) đã được ngài Bhadantabuddhadhosa trình bày, và cũng tương tự như vậy ở những nơi khác trong các bộ Chú giải Luật tạng v.v..., và cũng bởi trưởng lão Ācariya Dhammapāla trong bộ Chú giải Nettippakaraṇa. Tuy nhiên, các vị thầy khác lại nói rằng bộ Niddesa được bao gồm trong hai phần là Gāthā (Kệ tụng) và Veyyākaraṇa (Ký thuyết). Điều này đã được trưởng lão Upasena nói trong Chú giải Niddesa –

‘‘So panesa vinayapiṭakaṃ…pe… abhidhammapiṭakanti tīsu piṭakesu suttantapiṭakapariyāpanno, dīghanikāyo…pe… khuddakanikāyoti pañcasu nikāyesu khuddakamahānikāyapariyāpanno, suttaṃ…pe… vedallanti navasu satthusāsanaṅgesu yathāsambhavaṃ gāthaṅgaveyyākaraṇaṅgadvayasaṅgahito’’ti (mahāni. aṭṭha. ganthārambhakathā).

“Bộ Niddesa này, trong ba tạng – Tạng Luật... Tạng Vi Diệu Pháp – được bao gồm trong Tạng Kinh; trong năm bộ Nikāya – Trường Bộ... Tiểu Bộ – được bao gồm trong Tiểu Bộ; trong chín chi phần giáo pháp của đức Đạo Sư – Kinh... Vị Tằng Hữu Pháp – tùy theo trường hợp, được bao gồm trong hai chi phần là Gāthāṅga (Kệ-phần) và Veyyākaraṇaṅga (Ký-thuyết-phần)” (Chú giải Mahāniddesa, Lời nói đầu).

Ettha [Pg.127] tāva katthaci pucchāvissajjanasabbhāvato niddesekadesassa veyyākaraṇaṅgasaṅgaho yujjatu, agāthābhāvato gāthaṅgasaṅgaho kathaṃ yujjeyyāti vīmaṃsitabbametaṃ. Dhammāpadādīnaṃ viya hi kevalaṃ gāthābandhabhāvo gāthaṅgassa tabbhāvanimittaṃ. Dhammapadādīsu hi kevalaṃ gāthābandhesu gāthāsamaññā patiṭṭhitā, niddese ca na koci kevalo gāthābandappadeso upalabbhati. Sammāsambuddhena bhāsitānaṃyeva hi aṭṭhakavaggādisaṅgahitānaṃ gāthānaṃ niddesamattaṃ dhammasenāpatinā kataṃ. Atthavibhajanatthaṃ ānītāpi hi tā aṭṭhakavaggādisaṅgahitā niddisitabbā mūlagāthāyo suttanipātapariyāpannattā aññāyevāti na niddesasaṅkhyaṃ gacchanti ubhatovibhaṅgādīsu āgatāpi taṃ vohāramalabhamānā jātakādipariyāpannā gāthāyo viya, tasmā kāraṇantaramettha gavesitabbaṃ, yuttataraṃ vā gahetabbaṃ.

Ở đây, trước hết, việc bao gồm một phần của Niddesa vào Veyyākaraṇaṅga (Ký-thuyết-phần) có thể là hợp lý do sự hiện hữu của các câu hỏi và câu trả lời ở một số nơi; nhưng làm thế nào việc bao gồm nó vào Gāthāṅga (Kệ-phần) lại có thể hợp lý khi không có kệ tụng? Đây là điều cần được xem xét. Vì giống như trong các tác phẩm như Kinh Pháp Cú v.v..., chính bản chất thuần túy là thể kệ là lý do để nó trở thành Gāthāṅga. Thật vậy, trong các tác phẩm như Kinh Pháp Cú v.v..., vốn thuần túy là thể kệ, danh xưng ‘kệ tụng’ (gāthā) đã được xác lập; còn trong Niddesa, không tìm thấy đoạn nào thuần túy là thể kệ. Vì chỉ có phần chỉ dẫn (niddesa) về các kệ tụng được bao gồm trong Aṭṭhakavagga (Phẩm Tám Kệ) v.v..., do chính đức Chánh Đẳng Giác thuyết giảng, là được ngài Tướng quân Chánh pháp (Dhammasenāpati) thực hiện. Vì ngay cả khi được dẫn ra để phân tích ý nghĩa, những kệ tụng gốc đó, được bao gồm trong Aṭṭhakavagga v.v... và cần được chỉ dẫn, vẫn là một phần khác vì chúng thuộc về Kinh Tập (Suttanipāta), do đó chúng không được tính là Niddesa, giống như các kệ tụng thuộc về Bổn Sanh (Jātaka) v.v..., dù xuất hiện trong Ubhatovibhaṅga (Phân Tích Cả Hai) v.v..., nhưng không nhận được danh xưng đó. Do đó, một lý do khác cần được tìm kiếm ở đây, hoặc một lý do hợp lý hơn cần được chấp nhận.

Nālakasuttaṃ nāma dhammacakkappavattita divasato sattame divase nālakattherassa ‘‘moneyyaṃ te upaññissa’’ntiādinā (su. ni. 706) bhagavatā bhāsitaṃ moneyya paṭipadāparidīpakaṃ suttaṃ. Tuvaṭṭakasuttaṃ nāma mahāsamayasuttantadesanāya sannipatitesu devesu ‘‘kā nu kho arahattappattiyā paṭipattī’’ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ tamatthaṃ pakāsetuṃ nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā ‘‘mūlaṃ papañcasaṅkhāyā’’tiādinā (su. ni. 922) bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ. Evamidha suttanipāte āgatānaṃ maṅgalasuttādīnaṃ suttaṅgasaṅgaho dassito, tattheva āgatānaṃ asuttanāmikānaṃ suddhikagāthānaṃ gāthaṅgasaṅgahañca dassayissati, evaṃ sati suttanipātaṭṭhakathārambhe –

Kinh Nālaka (Nālaka Sutta) là bài kinh làm sáng tỏ con đường thực hành của bậc ẩn sĩ (moneyyapaṭipadā), được đức Thế Tôn thuyết giảng cho trưởng lão Nālaka vào ngày thứ bảy kể từ ngày chuyển Pháp luân, bắt đầu bằng câu: ‘moneyyaṃ te upaññissaṃ’ (Ta sẽ giảng cho ông về hạnh ẩn sĩ), v.v... Kinh Tuvaṭṭaka (Tuvaṭṭaka Sutta) là bài kinh được đức Thế Tôn thuyết giảng, bắt đầu bằng câu: ‘mūlaṃ papañcasaṅkhāyā’ (gốc rễ của các pháp hý luận), v.v..., sau khi đã khiến một vị Phật hóa thân hỏi chính Ngài để làm sáng tỏ ý nghĩa đó cho một số vị trời, những người đã khởi lên tâm niệm: ‘Con đường thực hành để đạt đến quả A-la-hán là gì?’ trong số các vị trời đã hội họp tại buổi thuyết giảng kinh Đại Hội (Mahāsamayasutta). Như vậy, ở đây, việc bao gồm các kinh như kinh Hạnh Phúc (Maṅgalasutta) v.v... có trong Kinh Tập (Suttanipāta) vào Suttaṅga (Kinh-phần) đã được trình bày, và ngài cũng sẽ trình bày việc bao gồm các kệ tụng thuần túy không có tên kinh, cũng có trong Kinh Tập ấy, vào Gāthāṅga (Kệ-phần). Khi như vậy, ở phần đầu của Chú giải Kinh Tập –

‘‘Gāthāsatasamākiṇṇo, geyyabyākaraṇaṅkito;

Kasmā suttanipātoti, saṅkhamesa gatoti ce’’ti. (su. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā);

–

“Nếu hỏi rằng: Tuyển tập này, vốn chứa đầy hàng trăm kệ tụng, được đánh dấu bởi các chi phần Geyya (Ứng tụng) và Byākaraṇa (Ký thuyết), tại sao lại được xếp vào loại gọi là Suttanipāta (Kinh Tập)?” (Chú giải Suttanipāta, 1, Lời nói đầu);

Sakalassāpi suttanipātassa geyyaveyyākaraṇaṅgasaṅgaho kasmā coditoti? Nāyaṃ virodho. Kevalañhi tattha codakena sagāthakattaṃ, katthaci pucchāvissajjanattañca gahetvā codanāmattaṃ kataṃ, aññathā suttanipāte niggāthakassa suttasseva abhāvato veyyākaraṇaṅgasaṅgaho na codetabbo siyā, tasmā codakassa vacanametaṃ appamāṇanti idha, aññāsu ca vinayaṭṭhakathādīsu vuttanayeneva tassa [Pg.128] suttaṅgagāthaṅgasaṅgaho dassitoti. Suttanti cuṇṇiyasuttaṃ. Visesenāti rāsibhāvena ṭhitaṃ sandhāyāha. Sagāthāvaggo geyyanti sambandho.

Tại sao việc bao gồm toàn bộ Kinh Tập (Suttanipāta) vào các chi phần Geyya (Ứng tụng) và Veyyākaraṇa (Ký thuyết) lại bị chất vấn? Đây không phải là một sự mâu thuẫn. Vì ở đó, người chất vấn chỉ đơn thuần đưa ra một sự phản đối, dựa trên việc nó có kệ tụng và ở một số nơi có câu hỏi và câu trả lời. Nếu không, vì trong Kinh Tập không có kinh nào mà không có kệ tụng, nên việc bao gồm nó vào Veyyākaraṇaṅga (Ký-thuyết-phần) lẽ ra không nên bị chất vấn. Do đó, lời nói này của người chất vấn không có giá trị. Vì vậy, ở đây và trong các bộ Chú giải khác như Chú giải Luật tạng v.v..., việc bao gồm nó vào Suttaṅga (Kinh-phần) và Gāthāṅga (Kệ-phần) được trình bày theo cách đã được nói đến. ‘Sutta’ (kinh) có nghĩa là kinh văn xuôi (cuṇṇiyasutta). Bằng từ ‘đặc biệt’ (visesena), ngài nói đến những gì tồn tại dưới dạng một tập hợp (rāsi). Mối liên hệ là: ‘Phẩm có kệ tụng (Sagāthāvagga) là Geyya (Ứng tụng)’.

‘‘Aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṃ nāma paṭisambhidādī’’ti tīsupi kira gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Apare pana paṭisambhidāmaggassa geyyaveyyākaraṇaṅgadvayasaṅgahaṃ vadanti. Vuttañhetaṃ tadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘navasu satthusāsanaṅgesu yathāsambhavaṃ geyyaveyyākaraṇaṅgadvayasaṅgahita’’nti (paṭi. ma. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā), etthāpi geyyaṅgasaṅgahitabhāvo vuttanayena vīmaṃsitabbo. No suttanāmikāti asuttanāmikā saṅgītikāle suttasamaññāya apaññātā. ‘‘Suddhikagāthā nāma vatthugāthā’’ti tīsupi kira gaṇṭhipadesu vuttaṃ, vatthugāthāti ca pārāyanavaggassa nidānamāropentena āyasmatā ānandattherena saṅgītikāle vuttā chappaññāsa gāthāyo, nālakasuttassa nidānamāropentena teneva tadā vuttā vīsatimattā gāthāyo ca vuccanti. Suttanipātaṭṭhakathāyaṃ (su. ni. aṭṭha. 2.685) pana ‘‘parinibbute bhagavati saṅgītiṃ karontenāyasmatā mahākassapena tameva moneyyapaṭipadaṃ puṭṭho āyasmā ānando yena, yadā ca samādapito nālakatthero bhagavantaṃ pucchi, taṃ sabbaṃ pākaṭaṃ katvā dassetukāmo ‘ānandajāte’tiādikā (su. ni. 684) vīsati vatthugāthāyo vatvā vissajjesi, taṃ sabbampi ‘nālakasutta’’nti vuccatī’’ti āgatattā nālakasuttassa vatthugāthāyo nālakasuttaggahaṇeneva gahitāti pārāyanavaggassa vatthugāthāyo idha suddhikagāthāti gahetabbaṃ. Tattheva ca pārāyanavagge ajitamāṇavakādīnaṃ soḷasannaṃ brāhmaṇānaṃ pucchāgāthā, bhagavato vissajjanagāthā ca pāḷiyaṃ suttanāmena avatvā ‘ajitamāṇavakapucchā, tissametteyyamāṇavakapucchā’’tiādinā (su. ni. 1038) āgatattā, cuṇṇiyaganthe hi asammissattā ca ‘‘no suttanāmikā suddhikagāthā nāmā’’ti vattuṃ vaṭṭati.

“Kinh không được kể vào tám chi phần là Paṭisambhidā, v.v…” được cho là đã nói đến trong cả ba sách chú giải khó khăn (gaṇṭhipada). Tuy nhiên, các vị thầy khác nói rằng Paṭisambhidāmagga được kể vào hai chi phần là geyya và veyyākaraṇa. Điều này đã được nói trong chú giải của bộ ấy rằng: “trong chín chi phần giáo pháp của Bậc Đạo Sư, được kể vào hai chi phần là geyya và veyyākaraṇa tùy theo sự thích hợp”, ở đây cũng vậy, việc được kể vào chi phần geyya nên được xem xét theo phương pháp đã nói. No suttanāmikā có nghĩa là không có tên gọi là kinh, không được biết đến với tên gọi là kinh vào lúc kết tập. “Kệ ngôn thuần túy (suddhikagāthā) là các kệ ngôn về sự tích (vatthugāthā)” được cho là đã nói đến trong cả ba sách chú giải khó khăn, và vatthugāthā được gọi là năm mươi sáu kệ ngôn do trưởng lão Ānanda, bậc đáng kính, nói ra vào lúc kết tập khi trình bày phần duyên khởi của phẩm Pārāyana, và khoảng hai mươi kệ ngôn do chính ngài nói ra vào lúc đó khi trình bày phần duyên khởi của kinh Nālaka. Tuy nhiên, trong Chú giải Kinh Tập có nói rằng: “Khi Đức Thế Tôn đã viên tịch, trưởng lão Mahākassapa, bậc đáng kính, đang thực hiện việc kết tập, đã hỏi trưởng lão Ānanda, bậc đáng kính, về chính pháp hành moneyya đó, và trưởng lão Ānanda, muốn trình bày rõ ràng toàn bộ câu chuyện về việc trưởng lão Nālaka đã được ai và khi nào khuyến khích thỉnh hỏi Đức Thế Tôn, đã trả lời bằng cách đọc hai mươi kệ ngôn về sự tích bắt đầu bằng ‘ānandajāte’, và toàn bộ phần đó được gọi là ‘kinh Nālaka’”. Do đó, vì các kệ ngôn về sự tích của kinh Nālaka đã được bao gồm bởi chính sự đề cập đến kinh Nālaka, nên ở đây, các kệ ngôn về sự tích của phẩm Pārāyana nên được hiểu là kệ ngôn thuần túy. Và cũng trong chính phẩm Pārāyana ấy, các kệ ngôn câu hỏi của mười sáu vị Bà-la-môn như thanh niên Ajita, và các kệ ngôn trả lời của Đức Thế Tôn, vì trong Pāḷi không được gọi bằng tên kinh mà được gọi là ‘Câu hỏi của thanh niên Ajita, Câu hỏi của thanh niên Tissametteyya’, v.v…, và vì không bị pha trộn với các sách văn xuôi, nên thích hợp để nói rằng: “Không có tên gọi là kinh, được gọi là kệ ngôn thuần túy”.

‘‘Somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṃyuttā’’ti etena udānaṭṭhena udānanti anvatthasaññataṃ dasseti (udā. aṭṭha. ganthārambhakathā) kimidaṃ udānaṃ nāma? Pītivegasamuṭṭhāpito udāhāro. Yathā hi yaṃ telādi minitabbavatthu mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ ‘‘avasesako’’ti vuccati. Yañca [Pg.129] jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ ‘‘mahogho’ti vuccati, evameva yaṃ pītivegasamuṭṭhāpitaṃ vitakkavipphāraṃ antohadayaṃ sandhāretuṃ na sakkoti, so adhiko hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi vacīdvārena nikkhanto paṭiggāhakanirapekkho udāhāraviseso ‘‘udāna’’nti vuccati (udā. aṭṭha. ganthārambhakathā) ‘‘uda mode kīḷāyañcā’’ti hi akkharacintakā vadanti, idañca yebhuyyena vuttaṃ dhammasaṃvegavasena uditassāpi ‘‘sace bhāyatha dukkhassā’’tiādiudānassa (udā. 44) udānapāḷiyaṃ āgatattā, tathā‘‘gāthāpaṭisaṃyuttā’’ti idampi yebhuyyeneva ‘‘atthi bhikkhave, tadāyatanaṃ, yattha neva pathavī, na āpo’’tiādikassa (udā. 71) cuṇṇiyavākyavasena uditassāpi tattha āgatattā. Nanu ca udānaṃ nāma pītisomanassasamuṭṭāpito, dhammasaṃvegasamuṭṭhāpito vā dhammapaṭiggāhakanirapekkho gāthābandhavasena, cuṇṇiyavākyavasena ca pavatto udāhāro, tathā ceva sabbattha āgataṃ, idha kasmā ‘‘bhikkhave’’ti āmantanaṃ vuttanti? Tesaṃ bhikkhūnaṃ saññāpanatthaṃ eva, na paṭiggāhakakaraṇatthaṃ. Nibbānapaṭisaṃyuttañhi bhagavā dhammaṃ desetvā nibbānaguṇānussaraṇena uppannapītisomanassena udānaṃ udānento ‘‘ayaṃ nibbānadhammo kathamapaccayo upalabbhatī’’ti tesaṃ bhikkhūnaṃ cetoparivitakkamaññāya tesaṃ tamatthaṃ ñāpetukāmena ‘‘tadāyatana’’nti vuttaṃ, na pana ekantato te paṭiggāhake katvāti veditabbanti.

Bằng câu “Tương ưng với kệ ngôn do hỷ và trí tuệ tạo thành”, ngài chỉ ra rằng tên gọi udāna là một tên gọi theo ý nghĩa (anvatthasaññā) vì có ý nghĩa là lời cảm hứng. Udāna này là gì? Là lời nói được phát sinh do mãnh lực của hỷ. Ví như vật có thể đo lường như dầu, v.v… không thể chứa trong đồ đo lường, chảy tràn ra ngoài, thì được gọi là “phần dư”. Và nước không thể chứa trong hồ, tràn ngập ra ngoài, thì được gọi là “đại hồng thủy”, cũng vậy, sự lan tỏa của tầm (vitakkavipphāra) do mãnh lực của hỷ phát sinh mà không thể kìm giữ trong tâm, nó trở nên quá mức, không ở yên bên trong, thoát ra ngoài qua cửa lời nói, không cần người tiếp nhận, lời nói đặc biệt đó được gọi là “udāna”. Các nhà ngữ pháp học nói rằng: “uda có nghĩa là hoan hỷ và vui chơi”, và điều này được nói theo nghĩa đa số, vì udāna như “Nếu các ông sợ khổ…” được nói lên do sự xúc động tâm linh (dhammasaṃvega) cũng có mặt trong Pāḷi Udāna, tương tự, câu “tương ưng với kệ ngôn” này cũng được nói theo nghĩa đa số, vì udāna được nói lên bằng văn xuôi như “Này các Tỳ-khưu, có xứ ấy, nơi không có đất, không có nước…” cũng có mặt ở đó. Chẳng phải udāna là lời nói phát sinh do hỷ và hoan hỷ, hoặc phát sinh do sự xúc động tâm linh, không cần người tiếp nhận pháp, diễn ra dưới hình thức kệ ngôn và văn xuôi, và đã được trình bày như vậy ở mọi nơi sao? Tại sao ở đây lại nói lời gọi “này các Tỳ-khưu”? (Câu trả lời là:) Chỉ để cho các Tỳ-khưu ấy biết, chứ không phải để biến họ thành người tiếp nhận. Thật vậy, sau khi thuyết pháp liên quan đến Niết-bàn, Đức Thế Tôn, với hỷ và hoan hỷ phát sinh do tùy niệm công đức của Niết-bàn, khi sắp thốt lên lời cảm hứng, biết được tư duy trong tâm của các Tỳ-khưu ấy rằng: “Pháp Niết-bàn này làm sao có thể chứng được mà không có nhân duyên?”, ngài đã nói “xứ ấy” là để cho họ biết ý nghĩa đó, chứ không phải hoàn toàn biến họ thành người tiếp nhận, nên biết như vậy.

Tayidaṃ sabbaññubuddhabhāsitaṃ paccekabuddhabhāsitaṃ sāvakabhāsitanti tibbidhaṃ hoti. Tattha paccekabuddhabhāsitaṃ –

Udāna ấy có ba loại: do bậc Toàn Giác Phật thuyết, do bậc Độc Giác Phật thuyết, và do bậc Thinh Văn thuyết. Trong đó, lời thuyết của bậc Độc Giác Phật là –

‘‘Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ,Aviheṭhayaṃ aññatarampi tesa’’nti. ādinā (su. ni. 35) –

“Đối với tất cả chúng sanh, từ bỏ hình phạt, không làm hại bất cứ ai trong số họ”, v.v… –

Khaggavisāṇasutte āgataṃ. Sāvakabhāsitampi –

đã được nói đến trong kinh Sừng Tê Giác. Lời thuyết của bậc Thinh Văn cũng là –

‘‘Sabbo [Pg.130] rāgo pahīno me,Sabbo doso samūhato;

Sabbo me vihato moho,Sītibhūtosmi nibbuto’’ti. ādinā (theragā. 79) –

“Mọi tham ái của tôi đã được đoạn trừ, mọi sân hận đã được nhổ bật; mọi si mê của tôi đã bị phá tan, tôi đã trở nên mát mẻ, đã tịch tịnh”, v.v… –

Theragāthāsu,

trong Trưởng Lão Kệ,

‘‘Kāyena saṃvutā āsiṃ, vācāya uda cetasā;

Samūlaṃ taṇhamabbuyha, sītibhūtāmhi nibbutā’’ti. (therīgā. 15);

–

“Tôi đã phòng hộ thân, khẩu và ý; nhổ bật tận gốc ái dục, tôi đã trở nên mát mẻ, đã tịch tịnh”. –

Therīgāthāsu ca āgataṃ. Aññānipi sakkādīhi devehi bhāsitāni ‘‘aho dānaṃ paramadānaṃ, kassape suppatiṭṭhita’’ntiādīni (udā. 27). Soṇadaṇḍabrāhmaṇādīhi manussehi ca bhāsitāni ‘‘namo tassa bhagavato’’tiādīni (dī. ni. 2.371; ma. ni. 1.290; 2.290, 357; saṃ. ni. 1187; 2.38; a. ni. 5.194) tisso saṅgītiyo āruḷhāni udānāni santi eva, tāni sabbānipi idha na adhippetāni. Yaṃ pana sammāsambuddhena sāmaṃ āhaccabhāsitaṃ jinavacanabhūtaṃ, tadeva dhammasaṅgāhakehi ‘‘udāna’’nti saṅgītaṃ, tadeva ca sandhāya bhagavatā pariyattidhammaṃ navadhā vibhajitvā uddisantena ‘‘udāna’’nti vuttaṃ. Yā pana ‘‘anekajātisaṃsāra’’ntiādikā (dha. pa. 153) gāthā bhagavatā bodhimūle udānavasena pavattitā, anekasatasahassānaṃ sammāsambuddhānaṃ udānabhūtā ca, tā aparabhāge dhammabhaṇḍāgārikassa bhagavatā desitattā dhammasaṅgāhakehi udānapāḷiyaṃ saṅgahaṃ anāropetvā dhammapade saṅgahitā, yañca ‘‘aññāsi vata bho koṇḍañño aññāsi vata bho koṇḍañño’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 17; paṭi. ma. 2.30) udānavacanaṃ dasasahassilokadhātuyā devamanussānaṃ pavedanasamatthanigghosavipphāraṃ bhagavatā bhāsitaṃ, tadapi paṭhamabodhiyaṃ sabbesaṃ eva bhikkhūnaṃ sammāpaṭipattipaccavekkhaṇahetukaṃ ‘‘ārādhayiṃsu vata maṃ bhikkhū ekaṃ samaya’’ntiādivacanaṃ (ma. ni. 1.225) viya dhammacakkappavattanasuttantadesanāpariyosāne attanāpi adhigatadhammekadesassa yathādesitassa ariyamaggassa sabbapaṭhamaṃ sāvakesu therena adhigatattā attano parissamassa saphalabhāvapaccavekkhaṇahetutaṃ pītisomanassajanitaṃ [Pg.131] udāhāramattaṃ, na pana ‘‘yadā have pātubhavanti dhammā’’tiādivacanaṃ viya (mahāva. 1; udā. 1) pavattiyā, nivattiyā vā pakāsananti dhammasaṅgāhakehi udānapāḷiyaṃ na saṅgītanti daṭṭhabbaṃ. Udānapāḷiyaṃ pana aṭṭhasu vaggesu dasa dasa katvā asītiyeva suttantā saṅgītā. Tathā hi tadaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ –

Và (lời cảm hứng) đã được đề cập trong Trưởng Lão Ni Kệ. Cũng có những lời cảm hứng khác được các vị trời như Sakka v.v... nói ra, như là: “Ôi, sự bố thí là sự bố thí tối thượng, được khéo đặt vững ở Kassapa” v.v... và những lời cảm hứng được loài người như Bà-la-môn Soṇadaṇḍa v.v... nói ra, như là: “Xin đảnh lễ đức Thế Tôn ấy” v.v... đã được đưa vào ba kỳ kết tập, (nhưng) tất cả những lời cảm hứng ấy đều không được chủ trương ở đây. Trái lại, lời cảm hứng nào là lời của bậc chiến thắng đã được đức Chánh Đẳng Giác trực tiếp nói ra, chỉ lời ấy mới được các vị kết tập Pháp điển kết tập là “Udāna” (Cảm Hứng Ngữ). Và chính vì nhắm đến lời ấy mà đức Thế Tôn, khi phân chia Giáo Pháp thành chín loại và chỉ dạy, đã nói là “Udāna.” Còn những câu kệ bắt đầu là “anekajātisaṃsāraṃ” đã được đức Thế Tôn thốt lên như là lời cảm hứng ở cội Bồ-đề, và cũng là lời cảm hứng của nhiều trăm ngàn vị Chánh Đẳng Giác, về sau do được đức Thế Tôn thuyết giảng cho vị giữ gìn kho tàng Pháp bảo (Ānanda) nên đã được các vị kết tập Pháp điển không đưa vào việc thu thập trong Pāḷi Udāna mà đã thu thập trong Kinh Pháp Cú. Và lời cảm hứng “aññāsi vata bho koṇḍañño aññāsi vata bho koṇḍañño” đã được đức Thế Tôn nói ra với âm vang có khả năng thông báo cho chư thiên và nhân loại trong mười ngàn thế giới, lời ấy cũng chỉ là lời thốt lên do hỷ lạc và hoan hỷ sanh khởi, là nhân để quán xét về sự thành tựu của nỗ lực của chính ngài do vị Trưởng lão (Koṇḍañña) là người đầu tiên trong các vị Thinh văn đã chứng ngộ được một phần của Pháp mà chính ngài đã chứng ngộ, tức là Thánh đạo đã được thuyết giảng, vào lúc kết thúc bài kinh Chuyển Pháp Luân, giống như lời nói bắt đầu là “ārādhayiṃsu vata maṃ bhikkhū ekaṃ samayaṃ” là nhân để quán xét về sự thực hành chân chánh của tất cả các vị tỳ-khưu trong lần giác ngộ đầu tiên. Chứ không phải là lời tuyên thuyết về sự hiện hữu (sự lưu chuyển) hoặc sự chấm dứt (sự đoạn diệt) giống như lời nói bắt đầu là “yadā have pātubhavanti dhammā.” Do đó, cần phải hiểu rằng (lời ấy) đã không được các vị kết tập Pháp điển kết tập trong Pāḷi Udāna. Còn trong Pāḷi Udāna, chỉ có tám mươi bài kinh được kết tập, chia thành mười bài trong mỗi phẩm trong tám phẩm. Thật vậy, trong Chú giải của bộ ấy có nói rằng –

‘‘Asītiyeva suttantā, vaggā aṭṭha samāsato’’ti. (Udā. aṭṭha. ganthārambhakathā).

“Chỉ có tám mươi bài kinh, tóm lại có tám phẩm.”

Idha pana ‘‘dveasīti suttantā’’ti vuttaṃ, taṃ udānapāḷiyā na sameti, tasmā ‘‘asīti suttantā’’ti pāṭhena bhavitabbaṃ. Apica na kevalaṃ idheva, atha kho aññāsupi (vi. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā) vinayābhidhammaṭṭhakathāsu (dha. saṃ. nidānakathā) tathāyeva vuttattā ‘‘appakaṃ pana ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotī’’ti pariyāyena anekaṃsena vuttaṃ siyā. Yathā vā tathā vā anumānena gaṇanameva hi tattha tattha ūnādhikasaṅkhyā, itarathā tāyeva na siyuntipi vadanti, pacchā pamādalekhavacanaṃ vā etaṃ.

Tuy nhiên, ở đây lại nói là “tám mươi hai bài kinh,” điều ấy không phù hợp với Pāḷi Udāna, do đó nên có bản đọc là “tám mươi bài kinh.” Hơn nữa, không chỉ ở đây, mà trong các Chú giải Luật và Vi Diệu Pháp khác cũng được nói như vậy, do đó có thể đã được nói một cách không xác định theo phương thức rằng: “Một chút ít thiếu hay thừa không được tính đến.” Hoặc dù thế nào đi nữa, con số thiếu hay thừa ở các nơi đó chỉ là sự đếm theo phỏng đoán, các vị (chú giải sư) nói rằng nếu không thì đã không có những con số ấy. Hoặc đây là lời do người ghi chép về sau đã sơ suất.

Vuttañhetaṃ bhagavatātiādinayappavattāti ettha ādisaddena ‘‘vuttañhetaṃ bhagavatā, vuttamarahatāti me sutaṃ. Ekadhammaṃ bhikkhave, pajahatha, ahaṃ vo pāṭibhogo anāgāmitāya. Katamaṃ ekadhammaṃ? Lobhaṃ bhikkhave, ekadhammaṃ pajahatha, ahaṃ vo pāṭibhogo anāgāmitāyā’’ti (itivu. 1) evamādinā ekadukatikacatukkanipātavasena vuttaṃ dvādasuttarasatasuttasamūhaṃ saṅgaṇhāti. Tathā hi itivuttakapāḷiyameva udānagāthāhi dvādasuttarasatasuttāni gaṇetvā saṅgītāni, tadaṭṭhakathāyampi (itivu. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) tathāyeva vuttaṃ. Tasmā ‘‘dvādasuttarasatasuttantā’’ icceva pāṭhena bhavitabbaṃ, yathāvuttanayena vā anekaṃsato vuttantipi vattuṃ sakkā, tathāpi īdise ṭhāne pamāṇaṃ dassentena yāthāvatova niyametvā dassetabbanti ‘‘dasuttarasatasuttantā’’ti idaṃ pacchā pamādalekhamevāti gahetabbanti vadanti. Iti evaṃ bhagavatā vuttaṃ itivuttaṃ. Itivuttanti saṅgītaṃ itivuttakaṃ. Ruḷhināmaṃ vā etaṃ yathā ‘‘yevāpanakaṃ, natumhākavaggo’’ti, vuttañhetaṃ bhagavatā, vuttamarahatāti me sutanti nidānavacanena saṅgītaṃ yathāvuttasuttasamūhaṃ.

Ở đây, trong câu “Vuttañhetaṃ bhagavatā” v.v... được tiến hành theo phương thức, bằng từ “ādi” (v.v...), bao gồm tập hợp một trăm mười hai bài kinh được nói ra theo cách của các phẩm Một Pháp, Hai Pháp, Ba Pháp, và Bốn Pháp, bắt đầu bằng: “Điều này đã được đức Thế Tôn nói đến, đã được bậc A-la-hán nói đến, và đã được tôi nghe như vầy: ‘Này các tỳ-khưu, hãy từ bỏ một pháp, ta bảo đảm cho các ông quả vị Bất Lai. Một pháp nào? Này các tỳ-khưu, hãy từ bỏ một pháp là tham ái, ta bảo đảm cho các ông quả vị Bất Lai.’” Thật vậy, chính trong Pāḷi Itivuttaka, một trăm mười hai bài kinh cùng với các kệ cảm hứng đã được đếm và kết tập, và trong Chú giải của bộ ấy cũng nói như vậy. Do đó, nên có bản đọc là “một trăm mười hai bài kinh.” Hoặc cũng có thể nói rằng đã được nói một cách không xác định theo phương thức đã nêu. Tuy nhiên, ở một nơi như thế này, người chỉ ra số lượng nên xác định và chỉ ra đúng như thực tế. Do đó, các vị (chú giải sư) nói rằng câu “một trăm mười bài kinh” này nên được hiểu là lỗi ghi chép do sơ suất về sau. Như vậy, “được đức Thế Tôn nói” là Itivuttaṃ. Được kết tập là “Itivuttaṃ” nên gọi là Itivuttaka. Hoặc đây là một tên gọi theo quy ước, giống như “yevāpanakaṃ, natumhākavaggo.” Tập hợp các bài kinh đã nói, được kết tập với lời giới thiệu “vuttañhetaṃ bhagavatā, vuttamarahatāti me sutaṃ,” (được gọi là Itivuttaka).

Jātaṃ [Pg.132] bhūtaṃ purāvutthaṃ bhagavato pubbacaritaṃ kāyati katheti pakāseti etenāti jātakaṃ, taṃ pana imānīti dassetuṃ ‘‘apaṇṇakajātakādīnī’’tiādimāha. Tattha ‘‘paññāsādhikāni pañcajātakasatānī’’ti idaṃ appakaṃ pana ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotīti katvā anekaṃsena, vohārasukhatāmattena ca vuttaṃ. Ekaṃsato hi sattacattālīsādhikāniyeva yathāvuttagaṇanato tīhi ūnattā. Tathā hi ekanipāte paññāsasataṃ, dukanipāte sataṃ, tikanipāte paññāsa, tathā catukkanipāte, pañcakanipāte pañcavīsa, chakkanipāte vīsa, sattanipāte ekavīsa, aṭṭhanipāte dasa, navanipāte dvādasa, dasanipāte soḷasa, ekādasanipāte nava, dvādasanipāte dasa, tathā terasanipāte, pakiṇṇakanipāte terasa, vīsatinipāte cuddasa, tiṃsanipāte dasa, cattālīsanipāte pañca, paṇṇāsanipāte tīṇi, saṭṭhinipāte dve, tathā sattatinipāte, asītinipāte pañca, mahānipāte dasāti sattacattālīsādhikāneva pañca jātakasatāni saṅgītānīti.

Kinh văn nào trình bày (kāyati), thuật lại (katheti), công bố (pakāseti) về việc đã sanh (jātaṃ), việc đã xảy ra (bhūtaṃ), việc đã từng trú ngụ trong quá khứ (purāvutthaṃ) là tiền thân (pubbacaritaṃ) của đức Thế Tôn, kinh văn ấy được gọi là Bổn Sanh (Jātaka). Và để chỉ ra rằng: ‘Những Bổn Sanh ấy là những truyện này,’ ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘apaṇṇakajātakādīni.’ Trong đó, câu ‘năm trăm năm mươi truyện Bổn Sanh’ được nói ra một cách không chắc chắn và chỉ để cho dễ gọi, vì cho rằng con số ít hơn hay nhiều hơn một chút không được tính đến. Bởi vì, một cách chắc chắn, chỉ có năm trăm bốn mươi bảy truyện, do thiếu ba so với con số đã được nói đến. Thật vậy: trong chương Một Pháp có một trăm năm mươi truyện, trong chương Hai Pháp có một trăm, trong chương Ba Pháp có năm mươi, trong chương Bốn Pháp cũng vậy, trong chương Năm Pháp có hai mươi lăm, trong chương Sáu Pháp có hai mươi, trong chương Bảy Pháp có hai mươi mốt, trong chương Tám Pháp có mười, trong chương Chín Pháp có mười hai, trong chương Mười Pháp có mười sáu, trong chương Mười Một Pháp có chín, trong chương Mười Hai Pháp có mười, trong chương Mười Ba Pháp cũng vậy, trong chương Tạp Lục có mười ba, trong chương Hai Mươi Pháp có mười bốn, trong chương Ba Mươi Pháp có mười, trong chương Bốn Mươi Pháp có năm, trong chương Năm Mươi Pháp có ba, trong chương Sáu Mươi Pháp có hai, trong chương Bảy Mươi Pháp cũng vậy, trong chương Tám Mươi Pháp có năm, trong chương Đại có mười. Như vậy, cần phải biết rằng chỉ có năm trăm bốn mươi bảy truyện Bổn Sanh đã được kết tập.

Abbhuto dhammo sabhāvo vutto yatthāti abbhutadhammaṃ, taṃ panidanti āha ‘‘cattārome’’tiādi. Ādisaddena cettha –

Kinh văn nào trong đó pháp (dhammo) hay bản chất (sabhāvo) vi diệu, chưa từng có (abbhuto) được nói đến, kinh văn ấy được gọi là Vị Tằng Hữu Pháp (Abbhutadhamma). Và để chỉ ra rằng: ‘Vị Tằng Hữu Pháp ấy là đây,’ ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘cattārome.’ Và ở đây, bằng từ ‘ādi’ (v.v.) –

‘‘Cattārome bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande. Katame cattāro? Sace bhikkhave, bhikkhuparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanenapi sā attamanā hoti. Tatra ce ānando, dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti, atittāva bhikkhave bhikkhuparisā hoti, atha ānando tuṇhī bhavati. Sace bhikkhave, bhikkhunīparisā…pe… upāsakaparisā…pe… upāsikā – parisā…pe… tuṇhī bhavati. Ime kho bhikkhave…pe… ānande’’ti (a. ni. 4.129) –

‘Này các Tỳ khưu, có bốn pháp kỳ diệu, chưa từng có này nơi ngài Ānanda. Bốn pháp nào? Này các Tỳ khưu, nếu hội chúng Tỳ khưu đến để gặp ngài Ānanda, hội chúng ấy hoan hỷ ngay cả khi chỉ nhìn thấy. Và nếu ở đó ngài Ānanda thuyết pháp, hội chúng ấy cũng hoan hỷ với lời thuyết giảng. Này các Tỳ khưu, hội chúng Tỳ khưu không hề nhàm chán, rồi ngài Ānanda im lặng. Này các Tỳ khưu, nếu hội chúng Tỳ khưu ni… (lược)… hội chúng nam cư sĩ… (lược)… hội chúng nữ cư sĩ… (lược)… im lặng. Này các Tỳ khưu, đây chính là… (lược)… nơi ngài Ānanda.’

Evamādinayappavattaṃ tattha tattha bhāsitaṃ sabbampi acchariyabbhutadhammapaṭisaṃyuttaṃ suttantaṃ saṅgaṇhāti.

(Từ ‘ādi’) bao gồm tất cả các bài kinh tương ưng với các pháp kỳ diệu, chưa từng có, đã được thuyết ở chỗ này chỗ kia, và được tiến hành theo phương pháp bắt đầu như vậy.

Cūḷavedallādīsu (ma. ni. 1.460) visākhena nāma upāsakena puṭṭhāya dhammadinnāya nāma bhikkhuniyā bhāsitaṃ suttaṃ cūḷavedallaṃ nāma. Mahākoṭṭhikattherena pucchitena āyasmatā sāriputtattherena bhāsitaṃ mahāvedallaṃ (ma. ni. 1.449) nāma. Sammādiṭṭhisuttampi [Pg.133] (ma. ni. 1.89) bhikkhūhi puṭṭhena teneva bhāsitaṃ, etāni majjhimanikāyapariyāpannāni. Sakkapañhaṃ (dī. ni. 2.344) pana sakkena puṭṭho bhagavā abhāsi, taṃ dīghanikāyapariyāpannaṃ. Mahāpuṇṇamasuttaṃ (ma. ni. 3.85) pana tadahuposathe pannarase puṇṇamāya rattiyā aññatarena bhikkhunā puṭṭhena bhagavatā bhāsitaṃ, taṃ majjhimanikāyapariyāpannaṃ. Evamādayo sabbepi tattha tatthāgatā vedañca tuṭṭhiñca laddhā laddhā pucchitasuttantā ‘‘vedalla’’nti veditabbaṃ. Vedanti ñāṇaṃ. Tuṭṭhinti yathābhāsitadhammadesanaṃ viditvā ‘‘sādhu ayye sādhāvuso’’tiādinā abbhanumodanavasappavattaṃ pītisomanassaṃ. Laddhā laddhāti labhitvā labhitvā, punappunaṃ labhitvāti vuttaṃ hoti, etena vedasaddo ñāṇe, somanasse ca ekasesanayena, sāmaññaniddesena vā pavattati, vedamhi nissitaṃ tassa labhāpanavasenāti vedallanti ca dasseti.

Trong các kinh như Cūḷavedalla (Tiểu Phương Quảng), v.v., bài kinh do Tỳ khưu ni Dhammadinnā thuyết giảng khi được nam cư sĩ Visākha hỏi được gọi là Cūḷavedalla. Bài kinh do trưởng lão Sāriputta thuyết giảng khi được trưởng lão Mahākoṭṭhika hỏi được gọi là Mahāvedalla (Đại Phương Quảng). Kinh Sammādiṭṭhi (Chánh Kiến) cũng do chính ngài (Sāriputta) thuyết giảng khi được các Tỳ khưu hỏi; những kinh này thuộc Trung Bộ Kinh. Còn kinh Sakkapañha (Đế Thích Vấn) thì đức Thế Tôn đã thuyết khi được vua Sakka hỏi; kinh ấy thuộc Trường Bộ Kinh. Còn kinh Mahāpuṇṇama (Đại Mãn Nguyệt) được đức Thế Tôn thuyết giảng khi được một vị Tỳ khưu nào đó hỏi vào đêm rằm, ngày trai giới đó; kinh ấy thuộc Trung Bộ Kinh. Cần phải biết rằng tất cả các bài kinh được hỏi đáp, đến từ các bộ kinh khác nhau, bắt đầu như vậy, mà trong đó người hỏi lần lượt đạt được trí tuệ (veda) và sự hoan hỷ (tuṭṭhi), được gọi là ‘Vedalla’ (Phương Quảng). ‘Veda’ nghĩa là trí tuệ. ‘Tuṭṭhi’ nghĩa là hỷ và ưu, phát sinh do sự tán thán bằng những lời như ‘Lành thay, thưa hiền tỷ! Lành thay, thưa hiền hữu!’ sau khi hiểu được bài pháp đã được thuyết giảng. ‘Laddhā laddhā’ có nghĩa là ‘sau khi đạt được, sau khi đạt được,’ tức là ‘sau khi đạt được nhiều lần.’ Bằng điều này, (chú giải) chỉ ra rằng từ ‘veda’ được dùng cho cả trí tuệ và ưu theo phương pháp ekasesa (lược bỏ một từ đồng dạng) hoặc theo cách chỉ chung, và (kinh) được gọi là ‘Vedalla’ vì nó dựa vào trí tuệ (veda) theo nghĩa là làm cho người khác đạt được điều đó.

Evaṃ aṅgavasena sakalampi buddhavacanaṃ vibhajitvā idāni dhammakkhandhavasena vibhajitukāmo ‘‘katha’’ntiādimāha. Tattha dhammakkhandhavasenāti dhammarāsivasena. ‘‘Dvāsītī’’ti ayaṃ gāthā vuttatthāva. Evaṃ paridīpitadhammakkhandhavasenāti gopakamoggallānena nāma brāhmaṇena puṭṭhena gopakamoggallānasutte (ma. ni. 3.79) attano guṇappakāsanatthaṃ vā theragāthāyaṃ (theragā. 1017 ādayo) āyasmatā ānandattherena samantato dīpitadhammakkhandhavasena iminā evaṃ tena aparidīpitāpi dhammakkhandhā santīti pakāseti, tasmā kathāvatthuppakaraṇa mādhuriyasuttādīnaṃ (ma. ni. 2.317) vimānavatthādīsu kesañci gāthānañca vasena caturāsītisahassatopi dhammakkhandhānaṃ adhikatā veditabbā.

Sau khi đã phân chia toàn bộ lời Phật dạy theo chi phần như vậy, bây giờ, với mong muốn phân chia theo pháp uẩn, ngài (Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng ‘kathaṃ.’ Trong đó, ‘theo pháp uẩn’ nghĩa là theo các nhóm pháp. Bài kệ ‘Dvāsīti’ này đã được giải thích ý nghĩa rồi. Bằng câu ‘theo các pháp uẩn đã được trình bày rõ ràng như vậy,’ ngài chỉ ra rằng: theo các pháp uẩn đã được trưởng lão Ānanda trình bày một cách toàn diện trong kinh Gopakamoggallāna khi được Bà-la-môn Gopakamoggallāna hỏi, hoặc trong Trưởng Lão Kệ để tuyên dương đức hạnh của mình, cũng có những pháp uẩn chưa được ngài trình bày. Do đó, cần phải biết rằng số lượng pháp uẩn còn nhiều hơn tám mươi bốn ngàn, dựa vào các kinh như Kathāvatthuppakaraṇa, Mādhuriyasutta, và một số bài kệ trong Vimānavatthu, v.v.

Ettha ca subhasuttaṃ (dī. ni. 1.444), gopakamoggallānasuttañca parinibbute bhagavati ānandattherena bhāsitattā caturāsītidhammakkhandhasahassesu antogadhaṃ hoti, na hotīti? Paṭisambhidāgaṇṭhipade tāva idaṃ vuttaṃ ‘‘sayaṃ vuttadhammakkhandhānampi bhikkhuto gahiteyeva saṅgahetvā evamāhāti daṭṭhabba’’nti, bhagavatā pana dinnanaye ṭhatvā bhāsitattā ‘‘sayaṃ vuttampi cetaṃ suttadvayaṃ bhagavato gahiteyeva saṅgahetvā vutta’’nti evampi vattuṃ yuttataraṃ viya dissati. Bhagavatā hi dinnanaye ṭhatvā sāvakā dhammaṃ desenti, teneva sāvakabhāsitampi kathāvatthādikaṃ buddhabhāsitaṃ nāma jātaṃ[Pg.134], tatoyeva ca attanā bhāsitampi subhasuttādikaṃ saṅgītimāropentena āyasmatā ānandattherena ‘‘evaṃ me suta’’nti vuttaṃ.

Và ở đây (có câu hỏi): Kinh Subha và kinh Gopakamoggallāna, vì được trưởng lão Ānanda thuyết sau khi đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn, có được bao gồm trong tám mươi bốn ngàn pháp uẩn hay không? Trước hết, trong sách chú giải khó khăn của Paṭisambhidāmagga có nói điều này: ‘Cần phải hiểu rằng ngài (Ānanda) đã nói như vậy sau khi tổng hợp cả những pháp uẩn do chính ngài nói vào trong những pháp uẩn đã học từ các vị Tỳ khưu.’ Tuy nhiên, vì (các kinh ấy) được thuyết dựa trên phương pháp do đức Thế Tôn chỉ dạy, nên dường như hợp lý hơn khi nói rằng: ‘Hai bài kinh này, dù do chính ngài nói, cũng đã được nói sau khi tổng hợp vào trong những gì đã học từ đức Thế Tôn.’ Thật vậy, các vị Thinh văn thuyết pháp dựa trên phương pháp do đức Thế Tôn chỉ dạy. Chính vì thế mà ngay cả những lời do Thinh văn nói như Kathāvatthu, v.v., cũng được gọi là lời Phật dạy. Và cũng chính vì thế mà trưởng lão Ānanda, khi đưa những kinh do chính mình thuyết như kinh Subha, v.v., vào kỳ kết tập, đã nói rằng: ‘Tôi đã nghe như vầy.’

Ekānusandhikaṃ suttaṃ satipaṭṭhānādi. Satipaṭṭhānasuttañhi ‘‘ekāyano ayaṃ bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā’’tiādinā (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106; saṃ. ni. 3.367-384) cattāro satipaṭṭhāne ārabhitvā tesaṃyeva vibhāgadassanavasena pavattattā ‘‘ekānusandhika’’nti vuccati. Anekānusandhikaṃ parinibbānasuttādi (dī. ni. 2.131 ādayo) parinibbānasuttañhi nānāṭhānesu nānādhammadesanānaṃ vasena pavattattā ‘‘anekānusandhika’’nti vuccati.

Kinh có một sự liên kết là kinh Niệm Xứ, v.v... Thật vậy, kinh Niệm Xứ được gọi là “có một sự liên kết” vì sau khi bắt đầu với bốn Niệm Xứ qua câu “này các Tỳ khưu, đây là con đường độc nhất đưa đến sự thanh tịnh cho các chúng sanh”, v.v... kinh được tiến hành theo cách trình bày sự phân tích chỉ riêng về các pháp ấy. Kinh có nhiều sự liên kết là kinh Đại Bát Niết Bàn, v.v... Thật vậy, kinh Đại Bát Niết Bàn được gọi là “có nhiều sự liên kết” vì được tiến hành theo cách thuyết giảng nhiều pháp khác nhau ở nhiều nơi khác nhau.

‘‘Kati chinde kati jahe, kati cuttari bhāvaye;

Kati saṅgātigo bhikkhu, ‘oghatiṇṇo’ti vuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.5);

–

“Vị Tỳ khưu cần phải cắt đứt bao nhiêu, từ bỏ bao nhiêu, và cần phải tu tập thêm bao nhiêu? Vượt qua bao nhiêu sự dính mắc, vị Tỳ khưu được gọi là ‘người đã vượt qua bộc lưu’?”

Evamādinā pañhāpucchanaṃ gāthābandhesu eko dhammakkhandho.

Bằng những câu kệ bắt đầu như thế, phần câu hỏi trong các thể kệ là một pháp uẩn.

‘‘Pañca chinde pañca jahe, pañca cuttari bhāvaye;

Pañca saṅgātigo bhikkhu, ‘oghatiṇṇo’ti vuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.5);

–

“Vị Tỳ khưu cần phải cắt đứt năm, từ bỏ năm, và cần phải tu tập thêm năm. Vượt qua năm sự dính mắc, vị Tỳ khưu được gọi là ‘người đã vượt qua bộc lưu’.”

Evamādinā ca vissajjanaṃ eko dhammakkhandho.

Và bằng những câu kệ bắt đầu như thế, phần trả lời là một pháp uẩn.

Tikadukabhājanaṃ dhammasaṅgaṇiyaṃ nikkhepakaṇḍaaṭṭhakathākaṇḍavasena gahetabbaṃ. Tasmā yaṃ kusalattikamātikāpadassa (dha. sa. 1) vibhajanavasena nikkhepakaṇḍe vuttaṃ –

Sự phân tích các pháp tam và pháp nhị trong bộ Pháp Tụ nên được hiểu theo chương Tóm Lược và chương Chú Giải. Do đó, điều đã được nói trong chương Tóm Lược theo cách phân tích đề mục của pháp tam thiện là:

‘‘Katame dhammā kusalā? Tīṇi kusalamūlāni…pe… ime dhammā kusalā. Katame dhammā akusalā? Tīṇi akusalamūlāni…pe… ime dhammā akusalā. Katame dhammā abyākatā’’? Kusalākusalānaṃ dhammānaṃ vipākā…pe… ime dhammā abyākatā’’ti (dha. sa. 187),

“Thế nào là các pháp thiện? Ba thiện căn… v.v… đây là các pháp thiện. Thế nào là các pháp bất thiện? Ba bất thiện căn… v.v… đây là các pháp bất thiện. Thế nào là các pháp vô ký? Quả của các pháp thiện và bất thiện… v.v… đây là các pháp vô ký.”

Ayameko dhammakkhandho. Esa nayo sesattikadukapadavibhajanesupi. Yadapi aṭṭhakathākaṇḍe vuttaṃ –

Đây là một pháp uẩn. Phương pháp này cũng áp dụng cho sự phân tích các đề mục của các pháp tam và pháp nhị còn lại. Và điều đã được nói trong chương Chú Giải là:

‘‘Katame dhammā kusalā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ. Ime dhammā kusalā. Katame dhammā akusalā? Dvādasa akusalacittuppādā. Ime dhammā akusalā. Katame dhammā abyākatā? Catūsu [Pg.135] bhūmīsu vipāko tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ rūpañca nibbānañca. Ime dhammā abyākatā’’ti (dha. sa. 1386),

“Thế nào là các pháp thiện? Thiện trong bốn cõi. Đây là các pháp thiện. Thế nào là các pháp bất thiện? Mười hai tâm bất thiện sanh khởi. Đây là các pháp bất thiện. Thế nào là các pháp vô ký? Quả trong bốn cõi, pháp duy tác vô ký trong ba cõi, sắc pháp và Níp-bàn. Đây là các pháp vô ký.”

Ayaṃ kusalattikamātikāpadassa vibhajanavasena pavatto eko dhammakkhandho. Esa nayo sesesupi. Cittavārabhājanaṃ pana cittuppādakaṇḍa vasena (dha. sa. 1) gahetabbaṃ. Yañhi tattha vuttaṃ kusalacittavibhajanatthaṃ –

Đây là một pháp uẩn được tiến hành theo cách phân tích đề mục của pháp tam thiện. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Hơn nữa, sự phân tích về chương tâm nên được hiểu theo chương Tâm Sanh. Thật vậy, điều đã được nói ở đó nhằm mục đích phân tích tâm thiện là:

‘‘Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā…pe… tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hotī’’ti (dha. sa. 1),

“Thế nào là các pháp thiện? Vào lúc nào tâm thiện Dục giới sanh khởi, câu hành với thọ hỷ, tương ưng với trí, có sắc làm đối tượng… v.v… vào lúc ấy có xúc… v.v… có sự không tán loạn.”

Ayameko dhammakkhandho. Evaṃ sesacittavāravibhajanesu. Eko dhammakkhandhoti (ekameko dhammakkhandho chaḷa aṭṭha.) ca ekeko dhammakkhandhoti attho. ‘‘Ekamekaṃ tikadukabhājanaṃ, ekamekaṃ cittavārabhājana’’nti ca vacanato hi ‘‘ekeko’’ti avuttepi ayamattho sāmatthiyato viññāyamānova hoti.

Đây là một pháp uẩn. Tương tự như vậy trong sự phân tích các chương tâm còn lại. Và câu “một pháp uẩn” có nghĩa là “mỗi một pháp là một pháp uẩn”. Thật vậy, vì có nói rằng “mỗi một sự phân tích pháp tam và pháp nhị, mỗi một sự phân tích chương tâm” nên cho dù không nói là “mỗi một” thì ý nghĩa này vẫn được hiểu theo năng lực của từ ngữ.

Vatthu nāma sudinnakaṇḍādi. Mātikā nāma ‘‘yo pana bhikkhu bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno’’tiādinā (pārā. 44) tasmiṃ tasmiṃ ajjhācāre paññattaṃ uddesa sikkhāpadaṃ. Padabhājaniyanti tassa tassa sikkhāpadassa ‘‘yo panāti yo yādiso’’tiādi (pārā. 45) nayappavattaṃ padavibhajanaṃ. Antarāpattīti ‘‘paṭilātaṃ ukkhipati, āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 355) evamādinā sikkhāpadantaresu paññattā āpatti. Āpattīti taṃtaṃsikkhāpadānurūpaṃ vutto tikacchedamutto āpattivāro. Anāpattīti ‘‘anāpatti ajānantassa asādiyantassa khittacittassa vedanāṭṭassa ādikammikassā’’tiādi (pārā. 66) nayappavatto anāpattivāro. Tikacchedoti ‘‘dasāhātikkante atikkantasaññī nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, dasāhātikkante vematiko…pe… dasāhātikkante anatikkantasaññī nissaggiyaṃ pācittiya’’nti (pārā. 468) evamādinayappavatto tikapācittiya-tika-dukkaṭādibhedo tikaparicchedo. Tatthāti tesu vatthumātikādīsu.

Sự việc (vatthu) là chương về Sudinna, v.v... Đề mục (mātikā) là học giới được nêu lên, được chế định trong mỗi trường hợp vi phạm, bắt đầu bằng câu “vị Tỳ khưu nào đã chấp nhận việc tu học và sinh kế của các Tỳ khưu”, v.v... Phân tích từ cú (padabhājanīya) là sự phân tích các từ ngữ của mỗi học giới, được tiến hành theo phương pháp bắt đầu bằng câu “vị nào, nghĩa là bất cứ ai”, v.v... Phạm tội trung gian (antarāpatti) là tội được chế định ở giữa các học giới, bắt đầu bằng câu “vị ấy nhặt một thanh củi đang cháy lên, phạm tội Tác ác (dukkaṭa)”, v.v... Phạm tội (āpatti) là chương về các tội phạm, không có sự phân chia theo pháp tam, được nói tương ứng với mỗi học giới. Không phạm tội (anāpatti) là chương về các trường hợp không phạm tội, được tiến hành theo phương pháp bắt đầu bằng câu “không phạm tội đối với người không biết, người không chấp nhận, người có tâm tán loạn, người bị đau đớn, người phạm lần đầu”, v.v... Phân chia theo pháp tam (tikaccheda) là sự phân chia theo pháp tam có các loại như pháp tam Ưng đối trị (pācittiya), pháp tam Tác ác (dukkaṭa), v.v..., được tiến hành theo phương pháp bắt đầu bằng câu “quá mười ngày, nhận thức là đã quá, phạm tội Xả đọa (nissaggiya pācittiya); quá mười ngày, có sự nghi ngờ… v.v… quá mười ngày, nhận thức là chưa quá, phạm tội Xả đọa”. ‘Ở đó’ (tattha) có nghĩa là trong những điều ấy, tức là sự việc, đề mục, v.v...

Evaṃ [Pg.136] anekanayasamalaṅkataṃ saṅgītippakāraṃ dassetvā ‘‘ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo…pe… imāni caturāsīti dhammakkhandhasahassānī’’ti buddhavacanaṃ dhammavinayādibhedena vavatthapetvā saṅgāyantena mahākassapappamukhena vasīgaṇena anekacchariyapātubhāvapaṭimaṇḍitāya saṅgītiyā imassa dīghāgamassa dhammabhāvo, majjhimabuddhavacanādibhāvo ca vavatthāpitoti dassento ‘‘evameta’’ntiādimāha. Sādhāraṇavacanena dassitepi hi ‘‘yadatthaṃ saṃvaṇṇetuṃ idamārabhati, soyeva padhānavasena dassito’’ti ācariyehi ayaṃ sambandho vutto. Aparo nayo – heṭṭhā vuttesu ekavidhādibhedabhinnesu pakāresu dhammavinayādibhāvo saṅgītikārake heva saṅgītikāle vavatthāpito, na pacchā kappanamattasiddhoti dassento ‘‘evameta’’ntiādimāhātipi vattabbo. Na kevalaṃ yathāvuttappakārameva vavatthāpetvā saṅgītaṃ, atha kho aññampīti dasseti ‘‘na kevalañcā’’tiādinā. Udānasaṅgaho nāma paṭhamapārājikādīsu āgatānaṃ vinītavatthuādīnaṃ saṅkhepato saṅgahadassanavasena dhammasaṅgāhakehi ṭhapitā –

Sau khi trình bày thể loại kết tập được trang hoàng bởi nhiều phương pháp như vậy, vị Chú giải sư muốn trình bày rằng: “Trong kỳ kết tập được trang hoàng bởi sự xuất hiện của nhiều điều kỳ diệu, nhóm bậc tự chủ do ngài Mahākassapa đứng đầu, sau khi đã xác định lời dạy của đức Phật qua sự phân loại Pháp và Luật v.v… rằng: ‘Đây là Pháp, đây là Luật… v.v… đây là tám mươi bốn ngàn pháp uẩn,’ đã xác định tính chất Pháp của Trường Bộ Kinh này và tính chất lời dạy của đức Phật thuộc Trung Bộ v.v…,” nên đã nói câu “evametaṃ” v.v… Thật vậy, mặc dù đã được trình bày bằng lời nói chung, các vị thầy đã nói mối liên hệ này rằng: “Điều gì mà (lời nói) này bắt đầu để giải thích, chính điều ấy được trình bày theo cách chủ yếu.” Một phương pháp khác: Cũng có thể nói rằng, vị Chú giải sư muốn trình bày rằng: “Trong các thể loại đã được nói ở dưới, được phân chia theo các loại như một loại v.v…, tính chất Pháp và Luật v.v… đã được các vị thực hiện kết tập xác định ngay trong thời điểm kết tập, chứ không phải được thành tựu chỉ bằng sự tưởng định về sau,” nên đã nói câu “evametaṃ” v.v… (Lời Phật dạy) không chỉ được kết tập sau khi đã xác định theo thể loại đã được nói đến, mà còn (được kết tập sau khi đã xác định) thể loại khác nữa. (Vị Chú giải sư) trình bày điều này bằng câu “na kevalañcā” v.v… Udānasaṅgaha (Cảm hứng ngữ tập) là (những câu kệ) do các vị kết tập Pháp đặt ra theo cách trình bày sự thu tóm một cách ngắn gọn các Vinītavatthu (sự việc đã được xử lý) v.v… đã có trong các Pāṭhamapārājika (tội bất cộng trụ thứ nhất) v.v…

‘‘Makkaṭī vajjiputtā ca, gihī naggo ca titthiyā;

Dārikuppalavaṇṇā ca, byañjanehi pare duve’’ti. ādikā (pārā. 66);

–

“Makkaṭī vajjiputtā ca, gihī naggo ca titthiyā; Dārikuppalavaṇṇā ca, byañjanehi pare duve”ti. v.v…

Gāthāyo. Vuccamānassa hi vuttassa vā atthassa vippakiṇṇabhāvena pavattituṃ adatvā uddhaṃ dānaṃ rakkhaṇaṃ udānaṃ, saṅgahavacananti attho. Sīlakkhandhavaggamūlapariyāyavaggādivasena vaggasaṅgaho. Vaggoti hi dhammasaṅgāhakeheva katā suttasamudāyassa samaññā. Uttarimanussapeyyālanīlapeyyālādivasena peyyālasaṅgaho. Pātuṃ rakkhituṃ, vitthārituṃ vā alanti hi peyyālaṃ, saṅkhipitvā dassanavacanaṃ. Aṅguttaranikāyādīsu nipātasaṅgaho, gāthaṅgādivasena nipātanaṃ. Samudāyakaraṇañhi nipāto. Devatāsaṃyuttādivasena (saṃ. ni. 1.1) saṃyuttasaṅgaho. Vaggasamudāye eva dhammasaṅgāhakehi katā saṃyuttasamaññā. Mūlapaṇṇāsakādivasena paṇṇāsasaṅgaho, paññāsa paññāsa suttāni gaṇetvā saṅgahoti vuttaṃ hoti. Ādisaddena tassaṃ tassaṃ pāḷiyaṃ dissamānaṃ saṅgītikārakavacanaṃ saṅgaṇhāti. Udānasaṅgaha…pe… paṇṇāsasaṅgahādīhi anekavidhaṃ tathā. Sattahi māsehīti kiriyāpavagge tatiyā ‘‘ekāheneva [Pg.137] bārāṇasiṃ pāyāsi. Navahi māsehi vihāraṃ niṭṭhāpesī’’tiādīsu viya. Kiriyāya āsuṃ pariniṭṭhāpanañhi kiriyāpavaggo.

là những câu kệ. Thật vậy, không để cho ý nghĩa đang được nói đến hoặc đã được nói đến diễn tiến một cách rời rạc, sự trao cho, sự bảo vệ ở trên là udāna (cảm hứng ngữ); ý nghĩa là lời nói thu tóm. Vaggasaṅgaha (phẩm tập) là theo cách của Sīlakkhandhavagga (phẩm Giới Uẩn), Mūlapariyāyavagga (phẩm Pháp Môn Căn Bản) v.v… Thật vậy, vagga (phẩm) là tên gọi của một tập hợp các bài kinh do chính các vị kết tập Pháp đặt ra. Peyyālasaṅgaha (lược tập) là theo cách của Uttarimanussapeyyāla (lược phẩm về pháp thượng nhân), Nīlapeyyāla (lược phẩm về màu xanh) v.v… Thật vậy, peyyāla là (lời nói) có khả năng bảo vệ, gìn giữ, hoặc mở rộng; là lời nói trình bày một cách tóm tắt. Nipātasaṅgaha (chương tập) là ở trong Aṅguttaranikāya (Tăng Chi Bộ) v.v…; nipāta (chương) là sự sắp đặt theo cách của các phần kệ v.v… Thật vậy, nipāta là sự tạo thành một tập hợp. Saṃyuttasaṅgaha (tương ưng tập) là theo cách của Devatāsaṃyutta (tương ưng chư thiên) v.v… Saṃyutta (tương ưng) là tên gọi do các vị kết tập Pháp đặt ra cho chính một tập hợp các phẩm. Paṇṇāsasaṅgaha (năm mươi tập) là theo cách của Mūlapaṇṇāsaka (năm mươi kinh căn bản) v.v…; được nói là sự thu tóm sau khi đếm năm mươi năm mươi bài kinh. Bằng từ ādi (v.v…), (vị Chú giải sư) bao gồm cả lời nói của các vị thực hiện kết tập được thấy trong các bản Pāḷi đó đó. (Lời Phật dạy) có nhiều loại như vậy qua Udānasaṅgaha… v.v… Paṇṇāsasaṅgaha v.v… Trong câu “sattahi māsehi” (trong bảy tháng), biến cách thứ ba ở trong nghĩa kiriyāpavagga (hoàn thành hành động), giống như trong các câu “ekāheneva bārāṇasiṃ pāyāsi” (đã đến Bārāṇasī chỉ trong một ngày), “navahi māsehi vihāraṃ niṭṭhāpesi” (đã hoàn thành ngôi tịnh xá trong chín tháng) v.v… Thật vậy, kiriyāpavagga là sự hoàn thành nhanh chóng một hành động.

Tadā anekacchariyapātubhāvadassanena sādhūnaṃ pasādajananatthamāha ‘‘saṅgītipariyosāne cassā’’tiādi. Assa buddhavacanassa saṅgītipariyosāne sañjātappamodā viya, sādhukāraṃ dadamānā viya ca saṅkampi…pe… pāturahesunti sambandho. Viyāti hi ubhayattha yojetabbaṃ. Pavattane, pavattanāya vā samatthaṃ pavattanasamatthaṃ. Udakapariyantanti pathavīsandhārakaudakapariyosānaṃ katvā, saha tena udakena, taṃ vā udakaṃ āhaccāti vuttaṃ hoti, tena ekadesakampanaṃ nivāreti. Saṅkampīti uddhaṃ uddhaṃ gacchantī suṭṭhu kampi. Sampakampīti uddhamadho ca gacchantī sammā pakārena kampi. Sampavedhīti catūsu disāsu gacchantī suṭṭhu bhiyyo pavedhi. Evaṃ etena padattayena chappakāraṃ pathavīcalanaṃ dasseti. Atha vā puratthimato, pacchimato ca unnamanaonamanavasena saṅkampi. Uttarato, dakkhiṇato ca unnamanaonamanavasena sampakampi. Majjhimato, pariyantato ca unnamanaonamanavasena sampavedhi. Evampi chappakāraṃ pathavīcalanaṃ dasseti, yaṃ sandhāya aṭṭhakathāsu vuttaṃ –-

Khi ấy, để làm phát sinh niềm tịnh tín cho các bậc thiện trí qua việc cho thấy sự xuất hiện của nhiều điều kỳ diệu, (vị Chú giải sư) đã nói câu “saṅgītipariyosāne cassā”ti v.v… Mối liên hệ là: “Vào lúc kết thúc kỳ kết tập lời dạy của đức Phật này, (đại địa) đã rúng động… v.v… đã xuất hiện, dường như có niềm hoan hỷ đã phát sinh, và dường như đang tán dương ‘lành thay’.” Thật vậy, từ “viya” (dường như) nên được kết hợp ở cả hai nơi. Pavattanasamatthaṃ là có khả năng trong sự diễn tiến, hoặc cho sự diễn tiến. Udakapariyantaṃ (cho đến tận cùng là nước) được nói là làm cho đến tận cùng là lớp nước nâng đỡ quả đất, cùng với lớp nước ấy, hoặc chạm đến lớp nước ấy; bằng từ ấy, (vị Chú giải sư) ngăn chặn sự rung động một phần. Saṅkampi là đã rung động mạnh mẽ, đi lên trên lên trên. Sampakampi là đã rung động theo cách thức đúng đắn, đi lên và xuống dưới. Sampavedhi là đã rung động rất mạnh mẽ hơn nữa, đi trong bốn phương. Như vậy, bằng ba từ này, (vị Chú giải sư) trình bày sự rung chuyển của quả đất theo sáu cách. Hoặc là, saṅkampi là (rung động) theo cách trồi lên và sụt xuống từ phía đông và phía tây. Sampakampi là (rung động) theo cách trồi lên và sụt xuống từ phía bắc và phía nam. Sampavedhi là (rung động) theo cách trồi lên và sụt xuống từ trung tâm và ngoại biên. Như vậy, (vị Chú giải sư) cũng trình bày sự rung chuyển của quả đất theo sáu cách, điều mà đã được nói đến trong các bản Chú giải:

‘‘Puratthimato unnamati pacchimato onamati, pacchimato unnamati puratthimato onamati, uttarato unnamati dakkhiṇato onamati, dakkhiṇato unnamati uttarato onamati, majjhimato unnamati pariyantato onamati, pariyantato unnamati majjhimato onamatīti evaṃ chappakāraṃ…pe… akampitthā’’ti (bu. vaṃ. aṭṭha. 71).

“Trồi lên từ phía đông, sụt xuống ở phía tây; trồi lên từ phía tây, sụt xuống ở phía đông; trồi lên từ phía bắc, sụt xuống ở phía nam; trồi lên từ phía nam, sụt xuống ở phía bắc; trồi lên từ trung tâm, sụt xuống ở ngoại biên; trồi lên từ ngoại biên, sụt xuống ở trung tâm. Như vậy, theo sáu cách… v.v… đã rung chuyển.”

Accharaṃ paharituṃ yuttāni acchariyāni, pupphavassacelukkhepādīni aññāyapi sā samaññāya pākaṭāti dassento āha ‘‘yā loke’’tiādi. Yā paṭhamamahāsaṅgīti dhammasaṅgāhakehi mahākassapādīhi pañcahi satehi yena katā saṅgītā, tena pañca satāni etissāti ‘‘pañcasatā’’ti ca thereheva katattā therā mahākassapādayo etissā, therehi vā katāti ‘‘therikā’’ti ca loke pavuccati, ayaṃ paṭhamamahāsaṅgīti nāmāti sambandho.

Acchariyāni (những điều kỳ diệu) là những điều thích hợp để búng ngón tay, (chẳng hạn như) mưa hoa, tung vãi y phục v.v… Để trình bày rằng kỳ kết tập ấy cũng nổi tiếng ở thế gian bằng một tên gọi khác, (vị Chú giải sư) đã nói câu “yā loke” v.v… Mối liên hệ là: “Đại kỳ kết tập lần thứ nhất nào đã được thực hiện, đã được kết tập bởi năm trăm vị kết tập Pháp là các ngài Mahākassapa v.v…, vì lý do đó, (kỳ kết tập ấy) được gọi ở thế gian là ‘Pañcasatā’ (Năm Trăm) vì có năm trăm vị cho kỳ kết tập này, và là ‘Therikā’ (thuộc về các Trưởng lão) vì được thực hiện bởi chính các vị Trưởng lão, hoặc vì có các vị Trưởng lão là các ngài Mahākassapa v.v… cho kỳ kết tập này. Đây được gọi là Đại kỳ kết tập lần thứ nhất.”

Evaṃ [Pg.138] paṭhamamahāsaṅgīti dassetvā yadatthaṃ sā idha dassitā, idāni taṃ nidānaṃ nigamanavasena dassento ‘‘imissā’’tiādimāha. Ādinikāyassāti suttantapiṭakapariyāpannesu pañcasu nikāyesu ādibhūtassa dīghanikāyassa. Khuddakapariyāpanno hi vinayo paṭhamaṃ saṅgīto. Tathā hi vuttaṃ ‘‘suttanta piṭake’’ti. Tenāti tathāvuttattā, iminā yathāvuttapaṭhamamahāsaṅgītiyaṃ tathāvacanameva sandhāya mayā heṭṭhā evaṃ vuttanti pubbāparasambandhaṃ, yathāvuttavitthāravacanassa vā guṇaṃ dassetīti.

Sau khi trình bày về cuộc kết tập vĩ đại lần thứ nhất như vậy, và vì mục đích nào cuộc kết tập ấy đã được trình bày ở đây, bây giờ, khi muốn trình bày duyên khởi ấy theo cách kết luận, ngài (chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng “imissā”. Cụm từ “Ādinikāyassa” có nghĩa là của Trường Bộ, là bộ đầu tiên trong năm bộ thuộc Tạng Kinh. Quả vậy, Luật tạng đã được kết tập trước tiên. Vì thế, đã được nói là “trong Tạng Kinh”. Cụm từ “Tena” có nghĩa là “do đã được nói như vậy”. Với điều này, ngài chỉ ra mối liên hệ trước sau rằng: “Bởi ta, ở phần trước, đã nói như vậy là nhắm đến chính lời nói đã được tuyên thuyết như thế trong cuộc kết tập vĩ đại lần thứ nhất đã được trình bày”, hoặc là, ngài chỉ ra phẩm chất của lời nói chi tiết đã được trình bày.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya ajjavamaddavasoraccasaddhāsatidhitibuddhikhanti vīriyādidhammasamaṅginā sāṭṭhakathe piṭakattaye asaṅgāsaṃhīravisāradañāṇacārinā anekappabhedasakasamayasamayantaragahanajjhogāhinā mahāgaṇinā mahāveyyākaraṇena ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatināmatherena mahādhammarājādhirājagarunā katāya sādhuvilāsiniyā nāma līnatthapakāsaniyā bāhiranidānavaṇṇanāya līnatthapakāsanā.

Như vậy, (đây là) sự làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn tàng của phần giải thích Duyên khởi bên ngoài trong bộ Sớ giải tên là Sādhuvilāsinī, có tác dụng làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn tàng, được soạn bởi trưởng lão tên là Ñāṇābhivaṃsadhammasenāpati, vị thầy của vị vua vĩ đại, chúa tể của các vị vua chánh pháp, nhà ngữ pháp vĩ đại, người có nhiều đồ chúng, người thâm nhập vào các khu rừng rậm của nhiều loại học thuyết khác nhau, cả của mình lẫn của người khác, người có trí tuệ dũng mãnh, không chấp trước, không do dự, hành trì trong Tam tạng cùng với Chú giải, người sở hữu các pháp như sự ngay thẳng, nhu hòa, hiền thiện, tín, niệm, định, tuệ, nhẫn nại, tinh tấn, v.v., (sớ giải này viết) cho bộ Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ, là bộ sách làm phát sinh trí tuệ trong sạch, rộng lớn và sự thông thạo, và làm sáng tỏ ý nghĩa tối thượng, vi tế, sâu xa, khó liễu tri.

Nidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích Duyên khởi đã kết thúc.

1. Brahmajālasuttaṃ

1. Kinh Phạm Võng

Paribbājakakathāvaṇṇanā

Phần giải thích câu chuyện về các du sĩ

1. Ettāvatā [Pg.139] ca paramasaṇhasukhumagambhīraduddasānekavidhanayasamalaṅkataṃ brahmajālassa sādhāraṇato bāhiranidānaṃ dassetvā idāni abbhantaranidānaṃ saṃvaṇṇento atthādhigamassa sunikkhittapadamūlakattā, sunikkhittapadabhāvassa ca ‘‘idameva’’nti sabhāvavibhāvanena padavibhāgena sādhetabbattā paṭhamaṃ tāva padavibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tattha eva’’ntiādimāha. Padavibhāgena hi ‘‘idaṃ nāma etaṃ pada’’nti vijānanena taṃtaṃpadānurūpaṃ liṅgavibhatti vacana kālapayogādikaṃ sammāpatiṭṭhāpanato yathāvuttassa padassa sunikkhittatā hoti, tāya ca atthassa samadhigamiyatā. Yathāha ‘‘sunikkhittassa bhikkhave – padabyañjanassa atthopi sunayohotī’’tiādi. Apica sambandhato, padato, padavibhāgato, padatthato anuyogato, parihārato cāti chahākārehi atthavaṇṇanā kātabbā. Tattha sambandho nāma desanāsambandho, yaṃ lokiyā ‘‘ummugghāto’’tipi vadanti, so pana pāḷiyā nidānapāḷivasena, nidānapāḷiyā ca saṅgītivasena veditabbo. Paṭhamamahāsaṅgītiṃ dassentena hi nidānapāḷiyā sambandho dassito, tasmā padādivaseneva saṃvaṇṇanaṃ karonto ‘‘eva’’ntiādimāha. Ettha ca ‘‘evanti nipātapadantiādinā padato, padavibhāgato ca saṃvaṇṇanaṃ karoti padānaṃ tabbisesānañca dassitattā. Padavibhāgoti hi padānaṃ visesoyeva adhippeto, na padaviggaho. Padāni ca padavibhāgo ca padavibhāgo. Atha vā padavibhāgo ca padaviggaho ca padavibhāgoti ekasesavasena padapadaviggahāpi padavibhāgasaddena vuttāti daṭṭhabbaṃ. Padaviggahato pana ‘‘bhikkhūnaṃ saṅgho’’tiādinā upari saṃvaṇṇanaṃ karissati, tathā padatthānuyogaparihārehipi. Evanti ettha luttaniddiṭṭhaiti-saddo ādiattho antarāsadda ca saddādīnampi saṅgahitattā, nayaggahaṇena vā te gahitā. Tenāha ‘‘metiādīni nāmapadānī’’ti. Itarathā hi antarāsaddaṃ ca saddādīnampi nipātabhāvo vattabbo siyā. Metiādīnīti ettha pana ādi-saddena yāva [Pg.140] paṭisaddo, tāva tadavasiṭṭhāyeva saddā saṅgahitā. Paṭīti upasaggapadaṃ patisaddassa kāriyabhāvato.

1. Và với chừng ấy, sau khi đã trình bày Duyên khởi bên ngoài, vốn chung cho kinh Phạm Võng, được trang hoàng tốt đẹp bằng nhiều phương pháp đa dạng, tối thượng, tinh tế, vi diệu, sâu xa, khó thấy, bây giờ, khi muốn giải thích Duyên khởi bên trong, và vì sự liễu tri ý nghĩa có gốc rễ từ những từ ngữ được đặt đúng chỗ, và vì tình trạng từ ngữ được đặt đúng chỗ phải được thành tựu bằng cách phân tích từ ngữ để làm rõ bản chất của nó, như 'chính là điều này', nên trước hết, để trình bày sự phân tích từ ngữ, ngài đã nói câu bắt đầu bằng 'tattha evaṃ'. Quả vậy, bằng cách phân tích từ ngữ, do biết rằng 'từ này là từ đó', và do thiết lập đúng đắn giới tính, biến cách, số, thời, cách dùng, v.v., phù hợp với từng từ ngữ, nên từ ngữ đã được đề cập trở nên được đặt đúng chỗ, và do đó, ý nghĩa được liễu tri. Như Đức Phật đã dạy: “Này các Tỳ khưu, ý nghĩa của từ và văn cú được đặt đúng chỗ cũng dễ hiểu”, v.v. Hơn nữa, việc giải thích ý nghĩa nên được thực hiện theo sáu cách: (1) về mặt liên kết, (2) về mặt từ ngữ, (3) về mặt phân tích từ ngữ, (4) về mặt ý nghĩa của từ, (5) về mặt chất vấn, và (6) về mặt giải đáp. Trong đó, 'liên kết' là sự liên kết của bài thuyết giảng, mà các học giả thế gian cũng gọi là 'ummugghāta' (sự trồi lên). Và sự liên kết đó cần được hiểu theo cách liên kết của bản kinh Pāli với Duyên khởi Pāli, và của Duyên khởi Pāli với cuộc kết tập. Quả vậy, khi trình bày về cuộc kết tập vĩ đại lần thứ nhất, ngài đã chỉ ra sự liên kết với Duyên khởi Pāli. Do đó, khi thực hiện việc giải thích theo từ ngữ, v.v., ngài đã nói câu bắt đầu bằng 'evaṃ'. Và ở đây, với câu bắt đầu bằng 'evanti nipātapadanti', ngài thực hiện việc giải thích về mặt từ ngữ và về mặt phân tích từ ngữ, vì đã chỉ ra các từ và các đặc điểm của chúng. Quả vậy, 'phân tích từ ngữ' (padavibhāga) ở đây được hiểu là đặc điểm của các từ, chứ không phải là sự phân tích cú pháp (padaviggaha). Các từ và sự phân tích từ ngữ là 'padavibhāgo'. Hoặc là, 'padavibhāgo' là sự phân tích từ ngữ và sự phân tích cú pháp, theo quy tắc 'ekasesa' (giữ lại một), nên cả sự phân tích cú pháp của từ cũng được gọi bằng thuật ngữ 'padavibhāga', cần phải hiểu như vậy. Về mặt phân tích cú pháp, ngài sẽ giải thích ở phần sau với câu bắt đầu bằng 'bhikkhūnaṃ saṅgho', và cũng như vậy đối với ý nghĩa của từ, chất vấn và giải đáp. Trong từ 'evaṃ', từ 'iti' được chỉ định là đã bị lược bỏ, có nghĩa là 'v.v.' (ādi), vì nó bao gồm cả các từ như 'antarā', 'ca', v.v., hoặc chúng được bao gồm bằng cách nắm bắt phương pháp. Do đó, ngài nói 'metiādīni nāmapadānīti' (các danh từ bắt đầu bằng 'me'). Nếu không, thì tình trạng bất biến từ của các từ như 'antarā', 'ca', v.v. cũng phải được nói đến. Còn trong cụm từ 'metiādīnīti', từ 'ādi' bao gồm các từ còn lại cho đến từ 'paṭi'. Từ 'paṭi' là một tiếp đầu ngữ, vì từ 'pati' có chức năng của một hành động.

Idāni atthuddhārakkamena padatthato saṃvaṇṇanaṃ karonto ‘‘atthato panā’’tiādimāha. Imasmiṃ pana ṭhāne sotūnaṃ saṃvaṇṇanānayakosallatthaṃ saṃvaṇṇanāppakārā vattabbā. Kathaṃ?

Bây giờ, khi muốn giải thích theo ý nghĩa của từ, theo trình tự nêu bật ý nghĩa, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “atthato pana”. Tuy nhiên, ở đây, vì lợi ích của sự thông thạo phương pháp giải thích cho người nghe, các loại giải thích cần được nói đến. Như thế nào?

Ekanāḷikā kathā ca, caturassā tathāpi ca;

Nisinnavattikā ceva, tidhā saṃvaṇṇanaṃ vade.

Cách nói ekanāḷikā, và cả cách nói caturassā; cùng với nisinnavattikā, nên nói việc giải thích theo ba cách.

Tattha pāḷiṃ vatvā ekekapadassa atthakathanaṃ ekāya nāḷiyā minitasadisattā, ekekaṃ vā padaṃ nāḷaṃ mūlaṃ, ekamekaṃ padaṃ vā nāḷikā atthaniggamanamaggo etissāti katvā ekanāḷikā nāma. Paṭipakkhaṃ dassetvā, paṭipakkhassa ca upamaṃ dassetvā, sapakkhaṃ dassetvā, sapakkhassa ca upamaṃ dassetvā, kathanaṃ catūhi bhāgehi vuttattā, cattāro vā rassā sallakkhaṇūpāyā etissāti katvā caturassā nāma, visabhāgadhammavaseneva pariyosānaṃ gantvā puna sabhāgadhammavaseneva pariyosānagamanaṃ nisīdāpetvā patiṭṭhāpetvā āvattanayuttattā, niyamato vā nisinnassa āraddhassa vatto saṃvatto etissāti katvā nisinnavattikā nāma, yathāraddhassa atthassa visuṃ visuṃ pariyosānāpi niyuttāti vuttaṃ hoti, sodāharaṇā pana kathā aṅguttaraṭṭhakathāya taṭṭīkāyaṃ ekādasanipāte gopālakasuttavaṇṇanāto gahetabbā.

Trong đó, việc đọc Pāli rồi giải thích ý nghĩa của từng từ một được gọi là ekanāḷikā, vì nó giống như được đo bằng một ống đo (nāḷi), hoặc vì mỗi từ là một gốc rễ (nāḷa), hoặc mỗi từ là một ống dẫn (nāḷikā) cho ý nghĩa thoát ra đối với lời giải thích này. Việc trình bày đối lập, rồi trình bày ví dụ cho đối lập, rồi trình bày phe mình, rồi trình bày ví dụ cho phe mình, cách nói này được gọi là caturassā, vì được nói theo bốn phần, hoặc vì lời giải thích này có bốn phương pháp ghi nhớ (rasā). Việc đi đến kết luận bằng các pháp khác bản chất, rồi lại đi đến kết luận bằng các pháp cùng bản chất, làm cho nó dừng lại, thiết lập rồi xoay vòng, nên được gọi là nisinnavattikā, hoặc vì lời giải thích này có sự vận hành (vatta, saṃvatta) của điều đã được bắt đầu (āraddha) một cách chắc chắn (niyamato), nên được gọi là nisinnavattikā. Điều này có nghĩa là, mặc dù ý nghĩa đã được bắt đầu có những kết luận riêng biệt, chúng vẫn được liên kết lại. Ba cách nói này cùng với ví dụ nên được lấy từ phần giải thích kinh Gopālaka trong chương Mười một pháp của Chú giải và Sớ giải Tăng Chi Bộ.

Bhedakathā tatvakathā, pariyāyakathāpi ca;

Iti atthakkame vidvā, tidhā saṃvaṇṇanaṃ vade.

Cách nói phân tích, cách nói thực tại, và cả cách nói đồng nghĩa; như vậy, trong trình tự ý nghĩa, người có trí nên nói việc giải thích theo ba cách.

Tattha pakatiādivicāraṇā bhedakathā yathā ‘‘bujjhatīti buddho’’tiādi. Sarūpavicāraṇā tatvakathā yathā ‘‘buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako’’tiādi (mahāni. 192; cūḷani. 97; paṭi. ma. 1.161). Vevacanavicāraṇā pariyāyakathā yathā ‘‘buddho bhagavā sabbaññū lokanāyako’’tiādi (netti. 38 vevacanāhāravibhaṅganissito pāḷi).

Trong đó, sự khảo sát về tự tánh v.v... được gọi là bhedakathā (phân tích luận), ví như: “Bậc giác ngộ, vì thế là Phật” v.v... Sự khảo sát về tự thể được gọi là tatvakathā (chân thật luận), ví như: “Vị Thế Tôn nào tự mình giác ngộ, không có thầy chỉ dạy, vị ấy là Phật” v.v... Sự khảo sát về đồng nghĩa được gọi là pariyāyakathā (biệt danh luận), ví như: “Bậc Giác Ngộ, Thế Tôn, Bậc Toàn Tri, Bậc Dẫn Đạo Thế Gian” v.v...

Payojanañca piṇḍattho, anusandhi ca codanā;

Parihāro ca sabbattha, pañcadhā vaṇṇanaṃ vade.

Mục đích, ý nghĩa tóm lược, sự liên kết, và sự chất vấn; và sự giải đáp, ở tất cả mọi nơi, bậc trí nên nói sự giải thích theo năm cách.

Tattha [Pg.141] payojanaṃ nāma desanāphalaṃ, taṃ pana sutamayañāṇādi. Piṇḍattho nāma vippakiṇṇassa atthassa suvijānanatthaṃ sampiṇḍetvā kathanaṃ. Anusandhi nāma pucchānusandhādi. Codanā nāma yathāvuttassa vacanassa virodhikathanaṃ. Parihāro nāma tassa avirodhikathanaṃ.

Trong đó, payojanaṃ (mục đích) là kết quả của bài thuyết giảng, và điều ấy là văn tuệ v.v... Piṇḍattho (ý nghĩa tóm lược) là sự trình bày sau khi đã tóm lược lại vì mục đích để được biết rõ ý nghĩa đã được trình bày rải rác. Anusandhi (sự liên kết) là sự liên kết qua câu hỏi v.v... Codanā (sự chất vấn) là sự trình bày điều mâu thuẫn với lời đã được nói. Parihāro (sự giải đáp) là sự trình bày điều không mâu thuẫn với điều đó.

Ummugghāto padañceva, padattho padaviggaho;

Cālanā paccupaṭṭhānaṃ, chadhā saṃvaṇṇanaṃ vade. (vajira. ṭī. paṭhamamahāsaṅgītivaṇṇanā);

Ummugghāta (sự giới thiệu), từ ngữ, ý nghĩa của từ ngữ, sự phân tích từ ngữ; cālanā (sự khích bác), paccupaṭṭhāna (sự đối đáp), bậc trí nên nói sự giải thích theo sáu cách.

Tattha ajjhattikādinidānaṃ ummugghāto. ‘‘Evamida’’nti nānāvidhena padavisesatākathanaṃ padaṃ, saddatthādhippāyatthādi padattho. Anekadhā nibbacanaṃ padaviggaho. Cālanā nāma codanā. Paccupaṭṭhānaṃ parihāro.

Trong đó, duyên sự nội tại v.v... là ummugghāta. Sự trình bày về tính đặc thù của từ ngữ bằng nhiều cách khác nhau như “như thế này” là pada (từ ngữ). Ngữ nghĩa, ý nghĩa hàm ẩn v.v... là padattha (ý nghĩa của từ ngữ). Sự giải thích từ nguyên theo nhiều cách là padaviggaha (sự phân tích từ ngữ). Cālanā là sự chất vấn. Paccupaṭṭhāna là sự giải đáp.

Samuṭṭhānaṃ padattho ca, bhāvānuvādavidhayo;

Virodho parihāro ca, nigamananti aṭṭhadhā.

Nguồn khởi, ý nghĩa của từ ngữ, ý định và phương pháp trình bày trước sau; sự mâu thuẫn, sự giải đáp, và sự kết luận, (là) theo tám cách.

Tattha samuṭṭhānanti ajjhattikādinidānaṃ. Padatthoti adhippetānadhippetādivasena anekadhā padassa attho. Bhāvoti adhippāyo. Anuvādavidhayoti paṭhamavacanaṃ vidhi, tadāvikaraṇavasena pacchā vacanaṃ anuvādo, visesanavisesyānaṃ vā vidhānuvāda samaññā. Virodhoti atthanicchayanatthaṃ codanā. Parihāroti tassā sodhanā. Nigamananti anusandhiyā anurūpaṃ appanā.

Trong đó, samuṭṭhāna (nguồn khởi) là duyên sự nội tại v.v... Padattha (ý nghĩa của từ ngữ) là ý nghĩa của từ ngữ theo nhiều cách, tùy theo trường hợp có chủ ý, không có chủ ý v.v... Bhāva (ý định) là chủ ý. Anuvādavidhaya (phương pháp trình bày trước sau) là: lời nói trước là vidhi (phát biểu), lời nói sau nhằm làm rõ điều đó là anuvāda (phát biểu lại); hoặc là tên gọi vidhānuvāda của định ngữ và được định ngữ. Virodha (sự mâu thuẫn) là sự chất vấn nhằm xác định ý nghĩa. Parihāra (sự giải đáp) là sự làm trong sạch điều đó. Nigamana (sự kết luận) là sự kết thúc phù hợp với sự liên kết.

Ādito tassa nidānaṃ, vattabbaṃ tappayojanaṃ;

Piṇḍattho ceva padattho, sambandho adhippāyako;

Codanā sodhanā ceti, aṭṭhadhā vaṇṇanaṃ vade.

Ban đầu, nên nói duyên sự của kinh ấy và mục đích của kinh ấy; ý nghĩa tóm lược, ý nghĩa của từ ngữ, sự liên quan, chủ ý; sự chất vấn và sự giải tỏa, (bậc sớ giải) nên nói sự giải thích theo tám cách như vậy.

Tattha sambandho nāma pubbāparasambandho, yo ‘‘anusandhī’’ti vuccati. Sesā vuttatthāva, evamādinā tattha tatthāgate saṃvaṇṇanāppakāre ñatvā sabbattha yathārahaṃ vicetabbāti.

Trong đó, sambandha (sự liên quan) là sự liên quan trước sau, điều được gọi là “anusandhi”. Các từ còn lại có ý nghĩa đã được nói. Bằng cách như vậy v.v..., sau khi biết các loại giải thích đã được trình bày ở nơi này nơi kia, nên xem xét một cách thích hợp ở tất cả mọi nơi.

Evamanekatthappabhedatā payogatova ñātabbāti tabbasena taṃ samatthetuṃ ‘‘tathā hesā’’tiādi vuttaṃ. Atha vā ayaṃ saddo imassatthassa vācakoti saṅketavavatthitāyeva saddā taṃ tadatthassa vācakā, saṅketo ca nāma payogavasena siddhoti dassetumpi idaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Evamīdisesu. Nanu ca –

Việc (từ evaṃ) có nhiều ý nghĩa khác nhau nên được biết chỉ qua cách sử dụng, do đó để chứng minh điều đó dựa vào cách sử dụng ấy, (vị sớ giải) đã nói “tathā hesā” v.v... Hoặc là, nên hiểu rằng điều này được nói cũng để chỉ ra rằng: các từ ngữ chỉ biểu thị ý nghĩa tương ứng của chúng khi được xác định bởi quy ước rằng “từ này biểu thị ý nghĩa này”, và quy ước được thành tựu qua cách sử dụng. Trong những trường hợp như thế này (cũng nên hiểu) như vậy. Chẳng phải là... hay sao?

‘‘Yathāpi [Pg.142] puppharāsimhā, kayirā mālāguṇe bahū;

Evaṃ jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahu’’nti. (dha. pa. 53);

“Như từ một đống hoa, người ta có thể làm nhiều tràng hoa; cũng vậy, bởi người đã sinh ra, phải chết, nhiều thiện sự nên được làm.”

Ettha evaṃ-saddena upamākārasseva vuttattā ākāratthoyeva evaṃ-saddo siyāti? Na, visesasabbhāvato. ‘‘Evaṃ byā kho’’tiādīsu (ma. ni. 234, 396) hi ākāramattavācakoyeva ākāratthoti adhippeto, na pana ākāravisesavācako. Ettha hi kiñcāpi puppharāsisadisato manussūpapatti sappurisūpanissaya saddhammasavana yonisomanasikārabhogasampattiādidānādipuññakiriyāhetusamudāyato sobhāsugandhatādiguṇayogena mālāguṇasadisiyo bahukā puññakiriyā maritabbasabhāvatāya maccena sattena kattabbāti atthassa jotitattā puppharāsimālāguṇāva upamā nāma upamīyati etāyāti katvā, tesaṃ upamākāro ca yathāsaddena aniyamato jotito, tasmā ‘‘evaṃ-saddo niyamato upamākāranigamanattho’’ti vattuṃ yuttaṃ, tathāpi so upamākāro niyamiyamāno atthato upamāva hoti nissayabhūtaṃ tamantarena nissitabhūtassa upamākārassa alabbhamānattāti adhippāyenāha ‘‘upamāyaṃ āgato’’ti. Atha vā upamīyanaṃ sadisīkaraṇanti katvā puppharāsimālāguṇehi sadisabhāvasaṅkhāto upamākāroyeva upamā nāma. ‘‘Saddhammattaṃ siyopamā’’ti hi vuttaṃ, tasmā ākāramattavācakova ākārattho evaṃ-saddo. Upamāsaṅkhātaākāravisesavācako pana upamātthoyevāti vuttaṃ ‘‘upamāyaṃ āgato’’ti.

Ở đây, có phải từ evaṃ chỉ có nghĩa là thể cách, vì nó chỉ nói lên thể cách so sánh? Không phải, vì có sự hiện hữu của ý nghĩa đặc biệt. Thật vậy, trong các đoạn như “Evaṃ byā kho” v.v..., từ evaṃ chỉ biểu thị thể cách đơn thuần mới được chủ ý là có nghĩa thể cách, chứ không phải từ biểu thị thể cách đặc biệt. Ở đây, mặc dù ý nghĩa được làm sáng tỏ rằng: từ một tập hợp các nhân của các thiện sự như bố thí v.v..., tức là sự tái sanh làm người, sự thân cận bậc chân nhân, sự lắng nghe Chánh pháp, sự như lý tác ý, sự thành tựu tài sản v.v..., vốn tương tự như một đống hoa; nhiều thiện sự, vốn tương tự như các tràng hoa do có sự liên kết với các phẩm chất như vẻ đẹp, hương thơm v.v..., nên được thực hiện bởi chúng sanh phải chết do có bản chất phải chết; do đó, đống hoa và các tràng hoa được gọi là upamā (vật được dùng để so sánh), vì người ta so sánh bằng chúng. Và thể cách so sánh của chúng được làm sáng tỏ một cách không xác định bởi từ yathā. Do đó, nói rằng “từ evaṃ có ý nghĩa kết luận thể cách so sánh một cách xác định” là hợp lý. Tuy nhiên, thể cách so sánh ấy, khi được xác định, về mặt ý nghĩa, chính là sự so sánh. Với chủ ý rằng vì không thể có được thể cách so sánh (vật phụ thuộc) nếu không có vật được dùng để so sánh (vật làm nơi nương tựa), ngài (sớ giải chủ) đã nói “được dùng trong nghĩa so sánh”. Hoặc là, vì “so sánh là làm cho tương tự”, nên thể cách so sánh, được gọi là trạng thái tương tự với đống hoa và các tràng hoa, chính là upamā (sự so sánh). Thật vậy, có nói rằng: “Trạng thái có cùng bản chất là sự so sánh”. Do đó, chỉ từ evaṃ biểu thị thể cách đơn thuần mới có nghĩa là thể cách. Còn từ biểu thị thể cách đặc biệt, được gọi là sự so sánh, thì chỉ có nghĩa là so sánh, do đó đã nói “được dùng trong nghĩa so sánh”.

Tathā ‘‘evaṃ iminā ākārena abhikkamitabba’’ntiādinā upadisiyamānāya samaṇasāruppāya ākappasampattiyā upadisanākāropi atthato upadesoyevāti āha ‘‘evaṃ…pe… upadese’’ti. Evametanti ettha pana bhagavatā yathāvuttamatthaṃ aviparītato jānantehi kataṃ tattha saṃvijjamānaguṇānaṃ pakārehi haṃsanaṃ udaggatākaraṇaṃ sampahaṃsanaṃ. Tattha sampahaṃsanākāropi atthato sampahaṃsanamevāti vuttaṃ ‘‘sampahaṃsaneti. Evameva panāyanti ettha ca dosavibhāvanena gārayhavacanaṃ garahaṇaṃ, tadākāropi atthato garahaṇaṃ nāma, tasmā ‘‘garahaṇe’’ti [Pg.143] vuttaṃ. So cettha garahaṇākāro ‘‘vasalī’’tiādikhuṃsanasaddasannidhānato evaṃ-saddena pakāsitoti viññāyati, yathā cettha evaṃ upamākārādayopi upamādivasena vuttānaṃ puppharāsiādisaddānaṃ sannidhānatoti daṭṭhabbaṃ. Jotakamattā hi nipātāti. Evamevāti ca adhunā bhāsitākāreneva. Ayaṃ vasalaguṇayogato vasalī kāḷakaṇṇī yasmiṃ vā tasmiṃ vā ṭhāne bhāsatīti sambandho. Evaṃ bhanteti sādhu bhante, suṭṭhu bhanteti vuttaṃ hoti. Ettha pana dhammassa sādhukaṃ savanamanasikāre sanniyojitehi bhikkhūhi tattha attano ṭhitabhāvassa paṭijānanameva vacanasampaṭiggaho, tadākāropi atthato vacanasampaṭiggahoyeva nāma, tenāha ‘‘vacanasampaṭiggahe’’ti.

Tương tự, trong câu v.v... "nên bước tới theo cách thức như thế này", cách thức chỉ dạy về sự viên mãn oai nghi thích hợp với sa-môn đang được chỉ dạy, về phương diện ý nghĩa, cũng chính là sự chỉ dạy. Do đó, ngài Chú giải sư đã nói: "evaṃ...đến... upadese". Còn trong câu "evametaṃ", sự làm cho hân hoan, làm cho phấn khởi bằng các loại đức tính hiện hữu trong bài pháp đó, được thực hiện bởi những người biết một cách không sai lạc ý nghĩa đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng, được gọi là sự làm cho phấn khởi (sampahaṃsanaṃ). Trong đó, cách thức làm cho phấn khởi, về phương diện ý nghĩa, cũng chính là sự làm cho phấn khởi. Do đó, đã được nói là "sampahaṃsane". Và trong câu "evameva panāyaṃ", lời nói đáng bị khiển trách bằng cách chỉ rõ lỗi lầm được gọi là sự khiển trách (garahaṇaṃ). Cách thức khiển trách đó, về phương diện ý nghĩa, cũng được gọi là sự khiển trách. Do đó, đã được nói là "garahaṇe". Và ở đây, nên hiểu rằng cách thức khiển trách đó được biểu thị bằng từ "evaṃ" do sự gần gũi của các từ mắng nhiếc như "vasalī" v.v... Và nên thấy rằng, giống như ở đây, các cách thức ví dụ v.v... cũng (được biểu thị bằng từ "evaṃ") do sự gần gũi của các từ như "puppharāsi" v.v... được nói theo cách ví dụ. Quả vậy, các tiểu từ chỉ có tác dụng làm sáng tỏ. Và "evameva" có nghĩa là chỉ bằng cách thức nói lời tán dương bây giờ. Nên liên kết như sau: "Người đàn bà hạ tiện, kẻ mang điềm gở này, do có phẩm chất của kẻ hạ tiện, nói lời tán dương trong bất cứ trường hợp nào". "Evaṃ bhante" có nghĩa là "Lành thay, bạch ngài; rất tốt, bạch ngài". Còn ở đây, chính sự thừa nhận trạng thái vững chắc của mình trong Giáo pháp đó của các vị tỳ-khưu đã được khuyến khích trong việc lắng nghe và tác ý đúng đắn về Giáo pháp, được gọi là sự chấp nhận lời dạy (vacanasampaṭiggaho). Cách thức chấp nhận lời dạy đó, về phương diện ý nghĩa, cũng chính là sự chấp nhận lời dạy. Do đó, ngài (Chú giải sư) đã nói là "vacanasampaṭiggahe".

Evaṃ byā khoti evaṃ viya kho. Evaṃ khoti hi imesaṃ padānamantare viyasaddassa byāpadesoti neruttikā ‘‘va-kārassa, ba-kāraṃ, ya-kārasaṃyogañca katvā dīghavasena padasiddhī’’tipi vadanti. Ākāreti ākāramatte. Appābādhanti visabhāgavedanābhāvaṃ. Appātaṅkanti kicchajīvitakararogābhāvaṃ. Lahuṭṭhānanti niggelaññatāya lahutāyuttaṃ uṭṭhānaṃ. Balanti kāyabalaṃ. Phāsuvihāranti catūsu iriyāpathesu sukhavihāraṃ. Vitthāro dasama subhasuttaṭṭhakathāya meva (dī. ni. aṭṭha. 1.445) āvi bhavissati. Evañca vadehīti yathāhaṃ vadāmi, evampi samaṇaṃ ānandaṃ vadehi. ‘‘Sādhu kira bhava’’ntiādikaṃ idāni vattabbavacanaṃ, so ca vadanākāro idha evaṃ-saddena nidassīyatīti vuttaṃ ‘‘nidassane’’ti. Kālāmāti kālāmagottasambandhe jane ālapati. ‘‘Ime…pe… vā’’ti yaṃ mayā vuttaṃ, taṃ kiṃ maññathāti attho. Samattāti paripūritā. Samādinnāti samādiyitā. Saṃvattanti vā no vā saṃvattanti ettha vacanadvaye kathaṃ vo tumhākaṃ mati hotīti yojetabbaṃ. Evaṃ noti evameva amhākaṃ mati ettha hoti, amhākamettha mati hoti yevātipi attho. Ettha ca tesaṃ yathāvuttadhammānaṃ ahitadukkhāvahabhāve sanniṭṭhānajananatthaṃ anumatiggahaṇavasena ‘‘saṃvattanti no vā, kathaṃ vo ettha hotī’’ti pucchāya katāya ‘‘evaṃ no ettha hotī’’ti vuttattā tadākārasanniṭṭhānaṃ evaṃ-saddena vibhāvitaṃ, so ca tesaṃ dhammānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanākāro niyamiyamāno atthato [Pg.144] avadhāraṇamevāti vuttaṃ ‘‘avadhāraṇe’’ti. Ākāratthamaññatra sabbattha vuttanayena codanā, sodhanā ca veditabbā.

"Evaṃ byā kho" nên được phân tích thành "evaṃ viya kho". Quả vậy, các nhà ngữ pháp học nói rằng ở giữa các từ "evaṃ kho" này, có sự biến đổi của từ "viya" thành "byā". Họ cũng nói rằng: "Từ được hình thành bằng cách biến đổi mẫu tự 'va' thành 'ba', thêm phụ âm kép 'ya', và trường âm hóa". "Ākāre" có nghĩa là chỉ trong cách thức. "Appābādhaṃ" là sự không có cảm thọ trái nghịch. "Appātaṅkaṃ" là sự không có bệnh tật gây khó khăn cho đời sống. "Lahuṭṭhānaṃ" là sự trỗi dậy nhẹ nhàng do không có bệnh tật. "Balaṃ" là thân lực. "Phāsuvihāraṃ" là sự an trú thoải mái trong bốn oai nghi. Phần chi tiết sẽ trở nên rõ ràng trong Chú giải kinh Subha thứ mười. "Evañca vadehi" có nghĩa là: "Như ta nói, ngươi cũng hãy nói với sa-môn Ānanda như vậy". Lời nói bắt đầu bằng "Sādhu kira bhavaṃ" v.v... là lời sẽ được nói bây giờ, và cách thức nói đó ở đây được chỉ ra bằng từ "evaṃ". Do đó, đã được nói là "nidassane". "Kālāmā" là gọi những người thuộc dòng họ Kālāma. Trong câu "Ime...đến... vā", ý nghĩa là: "Điều ta đã nói, các ngươi nghĩ thế nào về điều đó?". "Samattā" có nghĩa là được làm cho viên mãn. "Samādinnā" có nghĩa là được thực hành đúng đắn. Trong hai từ "saṃvattanti vā no vā saṃvattanti" này, nên được liên kết như sau: "Quan điểm của các ngươi là thế nào?". "Evaṃ no" có nghĩa là: "Quan điểm của chúng tôi về (các pháp bất thiện) này là như vậy". Cũng có nghĩa là: "Quan điểm của chúng tôi về (các pháp bất thiện) này chắc chắn là như vậy". Và ở đây, nhằm mục đích đưa đến quyết định về việc các pháp đã được nói đến đó mang lại bất hạnh và đau khổ, bằng cách chấp nhận ý muốn, khi câu hỏi được đặt ra: "Chúng có dẫn đến (bất hạnh và đau khổ) hay không? Quan điểm của các ngươi về điều này là thế nào?", do đã được trả lời rằng: "Quan điểm của chúng tôi về điều này là như vậy", nên sự quyết định theo cách thức đó được làm rõ bằng từ "evaṃ". Và cách thức dẫn đến bất hạnh và đau khổ của các pháp đó, khi được xác định, về phương diện ý nghĩa, chính là sự xác quyết (avadhāraṇa). Do đó, đã được nói là "avadhāraṇe". Ngoại trừ ý nghĩa "cách thức", trong tất cả các trường hợp khác, sự chất vấn và sự giải đáp nên được hiểu theo phương pháp đã được nói.

Ādisaddena cettha idamatthapucchāparimāṇādiatthānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘evaṃgatāni, evaṃvidho, evamākāro’’ti ca ādīsu idamatthe, gatavidhākārasaddā pana pakārapariyāyā. Gatavidhayuttākārasadde hi lokiyā pakāratthe vadanti. ‘‘Evaṃ su te sunhātā suvilittā kappitakesamassū āmuttamaṇikuṇḍalābharaṇā odātavatthavasanā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyakoti? No hidaṃ bho gotamā’’tiādīsu (dī. ni. 1.286) pucchāyaṃ. ‘‘Evaṃ lahuparivattaṃ (a. ni. 1.48), evamāyupariyanto’’ti (pārā. 12) ca ādīsu parimāṇe. Etthāpi ‘‘sunhātā suvilittā’’tiādivacanaṃ pucchā, lahuparivattaṃ, āyūnaṃ pamāṇañca parimāṇaṃ, tadākāropi atthato pucchā ca parimāṇañca nāma, tasmā etesu pucchattho, parimāṇattho ca evaṃsaddo veditabboti. Idha pana so katamesu bhavati, sabbattha vā, aniyamato padese vāti codanāya ‘‘svāyamidhā’’tiādi vuttaṃ.

Và ở đây, nên thấy rằng từ "ādi" (v.v...) bao gồm các ý nghĩa như "ý nghĩa này", "câu hỏi", "số lượng", v.v... Quả vậy, trong các câu như "evaṃgatāni", "evaṃvidho", "evamākāro" v.v..., (từ "evaṃ") có ý nghĩa là "cái này". Còn các từ "gata", "vidha", "ākāra" là từ đồng nghĩa của "pakāra" (loại, cách thức). Quả vậy, người đời thường nói các từ "gata", "vidha", "ākāra" với ý nghĩa là "loại". Trong các câu như: "Phải chăng họ, những người đã tắm gội sạch sẽ, xức dầu thơm, cắt tóc cạo râu, đeo trang sức ngọc ngà khuyên tai, mặc y phục trắng, được cung phụng và vây quanh bởi năm dục trưởng dưỡng, vui hưởng giống như ngài và thầy của ngài bây giờ? Thưa ngài Gotama, không phải vậy" (Trường Bộ Kinh 1.286) v.v..., (từ "evaṃ") có ý nghĩa là câu hỏi. Và trong các câu như "thay đổi nhanh chóng như vậy" (Tăng Chi Bộ Kinh 1.48), "giới hạn tuổi thọ như vậy" (Pārājika 12) v.v..., (từ "evaṃ") có ý nghĩa là số lượng (mức độ). Ở đây cũng vậy, lời nói bắt đầu bằng "sunhātā suvilittā" là câu hỏi; "lahuparivattaṃ" và "āyūnaṃ pamāṇaṃ" (giới hạn tuổi thọ) là số lượng (mức độ). Cách thức đó, về phương diện ý nghĩa, được gọi là câu hỏi và số lượng. Do đó, trong những trường hợp này, từ "evaṃ" nên được hiểu là có ý nghĩa câu hỏi và ý nghĩa số lượng. Còn ở đây, trước câu chất vấn: "Nó (từ evaṃ) có trong những ý nghĩa nào? Hay trong tất cả các ý nghĩa? Hay trong một số trường hợp không xác định?", câu bắt đầu bằng "svāyamidhā" đã được nói.

Nanu ekasmiṃyeva atthe siyā, kasmā tīsupīti ca, hotu tibbidhesu atthesu, kena kimatthaṃ dīpetīti ca anuyogaṃ pariharanto ‘‘tatthā’’tiādimāha. Tatthāti tesu tīsu atthesu. Ekattanānattaabyāpāraevaṃdhammatāsaṅkhātā, nandiyāvattatipukkhalasīhavikkīḷitaaṅkusadisālocanasaṅkhātā vā ādhārādibhedavasena nānāvidhā nayā nānānayā, pāḷigatiyo vā nayā, tā ca paññattianupaññatti ādivasena, saṅkhepavitthārādivasena, saṃkilesabhāgiyādilokiyāditadubhayavomissakādivasena, kusalādivasena, khandhādivasena, saṅgahādivasena, samayavimuttādivasena, ṭhapanādivasena, kusalamūlādivasena, tikapaṭṭhānādivasena ca piṭakattayānurūpaṃ nānāppakārāti nānānayā. Tehi nipuṇaṃ saṇhaṃ sukhumaṃ tathā. Āsayova ajjhāsayo, te ca sassatādibhedena, tattha ca apparajakkhatādivasena anekā, attajjhāsayādayo eva vā samuṭṭhānamuppattihetu etassāti tathā, upanetabbābhāvato atthabyañjane [Pg.145] hi sampannaṃ paripuṇṇaṃ tathā. Apica saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi, akkharapadabyañjanaākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca sampannaṃ samannāgataṃ tathā. Atha vā viññūnaṃ hadayaṅgamato, savane atittijananato, byañjanarasavasena paramagambhīrabhāvato, vicāraṇe atittijananato, attharasavasena ca sampannaṃ sādurasaṃ tathā.

Chẳng phải nên có trong chỉ một ý nghĩa thôi sao? Tại sao lại có trong cả ba ý nghĩa? và rằng: ‘cho dù có trong ba loại ý nghĩa, bởi (từ evaṃ) nào để chỉ rõ ý nghĩa nào?’ – để bác bỏ sự chất vấn như vậy, (vị Chú giải sư) đã nói ‘tatthā’tiādi (v.v...). Tattha nghĩa là: trong ba ý nghĩa ấy. Các phương pháp (nayā) có nhiều loại đa dạng do sự phân loại theo sở y v.v..., được gọi là phương pháp đồng nhất, dị biệt, vô hành, và như thị pháp tánh, hoặc được gọi là phương pháp nandiyāvatta, tipukkhala, sīhavikkīḷita, aṅkusa, và disālocana, (nên gọi là) nānānayā (nhiều phương pháp); hoặc các phương pháp là các thể loại Pāḷi, và chúng, phù hợp với Tam Tạng, có nhiều loại khác nhau do bởi (cách phân loại theo) chế định, tùy chế định v.v...; do bởi tóm lược, chi tiết v.v...; do bởi thuộc phần phiền não, thuộc thế gian, và sự hỗn hợp cả hai v.v...; do bởi thiện pháp v.v...; do bởi các uẩn v.v...; do bởi nhiếp hợp v.v...; do bởi thời giải thoát v.v...; do bởi sự thiết lập v.v...; do bởi thiện căn v.v...; và do bởi tam đề trong bộ Luận v.v..., vì thế gọi là nānānayā. Do các phương pháp ấy, (lời Phật) là tinh xảo, vi tế, vi diệu. (Tathā có nghĩa là) như vậy. Chính khuynh hướng (āsaya) là nội tâm khuynh hướng (ajjhāsaya), và chúng có nhiều loại, do sự phân loại theo thường kiến v.v..., và trong đó, chúng có nhiều loại do bởi (trạng thái) ít bụi trần v.v...; hoặc chính các nội tâm khuynh hướng của bản thân v.v... là nhân sanh khởi, là nhân phát sanh của lời Phật này, vì thế (gọi là) như vậy (anekajjhāsayasamuṭṭhāna). Do không cần thêm vào, (lời Phật) thực sự đầy đủ, trọn vẹn về cả ý nghĩa và văn tự. (Tathā có nghĩa là) như vậy. Hơn nữa, do sáu từ ngữ về ý nghĩa: tóm lược, trình bày, giải rộng, phân tích, làm cho rõ ràng, và chế định; và do sáu từ ngữ về văn tự: mẫu tự, từ, câu, thể cách, từ nguyên, và chỉ dẫn, (lời Phật) được đầy đủ, trọn vẹn. (Tathā có nghĩa là) như vậy. Hoặc là, do đi vào lòng của bậc trí, do không gây nhàm chán khi nghe, bởi hương vị của văn tự; do có trạng thái vô cùng sâu sắc, do không gây nhàm chán khi suy xét, và bởi hương vị của ý nghĩa, (lời Phật) được đầy đủ, có vị ngọt ngào. (Tathā có nghĩa là) như vậy.

Pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ ‘‘paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato pāṭihāriya’’nti vadanti. Bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi, ye haritabbā bodhimūleyeva savāsanasakalasaṃkilesānaṃ pahīnattā. Puthujjanānampi ca vigatūpakkilese aṭṭhaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe satiyeva iddhividhaṃ pavattati, tasmā puthujjanesu pavattavohārenapi na sakkā idha ‘‘pāṭihāriya’’nti vattuṃ, sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatāva kilesā paṭipakkhā saṃsārapaṅkanimuggassa sattanikāyassa samuddharitukāmato, tasmā tesaṃ veneyyagatakilesasaṅkhātānaṃ paṭipakkhānaṃ haraṇato pāṭihāriyanti vuttaṃ assa, evaṃ sati yuttametaṃ.

(Các vị thầy) nói về ngữ nguyên của từ pāṭihāriya rằng: ‘do loại trừ đối nghịch, tức là do đoạn trừ các phiền não như tham ái v.v..., nên gọi là pāṭihāriya’. Tuy nhiên, đối với Đức Thế Tôn, không có các đối nghịch như tham ái v.v... cần phải loại trừ, bởi vì tất cả phiền não cùng với tập khí đã được đoạn tận ngay tại cội Bồ-đề. Và ngay cả đối với phàm phu, thần thông (iddhividha) cũng chỉ khởi lên khi tâm đã không còn cấu uế, đã thành tựu tám phẩm chất, và đã loại trừ các đối nghịch; do đó, ở đây không thể nói ‘pāṭihāriya’ ngay cả theo cách dùng từ thông thường đối với phàm phu. Tuy nhiên, nếu (nói rằng) đối với Đức Thế Tôn, bậc Đại Bi, chính các phiền não nơi hàng đệ tử là đối nghịch, bởi vì Ngài mong muốn cứu vớt chúng sanh đang chìm đắm trong vũng lầy luân hồi; do đó, nếu được nói rằng ‘pāṭihāriya’ là do loại trừ các đối nghịch ấy, tức là các phiền não nơi hàng đệ tử, nếu như vậy thì điều này là hợp lý.

Atha vā bhagavato sāsanassa paṭipakkhā titthiyā, tesaṃ titthiyabhūtānaṃ paṭipakkhānaṃ haraṇato pāṭihāriyantipi yujjati. Kāmañcettha titthiyā haritabbā nāssu, tesaṃ pana santānagatadiṭṭhiharaṇavasena diṭṭhippakāsane asamatthatākāraṇena ca iddhiādesanānusāsanīsaṅkhātehi tīhipi pāṭihāriyehi te haritā apanītā nāma honti. Paṭīti vā ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu (su. ni. 985; cūḷani. 4) viya, tasmā samāhite citte vigatūpaklese katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ, tadeva dīghavasena, sakatthavuttipaccayavasena vā pāṭihāriyaṃ, attano vā upaklesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā tadaññesaṃ haraṇaṃ pāṭihāriyaṃ vuttanayena. Iddhiādesanānusāsaniyo hi vigatūpaklesena, katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā, hatesu ca attano upaklesesu parasattānaṃ upaklesaharaṇāni ca hontīti tadubhayampi nibbacanaṃ yujjati.

Hoặc là, các ngoại đạo là đối nghịch của Đức Thế Tôn và giáo pháp của Ngài; do loại trừ các đối nghịch ấy, tức là các ngoại đạo, nên (gọi là) pāṭihāriya cũng hợp lý. Và ở đây, dù cho các ngoại đạo không phải là đối tượng cần loại trừ, tuy nhiên, do việc loại trừ tà kiến trong tâm họ, và do làm cho họ không có khả năng trình bày tà kiến, nên họ được xem là đã bị loại trừ, đã bị dẹp bỏ bởi ba loại thần thông là thần túc thông, tha tâm thông, và giáo hóa thông. Hoặc là, từ ‘paṭi’ này chỉ ý nghĩa của từ ‘pacchā’ (sau đó), như trong các câu ‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’ (khi vị ấy đã vào, một vị Bà-la-môn khác đến sau) v.v...; do đó, (thần thông) cần được thực hiện, cần được biểu diễn sau khi (việc cần làm) đã được hoàn tất, với tâm đã định tĩnh, không còn cấu uế, nên gọi là paṭihāriya; chính từ đó, do trường âm hóa, hoặc do hậu tố (ṇika) mang ý nghĩa của chính nó, trở thành pāṭihāriya. Hoặc là, sau khi các cấu uế của chính mình đã được loại trừ bởi thiền thứ tư và các đạo, việc loại trừ (cấu uế) của những người khác là pāṭihāriya, theo cách đã nói. Thật vậy, thần túc thông, tha tâm thông, và giáo hóa thông cần được biểu diễn trở lại vì lợi ích của chúng sanh bởi bậc đã không còn cấu uế và đã hoàn tất việc cần làm; và khi các cấu uế của chính mình đã được loại trừ, thì việc loại trừ cấu uế của các chúng sanh khác cũng xảy ra. Do đó, cả hai cách giải thích từ nguyên này đều hợp lý.

Apica [Pg.146] yathāvuttehi nibbacanehi iddhiādesanānusāsanīsaṅkhāto samudāyo paṭihāriyaṃ nāma. Ekekaṃ pana tasmiṃ bhavaṃ ‘‘pāṭihāriya’’nti vuccati visesatthajotakapaccayantarena saddaracanāvisesasambhavato, paṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ, maggo ca paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṃ, tasmiṃ vā nimittabhūte, tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ. Vicitrā hi taddhitavutti. Tassa pana iddhiādesanānusāsanībhedena, visayabhedena ca bahuvidhassa bhagavato desanāya labbhamānattā ‘‘vividhapāṭihāriyanti vuttaṃ. Bhagavā hi kadāci iddhivasenāpi desanaṃ karoti nimmitabuddhena saha pucchāvissajjanādīsu, kadāci ādesanāvasenāpi āmagandhabrāhmaṇassa dhammadesanādīsu (su. ni. aṭṭha. 1.241), yebhuyyena pana anusāsaniyā. Anusāsanīpāṭihāriyañhi buddhānaṃ satataṃ dhammadesanā. Iti taṃtaṃdesanākārena anekavidhapāṭihāriyatā desanāya labbhati. Ayamattho upari ekādasamassa kevaṭṭasuttassa vaṇṇanāya (dī. ni. aṭṭha. 1.481) āvi bhavissati. Atha vā tassa vividhassāpi pāṭihāriyassa bhagavato desanāya saṃsūcanato ‘‘vividhapāṭihāriya’’nti vuttaṃ, anekavidhapāṭihāriyadassananti attho.

Hơn nữa, theo các cách giải thích từ nguyên đã nói, sự hợp thành của thần túc thông, tha tâm thông, và giáo hóa thông được gọi là paṭihāriya. Tuy nhiên, mỗi một loại (thần thông) riêng lẻ, hiện hữu trong đó, được gọi là ‘pāṭihāriya’, bởi vì có thể có một cấu trúc từ đặc biệt với một hậu tố khác để làm rõ ý nghĩa đặc biệt. Hoặc là, thiền thứ tư và đạo, do loại trừ các đối nghịch, (cũng được gọi là) paṭihāriya; (thần thông) sanh ra từ đó, hoặc khi đó là nhân, hoặc đến từ đó, nên gọi là pāṭihāriya. Thật vậy, cách dùng của các từ phái sinh (taddhita) rất đa dạng. Tuy nhiên, do (thần thông) ấy có nhiều loại, phân theo thần túc thông, tha tâm thông, giáo hóa thông, và phân theo đối tượng, và có thể được tìm thấy trong lời giáo huấn của Đức Thế Tôn, nên được gọi là ‘vividhapāṭihāriya’ (nhiều loại thần thông). Thật vậy, đôi khi Đức Thế Tôn thuyết pháp bằng thần thông, như trong các cuộc vấn đáp v.v... cùng với vị Phật hóa thân; đôi khi (Ngài thuyết pháp) bằng tha tâm thông, như trong việc thuyết pháp cho Bà-la-môn Āmagandha v.v...; nhưng phần lớn là bằng giáo hóa thông. Thật vậy, việc thuyết pháp thường xuyên của các vị Phật chính là giáo hóa thần thông. Như vậy, trạng thái có nhiều loại thần thông được tìm thấy trong lời giáo huấn, qua các cách thuyết pháp khác nhau ấy. Ý nghĩa này sẽ trở nên rõ ràng ở phần trên, trong bài chú giải kinh Kevaṭṭa thứ mười một. Hoặc là, do lời giáo huấn của Đức Thế Tôn chỉ rõ về các loại thần thông đa dạng ấy, nên được gọi là ‘vividhapāṭihāriya’; ý nghĩa là: sự trình bày nhiều loại thần thông.

Dhammaniruttiyāva bhagavati dhammaṃ desente sabbesaṃ suṇantānaṃ nānābhāsitānaṃ taṃtaṃbhāsānurūpato desanā sotapathamāgacchatīti āha ‘‘sabba…pe… māgacchanta’’nti. Sotameva sotapatho, savanaṃ vā sotaṃ, tassa patho tathā, sotadvāranti attho. Sabbākārenāti yathādesitākārena. Ko samattho viññātuṃ, asamatthoyeva, tasmāti pāṭhaseso. Panāti ekaṃsatthe, tena saddhāsatidhitivīriyādibalasaṅkhātena sabbathāmena ekaṃseneva sotukāmatāsaṅkhātakusalacchandassa jananaṃ dasseti. Janetvāpīti ettha pi-saddo, api-saddo vā sambhāvanattho ‘‘buddhopi buddhabhāvaṃ bhāvetvā’’tiādīsu (dī. ni. aṭṭha 1; ma. ni. aṭṭha. 1; saṃ. ni. aṭṭha. 1; a. ni. aṭṭha 1.paṭhamaganthārambhakathā) viya, tena ‘‘sabbathāmena ekaṃseneva sotukāmataṃ janetvāpi nāma ekenākārena sutaṃ, kimaṅgaṃ pana aññathā’’ti tathāsute dhamme sambhāvanaṃ karoti. Keci pana ‘‘edisesu garahattho’’ti vadanti, tadayuttameva garahatthassa avijjamānattā, vijjamānatthasseva ca upasagganipātānaṃ jotakattā. ‘‘Nānānayanipuṇa’’ntiādinā [Pg.147] hi sabbappakārena sotumasakkuṇeyyabhāvena dhammassa idha sambhāvanameva karoti, tasmā ‘‘api dibbesu kāmesu, ratiṃ so nādhigacchatī’’tiādīsuyeva (dha. pa. 187) garahatthasambhavesu garahattho veditabboti. Api-saddo ca īdisesu ṭhānesu nipātoyeva, na upasaggo. Tathā hi ‘‘api-saddo ca nipātapakkhiko kātabbo, yattha kiriyāvācakato pubbo na hotī’’ti akkharacintakā vadanti. Mayāpīti ettha pana na kevalaṃ mayāva, atha kho aññehipi tathārūpehīti sampiṇḍanattho gahetabbo.

Khi đức Thế Tôn thuyết giảng Pháp bằng chính pháp cú, bài thuyết giảng đi vào đường tai của tất cả những người nghe có nhiều ngôn ngữ khác nhau, phù hợp với từng ngôn ngữ của họ, vì vậy ngài (Chú giải sư) đã nói: “sabba…pe… māgacchantaṃ”. Chính lỗ tai là đường tai (sotapatho), hoặc sự nghe là tai (sota), đường của nó (patho) là như vậy, nghĩa là cửa tai (sotadvāra). “Sabbākārena” (bằng mọi cách) nghĩa là theo cách đã được thuyết giảng. Ai có khả năng hiểu? Chắc chắn là không có khả năng, vì vậy (đây là) phần còn lại của câu. Từ “pana” có nghĩa là chắc chắn. Do đó, nó cho thấy sự phát sinh của thiện dục được gọi là ý muốn nghe, một cách chắc chắn với tất cả sức mạnh được gọi là các lực như tín, niệm, định, tấn, v.v. Ở đây trong “janetvāpi”, từ “pi”, hoặc từ “api”, có nghĩa là tán thán, giống như trong các câu như “buddhopi buddhabhāvaṃ bhāvetvā”. Do đó, ngài tán thán giáo pháp đã được nghe như vậy rằng: “Dù đã phát sinh ý muốn nghe một cách chắc chắn với tất cả sức mạnh, nhưng chỉ nghe được theo một phương diện, huống chi là cách khác.” Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Trong những trường hợp như vậy, nó có nghĩa là khiển trách.” Điều đó không hợp lý, vì không có nghĩa khiển trách, và vì các tiếp đầu ngữ và bất biến từ chỉ làm sáng tỏ ý nghĩa hiện có. Thật vậy, qua câu “Nānānayanipuṇa” v.v., ở đây ngài chỉ tán thán giáo pháp vì không thể nghe được bằng mọi cách. Do đó, nên hiểu rằng nghĩa khiển trách chỉ có trong những trường hợp có thể có nghĩa khiển trách, như trong câu “api dibbesu kāmesu, ratiṃ so nādhigacchatī”. Và từ “api” trong những trường hợp như vậy chỉ là một bất biến từ, không phải là một tiếp đầu ngữ. Thật vậy, các nhà ngữ pháp nói rằng: “Từ ‘api’ nên được coi là một bất biến từ khi nó không đứng trước một động từ.” Tuy nhiên, ở đây trong “mayāpi”, nên hiểu theo nghĩa tổng hợp là “không chỉ bởi tôi, mà còn bởi những người khác tương tự như vậy.”

Sāmaṃ bhavatīti sayambhū, anācariyako. Na mayaṃ idaṃ sacchikatanti ettha pana ‘‘na attano ñāṇeneva attanā sacchikata’’nti pakaraṇato attho viññāyati. Sāmaññavacanassāpi hi sampayogavippayogasahacaraṇavirodhasaddantarasannidhānaliṅgaocityakāladesapakaraṇādivasena visesatthaggahaṇaṃ sambhavati. Evaṃ sabbattha. Parimocentoti ‘‘puna caparaṃ bhikkhave, idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ pariyāpuṇitvā attano dahatī’’ti (pārā. 195) vuttadosato parimocāpanahetu. Hetvatthe hi anta-saddo ‘‘asambudhaṃ buddhanisevita’’ntiādīsu (vi. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā) viya. Imassa suttassa saṃvaṇṇanāppakāravicāraṇena attano ñāṇassa paccakkhataṃ sandhāya ‘‘idāni vattabba’’nti vuttaṃ. Esā hi saṃvaṇṇanākārānaṃ pakati, yadidaṃ saṃvaṇṇetabbadhamme sabbattha ‘‘ayamimassa attho, evamidha saṃvaṇṇayissāmī’’ti puretarameva saṃvaṇṇanāppakāravicāraṇā.

“Tự mình thành tựu” nên gọi là Sayambhū (Tự Giác), không có thầy chỉ dạy. Tuy nhiên, trong câu “Na mayaṃ idaṃ sacchikataṃ”, ý nghĩa được hiểu theo văn cảnh là “không phải tự mình chứng ngộ bằng chính trí tuệ của mình”. Thật vậy, ngay cả đối với một từ ngữ thông thường, việc nắm bắt một ý nghĩa đặc biệt là có thể, tùy thuộc vào sự kết hợp, không kết hợp, đồng hành, đối nghịch, sự gần gũi của một từ khác, giới tính, sự thích hợp, thời gian, địa điểm, văn cảnh, v.v. Như vậy ở mọi nơi. Về từ “parimocento”, (nó được nói) vì lý do muốn giải thoát khỏi lỗi đã được đề cập trong câu: “Này các Tỳ khưu, lại nữa, ở đây có Tỳ khưu ác sau khi học thuộc lòng Pháp và Luật do Như Lai tuyên thuyết, lại giữ cho riêng mình…”. Thật vậy, hậu tố “-anta” có nghĩa là nguyên nhân, giống như trong các câu như “asambudhaṃ buddhanisevitaṃ”. Câu “idāni vattabbaṃ” (bây giờ sẽ được nói) được nói ra liên quan đến sự trực nhận của trí tuệ của chính ngài (Chú giải sư) thông qua việc xem xét cách thức chú giải kinh này. Thật vậy, đây là thông lệ của các nhà chú giải, đó là, việc xem xét cách thức chú giải trước tiên ở mọi nơi trong các pháp cần được chú giải rằng: “Đây là ý nghĩa của điều này, tôi sẽ chú giải nó ở đây như thế này.”

Etadaggapadassattho vuttova. ‘‘Bahussutāna’’ntiādīsu pana aññepi therā bahussutā, satimanto, gatimanto, dhitimanto, upaṭṭhākā ca atthi, ayaṃ panāyasmā buddhavacanaṃ gaṇhanto dasabalassa sāsane bhaṇḍāgārikapariyattiyaṃ ṭhatvā gaṇhi, tasmā bahussutānaṃ aggo nāma jāto. Imassa ca therassa buddhavacanaṃ uggahetvā dhāraṇasati aññehi therehi balavatarā ahosi, tasmā satimantānaṃ aggo nāma jāto. Ayamevāyasmā ekapade ṭhatvā saṭṭhipadasahassāni gaṇhanto satthārā kathitaniyāmena sabbapadāni jānāti, tasmā gatimantānaṃ aggo nāma jāto[Pg.148]. Tasseva cāyasmato buddhavacanaṃ uggaṇhanavīriyaṃ, sajjhāyanavīriyañca aññehi asadisaṃ ahosi, tasmā dhitimantānaṃ aggo nāma jāto. Tathāgataṃ upaṭṭhahanto cesa na aññesaṃ upaṭṭhākabhikkhūnaṃ upaṭṭhahanākārena upaṭṭhahati. Aññepi hi tathāgataṃ upaṭṭhahiṃsu, na ca pana buddhānaṃ manaṃ gahetvā upaṭṭhahituṃ sakkonti, ayaṃ pana thero upaṭṭhākaṭṭhānaṃ laddhadivasato paṭṭhāya āraddhavīriyo hutvā tathāgatassa manaṃ gahetvā upaṭṭhahi, tasmā upaṭṭhākānaṃ aggo nāma jāto. Atthakusaloti bhāsitatthe, payojanatthe ca cheko. Dhammoti pāḷidhammo, nānāvidho vā hetu. Byañjananti akkharaṃ atthassa byañjanato. Padena hi byañjitopi attho akkharamūlakattā padassa ‘‘akkharena byañjito’’ti vuccati. Atthassa viyañjanato vā vākyampi idha byañjanaṃ nāma. Vākyena hi attho paripuṇṇaṃ byañjīyati, yato ‘‘byañjanehi vivaratī’’ti āyasmatā mahākaccāyanattherena vuttaṃ. Niruttīti nibbacanaṃ, pañcavidhā vā niruttinayā. Tesampi hi saddaracanāvisesena atthādhigamahetuto idha gahaṇaṃ yujjati. Pubbāparaṃ nāma pubbāparānusandhi, suttassa vā pubbabhāgena aparabhāgassa saṃsandanaṃ. Bhagavatā ca pañcavidhaetadaggaṭṭhānena dhammasenāpatinā ca pañcavidhakosallena pasaṭṭhabhāvānurūpanti sambandho. Dhāraṇabalanti dhāraṇasaṅkhātaṃ balaṃ, dhāraṇe vā balaṃ, ubhayatthāpi dhāretuṃ sāmatthiyanti vuttaṃ hoti. Dassento hutvā, dassanahetūtipi attho. Tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikanti avadhāraṇaphalamāha. Na aññathā daṭṭhabbanti pana nivattetabbatthaṃ. Na aññathāti ca bhagavato sammukhā sutākārato na aññathā, na pana bhagavatā desitākārato. Acinteyyānubhāvā hi bhagavato desanā, evañca katvā ‘‘sabbappakārena ko samattho viññātu’’nti heṭṭhā vuttavacanaṃ samatthitaṃ hoti, itarathā bhagavatā desitākāreneva sotuṃ samatthattā tadetaṃ na vattabbaṃ siyā. Yathāvuttena pana atthena dhāraṇabaladassanañca na virujjhati sutākārāvirujjhanavasena dhāraṇassa adhippetattā, aññathā bhagavatā desitākāreneva dhārituṃ samatthanato heṭṭhā vuttavacanena virujjheyya. Na hettha dvinnaṃ atthānaṃ atthantaratāparihāro yutto tesaṃ dvinnampi atthānaṃ sutabhāvadīpanena ekavisayattā, itarathā thero bhagavato desanāya sabbathā paṭiggahaṇe pacchimatthavasena samattho, purimatthavasena ca asamatthoti āpajjeyyāti.

Ý nghĩa của từ etadagga đã được nói đến. Còn trong các từ bắt đầu bằng ‘bahussutānaṃ’ thì cũng có các vị trưởng lão khác là bậc đa văn, có chánh niệm, có trí tuệ, có kiên trì, và là thị giả, nhưng vị tôn giả này khi học hỏi Phật ngôn, đã đứng trong vị trí học hỏi như người quản kho trong giáo pháp của bậc Thập Lực mà học hỏi, do đó, ngài trở thành bậc tối thắng trong số những người đa văn. Và chánh niệm ghi nhớ của vị trưởng lão này sau khi học hỏi Phật ngôn thì mạnh mẽ hơn các vị trưởng lão khác, do đó, ngài trở thành bậc tối thắng trong số những người có chánh niệm. Chính vị tôn giả này, đứng trên một chân, trong khi học sáu mươi ngàn từ, đã biết tất cả các từ theo phương pháp được đức Thế Tôn giảng dạy, do đó, ngài trở thành bậc tối thắng trong số những người có trí tuệ. Và sự tinh tấn học hỏi Phật ngôn, sự tinh tấn trùng tụng của chính vị tôn giả ấy không giống với những vị khác, do đó, ngài trở thành bậc tối thắng trong số những người có kiên trì. Và vị này khi hầu hạ đức Như Lai, không hầu hạ theo cách của các vị tỳ khưu thị giả khác. Thật vậy, các vị khác cũng đã hầu hạ đức Như Lai, nhưng không thể hầu hạ bằng cách nắm bắt được tâm ý của các đức Phật, nhưng vị trưởng lão này, kể từ ngày nhận được vị trí thị giả, đã trở nên tinh cần, hầu hạ bằng cách nắm bắt được tâm ý của đức Như Lai, do đó, ngài trở thành bậc tối thắng trong số các thị giả. Atthakusala (thiện xảo về nghĩa) là thiện xảo về nghĩa đã được thuyết giảng và về nghĩa mục đích. Dhamma là pháp Pāli, hoặc là nhân duyên đa dạng. Byañjana (văn) là chữ viết, vì nó làm hiển lộ ý nghĩa. Thật vậy, dù ý nghĩa được hiển lộ bằng từ (pada), nhưng vì từ có gốc rễ là chữ viết (akkhara), nên được nói là ‘được hiển lộ bằng chữ viết’. Hoặc, vì làm hiển lộ ý nghĩa, câu (vākya) ở đây cũng được gọi là byañjana. Thật vậy, ý nghĩa được hiển lộ một cách trọn vẹn bởi câu. Do đó, đã được tôn giả Mahākaccāyana nói rằng: ‘giải thích bằng các byañjana (văn/câu)’. Nirutti (ngữ nguyên) là sự giải thích từ ngữ, hoặc là năm phương pháp ngữ nguyên. Thật vậy, việc chấp nhận chúng ở đây là hợp lý vì chúng là nguyên nhân để thấu hiểu ý nghĩa thông qua cách cấu tạo từ ngữ đặc biệt. Pubbāpara (trước sau) là sự liên kết trước sau, hoặc là sự kết nối phần sau của bài kinh với phần trước. Cần phải tạo sự liên kết như sau: ‘tương xứng với việc được tán thán bởi đức Thế Tôn, người có năm địa vị tối thắng, và bởi vị Pháp Tướng quân, người có năm sự thiện xảo’. Dhāraṇabala (năng lực ghi nhớ) là năng lực được gọi là sự ghi nhớ, hoặc là năng lực trong việc ghi nhớ; trong cả hai trường hợp, điều được nói đến là khả năng ghi nhớ. Có nghĩa là ‘khi đang chỉ ra’, hoặc ‘vì lý do chỉ ra’. Bằng câu ‘Và điều đó, về nghĩa hay về văn, không thiếu không thừa’, ngài nói lên kết quả của sự xác định. Bằng câu ‘Không nên hiểu theo cách khác’, ngài nói lên ý nghĩa cần được ngăn chặn. ‘Không theo cách khác’ là không khác với cách đã nghe từ kim khẩu đức Thế Tôn, chứ không phải là không khác với cách đức Thế Tôn đã thuyết giảng. Thật vậy, bài thuyết giảng của đức Thế Tôn có oai lực không thể nghĩ bàn. Và làm như vậy, câu đã nói ở dưới ‘Ai có khả năng hiểu biết bằng mọi cách?’ trở nên được chứng minh, nếu không, vì có khả năng nghe đúng theo cách đức Thế Tôn đã thuyết giảng, nên câu đó không nên được nói. Tuy nhiên, với ý nghĩa đã nói, việc chỉ ra năng lực ghi nhớ cũng không mâu thuẫn, vì sự ghi nhớ được chủ ý theo cách không mâu thuẫn với cách đã nghe, nếu không, vì có khả năng ghi nhớ đúng theo cách đức Thế Tôn đã thuyết giảng, điều đó sẽ mâu thuẫn với câu đã nói ở dưới. Ở đây, việc loại bỏ sự khác biệt về ý nghĩa của hai nghĩa đó là không hợp lý, vì cả hai nghĩa đó đều có cùng một đối tượng là làm sáng tỏ việc đã được nghe, nếu không, sẽ dẫn đến lỗi lầm rằng: vị trưởng lão, trong việc tiếp nhận bài thuyết giảng của đức Thế Tôn một cách toàn diện, thì có khả năng theo nghĩa sau (cách thuyết giảng), nhưng lại không có khả năng theo nghĩa trước (cách đã nghe).

‘‘Yo [Pg.149] paro na hoti, so attā’’ti vuttāya niyakajjhattasaṅkhātāya santatiyā pavattanako tividhopi me-saddo, tasmā kiñcāpi niyakajjhattasantativasena ekasmiṃ yevatthe me-saddo dissati, tathāpi karaṇasampadānasāminiddesavasena vijjamānavibhattibhedaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tīsu atthesu dissatī’’ti, tīsu vibhattiyatthesu attanā saññuttavibhattito dissatīti attho. Gāthābhigītanti gāthāya abhigītaṃ abhimukhaṃ gāyitaṃ. Abhojaneyyanti bhojanaṃ kātumanaraharūpaṃ. Abhigītapadassa kattupekkhattā mayāti attho. Evaṃ sesesupi yathārahaṃ. Sutasaddassa kammabhāvasādhanavasena dvādhippāyikapadattā yathāyogaṃ ‘‘mayā suta’’nti ca ‘‘mama suta’’nti ca atthadvaye yujjati.

Từ me cả ba loại đều làm phát sinh trong dòng tương tục được gọi là tự thân cá nhân (niyakajjhatta) đã được nói đến rằng: ‘Người nào không phải là người khác, người đó là tự ngã’. Do đó, mặc dù từ me được thấy chỉ trong một nghĩa duy nhất theo dòng tương tục tự thân cá nhân, tuy nhiên, do sự khác biệt về biến cách hiện hữu theo cách chỉ định công cụ cách, chỉ định cách và sở hữu cách, nên đã được nói rằng ‘được thấy trong ba nghĩa’. Ý nghĩa là: được thấy trong ba nghĩa của biến cách, do biến cách được kết hợp với chính nó. Gāthābhigītaṃ là được xướng lên, được hát đối diện bằng kệ. Abhojaneyyaṃ là có bản chất không thích hợp để ăn. Vì từ abhigīta mong đợi một chủ từ, nên có nghĩa là mayā (bởi tôi). Tương tự như vậy trong các trường hợp còn lại, tùy theo sự thích hợp. Do từ suta là một từ có hai ý nghĩa theo cách tạo từ nghiệp cách và trạng thái cách, nên nó phù hợp trong cả hai nghĩa là ‘mayā sutaṃ’ (được nghe bởi tôi) và ‘mama sutaṃ’ (sự nghe của tôi), tùy theo sự kết hợp.

Kiñcāpi upasaggo kiriyaṃ viseseti, jotakamattabhāvato pana satipi tasmiṃ sutasaddoyeva taṃ taṃ atthaṃ vadatīti anupasaggassa sutasaddassa atthuddhāre saupasaggassa gahaṇaṃ na virujjhatīti āha ‘‘saupasaggo ca anupasaggo cā’’ti. Assāti sutasaddassa. Upasaggavasenapi dhātusaddo visesatthavācako yathā ‘‘anubhavati parābhavatī’’ti vuttaṃ ‘‘gacchantoti attho’’ti. Tathā anupasaggopi dhātusaddo saupasaggo viya visesatthavācakoti āha ‘‘vissutadhammassāti attho’’ti. Evamīdisesu. Sotaviññeyyanti sotadvāranissitena viññāṇena viññātabbaṃ, sasambhārakathā vā esā, sotadvārena viññātabbanti attho. Sotadvārānusāraviññātadharoti sotadvārānusārena manoviññāṇena viññātadhammadharo. Na hi sotadvāranissitaviññāṇamattena dhammo viññāyati, atha kho tadanusāramanoviññāṇeneva, sutadharoti ca tathā viññātadhammadharo vutto, tasmā tadatthoyeva sambhavatīti evaṃ vuttaṃ. Kammabhāvasādhanāni sutasadde sambhavantīti dassetuṃ ‘‘idha panā’’tiādimāha. Pubbāparapadasambandhavasena atthassa upapannatā, anupapannatā ca viññāyati, tasmā sutasaddasseva vasena ayamattho ‘‘upapanno, anupapanno’’ti vā na viññātabboti codanāya pubbāparapadasambandhavasena etadatthassa upapannataṃ dassetuṃ ‘‘me-saddassa hī’’tiādi vuttaṃ. Mayāti atthe satīti kattutthe karaṇaniddesavasena mayāti atthe vattabbe sati, yadā me-saddassa kattuvasena karaṇaniddeso, tadāti vuttaṃ hoti. Mamāti atthe satīti sambandhīyatthe sāminiddesavasena [Pg.150] mamāti atthe vattabbe sati, yadā sambandhavasena sāmi niddeso, tadāti vuttaṃ hoti.

Mặc dù tiếp đầu ngữ (upasaggo) có làm thay đổi (viseseti) động từ (kiriyaṃ), nhưng vì bản chất của nó chỉ là làm sáng tỏ (jotakamattabhāvato), nên ngay cả khi có nó (satipi tasmiṃ), chính từ sutasadda mới nói lên ý nghĩa này hay ý nghĩa kia (taṃ taṃ atthaṃ vadati). Do đó, trong việc rút ra ý nghĩa (atthuddhāre) của từ sutasadda không có tiếp đầu ngữ (anupasaggassa), việc lấy (gahaṇaṃ) từ sutasadda có tiếp đầu ngữ (saupasaggassa) không mâu thuẫn (na virujjhati). Vì vậy, ngài nói: “Có tiếp đầu ngữ và không có tiếp đầu ngữ” (saupasaggo ca anupasaggo cā’ti). “Của nó” (Assā’ti) là của từ sutasadda. Do năng lực của tiếp đầu ngữ (upasaggavasenāpi), một từ căn (dhātusaddo) có thể diễn đạt một ý nghĩa đặc biệt (visesatthavācako), ví dụ như “anubhavati, parābhavati”. Do đó, đã được nói rằng: “có nghĩa là đang đi” (gacchantoti attho’ti). Tương tự, một từ căn không có tiếp đầu ngữ (anupasaggopi dhātusaddo) cũng có thể diễn đạt một ý nghĩa đặc biệt (visesatthavācako) như một từ có tiếp đầu ngữ (saupasaggo viya). Do đó, ngài nói: “có nghĩa là của người đã nghe rộng pháp” (vissutadhammassāti attho’ti). Trong những trường hợp như vậy (evamīdisesu), nên hiểu như thế. “Có thể được nhận biết qua tai” (Sotaviññeyyanti) có nghĩa là có thể được nhận biết (viññātabbaṃ) bởi thức (viññāṇena) nương vào nhĩ môn (sotadvāranissitena); hoặc đây là lời nói bao gồm cả các yếu tố phụ thuộc (sasambhārakathā vā esā), có nghĩa là có thể được nhận biết qua nhĩ môn (sotadvārena viññātabbanti attho). “Người gìn giữ pháp đã được biết thông qua sự theo dõi nhĩ môn” (Sotadvārānusāraviññātadharoti) có nghĩa là người gìn giữ pháp đã được biết (viññātadhammadharo) bởi ý thức (manoviññāṇena) theo sau nhĩ môn (sotadvārānusārena). Thật vậy, pháp không được biết (na hi dhammo viññāyati) chỉ bằng thức nương vào nhĩ môn (sotadvāranissitaviññāṇamattena), mà đúng hơn là chỉ bởi ý thức theo sau nó (atha kho tadanusāramanoviññāṇeneva). Và “người nghe nhiều” (sutadharoti) được gọi là người gìn giữ pháp đã được biết như vậy (tathā viññātadhammadharo vutto). Do đó, chỉ có ý nghĩa đó là khả dĩ (tasmā tadatthoyeva sambhavati), vì vậy đã được nói như thế (iti evaṃ vuttaṃ). Để chỉ ra rằng trong từ sutasadda, các cách tạo từ theo nghĩa nghiệp cách (kamma) và trạng thái (bhāva) đều có thể có (kammabhāvasādhanāni sutasadde sambhavantīti dassetuṃ), ngài đã nói bắt đầu bằng “Ở đây thì” (idha panā’tiādimāha). Sự phù hợp (upapannatā) hay không phù hợp (anupapannatā) của ý nghĩa được biết đến (viññāyati) qua sự liên kết của các từ trước và sau (pubbāparapadasambandhavasena). Do đó, không nên hiểu rằng (na viññātabbo) ý nghĩa này là “phù hợp” hay “không phù hợp” chỉ dựa vào năng lực của từ sutasadda (tasmā sutasaddasseva vasena). Để trả lời cho sự chất vấn này (codanāya), và để chỉ ra sự phù hợp của ý nghĩa này (etadatthassa upapannataṃ dassetuṃ) qua sự liên kết của các từ trước và sau (pubbāparapadasambandhavasena), đã được nói bắt đầu bằng “Bởi vì của từ me” (me-saddassa hī’tiādi vuttaṃ). “Khi có nghĩa là ‘bởi tôi’” (Mayāti atthe satīti) có nghĩa là: khi cần phải nói (vattabbe sati) theo nghĩa chủ cách (kattutthe) là “bởi tôi” (mayāti atthe) thông qua việc chỉ định công cụ cách (karaṇaniddesavasena), khi từ me có sự chỉ định công cụ cách theo nghĩa chủ cách (yadā me-saddassa kattuṭṭhe karaṇaniddeso), thì đó là điều được nói đến (tadāti vuttaṃ hoti). “Khi có nghĩa là ‘của tôi’” (Mamāti atthe satīti) có nghĩa là: khi cần phải nói (vattabbe sati) theo nghĩa sở hữu cách (sambandhīyatthe) là “của tôi” (mamāti atthe) thông qua việc chỉ định sở hữu chủ cách (sāminiddesavasena), khi có sự chỉ định sở hữu chủ cách theo nghĩa sở hữu (yadā sambandhavasena sāmi niddeso), thì đó là điều được nói đến (tadāti vuttaṃ hoti).

Evaṃ saddato ñātabbamatthaṃ viññāpetvā idāni tehi dassetabbamatthaṃ nidassento ‘‘evametesū’’tiādimāha. Sutasaddasannidhāne payuttena evaṃ-saddena savanakiriyājotakeneva bhavitabbaṃ vijjamānatthassa jotakamattattā nipātānanti vuttaṃ ‘‘evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassana’’nti. Savanāya eva hi ākāro, nidassanaṃ, avadhāraṇampi, tasmā yathāvutto evaṃ-saddassa tividhopi attho savanakiriyājotakabhāvena idhādhippetoti. Ādi-saddena cettha sampaṭicchanādīnaṃ sotadvārikaviññāṇānaṃ, tadabhinipātānañca manodvārika viññāṇānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ, yato sotadvārānusāraviññātatthe idha sutasaddoti vutto. Avadhāraṇaphalattā saddapayogassa sabbampi vākyaṃ antogadhāvadhāraṇaṃ, tasmā ‘‘suta’’nti etassa sutamevāti ayamattho labbhatīti āha ‘‘assavanabhāvapaṭikkhepato’’ti. Etena hi vacanena avadhāraṇena nirākataṃ dasseti. Yathā pana yaṃ sutaṃ sutamevāti niyametabbaṃ, tathā ca taṃ sutaṃ sammā sutaṃ hotīti avadhāraṇaphalaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Atha vā saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṃ vadati, tasmā ‘‘suta’’nti etassa asutaṃ na hotīti ayamattho labbhatīti sandhāya ‘‘assavanabhāvapaṭikkhepato’’ti vuttaṃ, iminā diṭṭhādinivattanaṃ karoti diṭṭhādīnaṃ ‘‘asuta’’nti saddantaratthabhāvena nivattetabbattā. Idaṃ vuttaṃ hoti – na idaṃ mayā attano ñāṇena diṭṭhaṃ, na ca sayambhuñāṇena sacchikataṃ, atha kho sutaṃ, tañca kho sutaṃ sammadevāti. Tadeva sammā sutabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘anūnā…pe… dassana’’nti. Hoti cettha –

Sau khi đã giải thích ý nghĩa cần biết từ các từ ngữ (saddato ñātabbamatthaṃ viññāpetvā), bây giờ, để chỉ ra ý nghĩa cần được trình bày bởi chúng (tehi dassetabbamatthaṃ nidassento), ngài nói bắt đầu bằng “Như vậy trong những điều này” (evametesū’tiādimāha). Từ evaṃ, khi được dùng gần với từ suta (sutasaddasannidhāne payuttena), phải là từ làm sáng tỏ hành động nghe (savanakiriyājotakeneva bhavitabbaṃ), vì các bất biến từ (nipātānaṃ) chỉ có tính chất làm sáng tỏ ý nghĩa đã có sẵn (vijjamānatthassa jotakamattattā). Do đó, đã được nói rằng: “evaṃ là sự chỉ thị về chức năng của nhĩ thức và các thức khác” (evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassana’nti). Thật vậy, đó chính là phương cách (ākāro), sự chỉ thị (nidassanaṃ), và cũng là sự nhấn mạnh (avadhāraṇampi) của việc nghe (savanāya eva hi). Do đó, nên hiểu rằng cả ba ý nghĩa của từ evaṃ như đã nói ở trên đều được ngụ ý ở đây (idhādhippeto) theo nghĩa làm sáng tỏ hành động nghe (savanakiriyājotakabhāvena). Và ở đây, bằng từ ādi, nên hiểu là bao gồm (gahaṇaṃ veditabbaṃ) các nhĩ môn thức như tiếp thọ (sampaṭicchanādīnaṃ), và các ý môn thức (manodvārika viññāṇānaṃ) khởi lên theo sau chúng (tadabhinipātānañca). Bởi vì ở đây, từ suta được nói (sutasaddoti vutto) theo nghĩa là được biết thông qua sự theo dõi nhĩ môn (yato sotadvārānusāraviññātatthe). Do việc sử dụng từ ngữ có kết quả nhấn mạnh (avadhāraṇaphalattā saddapayogassa), toàn bộ câu nói (sabbampi vākyaṃ) đều chứa đựng sự nhấn mạnh ngầm (antogadhāvadhāraṇaṃ). Do đó, từ “sutaṃ” này có được ý nghĩa là “chỉ được nghe” (sutamevāti ayamattho labbhati). Vì vậy, ngài nói: “do sự bác bỏ trạng thái không nghe” (assavanabhāvapaṭikkhepato’ti). Thật vậy, bằng lời nói nhấn mạnh này (etena hi vacanena avadhāraṇena), ngài chỉ ra sự bác bỏ (nirākataṃ dasseti). Hơn nữa, để chỉ ra kết quả của sự nhấn mạnh (avadhāraṇaphalaṃ dassetuṃ) rằng, cũng như điều gì được nghe cần được xác định là “chỉ được nghe” (yaṃ sutaṃ sutamevāti niyametabbaṃ), thì điều được nghe đó là được nghe một cách đúng đắn (tathā ca taṃ sutaṃ sammā sutaṃ hoti), đã được nói rằng: “sự chỉ thị về việc tiếp thu không thiếu, không thừa, không sai lệch” (anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’nti). Hoặc là, một từ diễn đạt ý nghĩa (saddo atthaṃ vadati) bằng cách loại trừ ý nghĩa của từ khác (saddantaratthāpohanavasena). Do đó, từ “sutaṃ” này có được ý nghĩa là “không phải là không được nghe” (asutaṃ na hotīti ayamattho labbhati). Nhắm đến ý nghĩa này (sandhāya), đã được nói rằng: “do sự bác bỏ trạng thái không nghe” (assavanabhāvapaṭikkhepato’ti). Bằng điều này (iminā), ngài thực hiện việc loại trừ việc thấy, v.v. (diṭṭhādinivattanaṃ karoti), vì việc thấy, v.v. (diṭṭhādīnaṃ) cần được loại trừ (nivattetabbattā) do là ý nghĩa của từ khác, tức là “không được nghe” (asutanti saddantaratthabhāvena). Điều này có nghĩa là: “Điều này không phải do tôi thấy bằng trí tuệ của riêng mình, cũng không phải do tôi chứng ngộ bằng trí tuệ tự nhiên mà có, mà đúng hơn là đã được nghe, và điều được nghe đó đã được nghe một cách hoàn toàn đúng đắn”. Nhắm đến chính trạng thái được nghe một cách đúng đắn đó (tadeva sammā sutabhāvaṃ sandhāya), ngài nói: “sự chỉ thị về việc không thiếu…”. Và ở đây có câu:

‘‘Evādisattiyā ceva, aññatthāpohanena ca;

Dvidhā saddo atthantaraṃ, nivatteti yathāraha’’nti.

“Bằng năng lực của các từ như ‘evaṃ’, và bằng cách loại trừ ý nghĩa khác; Theo hai cách đó, một từ loại bỏ một ý nghĩa khác, một cách thích hợp.”

Apica avadhāraṇatthe evaṃ-sadde ayamatthayojanā karīyatīti tadapekkhassa sutasaddassa sāvadhāraṇattho vutto ‘‘assavanabhāvapaṭikkhepato’’ti, tadavadhāraṇaphalaṃ dasseti ‘‘anū…pe… dassana’’nti iminā. Savana-saddo cettha bhāvasaddena yogato kammasādhano veditabbo ‘‘suyyatī’’ti. Anūnādhikatāya bhagavato sammukhā sutākārato aviparītaṃ[Pg.151], aviparītassa vā suttassa gahaṇaṃ, tassa nidassanaṃ tathā, iti savanahetu suṇantapuggalasavanavisesavasena ayaṃ yojanā katā.

Hơn nữa, đối với từ evaṃ có nghĩa nhấn mạnh (avadhāraṇatthe evaṃ-sadde), cách áp dụng ý nghĩa này được thực hiện (ayamatthayojanā karīyati). Do đó, ý nghĩa có tính nhấn mạnh (sāvadhāraṇattho) của từ suta, vốn phụ thuộc vào từ đó (tadapekkhassa), đã được nói là “do sự bác bỏ trạng thái không nghe” (assavanabhāvapaṭikkhepato’ti). Ngài chỉ ra kết quả của sự nhấn mạnh đó (tadavadhāraṇaphalaṃ dasseti) bằng câu này: “sự chỉ thị về việc không thiếu…”. Và ở đây, từ savana, do liên kết với từ bhāva, nên được hiểu là một từ tạo theo nghĩa nghiệp cách (kammasādhano veditabbo), như trong “được nghe” (suyyatī’ti). Không thiếu không thừa (anūnādhikatāya), từ sự hiện diện của Đức Thế Tôn (bhagavato sammukhā), theo cách đã được nghe (sutākārato), không sai lệch (aviparītaṃ); hoặc là sự tiếp thu (gahaṇaṃ) kinh điển không sai lệch (aviparītassa suttassa). Đó là sự chỉ thị (tassa nidassanaṃ) về điều đó (tathā). Như vậy, cách giải thích này (ayaṃ yojanā) được thực hiện (katā) do nguyên nhân là việc nghe (savanahetu), theo cách nghe đặc biệt của người nghe (suṇantapuggalasavanavisesavasena).

Evaṃ padattayassa ekena pakārena atthayojanaṃ dassetvā idāni pakārantarenāpi taṃ dassetuṃ ‘‘tathā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tassāti yā bhagavato sammukhā dhammassavanākārena pavattā manodvārikaviññāṇavīthi, tassā. Sā hi nānāppakārena ārammaṇe pavattituṃ samatthā, na sotadvārika viññāṇavīthi ekārammaṇeyeva pavattanato, tathā ceva vuttaṃ ‘‘sotadvārānusārenā’’ti. Tena hi sotadvārikaviññāṇavīthi nivattati. Nānappakārenāti vakkhamānena anekavihitena byañjanatthaggahaṇākārasaṅkhātena nānāvidhena ākārena, etena imissā yojanāya ākārattho evaṃ-saddo gahitoti dasseti. Pavattibhāvappakāsananti pavattiyā atthibhāvappakāsanaṃ. Yasmiṃ pakāre vuttappakārā viññāṇavīthi nānappakārena pavattā, tadeva ārammaṇaṃ sandhāya ‘‘dhammappakāsana’’nti vuttaṃ, na pana sutasaddassa dhammatthaṃ, tena vuttaṃ ‘‘ayaṃ dhammo suto’’ti. Tassā hi viññāṇavīthiyā ārammaṇameva ‘‘ayaṃ dhammo suto’’ti vuccati. Tañca niyamiyamānaṃ yathāvuttāya viññāṇavīthiyā ārammaṇabhūtaṃ suttameva. Ayañhetthātiādi vuttassevatthassa pākaṭīkaraṇaṃ. Tappākaṭīkaraṇattho hettha hi-saddo. Viññāṇavīthiyā karaṇabhūtāya mayā na aññaṃ kataṃ, idaṃ pana ārammaṇaṃ kataṃ. Kiṃ pana tanti ce? Ayaṃ dhammo sutoti. Ayaṃ panetthādhippāyo – ākāratthe evaṃ-sadde ‘‘ekenākārenā’’ti yo ākāro vutto, so atthato sotadvārānusāraviññāṇavīthiyā nānappakārena ārammaṇe pavattibhāvoyeva, tena ca tadārammaṇabhūtassa dhammasseva savanaṃ kataṃ, na aññanti. Evaṃ savanakiriyāya karaṇakattukammaviseso imissā yojanāya dassito.

Sau khi đã trình bày sự giải thích ý nghĩa của ba từ (evaṃ me sutaṃ) bằng một cách, bây giờ để trình bày điều ấy bằng cách khác, (vị Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng “tathā”. Trong đó, câu “tassā” có nghĩa là: của lộ trình tâm ý môn nào đã khởi lên theo cách nghe pháp từ kim khẩu của Đức Thế Tôn. Thật vậy, lộ trình tâm ấy có khả năng khởi lên trên đối tượng bằng nhiều cách khác nhau, không phải lộ trình tâm nhĩ môn, vì (lộ trình tâm nhĩ môn) chỉ khởi lên trên một đối tượng duy nhất, và cũng vì thế đã được nói là “theo sau nhĩ môn”. Do đó, lộ trình tâm nhĩ môn bị loại trừ. Câu “nānappakārena” có nghĩa là: bằng nhiều cách đa dạng được gọi là cách thức nắm bắt văn tự và ý nghĩa, được sắp đặt theo nhiều cách sẽ được nói đến. Bằng từ này, (điều này) cho thấy rằng trong cách giải thích này, từ “evaṃ” có nghĩa là cách thức đã được lấy. Câu “pavatti-bhāva-ppakāsanaṃ” có nghĩa là: sự trình bày về sự hiện hữu của việc khởi lên. Trong cách thức nào mà lộ trình tâm thức có cách thức đã được nói đã khởi lên bằng nhiều cách, nhắm đến chính đối tượng ấy, đã được nói là “sự trình bày về pháp”, chứ không phải nhắm đến ý nghĩa “pháp” của từ “suta”, do đó đã được nói là “pháp này đã được nghe”. Thật vậy, chính đối tượng của lộ trình tâm thức ấy được gọi là “pháp này đã được nghe”. Và điều đó, khi được xác định, chính là bài kinh đã trở thành đối tượng của lộ trình tâm thức đã được nói đến. Câu bắt đầu bằng “ayañh'ettha” là sự làm cho rõ ràng ý nghĩa đã được nói. Ở đây, từ “hi” có nghĩa là làm cho rõ ràng điều đó. Bởi tôi, với lộ trình tâm thức là công cụ, không có (đối tượng) nào khác được tạo ra, nhưng đối tượng này đã được tạo ra. Nếu hỏi, “đó là gì?”, (câu trả lời là) “pháp này đã được nghe”. Đây là chủ ý ở đây: trong từ “evaṃ” có nghĩa là cách thức, cách thức nào đã được nói là “bằng một cách”, cách thức đó, về mặt ý nghĩa, chính là trạng thái khởi lên trên đối tượng bằng nhiều cách của lộ trình tâm thức theo sau nhĩ môn, và bằng cách đó, việc nghe chính pháp đã trở thành đối tượng của nó đã được thực hiện, chứ không phải (việc) khác. Như vậy, sự phân biệt về công cụ, chủ thể, và đối tượng của hành động nghe đã được trình bày trong cách giải thích này.

Aññampi yojanamāha ‘‘tathā’’tiādinā. Nidassanatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā nidassanena ca nidassitabbassāvinābhāvato ‘‘evanti nidassitabbappakāsana’’nti vuttaṃ. Iminā hi tadavinābhāvato evaṃsaddena sakalampi suttaṃ paccāmaṭṭhanti dasseti, sutasaddassa kiriyāparattā, savanakiriyāya ca sādhāraṇaviññāṇappabandhapaṭibaddhattā tasmiñca viññāṇappabandhe [Pg.152] puggalavohāroti vuttaṃ ‘‘puggalakiccappakāsana’’nti. Sādhāraṇaviññāṇappabandho hi paṇṇattiyā idha puggalo nāma, savanakiriyā pana tassa kiccaṃ nāma. Na hi puggalavohārarahite dhammappabandhe savanakiriyā labbhati vohāravisayattā tassā kiriyāyāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Ida’’ntiādi piṇḍatthadassanaṃ mayāti yathāvuttaviññāṇappabandhasaṅkhātapuggalabhūtena mayā. Sutanti savanakiriyāsaṅkhātena puggalakiccena yojitaṃ, imissā pana yojanāya puggalabyāpāravisayassa puggalassa, puggalabyāpārassa ca nidassanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ.

(Ngài) cũng đã nói một cách giải thích khác bằng câu bắt đầu bằng “tathā”. Sau khi lấy từ “evaṃ” với ý nghĩa chỉ thị, và vì sự không thể tách rời của cái được chỉ thị với cái chỉ thị, đã được nói là “evaṃ là sự trình bày về cái được chỉ thị”. Thật vậy, bằng câu này, (điều này) cho thấy rằng vì sự không thể tách rời với điều đó, bằng từ “evaṃ”, (ngài) đã tóm lược toàn bộ bài kinh. Vì từ “suta” theo sau hành động (nghe), và vì hành động nghe có liên quan đến dòng tâm thức chung (với cá nhân), và vì trong dòng tâm thức đó có sự gọi tên là “cá nhân”, đã được nói là “sự trình bày về phận sự của cá nhân”. Thật vậy, dòng tâm thức chung, ở đây, theo quy ước, được gọi là cá nhân, còn hành động nghe được gọi là phận sự của cá nhân đó. Thật vậy, trong dòng pháp không có sự gọi tên là “cá nhân”, hành động nghe không thể có được, vì hành động đó là đối tượng của sự quy ước, nên được hiểu như vậy. Câu bắt đầu bằng “idaṃ” là sự trình bày ý nghĩa tóm tắt. Câu “mayā” có nghĩa là: bởi tôi, người đã trở thành cá nhân được gọi là dòng tâm thức đã được nói đến. Câu “sutaṃ” có nghĩa là: được kết hợp với phận sự của cá nhân được gọi là hành động nghe. Nhưng trong cách giải thích này, sự chỉ thị về cá nhân là đối tượng của hoạt động của cá nhân, và về hoạt động của cá nhân đã được thực hiện, nên được hiểu như vậy.

Ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā purimayojanāya aññathāpi atthayojanaṃ dassetuṃ ‘‘tathā’’tiādi vuttaṃ. Cittasantānassāti yathāvuttaviññāṇappabandhassa. Nānākārappavattiyāti nānappakārena ārammaṇe pavattiyā. Nānappakāraṃ atthabyañjanassa gahaṇaṃ, nānappakārassa vā atthabyañjanassa gahaṇaṃ tathā, tatoyeva sā ‘‘ākārapaññattī’’ti vuttāti tadevatthaṃ samattheti ‘‘evanti hī’’tiādinā. Ākārapaññattīti ca upādāpaññattiyeva, dhammānaṃ pana pavattiākāramupādāya paññattattā tadaññāya upādāpaññattiyā visesanatthaṃ ‘‘ākārapaññattī’’ti vuttā visayaniddesoti uppattiṭṭhānaniddeso. Sotabbabhūto hi dhammo savanakiriyākattubhūtassa puggalassa savanakiriyāvasena pavattiṭṭhānaṃ kiriyāya kattukammaṭṭhattā tabbasena ca tadādhārassāpi dabbassa ādhārabhāvassa icchitattā, idha pana kiriyāya kattupavattiṭṭhānabhāvo icchitoti kammameva ādhāravasena vuttaṃ, tenāha ‘‘kattu visayaggahaṇasanniṭṭhāna’’nti, ārammaṇameva vā visayo. Ārammaṇañhi tadārammaṇikassa pavattiṭṭhānaṃ. Evampi hi attho suviññeyyataro hoti. Yathāvuttavacane piṇḍatthaṃ dassetuṃ ‘‘ettāvatā’’tiādi vuttaṃ. Ettāvatā ettakena yathāvuttatthena padattayena, kataṃ hotīti sambandho. Nānākārappavattenāti nānappakārena ārammaṇe pavattena. Cittasantānenāti yathāvuttaviññāṇavīthisaṅkhātena cittappabandhena. Gahaṇasadde cetaṃ karaṇaṃ. Cittasantānavinimuttassa kassaci kattu paramatthato abhāvepi saddavohārena buddhiparikappitabhedavacanicchāya cittasantānato aññamiva taṃsamaṅgiṃ katvā abhedepi bhedavohārena ‘‘cittasantānena taṃsamaṅgino’’ti vuttaṃ. Vohāravisayo hi saddo nekantaparamatthikoti [Pg.153] (kārakarūpasiddhiyaṃ yo kāreti sahetusuttaṃ passitabbaṃ) savanakiriyāvisayopi sotabbadhammo savanakiriyāvasena pavattacittasantānassa idha paramatthato kattubhāvato tassa visayoyevāti vuttaṃ ‘‘kattu visayaggahaṇasanniṭṭhāna’’nti.

Lấy evaṃ-sadda chỉ có nghĩa là thể cách (ākāra), để trình bày sự phối hợp ý nghĩa (atthayojana) theo cách khác với sự phối hợp trước đó, nên đã nói "tathā" v.v... Cittasantānassa nghĩa là dòng tương tục của thức đã được nói đến. Nānākārappavattiyā nghĩa là do sự diễn tiến trên đối tượng theo nhiều thể cách khác nhau. Sự nắm bắt văn và nghĩa theo nhiều thể cách khác nhau, hoặc sự nắm bắt văn và nghĩa của nhiều thể cách khác nhau là như vậy. Chính vì thế, nó được gọi là "ākārapaññatti" (chế định về thể cách). Ngài xác lập chính ý nghĩa ấy bằng câu "evaṃ hi" v.v... Và ākārapaññatti chính là upādāpaññatti (y sinh chế định), nhưng vì được chế định y vào thể cách diễn tiến của các pháp, nên nó được gọi là "ākārapaññatti" để phân biệt với các upādāpaññatti khác. Visayaniddeso là sự chỉ định nơi phát sanh. Quả vậy, pháp cần được nghe là nơi diễn tiến (pavattiṭṭhāna) cho người làm tác nhân của hành động nghe, tùy theo hành động nghe, vì hành động đứng trên tác nhân và đối tượng, và tùy theo đó, thực thể làm nền tảng cho chúng cũng được muốn hiểu là nền tảng. Nhưng ở đây, điều được muốn nói là (pháp) trở thành nơi diễn tiến cho tác nhân của hành động, nên đối tượng (kamma) được nói theo nghĩa là nền tảng (ādhāra). Do đó, ngài nói "sự xác quyết về việc nắm bắt đối tượng của tác nhân". Hoặc visaya chính là đối tượng (ārammaṇa). Quả vậy, đối tượng là nơi diễn tiến của tâm lấy nó làm đối tượng. Theo cách này, ý nghĩa cũng trở nên dễ hiểu hơn. Để trình bày ý nghĩa tóm tắt trong lời đã nói, ngài nói "ettāvatā" v.v... Cần phải liên kết như sau: "được thực hiện (kataṃ hoti) bởi ba từ (padattayena) với chừng ấy (ettāvatā, ettakena) ý nghĩa đã được nói đến". Nānākārappavattena nghĩa là "bởi (tâm) diễn tiến trên đối tượng theo nhiều thể cách khác nhau". Cittasantānena nghĩa là "bởi dòng tương tục của tâm được gọi là lộ trình thức đã được nói đến". Và từ này là công cụ cách (karaṇa) trong từ gahaṇa. Mặc dù trên phương diện chân đế không có một tác nhân nào tách rời khỏi dòng tương tục của tâm, nhưng do ước muốn nói về sự phân biệt được tưởng định bởi trí tuệ theo cách dùng từ ngữ thông thường, ngài xem người sở hữu dòng tâm ấy như một thực thể khác với dòng tâm, và mặc dù không có sự khác biệt, ngài vẫn nói "bởi dòng tâm của người sở hữu nó" theo cách dùng từ ngữ phân biệt. Quả vậy, từ ngữ là đối tượng của cách dùng thông thường, không hoàn toàn thuộc về chân đế. Pháp cần được nghe, vốn là đối tượng của hành động nghe, cũng chính là đối tượng (visaya) của dòng tâm diễn tiến tùy theo hành động nghe, vì ở đây, trên phương diện chân đế, (dòng tâm ấy) có vai trò là tác nhân. Do đó, ngài nói "sự xác quyết về việc nắm bắt đối tượng của tác nhân".

Apica savanavasena cittappavattiyā eva savanakiriyābhāvato taṃvasena tadaññanāmarūpadhammasamudāyabhūtassa taṃkiriyākattu ca visayo hotīti katvā tathā vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – purimanaye savanakiriyā, takkattā ca paramatthato tathāpavattacittasantānameva, tasmā kiriyāvisayopi ‘‘kattu visayo’’ti vutto. Pacchimanaye pana tathāpavattacittasantānaṃ kiriyā, tadaññadhammasamudāyo pana kattā, tasmā kāmaṃ ekantato kiriyāvisayoyevesa dhammo, tathāpi kiriyāvasena ‘‘tabbantakattu visayo’’ti vuttoti. Taṃsamaṅginoti tena cittasantānena samaṅgino. Kattūti kattārassa. Visayoti ārammaṇavasena pavattiṭṭhānaṃ, ārammaṇameva vā. Sutākārassa ca therassa sammā nicchitabhāvato ‘‘gahaṇasanniṭṭhāna’’nti vuttaṃ.

Lại nữa, vì chính sự diễn tiến của tâm theo cách nghe là hành động nghe, và tùy theo đó, (pháp) cũng là đối tượng của tác nhân của hành động ấy, tức là người được tạo thành từ tập hợp danh-sắc pháp khác với (dòng tâm) đó; vì vậy, đã được nói như thế. Điều này được nói ra có nghĩa là: theo phương pháp trước, hành động nghe và tác nhân của nó, trên phương diện chân đế, chính là dòng tâm diễn tiến như vậy; do đó, đối tượng của hành động cũng được gọi là "đối tượng của tác nhân". Nhưng theo phương pháp sau, dòng tâm diễn tiến như vậy là hành động, còn tập hợp các pháp khác là tác nhân; do đó, dù cho pháp này chắc chắn là đối tượng của hành động, tuy nhiên, tùy theo hành động, nó được gọi là "đối tượng của tác nhân sở hữu hành động ấy". Taṃsamaṅgino nghĩa là "của người sở hữu dòng tâm ấy". Kattū nghĩa là "của tác nhân". Visayo nghĩa là nơi diễn tiến theo nghĩa đối tượng, hoặc chính là đối tượng. Và vì Trưởng lão có thể cách nghe đã xác quyết một cách đúng đắn, nên được nói là "sự xác quyết về việc nắm bắt".

Aparo nayo – yassa…pe… ākārapaññattīti ākāratthena evaṃ-saddena yojanaṃ katvā tadeva avadhāraṇatthampi gahetvā imasmiṃyeva naye yojetuṃ ‘‘gahaṇaṃ kataṃ’’ icceva avatvā ‘‘gahaṇasanniṭṭhānaṃ kata’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Avadhāraṇena hi sanniṭṭhānamidhādhippetaṃ, tasmā ‘‘ettāvatā’’tiādinā avadhāraṇatthampi evaṃ-saddaṃ gahetvā ayameva yojanā katāti dassetīti veditabbaṃ, imissā pana yojanāya gahaṇākāragāhakatabbisayavisesanidassanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ.

Một phương pháp khác: Sau khi thực hiện sự phối hợp với evaṃ-sadda có nghĩa là thể cách (trong câu yassa...pe...ākārapaññatti), và lấy chính từ đó cũng có nghĩa là nhấn mạnh (avadhāraṇa) để phối hợp trong chính phương pháp này, không chỉ nói là "việc nắm bắt đã được thực hiện", mà cần phải hiểu rằng đã được nói là "sự xác quyết về việc nắm bắt đã được thực hiện". Quả vậy, ở đây sự xác quyết (sanniṭṭhāna) được ngụ ý bởi sự nhấn mạnh (avadhāraṇa). Do đó, cần phải biết rằng ngài trình bày rằng "chính sự phối hợp này đã được thực hiện" bằng cách lấy evaṃ-sadda cũng có nghĩa là nhấn mạnh trong câu "ettāvatā" v.v... Nhưng cần phải hiểu rằng, với sự phối hợp này, sự trình bày về sự phân biệt đối tượng của người nắm bắt, thể cách nắm bắt, và việc nắm bắt đã được thực hiện.

Aññampi yojanamāha ‘‘atha vā’’tiādinā. Pubbe attanā sutānaṃ nānāvihitānaṃ suttasaṅkhātānaṃ atthabyañjanānaṃ upadhāritarūpassa ākārassa nidassanassa, avadhāraṇassa vā pakāsanasabhāvo evaṃ-saddoti tadākārādibhūtassa upadhāraṇassa puggalapaññattiyā upādānabhūtadhammappabandhabyāpāratāya ‘‘puggalakiccaniddeso’’ti vuttaṃ attanā sutānañhi atthabyañjanānaṃ puna upadhāraṇaṃ ākārādittayaṃ, tañca evaṃ-saddassa attho. So pana yaṃ dhammappabandhaṃ upādāya puggalapaññatti pavattā, tassa byāpārabhūtaṃ kiccameva[Pg.154], tasmā evaṃ-saddena puggalakiccaṃ niddisīyatīti. Kāmaṃ savanakiriyā puggalabyāpāropi avisesena, tathāpi visesato viññāṇabyāpārovāti vuttaṃ ‘‘viññāṇakiccaniddeso’’ti. Tathā hi puggalavādīnampi savanakiriyā viññāṇanirapekkhā natthi savanādīnaṃ visesato viññāṇabyāpārabhāvena icchitattā. Meti saddappavattiyā ekanteneva sattavisayattā, viññāṇakiccassa ca sattaviññāṇānamabhedakaraṇavasena tattheva samodahitabbato ‘‘ubhayakiccayuttapuggalaniddeso’’ti vuttaṃ. ‘‘Aya’’ntiādi tappākaṭīkaraṇaṃ. Ettha hi savanakiccaviññāṇasamaṅgināti evaṃ-saddena niddiṭṭhaṃ puggalakiccaṃ sandhāya vuttaṃ, taṃ pana puggalassa savanakiccaviññāṇasamaṅgībhāvena puggalakiccaṃ nāmāti dassetuṃ ‘‘puggalakiccasamaṅginā’’ti avatvā ‘‘savanakiccaviññāṇasamaṅginā’’ti āha, tasmā ‘‘puggalakicca’’nti niddiṭṭhasavanakiccavatā viññāṇena samaṅgināti attho. Viññāṇavasena, laddhasavanakiccavohārenāti ca sutasaddena niddiṭṭhaṃ viññāṇakiccaṃ sandhāya vuttaṃ. Savanameva kiccaṃ yassāti tathā. Savanakiccanti vohāro savanakiccavohāro, laddho so yenāti tathā. Laddhasavanakiccavohārena viññāṇasaṅkhātena vasena sāmatthiyenāti attho. Ayaṃ pana sambandho – savanakiccaviññāṇasamaṅginā puggalena mayā laddhasavanakiccavohārena viññāṇavasena karaṇabhūtena sutanti.

Ngài nói lên một cách giải thích khác bằng câu bắt đầu là “atha vā”. Từ “evaṃ” có bản chất biểu thị cách thức, sự chỉ dẫn, hoặc sự xác định của hình thức đã được ghi nhớ về nghĩa và văn cú của các kinh đa dạng đã được chính mình nghe trước đây. Do là sự tác nghiệp của dòng pháp làm nhân chấp thủ cho chế định về cá nhân của sự ghi nhớ vốn là cách thức ấy v.v., nên được gọi là “sự trình bày phận sự của cá nhân”. Quả vậy, sự ghi nhớ lại nghĩa và văn cú đã được chính mình nghe là bộ ba cách thức v.v., và đó là ý nghĩa của từ “evaṃ”. Hơn nữa, ý nghĩa ấy chính là phận sự vốn là sự tác nghiệp của dòng pháp ấy, nương vào đó mà chế định về cá nhân được khởi lên. Do đó, phận sự của cá nhân được trình bày bằng từ “evaṃ”. Mặc dù hành động nghe một cách tổng quát cũng là sự tác nghiệp của cá nhân, tuy nhiên, vì một cách đặc biệt nó là sự tác nghiệp của thức, nên được gọi là “sự trình bày phận sự của thức”. Thật vậy, ngay cả đối với các vị Puggala-vādin, hành động nghe không thể độc lập với thức, vì việc nghe v.v. được mong muốn một cách đặc biệt là sự tác nghiệp của thức. Do sự khởi lên của từ “me” chắc chắn có đối tượng là chúng sanh, và do phận sự của thức nên được bao gồm ngay trong đó theo cách không phân biệt giữa chúng sanh và thức, nên được gọi là “sự trình bày về cá nhân được liên kết với cả hai phận sự”. Câu bắt đầu bằng “Ayaṃ” là để làm rõ điều đó. Ở đây, câu “savanakiccaviññāṇasamaṅginā” được nói liên quan đến phận sự của cá nhân được trình bày bằng từ “evaṃ”. Hơn nữa, để chỉ ra rằng phận sự của cá nhân đó là do cá nhân có sự thành tựu thức có phận sự nghe, ngài đã nói “savanakiccaviññāṇasamaṅginā” thay vì nói “puggalakiccasamaṅginā”. Do đó, ý nghĩa là “thành tựu với thức có phận sự nghe đã được trình bày” là “phận sự của cá nhân”. Và câu “viññāṇavasena, laddhasavanakiccavohārenāti” được nói liên quan đến phận sự của thức được trình bày bằng từ “suta”. Cái mà có phận sự chính là nghe, nên như vậy. Cách gọi “có phận sự nghe” là savanakiccavohāro; cái mà đã được cách gọi đó, nên như vậy. Ý nghĩa là: bằng năng lực, tức là bằng cái được gọi là thức, mà đã có được cách gọi là “có phận sự nghe”. Hơn nữa, đây là mối liên hệ: “đã được nghe” (sutaṃ) bởi tôi (mayā), là cá nhân (puggalena) thành tựu với thức có phận sự nghe (savanakiccaviññāṇasamaṅginā), thông qua năng lực của thức (viññāṇavasena) vốn là công cụ (karaṇabhūtena) đã có được cách gọi là “có phận sự nghe” (laddhasavanakiccavohārena).

Apica ‘‘eva’’nti saddassattho avijjamānapaññatti, ‘‘suta’’nti saddassattho vijjamānapaññatti, tasmā te tathārūpapaññatti upādānabhūtapuggalabyāpārabhāveneva dassento āha ‘‘evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso’’ti. Na hi paramatthatoyeva niyamiyamāne sati puggalakiccaviññāṇakiccavasena ayaṃ vibhāgo labbhatīti. Imissā pana yojanāya kattubyāpārakaraṇabyāpārakattuniddeso katoti veditabbo.

Lại nữa, ý nghĩa của từ “evaṃ” là chế định phi hiện hữu, ý nghĩa của từ “sutaṃ” là chế định hiện hữu. Do đó, khi chỉ ra những điều ấy chính là do sự tác nghiệp của cá nhân làm nhân chấp thủ cho loại chế định như vậy, ngài đã nói: “Evaṃ là sự trình bày phận sự của cá nhân. Sutaṃ là sự trình bày phận sự của thức”. Quả vậy, khi được xác định chỉ theo nghĩa chân đế, sự phân biệt này theo phận sự của cá nhân và phận sự của thức không thể có được. Hơn nữa, cần phải hiểu rằng trong cách giải thích này, sự trình bày về tác nghiệp của chủ thể, tác nghiệp của công cụ, và chủ thể đã được thực hiện.

Sabbassāpi saddādhigamanīyassa atthassa paññattimukheneva paṭipajjitabbattā, sabbāsañca paññattīnaṃ vijjamānādivasena chasu paññattibhedesu antogadhattā tāsu ‘‘eva’’ntiādīnaṃ paññattīnaṃ sarūpaṃ niddhāretvā dassento ‘‘evanti cā’’tiādimāha. Tattha ‘‘eva’’nti ca ‘‘me’’ti ca vuccamānassa atthassa ākārādibhūtassa dhammānaṃ asallakkhaṇabhāvato avijjamānapaññattibhāvoti āha ‘‘saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññattī’’ti. Saccikaṭṭhaparamatthavasenāti [Pg.155] ca bhūtatthauttamatthavasenāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo māyāmarīciādayo viya abhūtattho, anussavādīhi gahetabbo viya anuttamattho ca na hoti, so rūpasaddādisabhāvo, ruppanānubhavanādisabhāvo vā attho ‘‘saccikaṭṭho, paramattho’’ti ca vuccati, ‘‘evaṃ me’’ti padānaṃ pana attho abhūtattā, anuttamattā ca na tathā vuccati, tasmā bhūtatthauttamatthasaṅkhātena saccikaṭṭhaparamatthavasena visesanabhūtena avijjamānapaññattiyevāti. Etena ca visesanena bālajanehi ‘‘atthī’’ti parikappitaṃ paññattimattaṃ nivatteti. Tadevatthaṃ pākaṭaṃ karoti, hetunā vā sādheti ‘‘kiñhettha ta’’ntiādinā. Yaṃ dhammajātaṃ, atthajātaṃ vā ‘‘eva’’nti vā ‘‘me’’ti vā niddesaṃ labhetha, taṃ ettha rūpaphassādidhammasamudāye, ‘‘evaṃ me’’ti padānaṃ vā atthe. Paramatthato na atthīti yojanā. Rūpaphassādibhāvena niddiṭṭho paramatthato ettha attheva, ‘‘evaṃ me’’ti pana niddiṭṭho natthīti adhippāyo. Sutanti pana saddāyatanaṃ sandhāyāha ‘‘vijjamānapaññattī’’ti. ‘‘Saccikaṭṭhaparamatthavasenā’’ti cettha adhikāro. ‘‘Yañhī’’tiādi tappākaṭīkaraṇaṃ, hetudassanaṃ vā. Yaṃ taṃ saddāyatanaṃ sotena sotadvārena, tannissitaviññāṇena vā upaladdhaṃ adhigamitabbanti attho. Tena hi saddāyatanamidha gahitaṃ kammasādhanenāti dasseti.

Do tất cả ý nghĩa có thể được hiểu qua lời nói phải được biết đến chỉ qua phương tiện chế định, và do tất cả các chế định đều được bao gồm trong sáu loại chế định theo cách hiện hữu v.v., khi xác định và chỉ ra bản chất của các chế định như “evaṃ” v.v. trong số đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “evanti ca”. Trong đó, do ý nghĩa được nói đến là “evaṃ” và “me”, vốn là cách thức v.v., không có đặc tính của các pháp, nên nó là chế định phi hiện hữu. Ngài nói: “là chế định phi hiện hữu theo nghĩa chân thật, nghĩa tối hậu”. Và “theo nghĩa chân thật, nghĩa tối hậu” có nghĩa là “theo nghĩa có thật, nghĩa cao tột”. Điều này được nói ra như sau: Ý nghĩa nào không phải là không có thật như ảo ảnh, ảo giác v.v., và không phải là không cao tột như điều có thể được tiếp thu qua truyền khẩu v.v., ý nghĩa đó, có bản chất là sắc, thanh v.v., hoặc có bản chất là hoại diệt, cảm thọ v.v., được gọi là “chân thật” và “tối hậu”. Nhưng ý nghĩa của các từ “evaṃ me” không được gọi như vậy vì nó không có thật và không cao tột. Do đó, nó chỉ là chế định phi hiện hữu theo nghĩa chân thật, nghĩa tối hậu, vốn là tính từ được gọi là nghĩa có thật, nghĩa cao tột. Và bằng tính từ này, ngài loại bỏ chế định đơn thuần được kẻ phàm phu tưởng tượng là “có thật”. Ngài làm rõ chính ý nghĩa đó, hoặc chứng minh bằng lý do với câu bắt đầu là “kiñhettha taṃ”. Bất cứ loại pháp nào, hay loại ý nghĩa nào, có thể nhận được sự trình bày là “evaṃ” hay “me”, cái đó không tồn tại theo nghĩa tối hậu trong tập hợp các pháp như sắc, xúc v.v. này, hoặc trong ý nghĩa của các từ “evaṃ me”. Đây là cách giải thích. Ý nghĩa được trình bày là bản chất của sắc, xúc v.v. thì thực sự tồn tại theo nghĩa tối hậu ở đây, nhưng ý nghĩa được trình bày là “evaṃ me” thì không tồn tại. Đây là chủ ý. Hơn nữa, liên quan đến “sutaṃ”, ngài nói “là chế định hiện hữu” nhắm đến thanh xứ. Và ở đây, từ “saccikaṭṭhaparamatthavasena” được áp dụng theo. Câu bắt đầu bằng “Yañhi” là để làm rõ điều đó, hoặc là sự chỉ ra lý do. Ý nghĩa là: thanh xứ nào được nhận biết, được hiểu biết bằng tai, tức là nhĩ môn, hoặc bằng thức nương vào đó. Do đó, ngài chỉ ra rằng ở đây thanh xứ được hiểu theo nghĩa nghiệp cách (kammasādhana).

Evaṃ aṭṭhakathānayena paññattisarūpaṃ niddhāretvā idāni aṭṭhakathāmuttakenāpi nayena vuttesu chasu paññattibhedesu ‘‘eva’’ntiādīnaṃ paññattīnaṃ sarūpaṃ niddhārento ‘‘tathā’’tiādimāha. Upādāpaññatti ādayo hi porāṇaṭṭhakathāto muttā saṅgahakāreneva ācariyena vuttā. Vitthāro abhidhammaṭṭhakathāya gahetabbo. Taṃ tanti taṃ taṃ dhammajātaṃ, sotapathamāgate dhamme upādāya tesaṃ upadhāritākāranidassanāvadhāraṇassa paccāmasanavasena evanti ca sasantatipariyāpanne khandhe upādāya meti ca vattabbattāti attho. Rūpavedanādibhedehi dhamme upādāya nissāya kāraṇaṃ katvā paññatti upādāpaññatti yathā ‘‘tāni tāni aṅgāni upādāya ratho gehaṃ, te te rūparasādayo upādāya ghaṭo paṭo, candimasūriyaparivattādayo upādāya kālo disā’’tiādi. Paññapetabbaṭṭhena cesā paññatti nāma, na paññāpanaṭṭhena. Yā pana tassa atthassa paññāpanā, ayaṃ avijjamānapaññattiyeva. Diṭṭhādīni upanidhāya [Pg.156] vattabbatoti diṭṭhamutaviññāte upanidhāya upatthambhaṃ katvā apekkhitvā vattabbattā. Diṭṭhādisabhāvavirahite saddāyatane vattamānopi hi sutavohāro ‘‘dutiyaṃ tatiya’’ntiādiko viya paṭhamādīni diṭṭhamutaviññāte apekkhitvā pavatto ‘‘upanidhāpaññatī’’ti vuccate. Sā panesā anekavidhā tadaññapekkhūpanidhā hatthagatūpanidhā sampayuttūpanidhāsamāropitūpanidhā avidūragatūpanidhā paṭibhāgūpanidhā tabbahulūpanidhātabbisiṭṭhūpanidhā’’tiādinā. Tāsu ayaṃ ‘‘dutiyaṃ tatiya’’ntiādikā viya paṭhamādīnaṃ diṭṭhādīnaṃ aññamaññamapekkhitvā vuttattā tadaññapekkhūpanidhāpaññatti nāma.

Sau khi đã xác định bản chất của chế định theo phương pháp sớ giải như vậy, bây giờ, trong khi xác định bản chất của các chế định như là "evaṃ", v.v., trong sáu loại chế định đã được nói đến theo phương pháp cũng đã thoát khỏi (phương pháp của) sớ giải, (vị sớ giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng "tathā". Quả vậy, các chế định như là upādāpaññatti (chế định y chỉ) đã thoát khỏi sớ giải xưa, đã được vị đạo sư, chính là tác giả bộ Tập Yếu, nói đến. Phần chi tiết nên được lấy từ sớ giải A-tỳ-đàm. "Taṃ taṃ" là các loại pháp ấy; do sự xem xét lại sự xác định, sự chỉ ra, và sự quyết định về trạng thái đã được nắm giữ của các pháp đã đến trong lộ trình của tai, và vì có thể được nói đến là "evaṃ", và y vào các uẩn thuộc dòng tương tục của chính mình, (có thể được nói đến là) "me" (của tôi), đó là ý nghĩa. Chế định y vào, nương vào, lấy làm nguyên nhân các pháp có sự phân biệt như sắc, thọ, v.v., là upādāpaññatti (chế định y chỉ), ví như "y vào các bộ phận ấy, (có chế định) xe, nhà; y vào các sắc, vị ấy, (có chế định) bình, vải; y vào sự xoay vần của mặt trăng, mặt trời, v.v., (có chế định) thời gian, phương hướng", v.v. Và chế định này được gọi là chế định theo nghĩa là đối tượng được biểu thị, không phải theo nghĩa là sự biểu thị. Còn sự biểu thị ý nghĩa ấy, đây chính là chế định phi hữu. "Vì có thể được nói đến bằng cách đối chiếu với những gì đã thấy, v.v." có nghĩa là vì có thể được nói đến bằng cách đối chiếu, làm chỗ dựa, và xem xét đến những gì đã được thấy, nghe, biết. Quả vậy, ngay cả khi hiện hành trong thanh xứ, nơi không có bản chất của cái thấy, v.v., cách nói thông thường về "nghe" đã khởi lên do xem xét đến những cái thứ nhất, v.v., đã được thấy, nghe, biết, giống như "thứ hai, thứ ba", v.v., được gọi là "upanidhāpaññatti" (chế định đối chiếu). Và chế định này có nhiều loại, qua các câu như "tadaññapekkhūpanidhā (chế định đối chiếu tương đối), hatthagatūpanidhā (chế định đối chiếu trong tầm tay), sampayuttūpanidhā (chế định đối chiếu tương ưng), samāropitūpanidhā (chế định đối chiếu áp đặt), avidūragatūpanidhā (chế định đối chiếu không xa), paṭibhāgūpanidhā (chế định đối chiếu tương đương), tabbahulūpanidhā (chế định đối chiếu theo số đông), tabbisiṭṭhūpanidhā (chế định đối chiếu theo sự đặc thù)". Trong số đó, chế định này, giống như "thứ hai, thứ ba", v.v., vì được nói ra do xem xét lẫn nhau đến những cái thứ nhất, v.v., đã được thấy, v.v., nên được gọi là tadaññapekkhūpanidhāpaññatti (chế định đối chiếu tương đối).

Evaṃ paññattiyāpi atthādhigamanīyatāsaṅkhātaṃ dassetabbatthaṃ dassetvā idāni saddasāmatthiyena dīpetabbamatthaṃ niddhāretvā dīpento ‘‘ettha cā’’tiādimāha. Etthāti etasmiṃ vacanattaye. Ca-saddo upanyāso atthantaraṃ ārabhitukāmena yojitattā. ‘‘Suta’’nti vutte asutaṃ na hotīti pakāsitoyamattho, tasmā tathā suta-saddena pakāsitā attanā paṭividdhasuttassa pakāravisesā ‘‘eva’’nti therena paccāmaṭṭhāti tena evaṃ-saddena asammoho dīpito nāma, tenāha ‘‘evanti vacanena asammohaṃ dīpetī’’ti. Asammohanti ca yathāsute sutte asammohaṃ. Tadeva yuttiyā, byatirekena ca samatthehi ‘‘na hī’’tiādinā vakkhamānañca suttaṃ nānappakāraṃ duppaṭividdhañca. Evaṃ nānappakāre duppaṭividdhe sutte kathaṃ sammūḷho nānappakārapaṭivedhasamattho bhavissati. Imāya yuttiyā, iminā ca byatirekena therassa tattha asammūḷhabhāvasaṅkhāto dīpetabbo attho viññāyatīti vuttaṃ hoti. Evamīdisesu yathārahaṃ. Bhagavato sammukhā sutākārassa yāthāvato upari therena dassiyamānattā ‘‘suttassa asammosaṃ dīpetī’’ti vuttaṃ. Kālantarenāti sutakālato aparena kālena. Yassa…pe… paṭijānāti, therassa pana suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasā viya anassamānaṃ asammuṭṭhaṃ tiṭṭhati, tasmā so evaṃ paṭijānātīti vuttaṃ hoti. Evaṃ dīpitena pana atthena kiṃ pakāsitanti āha ‘‘iccassā’’tiādi. Tattha iccassāti iti assa, tasmā asammohassa, asammosassa ca dīpitattā assa therassapaññāsiddhītiādinā sambandho. Asammohenāti sammohābhāvena. Paññāvajjitasamādhiādidhammajātena taṃsampayuttāya paññāya [Pg.157] siddhi sahajātādisattiyā sijjhanato. Sammohapaṭipakkhena vā paññāsaṅkhātena dhammajātena. Savanakālasambhūtāya hi paññāya taduttarikālapaññāsiddhi upanissayādikoṭiyā sijjhanato. Itaratthāpi yathārahaṃ nayo netabbo.

Sau khi đã chỉ ra ý nghĩa cần được trình bày, được gọi là khả năng liễu tri ý nghĩa, ngay cả đối với chế định như vậy, bây giờ, trong khi xác định và làm sáng tỏ ý nghĩa cần được trình bày bằng năng lực của từ ngữ, (vị sớ giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng "ettha ca". "Ettha" là trong ba từ này. Từ "ca" là sự giới thiệu, vì được sử dụng bởi người muốn bắt đầu một ý nghĩa khác. Khi nói "sutaṃ" (đã nghe), ý nghĩa được làm sáng tỏ là "không phải là không nghe"; do đó, các loại đặc biệt của bài kinh đã được chính ngài thấu triệt, được biểu thị bằng từ "sutaṃ" như vậy, đã được Trưởng lão xem xét lại bằng từ "evaṃ"; do đó, bằng từ "evaṃ" ấy, sự không mê mờ được gọi là đã được trình bày. Vì thế, ngài nói "bằng lời nói 'evaṃ', ngài trình bày sự không mê mờ". Và "asammohaṃ" là sự không mê mờ trong bài kinh đã được nghe như thế nào. Hãy chứng minh điều đó bằng lý lẽ và bằng phép loại trừ, với câu bắt đầu bằng "na hi", rằng bài kinh sắp được nói đến có nhiều loại và khó thấu triệt. Trong một bài kinh có nhiều loại và khó thấu triệt như vậy, làm sao một người mê mờ có thể có khả năng thấu triệt nhiều loại? Bằng lý lẽ này và bằng phép loại trừ này, ý nghĩa cần được trình bày, được gọi là trạng thái không mê mờ của Trưởng lão ở đó, được hiểu. Điều này được nói đến. Trong những trường hợp như thế này, (nên hiểu) tùy theo sự thích hợp. Vì cách thức nghe từ sự diện kiến của Đức Thế Tôn sẽ được Trưởng lão trình bày một cách chân thật ở phần sau, nên đã nói rằng "ngài trình bày sự không quên lãng bài kinh". "Kālantarena" là vào một thời điểm khác sau thời điểm nghe. Người nào... (vân vân)... thừa nhận, nhưng đối với Trưởng lão, (giáo pháp) tồn tại không hư hoại, không quên lãng, giống như mỡ sư tử được đặt trong một cái bát vàng, do đó, ngài thừa nhận như vậy. Điều này được nói đến. Nhưng bằng ý nghĩa đã được trình bày như vậy, điều gì được làm sáng tỏ? (Để trả lời), ngài nói câu bắt đầu bằng "iccassa". Ở đó, "iccassa" là "iti assa"; do đó, vì sự không mê mờ và sự không quên lãng đã được trình bày, nên có sự liên kết với câu bắt đầu bằng "sự thành tựu trí tuệ của Trưởng lão ấy". "Asammohena" là do không có sự mê mờ. Sự thành tựu của trí tuệ tương ưng với tập hợp các pháp như định, v.v., được trí tuệ dẫn dắt, là do sự thành tựu bằng năng lực đồng sanh, v.v. Hoặc, bằng loại pháp được gọi là trí tuệ, là đối nghịch của sự mê mờ. Quả vậy, sự thành tựu trí tuệ ở thời điểm sau đó của trí tuệ đã sanh khởi vào lúc nghe là do sự thành tựu ở mức độ cao nhất của duyên y chỉ, v.v. Ở những nơi khác cũng vậy, phương pháp nên được áp dụng tùy theo sự thích hợp.

Evaṃ pakāsitena pana atthena kiṃ vibhāvitanti āha ‘‘tatthā’’tiādi. Tatthāti tesu dubbidhesu dhammesu. Byañjanānaṃ paṭivijjhitabbo ākāro nātigambhīro, yathāsutadhāraṇameva tattha karaṇīyaṃ, tasmā tattha satiyā byāpāro adhiko, paññā pana guṇībhūtāti vuttaṃ ‘‘paññāpubbaṅgamāyā’’tiādi. Paññāya pubbaṅgamā paññāpubbaṅgamāti hi nibbacanaṃ, pubbaṅgamatā cettha padhānabhāvo ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’tiādīsu (dha. pa. 1) viya. Apica yathā cakkhuviññāṇādīsu āvajjanādayo pubbaṅgamā samānāpi tadārammaṇassa avijānanato appadhānabhūtā, evaṃ pubbaṅgamāyapi appadhānatte sati paññāpubbaṅgamā etissāti nibbacanampi yujjati. Pubbaṅgamatā cettha purecāribhāvo. Iti sahajātapubbaṅgamo purejātapubbaṅgamoti duvidhopi pubbaṅgamo idha sambhavati, yathā cettha, evaṃ sati ‘‘pubbaṅgamāyā’’ti etthāpi yathāsambhavamesa nayo veditabbo. Evaṃ vibhāvitena samatthatāvacanena kimanubhāvitanti āha ‘‘tadubhayasamatthatāyogenā’’tiādi. Tattha atthabyañjanasampannassāti atthabyañjanena paripuṇṇassa, saṅkāsanādīhi vā chahi atthapadehi, akkharādīhi ca chahi byañjanapadehi samannāgatassa, atthabyañjanasaṅkhātena vā rasena sādurasassa. Pariyattidhammoyeva navalokuttararatanasannidhānato sattavidhassa, dasavidhassa vā ratanassa sannidhāno koso viyāti dhammakoso, tathā dhammabhaṇḍāgāro, tattha niyuttoti dhammabhaṇḍāgāriko. Atha vā nānārājabhaṇḍarakkhako bhaṇḍāgāriko viyāti bhaṇḍāgāriko, dhammassa anurakkhako bhaṇḍāgārikoti tameva sadisatākāraṇadassanena visesetvā ‘‘dhammabhaṇḍāgāriko’’ti vutto. Yathāha –

Lại nữa, với ý nghĩa đã được trình bày như vậy, điều gì đã được làm sáng tỏ? (Vị ấy) đã nói: “tatthā” v.v… Ở đây, “tatthā” là trong hai loại pháp ấy. Trạng thái cần được thấu triệt của các văn tự không quá sâu sắc, chỉ cần ghi nhớ theo những gì đã nghe là điều cần phải làm ở đó. Do đó, ở đó, sự nỗ lực của niệm là vượt trội, còn trí tuệ thì trở thành phụ thuộc, nên đã được nói: “paññāpubbaṅgamāya” v.v… Thật vậy, cách giải thích là: “trí tuệ đi trước là paññāpubbaṅgamā”. Và ở đây, sự đi trước có nghĩa là sự chủ đạo, giống như trong câu: “các pháp do tâm dẫn đầu” v.v… Hơn nữa, giống như trong các thức như nhãn thức v.v…, các tâm như hướng môn v.v… dù đi trước nhưng không biết đối tượng của các thức ấy nên trở thành không chủ đạo. Cũng vậy, ngay cả khi (trí tuệ) đi trước mà ở trong trạng thái không chủ đạo, thì cách giải thích rằng: “niệm này có trí tuệ đi trước” cũng hợp lý. Và ở đây, sự đi trước có nghĩa là sự đi trước mặt. Do đó, ở đây, cả hai loại đi trước là đồng sanh đi trước và tiền sanh đi trước đều có thể xảy ra. Và như ở đây, cũng vậy, trong câu: “sati pubbaṅgamāya”, phương pháp này cũng cần được hiểu theo cách tương ứng. Với lời nói về năng lực đã được làm sáng tỏ như vậy, điều gì đã được chứng tỏ? (Vị ấy) đã nói: “tadubhayasamatthatāyogena” v.v… Ở đây, “atthabyañjanasampannassa” có nghĩa là đầy đủ về ý nghĩa và văn tự, hoặc là được trang bị sáu loại nghĩa cú như saṅkāsana v.v… và sáu loại văn cú như akkhara v.v…, hoặc là có hương vị ngon ngọt bởi hương vị được gọi là ý nghĩa và văn tự. Chỉ có Pháp học, do là nơi chứa đựng chín loại bảo vật siêu thế, giống như kho tàng là nơi chứa đựng bảy loại hoặc mười loại bảo vật, nên được gọi là kho tàng Pháp. Cũng vậy, là kho chứa Pháp. Người được bổ nhiệm ở đó được gọi là người quản lý kho Pháp. Hoặc là, giống như người quản lý kho tàng trông coi các kho tàng khác nhau của vua, nên được gọi là người quản lý kho tàng. Người quản lý kho tàng là người bảo vệ Pháp, do đó, bằng cách chỉ ra lý do tương tự ấy, đã đặc biệt gọi là “người quản lý kho Pháp”. Như đã nói:

‘‘Bahussuto dhammadharo, sabbapāṭhī ca sāsane;

Ānando nāma nāmena, dhammārakkho tavaṃ mune’’ti. (apa. 1.542);

“Bậc đa văn, người trì Pháp, và thông thuộc mọi bài kinh trong giáo pháp; tên là Ānanda, bậc Mâu-ni, ngài là người bảo vệ Pháp.”

Aññathāpi dīpetabbamatthaṃ dīpeti ‘‘aparo nayo’’tiādinā, evaṃ saddena vuccamānānaṃ ākāranidassanāvadhāraṇatthānaṃ aviparītasaddhammavisayattā tabbisayehi [Pg.158] tehi atthehi yoniso manasikārassa dīpanaṃ yuttanti vuttaṃ ‘‘yoni…pe… dīpetī’’ti. ‘‘Ayoniso’’tiādinā byatirekena ñāpakahetudassanaṃ. Tattha katthaci hi-saddo dissati, so kāraṇe, kasmāti attho, iminā vacaneneva yoniso manasikaroto nānappakārapaṭivedhasambhavato aggi viya dhūmena kāriyena kāraṇabhūto so viññāyatīti tadanvayampi atthāpattiyā dasseti. Esa nayo sabbattha yathārahaṃ. ‘‘Brahmajālaṃ āvuso kattha bhāsita’’ntiādi pucchāvasena adhunā pakaraṇappattassa vakkhamānassa suttassa ‘‘suta’’nti padena vuccamānaṃ bhagavato sammukhā savanaṃ samādhānamantarena na sambhavatīti katvā vuttaṃ ‘‘avikkhepaṃ dīpetī’’ti. ‘‘Vikkhittacittassā’’tiādinā byatirekakāraṇena ñāpakahetuṃ dassetvā tadeva samattheti ‘‘tathā hī’’tiādinā. Sabbasampattiyāti sabbena atthabyañjanadesakapayojanādinā sampattiyā. Kiṃ iminā pakāsitanti āha ‘‘yoniso manasikārena cetthā’’tiādi. Etthāti etasmiṃ dhammadvaye. ‘‘Na hi vikkhittacitto’’tiādinā kāraṇabhūtena avikkhepena, sappurisūpanissayena ca phalabhūtassa saddhammassavanassa siddhiyā eva samatthanaṃ vuttaṃ, avikkhepena pana sappurisūpanissayassa siddhiyā samatthanaṃ na vuttaṃ. Kasmāti ce? Vikkhittacittānaṃ sappurise payirupāsanābhāvassa atthato siddhattā. Atthavaseneva hi so pākaṭoti na vutto.

Vị ấy trình bày ý nghĩa cần được trình bày theo cách khác bằng câu “aparo nayo” v.v… Do các ý nghĩa về trạng thái, ví dụ, và sự xác định, được nói đến bằng từ “evaṃ”, có đối tượng là Chánh pháp không sai lệch, nên việc trình bày về như lý tác ý bằng những ý nghĩa ấy có đối tượng như vậy là hợp lý, do đó đã nói: “yoni…pe… dīpeti”. Bằng câu “ayoniso” v.v…, đó là sự chỉ ra nguyên nhân nhận biết bằng cách phủ định. Ở một vài nơi, thấy có từ “hi”, từ đó có nghĩa là nguyên nhân, tức là “tại sao”. Chỉ bằng lời nói này, do có thể có sự thấu triệt nhiều loại khác nhau đối với người như lý tác ý, nên nguyên nhân ấy được biết đến qua kết quả, giống như lửa được biết đến qua khói, do đó, vị ấy cũng chỉ ra sự liên quan của nó bằng phương pháp suy diễn. Phương pháp này nên được hiểu tương ứng ở mọi nơi. Do việc nghe trực tiếp từ Đức Thế Tôn, được nói đến bằng từ “suta” của bài kinh sắp được nói đến, đã đến lúc theo bối cảnh qua câu hỏi: “Này hiền giả, kinh Phạm Võng đã được nói ở đâu?” v.v…, không thể xảy ra nếu không có định, nên đã nói: “trình bày sự không tán loạn”. Bằng câu “vikkhittacittassa” v.v…, sau khi chỉ ra nguyên nhân nhận biết bằng nguyên nhân phủ định, vị ấy xác nhận chính điều đó bằng câu “tathā hī” v.v… “Sabbasampattiyā” là sự thành tựu bởi tất cả những điều như ý nghĩa, văn tự, người thuyết giảng, mục đích, v.v… Điều gì được trình bày bằng điều này? Vị ấy nói: “yoniso manasikārena cetthā” v.v… “Etthā” là trong hai pháp này. Bằng câu “na hi vikkhittacitto” v.v…, đã nói về sự xác nhận sự thành tựu của việc nghe Chánh pháp là kết quả, chỉ bằng sự không tán loạn và sự thân cận bậc chân nhân là nguyên nhân. Nhưng không nói về sự xác nhận sự thành tựu của việc thân cận bậc chân nhân bằng sự không tán loạn. Nếu hỏi tại sao? Vì đối với những người có tâm tán loạn, việc không thân cận bậc chân nhân đã được thành tựu về mặt ý nghĩa. Thật vậy, ý nghĩa đó đã rõ ràng chỉ bằng sức mạnh của ý nghĩa, nên không được nói đến.

Etthāha – yathā yoniso manasikārena phalabhūtena attasammāpaṇidhipubbekatapuññatānaṃ kāraṇabhūtānaṃ siddhi vuttā tadavinābhāvato, evaṃ avikkhepena phalabhūtena saddhammassavanasappurisūpanissayānaṃ kāraṇabhūtānaṃ siddhi vattabbā siyā assutavato, sappurisūpanissayavirahitassa ca tadabhāvato. Evaṃ santepi ‘‘na hi vikkhittacitto’’tiādisamatthanavacanena avikkhepena, sappurisūpanissayena ca kāraṇabhūtena saddhammassavanasseva phalabhūtassa siddhi vuttā, kasmā panevaṃ vuttāti? Vuccate – adhippāyantarasambhavato hi tathā siddhi vuttā. Ayaṃ panetthādhippāyo – saddhammassavanasappurisūpanissayā na ekantena avikkhepassa kāraṇaṃ bāhirakāraṇattā, avikkhepo pana sappurisūpanissayo viya saddhammassavanassa ekantakāraṇaṃ ajjhattikakāraṇattā, tasmā ekantakāraṇe honte kimatthiyā anekantakāraṇaṃ pati phalabhāvaparikappanāti tathāyevetassa [Pg.159] siddhi vuttāti. Ettha ca paṭhamaṃ phalena kāraṇassa siddhidassanaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhisabbhāvassa, dutiyaṃ kāraṇena phalassa siddhidassanaṃ ekantavassinā viya meghavuṭṭhānena vuṭṭhipavattiyā.

Ở đây, vị ấy nói: Giống như sự thành tựu của các nguyên nhân là sự tự hướng đến chân chánh và phước đã làm từ trước được nói đến bởi như lý tác ý là kết quả, do sự không thể tách rời của chúng; cũng vậy, sự thành tựu của các nguyên nhân là việc nghe Chánh pháp và thân cận bậc chân nhân nên được nói đến bởi sự không tán loạn là kết quả, vì người không nghe và người không thân cận bậc chân nhân thì không có điều đó. Mặc dù vậy, bằng lời xác nhận “na hi vikkhittacitto” v.v…, sự thành tựu của việc nghe Chánh pháp là kết quả chỉ được nói đến bởi sự không tán loạn và sự thân cận bậc chân nhân là nguyên nhân. Nhưng tại sao lại nói như vậy? Được trả lời: Thật vậy, sự thành tựu được nói như vậy là do có thể có một ý nghĩa khác. Và đây là ý nghĩa ở đây: Việc nghe Chánh pháp và thân cận bậc chân nhân không phải là nguyên nhân tuyệt đối của sự không tán loạn, vì chúng là nguyên nhân bên ngoài. Nhưng sự không tán loạn, giống như sự thân cận bậc chân nhân, là nguyên nhân tuyệt đối của việc nghe Chánh pháp, vì nó là nguyên nhân bên trong. Do đó, khi có nguyên nhân tuyệt đối, tại sao lại phải suy xét đến việc trở thành kết quả đối với nguyên nhân không tuyệt đối? Do đó, sự thành tựu của điều này đã được nói đến như vậy. Và ở đây, trường hợp thứ nhất là sự chỉ ra sự thành tựu của nguyên nhân bằng kết quả, giống như sự tồn tại của mưa ở thượng nguồn (được biết) qua trận lụt của sông. Trường hợp thứ hai là sự chỉ ra sự thành tựu của kết quả bằng nguyên nhân, giống như sự diễn ra của mưa (được biết) qua sự hình thành của mây chắc chắn sẽ mưa.

‘‘Aparo nayo’’tiādinā aññathāpi dīpetabbatthamāha, yasmā na hotīti sambandho. Evanti…pe… nānākāraniddesoti heṭṭhā vuttaṃ, so ca ākāroti sotadvārānusāraviññāṇavīthisaṅkhātassa cittasantānassa nānākārena ārammaṇe pavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇasaṅkhāto so bhagavato vacanassa atthabyañjanappabhedaparicchedavasena sakalasāsanasampattiogāhanākāro. Evaṃ bhaddakoti niravasesaparahitapāripūribhāvakāraṇattā evaṃ yathāvuttena nānatthabyañjanaggahaṇena sundaro seṭṭho, samāsapadaṃ vā etaṃ evaṃ īdiso bhaddo yassāti katvā. Na paṇihito appaṇihito, sammā appaṇi hito attā yassāti tathā, tassa. Pacchimacakkadvayasampattinti attasammāpaṇidhipubbekatapuññatāsaṅkhātaguṇadvayasampattiṃ. Guṇasseva hi aparāparavuttiyā pavattanaṭṭhena cakkabhāvo. Caranti vā etena sattā sampattibhavaṃ, sampattibhavesūti vā cakkaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘cattārimāni bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’tiādi (a. ni. 4.31) pacchimabhāvo cettha desanākkamavaseneva. Purimacakkadvayasampattinti patirūpadesavāsasappurisūpanissayasaṅkhātaguṇadvayasampattiṃ. Sesaṃ vuttanayameva. Tasmāti purimakāraṇaṃ purimassevāti idha kāraṇamāha ‘‘na hī’’tiādinā.

Bằng câu v.v... "Aparo nayo" (phương pháp khác), (tác giả) trình bày ý nghĩa cần được làm sáng tỏ theo cách khác; cần phải được liên kết rằng: "bởi vì không có". Câu "Evam...pe... nānākāraniddeso" đã được nói ở dưới, và thể cách ấy, được gọi là sự nắm bắt các ý nghĩa và văn tự khác nhau do sự diễn tiến của dòng tâm được gọi là lộ trình tâm thức tùy hành theo nhĩ môn trên đối tượng theo nhiều thể cách khác nhau, thể cách ấy là sự thâm nhập vào sự thành tựu của toàn bộ giáo pháp qua việc phân định các loại ý nghĩa và văn tự trong lời dạy của Đức Thế Tôn. "Evaṃ bhaddako" (tốt đẹp như vậy) có nghĩa là tốt đẹp, cao thượng do sự nắm bắt các ý nghĩa và văn tự khác nhau như đã nói, vì là nguyên nhân của sự viên mãn lợi ích cho người khác một cách không dư sót; hoặc đây là một hợp từ, được tạo thành theo nghĩa: "người có sự tốt đẹp như thế này". "Không được hướng đến" là "appaṇihito". Người có tâm không được hướng đến một cách chánh đáng thì gọi là như vậy. Của người ấy. "Sự thành tựu của hai bánh xe sau" (pacchimacakkadvayasampatti) là sự thành tựu của hai phẩm chất được gọi là sự chánh hướng tự thân và sự đã tạo phước từ trước. Quả vậy, chính do ý nghĩa diễn tiến liên tục của phẩm chất mà có trạng thái bánh xe. Hoặc chúng sanh đi đến cảnh giới thành tựu nhờ vào điều này, hoặc đi trong các cảnh giới thành tựu, nên (điều ấy) được gọi là bánh xe (cakka). Liên quan đến điều này, đã được nói rằng: "Này các Tỳ khưu, có bốn bánh xe này, khi chư thiên và loài người được trang bị những bánh xe này, bốn bánh xe vận hành" v.v... Và ở đây, trạng thái là bánh xe sau chỉ do trình tự thuyết giảng. "Sự thành tựu của hai bánh xe trước" (purimacakkadvayasampatti) là sự thành tựu của hai phẩm chất được gọi là sống ở nơi thích hợp và thân cận bậc chân nhân. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã nói. Bằng từ "tasmā", (tác giả) nói về nguyên nhân trước. Ở đây, bằng từ "purimasseva", (tác giả) nói về nguyên nhân bằng câu bắt đầu bằng "na hi".

Tena kiṃ pakāsitanti āha ‘‘iccassā’’tiādi. Iti imāya catucakkasampattiyā kāraṇabhūtāya. Assa therassa. Pacchimacakkadvayasiddhiyāti pacchimacakkadvayassa atthibhāvena siddhiyā. Āsayasuddhīti vipassanāñāṇasaṅkhātāya anulomikakhantiyā, kammassakatāñāṇa-maggañāṇasaṅkhātassa yathābhūtañāṇassa cāti duvidhassāpi āsayassa asuddhihetubhūtānaṃ kilesānaṃ dūrībhāvena suddhi. Tadeva hi dvayaṃ vivaṭṭanissitānaṃ suddhasattānaṃ āsayo. Sammāpaṇihitatto hi pubbe ca katapuñño suddhāsayo hoti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sammāpaṇihitaṃ cittaṃ, seyyaso naṃ tato kare’’ti, (dha. pa. 43) ‘‘katapuññosi tvaṃ ānanda, padhānamanuyuñja [Pg.160] khippaṃ hohisi anāsavo’’ti (dī. ni. 2.207) ca. Keci pana ‘‘kattukamyatāchando āsayo’’ti vadanti, tadayuttameva ‘‘tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhī’’ti vacanena virodhato. Evampi maggañāṇasaṅkhātassa āsayassa suddhi na yuttā tāya adhigamabyattisiddhiyā avattabbatoti? No na yutto purimassa maggassa, pacchimānaṃ maggānaṃ, phalānañca kāraṇabhāvato. Payogasuddhīti yonisomanasikārapubbaṅgamassa dhammassavanapayogassa visadabhāvena suddhi, sabbassa vā kāyavacīpayogassa niddosabhāvena suddhi. Patirūpadesavāsī, hi sappurisasevī ca yathāvuttavisuddhapayogo hoti. Tathāvisuddhena yonisomanasikārapubbaṅgamena dhammassavanapayogena, vippaṭisārābhāvāvahena ca kāyavacīpayogena avikkhittacitto pariyattiyaṃ visārado hoti, tathābhūto ca thero, tena viññāyati purimacakkadvayasiddhiyā therassa payogasuddhi siddhāvāti. Tena kiṃ vibhāvitanti āha ‘‘tāya cā’’tiādi. Adhigamabyattisiddhīti paṭivedhasaṅkhāte adhigame chekabhāvasiddhi. Adhigametabbato hi paṭivijjhitabbato paṭivedho ‘‘adhigamo’’ti aṭṭhakathāsu vutto, āgamoti ca pariyatti āgacchanti attatthaparatthādayo etena, ābhuso vā gamitabbo ñātabboti katvā.

Do cần phải hỏi: "Điều gì được làm sáng tỏ bởi điều đó?", (tác giả) nói câu bắt đầu bằng "iccassa". Như vậy, do sự thành tựu bốn bánh xe này vốn là nguyên nhân. Của vị Trưởng lão ấy. "Do sự thành tựu của hai bánh xe sau" (pacchimacakkadvayasiddhi) là do sự thành tựu nhờ sự hiện hữu của hai bánh xe sau. "Sự trong sạch của nội tâm" (āsayasuddhi) là sự trong sạch do sự viễn ly các phiền não vốn là nguyên nhân của sự không trong sạch của cả hai loại nội tâm (āsaya), tức là thuận thứ nhẫn (anulomikakhanti) được gọi là tuệ minh sát, và như thực tri kiến (yathābhūtañāṇa) được gọi là nghiệp tư hữu trí và đạo trí. Quả vậy, chính hai điều đó là nội tâm của các chúng sanh thanh tịnh nương tựa vào pháp thoát ly vòng luân hồi. Quả vậy, người có tâm được hướng đến một cách chánh đáng và người đã tạo phước từ trước thì có nội tâm trong sạch. Thật vậy, đã được nói rằng: "Tâm được hướng đến một cách chánh đáng làm cho người ấy tốt đẹp hơn thế", và "Này Ānanda, ông đã tạo phước, hãy nỗ lực tinh tấn, ông sẽ sớm trở thành bậc vô lậu". Tuy nhiên, một số vị nói rằng: "Dục muốn làm (kattukamyatāchanda) là nội tâm (āsaya)", điều đó không hợp lý vì mâu thuẫn với câu: "Và do sự trong sạch của nội tâm ấy mà có sự thành tựu về sự sáng tỏ trong chứng ngộ". Dù vậy, sự trong sạch của nội tâm được gọi là đạo trí là không hợp lý, vì không nên nói đến sự thành tựu về sự sáng tỏ trong chứng ngộ bởi điều đó? Không phải là không hợp lý. (Mà là) hợp lý, vì đạo trước là nguyên nhân của các đạo sau và các quả. "Sự trong sạch của sự nỗ lực" (payogasuddhi) là sự trong sạch do sự trong sáng của sự nỗ lực nghe pháp có như lý tác ý đi trước, hoặc là sự trong sạch do sự vô tội của tất cả sự nỗ lực về thân và khẩu. Quả vậy, người sống ở nơi thích hợp và người thường thân cận bậc chân nhân thì có sự nỗ lực trong sạch như đã nói. Với sự nỗ lực nghe pháp trong sạch như vậy có như lý tác ý đi trước, và với sự nỗ lực về thân và khẩu mang lại sự không hối hận, người có tâm không tán loạn trở nên rành rẽ trong pháp học, và vị Trưởng lão cũng là người như vậy. Do đó, được hiểu rằng: "Do sự thành tựu của hai bánh xe trước, sự trong sạch về sự nỗ lực của vị Trưởng lão đã được thành tựu". Do cần phải chất vấn: "Điều gì được làm rõ bởi điều đó?", (tác giả) nói câu bắt đầu bằng "tāya ca". "Sự thành tựu về sự sáng tỏ trong chứng ngộ" (adhigamabyattisiddhi) là sự thành tựu về sự khéo léo trong sự chứng ngộ được gọi là sự thông suốt. Quả vậy, vì cần phải chứng ngộ, cần phải thông suốt, nên sự thông suốt (paṭivedha) được gọi là "sự chứng ngộ" (adhigama) trong các Chú giải; và "pháp học" (āgama) là pháp học (pariyatti); hoặc do pháp học này mà lợi ích của mình, lợi ích của người khác v.v... đến; hoặc vì cần phải biết, cần phải hiểu một cách thấu đáo bởi người trí, nên được gọi là āgama.

Tena kimanubhāvitanti āha ‘‘itī’’tiādi. Itīti evaṃ vuttanayena, tasmā siddhattāti vā kāraṇaniddeso. Vacananti nidānavacanaṃ lokato, dhammato ca siddhāya upamāya tamatthaṃ ñāpetuṃ ‘‘aruṇuggaṃ viyā’’tiādimāha. ‘‘Upamāya midhekacce, atthaṃ jānanti paṇḍitā’’ti (jā. 2.19.24) hi vuttaṃ. Aruṇoti sūriyassa udayato pubbabhāge uṭṭhitaraṃsi, tassa uggaṃ uggamanaṃ udayato udayantassa udayāvāsamuggacchato sūriyassa pubbaṅgamaṃ purecaraṃ bhavituṃ arahati viyāti sambandho. Idaṃ vuttaṃ hoti – āgamādhigamabyattiyā īdisassa therassa vuttanidānavacanaṃ bhagavato vacanassa pubbaṅgamaṃ bhavitumarahati, nidānabhāvaṃ gataṃ hotīti idamatthajātaṃ anubhāvitanti.

Do cần phải hỏi: "Bản chất ý nghĩa nào được làm cho tỏ rõ bởi điều đó?", (tác giả) nói câu bắt đầu bằng "iti". "Iti" là sự chỉ rõ nguyên nhân theo phương pháp đã nói như vậy, hoặc "do đó, vì đã được thành tựu". "Vacanam" là lời nói khởi đề. Để làm cho biết ý nghĩa đó bằng ví dụ đã được xác lập cả về phương diện thế gian và phương diện pháp, (tác giả) nói câu bắt đầu bằng "aruṇuggaṃ viya". Quả vậy, đã được nói rằng: "Ở đây, một số bậc hiền trí biết được ý nghĩa nhờ ví dụ". "Aruṇa" là ánh sáng phát sinh ở phần trước của mặt trời mọc từ phương đông. Cần phải liên kết như sau: sự mọc lên (uggaṃ), tức sự đi lên (uggamanaṃ) của ánh sáng ấy (tassa) giống như xứng đáng (arahati viya) là điềm báo trước (pubbaṅgamaṃ, purecaraṃ) của mặt trời đang mọc lên (udayato udayantassa), đang đi lên từ nơi ở là phương đông (udayāvāsamuggacchato). Điều này có nghĩa là: do sự sáng tỏ về pháp học và pháp chứng ngộ, lời nói khởi đề đã được nói của vị Trưởng lão như vậy xứng đáng là điềm báo trước cho lời dạy của Đức Thế Tôn, đã trở thành phần khởi đề. Bản chất ý nghĩa này đã được làm cho tỏ rõ.

Idāni aparampi pubbe vuttassa asammohāsammosasaṅkhātassa dīpetabbassatthassa dīpakehi evaṃ-sadda suta-saddehi pakāsetabbamatthaṃ pakāsento ‘‘aparo nayo’’tiādimāha. Tattha hi ‘‘nānappakārapaṭivedhadīpakena, sotabbappabhedapaṭivedhadīpakenā’’ti ca iminā tehi saddehi pubbe [Pg.161] dīpitaṃ asammohāsammosasaṅkhātaṃ dīpetabbatthamāha asammohena nānappakārapaṭivedhassa, asammosena ca sotabbappabhedapaṭivedhassa sijjhanato. ‘‘Attano’’tiādīhi pana pakāsetabbatthaṃ. Tena vuttaṃ ācariyadhammapālattherena ‘‘nānappakārapaṭivedhadīpakenātiādinā evaṃ-sadda suta-saddānaṃ therassa atthabyañjanesu asammohāsammosadīpanato catupaṭisambhidāvasena atthayojanaṃ dassetī’’ti (dī. ni. ṭī. 1.1). Hetugabbhañcetaṃ padadvayaṃ, nānappakārapaṭivedhasaṅkhātassa, sotabbappabheda-paṭivedhasaṅkhātassa ca dīpetabbatthassa dīpakattāti vuttaṃ hoti. Santassa vijjamānassa bhāvo sabbhāvo, atthapaṭibhānapaṭisambhidāhi sampattiyā sabbhāvo tathā. ‘‘Sambhava’’ntipi pāṭho, sambhavanaṃ sambhavo, atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampattīnaṃ sambhavo tathā. Evaṃ itaratthāpi. ‘‘Sotabbappabhedapaṭivedhadīpakenā’’ti etena pana ayaṃ suta-saddo evaṃ-saddasannidhānato, vakkhamānāpekkhāya vā sāmaññeneva vuttepi sotabbadhammavisesaṃ āmasatīti dasseti. Ettha ca sotabbadhammasaṅkhātāya pāḷiyā nidassetabbānaṃ bhāsitatthapayojanatthānaṃ, tīsu ca ñāṇesu pavattañāṇassa nānappakārabhāvato tabbhāvapaṭivedhadīpakena evaṃ-saddena atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampattisabbhāvadīpanaṃ yuttaṃ, sotabbadhammassa pana atthādhigamahetuto, taṃvasena ca tadavasesahetuppabhedassa gahitattā, niruttibhāvato ca sotabbappabhedadīpakena suta-saddena dhammaniruttipaṭisambhidāsampattisabbhāvadīpanaṃ yuttanti veditabbaṃ. Tadevatthañhi ñāpetuṃ ‘‘asammohadīpakena, asammosadīpakenā’’ti ca avatvā tathā vuttanti.

Bây giờ, lại nữa, trong khi làm sáng tỏ ý nghĩa cần được tuyên thuyết bằng các từ ngữ trình bày là evaṃ và suta đối với ý nghĩa cần được trình bày, được gọi là không si mê và không quên lãng, đã được nói đến trước đây, ngài Chú giải sư đã nói câu bắt đầu bằng ‘aparo nayo’ (pháp cú khác). Ở đây, thật vậy, bằng câu này: ‘bằng (từ ngữ) trình bày sự thấu triệt các loại khác nhau, và bằng (từ ngữ) trình bày sự thấu triệt các loại pháp cần được nghe’, ngài đã nói lên ý nghĩa cần được trình bày, được gọi là không si mê và không quên lãng, đã được trình bày trước đây bằng các từ ngữ ấy; vì sự thành tựu của việc thấu triệt các loại khác nhau là do không si mê, và của việc thấu triệt các loại pháp cần được nghe là do không quên lãng. Còn bằng câu bắt đầu bằng ‘attano’, ngài nói ý nghĩa cần được tuyên thuyết. Do đó, đã được trưởng lão Ācariya Dhammapāla nói rằng: ‘Bằng câu bắt đầu bằng nānappakārapaṭivedhadīpakena, do việc trình bày sự không si mê và không quên lãng trong ý nghĩa và văn tự của trưởng lão về các từ evaṃ và suta, Ngài cho thấy sự kết hợp ý nghĩa theo cách của bốn Tuệ phân tích’. Và hai từ này chứa đựng nguyên nhân; được nói là vì chúng là những từ trình bày ý nghĩa cần được trình bày, được gọi là sự thấu triệt các loại khác nhau và sự thấu triệt các loại pháp cần được nghe. Sabbhāvo là sự hiện hữu (bhāvo) của cái đang có (santassa), đang tồn tại (vijjamānassa); tương tự, sabbhāvo là sự hiện hữu của sự thành tựu về Nghĩa phân tích tuệ và Biện tài phân tích tuệ. Cũng có dị bản là ‘sambhavaṃ’; sambhava là sự phát sinh (sambhavanaṃ); tương tự, sambhava là sự phát sinh của những thành tựu về Nghĩa phân tích tuệ và Biện tài phân tích tuệ. Tương tự ở những nơi khác. Còn bằng câu ‘sotabbappabhedapaṭivedhadīpakena’ này, ngài cho thấy rằng từ suta này, do ở gần từ evaṃ, hoặc do liên quan đến điều sẽ được nói, mặc dù được nói một cách tổng quát, vẫn đề cập đến một loại pháp đặc biệt cần được nghe. Và ở đây, do tính đa dạng của các ý nghĩa được thuyết giảng và ý nghĩa mục đích cần được chỉ ra bằng kinh văn được gọi là pháp cần được nghe, và của trí tuệ phát sinh trong ba loại trí, thì việc trình bày sự hiện hữu của sự thành tựu về Nghĩa phân tích tuệ và Biện tài phân tích tuệ bằng từ evaṃ, vốn trình bày sự thấu triệt bản chất ấy, là hợp lý. Còn đối với pháp cần được nghe, do là nguyên nhân để liễu ngộ ý nghĩa, và do năng lực của nó mà các loại nguyên nhân còn lại được nắm bắt, và do bản chất là ngữ nguyên, nên biết rằng việc trình bày sự hiện hữu của sự thành tựu về Pháp phân tích tuệ và Ngữ nguyên phân tích tuệ bằng từ suta, vốn trình bày các loại pháp cần được nghe, là hợp lý. Thật vậy, để làm cho biết chính ý nghĩa đó, thay vì nói ‘bằng (từ ngữ) trình bày sự không si mê’ và ‘bằng (từ ngữ) trình bày sự không quên lãng’, ngài đã nói như vậy.

Evaṃ asammohāsammosasaṅkhātassa dīpetabbassatthassa dīpakehi evaṃ-sadda suta-saddehi pakāsetabbamatthaṃ pakāsetvā idāni yonisomanasikārāvikkhepasaṅkhātassa dīpetabbassatthassa dīpakehipi tehi pakāsetabbamatthaṃ pakāsento ‘‘evanti cā’’tiādimāha. Tattha hi ‘‘evanti…pe… bhāsamāno, sutanti idaṃ…pe… bhāsamāno’’ti ca iminā tehi saddehi pubbe dīpitaṃ yonisomanasikārāvikkhepasaṅkhātaṃ dīpetabbatthamāha, ‘‘ete mayā’’tiādīhi pana pakāsetabbatthaṃ savanayogadīpakanti ca avikkhepavasena savanayogassa sijjhanato tadeva sandhāyāha[Pg.162]. Tathā hi ācariyadhammapālattherena vuttaṃ ‘‘savanadhāraṇavacīparicariyā pariyattidhammānaṃ visesena sotāvadhāraṇapaṭibaddhāti te avikkhepadīpakena sutasaddena yojetvā’’ti (dī. ni. ṭī. 1.1). Manodiṭṭhīhi pariyattidhammānaṃ anupekkhanasuppaṭivedhā visesato manasikārapaṭibaddhā, tasmā taddīpakavacaneneva ete mayā dhammā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhāti imamatthaṃ pakāsetīti vuttaṃ ‘‘evanti ca…pe… dīpetī’’ti tattha dhammāti pariyattidhammā. Manasānupekkhitāti ‘‘idha sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhi, idha paññā, ettakāva ettha anusandhayo’’tiādibhedena manasā anupekkhitā. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti nijjhānakkhantisaṅkhātāya, ñātapariññāsaṅkhātāya vā diṭṭhiyā tattha vuttarūpārūpadhamme ‘‘iti rūpaṃ, ettakaṃ rūpa’’ntiādinā suṭṭhu vavatthāpetvā paṭividdhā.

Sau khi đã tuyên thuyết như vậy ý nghĩa cần được tuyên thuyết bằng các từ ngữ trình bày là evaṃ và suta đối với ý nghĩa cần được trình bày, được gọi là không si mê và không quên lãng, bây giờ, trong khi làm sáng tỏ ý nghĩa cần được tuyên thuyết cũng bằng các từ ngữ trình bày ấy đối với ý nghĩa cần được trình bày, được gọi là như lý tác ý và không tán loạn, ngài Chú giải sư đã nói câu bắt đầu bằng ‘evanti ca’. Ở đây, thật vậy, bằng câu này: ‘evanti…pe… bhāsamāno, sutanti idaṃ…pe… bhāsamāno’, ngài đã nói lên ý nghĩa cần được trình bày, được gọi là như lý tác ý và không tán loạn, đã được trình bày trước đây bằng các từ ngữ ấy. Còn bằng câu bắt đầu bằng ‘ete mayā’, ngài nói ý nghĩa cần được tuyên thuyết. Và câu ‘savanayogadīpakaṃ’ (trình bày sự chuyên tâm lắng nghe), do sự thành tựu của việc chuyên tâm lắng nghe theo cách không tán loạn, Ngài đã nói điều đó nhắm đến chính sự không tán loạn ấy. Thật vậy, đã được trưởng lão Ācariya Dhammapāla nói rằng: ‘Việc nghe, ghi nhớ, và thực hành bằng lời nói đối với các pháp học đặc biệt liên quan đến việc nghe và ghi nhớ, do đó, sau khi kết hợp chúng với từ suta, vốn trình bày sự không tán loạn’. Việc quán xét và thấu triệt các pháp học bằng ý và kiến đặc biệt liên quan đến tác ý, do đó, ngài tuyên thuyết ý nghĩa này: ‘các pháp này đã được tôi quán xét bằng ý, đã được thấu triệt bằng kiến’ chỉ bằng lời nói trình bày điều đó, đã được nói trong câu ‘evanti ca…pe… dīpeti’. Ở đây, dhammā là các pháp học. Manasānupekkhitā (được quán xét bằng ý) là được quán xét bằng ý theo các loại như: ‘ở đây giới được nói, ở đây định được nói, ở đây tuệ được nói, chỉ có chừng ấy mối liên kết ở đây’. Diṭṭhiyā suppaṭividdhā (được thấu triệt bằng kiến) là đã thấu triệt sau khi xác định rõ ràng các pháp sắc và vô sắc được nói đến ở đó bằng cách như: ‘đây là sắc, sắc có chừng này’, bằng kiến được gọi là sự kham nhẫn quán xét, hoặc bằng kiến được gọi là biến tri về cái đã biết.

Savanadhāraṇavacīparicariyā ca pariyattidhammānaṃ visesena sotāvadhāraṇapaṭibaddhā, tasmā taddīpakavacaneneva bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitāti imamatthaṃ pakāsetīti vuttaṃ ‘‘sutanti idaṃ…pe… dīpetī’’ti. Tattha sutāti sotadvārānusārena viññātā. Dhātāti suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasā viya manasi suppatiṭṭhitabhāvasādhanena upadhāritā. Vacasā paricitāti paguṇatāsampādanena vācāya paricitā sajjhāyitā. Idāni pakāsetabbatthadvayadīpakena yathāvuttasaddadvayena vibhāvetabbamatthaṃ vibhāvento ‘‘tadubhayenapī’’tiādimāha. Tattha tadubhayenāti purimanaye, pacchimanaye ca yathāvuttassa pakāsetabbassatthassa pakāsakena tena dubbidhena saddena. Atthabyañjanapāripūriṃ dīpentoti ādarajananassa kāraṇavacanaṃ. Tadeva kāraṇaṃ byatirekena vivarati, yuttiyā vā daḷhaṃ karoti ‘‘atthabyañjanaparipuṇṇañhī’’tiādinā. Asuṇantoti cettha lakkhaṇe, hetumhi vā anta-saddo. Mahatā hitāti mahantato hitasmā. Paribāhiroti sabbato bhāgena bāhiro.

Và việc nghe, ghi nhớ, và thực hành bằng lời nói đối với các pháp học đặc biệt liên quan đến việc nghe và ghi nhớ, do đó, ngài tuyên thuyết ý nghĩa này: ‘nhiều pháp đã được tôi nghe, đã được ghi nhớ, đã được thực hành bằng lời nói’ chỉ bằng lời nói trình bày điều đó, đã được nói trong câu ‘sutanti idaṃ…pe… dīpeti’. Ở đây, sutā (đã được nghe) là đã được biết theo nhĩ môn. Dhātā (đã được ghi nhớ) là đã được thọ trì bằng cách làm cho trạng thái được an trú vững chắc trong tâm, giống như mỡ sư tử được đổ vào vật chứa bằng vàng. Vacasā paricitā (đã được thực hành bằng lời nói) là đã được thực hành, đã được trùng tụng bằng lời nói bằng cách làm cho thành thạo. Bây giờ, trong khi làm rõ ý nghĩa cần được làm rõ bằng hai từ đã được nói đến, vốn trình bày hai ý nghĩa cần được tuyên thuyết, ngài Chú giải sư đã nói câu bắt đầu bằng ‘tadubhayenapi’. Ở đây, tadubhayena là bằng hai loại từ ngữ ấy, vốn là những từ trình bày ý nghĩa cần được tuyên thuyết đã được nói đến trong phương pháp trước và phương pháp sau. Câu ‘dīpento atthabyañjanapāripūriṃ’ (trong khi trình bày sự viên mãn về ý nghĩa và văn tự) là lời nói về nguyên nhân để phát sinh lòng tôn kính. Ngài giải thích chính nguyên nhân đó bằng phương pháp tương phản, hoặc làm cho vững chắc bằng lý lẽ với câu bắt đầu bằng ‘atthabyañjanaparipuṇṇañhi’. Và ở đây, trong từ asuṇanto, tiếp vị ngữ anta có nghĩa là đặc điểm, hoặc có nghĩa là nguyên nhân. Mahatā hitā là từ lợi ích lớn lao. Paribāhiro là bên ngoài về mọi phương diện.

Etena pana vibhāvetabbatthadīpakena saddadvayena anubhāvetabbatthamanubhāvento ‘‘evaṃ me sutanti iminā’’tiādimāha. Pubbe visuṃ visuṃ atthe yojitāyeva ete saddā idha ekassevānubhāvatthassa anubhāvakabhāvena gahitāti ñāpetuṃ ‘‘sakalenā’’ti vuttaṃ. Kāmañca me-saddo imasmiṃ [Pg.163] ṭhāne pubbena yojito, tadapekkhānaṃ pana evaṃ-sadda suta-saddānaṃ sahacaraṇato, avinābhāvato ca tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tathāgatappaveditanti tathāgatena pakārato viditaṃ, bhāsitaṃ vā. Attano adahantoti attani ‘‘mameda’’nti aṭṭhapento. Bhummatthe cetaṃ sāmivacanaṃ. Asappurisabhūminti asappurisavisayaṃ, so ca atthato apakataññutāsaṅkhātā ‘‘idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ pariyāpuṇitvā attano dahatī’’ti (pārā. 195) evaṃ mahācoradīpakena bhagavatā vuttā anariyavohārāvatthā, tathā cāha ‘‘tathāgata…pe… adahanto’’ti. Hutvāti cettha seso. Tathā sāvakattaṃ paṭijānantoti sappurisabhūmiokkamanasarūpakathanaṃ. Nanu ca ānandattherassa ‘‘mametaṃ vacana’’nti adhimānassa, mahākassapattherādīnañca tadāsaṅkāya abhāvato asappurisabhūmisamatikkamādivacanaṃ niratthakaṃ siyāti? Nayidamevaṃ ‘‘evaṃ me suta’’nti vadantena ayampi attho anubhāvitoti atthasseva dassanato. Tena hi anubhāvetabbamatthaṃyeva tathā dasseti, na pana ānandattherassa adhimānassa, mahākassapattherādīnañca tadāsaṅkāya sambhavanti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Keci pana ‘‘devatānaṃ parivitakkāpekkhaṃ tathāvacanaṃ, tasmā edisī codanā anavakāsā’’ti vadanti. Tasmiṃ kira samaye ekaccānaṃ devatānaṃ evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘bhagavā ca parinibbuto, ayañcāyasmā ānando desanākusalo, idāni dhammaṃ deseti, sakyakulappasuto tathāgatassa bhātā, cūḷapituputto ca, kiṃ nu kho so sayaṃ sacchikataṃ dhammaṃ deseti, udāhu bhagavatoyeva vacanaṃ yathāsuta’’nti, tesameva cetoparivitakkamaññāya tadabhipariharaṇatthaṃ asappurisabhūmisamatikkamanādiattho anubhāvitoti. Sāyeva yathāvuttā anariyavohārāvatthā asaddhammo, tadavatthānokkamanasaṅkhātā ca sāvakattapaṭijānanā saddhammo. Evaṃ sati pariyāyantarena purimatthameva dassetīti gahetabbaṃ. Apica kuhanalapanādivasena pavatto akusalarāsi asaddhammo, tabbirahitabhāvo ca saddhammo. ‘‘Kevala’’ntiādināpi vuttassevatthassa pariyāyantarena dassanaṃ, yathāvuttāya anariyavohārāvatthāya parimoceti. Sāvakattaṃ paṭijānanena satthāraṃ apadisatīti attho. Apica satthukappādikiriyato attānaṃ parimoceti takkiriyāsaṅkāya [Pg.164] sambhavato. ‘‘Satthu bhagavatoyeva vacanaṃ mayāsuta’’nti satthāraṃ apadisatīti atthantaramanubhāvanaṃ hoti. ‘‘Jinavacana’’ntiādipi pariyāyantaradassanaṃ, atthantaramanubhāvanameva vā. Appetīti nidasseti. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthesu yathārahaṃ satte netīti netti, dhammoyeva netti tathā. Vuttanayena cettha ubhayathā adhippāyo veditabbo.

Lại nữa, trong khi muốn làm hiển lộ ý nghĩa cần được làm hiển lộ bởi hai từ này, tức là hai từ làm sáng tỏ ý nghĩa cần được làm sáng tỏ, vị Chú giải sư đã nói câu bắt đầu bằng: “bởi câu ‘evaṃ me sutaṃ’ này”. Để cho biết rằng: “Những từ này, trước đây đã được áp dụng vào các ý nghĩa riêng biệt, ở đây được xem như là phương tiện làm hiển lộ một ý nghĩa duy nhất cần được làm hiển lộ”, nên từ “sakalenā” (bởi toàn bộ) đã được nói đến. Cần phải hiểu rằng: Mặc dù từ “me” ở đây không được áp dụng theo cách trước, nhưng vì nó đi cùng và không thể tách rời với các từ “evaṃ” và “suta” vốn phụ thuộc vào nó, nên đã được nói như vậy. “Tathāgatappaveditaṃ” (được Như Lai tuyên thuyết) có nghĩa là được Như Lai biết đến một cách đặc biệt, hoặc được (Ngài) thuyết giảng. “Attano adahanto” (không nhận làm của mình) có nghĩa là không đặt để nơi tự thân rằng “đây là của ta”. Và sở hữu cách này (attano) có ý nghĩa của vị trí cách. “Asappurisabhūmi” (địa vị của người không chân chánh) có nghĩa là cảnh giới của người không chân chánh; và điều đó, về mặt ý nghĩa, được gọi là tình trạng không nhận biết, là trạng thái ứng xử của bậc không phải thánh nhân, đã được Đức Thế Tôn nói đến trong phần chỉ rõ về kẻ đại trộm như sau: “Này các Tỳ khưu, ở đây có Tỳ khưu ác sau khi học thuộc lòng Pháp và Luật do Như Lai tuyên thuyết, đã nhận làm của mình”. Và do đó, ngài (Chú giải sư) đã nói: “tathāgata…pe… adahanto” (không nhận làm của mình... do Như Lai tuyên thuyết). Và ở đây, từ “hutvā” (sau khi là) được hiểu ngầm. Tương tự, (cụm từ) “sāvakattaṃ paṭijānanto” (thừa nhận tư cách Thinh văn) là lời nói mô tả bản chất của việc bước vào địa vị của người chân chánh. Chẳng phải sao, vì Trưởng lão Ānanda không có sự ngã mạn rằng “đây là lời của ta”, và vì các vị như Trưởng lão Mahākassapa không có sự nghi ngờ về điều đó, nên lời nói về việc vượt qua địa vị của người không chân chánh v.v... trở nên vô ích hay sao? Không phải như vậy. Bởi vì khi nói “evaṃ me sutaṃ”, ngài (Ānanda) cũng đã làm hiển lộ ý nghĩa này, nên đây chỉ là sự trình bày về ý nghĩa mà thôi. Do đó, (câu nói đó) chỉ trình bày ý nghĩa cần được làm hiển lộ như vậy, chứ không phải có sự hiện hữu của ngã mạn nơi Trưởng lão Ānanda, hay sự hiện hữu của nghi ngờ nơi các vị như Trưởng lão Mahākassapa. Nên đi đến kết luận như vậy ở đây. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Lời nói như vậy là có liên quan đến suy tầm của chư thiên, do đó, sự chất vấn như vậy là không có cơ sở”. Tương truyền, vào lúc ấy, một số chư thiên đã khởi lên suy tầm trong tâm như vầy: “Đức Thế Tôn đã viên tịch, còn Tôn giả Ānanda này thì thiện xảo trong việc thuyết giảng, nay đang thuyết Pháp. Ngài xuất thân từ dòng dõi Sakya, là em họ của Như Lai, là con của chú. Vậy, có phải ngài đang thuyết giảng Pháp do chính mình chứng ngộ, hay là ngài thuyết giảng lời của Đức Thế Tôn đúng như đã được nghe?”. (Ngài Ānanda) biết được suy tầm trong tâm của chính các vị chư thiên ấy, và để loại trừ suy tầm ấy, ý nghĩa về việc vượt qua địa vị của người không chân chánh v.v... đã được làm hiển lộ. Chính trạng thái ứng xử của bậc không phải thánh nhân đã được nói đến như trên là phi chánh pháp; và sự thừa nhận tư cách Thinh văn, được gọi là sự không bước vào trạng thái ấy, là chánh pháp. Khi như vậy, nên được hiểu rằng (câu nói) chỉ trình bày ý nghĩa trước đó bằng một phương pháp khác. Hơn nữa, tập hợp các bất thiện pháp phát sinh do sự lừa dối, khoác lác v.v... là phi chánh pháp; và tình trạng không có những điều đó là chánh pháp. Cũng bằng (câu) bắt đầu bằng “kevalaṃ”, đó là sự trình bày ý nghĩa đã được nói đến bằng một phương pháp khác, (và câu nói đó) giải thoát (người nói) khỏi trạng thái ứng xử của bậc không phải thánh nhân đã được nói đến. Ý nghĩa là: Bằng việc thừa nhận tư cách Thinh văn, (ngài) chỉ đến Bậc Đạo Sư. Hơn nữa, (ngài) giải thoát bản thân khỏi hành động tự cho mình là Bậc Đạo Sư v.v..., vì có khả năng xảy ra sự nghi ngờ về hành động đó. (Bằng cách nói) “Lời của Bậc Đạo Sư, Đức Thế Tôn, đã được tôi nghe”, (ngài) chỉ đến Bậc Đạo Sư; như vậy là sự làm hiển lộ một ý nghĩa khác. (Câu) bắt đầu bằng “jinavacanaṃ” cũng là sự trình bày bằng một phương pháp khác, hoặc chính là sự làm hiển lộ một ý nghĩa khác. “Appeti” có nghĩa là chỉ ra. Vì nó dẫn dắt chúng sanh một cách thích hợp đến các lợi ích trong hiện tại, trong tương lai, và lợi ích tối hậu, nên được gọi là “netti” (sự dẫn dắt); tương tự, chính Pháp là “netti”. Và ở đây, theo phương pháp đã nói, ý nghĩa nên được hiểu theo cả hai cách.

Aparampi anubhāvetabbamatthamanubhāveti ‘‘apicā’’tiādinā. Tattha uppāditabhāvatanti desanāvasena pavattitabhāvaṃ. Purimavacanaṃ vivarantoti bhagavatā desitavasena purimataraṃ saṃvijjamānaṃ bhagavatā vacanameva uttāniṃ karonto, idaṃ vacananti sambandho. Catūhi vesārajjañāṇehi visāradassa, visāradahetubhūtacatuvesārajjañāṇasampannassa vā. Dasañāṇabaladharassa. Sammāsambuddhabhāvasaṅkhāte uttamaṭṭhāne ṭhitassa, usabhassa idanti vā atthena āsabhasaṅkhāte akampanasabhāvabhūte ṭhāne ṭhitassa. ‘‘Evameva kho bhikkhave, yadā tathāgato loke uppajjati…pe… so dhammaṃ desetī’’tiādinā (a. ni. 4.33) sīhopamasuttādīsu āgatena anekanayena sīhanādanadino. Sabbasattesu, sabbasattānaṃ vā uttamassa. Na cettha niddhāraṇalakkhaṇābhāvato niddhāraṇavasena samāso. Sabbattha hi sakkataganthesu, sāsanaganthesu ca evameva vuttaṃ. Dhammena sattānamissarassa. Dhammasseva issarassa taduppādanavasenātipi vadanti. Sesapadadvayaṃ tassevatthassa pariyāyantaradīpanaṃ. Dhammena lokassa padīpamiva bhūtassa, taduppādakabhāvena vā dhammasaṅkhātapadīpasampannassa. ‘‘Dhammakāyoti bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (dī. ni. 3.118) hi vuttaṃ. Dhammena lokapaṭisaraṇabhūtassa, dhammasaṅkhātena vā paṭisaraṇena sampannassa. ‘‘Yaṃnūnāhaṃ…pe… tameva dhammaṃ sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā upanissāya vihareyya’’nti (a. ni. 4.21; saṃ. ni. 1.173) hi vuttaṃ. Saddhindriyādisaddhammasaṅkhātassa varacakkassa pavattino, saddhammānametassa vā āṇācakkavarassa pavattino sammāsambuddhassa tassa bhagavato idaṃ vacanaṃ sammukhāva mayā paṭiggahitanti yojetabbaṃ. Byañjaneti padasamudāyabhūte vākye. Kaṅkhā vā vimati vāti ettha daḷhataraṃ niviṭṭhā vicikicchā kaṅkhā. Nātisaṃsappanaṃ matibhedamattaṃ vimati. Sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayāti tathā akattabbabhāvakāraṇavacanaṃ. Attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimavacanaṃ [Pg.165] vivarantoti pana assaddhiyavināsanassa, saddhāsampadamuppādanassa ca kāraṇavacanaṃ. ‘‘Teneta’’ntiādinā yathāvuttamevatthaṃ udānavasena dasseti.

Lại nữa, ngài làm sáng tỏ ý nghĩa cần được làm sáng tỏ bằng câu bắt đầu là “apicā”. Ở đây, “uppāditabhāvaṃ” (trạng thái được tạo ra) có nghĩa là trạng thái được làm cho hiện hành do năng lực của bài thuyết giảng. “Purimavacanaṃ vivaranto” (trong khi giải thích lời nói trước) có nghĩa là trong khi làm cho rõ ràng lời dạy của đức Thế Tôn vốn đã hiện hữu từ trước do năng lực thuyết giảng của đức Thế Tôn; cần được liên kết với “idaṃ vacanaṃ” (lời nói này). (Của bậc) dũng mãnh nhờ bốn Vô úy trí, hoặc (của bậc) thành tựu bốn Vô úy trí là nhân của sự dũng mãnh. (Của bậc) mang Thập trí lực. (Của bậc) an trú ở địa vị tối thượng được gọi là trạng thái Chánh Đẳng Giác, hoặc (của bậc) an trú ở địa vị được gọi là Ngưu vương (āsabha) theo nghĩa “đây là của bậc Ngưu vương (usabhassa idaṃ)”, là địa vị có bản chất bất động. (Của bậc) rống tiếng rống sư tử bằng nhiều phương pháp đã được trình bày trong các kinh như kinh Sīhopama sutta, bắt đầu bằng: “Này các Tỳ khưu, cũng vậy, khi Như Lai xuất hiện trên đời... ngài thuyết Pháp”. (Của bậc) tối thượng trong tất cả chúng sanh, hoặc hơn tất cả chúng sanh. Và ở đây, không có hợp thể (samāsa) theo cách phân định (niddhāraṇa) vì không có đặc tính phân định. Thật vậy, ở khắp nơi trong các kinh điển tiếng Sanskrit và trong các kinh điển của giáo pháp, điều này đã được nói như vậy. (Của bậc) làm chủ các chúng sanh bằng Pháp. Các vị thầy cũng nói rằng: (của bậc) làm chủ chính Pháp do năng lực làm cho Pháp ấy sanh khởi. Hai từ còn lại là sự trình bày ý nghĩa của chính từ ấy bằng một cách nói khác. (Của bậc) đã trở thành ngọn đèn cho thế gian bằng Pháp, hoặc (của bậc) thành tựu ngọn đèn được gọi là Pháp do trạng thái làm cho Pháp ấy sanh khởi. Thật vậy, đã được nói rằng: “Này các Tỳ khưu, Pháp thân là danh hiệu của Như Lai”. (Của bậc) đã trở thành nơi nương tựa cho thế gian bằng Pháp, hoặc (của bậc) thành tựu nơi nương tựa được gọi là Pháp. Thật vậy, đã được nói rằng: “Chắc chắn rằng ta... nên sống nương tựa, tôn trọng, kính trọng, quý mến, cúng dường chính Pháp ấy”. Cần được liên kết như sau: “Lời dạy này của đức Thế Tôn, bậc Chánh Đẳng Giác, người chuyển vận bánh xe cao quý được gọi là Chánh pháp như Tín căn v.v..., hoặc người chuyển vận bánh xe uy quyền cao quý này của các bậc Chân nhân, đã được tôi tiếp nhận trực tiếp”. “Byañjane” (trong văn tự) có nghĩa là trong câu, là tập hợp của các từ. Ở đây, trong câu “kaṅkhā vā vimati vā” (hoài nghi hay phân vân), sự nghi ngờ (vicikicchā) đã ăn sâu một cách vững chắc hơn được gọi là “kaṅkhā”. Sự khác biệt về quan điểm không quá lan rộng chỉ là “vimati”. Lời nói “sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā” (điều này đã được tôi tiếp nhận trực tiếp) là lời nói về lý do tại sao không nên có (sự nghi ngờ) như vậy. Còn lời nói “attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimavacanaṃ vivaranto” (trong khi không thừa nhận trạng thái do mình tạo ra, và giải thích lời nói trước) là lời nói về lý do của việc đoạn trừ sự vô tín và làm phát sanh sự thành tựu tín tâm. Bằng câu bắt đầu là “Tenetaṃ”, ngài trình bày ý nghĩa đã được nói đến bằng cách nói lên lời cảm hứng (udāna).

‘‘Evaṃ me suta’’nti evaṃ vadanto gotamagottassa sammāsambuddhassa sāvako, gotamagottasambandho vā sāvako āyasmā ānando bhagavatā bhāsitabhāvassa, sammukhā paṭiggahitabhāvassa ca sūcanato, tathāsūcaneneva ca khalitadunniruttādigahaṇadosābhāvassa sijjhanato sāsane assaddhaṃ vināsayati, saddhaṃ vaḍḍhetīti attho. Ettha ca pañcamādayo tisso atthayojanā ākārādiatthesu aggahitavisesameva evaṃ-saddaṃ gahetvā dassitā, tato parā tisso ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā vibhāvitā, pacchimā pana tisso yathākkamaṃ ākāratthaṃ, nidassanatthaṃ, avadhāraṇatthañca evaṃ-saddaṃ gahetvā yojitāti daṭṭhabbaṃ. Honti cettha –

Khi nói “Evaṃ me sutaṃ” (Tôi nghe như vầy), trưởng lão Ānanda, vị đệ tử của bậc Chánh Đẳng Giác thuộc dòng dõi Gotama, hoặc vị đệ tử có liên quan đến dòng dõi Gotama, đã đoạn trừ sự vô tín và làm tăng trưởng tín tâm trong giáo pháp. Điều này là do ngài đã chỉ ra rằng (kinh) đã được đức Thế Tôn thuyết giảng và đã được (ngài) tiếp nhận trực tiếp, và cũng do việc chỉ ra như vậy mà thành tựu được trạng thái không có lỗi lầm trong việc tiếp nhận những sai sót, những cách diễn đạt tồi tệ, v.v... Đó là ý nghĩa. Và ở đây, cần phải hiểu rằng: ba cách giải thích ý nghĩa bắt đầu từ thứ năm được trình bày bằng cách lấy từ “evaṃ” mà không có sự phân biệt đặc biệt nào trong các ý nghĩa như phương cách v.v...; ba cách sau đó được làm sáng tỏ bằng cách lấy từ “evaṃ” chỉ theo nghĩa phương cách; còn ba cách cuối cùng được liên kết bằng cách lấy từ “evaṃ” lần lượt theo nghĩa phương cách, nghĩa ví dụ, và nghĩa xác định. Và ở đây có những câu kệ sau:

‘‘Dassanaṃ dīpanañcāpi, pakāsanaṃ vibhāvanaṃ;

Anubhāvanamiccattho, kiriyāyogena pañcadhā.

“Sự trình bày (dassana), sự soi sáng (dīpana), sự công bố (pakāsana), sự làm rõ (vibhāvana), và sự làm sáng tỏ (anubhāvana); ý nghĩa này có năm loại do sự liên kết với động từ.

Dassito paramparāya, siddho nekatthavuttiyā;

Evaṃ me sutamiccettha, padattaye nayaññunā’’ti.

Ý nghĩa được thành tựu một cách gián tiếp do có nhiều nghĩa, đã được người biết phương pháp trình bày trong ba từ ‘Evaṃ me sutaṃ’.”

Eka-saddo pana aññaseṭṭhāsahāyasaṅkhyādīsu dissati. Tathā hesa ‘‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamaññanti ittheke abhivadantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.27) aññatthe dissati, ‘‘cetaso ekodibhāva’’ntiādīsu (dī. ni. 1.228; pārā. 11) seṭṭhe, ‘‘ekovūpakaṭṭho’’tiādīsu (dī. ni. 1.405; dī. ni. 2.215; ma. ni. 1.80; saṃ. ni. 3.63; vibha. 4.445) asahāye, ‘‘ekova kho bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) saṅkhyāyaṃ, idhāpi saṅkhyāyamevāti dassento āha ‘‘ekanti gaṇanaparicchedaniddeso’’ti (itivu. aṭṭha. 1; dī. ni. ṭī. 1.paribbājakakathāvaṇṇanā) ekoyevesa samayo, na dve vā tayo vāti ūnādhikābhāvena gaṇanassa paricchedaniddeso ekanti ayaṃ saddoti attho, tena kassa paricchindananti anuyoge sati [Pg.166] ‘‘samaya’’nti vuttanti dassento āha ‘‘samayanti paricchinnaniddeso’’ti. Evaṃ paricchedaparicchinnavasena vuttepi ‘‘ayaṃ nāma samayo’’ti sarūpato aniyamitattā aniyamitavacanamevāti dasseti ‘‘ekaṃ…pe…. dīpana’’nti iminā.

Còn từ “eka” được thấy trong các nghĩa như: khác, cao quý, không có bạn đồng hành, số lượng, v.v... Thật vậy, từ này được thấy trong nghĩa “khác” ở những đoạn như: “Một số người tuyên bố rằng: ‘Tự ngã và thế giới là thường hằng, chỉ có điều này là sự thật, những cái khác là vô ích’”. Trong nghĩa “cao quý” ở những đoạn như: “trạng thái nhất tâm”. Trong nghĩa “không có bạn đồng hành” ở những đoạn như: “một mình, sống viễn ly”. Trong nghĩa “số lượng” ở những đoạn như: “Này các Tỳ khưu, chỉ có một khoảnh khắc và một thời điểm để sống đời sống phạm hạnh”. Để chỉ ra rằng ở đây cũng vậy, nó có nghĩa là “số lượng”, ngài nói: “‘Ekaṃ’ là sự chỉ định phân chia bằng cách đếm”. Ý nghĩa là: “Từ ‘ekaṃ’ này là sự chỉ định phân chia của việc đếm mà không có sự thiếu hụt hay dư thừa, vì ‘thời điểm này chỉ là một, không phải hai hay ba’”. Khi có câu hỏi: “Bằng cách đó, cái gì được phân chia?”, để chỉ ra rằng câu trả lời là “samayaṃ”, ngài nói: “‘Samayaṃ’ là sự chỉ định cái được phân chia”. Mặc dù đã được nói theo cách phân chia và cái được phân chia như vậy, nhưng vì nó không được xác định về bản chất là “thời điểm tên là này”, nên nó chỉ là một lời nói không xác định. Ngài chỉ ra ý nghĩa này bằng câu: “ekaṃ... dīpanaṃ”.

Idāni samayasaddassa anekatthavuttitaṃ atthuddhāravasena dassetvā idhādhippetamatthaṃ niyamento ‘‘tatthā’’tiādimāha. Tatthāti tasmiṃ ‘‘ekaṃ samaya’’nti padadvaye, samabhiniviṭṭho samaya saddoti sambandho. Na pana dissatīti tesvekasmiṃyeva atthe idha pavattanato. Samavāyeti paccayasāmaggiyaṃ, kāraṇasamavāyeti attho. Khaṇeti okāse. Hetudiṭṭhīsūti hetumhi ceva laddhiyañca. Assāti samayasaddassa. Kālañca samayañca upādāyāti ettha kālo nāma upasaṅkamanassa yuttakālo. Samayo nāma tasseva paccayasāmaggī, atthato pana tadanurūpasarīrabalañceva tappaccayaparissayābhāvo ca. Upādānaṃ nāma ñāṇena tesaṃ gahaṇaṃ, tasmā yathāvuttaṃ kālañca samayañca paññāya gahetvā upadhāretvāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace amhākaṃ sve gamanassa yuttakālo bhavissati, kāye balamattā ca pharissati, gamanapaccayā ca añño aphāsuvihāro na bhavissati, athetaṃ kālañca gamanakāraṇasamavāyasaṅkhātaṃ samayañca upadhāretvā appeva nāma svepi āgaccheyyāmāti. Khaṇoti okāso. Tathāgatuppādādiko hi maggabrahmacariyassa okāso tappaccayapaṭilābhahetuttā. Khaṇo eva ca samayo. Yo ‘‘khaṇo’’ti ca ‘‘samayo’’ti ca vuccati, so ekovāti adhippāyo. Diyaḍḍho māso seso gimhānaṃ uṇhasamayo. Vassānassa paṭhamo māso pariḷāhasamayo. Mahāsamayoti mahāsamūho. Samāso vā esa, byāso vā. Pavuṭṭhaṃ vanaṃ pavanaṃ, tasmiṃ, kapilavatthusāmante mahāvanasaṅkhāte vanasaṇḍeti attho. Samayopi khoti ettha samayoti sikkhāpadapūraṇassa hetu. Bhaddālīti tassa bhikkhussa nāmaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – tayā bhaddāli paṭivijjhitabbayuttakaṃ ekaṃ kāraṇaṃ atthi, tampi te na paṭividdhaṃ na sallakkhitanti. Kiṃ taṃ kāraṇanti āha ‘‘bhagavāpi kho’’tiādi.

Bây giờ, sau khi chỉ ra rằng từ ‘samaya’ có nhiều nghĩa bằng cách nêu lên ý nghĩa, trong khi xác định ý nghĩa được ngụ ý ở đây, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘tatthā’. ‘Tatthā’ có nghĩa là trong hai từ ‘ekaṃ samayaṃ’ ấy; nên liên kết là ‘từ samaya được bao gồm trọn vẹn’. Không phải là ‘dissati’ (được thấy), vì ở đây nó chỉ diễn ra trong một trong những ý nghĩa ấy. (Trong câu) ‘samavāye’ có nghĩa là trong sự hội đủ của các duyên, nghĩa là sự hội đủ của nguyên nhân. (Trong câu) ‘khaṇe’ có nghĩa là trong cơ hội. (Trong câu) ‘hetudiṭṭhīsu’ có nghĩa là trong nguyên nhân và trong tà kiến. ‘Assa’ có nghĩa là của từ ‘samaya’. Ở đây, trong câu ‘kālañca samayañca upādāya’, ‘kāla’ là thời điểm thích hợp để đến gần. ‘Samaya’ là sự hội đủ các duyên của chính thời điểm ấy; còn về mặt ý nghĩa, đó là sức khỏe thân thể tương ứng với thời điểm đó và sự không có nguy hiểm do duyên đó. ‘Upādāna’ là sự nắm bắt những điều đó bằng trí tuệ; do đó, ý nghĩa là ‘sau khi nắm bắt và xem xét bằng trí tuệ thời điểm và sự hội đủ các duyên như đã nói’. Điều này được nói ra: “Nếu ngày mai là thời điểm thích hợp để chúng ta đi, và sức khỏe trong thân vừa đủ, và không có sự khó chịu nào khác do duyên đi lại, thì sau khi xem xét thời điểm đó và sự hội đủ các duyên được gọi là nguyên nhân của việc đi lại, có lẽ chúng ta cũng sẽ đến vào ngày mai.” ‘Khaṇo’ có nghĩa là cơ hội. Vì sự xuất hiện của Như Lai v.v... là cơ hội cho phạm hạnh của đạo lộ, vì đó là nguyên nhân để đạt được các duyên của phạm hạnh ấy. Và chính ‘khaṇa’ là ‘samaya’. Ý muốn nói rằng, cái được gọi là ‘khaṇa’ và được gọi là ‘samaya’ chỉ là một. Một tháng rưỡi còn lại của mùa hè là ‘uṇhasamayo’ (thời tiết nóng). Tháng đầu tiên của mùa mưa là ‘pariḷāhasamayo’ (thời tiết oi bức). ‘Mahāsamayo’ có nghĩa là sự tụ tập lớn. Đó là hợp từ (samāsa) hoặc là phân từ (vyāsa). ‘Pavanaṃ’ là khu rừng phát triển, (nghĩa là) trong khu rừng ấy; ý nghĩa là trong khu rừng rậm được gọi là Mahāvana gần Kapilavatthu. Ở đây, trong câu ‘samayopi kho’, ‘samayo’ có nghĩa là nguyên nhân để hoàn thành học giới. ‘Bhaddāli’ là tên của vị tỳ khưu ấy. Điều này được nói ra: “Này Bhaddāli, có một nguyên nhân mà ngươi phải thấu triệt, nhưng ngươi đã không thấu triệt, không ghi nhận nguyên nhân đó.” (Để trả lời câu hỏi) ‘nguyên nhân đó là gì?’, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘bhagavāpi kho’.

‘‘Uggahamāno’’tiādīsu mānoti tassa paribbājakassa pakatināmaṃ, kiñci kiñci pana sippaṃ uggahetuṃ samatthatāya ‘‘uggahamāno’’ti naṃ [Pg.167] sañjānanti, tasmā ‘‘uggahamāno’’ti vuccati. Samaṇamuṇḍikassa putto samaṇamuṇḍikāputto. So kira devadattassa upaṭṭhāko. Samayaṃ diṭṭhiṃ pakārena vadanti etthāti samayappavādako, tasmiṃ, diṭṭhippavādaketi attho. Tasmiṃ kira ṭhāne caṅkītārukkhapokkharasātippabhūtayo brāhmaṇā, nigaṇṭhācelakaparibbājakādayo ca pabbajitā sannipatitvā attano attano samayaṃ pakārena vadanti kathenti dīpenti, tasmā so ārāmo ‘‘samayappavādako’’ti vuccati. Sveva tindukācīrasaṅkhātāya timbarūsakarukkhapantiyā parikkhittattā ‘‘tindukācīro’’ti vuccati. Ekā sālā etthāti ekasālako. Yasmā panettha paṭhamaṃ ekā sālā ahosi, pacchā pana mahāpuññaṃ poṭṭhapādaparibbājakaṃ nissāya bahū sālā katā, tasmā tameva paṭhamaṃ kataṃ ekaṃ sālaṃ upādāya laddhapubbanāmavasena ‘‘ekasālako’’ti vuccati. Mallikāya nāma pasenadirañño deviyā uyyānabhūto so pupphaphalasacchanno ārāmo, tena vuttaṃ ‘‘mallikāya ārāme’’ti. Paṭivasatīti tasmiṃ phāsutāya vasati.

Trong các câu bắt đầu bằng ‘Uggahamāno’, ‘māno’ là tên thường gọi của vị du sĩ ấy; nhưng vì có khả năng học hỏi một vài kỹ năng, người ta biết ông là ‘uggahamāno’ (người học hỏi), do đó, ông được gọi là ‘uggahamāno’. Con trai của sa-môn đầu trọc là Samaṇamuṇḍikāputta. Nghe nói ông ta là thị giả của Devadatta. ‘Samayappavādako’ là nơi người ta tuyên thuyết các chủ thuyết, tức là các tà kiến, theo nhiều cách khác nhau; (nghĩa là) trong nơi ấy, nơi tuyên thuyết các tà kiến. Nghe nói tại nơi đó, các vị Bà-la-môn như Caṅkī, Tārukkha, Pokkharasāti v.v..., và các vị xuất gia như Nigaṇṭha, Ācelaka, Paribbājaka v.v... sau khi tụ tập, đã tuyên thuyết, trình bày, giải thích chủ thuyết của riêng mình theo nhiều cách khác nhau; do đó, khu vườn ấy được gọi là ‘samayappavādako’. Chính nó, vì được bao quanh bởi một hàng cây thị được gọi là Tindukācīra, nên được gọi là ‘Tindukācīra’. ‘Ekasālako’ là nơi có một cái sảnh. Vì ban đầu ở đây có một cái sảnh, nhưng về sau, nhờ du sĩ Poṭṭhapāda có phước lớn, nhiều sảnh đã được xây dựng; do đó, dựa vào chính cái sảnh duy nhất được xây dựng ban đầu ấy, nó được gọi là ‘ekasālako’ theo cái tên đã có từ trước. Khu vườn ấy, là khu vườn của hoàng hậu Mallikā, vợ vua Pasenadi, được bao phủ bởi hoa và quả; do đó, được nói là ‘trong khu vườn của Mallikā’. ‘Paṭivasati’ có nghĩa là sống ở đó một cách thoải mái.

Diṭṭhe dhammeti paccakkhe attabhāve. Atthoti vuḍḍhi. Kammakilesavasena samparetabbato sammā pāpuṇitabbato samparāyo, paraloko, tattha niyutto samparāyiko, paralokattho. Atthābhisamayāti yathāvuttaubhayatthasaṅkhātahitapaṭilābhā. Samparāyikopi hi attho kāraṇassa nipphannattā paṭiladdho nāma hotīti taṃ atthadvayamekato katvā ‘‘atthābhisamayā’’ti vuttaṃ. Dhiyā paññāya taṃtadatthe rāti gaṇhāti, dhī vā paññā etassatthīti dhīro. Paṇḍā vuccati paññā. Sā hi sukhumesupi atthesu paḍati gacchati, dukkhādīnaṃ vā pīḷanādiākāraṃ jānātīti paṇḍā. Tāya ito gatoti paṇḍito. Atha vā itā sañjātā paṇḍā etassa, paḍati vā ñāṇagatiyā gacchatīti paṇḍito. Sammā mānābhisamayāti mānassa sammā pahānena. Sammāti cettha aggamaggañāṇena samucchedappahānaṃ vuttaṃ. Antanti avasānaṃ. Pīḷanaṃ taṃsamaṅgino hiṃsanaṃ avipphāritākaraṇaṃ. Tadeva attho tathā ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā. Samecca paccayehi katabhāvo saṅkhataṭṭho. Dukkhadukkhatādivasena santāpanaṃ paridahanaṃ santāpaṭṭho. Jarāya, maraṇena cāti dvidhā vipariṇāmetabbo vipariṇāmaṭṭho[Pg.168]. Abhisametabbo paṭivijjhitabbo abhisamayaṭṭho, pīḷanādīniyeva. Tāni hi abhisametabbabhāvena ekībhāvamupanetvā ‘‘abhisamayaṭṭho’’ti vuttāni. Abhisamayassa vā paṭivedhassa attho gocaro abhisamayaṭṭhoti tāniyeva tabbisaya-bhāvūpagamana-sāmaññato ekattena vuttāni. Ettha ca upasaggānaṃ jotakamattattā tassa tassa atthassa vācako samayasaddo evāti samayasaddassa atthuddhārepi saupasaggo abhisamayo vutto.

Diṭṭhe dhammeti: trong tự thể hiện tại. Atthoti: là sự tăng trưởng. Samparāyo: là đời sau, do phải đi đến, phải đạt đến một cách đúng đắn bởi năng lực của nghiệp và phiền não; là thế giới bên kia. Samparāyiko: được liên kết ở đó, là lợi ích ở thế giới bên kia. Atthābhisamayāti: do sự chứng đắc lợi ích được gọi là cả hai lợi ích đã được nói đến như trên. Quả thật, lợi ích thuộc về đời sau cũng được gọi là đã chứng đắc do là thành quả của nguyên nhân; vì vậy, gộp hai lợi ích ấy làm một, được nói là ‘atthābhisamayā’. Bậc trí (dhīra) là người nắm giữ, tiếp nhận những lợi ích này kia bằng trí tuệ (dhiyā paññāya), hoặc là người có trí tuệ (dhī paññā). Trí tuệ được gọi là paṇḍā. Quả thật, trí tuệ ấy đi đến, thâm nhập trong cả những ý nghĩa vi tế, hoặc biết các trạng thái như bức bách v.v... của khổ v.v..., nên gọi là paṇḍā. Bậc hiền trí (paṇḍito) là người do trí tuệ ấy mà đi đến. Hoặc là, người có trí tuệ (paṇḍā) đã sanh khởi tốt đẹp, hoặc là người đi, tiến bước bằng sự đi của trí tuệ. Sammā mānābhisamayāti: do sự đoạn trừ một cách chân chánh đối với ngã mạn. Và ở đây, từ ‘sammā’ được nói đến là sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt tận gốc bởi trí tuệ của đạo cao tột (A-la-hán đạo). Antanti: là sự kết thúc. Pīḷanaṃ: sự bức bách, là sự làm hại người có nó, sự không làm cho lan rộng ra. Chính ý nghĩa ấy, do biến âm ‘ttha’ thành ‘ṭṭha’. Saṅkhataṭṭho: nghĩa hữu vi, là trạng thái được tạo tác bởi các duyên hội đủ. Santāpaṭṭho: nghĩa thiêu đốt, là sự thiêu đốt, nóng nảy do năng lực của khổ khổ v.v... Vipariṇāmaṭṭho: nghĩa biến hoại, là phải bị biến hoại theo hai cách do già và do chết. Abhisamayaṭṭho: nghĩa liễu tri, là phải được liễu tri, phải được thông suốt, chính là các nghĩa bức bách v.v... Quả thật, những điều ấy được gọi là ‘abhisamayaṭṭho’ do được đưa đến sự hợp nhất bởi trạng thái phải được liễu tri. Hoặc là, abhisamayaṭṭho là đối tượng (gocaro) của sự liễu tri (abhisamayassa), của sự thông suốt (paṭivedhassa); chính những điều ấy được nói một cách hợp nhất do sự tương đồng trong việc trở thành đối tượng của trí tuệ ấy. Và ở đây, do các tiếp đầu ngữ chỉ có tính chất làm sáng tỏ, từ diễn đạt ý nghĩa này hay ý nghĩa kia chính là từ ‘samaya’; vì vậy, ngay cả khi giải thích ý nghĩa của từ ‘samaya’, từ ‘abhisamayo’ có tiếp đầu ngữ đã được nói đến.

Tesu pana atthesu ayaṃ vacanattho – sahakārīkāraṇavasena sannijjhaṃ sameti samavetīti samayo, samavāyo. Sameti samāgacchati maggabrahmacariyamettha tadādhārapuggalavasenāti samayo, khaṇo. Samenti ettha, etena vā saṃgacchanti dhammā, sattā vā sahajātādīhi, uppādādīhi cāti samayo, kālo. Dhammappavattimattatāya hi atthato abhūtopi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ, karaṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena voharīyati. Samaṃ, sammā vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavānaṃ sahāvaṭṭhānameva hi samūho, na pana avayavavinimutto samūho nāma koci paramatthato atthi. Paccayantarasamāgame eti phalaṃ uppajjati, pavattati vā etasmāti samayo, hetu yathā ‘‘samudayo’’ti. So hi paccayantarasamāgamaneneva attano phalaṃ uppādaṭṭhitisamaṅgībhāvaṃ karoti. Sameti saṃyojanabhāvato sambandho hutvā eti attano visaye pavattati, daḷhaggaṇabhāvato vā taṃsaññuttā sattā ayanti etena yathābhinivesaṃ pavattantīti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhanti. Samiti saṅgati samodhānaṃ samayo, paṭilābho. Samassa nirodhassa yānaṃ pāpuṇanaṃ, sammā vā yānaṃ apagamo appavatti samayo, pahānaṃ. Abhimukhaṃ ñāṇena sammā etabbo abhigantabboti abhisamayo, dhammānaṃ aviparīto sabhāvo. Abhimukhabhāvena taṃ taṃ sabhāvaṃ sammā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo, dhammānaṃ yathābhūtasabhāvāvabodho.

Về những ý nghĩa ấy, đây là từ nguyên – Samayo, samavāyo: sự hội họp, vì nó đi đến, hội họp lại với nhau do năng lực của nguyên nhân tương trợ. Samayo, khaṇo: thời khắc, vì phạm hạnh của đạo đi đến, hội đủ ở đây do năng lực của người là nền tảng của nó. Samayo, kālo: thời gian, vì các pháp hoặc chúng sanh đi đến, hội đủ ở đây hoặc bởi cái này, cùng với các pháp đồng sanh v.v., và cùng với sự sanh khởi v.v... Quả thật, mặc dù về mặt ý nghĩa thực tại thì không hiện hữu do chỉ là sự diễn tiến của các pháp, thời gian vẫn được gọi bằng một hình thức chỉ thành tựu do sự tưởng định như là nơi nương và như là công cụ cho sự diễn tiến của các pháp. Samayo, samūho: sự tập hợp, là sự đi đến, sự diễn tiến, sự tồn tại của các thành phần một cách đồng đều hoặc một cách chân chánh, giống như từ ‘samudāyo’. Quả thật, sự tập hợp chỉ là sự cùng tồn tại của các thành phần, chứ về mặt chân đế không có gì gọi là sự tập hợp tách rời khỏi các thành phần. Samayo, hetu: nguyên nhân, vì khi có sự hội đủ của các duyên khác, quả sanh khởi, diễn tiến từ cái này, giống như từ ‘samudayo’. Quả thật, nguyên nhân ấy chỉ tạo ra quả của mình, tức là trạng thái có đủ sự sanh và trụ, khi có sự hội đủ của các duyên khác. Samayo, diṭṭhi: tà kiến, vì nó đi đến, trở thành sự liên kết do trạng thái là kiết sử, rồi đi đến, diễn tiến trong đối tượng của nó; hoặc do trạng thái chấp thủ kiên cố, các chúng sanh tương ưng với nó đi theo nó, diễn tiến theo như sự chấp trước. Quả thật, chúng sanh bị trói buộc rất chặt bởi kiến kiết sử. Samayo, paṭilābho: sự chứng đắc, là sự gặp gỡ, sự hội họp, sự kết hợp. Samayo, pahānaṃ: sự đoạn trừ, là sự đi đến, sự đạt đến sự diệt tận của phiền não; hoặc là sự đi khỏi, sự không diễn tiến một cách chân chánh. Abhisamayo: tự tánh không sai lạc của các pháp, là cái phải được đi đến, phải được đạt đến một cách chân chánh bằng trí tuệ hướng đến. Abhisamayo: sự giác ngộ tự tánh như thật của các pháp, là trí tuệ đi đến, thâm nhập, giác ngộ tự tánh này hay tự tánh kia một cách chân chánh bằng trạng thái hướng đến.

Nanu ca atthamattaṃ yathādhippetaṃ pati saddā abhinivisantīti na ekena saddena aneke atthā abhidhīyanti, atha kasmā idha samayasaddassa anekadhā attho vuttoti? Saccametaṃ saddavisese apekkhite saddavisese [Pg.169] hi apekkhite na ekena saddena anekatthābhidhānaṃ sambhavati. Na hi yo kālādiattho samaya-saddo, soyeva samūhādiatthaṃ vadati. Ettha pana tesaṃ tesamatthānaṃ samayasaddavacanīyatāsāmaññamupādāya anekatthatā samaya-saddassa vuttāti. Evaṃ sabbattha atthuddhāre. Hoti cettha –

Này, chẳng phải các từ ngữ chỉ đi vào ý nghĩa theo như được chủ định hay sao? Vì vậy, chẳng phải một từ không thể diễn đạt nhiều ý nghĩa hay sao? Vậy tại sao ở đây ý nghĩa của từ ‘samaya’ lại được nói theo nhiều cách? – Điều này đúng khi xét đến một từ cụ thể. Quả thật, khi xét đến một từ cụ thể, việc một từ diễn đạt nhiều ý nghĩa là không thể xảy ra. Quả thật, từ ‘samaya’ có nghĩa là thời gian v.v... không thể diễn đạt ý nghĩa là sự tập hợp v.v... Nhưng ở đây, dựa vào sự tương đồng trong việc được diễn đạt bởi từ ‘samaya’ của những ý nghĩa này hay ý nghĩa kia, tính đa nghĩa của từ ‘samaya’ đã được nói đến. Nên hiểu như vậy trong tất cả các phần giải thích ý nghĩa. Và có kệ ở đây:

‘‘Sāmaññavacanīyataṃ, upādāya anekadhā;

Atthaṃ vade na hi saddo, eko nekatthako siyā’’ti.

Dựa vào tính chất được nói đến một cách tổng quát, một từ có thể nói nhiều ý nghĩa; quả thật, một từ không thể có nhiều nghĩa (cụ thể).

Samavāyādiatthānaṃ idha asambhavato, kālasseva ca apadisitabbattā ‘‘idha panassa kālo attho’’ti vuttaṃ. Desadesakādīnaṃ viya hi kālassa nidānabhāvena adhippetattā sopi idha apadisīyati. ‘Iminā kīdisaṃ kālaṃ dīpetīti āha ‘‘tenā’’tiādi. Tenāti kālatthena samaya-saddena. Aḍḍhamāso pakkhavasena vutto, pubbaṇhādiko divasabhāgavasena, paṭhamayāmādiko pahāravasena. Ādi-saddena khaṇalayādayo saṅgahitā, aniyamitavasena ekaṃ kālaṃ dīpetīti attho.

Do các ý nghĩa như sự hội họp v.v... không thể có ở đây, và do chỉ có ý nghĩa thời gian là phải được chỉ ra, nên đã nói rằng: ‘nhưng ở đây, nó có nghĩa là thời gian’. Quả thật, giống như nơi chốn, người thuyết giảng v.v..., do thời gian được chủ định là một phần của duyên khởi, nó cũng được chỉ ra ở đây. Để trả lời câu hỏi: ‘Bằng từ này, thời gian như thế nào được chỉ ra?’, ngài đã nói ‘tena’ v.v... ‘Tena’ là: bằng từ ‘samaya’ với ý nghĩa thời gian. Nửa tháng được nói theo phương diện tuần trăng, buổi sáng v.v... được nói theo phương diện phần của ngày, canh đầu v.v... được nói theo phương diện canh. Bằng từ ‘ādi’, các đơn vị như khaṇa, laya v.v... được bao gồm. Ý nghĩa là nó chỉ ra một thời gian không xác định.

Kasmā panettha aniyamitavasena kālo niddiṭṭho, na utusaṃvaccharādinā niyamitavasenāti āha ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi. Kiñcāpi paññāya viditaṃ suvavatthāpitaṃ, tathāpīti sambandho. Vacasā dhāretuṃ vā sayaṃ uddisituṃ vā parena uddisāpetuṃ vā na sakkā nānappakārabhāvato bahu ca vattabbaṃ hoti yāva kālappabhedo, tāva vattabbattā. ‘‘Ekaṃ samaya’’nti vutte pana na so kālappabhedo atthi, yo etthānantogadho siyāti dasseti ‘‘ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā’’ti iminā. Evaṃ lokiyasammatakālavasena samayatthaṃ dassetvā idāni sāsane pākaṭakālavasena samayatthaṃ dassetuṃ ‘‘ye vā ime’’tiādi vuttaṃ. Apica utusaṃvaccharādivasena niyamaṃ akatvā samayasaddassa vacane ayampi guṇo laddhoyevāti dassento ‘‘ye vā ime’’tiādimāha. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhati tassā visesaparihāravisayattā. Tattha ye ime samayāti sambandho. Bhagavato mātukucchiokkamanakālo cettha gabbhokkantisamayo. Cattāri nimittāni passitvā saṃvejanakālo saṃvegasamayo. Chabbassāni sambodhisamadhigamāya cariyakālo [Pg.170] dukkarakārikasamayo. Devasikaṃ jhānaphalasamāpattīhi vītināmanakālo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo, visesato pana sattasattāhāni jhānasamāpattivaḷañjanakālo. Pañcacattālīsavassāni taṃtaṃdhammadesanākālo desanāsamayo. Ādi-saddena yamakapāṭihāriyasamayādayo saṅgaṇhāti. Pakāsāti dasasahassilokadhātupakampanaobhāsapātubhāvādīhi pākaṭā. ‘‘Ekaṃ samaya’’nti vutte tadaññepi samayā santīti atthāpattito tesu samayesu idha desanāsamayasaṅkhāto samayaviseso ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttoti dīpetīti adhippāyo.

“Tại sao ở đây thời gian được chỉ định một cách không xác định, mà không phải được chỉ định một cách xác định bằng mùa, năm, v.v...?” Ngài nói: “tattha kiñcāpi” v.v... Mặc dù đã được biết, được xác định rõ ràng bằng trí tuệ, tuy nhiên... nên được liên kết như vậy. Không thể dùng lời nói để ghi nhớ, hoặc tự mình chỉ dạy, hoặc nhờ người khác chỉ dạy, vì có nhiều loại khác nhau và có nhiều điều phải nói, vì có bao nhiêu sự phân chia thời gian thì có bấy nhiêu điều phải nói. Nhưng khi nói “ekaṃ samayaṃ”, không có sự phân chia thời gian nào mà không được bao hàm ở đây, Ngài chỉ ra điều này bằng câu “ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā”. Sau khi đã chỉ ra ý nghĩa của samaya theo thời gian được thế gian công nhận như vậy, bây giờ để chỉ ra ý nghĩa của samaya theo thời gian nổi bật trong giáo pháp, Ngài đã nói “ye vā ime” v.v... Hơn nữa, để chỉ ra rằng khi nói từ samaya mà không xác định bằng mùa, năm, v.v... thì cũng có được lợi ích này, Ngài đã nói “ye vā ime” v.v... Vì sự trình bày chung chung thì đứng vững trong các trường hợp đặc biệt, vì nó có đối tượng là loại trừ các trường hợp đặc biệt. Ở đây, “ye ime samayā” là sự liên kết. Ở đây, thời điểm Đức Thế Tôn nhập vào lòng mẹ là gabbhokkantisamaya. Thời điểm xúc động sau khi thấy bốn điềm báo là saṃvegasamaya. Thời điểm thực hành trong sáu năm để đạt được giác ngộ là dukkarakārikasamaya. Thời điểm trải qua hằng ngày với các thiền và quả thiền định là diṭṭhadhammasukhavihārasamaya, và đặc biệt là thời điểm hưởng dụng thiền định trong bảy tuần lễ. Thời điểm thuyết giảng các pháp khác nhau trong bốn mươi lăm năm là desanāsamaya. Bằng từ ādi, bao gồm cả yamakapāṭihāriyasamaya, v.v... Pakāsā có nghĩa là nổi bật bởi sự rung chuyển của mười ngàn thế giới, sự xuất hiện của ánh sáng, v.v... Khi nói “ekaṃ samayaṃ”, theo ý nghĩa suy ra, có cả những thời điểm khác nữa; trong số những thời điểm đó, ở đây, thời điểm đặc biệt được gọi là desanāsamaya được nói là “ekaṃ samayaṃ”, Ngài làm sáng tỏ như vậy. Đây là chủ ý.

Yathāvuttappabhedesuyeva samayesu ekadesaṃ pakārantarehi saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘yo cāya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha hi ñāṇakiccasamayo, attahitapaṭipattisamayo ca abhisambodhisamayoyeva. Ariyatuṇhībhāvasamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo. Karuṇākiccaparahitapaṭipattidhammikathāsamayo desanāsamayo, tasmā tesu vuttappabhedesu samayesu ekadesova pakārantarena dassitoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Sannipatitānaṃ vo bhikkhave dvayaṃ karaṇīyaṃ dhammī kathā vā ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti (udā. 12) vuttasamaye sandhāya ‘‘sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesū’’ti vuttaṃ. Tesupi samayesūti karuṇākiccaparahitapaṭipattidhammikathādesanāsamayesupi. Aññataraṃ samayaṃ sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttaṃ atthato abhedattā.

Để trình bày bằng cách tổng hợp một phần trong các thời điểm đã được phân loại như đã nói theo những cách khác, ngài đã nói “yo cāyaṃ” v.v... Ở đó, ñāṇakiccasamaya (thời điểm phận sự của trí tuệ) và attahitapaṭipattisamaya (thời điểm thực hành vì lợi ích của bản thân) chính là abhisambodhisamaya (thời điểm giác ngộ). Ariyatuṇhībhāvasamaya (thời điểm im lặng của bậc thánh) là diṭṭhadhammasukhavihārasamaya (thời điểm hiện tại lạc trú). Karuṇākiccaparahitapaṭipattidhammikathāsamaya (thời điểm phận sự của lòng bi, thực hành vì lợi ích người khác, và pháp thoại) là desanāsamaya (thời điểm thuyết pháp). Do đó, nên hiểu rằng chỉ một phần trong các thời điểm đã được phân loại đó được trình bày theo một cách khác. Liên quan đến các thời điểm được nói trong câu: “Này các Tỳ khưu, khi các con tụ họp, có hai việc phải làm: hoặc là pháp thoại, hoặc là sự im lặng của bậc thánh”, ngài đã nói “sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu”. “Tesupi samayesu” có nghĩa là ngay cả trong các thời điểm karuṇākiccasamaya, parahitapaṭipattisamaya, dhammikathāsamaya, và desanāsamaya. Liên quan đến một thời điểm nào đó, ngài đã nói “ekaṃ samayaṃ” vì chúng không khác nhau về mặt ý nghĩa.

Aññattha viya bhummavacanena ca karaṇavacanena ca niddesamakatvā idha upayogavacanena niddesapayojanaṃ niddhāretukāmo parammukhena codanaṃ samuṭṭhapeti ‘‘kasmā panetthā’’tiādinā. Etthāti ‘‘ekaṃ samaya’’nti imasmiṃ pade, karaṇavacanena niddeso kato yathāti sambandho. Bhavanti etthāti bhummaṃ, okāso, tattha pavattaṃ vacanaṃ vibhatti bhummavacanaṃ. Karoti kiriyamabhinipphādebhi etenāti karaṇaṃ, kiriyānipphattikāraṇaṃ. Upayujjitabbo kiriyāyāti upayogo, kammaṃ, tattha vacanaṃ tathā. ‘‘Tatthā’’tiādinā yathāvuttacodanaṃ pariharati. Tatthāti tesu abhidhammatadaññasuttapadavinayesu. Tathāti bhummavacanakaraṇavacanehi atthasambhavato cāti yojetabbaṃ, adhikaraṇabhāvenabhāvalakkhaṇatthānaṃ, hetukaraṇatthānañca [Pg.171] sambhavatoti attho. Idhāti idhasmiṃ suttapade. Aññathāti upayogavacanena. Atthasambhavatoti accantasaṃyogatthassa sambhavato.

Không giống như ở những nơi khác, không chỉ định bằng vị trí cách (bhummavacana) và công cụ cách (karaṇavacana), mà ở đây, với mong muốn xác định mục đích của việc chỉ định bằng đối cách (upayogavacana), ngài nêu lên sự chất vấn một cách gián tiếp bằng câu “kasmā panetthā” v.v... “Ettha” có nghĩa là trong câu “ekaṃ samayaṃ” này, nên liên kết là “giống như sự chỉ định được thực hiện bằng công cụ cách”. “Bhavanti ettha” (chúng xảy ra ở đây) nên là bhummaṃ, tức là okāsa (vị trí). Từ (vacanaṃ) hoặc biến cách (vibhatti) được dùng ở đó là bhummavacanaṃ (vị trí cách). “Karoti... etena” (người ta làm... bằng cái này) nên là karaṇaṃ, tức là nguyên nhân hoàn thành hành động. “Upayujjitabbo kiriyāya” (cần được liên kết với hành động) nên là upayogo, tức là kammaṃ (đối tượng). Từ được dùng ở đó cũng vậy. Bằng câu “tathā” v.v..., ngài bác bỏ sự chất vấn đã nói. “Tattha” có nghĩa là trong các A-tỳ-đạt-ma, các kinh, đoạn kinh, và luật khác với kinh này. “Tathā” nên được kết hợp là “bằng vị trí cách và công cụ cách, và vì có thể có ý nghĩa”. Ý nghĩa là vì có thể có ý nghĩa của adhikaraṇa (vị trí), bhāvenabhāvalakkhaṇa (dấu hiệu của hành động bằng hành động), hetu (nguyên nhân), và karaṇa (công cụ). “Idha” có nghĩa là trong đoạn kinh này. “Aññathā” có nghĩa là bằng đối cách. “Atthasambhavato” có nghĩa là vì có thể có ý nghĩa của accantasaṃyoga (sự liên kết liên tục).

‘‘Tattha hī’’tiādi tabbivaraṇaṃ. Itoti ‘‘ekaṃ samaya’’nti suttapadato. Adhikaraṇatthoti ādhārattho. Bhavanaṃ bhāvo, kiriyā, kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ, tadevattho tathā. Kena samayatthena idaṃ atthadvayaṃ sambhavatīti anuyoge sati tadatthadvayasambhavānurūpena samayatthena, taṃ daḷhaṃ karonto ‘‘adhikaraṇañhī’’tiādimāha. Padatthatoyeva hi yathāvuttamatthadvayaṃ siddhaṃ, vibhatti pana jotakamattā. Tattha kālasaṅkhāto, kālasaddassa vā attho yassāti kālattho. Samūhasaṅkhāto, ‘samūhasaddassa vā attho yassāti samūhattho, ko so? Samayo. Idaṃ vuttaṃ hoti – kālattho, samūhattho ca samayo tattha abhidhamme vuttānaṃ phassādidhammānaṃ adhikaraṇaṃ ādhāroti, yasmiṃ kāle, dhammapuñje vā kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva kāle, dhammapuñje vā phassādayopi hontīti ayañhi tattha attho. Nanu cāyaṃ upādāpaññattimatto kālo, vohāramatto ca samūho, so kathaṃ adhikaraṇaṃ siyā tattha vuttadhammānanti? Nāyaṃ doso. Yathā hi kālo sayaṃ paramatthato avijjamānopi sabhāvadhammaparicchinnattā ādhārabhāvena paññāto, sabhāvadhammaparicchinno ca taṅkhaṇappavattānaṃ tato pubbe, parato ca abhāvato ‘‘pubbaṇhejāto, sāyanhe āgacchatī’’tiādīsu, samūho ca avayavavinimutto visuṃ avijjamānopi kappanāmattasiddhattā avayavānaṃ ādhārabhāvena paññāpīyati ‘‘rukkhe sākhā, yavarāsiyaṃ pattasambhūto’’tiādīsu, evamidhāpi sabhāvadhammaparicchinnattā, kappanāmattasiddhattā ca tadubhayaṃ tattha vuttadhammānaṃ adhikaraṇabhāvena paññāpīyatīti.

‘‘Tattha hī’’tiādi (câu bắt đầu bằng ‘Tattha hi’) là sự giải thích cho câu ấy. Itoti (từ ‘ito’) là từ câu kinh ‘ekaṃ samayaṃ’. Adhikaraṇatthoti (nghĩa nơi chốn) là nghĩa sở y. Bhavanaṃ là bhāvo, là kiriyā (hành động); bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ là sự biểu thị một hành động khác bằng một hành động, đó chính là ý nghĩa. Khi có câu hỏi rằng: “Hai ý nghĩa này có thể có được là do ý nghĩa nào của từ samaya?”, để làm vững chắc điều đó bằng ý nghĩa của từ samaya tương ứng với khả năng có được hai ý nghĩa ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘adhikaraṇañhī’tiādi. Quả vậy, hai ý nghĩa đã nói trên được thành tựu chỉ do ý nghĩa của từ, còn biến cách chỉ có tính cách làm sáng tỏ. Ở đây, kālattho là (từ samaya) có ý nghĩa được gọi là thời gian, hoặc có ý nghĩa của từ kāla. Samūhattho là (từ samaya) có ý nghĩa được gọi là sự tập hợp, hoặc có ý nghĩa của từ samūha. Đó là gì? Là từ samaya. Điều này được nói là: từ samaya có nghĩa là thời gian và có nghĩa là sự tập hợp là nơi chốn, là sở y cho các pháp như xúc v.v… đã được nói trong Abhidhamma ở đây. Quả vậy, ý nghĩa ở đây là: “vào thời gian nào, hoặc trong tập hợp pháp nào mà tâm thiện Dục giới đã sanh khởi, thì vào chính thời gian ấy, hoặc trong chính tập hợp pháp ấy, các pháp như xúc v.v… cũng có mặt”. Chẳng phải thời gian này chỉ là chế định do nương tựa, và sự tập hợp này chỉ là quy ước hay sao? Làm thế nào nó có thể là nơi chốn cho các pháp đã được nói ở đây? Đây không phải là lỗi. Quả vậy, cũng như thời gian, tự nó không hiện hữu theo nghĩa chân đế, nhưng được biết đến như là một cơ sở do được phân định bởi các pháp có tự tánh; và được phân định bởi các pháp có tự tánh do sự không có mặt của các pháp diễn ra trong sát-na ấy trước và sau đó, như trong các câu “sanh vào buổi sáng, đến vào buổi chiều” v.v…; và sự tập hợp, dù không hiện hữu riêng biệt tách rời khỏi các thành phần, được chế định như là cơ sở của các thành phần do được thành tựu chỉ bằng sự tưởng định, như trong các câu “cành ở trên cây, lá sanh trong đống lúa mạch” v.v…; cũng vậy, ở đây, cả hai (thời gian và sự tập hợp) được chế định là nơi chốn cho các pháp đã được nói ở đây do được phân định bởi các pháp có tự tánh và do được thành tựu chỉ bằng sự tưởng định.

‘‘Khaṇasamavāyahetusaṅkhātassā’’tiādi bhāvenabhāvalakkhaṇatthasambhavadassanaṃ. Tattha khaṇo nāma aṭṭhakkhaṇavinimutto navamo buddhuppādakkhaṇo, yāni vā panetāni ‘‘cattārimāni bhikkhave, cakkāni, yehi [Pg.172] samannāgatānaṃ devamussānaṃ catucakkaṃ pavattatī’’ti (a. ni. 4.31) ettha patirūpadesavāso sappurisūpanissayo attasammāpaṇīdhi pubbekatapuññatāti cattāri cakkāni vuttāni, tāni ekajjhaṃ katvā okāsaṭṭhena ‘‘khaṇo’’ti veditabbāni. Tāni hi kusaluppattiyā okāsabhūtāni. Samavāyo nāma ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādinā (ma. ni. 1.204; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43, 44; saṃ. ni. 3.60; kathā. 465, 467) niddiṭṭhā cakkhuviññāṇādisādhāraṇaphalanipphādakattena saṇṭhitā cakkhurūpādipaccayasāmaggī. Cakkhurūpādīnañhi cakkhuviññāṇādi sādhāraṇaphalaṃ. Hetu nāma yonisomanasikārādijanakahetu. Yathāvuttassa khaṇasaṅkhātassa, samavāyasaṅkhātassa, hetusaṅkhātassa ca samayassa sattāsaṅkhātena bhāvena tesaṃ phassādīnaṃ dhammānaṃ sattāsaṅkhāto bhāvo lakkhīyati viññāyatīti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā ‘‘gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato’’ti ettha dohanakiriyāya gamanakiriyā lakkhīyati, evamidhāpi yathāvuttassa samayassa sattākiriyāya cittassa uppādakiriyā, phassādīnaṃ bhavanakiriyā ca lakkhīyatīti. Nanu cettha sattākiriyā avijjamānāva, kathaṃ tāya lakkhīyatīti? Saccaṃ, tathāpi ‘‘yasmiṃ samaye’’ti ca vutte satīti ayamattho viññāyamāno evahoti aññakiriyāsambandhābhāve padatthassa sattāvirahābhāvato, tasmā atthato gamyamānāya tāya sattākiriyāya lakkhīyatīti. Ayañhi tattha attho – yasmiṃ yathāvutte khaṇe, paccayasamavāye, hetumhi vā sati kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva khaṇe, paccayasamavāye, hetumhi vā sati phassādayopi hontīti. Ayaṃ pana attho abhidhammeyeva (aṭṭhasā. kāmāvacarakusalapadabhājanīye) nidassanavasena vutto, yathārahamesa nayo aññesupi suttapadesūti. Tasmāti adhikaraṇatthassa, bhāvenabhāvalakkhaṇatthassa ca sambhavato. Tadatthajotanatthanti tadubhayatthassa samayasaddatthabhāvena vijjamānasseva bhummavacanavasena dīpanatthaṃ. Vibhattiyo hi padīpo viya vatthuno vijjamānasseva atthassa jotakāti, ayamattho saddasatthesu pākaṭoyeva.

‘‘Khaṇasamavāyahetusaṅkhātassā’’tiādi (câu bắt đầu bằng ‘Khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa’) là sự trình bày về khả năng có được ý nghĩa bhāvenabhāvalakkhaṇa. Ở đây, khaṇa (thời) là thời điểm thứ chín, tức thời điểm Đức Phật xuất hiện, thoát khỏi tám thời phi thời; hoặc là, bốn bánh xe đã được Đức Thế Tôn nói đến trong đoạn kinh: “Này các Tỳ khưu, có bốn bánh xe này, do được trang bị những bánh xe này mà bốn bánh xe vận hành cho chư thiên và loài người”, ở đây bốn bánh xe là: sống ở nơi thích hợp, thân cận bậc chân nhân, tự mình hướng đến chánh đạo, và đã tạo phước từ trước; gộp chung chúng lại, nên hiểu là “khaṇa” (thời) theo nghĩa là cơ hội. Quả vậy, chúng là cơ hội cho sự sanh khởi của thiện pháp. Samavāya (sự hội đủ) là sự hội đủ các duyên như nhãn, sắc v.v… được thiết lập do có khả năng tạo ra quả chung là nhãn thức v.v… đã được chỉ ra trong đoạn kinh bắt đầu bằng “do duyên nhãn và sắc mà nhãn thức sanh khởi”. Quả vậy, quả chung của nhãn, sắc v.v… là nhãn thức v.v… Hetu (nhân) là nhân sanh khởi như tác ý như lý v.v… Ý nghĩa là: sự hiện hữu được gọi là sự có mặt của các pháp như xúc v.v… được biết đến, được nhận ra bởi sự hiện hữu được gọi là sự có mặt của samaya đã được nói trên, tức là samaya được gọi là thời, samaya được gọi là sự hội đủ, và samaya được gọi là nhân. Điều này được nói là: cũng như trong câu “khi những con bò đang được vắt sữa thì (người chăn bò) đã đi, khi những con bò đã được vắt sữa xong thì (anh ta) đã về”, hành động đi được biểu thị bởi hành động vắt sữa; cũng vậy, ở đây, hành động sanh khởi của tâm và hành động hiện hữu của các pháp như xúc v.v… được biểu thị bởi hành động hiện hữu của samaya đã được nói trên. Chẳng phải hành động hiện hữu ở đây thực sự không có mặt hay sao? Làm thế nào nó có thể được biểu thị bởi hành động ấy? Đúng vậy, tuy nhiên, khi nói “yasmiṃ samaye”, ý nghĩa “khi có” này được hiểu rõ, vì khi không có sự liên hệ với hành động khác, ý nghĩa của từ không thể thiếu sự hiện hữu; do đó, nó được biểu thị bởi hành động hiện hữu ấy, một hành động được hiểu ngầm theo ý nghĩa. Quả vậy, ý nghĩa ở đây là: khi có thời, sự hội đủ của duyên, hoặc nhân đã được nói trên, mà tâm thiện Dục giới sanh khởi, thì khi có chính thời ấy, chính sự hội đủ của duyên ấy, hoặc chính nhân ấy, các pháp như xúc v.v… cũng có mặt. Nhưng ý nghĩa này được nói đến theo cách trình bày ví dụ chỉ trong Abhidhamma, nên hiểu rằng phương pháp này cũng đã được nói đến trong các câu kinh khác một cách tương xứng. Tasmā (do đó) là do khả năng có được nghĩa nơi chốn và nghĩa bhāvenabhāvalakkhaṇa. Tadatthajotanatthaṃ (để làm sáng tỏ ý nghĩa đó) là để trình bày hai ý nghĩa ấy, vốn đã hiện hữu, như là ý nghĩa của từ samaya, thông qua cách nói của biến cách thứ bảy. Quả vậy, các biến cách giống như ngọn đèn, chỉ làm sáng tỏ ý nghĩa đã hiện hữu của sự vật; ý nghĩa này đã rõ ràng trong các sách ngữ pháp.

Hetuattho, karaṇattho ca sambhavatīti ‘‘annena vasati, vijjāya vasatī’’tiādīsu viya hetuattho, ‘‘pharasunā chindati, kudālena khaṇatī’’tiādīsu [Pg.173] viya karaṇattho ca sambhavati. Kathaṃ pana sambhavatīti āha ‘‘yo hi so’’tiādi. Vinaye (pārā. 20) āgatasikkhāpadapaññattiyācanavatthuvasena theraṃ mariyādaṃ katvā ‘‘sāriputtādīhipi duviññeyyo’’ti vuttaṃ. Tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtenāti ettha pana taṃtaṃvatthuvītikkamova sikkhāpadapaññattiyā hetu ceva karaṇañca. Tathā hi yadā bhagavā sikkhāpadapaññattiyā paṭhamameva tesaṃ tesaṃ tattha tattha sikkhāpadapaññattihetubhūtaṃ taṃ taṃ vītikkamaṃ apekkhamāno viharati, tadā taṃ taṃ vītikkamaṃ apekkhitvā tadatthaṃ vasatīti siddho vatthuvītikkamassa sikkhāpadapaññattihetubhāvo ‘‘annenavasatī’’tiādīsu annamapekkhitvā tadatthaṃ vasatītiādinā kāraṇena annādīnaṃ hetubhāvo viya. Sikkhāpadapaññattikāle pana teneva pubbasiddhena vītikkamena sikkhāpadaṃ paññapeti, tasmā sikkhāpadapaññattiyā sādhakatamattā karaṇabhāvopi vītikkamasseva siddho ‘‘asinā chindatī’’tiādīsu asinā chindanakiriyaṃ sādhetītiādinā kāraṇena asiādīnaṃ karaṇabhāvo viya. Evaṃ santepi vītikkamaṃ apekkhamāno teneva saddhiṃ tannissitampi kālaṃ apekkhitvā viharatīti kālassāpi idha hetubhāvo vutto, sikkhāpadaṃ paññapento ca taṃ taṃ vītikkamakālaṃ anatikkamitvā teneva kālena sikkhāpadaṃ paññapetīti vītikkamanissayassa kālassāpi karaṇabhāvo vutto, tasmā iminā pariyāyena kālassāpi hetubhāvo, karaṇabhāvo ca labbhatīti vuttaṃ ‘‘tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtenā’’ti, nippariyāyena pana vītikkamoyeva hetubhūto, karaṇabhūto ca. So hi vītikkamakkhaṇe hetu hutvā pacchā sikkhāpadapaññāpanakkhaṇe karaṇampi hotīti. Sikkhāpadāni paññāpayantoti vītikkamaṃ pucchitvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā otiṇṇavatthuṃ taṃ puggalaṃ paṭipucchitvā, vigarahitvā ca taṃ taṃ vatthuotiṇṇakālaṃ anatikkamitvā teneva kālena karaṇabhūtena sikkhāpadāni paññapento. Sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamānoti tatiyapārājikādīsu (pārā. 162) viya sikkhāpadapaññattiyā hetubhūtaṃ taṃ taṃ vatthuvītikkamasamayaṃ apekkhamāno tena samayena hetubhūtena bhagavā tattha tattha vihāsīti attho.

Ý nghĩa nhân và ý nghĩa công cụ có thể có. Giống như trong các câu: “sống nhờ cơm, sống nhờ trí tuệ” v.v… là ý nghĩa nhân; giống như trong các câu: “dùng búa đốn cây, dùng cuốc đào đất” v.v… là ý nghĩa công cụ có thể có. Nhưng làm thế nào có thể có? Ngài đã nói câu “yo hi so” v.v… Trong Luật, dựa vào câu chuyện thỉnh cầu chế định học giới, lấy trưởng lão làm giới hạn, đã được nói rằng: “khó hiểu ngay cả đối với các vị như Sāriputta”. Còn ở đây, trong câu “vào thời điểm ấy, đã trở thành nhân, đã trở thành công cụ”, chính sự vi phạm câu chuyện đó đó là nhân và cũng là công cụ cho việc chế định học giới. Thật vậy, khi đức Thế Tôn, ngay từ đầu việc chế định học giới, đang trú ngụ, quan tâm đến sự vi phạm đó đó, vốn là nhân cho việc chế định học giới của các tỳ khưu đó đó, ở nơi đó đó; khi ấy, Ngài sống vì mục đích ấy, sau khi đã quan tâm đến sự vi phạm đó đó. Do đó, việc sự vi phạm câu chuyện trở thành nhân cho việc chế định học giới là điều được thành tựu. Giống như trong các câu “sống nhờ cơm” v.v…, do nguyên nhân “sống vì mục đích ấy, sau khi đã quan tâm đến cơm” v.v…, việc cơm v.v… trở thành nhân được thành tựu. Hơn nữa, vào lúc chế định học giới, Ngài chế định học giới bằng chính sự vi phạm đã có trước đó. Do đó, vì là phương tiện hữu hiệu nhất cho việc chế định học giới, việc chính sự vi phạm trở thành công cụ cũng được thành tựu. Giống như trong các câu “dùng gươm chặt” v.v…, do nguyên nhân “thực hiện hành động chặt bằng gươm” v.v…, việc gươm v.v… trở thành công cụ được thành tựu. Dù là như vậy, đức Thế Tôn quan tâm đến sự vi phạm, và cùng với chính sự vi phạm ấy, Ngài cũng quan tâm đến thời gian liên quan đến nó mà trú ngụ. Do đó, ở đây, việc thời gian trở thành nhân cũng được nói đến. Và khi chế định học giới, Ngài không vượt qua thời điểm vi phạm đó đó, mà chế định học giới bằng chính thời điểm ấy. Do đó, việc thời gian, nơi nương tựa của sự vi phạm, trở thành công cụ cũng được nói đến. Do đó, theo phương pháp này, việc thời gian trở thành nhân và trở thành công cụ cũng được chấp nhận. Do đó, đã được nói rằng: “vào thời điểm ấy, đã trở thành nhân, đã trở thành công cụ”. Tuy nhiên, theo nghĩa đen, chính sự vi phạm là cái đã trở thành nhân và đã trở thành công cụ. Thật vậy, sự vi phạm ấy, vào khoảnh khắc vi phạm, sau khi đã là nhân, về sau, vào khoảnh khắc chế định học giới, cũng trở thành công cụ. (Đức Thế Tôn) đang chế định các học giới có nghĩa là: sau khi đã hỏi về sự vi phạm, đã cho triệu tập tăng chúng, đã hỏi lại về câu chuyện đã xảy ra và cá nhân ấy, và đã khiển trách, Ngài đang chế định các học giới bằng chính thời điểm đã trở thành công cụ ấy, không vượt qua thời điểm câu chuyện đó đó đã xảy ra. Và đang quan tâm đến nhân của việc chế định học giới có nghĩa là: giống như trong trường hợp Pārājika thứ ba v.v…, Ngài đang quan tâm đến thời điểm vi phạm câu chuyện đó đó, vốn đã trở thành nhân cho việc chế định học giới. Do thời điểm đã trở thành nhân ấy, đức Thế Tôn đã trú ngụ ở nơi đó đó. Đây là ý nghĩa.

‘‘Sikkhāpadāni [Pg.174] paññāpayanto, sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno’’ti idaṃ yathākkamaṃ karaṇabhāvassa, hetubhāvassa ca samatthanavacanaṃ, tasmā tadanurūpaṃ ‘‘tenasamayena karaṇabhūtena hetubhūtenā’’ti evaṃ vattabbepi paṭhamaṃ ‘‘hetubhūtenā’’ti uppaṭipāṭivacanaṃ tattha hetubhāvassa sātisayamadhippetattā vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Bhagavā hi verañjāyaṃ viharanto dhammasenāpatittherassa sikkhāpadapaññattiyācanahetubhūtaṃ parivitakkasamayaṃ apekkhamāno tena samayena hetubhūtena vihāsī’’ti tīsupi kira gaṇṭhipadesu vuttaṃ. ‘‘Kiṃ panettha yutticintāya, ācariyassa idha kamavacanicchā natthīti evametaṃ gahetabbaṃ – aññāsupi hi aṭṭhakathāsu ayameva anukkamo vutto, na ca tāsu ‘tena samayena verañjāyaṃ viharatī’ti vinayapāḷipade hetuatthasseva sātisayaṃ adhippetabhāvadīpanatthaṃ vutto avisayattā, sikkhāpadāni paññāpayanto hetubhūtena, karaṇabhūtena ca samayena vihāsi, sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno hetubhūtena samayena vihāsīti evamettha yathālābhaṃ sambandhabhāvato evaṃ vutto’’tipi vadanti. Tasmāti yathāvuttassa duvidhassāpi atthassa sambhavato. Tadatthajotanatthanti vuttanayena karaṇavacanena tadubhayatthassa jotanatthaṃ. Tatthāti tasmiṃ vinaye. Ettha ca sikkhāpadapaññattiyā eva vītikkamasamayassa sādhakatamattā tassa karaṇabhāve ‘‘sikkhāpadāni paññāpayanto’’ti ajjhāharitapadena sambandho, hetubhāve pana tadapekkhanamattattā ‘‘viharatī’’ti padenevāti daṭṭhabbaṃ. Tathāyeva hi vuttaṃ ‘‘tena samayena hetubhūtena, karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññāpayanto, sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsī’’ti. Karaṇañhi kiriyatthaṃ, na hetu viya kiriyākāraṇaṃ. Hetu pana kiriyākāraṇaṃ, na karaṇaṃ viya kiriyatthoti.

Câu nói: “đang chế định các học giới, và đang quan tâm đến nhân của việc chế định học giới” này, theo thứ tự, là lời nói làm sáng tỏ việc trở thành công cụ và việc trở thành nhân. Do đó, mặc dù nên nói một cách tương ứng là: “vào thời điểm ấy, đã trở thành công cụ, đã trở thành nhân”, cần phải hiểu rằng lời nói ngược thứ tự “đã trở thành nhân” được nói trước là do ở đây, trạng thái nhân được chủ ý một cách đặc biệt hơn. Nghe nói trong cả ba sách chú giải khó đều nói rằng: “Thật vậy, đức Thế Tôn, khi đang trú ở Verañjā, đã quan tâm đến thời điểm suy tư của trưởng lão Pháp tướng quân, vốn là nhân cho việc thỉnh cầu chế định học giới, và đã trú ngụ do thời điểm đã trở thành nhân ấy”. Các vị thầy cũng nói rằng: “Ở đây, có ích lợi gì với việc suy xét về sự hợp lý? Vị thầy ở đây không có ý muốn nói theo thứ tự, do đó, nên hiểu thứ tự lời nói này đúng như cách đã được nói – thật vậy, trong các sách chú giải khác, chính thứ tự này cũng đã được nói đến, và trong các sách ấy, ở câu Pāli Luật ‘vào thời điểm ấy, ngài trú ở Verañjā’, việc chỉ ra rằng ý nghĩa nhân được chủ ý một cách đặc biệt hơn đã không được nói đến, vì không phải là phạm vi thích hợp. (Đức Thế Tôn) đang chế định các học giới, đã trú ngụ do thời điểm vừa là nhân vừa là công cụ; và đang quan tâm đến nhân của việc chế định học giới, đã trú ngụ do thời điểm là nhân. Ở đây, đã được nói như vậy là do có sự liên kết tùy theo trường hợp.” Tasmā có nghĩa là: do sự có thể có của cả hai loại ý nghĩa đã được nói đến. Tadatthajotanatthaṃ có nghĩa là: để làm sáng tỏ cả hai ý nghĩa ấy bằng cách nói về công cụ theo cách đã được nói. Tattha có nghĩa là: trong Luật ấy. Và ở đây, vì thời điểm vi phạm là phương tiện hữu hiệu nhất cho chính việc chế định học giới, nên khi nó ở trạng thái công cụ, có sự liên kết với từ được thêm vào là “đang chế định các học giới”; còn khi ở trạng thái nhân, vì chỉ là việc quan tâm đến nó, nên cần phải hiểu rằng có sự liên kết chỉ với từ “trú ngụ”. Thật vậy, chính vì thế mà đã được nói rằng: “Do thời điểm ấy, vốn đã trở thành nhân và công cụ, đức Thế Tôn, trong khi đang chế định các học giới và đang quan tâm đến nhân của việc chế định học giới, đã trú ngụ ở nơi đó đó.” Thật vậy, công cụ có ý nghĩa là hành động, không phải là nguyên nhân của hành động như nhân. Còn nhân thì là nguyên nhân của hành động, không có ý nghĩa là hành động như công cụ.

‘‘Idha panā’’tiādinā upayogavacanassa accantasaṃyogatthasambhavadassanaṃ, accantameva dabbaguṇakiriyāhi saṃyogo accantasaṃyogo, nirantarameva tehi saṃyuttabhāvoti vuttaṃ hoti. Soyevattho tathā. Evaṃjātiketi evaṃsabhāve. Kathaṃ sambhavatīti āha ‘‘yañhī’’tiādi. Accantamevāti ārabbhato paṭṭhāya yāva desanāniṭṭhānaṃ, tāva ekaṃsameva, nirantaramevāti attho. Karuṇāvihārenāti parahitapaṭipattisaṅkhātena karuṇāvihārena. Tathā hi karuṇānidānattā [Pg.175] desanāya idha parahitapaṭipatti ‘‘karuṇāvihāro’’ti vuttā, na pana karuṇāsamāpattivihāro. Na hi desanākāle desetabbadhammavisayassa desanāñāṇassa sattavisayāya mahākaruṇāya sahuppatti sambhavati bhinnavisayattā, tasmā karuṇāya pavatto vihāroti katvā parahitapaṭipattivihāro idha ‘‘karuṇāvihāro’’ti veditabbo. Tasmāti accantasaṃyogatthasambhavato. Tadatthajotanatthanti vuttanayena upayogavibhattiyā tadatthassa jotanatthaṃ upayoganiddeso kato yathā ‘‘māsaṃ sajjhāyati, divasaṃ bhuñjatī’’ti. Tenāti yena kāraṇena abhidhamme, ito aññesu ca suttapadesu bhummavacanassa adhikaraṇattho, bhāvenabhāvalakkhaṇattho ca, vinaye karaṇavacanassa hetuattho, karaṇattho ca idha upayogavacanassa accantasaṃyogattho sambhavati, tenāti attho. Etanti yathā vuttassatthassa saṅgahagāthāpadaṃ aññatrāti abhidhamme ito aññesu suttapadesu, vinaye ca. Samayoti samayasaddo. Saddeyeva hi vibhattiparā bhavatiatthe asambhavato. Soti sveva samayasaddo.

Bằng (câu) bắt đầu là ‘Idha panā’, (là) sự trình bày về khả năng có được ý nghĩa liên tục (accantasaṃyoga) của biến cách thứ hai (upayogavacana); sự liên kết hoàn toàn với vật chất, phẩm chất, và hành động là sự liên tục (accantasaṃyoga); điều được nói là trạng thái liên kết không gián đoạn với chúng. Ý nghĩa ấy cũng như vậy. ‘Evaṃjātike’ có nghĩa là ‘có bản chất như vậy’. (Ngài) đã nói (câu) bắt đầu là ‘yañhi’ để trả lời câu hỏi ‘Làm thế nào điều đó có thể xảy ra?’. ‘Accantameva’ có nghĩa là: kể từ khi bắt đầu cho đến khi kết thúc bài pháp, trong suốt thời gian đó, một cách chắc chắn, không gián đoạn. ‘Karuṇāvihārena’ có nghĩa là bằng sự an trú trong lòng bi, được gọi là sự thực hành vì lợi ích của người khác. Thật vậy, vì bài pháp có lòng bi làm nhân duyên, nên ở đây sự thực hành vì lợi ích của người khác được gọi là ‘an trú trong lòng bi’ (karuṇāvihāra), chứ không phải là sự an trú trong thiền chứng bi (karuṇāsamāpattivihāra). Vì trong lúc thuyết pháp, sự đồng sanh khởi của trí tuệ thuyết pháp có đối tượng là pháp cần thuyết và của đại bi có đối tượng là chúng sanh là không thể xảy ra, do đối tượng khác nhau; do đó, nên hiểu rằng ở đây sự an trú trong thực hành vì lợi ích của người khác được gọi là ‘an trú trong lòng bi’ (karuṇāvihāra), sau khi đã phân tích rằng đó là sự an trú được tiến hành bởi lòng bi. ‘Tasmā’ có nghĩa là do có khả năng mang ý nghĩa liên tục. ‘Tadatthajotanatthaṃ’ có nghĩa là: sự chỉ định bằng biến cách thứ hai được thực hiện để làm sáng tỏ ý nghĩa đó của biến cách thứ hai theo phương pháp đã nói, ví dụ như ‘māsaṃ sajjhāyati’ (tụng kinh suốt tháng), ‘divasaṃ bhuñjati’ (ăn suốt ngày). ‘Tena’ có nghĩa là: vì lý do mà trong tạng Vi Diệu Pháp, và trong các đoạn kinh khác ngoài kinh này, biến cách thứ bảy (bhummicavacana) có ý nghĩa chỉ nơi chốn (adhikaraṇa) và ý nghĩa chỉ dấu hiệu của một hành động khi một hành động khác xảy ra (bhāvenabhāvalakkhaṇa); trong tạng Luật, biến cách thứ ba (karaṇavacana) có ý nghĩa chỉ nguyên nhân (hetu) và ý nghĩa chỉ công cụ (karaṇa); và ở đây, biến cách thứ hai (upayogavacana) có ý nghĩa liên tục (accantasaṃyoga) có thể xảy ra, vì lý do đó. ‘Etaṃ’ là câu kệ tóm tắt ý nghĩa đã được nói. ‘Aññatra’ có nghĩa là trong tạng Vi Diệu Pháp, trong các đoạn kinh khác ngoài kinh này, và trong tạng Luật. ‘Samayo’ là từ ‘samaya’. Vì biến cách chỉ theo sau từ ngữ, không thể theo sau ý nghĩa. ‘So’ là chính từ ‘samaya’ đó.

Evaṃ attano matiṃ dassetvā idāni porāṇācariyamatiṃ dassetuṃ ‘‘porāṇā panā’’tiādi vuttaṃ. Porāṇāti ca purimā aṭṭhakathācariyā. ‘‘Tasmiṃ samaye’’ti vā…pe… ‘‘ekaṃ samaya’’nti vā esa bhedoti sambandho. Abhilāpamattabhedoti vacanamattena bhedo viseso, na pana atthena, tenāha ‘‘sabbattha bhummamevattho’’ti, sabbesupi atthato ādhāro eva atthoti vuttaṃ hoti. Iminā ca vacanena suttavinayesu vibhattivipariṇāmo kato, bhummatthe vā upayogakaraṇavibhattiyo siddhāti dasseti. ‘‘Tasmā’’tiādinā tesaṃ matidassane guṇamāha.

Sau khi trình bày quan điểm của mình như vậy, bây giờ để trình bày quan điểm của các vị cổ sư, (câu) bắt đầu là ‘porāṇā pana’ đã được nói. Và ‘porāṇā’ là các vị sớ giải sư thời trước. Nên hiểu mối liên hệ là: sự khác biệt này là (giữa) ‘tasmiṃ samaye’ hoặc… ‘ekaṃ samayaṃ’. ‘Abhilāpamattabhedo’ có nghĩa là sự khác biệt, sự đặc thù chỉ ở lời nói, chứ không phải ở ý nghĩa; do đó, ngài nói ‘sabbattha bhummamevattho’ (khắp nơi chỉ có ý nghĩa của biến cách thứ bảy); điều được nói là: trong tất cả (các tạng), về mặt ý nghĩa, chỉ có ý nghĩa chỉ nơi chốn (ādhāra). Và bằng lời nói này, sự biến đổi biến cách trong tạng Kinh và tạng Luật đã được thực hiện, hoặc (lời nói này) cho thấy rằng biến cách thứ hai và biến cách thứ ba được thành tựu trong ý nghĩa của biến cách thứ bảy. Bằng (câu) bắt đầu là ‘tasmā’, ngài nói lên ưu điểm trong việc trình bày quan điểm của các vị ấy.

Bhāriyaṭṭhena garu. Tadevatthaṃ saṅketato samattheti ‘‘garuṃ hī’’tiādinā saṅketavisayo hi saddo taṃvavatthitoyeva cesa atthabodhakoti. Garunti garukātabbaṃ janaṃ. ‘‘Loke’’ti iminā na kevalaṃ sāsaneyeva, lokepi garukātabbaṭṭhena bhagavāti saṅketasiddhīti dasseti. Yadi garukātabbaṭṭhena bhagavā, atha ayameva sātisayaṃ bhagavā nāmāti dassento ‘‘ayañcā’’tiādimāha. Tathā hi lokanātho aparimitanirupamappabhāvasīlādiguṇavisesasamaṅgitāya, sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya [Pg.176] niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya ca aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamaṃ gāravaṭṭhānanti. Na kevalaṃ lokeyeva, atha kho sāsanepīti dasseti ‘‘porāṇehī’’tiādinā, porāṇehīti ca aṭṭhakathācariyehīti attho. Seṭṭhavācakavacanampi seṭṭhaguṇasahacaraṇato seṭṭhamevāti vuttaṃ ‘‘bhagavāti vacanaṃ seṭṭha’’nti. Vuccati attho, etenāti hi vacanaṃ, saddo. Atha vā vuccatīti vacanaṃ, attho, tasmā yo ‘‘bhagavā’’ti vacanena vacanīyo attho, so seṭṭhoti attho. Bhagavāti vacanamuttamanti etthāpi eseva nayo. Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogattā, sātisayaṃ vā garukaraṇārahatāya gāravayutto, gāravārahoti attho. Yena kāraṇattayena so tathāgato garu bhāriyaṭṭhena, tena ‘‘bhagavā’’ti vuccatīti sambandho. Garutākāraṇadassanañhetaṃ padattayaṃ. ‘‘Sippādisikkhāpakāpi garūyeva nāma honti, na ca gāravayuttā, ayaṃ pana tādiso na hoti, tasmā garūti katvā ‘gāravayutto’ti vutta’’nti keci. Evaṃ sati tadetaṃ visesanapadamattaṃ, purimapadadvayameva kāraṇadassanaṃ siyā.

(Ngài là) bậc đáng tôn kính (garu) vì có ý nghĩa là bậc đáng kính trọng (bhāriya). Ngài chứng minh chính ý nghĩa đó theo quy ước bằng (câu) bắt đầu là ‘garuṃ hi’, (với ý rằng) vì từ ngữ là đối tượng của quy ước, và chính từ ngữ này, khi đã được xác định như vậy, mới làm cho người ta hiểu được ý nghĩa. ‘Garuṃ’ là người đáng được tôn kính. Bằng từ ‘loke’ này, ngài cho thấy rằng không chỉ trong giáo pháp, mà ngay cả trong thế gian, (danh hiệu) Bhagavā cũng được thành tựu theo quy ước với ý nghĩa là bậc đáng tôn kính. Để chỉ ra rằng: ‘Nếu Bhagavā có ý nghĩa là bậc đáng tôn kính, thì chính vị này mới thực sự là Bhagavā một cách siêu việt’, ngài đã nói (câu) bắt đầu là ‘ayañcā’. Thật vậy, bậc Lãnh Đạo Thế Gian (Lokanātha) là nơi tôn kính tối thượng của vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới, do sự thành tựu các phẩm chất đặc biệt như giới hạnh, v.v., với uy lực vô lượng, không thể so sánh, không có gì sánh bằng; do sự thành tựu nỗ lực vô song, chuyên tâm tạo ra lợi ích và hạnh phúc không thiếu sót, đi trước là sự loại bỏ mọi điều bất lợi; và do là người vô cùng hữu ích cho chúng sanh cùng với chư thiên và loài người. Ngài chỉ ra rằng ‘không chỉ trong thế gian, mà còn trong giáo pháp nữa’ bằng (câu) bắt đầu là ‘porāṇehī’; và ‘porāṇehi’ có nghĩa là ‘bởi các vị sớ giải sư’. Điều được nói là ‘bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ’ (lời nói ‘Bhagavā’ là cao quý) với ý rằng: lời nói chỉ đến bậc cao quý cũng là cao quý do đi liền với phẩm chất cao quý. Vì ý nghĩa được nói ra bởi nó, nên nó là ‘lời nói’ (vacana), tức là từ ngữ. Hoặc, vì nó được nói ra, nên nó là ‘lời nói’ (vacana), tức là ý nghĩa; do đó, ý nghĩa nào được biểu thị bằng lời nói ‘Bhagavā’, ý nghĩa đó là cao quý. Trong câu ‘Bhagavāti vacanamuttamaṃ’ (lời nói ‘Bhagavā’ là tối thượng) cũng theo phương pháp tương tự. ‘Gāravayutto’ có nghĩa là người có phẩm chất đáng tôn kính do sự liên hệ với các đức tính đáng tôn kính; hoặc, người xứng đáng được tôn kính một cách siêu việt do sự xứng đáng được tôn kính, có nghĩa là người đáng được tôn kính. Nên hiểu mối liên hệ là: vì ba lý do nào mà bậc Như Lai là bậc đáng tôn kính (garu) với ý nghĩa là bậc đáng kính trọng (bhāriya), vì những lý do đó ngài được gọi là ‘Bhagavā’. Ba câu này chính là sự trình bày lý do của sự tôn kính. Một số vị nói rằng: “Những người dạy nghề nghiệp v.v. cũng được gọi là thầy (garu), nhưng họ không phải là người xứng đáng được tôn kính (gāravayutta). Nhưng vị này (Đức Phật) thì không như vậy, do đó, sau khi nói ‘garu’, lại nói thêm ‘gāravayutto’”. Nếu như vậy, thì từ đó (gāravayutto) chỉ là một tính từ, và chỉ hai câu trước mới là sự trình bày lý do.

Apicāti atthantaravikappatthe nipāto, aparo nayoti attho. Tattha –

‘Apica’ là một tiểu từ có ý nghĩa phân biệt một ý nghĩa khác, có nghĩa là ‘một phương pháp khác’. Trong đó –

‘‘Vaṇṇagamo vaṇṇavipariyāyo,Dve cāpare vaṇṇavikāranāsā;

Dhātūnamatthātisayena yogo,Taduccate pañcavidhā niruttī’’ti. –

“Sự thêm vào một mẫu tự, sự đảo ngược mẫu tự, và hai điều khác là sự biến đổi và sự mất đi của mẫu tự; sự kết hợp của các căn tự với một ý nghĩa siêu việt, đó được gọi là năm loại từ nguyên học (nirutti).”

Vuttaṃ niruttilakkhaṇaṃ gahetvā, ‘‘pisodarādīni yathopadiṭṭha’’nti vuttasaddanayena vā pisodarādiākatigaṇapakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā lokiya lokuttarasukhābhinibbattakaṃ sīlādipārappattaṃ bhāgyamassa atthīti ‘‘bhāgyavā’’ti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuttanti āha ‘‘bhāgyavā’’ti. Tathā anekabhedabhinnakilesasatasahassāni, saṅkhepato vā pañcamāre abhañjīti ‘‘bhaggavā’’ti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuttanti dasseti ‘‘bhaggavā’’ti iminā. Loke [Pg.177] ca bhaga-saddo issariyadhammayasasirīkāmapayattesu chasu dhammesu pavattati, te ca bhagasaṅkhātā dhammā assa santīti bhagavāti atthaṃ dassetuṃ ‘‘yutto bhagehi cā’’ti vuttaṃ. Kusalādīhi anekabhedehi sabbadhamme vibhaji vibhajitvā vivaritvā desesīti ‘‘vibhattavā’’ti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuttanti āha ‘‘vibhattavā’’ti. Dibbabrahmaariyavihāre, kāyacittaupadhiviveke, suññatānimittāppaṇihitavimokkhe, aññe ca lokiyalokuttare uttarimanussadhamme bhaji sevi bahulamakāsīti ‘‘bhattavā’’ti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuttanti dasseti ‘‘bhattavā’’ti iminā. Tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanamanena vantaṃ vamitanti ‘‘bhavesu vantagamano’’ti vattabbe bhavasaddato bha-kāraṃ gamanasaddato ga-kāraṃ vantasaddato va-kāraṃ ādāya, tassa ca dīghaṃ katvā vaṇṇavipariyāyena ‘‘bhagavā’’ti vuttanti dassetuṃ ‘‘vantagamano bhavesū’’ti vuttaṃ. ‘‘Yato bhāgyavā, tato bhagavā’’tiādinā paccekaṃ yojetabbaṃ. Assa padassāti ‘‘bhagavā’’ti padassa. Vitthāratthoti vitthārabhūto attho. ‘‘So cā’’tiādinā ganthamahattaṃ pariharati. Vuttoyeva, na pana idha pana vattabbo visuddhimaggassa imissā aṭṭhakathāya ekadesabhāvatoti adhippāyo.

Do nắm lấy đặc điểm của từ nguyên học đã được nói đến, theo phương pháp về các từ đã được nói đến rằng: ‘Các từ pisodara v.v... như đã được chỉ dẫn,’ hoặc do nắm lấy đặc điểm về sự thêm vào nhóm từ có hình thức bất định pisodara v.v... nên ngài đã nói: ‘Bhāgyavā’ (bậc có sự may mắn) bởi vì có sự may mắn (bhāgya) là pháp siêu việt về giới v.v... có khả năng tạo ra sự an lạc ở thế gian và xuất thế gian, đáng lẽ phải nói là ‘bhāgyavā’ thì đã được nói là ‘bhagavā.’ Tương tự, do đã bẻ gãy hàng trăm ngàn phiền não được phân chia theo nhiều loại khác nhau, hoặc nói tóm lại là năm loại ma, đáng lẽ phải nói là ‘bhaggavā’ (bậc đã bẻ gãy) thì đã được nói là ‘bhagavā,’ ngài đã trình bày bằng từ ‘bhaggavā’ này. Và ở đời, từ ‘bhaga’ được vận hành trong sáu pháp là quyền uy, chánh pháp, danh tiếng, vẻ đẹp, dục vọng, và sự cố gắng. Và các pháp được gọi là bhaga ấy hiện hữu nơi đức Phật, để trình bày ý nghĩa rằng ngài là bhagavā, câu ‘yutto bhagehi cā’ (tương ứng với các bhaga) đã được nói đến. Do đã phân tích, phân tích xong, giải thích, và thuyết giảng tất cả các pháp theo nhiều loại khác nhau là thiện v.v... đáng lẽ phải nói là ‘vibhattavā’ (bậc đã phân tích) thì đã được nói là ‘bhagavā,’ ngài đã nói: ‘Vibhattavā.’ Do đã thực hành, đã tu tập, đã làm cho nhiều lần các trú xứ của chư thiên, của phạm thiên, của bậc thánh; sự xa lánh về thân, về tâm, về sanh y; các giải thoát là không tánh, vô tướng, vô nguyện; và các pháp siêu nhân khác ở thế gian và xuất thế gian, đáng lẽ phải nói là ‘bhattavā’ (bậc đã tu tập) thì đã được nói là ‘bhagavā,’ ngài đã trình bày bằng từ ‘bhattavā’ này. Do sự đi lại được gọi là ái dục ở trong ba cõi đã được từ bỏ, đã được nôn ra, đáng lẽ phải nói là ‘bhavesu vantagamano’ (bậc đã từ bỏ sự đi lại trong các cõi) thì đã được nói là ‘bhagavā’ do lấy mẫu tự ‘bha’ từ từ ‘bhava,’ mẫu tự ‘ga’ từ từ ‘gamana,’ mẫu tự ‘va’ từ từ ‘vanta,’ và do làm cho trường âm mẫu tự ấy rồi đảo ngược vần, để trình bày điều này, câu ‘vantagamano bhavesū’ (bậc đã từ bỏ sự đi lại trong các cõi) đã được nói đến. Cần phải được liên kết riêng biệt theo cách thức ‘Bởi vì là bhāgyavā, cho nên là bhagavā’ v.v... ‘Assa padassa’ là của từ ‘bhagavā.’ ‘Vitthārattho’ là ý nghĩa được mở rộng. Bằng câu ‘so cā’ v.v... ngài đã loại bỏ sự nặng nề của tập sách. (Ý nghĩa ấy) đã được nói đến rồi, nhưng ở đây lại không nên được nói đến nữa, bởi vì (Thanh Tịnh Đạo) là một phần của tập Chú giải này. Đó là chủ ý.

Apica bhage vani, vamīti vā bhagavā. So hi bhage sīlādiguṇe vani bhaji sevi, te vā bhagasaṅkhāte sīlādiguṇe vineyyasantānesu ‘‘kathaṃ nu kho uppajjeyyu’’nti vani yāci patthayi, evaṃ bhage vanīti bhagavā, bhage vā siriṃ, issariyaṃ, yasañca vami kheḷapiṇḍaṃ viya chaḍḍayi. Tathā hi bhagavā hatthagataṃ cakkavattisiriṃ, catudīpissariyaṃ, cakkavattisampattisannissayañca sattaratanasamujjalaṃ yasaṃ anapekkho chaḍḍayi. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā ākārassa rassaṃ katvā, sineruyugandharādigatā bhājanalokasobhā. Tā bhagā vami tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahi, evaṃ bhage vamīti bhagavāti evamādīhi tattha tatthāgatanayehi cassa attho vattabbo, amhehi pana so ganthabhīrujanānuggahaṇatthaṃ, ganthagarutāpariharaṇatthañca ajjhupekkhitoti.

Lại nữa, ngài là bhagavā do đã tu tập (vani) các bhaga (phẩm hạnh), hoặc do đã từ bỏ (vami) (các bhaga). Thật vậy, đức Thế Tôn đã tu tập (vani), đã thực hành, đã tu tập các bhaga là các phẩm hạnh về giới v.v...; hoặc ngài đã tu tập (vani), đã cầu xin, đã mong mỏi rằng: ‘Làm thế nào các bhaga được gọi là các phẩm hạnh về giới v.v... này có thể sanh khởi trong dòng tương tục của chúng sanh cần được tế độ?’ Như vậy, ngài là bhagavā do đã tu tập (vani) các bhaga. Hoặc ngài đã từ bỏ (vami), đã vứt bỏ các bhaga là vẻ đẹp, quyền uy, và danh tiếng giống như cục đàm. Thật vậy, đức Thế Tôn đã không luyến tiếc mà vứt bỏ vẻ đẹp của vị chuyển luân vương đã trong tầm tay, quyền uy trên bốn châu, và danh tiếng rực rỡ với bảy báu vật là nơi nương tựa cho sự thành tựu của vị chuyển luân vương. Hoặc là, các vì sao được gọi là bhāni (ánh sáng); các vẻ đẹp đi cùng, vận hành tương xứng với chúng (các vì sao) được gọi là bhagā, do làm cho mẫu tự ‘ā’ thành đoản âm. (Đó là) vẻ đẹp của thế giới vật chứa đã đi đến núi Sineru, Yugandhara v.v... Đức Thế Tôn đã từ bỏ (vami), đã loại trừ các bhaga ấy bằng việc đoạn trừ lòng tham dục có liên quan đến chúng. Như vậy, ngài là bhagavā do đã từ bỏ (vami) các bhaga. Ý nghĩa của từ này nên được nói đến bằng các phương pháp đã được trình bày ở các nơi khác nhau như thế v.v... Tuy nhiên, ý nghĩa ấy đã được chúng tôi bỏ qua vì mục đích hỗ trợ những người sợ hãi kinh điển và vì mục đích loại bỏ sự nặng nề của tập sách.

Evametesaṃ avayavatthaṃ dassetvā idāni samudāyatthaṃ dassento purimapadattayassa samudāyatthena vuttāvasesena tesamatthānaṃ paṭiyogitāya tenāpi saha dassetuṃ ‘‘ettāvatā’’tiādimāha. Ettāvatāti [Pg.178] etassa ‘‘evaṃ me suta’’nti vacanena ‘‘ekaṃ samayaṃ bhagavā’’ tivacanenāti imehi sambandho. Etthāti etasmiṃ nidānavacane. Yathāsutaṃ dhammaṃ desentoti ettha anta-saddo hetuattho. Tathādesitattā hi paccakkhaṃ karoti nāma. Esa nayo aparatthāpi. ‘‘Yo kho ānanda, mayā dhammo ca…pe… satthā’’ti vacanato dhammassa satthubhāvapariyāyo vijjatevāti katvā ‘‘dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karotī’’ti vuttaṃ. Dhammakāyanti hi bhagavato sambandhībhūtaṃ dhammasaṅkhātaṃ kāyanti attho. Tathā ca vuttaṃ ‘‘dhammakāyoti bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti. Taṃ pana kimatthiyanti āha ‘‘tenā’’tiādi. Tenāti ca tādisena paccakkhakaraṇenāti attho. Idaṃ adhunā vakkhamānasuttaṃ pāvacanaṃ pakaṭṭhaṃ uttamaṃ buddhassa bhagavato vacanaṃ nāma. Tasmā tumhākaṃ atikkantasatthukaṃ atītasatthukabhāvo na hotīti attho. Bhāvappadhāno hi ayaṃ niddeso, bhāvalopo vā, itarathā pāvacanameva anatikkantasatthukaṃ, satthuadassanena pana ukkaṇṭhitassa janassa atikkantasatthukabhāvoti attho āpajjeyya, evañca sati ‘‘ayaṃ vo satthāti satthuadassanena ukkaṇṭhitaṃ janaṃ samassāsetī’’ tivacanena saha virodho bhaveyyāti vadanti. Idaṃ pāvacanaṃ satthukiccanipphādanena na atītasatthukanti pana attho. Satthūti kammatthe chaṭṭhī, samāsapadaṃ vā etaṃ satthuadassanenāti. Ukkaṇṭhanaṃ ukkaṇṭho, kicchajīvitā. ‘‘Kaṭha kicchajīvane’’ti hi vadanti. Tamito pattoti ukkaṇṭhito, anabhiratiyā vā pīḷito vikkhittacitto hutvā sīsaṃ ukkhipitvā uddhaṃ kaṇṭhaṃ katvā ito cito ca olokento āhiṇḍati, viharati cāti ukkaṇṭhito niruttinayena, taṃ ukkaṇṭhitaṃ. Saddasāmatthiyādhigatamatto cesa, vohārato pana anabhiratiyā pīḷitanti attho. Esa nayo sabbattha. Samassāsetīti assāsaṃ janeti.

Sau khi đã trình bày ý nghĩa từng phần của các từ này như vậy, bây giờ, vị Chú giải sư, muốn trình bày ý nghĩa tổng hợp, để trình bày cùng với ý nghĩa của chúng còn lại sau khi đã nói bằng ý nghĩa tổng hợp của ba từ đầu tiên, do có sự liên quan, đã nói câu bắt đầu bằng «ettāvatā». Cần phải tạo sự liên kết của từ «ettāvatā» này với câu «evaṃ me sutaṃ» và với câu «ekaṃ samayaṃ bhagavā». «Ettha» nghĩa là trong lời nói nhân duyên này. Ở đây, trong câu «yathāsutaṃ dhammaṃ desento», từ «anta» có nghĩa là nguyên nhân. Thật vậy, do đã được thuyết giảng như thế, nên gọi là làm cho trực nhận. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho những chỗ khác. Do lời dạy «Này Ānanda, Pháp và Luật... sẽ là Bậc Đạo Sư của các ngươi», nên có cách nói rằng Pháp là Bậc Đạo Sư. Vì vậy, đã nói rằng «làm cho Pháp thân được trực nhận». «Dhammakāya» có nghĩa là thân được gọi là Pháp, thuộc về Đức Thế Tôn. Và cũng đã được nói rằng: «Này các Tỳ khưu, ‘Pháp thân’ là danh hiệu của Như Lai». Nhưng việc ấy có mục đích gì? (Vị Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng «tenā». Và «tenā» có nghĩa là bằng sự trực nhận như vậy. Bây giờ, bài kinh sắp được nói này được gọi là Thánh điển, là lời dạy cao thượng của Đức Phật, Đức Thế Tôn. Do đó, có nghĩa là đối với các ngươi, không có tình trạng Bậc Đạo Sư đã qua đời. Thật vậy, sự chỉ định này lấy ý nghĩa trừu tượng làm chính, hoặc là có sự lược bỏ từ «bhāva». Nếu không, (sẽ có nghĩa là) chỉ có Thánh điển là không có Bậc Đạo Sư đã qua đời, nhưng đối với người đang buồn rầu vì không thấy Bậc Đạo Sư, thì tình trạng Bậc Đạo Sư đã qua đời sẽ xảy ra. Và nếu như vậy, sẽ có sự mâu thuẫn với câu «Đây là Bậc Đạo Sư của các ngươi, (ngài) an ủi người đang buồn rầu vì không thấy Bậc Đạo Sư». Các vị thầy đã nói như vậy. Nhưng có nghĩa là Thánh điển này, do hoàn thành phận sự của Bậc Đạo Sư, nên không phải là (có) Bậc Đạo Sư đã qua đời. «Satthu» là cách thứ sáu trong ý nghĩa đối cách, hoặc đây là một từ ghép có nghĩa là «do không thấy Bậc Đạo Sư». «Ukkaṇṭhanaṃ» là «ukkaṇṭho», sự sống khó khăn. Thật vậy, các vị (ngữ pháp sư) nói: «(Căn) ‘kaṭha’ có nghĩa là sống khó khăn». Người đã đạt đến điều đó được gọi là «ukkaṇṭhito». Hoặc, bị phiền muộn bởi sự không hoan hỷ, tâm bị phân tán, ngẩng đầu lên, ngước cổ lên, nhìn quanh đây đó, đi lang thang và trú ngụ, do đó được gọi là «ukkaṇṭhito» theo phương pháp từ nguyên. (An ủi) người buồn rầu đó. Và đây chỉ là ý nghĩa đạt được qua năng lực của từ ngữ. Nhưng theo cách dùng thông thường, ý nghĩa là «bị phiền muộn bởi sự không hoan hỷ». Phương pháp này (áp dụng) ở mọi nơi. «Samassāseti» nghĩa là làm phát sinh sự an ủi.

Tasmiṃ samayeti imassa suttassa saṅgītisamaye. Kāmaṃ vijjamānepi bhagavati evaṃ vattumarahati, idha pana avijjamāneyeva tasmiṃ evaṃ vadati, tasmā sandhāyabhāsitavasena tadatthaṃ dassetīti āha ‘‘avijjamānabhāvaṃ dassento’’ti. Parinibbānanti anupādisesanibbānadhātuvasena khandhaparinibbānaṃ. Tenāti tathāsādhanena. Evaṃvidhassāti evaṃpakārassa, evaṃsabhāvassātipi [Pg.179] attho. Nāma-saddo garahāyaṃ nipāto ‘‘atthi nāma ānanda theraṃ bhikkhuṃ vihesiyamānaṃ ajjhupekkhissathā’’tiādīsu (a. ni. 5.166) viya, tena ediso api bhagavā parinibbuto, kā nāma kathā aññesanti garahatthaṃ joteti. Ariyadhammassāti ariyānaṃ dhammassa, ariyabhūtassa vā dhammassa. Dasavidhassa kāyabalassa, ñāṇabalassa ca vasena dasabaladharo. Vajirassa nāma maṇivisesassa saṅghāto samūho ekagghano, tena samāno kāyo yassāti tathā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā vajirasaṅghāto nāma na aññena maṇinā vā pāsāṇena vā bhejjo, api tu soyeva aññaṃ maṇiṃ vā pāsāṇaṃ vā bhindati. Teneva vuttaṃ ‘‘vajirassa natthi koci abhejjo maṇi vā pāsāṇo vā’’ti, evaṃ bhagavāpi kenaci abhejjasarīro. Na hi bhagavato rūpakāye kenaci antarāyo kātuṃ sakkāti. Nāmasaddassa garahājotakattā pi-saddo sampiṇḍanajotako ‘‘na kevalaṃ bhagavāyeva, atha kho aññepī’’ti. Ettha ca evaṃguṇasamannāgatattā aparinibbutasabhāvena bhavituṃ yuttopi esa parinibbuto evāti pakaraṇānurūpamatthaṃ dassetuṃ ‘‘eva’’ntiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ. Āsā patthanā kena janetabbā, na janetabbā evāti attho. ‘‘Ahaṃ ciraṃ jīviṃ, ciraṃ jīvāmi, ciraṃ jīvissāmi, sukhaṃ jīviṃ, sukhaṃ jīvāmi, sukhaṃ jīvissāmī’’ti majjanavasena uppanno māno jīvitamado nāma, tena matto pamatto tathā. Saṃvejetīti saṃvegaṃ janeti, tatoyeva assa janassa saddhamme ussāhaṃ janeti. Saṃvejanañhi ussāhahetu ‘‘saṃviggo yoniso padahatī’’ti vacanato.

«Tasmiṃ samaye» có nghĩa là vào lúc kết tập bài kinh này. Mặc dù thích hợp để nói như vậy ngay cả khi Đức Thế Tôn còn tại thế, nhưng ở đây ngài (Ānanda) nói như vậy khi Ngài (Đức Phật) đã không còn tại thế. Do đó, để trình bày ý nghĩa đó theo cách nói có chủ đích, (vị Chú giải sư) đã nói «để trình bày tình trạng không còn tại thế». «Parinibbānaṃ» là sự tịch diệt của các uẩn theo nghĩa Vô dư y Niết-bàn giới. «Tenā» nghĩa là bằng sự thành tựu như vậy. «Evaṃvidhassa» nghĩa là có loại như vậy, cũng có nghĩa là có bản chất như vậy. Bất biến từ «nāma» có nghĩa là khiển trách, giống như trong các câu bắt đầu bằng «Này Ānanda, thật đáng trách khi các ngươi lại thờ ơ nhìn một vị Tỳ khưu trưởng lão bị quấy nhiễu». Bằng từ đó, nó làm sáng tỏ ý nghĩa khiển trách rằng: «Đến cả một Đức Thế Tôn như vậy cũng đã tịch diệt, nói gì đến những người khác». «Ariyadhammassa» nghĩa là của Pháp của các bậc Thánh, hoặc của Pháp đã trở thành Thánh thiện. Do có mười loại thân lực và trí lực, nên (Ngài) là người mang mười lực. Một khối của một loại bảo châu đặc biệt tên là kim cương; người có thân giống như khối đó, nên được gọi như vậy. Điều này được nói ra có nghĩa là: Giống như một khối kim cương không thể bị phá vỡ bởi một loại bảo châu hay đá nào khác, mà ngược lại, chính nó phá vỡ các loại bảo châu hay đá khác. Chính vì vậy đã được nói: «Đối với kim cương, không có loại bảo châu hay đá nào không thể bị phá vỡ». Tương tự như vậy, Đức Thế Tôn cũng có thân không thể bị ai phá hoại. Thật vậy, không ai có thể gây ra tai hại cho sắc thân của Đức Thế Tôn. Do từ «nāma» có ý nghĩa làm sáng tỏ sự khiển trách, nên từ «pi» có ý nghĩa làm sáng tỏ sự gộp lại: «Không chỉ riêng Đức Thế Tôn, mà cả những vị khác nữa». Và ở đây, cần phải hiểu rằng (câu) bắt đầu bằng «evaṃ» được nói ra để trình bày ý nghĩa phù hợp với văn cảnh rằng: «Mặc dù vị này (Đức Phật), do đã được trang bị những phẩm chất như vậy, nên thích hợp để có bản chất không tịch diệt, nhưng Ngài vẫn đã tịch diệt». «Āsā» là sự mong muốn. Ai nên tạo ra nó? Không nên tạo ra nó. Đó là ý nghĩa. Ngã mạn phát sinh do sự say đắm rằng: «Ta đã sống lâu, ta đang sống lâu, ta sẽ sống lâu; ta đã sống an lạc, ta đang sống an lạc, ta sẽ sống an lạc», được gọi là sự say đắm trong đời sống. Say sưa, dể duôi bởi điều đó, (nên) như vậy. «Saṃvejeti» nghĩa là làm phát sinh sự chấn động. Chính vì vậy, nó làm phát sinh sự nỗ lực trong Chánh pháp cho người đó. Thật vậy, sự chấn động là nguyên nhân của sự nỗ lực, do lời dạy: «Người bị chấn động sẽ tinh tấn một cách như lý».

Desanāsampattiṃ niddisati vakkhamānassa sakalasuttassa ‘‘eva’’nti nidassanato. Sāvakasampattinti suṇantapuggalasampattiṃ niddisati paṭisambhidāppattena pañcasu ṭhānesu bhagavatā etadagge ṭhapitena, pañcasu ca kosallesu āyasmatā dhammasenāpatinā pasaṃsitena mayā mahāsāvakena sutaṃ, tañca kho sayameva sutaṃ na anussutaṃ, na ca paramparābhatanti atthassa dīpanato. Kālasampattiṃ niddisati bhagavātisadasannidhāne payuttassa samayasaddassa buddhuppāda-paṭimaṇḍita-samaya-bhāva-dīpanato. Buddhuppādaparamā hi kālasampadā. Tenetaṃ vuccati –

Ngài chỉ ra sự viên mãn của bài thuyết giảng (desanāsampatti) do sự trình bày toàn bộ bài kinh sẽ được nói đến bằng từ "evaṃ". Ngài chỉ ra sự viên mãn của thính chúng (sāvakasampatti), tức là sự viên mãn của người nghe, do sự giải thích ý nghĩa rằng: "đã được nghe bởi tôi, một vị đại thinh văn, người đã đạt được các tuệ phân tích, đã được Đức Thế Tôn đặt vào vị trí tối thượng trong năm phương diện, và đã được Tôn giả Tướng quân Chánh pháp tán thán về năm sự thiện xảo; và việc nghe ấy là do chính tôi nghe, không phải nghe lại, cũng không phải được truyền lại từ đời này sang đời khác". Ngài chỉ ra sự viên mãn về thời gian (kālasampatti) do sự giải thích rằng từ "samaya" được dùng gần với từ "bhagavā" có nghĩa là thời điểm được trang hoàng bởi sự xuất hiện của Đức Phật. Quả vậy, sự viên mãn về thời gian là tối thượng nhờ sự xuất hiện của Đức Phật. Do đó, điều này được nói rằng:

‘‘Kappakasāyakaliyuge[Pg.180], buddhuppādo aho mahacchariyaṃ;

Hutavahamajjhe jātaṃ, samuditamakarandamaravinda’’nti. (dī. ni. ṭī. 1.1;

saṃ. ni. ṭī. 1.1);

"Trong thời kaliyuga, cặn bã của kiếp, sự xuất hiện của Đức Phật, ôi, thật là kỳ diệu; giống như hoa sen không khói mọc lên tốt đẹp giữa đống lửa."

Tassāyamattho – kappasaṅkhātakālasañcayassa lekhanavasena pavatte kaliyugasaṅkhāte sakarājasammate vassādisamūhe jāto buddhuppādakhaṇasaṅkhāto dinasamūho andhassa pabbatārohanamiva kadāci pavattanaṭṭhena, accharaṃ paharituṃ yuttaṭṭhena ca mahacchariyaṃ hoti. Kimiva jātanti ce? Hutavahasaṅkhātassa pāvakassa majjhe sammā uditamadhumantaṃ aravindasaṅkhātaṃ vārijamiva jātanti. Desakasampattiṃ niddisati guṇavisiṭṭhasattuttamagāravādhivacanato.

Đây là ý nghĩa của kệ ngôn ấy: Tập hợp các ngày được gọi là khoảnh khắc Đức Phật xuất hiện, sinh khởi trong tập hợp các năm... được gọi là thời kaliyuga, xảy ra do sự bào mòn của tập hợp thời gian gọi là kiếp, là điều vô cùng kỳ diệu do ý nghĩa là việc đôi khi mới xảy ra, giống như người mù leo núi, và do ý nghĩa là điều thích hợp để búng ngón tay (tán thán). Nếu hỏi: "Sinh ra giống như cái gì?" (Thì trả lời:) Giống như hoa sen không khói, mọc lên tốt đẹp giữa ngọn lửa được gọi là hutavaha. Ngài chỉ ra sự viên mãn của bậc Thuyết giảng (desakasampatti) do sự tuyên thuyết về lòng tôn kính đối với bậc tối thượng, vượt trội hơn các chúng sanh khác về phẩm hạnh.

Evaṃ padachakkassa padānukkamena nānappakārato atthavaṇṇanaṃ katvā idāni ‘‘antarā ca rājagaha’’ntiādīnaṃ padānamatthavaṇṇanaṃ karonto ‘‘antarā cā’’tiādimāha. Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandanti ettha samabhiniviṭṭho antarā-saddo dissati sāmaññavacanīyatthamapekkhitvā pakaraṇādisāmatthiyādigatatthamantarenāti attho. Evaṃ panassa nānatthabhāvo payogato avagamīyatīti dasseti ‘‘tadantara’’ntiādinā. Tattha tadantaranti taṃ kāraṇaṃ. Mañca tañca mantenti, kimantaraṃ kiṃ kāraṇanti attho. Vijjantarikāyāti vijjuniccharaṇakkhaṇe. Dhovantī itthī addasāti sambandho. Antaratoti hadaye. Kopāti cittakālussiyakaraṇato cittapakopā rāgādayo. Antarā vosānanti ārambhanipphattīnaṃ vemajjhe pariyosānaṃ āpādi. Apicāti tathāpi, evaṃ pabhavasampannepīti attho. Dvinnaṃ mahānirayānanti lohakumbhīniraye sandhāyāha. Antarikāyāti antarena. Rājagahanagaraṃ kira āvijjhitvā mahāpetaloko. Tattha dvinnaṃ mahālohakumbhīnirayānaṃ antarena ayaṃ tapodā nadī āgacchati, tasmā sā kuthitā sandatīti. Svāyamidha vivare pavattati tadaññesamasambhavato. Ettha ca ‘‘tadantaraṃ ko jāneyya, (a. ni. 6.44; 10.75) etesaṃ antarā kappā, gaṇanāto asaṅkhiyā, (bu. vaṃ. 28.9) antarantarā kathaṃ opātetī’’tiādīsu (ma. ni. 2.426; pahā. va. 66; cūḷava. 376) viya kāraṇavemajjhesu vattamānā antarāsaddāyeva udāharitabbā siyuṃ, na pana cittakhaṇavivaresu vattamānā antarikaantarasaddā[Pg.181]. Antarāsaddassa hi ayamatthuddhāroti. Ayaṃ panetthādhippāyo siyā – yesu atthesu antarikasaddo, antarasaddo ca pavattati, tesu antarāsaddopīti samānatthattā antarāsaddatthe vattamāno antarikasaddo, antarasaddo, ca udāhaṭoti. Atha vā antarāsaddoyeva ‘‘yassantarato’’ti (udā. 20) ettha gāthābandhasukhatthaṃ rassaṃ katvā vutto –

Sau khi đã giải thích ý nghĩa của sáu từ theo thứ tự và theo nhiều cách khác nhau như vậy, bây giờ để giải thích ý nghĩa của các từ "antarā ca rājagahaṃ", v.v., ngài nói "antarā ca", v.v. Ở đây, trong câu "antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ", từ "antarā" được thấy là đã bao hàm, sau khi xem xét ý nghĩa chung, nó loại trừ ý nghĩa có được từ sức mạnh của văn cảnh, v.v. Đó là ý nghĩa. Tuy nhiên, ngài chỉ ra rằng từ này có nhiều ý nghĩa khác nhau thông qua các ví dụ, bắt đầu bằng "tadantaraṃ". Ở đó, "tadantaraṃ" có nghĩa là "lý do đó". "Họ bàn bạc về tôi và về bạn", ý nghĩa là "lý do là gì? nguyên nhân là gì?". "Vijjantarikāya" có nghĩa là "vào khoảnh khắc tia chớp lóe lên". "Người phụ nữ đang rửa (chén) đã thấy", đây là mối liên hệ. "Antarato" có nghĩa là "trong tim". "Kopā" là tham ái, v.v., những thứ làm ô nhiễm tâm, do chúng gây ra sự vẩn đục của tâm. "Antarā vosānaṃ" có nghĩa là "đã đi đến kết thúc ở giữa chừng của sự bắt đầu và sự hoàn thành". "Apica" có nghĩa là "tuy nhiên", ý nghĩa là "mặc dù được phú cho nguồn gốc như vậy". Ngài nói "của hai địa ngục lớn" là để ám chỉ các địa ngục Lohakumbhī. "Antarikāya" có nghĩa là "ở giữa". Nghe nói, cõi ngạ quỷ lớn xuyên qua thành Rājagaha. Ở đó, con sông Tapodā này chảy đến giữa hai địa ngục Mahālohakumbhī, do đó nó chảy sôi sục. Ở đây, từ này (antarā) được dùng với nghĩa là "khoảng trống", vì các ý nghĩa khác không thể có. Và ở đây, đáng lẽ chỉ nên trích dẫn các từ "antarā" được dùng với nghĩa là nguyên nhân và khoảng giữa, như trong các câu: "Ai có thể biết được lý do đó?", "Giữa những kiếp này, có những kiếp trung gian, không thể đếm được", "Làm sao lời nói lại xen vào giữa chừng?", v.v.; chứ không phải các từ "antarika" và "antara" được dùng với nghĩa là tâm, khoảnh khắc, và khoảng trống. Vì đây là sự trích dẫn ý nghĩa của từ "antarā". Tuy nhiên, đây có thể là chủ ý: trong những ý nghĩa mà từ "antarika" và từ "antara" được dùng, thì từ "antarā" cũng được dùng; do đó, vì có cùng ý nghĩa, nên từ "antarika" và từ "antara" được dùng với ý nghĩa của từ "antarā" đã được trích dẫn. Hoặc là, chính từ "antarā" trong câu "yassantarato" đã được rút ngắn lại để cho dễ dàng trong việc cấu thành kệ ngôn.

‘‘Yassantarato na santi kopā,Itibhavābhavatañca vītivatto;

Taṃ vigatabhayaṃ sukhiṃ asokaṃ,Devā nānubhavanti dassanāyā’’ti. (udā. 20);

–

"Vị nào trong tâm không còn sân hận, và đã vượt qua trạng thái có hữu này hữu kia; vị ấy, người không còn sợ hãi, có được an lạc, không còn sầu muộn, chư thiên không thể đạt đến để thấy được."

Hi ayaṃ udāne bhaddiyasutte gāthā. Soyeva ika-saddena sakatthapavattena padaṃ vaḍḍhetvā ‘‘antarikāyā’’ti ca vutto, tasmā udāharaṇodāharitabbānamettha virodhābhāvo veditabboti. Kimatthaṃ atthavisesaniyamo katoti āha ‘‘tasmā’’tiādi. Nanu cettha upayogavacanameva, atha kasmā sambandhīyattho vutto, sambandhīyatthe vā kasmā upayogavacanaṃ katanti anuyogasambhavato taṃ pariharituṃ ‘‘antarāsaddena panā’’tiādi vuttaṃ, tena sambandhīyatthe sāmivacanappasaṅge saddantarayogena laddhamidaṃ upayogavacananti dasseti, na kevalaṃ sāsaneva, lokepi evamevidaṃ laddhanti dassento ‘‘īdisesu cā’’tiādimāha. Visesayogatādassanamukhena hi ayamatthopi dassito. Ekenapi antarā-saddena yuttattā dve upayogavacanāni kātabbāni. Dvīhi pana yoge kā kathāti atthassa sijjhanato. Akkharaṃ cintenti liṅgavibhattiyādīhīti akkharacintakā, saddavidū. Akkhara-saddena cettha tammūlakāni padādīnipi gahetabbāni. Yadipi saddato ekameva yujjanti, atthato pana so dvikkhattuṃ yojetabbo ekassāpi padassa āvuttiyādinayena anekadhā sampajjanatoti dasseti ‘‘dutiyapadenapī’’tiādinā. Ko pana doso ayojiteti āha ‘‘ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇātī’’ti. Dutiyapadaṃ na pāpuṇātīti attho saddantarayogavasā saddeyeva sāmivacanappasaṅge upayogavibhattiyā icchitattā. Saddādhikāro hi vibhattipayogo.

Quả vậy, đây là câu kệ ở trong kinh Bhaddiya thuộc bộ Udāna. Chính câu kệ ấy cũng được nói là ‘antarikāyā’ do thêm vào một từ bằng âm ‘ika’ có nghĩa riêng của nó; vì thế, ở đây nên được biết là không có sự mâu thuẫn giữa ví dụ và điều được ví dụ. Vị ấy nói ‘tasmā’ v.v... (để trả lời cho câu hỏi): ‘Vì sao sự quy định về ý nghĩa đặc biệt được thực hiện?’ Do có thể có sự chất vấn rằng: ‘Này, ở đây chỉ là dụng cụ cách (upayogavacana), vậy tại sao ý nghĩa sở thuộc (sambandhīyattho) lại được nói đến? Hoặc trong ý nghĩa sở thuộc, tại sao dụng cụ cách lại được sử dụng?’, để bác bỏ điều ấy, câu ‘antarāsaddena panā’ v.v... đã được nói. Qua đó, vị ấy chỉ ra rằng trong ý nghĩa sở thuộc, khi sở hữu cách (sāmivacana) là thích hợp, dụng cụ cách này đã được thành tựu do sự liên kết với một từ khác. Trong khi chỉ ra rằng điều này được thành tựu như vậy không chỉ trong giáo pháp mà cả ở trong thế gian, vị ấy đã nói ‘īdisesu cā’ v.v... Quả vậy, ý nghĩa này cũng được chỉ ra bằng cách trình bày sự liên kết đặc biệt. Do sự liên kết với chỉ một từ ‘antarā’, hai dụng cụ cách cần phải được thực hiện. Còn khi có sự liên kết với hai từ thì có gì để nói? Vì ý nghĩa đã được thành tựu. Những người phân tích mẫu tự (akkhara) bằng các phương tiện như là giới tính, biến cách v.v... là những nhà phân tích mẫu tự (akkharacintakā), tức là những nhà ngữ pháp học (saddavidū). Ở đây, qua từ ‘akkhara’, các từ v.v... có gốc rễ từ đó cũng nên được hiểu. Vị ấy chỉ ra bằng câu ‘dutiyapadenapī’ v.v... rằng mặc dù về mặt từ ngữ chỉ có một sự liên kết là hợp lý, nhưng về mặt ý nghĩa, nó nên được liên kết hai lần, vì ngay cả một từ duy nhất cũng có thể có nhiều ý nghĩa qua phương pháp lặp lại v.v... Vị ấy nói ‘ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti’ (để trả lời cho câu hỏi): ‘Vậy có lỗi gì nếu không được liên kết?’ Ý nghĩa là: ‘Nó không đạt đến từ thứ hai.’ Bởi vì, do sự liên kết với một từ khác, khi sở hữu cách là thích hợp cho chính từ đó, thì biến cách dụng cụ lại được mong muốn. Quả vậy, việc sử dụng biến cách là thuộc thẩm quyền của từ ngữ.

Addhāna-saddo [Pg.182] dīghapariyāyoti āha ‘‘dīghamagga’’nti. Kittāvatā pana so dīgho nāma tadatthabhūtoti codanamapaneti ‘‘addhānagamanasamayassa hī’’tiādinā. Addhānagamanasamayassa vibhaṅgeti gaṇabhojanasikkhāpadādīsu addhānagamanasamayasaddassa padabhājanīyabhūte vibhaṅge (pāci. 217). Aḍḍhayojanampi addhānamaggo, pageva taduttari. Aḍḍhameva yojanassa aḍḍhayojanaṃ, dvigāvutamattaṃ. Idha pana catugāvutappamāṇaṃ yojanameva, tasmā ‘‘addhānamaggapaṭipanno’’ti vadatīti adhippāyo.

Từ ‘addhāna’ là từ đồng nghĩa của ‘dīgha,’ (vì thế ngài) nói là ‘dīghamaggam.’ (Vị Chú giải sư) bác bỏ câu chất vấn: ‘Với mức độ nào thì con đường ấy, vốn là ý nghĩa của từ đó, được gọi là dài?’ bằng câu ‘addhānagamanasamayassa hī’ v.v... ‘Addhānagamanasamayassa vibhaṅge’ có nghĩa là: trong phần Phân Tích (Vibhaṅga) vốn là phần giải thích từ ngữ (padabhājanīya) của thuật ngữ ‘addhānagamanasamaya’ được nói đến trong các học giới như học giới về dùng bữa chung nhóm (gaṇabhojanasikkhāpada) (Pācittiya 217). Ngay cả nửa do-tuần (aḍḍhayojana) cũng là con đường dài (addhānamagga), huống chi là xa hơn thế. Nửa của một do-tuần chính là ‘aḍḍhayojana’, khoảng hai gāvuta. Tuy nhiên, ở đây, chỉ một do-tuần với độ dài bốn gāvuta (mới được xem là đường dài); vì thế, chủ ý là: ‘(Ngài) nói rằng ‘addhānamaggapaṭipanno’ (người đã đi vào con đường dài).’

Mahantasaddo uttamattho, bahvattho ca idhādhippetoti āha ‘‘mahatā’’tiādi. Guṇamahattenāti appicchatādiguṇamahantabhāvena. Saṅkhyāmahattenāti gaṇanamahantabhāvena. Tadevatthaṃ samattheti ‘‘so hī’’tiādinā. So bhikkhusaṅghoti idha āgato tadā parivārabhūto bhikkhusaṅgho. Mahāti uttamo. Vākyepi hi tamicchanti payogavasā. Appicchatāti nillobhatā saddo cettha sāvaseso, attho pana niravaseso. Na hi ‘‘appalobhatāti abhitthavitumarahatī’’ti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Majjhimāgamaṭīkākāro pana ācariyadhammapālatthero evamāha ‘‘appasaddassa parittapariyāyaṃ manasi katvā ‘byañjanaṃ sāvasesaṃ viyā’ti (mahāni. aṭṭha. 85) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Appasaddo panettha ‘abhāvattho’ tipi sakkā viññātuṃ ‘appābādhatañcasañjānāmī’tiādīsu (ma. ni. 1.225) viyā’’ti. Saṅkhyāyapi mahāti gaṇanāyapi bahu ahosi, ‘‘bhikkhusaṅgho’’ti padāvatthikantavacanavasena saṃvaṇṇetabbapadassa chedanamiva hotīti tadaparāmasitvā ‘‘tena bhikkhusaṅghenā’’ti puna vākyāvatthikantavacanavasena saṃvaṇṇetabbapadena sadisīkaraṇaṃ. Esā hi saṃvaṇṇanakānaṃ pakati, yadidaṃ vibhattiyānapekkhāvasena yathārahaṃ saṃvaṇṇetabbapadatthaṃ saṃvaṇṇetvā puna tattha vijjamānavibhattivasena parivattetvā nikkhipananti. Diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatattā saṅghoti imamatthaṃ vibhāvento āha ‘‘diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātena samaṇagaṇenā’’ti. Ettha pana ‘‘yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharatī’’ti (dī. ni. 3.324, 356; ma. ni. 1.492; 3.54; pari. 274) evaṃ vuttāya diṭṭhiyā. ‘‘Yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni [Pg.183] viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni, tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagato viharatī’’ti (dī. ni. 3.323; ma. ni. 1.492; 3.54; a. ni. 6.11; pari. 274) evaṃ vuttānañca sīlānaṃ sāmaññena saṅghāto saṅghaṭito sametoti diṭṭhisīlasāmaññasaṅghāto, samaṇagaṇo, diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatoti vuttaṃ hoti. ‘‘Diṭṭhisīlasāmaññasaṅghāṭasaṅkhātenā’’ tipi pāṭho. Tathā saṅkhātena katitenāti attho. Tathā hi diṭṭhisīlādīnaṃ niyatasabhāvattā sotāpannāpi aññamaññaṃ diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatā, pageva sakadāgāmiādayo, tathā ca vuttaṃ ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo’’ti, (saṃ. ni. 2.41; 5.198, 1004) ‘‘aṭṭhānametaṃ bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo sañciccapāṇaṃ jīvitā voropeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti ca ādi. Ariyapuggalassa hi yattha katthaci dūre ṭhitāpi attano guṇasāmaggiyā saṃhatatāyeva, ‘‘tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati, (ma. ni. 1.492) tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagato viharatī’’ti (ma. ni. 1.492) vacanato pana puthujjanānampi diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvo labbhatiyeva. Saddhiṃ-saddo ekatoti atthe nipāto. Pañca…pe… mattānīti pañca-saddena mattasaddaṃ saṅkhipitvā bāhiratthasamāso vutto. Etesanti bhikkhusatānaṃ. Puna pañca mattā pamāṇāti byāso, nikāralopo cettha napuṃsakaliṅgattā.

Từ mahanta ở đây được chủ trương có nghĩa là cao quý và có nghĩa là đông đảo, do đó ngài nói: ‘với (chúng Tỷ-kheo) vĩ đại’ v.v... Về sự vĩ đại của phẩm hạnh là về sự vĩ đại của các phẩm hạnh như thiểu dục v.v... Về sự vĩ đại của số lượng là về sự đông đảo của số lượng. Ngài xác chứng chính ý nghĩa ấy bằng câu ‘thật vậy, vị ấy’ v.v... Tăng chúng ấy là Tăng chúng tùy tùng đã đến đây vào lúc đó. Vĩ đại là cao quý. Thật vậy, trong câu, do cách sử dụng, người ta muốn hiểu ý nghĩa đó. Thiểu dục là không tham lam. Ở đây, từ ngữ có phần dư, nhưng ý nghĩa thì không có phần dư. Thật vậy, trong các Chú giải có nói rằng: “Không đáng tán thán là ‘ít tham lam’”. Tuy nhiên, Trưởng lão Ācariya Dhammapāla, tác giả Phụ chú giải Trung Bộ Kinh, đã nói như sau: “Trong Chú giải (Mahāni. aṭṭha. 85), có nói rằng ‘văn tự dường như có phần dư’ khi xem xét từ đồng nghĩa paritta của từ appa. Ở đây, cũng có thể hiểu từ appa có nghĩa là ‘không có’, giống như trong các câu như ‘tôi nhận biết sự không bệnh tật’ v.v... (Ma. ni. 1.225)”. Vĩ đại cả về số lượng là cũng đã đông đảo về số lượng. Câu ‘Tăng chúng Tỷ-kheo’ giống như là sự tách rời của từ cần được giải thích theo cách nói kết thúc một từ. Do đó, không xem xét điều đó, việc làm cho nó tương đồng với từ cần được giải thích bằng cách nói ‘với Tăng chúng Tỷ-kheo ấy’ một lần nữa theo cách nói kết thúc một câu. Thật vậy, đây là thông lệ của các nhà chú giải: sau khi giải thích ý nghĩa của từ cần được giải thích một cách thích hợp mà không quan tâm đến biến cách, họ lại đặt nó trở lại bằng cách chuyển đổi nó theo biến cách hiện có ở đó. Để làm rõ ý nghĩa “được gọi là Tăng vì được kết hợp bởi sự tương đồng về tri kiến và giới hạnh”, ngài nói ‘với đoàn thể Sa-môn được kết hợp bởi sự tương đồng về tri kiến và giới hạnh’. Ở đây, sự kết hợp bởi sự tương đồng về tri kiến và giới hạnh là sự kết hợp, sự gắn kết, sự đồng nhất bởi sự tương đồng của tri kiến đã được nói đến như sau: “Tri kiến nào là thánh thiện, có khả năng hướng xuất, đưa người thực hành đến sự đoạn tận khổ đau một cách chân chánh, vị ấy sống đạt đến sự tương đồng về tri kiến với tri kiến như vậy” (dī. ni. 3.324, 356; ma. ni. 1.492; 3.54; pari. 274) và của các giới hạnh đã được nói đến như sau: “Những giới hạnh nào không bị sứt mẻ, không bị thủng, không bị vằn, không bị đốm, có tính giải thoát, được bậc trí tán thán, không bị chấp thủ, đưa đến định, vị ấy sống đạt đến sự tương đồng về giới hạnh trong những giới hạnh như vậy” (dī. ni. 3.323; ma. ni. 1.492; 3.54; a. ni. 6.11; pari. 274). Đoàn thể Sa-môn. Điều muốn nói là: được kết hợp bởi sự tương đồng về tri kiến và giới hạnh. Cũng có bản đọc là ‘được gọi là sự kết hợp bởi sự tương đồng về tri kiến và giới hạnh’. Nghĩa là: được gọi, được nói đến như vậy. Thật vậy, do bản chất cố định của tri kiến, giới hạnh v.v., ngay cả các vị Dự lưu cũng được kết hợp với nhau bởi sự tương đồng về tri kiến và giới hạnh, huống chi là các vị Nhất lai v.v. Và do đó, có lời dạy rằng: “chắc chắn hướng đến giác ngộ” (saṃ. ni. 2.41; 5.198, 1004), và “Này các Tỷ-kheo, điều này không thể xảy ra, không có cơ hội, rằng một người có đầy đủ tri kiến lại cố ý tước đoạt mạng sống của một sinh vật, trường hợp đó không tồn tại” v.v... Thật vậy, đối với một bậc Thánh, dù ở bất cứ nơi nào xa xôi, vẫn có sự kết hợp bởi sự hòa hợp về phẩm hạnh của chính mình. Tuy nhiên, theo câu “vị ấy sống đạt đến sự tương đồng về tri kiến với tri kiến như vậy, (ma. ni. 1.492) vị ấy sống đạt đến sự tương đồng về giới hạnh trong những giới hạnh như vậy” (ma. ni. 1.492), ngay cả đối với phàm phu, trạng thái được kết hợp bởi sự tương đồng về tri kiến và giới hạnh cũng có thể đạt được. Từ saddhiṃ là một bất biến từ có nghĩa là cùng nhau. Năm... khoảng là hợp từ ngoại vị (bāhiratthasamāso) được nói bằng cách rút gọn từ matta với từ pañca. Của những vị này là của những trăm vị Tỷ-kheo. Một lần nữa, năm khoảng là số lượng là câu đầy đủ. Ở đây, sự biến mất của âm ni là do giống trung.

Suppiyoti tassa nāmameva, na guṇādi. Na kevalaṃ bhikkhusaṅghena saddhiṃ bhagavāyeva, atha kho suppiyopi paribbājako brahmadattena māṇavena saddhinti puggalaṃ sampiṇḍeti, tañca kho maggapaṭipannasabhāgatāya eva, na sīlācārādisabhāgatāyāti vuttaṃ ‘‘pi-kāro’’tiādi. Sukhuccāraṇavasena pubbāparapadānaṃ sambandhamattakarabhāvaṃ sandhāya ‘‘padasandhikaro’’ti vuttaṃ, na pana sarabyañjanādisandhibhāvaṃ, tenāha ‘‘byañjanasiliṭṭhatāvasena vutto’’ti, etena padapūraṇamattanti dasseti. Apica avadhāraṇatthopi kho-saddo yutto ‘‘assosi kho verañjo brāhmaṇo’’tiādīsu (pārā. 1) viya, tena addhānamaggapaṭipanno ahosiyeva, nāssa maggapaṭipattiyā koci antarāyo ahosīti ayamattho dīpito hoti. Sañjayassāti rājagahavāsino sañjayanāmassa paribbājakassa, yassa santike paṭhamaṃ upatissakolitāpi pabbajiṃsu channaparibbājakova[Pg.184], na acelakaparibbājako. ‘‘Yadā, tadā’’ti ca etena samakālameva addhānamaggapaṭipannataṃ dasseti. Atītakālattho pāḷiyaṃ hotisaddo yogavibhāgena, taṃkālāpekkhāya vā evaṃ vuttaṃ, tadā hotīti attho.

Suppiya chỉ là tên của vị ấy, không phải là phẩm hạnh v.v... Không chỉ có Đức Thế Tôn cùng với Tăng chúng Tỷ-kheo, mà còn du sĩ Suppiya cùng với thanh niên Brahmadatta, ngài gộp chung các cá nhân lại. Và điều này chỉ do sự tương đồng trong việc đi trên đường, không phải do sự tương đồng về giới hạnh, cách hành xử v.v... nên ngài nói ‘tiểu từ pi’ v.v... Câu ‘tạo sự nối kết từ’ được nói đến với ý định chỉ tạo sự liên kết giữa các từ trước và sau để dễ phát âm, chứ không phải là sự nối âm nguyên âm, phụ âm v.v... Do đó, ngài nói ‘được nói theo cách kết hợp phụ âm’. Bằng cách này, ngài chỉ ra rằng nó chỉ để điền đầy câu. Hơn nữa, từ kho cũng thích hợp với nghĩa nhấn mạnh, giống như trong các câu như ‘Bà-la-môn Verañja đã nghe’ v.v... (pārā. 1). Bằng từ đó, ý nghĩa này được làm sáng tỏ: ông ta chắc chắn đã đi trên con đường dài, không có bất kỳ trở ngại nào cho việc đi đường của ông ta. Của Sañjaya là của du sĩ tên Sañjaya, người sống ở Rājagaha, người mà Upatissa và Kolita đã xuất gia với ông ta lúc ban đầu. Ông ta là một du sĩ mặc y phục, không phải là một du sĩ lõa thể. Bằng các từ ‘khi, thì’, ngài chỉ ra việc đi trên con đường dài xảy ra cùng một lúc. Trong bản Pāli, từ hoti có nghĩa quá khứ do sự phân chia cú pháp, hoặc nó được nói như vậy liên quan đến thời điểm đó. Nghĩa là: lúc đó đã là.

Anteti samīpe. Vasatīti vattapaṭivattādikaraṇavasena sabbiriyāpathasādhāraṇavacanaṃ, avacaratīti vuttaṃ hoti, tenevāha ‘‘samīpacāro santikāvacaro sisso’’ti. Coditā devadūtehīti daharakumāro jarājiṇṇasatto gilāno kammakāraṇā, kammakāraṇikā vā matasattoti imehi pañcahi devadūtehi coditā ovaditā saṃvegaṃ uppāditā samānāpi. Te hi devā viya dūtā, visuddhidevānaṃ vā dūtāti devadūtā. Hīnakāyūpagāti apāyakāyamupagatā. Narasaṅkhātā te māṇavāti sambandho. Sāmaññavasena cettha satto ‘‘māṇavo’’ti vutto, itare pana visesavasena. Pakaraṇādhigato hesa atthuddhāroti. Katakammehīti katacorakammehi. Taruṇoti soḷasavassato paṭṭhāya pattavīsativasso, udānaṭṭhakathāyañhi ‘‘sattā jātadivasato paṭṭhāya yāva pañcadasavassakā, tāva ‘kumārakā, bālā’ti ca vuccanti. Tato paraṃ vīsativassāni ‘yuvāno’’’ti (udā. aṭṭha. 44) vuttaṃ. Taruṇo, māṇavo, yuvāti ca atthato ekaṃ, lokiyā pana ‘‘dvādasavassato paṭṭhāya yāva jaramappatto, tāva taruṇo’’tipi vadanti.

Anteti có nghĩa là samīpe (ở gần). Vasati là lời nói chung cho tất cả oai nghi theo ý nghĩa làm các việc như phận sự và đáp lại phận sự, có nghĩa là avacarati (đi lại, lui tới). Do đó, ngài đã nói: “Vị đệ tử là người đi lại gần gũi, lui tới ở gần.” Coditā devadūtehīti (bị các thiên sứ thúc giục): Dù đã được thúc giục, được khuyên bảo, được làm cho phát sanh sự kinh cảm bởi năm vị thiên sứ này là: đứa trẻ nhỏ, chúng sanh già yếu, người bệnh, người hành hình hoặc người bị hành hình, và chúng sanh đã chết. Bởi vì các vị ấy là sứ giả giống như chư thiên, hoặc là sứ giả của các vị thanh tịnh thiên (visuddhideva), nên gọi là thiên sứ (devadūtā). Hīnakāyūpagāti (đi đến thân thấp hèn) có nghĩa là đã đi đến thân ở cõi khổ. Nên liên kết là: te māṇavā (những chúng sanh ấy) narasaṅkhātā (được gọi là người). Và ở đây, chúng sanh được gọi là “māṇava” theo nghĩa chung, còn những người khác thì theo nghĩa đặc biệt. Bởi vì cách rút ra ý nghĩa này được hiểu theo văn cảnh. Katakammehīti (bởi những kẻ đã làm việc) có nghĩa là bởi những kẻ đã làm việc trộm cắp. Taruṇoti (thanh niên) là người kể từ mười sáu tuổi cho đến hai mươi tuổi. Bởi vì trong Chú giải Udāna có nói: “Chúng sanh kể từ ngày sanh cho đến mười lăm tuổi, được gọi là ‘kumāraka’ (thiếu nhi) và ‘bāla’ (trẻ thơ). Sau đó, đến hai mươi tuổi được gọi là ‘yuvāna’ (thanh niên).” Và taruṇa, māṇava, yuvā về nghĩa là một. Còn người đời cũng nói rằng: “Kể từ mười hai tuổi cho đến khi chưa đến tuổi già, thì gọi là taruṇa.”

Tesu vā dvīsu janesūti niddhāraṇe bhummaṃ. Yo vā ‘‘ekaṃ samaya’’nti pubbe adhigato kālo, tassa paṭiniddeso tatrāti yañhi samayaṃ bhagavā antarā rājagahañca nāḷandañca addhānamaggapaṭipanno, tasmiṃyeva samaye suppiyopi taṃ addhānamaggaṃ paṭipanno avaṇṇaṃ bhāsati, brahmadatto ca vaṇṇaṃ bhāsatīti. Nipātamattanti ettha mattasaddena visesatthābhāvato padapūraṇattaṃ dasseti. Madhupiṇḍikapariyāyoti madhupiṇḍikadesanā nāma iti naṃ suttantaṃ dhārehi, rājaññāti pāyāsirājaññanāmakaṃ rājānamālapati. Pariyāyati parivattatīti pariyāyo, vāro. Pariyāyeti desetabbamatthaṃ paṭipādetīti pariyāyo, desanā. Pariyāyati attano phalaṃ paṭiggahetvā pavattatīti pariyāyo, kāraṇaṃ. Anekasaddeneva anekavidhenāti attho viññāyati adhippāyamattenāti [Pg.185] āha ‘‘anekavidhenā’’ti. Kāraṇañcettha kāraṇapatirūpakameva, na ekaṃsakāraṇaṃ avaṇṇakāraṇassa abhūtattā, tasmā kāraṇenāti kāraṇapatirūpakenāti attho. Tathā hi vakkhati ‘‘akāraṇameva ‘kāraṇa’nti vatvā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.1). Jātivasenidaṃ bahvatthe ekavacananti dasseti ‘‘bahūhī’’tiādinā.

Tesu vā dvīsu janesūti (hoặc trong hai người ấy) là cách dùng vị trí cách trong ý nghĩa xác định. Hoặc là, thời gian đã được hiểu trước đây qua câu ekaṃ samayaṃ (một thời), việc chỉ lại thời gian ấy được thực hiện bằng từ tatrā (khi ấy). Bởi vì vào lúc nào Đức Thế Tôn đang đi trên con đường dài giữa Rājagaha và Nāḷandā, thì chính vào lúc ấy, du sĩ Suppiya cũng đang đi trên con đường dài đó và nói lời không tán thán, còn Brahmadatta thì nói lời tán thán. Nipātamattanti (chỉ là một bất biến từ): Ở đây, bằng từ matta (chỉ), ngài cho thấy ý nghĩa là từ đệm do không có ý nghĩa đặc biệt. Madhupiṇḍikapariyāyoti (pháp môn Viên Mật): Hãy ghi nhớ bài kinh ấy có tên là bài thuyết pháp Madhupiṇḍika (Viên Mật). Rājaññāti (này đức vua): Ngài gọi vị vua tên là Pāyāsi Rājañña. Pariyāyati có nghĩa là parivattati (xoay vần, lặp lại), nên pariyāyo có nghĩa là vāro (lần, lượt). Pariyāyeti có nghĩa là desetabbamatthaṃ paṭipādeti (làm cho hoàn thành ý nghĩa cần được thuyết giảng), nên pariyāyo có nghĩa là desanā (bài thuyết pháp). Pariyāyati có nghĩa là attano phalaṃ paṭiggahetvā pavattati (sau khi nhận lấy quả của mình thì diễn tiến), nên pariyāyo có nghĩa là kāraṇaṃ (nguyên nhân). Ngài nói anekavidhenā (bằng nhiều cách) vì ý nghĩa “bằng nhiều cách” được hiểu chỉ bằng từ aneka (nhiều), chứ không phải chỉ bằng ý định. Và ở đây, nguyên nhân chỉ là nguyên nhân tương tự (giả tạo), không phải là nguyên nhân tuyệt đối, vì nguyên nhân của việc không tán thán là không có thật. Do đó, kāraṇena (bởi nguyên nhân) có nghĩa là kāraṇapatirūpakenāti (bởi nguyên nhân tương tự). Thật vậy, ngài sẽ nói: “Sau khi nói điều không phải nguyên nhân là ‘nguyên nhân’.” Ngài chỉ ra bằng câu bahūhī v.v... rằng đây là số ít dùng theo nghĩa số nhiều về phương diện loại.

‘‘Avaṇṇavirahitassa asamānavaṇṇasamannāgatassapī’’ti vakkhamānakāraṇassa akāraṇabhāvahetudassanatthaṃ vuttaṃ, dosavirahitassapi asadisaguṇasamannāgatassāpīti attho. Buddhassa bhagavato avaṇṇaṃ dosaṃ nindanti sambandho. ‘‘Yaṃ loke’’tiādinā arasarūpanibbhogaakiriyavādaucchedavādajegucchīvenayikatapassīapagabbhabhāvānaṃ kāraṇapatirūpakaṃ dasseti. Tasmāti hi etaṃ ‘‘arasarūpo…pe… apagabbho’’ti imehi padehi sambandhitabbaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – lokasammato abhivādanapaccuṭṭhānaañjalīkammasāmīcikammaāsanābhinimantanasaṅkhāto sāmaggīraso samaṇassa gotamassa natthi, tasmā so sāmaggīrasasaṅkhātena rasena asampannasabhāvo, tena sāmaggīrasasaṅkhātena paribhogena asamannāgato. Tassa akattabbatāvādo, ucchijjitabbatāvādo ca, taṃ sabbaṃ gūthaṃ viya maṇḍanajātiyo puriso jegucchī. Tassa vināsako sova tadakaraṇato vinetabbo. Tadakaraṇena vayovuḍḍhe tāpeti tadācāravirahitatāya vā kapaṇapuriso. Tadakaraṇena devalokagabbhato apagato, tadakaraṇato vā so hīnagabbho cāti evaṃ tadeva abhivādanādiakaraṇaṃ arasarūpatādīnaṃ kāraṇapatirūpakaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Natthi…pe… viseso’’ti etassa pana ‘‘sundarikāya nāma paribbājikāya maraṇānavabodho, saṃsārassa ādikoṭiyā apaññāyanapaṭiññā, ṭhapanīyapucchāya abyākatavatthubyākaraṇa’’nti evamādīni kāraṇapatirūpakāni niddhāritabbāni, tathā ‘‘takkapariyāhataṃ samaṇo…pe… sayampaṭibhāna’’nti etassa ‘‘anācariyakena sāmaṃ paṭivedhena tattha tattha tathā tathā dhammadesanā, katthaci paresaṃ paṭipucchākathanaṃ, mahāmoggallānādīhi ārocitanayeneva byākaraṇa’’nti evamādīni, ‘‘samaṇo…pe… na aggapuggalo’’ti etesaṃ pana ‘‘sabbadhammānaṃ kameneva [Pg.186] anavabodho, lokantassa ajānanaṃ, attanā icchitatapacārābhāvo’’ti evamādīni. Jhānavimokkhādi heṭṭhā vuttanayena uttarimanussadhammo. Ariyaṃ visuddhaṃ, uttamaṃ vā ñāṇasaṅkhātaṃ dassanaṃ, alaṃ kilesaviddhaṃsanasamatthaṃ ariyañāṇadassanaṃ ettha, etassāti vā alamariyañāṇadassano. Sveva viseso tathā. Ariyañāṇadassanameva vā visesaṃ vuttanayena alaṃ pariyattaṃ yassa, yasminti vā alamariyañāṇadassanaviseso, uttarimanussadhammova. Takkapariyāhatanti kappanāmattena samantato āharitaṃ, vitakkena vā parighaṭitaṃ. Vīmaṃsānucaritanti vīmaṃsanāya punappunaṃ parimajjitaṃ. Sayampaṭibhānanti sayameva attano vibhūtaṃ, tādisaṃ dhammanti sambandho. Akāraṇanti ayuttaṃ anupapattiṃ. Kāraṇapade cetaṃ visesanaṃ. Na hi arasarūpatādayo dosā bhagavati saṃvijjanti, dhammasaṅghesu ca durakkhātaduppaṭipannādayo akāraṇanti vā yuttikāraṇarahitaṃ attanā paṭiññāmattaṃ. Pakatikammapadañcetaṃ. Imasmiñca atthe kāraṇaṃ vatvāti ettha kāraṇaṃ ivāti iva-saddattho rūpakanayena yojetabbo patirūpakakāraṇassa adhippetattā. Tathā tathāti jātivuḍḍhānamanabhivādanādinā tena tena ākārena. Vaṇṇasaddassa guṇapasaṃsāsu pavattanato yathākkamaṃ ‘‘avaṇṇaṃ dosaṃ ninda’’nti vuttaṃ.

Câu nói: “Dù cho người không bị chê bai, người có phẩm hạnh không gì sánh bằng” được nói ra nhằm mục đích chỉ ra lý do cho sự vô lý của nguyên nhân sắp được nói đến, nghĩa là: “dù cho người không có lỗi lầm, người có những đức hạnh không ai sánh bằng.” Nên liên kết (như sau): “Họ nói lời chê bai, lỗi lầm, phỉ báng đức Phật, đức Thế Tôn.” Bằng câu bắt đầu là “Yaṃ loke”... chỉ ra cái cớ cho các trạng thái không có hương vị, không có sự hưởng thụ, là người theo thuyết vô hành, thuyết đoạn diệt, người ghê tởm, người cần được giáo huấn, người khổ hạnh, người không tái sanh. Thật vậy, từ “tasmā” này nên được liên kết với các từ “arasarūpo…pe… apagabbho.” Điều này được nói ra có nghĩa là: Sa-môn Gotama không có cái hương vị của sự hòa hợp được gọi là sự đảnh lễ, sự đứng dậy chào đón, sự chắp tay, sự cung kính, sự mời ngồi, vốn được thế gian công nhận; vì thế, vị ấy có bản chất không trọn vẹn về hương vị được gọi là hương vị của sự hòa hợp, vị ấy không có sự hưởng thụ được gọi là hương vị của sự hòa hợp ấy. Và (họ) có chủ thuyết rằng điều đó không nên được làm, và chủ thuyết rằng điều đó nên được đoạn trừ. Người có bản tánh thích trang điểm ghê tởm tất cả những điều đó như ghê tởm phân. Chính người phá hoại điều đó, do không làm điều đó, nên bị giáo huấn. Do không làm điều đó, vị ấy làm cho các bậc trưởng lão phiền muộn, hoặc do không có cách hành xử đó, vị ấy là một người đáng thương. Do không làm điều đó, vị ấy đã rời khỏi thai tạng của cõi trời, hoặc do không làm điều đó, vị ấy có một thai tạng thấp hèn. Như vậy, chính việc không đảnh lễ v.v... ấy nên được xem là cái cớ cho các trạng thái không có hương vị v.v... Còn đối với câu “Natthi…pe… viseso” này, những cái cớ như sau nên được xác định: “việc không liễu tri về cái chết của nữ du sĩ tên là Sundarikā, sự thừa nhận không biết về khởi điểm của vòng luân hồi, sự trả lời về một vấn đề không được tuyên bố trong một câu hỏi cần được gác lại.” Tương tự, đối với câu “takkapariyāhataṃ samaṇo…pe… sayampaṭibhāna” này, (những cái cớ như sau): “việc thuyết pháp ở nơi này nơi kia, theo cách này cách khác, bằng sự tự mình chứng ngộ không có thầy chỉ dạy, ở một vài nơi, việc nói sau khi hỏi lại người khác, việc trả lời chỉ theo cách đã được các vị như Đại Mục-kiền-liên trình bày.” Còn đối với những câu “samaṇo…pe… na aggapuggalo” này, (những cái cớ như sau): “việc không liễu tri tất cả các pháp theo thứ tự, việc không biết tận cùng của thế gian, việc không có sự thực hành khổ hạnh như mình mong muốn.” Thiền, giải thoát, v.v... là pháp siêu nhân theo cách đã được nói ở dưới. Tri kiến được gọi là trí tuệ, là thánh thiện, trong sạch, hoặc là cao thượng. Ở đây, hoặc của pháp này, có tri kiến thánh trí có khả năng, có năng lực phá hủy phiền não, (nên được gọi là) alamariyañāṇadassano. Chính điều đó là sự đặc biệt. Tương tự như vậy. Hoặc, pháp siêu nhân nào, hoặc trong pháp siêu nhân nào, có sự đặc biệt chính là tri kiến thánh trí, có khả năng, đầy đủ theo cách đã nói, (pháp ấy được gọi là) alamariyañāṇadassanaviseso, chính là pháp siêu nhân. Takkapariyāhataṃ có nghĩa là được mang đến từ khắp nơi chỉ bằng sự suy tưởng, hoặc được tạo ra bởi sự suy tầm. Vīmaṃsānucaritaṃ có nghĩa là được xem xét kỹ lưỡng nhiều lần bằng trí tuệ thẩm sát. Sayampaṭibhānaṃ có nghĩa là tự nó hiển lộ cho chính mình; nên liên kết là “pháp có tính chất như vậy.” Akāraṇaṃ có nghĩa là không hợp lý, không thỏa đáng. Và đây là tính từ cho từ kāraṇa. Vì rằng những lỗi lầm như không có hương vị v.v... không có nơi đức Thế Tôn, và (những lỗi lầm) như thuyết giảng tồi, thực hành tồi v.v... (không có) nơi Pháp và Tăng. Hoặc akāraṇaṃ có nghĩa là không có lý do hợp lý, chỉ là sự thừa nhận của chính mình. Và đây là một từ chỉ đối tượng tự nhiên. Và trong ý nghĩa này, ở đây trong câu “kāraṇaṃ vatvā,” ý nghĩa của từ iva trong “kāraṇaṃ iva” nên được kết hợp theo phép ẩn dụ, vì cái cớ được nhắm đến. Tathā tathā có nghĩa là theo cách này cách khác, bằng việc không đảnh lễ v.v... đối với những người lớn tuổi hơn về dòng dõi. Do từ vaṇṇa được dùng với nghĩa là phẩm chất và sự tán thán, nên theo thứ tự, đã được nói là “avaṇṇaṃ dosaṃ nindaṃ” (chê bai, lỗi lầm, phỉ báng).

Durakkhātoti duṭṭhumākkhāto, tathā duppaṭivedito. Vaṭṭato niyyātīti niyyānaṃ, tadeva niyyāniko, tato vā niyyānaṃ nissaraṇaṃ, tattha niyuttoti niyyāniko. Vaṭṭato vā niyyātīti niyyāniko ya-kārassa ka-kāraṃ, ī-kārassa ca rassaṃ katvā. ‘‘Anīya-saddo hi bahulā kattuabhidhāyako’’ti saddavidū vadanti, na niyyāniko tathā. Saṃsāradukkhassa anupasamasaṃvattaniko vuttanayena. Paccanīkapaṭipadanti sammāpaṭipattiyā viruddhapaṭipadaṃ. Ananulomapaṭipadanti sappurisānaṃ ananulomapaṭipadaṃ. Adhammānulomapaṭipadanti lokuttaradhammassa ananulomapaṭipadaṃ. Kasmā panettha ‘‘avaṇṇaṃ bhāsati, vaṇṇaṃ bhāsatī’’ti ca vattamānakālaniddeso kato, nanu saṅgītikālato so avaṇṇavaṇṇānaṃ bhāsanakālo atītoti? Saccametaṃ, ‘‘addhānamaggapaṭipanno hotī’’ti ettha hoti-saddo viya atītakālatthattā pana bhāsati-saddassa evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Atha vā yasmiṃ kāle tehi avaṇṇo vaṇṇo ca bhāsīyati, tamapekkhitvā [Pg.187] evaṃ vuttaṃ, evañca katvā ‘‘tatrā’’ti padassa kālapaṭiniddesavikappanaṃ aṭṭhakathāyaṃ avuttampi supapannaṃ hoti.

Durakkhāto có nghĩa là được thuyết giảng một cách tồi tệ, tương tự, được liễu tri một cách tồi tệ. Thoát khỏi vòng luân hồi, vì thế gọi là niyyāna (sự xuất ly), chính điều đó là niyyānika. Hoặc, sự thoát khỏi, sự xuất ly khỏi đó (vòng luân hồi); người gắn bó với điều đó, vì thế gọi là niyyānika. Hoặc, thoát khỏi vòng luân hồi, vì thế gọi là niyyānika, sau khi biến đổi ya-kāra thành ka-kāra và làm ngắn ī-kāra. Các nhà ngữ pháp học nói rằng: “Thật vậy, hậu tố anīya thường chỉ tác nhân,” không phải là niyyānika (không đưa đến sự xuất ly) theo cách đó. Không dẫn đến sự chấm dứt khổ đau luân hồi, theo cách đã nói. Paccanīkapaṭipadaṃ có nghĩa là con đường thực hành đối nghịch với chánh hạnh. Ananulomapaṭipadaṃ có nghĩa là con đường thực hành không thuận theo các bậc chân nhân. Adhammānulomapaṭipadaṃ có nghĩa là con đường thực hành không thuận theo pháp siêu thế. Tại sao ở đây lại dùng thì hiện tại trong câu “avaṇṇaṃ bhāsati, vaṇṇaṃ bhāsatī”? Chẳng phải thời điểm nói lời chê bai và tán thán ấy đã là quá khứ so với thời điểm kết tập kinh điển sao? Điều đó đúng. Tuy nhiên, nên hiểu rằng điều đó được nói như vậy là do từ bhāsati có nghĩa ở thì quá khứ, giống như từ hoti trong câu “addhānamaggapaṭipanno hotī” có nghĩa ở thì quá khứ. Hoặc là, điều đó được nói như vậy là dựa vào thời điểm mà lời chê bai và tán thán được họ nói ra. Và làm như vậy, sự phân biệt về chỉ định thời gian của từ “tatra,” dù không được nói trong Chú giải, cũng trở nên rất hợp lý.

‘‘Suppiyassa pana…pe… bhāsatī’’ti pāḷiyā sambandhadassanaṃ ‘‘antevāsī panassā’’tiādivacanaṃ. Aparāmasitabbaṃ ariyūpavādakammaṃ, tathā anakkamitabbaṃ. Svāyanti so ācariyo. Asidhāranti asinā tikhiṇabhāgaṃ. Kakacadanta pantiyanti khandhakakacassa dantasaṅkhātāya visamapantiyā. Hatthena vā pādena vā yena kenaci vā aṅgapaccaṅgena paharitvā kīḷamāno viya. Akkhikaṇṇakosasaṅkhātaṭṭhānavasena tīhi pakārehi bhinno mado yassāti pabhinnamado, taṃ. Avaṇṇaṃ bhāsamānoti avaṇṇaṃ bhāsanahetu. Hetuattho hi ayaṃ māna-saddo. Na ayo vuḍḍhi anayo. Soyeva byasanaṃ, atirekabyasananti attho, taṃ pāpuṇissati ekantamahāsāvajjattā ratanattayopavādassa. Tenevāha –

Lời nói bắt đầu bằng “antevāsī panassā” là để chỉ sự liên hệ với đoạn Pāli “Suppiyassa pana… bhāsatī”. Nghiệp phỉ báng bậc Thánh là không nên chạm đến, cũng vậy, không nên giày đạp. Svāyaṃ là vị thầy ấy. Asidhāraṃ là lưỡi gươm bén. Kakacadantapantiyaṃ là trên hàng răng cưa lởm chởm được gọi là răng của cái cưa sắc bén. Giống như đang vui đùa mà dùng tay, chân, hay bất cứ bộ phận lớn nhỏ nào để đánh. Pabhinnamado là con voi có sự say tiết ra theo ba cách ở những nơi được gọi là hốc mắt và tai, taṃ là (con voi) ấy. Avaṇṇaṃ bhāsamāno là vì lý do nói lời không tán thán. Thật vậy, māna-sadda này có nghĩa là lý do. Na ayo vuḍḍhi là anayo (không có sự tấn hóa). Chính điều ấy là sự hoại diệt, có nghĩa là sự hoại diệt tột cùng, sẽ đạt đến điều ấy vì sự phỉ báng Tam Bảo chắc chắn có lỗi lầm lớn. Vì thế, Ngài đã nói:

‘‘Yo nindiyaṃ pasaṃsati,Taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo;

Vicināti mukhena so kaliṃ,Kalinā tena sukhaṃ na vindatī’’ti. (su. ni. 663;

saṃ ni. 1.180-181;

netti. 92);

“Kẻ nào tán thán người đáng chê, Hoặc chê bai người đáng tán thán; Kẻ ấy tích lũy điều bất hạnh qua miệng, Do điều bất hạnh ấy, y không tìm thấy an lạc.”

‘‘Amhākaṃ ācariyo’’tiādinā brahmadattassa saṃveguppattiṃ, attano ācariye ca kāruññappavattiṃ dassetvā kiñcāpi antevāsinā ācariyassa anukūlena bhavitabbaṃ, ayaṃ pana paṇḍitajātikattā na īdisesu ṭhānesu tamanuvattatīti idānissa kammassakatāñāṇappavattiṃ dassento ‘‘ācariye kho panā’’tiādimāha. Halāhalanti taṅkhaṇaññeva māraṇakaṃ visaṃ. Hanatīti hi halo na-kārassa la-kāraṃ katvā, halānampi viseso halo halāhalo majjhedīghavasena, etena ca aññe aṭṭhavidhe vise nivatteti. Vuttañca –

Bằng câu “Amhākaṃ ācariyo” v.v… sau khi chỉ ra sự phát sinh lòng kinh cảm của Brahmadatta và sự khởi lên lòng bi mẫn đối với vị thầy của mình, (chú giải nói rằng) mặc dù người đệ tử phải thuận theo thầy, nhưng vị này vì là người có trí tuệ nên đã không làm theo trong những trường hợp như vậy. Do đó, bây giờ, để chỉ ra sự khởi lên trí tuệ về nghiệp là của riêng của vị ấy, ngài Chú giải đã nói câu bắt đầu bằng “ācariye kho pana”. Halāhalaṃ là chất độc gây chết ngay tức khắc. Thật vậy, vì nó giết (hanati) nên gọi là hala, do biến đổi na-kāra thành la-kāra. Halāhalo là hala đặc biệt trong các hala, do trường âm ở giữa. Và bằng từ này, nó loại trừ tám loại độc khác. Và đã được nói rằng:

‘‘Pume paṇḍe ca kākola, kāḷakūṭahalāhalā;

Sarotthikosuṅkike yo, brahmaputto padīpano;

Dārado vacchanābho ca, visabhedā ime navā’’ti.

“Kākola, kāḷakūṭa, và halāhala là giống đực và trung tính; Sarotthika, suṅkikeya, brahmaputta, padīpana; Dārada và vacchanābha, đây là chín loại độc.”

Kharodakanti [Pg.188] caṇḍasotodakaṃ. ‘‘Khārodaka’’ntipi pāṭho, atiloṇatāya tittodakanti attho. Narakapapātanti corapapātaṃ. Māṇavakāti attānameva ovadituṃ ālapati ‘‘samayopi kho te bhaddāli appaṭividdhoahosī’’tiādīsu (ma. ni. 2.135) viya. ‘‘Kammassakā’’ti kammameva attasantakabhāvaṃ vatvā tadeva vivarati ‘‘attano kammānurūpameva gatiṃ gacchantī’’tiādinā. Yonisoti upāyena ñāyena. Ummujjitvāti ācariyo viya ayoniso ariyūpavāde animmujjanto yoniso ariyūpavādato ummujjitvā, uddhaṃ hutvāti attho. Maddamānoti maddanto bhindanto. Ekaṃsakāraṇameva idha kāraṇanti dassetukāmena ‘‘sammā’’ti vuttaṃ. ‘‘Yathā ta’’ntiādinā tassa samāraddhabhāvaṃ dasseti, nti ca nipātamattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā añño paṇḍitasabhāvo jāti ācāravasena kulaputto anekapariyāyena tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ bhāsitumārabhati, tathā ayampi āraddho, tañca kho api nāmāyamācariyo ettakenāpi ratanattayāvaṇṇabhāsato orameyyāti.

Kharodakaṃ là dòng nước chảy xiết. Cũng có bản đọc là “khārodakaṃ”, có nghĩa là nước đắng do quá mặn. Narakapapātaṃ là vực thẳm của kẻ trộm. Māṇavaka là gọi để tự khuyên mình, giống như trong các câu “samayopi kho te bhaddāli appaṭividdho ahosī” v.v… “Kammassakā” là sau khi nói nghiệp chính là sở hữu của mình, ngài giải thích chính điều đó bằng câu “attano kammānurūpameva gatiṃ gacchantī” v.v… Yonisoti là bằng phương tiện, bằng lý lẽ. Ummujjitvā có nghĩa là không chìm đắm trong việc phỉ báng bậc Thánh một cách không như lý như vị thầy, mà trồi lên khỏi việc phỉ báng bậc Thánh một cách như lý, rồi vươn lên. Maddamāno là nghiền nát, phá vỡ. Để chỉ ra rằng ở đây nguyên nhân là nguyên nhân chắc chắn, nên đã nói “sammā”. Bằng câu “Yathā taṃ” v.v… ngài chỉ ra trạng thái đã được bắt đầu của vị ấy, và `taṃ` chỉ là một tiểu từ. Điều này được nói ra là: Giống như một thiện gia nam tử khác có bản chất trí tuệ, tùy theo dòng dõi và hạnh kiểm, bắt đầu nói lên phẩm chất của Tam Bảo bằng nhiều cách, cũng vậy, vị này cũng đã bắt đầu. Và việc ấy (được bắt đầu) với ý nghĩ rằng: “Mong sao vị thầy này, chỉ với chừng ấy, sẽ từ bỏ việc nói lời không tán thán Tam Bảo.”

Sapparājavaṇṇanti ahirājavaṇṇaṃ. Vaṇṇapokkharatāyāti vaṇṇasundaratāya, vaṇṇasarīrena vā. Vārijaṃ kamalaṃ na paharāmi na bhañjāmi, ārā dūratova upasiṅghāmīti attho. Athāti evaṃ santepi. Gandhatthenoti gandhacoro. Saññūḷhāti ganthitā bandhitā. Gahapatīti upāligahapatiṃ nāṭaputtassa ālapanaṃ. Ettha ca vaṇṇitabbo ‘‘ayamīdiso’’ti pakāsetabboti vaṇṇo, saṇṭhānaṃ. Vaṇṇīyati asaṅkarato vavatthāpīyatīti vaṇṇo, jāti. Vaṇṇeti vikāramāpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti vaṇṇo, rūpāyatanaṃ. Vaṇṇīyati phalametena yathāsabhāvato vibhāvīyatīti vaṇṇo, kāraṇaṃ. Vaṇṇīyati appamahantādivasena pamīyatīti vaṇṇo, pamāṇaṃ. Vaṇṇīyati pasaṃsīyatīti vaṇṇo, guṇo. Vaṇṇanaṃ guṇasaṃkittanaṃ vaṇṇo, pasaṃsā. Evaṃ tattha tattha vaṇṇasaddassuppatti veditabbā. Ādisaddena jātarūpapuḷinakkharādayo saṅgaṇhāti. ‘‘Idha guṇopi pasaṃsāpī’’ti vuttameva samattheti ‘‘ayaṃ kirā’’tiādinā. Kirāti cettha anussavanatthe, padapūraṇamatte vā. Guṇūpasañhitanti guṇopasaññutaṃ. ‘‘Guṇūpasañhitaṃ pasaṃsa’’nti pana vadanto pasaṃsāya eva guṇabhāsanaṃ siddhaṃ tassā tadavinābhāvato, tasmā idamatthadvayaṃ yujjatīti dasseti.

Sapparājavaṇṇaṃ là hình dáng của vua rắn. Vaṇṇapokkharatāyāti là do vẻ đẹp của màu sắc, hoặc do thân hình có màu sắc. Có nghĩa là: Ta không đánh, không bẻ gãy hoa sen (vārijaṃ kamalaṃ), ta chỉ ngửi từ xa. Athāti là dù cho như vậy. Gandhatthenoti là kẻ trộm hương. Saññūḷhāti là bị trói, bị buộc. Gahapatīti là lời Nāṭaputta gọi gia chủ Upāli. Và ở đây, vaṇṇa là hình dáng, vì nó được mô tả, được chỉ ra rằng “người này như thế này”. Vaṇṇa là giai cấp, vì nó được phân biệt, được xác định không pha trộn. Vaṇṇa là sắc pháp, vì khi biến đổi, nó biểu thị trạng thái đi vào lòng người. Vaṇṇa là nguyên nhân, vì quả được làm cho sáng tỏ bởi nó theo đúng bản chất. Vaṇṇa là số lượng, vì nó được đo lường theo ít nhiều v.v… Vaṇṇa là phẩm chất, vì nó được tán thán. Vaṇṇa là sự tán thán, tức là sự kể lể phẩm chất. Như vậy, nên biết sự phát sinh của từ vaṇṇa ở những nơi khác nhau. Bằng ādi-sadda, ngài bao gồm vàng, cát, chữ viết v.v… Ngài xác nhận điều đã nói “Ở đây là cả phẩm chất và sự tán thán” bằng câu bắt đầu bằng “ayaṃ kira”. Và ở đây, kira là một tiểu từ có nghĩa là nghe lại, hoặc chỉ để điền vào chỗ trống. Guṇūpasañhitanti là liên quan đến phẩm chất. Nhưng khi nói “sự tán thán liên quan đến phẩm chất” (guṇūpasañhitaṃ pasaṃsaṃ), thì việc nói đến phẩm chất đã được thành tựu chỉ bằng sự tán thán, vì nó không thể tách rời khỏi phẩm chất. Do đó, ngài chỉ ra rằng hai ý nghĩa này là hợp lý.

Kathaṃ [Pg.189] bhāsatīti āha ‘‘tatthā’’tiādi. Eko ca so puggalo cāti ekapuggalo. Kenaṭṭhena ekapuggalo? Asadisaṭṭhena, guṇavisiṭṭhaṭṭhena, asamasamaṭṭhena ca. So hi paṭhamābhinīhārakāle dasannaṃ pāramīnaṃ paṭipāṭiyā āvajjanaṃ ādiṃ katvā bodhisambhārasambharaṇaguṇehi ceva buddhaguṇehi ca sesamahājanena asadiso. Ye cassa guṇā, tepi aññasattānaṃ guṇehi visiṭṭhā, purimakā ca sammāsambuddhā sabbasattehi asamā, tehi pana ayameveko rūpakāyanāmakāyehi samo. Loketi sattaloke. ‘‘Uppajjamāno uppajjatī’’ti pana idaṃ ubhayampi vippakatavacanameva uppādakiriyāya vattamānakālikattā. Uppajjamāno bahujanahitāya uppajjati, na aññena kāraṇenāti evaṃ panettha attho veditabbo. Lakkhaṇe hesa māna-saddo, evarūpañcettha lakkhaṇaṃ na sakkā aññena saddalakkhaṇena paṭibāhituṃ. Apica uppajjamāno nāma, uppajjati nāma, uppanno nāmāti ayamettha bhedo veditabbo. Esa hi dīpaṅkarapādamūlato paṭṭhāya yāva anāgāmiphalaṃ, tāva uppajjamāno nāma, arahattamaggakkhaṇe uppajjati nāma, arahattaphalakkhaṇe uppanno nāma. Buddhānañhi sāvakānaṃ viya na paṭipāṭiyā iddhividhañāṇādīni uppajjanti, saheva pana arahattamaggena sakalopi sabbaññuguṇarāsi āgatova nāma hoti, tasmā nibbattasabbakiccattā arahattaphalakkhaṇe uppanno nāma, tadanibbattattā tadaññakkhaṇe yathārahaṃ ‘‘uppajjamāno uppajjati’’ cceva vuccati. Imasmimpi sutte arahattaphalakkhaṇaṃyeva sandhāya ‘‘uppajjatī’’ti vuttaṃ. Atītakālikassāpi vattamānapayogassa katthaci diṭṭhattā uppanno hotīti ayañhettha attho. Evaṃ sati ‘‘uppajjamāno’’ti cettha māna-saddo sāmatthiyattho. Yāvatā sāmatthiyena mahābodhisattānaṃ carimabhave uppatti icchitabbā, tāvatā sāmatthiyena bodhisambhārabhūtena paripuṇṇena samannāgato hutvāti attho. Tathāsāmatthiyayogena hi uppajjamāno nāmāti. Sabbasattehi asamo, asamehi purimabuddheheva samo majjhe bhinnasuvaṇṇa nikkhaṃ viya nibbisiṭṭho, ‘‘ekapuggalo’’ti cetassa visesanaṃ. Ālayasaṅkhātaṃ taṇhaṃ samugghāteti samucchindatīti ālayasamugghāto. Vaṭṭaṃ upacchindatīti vaṭṭupacchedo.

“Ngài nói như thế nào?” Ngài nói: “tatthā” v.v... Vị ấy là một và vị ấy là một chúng sanh, do đó là ekapuggala (độc nhất vô nhị). Với ý nghĩa nào là ekapuggala? Với ý nghĩa không ai sánh bằng, với ý nghĩa có phẩm hạnh đặc thù, và với ý nghĩa không ai bằng và chỉ bằng các vị Phật quá khứ. Vị ấy, từ lúc phát nguyện ban đầu, bắt đầu bằng việc quán xét tuần tự mười pháp ba-la-mật, không ai sánh bằng so với đại chúng còn lại về các phẩm hạnh bồi đắp Bồ-đề tư lương và các Phật đức. Và những phẩm hạnh nào của vị ấy, những phẩm hạnh ấy cũng đặc thù hơn các phẩm hạnh của các chúng sanh khác. Và các bậc Chánh Đẳng Giác quá khứ không ai bằng trong tất cả chúng sanh, nhưng vị này là người duy nhất tương đồng với các vị ấy về sắc thân và danh thân. Loke có nghĩa là trong thế giới chúng sanh. Cả hai từ “Uppajjamāno uppajjatī” này đều là lời nói về hành động chưa hoàn tất (vippakatavacana) vì hành động sanh khởi là ở thời hiện tại. “Vị ấy đang sanh khởi, sanh khởi vì lợi ích của nhiều người, không phải vì lý do nào khác,” ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Tiếp từ māna này có nghĩa là đặc tính (lakkhaṇa), và đặc tính như vậy ở đây không thể bị ngăn cản bởi một đặc tính từ ngữ nào khác. Hơn nữa, “đang sanh khởi” (uppajjamāno), “sanh khởi” (uppajjati), “đã sanh khởi” (uppanno), sự khác biệt này nên được hiểu ở đây. Vị ấy, từ dưới chân đức Phật Dīpaṅkara cho đến quả Bất Lai, được gọi là “đang sanh khởi”; trong khoảnh khắc A-la-hán đạo, được gọi là “sanh khởi”; trong khoảnh khắc A-la-hán quả, được gọi là “đã sanh khởi”. Vì đối với các đức Phật, các loại trí như thần thông trí không sanh khởi tuần tự như đối với các vị Thinh văn, mà toàn bộ các Phật đức cùng đến một lúc với A-la-hán đạo. Do đó, vì đã hoàn thành mọi phận sự, trong khoảnh khắc A-la-hán quả, vị ấy được gọi là “đã sanh khởi”; vì chưa hoàn thành, trong các khoảnh khắc khác, vị ấy được gọi là “đang sanh khởi, sanh khởi” một cách tương ứng. Trong kinh này cũng vậy, từ “uppajjati” được nói ra nhắm đến khoảnh khắc A-la-hán quả. Vì ở một vài nơi, cách dùng hiện tại được thấy áp dụng cho thời quá khứ, nên ý nghĩa ở đây là “đã sanh khởi” (uppanno hoti). Khi như vậy, ở đây trong từ “uppajjamāno”, tiếp từ māna có nghĩa là năng lực (sāmatthiya). Ý nghĩa là: “được trang bị đầy đủ năng lực đó, vốn là tư lương Bồ-đề, với năng lực mà sự sanh khởi trong kiếp chót của các vị Đại Bồ-tát được mong muốn.” Vì do sự kết hợp với năng lực như vậy, vị ấy được gọi là “đang sanh khởi”. Không ai bằng trong tất cả chúng sanh, chỉ bằng các vị Phật quá khứ không ai bằng, không có gì khác biệt, giống như một đồng tiền vàng nguyên chất ở giữa, và “ekapuggalo” là tính từ của nó. Vị ấy nhổ bật, cắt đứt ái dục được gọi là ái luyến, do đó là ālayasamugghāta (người nhổ bật ái luyến). Vị ấy cắt đứt vòng luân hồi, do đó là vaṭṭupaccheda (người cắt đứt vòng luân hồi).

Pahontenāti sakkontena. ‘‘Pañcanikāye’’ti vatvāpi anekāvayavattā tesaṃ na ettakena sabbathā pariyādānanti ‘‘navaṅgaṃ satthusāsanaṃ caturāsīti [Pg.190] dhammakkhandhasahassānī’’ti vuttaṃ. Atitthenāti anotaraṇaṭṭhānena. Na vattabbo aparimāṇavaṇṇattā buddhādīnaṃ, niravasesānañca tesaṃ idha pakāsanena pāḷisaṃvaṇṇanāya eva sampajjanato, cittasampahaṃsanakammaṭṭhānasampajjanavasena ca saphalattā. Thāmo veditabbo sabbathāmena pakāsitattā. Kiṃ pana so tathā ogāhetvā bhāsatīti āha. ‘‘Brahmadatto panā’’tiādi. Anukkamena punappunaṃ vā savanaṃ anussavo, paramparasavanaṃ. Ādi-saddena ākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantiyo saṅgaṇhāti. Tattha ‘‘sundaramidaṃ kāraṇa’’nti evaṃ sayameva kāraṇaparivitakkanaṃ ākāraparivitakko. Attano diṭṭhiyā nijjhāyitvā khamanaṃ ruccanaṃ diṭṭhinijjhānakkhantīti aṭṭhakathāsu vuttaṃ, tehiyeva sambandhitenāti attho. Matta-saddo hettha visesanivattiattho, tena yathāvuttaṃ kāraṇaṃ nivatteti. Attano thāmenāti attano ñāṇabaleneva, na pana buddhādīnaṃ guṇānurūpanti adhippāyo. Asaṅkhyeyyāparimeyyappabhedā hi buddhādīnaṃ guṇā. Vuttañhetaṃ –

Pahontena nghĩa là có khả năng. Dù đã nói “năm bộ Nikāya”, nhưng vì chúng có nhiều phần, nên không thể bao hàm tất cả chỉ với chừng đó. Do đó, đã nói “chín chi giáo pháp của bậc Đạo Sư, tám mươi bốn ngàn pháp uẩn”. Atitthena nghĩa là ở nơi không thể đi vào. Không nên nói (như vậy) vì phẩm hạnh của các đức Phật v.v... là vô lượng, và vì việc trình bày tất cả chúng ở đây sẽ chỉ hoàn thành việc giải thích Pāli, và cũng vì nó có kết quả qua việc làm cho tâm hoan hỷ và hoàn thành đề mục thiền. Sức mạnh (thāma) nên được hiểu là đã được trình bày bằng tất cả sức mạnh. “Nhưng tại sao vị ấy lại nói như vậy sau khi đã đi sâu vào?” Ngài nói: “Brahmadatto pana” v.v... Anussava là nghe theo thứ tự hoặc nghe đi nghe lại, nghe theo truyền thống. Với từ ādi, ngài bao gồm ākāraparivitakka (suy xét các lý do) và diṭṭhinijjhānakkhanti (chấp nhận sau khi quán xét bằng tri kiến). Trong đó, ākāraparivitakka là tự mình suy xét các lý do rằng “lý do này là tốt đẹp”. Diṭṭhinijjhānakkhanti là sự chấp nhận, hài lòng sau khi quán xét bằng tri kiến của chính mình, như đã được nói trong các Chú giải. Ý nghĩa là “chỉ liên quan đến những điều đó”. Từ matta ở đây có nghĩa là loại bỏ đặc tính, do đó nó loại bỏ lý do đã được nói đến. Attano thāmena nghĩa là chỉ bằng sức mạnh trí tuệ của chính mình, chứ không tương xứng với phẩm hạnh của các đức Phật v.v... đó là chủ ý. Vì phẩm hạnh của các đức Phật v.v... có vô số, vô lượng loại. Và điều này đã được nói rằng –

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno;

Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304;

3.141;

ma. ni. aṭṭha. 2.425;

udā. aṭṭha. 53;

bu. vaṃ. aṭṭha. 4.1;

apa. aṭṭha. 2.91;

cariyā. aṭṭha. 9, 329);

“Dù một đức Phật tán thán phẩm hạnh của một đức Phật khác, suốt cả một kiếp không nói điều gì khác; kiếp ấy sẽ tận trong khoảng thời gian dài lâu, nhưng phẩm hạnh của Như Lai sẽ không tận.”

Idhāpi vakkhati ‘‘appamattakaṃ kho paneta’’ntiādi.

Ở đây cũng vậy, Ngài sẽ nói “appamattakaṃ kho panetaṃ” v.v...

Iti-saddo nidassanattho vuttappakāraṃ nidasseti. Ha-kāro nipātamattanti āha ‘‘evaṃ te’’ti. Aññamaññassā’’ti idaṃ ruḷhipadaṃ ‘‘eko ekāyā’’ti (pārā. 444, 452) padaṃ viyāti dassento ‘‘aññoaññassā’’ti ruḷhipadeneva vivarati. ‘‘Ujumevā’’ti sāvadhāraṇasamāsataṃ vatvā tena nivattetabbatthaṃ āha ‘‘īsakampi apariharitvā’’ti, thokatarampi avirajjhitvāti attho. Kathanti āha ‘‘ācariyena hī’’tiādi. Pubbe ekavāramiva avaṇṇavaṇṇabhāsane niddiṭṭhepi ‘‘ujuvipaccanīkavādā’’ti (dī. ni. 1.1) vuttattā anekavārameva te evaṃ bhāsantīti veditabbanti dassetuṃ ‘‘puna itaro avaṇṇaṃ itaro vaṇṇa’’nti vuttaṃ. Tena hi visaddassa vividhatthataṃ samattheti. Sāraphalaketi sāradāruphalake[Pg.191], uttamaphalake vā. Visarukkhaāṇinti visadārumayapaṭāṇiṃ. Iriyāpathānubandhanena anubandhā honti, na sammāpaṭipattianubandhanena.

Từ "iti" có nghĩa là chỉ thị, nó chỉ thị cho loại đã được nói đến. Mẫu tự "ha" chỉ là một tiểu từ, nên ngài nói "evaṃ te". Để chỉ ra rằng "aññamaññassā" là một từ thông dụng giống như từ "eko ekāyā", ngài giải thích bằng chính từ thông dụng "aññoaññassā". Sau khi nói về tính chất của hợp từ nhấn mạnh trong "ujumevā", ngài nói "īsakampi apariharitvā" để chỉ ý nghĩa cần được loại trừ bởi từ đó; nghĩa là, không sai lệch dù một chút. Ngài nói "ācariyena hī" v.v... để trả lời câu hỏi "Làm thế nào?". Mặc dù việc nói lời chê bai và tán thán đã được chỉ ra trước đây như thể chỉ một lần, nhưng để chỉ ra rằng nên hiểu là họ đã nói như vậy nhiều lần do đã được nói là "ujuvipaccanīkavādā" (những người có lời nói trái ngược trực tiếp), nên câu "puna itaro avaṇṇaṃ itaro vaṇṇa" (lại nữa, người này chê bai, người kia tán thán) đã được nói đến. Do đó, điều này xác lập ý nghĩa đa dạng của từ "vi". "Sāraphalake" nghĩa là trên tấm ván bằng gỗ lõi, hoặc trên tấm ván tốt nhất. "Visarukkhaāṇiṃ" nghĩa là cái chốt bằng gỗ độc. Họ đi theo là do sự đi theo về oai nghi, chứ không phải do sự đi theo về chánh hạnh.

Sīsānulokinoti sīsena anulokino, sīsaṃ ukkhipitvā maggānukkamena olokayamānāti attho. Tasmiṃ kāleti yamhi saṃvacchare, utumhi, māse, pakkhe vā bhagavā taṃ addhānamaggaṃ paṭipanno, tasmiṃ kāle. Tena hi aniyamato saṃvaccharautumāsaḍḍhamāsāva niddisitā ‘‘taṃ divasa’’nti divasassa visuṃ niddiṭṭhattā, muhuttādīnañca divasapariyāpannato. ‘‘Taṃ addhānaṃ paṭipanno’’ti cettha ādhāravacanametaṃ. Teneva hi kiriyāvicchedadassanavasena ‘‘rājagahe piṇḍāya caratī’’ti saha pubbakālakiriyāhi vattamānaniddeso kato, itarathā tasmiṃ kāle rājagahe piṇḍāya carati, taṃ addhānamaggañca paṭipannoti anadhippetattho āpajjeyya. Na hi asamānavisayā kiriyā ekādhārā sambhavanti, yā cettha adhippetā addhānapaṭipajjanakiriyā, sā ca aniyamitā na yuttāti. Rājagahaparivattakesūti rājagahaṃ parivattetvā ṭhitesu. ‘‘Aññatarasmi’’nti iminā tesu bhagavato anibaddhavāsaṃ dasseti. Soti evaṃ rājagahe vasamāno so bhagavā. Piṇḍāya caraṇenapi hi tattha paṭibaddhabhāvavacanato sannivāsattameva dasseti. Yadi pana ‘‘piṇḍāya caramāno so bhagavā’’ti paccāmaseyya, yathāvuttova anadhippetattho āpajjeyyāti. Taṃ divasanti yaṃ divasaṃ addhānamaggaṃ paṭipanno, taṃ divasa. Taṃ addhānaṃ paṭipannoti ettha accantasaṃyogavacanametaṃ. Bhattabhuñjanato pacchā pacchābhattaṃ, tasmiṃ pacchābhattasamaye. Piṇḍapātapaṭikkantoti yattha piṇḍapātatthāya caritvā bhuñjanti, tato apakkanto. Taṃ addhānaṃ paṭipannoti ‘‘nāḷandāyaṃ veneyyānaṃ vividhahitasukhanipphattiṃ ākaṅkhamāno imissā aṭṭhuppattiyā tividhasīlālaṅkataṃ nānāvidhakuhanalapanādimicchājīvaviddhaṃsanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṃ dasasahassilokadhātupakampanaṃ brahmajālasuttaṃ desessāmī’’ti taṃ yathāvuttaṃ dīghamaggaṃ paṭipanno, idaṃ pana kāraṇaṃ pakaraṇatova pākaṭanti na vuttaṃ. Ettāvatā ‘‘kasmā pana bhagavā taṃ addhānaṃ paṭipanno’’ti codanā visodhitā hoti.

"Sīsānulokino" có nghĩa là những người nhìn theo bằng đầu, tức là ngẩng đầu lên và nhìn theo thứ tự của con đường. "Tasmiṃ kāle" có nghĩa là vào thời điểm mà Đức Phật đã đi vào con đường dài đó, dù là vào năm nào, mùa nào, tháng nào, hay nửa tháng nào. Do đó, năm, mùa, tháng, và nửa tháng được chỉ định một cách không xác định, vì ngày đã được chỉ định riêng bằng câu "taṃ divasaṃ", và vì các đơn vị thời gian như khoảnh khắc v.v... đã được bao gồm trong ngày. Trong câu "taṃ addhānaṃ paṭipanno", đây là một từ chỉ nơi chốn. Chính vì vậy, theo cách chỉ sự gián đoạn của hành động, thì hiện tại được chỉ định cùng với các hành động trong quá khứ bằng câu "rājagahe piṇḍāya carati". Nếu không, một ý nghĩa không mong muốn sẽ phát sinh, đó là: "vào thời điểm đó, ngài đi khất thực ở Rājagaha và cũng đã đi vào con đường dài đó". Bởi vì các hành động có đối tượng khác nhau không thể xảy ra ở cùng một nơi chốn, và hành động đi vào con đường dài được nói đến ở đây là không xác định và không phù hợp. "Rājagahaparivattakesu" có nghĩa là ở những nơi đã được thiết lập xung quanh Rājagaha. Bằng từ "aññatarasmiṃ", ngài chỉ ra việc cư ngụ không cố định của Đức Phật tại những nơi đó. "So" có nghĩa là Đức Phật ấy, đang trú tại Rājagaha như vậy. Bởi vì việc đi khất thực cũng nói lên tình trạng gắn bó ở đó, nên nó chỉ ra việc cư ngụ thường xuyên. Nhưng nếu ai đó xem xét rằng "Đức Phật ấy, đang đi khất thực", thì ý nghĩa không mong muốn như đã nói ở trên sẽ phát sinh. "Taṃ divasaṃ" có nghĩa là vào ngày mà ngài đã đi vào con đường dài đó, (suốt) ngày đó. Trong câu "taṃ addhānaṃ paṭipanno", đây là một từ chỉ sự liên tục. "Pacchābhattaṃ" là sau khi dùng bữa, vào thời điểm sau bữa ăn đó. "Piṇḍapātapaṭikkanto" có nghĩa là đã rời khỏi nơi mà người ta đi khất thực và dùng bữa. "Taṃ addhānaṃ paṭipanno" có nghĩa là ngài đã đi vào con đường dài đã nói, sau khi suy nghĩ rằng: "Mong muốn sự thành tựu của nhiều lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh cần được giáo hóa ở Nāḷandā, do sự kiện này, Ta sẽ thuyết kinh Phạm Võng, được trang hoàng bằng ba loại giới, phá tan các tà mạng khác nhau như lừa dối, khoe khoang v.v..., gỡ rối mạng lưới sáu mươi hai tà kiến, làm rung động mười ngàn thế giới". Nhưng lý do này đã rõ ràng từ bối cảnh nên không được nói ra. Đến đây, câu chất vấn "Tại sao Đức Phật lại đi vào con đường đó?" đã được giải quyết.

Idāni itarampi codanaṃ visodhituṃ ‘‘suppiyopī’’ti vuttaṃ. Tasmiṃ kāle, taṃ divasaṃ anubandhoti ca vuttanayena sambandho. Pāto [Pg.192] asitabboti pātarāso, so bhutto yenāti bhuttapātarāso. Iccevāti evameva manasi sannidhāya, na pana ‘‘bhagavantaṃ, bhikkhusaṅghañca piṭṭhito piṭṭhito anubandhissāmī’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘bhagavato taṃ maggaṃ paṭipannabhāvaṃ ajānantovā’’ti, tathā ajānanto eva hutvā anubandhoti attho. Na hi so bhagavantaṃ daṭṭhumeva icchati, tenāha ‘‘sace pana jāneyya, nānubandheyyā’’ti. Ettāvatā ‘‘kasmā ca suppiyo anubandho’’ti codanā visodhitā hoti. ‘‘So’’tiādinā aparampi codanaṃ visodheti. Kadāci pana bhagavā aññataraveseneva gacchati aṅgulimāladamanapakkusātiabhiggamanādīsu, kadāci buddhasiriyā, idhāpi īdisāya buddhasiriyāti dassetuṃ ‘‘buddhasiriyā sobhamāna’’ntiādi vuttaṃ. Sirīti cettha sarīrasobhaggādisampatti, tadeva upamāvasena dasseti ‘‘rattakambalaparikkhittamivā’’tiādinā. Gacchatīti jaṅgamo yathā ‘‘caṅkamo’’ti. Cañcalamāno gacchanto giri, tādisassa kanakagirino sikharamivāti attho.

Bây giờ, để giải quyết câu chất vấn khác, câu "suppiyopi" đã được nói đến. Có sự liên kết theo cách đã nói: "vào thời điểm đó, vào ngày đó, đã đi theo". "Pātarāso" là bữa ăn sáng, vì nó được ăn vào buổi sáng; "bhuttapātarāso" là người đã ăn bữa sáng đó. Chỉ với ý định như vậy trong tâm, chứ không phải với ý định "tôi sẽ đi theo sau Đức Phật và Tăng chúng". Do đó, đã nói rằng "không biết việc Đức Phật đã đi vào con đường đó"; nghĩa là, đã đi theo trong khi không biết như vậy. Vì ông ta không muốn nhìn thấy Đức Phật, do đó ngài nói "nếu ông ta biết, ông ta đã không đi theo". Đến đây, câu chất vấn "Tại sao Suppiya lại đi theo?" đã được giải quyết. Bằng "so" v.v..., ngài giải quyết một câu chất vấn khác. Đôi khi Đức Phật đi trong một hình dạng không rõ ràng, như trong các trường hợp thuần hóa Aṅgulimāla, đi đến gặp Pukkusāti v.v...; đôi khi ngài đi với vẻ uy nghi của một vị Phật. Ở đây cũng vậy, để chỉ ra rằng ngài đi với vẻ uy nghi của một vị Phật như vậy, câu "buddhasiriyā sobhamānaṃ" v.v... đã được nói đến. "Sirī" ở đây là sự toàn hảo về vẻ đẹp của thân thể v.v...; ngài chỉ ra điều đó bằng cách so sánh qua câu "rattakambalaparikkhittamiva" v.v... "Jaṅgamo" là thứ di chuyển, giống như "caṅkamo". Nghĩa là, giống như đỉnh của một ngọn núi vàng đang di chuyển, rung động.

‘‘Tasmiṃ kirā’’tiādi tabbivaraṇaṃ, pāḷiyaṃ adassitattā, porāṇaṭṭhakathāyañca anāgatattā anussavasiddhā ayaṃ kathāti dassetuṃ ‘‘kirā’’ti vuttanti vadanti, tathā vā hotu aññathā vā, attanā adiṭṭhaṃ, asutaṃ, amutañca anussavamevāti daṭṭhabbaṃ. Nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassaravasena chabbaṇṇā. Samantāti samantato dasahi disāhi. Asītihatthappamāṇeti tesaṃ rasmīnaṃ pakatiyā pavattiṭṭhānavasena vuttaṃ, tasmā samantato, upari ca paccekaṃ asītihatthamatte padese pakatiyāva ghanībhūtā rasmiyo tiṭṭhantīti daṭṭhabbaṃ, vinayaṭīkāyaṃ pana ‘‘tāyeva byāmappabhā nāma. Yato chabbaṇṇā rasmiyo taḷākato mātikā viya dasasu disāsu dhāvanti, sā yasmā byāmamattā viya khāyati, tasmā byāmappabhāti vuccatī’’ti vuttaṃ, (vi. vi. ṭī. 1.16) saṅgītisuttavaṇṇanāyaṃ pana vakkhati ‘‘puratthimakāyato suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Pacchimakāyato. Dakkhiṇahatthato. Vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Upari kesantato paṭṭhāya sabbakesāvaṭṭehi moragīvavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā gaganatale [Pg.193] asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Heṭṭhā pādatalehi pavāḷavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṃ asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Evaṃ samantā asītihatthamattaṃ ṭhānaṃ chabbaṇṇā buddharasmiyo vijjotamānā vipphandamānā vidhāvantī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 3.299) keci pana aññathāpi parikappanāmattena vadanti, taṃ na gahetabbaṃ tathā aññattha anāgatattā, ayuttattā ca. Tāsaṃ pana buddharasmīnaṃ tadā aniggūhitabhāvadassanatthaṃ ‘‘tasmiṃ kira samaye’’ti vuttaṃ. Pakkusātiabhiggamanādīsu viya hi tadā tāsaṃ niggūhane kiñci kāraṇaṃ natthi. Ādhāvantīti abhimukhaṃ disaṃ dhāvanti. Vidhāvantīti vividhā hutvā vidisaṃ dhāvanti.

“Tasmiṃ kirā” v.v... là sự giải thích cho câu ấy. Các vị (chú giải sư) nói rằng: Do không được chỉ ra trong Pāli tạng, và cũng do không có trong Chú giải cổ, để chỉ ra rằng câu chuyện này được thành tựu do nghe truyền miệng, nên đã được nói là “kirā”. Dù cho là như vậy hay là khác đi, nên hiểu rằng (điều này) là do tự mình không thấy, không nghe, không biết, mà chỉ là nghe truyền miệng mà thôi. Sáu màu là theo cách của các màu xanh, vàng, đỏ, trắng, đỏ thẫm, và rực rỡ. “Samantā” nghĩa là từ khắp xung quanh, từ mười phương. “Asītihatthappamāṇa” được nói theo cách là nơi phát sinh tự nhiên của những hào quang ấy. Do đó, nên hiểu rằng: Ở xung quanh và ở trên, trong một khu vực có kích thước tám mươi hắc tay cho mỗi hướng, các tia hào quang đông đặc lại một cách tự nhiên và đứng yên. Nhưng trong Vinayaṭīkā đã nói rằng: “Chính những (hào quang) ấy được gọi là byāmappabhā (hào quang một tầm). Bởi vì sáu màu hào quang tỏa ra mười phương như những con mương nhỏ từ một hồ nước. Vì nó hiện ra như thể có kích thước một tầm, do đó được gọi là byāmappabhā”. Nhưng trong bài giảng về Saṅgītisutta sẽ được nói rằng: “Từ thân phía trước, hào quang màu vàng phát ra và chiếm một khoảng không gian tám mươi hắc tay. Từ thân phía sau. Từ tay phải. Từ tay trái, hào quang màu vàng phát ra và chiếm một khoảng không gian tám mươi hắc tay. Ở trên, bắt đầu từ ngọn tóc, từ tất cả các lọn tóc, hào quang màu cổ con công phát ra và chiếm một khoảng không gian tám mươi hắc tay trên bầu trời. Ở dưới, từ lòng bàn chân, hào quang màu san hô phát ra và chiếm một khoảng không gian tám mươi hắc tay trên mặt đất vững chắc. Như vậy, các hào quang sáu màu của Đức Phật tỏa sáng, rung động, và lan tỏa ra một khoảng không gian tám mươi hắc tay xung quanh”. Nhưng một số vị nói khác đi chỉ bằng sự phỏng đoán, điều đó không nên được chấp nhận, vì nó không có trong các văn bản khác và cũng không hợp lý. Nhưng để chỉ ra trạng thái không bị che giấu của những hào quang Phật ấy vào lúc đó, đã được nói là “tasmiṃ kira samaye”. Quả thật, giống như trong trường hợp đi đến gặp Pakkusāti và các trường hợp khác, vào lúc đó, không có lý do gì để che giấu những hào quang ấy. “Ādhāvanti” nghĩa là chúng tỏa ra về phía trước, theo một hướng. “Vidhāvanti” nghĩa là chúng trở nên đa dạng và tỏa ra các hướng phụ.

Tasmiṃ vanantare dissamānākārena tāsaṃ rasmīnaṃ sobhā viññāyatīti āha ‘‘ratanāveḷā’’tiādi. Ratanāveḷā nāma ratanamayavaṭaṃsakaṃ muddhaṃ avati rakkhatīti hi aveḷā, āveḷā vā, muddhamālā. Ukkā nāma yā sajotibhūtā, tāsaṃ sataṃ, nipatanaṃ nipāto, tassa nipāto, tena samākulaṃ tathā. Pisitabbattā piṭṭhaṃ, cīnadese jātaṃ piṭṭhaṃ cīnapiṭṭhaṃ, rattacuṇṇaṃ, yaṃ ‘‘sindūro’’tipi vuccati, cīnapiṭṭhameva cuṇṇaṃ. Vāyuno vegena ito cito ca khittaṃ tanti tathā. Indassa dhanu lokasaṅketavasenāti indadhanu, sūriyarasmivasena gagane paññāyamānākāraviseso. Kuṭilaṃ aciraṭṭhāyittā virūpaṃ hutvā javati dhāvatīti vijju, sāyeva latā taṃsadisabhāvenāti tathā, vāyuvegato valāhakaghaṭṭaneneva jātarasmi. Tāyati avijahanavasena ākāsaṃ pāletīti tārā, gaṇasaddo paccekaṃ yojetabbo. Tassa pabhā tathā. Vipphuritaviccharitamivāti ābhāya vividhaṃ pharamānaṃ, vijjotayamānaṃ viya ca. Vanassa antaraṃ vivaraṃ vanantaraṃ, bhagavatā pattapattavanappadesanti vuttaṃ hoti.

Vì vẻ đẹp của những tia hào quang ấy được nhận biết bằng hình tướng hiện ra trong khoảng rừng đó, nên ngài đã nói “ratanāveḷā” v.v... “Ratanāveḷā” là một vòng hoa trang sức trên đầu làm bằng bảo vật. Quả thật, vì nó bảo vệ, gìn giữ đỉnh đầu, nên gọi là aveḷā, hoặc āveḷā, (tức là) vòng hoa trên đỉnh đầu. “Ukkā” là những gì có ngọn lửa sáng, một trăm trong số chúng, sự rơi xuống là nipāta, sự rơi xuống của nó, bị xáo trộn bởi điều đó, (nên gọi là) như vậy. Vì có thể được nghiền, nên gọi là piṭṭha; bột được làm ở nước Cīna là cīnapiṭṭha, (tức là) bột màu đỏ, cũng được gọi là “sindūra”; chính cīnapiṭṭha là cuṇṇa. Được ném từ đây qua đó bởi sức mạnh của gió, (nên gọi là) như vậy. “Cây cung của Indra” theo quy ước của thế gian, nên là indadhanu (cầu vồng), một hình tướng đặc biệt hiện ra trên bầu trời do tia nắng mặt trời. Vì nó cong và không tồn tại lâu, nó di chuyển, chạy đi một cách biến dạng, nên gọi là vijju (tia chớp); chính nó là dây leo (latā) do có bản chất tương tự, (nên gọi là) như vậy; tia sáng sinh ra chỉ do sự va chạm của các đám mây bởi sức mạnh của gió. Nó bảo vệ bầu trời bằng cách không rời bỏ (con đường của nó), nên gọi là tārā (ngôi sao); từ “gaṇa” (nhóm, bầy) nên được kết hợp với mỗi từ. Ánh sáng của chúng (là) như vậy. “Vipphuritaviccharitaṃ iva” có nghĩa là như thể lan tỏa ra nhiều cách khác nhau bằng ánh sáng, và như thể chiếu sáng rực rỡ. Khoảng trống, khe hở của khu rừng là vanantara; có nghĩa là khu vực rừng mà Đức Thế Tôn đã đến.

Asītiyā anubyañjanehi tambanakhatādīhi anurañjitaṃ tathā. Kamalaṃ padumapuṇḍarīkāni, avasesaṃ nīlarattasetabhedaṃ saroruhaṃ uppalaṃ, iti pañcavidhā paṅkajajāti pariggahitā hoti. Vikasitaṃ phullitaṃ tadubhayaṃ yassa sarassa tathā. Sabbena pakārena parito samantato phullati vikasatīti sabbapāliphullaṃ a-kārassa ā-kāraṃ, ra-kārassa ca la-kāraṃ katvā yathā ‘‘pālibhaddo’’ti, tārānaṃ marīci pabhā, tāya vikasitaṃ vijjotitaṃ [Pg.194] tathā. Byāmappabhāya parikkhepo parimaṇḍalo, tena vilāsinī sobhinī tathā. Mahāpurisalakkhaṇāni aññamaññapaṭibaddhattā mālākāreneva ṭhitānīti vuttaṃ ‘‘dvattiṃsavaralakkhaṇamālā’’ti. Dvattiṃsacandādīnaṃ mālā kenaci ganthetvā paṭipāṭiyā ca ṭhapitāti na vattabbā ‘‘yadi siyā’’ti parikappanāmattena hi ‘‘ganthetvā ṭhapitadvattiṃsacandamālāyā’’tiādi vuttaṃ. Parikappopamā hesā, lokepi ca dissati.

Được tô điểm bởi tám mươi vẻ đẹp phụ, bắt đầu bằng móng tay màu đồng, (nên gọi là) như vậy. “Kamala” là sen hồng (paduma) và sen trắng (puṇḍarīka); các loại sen mọc trong hồ còn lại, có các loại màu xanh, đỏ, trắng, là “uppala”; như vậy, năm loại sen sinh từ bùn được bao gồm. Hồ nào có cả hai loại ấy nở rộ, (hồ ấy được gọi là) như vậy. Nó nở rộ, khoe sắc khắp xung quanh bằng mọi cách, nên gọi là sabbapāliphulla, bằng cách biến âm “a” thành “ā” và “ra” thành “la”, như trong từ “pālibhadda”. Ánh sáng, tia sáng của các vì sao; được làm cho nở rộ, chiếu sáng bởi ánh sáng đó, (nên gọi là) như vậy. Vòng tròn được bao quanh bởi hào quang một tầm; duyên dáng, xinh đẹp bởi vòng tròn đó, (nên gọi là) như vậy. Vì các tướng của bậc Đại nhân liên kết với nhau, chúng tồn tại như một vòng hoa, nên được gọi là “dvattiṃsavaralakkhaṇamālā” (vòng hoa ba mươi hai tướng tốt). Không nên nói rằng một vòng hoa gồm ba mươi hai mặt trăng v.v... đã được ai đó kết lại và sắp đặt theo thứ tự. “Nếu có thể”, quả thật, chỉ bằng sự tưởng tượng, đã được nói là “ganthetvā ṭhapitadvattiṃsacandamālāyā” v.v... Đây là một ví dụ tưởng tượng (parikappopamā), và nó cũng được thấy trong đời.

‘‘Mayeva mukhasobhāsse, tyalaminduvikatthanā;

Yatombujepi sātthīti, parikappopamā aya’’nti.

“Hỡi mặt trăng, ngươi đừng khoe khoang rằng: ‘Vẻ đẹp khuôn mặt của vị ấy chỉ có ở ta mà thôi’; vì vẻ đẹp ấy cũng có ở hoa sen. Đây là một ví dụ tưởng tượng (parikappopamā)”.

Dvattiṃsacandamālāya siriṃ attano siriyā abhibhavantī ivāti sambandho. Esa nayo sesesupi.

Nên có sự liên kết như sau: (Ngài) như thể vượt qua vẻ huy hoàng của vòng hoa ba mươi hai mặt trăng bằng vẻ huy hoàng của chính mình. Phương pháp này (cũng áp dụng) cho những phần còn lại.

Evaṃ bhagavato tadā sobhaṃ dassetvā idāni bhikkhusaṅghassāpi sobhaṃ dassento ‘‘tañca panā’’tiādimāha. Catubbidhāya appicchatāya appicchā. Dvādasahi santosehi santuṭṭhā. Tividhena vivekena pavivittā. Rājarājamahāmattādīhi asaṃsaṭṭhā. Duppaṭipattikānaṃ codakā. Pāpe akusale garahino paresaṃ hitapaṭipattiyā vattāro. Paresañca vacanakkhamā. Vimuttiñāṇadassanaṃ nāma paccavekkhaṇañāṇaṃ. ‘‘Tesa’’ntiādinā tadabhisambandhena bhagavato sobhaṃ dasseti. Rattapadumānaṃ saṇḍo samūho vanaṃ, tassa majjhe gatā tathā. ‘‘Rattaṃ padumaṃ, setaṃ puṇḍarīka’’nti pattaniyamamantarena tathā vuttaṃ, pattaniyamena pana satapattaṃ padumaṃ, ūnakasatapattaṃ puṇḍarīkaṃ. Pavāḷaṃ viddumo, tena katāya vedikāya parikkhitto viya. Migapakkhīnampīti pi-saddo, api-saddo vā sambhāvanāyaṃ, tenāha ‘‘pageva devamanussāna’’nti. Mahātherāti mahāsāvake sandhāyāha. Surañjitabhāvena īsakaṃ kaṇhavaṇṇatāya meghavaṇṇaṃ. Ekaṃsaṃ karitvāti ekaṃsapārupanavasena vāmaṃse karitvā. Kattarassa jiṇṇassa ālambano daṇḍo kattaradaṇḍo, bāhullavasenāyaṃ samaññā. Suvammaṃ nāma sobhaṇuracchado, tena vammitā sannaddhāti suvammavammitā, idaṃ tesaṃ paṃsukūladhāraṇanidassanaṃ. Yesaṃ kucchigataṃ sabbampi tiṇapalāsādi gandhajātameva hoti, te gandhahatthino nāma, ye ‘‘hemavatā’’tipi vuccanti, tesampi therānaṃ sīlādiguṇagandhatāya taṃsadisatā. Antojaṭābahijaṭāsaṅkhātāya [Pg.195] taṇhājaṭāya vijaṭitabhāvato vijaṭitajaṭā. Taṇhābandhanāya chinnattā chinnabandhanā. ‘‘So’’tiādi yathāvuttavacanassa guṇadassanaṃ. Anubuddhehīti buddhānamanubuddhehi. Tepi hi ekadesena bhagavatā paṭividdhapaṭibhāgeneva cattāri saccāni bujjhanti. Pattaparivāritanti pupphadalena parivāritaṃ. Kaṃ vuccati kamalādi, tasmiṃ sarati virājatīti kesaraṃ, kiñjakkho. Kaṇṇe karīyatīti kaṇṇikā. Kaṇṇālaṅkāro, taṃsadisaṇṭhānatāya kaṇṇikā, bījakoso. Channaṃ haṃsakulānaṃ seṭṭho dhataraṭṭho haṃsarājā viya, hārito nāma mahābrahmā viya.

Như vậy, sau khi đã trình bày vẻ đẹp của đức Thế Tôn vào lúc ấy, bây giờ, vị ấy muốn trình bày vẻ đẹp của chúng Tỳ-khưu nên đã nói câu bắt đầu là “tañca panā”. Ít ham muốn do bởi bốn loại ít ham muốn. Biết đủ với mười hai sự biết đủ. Sống độc cư với ba loại độc cư. Không giao du với vua chúa, đại thần, v.v... Là người khiển trách những người có tà hạnh. Là người chỉ trích các pháp ác bất thiện, là người nói về sự thực hành lợi ích cho người khác. Và là người kham nhẫn lời nói của người khác. Giải thoát tri kiến được gọi là trí tuệ quán xét lại. Bằng câu bắt đầu là “tesaṃ,” vị ấy trình bày vẻ đẹp của đức Thế Tôn có liên quan đến điều ấy. Rừng là bụi, là đám sen hồng; đã đi vào giữa rừng ấy cũng như thế. Câu “sen hồng là paduma, sen trắng là puṇḍarīka” được nói như vậy không có sự quy định về cánh hoa; còn theo sự quy định về cánh hoa thì sen trăm cánh là paduma, sen dưới trăm cánh là puṇḍarīka. San hô là viddumo, giống như được bao quanh bởi lan can được làm bằng san hô ấy. Trong câu “migapakkhīnampi,” pi-sadda hoặc api-sadda có nghĩa là tán thán, do đó vị ấy đã nói “huống nữa là chư thiên và nhân loại.” Câu “mahātherā” được nói nhằm ám chỉ các vị đại thinh văn. Meghavaṇṇaṃ có nghĩa là có màu sắc như mây do có màu đen một chút vì được nhuộm kỹ. Ekaṃsaṃ karitvā có nghĩa là đã vắt qua vai trái theo cách đắp y một bên vai. Cây gậy chống của người già yếu được gọi là kattaradaṇḍo, danh từ này là do cách dùng phổ biến. Suvammaṃ được gọi là vật che ngực tốt đẹp, suvammavammitā có nghĩa là được trang bị, được cột chặt bằng vật ấy; đây là sự trình bày về việc thọ trì y phấn tảo của các vị ấy. Những con voi nào mà tất cả những gì trong bụng chúng chỉ là mùi hương của cỏ, lá cây, v.v... thì chúng được gọi là voi hương, chúng cũng được gọi là “hemavatā;” sự tương đồng ấy cũng có đối với các vị trưởng lão ấy do hương thơm của các đức hạnh như giới, v.v... Vijaṭitajaṭā có nghĩa là đã gỡ rối do đã gỡ rối đám rối ái dục được gọi là đám rối bên trong và đám rối bên ngoài. Chinnabandhanā có nghĩa là đã cắt đứt sự trói buộc do đã cắt đứt sự trói buộc của ái dục. Câu bắt đầu là “so” là sự trình bày đức hạnh của lời đã được nói. Anubuddhehi có nghĩa là những vị đã giác ngộ theo sau các đức Phật. Vì rằng các vị ấy cũng giác ngộ bốn chân lý theo một phần tương đương với phần đã được đức Thế Tôn thấu triệt. Pattaparivāritaṃ có nghĩa là được bao quanh bởi cánh hoa. Kaṃ được gọi là hoa sen, v.v...; kesaraṃ có nghĩa là tỏa sáng, rực rỡ trong đó, tức là nhụy hoa. Kaṇṇikā có nghĩa là được làm ở tai. Kaṇṇikā là vật trang sức ở tai, do có hình dạng tương tự như vật ấy, tức là đài sen. Giống như vua ngỗng Dhataraṭṭha là bậc tối thượng trong sáu dòng ngỗng, giống như đại Phạm thiên tên là Hārita.

Evaṃ gacchantaṃ bhagavantaṃ, bhikkhū ca disvā attano parisaṃ olokesīti sambandho. Kājadaṇḍaketi kājasaṅkhāte bhārāvahadaṇḍake, kājasmiṃ vā bhāralaggitadaṇḍake. Khuddakaṃ pīṭhaṃ pīṭhakaṃ. Mūle, agge ca tidhā kato daṇḍo tidaṇḍo. Morahatthako morapiñchaṃ. Khuddakaṃ pasibbaṃ pasibbakaṃ. Kuṇḍikā kamaṇḍalu. Sā hi kaṃ udakaṃ udeti pasaveti, rakkhatīti vā kuṇḍikā niruttinayena. Gahitaṃ omakato lujjitaṃ, vividhaṃ lujjitañca pīṭhaka…pe… kuṇḍikādianekaparikkhārasaṅkhātaṃ bhāraṃ bharati vahatīti gahita…pe… bhārabharitā. Itīti nidassanattho. Evanti idamattho. Evaṃ idaṃ vacanamādi yassa vacanassa tathā, tadeva niratthakaṃ vacanaṃ yassāti evamādiniratthakavacanā. Mukhaṃ etassa atthīti mukharā, sabbepi mukhavantā eva, ayaṃ pana pharusābhilāpamukhavatī, tasmā evaṃ vuttaṃ. Nindāyañhi ayaṃ rapaccayo. Mukhena vā amanāpaṃ kammaṃ rāti gaṇhātīti mukharā. Vividhā kiṇṇā vācā yassāti vikiṇṇavācā. Tassāti suppiyassa paribbājakassa. Nti yathāvuttappakāraṃ parisaṃ.

Nên được liên kết như sau: “Sau khi nhìn thấy đức Thế Tôn và các vị Tỳ-khưu đang đi như vậy, vị ấy đã nhìn chúng của mình.” Kājadaṇḍake có nghĩa là trên cây gậy mang vật nặng được gọi là kāja, hoặc trên cây gậy có vật nặng được treo vào đòn gánh. Ghế nhỏ là pīṭhakaṃ. Cây gậy được làm thành ba nhánh ở gốc và ở ngọn là tidaṇḍo. Cán cầm bằng lông công là morapiñchaṃ. Túi nhỏ là pasibbakaṃ. Kuṇḍikā là bình nước. Vì rằng vật ấy làm sinh khởi, làm phát sinh nước, hoặc giữ gìn nước, nên được gọi là kuṇḍikā theo từ nguyên học. Gahita... bhārabharitā có nghĩa là mang, vác gánh nặng đã được cầm lấy, đã bị làm hư hỏng một cách thấp hèn, và đã bị làm hư hỏng nhiều cách, được gọi là nhiều vật dụng như ghế nhỏ, gậy ba chấu, chùm lông công, bình bát bằng đất, túi nhỏ, bình nước, v.v... Iti có nghĩa là để minh họa. Evaṃ có nghĩa là này. Evamādiniratthakavacanā có nghĩa là người có lời nói vô ích bắt đầu như vậy, tức là lời nói nào có lời này làm khởi đầu, và lời nói vô ích ấy là của người nào. Mukharā có nghĩa là người có miệng; tất cả mọi người đều có miệng, nhưng người này có miệng nói lời thô lỗ, do đó được nói như vậy. Vì rằng tiếp vị ngữ ra này có nghĩa là chỉ trích. Hoặc mukharā có nghĩa là người tiếp nhận việc làm không vừa ý bằng miệng. Vikiṇṇavācā có nghĩa là người có lời nói tạp loạn, đa dạng. Tassā có nghĩa là của du sĩ Suppiya. Nti có nghĩa là chúng hội có đặc điểm như đã nói.

Idānīti tassa tathārūpāya parisāya dassanakkhaṇe. Panāti arucisaṃsūcanattho, tathāpīti attho. Lābha…pe… hāniyā ceva hetubhūtāya. Kathaṃ hānīti āha ‘‘aññatitthiyānañhī’’tiādi. Nissirīkatanti nisobhataṃ, ayamattho morajātakādīhipi dīpetabbo. ‘‘Upatissakolitānañcā’’tiādinā pakkhahānitāya vitthāro. Āyasmato sāriputtassa, mahāmoggallānassa ca bhagavato santike pabbajjaṃ sandhāya ‘‘tesu pana pakkantesū’’ti vuttaṃ. Tesaṃ pabbajitakāleyeva aḍḍhateyyasataṃ paribbājakaparisā pabbaji, tato parampi [Pg.196] tadanupabbajitā paribbājakaparisā aparimāṇāti dasseti ‘‘sāpi tesaṃ parisā bhinnā’’ti iminā. Yāya kāyaci hi paribbājakaparisāya pabbajitāya tassa parisā bhinnāyeva nāma samānagaṇattāti tathā vuttaṃ. ‘‘Imehī’’tiādinā lābhapakkhahāniṃ nigamanavasena dasseti. Usūyasaṅkhātassa visassa uggāro uggilanaṃ usūyavisuggāro, taṃ. Ettha ca ‘‘yasmā panesā’’tiādināva ‘‘kasmā ca so ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsatī’’ti codanaṃ visodheti, ‘‘sace’’tiādikaṃ pana sabbampi tapparivāravacanamevāti tehipi sā visodhitāyeva nāma. Bhagavato virodhānunayābhāvavīmaṃsanatthaṃ ete avaṇṇaṃ vaṇṇaṃ bhāsanti. ‘‘Mārena anvāviṭṭhā evaṃ bhāsantī’’ti ca keci vadanti, tadayuttameva aṭṭhakathāya ujuvipaccanīkattā. Pākaṭoyevāyamatthoti.

Idāni có nghĩa là vào lúc nhìn thấy chúng hội có tính chất như vậy của vị ấy. Pana có nghĩa là để chỉ sự không hài lòng, có nghĩa là “tuy nhiên.” Và do sự tổn giảm về lợi lộc và danh vọng đã trở thành nguyên nhân. Do cần phải hỏi: “Tổn giảm như thế nào, do nguyên nhân nào?” nên vị ấy đã nói câu bắt đầu là “aññatitthiyānañhi.” Nissirīkataṃ có nghĩa là trở nên không có vẻ đẹp. Ý nghĩa này cũng nên được làm sáng tỏ bằng các câu chuyện như Bổn sanh Morajātaka, v.v... Bằng câu bắt đầu là “upatissakolitānañca,” sự chi tiết về việc tổn thất phe phái đã được trình bày. Câu “tesu pana pakkantesu” được nói nhằm ám chỉ việc xuất gia của trưởng lão Sāriputta và Mahāmoggallāna ở nơi đức Thế Tôn. Vị thầy sớ giải trình bày ý nghĩa này bằng câu “sāpi tesaṃ parisā bhinnā” rằng: “Ngay vào lúc hai vị ấy xuất gia, chúng du sĩ gồm hai trăm năm mươi vị đã xuất gia; sau đó, chúng du sĩ xuất gia theo sau cũng không thể đếm xuể.” Vì rằng, khi bất kỳ chúng du sĩ nào đã xuất gia thì chúng của vị ấy được gọi là đã tan rã do cùng một nhóm, do đó đã được nói như vậy. Bằng câu bắt đầu là “imehi,” vị ấy trình bày sự tổn giảm về lợi lộc và phe phái theo cách kết luận. Sự nôn ra, sự mửa ra chất độc được gọi là sự ganh tỵ là usūyavisuggāro; taṃ là đối cách của từ ấy. Và ở đây, chỉ bằng câu bắt đầu là “yasmā panesā,” vị ấy đã giải quyết sự chất vấn: “Và tại sao vị ấy lại nói lời không tán thán Tam Bảo?”; còn tất cả những câu bắt đầu là “sace” chỉ là lời nói phụ thuộc vào câu ấy, do đó, sự chất vấn ấy cũng được giải quyết bằng những câu ấy. Những người này nói lời không tán thán và lời tán thán nhằm để dò xét sự không có đối kháng và thuận theo của đức Thế Tôn. Và một số vị nói rằng: “Họ nói như vậy do bị Ma vương ám,” lời nói ấy là không hợp lý vì đi ngược lại trực tiếp với sớ giải. Nên biết rằng ý nghĩa này là rõ ràng.

2. Yasmā atthaṅgato sūriyo, tasmā akālo dāni gantunti sambandho.

2. Bởi vì mặt trời đã lặn, cho nên bây giờ không phải là lúc để đi, đây là sự liên kết.

Ambalaṭṭhikāti sāmīpikavohāro yathā ‘‘varuṇanagaraṃ, godāgāmo’’ti āha ‘‘tassa kirā’’tiādi. Taruṇapariyāyo laṭṭhikā-saddo rukkhavisaye yathā ‘‘mahāvanaṃ ajjhogāhetvā beluvalaṭṭhikāya mūle divāvihāraṃ nisīdī’’tiādīsūti dasseti’’ ‘‘taruṇambarukkho’’ti iminā. Keci pana ‘‘ambalaṭṭhikā nāma vuttanayena eko gāmo’’ti vadanti, tesaṃ mate ambalaṭṭhikāyanti samīpatthe bhummavacanaṃ. Chāyūdakasampannanti chāyāya ceva udakena ca sampannaṃ. Mañjusāti peḷā. Paṭibhānacittavicittanti itthipurisasaññogādinā paṭibhānacittena vicittaṃ, etena rañño agāraṃ, tadeva rājāgārakanti dasseti. Rājāgārakaṃ nāma vessavaṇamahārājassa devāyatananti eke.

Câu ‘Ambalaṭṭhikā’ là cách gọi chỉ sự gần gũi, ví như ‘Varuṇanagaraṃ, Godāgāmo.’ Ngài đã nói (điều này) bằng câu bắt đầu là ‘tassa kirā.’ Từ ‘laṭṭhikā’ là một từ đồng nghĩa với ‘taruṇa’ (non, trẻ) trong trường hợp về cây cối, ví như trong các câu bắt đầu là ‘sau khi đi vào khu rừng lớn, đã ngồi an trú ban ngày ở gốc cây beluva non.’ Ngài chỉ ra (điều này) bằng câu ‘taruṇambarukkho.’ Tuy nhiên, một số vị nói rằng: ‘Ambalaṭṭhikā là tên một ngôi làng theo cách đã nói.’ Theo quan điểm của họ, câu ‘ambalaṭṭhikāyaṃ’ là biến cách thứ bảy có ý nghĩa chỉ sự gần gũi. Câu ‘chāyūdakasampannaṃ’ có nghĩa là đầy đủ cả bóng mát và nước. Từ ‘mañjusā’ có nghĩa là cái tráp. Câu ‘paṭibhānacittavicittaṃ’ có nghĩa là được trang trí lộng lẫy bằng những bức tranh ứng tác về sự kết hợp của nam và nữ, v.v. Bằng câu này, ngài chỉ ra rằng đó là ngôi nhà của đức vua, và chính nó là ‘rājāgāraka.’ Một số vị nói rằng: ‘Cái gọi là Rājāgāraka là đền thờ của đại vương Vessavaṇa.’

Bahuparissayoti bahupaddavo. Kehīti vuttaṃ ‘‘core’hipī’’tiādi. Handāti vacanavossaggatthe nipāto, tadānubhāvato nipparissayatthāya idāni upagantvā sve gamissāmīti adhippāyo. ‘‘Saddhiṃ antevāsinā brahmadattena māṇavenā’’ ticceva sīhaḷaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, tañca kho pāḷiāruḷhavaseneva, na pana tadā suppiyassa parisāya abhāvatoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘saddhiṃ attano parisāyā’’ti idha vuttaṃ. Kasmā panettha brahmadattoyeva pāḷiyamāruḷho, na pana tadavasesā suppiyassa parisāti[Pg.197]? Desanānadhīnabhāvena payojanābhāvato. Yathā cetaṃ, evaṃ aññampi edisaṃ payojanābhāvato saṅgītikārakehi na saṅgītanti daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘pāḷiyaṃ vutta’’nti ādhāraṃ vatvā ‘tadetaṃ na sīhaḷaṭṭhakathānayadassanaṃ, pāḷiyaṃ vuttabhāvadassanamevā’ti’’ vadanti, taṃ na yujjati. Pāḷiāruḷhavaseneva pāḷiyaṃ vuttanti adhippetatthassa āpajjanato. Tasmā yathāvuttanayeneva attho gahetabboti. ‘‘Vuttanti vā amhehipi idha vattabbanti attho. Evañhi tadā aññāyapi parisāya vijjamānabhāvadassanatthaṃ evaṃ vuttaṃ, pāḷiyamāruḷhavasena pana aññathāpi idha vattabbanti adhippāyo yutto’’ti vadanti.

Câu ‘bahuparissayo’ có nghĩa là nhiều hiểm nguy. (Câu hỏi) ‘Bởi những gì?’ đã được trả lời bằng câu bắt đầu là ‘cũng bởi những tên trộm.’ Từ ‘handā’ là một tiểu từ có ý nghĩa bắt đầu lời nói. Chủ ý là: ‘Nhờ oai lực của ngài, để được vô sự, bây giờ ta sẽ đến gần, ngày mai ta sẽ đi.’ Trong Chú giải tiếng Sīhaḷa chỉ nói rằng ‘cùng với người đệ tử là thanh niên Brahmadatta,’ và điều đó được nói chỉ do đã được đưa vào Pāḷi, chứ không phải vì lúc đó Suppiya không có đoàn tùy tùng. Để chỉ ra ý nghĩa này, ở đây đã nói là ‘cùng với đoàn tùy tùng của mình.’ Tại sao ở đây chỉ có Brahmadatta được đưa vào Pāḷi, mà không phải là phần còn lại của đoàn tùy tùng của Suppiya? Vì không liên quan đến bài pháp và không có lợi ích. Và cũng như điều này, nên hiểu rằng những điều khác tương tự cũng không được các vị kết tập đưa vào vì không có lợi ích. Tuy nhiên, một số vị, sau khi nêu cơ sở là ‘đã được nói trong Pāḷi,’ lại nói rằng: ‘Điều này không phải là để chỉ ra phương pháp của Chú giải tiếng Sīhaḷa, mà chỉ là để chỉ ra sự việc đã được nói trong Pāḷi.’ Điều đó không hợp lý. Bởi vì ý nghĩa mong muốn ‘được nói trong Pāḷi do đã được đưa vào Pāḷi’ đã đạt được. Do đó, ý nghĩa nên được hiểu theo cách đã nói. Hoặc là, ‘vuttaṃ’ có nghĩa là ‘cũng nên được chúng tôi nói ở đây.’ Quả vậy, khi nói như thế, (câu) ‘pāḷiāruḷha’ được nói ra nhằm mục đích chỉ ra sự hiện hữu của một đoàn tùy tùng khác vào lúc đó. Tuy nhiên, do đã được đưa vào Pāḷi, nên cũng có thể nói khác đi ở đây. (Một số vị) nói rằng chủ ý này là hợp lý.

Idāni ‘‘tatrāpi suda’’ntiādipāḷiyā sambandhaṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ vāsaṃ upagato panā’’tiādi vuttaṃ. Parivāretvā nisinno hotīti sambandho. Kucchitaṃ kattabbanti kukataṃ, tassa bhāvo kukkuccaṃ, kucchitakiriyā, ito cito ca cañcalananti attho, hatthassa kukkuccaṃ tathā. ‘‘Sā hī’’tiādinā tathābhūtatāya kāraṇaṃ dasseti. Nivāteti vātavirahitaṭṭhāne. Yathāvuttadosābhāvena niccalā. Taṃ vibhūtinti tādisaṃ sobhaṃ. Vippalapantīti sativossaggavasena vividhā lapanti. Nillālitajivhāti ito cito ca nikkhantajivhā. Kākacchamānāti kākānaṃ saddasadisaṃ saddaṃ kurumānā. Gharugharupassāsinoti gharugharuiti saddaṃ janetvā passasantā. Issāvasenāti yathāvuttehi dvīhi kāraṇehi usūyanavasena. ‘‘Sabbaṃ vattabba’’nti iminā ‘‘ādipeyyālanayoya’’nti dasseti.

Bây giờ, để chỉ ra sự liên kết của đoạn Pāḷi bắt đầu là ‘tatrāpi sudaṃ,’ đã nói câu bắt đầu là ‘evaṃ vāsaṃ upagato pana.’ Sự liên kết là ‘sau khi vây quanh, đã ngồi xuống.’ ‘Kukataṃ’ là hành động đáng chê trách cần phải làm, trạng thái của nó là ‘kukkuccaṃ,’ (tức là) hành động đáng chê trách. Ý nghĩa là sự dao động qua lại. ‘Kukkuccaṃ’ của tay cũng vậy. Bằng câu bắt đầu là ‘sā hi,’ ngài chỉ ra nguyên nhân của việc trở thành như vậy. ‘Nivāte’ có nghĩa là ở nơi không có gió. Không lay động do không có các lỗi đã nói. ‘Taṃ vibhūtiṃ’ có nghĩa là vẻ đẹp như vậy. ‘Vippalapanti’ có nghĩa là họ nói lảm nhảm nhiều điều do thất niệm. ‘Nillālitajivhā’ có nghĩa là lưỡi thè ra đây đó. ‘Kākacchamānā’ có nghĩa là tạo ra âm thanh giống như tiếng quạ. ‘Gharugharupassāsino’ có nghĩa là thở ra tạo thành tiếng ‘gharu gharu.’ ‘Issāvasena’ có nghĩa là do sự ganh tỵ bởi hai nguyên nhân đã nói. Bằng câu ‘sabbaṃ vattabbaṃ’ này, ngài chỉ ra rằng đây là phương pháp lược bỏ phần đầu.

3. Sammā pahonti taṃ taṃ kammanti sampahulā, bahavo, tenāha ‘‘bahukāna’’nti. Sabbantimena paricchedena catuvaggasaṅgheneva vinayakammassa kattabbattā ‘‘vinayapariyāyenā’’tiādi vuttaṃ. Tayo janāti cesa upalakkhaṇaniddeso dvinnampi sampahulattā. Tattha tattha tathāyevāgatattā ‘‘suttantapariyāyenā’’tiādimāha. Taṃ taṃ pāḷiyā āgatavohāravasena hi ayaṃ bhedo. Tayo janā tayo eva nāma, tato paṭṭhāya uttari catupañcajanādikā sampahulāti attho. Tatoti cāyaṃ mariyādāvadhi. Maṇḍalamāḷoti anekatthapavattā samaññā, idha pana īdisāya evāti niyamento āha ‘‘katthacī’’tiādi. Kaṇṇikā vuccati kūṭaṃ. Haṃsavaṭṭakacchannenāti haṃsamaṇḍalākārachannena. Tadeva channaṃ aññattha [Pg.198] ‘‘supaṇṇavaṅkacchadana’’nti vuttaṃ. Kūṭena yutto agāro, soyeva sālāti kūṭāgārasālā. Thambhapantiṃ parikkhipitvāti thambhamālaṃ parivāretvā, parimaṇḍalākārena thambhapantiṃ katvāti vuttaṃ hoti. Upaṭṭhānasālā nāma payirupāsanasālā. Yattha upaṭṭhānamattaṃ karonti, na ekarattadirattādivasena nisīdanaṃ, idha pana tathā katā nisīdanasālāyevāti dasseti ‘‘idha panā’’tiādinā. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘sannipatitāna’’ ntveva avatvā ‘‘sannisinnāna’’ntipi vuttaṃ. Mānitabboti māḷo, mīyati pamīyatīti vā māḷo. Maṇḍalākārena paṭicchanno māḷoti maṇḍalamāḷo, anekakoṇavanto paṭissayaviseso. ‘‘Sannisinnāna’’nti nisajjanavasena vuttaṃ, nisajjanavasena vā ‘‘sannisinnāna’’nti saṃvaṇṇetabbapadamajjhāharitvā sambandho. Iminā nisīdanairiyāpathaṃ, kāyasāmaggīvasena ca samodhānaṃ sandhāya padadvayametaṃ vuttanti dasseti. Saṅkhiyā vuccati kathā sammā khiyanato kathanato. Kathādhammoti kathāsabhāvo, upaparikkhā vidhīti keci.

3. Sampahulā (số nhiều) là (những vị) có khả năng hoàn thành tốt công việc này hay công việc kia; (nghĩa là) nhiều vị, do đó ngài đã nói: ‘bahukānaṃ (của nhiều vị)’. Do bởi phận sự của nghiệp thuộc về luật phải được thực hiện bởi Tăng chúng gồm bốn vị là giới hạn cuối cùng nhất, nên (chú giải) đã nói: ‘vinayapariyāyena (theo phương diện luật)’ v.v... Và đây là sự chỉ định có tính cách bao hàm rằng ‘ba người’, vì rằng ngay cả hai vị cũng là số nhiều. Do bởi đã được đề cập đến đúng như vậy ở chỗ này chỗ kia, nên ngài đã nói: ‘suttantapariyāyena (theo phương diện kinh)’ v.v... Thật vậy, sự phân biệt này là tùy theo cách dùng từ đã được đề cập trong bản Pāḷi này hay bản Pāḷi kia. Ba người có tên gọi là ba thôi, kể từ đó trở đi, bốn người, năm người v.v... là số nhiều, đó là ý nghĩa. Và ‘tato (kể từ đó)’ này là giới hạn khởi điểm. Maṇḍalamāḷa là danh xưng được dùng theo nhiều nghĩa, nhưng ở đây, trong khi quy định rằng: ‘chỉ có loại như thế này’, ngài đã nói: ‘katthaci (ở một nơi nào đó)’ v.v... Chóp nhọn được gọi là kaṇṇikā. Haṃsavaṭṭakacchannena có nghĩa là được lợp theo hình vòng tròn của con thiên nga. Chính mái lợp ấy ở chỗ khác được gọi là ‘supaṇṇavaṅkacchadana (mái lợp cong như cánh chim thần)’. Ngôi nhà có chóp nhọn, chính nó là sālā (phòng lớn), nên là kūṭāgārasālā (phòng lớn có chóp nhọn). Thambhapantiṃ parikkhipitvā (sau khi rào quanh bằng hàng cột) có nghĩa là sau khi bao quanh bằng dãy cột, (tức là) sau khi làm hàng cột theo hình vòng tròn, điều ấy đã được nói đến. Upaṭṭhānasālā (phòng phục vụ) có tên gọi là payirupāsanasālā (phòng hầu cận). (Đó là nơi) mà các vị chỉ thực hiện việc phục vụ, không phải là việc ngồi lại theo cách một đêm, hai đêm v.v... nhưng ở đây, (chú giải) cho thấy rằng: ‘đây là phòng ngồi lại đã được làm ra như vậy’ bằng câu ‘idha pana (còn ở đây)’ v.v... Chính vì thế, ở trong bản Pāḷi, không chỉ nói là ‘sannipatitānaṃ (của các vị đã hội họp)’, mà còn nói là ‘sannisinnānaṃ (của các vị đã ngồi lại)’. Māḷa là (nơi) đáng được tôn trọng, hoặc māḷa là (nơi) được đo lường, được ước lượng. Maṇḍalamāḷa là māḷa được che theo hình vòng tròn, là một loại trú xứ đặc biệt có nhiều góc. ‘Sannisinnānaṃ (của các vị đã ngồi lại)’ được nói theo nghĩa là ngồi. Hoặc nên có sự liên kết (như vầy): ‘sannisinnānaṃ (của các vị đã ngồi lại)’ (được giải thích) theo nghĩa là ngồi, sau khi đã thêm vào từ ngữ cần được luận giải. (Chú giải) cho thấy rằng hai từ ngữ này được nói đến là có chủ ý đến oai nghi ngồi và sự hợp nhất về phương diện thân thể. Kathā (lời nói) được gọi là saṅkhiyā vì được nói ra, được trình bày một cách tốt đẹp. Kathādhamma là bản chất của lời nói; một vài vị nói là phương pháp thẩm sát.

‘‘Acchariya’’ntiādi tassa rūpadassananti āha ‘‘katamo pana so’’tiādi. Soti kathādhammo. ‘‘Nīyatīti nayo, attho, saddasatthaṃ anugato nayo saddanayo’’ti (dī. ni. ṭī. 1.3) ācariyadhammapālattherena vuttaṃ. Nīyati attho etenāti vā nayo, upāyo, saddasatthe āgato nayo atthagahaṇūpāyo saddanayo. Tattha hi anabhiṇhavuttike acchariya-saddo icchito ruḷhivasena. Tenevāha ‘‘andhassa pabbatārohaṇaṃ viyā’’tiādi. Tassa hi tadārohaṇaṃ na niccaṃ, kadāciyeva siyā, evamidampi. Accharāyoggaṃ acchariyaṃ niruttinayena yoggasaddassa lopato, taddhitavasena vā ṇiyapaccayassa vicitravuttito, so pana porāṇaṭṭhakathāyameva āgatattā ‘‘aṭṭhakathānayo’’ti vutto. Pubbe abhūtanti abhūtapubbaṃ, etena na bhūtaṃ abhūtanti nibbacanaṃ, bhūta-saddassa ca atītatthaṃ dasseti. Yāvañcidanti sandhivasena niggahitāgamoti āha ‘‘yāva ca ida’’nti, etassa ca ‘‘suppaṭividitā’’ti etena sambandho. Yāva cayattakaṃ idaṃ ayaṃ nānādhimuttikatā suppaṭividitā, taṃ ‘‘ettakamevā’’ti na sakkā amhehi paṭivijjhituṃ, akkhātuñcāti sapāṭhasesattho. Tenevāha ‘‘tena suppaṭividitatāya appameyyataṃ dassetī’’ti.

‘Acchariyaṃ (thật vi diệu)’ v.v... là sự trình bày về bản chất của điều ấy, nên ngài đã nói: ‘katamo pana so (vậy, điều ấy là gì)’ v.v... So ở đây là kathādhamma (bản chất của lời nói). Ngài trưởng lão Ācariyadhammapāla đã nói rằng: ‘Nayo (phương pháp) là vì được dẫn dắt đến; (nghĩa là) ý nghĩa. Phương pháp theo sát ngữ pháp là saddanayo (phương pháp thuộc ngữ pháp)’. Hoặc nayo là vì ý nghĩa được dẫn dắt đến bởi phương tiện ấy; (nghĩa là) phương cách. Phương pháp đã được đề cập trong ngữ pháp, là phương cách để nắm bắt ý nghĩa, là saddanayo. Thật vậy, ở đây từ ngữ acchariya được mong muốn theo nghĩa là ‘sự việc không thường xảy ra’ do bởi quy ước. Chính vì thế, ngài đã nói: ‘andhassa pabbatārohaṇaṃ viya (giống như người mù leo núi)’ v.v... Thật vậy, việc leo núi ấy của người kia không phải là thường xuyên, chỉ thỉnh thoảng mới có thể xảy ra; việc này cũng giống như vậy. Acchariyaṃ là accharāyoggaṃ (xứng đáng với cái búng tay) theo phương pháp từ nguyên học do bởi sự lược bỏ của từ yogga, hoặc theo cách của tiếp vị ngữ do bởi sự đa dạng trong cách dùng của tiếp vị ngữ ṇiya. Nhưng vì phương pháp ấy chỉ được đề cập trong Chú giải xưa, nên được gọi là ‘aṭṭhakathānayo (phương pháp của Chú giải)’. Abhūtapubbaṃ là pubbe abhūtaṃ (trước đây chưa từng có). Bằng câu này, (chú giải) cho thấy sự phân tích từ là ‘na bhūtaṃ (chưa từng có) là abhūtaṃ (chưa từng có)’ và ý nghĩa quá khứ của từ bhūta. Yāvañcidaṃ là sự thêm vào của niggahīta do bởi sự liên âm, nên ngài đã nói: ‘yāva ca idaṃ’. Và nên có sự liên kết của từ này với từ ‘suppaṭividitā (đã được thâm nhập tốt đẹp)’. Ý nghĩa cùng với phần văn bản còn lại là: ‘Sự đa dạng về chí hướng này đã được thâm nhập tốt đẹp đến mức độ nào, thì điều ấy chúng tôi không thể thâm nhập, cũng không thể trình bày rằng: ‘chỉ có chừng ấy thôi’’. Chính vì thế, ngài đã nói: ‘bằng sự kiện đã được thâm nhập tốt đẹp ấy, (Đức Thế Tôn) cho thấy tính cách không thể đo lường được’.

‘‘Bhagavatā’’tiādīhi [Pg.199] padehi samānādhikaraṇabhāvena vuttattā tenāti ettha ta-saddo sakatthapaṭiniddeso, tasmā yena abhisambuddhabhāvena bhagavā pakato samāno supākaṭo nāma hoti, tadabhisambuddhabhāvaṃ saddhiṃ āgamanapaṭipadāya tassa atthabhāvena dassento ‘‘yo so’’tiādimāha. Na hettha so pubbe vutto atthi, yo attho tehi therehi ta-saddena parāmasitabbo bhaveyya. Tasmā yathāvuttaguṇasaṅkhātaṃ sakatthaṃyevesa padhānabhāvena parāmasatīti daṭṭhabbaṃ. Anuttaraṃ sammāsambodhinti aggamaggañāṇapadaṭṭhānaṃ anāvaraṇañāṇaṃ, anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañca aggamaggañāṇaṃ. Tadubhayañhi sammā aviparītaṃ sayameva bujjhati, sammā vā pasaṭṭhā sundaraṃ bujjhatīti sammāsambodhi. Sā pana buddhānaṃ sabbaguṇasampattiṃ deti abhiseko viya rañño sabbalokissariyabhāvaṃ, tasmā ‘‘anuttarā sammāsambodhī’’ti vuccati. Abhisambuddhoti abbhaññāsi paṭivijjhi, tena tādisena bhagavatāti attho. Satipi ñāṇadassanānaṃ idha paññāvevacanabhāve tena tena visesena nesaṃ visayavisesappavattiṃ dassento ‘‘tesaṃ tesaṃ sattāna’’ntiādimāha. Ettha hi paṭhamamatthaṃ asādhāraṇañāṇavasena dasseti. Āsayānusayañāṇena jānatā sabbaññutānāvaraṇañāṇehi passatāti attho.

Do bởi được nói ở thể đồng cách với các từ ‘bhagavatā’ v.v... nên ở đây trong câu ‘tena’, từ ta là sự chỉ định lại ý nghĩa của chính nó. Do đó, trong khi trình bày trạng thái đã hoàn toàn giác ngộ ấy cùng với con đường thực hành dẫn đến, là ý nghĩa của từ ta ấy, là trạng thái mà do bởi đó Đức Thế Tôn đang hiện hữu đã được gọi là bậc hoàn toàn hiện hữu, ngài đã nói: ‘yo so (vị nào ấy)’ v.v... Thật vậy, ở đây không có ý nghĩa nào đã được nói đến trước đây, là ý nghĩa mà các vị trưởng lão ấy có thể đã đề cập đến bằng từ ta. Do đó, nên được hiểu rằng: ‘từ ta này đề cập đến ý nghĩa của chính nó, được cho là phẩm chất đã được nói đến, một cách chủ yếu’. Anuttaraṃ sammāsambodhiṃ (sự Chánh Đẳng Giác vô thượng) là trí không bị ngăn che có trí tuệ của đạo quả cao nhất làm cận duyên, và trí tuệ của đạo quả cao nhất có trí không bị ngăn che làm cận duyên. Thật vậy, sammāsambodhi (sự Chánh Đẳng Giác) là vì vị ấy tự mình giác ngộ hai điều ấy một cách đúng đắn, không sai lệch, hoặc là vì vị ấy giác ngộ một cách tốt đẹp, đáng được tán thán. Hơn nữa, sự Chánh Đẳng Giác ấy mang lại cho các vị Phật sự thành tựu tất cả phẩm chất, giống như lễ đăng quang mang lại cho vị vua quyền tối thượng trên toàn thế giới; do đó, được gọi là ‘anuttarā sammāsambodhi (sự Chánh Đẳng Giác vô thượng)’. Abhisambuddho có nghĩa là đã biết rõ, đã thâm nhập; ý nghĩa là: ‘bởi Đức Thế Tôn như vậy’. Mặc dù ở đây có trường hợp các trí và các kiến là từ đồng nghĩa của trí tuệ, nhưng trong khi trình bày sự vận hành của đối tượng đặc biệt của chúng qua sự khác biệt này hay sự khác biệt kia, ngài đã nói: ‘tesaṃ tesaṃ sattānaṃ (của các chúng sanh này hay chúng sanh kia)’ v.v... Thật vậy, ở đây (chú giải) trình bày ý nghĩa thứ nhất theo phương diện trí tuệ không chung. Ý nghĩa là: ‘vị biết được bằng trí tuệ về chí hướng và khuynh hướng tiềm ẩn, vị thấy được bằng các trí tuệ toàn giác và không bị ngăn che’.

Dutiyaṃ vijjattayavasena. Pubbenivāsādīhīti pubbenivāsāsavakkhayañāṇehi. Tatiyaṃ abhiññānāvaraṇañāṇavasena. Abhiññāpariyāpannepi ‘‘tīhi vijjāhī’’ti tāsaṃ rāsibhedadassanatthaṃ vuttaṃ. Anāvaraṇañāṇasaṅkhātena samantacakkhunā passatāti attho. Catutthaṃ sabbaññutaññāṇamaṃsacakkhuvasena. Paññāyāti sabbaññutaññāṇena. Kuṭṭassa bhittiyā tiro paraṃ, anto vā, tadādīsu gatāni. Ativisuddhenāti ativiya visuddhena pañcavaṇṇasamannāgatena sunīlapāsādikaakkhilomasamalaṅkatena rattiñceva divā ca samantā yojanaṃ passantena maṃsacakkhunā. Pañcamaṃ paṭivedhadesanāñāṇavasena. ‘‘Attahitasādhikāyā’’ti ekaṃsato vuttaṃ, pariyāyato panesā parahitasādhikāpi hoti. Tāya hi dhammasabhāvapaṭicchādakakilesasamugghātāya desanāñāṇādi sambhavati. Paṭivedhapaññāyāti ariyamaggapaññāya. Vipassanāsahagato samādhi padaṭṭhānaṃ [Pg.200] āsannakāraṇametissāti samādhipadaṭṭhānā, tāya. Desanāpaññāyāti desanākiccanipphādakena sabbaññutaññāṇena. Arīnanti kilesārīnaṃ, pañcamārānaṃ vā, sāsanapaccatthikānaṃ vā aññatitthiyānaṃ. Tesaṃ hananaṃ pāṭihāriyehi abhibhavanaṃ appaṭibhānatākaraṇaṃ, ajjhupekkhanañca majjhimapaṇṇāsake pañcamavagge saṅgītaṃ caṅkīsuttañcettha (ma. ni. 2.422) nidassanaṃ, etena arayo hatā anenāti niruttinayena padasiddhimāha. Ato nāvacanassa tābyappadeso mahāvisayenāti daṭṭhabbaṃ. Apica arayo hanatīti antasaddena padasiddhi, ikārassa ca akāro. Paccayādīnaṃ sampadānabhūtānaṃ, tesaṃ vā paṭiggahaṇaṃ, paṭiggahituṃ vā arahatīti arahanti dasseti ‘‘paccayādīnañca arahattā’’ti iminā. Sammāti aviparītaṃ. Sāmañcāti sayameva, aparaneyyo hutvāti vuttaṃ hoti. Kathaṃ panettha ‘‘sabbadhammāna’’nti ayaṃ viseso labbhatīti? Sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato, visesatthinā ca visesassa anupayojetabbato yajjevaṃ ‘‘dhammāna’’nti visesovānupayojito siyā, kasmā sabbadhammānanti ayamattho anupayojīyatīti? Ekadesassa aggahaṇato. Padesaggahaṇe hi asati gahetabbassa nippadesatā viññāyati yathā ‘‘dikkhito na dadātī’’ti, esa nayo īdisesu.

Ý nghĩa thứ hai (được trình bày) theo phương diện tam minh. Pubbenivāsādīhi là do các trí tuệ túc mạng minh và lậu tận minh. Ý nghĩa thứ ba (được trình bày) theo phương diện thắng trí và vô ngại trí. Mặc dù đã được bao gồm trong thắng trí, câu nói ‘tīhi vijjāhi’ (bởi ba minh) được nói ra nhằm mục đích chỉ rõ sự phân loại của chúng. Ý nghĩa là: “vị ấy thấy bằng toàn nhãn được gọi là vô ngại trí.” Ý nghĩa thứ tư (được trình bày) theo phương diện nhất thiết trí và nhục nhãn. Paññāya là do nhất thiết trí. (Các vật) đã đi đến phía bên kia, hoặc bên trong, v.v... của bức tường, của vách. Ativisuddhena là: bằng nhục nhãn vô cùng trong sạch, có đủ năm màu sắc, được trang điểm đẹp đẽ bằng lông mi xanh biếc khả ái, thấy được một do-tuần xung quanh cả đêm lẫn ngày. Ý nghĩa thứ năm (được trình bày) theo phương diện trí tuệ liễu đạt và trí tuệ thuyết pháp. Câu ‘Attahitasādhikāyā’ (có khả năng thành tựu lợi ích cho bản thân) được nói theo nghĩa đen; còn theo nghĩa bóng, trí tuệ này cũng có khả năng thành tựu lợi ích cho người khác. Thật vậy, do trí tuệ ấy có khả năng diệt trừ các phiền não che lấp tự tánh của các pháp, nên thuyết pháp trí, v.v... có thể sanh khởi. Paṭivedhapaññāya là do trí tuệ của thánh đạo. Định tương ưng với tuệ quán là nhân cần thiết, là nhân gần của trí tuệ này, vì vậy (trí tuệ này) được gọi là samādhipadaṭṭhānā (có định làm nhân cần thiết); (thành tựu) do trí tuệ ấy. Desanāpaññāya là do nhất thiết trí có khả năng hoàn thành phận sự thuyết pháp. Arīnaṃ là của các kẻ thù là phiền não, hoặc của năm loại ma, hoặc của các kẻ thù của giáo pháp là các ngoại đạo khác. Sự sát hại, sự chế ngự bằng các thần thông, sự làm cho không thể đối đáp, và sự xả bỏ đối với chúng. Kinh Caṅkī được trùng tụng trong phẩm thứ năm của Trung Bách (Majjhimapaṇṇāsaka) là ví dụ ở đây. Bằng câu này, ngài chỉ ra sự hình thành từ (padasiddhi) theo phương pháp từ nguyên học (niruttinayena) là: “các kẻ thù (arayo) đã bị vị này (anena) sát hại (hatā).” Cần phải hiểu rằng, sau (âm) a, biến cách nā được chỉ định thành tā theo quy tắc mahāvisayena. Hơn nữa, (còn một phương pháp khác): từ được hình thành với hậu tố anta theo nghĩa “vị ấy sát hại (hanati) các kẻ thù (arayo)”, và i biến thành a. Vị ấy xứng đáng (arahati) với các vật dụng, v.v... vốn ở trong chỉ định cách, hoặc xứng đáng nhận chúng, do đó là arahaṃ. Ngài chỉ ra ý nghĩa này bằng câu ‘paccayādīnañca arahattā’. Sammā là một cách chân chánh, không sai lệch. Sāmaṃ là tự mình, trở thành người không bị kẻ khác dẫn dắt, đó là điều được nói đến. Làm thế nào mà từ đặc biệt ‘sabbadhammānaṃ’ (của tất cả các pháp) lại có được ở đây? Do sự chỉ chung được xác lập trong cái riêng, và do người muốn nói đến cái riêng thì không cần phải áp dụng (thêm) cái riêng. Nếu vậy, chỉ có từ riêng ‘dhammānaṃ’ (của các pháp) mới được áp dụng. Tại sao ý nghĩa ‘sabbadhammānaṃ’ (của tất cả các pháp) lại được áp dụng? Do không chấp thủ một phần. Thật vậy, khi không có sự chấp thủ một phần, tính toàn phần của đối tượng cần được chấp thủ sẽ được hiểu rõ. Ví như câu: “người đã thọ giới không cho”. Đây là phương pháp trong những trường hợp như vậy.

Idāni ca catūhi padehi catuvesārajjavasena attanā adhippetataraṃ chaṭṭhamatthaṃ dassetuṃ ‘‘antarāyikadhamme vā’’tiādi vuttaṃ. Tathā hi tadeva nigamanaṃ karoti ‘‘eva’’ntiādinā. Tattha antarāyakaradhammañāṇena jānatā, niyyānikadhammañāṇena passatā, āsavakkhayañāṇena arahatā, sabbaññutaññāṇena sammāsambuddhenaāti yathākkamaṃ yojetabbaṃ. Anatthacaraṇena kilesā eva arayoti kilesārayo, tesaṃ kilesārīnaṃ. Etthāha – yassa ñāṇassa vasena sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā bhagavā sammāsambuddho nāma jāto, kiṃ panidaṃ ñāṇaṃ sabbadhammānaṃ bujjhanavasena pavattamānaṃ sakiṃyeva sabbasmiṃ visaye pavattati, udāhu kamenāti. Kiñcettha – yadi tāva sakiṃyeva sabbasmiṃ visaye pavattati, evaṃ sati atītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhādibhedabhinnānaṃ saṅkhatadhammānaṃ, asaṅkhatasammutidhammānañca ekajjhaṃ upaṭṭhāne dūrato cittapaṭaṃ pekkhantassa viya paṭibhāgenāvabodho na siyā, tathā ca sati ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti [Pg.201] (a. ni. 3.137; dha. pa. 279; mahāni. 27; cūḷani. 8, 10; netti. 5) vipassantānaṃ anattākārena viya sabbe dhammā anirūpitarūpena bhagavato ñāṇavisayā hontīti āpajjati. Yepi ‘‘sabbañeyyadhammānaṃ ṭhitilakkhaṇavisayaṃ vikapparahitaṃ sabbakālaṃ buddhānaṃ ñāṇaṃ pavattati, tena te ‘sabbavidū’ti vuccanti. Evañca katvā –

Bây giờ, để trình bày ý nghĩa thứ sáu, là ý nghĩa được chính ngài đặc biệt nhắm đến, theo phương diện tứ vô sở úy qua bốn thuật ngữ, câu bắt đầu bằng ‘antarāyikadhamme vā’ đã được nói ra. Thật vậy, ngài đã đưa ra chính kết luận ấy bằng câu bắt đầu bằng ‘evaṃ’. Ở đó, cần phải được liên kết theo thứ tự như sau: bậc biết rõ bằng trí tuệ về các pháp gây trở ngại, bậc thấy rõ bằng trí tuệ về các pháp đưa đến giải thoát, bậc A-la-hán bằng trí tuệ đoạn tận các lậu hoặc, bậc Chánh Đẳng Giác bằng nhất thiết trí. Do hành động bất lợi, chính các phiền não là kẻ thù, do đó gọi là kilesārayo (kẻ thù phiền não); của những kẻ thù phiền não ấy. Ở đây, có người nói: “Do năng lực của trí tuệ nào mà Thế Tôn, vì đã giác ngộ tất cả các pháp một cách chân chánh và tự mình, đã trở thành bậc danh hiệu là Chánh Đẳng Giác? Vậy trí tuệ này, khi vận hành theo cách giác ngộ tất cả các pháp, là nó vận hành cùng một lúc trên toàn bộ đối tượng, hay là vận hành theo tuần tự?” Về vấn đề này, trước hết, nếu (trí tuệ ấy) vận hành cùng một lúc trên toàn bộ đối tượng, trong trường hợp đó, khi các pháp hữu vi được phân chia thành quá khứ, vị lai, hiện tại, bên trong, bên ngoài, v.v... và các pháp vô vi, pháp chế định cùng hiện khởi một lúc, thì sẽ không có sự liễu ngộ theo từng phần, giống như người nhìn một tấm vải vẽ sặc sỡ từ xa. Và nếu như vậy, sẽ dẫn đến kết luận rằng tất cả các pháp trở thành đối tượng trí tuệ của Thế Tôn dưới một hình thức không xác định, giống như đối với những vị đang tu tập quán chiếu “tất cả các pháp là vô ngã” thì (các pháp) hiện khởi dưới hình thức vô ngã. Cả những vị thầy nói rằng: “Trí tuệ của các vị Phật, có đối tượng là tướng trạng hiện hữu của tất cả các pháp sở tri, không có sự phân biệt, vận hành trong mọi lúc. Do đó, các ngài được gọi là ‘bậc toàn tri’ (sabbavidū). Và vì làm như vậy –”

‘Gacchaṃ samāhito nāgo, ṭhito nāgo samāhito;

Seyyaṃ samāhito nāgo, nisinnopi samāhito’ti. (a. ni. 6.43);

–

‘Bậc Nāga định tĩnh khi đi, bậc Nāga định tĩnh khi đứng; Bậc Nāga định tĩnh khi nằm, và bậc Nāga định tĩnh cả khi ngồi.’

Idampi sabbadā ñāṇappavattidīpakaṃ aṅguttarāgame nāgopamasuttavacanaṃ suvuttaṃ nāma hotī’’ti vadanti, tesampi vāde vuttadosā nātivatti. Ṭhitilakkhaṇārammaṇatāya ca atītānāgatadhammānaṃ tadabhāvato ekadesavisayameva bhagavato ñāṇaṃ siyā, tasmā sakiññeva sabbasmiṃ visaye ñāṇaṃ pavattatīti na yujjati. Atha kamena sabbasmimpi visaye ñāṇaṃ pavattati, evampi na yujjati. Na hi jātibhūmisabhāvādivasena, disādesakālādivasena ca anekabhedabhinne ñeyye kamena gayhamāne tassa anavasesapaṭivedho sambhavati apariyantabhāvato ñeyyassa. Ye pana ‘‘atthassa avisaṃvādanato ñeyyassa ekadesaṃ paccakkhaṃ katvā sesepi evanti adhimuccitvā vavatthāpanena sabbaññū nāma bhagavā jāto, tañca ñāṇaṃ na anumānikaṃ nāma saṃsayābhāvato. Saṃsayānubaddhañhi ñāṇaṃ loke anumānika’’nti vadanti, tesampi taṃ na yuttameva. Sabbassa hi appaccakkhabhāve atthāvisaṃvādanena ñeyyassa ekadesaṃ paccakkhaṃ katvā sesepi evanti adhimuccitvā vavatthāpanasseva asambhavato tathā asakkuṇeyyattā ca. Yañhi sesaṃ, tadapaccakkhameva, atha tampi paccakkhaṃ, tassa sesabhāvo eva na siyā, apariyantabhāvato ñeyyassa tathāvavatthitumeva na sakkāti? Sabbametaṃ akāraṇaṃ. Kasmā? Avisayavicāraṇabhāvato. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘buddhānaṃ bhikkhave, buddhavisayo acinteyyo na cintetabbo, yaṃ cintento ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77) idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – yaṃ kiñci bhagavatā ñātuṃ icchitaṃ, sakalamekadeso vā, tattha tattha appaṭihatavuttitāya paccakkhato ñāṇaṃ pavattati niccasamādhānañca vikkhepābhāvato, ñātuṃ icchitassa ca sakalassa avisayabhāve tassa ākaṅkhāpaṭibaddhavuttitā na siyā, ekanteneva [Pg.202] sā icchitabbā, sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanapaṭibaddhā ākaṅkhāpaṭibaddhā manasikārapaṭibaddhā cittuppādapaṭibaddhāti (mahāni. 69, 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5) vacanato. Atītānāgatavisayampi bhagavato ñāṇaṃ anumānāgamatakkagahaṇavirahitattā paccakkhameva.

Họ nói rằng: ‘Lời dạy về kinh Nāgopama trong bộ Aṅguttaranikāya này, là điều soi sáng sự khởi sanh của trí tuệ trong mọi lúc, được gọi là lời khéo thuyết.’ Trong quan điểm của họ cũng vậy, lỗi đã được nêu ra không được vượt qua. Và do vì các pháp quá khứ và vị lai có đặc tính của sát-na hiện tại làm đối tượng, và do vì sự không có điều ấy, nên trí tuệ của đức Thế Tôn chỉ có thể có đối tượng là một phần. Do đó, không hợp lý khi nói rằng trí tuệ khởi sanh trong tất cả đối tượng chỉ một lần. Nếu trí tuệ khởi sanh tuần tự trong tất cả đối tượng, điều này cũng không hợp lý. Bởi vì khi đối tượng cần biết, vốn được phân biệt theo nhiều cách khác nhau qua phương diện sanh, cõi, tự tánh v.v... và qua phương diện phương hướng, nơi chốn, thời gian v.v..., được nắm bắt một cách tuần tự, thì sự thông suốt không còn sót lại đối với nó là không thể có được, do vì đối tượng cần biết là vô hạn. Còn những vị nói rằng: ‘Đức Thế Tôn được gọi là bậc Toàn Tri do sự xác định sau khi đã trực nhận một phần của đối tượng cần biết và suy luận rằng “phần còn lại cũng như vậy”, vì ý nghĩa không bị mâu thuẫn. Và trí tuệ ấy không được gọi là trí suy luận vì không có sự hoài nghi. Vì rằng, ở đời, trí tuệ đi kèm với hoài nghi mới là trí suy luận,’ lời nói ấy của họ cũng không hợp lý. Bởi vì khi toàn thể không được trực nhận, thì việc xác định bằng cách trực nhận một phần của đối tượng cần biết và suy luận rằng ‘phần còn lại cũng như vậy’ do ý nghĩa không mâu thuẫn là điều không thể có được, và cũng do không có khả năng làm như vậy. Bởi vì phần nào là phần còn lại, phần đó không được trực nhận. Nếu phần đó cũng được trực nhận, thì nó sẽ không còn là phần còn lại nữa, do vì đối tượng cần biết là vô hạn, nên không thể xác định như vậy được. Tất cả điều này đều không phải là lý do. Tại sao? Vì đó là sự xem xét về một điều không phải là đối tượng (của tư duy). Điều này đã được đức Thế Tôn nói: ‘Này các Tỳ khưu, cảnh giới của chư Phật là bất khả tư nghì, không nên suy lường. Người nào suy lường về điều ấy sẽ là người có phần trong sự điên cuồng và phiền não.’ Đây là kết luận ở đây: Bất cứ điều gì đức Thế Tôn muốn biết, dù là toàn thể hay một phần, trong mỗi trường hợp, trí tuệ khởi sanh một cách trực tiếp với sự vận hành không bị ngăn ngại, do vì sự định tĩnh thường xuyên và sự không có tán loạn. Và nếu toàn thể đối tượng mong muốn được biết không phải là cảnh giới (của trí tuệ), thì sự vận hành phụ thuộc vào mong muốn của trí tuệ ấy sẽ không có. Điều đó chắc chắn phải được mong muốn. Do vì có lời dạy rằng: ‘Tất cả các pháp đều liên hệ đến sự hướng tâm của đức Phật, đấng Thế Tôn, liên hệ đến sự mong muốn, liên hệ đến sự tác ý, liên hệ đến sự khởi sanh của tâm.’ Ngay cả đối với đối tượng quá khứ và vị lai, trí tuệ của đức Thế Tôn cũng là sự trực nhận, do vì nó thoát khỏi sự nắm bắt qua suy luận, truyền thống, hay lý luận.

Nanu ca etasmimpi pakkhe yadā sakalaṃ ñātuṃ icchitaṃ, tadā sakiṃyeva sakalavisayatāya anirūpitarūpena bhagavato ñāṇaṃ pavatteyyāti vuttadosā nātivattiyevāti? Na, tassa visodhitattā. Visodhito hi so buddhavisayo acinteyyoti. Aññathā pacurajanañāṇasamānavuttitāya buddhānaṃ bhagavantānaṃ ñāṇassa acinteyyatā na siyā, tasmā sakaladhammārammaṇampi taṃ ekadhammārammaṇaṃ viya suvavatthāpiteyeva te dhamme katvā pavattatīti idamettha acinteyyaṃ, ‘‘yāvatakaṃ neyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ neyyaṃ. Neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ. Neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi. Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā, yathā dvinnaṃ samuggapaṭalānaṃ sammā phusitānaṃ heṭṭhimaṃ samuggapaṭalaṃ uparimaṃ nātivattati, uparimaṃ samuggapaṭalaṃ heṭṭhimaṃ nātivattati. Aññamaññapariyantaṭṭhāyino, evameva buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca aññamaññapariyantaṭṭhāyino…pe… te dhammā’’ti (mahāni. 69, 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5) evamekajjhaṃ, visuṃ, sakiṃ, kamena vā icchānurūpaṃ pavattassa tassa ñāṇassa vasena sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā bhagavā sammāsambuddho nāma jātoti.

Chắc chắn rằng, trong पक्ष (quan điểm) này cũng vậy, khi mong muốn biết toàn thể, thì trí tuệ của đức Thế Tôn sẽ khởi sanh chỉ một lần với hình thức không xác định do có toàn thể làm đối tượng, như vậy lỗi đã nêu ra không được vượt qua phải không? Không phải vậy, vì lỗi ấy đã được thanh lọc. Bởi vì lỗi ấy đã được tôi thanh lọc bằng câu ‘cảnh giới của chư Phật là bất khả tư nghì.’ Nếu không, tính bất khả tư nghì của trí tuệ chư Phật, các đấng Thế Tôn, sẽ không có, do vì sự vận hành của nó tương tự như trí tuệ của hạng người tầm thường. Do đó, mặc dù có tất cả các pháp làm đối tượng, trí tuệ ấy vẫn khởi sanh sau khi đã làm cho các pháp ấy được xác định rõ ràng, giống như thể nó chỉ có một pháp làm đối tượng. Đây là điểm bất khả tư nghì ở đây: ‘Đối tượng cần biết có bao nhiêu, trí tuệ có bấy nhiêu. Trí tuệ có bao nhiêu, đối tượng cần biết có bấy nhiêu. Trí tuệ có đối tượng cần biết làm giới hạn, đối tượng cần biết có trí tuệ làm giới hạn. Trí tuệ không vượt qua đối tượng cần biết mà khởi sanh, con đường của đối tượng cần biết không tồn tại khi vượt qua trí tuệ. Các pháp ấy đứng trong giới hạn của nhau, giống như hai nắp của một cái hộp vừa khít nhau, nắp dưới không vượt qua nắp trên, và nắp trên không vượt qua nắp dưới. Chúng đứng trong giới hạn của nhau. Cũng như vậy, đối với đức Phật, đấng Thế Tôn, đối tượng cần biết và trí tuệ đứng trong giới hạn của nhau... các pháp ấy.’ Như vậy, do năng lực của trí tuệ ấy khởi sanh tùy theo ý muốn — hoặc cùng một lúc, hoặc riêng rẽ, hoặc một lần, hoặc tuần tự — đức Thế Tôn, do đã tự mình chánh đẳng giác ngộ tất cả các pháp, nên được gọi là bậc Chánh Đẳng Giác.

Ayaṃ panettha aṭṭhakathāmuttako nayo – ṭhānāṭhānādīni chabbisayāni chahi ñāṇehi jānatā, yathākammūpage satte cutūpapātadibbacakkhuñāṇehi passatā, savāsanānamāsavānaṃ āsavakkhayañāṇena khīṇattā arahatā, jhānādidhamme saṃkilesavodānavasena sāmaṃyeva aviparītāvabodhato sammāsambuddhena, evaṃ dasabalañāṇavasena catūhākārehi thomitena. Apica tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāya jānatā, tiṇṇampi kammānaṃ ñāṇānuparivattito nisammakāritāya passatā, davādīnaṃ channamabhāvasādhikāya pahānasampadāya arahatā, chandādīnaṃ channamahānihetubhūtāya aparikkhayapaṭibhānasādhikāya sabbaññutāya sammāsambuddhena[Pg.203], evaṃ aṭṭhārasāveṇikabuddhadhammavasena (dī. ni. aṭṭha. 3.305) catūhākārehi thomitenāti evamādinā tesaṃ tesaṃ ñāṇadassanapahānabodhanatthehi saṅgahitānaṃ buddhaguṇānaṃ vasena yojanā kātabbāti.

Đây là phương pháp độc lập với Chú giải ở đây: bởi Ngài, người biết sáu đối tượng như là xứ và phi xứ v.v... bằng sáu loại trí; bởi Ngài, người thấy các chúng sanh đi theo nghiệp của mình bằng trí về sự sanh tử và thiên nhãn trí; bởi Ngài, bậc A-la-hán, do sự đoạn tận các lậu hoặc cùng với các tùy miên của chúng bằng trí đoạn tận các lậu hoặc; bởi Ngài, bậc Chánh Đẳng Giác, do sự tự mình giác ngộ không sai lạc về sự nhiễm ô và thanh tịnh trong các pháp như thiền-na; như vậy, được tán thán theo bốn cách qua phương diện mười trí lực. Hơn nữa, bởi Ngài, người biết do có trí tuệ không bị ngăn ngại trong ba thời; bởi Ngài, người thấy do hành động có suy xét cẩn thận, vì cả ba loại nghiệp đều theo sau trí tuệ của Ngài; bởi Ngài, bậc A-la-hán, do sự toàn hảo trong việc từ bỏ, là điều thành tựu sự không tồn tại của sáu điều như là sự vui đùa v.v...; bởi Ngài, bậc Chánh Đẳng Giác, do trí toàn tri, là điều thành tựu biện tài vô ngại và là nguyên nhân cho sự không suy giảm của sáu điều như là dục v.v...; như vậy, được tán thán theo bốn cách qua phương diện mười tám pháp bất cộng của Phật. Như vậy, theo cách này v.v..., sự áp dụng cần được thực hiện qua phương diện các phẩm hạnh của đức Phật, vốn được bao gồm bởi các ý nghĩa tương ứng về sự biết, thấy, từ bỏ, và giác ngộ.

Catuvesārajjaṃ sandhāya ‘‘catūhākārehī’’ti vuttaṃ. ‘‘Thomitenā’’ti etena imesaṃ ‘‘bhagavatā’’ti padassa visesanataṃ dasseti. Yadipi hīnapaṇītabhedena duvidhāva adhimutti pāḷiyaṃ vuttā, pavattiākāravasena pana anekabhedabhinnāvāti āha ‘‘nānādhimuttikatā’’ti. Sā pana adhimutti ajjhāsayadhātuyeva, tadapi tathā tathā dassanaṃ, khamanaṃ, rocanañcāti atthaṃ viññāpeti ‘‘nānajjhāsayatā’’ti iminā. Tathā hi vakkhati ‘‘nānādhimuttikatā nānajjhāsayatā nānādiṭṭhikatā nānakkhantitā nānārucitā’’ti. ‘‘Yāvañcida’’nti etassa ‘‘suppaṭividitā’’ti iminā sambandho. Tattha ca idanti padapūraṇamattaṃ, ‘‘nānādhimuttikatā’’ti etena vā padena samānādhikaraṇaṃ, tassattho pana pākaṭoyevāti āha ‘‘yāva ca suṭṭhu paṭividitā’’ti.

Nhắm đến bốn Vô sở úy, nên được nói là ‘bởi bốn phương diện’. Bằng từ ‘Thomitenā’ này, ngài chỉ ra tính cách là tính từ của từ ‘bhagavatā’. Mặc dù trong Thánh điển, thắng giải được nói chỉ có hai loại do sự khác biệt giữa thấp kém và cao thượng, nhưng do phương diện diễn tiến nên có nhiều loại khác nhau, vì vậy ngài nói là ‘sự đa dạng về thắng giải’. Lại nữa, thắng giải ấy chính là yếu tố tâm tính, và điều đó cũng được làm cho hiểu rõ ý nghĩa là sự thấy, sự kham nhẫn, và sự ưa thích theo cách này hay cách khác, bằng từ ‘sự đa dạng về tâm tính’ này. Thật vậy, sẽ được nói rằng: ‘sự đa dạng về thắng giải, sự đa dạng về tâm tính, sự đa dạng về quan điểm, sự đa dạng về sự kham nhẫn, sự đa dạng về sở thích’. Từ ‘yāvañcidaṃ’ này có liên hệ với từ ‘suppaṭividitā’ này. Và ở đây, ‘idaṃ’ chỉ là từ đệm, hoặc nó đồng vị với từ ‘nānādhimuttikatā’ này, nhưng vì ý nghĩa của nó đã rõ ràng, nên ngài nói ‘và trong chừng mực nào đã được khéo thông đạt’.

‘‘Yā ca aya’’ntiādinā dhātusaṃyuttapāḷiṃ dassento tadeva saṃyuttaṃ manasi karitvā tesaṃ avaṇṇavaṇṇabhāsanena saddhiṃ ghaṭetvā therānamayaṃ saṅkhiyadhammo udapādīti dasseti. Ato assa bhagavato dhātusaṃyuttadesanānayena tāsaṃ suppaṭividitabhāvaṃ samatthanavasena dassetuṃ ‘‘ayaṃ hī’’tiādimāhāti attho daṭṭhabbo. Suppaṭividitabhāvasamatthanañhi ‘‘ayaṃ hī’’tiādivacanaṃ. Tattha yā ayaṃ nānādhimuttikatā…pe… rucitāti sambandho. Dhātusoti ajjhāsayadhātuyā. Saṃsandantīti sambandhenti vissāsenti. Samentīti sammā, saha vā bhavanti. ‘‘Hīnādhimuttikā’’tiādi tathābhāvavibhāvanaṃ. Atītampi addhānanti atītasmiṃ kāle, accantasaṃyoge vā etaṃ upayogavacanaṃ. Nānādhimuttikatā-padassa nānajjhāsayatāti atthavacanaṃ. Nānādiṭṭhi…pe… rucitāti tassa sarūpadassanaṃ. Sassatādiladdhivasena nānādiṭṭhikatā. Pāpācārakalyāṇācārādipakativasena nānakkhantitā. Pāpicchāappicchādivasena nānārucitā. Nāḷiyāti tumbena, āḷhakena vā. Tulāyāti mānena. Nānādhimuttikatāñāṇanti cettha sabbaññutaññāṇameva adhippetaṃ, na dasabalañāṇanti āha [Pg.204] ‘‘sabbaññutaññāṇenā’’ti. Evaṃ ācariyadhammapālattherena (dī. ni. ṭī. 1.3) vuttaṃ, abhidhammaṭṭhakathāyaṃ, dasabalasuttaṭṭhakathāsu (ma. ni. aṭṭha. 1.149; a. ni. aṭṭha. 3.10.21; vibha. aṭṭha. 831) ca evamāgataṃ.

Bằng câu bắt đầu bằng ‘Yā ca ayaṃ’, trong khi chỉ ra đoạn Pāḷi trong Tương Ưng Giới, sau khi tác ý đến chính Tương Ưng ấy, và kết hợp với việc nói lời chê bai và tán thán của họ, ngài chỉ ra rằng ‘ý nghĩa này đã khởi lên cho các vị trưởng lão’. Do đó, cần phải hiểu ý nghĩa rằng: để chỉ ra, bằng cách xác chứng, trạng thái được thông đạt một cách khéo léo về những điều ấy của đức Thế Tôn theo phương pháp thuyết giảng trong Tương Ưng Giới, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘ayaṃ hi’. Thật vậy, lời nói bắt đầu bằng ‘ayaṃ hi’ là để xác chứng trạng thái được thông đạt một cách khéo léo. Ở đó, sự liên kết là: ‘bất cứ sự đa dạng về thắng giải nào... cho đến... sự ưa thích’. ‘Dhātuso’ nghĩa là do yếu tố tâm tính. ‘Saṃsandanti’ nghĩa là họ liên kết, họ thân cận. ‘Samenti’ nghĩa là họ hiện hữu một cách chân chánh, hoặc cùng nhau. Câu bắt đầu bằng ‘Hīnādhimuttikā’ là sự giải thích về trạng thái như vậy. ‘Atītampi addhānaṃ’ nghĩa là trong thời quá khứ, hoặc đây là cách dùng đối cách trong ý nghĩa liên tục. ‘Nānajjhāsayatā’ là từ nói lên ý nghĩa của từ ‘Nānādhimuttikatā’. ‘Nānādiṭṭhi... cho đến... rucitā’ là sự chỉ ra bản chất của nó. Do chấp thủ thường kiến v.v... nên có sự đa dạng về quan điểm. Do bản chất hành ác, hành thiện v.v... nên có sự đa dạng về sự kham nhẫn. Do có ác dục, thiểu dục v.v... nên có sự đa dạng về sở thích. ‘Nāḷiyā’ nghĩa là bằng quả bầu, hoặc bằng đấu āḷhaka. ‘Tulāyā’ nghĩa là bằng cái cân. Và ở đây, với ‘trí tuệ về sự đa dạng của thắng giải’, chính Nhất thiết trí được chủ trương, chứ không phải Thập lực trí, nên ngài nói ‘bằng Nhất thiết trí’. Điều này đã được trưởng lão Ācariya Dhammapāla nói như vậy, và cũng được trình bày như vậy trong Chú giải tạng Vi Diệu Pháp và các Chú giải kinh Thập Lực.

Paravādī panāha ‘‘dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiyekkaṃ natthi, sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedo’’ti, taṃ tathā na daṭṭhabbaṃ. Aññameva hi dasabalañāṇaṃ, aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ. Dasabalañāṇañhi sakakiccameva jānāti, sabbaññutaññāṇaṃ pana tampi tato avasesampi jānāti. Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti, dutiyaṃ kammantaravipākantarameva, tatiyaṃ kammaparicchedameva, catutthaṃ dhātunānattakāraṇameva, pañcamaṃ sattānamajjhāsayādhimuttimeva, chaṭṭhaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva, sattamaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva, aṭṭhamaṃ pubbenivutthakkhandhasantatimeva, navamaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhimeva, dasamaṃ saccaparicchedameva, sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca tato uttariñca jānāti, etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karoti. Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ na sakkoti, iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti, maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti. Apica paravādī evaṃ pucchitabbo ‘‘dasabalañāṇaṃ nāma etaṃ savitakkasavicāraṃ avitakkavicāramattaṃ avitakkaavicāraṃ, kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ, lokiyaṃ lokuttara’’nti. Jānanto paṭipāṭiyā satta ñāṇāni ‘‘savitakkasavicārānī’’ti vakkhati, tato parāni dve ‘‘avitakkaavicārānī’’ti vakkhati, āsavakkhayañāṇaṃ ‘‘siyā savitakkasavicāraṃ, siyā avitakkavicāramattaṃ, siyā avitakkaavicāra’’nti vakkhati, tathā paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni, tato paraṃ dve rūpāvacarāni, avasāne ekaṃ ‘‘lokuttara’nti vakkhati, sabbaññutaññāṇaṃ pana savitakkasavicārameva, kāmāvacarameva, lokiyamevāti. Iti aññadeva dasabalañāṇaṃ, aññaṃ sabbaññutaññāṇanti, tasmā pañcamabalañāṇasaṅkhātena nānādhimuttikatāñāṇena ca sabbaññutaññāṇena ca viditāti attho veditabbo. Ca-kāropi hi potthakesu dissati. Sāti yathāvuttā nānādhimuttikatā. ‘‘Dvepi nāmā’’tiādinā yathāvuttasuttassatthaṃ saṅkhepena dassetvā ‘‘imesu cāpī’’tiādinā tassa saṅkhiyadhammassa tadabhisambandhataṃ āvi karoti. Iti ha meti ettha evaṃsaddatthe iti-saddo, ha-kāro nipātamattaṃ, āgamo vā. Sandhivasena [Pg.205] ikāralopo, akārādeso vāti dasseti ‘‘evaṃ ime’’ti iminā.

Lại nữa, người theo ngoại thuyết nói: ‘Thập lực trí không phải là một cái gì riêng biệt, đây chỉ là một sự phân loại của Nhất thiết trí’, điều đó không nên được hiểu như vậy. Vì Thập lực trí là một, và Nhất thiết trí là một cái khác. Thật vậy, Thập lực trí chỉ biết phận sự của riêng mình, còn Nhất thiết trí thì biết cả điều đó và cả những gì còn lại ngoài điều đó. Thật vậy, trong các Thập lực trí, trí thứ nhất chỉ biết nguyên nhân và phi nguyên nhân, trí thứ hai chỉ biết sự khác biệt về nghiệp và sự khác biệt về quả dị thục, trí thứ ba chỉ biết sự phân định về nghiệp, trí thứ tư chỉ biết nguyên nhân của sự đa dạng về các giới, trí thứ năm chỉ biết tâm tính và thắng giải của chúng sanh, trí thứ sáu chỉ biết trạng thái lanh lợi và mềm yếu của các căn, trí thứ bảy chỉ biết các pháp ô nhiễm v.v... của chúng cùng với các thiền v.v..., trí thứ tám chỉ biết dòng tương tục của các uẩn đã từng sống trong quá khứ, trí thứ chín chỉ biết sự chết và tái sanh của chúng sanh, trí thứ mười chỉ biết sự phân định về các chân lý. Còn Nhất thiết trí thì biết cả những gì cần được biết bởi các trí này và cả những gì vượt ngoài đó, nhưng nó không thực hiện tất cả phận sự của chúng. Thật vậy, trí ấy không thể trở thành thiền để nhập vào, không thể trở thành thần thông để biến hóa, không thể trở thành đạo để đoạn trừ các phiền não. Hơn nữa, người theo ngoại thuyết nên được hỏi như vầy: ‘Thập lực trí này là có tầm có tứ, chỉ có tứ không có tầm, hay không tầm không tứ; là thuộc Dục giới, Sắc giới, hay Vô sắc giới; là thế gian hay siêu thế?’ Người biết sẽ trả lời theo thứ tự rằng bảy trí là ‘có tầm có tứ’, hai trí sau đó là ‘không tầm không tứ’, còn Lậu tận trí thì ‘có khi có tầm có tứ, có khi chỉ có tứ không có tầm, có khi không tầm không tứ’. Tương tự, theo thứ tự, bảy trí thuộc Dục giới, hai trí sau đó thuộc Sắc giới, trí cuối cùng là ‘siêu thế’. Còn Nhất thiết trí thì chỉ là có tầm có tứ, chỉ thuộc Dục giới, chỉ là thế gian. Như vậy, Thập lực trí là một, và Nhất thiết trí là một cái khác. Do đó, cần phải hiểu ý nghĩa là ‘đã được biết bởi trí về sự đa dạng của thắng giải, được kể là lực trí thứ năm, và bởi Nhất thiết trí’. Thật vậy, chữ ‘ca’ cũng được thấy trong các bản kinh lá. ‘Sā’ là sự đa dạng về thắng giải đã được nói đến. Bằng câu bắt đầu bằng ‘Dvepi nāmā’, sau khi chỉ ra vắn tắt ý nghĩa của bài kinh đã được nói, bằng câu bắt đầu bằng ‘imesu cāpi’, ngài làm hiển lộ sự liên quan của ý nghĩa đó với bài kinh này. Ở đây, trong câu ‘iti ha me’, từ ‘iti’ có nghĩa của từ ‘evaṃ’, chữ ‘ha’ chỉ là một bất biến từ, hoặc là một tiếp đầu ngữ. Ngài chỉ ra rằng do sự nối âm nên có sự lược bỏ mẫu tự ‘i’, hoặc sự biến đổi thành mẫu tự ‘a’, bằng câu ‘evaṃ ime’ này.

4. ‘‘Viditvā’’ti ettha pakatiyatthabhūtā vijānanakiriyā sāmaññena abhedavatīpi samānā taṃtaṃkaraṇayogyatāya anekappabhedāti dassetuṃ ‘‘bhagavā hī’’tiādi vuttaṃ. Vatthūnīti gharavatthūni. ‘‘Sabbaññutaññāṇena disvā aññāsī’’ti ca vohāravacanamattametaṃ. Na hi tena dassanato aññaṃ jānanaṃ nāma natthi. Tadidaṃ ñāṇaṃ āvajjanapaṭibaddhaṃ ākaṅkhāpaṭibaddhaṃ manasikārapaṭibaddhaṃ cittuppādapaṭibaddhaṃ hutvā pavattati. Kiṃ nāma karonto bhagavā tena ñāṇena āvajjanādipaṭibaddhena aññāsīti sotūnamatthassa suviññāpanatthaṃ parammukhā viya codanaṃ samuṭṭhāpeti ‘‘kiṃ karonto aññāsī’’ti iminā, pacchimayāmakiccaṃ karonto taṃ ñāṇaṃ āvajjanādipaṭibaddhaṃ hutvā tena tathā aññāsīti vuttaṃ hoti. Sāmaññasmiṃ sati visesavacanaṃ sātthakaṃ siyāti anuyogenāha ‘‘kiccañcanāmeta’’ntiādi. Arahattamaggena samugghātaṃ kataṃ tassa samuṭṭhāpakakilesasamugghāṭanena, yato ‘‘natthi abyāvaṭamano’’ti aṭṭhārasasu buddhadhammesu vuccati. Niratthako cittasamudācāro natthīti hettha attho. Evampi vuttānuyogo tadavatthoyevāti codanamapaneti ‘‘taṃ pañcavidha’’ntiādinā. Tattha purimakiccadvayaṃ divasabhāgavasena, itarattayaṃ rattibhāgavasena gahetabbaṃ tathāyeva vakkhamānattā.

4. Ở đây, trong từ “Viditvā”, để chỉ ra rằng: “Mặc dù hành động biết, vốn là ý nghĩa tự nhiên, nói chung là không có sự khác biệt, nhưng do sự thích hợp với các công cụ (karaṇa) khác nhau mà nó có nhiều loại khác nhau”, (vị Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng “bhagavā hi”. “Vatthūni” là các vật dụng trong nhà. Và câu “sau khi thấy bằng toàn giác trí, ngài đã biết” chỉ là một cách nói thông thường. Vì thật vậy, ngoài việc thấy bằng trí tuệ đó, không có cái gọi là “biết” nào khác. Trí tuệ này, sau khi đã được liên kết với sự hướng tâm, liên kết với ý muốn, liên kết với sự tác ý, liên kết với sự sanh khởi của tâm, mới khởi lên. Để làm cho thính chúng dễ hiểu ý nghĩa, (vị Chú giải sư) nêu lên câu chất vấn như thể vắng mặt bằng câu “ngài đã biết trong khi đang làm gì?” rằng: “Đức Thế Tôn đã biết bằng trí tuệ đó, vốn liên kết với sự hướng tâm v.v..., trong khi đang làm gì?”. Điều muốn nói là: trong khi thực hiện phận sự vào canh cuối, trí tuệ đó, sau khi đã được liên kết với sự hướng tâm v.v..., đã biết như vậy bằng trí tuệ ấy. Với sự chất vấn rằng “khi có lời nói chung, lời nói riêng biệt sẽ có ý nghĩa”, ngài nói câu bắt đầu bằng “kiccañca nāma etaṃ”. (Sự bận tâm) đã được đoạn trừ bằng A-la-hán đạo qua việc nhổ bật các phiền não làm nó sanh khởi, bởi vì trong mười tám Phật pháp, có nói rằng “không có tâm bận rộn”. Ở đây, ý nghĩa là “không có sự khởi lên của tâm một cách vô ích”. Ngay cả như vậy, sự chất vấn đã được nêu ra vẫn còn đó, vì thế ngài bác bỏ câu chất vấn bằng câu bắt đầu bằng “taṃ pañcavidhaṃ”. Trong đó, hai phận sự đầu tiên nên được hiểu theo phần ban ngày, ba phận sự còn lại nên được hiểu theo phần ban đêm, vì sẽ được nói đến đúng như vậy.

‘‘Upaṭṭhākānuggahaṇatthaṃ, sarīraphāsukatthañcā’’ti etena anekakappasamupacitapuññasambhārajanitaṃ bhagavato mukhavaraṃ duggandhādidosaṃ nāma natthi, tadubhayatthameva pana mukhadhovanādīni karotīti dasseti. Sabbopi hi buddhānaṃ kāyo bāhirabbhantarehi malehi anupakkiliṭṭho sudhotamaṇi viya hoti. Vivittāsaneti phalasamāpattīnamanurūpe vivekānubrūhanāsane. Vītināmetvāti phalasamāpattīhi vītināmanaṃ vuttaṃ, tampi na vivekaninnatāya, paresañca diṭṭhānugati āpajjanatthaṃ. Surattadupaṭṭaṃ antaravāsakaṃ vihāranivāsanaparivattanavasena nivāsetvā vijjulatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā meghavaṇṇaṃ sugatacīvaraṃ pārupitvā selamayapattaṃ ādāyāti adhippāyo. Tathāyeva hi tattha tattha vutto. ‘‘Kadāci ekako’’tiādi [Pg.206] tesaṃ tesaṃ vineyyānaṃ vinayanānukūlaṃ bhagavato upasaṅkamanadassanaṃ. Gāmaṃ vā nigamaṃ vāti ettha vā-saddo vikappanattho, tena nagarampi vikappeti. Yathāruci vattamānehi anekehi pāṭihāriyehi pavisatīti sambandho.

Bằng câu “vì mục đích tế độ người hầu cận, và vì mục đích an lạc cho thân thể”, (chú giải) chỉ ra rằng: miệng quý báu của Đức Thế Tôn, được sanh ra từ sự tích lũy phước báu qua vô số kiếp, không có cái gọi là khuyết điểm như mùi hôi v.v..., và ngài thực hiện việc rửa mặt v.v... chỉ vì hai mục đích đó. Vì thật vậy, toàn thân của các vị Phật không bị ô uế bởi các cấu uế bên trong và bên ngoài, giống như viên ngọc đã được rửa sạch. “Vivittāsane” là tại nơi ngồi làm tăng trưởng sự thanh vắng, thích hợp cho các quả thiền chứng. “Vītināmetvā” có nghĩa là trải qua thời gian bằng các quả thiền chứng, điều đó cũng không phải vì ngài hướng đến sự thanh vắng, mà là để những người khác noi theo tấm gương đã thấy. Ý nghĩa là: sau khi mặc nội y hai lớp được nhuộm kỹ theo cách thay đổi y phục khi ở trong tu viện, sau khi thắt dây lưng giống như tia chớp, sau khi đắp thượng y của bậc Thiện Thệ có màu như mây, và sau khi lấy bình bát làm bằng đá. Vì thật vậy, điều đó đã được nói đến đúng như vậy ở nhiều nơi. Câu bắt đầu bằng “Kadāci ekako” là sự trình bày về việc Đức Thế Tôn đi đến, phù hợp với việc giáo hóa các chúng sanh cần được giáo hóa khác nhau. Ở đây, trong câu “gāmaṃ vā nigamaṃ vā”, từ “vā” có nghĩa là lựa chọn, bằng từ đó, nó cũng bao hàm cả thành phố. Nên kết nối như sau: “ngài đi vào với nhiều thần thông diễn ra theo ý muốn”.

‘‘Seyyathida’’ntiādinā pacchimapakkhaṃ vitthāreti. Seyyathidanti ca taṃ katamanti atthe nipāto, idaṃ vā sappāṭihīrapavisanaṃ katamantipi vaṭṭati. Mudugatavātāti mudubhūtā, mudubhāvena vā gatā vātā. Udakaphusitānīti udakabindūni. Muñcantāti osiñcantā. Reṇuṃ vūpasametvāti rajaṃ sannisīdāpetvā upari vitānaṃ hutvā tiṭṭhanti caṇḍa-vātātapa-himapātādi-haraṇena vitānakiccanipphādakattā, tato tato himavantādīsu pupphūpagarukkhato upasaṃharitvāti atthassa viññāyamānattā tathā na vuttaṃ. Samabhāgakaraṇamattena onamanti, unnamanti ca, tatoyeva pādanikkhepasamaye samāva bhūmi hoti. Nidassanamattañcetaṃ sakkharakathalakaṇṭakasaṅkukalalādiapagamanassāpi sambhavato, tañca suppatiṭṭhitapādatālakkhaṇassa nissandaphalaṃ, na iddhinimmānaṃ. Padumapupphāni vāti ettha vā-saddo vikappanattho, tena ‘‘yadi yathāvuttanayena samā bhūmi hoti, evaṃ sati tāni na paṭiggaṇhanti, tathā pana asatiyeva paṭiggaṇhantī’’ti bhagavato yathāruci pavattanaṃ dasseti. Sabbadāva bhagavato gamanaṃ paṭhamaṃ dakkhiṇapāduddharaṇasaṅkhātānubyañjanapaṭimaṇḍitanti āha ‘‘ṭhapitamatte dakkhiṇapāde’’ti. Buddhānaṃ sabbadakkhiṇatāya tathā vuttanti ācariyadhammapālatthero,(dī. ni. ṭī. 1.4) ācariyasāriputtatthero (a. ni. aṭṭha. 1.53) ca vadati, sabbesaṃ uttamatāya evaṃ vuttanti attho. Evaṃ sati uttamapurisānaṃ tathāpakatitāyāti āpajjati. Ṭhapitamatte nikkhamitvā dhāvantīti sambandho. Idañca yāvadeva vineyyajanavinayanatthaṃ satthu pāṭihāriyanti tesaṃ dassanaṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Chabbaṇṇarasmiyo’’ti vatvāpi ‘‘suvaṇṇarasapiñjarāni viyā’’ti vacanaṃ bhagavato sarīre pītābhāya yebhuyyatāyāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Rasa-saddo cettha udakapariyāyo, piñjara-saddo hemavaṇṇapariyāyo, suvaṇṇajaladhārā viya suvaṇṇavaṇṇānīti attho’’ti (sārattha. ṭī. 1.buddhāciṇṇakathā.22) sāratthadīpaniyaṃ vuttaṃ. Pāsādakūṭāgārādīni tesu tesu gāmanigamādīsu saṃvijjamānāni alaṅkarontiyo hutvā.

Bằng câu bắt đầu bằng “Seyyathidaṃ”, (chú giải) giải rộng vế sau. Và “Seyyathidaṃ” là một tiểu từ có nghĩa là “điều đó là gì?”, hoặc cũng có thể hiểu là “việc đi vào với thần thông này là gì?”. “Mudugatavātā” là những ngọn gió đã trở nên nhẹ nhàng, hoặc những ngọn gió thổi đến một cách nhẹ nhàng. “Udakaphusitāni” là những giọt nước. “Muñcantā” là đang rải xuống. “Reṇuṃ vūpasametvā” là sau khi làm cho bụi lắng xuống. (Các đám mây) đứng ở trên tạo thành một cái lọng, vì chúng hoàn thành nhiệm vụ của một cái lọng bằng cách loại bỏ gió mạnh, nắng gắt, sương rơi v.v... Vì ý nghĩa “sau khi mang đến từ các cây có hoa ở Tuyết Sơn v.v...” đã được hiểu, nên điều đó không được nói ra. Chỉ bằng việc làm cho mặt đất bằng phẳng, (những chỗ cao) hạ xuống và (những chỗ thấp) nâng lên, chính vì vậy, vào lúc đặt chân xuống, mặt đất trở nên bằng phẳng. Và đây chỉ là một ví dụ, vì việc loại bỏ sỏi, mảnh sành, gai, rác, bùn lầy v.v... cũng có thể xảy ra. Và đó là kết quả tự nhiên của tướng lòng bàn chân đặt vững vàng, không phải là sự hóa hiện của thần thông. Ở đây, trong câu “padumapupphāni vā”, từ “vā” có nghĩa là lựa chọn. Bằng từ đó, nó chỉ ra sự diễn ra theo ý muốn của Đức Thế Tôn rằng: “nếu mặt đất bằng phẳng theo cách đã nói, trong trường hợp đó, chúng (những đóa sen) không nâng đỡ; nhưng khi không như vậy, chúng mới nâng đỡ”. Vì việc đi của Đức Thế Tôn luôn luôn được trang điểm bởi tướng phụ là việc nhấc chân phải lên trước tiên, nên (chú giải sư) nói “ngay khi vừa đặt chân phải xuống”. Trưởng lão Ācariya Dhammapāla và Trưởng lão Ācariya Sāriputta nói rằng điều đó được nói như vậy là do các vị Phật là bậc tối thắng (dakkhiṇa) trong tất cả; ý nghĩa là, điều đó được nói như vậy là do sự tối thượng hơn tất cả chúng sanh. Nếu hiểu như vậy, sẽ dẫn đến (kết luận sai lầm) rằng (việc hoa sen nâng đỡ) là do bản chất tự nhiên của các bậc thượng nhân. Nên kết nối như sau: “ngay khi vừa đặt (chân) xuống, chúng (các tia sáng) phát ra và lan tỏa”. Và điều này được nói liên quan đến nơi mà các chúng sanh cần được giáo hóa có thể thấy, rằng thần thông của Bậc Đạo Sư chỉ nhằm mục đích giáo hóa chúng sanh. Mặc dù đã nói “sáu loại hào quang”, nhưng nên hiểu rằng câu “giống như những dòng vàng lỏng” được nói là do sự chiếm ưu thế của màu vàng trên thân của Đức Thế Tôn. Trong Sāratthadīpanī có nói: “Ở đây, từ ‘rasa’ là một từ đồng nghĩa với nước, từ ‘piñjara’ là một từ đồng nghĩa với màu vàng; ý nghĩa là có màu vàng như những dòng nước vàng”. (Các tia sáng) sau khi trở thành những thứ trang hoàng cho các lâu đài, nhà có chóp nhọn v.v... đang hiện hữu trong các làng, thị trấn v.v... đó.

‘‘Tathā’’tiādinā [Pg.207] sayameva dhammatāvasena tesaṃ saddakaraṇaṃ dasseti. Tadā kāyaṃ upagacchantīti kāyūpagāni, na yattha katthaci ṭhitāni. ‘‘Antaravīthi’’nti iminā bhagavato piṇḍāya gamanānurūpavīthiṃ dasseti. Na hi bhagavā loluppacārapiṇḍacāriko viya yattha katthaci gacchati. Ye paṭhamaṃ gatā, ye vā tadanucchavikaṃ piṇḍapātaṃ dātuṃ samatthā, te bhagavatopi pattaṃ gaṇhantīti veditabbaṃ. Paṭimānentīti patissamānasā pūjenti, bhagavantaṃ vā paṭimānāpenti paṭimānantaṃ karonti. Vohāramattañcetaṃ, bhagavato pana apaṭimānanā nāma natthi. Cittasantānānīti atīte, etarahi ca pavattacittasantānāni. Yathā keci arahatte patiṭṭhahanti, tathā dhammaṃ desetīti sambandho. Keci pabbajitvāti ca arahattasamāpannānaṃ pabbajjāsaṅkhepagatadassanatthaṃ, na pana gihīnaṃ arahattasamāpannatāpaṭikkhepanatthaṃ. Ayañhi arahattappattānaṃ gihīnaṃ sabhāvo, yā tadaheva pabbajjā vā, kālaṃ kiriyāvāti. Tathā hi vuttaṃ āyasmatā nāgasenattherena ‘‘visamaṃ mahārāja, gihiliṅgaṃ, visame liṅge liṅgadubbalatāya arahattaṃ patto gihī tasmiṃyeva divase pabbajati vā parinibbāyati vā neso mahārāja, doso arahattassa, gihiliṅgasseveso doso yadidaṃ liṅgadubbalatā’’ti (mi. pa. 5.2.2) sabbaṃ vattabbaṃ. Ettha ca sappāṭihīrappavesanasambandheneva mahājanānuggahaṇaṃ dassitaṃ, appāṭihīrappavesanena ca pana ‘‘te sunivatthā supārutā’’tiādivacanaṃ yathārahaṃ sambandhitvā mahājanānuggahaṇaṃ atthato vibhāvetabbaṃ hoti. Tampi hi purebhattakiccamevāti. Upaṭṭhānasālā cettha maṇḍalamāḷo. Tattha gantvā maṇḍalamāḷeti idha pāṭho likhito. ‘‘Gandhamaṇḍalamāḷe’’tipi (a. ni. aṭṭha. 1.53) manorathapūraṇiyā dissati, taṭṭīkāyañca ‘‘catujjātiyagandhena paribhaṇḍe maṇḍalamāḷe’’ti vuttaṃ. Gandhakuṭiṃ pavisatīti ca pavisanakiriyāsambandhatāya, tassamīpatāya ca vuttaṃ, tasmā pavisituṃ gacchatīti attho daṭṭhabbo, na pana anto tiṭṭhatīti. Evañhi ‘‘atha kho bhagavā’’tiādivacanaṃ (dī. ni. 1.4) sūpapannaṃ hoti.

Bằng các từ "Tathā" v.v..., (chú giải) chỉ ra việc phát ra âm thanh của các nhạc cụ ấy là do tự nhiên, do năng lực của pháp tánh. (Các món trang sức) đi đến thân vào lúc ấy, nên được gọi là kāyūpagāni (vật đến thân), chứ không phải là các vật được đặt ở bất cứ nơi nào. Bằng từ "Antaravīthi" này, (chú giải) chỉ ra con đường thích hợp cho việc đi khất thực của đức Thế Tôn. Thật vậy, đức Thế Tôn không đi đến bất cứ nơi nào như một vị tỳ khưu đi khất thực một cách lăng xăng, ham muốn. Cần phải hiểu rằng: những người đi trước, hoặc những người có khả năng dâng cúng vật thực thích hợp với Ngài, họ cũng nhận lấy bát của đức Thế Tôn. "Paṭimānenti" có nghĩa là họ cúng dường với tâm kính trọng, hoặc họ khiến cho người khác cúng dường đức Thế Tôn, họ thực hiện việc cúng dường. Và đây chỉ là cách nói thông thường, chứ đối với đức Thế Tôn thì không có việc gọi là không tôn kính. "Cittasantānāni" là các dòng tâm đã diễn ra trong quá khứ và hiện tại. Cần phải liên kết rằng: Ngài thuyết pháp theo cách mà một số người có thể an trú trong quả A-la-hán. Và câu "Keci pabbajitvā" (một số người sau khi xuất gia) được nói ra nhằm mục đích chỉ ra sự kiện xuất gia của những người tại gia đã chứng đắc A-la-hán, chứ không phải nhằm mục đích phủ nhận việc người tại gia chứng đắc A-la-hán. Thật vậy, đây là bản chất của những người tại gia đã chứng đắc A-la-hán, đó là họ xuất gia ngay trong ngày hôm đó, hoặc là mệnh chung (viên tịch). Thật vậy, điều này đã được trưởng lão Nāgasena nói: "Thưa Đại vương, hình tướng người tại gia là không tương xứng. Trong hình tướng không tương xứng, do sự yếu kém của hình tướng, người tại gia sau khi chứng đắc A-la-hán, ngay trong ngày hôm đó, hoặc là xuất gia, hoặc là nhập Niết-bàn. Thưa Đại vương, đó không phải là lỗi của quả A-la-hán, mà đó chính là lỗi của hình tướng người tại gia, tức là sự yếu kém của hình tướng." (Mi. Pa. 5.2.2) Toàn bộ (đoạn kinh) cần được trích dẫn. Và ở đây, việc tế độ đại chúng được chỉ ra chỉ trong mối liên hệ với việc đi vào (thành) có kèm theo thần thông. Còn với việc đi vào không có thần thông, thì việc tế độ đại chúng cần được làm sáng tỏ về mặt ý nghĩa bằng cách liên kết câu "họ mặc y chỉnh tề, khoác y tề chỉnh" v.v... một cách thích hợp. Vì việc đó cũng chính là phận sự trước buổi ăn. Và ở đây, giảng đường (upaṭṭhānasālā) chính là maṇḍalamāḷa (khu nhà tròn). Ở đây, bản văn được viết là "Tattha gantvā maṇḍalamāḷe". Trong bộ Manorathapūraṇī cũng thấy có bản văn là "Gandhamaṇḍalamāḷe" (A. Ni. Aṭṭha. 1.53), và trong phụ chú giải của bộ đó có nói: "trong khu nhà tròn được trang hoàng bằng bốn loại hương thơm". Và câu "Gandhakuṭiṃ pavisati" (Ngài đi vào hương thất) được nói ra là do có sự liên quan đến hành động đi vào, và do nơi ấy ở gần hương thất, do đó, cần phải hiểu ý nghĩa là "Ngài đi đến để vào", chứ không phải là "Ngài đứng ở bên trong". Vì như vậy, câu "Atha kho bhagavā" v.v... (Dī. Ni. 1.4) mới trở nên hợp lý.

Atha khoti evaṃ gandhakuṭiṃ pavisituṃ gamanakāle. Upaṭṭhāneti samīpapadese. ‘‘Pāde pakkhāletvā pādapīṭhe ṭhatvā bhikkhusaṅghaṃ ovadatī’’ti ettha pāde pakkhālentova pādapīṭhe tiṭṭhanto ovadatīti veditabbaṃ. Etadatthaṃyeva [Pg.208] hi bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosānaṃ āgamayamāno nisīdi. Dullabhā sampattīti satipi manussattapaṭilābhe patirūpadesavāsaindriyāvekallasaddhāpaṭilābhādayo sampattisaṅkhātā guṇā dullabhāti attho. Potthakesu pana ‘‘dullabhā saddhāsampattī’’ti pāṭho dissati, so ayuttova. Tatthāti tasmiṃ pādapīṭhe ṭhatvā ovadanakāle, tesu vā bhikkhūsu, rattiyā vasanaṃ ṭhānaṃ rattiṭṭhānaṃ, tathā divāṭhānaṃ. ‘‘Kecī’’tiādi tabbivaraṇaṃ. Cātumahārājikabhavananti cātumahārājikadevaloke suññavimānāni sandhāya vuttaṃ. Esa nayo tāvatiṃsabhavanādīsupi. Tato bhagavā gandhakuṭiṃ pavisitvā pacchābhattaṃ tayo bhāge katvā paṭhamabhāge sace ākaṅkhati, dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti, sace nākaṅkhati, buddhāciṇṇaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjati, atha yathākālaparicchedaṃ tato vuṭṭhahitvā dutiyabhāge pacchimayāmassa tatiyakoṭṭhāse viya lokaṃ voloketi veneyyānaṃ ñāṇaparipākaṃ passituṃ, tenāha ‘‘sace ākaṅkhatī’’tiādi. Sīhaseyyantiādīnamattho heṭṭhā vuttova. Yañhi apubbaṃ padaṃ anuttānaṃ, tadeva vaṇṇayissāma. Sammā assāsitabboti gāhāpanavasena upatthambhitabboti samassāsito. Tādiso kāyo yassāti tathā. Dhammassavanatthaṃ sannipatati. Tassā parisāya cittācāraṃ ñatvā katabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘sampattaparisāyaanurūpena pāṭihāriyenā’’ti. Yattha dhammaṃ saha bhāsanti, sā dhammasabhā nāma. Kālayuttanti ‘‘imissā velāya imassa evaṃ vattabba’’nti taṃtaṃkālānurūpaṃ. Samayayuttanti tasseva vevacanaṃ, aṭṭhuppattianurūpaṃ vā samayayuttaṃ. Atha vā samayayuttanti hetudāharaṇehi yuttaṃ. Kālena sāpadesañhi bhagavā dhammaṃ deseti. Kālaṃ viditvā parisaṃ uyyojeti, na yāva samandhakārā dhammaṃ desetīti adhippāyo. ‘‘Samayaṃ viditvā parisaṃ uyyojesī’’tipi katthaci pariyāyavacanapāṭho dissati, so pacchā pamādalikhito.

"Atha kho" có nghĩa là: như vậy, vào lúc đi đến để vào hương thất. "Upaṭṭhāne" có nghĩa là ở nơi gần bên. Trong câu "Sau khi rửa chân, đứng trên ghế để chân, Ngài giáo huấn chúng Tỳ khưu", cần phải hiểu là: trong khi rửa chân, Ngài đứng trên ghế để chân mà giáo huấn. Thật vậy, chính vì mục đích này mà Ngài đã ngồi chờ đợi chúng Tỳ khưu hoàn tất phận sự ăn uống. "Dullabhā sampatti" (sự thành tựu khó được) có nghĩa là: mặc dù đã được làm người, nhưng các phẩm chất được gọi là sự thành tựu như được sống ở nơi thích hợp, các căn không khiếm khuyết, có được đức tin v.v... là khó được. Tuy nhiên, trong các bản kinh lá, có bản văn là "dullabhā saddhāsampatti" (sự thành tựu đức tin khó được), bản văn đó là không hợp lý. "Tattha" có nghĩa là: vào lúc đứng trên ghế để chân ấy mà giáo huấn, hoặc là đối với các vị Tỳ khưu ấy. Nơi ở vào ban đêm là rattiṭṭhāna, cũng vậy, nơi ở vào ban ngày là divāṭhāna. Các từ "Keci" v.v... là lời giải thích cho điều đó. "Cātumahārājikabhavanaṃ" (cung điện của Tứ Đại Thiên Vương) được nói đến là nhắm đến các thiên cung trống vắng ở cõi trời Tứ Đại Thiên Vương. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các cung điện ở cõi trời Tāvatiṃsa (Đao Lợi) v.v... Sau đó, đức Thế Tôn đi vào hương thất, sau buổi ăn, Ngài chia (thời gian) làm ba phần. Trong phần đầu, nếu muốn, Ngài nằm nghỉ trong tư thế sư tử nằm, nghiêng về bên phải; nếu không muốn, Ngài nhập quả định, là thói quen của các đức Phật. Rồi, theo thời gian đã định, sau khi xuất khỏi định ấy, trong phần thứ hai, giống như trong phần thứ ba của canh cuối, Ngài nhìn khắp thế gian để thấy sự thuần thục về trí tuệ của chúng sanh cần được tế độ, do đó, (chú giải) nói: "sace ākaṅkhati" v.v... Ý nghĩa của các từ "Sīhaseyyaṃ" v.v... đã được nói ở dưới. Thật vậy, từ nào mới, không rõ ràng, chúng tôi sẽ chỉ giải thích từ đó. "Sammā assāsitabbo" có nghĩa là cần được nâng đỡ bằng cách làm cho an ổn, do đó gọi là samassāsita. Vị nào có thân như vậy, vị ấy là tathā (có thân được an ổn). (Chúng hội) tụ tập lại để nghe pháp. Biết được tâm hành của hội chúng ấy, nhắm đến việc đã được thực hiện (thần thông), ngài (chú giải) nói: "bằng thần thông tương xứng với hội chúng đã đến". Nơi nào họ cùng nhau nói pháp, nơi đó gọi là pháp đường (dhammasabhā). "Kālayuttaṃ" (hợp thời) có nghĩa là: "vào lúc này, nên nói pháp này cho người này như thế này", tức là phù hợp với từng thời điểm. "Samayayuttaṃ" (hợp lúc) là từ đồng nghĩa của từ ấy, hoặc "samayayuttaṃ" là phù hợp với nhân duyên phát sinh. Hoặc là, "samayayuttaṃ" có nghĩa là hợp với lý do và ví dụ. Thật vậy, đức Thế Tôn thuyết pháp hợp thời và có dẫn chứng. Biết thời, Ngài cho hội chúng giải tán, chứ không thuyết pháp cho đến khi trời tối mịt, đó là chủ ý. Ở một vài nơi cũng thấy có bản văn là "Samayaṃ viditvā parisaṃ uyyojesi" (Biết lúc, Ngài cho hội chúng giải tán), bản văn đó về sau đã được viết do sơ suất.

Gattānīti kāyoyeva anekāvayavattā vutto. ‘‘Utuṃ gaṇhāpetī’’ti iminā utugaṇhāpanatthameva osiñcanaṃ, na pana malavikkhālanatthanti dasseti. Na hi bhagavato kāye rajojallaṃ upalimpatīti. Catujjātikena gandhena paribhāvitā kuṭī gandhakuṭī. Tassā pariveṇaṃ tathā. Phalasamāpattīhi muhuttaṃ paṭisallīno. Tato tatoti attano attano [Pg.209] rattiṭṭhānadivāṭhānato, upagantvā, samīpe vā ṭhānaṃ upaṭṭhānaṃ, bhajanaṃ sevananti attho. Tatthāti tasmiṃ nisīdanaṭṭhāne, purimayāme vā, tesu vā bhikkhūsu.

Gattānīti: Chính thân thể, do có nhiều bộ phận, nên được gọi bằng số nhiều. Bằng câu: “Utuṃ gaṇhāpeti (làm cho hơi ấm được tiếp nhận)”, câu này chỉ ra rằng việc tắm rửa chỉ nhằm mục đích làm cho hơi ấm được tiếp nhận, chứ không phải nhằm mục đích rửa sạch bụi bẩn. Vì rằng bụi bẩn không bám vào thân của Đức Thế Tôn. Cốc được ướp hương thơm bốn loại được gọi là hương thất (gandhakuṭī). Khuôn viên của hương thất ấy cũng vậy. Ngài ẩn mình một chốc lát trong quả thiền định. Tato tatoti: (có nghĩa là) từ trú xứ ban đêm và trú xứ ban ngày của chính mình, sau khi đi đến. Hoặc upaṭṭhānaṃ là sự có mặt ở gần, có nghĩa là thân cận, phục vụ. Tatthāti: (có nghĩa là) tại chỗ ngồi ấy, hoặc trong canh đầu, hoặc giữa các vị tỳ khưu ấy.

Pañhākathanādivasena adhippāyaṃ sampādento ‘‘dasasahassilokadhātū’’ti evaṃ avatvā tassā anekāvayavasaṅgahaṇatthaṃ ‘‘sakaladasasahassilokadhātū’’ti vuttaṃ. Purebhattapacchābhattapurimayāmesu manussaparisābāhullato okāsaṃ alabhitvā idāni majjhimayāmeyeva okāsaṃ labhamānā, bhagavatā vā katokāsatāya okāsaṃ labhamānāti adhippāyo. Kīdisaṃ pana pucchantīti āha ‘‘yathābhisaṅkhataṃ antamaso caturakkharampī’’ti. Yathābhisaṅkhatanti abhisaṅkhatānurūpaṃ, tadanatikkamma vā, etena yathā tathā attano paṭibhānānurūpaṃ pucchantīti dasseti.

Làm thỏa mãn ý nguyện (của các vị tỳ khưu) bằng cách trả lời câu hỏi v.v., (chú giải gia) đã không nói là “mười ngàn thế giới” mà nói là “toàn thể mười ngàn thế giới” để bao gồm nhiều phần của nó. Ý nghĩa là: do có đông đảo hội chúng là người trong thời gian trước bữa ăn, sau bữa ăn, và canh đầu, họ đã không có được cơ hội, nay chỉ trong canh giữa mới có được cơ hội; hoặc họ có được cơ hội do Đức Thế Tôn đã ban cho cơ hội. Để trả lời câu hỏi “Họ hỏi điều gì?”, ngài nói: “Tùy theo điều đã được soạn sẵn, cho đến chỉ bốn chữ”. Yathābhisaṅkhatanti: (có nghĩa là) phù hợp với điều đã được soạn sẵn, hoặc không vượt quá điều đó. Bằng câu này, (chú giải gia) chỉ ra rằng họ hỏi tùy theo sự ứng đối của mình, như thế nào cũng được.

Pacchābhattakālassa tīsu bhāgesu paṭhamabhāge sīhaseyyākappanaṃ ekantaṃ na hotīti āha ‘‘purebhattato paṭṭhāya nisajjāya pīḷitassa sarīrassā’’ti. Teneva hi pubbe ‘‘sace ākaṅkhatī’’ti tadā sīhaseyyākappanassa anibaddhatā vibhāvitā. Kilāsubhāvo kilamatho. Sarīrassa kilāsubhāvamocanatthaṃ caṅkamena vītināmeti sīhaseyyaṃ kappetīti sambandho. Buddhacakkhunāti āsayānusayaindriyaparopariyattañāṇasaṅkhātena pañcamachaṭṭhabalabhūtena buddhacakkhunā. Tena hi lokavolokanabāhullatāya taṃ ‘‘buddhacakkhū’’ti vuccati, idañca pacchimayāme bhagavato bahulaṃ āciṇṇavasena vuttaṃ. Appekadā avasiṭṭhabalañāṇehi, sabbaññutaññāṇeneva ca bhagavā tamatthaṃ sādheti.

Để chỉ ra rằng việc nằm nghỉ theo dáng sư tử không phải lúc nào cũng xảy ra trong phần đầu của ba phần thời gian sau bữa ăn, (chú giải gia) nói: “Đối với thân thể đã mệt mỏi vì ngồi từ trước bữa ăn”. Chính vì thế, trước đây bằng câu “nếu Ngài muốn”, tính chất không cố định của việc nằm nghỉ theo dáng sư tử đã được làm rõ. Sự mệt mỏi là kilamatho. Mối liên hệ là: “Để giải tỏa sự mệt mỏi của thân thể, Ngài trải qua (thời gian) bằng cách đi kinh hành và Ngài nằm nghỉ theo dáng sư tử”. Buddhacakkhunāti: (có nghĩa là) bằng Phật nhãn, vốn là trí tuệ thứ năm và thứ sáu (trong Thập Lực), được gọi là trí biết rõ ý muốn và thiên hướng ngấm ngầm (Āsayānusayañāṇa) và trí biết rõ căn cơ cao thấp của chúng sanh (Indriyaparopariyattiñāṇa). Vì rằng do thường xuyên quán xét thế gian bằng trí tuệ ấy, nên trí tuệ ấy được gọi là “Phật nhãn”. Và điều này được nói đến do Đức Thế Tôn thường xuyên thực hành trong canh cuối. Đôi khi, Đức Thế Tôn hoàn thành mục đích ấy bằng các trí tuệ (thập lực) còn lại và bằng chính Nhất thiết trí.

‘‘Pacchimayāmakiccaṃ karonto aññāsī’’ti pubbe vuttamatthaṃ samatthento ‘‘tasmiṃ pana divase’’tiādimāha. Buddhānaṃ bhagavantānaṃ yattha katthaci vasantānaṃ idaṃ pañcavidhaṃ kiccaṃ avijahitameva hoti sabbakālaṃ suppatiṭṭhitasatisampajaññattā, tasmā tadahepi tadavijahanabhāvadassanatthaṃ idha pañcavidhakiccapayojananti daṭṭhabbaṃ. Caṅkamanti tattha caṅkamanānurūpaṭṭhānaṃ. Caṅkamamāno aññāsīti yojetabbaṃ. Pubbe vutte atthadvaye pacchimatthaññeva gahetvā ‘‘sabbaññutaññāṇaṃ ārabbhā’’ti vuttaṃ. Purimattho hi pakaraṇādhigatattā suviññeyyoti.

Để củng cố ý nghĩa đã được nói trước đây là: “Khi thực hành phận sự trong canh cuối, Ngài đã biết”, (chú giải gia) đã nói câu bắt đầu bằng: “Vào ngày ấy...”. Đối với các Đức Phật, các Đức Thế Tôn đang trú ngụ ở bất cứ nơi đâu, năm phận sự này không bao giờ bị từ bỏ, vì các Ngài luôn có chánh niệm và tỉnh giác được thiết lập vững chắc. Do đó, cần phải hiểu rằng vào ngày ấy cũng vậy, để chỉ ra việc không từ bỏ (năm phận sự) đó, ở đây có sự thực hành năm phận sự. Caṅkamanti: (có nghĩa là) nơi thích hợp để kinh hành ở đó. Cần phải liên kết là: “Khi đang đi kinh hành, Ngài đã biết”. Trong hai ý nghĩa đã được nói trước đây, (chú giải gia) chỉ lấy ý nghĩa sau và nói: “Liên quan đến Nhất thiết trí”. Vì rằng ý nghĩa trước dễ hiểu do đã được biết qua văn cảnh.

‘‘Atha [Pg.210] kho bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ saṅkhiyadhammaṃ viditvā yena maṇḍalamāḷo, tenupasaṅkamī’’ti ayaṃ sāvasesapāṭho, tasmā etaṃ viditvā, evaṃ cintetvā ca upasaṅkamīti attho veditabboti dassetuṃ ‘‘ñatvā ca panassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha assa etadahosīti assa bhagavato etaṃ parivitakkanaṃ, eso vā cetaso parivitakko ahosi, liṅgavipallāsoyaṃ ‘‘etadagga’’ntiādīsu (a. ni. 1.188 ādayo) viya. Sabbaññutaññāṇakiccaṃ na sabbathā pākaṭaṃ. Nirantaranti anupubbārocanavasena nibbivaraṃ, yathābhāsitassa vā ārocanavasena nibbisesaṃ. Bhāvanapuṃsakañcetaṃ. Taṃ aṭṭhuppattiṃ katvāti taṃ yathārocitaṃ vacanaṃ imassa suttassa uppattikāraṇaṃ katvā, imassa vā suttassa desanāya uppannaṃ kāraṇaṃ katvātipi attho. Attha-saddo cettha kāraṇe, tena imassa suttassa aṭṭhuppattikaṃ nikkhepaṃ dasseti. Dvāsaṭṭhiyā ṭhānesūti dvāsaṭṭhidiṭṭhigataṭṭhānesu. Appaṭivattiyanti samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ anivattiyaṃ. Sīhanādaṃ nadantoti seṭṭhanādasaṅkhātaṃ abhītanādaṃ nadanto. Yaṃ pana lokiyā vadanti –

“Rồi Đức Thế Tôn, sau khi biết được cuộc thảo luận này của các vị tỳ khưu, đã đi đến nơi có giảng đường” – đây là đoạn văn còn thiếu. Do đó, để chỉ ra rằng cần phải hiểu ý nghĩa là: “Sau khi biết điều này và suy nghĩ như vậy, Ngài đã đi đến”, (chú giải gia) đã nói câu bắt đầu bằng: “Và sau khi biết...”. Trong đó, assa etadahosīti có nghĩa là: sự suy tầm này của Đức Thế Tôn ấy, hoặc sự suy tầm này của tâm đã khởi lên. Đây là sự thay đổi về tính (ngữ pháp), giống như trong các trường hợp “etadaggaṃ” v.v. Phận sự của Nhất thiết trí không hoàn toàn hiển nhiên. Nirantaranti: (có nghĩa là) không có gián đoạn, theo cách trình bày tuần tự; hoặc không có sự khác biệt, theo cách trình bày đúng như đã được nói. Và đây là danh từ trung tính chỉ trạng thái. Taṃ aṭṭhuppattiṃ katvāti: (có nghĩa là) lấy lời nói đã được trình bày đó làm nguyên nhân phát sinh của bài kinh này; hoặc cũng có nghĩa là lấy nguyên nhân đã phát sinh cho việc thuyết giảng bài kinh này. Ở đây, từ attha có nghĩa là nguyên nhân. Do đó, nó chỉ ra sự trình bày bài kinh này có nguyên nhân phát sinh. Dvāsaṭṭhiyā ṭhānesūti: (có nghĩa là) trong sáu mươi hai trường hợp tà kiến. Appaṭivattiyanti: (có nghĩa là) không thể bị bác bỏ trong thế gian bởi bất kỳ sa-môn, bà-la-môn, chư thiên, ma vương, phạm thiên hay bất kỳ ai khác. Sīhanādaṃ nadantoti: (có nghĩa là) rống lên tiếng rống không sợ hãi, được gọi là tiếng rống cao tột. Còn điều mà các nhà thế học nói là:

‘‘Uttarasmiṃ pade byagghapuṅgavosabhakuñjarā;

Sīhasaddūlanāgādyā, pume seṭṭhatthagocarā’’ti.

“Khi là thành phần sau của một từ ghép, các từ nam tính như byaggha (cọp), puṅgava (bò đực đầu đàn), usabha (bò đực), kuñjara (voi); sīha (sư tử), saddūla (cọp), nāga (rồng/voi) và các từ tương tự, đều có ý nghĩa là ‘cao tột, ưu việt’.”

Taṃ yebhuyyavasenāti daṭṭhabbaṃ. Sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadanto. Ayamattho sīhanādasuttena (a. ni. 6.64; 10.21) dīpetabbo. Yathā vā kesaro migarājā sahanato, hananato, ca ‘‘sīho’’ti vuccati, evaṃ tathāgatopi lokadhammānaṃ sahanato, parappavādānaṃ hananato ca ‘‘sīho’’ti vuccati. Tasmā sīhassa tathāgatassa nādaṃ nadantotipi attho daṭṭhabbo. Yathā hi sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati, evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso ‘‘ime diṭṭhiṭṭhānā’’tiādinā nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sīhoti kho bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. Yaṃ kho bhikkhave, tathāgato parisāya dhammaṃ deseti, idamassa hoti sīhanādasmi’’nti (a. ni. 10.21). ‘‘Ime [Pg.211] diṭṭhiṭṭhānā’’tiādikā hi idha vakkhamānadesanāyeva sīhanādo. Tesaṃ ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’tiādinā vakkhamānanayena paccayākārassa samodhānampi veditabbaṃ. Sineruṃ…pe… viya cāti upamādvayena brahmajāladesanāya anaññasādhāraṇattā sudukkarataṃ dasseti. Suvaṇṇakūṭenāti suvaṇṇamayapaharaṇopakaraṇavisesena. Ratananikūṭena viya agāraṃ arahattanikūṭena brahmajālasuttantaṃ niṭṭhapento, nikūṭenāti ca niṭṭhānagatena accuggatakūṭenāti attho. Idañca arahattaphalapariyosānattā sabbaguṇānaṃ tadeva sabbesaṃ uttaritaranti vuttaṃ. Purimo pana me-saddo desanāpekkhoti parinibbutassāpi me sā desanā aparabhāge pañcavassasahassānīti attho yutto. Savanauggahaṇadhāraṇavācanādivasena paricayaṃ karonte, tathā ca paṭipanne nibbānaṃ sampāpikā bhavissatīti adhippāyo.

Nên hiểu rằng điều ấy là theo phần đông. Hoặc đang rống lên tiếng rống tương tự tiếng rống của sư tử. Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng kinh Sīhanāda. Hoặc giống như sư tử (kesara), vua của các loài thú (migarājā), được gọi là ‘sīha’ do vì kham nhẫn (sahanato) và do vì sát hại (hananato), cũng vậy, đức Như Lai được gọi là ‘sīha’ do vì kham nhẫn các pháp thế gian và do vì phá hủy các tà thuyết khác. Do đó, cũng nên hiểu ý nghĩa là đang rống lên tiếng rống của đức Như Lai là bậc sư tử. Ví như con sư tử thành tựu sức mạnh của sư tử, tự tin ở khắp mọi nơi, không có lông tóc dựng đứng, rống lên tiếng rống của sư tử; cũng vậy, đức Như Lai là bậc sư tử, thành tựu các năng lực của đức Như Lai, tự tin trong tám hội chúng, không có lông tóc dựng đứng, rống lên tiếng rống của sư tử được thành tựu vẻ huy hoàng của các loại thuyết giảng khác nhau theo phương pháp bắt đầu bằng: “Đây là các lập cước xứ của tà kiến.” Điều đã được nói đến là: “Này các Tỳ khưu, Sīha (sư tử) chính là danh xưng của đức Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác. Này các Tỳ khưu, pháp mà đức Như Lai thuyết giảng cho hội chúng, điều này của ngài là ở trong tiếng rống của sư tử.” Thật vậy, ở đây, bài thuyết giảng sắp được nói đến bắt đầu bằng: “Đây là các lập cước xứ của tà kiến” chính là tiếng rống của sư tử. Cũng nên biết sự kết hợp của duyên khởi theo phương pháp sắp được nói đến bắt đầu bằng: “Do cảm thọ làm duyên, ái sanh khởi.” Và bằng hai ví dụ: “Giống như núi Sineru ...”, cho thấy sự rất khó thực hiện của bài thuyết giảng Brahmajāla do tính chất không chung với các vị khác. Suvaṇṇakūṭena có nghĩa là bằng loại dụng cụ đặc biệt để đánh bằng vàng. Giống như hoàn tất ngôi nhà bằng chóp đỉnh bằng ngọc báu, vị ấy hoàn tất bài kinh Brahmajāla bằng chóp đỉnh A-la-hán quả. Và nikūṭena có nghĩa là bằng chóp đỉnh đã đạt đến sự hoàn tất, chóp đỉnh cao vút. Và điều này được nói là do vì A-la-hán quả là sự kết thúc của tất cả các đức hạnh, nên chính nó là cao tột hơn tất cả. Nhưng từ “me” đứng trước là nói đến bài thuyết giảng, do đó ý nghĩa “bài thuyết giảng ấy của ta, dù ta đã viên tịch, vẫn sẽ tồn tại năm ngàn năm trong tương lai” là hợp lý. Chủ ý là: “Đối với những người thực hành bằng cách nghe, học, ghi nhớ, đọc tụng v.v... và đối với những người thực hành như vậy, nó sẽ đưa đến Nibbāna.”

Yadaggena yenāti karaṇaniddeso, tadaggena tenā tipi daṭṭhabbaṃ. Etanti ‘‘yena tenā’’ti etaṃ padadvayaṃ. Tatthāti hi tasmiṃ maṇḍalamāḷeti attho. Yenāti vā bhummatthe karaṇavacanaṃ. Tenāti pana upayogatthe. Tasmā tatthāti taṃ maṇḍalamāḷantipi vadanti. Upasaṅkamīti ca upasaṅkamantoti attho paccuppannakālassa adhippetattā, tadupasaṅkamanassa pana atītabhāvassa sūcanato ‘‘upasaṅkamī’’ti takkālāpekkhanavasena atītapayogo vutto. Evañhi ‘‘upasaṅkamitvā’’ti vacanaṃ sūpapannaṃ hoti. Itarathā dvinnampi vacanānaṃ atītakālikattā tathāvattabbameva na siyā. Upasaṅkamanassa ca gamanaṃ, upagamanañcāti dvidhā attho, idha pana gamanameva. Sampattukāmatāya hi yaṃ kiñci ṭhānaṃ gacchanto taṃ taṃ padesātikkamanavasena ‘‘taṃ ṭhānaṃ upasaṅkami upasaṅkamanto’’ti vattabbataṃ labhati, tenāha ‘‘tattha gato’’ti, tena upagamanatthaṃ nivatteti. Yañhi ṭhānaṃ pattumicchanto gacchati, taṃ pattatāyeva ‘‘upagamana’’nti vuccati. Yamettha na saṃvaṇṇitaṃ ‘‘upasaṅkamitvā’’ti padaṃ, taṃ upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā gatoti upagato. Anupasaggopi hi saddo saupasaggo viya atthantaraṃ vadati saupasaggopi anupasaggo viyāti. Ato ‘‘upasaṅkamitvā’’ti padassa evaṃ upagato tato āsannataraṃ bhikkhūnaṃ samīpasaṅkhātaṃ pañhaṃ vā kathetuṃ, dhammaṃ vā desetuṃ sakkuṇeyyaṭṭhānaṃ upagantvāti attho veditabbo. Apica yenāti hetumhi karaṇavacanaṃ. Yena kāraṇena bhagavatā so [Pg.212] maṇḍalamāḷo upasaṅkamitabbo, tena kāraṇena upasaṅkamīti attho. Kāraṇaṃ pana ‘‘ime bhikkhū’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttameva.

Yadaggena yena là sự chỉ định về công cụ cách, cũng nên hiểu là tadaggena tenā. Etan là cặp từ này: “yena tenā.” Thật vậy, tattha có nghĩa là “trong giảng đường ấy.” Hoặc yenā là công cụ cách trong ý nghĩa của vị trí cách. Còn tenā là trong ý nghĩa của đối cách. Do đó, các vị cũng nói rằng tattha có nghĩa là “đến giảng đường ấy.” Và upasaṅkami có nghĩa là upasaṅkamanto (đang đi đến) do vì thời hiện tại được chủ ý đến; nhưng do vì sự biểu thị tính chất quá khứ của việc đi đến ấy, nên sự sử dụng thời quá khứ “upasaṅkami” được nói đến tùy thuộc vào thời điểm ấy. Thật vậy, như vậy thì từ “upasaṅkamitvā” trở nên rất phù hợp. Nếu không, do vì tính chất quá khứ của cả hai từ, nên không thể nói như vậy được. Và upasaṅkamana có hai nghĩa: đi (gamana) và đến gần (upagamana), nhưng ở đây chỉ có nghĩa là đi. Thật vậy, người đi đến bất cứ nơi nào với mong muốn đến nơi, do việc đi qua các nơi chốn này kia, có được khả năng được nói là: “đã đi đến, đang đi đến nơi ấy,” do đó ngài nói: “tattha gato” (đã đi đến đó), qua đó ngài loại bỏ ý nghĩa đến gần. Thật vậy, nơi nào mà người muốn đến và đi đến, chính sự đã đến nơi ấy được gọi là “upagamana” (đến gần). Từ “upasaṅkamitvā” không được giải thích ở đây, nó chỉ sự kết thúc của việc đi đến. Hoặc là, gato có nghĩa là upagato (đã đến gần). Thật vậy, một từ không có tiếp đầu ngữ cũng nói lên một ý nghĩa khác như một từ có tiếp đầu ngữ, và một từ có tiếp đầu ngữ cũng như một từ không có tiếp đầu ngữ. Do đó, nên hiểu ý nghĩa của từ “upasaṅkamitvā” như sau: đã đến gần như vậy, rồi đi đến một nơi gần hơn, được gọi là gần các vị Tỳ khưu, một nơi có thể trả lời câu hỏi hoặc thuyết pháp. Hơn nữa, yenā là công cụ cách trong ý nghĩa của nguyên nhân. Ý nghĩa là: “Vì lý do nào mà đức Thế Tôn nên đi đến giảng đường ấy, vì lý do đó ngài đã đi đến.” Còn lý do thì đã được nói đến trong Chú giải, bắt đầu bằng: “Các vị Tỳ khưu này...”

Paññatte āsane nisīdīti ettha kenidaṃ paññattanti anuyoge sati bhikkhūhīti dassetuṃ ‘‘buddhakāle kirā’’tiādimāha. Tattha buddhakāleti dharamānassa bhagavato kāle. Visesanti yathāladdhato uttari jhānamaggaphalaṃ. Athāti saṃsayatthe nipāto, yadi passatīti attho. Vitakkayamānaṃ naṃ bhikkhunti sambandho, tathā tato passanahetu dassetvā, ovaditvāti ca. Anamataggeti anādimati. Ākāsaṃ uppatitvāti ākāse uggantvā. Īdisesu hi bhummattho eva yujjatīti udānaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Bhāroti taṅkhaṇeyeva bhagavato anucchavikāsanassa dullabhattā garukammaṃ. Phalakanti nisīdanatthāya kataṃ phalaṃ. Kaṭṭhakanti nisīdanayogyaṃ phalakato aññaṃ dārukkhandhaṃ. Saṅkaḍḍhitvāti saṃharitvā. Tatthāti purāṇapaṇṇesu, kevalaṃ tesu eva nisīditumananucchavikattā tathā vuttaṃ, tatthāti vā tesu pīṭhādīsu. Evaṃ sati saṅkaḍḍhitvā paññapentīti atthavasā vibhattiṃ vipariṇāmetvā sambandho. Papphoṭetvāti yathāṭhitaṃ rajojallādi-saṃkiṇṇamananurūpanti tabbisodhanatthaṃ sañcāletvā. ‘‘Amhākaṃ īdisā kathā aññatarissā desanāya kāraṇaṃ bhavituṃ yuttā, avassaṃ bhagavā āgamissatī’’ti ñatvā yathānisīdanaṃ sandhāya evaṃ vuttaṃ. Ettha ca ‘‘idhāgato samaṇo vā brāhmaṇo vā tāvakālikaṃ gaṇhitvā paribhuñjatū’’ti raññā ṭhapitaṃ, tena ca āgatakāle paribhuttaṃ āsanaṃ rañño nisīdanāsananti veditabbaṃ. Na hi tathā aṭṭhapitaṃ bhikkhūhi paribhuñjituṃ, bhagavato ca paññapetuṃ vaṭṭati. Tasmā tādisaṃ rañño nisīdanāsanaṃ pāḷiyaṃ kathitanti dassetuṃ ‘‘taṃ sandhāyā’’tiādi vuttaṃ. Adhimuttiñāṇanti ca sattānaṃ nānādhimuttikatārammaṇaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, balañāṇañca, vuttovāyamattho.

Ở đây, trong câu: “Ngồi trên chỗ ngồi đã được soạn sẵn”, để chỉ rõ rằng khi có sự tra hỏi: “Chỗ này do ai soạn sẵn?”, (câu trả lời là): “Do các tỳ khưu”, (vị Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng: “buddhakāle kirā”. Trong đó, “buddhakāle” là trong thời của đức Thế Tôn còn tại thế. “Visesaṃ” là thiền, đạo, và quả cao hơn những gì đã đạt được. “Athā” là một bất biến từ trong ý nghĩa nghi ngờ, có nghĩa là: “nếu thấy”. Nên liên kết là: “vị tỳ khưu ấy đang suy tư”, và cũng (nên liên kết là): “do nhân thấy điều đó, sau khi chỉ dạy, sau khi khuyên bảo”. “Anamatagge” là không biết được khởi đầu. “Ākāsaṃ uppatitvā” là sau khi bay lên trong hư không. Thật vậy, trong những trường hợp như thế này, chỉ có ý nghĩa của sở thuộc cách là thích hợp, điều này đã được nói trong Chú giải Udāna. “Bhāro” là một công việc nặng nhọc vì sự khó tìm được một chỗ ngồi thích hợp cho đức Thế Tôn ngay trong khoảnh khắc đó. “Phalakaṃ” là tấm ván được làm ra để ngồi. “Kaṭṭhakaṃ” là một khúc gỗ khác với tấm ván, thích hợp để ngồi. “Saṅkaḍḍhitvā” là sau khi thu gom lại. “Tattha” là trên những chiếc lá cũ; được nói như vậy vì không thích hợp để ngồi chỉ trên những chiếc lá cũ đó. Hoặc “tattha” là trên những chiếc ghế v.v... Khi có ý nghĩa như vậy, nên liên kết bằng cách biến đổi cách (vibhatti) theo sức mạnh của ý nghĩa thành “saṅkaḍḍhitvā paññapenti” (họ kéo đến và soạn sẵn). “Papphoṭetvā” là sau khi lay động để làm sạch nó, vì (ghế, v.v...) như nó vốn có, bị vấy bẩn bởi bụi thô, bụi mịn, v.v... là không thích hợp. Đã được nói như vậy nhắm đến chỗ ngồi như thế, sau khi biết rằng: “Cuộc nói chuyện như thế này của chúng ta thích hợp để trở thành duyên cho một bài pháp nào đó, chắc chắn đức Thế Tôn sẽ đến”. Và ở đây, nên biết rằng: chỗ ngồi được vua đặt ra với ý rằng: “sa-môn hay bà-la-môn nào đến đây, hãy lấy dùng trong một khoảng thời gian nhất định”, và được vị ấy sử dụng khi đến, được gọi là “chỗ ngồi của vua”. Thật vậy, không được phép cho các tỳ khưu sử dụng và soạn sẵn cho đức Thế Tôn một chỗ ngồi không được đặt ra như vậy. Do đó, để chỉ ra rằng một chỗ ngồi như vậy của vua đã được nói đến trong Pāli, câu bắt đầu bằng “taṃ sandhāyā” đã được nói. Và “adhimuttiñāṇa” là toàn tri trí và lực trí có đối tượng là sự kiện có những thiên hướng khác nhau của chúng sinh; ý nghĩa này đã được (tôi) nói rồi.

‘‘Nisajjā’’ti idaṃ nisīdanapariyosānadīpananti dasseti ‘‘eva’’ntiādinā. ‘‘Tesaṃ bhikkhūnaṃ ime saṅkhiyadhammaṃ viditvā’’ti vuttattā jānantoyeva pucchīti ayamattho siddhoti āha ‘‘jānantoyevā’’ti. Asati kathāvatthumhi tadanurūpā uparūpari vattabbā visesakathā na samūpabrūhatīti kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ pucchanaṃ veditabbaṃ. Nu-iti pucchanatthe. Asa-saddo pavattanattheti vuttaṃ ‘‘katamāya nu…pe… bhavathā’’ti. Etthāti etasmiṃ ṭhāne [Pg.213] sandhivasena ukārassa okārādesova, na paṭhamāya pāḷiyā atthato visesoti dasseti ‘‘tassāpi purimoyeva attho’’ti iminā. Purimoyevatthoti ca ‘‘katamāya nu bhavathā’’ti evaṃ vutto attho.

(Ngài) chỉ rõ rằng: “Từ ‘nisajjā’ này là từ chỉ sự kết thúc của việc ngồi” bằng câu bắt đầu bằng “evaṃ”. Vì đã được nói rằng: “sau khi biết được pháp được tính đếm này của các tỳ khưu ấy”, ý nghĩa này được xác lập rằng: “(Ngài) đã hỏi trong khi biết rõ”. Do đó, (vị Chú giải sư) đã nói: “jānanto yeva”. Nên biết rằng câu hỏi là để khơi mào câu chuyện, vì khi không có chủ đề để nói chuyện, cuộc nói chuyện đặc biệt cần được nói tiếp theo sau đó, phù hợp với chủ đề ấy, sẽ không phát triển. Từ “nu” (được dùng) trong ý nghĩa hỏi. Từ “asa” (căn √as) (được dùng) trong ý nghĩa hiện hữu, xảy ra; điều này đã được nói trong câu: “katamāya nu…pe… bhavathā”. Ở đây (trong câu này), do quy tắc sandhi, chỉ có sự biến đổi của mẫu tự “u” thành mẫu tự “o” xảy ra, và không có sự khác biệt về ý nghĩa so với câu Pāli đầu tiên; (ngài) chỉ rõ điều này bằng câu: “tassāpi purimoyeva attho”. Và “purimoyevattho” là ý nghĩa đã được nói như là: “katamāya nu bhavathā”.

‘‘Kā ca panā’’ti ettha ca-saddo byatireke ‘‘yo ca buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato’’tiādīsu viya. Byatireko ca nāma pubbe vuttatthāpekkhako visesātirekattho, so ca taṃ pubbe yathāpucchitāya kathāya vakkhamānaṃ vippakatabhāvasaṅkhātaṃ byatirekatthaṃ joteti. Pana-saddo vacanālaṅkāro. Tādiso pana attho saddasatthatova suviññeyyoti katvā tadaññesameva atthaṃ dassetuṃ ‘‘antarākathāti kammaṭṭhāna…pe… kathā’’tiādimāha. Kammaṭṭhānamanasikārauddesaparipucchādayo samaṇakaraṇīyabhūtāti antarāsaddena apekkhite karaṇīyavisese sambandhāpādānabhāvena vattabbe tesameva vattabbarūpattā ‘‘kammaṭṭhānamanasikārauddesaparipucchādīna’’nti vuttaṃ. Yāya hi kathāya te bhikkhū sannisinnā, sā eva antarākathā vippakatā visesena puna pucchīyati, na tadaññe kammaṭṭhānamanasikārauddesaparipucchādayoti. Antarāsaddassa aññatthamāha ‘‘aññā, ekā’’ti ca. Pariyāyavacanañhetaṃ padadvayaṃ. Yasmā aññatthe ayaṃ antarāsaddo ‘‘bhūmantaraṃ, samayantara’’ntiādīsu viya. Tasmā ‘‘kammaṭṭhānamanasikārauddesaparipucchādīna’’nti nissakkatthe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Vemajjhe vā antarāsaddo, sā pana tesaṃ vemajjhabhūtattā aññāyeva, tehi ca asammissattā visuṃ ekāyevāti adhippāyaṃ dassetuṃ ‘‘aññā, ekā’’ti ca vuttaṃ. Pakārena karaṇaṃ pakato, tato vigatā, vigataṃ vā pakataṃ yassāti vippakatā, apariniṭṭhitā. Sikhanti pariyosānaṃ. Ayaṃ pana tadabhisambandhavasena uttari kathetukamyatāpucchā, taṃ sandhāyāha ‘‘nāha’’ntiādi. Kathābhaṅgatthanti kathāya bhañjanatthaṃ. Atthato āpannattā sabbaññupavāraṇaṃ pavāreti. Aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā kathā tiracchānakathā. Tiracchānabhūtāti ca tirokaraṇabhūtā, vibandhanabhūtāti attho. Ādi-saddena cettha coramahāmattasenābhayakathādikaṃ anekavihitaṃ niratthakakathaṃ saṅgaṇhāti. Ayaṃ kathā evāti antogadhāvadhāraṇataṃ[Pg.214], aññatthāpohanaṃ vā sandhāya cetaṃ vuttaṃ. Athāti tassā avippakatakāleyeva. ‘‘Taṃ no’’tiādinā atthato āpannamāha. Esa nayo īdisesu. Nanu ca tehi bhikkhūhi sā kathā ‘‘iti ha me’’tiādinā yathādhippāyaṃ niṭṭhāpitāyevāti? Na niṭṭhāpitā bhagavato upasaṅkamanena upacchinnattā. Yadi hi bhagavā tasmiṃ khaṇe na upasaṅkameyya, bhiyyopi tappaṭibaddhāyeva tathā pavatteyyuṃ, bhagavato upasaṅkamanena pana na pavattesuṃ, tenevāha ‘‘ayaṃ no…pe… anuppatto’’ti.

Trong câu «Kā ca panā», ca-tự có nghĩa là dị biệt (byatireka), giống như trong các câu «yo ca buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato» v.v... Và dị biệt (byatireka) có nghĩa là ý nghĩa đặc biệt, ý nghĩa bổ sung, có liên quan đến ý nghĩa đã được nói trước đó. Và ca-tự ấy làm sáng tỏ ý nghĩa dị biệt đó, được gọi là trạng thái chưa hoàn tất (vippakatabhāva) sẽ được nói đến, đối với câu chuyện đã được hỏi trước đây. Pana-tự là từ dùng để trang nghiêm lời nói (vacanālaṅkāra). Do nghĩ rằng: «Ý nghĩa như vậy của pana-tự chỉ có thể được hiểu rõ từ văn phạm luận», nên để trình bày ý nghĩa của chỉ những từ khác, ngài (chú giải sư) đã nói: «antarākathā’ti kammaṭṭhāna... (cho đến)... kathā» v.v... Vì các việc như tác ý đề mục thiền, tụng đọc, hỏi han v.v... là phận sự của sa-môn, nên khi các phận sự đặc biệt được đề cập đến bằng antarā-tự cần được nói theo nghĩa tương quan (sambandha) và xuất xứ cách (āpādāna), do chính những điều ấy có tính chất cần được nói đến, nên đã được nói là «kammaṭṭhānamanasikārauddesaparipucchādīnaṃ». Bởi vì, câu chuyện nào mà các vị tỳ-khưu ấy đã tụ họp (để bàn luận), chính câu chuyện dở dang ở giữa (antarākathā vippakatā) ấy lại được hỏi đến một cách đặc biệt, chứ không phải những việc khác như tác ý đề mục thiền, tụng đọc, hỏi han v.v... Ngài (chú giải sư) nói về ý nghĩa khác (aññattha) của antarā-tự là «aññā, ekā». Hai từ này là từ đồng nghĩa (pariyāyavacana). Bởi vì antarā-tự này có nghĩa là «khác» (aññattha), giống như trong các từ «bhūmantaraṃ» (cõi khác), «samayantaraṃ» (thời khác) v.v... Do đó, trong câu «kammaṭṭhānamanasikārauddesaparipucchādīnaṃ», sở hữu cách (sāmivacana) nên được hiểu theo nghĩa của xuất xứ cách (nissakkattha). Hoặc antarā-tự có nghĩa là «ở giữa» (vemajjhe). Và vì câu chuyện ấy ở giữa những (phận sự) kia nên nó là «khác» (aññā); và vì không pha trộn với những điều ấy nên nó là «riêng biệt, duy nhất» (visuṃ ekā). Để trình bày ý này, ngài đã nói «aññā, ekā». Pakato là việc làm theo một cách thức (pakārena karaṇaṃ). Vippakatā là (câu chuyện) đã rời khỏi điều đó (tato vigatā), hoặc là (câu chuyện) mà việc làm theo cách thức của nó đã không còn (vigataṃ pakataṃ yassa); (nghĩa là) chưa hoàn tất (apariniṭṭhitā). Sikha nghĩa là sự kết thúc (pariyosāna). Còn đây là câu hỏi do mong muốn nói thêm, dựa trên sự liên quan đến câu chuyện đó. Đề cập đến điều đó, ngài (chú giải sư) nói «nāhaṃ» v.v... «Kathābhaṅgatthanti» có nghĩa là vì mục đích làm gián đoạn câu chuyện (kathāya bhañjanatthaṃ). Do đã đạt được về mặt ý nghĩa, ngài đưa ra lời thỉnh mời của bậc Toàn Tri (sabbaññupavāraṇaṃ). Do không phải là con đường xuất ly (aniyyānika), câu chuyện trở thành chướng ngại (tiracchānabhūtā) cho các con đường đến cõi trời và giải thoát (saggamokkhamagga) được gọi là câu chuyện bàng sanh (tiracchānakathā). Và «tiracchānabhūtā» có nghĩa là trở thành vật cản ngang (tirokaraṇabhūtā), trở thành sự trói buộc (vibandhanabhūtāti). Và ở đây, bằng ādi-tự, ngài bao gồm nhiều loại chuyện vô ích khác nhau như chuyện về kẻ trộm, đại thần, quân đội, hiểm nguy v.v... Điều này được nói ra là nhắm đến sự nhấn mạnh ngầm (antogadhāvadhāraṇa) trong câu «chỉ có câu chuyện này» (ayaṃ kathā eva), hoặc là để loại trừ ý nghĩa khác (aññatthāpohana). «Atha» có nghĩa là vào chính lúc câu chuyện ấy không còn dang dở. Bằng câu «Taṃ no» v.v..., ngài nói lên điều đã xảy ra về mặt ý nghĩa. Đây là phương pháp trong những trường hợp như thế này. (Vấn:) Chẳng phải các vị tỳ-khưu ấy đã kết thúc câu chuyện đó theo ý của mình bằng câu «iti ha me» v.v... rồi sao? (Đáp:) Chưa kết thúc, vì đã bị cắt ngang bởi sự viếng thăm của Đức Thế Tôn. Bởi vì, nếu Đức Thế Tôn không viếng thăm vào khoảnh khắc ấy, họ chắc chắn sẽ tiếp tục câu chuyện liên quan đến chính chủ đề đó nhiều hơn nữa, nhưng do sự viếng thăm của Đức Thế Tôn, họ đã không tiếp tục. Chính vì lý do đó, ngài (chú giải sư) đã nói: «ayaṃ no... (cho đến)... anuppatto».

Idāni nidānassa, nidānavaṇṇanāya vā pariniṭṭhitabhāvaṃ dassento tassa bhagavato vacanassānukūlabhāvampi samatthetuṃ ‘‘ettāvatā’’tiādimāha. Ettāvatāti hi ettakena ‘‘evaṃ me suta’’ntiādivacanakkamena yaṃ nidānaṃ bhāsitanti vā ettakena ‘‘tattha evanti nipātapada’’ntiādivacanakkamena atthavaṇṇanā samattāti vā dvidhā attho daṭṭhabbo. ‘‘Kamala…pe… salilāyā’’tiādinā pana tassa nidānassa bhagavato vacanassānukūlabhāvaṃ dīpeti. Tattha kamalakuvalayujjalavimalasādhurasasalilāyāti kamalasaṅkhātehi padumapuṇḍarīkasetuppalarattuppalehi ceva kuvalayasaṅkhātena nīluppalena ca ujjalavimalasādhurasasalilavatiyā. Nimmalasilātalaracanavilāsasobhitaratanasopānanti nimmalena silātalena racanāya vilāsena līlāya sobhitaratanasopānavantaṃ, nimmalasilātalena vā racanavilāsena, susaṅkhatakiriyāsobhena ca sobhitaratanasopānaṃ, vilāsasobhitasaddehi vā ativiya sobhitabhāvo vutto. Vippakiṇṇamuttātalasadisavālukācuṇṇapaṇḍarabhūmibhāganti vividhena pakiṇṇāya muttāya talasadisānaṃ vālukānaṃ cuṇṇehi paṇḍaravaṇṇabhūmibhāgavantaṃ. Suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassāti suṭṭhu vibhattāhi bhittīhi vicitrassa, vedikāhi parikkhittassa ca. Uccatarena nakkhattapathaṃ ākāsaṃ phusitukāmatāya viya, vijambhitasaddena cetassa sambandho. Vijambhitasamussayassāti vikkīḷanasamūhavantassa. Dantamayasaṇhamuduphalakakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhanti dantamaye ativiya siniddhaphalake kañcanamayāhi latāhi vinaddhānaṃ maṇīnaṃ gaṇappabhāsamudāyena samujjalasobhāsampannaṃ. Suvaṇṇavalayanupurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitakathitahasita- madhurassaragehajanavicaritassāti suvaṇṇamayaniyurapādakaṭakādīnaṃ [Pg.215] aññamaññaṃ saṅghaṭṭanena janitasaddehi sammissitakathitasarahasitasarasaṅkhātena madhurassarena sampannānaṃ gehanivāsīnaṃ naranārīnaṃ vicaritaṭṭhānabhūtassa. Uḷārissariyavibhavasobhitassāti uḷāratāsampannajanaissariyasampannajanavibhavasampannajanehi, tannivāsīnaṃ vā naranārīnaṃ uttamādhipaccabhogehi sobhitassa. Suvaṇṇarajatamaṇimuttāpavāḷādijutivissaravijjotitasuppatiṭṭhitavisāla dvārabāhanti suvaṇṇarajatanānāmaṇimuttāpavāḷādīnaṃ jutīhi pabhassaravijjotitasuppatiṭṭhitavitthatadvārabāhaṃ.

Bây giờ, để chỉ rõ sự hoàn tất của phần Duyên khởi, hoặc của phần giải thích Duyên khởi, và cũng để làm cho phù hợp với lời dạy của đức Thế Tôn ấy, (vị Sớ giải) đã nói câu bắt đầu bằng «ettāvatā». Ở đây, ý nghĩa của câu «ettāvatā» nên được hiểu theo hai cách: hoặc là «bằng chừng ấy», tức là bằng trình tự các lời nói bắt đầu bằng «evaṃ me sutaṃ», Duyên khởi đã được nói ra; hoặc là «bằng chừng ấy», tức là bằng trình tự các lời nói bắt đầu bằng «tattha evaṃti nipātapadaṃ», phần giải thích ý nghĩa đã hoàn tất. Hơn nữa, bằng câu bắt đầu bằng «kamala…pe… salilāyā», (vị Sớ giải) đã làm sáng tỏ sự phù hợp của Duyên khởi ấy với lời dạy của đức Thế Tôn. Trong đó, «kamalakuvalayujjalavimalasādhurasasalilāya» có nghĩa là (hồ nước) có dòng nước trong sáng, không tỳ vết, vị ngọt ngon, với những hoa sen được gọi là kamala, tức là paduma, puṇḍarīka, setuppala, và rattuppala, và với hoa súng xanh được gọi là kuvalaya. «Nimmalasilātalaracanavilāsasobhitaratanasopānaṃ» có nghĩa là có những bậc thềm bằng bảo vật được làm đẹp bởi vẻ duyên dáng và sự sắp đặt của những phiến đá không tỳ vết; hoặc là, có những bậc thềm bằng bảo vật được làm đẹp bởi vẻ duyên dáng của sự sắp đặt bằng những phiến đá không tỳ vết và bởi vẻ đẹp của công trình được thực hiện tốt; hoặc là, bằng các từ «vilāsa» và «sobhita», trạng thái vô cùng lộng lẫy đã được nói đến. «Vippakiṇṇamuttātalasadisavālukācuṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṃ» có nghĩa là có phần đất màu trắng ngà bởi bột cát giống như bề mặt của những viên ngọc trai được rải ra một cách đa dạng. «Suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa» có nghĩa là (của tòa nhà) được bao quanh bởi những bức tường được phân chia rõ ràng và bởi những lan can đa dạng. (Tòa nhà) dường như muốn chạm đến bầu trời, con đường của các vì sao, bằng sự vươn cao của nó; và từ này có liên quan đến từ «vijambhita». «Vijambhitasamussayassa» có nghĩa là có một tập hợp các vẻ đẹp lộng lẫy. «Dantamayasaṇhamuduphalakakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhaṃ» có nghĩa là được trang hoàng với vẻ đẹp rực rỡ bởi sự tỏa sáng của vô số viên ngọc được kết lại bằng những dây leo bằng vàng trên những tấm ván bằng ngà voi cực kỳ mịn màng. «Suvaṇṇavalayanupurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitakathitahasitamadhurassaragehajanavicaritassāti» có nghĩa là nơi đi lại của những người đàn ông và phụ nữ sống trong nhà, những người có giọng nói ngọt ngào được tạo thành từ âm thanh của tiếng nói chuyện và tiếng cười hòa lẫn với âm thanh phát ra từ sự va chạm của vòng tay, vòng chân bằng vàng, v.v. «Uḷārissariyavibhavasobhitassāti» có nghĩa là được làm đẹp bởi những người cao quý, những người có quyền lực, những người giàu có; hoặc là được làm đẹp bởi quyền lực tối cao và sự giàu sang của những người đàn ông và phụ nữ sống ở đó. «Suvaṇṇarajatamaṇimuttāpavāḷādijutivissaravijjotitasuppatiṭṭhitavisāladvārabāhaṃ» có nghĩa là có những cánh cửa rộng rãi, được thiết lập vững chắc, rực rỡ và tỏa sáng bởi ánh quang của vàng, bạc, các loại ngọc, ngọc trai, san hô, v.v.

Tividhasīlādidassanavasena buddhassa guṇānubhāvaṃ sammā sūcetīti buddhaguṇānubhāvasaṃsūcakaṃ, tassa. Kālo ca deso ca desako ca vatthu ca parisā ca, tāsaṃ apadesena nidassanena paṭimaṇḍitaṃ tathā.

(Kinh) chỉ rõ oai lực của các đức tính của đức Phật một cách đúng đắn, thông qua việc trình bày ba loại giới, v.v., do đó được gọi là «buddhaguṇānubhāvasaṃsūcakaṃ» (chỉ rõ oai lực của các đức tính của đức Phật); của kinh ấy. Thời gian, địa điểm, người thuyết giảng, chủ đề, và hội chúng; (kinh) được trang hoàng bằng cách chỉ ra những điều đó, cũng vậy.

Kimatthaṃ panettha dhammavinayasaṅgahe kariyamāne nidānavacanaṃ vuttaṃ, nanu bhagavatā bhāsitavacanasseva saṅgaho kātabboti? Vuccate – desanāya ṭhitiasammosasaddheyyabhāvasampādanatthaṃ. Kāladesadesakavatthuparisāpadesehi upanibandhitvā ṭhapitā hi desanā ciraṭṭhitikā hoti, asammosadhammā, saddheyyā ca desakālavatthuhetunimittehi upanibandho viya vohāravinicchayo, teneva cāyasmatā mahākassapena ‘‘brahmajālaṃ āvuso ānanda kattha bhāsita’’ntiādinā (cūḷava. 439) desādipucchāsu katāsu tāsaṃ vissajjanaṃ karontena dhammabhaṇḍāgārikena āyasmatā ānandattherena nidānaṃ bhāsitanti tadevidhāpi vuttaṃ ‘‘kāladesadesakavatthuparisāpadesapaṭimaṇḍitaṃ nidāna’’nti.

Vì mục đích gì mà lời Duyên khởi được nói ra ở đây khi việc kết tập Pháp và Luật đang được thực hiện? Chẳng phải chỉ nên kết tập những lời do chính đức Thế Tôn đã nói hay sao? Xin trả lời: (Lời Duyên khởi được nói ra) nhằm mục đích tạo nên sự bền vững, không quên lãng, và đáng tin cậy cho giáo pháp. Thật vậy, giáo pháp được thiết lập bằng cách liên kết với việc chỉ ra thời gian, địa điểm, người thuyết giảng, chủ đề, và hội chúng thì sẽ tồn tại lâu dài, không bị quên lãng, và đáng tin cậy; và sự phán quyết theo thông lệ cũng giống như được liên kết với các dấu hiệu và nguyên nhân là địa điểm, thời gian, và chủ đề. Chính vì lý do đó, khi Tôn giả Mahākassapa đã đặt các câu hỏi về địa điểm, v.v., bắt đầu bằng «Này hiền giả Ānanda, kinh Brahmajāla đã được thuyết ở đâu?», Tôn giả Ānanda, vị quản kho tàng Pháp, trong khi trả lời những câu hỏi đó, đã đọc lên phần Duyên khởi. Chính điều đó cũng được nói ở đây (trong Chú giải này) là: «Duyên khởi được trang hoàng bằng cách chỉ ra thời gian, địa điểm, người thuyết giảng, chủ đề, và hội chúng».

Apica satthusampattipakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Tathāgatassa hi bhagavato pubba-racanā-numānāgama-takkābhāvato sammāsambuddhattasiddhi. Sammāsambuddhabhāvena hissa puretaraṃ racanāya, ‘‘evampi nāma bhaveyyā’’ti anumānassa, āgamantaraṃ nissāya parivitakkassa ca abhāvo sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya ekappamāṇattā ñeyyadhammesu. Tathā ācariyamuṭṭhidhammamacchariyasāsanasāvakānurodhabhāvato khīṇāsavattasiddhi. Khīṇāsavatāya hi ācariyamuṭṭhiādīnamabhāvo, visuddhā ca parānuggahappavatti. Iti desakasaṃkilesabhūtānaṃ diṭṭhisīlasampattidūsakānaṃ avijjātaṇhānaṃ abhāvasaṃsūcakehi[Pg.216], ñāṇappahānasampadābhibyañjanakehi ca sambuddhavisuddhabhāvehi purimavesārajjadvayasiddhi. Tatoyeva ca antarāyikaniyyānikesu sammohābhāvasiddhito pacchimavesārajjadvayasiddhīti bhagavato catuvesārajjasamannāgamo, attahitaparahitapaṭipatti ca nidānavacanena pakāsitā hoti sampattaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikapaṭibhānena dhammadesanādīpanato, ‘‘jānatā passatā’’tiādivacanato ca, tena vuttaṃ ‘‘satthusampattipakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti.

Hơn nữa, lời Duyên khởi (được nói ra) nhằm mục đích tuyên bố sự toàn hảo của bậc Đạo sư. Thật vậy, sự thành tựu quả vị Chánh Đẳng Giác của đức Thế Tôn, bậc Như Lai, là do không có sự sáng tác trước, không có suy luận, không có truyền thống (khác), và không có tư biện. Thật vậy, do là bậc Chánh Đẳng Giác, Ngài không có sự sáng tác trước, không có suy luận kiểu «có thể là như thế này», và không có sự tư biện dựa vào một truyền thống khác, bởi vì trí tuệ của Ngài hoạt động không bị cản trở đối với tất cả các pháp cần biết và có một thước đo duy nhất. Tương tự, sự thành tựu quả vị Lậu Tận là do không có «nắm tay của vị thầy» (dạy pháp có giữ lại), không có sự keo kiệt đối với giáo pháp, không có người thầy để chỉ dạy, và không có sự thiên vị đối với các đệ tử. Thật vậy, do đã tận trừ các lậu hoặc, nên không có «nắm tay của vị thầy», v.v., và hành động giúp đỡ người khác của Ngài là hoàn toàn thanh tịnh. Do đó, sự thành tựu của hai Vô sở úy đầu tiên có được nhờ vào quả vị Phật và sự thanh tịnh, những điều này chỉ ra sự vắng mặt của vô minh và ái dục, vốn là những phiền não của người thuyết giảng và làm hư hoại sự toàn hảo về tri kiến và giới hạnh, và cũng biểu hiện sự toàn hảo về trí tuệ và sự đoạn trừ. Và chính từ đó, do sự thành tựu của việc không có si mê đối với các pháp gây chướng ngại và các pháp đưa đến giải thoát, nên sự thành tựu của hai Vô sở úy sau cùng có được. Do đó, đức Thế Tôn sở hữu bốn Vô sở úy. Và sự thực hành vì lợi ích của mình và lợi ích của người khác cũng được tuyên bố bởi lời Duyên khởi, bởi vì Ngài đã thuyết giảng giáo pháp bằng trí tuệ ứng đối tại chỗ, phù hợp với khuynh hướng của hội chúng đã đến, và cũng bởi những lời như «bởi người biết, bởi người thấy». Do đó, đã được nói rằng: «Lời Duyên khởi nhằm mục đích tuyên bố sự toàn hảo của bậc Đạo sư».

Apica sāsanasampattipakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Ñāṇakaruṇāpariggahitasabbakiriyassa hi bhagavato natthi niratthikā pavatti, attahitatthā vā, tasmā paresaṃyeva hitāya pavattasabbakiriyassa sammāsambuddhassa sakalampi kāyavacīmanokammaṃ yathāpavattaṃ vuccamānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ sattānaṃ anusāsanaṭṭhena sāsanaṃ, na kabbaracanā. Tayidaṃ satthu caritaṃ kāladesadesakavatthuparisāpadesehi saddhiṃ tattha tattha nidānavacanehi yathāsambhavaṃ pakāsīyati. Atha vā satthuno pamāṇabhāvappakāsanena sāsanassa pamāṇabhāvappakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ, tañcassa pamāṇabhāvadassanaṃ ‘‘bhagavā’’ti iminā tathāgatassa guṇavisiṭṭhasabbasattuttamabhāvadīpanena ceva ‘‘jānatā passatā’’tiādinā āsayānusayañāṇādipayogadīpanena ca vibhāvitaṃ hoti, idamettha nidānavacanapayojanassa mukhamattanidassanaṃ. Ko hi samattho buddhānubuddhena dhammabhaṇḍāgārikena bhāsitassa nidānassa payojanāni niravasesato vibhāvitunti. Honti cettha –

Lại nữa, lời nói nhân duyên (được nói ra) vì mục đích trình bày sự thành tựu của giáo pháp. Quả thật, đối với đức Thế Tôn, người có tất cả hành động được nhiếp trì bởi trí tuệ và lòng bi mẫn, không có sự diễn tiến nào là vô ích, hoặc vì lợi ích của tự thân. Do đó, đối với bậc Chánh Đẳng Giác có tất cả hành động diễn ra chỉ vì lợi ích của chúng sanh khác, toàn bộ thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp của ngài, khi được nói ra đúng như đã diễn ra, là giáo pháp (sāsana) theo ý nghĩa giáo huấn chúng sanh tùy theo khả năng bằng những lợi ích hiện tại, lợi ích đời sau, và lợi ích tối hậu, chứ không phải là sự sáng tác thi ca. Hạnh kiểm ấy của bậc Đạo Sư, cùng với sự chỉ định về thời gian, nơi chốn, người thuyết, sự việc, và hội chúng, được trình bày ở các nơi đó đó bằng những lời nói nhân duyên tùy theo sự thích hợp. Hoặc là, lời nói nhân duyên được nói ra vì mục đích trình bày tính cách chuẩn mực của giáo pháp bằng cách trình bày tính cách chuẩn mực của bậc Đạo Sư. Và sự trình bày tính cách chuẩn mực ấy của ngài được làm cho sáng tỏ bởi sự trình bày rằng đức Như Lai là bậc tối thượng hơn tất cả chúng sanh nhờ các đức tính đặc biệt qua từ "Bhagavā" (Thế Tôn), và bởi sự trình bày về việc vận dụng các trí như trí biết ý muốn và thiên hướng tiềm ẩn v.v... qua các từ "bậc biết, bậc thấy" v.v... Đây là sự chỉ ra sơ lược về mục đích của lời nói nhân duyên ở đây. Quả thật, ai có khả năng để làm sáng tỏ một cách không sót lại các mục đích của lời nói nhân duyên đã được bậc Giác ngộ theo sau đức Phật, bậc Tạng chủ Chánh pháp, nói ra? Và ở đây có (những bài kệ này):

‘‘Desanāciraṭṭhitatthaṃ, asammosāya bhāsitaṃ;

Saddhāya cāpi nidānaṃ, vedehena yasassinā.

“Lời nói nhân duyên đã được bậc Vedeha, người có danh tiếng, nói ra vì mục đích cho bài thuyết pháp được tồn tại lâu dài, vì mục đích không bị nhầm lẫn, và cũng vì mục đích có đức tin.

Satthusampattiyā ceva, sāsanasampadāya ca;

Tassa pamāṇabhāvassa, dassanatthampi bhāsita’’nti.

Và cũng vì sự thành tựu của bậc Đạo Sư, vì sự thành tựu của giáo pháp, và cũng vì mục đích trình bày tính cách chuẩn mực của giáo pháp ấy, (lời nói nhân duyên) đã được nói ra.”

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya ajjavamaddavasoraccasaddhāsatidhitibuddhikhantivīriyādidhammasamaṅginā sāṭṭhakathe piṭakattaye asaṅgāsaṃhīravisāradañāṇacārinā anekappabhedasakasamayasamayantaragahanajjhogāhinā mahāgaṇinā mahāveyyākaraṇena ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatināmatherena [Pg.217] mahādhammarājādhirājagarunā katāya sādhuvilāsiniyā nāma līnatthapakāsaniyā abbhantaranidānavaṇṇanāya līnatthapakāsanā.

Như vậy là sự làm sáng tỏ các ý nghĩa ẩn tàng trong phần giải thích về nhân duyên nội tại, trong bộ Līnatthapakāsanī tên là Sādhuvilāsinī, một bộ phụ chú giải của Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh, vốn làm sáng tỏ những ý nghĩa tối thượng, vi tế, sâu xa, khó liễu tri, và làm phát sinh sự lanh lợi của trí tuệ trong sạch và rộng lớn; (bộ phụ chú giải này) được thực hiện bởi Trưởng lão có tên là Ñāṇābhivaṃsadhammasenāpati, bậc thầy của vị vua vĩ đại, người vượt trên các vị vua hộ trì Chánh pháp, bậc đại văn phạm, người có nhiều đệ tử, người có thể thâm nhập bằng trí tuệ vào khu rừng rậm của các học thuyết khác nhau của bản tông và ngoại tông, người có trí tuệ trong sáng, không dính mắc, không do dự trong Tam Tạng cùng với Chú giải, và người có đầy đủ các pháp như sự ngay thẳng, nhu hòa, hoan hỷ trong thiện pháp, tín, niệm, định, tuệ, nhẫn, tấn v.v...

Nidānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về nhân duyên đã kết thúc.

5. Evaṃ abbhantaranidānasaṃvaṇṇanaṃ katvā idāni yathānikkhittassa suttassa saṃvaṇṇanaṃ karonto anupubbāvirodhinī saṃvaṇṇanā kamānatikkamanena byākuladosappahāyinī, viññūnañca cittārādhinī, āgatabhāro ca avassaṃ āvahitabboti saṃvaṇṇakassa sampattabhārāvahanena paṇḍitācārasamatikkamābhāvavibhāvinī, tasmā tadāvikaraṇasādhakaṃ saṃvaṇṇanokāsavicāraṇaṃ kātumāha ‘‘idānī’’tiādi. Nikkhittassāti desitassa, ‘‘desanā nikkhepo’’ti hi etaṃ atthato bhinnampi sarūpato ekameva, desanāpi hi desetabbassa sīlādiatthassa veneyyasantānesu nikkhipanato ‘‘nikkhepo’’ti vuccati. Nanu suttameva saṃvaṇṇīyatīti āha ‘‘sā panesā’’tiādi. Idaṃ vuttaṃ hoti – suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā saṃvaṇṇanā ‘‘ayaṃ desanā evaṃsamuṭṭhānā’’ti suttassa sammadeva nidānaparijjhānena tabbaṇṇanāya suviññeyyattā pākaṭā hoti, tasmā tadeva sādhāraṇato paṭhamaṃ vicārayissāmāti. Yā hi sā kathā suttatthasaṃvaṇṇanāpākaṭakārinī, sā sabbāpi saṃvaṇṇakena vattabbā. Tadatthavijānanupāyattā ca sā pariyāyena saṃvaṇṇanāyevāti. Idha pana tasmiṃ vicārite yassā aṭṭhuppattiyā idaṃ suttaṃ nikkhittaṃ, tassā vibhāgavasena ‘‘mamaṃ vā bhikkhave’’tiādinā (dī. ni. 1.5), ‘‘appamattakaṃ kho paneta’’ntiādinā (dī. ni. 1.7), ‘‘atthi bhikkhave’’tiādinā (dī. ni. 1.28) ca vuttānaṃ suttapadesānaṃ saṃvaṇṇanā vuccamānā taṃtaṃanusandhidassanasukhatāya suviññeyyāti daṭṭhabbaṃ. Tattha yathā anekasataanekasahassabhedānipi suttantāni saṃkilesabhāgiyādisāsanapaṭṭhānanayena soḷasavidhabhāvaṃ nātivattanti, evaṃ attajjhāsayādi-sutta-nikkhepavasena catubbidhabhāvanti āha ‘‘cattāro suttanikkhepā’’ti. Nanu saṃsaggabhedopi sambhavati, atha kasmā ‘‘cattāro suttanikkhepā’’ti vuttanti? Saṃsaggabhedassa sabbattha alabbhamānattā. Attajjhāsayassa, hi aṭṭhuppattiyā ca parajjhāsayapucchāvasikehi saddhiṃ saṃsaggabhedo sambhavati. ‘‘Attajjhāsayo [Pg.218] ca parajjhāsayo ca, attajjhāsayo ca pucchāvasiko ca, attajjhāsayo ca parajjhāsayo ca pucchāvasiko ca, aṭṭhuppattiko ca parajjhāsayo ca aṭṭhuppattiko ca pucchāvasiko ca, aṭṭhuppattiko ca parajjhāsayo ca pucchāvasiko cā’’ti ajjhāsayapucchānusandhisabbhāvato. Attajjhāsayaṭṭhuppattīnaṃ pana aññamaññaṃ saṃsaggo natthi, tasmā niravasesaṃ patthāranayena saṃsaggabhedassa alabbhanato evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.

5. Sau khi đã thực hiện phần giải thích về nhân duyên nội tại như vậy, bây giờ, trong khi thực hiện phần giải thích bài kinh đã được trình bày, (ngài nghĩ rằng) một bài chú giải không mâu thuẫn tuần tự, loại bỏ lỗi lộn xộn bằng cách không vượt qua thứ tự, làm hài lòng tâm của người trí, và làm sáng tỏ việc không vượt qua hạnh của bậc hiền trí bằng cách mang gánh nặng đã đến của nhà chú giải, vì "gánh nặng đã đến phải được mang". Do đó, để thực hiện việc khảo sát cơ hội chú giải, vốn là phương tiện làm sáng tỏ điều đó, ngài (chú giải sư) đã nói "idāni" v.v... "Nikkhittassa" có nghĩa là "desitassa" (đã được thuyết giảng). Quả thật, "desanā" (bài thuyết giảng) và "nikkhepo" (sự trình bày), mặc dù khác nhau về nghĩa, nhưng về bản chất là một. Quả thật, bài thuyết giảng cũng được gọi là "nikkhepo" vì nó đặt để ý nghĩa về giới v.v... cần được thuyết giảng vào trong tâm của chúng sanh cần được giáo hóa. "Chẳng phải chỉ có bài kinh được chú giải hay sao?", (để trả lời câu hỏi này) ngài đã nói "sā panesā" v.v... Điều này có nghĩa là: Phần chú giải được nói ra sau khi đã khảo sát sự trình bày của bài kinh sẽ trở nên rõ ràng vì dễ hiểu, nhờ sự quán xét đúng đắn về nhân duyên của bài kinh rằng "bài thuyết giảng này có nguồn gốc như thế này". Do đó, (ý muốn nói là) "chúng ta sẽ khảo sát điều đó trước tiên một cách tổng quát". Quả thật, bất kỳ lời luận giải nào làm cho phần giải thích ý nghĩa kinh được rõ ràng, tất cả lời luận giải đó đều phải được nhà chú giải nói ra. Và vì đó là phương tiện để biết ý nghĩa của kinh, nên theo một cách nói khác, nó chính là sự chú giải. Nhưng ở đây, khi điều đó được khảo sát, phần chú giải các đoạn kinh được nói ra qua các câu "Này các Tỳ khưu, về ta..." v.v..., "Này các Tỳ khưu, điều này chỉ là nhỏ nhặt..." v.v..., và "Này các Tỳ khưu, có những..." v.v..., theo cách phân chia sự kiện (aṭṭhuppatti) mà do đó bài kinh này được trình bày, sẽ trở nên dễ hiểu vì dễ dàng thấy được sự liên kết của từng phần. Cần phải hiểu như vậy. Trong đó, cũng như vô số trăm ngàn bài kinh khác nhau không vượt qua được 16 loại theo phương pháp nền tảng giáo pháp như phần liên quan đến phiền não v.v..., cũng vậy, (chúng) không vượt qua được 4 loại theo cách trình bày kinh như do ý muốn của tự thân v.v... (Do đó) ngài đã nói "có bốn cách trình bày kinh". "Chẳng phải cũng có thể có sự phân loại hỗn hợp hay sao? Vậy tại sao lại nói 'có bốn cách trình bày kinh'?" (Câu trả lời là) vì sự phân loại hỗn hợp không được tìm thấy ở khắp mọi nơi. Quả thật, sự phân loại hỗn hợp có thể xảy ra giữa cách trình bày do ý muốn của tự thân, do sự kiện, với cách trình bày do ý muốn của người khác và do câu hỏi. (Các sự kết hợp là:) "do ý muốn của tự thân và do ý muốn của người khác", "do ý muốn của tự thân và do câu hỏi", "do ý muốn của tự thân, do ý muốn của người khác, và do câu hỏi", "do sự kiện và do ý muốn của người khác", "do sự kiện và do câu hỏi", "do sự kiện, do ý muốn của người khác, và do câu hỏi", vì có sự tồn tại của mối liên kết giữa ý muốn và câu hỏi. Tuy nhiên, không có sự hỗn hợp lẫn nhau giữa cách trình bày do ý muốn của tự thân và do sự kiện. Do đó, cần phải hiểu rằng (ngài) đã nói như vậy vì sự phân loại hỗn hợp không được tìm thấy một cách trọn vẹn theo cách trình bày chi tiết.

Atha vā aṭṭhuppattiyā attajjhāsayenapi siyā saṃsaggabhedo, tadantogadhattā pana saṃsaggavasena vuttānaṃ sesanikkhepānaṃ mūlanikkhepeyeva sandhāya ‘‘cattāro suttanikkhepā’’ti vuttaṃ. Imasmiṃ pana atthavikappe yathārahaṃ ekakadukatikacatukavasena sāsanapaṭṭhānanayena suttanikkhepā vattabbāti nayamattaṃ dassetīti veditabbaṃ. Tatrāyaṃ vacanattho – nikkhipanaṃ kathanaṃ nikkhepo, suttassa nikkhepo suttanikkhepo, suttadesanāti attho. Nikkhipīyatīti vā nikkhepo, suttameva nikkhepo suttanikkhepo. Attano ajjhāsayo attajjhāsayo, so assa atthi kāraṇavasenāti attajjhāsayo, attano ajjhāsayo vā etassa yathāvuttanayenāti attajjhāsayo. Parajjhāsayepi eseva nayo. Pucchāya vaso pucchāvaso, so etassa atthi yathāvuttanayenāti pucchāvasiko. Araṇīyato avagantabbato attho vuccati suttadesanāya vatthu, tassa uppatti atthuppatti, sā eva aṭṭhuppatti ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā, sā etassa atthi vuttanayenāti aṭṭhuppattiko. Apica nikkhipīyati suttametenāti nikkhepo, attajjhāsayādisuttadesanākāraṇameva. Etasmiṃ pana atthavikappe attano ajjhāsayo attajjhāsayo. Paresaṃ ajjhāsayo parajjhāsayo. Pucchīyatīti pucchā, pucchitabbo attho. Tassā pucchāya vasena pavattaṃ dhammapaṭiggāhakānaṃ vacanaṃ pucchāvasikaṃ. Tadeva nikkhepasaddāpekkhāya pulliṅgavasena vuttaṃ ‘‘pucchāvasiko’’ti. Vuttanayena aṭṭhuppattiyeva aṭṭhuppattikoti evaṃ attho daṭṭhabbo.

Hay, sự phân loại hỗn hợp có thể có cùng với sự khởi sanh của câu chuyện và ý hướng của chính mình. Tuy nhiên, vì các cách trình bày còn lại được nói theo cách hỗn hợp đã được bao gồm trong đó, nên đã được nói rằng “có bốn cách trình bày kinh” khi đề cập đến các cách trình bày gốc. Tuy nhiên, trong trường hợp giải thích ý nghĩa này, nên biết rằng (ngài Chú giải) chỉ trình bày phương pháp, vì các cách trình bày kinh nên được nói theo phương pháp thiết lập giáo pháp theo cách một, hai, ba, và bốn tùy theo trường hợp. Ở đây, đây là ý nghĩa của từ: nikkhepa là sự trình bày, sự nói; suttanikkhepa là sự trình bày kinh, nghĩa là sự thuyết giảng kinh. Hoặc, nikkhepa là cái được trình bày; kinh chính là nikkhepa, (do đó) suttanikkhepa. Ý hướng của chính mình là attajjhāsayo; nó (cách trình bày kinh) có ý hướng đó (của chính mình) làm nguyên nhân, do đó là attajjhāsayo; hoặc, cách trình bày kinh này có ý hướng của chính mình theo cách đã nói, do đó là attajjhāsayo. Phương pháp này cũng tương tự trong trường hợp parajjhāsaya. Sự phụ thuộc vào câu hỏi là pucchāvaso; cách trình bày kinh này có điều đó (sự phụ thuộc vào câu hỏi) theo cách đã nói, do đó là pucchāvasiko. Attha (nguyên nhân) được gọi là nền tảng của việc thuyết giảng kinh, vì nó cần được biết, cần được hiểu; sự khởi sanh của nó (nguyên nhân) là atthuppatti; chính nó là aṭṭhuppatti sau khi đổi ttha thành ṭṭha; cách trình bày kinh này có điều đó (sự khởi sanh của câu chuyện) theo cách đã nói, do đó là aṭṭhuppattiko. Hơn nữa, nikkhepa là cái mà kinh được trình bày bởi nó, (nó) chính là nguyên nhân của việc thuyết giảng kinh như ý hướng của chính mình, v.v. Tuy nhiên, trong trường hợp giải thích ý nghĩa này, ý hướng của chính mình là attajjhāsayo. Ý hướng của người khác là parajjhāsayo. Pucchā là cái được hỏi, nghĩa là điều cần được hỏi. Lời nói dành cho những người tiếp nhận Pháp, diễn ra do câu hỏi đó, là pucchāvasikaṃ. Chính từ đó, liên quan đến từ nikkhepa, đã được nói ở giống đực là pucchāvasiko. Theo cách đã nói, chính aṭṭhuppatti (được gọi là) aṭṭhuppattiko. Ý nghĩa nên được hiểu như vậy.

Ettha ca paresaṃ indriyaparipākādikāraṇaṃ nirapekkhitvā attano ajjhāsayeneva dhammatantiṭhapanatthaṃ pavattitadesanattā attajjhāsayassa visuṃ nikkhepabhāvo yutto. Teneva vakkhati ‘‘attano ajjhāsayeneva [Pg.219] kathetī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.5). Parajjhāsayapucchāvasikānaṃ pana paresaṃ ajjhāsayapucchānaṃ desanānimittabhūtānaṃ uppattiyaṃ pavattattā kathaṃ aṭṭhuppattike anavarodho siyā, pucchāvasikaṭṭhuppattikānaṃ vā parajjhāsayānurodhena pavattitadesanattā kathaṃ parajjhāsaye anavarodho siyāti na codetabbametaṃ. Paresañhi abhinīhāraparipucchādivinimuttasseva suttadesanākāraṇuppādassa aṭṭhuppattivasena gahitattā parajjhāsayapucchāvasikānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tathā hi dhammadāyādasuttādīnaṃ (ma. ni. 1.29) āmisuppādādidesanānimittaṃ ‘‘aṭṭhuppattī’’ti vuccati. Paresaṃ pucchaṃ vinā ajjhāsayameva nimittaṃ katvā desito parajjhāsayo. Pucchāvasena desito pucchāvasikoti pākaṭovāyamattho.

Và ở đây, việc attajjhāsaya là một cách trình bày riêng biệt là hợp lý, vì sự thuyết giảng được thực hiện chỉ do ý hướng của chính mình để thiết lập dòng chảy của Pháp, không quan tâm đến nguyên nhân như sự chín muồi của các căn của người khác. Chính vì thế, sẽ được nói rằng: “Ngài nói chỉ do ý hướng của chính mình”. Tuy nhiên, đối với parajjhāsaya và pucchāvasika, vì chúng diễn ra khi có sự khởi sanh của ý hướng và câu hỏi của người khác, vốn là dấu hiệu cho sự thuyết giảng, làm sao chúng không được bao gồm trong aṭṭhuppattika? Hoặc, đối với pucchāvasika và aṭṭhuppattika, vì sự thuyết giảng được thực hiện theo ý hướng của người khác, làm sao chúng không được bao gồm trong parajjhāsaya? – điều này không nên bị chất vấn. Bởi vì sự khởi sanh của nguyên nhân thuyết giảng kinh, vốn thoát khỏi sự hướng tâm, câu hỏi, v.v., của người khác, được xem là aṭṭhuppatti, nên parajjhāsaya và pucchāvasika được xem xét riêng biệt. Thật vậy, dấu hiệu cho sự thuyết giảng như sự khởi sanh của vật chất, v.v., của các kinh như Dhammadāyādasutta được gọi là aṭṭhuppatti. (Bài pháp) được thuyết giảng bằng cách lấy chính ý hướng (của người khác) làm dấu hiệu, không có câu hỏi của người khác, là parajjhāsayo. (Bài pháp) được thuyết giảng do câu hỏi là pucchāvasiko. Ý nghĩa này thực sự rõ ràng.

Anajjhiṭṭhoti pucchādinā anajjhesito ayācito, attano ajjhāsayeneva katheti dhammatantiṭhapanatthanti adhippāyo. Hāroti āvaḷi yathā ‘‘muttāhāro’’ti, sveva hārako, sammappadhānasuttantānaṃ hārako tathā. Anupubbena hi saṃyuttake niddiṭṭhānaṃ sammappadhānapaṭisaṃyuttānaṃ suttantānaṃ āvaḷi ‘‘sammappadhānasuttantahārako’’ti vuccati, tathā iddhipādahārakādi. Iddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgasuttantahārakoti pubbapadesu parapadalopo, dvandagabbhasamāso vā eso, peyyālaniddeso vā. Tesanti yathāvuttasuttānaṃ.

Anajjhiṭṭho có nghĩa là: không được thỉnh cầu, không được yêu cầu qua câu hỏi, v.v., Ngài nói chỉ do ý hướng của chính mình để thiết lập dòng chảy của Pháp. Hāro là một chuỗi, như trong muttāhāro (chuỗi ngọc trai); chính nó là hārako; tương tự, hārako của các kinh về Chánh Cần. Thật vậy, một chuỗi các kinh liên quan đến Chánh Cần, được chỉ ra tuần tự trong Tương Ưng Bộ, được gọi là sammappadhānasuttantahārako; tương tự, iddhipādahāraka, v.v. Trong Iddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgasuttantahārako, sự lược bỏ của từ sau trong các từ trước nên được hiểu; hoặc đây là một hợp từ dvanda ẩn; hoặc là một chỉ dẫn rút gọn. Tesaṃ có nghĩa là “của các kinh đã được nói đến”.

Paripakkāti pariṇatā. Vimuttiparipācanīyāti arahattaphalaṃ paripācentā saddhindriyādayo dhammā. Khayeti khayanatthaṃ, khayakāraṇabhūtāya vā dhammadesanāya. Ajjhāsayanti adhimuttiṃ. Khantinti diṭṭhinijjhānakkhantiṃ. Mananti cittaṃ. Abhinīhāranti paṇidhānaṃ. Bujjhanabhāvanti bujjhanasabhāvaṃ, bujjhanākāraṃ vā. Avekkhitvāti paccavekkhitvā, apekkhitvā vā.

Paripakkā là chín muồi. Vimuttiparipācanīyā là các pháp như tín căn, v.v., làm cho quả A-la-hán chín muồi. Khaye là vì mục đích đoạn tận; hoặc, cho bài pháp vốn là nguyên nhân của sự đoạn tận. Ajjhāsayaṃ là sự quyết tâm. Khantiṃ là sự kham nhẫn trong việc quán xét bằng trí tuệ. Manaṃ là tâm. Abhinīhāraṃ là sự nguyện ước. Bujjhanabhāvaṃ là bản chất của sự giác ngộ; hoặc, phương cách của sự giác ngộ. Avekkhitvā là sau khi xem xét; hoặc, sau khi quan sát.

Cattāro vaṇṇāti cattāri kulāni, cattāro vā rūpādipamāṇā sattā. Mahārājānoti cattāro mahārājāno devā. Vuccanti kiṃ, pañcupādānakkhandhā kinti attho.

Cattāro vaṇṇā là bốn giai cấp; hoặc, bốn chúng sanh có sắc, v.v., làm thước đo. Mahārājāno là bốn vị trời Đại Vương. Ý nghĩa là: “Cái gì được gọi là...?” “Năm uẩn thủ là gì?”.

Kasmāti āha ‘‘aṭṭhuppattiyaṃ hī’’tiādi. Vaṇṇāvaṇṇeti nimitte bhummaṃ, vaṇṇasaddena cettha ‘‘acchariyaṃ āvuso’’tiādinā (dī. ni. 1.4) bhikkhusaṅghena vuttopi vaṇṇo saṅgahito. Tampi hi aṭṭhuppattiṃ katvā ‘‘atthi bhikkhave aññe [Pg.220] dhammā’’tiādinā (dī. ni. 1.28) upari desanaṃ ārabhissati. Tadeva vivarati ‘‘ācariyo’’tiādinā. ‘‘Mamaṃ vā bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyu’’nti imissā desanāya brahmadattena vuttaṃ vaṇṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā desitattā āha ‘‘antevāsī vaṇṇa’’nti. Idāni pāḷiyā sambandhaṃ dassetuṃ ‘‘itī’’tiādi vuttaṃ. Desanākusaloti ‘‘imissā aṭṭhuppattiyā ayaṃ desanā sambhavatī’’ti desanāya kusalo, etena pakaraṇānuguṇaṃ bhagavato thomanamakāsi. Esā hi saṃvaṇṇanakānaṃ pakati, yadidaṃ tattha tattha pakaraṇādhigataguṇena bhagavato thomanā. Vā-saddo cettha upamānasamuccayasaṃsayavacanavossaggapadapūraṇasadisavikappādīsu bahūsvatthesu dissati. Tathā hesa ‘‘paṇḍitovāpi tena so’’tiādīsu upamāne dissati, sadisabhāveti attho. ‘‘Taṃ vāpi dhīrā muniṃ pavedayantī’’tiādīsu (su. ni.213) samuccaye. ‘‘Ke vā ime kassa vā’’tiādīsu (pārā. 296) saṃsaye. ‘‘Ayaṃ vā (ayañca) (dī. ni. 1.181) imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbabālo sabbamūḷho’’tiādīsu (dī. ni. 1.181) vacanavossagge. ‘‘Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.154) padapūraṇe. ‘‘Madhuṃ vā maññati bālo, yāva pāpaṃ na paccatī’’tiādīsu (dha. pa. 69) sadise. ‘‘Ye hi keci bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.170; saṃ. ni. 5.1092) vikappe. Idhāpi vikappeyeva. Mama vā dhammassa vā saṅghassa vāti vividhā visuṃ vikappanassa jotakattāti āha ‘‘vā-saddo vikappanattho’’ti. Para-saddo pana attheva aññattho ‘‘ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.64; ma. ni. 1.281; 2.337; mahāva. 7, 8) atthi adhikattho ‘‘indriyaparopariyatta’’ntiādīsu (vibha. 814; a. ni. 10.21; ma. ni. 1.148; paṭi. ma. 1.68; 1.111) atthi pacchābhāgattho ‘‘parato āgamissatī’’tiādīsu. Atthi paccanīkattho ‘‘uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā’’tiādīsu (dī. ni. 2.168; saṃ. ni. 5.822; a. ni. 8.70; udā. 51) idhāpi paccanīkatthoti dasseti ‘‘paṭiviruddhā sattā’’ti iminā. Sāsanassa paccanīkabhūtā paccatthikā sattāti attho. Ta-saddo pareti vuttamatthaṃ avaṇṇabhāsanakiriyāvisiṭṭhaṃ parāmasatīti vuttaṃ ‘‘ye avaṇṇaṃ vadanti, tesū’’ti.

Vì sao? (Vị Chú giải) đã nói: ‘aṭṭhuppattiyaṃ hī’ v.v... Trong câu ‘vaṇṇāvaṇṇe’, biến cách thứ bảy được dùng với ý nghĩa là nguyên nhân. Và ở đây, với từ ‘vaṇṇa’, lời tán thán do chư Tăng nói ra như ‘acchariyaṃ āvuso’ v.v... (dī. ni. 1.4) cũng được bao gồm. Bởi vì, sau khi lấy cả lời tán thán ấy làm nhân duyên khởi sanh, ở phần sau, (Đức Thế Tôn) sẽ bắt đầu bài thuyết pháp với câu ‘atthi bhikkhave aññe dhammā’ v.v... (dī. ni. 1.28). Ngài giải thích rõ chính điều ấy bằng câu ‘ācariyo’ v.v... Đối với bài thuyết pháp ‘Mamaṃ vā bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ’, vì được thuyết giảng sau khi lấy lời tán thán do Brahmadatta nói ra làm nhân duyên khởi sanh, nên (vị Chú giải) đã nói là ‘antevāsī vaṇṇaṃ’ (lời tán thán của người đệ tử). Bây giờ, để chỉ ra sự liên kết với Pāḷi, câu ‘iti’ v.v... đã được nói đến. ‘Desanākusalo’ có nghĩa là bậc thiện xảo trong việc thuyết pháp vì ‘bài pháp này có thể có được là do nhân duyên khởi sanh này’; bằng cách này, ngài đã tán thán Đức Thế Tôn với một phẩm chất phù hợp với bộ luận. Bởi vì đây là thông lệ của các nhà sớ giải, đó là việc tán thán Đức Thế Tôn ở nhiều nơi bằng những phẩm chất được rút ra từ bộ luận. Và ở đây, từ ‘vā’ được thấy trong nhiều ý nghĩa như: so sánh, liên hợp, nghi vấn, bỏ qua lời nói, điền khuyết, tương tự, và phân biệt lựa chọn, v.v... Thật vậy, nó được thấy với ý nghĩa so sánh trong các câu như ‘paṇḍitovāpi tena so’, nghĩa là trong ý nghĩa tương tự. Trong ý nghĩa liên hợp ở các câu như ‘Taṃ vāpi dhīrā muniṃ pavedayanti’ (su. ni. 213). Trong ý nghĩa nghi vấn ở các câu như ‘Ke vā ime kassa vā’ (pārā. 296). Trong ý nghĩa bỏ qua lời nói ở các câu như ‘Ayaṃ vā (ayañca) (dī. ni. 1.181) imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbabālo sabbamūḷho’ (dī. ni. 1.181). Trong ý nghĩa điền khuyết ở các câu như ‘Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’ (saṃ. ni. 2.154). Trong ý nghĩa tương tự ở các câu như ‘Madhuṃ vā maññati bālo, yāva pāpaṃ na paccatī’ (dha. pa. 69). Trong ý nghĩa phân biệt lựa chọn ở các câu như ‘Ye hi keci bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā’ (ma. ni. 1.170; saṃ. ni. 5.1092). Ở đây cũng vậy, nó chỉ có ý nghĩa phân biệt lựa chọn. Bởi vì nó biểu thị sự phân biệt lựa chọn đa dạng và riêng biệt như ‘của ta, hoặc của Pháp, hoặc của Tăng’, nên ngài đã nói ‘vā-saddo vikappanattho’ (từ vā có ý nghĩa phân biệt lựa chọn). Mặt khác, từ ‘para’ có ý nghĩa là ‘khác’ trong các câu như ‘ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyuṃ’ (dī. ni. 2.64; ma. ni. 1.281; 2.337; mahāva. 7, 8); có ý nghĩa là ‘vượt trội’ trong các câu như ‘indriyaparopariyattaṃ’ (vibha. 814; a. ni. 10.21; ma. ni. 1.148; paṭi. ma. 1.68; 1.111); có ý nghĩa là ‘phần sau’ trong các câu như ‘parato āgamissati’. Có ý nghĩa là ‘đối nghịch’ trong các câu như ‘uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā’ (dī. ni. 2.168; saṃ. ni. 5.822; a. ni. 8.70; udā. 51). Ở đây cũng vậy, ngài chỉ ra rằng nó có ý nghĩa ‘đối nghịch’ bằng câu ‘paṭiviruddhā sattā’. Nghĩa là: những chúng sanh trở thành kẻ đối nghịch với giáo pháp là những kẻ thù địch. Từ ‘ta’ đề cập đến ý nghĩa đã được nói trong từ ‘pare’, một ý nghĩa được đặc tả bởi hành động nói lời phỉ báng; điều này được nói đến qua câu ‘ye avaṇṇaṃ vadanti, tesū’ (đối với những người nói lời phỉ báng).

Nanu [Pg.221] tesaṃ āghāto natthi guṇamahattattā, atha kasmā evaṃ vuttanti codanālesaṃ dassetvā tadapaneti ‘‘kiñcāpī’’tiādinā. Kiñcāpi natthi, atha kho tathāpīti attho. Īdisesupīti ettha pi-saddo sambhāvanattho, tena ratanattayanimittampi akusalacittaṃ na uppādetabbaṃ, pageva vaṭṭāmisalokāmisanimittanti sambhāveti. Pariyattidhammoyeva saddhammanayanaṭṭhena nettīti dhammanetti. Āhanatīti ābhuso ghaṭṭeti, hiṃsati vā, vibādhati, upatāpeti cāti attho. Katthaci ‘‘etthā’’ti pāṭho dissati, so pacchālikhito porāṇapāṭhānugatāya ṭīkāya virodhattā, atthayuttiyā ca abhāvato. Yadipi domanassādayo ca āhananti, kopeyeva panāyaṃ niruḷhoti dasseti ‘‘kopassetaṃ adhivacana’’nti iminā. Avayavatthañhi dassetvā tattha pariyāyena atthaṃ dassento evamāha. Adhivacananti ca adhikicca pavattaṃ vacanaṃ, pasiddhaṃ vā vacanaṃ, nāmanti attho. Evamitaresupi. Ettha ca sabhāvadhammato aññassa kattuabhāvajotanatthaṃ ‘‘āhanatī’’ti kattutthe āghātasaddaṃ dasseti. Āhanati etena, āhananamattaṃ vā āghātoti karaṇabhāvatthāpi sambhavantiyeva. ‘‘Appatītā’’ti etassattho ‘‘atuṭṭhā asomanassikā’’ti vutto, idaṃ pana pākaṭapariyāyena apaccayasaddassa nibbacanadassanaṃ, tammukhena pana na pacceti tenāti appaccayoti kātabbaṃ. Abhirādhayatīti sādhayati. Etthāti etesu tīsu padesu. Dvīhīti āghātaanabhiraddhipadehi. Ekenāti apaccayapadena. Ettakesu gahitesu taṃsampayuttā aggahitā siyuṃ, na ca sakkā tepi aggahituṃ ekuppādādisabhāvattāti codanaṃ visodhetuṃ ‘‘tesa’’ntiādi vuttaṃ, tesanti yathāvuttānaṃ saṅkhārakkhandhavedanākkhandhekadesānaṃ. Sesānanti saññāviññāṇāvasiṭṭhasaṅkhārakkhandhekadesānaṃ. Karaṇanti uppādanaṃ. Āghātādīnañhi pavattiyā paccayasamavāyanaṃ idha ‘‘karaṇa’’nti vuttaṃ, taṃ pana atthato uppādanameva. Tadanuppādanañhi sandhāya pāḷiyaṃ ‘‘na karaṇīyā’’ti vuttaṃ. Paṭikkhittameva yathārahaṃ ekuppādanirodhārammaṇavatthubhāvato.

Chẳng phải các vị ấy không có hiềm hận do vì đức hạnh vĩ đại hay sao, vậy tại sao lại nói như thế? Sau khi chỉ ra lời chất vấn sơ lược như vậy, ngài loại bỏ điều ấy bằng câu bắt đầu là “kiñcāpi”. Dầu cho không có, tuy nhiên vẫn vậy, đó là ý nghĩa. Ở đây trong câu “īdisesupi”, pi-sadda có nghĩa là tán thán, do đó ngài tán thán rằng: “Tâm bất thiện có Tam Bảo làm đối tượng cũng không nên được làm cho sanh khởi, huống nữa là (tâm bất thiện) có vật dục của vòng luân hồi và vật dục của thế gian làm đối tượng.” Chỉ riêng Pháp học được gọi là netti (sự dẫn dắt) do có ý nghĩa dẫn dắt đến Chánh pháp, vì thế gọi là dhammanetti. Āhanati có nghĩa là va chạm mạnh, hoặc làm tổn hại, làm khốn khổ, và làm cho phiền não. Ở một vài nơi, thấy có bài đọc là “etthā”, bài đọc ấy được viết về sau này do vì trái ngược với bản sớ giải theo bài đọc xưa và do vì không có sự hợp lý về ý nghĩa. Dầu cho các pháp như ưu sầu v.v... cũng có sự va chạm, nhưng từ āghāta này chỉ thông dụng trong trường hợp sân hận, ngài chỉ ra điều này bằng câu “đây là tên gọi khác của sân hận”. Bởi vì sau khi chỉ ra ý nghĩa thành phần, ngài đã nói như vậy trong khi chỉ ra ý nghĩa theo cách dùng từ đồng nghĩa ở đó. Và adhivacana có nghĩa là lời nói phát sanh do nương vào, hoặc là lời nói nổi tiếng, là tên gọi. Tương tự trong các trường hợp khác. Và ở đây, để làm sáng tỏ việc không có tác nhân nào khác ngoài pháp tự tánh, ngài chỉ ra từ āghāta trong ý nghĩa tác nhân bằng từ “āhanati”. Nó va chạm bằng cái ấy, hoặc chỉ sự va chạm là āghāta, như vậy các ý nghĩa về công cụ cách và thể trạng cách cũng có thể có. Ý nghĩa của từ “appatītā” này được nói là “không hài lòng, không hoan hỷ”, tuy nhiên đây là sự chỉ ra ngữ nguyên của từ apaccaya theo cách dùng từ đồng nghĩa rõ ràng, nhưng phải được thực hiện theo cách ấy rằng: na pacceti tenāti appaccayo. Abhirādhayati có nghĩa là làm cho thành tựu. Ettha có nghĩa là trong ba từ này. Dvīhi có nghĩa là bằng các từ āghāta và anabhiraddhi. Ekena có nghĩa là bằng từ apaccaya. Khi chỉ có chừng ấy được đề cập, các pháp tương ưng với chúng có thể không được đề cập, và cũng không thể không đề cập đến chúng do vì có cùng sự sanh khởi v.v... Để làm trong sạch lời chất vấn, ngài đã nói câu bắt đầu là “tesaṃ”. Tesaṃ có nghĩa là của một phần hành uẩn và thọ uẩn đã được nói đến. Sesānaṃ có nghĩa là của một phần hành uẩn còn lại ngoài tưởng và thức. Karaṇaṃ có nghĩa là sự làm cho sanh khởi. Bởi vì sự hội đủ các duyên cho sự phát sanh của các pháp như hiềm hận v.v... ở đây được gọi là “karaṇa”, nhưng về mặt ý nghĩa thì đó chính là sự làm cho sanh khởi. Bởi vì nhắm đến việc không làm cho điều đó sanh khởi mà trong Pāḷi đã nói là “na karaṇīyā”. (Các pháp tương ưng) chắc chắn bị loại bỏ một cách tương xứng do vì có cùng sự sanh, diệt, đối tượng, và vật nương.

Tatthāti tasmiṃ manopadose. ‘‘Tesu avaṇṇabhāsakesū’’ti iminā ādhāratthe bhummaṃ dasseti. Nimittatthe, bhāvalakkhaṇe vā etaṃ bhummanti āha ‘‘tasmiṃ vā avaṇṇe’’ti. Na hi aguṇo, nindā vā kopadomanassānaṃ ādhāro sambhavati tabbhāsakāyattattā tesaṃ. Assathāti [Pg.222] sattamiyā rūpaṃ ce-saddayogena parikappanavisayattāti dasseti ‘‘bhaveyyāthā’’ti iminā. ‘‘Bhaveyyātha ce, yadi bhaveyyāthā’ti ca vadanto ‘yathākkamaṃ pubbāparayogino ete saddā’ti ñāpetī’’ti vadanti. ‘‘Kupitā kopena anattamanā domanassenā’’ti iminā ‘‘evaṃ paṭhamena nayenā’’tiādinā vuttavacanaṃ atthantarābhāvadassanena samattheti. ‘‘Tumhāka’’nti iminā samānattho ‘‘tumha’’nti eko saddo ‘‘amhāka’’nti iminā samānattho ‘‘amha’’nti saddo viya yathā ‘‘tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti (jā. 1.93) āha ‘‘tumhākaṃyevā’’ti. Atthavasā liṅgavipariyāyoti katvā ‘‘tāya ca anattamanatāyā’’ti vuttaṃ. ‘‘Antarāyo’’ti vutte samaṇadhammavisesānanti atthassa pakaraṇato viññāyamānattā, viññāyamānatthassa ca saddassa payoge kāmacārattā ‘‘paṭhamajjhānādīnaṃ antarāyo’’ti vuttaṃ. Ettha ca ‘‘antarāyo’’ti idaṃ manopadosassa akaraṇīyatāya kāraṇavacanaṃ. Yasmā tumhākameva tena kopādinā paṭhamajjhānādīnamantarāyo bhaveyya, tasmā te kopādipariyāyena vuttā āghātādayo na karaṇīyāti adhippāyo, tena ‘‘nāhaṃ sabbaññū’’ti issarabhāvena tumhe tato nivāremi, atha kho imināva kāraṇenāti dasseti. Taṃ pana kāraṇavacanaṃ yasmā ādīnavavibhāvanaṃ hoti, tasmā ‘‘ādīnavaṃ dassento’’ti heṭṭhā vuttanti daṭṭhabbaṃ.

Tattha có nghĩa là trong sự làm ô uế ý đó. Bằng câu “tesu avaṇṇabhāsakesu”, ngài chỉ ra vị trí cách trong ý nghĩa nơi chốn. Đây là vị trí cách trong ý nghĩa nguyên nhân, hoặc trong ý nghĩa đặc điểm của hành động, vì thế ngài nói “tasmiṃ vā avaṇṇe”. Bởi vì sự không có đức hạnh, hoặc sự chê bai không thể là nơi nương tựa của sân hận và ưu sầu do vì chúng phụ thuộc vào người nói ra điều ấy. Assatha là hình thức của thất cách do có đối tượng là sự giả định vì được kết hợp với ce-sadda, ngài chỉ ra điều này bằng từ “bhaveyyātha”. Các vị thầy nói rằng: “Trong khi nói ‘bhaveyyātha ce, yadi bhaveyyāthā’, ngài đã cho biết rằng: ‘Các từ này theo thứ tự được kết hợp ở trước và sau.’” Bằng câu “kupitā kopena anattamanā domanassena”, ngài làm cho vững chắc lời đã được nói bằng câu bắt đầu là “evaṃ paṭhamena nayena” bằng cách chỉ ra sự không có ý nghĩa khác. Từ “tumhaṃ” là một từ đồng nghĩa với từ “tumhākaṃ”, giống như từ “amhaṃ” đồng nghĩa với từ “amhākaṃ”, ví như trong câu “tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare”, vì thế ngài nói “tumhākaṃyeva”. Do vì sự chuyển đổi giới tính theo sức mạnh của ý nghĩa, nên đã được nói là “tāya ca anattamanatāya”. Khi nói “antarāyo”, do vì ý nghĩa “của các pháp đặc biệt của sa-môn” được hiểu theo văn cảnh, và do vì sự tùy ý trong việc sử dụng từ có ý nghĩa được hiểu, nên đã được nói là “paṭhamajjhānādīnaṃ antarāyo”. Và ở đây, từ “antarāyo” này là lời nói về nguyên nhân cho việc không nên làm ô uế ý. Bởi vì chính các ngươi do sân hận v.v... ấy mà có thể có sự trở ngại cho các thiền định ban đầu v.v..., do đó các pháp như hiềm hận v.v... đã được nói bằng các từ đồng nghĩa với sân hận không nên được thực hiện, đó là chủ ý. Do đó, ngài chỉ ra rằng: “Ta không ngăn cản các ngươi khỏi điều đó với tư cách là người có quyền lực rằng ‘Ta là bậc Toàn Tri’, mà Ta ngăn cản chỉ vì nguyên nhân này.” Tuy nhiên, do vì lời nói về nguyên nhân đó là sự phân tích về sự nguy hại, do đó cần phải hiểu rằng ở dưới đã nói là “ādīnavaṃ dassento”.

So pana manopadoso na kevalaṃ kālantarabhāvinoyeva hitasukhassa antarāyakaro, atha kho taṅkhaṇapavattanārahassapi hitasukhassa antarāyakaroti manopadose ādīnavaṃ daḷhataraṃ katvā dassetuṃ ‘‘api nū’’tiādimāhātipi sambandho vattabbo. Paresanti ye attato aññe, tesanti attho, na pana ‘‘pare avaṇṇaṃ bhāseyyu’’ntiādīsu viya paṭiviruddhasattānanti āha ‘‘yesaṃ kesañcī’’ti. Tadevatthaṃ samattheti ‘‘kupito hī’’tiādinā. Pāḷiyaṃ subhāsitadubbhāsitavacanajānanampi tadatthajānaneneva siddhanti āha ‘‘subhāsitadubbhāsitassa attha’’nti.

Hơn nữa, sự làm ô uế ý đó không chỉ gây trở ngại cho lợi ích và hạnh phúc sẽ có trong tương lai, mà còn gây trở ngại cho lợi ích và hạnh phúc xứng đáng phát sanh ngay trong khoảnh khắc đó, vì thế để chỉ ra sự nguy hại trong sự làm ô uế ý một cách chắc chắn hơn, ngài đã nói câu bắt đầu là “api nu”, sự liên kết như vậy cũng được nói đến. Paresaṃ có nghĩa là của những người khác với bản thân, đó là ý nghĩa, chứ không phải của những chúng sanh đối nghịch như trong các câu bắt đầu là “pare avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ”, vì thế ngài nói “yesaṃ kesañci”. Ngài làm cho vững chắc chính ý nghĩa đó bằng câu bắt đầu là “kupito hi”. Trong Pāḷi, việc biết lời nói tốt và lời nói xấu cũng được thành tựu chỉ bằng việc biết ý nghĩa của chúng, vì thế ngài nói “subhāsitadubbhāsitassa atthaṃ”.

Andhaṃtamanti andhabhāvakaraṃ tamaṃ, ativiya vā tamaṃ. Yaṃ naraṃ sahate abhibhavati, tassa andhatamanti sambandho. Yanti vā bhummatthe paccattavacanaṃ, yasmiṃ kāle sahate, tadā andhatamaṃ hotīti attho[Pg.223], kāraṇaniddeso vā, yena kāraṇena sahate, tena andhatamanti. Evaṃ sati yaṃtaṃ-saddānaṃ niccasambandhattā ‘‘yadā’’ti ajjhāharitabbaṃ. Kiriyāparāmasanaṃ vā etaṃ, ‘‘kodho sahate’’ti yadetaṃ kodhassa abhibhavanaṃ vuttaṃ, etaṃ andhatamanti. Tato ca kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passatīti yojetabbaṃ. Atthaṃ dhammanti pāḷiatthaṃ, pāḷidhammañca. Cittappakopanoti cittassa pakatibhāvavijahanena padūsako. Antaratoti abbhantarato, cittato vā kodhavasena bhayaṃ jātaṃ. Nti tathāsabhāvaṃ kodhaṃ, kodhassa vā anatthajananādippakāraṃ.

Andhaṃtamanti có nghĩa là bóng tối làm cho mù lòa, hoặc là bóng tối cực độ. Điều này áp đảo, chế ngự người nào, đối với người ấy có sự liên quan là andhatamaṃ (bóng tối dày đặc). Hoặc ‘yaṃ’ là danh từ ở chủ cách mang ý nghĩa của vị trí cách (bhummarthe), có nghĩa là: ‘vào lúc nào nó chế ngự, lúc ấy có bóng tối dày đặc’. Hoặc là sự chỉ định về nguyên nhân (kāraṇaniddeso), có nghĩa là: ‘do nguyên nhân nào nó chế ngự, do nguyên nhân ấy có bóng tối dày đặc’. Trong trường hợp này, do các từ ‘yaṃ’ và ‘taṃ’ luôn có sự liên quan với nhau, nên cần phải thêm vào từ ‘yadā’. Hoặc đây là sự ám chỉ đến hành động (kiriyāparāmasanaṃ), có nghĩa là: ‘sự chế ngự của sân hận được nói đến trong câu “sân hận chế ngự”, chính điều đó là bóng tối dày đặc’. Do đó, cần phải được kết hợp rằng: ‘người sân hận không biết ý nghĩa, người sân hận không thấy Pháp’. Atthaṃ dhammaṃ có nghĩa là ý nghĩa của Pāli và Pháp Pāli. Cittappakopano có nghĩa là kẻ làm hư hoại tâm bằng cách từ bỏ trạng thái tự nhiên của nó. Antarato có nghĩa là từ bên trong, hoặc nỗi sợ hãi phát sinh từ tâm do sức mạnh của sân hận. Nti có nghĩa là cơn giận có bản chất như vậy, hoặc là cách thức của sân hận trong việc tạo ra điều bất lợi, v.v.

Sabbatthāpīti sabbesupi paṭhamadutiyatatiyanayesu. ‘‘Avaṇṇe paṭipajjitabbākāra’’nti adhikāro. Avaṇṇabhāsakānamavisayattā ‘‘tatrā’’ti padassa tasmiṃ avaṇṇeti atthova dassito. Abhūtanti kattubhūtaṃ vacanaṃ, yaṃ vacanaṃ abhūtaṃ hotīti attho. Abhūtatoti pana abhūtatākiriyāva bhāvappadhānattā, bhāvalopattā cāti dasseti ‘‘abhūtabhāvenevā’’ti iminā. ‘‘Itipeta’’ntiādi nibbeṭhanākāranidassananti dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Tatrāti tasmiṃ vacane. Yojanāti adhippāyapayojanā. Tuṇhīti abhāsanatthe nipāto, bhāvanapuṃsako cesa. ‘‘Itipetaṃ abhūta’’nti vatvā ‘‘yaṃ tumhehī’’tiādinā tadatthaṃ vivarati. Imināpīti pi-saddena anekavidhaṃ kāraṇaṃ sampiṇḍeti. Kāraṇasarūpamāha ‘‘sabbaññuyevā’’tiādinā. Eva-saddo tīsupi padesu yojetabbo, sabbaññubhāvato na asabbaññū, svākkhātattā na durakkhāto, suppaṭipannattā na duppaṭipannoti imināpi kāraṇena nibbeṭhetabbanti vuttaṃ hoti. ‘‘Kasmā pana sabbaññū’’tiādipaṭicodanāyapi taṃkāraṇadassanena nibbeṭhetabbamevāti āha ‘‘tatra idañcidañca kāraṇa’’nti. Tatrāti tesu sabbaññutādīsu. Idañca idañca kāraṇanti anekavidhena kāraṇānukāraṇaṃ dassetvā ‘‘na sabbaññū’’tiādivacanaṃ nibbeṭhetabbanti attho. Tatridaṃ kāraṇaṃ – sabbaññū eva amhākaṃ satthā aviparītadhammadesanattā. Svākkhāto eva dhammo ekantaniyyānikattā. Suppaṭipanno eva saṅgho saṃkilesarahitattāti. Kāraṇānukāraṇadassanampettha asabbaññutādivacana-nibbeṭhanameva tathādassanassa tesampi kāraṇabhāvatoti daṭṭhabbaṃ. Kāraṇakāraṇampi hi ‘‘kāraṇa’’ntveva vuccati, patiṭṭhānapatiṭṭhānampi ‘‘patiṭṭhāna’’ntveva yathā ‘‘tiṇehi bhattaṃ [Pg.224] siniddhaṃ, pāsāde dhammamajjhāyatī’’ti. Dutiyaṃ padanti ‘‘ataccha’’nti padaṃ. Paṭhamassa padassāti ‘‘abhūta’’nti padassa. Catutthanti ‘‘na ca panetaṃ amhesu saṃvijjatī’’ti padaṃ. Tatiyassāti ‘‘natthi cetaṃ amhesū’’ti padassa. Vividhamekattheyeva pavattaṃ vacanaṃ vivacanaṃ, tadeva vevacanaṃ, vacananti vā attho saddena vacanīyattā ‘‘bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttama’’ntiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 1.1 ma. ni. aṭṭha. 1.1; a. ni. 1.rūpādivaggavaṇṇanā; pārā. aṭṭha. 1.1) viya. Nānāsabhāvato vigataṃ vacanaṃ yassāti vevacanaṃ vuttanayena, pariyāyavacananti attho.

Sabbatthāpi có nghĩa là trong tất cả các phương pháp thứ nhất, thứ hai, và thứ ba. ‘Avaṇṇe paṭipajjitabbākāraṃ’ là tiêu đề. Do không phải là lĩnh vực của những người nói lời chê bai, ý nghĩa của từ ‘tatrā’ được chỉ ra là ‘trong lời chê bai ấy’. Abhūtaṃ là một từ ở vai trò chủ từ (kattubhūtaṃ), có nghĩa là ‘lời nói nào không có thật’. Còn abhūtato, điều này được chỉ ra bằng cụm từ ‘abhūtabhāveneva’ rằng chính hành động không có thật (abhūtatākiriyā) được ngụ ý, do sự nổi bật của trạng thái (bhāvappadhānattā) và sự lược bỏ của từ chỉ trạng thái (bhāvalopattā). Để chỉ ra rằng câu bắt đầu bằng ‘Itipetaṃ’ là sự minh họa cho cách thức phản bác, câu bắt đầu bằng ‘kathaṃ’ đã được nói đến. Tatrā có nghĩa là ‘trong lời nói ấy’. Yojanā có nghĩa là sự kết hợp ý định và mục đích. Tuṇhī là một bất biến từ (nipāta) mang ý nghĩa không nói, và nó thuộc trung tính chỉ trạng thái (bhāvanapuṃsako). Sau khi nói ‘Itipetaṃ abhūtaṃ’, ngài giải thích ý nghĩa của nó bằng câu bắt đầu bằng ‘yaṃ tumhehi’. Trong ‘imināpi’, từ ‘pi’ tổng hợp nhiều loại lý do. Ngài nói về bản chất của lý do bằng câu bắt đầu bằng ‘sabbaññuyeva’. Từ ‘eva’ nên được kết hợp với cả ba thuật ngữ: do là bậc Toàn Tri nên không phải không toàn tri, do (Pháp) được khéo thuyết nên không phải được thuyết một cách tồi tệ, do (Tăng) thực hành tốt nên không phải thực hành một cách tồi tệ; do lý do này, cần phải phản bác, đó là điều được nói đến. Ngài nói ‘tatra idañcidañca kāraṇaṃ’ để chỉ ra rằng ngay cả đối với sự phản bác bắt đầu bằng ‘Tại sao lại là bậc Toàn Tri?’, cũng cần phải phản bác bằng cách chỉ ra lý do đó. Tatrā có nghĩa là trong những điều như là sự toàn tri, v.v. Idañca idañca kāraṇaṃ có nghĩa là sau khi chỉ ra nguyên nhân và nguyên nhân phụ (kāraṇānukāraṇaṃ) bằng nhiều cách khác nhau, lời nói bắt đầu bằng ‘na sabbaññū’ cần phải được phản bác. Đây là lý do: Bậc Đạo Sư của chúng ta chính là bậc Toàn Tri vì Ngài thuyết giảng Pháp không sai lệch. Pháp chính là được khéo thuyết vì nó chắc chắn đưa đến sự giải thoát. Tăng đoàn chính là thực hành tốt vì các vị không còn phiền não. Việc chỉ ra nguyên nhân và nguyên nhân phụ ở đây cũng chính là sự phản bác lời nói về việc không toàn tri, v.v., vì việc chỉ ra như vậy cũng là nguyên nhân của những điều đó; điều này cần được hiểu như vậy. Vì nguyên nhân của nguyên nhân cũng được gọi là ‘nguyên nhân’, và nền tảng của nền tảng cũng được gọi là ‘nền tảng’, ví như trong câu ‘cơm dẻo nhờ cỏ’ và ‘ngài tụng kinh trong lâu đài’. Thuật ngữ thứ hai là thuật ngữ ‘atacchaṃ’. Của thuật ngữ thứ nhất có nghĩa là của thuật ngữ ‘abhūtaṃ’. Thuật ngữ thứ tư là thuật ngữ ‘na ca panetaṃ amhesu saṃvijjatī’. Của thuật ngữ thứ ba có nghĩa là của thuật ngữ ‘natthi cetaṃ amhesū’. Một từ được dùng theo nhiều cách khác nhau chỉ trong một ý nghĩa là vivacanaṃ, và chính nó là vevacanaṃ. Hoặc vacanaṃ có nghĩa là ý nghĩa, vì nó được biểu thị bằng từ, giống như trong các câu ‘bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ’. Vevacanaṃ là từ mà ý nghĩa của nó không có các bản chất khác nhau, theo cách đã nói; có nghĩa là từ đồng nghĩa (pariyāyavacanaṃ).

Etthāha – kasmā panettha pariyāyavacanaṃ vuttaṃ, nanu ekekapadavaseneva adhippeto attho siddho, evaṃ siddhe sati kimete tena pariyāyavacanena. Tadetañhi ganthagāravādianekadosakaraṃ, yadi ca taṃ vattabbaṃ siyā, tadeva vuttaṃ assa, na tadaññanti? Vuccate – desanākāle, hi āyatiñca kassaci kathañci tadatthapaṭivedhanatthaṃ pariyāyavacanaṃ vuttaṃ. Desanāpaṭiggāhakesu hi yo tesaṃ pariyāyavacanānaṃ yaṃ pubbe saṅketaṃ karoti ‘‘idamimassatthassa vacana’’nti, tassa teneva tadatthapaṭivedho hoti. Apica tasmiṃ khaṇe vikkhittacittānaṃ aññavihitānaṃ vipariyāyānaṃ aññena pariyāyena tadatthāvabodhanatthampi pariyāyavacanaṃ vuttaṃ. Yañhi ye na suṇanti, tapparihāyanavasena tesaṃ sabbathā paripuṇṇassa yathāvuttassa atthassa anavabodho siyā, pariyāyavacane pana vutte tabbasena paripuṇṇamatthāvabodho hoti. Atha vā mandabuddhīnaṃ punappunaṃ tadatthalakkhaṇena asammohanatthaṃ pariyāyavacanaṃ vuttaṃ. Mandabuddhīnañhi ekeneva padena ekatthassa sallakkhaṇena sammoho hoti, anekena pariyāyena pana ekatthassa sallakkhaṇena tathāsammoho na hoti anekappavattinimittena ekattheyeva pavattasaddena yathādhippetassa atthassa nicchitattā.

Ở đây có người hỏi: Tại sao ở đây lại dùng từ đồng nghĩa (pariyāyavacanaṃ)? Chẳng phải ý nghĩa mong muốn đã được thành tựu chỉ bằng một từ duy nhất sao? Khi đã thành tựựu như vậy, những từ đồng nghĩa này có ích lợi gì? Vì điều này gây ra nhiều lỗi, như làm cho kinh văn trở nên nặng nề. Và nếu điều đó cần phải được nói, thì chính điều đó đã được nói, chứ không phải điều gì khác? Câu trả lời được đưa ra: Từ đồng nghĩa được nói ra để cho một người nào đó, bằng cách nào đó, vào lúc thuyết giảng hoặc trong tương lai, có thể thấu hiểu được ý nghĩa đó. Vì trong số những người tiếp nhận lời dạy, người nào đã có quy ước từ trước rằng ‘từ này có ý nghĩa này’, thì đối với người đó, sự thấu hiểu ý nghĩa sẽ xảy ra chính nhờ từ đó. Hơn nữa, từ đồng nghĩa cũng được nói ra để cho những người có tâm tán loạn, những người chú ý đến việc khác, những người có nhận thức sai lầm vào lúc đó, có thể hiểu được ý nghĩa qua một từ đồng nghĩa khác. Vì những gì họ không nghe được, do sự thiếu sót đó, họ có thể không hiểu được ý nghĩa đầy đủ như đã được nói; nhưng khi một từ đồng nghĩa được nói ra, nhờ đó mà sự hiểu biết đầy đủ về ý nghĩa sẽ xảy ra. Hoặc là, từ đồng nghĩa được nói ra để những người có trí tuệ chậm lụt không bị nhầm lẫn khi ghi nhận ý nghĩa đó nhiều lần. Vì đối với những người có trí tuệ chậm lụt, sự nhầm lẫn xảy ra khi ghi nhận một ý nghĩa chỉ bằng một từ duy nhất. Nhưng khi ghi nhận một ý nghĩa bằng nhiều từ đồng nghĩa, sự nhầm lẫn như vậy không xảy ra, vì ý nghĩa mong muốn đã được xác định bởi một từ được dùng chỉ trong một ý nghĩa nhưng có nhiều dấu hiệu khởi nguồn (pavattinimitta).

Aparo nayo – ‘‘anekepi atthā samānabyañjanā hontī’’ti yā atthantaraparikappanā siyā, tassā parivajjanatthampi pariyāyavacanaṃ vuttanti veditabbaṃ. Anekesampi hi atthānaṃ ekapadavacanīyatāvasena samānabyañjanattā yathāvuttassa padassa ‘‘ayamattho nu kho adhippeto, udāhu ayamatthovā’’ti pavattaṃ sotūnamatthantaraparikappanaṃ vevacanaṃ aññamaññaṃ bhedakavasena parivajjeti. Vuttañca –

Một phương pháp khác: Nên hiểu rằng lời nói đồng nghĩa (pariyāyavacana) được nói ra cũng là vì mục đích tránh sự suy diễn về ý nghĩa khác mà sự suy diễn ấy có thể khởi lên rằng: ‘Nhiều ý nghĩa cũng có cùng một văn tự (từ ngữ)’. Thật vậy, vì nhiều ý nghĩa có cùng văn tự do năng lực được diễn đạt bằng một từ, nên từ đồng nghĩa (vevacana) loại trừ được sự suy diễn về ý nghĩa khác của người nghe vốn khởi lên đối với từ đã được nói đến rằng: ‘Có phải ý nghĩa này được chủ ý đến chăng, hay là chỉ có ý nghĩa này được chủ ý đến chăng?’ do năng lực phân biệt lẫn nhau. Và đã được nói rằng:

‘‘Nekatthavuttiyā [Pg.225] saddo, na visesatthañāpako;

Pariyāyena yutto tu, pariyāyo ca bhedako’’ti.

‘Từ ngữ có nhiều nghĩa, không làm cho biết ý nghĩa đặc biệt; nhưng khi được kết hợp với từ đồng nghĩa (pariyāya), (nó) làm cho biết ý nghĩa đặc biệt, và từ đồng nghĩa chính là cái phân biệt’.

Aparo nayo – anaññassāpi pariyāyavacanassa vacane anekāhi tāhi tāhi nāmapaññattīhi tesaṃ tesaṃ atthānaṃ paññāpanatthampi pariyāyavacanaṃ vattabbaṃ hoti. Tathā hi pariyāyavacane vutte ‘‘imassatthassa idamidampi nāma’’nti sotūnaṃ anekadhā nāmapaññattivijānanaṃ. Tato ca taṃtaṃpaññattikosallaṃ hoti seyyathāpi nighaṇṭusatthe paricayataṃ. Apica dhammakathikānaṃ tantiatthupanibandhanaparāvabodhanānaṃ sukhasiddhiyāpi pariyāyavacanaṃ. Tabbacanena hi dhammadesakānaṃ tantiatthassa attano citte upanibandhanena ṭhapanena paresaṃ sotūnamavabodhanaṃ sukhasiddhaṃ hoti. Atha vā sammāsambuddhassa attano dhammaniruttipaṭisambhidāsampattiyā vibhāvanatthaṃ, veneyyānañca tattha bījavāpanatthaṃ pariyāyavacanaṃ bhagavā niddisati. Tadasampattikassa hi tathāvacanaṃ na sambhavati. Tena ca pariyāyavacanena yathāsutena tassaṃ dhammaniruttipaṭisambhidāsampattiyaṃ tapparicaraṇena, tadaññasucaritasamupabrūhanena ca puññasaṅkhātassa bījassa vapanaṃ sambhavati. Ko hi īdisāya sampattiyā viññāyamānāya tadetaṃ nābhipattheyyāti, kiṃ vā bahunā. Yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā sammāsambuddho yathā sabbasmiṃ atthe appaṭihatañāṇacāro, tathā sabbasmiṃ saddavohāreti ekampi atthaṃ anekehi pariyāyehi bodheti, natthi tattha dandhāyitattaṃ vitthāritattaṃ, nāpi dhammadesanāya hāni, āveṇiko cāyaṃ buddhadhammo. Sabbaññutaññāṇassa hi suppaṭividitabhāvena paṭisambhidāñāṇehi viya tenapi ñāṇena atthe, dhamme, niruttiyā ca appaṭihatavuttitāya buddhalīḷāya ekampi atthaṃ anekehi pariyāyehi bodheti, na pana tasmiṃ saddavohāre, tathābodhane vā mandabhāvo sammābodhanassa sādhanattā, na ca tena atthassa vitthārabhāvo ekassevatthassa desetabbassa subbijānanakāraṇattā, nāpi tabbacanena dhammadesanāhāni tassa desanāsampattibhāvato. Tasmā sātthakaṃ pariyāyavacanaṃ, na cāpi taṃ ganthagāravādianekadosakaranti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ panetaṃ vuttaṃ ‘‘yadi ca taṃ vattabbaṃ siyā, tadeva vuttaṃ assa, na tadañña’’nti, tampi na yuttaṃ payojanantarasambhavato. Tadeva hi avatvā tadaññassa vacanena desanākkhaṇe samāhitacittānampi sammadeva paṭiggaṇhantānaṃ taṃtaṃpadantogadhapavattinimittamārabbha [Pg.226] tadatthādhigamo hoti, itarathā tasmiṃyeva pade punappunaṃ vutte tesaṃ tadatthānadhigatatā siyāti. Honti cettha –

Một phương pháp khác: Khi có việc nói ra từ đồng nghĩa không phải là khác, lời nói đồng nghĩa nên được nói ra cũng là vì mục đích làm cho biết những ý nghĩa đó đó bằng nhiều danh xưng chế định đó đó. Thật vậy, khi lời nói đồng nghĩa được nói ra, sự biết về danh xưng chế định của người nghe có nhiều cách rằng: ‘Ý nghĩa này cũng có tên này tên này’. Và từ đó, có sự thiện xảo về chế định đó đó, giống như người đã quen thuộc với từ điển Nighaṇḍu. Hơn nữa, lời nói đồng nghĩa cũng là để thành tựu một cách dễ dàng cho các vị pháp sư, những người thấu triệt và liên kết ý nghĩa của văn bản Pāli. Thật vậy, nhờ lời nói đó, việc làm cho người nghe khác hiểu được trở nên thành tựu dễ dàng, bằng cách liên kết và đặt ý nghĩa của văn bản Pāli vào trong tâm của chính mình. Hoặc là, đức Thế Tôn chỉ ra lời nói đồng nghĩa để biểu thị sự thành tựu về Dhamma-paṭisambhidā và Nirutti-paṭisambhidā của chính đức Chánh Đẳng Giác, và để gieo hạt giống (thiện pháp) nơi các chúng sanh cần được giáo hóa. Thật vậy, đối với người không thành tựu điều đó, lời nói như vậy không thể xảy ra. Và nhờ lời nói đồng nghĩa đó như đã được nghe, trong sự thành tựu về Dhamma-paṭisambhidā và Nirutti-paṭisambhidā ấy, bằng cách thực hành theo đó và bằng cách vun bồi các thiện hạnh khác, việc gieo hạt giống được gọi là phước báu có thể xảy ra. Thật vậy, ai lại không mong muốn điều này khi biết được sự thành tựu như vậy? Hoặc nói nhiều để làm gì? Do đã khéo thâm nhập yếu tố pháp nào, như thế nào trí tuệ của đức Chánh Đẳng Giác vận hành không bị trở ngại trong tất cả ý nghĩa, cũng như vậy trong tất cả cách dùng từ ngữ, nên Ngài làm cho hiểu một ý nghĩa bằng nhiều từ đồng nghĩa. Ở đó không có sự chậm chạp, không có sự rườm rà, cũng không có sự tổn giảm của bài pháp, và đây là pháp đặc thù của chư Phật. Thật vậy, do sự khéo thâm nhập của trí tuệ Toàn Giác, giống như (Ngài làm cho hiểu) bằng các trí tuệ Phân Tích, Ngài cũng làm cho hiểu một ý nghĩa bằng nhiều từ đồng nghĩa với trí tuệ đó, với sự vận hành không bị trở ngại trong ý nghĩa, trong pháp, và trong từ ngữ, bằng phong thái của một vị Phật. Tuy nhiên, trong cách dùng từ ngữ đó, hoặc trong việc làm cho hiểu như vậy, không có sự chậm chạp, vì đó là phương tiện để giác ngộ đúng đắn; và do đó, không có sự mở rộng ý nghĩa, vì đó là nguyên nhân để biết rõ một ý nghĩa duy nhất cần được thuyết giảng; cũng không có sự tổn giảm của bài pháp do lời nói đó, vì đó là sự thành tựu của bài thuyết giảng. Do đó, lời nói đồng nghĩa là có ích, và cũng không phải nó gây ra nhiều lỗi lầm như làm cho kinh điển trở nên nặng nề, nên được thấy như vậy. Hơn nữa, điều đã được nói rằng: ‘Nếu điều đó nên được nói, thì chính điều đó đã được nói, chứ không phải điều khác’, điều đó cũng không hợp lý, vì có thể có mục đích khác. Thật vậy, không nói chính từ đó mà nói từ khác, thì vào lúc thuyết giảng, đối với cả những người có tâm định tĩnh và những người tiếp nhận một cách đúng đắn, sự liễu tri ý nghĩa đó xảy ra bằng cách nương vào dấu hiệu diễn ra bên trong từ ngữ đó đó; nếu không, khi chính từ đó được nói đi nói lại, họ có thể sẽ không liễu tri được ý nghĩa đó. Và ở đây có những câu kệ này:

‘‘Yena kenaci atthassa, bodhāya aññasaddato;

Vikkhittakamanānampi, pariyāyakathā katā.

‘Để làm cho hiểu ý nghĩa bằng một từ khác, thay vì bằng bất cứ từ nào (đã được nói), bài nói đồng nghĩa đã được thực hiện, ngay cả đối với những người có tâm tán loạn.’

Mandānañca amūḷhatthaṃ, atthantaranisedhayā;

Taṃtaṃnāmaniruḷhatthaṃ, pariyāyakathā katā.

‘Và để những người chậm trí không mê mờ, để ngăn chặn ý nghĩa khác, để làm cho rõ ràng trong danh xưng đó đó, bài nói đồng nghĩa đã được thực hiện.’

Desakānaṃ sukaratthaṃ, tantiatthāvabodhane;

Dhammaniruttibodhatthaṃ, pariyāyakathā katā.

‘Để các vị thuyết giảng được dễ dàng trong việc liễu tri ý nghĩa của văn bản Pāli, để liễu tri Dhamma và Nirutti, bài nói đồng nghĩa đã được thực hiện.’

Veneyyānaṃ tattha bījavāpanatthañca attano;

Dhammadhātuyā līḷāya, pariyāyakathā katā.

‘Và để gieo hạt giống nơi các chúng sanh cần giáo hóa trong đó, và để thể hiện phong thái qua yếu tố pháp của chính mình, bài nói đồng nghĩa đã được thực hiện.’

Tadeva tu avatvāna, tadaññehi pabodhanaṃ;

Sammāpaṭiggaṇhantānaṃ, atthādhigamāya kata’’nti.

‘Tuy nhiên, không nói lại chính từ đó, việc làm cho hiểu bằng những từ khác đã được thực hiện, để những người tiếp nhận đúng đắn có thể liễu tri ý nghĩa.’

Idaṃ pana nibbeṭhanaṃ īdiseyeva, na sabbattha kātabbanti dassento ‘‘idañcā’’tiādimāha. Tattha avaṇṇeyevāti kāraṇapatirūpaṃ vatvā, avatvā vā dosapatiṭṭhāpanavasena nindāya eva. Na sabbatthāti na kevalaṃ akkosanakhuṃsanavambhanādīsu sabbattha nibbeṭhanaṃ kātabbanti attho. Tadevatthaṃ ‘‘yadi hī’’tiādinā pākaṭaṃ karoti. ‘‘Sāsaṅkanīyo hotī’’ti vuttaṃ tathānibbeṭhetabbatāya kāraṇameva ‘‘tasmā’’ti paṭiniddisati. ‘‘Oṭṭhosī’’tiādi ‘‘na sabbatthā’’ti etassa vivaraṇaṃ. Jātināmagottakammasippaābādha liṅga kilesa āpatti akkosanasaṅkhātehi dasahi akkosavatthūhi. Adhivāsanameva khanti, na diṭṭhinijjhānakkhamanādayoti adhivāsanakhanti.

Tuy nhiên, để chỉ ra rằng sự giải thích này chỉ nên được thực hiện trong trường hợp như vậy, không phải ở mọi nơi, (vị Chú giải) đã nói ‘idañca’ v.v... Trong đó, ‘avaṇṇeyeva’ (chỉ trong điều không đáng tán thán) có nghĩa là chỉ trong sự khiển trách bằng cách xác lập lỗi lầm, dù nói hay không nói một lý do tương tự. ‘Na sabbattha’ (không phải ở mọi nơi) có nghĩa là sự giải thích không nên được thực hiện ở mọi nơi, không chỉ trong việc mắng nhiếc, lăng mạ, khinh miệt v.v... (Ngài) làm cho rõ ràng chính ý nghĩa đó bằng câu ‘yadi hi’ (vì nếu) v.v... Điều được nói là ‘trở nên đáng nghi ngờ’, Ngài chỉ ra lại lý do tại sao nên giải thích như vậy bằng từ ‘tasmā’ (do đó). ‘Oṭṭhosi’ (ngươi là con lạc đà) v.v... là sự giải thích cho ‘na sabbattha’. Bằng mười sự việc mắng nhiếc được gọi là: dòng dõi, tên, họ, nghề nghiệp, tài nghệ, bệnh tật, tướng mạo, phiền não, tội lỗi, và sự mắng nhiếc. Chỉ có sự chịu đựng mới là kham nhẫn, không phải là sự chấp nhận sau khi quán xét bằng trí tuệ v.v... (Do đó, có) sự kham nhẫn bằng cách chịu đựng.

6. Evaṃ avaṇṇabhūmiyā saṃvaṇṇanaṃ katvā idāni vaṇṇabhūmiyāpi saṃvaṇṇanaṃ kātumāha ‘‘eva’’ntiādi. Tattha avaṇṇabhūmiyanti avaṇṇappakāsanaṭṭhāne. Tādilakkhaṇanti ettha ‘‘pañcahākārehi tādī iṭṭhāniṭṭhe tādī, cattāvīti tādī, tiṇṇāvīti tādī, muttāvīti tādī, taṃniddesā tādī’’ti (mahāni. 38) niddesanayena pañcasu atthesu idha paṭhamenatthena tādī. Tatrāyaṃ niddeso –

6. Như vậy, sau khi đã giải thích về phần bất tán thán, bây giờ để giải thích về phần tán thán, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘evaṃ’. Trong đó, ‘avaṇṇabhūmiyaṃ’ có nghĩa là ở nơi trình bày điều không tán thán. Trong từ ‘tādilakkhaṇaṃ’, theo phương pháp của Niddesa (Mahāni. 38) rằng: ‘Vị ấy là tādī (như vậy) theo năm cách: vị ấy là tādī đối với điều khả ái và không khả ái; vị ấy là tādī vì đã từ bỏ; vị ấy là tādī vì đã vượt qua; vị ấy là tādī vì đã giải thoát; vị ấy là tādī do sự chỉ dẫn đó’, trong năm ý nghĩa ấy, ở đây vị ấy là tādī theo ý nghĩa đầu tiên. Trong đó, đây là sự chỉ dẫn –

Kathaṃ arahā iṭṭhāniṭṭhe tādī, arahā lābhepi tādī, alābhepi tādī, yasepi, ayasepi, pasaṃsāyapi, nindāyapi, sukhepi[Pg.227], dukkhepi tādī, ekañce bāhaṃ gandhena limpeyyuṃ, ekañce bāhaṃ vāsiyā taccheyyuṃ, amusmiṃ natthi rāgo, amusmiṃ natthi paṭigho, anunayapaṭighavippahīno ugghāṭinigghāṭivītivatto, anurodhavirodhasamatikkanto, evaṃ arahā iṭṭhāniṭṭhe tādīti (mahāni. 38).

Làm thế nào bậc A-la-hán là tādī đối với điều khả ái và không khả ái? Bậc A-la-hán là tādī cả khi được lợi, cả khi không được lợi, cả khi có danh, cả khi không có danh, cả khi được tán dương, cả khi bị chỉ trích, cả khi được an lạc, cả khi bị đau khổ. Nếu người ta thoa một cánh tay của vị ấy bằng hương thơm, và nếu người ta đẽo một cánh tay của vị ấy bằng cái rìu, thì đối với việc này không có tham ái, đối với việc kia không có sân hận. Vị ấy đã từ bỏ thiên vị và ác cảm, đã phá vỡ, đã gỡ bỏ, đã vượt qua, đã vượt lên trên sự thuận theo và chống đối. Như vậy, bậc A-la-hán là tādī đối với điều khả ái và không khả ái (Mahāni. 38).

Vacanattho pana tamiva dissatīti tādī, iṭṭhamiva aniṭṭhampi passatīti attho. Tassa lakkhaṇaṃ tādilakkhaṇaṃ, iṭṭhāniṭṭhesu samapekkhanasabhāvo. Atha vā tamiva dissate tādī, so eva sabhāvo, tadeva lakkhaṇaṃ tādilakkhaṇanti. Vaṇṇabhūmiyaṃ tādilakkhaṇaṃ dassetunti sambandho. Para-saddo aññattheti āha ‘‘ye kecī’’tiādi. Ānandanti bhusaṃ pamodanti taṃsamaṅgino sattā etenāti ānandasaddassa karaṇatthataṃ dasseti. Sobhanamano sumano, cittaṃ, sobhanaṃ vā mano yassāti sumano, taṃsamaṅgīpuggalo. Nanu ca cittavācakabhāve sati cetasikasukhassa bhāvatthatā yuttā, puggalavācakabhāve pana cittameva bhāvattho siyā, na cetasikasukhaṃ, sumanasaddassa dabbanimittaṃ pati pavattattā yathā ‘‘daṇḍittaṃ sikhitta’’ntiādīti? Saccametaṃ dabbe apekkhite, idha pana tadanapekkhitvā tena dabbena yuttaṃ mūlanimittabhūtaṃ cetasikasukhameva apekkhitvā sumanasaddo pavatto, tasmā etthāpi cetasikasukhameva bhāvattho sambhavati, tenāha ‘‘cetasikasukhassetaṃ adhivacana’’nti. Etena hi vacanena tadaññacetasikānampi cittapaṭibaddhattā, cittakiriyattā ca yathāsambhavaṃ somanassabhāvo āpajjatīti codanaṃ nāpajjateva ruḷhisaddattā tassa yathā ‘‘paṅkaja’’nti pariharati. Ubbilayatīti ubbilaṃ, bhindati purimāvatthāya visesaṃ āpajjatīti attho. Tadeva ubbilāvitaṃ paccayantarāgamādivasena. Uddhaṃ palavatīti vā ubbilāvitaṃ akārānaṃ ikāraṃ, ākārañca katvā, cittameva ‘‘cetaso’’ti vuttattā. Taddhite pana siddhe taṃ abyatirittaṃ tasmiṃ pade vacanīyassa sāmaññabhāvato, tassa vā saddassa nāmapadattā, tasmā kassāti sambandhīvisesānuyoge ‘‘cetaso’’ti vuttanti dassetuṃ ‘‘kassā’’tiādi vuttaṃ. Esa nayo īdisesu. Yāya uppannāya kāyacittaṃ vātapūritabhastā viya uddhumāyanākārappattaṃ hoti tassā gehasitāya odagyapītiyā etaṃ adhivacananti sarūpaṃ dasseti ‘‘uddhaccāvahāyā’’tiādinā. Uddhaccāvahāyāti uddhatabhāvāvahāya. Uppilāpeti [Pg.228] cittaṃ uppilāvitaṃ karotīti ubbilāpanā, sā eva pīti, tassā. Khandhavasena dhammavisesattaṃ āha ‘‘idhāpī’’tiādinā. Avaṇṇabhūmimapekkhāya api-saddo ‘‘ayampi pārājiko’’tiādīsu (pārā. 1.89, 91, 167, 171, 195, 197) viya, idha ca kiñcāpi tesaṃ bhikkhūnaṃ ubbilāvitameva natthi, atha kho āyatiṃ kulaputtānaṃ edisesupi ṭhānesu akusaluppattiṃ paṭisedhento dhammanettiṃ ṭhapetīti. Dvīhi padehi saṅkhārakkhandho, ekena vedanākkhandho vuttoti etthāpi ‘‘tesaṃ vasena sesānaṃ sampayuttadhammānaṃ karaṇaṃ paṭikkhittamevā’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena sakkā viññātunti na vuttaṃ. ‘‘Pi-saddo sambhāvanattho’’tiādinā vuttanayena cettha attho yathāsambhavaṃ veditabbo.

Về phần ngữ nguyên thì: ‘thấy nó như vậy’ nên là tādī, nghĩa là ‘thấy điều không khả ái cũng như điều khả ái’. Đặc tính của vị ấy là đặc tính tādī, tức là có trạng thái nhìn một cách bình đẳng đối với điều khả ái và không khả ái. Hoặc là, ‘được thấy như vậy’ là tādī, chính là trạng thái đó, chính đó là đặc tính, đặc tính tādī. Mối liên hệ là: ‘để chỉ ra đặc tính tādī trong phần tán thán’. Từ ‘para’ có nghĩa là ‘khác’, nên ngài nói câu bắt đầu bằng ‘ye keci’. ‘Ānandanti’ có nghĩa là ‘họ vui mừng, họ hết sức hoan hỷ’; ‘các chúng sanh có được điều đó vui mừng nhờ vào điều này’, như vậy ngài chỉ ra ý nghĩa công cụ cách của từ ‘ānanda’. ‘Tâm tốt đẹp là sumana’, tức là tâm; hoặc ‘người có tâm tốt đẹp là sumana’, tức là người có được điều đó. Phải chăng khi (sumana) là từ chỉ tâm, thì việc (somanassa) có ý nghĩa trừu tượng là lạc của tâm sở là hợp lý; nhưng khi là từ chỉ người, thì chính tâm phải là ý nghĩa trừu tượng, chứ không phải lạc của tâm sở, vì từ ‘sumana’ được dùng dựa trên một thực thể, giống như ‘daṇḍittaṃ’ (trạng thái của người có gậy), ‘sikhittaṃ’ (trạng thái của người có búi tóc) v.v...? Điều đó đúng khi xét đến thực thể, nhưng ở đây, không xét đến thực thể đó, mà chỉ xét đến chính lạc của tâm sở, là nguyên nhân căn bản liên quan đến thực thể đó, từ ‘sumana’ được sử dụng. Do đó, ở đây cũng vậy, chính lạc của tâm sở có thể là ý nghĩa trừu tượng. Vì thế, ngài nói: ‘đây là tên gọi của lạc thuộc tâm sở’. Bằng lời nói này, sự chất vấn rằng: ‘trạng thái hỷ lạc cũng có thể xảy ra đối với các tâm sở khác ngoài lạc đó, vì chúng cũng liên quan đến tâm và là hoạt động của tâm, tùy theo khả năng’ không thể xảy ra, vì đó là một từ quy ước (ruḷhisadda), giống như ‘paṅkaja’ (hoa sen), ngài bác bỏ như vậy. ‘Nó nổi lên’ nên là ‘ubbilaṃ’, nghĩa là nó phá vỡ trạng thái trước đó và đạt đến một trạng thái đặc biệt. Chính điều đó là ‘ubbilāvitaṃ’ do sự xuất hiện của các duyên khác v.v. Hoặc ‘nó trôi nổi lên trên’ là ‘ubbilāvitaṃ’, sau khi biến các âm ‘a’ thành ‘i’ và ‘ā’, vì chính tâm được gọi là ‘cetaso’. Nhưng khi hậu tố taddhita được hình thành, nó không rõ ràng, vì ý nghĩa được biểu thị trong từ đó có tính chất chung chung, hoặc vì từ đó là một danh từ. Do đó, khi có câu hỏi về mối quan hệ đặc biệt ‘của cái gì?’, để chỉ ra rằng ‘của tâm’ đã được nói, câu bắt đầu bằng ‘kassā’ đã được nói. Đây là phương pháp trong những trường hợp như vậy. Khi hỷ nào sanh khởi, thân và tâm đạt đến trạng thái phồng lên như cái bễ chứa đầy gió, đây là tên gọi của hỷ đó, là hỷ phấn khích (odagya-pīti) dựa vào gia đình, ngài chỉ ra bản chất bằng câu bắt đầu bằng ‘uddhaccāvahāya’. ‘Uddhaccāvahāya’ nghĩa là ‘mang lại trạng thái trạo cử’. ‘Nó làm cho tâm nổi lên, làm cho tâm trôi nổi’ nên là ‘ubbilāpanā’, đó chính là hỷ, của hỷ đó. Ngài nói về tính chất đặc biệt của pháp theo phương diện uẩn bằng câu bắt đầu bằng ‘idhāpi’. Từ ‘api’ được dùng để so sánh với phần bất tán thán, giống như trong các trường hợp ‘vị này cũng phạm tội pārājika’ v.v. (pārā. 1.89, 91, 167, 171, 195, 197). Và ở đây, mặc dù các vị tỳ khưu đó không có sự phấn khích, tuy nhiên, trong tương lai, để ngăn chặn sự phát sinh của bất thiện trong những trường hợp như vậy đối với các thiện nam tử, ngài đã thiết lập phương pháp của Pháp. ‘Hành uẩn được nói bằng hai từ, thọ uẩn được nói bằng một từ’; ở đây cũng vậy, vì có thể hiểu theo phương pháp đã được nói trong Chú giải rằng: ‘việc tạo ra các pháp tương ưng còn lại thông qua chúng đã bị bác bỏ’, nên điều đó không được nói ở đây. Và ý nghĩa ở đây nên được hiểu tùy theo khả năng theo phương pháp đã được nói bắt đầu bằng ‘từ pi có ý nghĩa tán dương’.

Tumhaṃyevassa tena antarāyoti etthāpi ‘‘antarāyo’’ti idaṃ ‘‘ubbilāvitattassa akaraṇīyatākāraṇavacana’’tiādinā heṭṭhā avaṇṇapakkhe amhehi vuttanayānusārena attho daṭṭhabbo. Ettha ca ‘‘ānandino ubbilāvitā’’ti dīpitaṃ pītimeva gahetvā ‘‘tena ubbilāvitattenā’’ti vacanaṃ somanassarahitāya pītiyā abhāvato tabbacaneneva ‘‘sumanā’’ti dīpitaṃ somanassampi siddhamevāti katvā vuttaṃ. Atha vā somanassassa antarāyakaratā pākaṭā, na tathā pītiyāti evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kasmā panetanti yathāvuttaṃ atthaṃ avibhāgato manasi katvā codeti. Ācariyo ‘‘sacca’’nti tamatthaṃ paṭijānitvā ‘‘taṃ panā’’tiādinā vibhajjabyākaraṇavasena pariharati.

Trong câu ‘tumhaṃ yevassa tena antarāyo’ cũng vậy, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp đã được chúng tôi nói ở dưới trong phần bất tán thán, bắt đầu bằng câu ‘lời này ‘antarāyo’ là lời nói về lý do không nên có trạng thái phấn khích’. Và ở đây, lời nói ‘tena ubbilāvitattena’ đã được nói ra sau khi chỉ lấy hỷ được chỉ ra bởi câu ‘ānandino ubbilāvitā’, vì cho rằng do không có hỷ mà không có hỷ lạc, nên chính bằng lời nói đó, hỷ lạc được chỉ ra bởi từ ‘sumanā’ cũng đã được thành tựu. Hoặc là, nên hiểu rằng nó đã được nói như vậy vì việc hỷ lạc gây ra trở ngại là rõ ràng, còn việc hỷ gây ra trở ngại thì không rõ ràng như vậy. Bằng câu ‘kasmā panetaṃ’, người chất vấn đã chất vấn sau khi tác ý đến ý nghĩa đã được nói mà không phân biệt. Vị thầy, sau khi thừa nhận ý nghĩa đó bằng cách nói ‘đúng vậy’, đã bác bỏ bằng cách trả lời phân tích với câu bắt đầu bằng ‘taṃ pana’.

Tattha etanti ānandādīnamakaraṇīyatāvacanaṃ, nanu bhagavatā vaṇṇitanti sambandho. Buddhoti kittayantassāti ‘‘buddho’’ti vacanaṃ guṇānussaraṇavasena kathentassa sādhujanassa. Kasiṇenāti kasiṇatāya sakalabhāvena. Jambudīpassāti cetassa avayavabhāvena sambandhīvacanaṃ. Apare pana ‘‘jambudīpassāti karaṇavacanatthe sāmivacana’’ti vadanti, tesaṃ matena kasiṇajambudīpasaddānaṃ samānādhikaraṇabhāvo daṭṭhabbo, karaṇavacanañca nissakkatthe. Pageva ekadesato panāti api-saddo sambhāvane. Ādi-saddena cettha –

Ở đây, câu “etan” có nghĩa là lời nói về việc không nên làm của sự hoan hỷ v.v... Câu “nanu bhagavatā vaṇṇitan” có nghĩa là chẳng phải đã được đức Thế Tôn tán thán hay sao? Cần phải liên kết như vậy. Câu “buddhoti kittayantassā” có nghĩa là của người thiện trí đang nói lên lời “đức Phật” theo cách tùy niệm các ân đức. Câu “kasiṇenā” có nghĩa là một cách toàn thể, một cách trọn vẹn. Và câu “jambudīpassā” là lời nói có liên quan đến câu ấy theo cách là một bộ phận. Tuy nhiên, các vị khác nói rằng: “Câu ‘jambudīpassā’ là sở thuộc cách trong ý nghĩa của công cụ cách.” Theo quan điểm của các vị ấy, nên được hiểu là sự đồng nhất vị trí của các từ ‘kasiṇa’ và ‘jambudīpa.’ Và công cụ cách có ý nghĩa xuất xứ cách. Huống nữa là một phần. Do đó, từ ‘api’ có ý nghĩa tán dương. Và ở đây, bằng từ ‘ādi.’”

‘‘Mā soci udāyi, ānando avītarāgo kālaṃ kareyya, tena cittappasādena sattakkhattuṃ devarajjaṃ kāreyya, sattakkhattuṃ [Pg.229] imasmiṃyeva jambudīpe mahārajjaṃ kāreyya, apica udāyi ānando diṭṭheva dhamme parinibbāyissatī’’tiādisuttaṃ (a. ni. 3.81) –

Kinh v.v... (được trích dẫn) là: “Này Udāyi, chớ có sầu muộn. Nếu Ānanda mệnh chung trong khi chưa ly tham, với tâm tịnh tín ấy vị ấy sẽ làm vua cõi trời bảy lần, sẽ làm đại vương ở chính cõi Diêm-phù-đề này bảy lần. Hơn nữa, này Udāyi, Ānanda sẽ tịch diệt Niết-bàn ở ngay trong hiện tại.”

Saṅgahitaṃ. Nti suttantare vuttaṃ pītisomanassaṃ. Nekkhammassitanti kāmato nikkhamane kusaladhamme nissitaṃ. Idhāti imasmiṃ sutte. Gehassitanti gehavāsīnaṃ samudāciṇṇato gehasaṅkhāte kāmaguṇe nissitaṃ. Kasmā tadevidhādhippetanti āha ‘‘idañhī’’tiādi. ‘‘Āyasmato channassa uppannasadisa’’nti vuttamatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ, samatthetuṃ vā ‘‘tenevā’’tiādi vuttaṃ. Visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi bhagavati, dhamme ca pavattagehassitapematāya. Parinibbānakāleti parinibbānāsannakāle bhagavatā paññattena tajjitoti vā sambandho. Parinibbānakāleti vā bhagavato parinibbutakāle saṅghena tajjito nibbattetīti vā sambandho. Brahmadaṇḍenāti ‘‘bhikkhūhi itthannāmo neva vattabbo, na ovaditabbo, nānusāsitabbo’’ti (cūḷava. 445) katena brahmadaṇḍena. Tajjitoti saṃvejito. Tasmāti yasmā gehassitapītisomanassaṃ jhānādīnaṃ antarāyakaraṃ, tasmā. Vuttañhetaṃ bhagavatā sakkapañhasutte ‘‘somanassaṃpāhaṃ devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampī’’ti (dī. ni. 2.359).

(Kinh ấy) đã được thu gồm. Câu “nti” có nghĩa là hỷ và thọ hỷ đã được nói đến trong kinh khác. Câu “nekkhammassitan” có nghĩa là nương tựa vào pháp thiện trong sự xuất ly khỏi dục. Câu “idhā” có nghĩa là ở trong kinh này. Câu “gehassitan” có nghĩa là nương tựa vào dục trưởng dưỡng được gọi là gia đình do sự thực hành của những người tại gia. Do đó, vì sao điều ấy lại được chủ trương ở đây? Vị ấy đã nói câu “idañhī” v.v... Để làm cho rõ ràng ý nghĩa đã được nói là “tương tự như điều đã sanh khởi cho trưởng lão Channa,” hoặc để chứng minh, câu “tenevā” v.v... đã được nói đến. Vị ấy đã không thể làm cho sanh khởi pháp đặc biệt do có tình thương quyến luyến gia đình đã sanh khởi ở nơi đức Phật và ở nơi Giáo pháp. Câu “parinibbānakāle” có nghĩa là vào lúc gần tịch diệt Niết-bàn, bị đức Thế Tôn khiển trách bằng (hình phạt) đã được chế định. Hoặc cần phải liên kết như vậy. Hoặc câu “parinibbānakāle” có nghĩa là vào lúc sau khi đức Thế Tôn đã tịch diệt Niết-bàn, bị Tăng chúng khiển trách, vị ấy đã làm cho sanh khởi (pháp đặc biệt). Hoặc cần phải liên kết như vậy. Câu “brahmadaṇḍenā” có nghĩa là bằng hình phạt Phạm hạnh đã được thực hiện là: “Vị có tên như vầy không nên được các tỳ khưu nói chuyện, không nên được khuyên dạy, không nên được chỉ bảo.” Câu “tajjito” có nghĩa là đã được làm cho xúc động. Câu “tasmā” có nghĩa là bởi vì hỷ và thọ hỷ liên hệ gia đình là điều làm trở ngại cho các thiền v.v... cho nên. Và điều này đã được đức Thế Tôn nói đến trong kinh Sakka-pañha: “Này thiên chủ, Ta nói về thọ hỷ có hai loại là nên thực hành và không nên thực hành.”

‘‘Ayañhī’’tiādinā tadevatthaṃ kāraṇato samattheti. Rāgasahitattā hi sā antarāyakarāti. Ettha pana ‘‘idañhi rāgasañhitaṃ pītisomanassa’’nti vattabbaṃ siyā, tathāpi pītiggahaṇena somanassampi gahitameva hoti somanassarahitāya pītiyā abhāvatoti heṭṭhā vuttanayena pītiyeva gahitā. Apica sevitabbāsevitabbavibhāgassa sutte vacanato somanassassa pākaṭo antarāyakarabhāvo, na tathā pītiyāti sāyeva rāgasahitatthena visesetvā vuttā. Avaṇṇabhūmiyā saddhiṃ sambandhitvā pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘lobho cā’’tiādi vuttaṃ. Kodhasadisovāti avaṇṇabhūmiyaṃ vuttakodhasadiso eva. ‘‘Luddho’’tiādigāthānaṃ ‘‘kuddho’’tiādigāthāsu vuttanayena attho daṭṭhabbo.

Bằng câu “ayañhī” v.v..., vị ấy chứng minh chính ý nghĩa ấy về phương diện nguyên nhân. Quả vậy, do có sự đi kèm với tham, hỷ ấy là điều làm trở ngại. Tuy nhiên, ở đây đáng lẽ nên nói là: “Quả vậy, hỷ và thọ hỷ này có đi kèm với tham.” Mặc dù vậy, do việc đề cập đến hỷ, thọ hỷ cũng đã được bao gồm vì không có hỷ nào mà lại không có thọ hỷ. Theo phương pháp đã được nói ở dưới, chỉ có hỷ được đề cập đến. Hơn nữa, do sự phân loại nên thực hành và không nên thực hành đã được nói đến trong kinh, bản chất làm trở ngại của thọ hỷ là điều rõ ràng, của hỷ thì không như vậy. Do đó, chỉ có hỷ ấy đã được nói đến bằng cách làm cho đặc biệt với ý nghĩa đi kèm với tham. Để làm cho rõ ràng bằng cách liên kết cùng với phần đề tài về sự không tán thán, câu “lobho cā” v.v... đã được nói đến. Câu “kodhasadiso vā” có nghĩa là tương tự như sân đã được nói đến trong phần đề tài về sự không tán thán. Ý nghĩa của các kệ ngôn “luddho” v.v... nên được hiểu theo phương pháp đã được nói đến trong các kệ ngôn “kuddho” v.v...

‘‘Mamaṃ vā bhikkhave pare vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra ce tumhe assatha ānandino sumanā ubbilāvitā[Pg.230], api nu tumhe paresaṃ subhāsitadubbhāsitaṃ ājāneyyāthāti? No hetaṃ bhante’’ti ayaṃ tatiyavāro nāma avaṇṇabhūmiyaṃ vuttanayavasena tatiyavāraṭṭhāne nīharitabbattā, so desanākāle tena vārena bodhetabbapuggalābhāvato desanāya anāgatopi tadatthasambhavato atthato āgatoyeva. Yathā taṃ vitthāravasena kathāvatthuppakaraṇanti dassetuṃ ‘‘tatiyavāro panā’’tiādi vuttaṃ, etena saṃvaṇṇanākāle tathābujjhanakasattānaṃ vasena so vāro ānetvā saṃvaṇṇetabboti dasseti. ‘‘Yatheva hī’’tiādinā tadevatthasambhavaṃ vibhāveti. Kuddho atthaṃ na jānāti yathevāti sambandho.

“Này các tỳ khưu, những người khác có thể nói lời tán thán Ta, hoặc có thể nói lời tán thán Giáo pháp, hoặc có thể nói lời tán thán Tăng chúng. Ở đó, nếu các ngươi hoan hỷ, vui mừng, phấn khởi, liệu các ngươi có thể biết được lời nói thiện thuyết và ác thuyết của những người khác không? Bạch đức Thế Tôn, điều ấy không thể được.” Đây được gọi là đoạn thứ ba, do cần phải được rút ra ở vị trí của đoạn thứ ba theo phương pháp đã được nói đến trong phần đề tài về sự không tán thán. Đoạn ấy, vào lúc thuyết giảng, do không có người cần được giác ngộ bằng đoạn ấy nên đã không có mặt trong bài thuyết giảng, tuy nhiên do có thể có ý nghĩa ấy nên về phương diện ý nghĩa thì đã có mặt. Để chỉ ra rằng đoạn thứ ba ấy đã được trình bày một cách rộng rãi, giống như bộ Kathāvatthu, câu “tatiyavāro panā” v.v... đã được nói đến. Bằng câu này, vị ấy chỉ ra rằng: “Vào lúc giải thích, đoạn ấy cần được mang đến và giải thích theo khả năng của các chúng sanh sẽ liễu tri như vậy.” Bằng câu “yatheva hī” v.v..., vị ấy làm sáng tỏ sự có thể có của chính ý nghĩa ấy. Cần phải liên kết là: “Giống như người sân hận không biết được ý nghĩa.”

Paṭipajjitabbākāradassanavāreti yathāvuttaṃ tatiyavāraṃ upādāya vattabbe catutthavāre. ‘‘Tumhākaṃ satthā’’ti vacanato pabhuti yāva ‘‘imināpi kāraṇena taccha’’nti vacanaṃ, tāva yojanā. ‘‘So hi bhagavā’’tiādi tabbivaraṇaṃ. Tattha itipīti imināpi kāraṇena. Vitthāro visuddhimagge (visuddhi. 123 ādayo) ‘‘anāpatti upasampannassa bhūtaṃ ārocetī’’ti (pāci. 77) vuttepi sabhāgānameva ārocanaṃ yuttanti āha ‘‘sabhāgānaṃ bhikkhūnaṃyeva paṭijānitabba’’nti. Teyeva hi tassa atthakāmā, saddheyyavacanattañca maññanti, tato ca ‘‘sāsanassa amoghatā dīpitā hotī’’ti vuttatthasamatthanaṃ siyā. ‘‘Evañhī’’tiādi kāraṇavacanaṃ. Pāpicchatā ceva parivajjitā, kattubhūtā vā sā, hotīti sambandho. Amoghatāti niyyānikabhāvena atucchatā. Vuttanayenāti ‘‘tatra tumhehīti tasmiṃ vaṇṇe tumhehī’’tiādinā ceva ‘‘dutiyaṃ padaṃ paṭhamassa padassa, catutthañca tatiyassa vevacana’’ntiādinā ca vuttanayena.

Câu “paṭipajjitabbākāradassanavāre” có nghĩa là ở trong đoạn thứ tư cần được nói đến bằng cách dựa vào đoạn thứ ba đã được nói như trên. Bắt đầu từ câu “tumhākaṃ satthā” cho đến câu “imināpi kāraṇena tacchan,” cho đến đó là sự liên kết. Câu “so hi bhagavā” v.v... là sự giải thích cho câu ấy. Ở đây, câu “itipī” có nghĩa là cũng do nguyên nhân này. Phần rộng rãi (có thể được tìm thấy) trong bộ Visuddhimagga. Mặc dù đã được nói rằng: “Không có tội khi trình bày điều chân thật cho người đã thọ cụ túc giới,” nhưng việc trình bày chỉ cho những người tương hợp là điều thích đáng. Do đó, vị ấy nói: “Chỉ nên thừa nhận đối với các vị tỳ khưu tương hợp.” Quả vậy, chỉ có các vị ấy là những người mong cầu lợi ích cho vị kia và xem là lời nói đáng tin cậy. Và do đó, sự chứng minh cho ý nghĩa đã được nói là “tính chất không vô ích của giáo huấn được chỉ rõ” sẽ có được. Câu “evañhī” v.v... là lời nói về nguyên nhân. Cần phải liên kết là: ‘Và sự có ác dục được từ bỏ,’ hoặc (liên kết là) ‘nó (tức sự có ác dục) trở thành tác nhân.’ Câu “amoghatā” có nghĩa là không trống rỗng do có bản chất hướng đến sự xuất ly. Câu “vuttanayenā” có nghĩa là theo phương pháp đã được nói đến bằng câu “tatra tumhehīti tasmiṃ vaṇṇe tumhehī” v.v... và bằng câu “dutiyaṃ padaṃ paṭhamassa padassa, catutthañca tatiyassa vevacanan” v.v...

Cūḷasīlavaṇṇanā

Giải Thích về Tiểu Giới

7. Ko anusandhīti pucchā ‘‘nanu ettakeneva yathāvuttehi avaṇṇavaṇṇehi sambandhā desanāmatthakaṃ pattā’’ti anuyogasambhavato katā. Vaṇṇena ca avaṇṇena cāti tadubhayapadena. Atthaniddeso viya hi saddaniddesopīti akkharacintakā. Atha vā tathābhāsanassa kāraṇattā, koṭṭhāsattā ca ‘‘padehī’’ti vuttaṃ. Avaṇṇena ca vaṇṇena cāti pana aguṇaguṇavasena, nindāpasaṃsāvasena ca sarūpadassanaṃ. ‘‘Nivatto amūlakatāya [Pg.231] vissajjetabbatābhāvato’’ti (dī. ni. ṭī. 1.7) ācariyadhammapālattherena vuttaṃ. Taṃ vitthāretvā desanāya bodhetabbapuggalābhāvato ettakāva sā yuttarūpāti bhagavato ajjhāsayeneva adesanābhāvena nivatto, yathā taṃ vaṇṇabhūmiyaṃ tatiyavārotipi daṭṭhabbaṃ. Tathā bodhetabbapuggalasambhavena vissajjetabbatāya adhigatabhāvato anuvattatiyeva. Itipetaṃ bhūtanti ettha iti-saddo ādiattho taduparipi anuvattakattā, tena vakkhati ‘‘idha panā’’tiādi. Ettāvatā ayaṃ vaṇṇānusandhīti dassetvā duvidhesu pana tesu vaṇṇesu brahmadattassa vaṇṇānusandhīti dassento ‘‘so panā’’tiādimāha. Upari suññatāpakāsane anusandhiṃ dassessati ‘‘atthi bhikkhave’’tiādinā (dī. ni. 1.28).

7. Câu hỏi "Sự nối kết là gì?" được đặt ra do có thể có sự chất vấn rằng: "Chẳng phải bài pháp liên quan đến sự chê bai và tán dương đã được nói đến như vậy đã đạt đến đỉnh điểm rồi sao?". (Sự liên kết) bằng cả hai từ này là "bằng sự tán dương" và "bằng sự chê bai". Các nhà ngữ pháp học nói rằng: "Sự chỉ dẫn về từ ngữ cũng giống như sự chỉ dẫn về ý nghĩa". Hoặc là, do là nguyên nhân của việc nói như vậy và do là một phần, nên đã được nói là "bằng các từ". Còn câu "bằng sự chê bai và bằng sự tán dương" là sự trình bày về bản chất theo phương diện không có đức tính và có đức tính, và theo phương diện chê bai và tán dương. Trưởng lão Ācariya Dhammapāla đã nói: "Nó đã dừng lại do không có căn nguyên và do không có điều gì cần phải giải đáp". Mở rộng điều đó ra, (bài pháp) đã dừng lại do không có người cần được giác ngộ qua bài pháp, (nghĩ rằng) "chừng ấy là hình thức thích hợp", chính do ý muốn của Đức Thế Tôn, bằng việc không thuyết giảng. Cũng cần phải hiểu rằng, giống như lần thứ ba trong phần tán dương đã dừng lại. Tương tự, do có người cần được giác ngộ, và do đã đạt được trạng thái cần phải giải đáp, nên nó vẫn tiếp tục. Ở đây, trong câu "Itipetaṃ bhūtaṃ", từ "iti" có nghĩa là "v.v.", vì nó cũng tiếp tục ở phần sau đó, do đó ngài sẽ nói "Ở đây, còn..." v.v. Sau khi chỉ ra rằng "đến chừng này là sự nối kết về tán dương", thì để chỉ ra rằng "trong hai loại tán dương đó, đây là sự nối kết về tán dương Brahmadatta", ngài đã nói "Vị ấy, còn..." v.v. Ở phần trên, trong việc làm rõ tánh Không, ngài sẽ chỉ ra sự nối kết bằng câu "Này các Tỳ khưu, có..." v.v.

Evaṃ pucchāvissajjanāmukhena samudāyatthataṃ vatvā idāni avayavatthataṃ dasseti ‘‘tatthā’’tiādinā. Appameva parito samantato khaṇḍitattā parittaṃ nāmāti āha ‘‘appamattakanti parittassa nāma’’nti. Mattā vuccati pamāṇaṃ mīyate parimīyateti katvā. Samāsantakakārena appamattakaṃ yathā ‘‘bahuputtako’’ti, evaṃ oramattakepi. Eteneva ‘‘appā mattā appamattā, sā etassāti appamattaka’’ntiādinā kapaccayassa sātthakatampi dasseti atthato abhinnattā. Mattakasaddassa anatthakabhāvato sīlameva sīlamattakaṃ. Anatthakabhāvoti ca sakatthatā purimapadattheyeva pavattanato. Na hi saddā kevalaṃ anatthakā bhavantīti akkharacintakā. Nanu ca bhagavato pāramitānubhāvena niratthakamekakkharampi mukhavaraṃ nārohati, sakalañca pariyattisāsanaṃ pade pade catusaccappakāsananti vuttaṃ, kathaṃ tassa anatthakatā sambhavatīti? Saccaṃ, tampi padantarābhihitassa atthassa visesanavasena tadabhihitaṃ atthaṃ vadati eva, so pana attho vināpi tena padantareneva sakkā viññātunti anatthakamicceva vuttanti. Nanu avocumha ‘‘anatthakabhāvo…pe… pavattanato’’ti. Apica vineyyajjhāsayānurūpavasena bhagavato desanā pavattati, vineyyā ca anādimatisaṃsāre lokiyesuyeva saddesu paribhāvitacittā, loke ca asatipi atthantarāvabodhe vācāsiliṭṭhatādivasena saddapayogo dissati ‘‘labbhati palabbhati, khañjati nikhañjati, āgacchati paccāgacchatī’’tiādinā. Tathāparicitānañca tathāvidheneva saddapayogena atthāvagamo [Pg.232] sukho hotīti anatthakasaddapayogo vuttoti. Evaṃ sabbattha. Hoti cettha –

Như vậy, sau khi nói về ý nghĩa tổng quát qua hình thức hỏi-đáp, bây giờ ngài chỉ ra ý nghĩa chi tiết bằng câu "Ở đó..." v.v. Do chỉ là một ít, được cắt xén từ xung quanh, nên gọi là "ít ỏi" (parittaṃ), vì vậy ngài nói: "'Appamattaka' là tên gọi của cái ít ỏi". "Mattā" được gọi là "số lượng" (pamāṇaṃ) vì nó được đo lường, được ước lượng. Với hậu tố 'ka' ở cuối hợp từ, nó trở thành "appamattakaṃ", giống như "bahuputtako". Tương tự trong trường hợp "oramattaka". Chính bằng cách này, ngài cũng chỉ ra rằng hậu tố 'ka' có ý nghĩa, qua câu "số lượng ít là appamattā, cái đó thuộc về nó, nên là appamattaka" v.v., vì về mặt ý nghĩa thì không khác. Do từ "mattaka" không có ý nghĩa (riêng), nên "giới" chính là "giới-mattakaṃ". Và "trạng thái không có ý nghĩa" là có cùng ý nghĩa, vì nó chỉ diễn ra trong ý nghĩa của từ đứng trước. Các nhà ngữ pháp học nói rằng: "Thật vậy, các từ không hoàn toàn vô nghĩa". Chẳng phải đã được nói rằng: "Do oai lực ba-la-mật của Đức Thế Tôn, không một chữ nào vô ích đi vào kim khẩu của Ngài, và toàn bộ giáo pháp học tập trong mỗi từ mỗi câu đều làm sáng tỏ Tứ đế" sao? Làm thế nào mà nó có thể vô nghĩa được? Đúng vậy. Từ đó cũng nói lên ý nghĩa được biểu thị bởi từ kia theo cách làm đặc tính cho ý nghĩa được biểu thị bởi từ khác. Nhưng ý nghĩa đó có thể được hiểu ngay cả khi không có từ kia, vì vậy nó được gọi là "vô nghĩa". Chẳng phải chúng tôi đã nói "trạng thái vô nghĩa... cho đến... vì nó diễn ra" sao? Hơn nữa, bài pháp của Đức Thế Tôn diễn ra tùy theo ý muốn của chúng sanh cần được giáo hóa. Và chúng sanh cần được giáo hóa, trong vòng luân hồi vô thủy, có tâm đã được huân tập trong các từ ngữ thế gian. Và trong đời, ngay cả khi không có sự liễu tri về một ý nghĩa khác, việc sử dụng từ ngữ vẫn được thấy theo cách diễn đạt trôi chảy v.v., như "labbhati palabbhati, khañjati nikhañjati, āgacchati paccāgacchatī" v.v. Và đối với những người đã quen thuộc như vậy, việc liễu tri ý nghĩa sẽ dễ dàng hơn với cách sử dụng từ ngữ tương tự, vì vậy việc sử dụng từ ngữ "vô nghĩa" đã được nói đến. Như vậy ở mọi nơi. Và ở đây có câu:

‘‘Padantaravacanīya-ssatthassa visesanāya;

Bodhanāya vineyyānaṃ, tathānatthapadaṃ vade’’ti.

"Để làm đặc tính cho ý nghĩa được nói bởi một từ khác; Để làm cho chúng sanh cần được giáo hóa hiểu rõ, (Đức Thế Tôn) nói một từ vô nghĩa như vậy."

Atha vā sīlamattakanti ettha matta-saddo visesanivattiattho ‘‘avitakkavicāramattā dhammā (dha. sa. tikamātikā) manomattā dhātu manodhātū’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 499) ca ādīsu viya. ‘‘Appamattakaṃ oramattaka’’nti padadvayena sāmaññato vuttoyeva hi attho ‘‘sīlamattaka’’nti padena visesato vutto, tena ca sīlaṃ eva sīlamattaṃ, tadeva sīlamattakanti nibbacanaṃ kātabbanti dassetuṃ ‘‘sīlameva sīlamattaka’’nti vuttaṃ.

Hoặc là, ở đây trong từ "sīlamattakaṃ", từ "matta" có nghĩa là loại bỏ đặc tính, giống như trong các câu "các pháp chỉ không có tầm không có tứ", và "ý giới chỉ là ý giới" v.v. Thật vậy, ý nghĩa đã được nói một cách tổng quát bằng hai từ "appamattakaṃ" và "oramattakaṃ" đã được nói một cách đặc biệt bằng từ "sīlamattakaṃ". Và do đó, để chỉ ra rằng cần phải thực hiện sự giải thích "chỉ giới là sīlamattaṃ, chính cái đó là sīlamattakaṃ", nên đã được nói là "chỉ giới là sīlamattakaṃ".

Ayaṃ pana aṭṭhakathāmuttako nayo – oramattakanti ettha oranti apārabhāgo ‘‘orato bhogaṃ (mahāva. 66) oraṃ pāra’’ntiādīsu viya. Atha vā heṭṭhāattho orasaddo oraṃ āgamanāya ye paccayā, te orambhāgiyāni saṃyojanānītiādīsu viya. Sīlañhi samādhipaññāyo apekkhitvā apārabhāge, heṭṭhābhāge ca hoti, ubhayatthāpi ‘‘ore pavattaṃ mattaṃ yassā’’tiādinā viggaho. Sīlamattakanti etthāpi mattasaddo amahatthavācako ‘‘bhesajjamattā’’tiādīsu viya. Atha vā sīlepi tadekadesasseva saṅgahaṇatthaṃ amahatthavācako ettha mattasaddo vutto. Tathā hi indriyasaṃvarapaccayasannissitasīlāni idha desanaṃ anāruḷhāni. Kasmāti ce? Yasmā tāni pātimokkhasaṃvaraājīvapārisuddhisīlāni viya na sabbaputhujjanesu pākaṭānīti. Mattanti cettha visesanivattiatthe napuṃsakaliṅgaṃ. Pamāṇappakatthesu pana ‘‘matta’’nti vā ‘‘mattā’’ti vā napuṃsakitthiliṅgaṃ.

Còn đây là phương pháp không có trong Chú giải – Ở đây trong từ "oramattakaṃ", "oraṃ" có nghĩa là phần bên này, giống như trong các câu "tài sản từ bên này", "bên này, bên kia" v.v. Hoặc là, từ "ora" có nghĩa là phần dưới, giống như trong câu "những duyên nào để đi đến cõi thấp, chúng là các kiết sử thuộc phần thấp" v.v. Thật vậy, giới, khi xét đến định và tuệ, thì ở phần bên này và ở phần dưới. Trong cả hai trường hợp, sự phân tích cú pháp là "số lượng diễn ra ở phần bên này/phần dưới của cái nào" v.v. Ở đây trong từ "sīlamattakaṃ" cũng vậy, từ "matta" có nghĩa là không lớn (tức là nhỏ), giống như trong câu "một lượng thuốc nhỏ" v.v. Hoặc là, ngay cả trong giới, để bao gồm chỉ một phần của nó, từ "matta" có nghĩa là không lớn đã được nói ở đây. Thật vậy, giới thu thúc các căn và giới liên quan đến các vật dụng đã không được đưa vào bài pháp này. Nếu hỏi tại sao? Bởi vì chúng không hiển nhiên đối với tất cả phàm phu như giới thu thúc trong Pātimokkha và giới thanh tịnh mạng. Và ở đây, "mattaṃ" trong ý nghĩa loại bỏ đặc tính là trung tính. Nhưng trong ý nghĩa số lượng và sự xuất sắc, nó là trung tính "mattaṃ" hoặc nữ tính "mattā".

‘‘Idaṃ vuttaṃ hotī’’tiādinā saha yojanāya piṇḍatthaṃ dasseti. Yena sīlena vadeyya, etaṃ sīlamattakaṃ nāmāti sambandho. ‘‘Vaṇṇaṃ vadāmīti ussāhaṃ katvāpī’’ti idaṃ ‘‘vaṇṇaṃ vadamāno’’ti etassa vivaraṇaṃ. Etena hi ‘‘ekapuggalo bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjatī’’tiādīsu (a. ni. 1.170) viya mānasaddassa sāmatthiyatthataṃ dasseti. ‘‘Ussāhaṃ kurumāno’’ti [Pg.233] avatvā ‘‘katvā’’ti ca vacanaṃ tvādipaccayantapadānamiva mānantapaccayantapadānampi parakiriyāpekkhamevāti dassanatthaṃ. ‘‘Tattha siyā’’tiādinā sandhāyabhāsitamatthaṃ ajānitvā nītatthameva gahetvā suttantaravirodhitaṃ maññamānassa kassaci īdisī codanā siyāti dasseti. Tatthāti tasmiṃ ‘‘appamattakaṃ kho paneta’’ntiādivacane (dī. ni. 1.7). Kammaṭṭhānabhāvane yuñjati sīlenāti yogī, tassa.

Bằng câu “Idaṃ vuttaṃ hotī”tiādinā (với câu bắt đầu là ‘điều này đã được nói’), ngài chỉ ra ý nghĩa tổng hợp cùng với sự phối hợp văn cú. Mối liên hệ là: Yena sīlena vadeyya, etaṃ sīlamattakaṃ nāma (với giới nào mà vị ấy có thể nói, giới ấy được gọi là chỉ thuần túy giới). Câu “Vaṇṇaṃ vadāmīti ussāhaṃ katvāpī”ti (sau khi đã nỗ lực với ý nghĩ ‘tôi sẽ tán dương’) này là sự giải thích cho câu “vaṇṇaṃ vadamāno”ti (trong khi tán dương). Thật vậy, qua đó, ngài chỉ ra rằng từ ‘māna’ có ý nghĩa là năng lực, giống như trong các trường hợp như “ekapuggalo bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjatī”tiādīsu (này các Tỳ khưu, một người khi sanh ra ở đời, sanh ra...). Và việc nói “katvā” (sau khi làm) mà không nói “ussāhaṃ kurumāno” (trong khi nỗ lực) là để chỉ ra rằng các từ kết thúc bằng tiếp vị ngữ ‘māna’ và ‘anta’ cũng giống như các từ kết thúc bằng tiếp vị ngữ ‘tvā’ v.v... đều phải phụ thuộc vào một động từ khác. Bằng câu “Tattha siyā”tiādinā (với câu bắt đầu là ‘ở đây có thể có’), ngài chỉ ra rằng: đối với một người nào đó, do không biết ý nghĩa được nói đến một cách ẩn dụ mà chỉ nắm lấy ý nghĩa trực tiếp và cho rằng có sự mâu thuẫn với kinh khác, thì sự chất vấn như vậy có thể xảy ra. Tatthāti (ở đây là) trong câu nói ấy, tức là trong câu bắt đầu bằng “appamattakaṃ kho paneta”ntiādi (tuy nhiên, điều này chỉ là một chút ít). Kammaṭṭhānabhāvane yuñjati sīlenāti yogī, tassa (vị nỗ lực trong việc tu tập đề mục thiền định một cách thường xuyên được gọi là hành giả; của vị ấy).

Alaṅkaraṇaṃ vibhūsanaṃ alaṅkāro, pasādhanakiriyā. Alaṃ karoti etenevāti vā alaṅkāro, kuṇḍalādipasādhanaṃ. Maṇḍīyate maṇḍanaṃ, ūnaṭṭhānapūraṇaṃ. Maṇḍīyati etenāti vā maṇḍanaṃ, mukhacuṇṇādiūnapūraṇopakaraṇaṃ. Idha pana sadisavohārena, taddhitavasena vā sīlameva tathā vuttaṃ. Maṇḍaneti maṇḍanahetu, maṇḍanakiriyānimittaṃ gatoti attho. Atha vā maṇḍati sīlenāti maṇḍano, maṇḍanajātiko puriso. Bahumhi cetaṃ jātyāpekkhāya ekavacanaṃ. Ubbāhanatthepi hi ekavacanamicchanti keci, tadayuttameva saddasatthe anāgatattā, atthayuttiyā ca abhāvato. Kathañhi ekavacananiddiṭṭhato ubbāhanakaraṇaṃ yuttaṃ siyā ekasmiṃ yevatthe ubbāhitabbassa aññassatthassa abhāvato. Tasmā vipallāsavasena bahvatthe idaṃ ekavacanaṃ daṭṭhabbaṃ, maṇḍanasīlesūti attho. Ācariyadhammapālattherenapi hi ayamevidha vinicchayo (dī. ni. ṭī. 1.7) vutto. Aggatanti uttamabhāvaṃ.

Alaṅkaraṇaṃ vibhūsanaṃ alaṅkāro, pasādhanakiriyā (sự trang điểm, sự trang sức là đồ trang sức; hành động trang điểm). Hoặc, alaṃ karoti etenevāti alaṅkāro, kuṇḍalādipasādhanaṃ (người ta trang điểm cho đẹp bằng vật này, vì vậy nó là đồ trang sức; vật trang điểm như bông tai v.v...). Maṇḍīyate maṇḍanaṃ, ūnaṭṭhānapūraṇaṃ (được trang điểm là sự trang điểm; sự lấp đầy chỗ khiếm khuyết). Hoặc, maṇḍīyati etenāti maṇḍanaṃ, mukhacuṇṇādiūnapūraṇopakaraṇaṃ (người ta được trang điểm bằng vật này, vì vậy nó là vật trang điểm; dụng cụ lấp đầy chỗ khiếm khuyết như phấn thoa mặt v.v...). Tuy nhiên, ở đây, chính giới được nói như vậy do cách dùng từ tương đồng hoặc do năng lực của tiếp vị ngữ taddhita (chỉ sự so sánh). Maṇḍaneti có nghĩa là maṇḍanahetu, maṇḍanakiriyānimittaṃ gato (do nguyên nhân trang điểm, đã đi đến mục đích là hành động trang điểm). Hoặc là, maṇḍati sīlenāti maṇḍano, maṇḍanajātiko puriso (người trang điểm bằng giới hạnh nên gọi là maṇḍano; người có bản chất trang điểm). Và đây là số ít được dùng với nghĩa số nhiều xét theo chủng loại. Thật vậy, một số vị muốn dùng số ít cả trong ý nghĩa bao hàm (ubbāhanattha), nhưng điều đó không hợp lý vì không được tìm thấy trong văn phạm và cũng vì không có sự hợp lý về ý nghĩa. Thật vậy, làm thế nào việc dùng số ít để chỉ sự bao hàm lại có thể hợp lý, khi không có ý nghĩa nào khác cần được bao hàm trong một ý nghĩa duy nhất? Do đó, nên hiểu rằng đây là số ít được dùng với nghĩa số nhiều do sự hoán đổi (về số), có nghĩa là ‘trong các giới hạnh trang điểm’. Thật vậy, chính Trưởng lão Ācariya Dhammapāla cũng đã đưa ra quyết định tương tự ở đây. Aggatanti (trạng thái tối thượng là) uttamabhāvaṃ (trạng thái cao tột).

Assaṃ bhavissāmīti ākaṅkheyyāti sambandho. Assāti bhaveyya. Paripūrakārīti cettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena sakalampi sīlathomanasuttaṃ dasseti.

Mối liên hệ là: Assaṃ bhavissāmīti ākaṅkheyya (nên mong rằng: ‘Tôi sẽ trở thành’). Assāti (assa là) bhaveyya (nên là). Ở đây, trong câu ‘paripūrakārīti ca’, từ ‘iti’ có nghĩa là ‘vân vân’ (ādi), hoặc có nghĩa là ‘loại’ (pakāra). Qua đó, ngài chỉ ra toàn bộ bài kinh tán thán giới (Sīlathomanasutta).

Kikīva aṇḍanti etthāpi tadatthena iti-saddena –

Cũng ở đây, trong câu ‘kikīva aṇḍaṃ’, bằng từ ‘iti’ với ý nghĩa đó –

‘‘Kikīva aṇḍaṃ camarīva vāladhiṃ,Piyaṃva puttaṃ nayanaṃva ekakaṃ;

Tatheva sīlaṃ anurakkhamānā,Supesalā hotha sadā sagāravā’’ti. (visuddhi. 1.19);

–

“Như chim trĩ (kikī) bảo vệ trứng, như bò yak (camarī) bảo vệ đuôi, như (cha mẹ) bảo vệ đứa con một yêu quý, như người một mắt bảo vệ con mắt (duy nhất); cũng vậy, các vị hãy luôn luôn có lòng tôn kính, hộ trì giới hạnh, trở thành người có giới hạnh đáng yêu mến.”

Gāthaṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Pupphagandho’’ti vatvā tadekadesena dassetuṃ ‘‘na candana’’ntiādi vuttaṃ. Candanaṃ tagaraṃ mallikāti hi taṃsahacaraṇato tesaṃ [Pg.234] gandhova vutto. Pupphagandhoti ca pupphañca tadavaseso gandho cāti attho. Tagaramallikāhi vā avasiṭṭho ‘‘pupphagandho’’ti vutto. Satañca gandhoti ettha sīlameva sadisavohārena vā taddhitavasena vā gandho. Sīlanibandhano vā thutighoso vuttanayena ‘‘gandho’’ti adhippeto. Sīlañhi kittiyā nimittaṃ. Yathāha ‘‘sīlavato kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (dī. ni. 2.150; 3.316; a. ni. 5.213; mahāva. 785; udā. 76). Sappuriso pavāyati pakārehi gandhati tassa gandhūpagarukkhapaṭibhāgattā.

Ngài bao gồm cả bài kệ. Sau khi nói “pupphagandho” (hương hoa), để chỉ ra một phần của nó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “na candanaṃ” (không phải hương chiên-đàn). Thật vậy, vì đi cùng với các từ ‘candanaṃ tagaraṃ mallikā’ (chiên-đàn, tagara, lài), nên chỉ có hương thơm của chúng được nói đến. Và ‘pupphagandho’ có nghĩa là ‘hoa và hương thơm còn lại của nó’. Hoặc, hương thơm còn lại từ hoa tagara và hoa lài được gọi là “pupphagandho”. Ở đây, trong câu ‘satañca gandho’ (và hương của người đức hạnh), chính giới hạnh được gọi là hương thơm, do cách dùng từ tương đồng hoặc do năng lực của tiếp vị ngữ taddhita. Hoặc, tiếng thơm tán dương liên quan đến giới hạnh được chủ ý gọi là “hương thơm” theo phương pháp đã nói. Thật vậy, giới hạnh là nhân của danh tiếng. Như ngài đã nói: “Tiếng lành đồn xa của người có giới hạnh bay lên” (sīlavato kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchatī). Bậc chân nhân tỏa hương (sappuriso pavāyati), tức là tỏa hương thơm bằng nhiều cách, vì vị ấy giống như một cây có hương thơm.

Vassikīti sumanapupphaṃ, ‘‘vassika’’ntipi pāṭho, tadatthova. Gandhā eva gandhajātā, gandhappakārā vā. Yvāyanti yadidaṃ, uttamo gandho vātīti sambandho.

Vassikīti (vassikī là) sumanapupphaṃ (hoa sumana, tức hoa lài). Cũng có bản đọc là “vassikaṃ”, ý nghĩa cũng như vậy. Gandhā eva gandhajātā (chính các mùi hương là các loại hương), hoặc là gandhappakārā (các loại hương thơm). Yvāyanti (yvāyam là) yadidaṃ (cái này). Mối liên hệ là: uttamo gandho vāti (hương thơm tối thượng tỏa ra).

Sammadaññā vimuttānanti sammā aññāya jānitvā, aggamaggena vā vimuttānaṃ. Maggaṃ na vindatīti kāraṇaṃ na labhati, na jānāti vā.

Sammadaññā vimuttānanti (của những vị giải thoát nhờ chánh trí) là sammā aññāya jānitvā vimuttānaṃ (của những vị giải thoát sau khi đã biết, đã hiểu một cách chân chánh), hoặc là aggamaggena vimuttānaṃ (của những vị giải thoát bằng đạo tối thượng). Maggaṃ na vindatīti (không tìm thấy đường) là kāraṇaṃ na labhati (không tìm thấy nguyên nhân), hoặc na jānāti (không biết).

‘‘Sīle patiṭṭhāyā’’ti gāthāya paṭisandhipaññāya sapañño ātāpī vīriyavā pārihārikapaññāya nipako narasaṅkhāto bhikkhu sīle patiṭṭhāya cittaṃ tappadhānena vuttaṃ samādhiṃ bhāvayaṃ bhāvayanto bhāvanāhetu tathā paññaṃ vipassanañca imaṃ antojaṭābahijaṭāsaṅkhātaṃ jaṭaṃ vijaṭaye vijaṭeyya vijaṭituṃ samattheyyāti saṅkhepattho.

Ý nghĩa tóm tắt của bài kệ “Sīle patiṭṭhāya” là như sau: Vị Tỳ khưu, được gọi là bậc nhân (nara), người có trí tuệ (sapañño) với trí tuệ lúc tái sanh (paṭisandhipaññā), nhiệt tâm (ātāpī), có tinh tấn (vīriyavā), và khéo léo (nipako) với trí tuệ quản trị (pārihārikapaññā), sau khi an trú trong giới (sīle patiṭṭhāya), tu tập tâm (cittaṃ bhāvayaṃ) tức là định (samādhi) được nói đến với tâm làm chủ đạo, và cũng do nhân tu tập (bhāvanāhetu) mà tu tập tuệ (paññaṃ) tức là minh sát (vipassanā), vị ấy có thể gỡ rối (vijaṭaye), có thể gỡ rối (vijaṭeyya), có thể có khả năng gỡ rối (vijaṭituṃ samattheyyā) đám rối này (imaṃ jaṭaṃ) được gọi là đám rối bên trong và đám rối bên ngoài (antojaṭābahijaṭāsaṅkhātaṃ).

Pathaviṃ nissāyāti pathaviṃ rasaggahaṇavasena nissāya, sīlasmiṃ pana paripūraṇavasena nissāya patiṭṭhānaṃ daṭṭhabbaṃ.

Pathaviṃ nissāyāti (nương vào đất) là nương vào đất theo cách thức hấp thụ dưỡng chất. Còn đối với giới, nên hiểu sự an trú là nương vào theo cách thức làm cho viên mãn.

Appakamahantatāya pārāpārādi viya upanidhāpaññattibhāvato aññamaññaṃ upanidhāya āhāti vissajjetuṃ ‘‘upari guṇe upanidhāyā’’ti vuttaṃ. Sīlañhīti ettha hi-saddo kāraṇattho, tenidaṃ kāraṇaṃ dasseti ‘‘yasmā sīlaṃ kiñcāpi patiṭṭhābhāvena samādhissa bahūpakāraṃ, pabhāvādiguṇavisese panassa upanidhāya kalampi bhāgaṃ na upeti, tathā samādhi ca paññāyā’’ti. Tenevāha ‘‘tasmā’’tiādi. Na pāpuṇātīti guṇasamabhāvena na sampāpuṇāti, na sametīti vuttaṃ hoti. Uparimanti samādhipaññaṃ. Upanidhāyāti upatthambhaṃ katvā. Tañhi tādisāya paññattiyā upatthambhanaṃ hoti. Heṭṭhimanti sīlasamādhidvayaṃ.

Để giải đáp, ngài nói rằng: “Do tính chất ít và nhiều, giống như bờ bên này và bờ bên kia, là những khái niệm so sánh (upanidhāpaññatti), nên Ngài đã nói bằng cách so sánh chúng với nhau.” Do đó, câu “upari guṇe upanidhāya” (so sánh với các phẩm chất cao hơn) đã được nói. Ở đây, trong câu “Sīlañhi”, từ ‘hi’ có nghĩa là nguyên nhân. Qua đó, ngài chỉ ra nguyên nhân này: “Bởi vì giới, mặc dù rất hữu ích cho định do là nền tảng, nhưng khi so sánh với các phẩm chất đặc biệt của định như oai lực v.v., thì giới không bằng một phần nhỏ nào; tương tự, định cũng không bằng một phần nhỏ nào khi so sánh với tuệ.” Chính vì vậy, ngài (chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng “tasmā”. Na pāpuṇātīti (không đạt đến) có nghĩa là không đạt đến, không bằng về phương diện phẩm chất. Uparimanti (cái cao hơn) là định và tuệ. Upanidhāyāti (so sánh với) là làm chỗ nương tựa. Thật vậy, giới đó trở thành sự hỗ trợ bởi một khái niệm so sánh như vậy. Heṭṭhimanti (cái thấp hơn) là hai pháp giới và định.

‘‘Katha’’ntiādi [Pg.235] vitthāravacanaṃ. Kaṇḍambamūlikapāṭihāriyakathanañcettha yathākathañcipi sīlassa samādhimapāpuṇatāsiddhiyevidhādhippetāti pākaṭatarapāṭihāriyabhāvena, nidassananayena cāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Abhi…pe… titthiyamaddana’’nti idaṃ pana tassa yamakapāṭihāriyassa supākaṭabhāvadassanatthaṃ, aññehi bodhimūle ñātisamāgamādīsu ca katapāṭihāriyehi visesadassanatthañca vuttaṃ. Sambodhito hi aṭṭhamepi divase devatānaṃ ‘‘buddho vā no vā’’ti uppannakaṅkhāvidhamanatthaṃ ākāse ratanacaṅkamaṃ māpetvā caṅkamanto pāṭihāriyaṃ akāsi, tato dutiyasaṃvacchare kulanagaragato kapilavatthupure nigrodhārāme ñātīnaṃ samāgamepi tesaṃ mānamadappahānatthaṃ yamakapāṭihāriyaṃ akāsi. Tattha abhisambodhitoti abhisambujjhanakālato. Sāvatthinagaradvāreti sāvatthinagarassa dakkhiṇadvāre. Kaṇḍambarukkhamūleti kaṇḍena nāma pasenadirañño uyyānapālena ropitattā kaṇḍambanāmakassa rukkhassa mūle. Yamakapāṭihāriyakaraṇatthāya bhagavato citte uppanne ‘‘tadanucchavikaṃ ṭhānaṃ icchitabba’’nti ratanamaṇḍapādi sakkena devaraññā āṇattena vissakammunā katanti vadanti keci. Bhagavatā nimmitanti apare. Aṭṭhakathāsu pana anekāsu ‘‘sakkena devānamindena āṇāpitena vissakammadevaputtena maṇḍapo kato, caṅkamo pana bhagavatā nimmito’’ti vuttaṃ. Dibbasetacchatte devatāhi dhāriyamāneti attho viññāyati aññesamasambhavato. ‘‘Dvādasayojanāya parisāyā’’ti idaṃ catūsu disāsu paccekaṃ dvādasayojanaṃ manussaparisaṃ sandhāya vuttaṃ. Tadā kira dasasahassilokadhātuto cakkavāḷagabbhaṃ paripūretvā devabrahmānopi sannipatiṃsu. Yo koci evarūpaṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ samattho ce, so āgacchatūti codanāsadisattā vuttaṃ ‘‘attādānaparidīpana’’nti. Attādānañhi anuyogo paṭipakkhassa attassa ādānaṃ gahaṇanti katvā. Titthiyamaddananti ‘‘pāṭihāriyaṃ karissāmā’’ti kuhāyanavasena pubbe uṭṭhitānaṃ titthiyānaṃ maddanaṃ, tañca tathā kātuṃ asamatthatāsampādanameva. Tadetaṃ padadvayaṃ ‘‘yamakapāṭihāriya’’nti etena sambandhitabbaṃ. Rājagahaseṭṭhino candanaghaṭikuppattito paṭṭhāya sabbameva cettha vattabbaṃ.

"Kathaṃ" v.v... là lời nói chi tiết. Và ở đây, việc kể lại về song thông thần biến ở gốc cây Kaṇḍamba nên được hiểu là do bản chất của thần thông hiển nhiên hơn và do phương pháp nêu gương, vì ở đây chủ trương rằng: "Sự thành tựu của việc giới không đạt đến định bằng bất cứ cách nào." Lại nữa, lời nói này: "Abhi... pe... sự nhiếp phục ngoại đạo" đã được nói đến nhằm mục đích cho thấy bản chất rất hiển nhiên của song thông thần biến ấy, và nhằm mục đích cho thấy sự đặc biệt so với các thần thông đã được thực hiện ở những nơi khác như ở cội Bồ-đề, trong buổi hội họp của dòng họ, v.v... Thật vậy, vào ngày thứ tám kể từ khi chứng ngộ, để xua tan mối nghi ngờ đã sanh khởi của chư thiên rằng: "Có phải là vị Phật hay không phải là vị Phật," ngài đã hóa hiện con đường kinh hành bằng châu báu ở trên không trung và đã thực hiện thần thông trong khi đang đi kinh hành. Kể từ đó, vào năm thứ hai, khi đã đi đến thành phố của dòng họ, tại tu viện Nigrodha ở thành Kapilavatthu, trong buổi hội họp của dòng họ, ngài cũng đã thực hiện song thông thần biến nhằm mục đích đoạn trừ lòng kiêu mạn và sự say đắm của họ. Ở đó, abhisambodhito có nghĩa là kể từ thời điểm chứng ngộ hoàn toàn. Sāvatthinagaradvāre có nghĩa là ở cổng phía nam của thành Sāvatthī. Kaṇḍambarukkhamūle có nghĩa là ở gốc của cây có tên là Kaṇḍamba do đã được trồng bởi người giữ vườn của vua Pasenadi tên là Kaṇḍa. Một số vị nói rằng: "Khi tâm của đức Thế Tôn sanh khởi với mục đích thực hiện song thông thần biến, do ý nghĩ rằng: 'Nên ước muốn một nơi chốn thích hợp với việc ấy' nên ngôi nhà maṇḍapa bằng châu báu v.v... đã được làm ra bởi Vissakamma theo lệnh của Sakka, vua của chư thiên." Các vị khác nói rằng: "Đã được hóa hiện bởi đức Thế Tôn." Lại nữa, trong nhiều sách Phụ giải, điều đã được nói là: "Ngôi nhà maṇḍapa đã được làm ra bởi thiên tử Vissakamma theo lệnh của Sakka, vị chúa của chư thiên, còn con đường kinh hành thì đã được hóa hiện bởi đức Thế Tôn." Ý nghĩa được hiểu là: "Trong khi lọng trắng của chư thiên đang được các vị trời che giữ" do sự không thể có đối với các chúng sanh khác. Lời nói này: "Dvādasayojanāya parisāya" đã được nói đến với ý chỉ về hội chúng của loài người có khoảng cách mười hai do-tuần ở mỗi một trong bốn phương. Được biết, vào lúc bấy giờ, các vị trời và Phạm thiên cũng đã hội họp lại, làm cho đầy khắp bên trong vũ trụ luân từ mười ngàn thế giới. Do có ý nghĩa tương tự như lời thách thức rằng: "Nếu có bất cứ ai có khả năng thực hiện thần thông như vậy, người ấy hãy đến," nên đã được gọi là "attādānaparidīpanaṃ." Thật vậy, attādānaṃ là sự nỗ lực, do bởi đó là sự nắm giữ, sự chấp thủ lập trường của mình đối với đối phương. Titthiyamaddanaṃ có nghĩa là sự nhiếp phục các ngoại đạo, những người trước đây đã trỗi dậy bằng cách lừa dối rằng: "Chúng tôi sẽ thực hiện thần thông," và điều ấy chính là sự tạo nên tình trạng không có khả năng thực hiện như vậy. Hai từ ngữ ấy nên được liên kết với từ "yamakapāṭihāriyaṃ" này. Và ở đây, toàn bộ câu chuyện nên được kể lại, bắt đầu từ sự phát sinh cái bát bằng gỗ chiên-đàn của vị trưởng giả ở thành Rājagaha.

Uparimakāyatotiādi [Pg.236] paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.116) āgatanayadassanaṃ, tena vuttaṃ ‘‘itiādinayappavatta’’nti, ‘‘sabbaṃ vitthāretabba’’nti ca. Tatthāyaṃ pāḷiseso –

Uparimakāyato v.v... là sự trình bày về phương pháp đã được đề cập trong bộ Paṭisambhidāmagga. Do đó, điều đã được nói là: "Đã diễn tiến theo phương pháp v.v..." và: "Toàn bộ nên được trình bày chi tiết." Ở đó, phần Pāḷi còn lại là như vầy:

‘‘Heṭṭhimakāyato aggikkhandho pavattati, uparimakāyato udakadhārā pavattati. Puratthimakāyato aggi, pacchimakāyato udakaṃ. Pacchimakāyato aggi, puratthimakāyato udakaṃ. Dakkhiṇaakkhito aggi, vāmaakkhito udakaṃ. Vāmaakkhito aggi, dakkhiṇaakkhito udakaṃ. Dakkhiṇakaṇṇasotato aggi, vāmakaṇṇasotato udakaṃ. Vāmakaṇṇasotato aggi, dakkhiṇakaṇṇasotato udakaṃ. Dakkhiṇanāsikāsotato aggi, vāmanāsikāsotato udakaṃ. Vāmanāsikāsotato aggi, dakkhiṇanāsikāsotato udakaṃ. Dakkhiṇaaṃsakūṭato aggi, vāmaaṃsakūṭato udakaṃ. Vāmaaṃsakūṭato aggi, dakkhiṇaaṃsakūṭato udakaṃ. Dakkhiṇahatthato aggi, vāmahatthato udakaṃ. Vāmahatthato aggi, dakkhiṇahatthato udakaṃ. Dakkhiṇapassato aggi, vāmapassato udakaṃ. Vāmapassato aggi, dakkhiṇapassato udakaṃ. Dakkhiṇapādato aggi, vāmapādato udakaṃ. Vāmapādato aggi, dakkhiṇapādato udakaṃ. Aṅgulaṅgulehi aggi, aṅgulantarikāhi udakaṃ. Aṅgulantarikāhi aggi, aṅgulaṅgulehi udakaṃ. Ekekalomato aggi, ekekalomato udakaṃ. Lomakūpato lomakūpato aggikkhandho pavattati, lomakūpato lomakūpato udakadhārā pavattatī’’ti.

"Từ thân dưới, khối lửa tuôn ra; từ thân trên, dòng nước tuôn ra. Từ thân phía trước là lửa, từ thân phía sau là nước. Từ thân phía sau là lửa, từ thân phía trước là nước. Từ mắt phải là lửa, từ mắt trái là nước. Từ mắt trái là lửa, từ mắt phải là nước. Từ lỗ tai phải là lửa, từ lỗ tai trái là nước. Từ lỗ tai trái là lửa, từ lỗ tai phải là nước. Từ lỗ mũi phải là lửa, từ lỗ mũi trái là nước. Từ lỗ mũi trái là lửa, từ lỗ mũi phải là nước. Từ chỏm vai phải là lửa, từ chỏm vai trái là nước. Từ chỏm vai trái là lửa, từ chỏm vai phải là nước. Từ tay phải là lửa, từ tay trái là nước. Từ tay trái là lửa, từ tay phải là nước. Từ hông sườn phải là lửa, từ hông sườn trái là nước. Từ hông sườn trái là lửa, từ hông sườn phải là nước. Từ bàn chân phải là lửa, từ bàn chân trái là nước. Từ bàn chân trái là lửa, từ bàn chân phải là nước. Từ các ngón tay ngón chân là lửa, từ kẻ ngón tay ngón chân là nước. Từ kẻ ngón tay ngón chân là lửa, từ các ngón tay ngón chân là nước. Từ mỗi một sợi lông là lửa, từ mỗi một sợi lông là nước. Từ mỗi một lỗ chân lông, khối lửa tuôn ra; từ mỗi một lỗ chân lông, dòng nước tuôn ra."

Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ekekalomakūpato’’ icceva (paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.116) āgataṃ.

Lại nữa, trong sách Phụ giải, chỉ có câu: "Từ mỗi một lỗ chân lông" là đã được đề cập đến.

Channaṃ vaṇṇānanti etthāpi nīlānaṃ pītakānaṃ lohitakānaṃ odātānaṃ mañjiṭṭhānaṃ pabhassarānanti ayaṃ sabbopi pāḷiseso peyyālanayena, ādi-saddena ca dassito. Ettha ca channaṃ vaṇṇānaṃ ubbāhanabhūtānaṃ yamakā yamakā vaṇṇā pavattantīti pāṭhasesena sambandho, tena vakkhati ‘‘dutiyā dutiyā rasmiyo’’tiādi. Tattha hi tāsaṃ yamakaṃ [Pg.237] yamakaṃ pavattanākārena saha āvajjanaparikammādhiṭṭhānānaṃ visuṃ pavatti dassitā. Keci pana ‘‘channaṃ vaṇṇāna’’nti etassa ‘‘aggikkhandho udakadhārā’’ti purimehi padehi sambandhaṃ vadanti, tadayuttameva aggikkhandhaudakadhārānaṃ atthāya tejokasiṇavāyokasiṇānaṃ samāpajjanassa vakkhamānattā. Channaṃ vaṇṇānaṃ chabbaṇṇā pavattantīti kattuvasena vā sambandho yathā ‘‘ekassa cepi bhikkhuno na paṭibhāseyya taṃ bhikkhuniṃ apasādetu’’nti (pāci. 558). Kattukammesu hi bahulā sāmivacanaṃ ākhyātapayogepi icchanti neruttikā.

Cũng vậy, trong câu ‘Channaṃ vaṇṇānaṃ’ (của sáu màu sắc), toàn bộ phần Pāḷi còn lại này là ‘nīlānaṃ pītakānaṃ lohitakānaṃ odātānaṃ mañjiṭṭhānaṃ pabhassarānaṃ’ (của màu xanh, của màu vàng, của màu đỏ, của màu trắng, của màu đỏ thẫm, của màu rực rỡ) được trình bày bằng phương pháp tỉnh lược (peyyāla) và bằng từ ‘ādi’ (v.v...). Và ở đây, sự liên kết với phần văn cú còn lại nên được hiểu là: ‘channaṃ vaṇṇānaṃ ubbāhanabhūtānaṃ yamakā yamakā vaṇṇā pavattanti’ (của sáu màu sắc được phát sinh, các cặp màu sắc khởi lên). Do đó, ngài sẽ nói: ‘dutiyā dutiyā rasmiyo’ (các cặp hào quang), v.v... Quả vậy, ở đó, sự khởi lên riêng biệt của tác ý (āvajjanā), chuẩn bị (parikamma), và quyết định (adhiṭṭhāna) được trình bày cùng với cách thức khởi lên theo từng cặp của chúng. Tuy nhiên, một số vị nói rằng câu ‘channaṃ vaṇṇānaṃ’ này có liên quan đến các từ đi trước là ‘aggikkhandho udakadhārā’ (khối lửa, dòng nước), nhưng điều đó không hợp lý, vì sẽ được nói đến việc nhập hỏa biến xứ (tejokasiṇa) và phong biến xứ (vāyokasiṇa) vì mục đích tạo ra khối lửa và dòng nước. Hoặc, sự liên kết nên được hiểu theo nghĩa chủ cách (kattu): ‘Channaṃ vaṇṇānaṃ chabbaṇṇā pavattanti’ (Sáu màu sắc của sáu loại màu khởi lên), giống như trong câu: ‘ekassa cepi bhikkhuno na paṭibhāseyya taṃ bhikkhuniṃ apasādetuṃ’ (dù cho một vị tỳ khưu không thể khiển trách vị tỳ khưu ni ấy). Quả vậy, nhiều nhà ngữ pháp học chấp nhận sở hữu cách (sāmivacana) được dùng cho chủ cách và đối cách ngay cả khi có động từ hữu hạn.

Evaṃ pāḷinayena yamakapāṭihāriyaṃ dassetvā idāni taṃ aṭṭhakathānayena vivaranto paccāsattinayena ‘‘channaṃ vaṇṇāna’’nti padameva paṭhamaṃ vivarituṃ ‘‘tassā’’tiādimāha. Tattha tassāti bhagavato. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo’’ti idaṃ tāsaṃ pītābhānaṃ yebhuyyatāya vuttaṃ, chabbaṇṇāhi rasmīhi alaṅkaraṇakālo viyāti attho. Tāpi hi cakkavāḷagabbhato uggantvā brahmalokamāhacca paṭinivattitvā cakkavāḷamukhavaṭṭimeva gaṇhiṃsu. Ekacakkavāḷagabbhaṃ vaṅkagopānasikaṃ viya bodhigharaṃ ahosi ekālokaṃ. Dutiyā dutiyā rasmiyoti purimapurimato pacchā pacchā nikkhantā rasmiyo. Kasmā sadisākāravasena ‘‘viyā’’ti vacanaṃ vuttanti āha ‘‘dvinnañcā’’tiādi. Dvinnañca cittānaṃ ekakkhaṇe pavatti nāma natthi, yehi tā evaṃ siyuṃ, tathāpi iminā kāraṇadvayena evameva khāyantīti adhippāyo. Bhavaṅgaparivāsassāti bhavaṅgavasena parivasanassa, bhavaṅgasaṅkhātassa parivasanassa vā, bhavaṅgapatanassāti vuttaṃ hoti. Āciṇṇavasitāyāti āvajjanasamāpajjanādīhi pañcahākārehi samāciṇṇaparicayatāya. Nanu ca ekassāpi cittassa pavattiyā dve kisso rasmiyopi sambhaveyyunti anuyogamapaneti ‘‘tassā tassā pana rasmiyā’’tiādinā. Cittavāranānattā āvajjanaparikammacittāni, kasiṇanānattā adhiṭṭhānacittavārānipi visuṃ visuṃyeva pavattanti. Āvajjanāvasāne tikkhattuṃ pavattajavanāni parikammanāmeneva idha vuttāni.

Sau khi đã trình bày song thông thần biến theo phương pháp của Pāḷi như vậy, bây giờ, vị Chú giải, trong khi muốn giải thích điều đó theo phương pháp của Chú giải, đã nói ‘tassā’ v.v... để trước tiên giải thích chính từ ‘channaṃ vaṇṇānaṃ’ theo nguyên tắc gần kề (paccāsatti). Ở đó, ‘tassā’ có nghĩa là ‘của Đức Thế Tôn’. Câu ‘Suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo’ (các hào quang màu vàng kim) được nói đến do sự chiếm ưu thế của các hào quang có sắc vàng ấy; ý nghĩa là: giống như khoảnh khắc trang hoàng với sáu màu sắc. Quả vậy, các hào quang ấy cũng từ trong lòng vũ trụ luân xa (cakkavāḷa) bay lên, chạm đến cõi Phạm thiên, rồi quay trở lại và chỉ thu về tại vành miệng của vũ trụ luân xa. Lòng của một vũ trụ luân xa đã trở thành một khối ánh sáng duy nhất, giống như một ngôi nhà Bồ đề có các vì kèo cong. ‘Dutiyā dutiyā rasmiyo’ (các cặp hào quang) là các hào quang phát ra lần lượt sau các hào quang trước đó. Để trả lời cho câu hỏi có thể được đặt ra: ‘Tại sao lại dùng cách nói như thể chúng đồng dạng?’, ngài nói ‘dvinnañcā’ v.v... Ý nghĩa là: Không có cái gọi là sự khởi lên của hai tâm trong cùng một sát-na, mà nhờ đó các hào quang ấy có thể (xuất hiện đồng thời) như vậy; tuy nhiên, do hai nguyên nhân này, chúng hiện ra đúng như thế. ‘Bhavaṅgaparivāsassa’ (của sự tẩm ướp bởi hữu phần) có nghĩa là: của sự tẩm ướp do năng lực của hữu phần, hoặc của sự tẩm ướp được gọi là hữu phần; có nghĩa là ‘của sự rơi vào hữu phần’. ‘Āciṇṇavasitāya’ (do sự thuần thục) có nghĩa là: do sự quen thuộc đã được thực hành nhuần nhuyễn qua năm phương cách là tác ý, nhập định, v.v... ‘Chẳng phải do sự khởi lên của dù chỉ một tâm, hai hoặc ba tia hào quang cũng có thể phát sinh hay sao?’ – ngài (vị Chú giải) bác bỏ sự chất vấn này bằng câu ‘tassā tassā pana rasmiyā’ v.v... Do sự khác biệt của các lộ trình tâm, các tâm tác ý và chuẩn bị khởi lên hoàn toàn riêng biệt; do sự khác biệt của các đề mục biến xứ (kasiṇa), các lộ trình tâm quyết định cũng khởi lên hoàn toàn riêng biệt. Ở đây, các tốc hành tâm (javana) khởi lên ba lần vào cuối giai đoạn tác ý chỉ được gọi bằng tên là ‘chuẩn bị’ (parikamma).

Kathanti āha ‘‘nīlarasmiatthāya hī’’tiādi. ‘‘Mañjiṭṭharasmiatthāya lohitakasiṇaṃ, pabhassararasmiatthāya pītakasiṇa’’nti idaṃ lohitapītarasmīnaṃ kāraṇeyeva vutte siddhanti na vuttaṃ. Tāsameva hi mañjiṭṭhapabhassararasmiyo [Pg.238] visesapabhedabhūtāti. ‘‘Aggikkhandhatthāyā’’tiādinā ‘‘uparimakāyato’’tiādīnaṃ vivaraṇaṃ. Aggikkhandhaudakakkhandhāpi aññamaññaasammissā yāva brahmalokā uggantvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ patiṃsu, taṃ divasaṃ pana satthā yo yo yasmiṃ yasmiṃ dhamme ca pāṭihāriye ca pasanno, tassa tassa ajjhāsayavasena taṃ taṃ dhammañca kathesi, pāṭihāriyañca dassesi, evaṃ dhamme bhāsiyamāne, pāṭihāriye ca kariyamāne mahājano dhammābhisamayo ahosi. Tasmiñca samāgame attano manaṃ gahetvā pañhaṃ pucchituṃ samatthaṃ adisvā nimmitaṃ buddhaṃ māpesi, tena pucchitaṃ pañhaṃ satthā vissajjesi. Satthārā pucchitaṃ pañhaṃ so vissajjesi, satthu caṅkamanakāle nimmito ṭhānādīsu aññataraṃ kappesi, tassa caṅkamanakāle satthā ṭhānādīsu aññataraṃ kappesīti etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘satthā caṅkamatī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Sabbaṃ vitthāretabba’’nti etena ‘‘satthā tiṭṭhati, nimmito caṅkamati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappetī’’tiādinā (paṭi. ma. 1.116) catūsu iriyāpathesu ekekamūlakā satthupakkhe cattāro, nimmitapakkhe cattāroti sabbe aṭṭha vārā vitthāretvā vattabbāti dasseti. Yasmā sīlaṃ samādhissa patiṭṭhāmattameva hutvā nivattati, samādhiyeva tattha patiṭṭhāya yathāvuttaṃ sabbaṃ pāṭihāriyakiccaṃ pavatteti, tasmā tadetaṃ samādhikiccamevāti vuttaṃ ‘‘ettha ekampī’’tiādi.

‘Làm thế nào?’ – ngài nói ‘nīlarasmiatthāya hī’ v.v... Câu ‘Vì mục đích tạo ra hào quang màu đỏ thẫm, ngài nhập vào huyết biến xứ (lohitakasiṇa); vì mục đích tạo ra hào quang rực rỡ, ngài nhập vào hoàng biến xứ (pītakasiṇa)’ không được nói đến (một cách riêng biệt) vì điều này đã được thành tựu khi nguyên nhân của các hào quang màu đỏ và màu vàng được nói đến. Quả vậy, các hào quang màu đỏ thẫm và rực rỡ chỉ là những biến thể đặc biệt của chính các hào quang màu đỏ và màu vàng ấy. Bằng câu ‘Aggikkhandhatthāyā’ v.v..., đây là sự giải thích cho câu ‘uparimakāyato’ v.v... Các khối lửa và khối nước cũng không trộn lẫn vào nhau, bay lên đến tận cõi Phạm thiên rồi rơi xuống tại vành miệng của vũ trụ luân xa. Hơn nữa, vào ngày hôm đó, vị Đạo sư đã thuyết giảng pháp môn tương ứng và biểu diễn thần thông tương ứng tùy theo khuynh hướng của bất cứ ai có niềm tịnh tín vào pháp môn nào và thần thông nào. Khi pháp được thuyết giảng và thần thông được biểu diễn như vậy, đại chúng đã chứng ngộ Chân lý. Và trong hội chúng ấy, vì không thấy ai có khả năng nắm bắt được tâm ý của mình để đặt câu hỏi, ngài đã hóa hiện ra một vị Phật hóa thân (nimmita buddha). Vị Đạo sư trả lời câu hỏi do vị Phật hóa thân ấy hỏi. Vị ấy trả lời câu hỏi do vị Đạo sư hỏi. Khi vị Đạo sư kinh hành, vị Phật hóa thân thực hiện một trong các oai nghi khác (đứng, v.v...). Khi vị ấy kinh hành, vị Đạo sư thực hiện một trong các oai nghi khác. Để trình bày ý nghĩa này, câu ‘satthā caṅkamati’ v.v... đã được nói đến. Bằng câu ‘sabbaṃ vitthāretabbaṃ’ (tất cả cần được trình bày chi tiết), ngài cho thấy rằng: nên trình bày bằng cách triển khai tất cả tám trường hợp: ‘Vị Đạo sư đứng, vị Phật hóa thân kinh hành hoặc ngồi hoặc nằm’, v.v..., với mỗi một trong bốn oai nghi làm nền tảng, có bốn trường hợp về phía vị Đạo sư và bốn trường hợp về phía vị Phật hóa thân. Bởi vì giới (sīla), sau khi chỉ làm nền tảng cho định (samādhi), liền chấm dứt; và chính định, được thiết lập trên đó, đã tạo ra toàn bộ công việc thần thông như đã nói. Do đó, công việc thần thông này chính là công việc của định. Vì vậy, câu ‘ettha ekampi’ v.v... đã được nói đến.

‘‘Yaṃ panā’’tiādinā samādhissa paññamapāpuṇatā vibhāvitā, yaṃ pana paṭivijjhi, idaṃ paṭivijjhanaṃ paññākiccanti attho. Taṃ anukkamato dasseti ‘‘bhagavā’’tiādinā. ‘‘Kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyānī’’ti idaṃ dīpaṅkarapādamūle katapaṭhamābhinīhārato paṭṭhāya vuttaṃ, tato pubbepi yattakena tasmiṃ bhave icchanto sāvakabodhiṃ pattuṃ sakkuṇeyya, tattakaṃ puññasambhāraṃ samupacinīti veditabbaṃ. Tatoyeva hi ‘‘manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassana’’ntiādinā (bu. vaṃ. 59) vuttesu aṭṭhadhammesu hetusampannatā ahosi. Keci pana manopaṇidhānavacīpaṇidhānavasena anekadhā asaṅkhyeyyaparicchedaṃ katvā pubbasambhāraṃ vadanti, tadayuttameva saṅgahāruḷhāsu aṭṭhakathāsu tathā avuttattā. Tāsu hi yathāvuttanayena paṭhamābhinīhārato pubbe hetusampannatāyeva dassitā. Ekūnatiṃsavassakāle nikkhamma pabbajitvāti sambandho. Cakkaratanārahapuññavantatāya [Pg.239] bodhisatto cakkavattisirisampannoti tassa nivāsabhavanaṃ ‘‘cakkavattisirinivāsabhūta’’nti vuttaṃ. Bhavanāti rammasurammasubhasaṅkhātā niketanā. Padhānayoganti dukkaracariyāya uttamavīriyānuyogaṃ.

Bằng câu v.v… “Yaṃ panā”, việc định không đạt đến tuệ đã được trình bày rõ; còn sự thấu triệt nào, sự thấu triệt này là phận sự của tuệ, đây là ý nghĩa. Bằng câu v.v… “bhagavā”, ngài (chú giải sư) trình bày điều ấy theo thứ tự. Lời nói này: “bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp” được nói bắt đầu từ sự phát nguyện lần đầu tiên được thực hiện dưới chân đức Phật Dīpaṅkara. Ngay cả trước đó, với bao nhiêu tư lương phước báu mà nếu muốn trong kiếp ấy, ngài đã có thể đạt đến Thinh văn giác, ngài đã tích lũy bấy nhiêu tư lương phước báu, cần phải được hiểu như vậy. Thật vậy, chính vì thế, trong tám pháp được nói đến bằng câu v.v… “thân người, đầy đủ giới tính, nhân duyên, gặp bậc Đạo Sư,” đã có sự đầy đủ về nhân. Tuy nhiên, một số vị đã thực hiện sự phân định a-tăng-kỳ theo nhiều cách bằng ý nguyện và khẩu nguyện, nói về tư lương quá khứ. Lời nói ấy không hợp lý, vì trong các bản chú giải đã được kết tập, điều đó không được nói như vậy. Thật vậy, trong các bản ấy, theo phương pháp đã được nói, chỉ có sự đầy đủ về nhân trước khi phát nguyện lần đầu tiên là được trình bày. Vào năm hai mươi chín tuổi, xuất gia và trở thành tu sĩ, đây là sự liên kết. Do có phước báu xứng đáng với bánh xe báu, Bồ-tát đã đầy đủ uy đức của một vị Chuyển luân vương, vì thế, cung điện nơi ngài ở được gọi là “nơi ở có uy đức của Chuyển luân vương.” Bhavana là các nơi ở được gọi là Ramma, Suramma, Subha. Padhānayoga là sự nỗ lực tinh tấn tối thượng cho khổ hạnh.

Uruvelāyaṃ kira senānigame kuṭumbikassa dhītā sujātā nāma dārikā vayappattā nerañjarāya tīre nigrodhamūle patthanamakāsi ‘‘sacāhaṃ samajātikaṃ kulagharaṃ gantvā paṭhamagabbhe puttaṃ labhissāmi, khīrapāyāsena balikammaṃ karissāmī’’ti, (ma. ni. aṭṭha. 2.284; jā. aṭṭha. 1.avidūre nidānakathā) tassā sā patthanā samijjhi. Sā satta dhenuyo laṭṭhivane khādāpetvā tāsampi dhītaro gāviyo laddhā tatheva khādāpetvā puna tāsampi dhītaro tathevāti sattaputtinattipanattiparamparāgatāhi dhenūhi khīraṃ gahetvā khīrapāyāsaṃ pacitumārabhi. Tasmiṃ khaṇe mahābrahmā tiyojanikaṃ setacchattaṃ upari dhāresi, sakko devarājā aggiṃ ujjālesi, sakalaloke vijjamānarasaṃ devatā pakkhipiṃsu, pāyāsaṃ dakkhiṇāvaṭṭaṃ hutvā pacati, taṃ sā suvaṇṇapātiyā satasahassagghanikāya saheva bodhisattassa datvā pakkāmi. Atha bodhisatto taṃ gahetvā nerañjarāya tīre suppatiṭṭhite nāma titthe ekatālaṭṭhippamāṇe ekūnapaññāsapiṇḍe karonto paribhuñji, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘visākhāpuṇṇamāyaṃ uruvelagāme sujātāya dvinnaṃ pakkhittadibbojaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā’’ti. Tattha sujātāyāti āyasmato yasattherassa mātubhūtāya pacchā saraṇagamanaṭṭhāne etadaggappattāya sujātāya nāma seṭṭhibhariyāya. Aṅgamaṅgānusārino rasassa sāro upatthambhabalakaro bhūtanissito eko viseso ojā nāma, sā divi bhavā pakkhittā etthāti pakkhittadibbojo, taṃ. Pātabbo ca so asitabbo cāti pāyāso, rasaṃ katvā pivituṃ, ālopaṃ katvā ca bhuñjituṃ yutto bhojanaviseso, madhunā sitto pāyāso madhupāyāso, taṃ.

Tương truyền, tại làng Senāni ở Uruvelā, cô gái tên Sujātā, con gái của một gia chủ, đã đến tuổi trưởng thành, đã phát nguyện dưới gốc cây đa bên bờ sông Nerañjarā rằng: “Nếu con, sau khi về nhà chồng cùng giai cấp, sinh được con trai trong lần mang thai đầu tiên, con sẽ cúng dường bằng cháo sữa.” Lời nguyện ấy của nàng đã thành tựu. Nàng cho bảy con bò cái ăn trong rừng cam thảo, rồi lấy sữa từ những con bò cái con của chúng, cũng cho ăn như vậy, rồi lại lấy sữa từ những con bò cái cháu của chúng, cũng như vậy, cho đến bảy đời con cháu kế tiếp, rồi bắt đầu nấu cháo sữa. Vào lúc ấy, Đại Phạm Thiên che một lọng trắng rộng ba do-tuần ở trên, vua trời Sakka nhóm lửa, chư thiên bỏ vào đó tinh túy của các vị có mặt trong toàn thế giới. Cháo sữa sôi lên, xoáy theo chiều bên phải. Nàng dâng món cháo ấy cùng với cái bát vàng trị giá một trăm ngàn cho Bồ-tát rồi ra đi. Khi ấy, Bồ-tát nhận lấy món ấy, tại bến nước tên Suppatiṭṭhita bên bờ sông Nerañjarā, đã vo thành bốn mươi chín vắt cơm, mỗi vắt cỡ bằng hạt thốt nốt, rồi thọ dụng. Liên quan đến điều đó, có lời nói rằng: “vào ngày rằm tháng Visākha, tại làng Uruvelā, sau khi thọ dụng món cháo sữa mật ong có tinh túy cõi trời được bỏ vào, do Sujātā dâng.” Ở đây, “của Sujātā” có nghĩa là của bà Sujātā, vợ của một trưởng giả, người đã là mẹ của trưởng lão Yasa đáng kính, và sau này đã đạt đến địa vị tối thượng trong việc quy y Tam bảo. Tinh túy của vị đi khắp các chi phần lớn nhỏ, có tác dụng hỗ trợ và tạo sức mạnh, nương vào các đại chủng, một loại đặc biệt được gọi là oja (dưỡng tố). Dưỡng tố ấy, sinh ra ở cõi trời, được bỏ vào đây, vì thế gọi là pakkhittadibboja (có dưỡng tố cõi trời được bỏ vào). Nó có thể được uống và cũng có thể được ăn, vì thế gọi là pāyāsa (cháo sữa); một loại vật thực đặc biệt thích hợp để làm thành dạng lỏng để uống và làm thành vắt để ăn. Cháo sữa được trộn với mật ong là madhupāyāsa (cháo sữa mật ong); (thọ dụng) món ấy.

Tato nerañjarāya tīre mahāsālavane nānāsamāpattīhi divāvihārassa katattā ‘‘sāyanhasamaye’’tiādi vuttaṃ. Vitthāro tattha tattha gahetabbo. Dakkhiṇuttarenāti divāvihārato bodhiyā pavisanamaggaṃ sandhāyāha, ujukaṃ dakkhiṇuttaragatena devatāhi alaṅkatena maggenāti attho[Pg.240]. Evampi vadanti ‘‘dakkhiṇuttarenāti dakkhiṇapacchimuttarena ādiavasānagahaṇena majjhimassāpi gahitattā, tathā luttapayogassa ca dassanato. Evañhi sati ‘dakkhiṇapacchimuttaradisābhāgena bodhimaṇḍaṃ pavisitvā tiṭṭhatī’ti (jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā) jātakanidāne vuttavacanena sametī’’ti. Dakkhiṇadisato gantabbo uttaradisābhāgo dakkhiṇuttaro, tena pavisitvāti apare. Keci pana ‘‘uttarasaddo cettha maggavācako. Yadi hi disāvācako bhaveyya, ‘dakkhiṇuttarāyā’ti vadeyyā’’ti, taṃ na ‘‘uttarena nadī sīdā, gambhīrā duratikkamā’’tiādinā disāvācakassāpi enayogassa dassanato, uttarasaddassa ca maggavācakassa anāgatattā. Apica disābhāgaṃ sandhāya evaṃ vuttaṃ. Disābhāgopi hi disā evāti. Atha antarāmagge sotthiyena nāma tiṇahārakabrāhmaṇena dinnā aṭṭha kusatiṇamuṭṭhiyo gahetvā asitañcanagirisaṅkāsaṃ sabbabodhisattānamassāsajananaṭṭhāne samāviruḷhaṃ bodhiyā maṇḍanabhūtaṃ bodhimaṇḍamupagantvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇadisābhāge aṭṭhāsi, so pana padeso paduminipatte udakabindu viya pakampittha, tato pacchimadisābhāgaṃ, uttaradisābhāgañca gantvā tiṭṭhantepi mahāpurise tatheva te akampiṃsu, tato ‘‘nāyaṃ sabbopi padeso mama guṇaṃ sandhāretuṃ samattho’’ti puratthimadisābhāgamagamāsi, tattha pallaṅkappamāṇaṃ niccalamahosi, tasseva ca nippariyāyena bodhimaṇḍasamaññā, mahāpuriso ‘‘idaṃ kilesaviddhaṃsanaṭṭhāna’’nti sanniṭṭhānaṃ katvā pubbuttaradisābhāge ṭhito tattha akampanappadese tāni tiṇāni agge gahetvā sañcālesi, tāvadeva cuddasahattho pallaṅko ahosi, tānipi tiṇāni vicittākārena tūlikāya lekhā gahitāni viya ahesuṃ. So tattha tisandhipallaṅkaṃ ābhujitvā caturaṅgasamannāgataṃ mettākammaṭṭhānaṃ pubbaṅgamaṃ katvā caturaṅgikaṃ vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā nisīdi, tamatthaṃ saṅkhipitvā dassento ‘‘bodhimaṇḍaṃ pavisitvā’’tiādimāha.

Sau đó, vì đã an trú ban ngày bằng nhiều định chứng khác nhau tại rừng sāla lớn bên bờ sông Nerañjarā, nên (chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng «vào lúc chiều tối». Phần chi tiết nên được tìm hiểu ở những nơi tương ứng. (Ngài) nói câu «dakkhiṇuttarena» (hướng từ nam đến bắc) là nhắm đến con đường đi vào cội bồ-đề từ nơi an trú ban ngày, nghĩa là: bằng con đường thẳng tắp, đi từ nam đến bắc, được chư thiên trang hoàng. Các vị thầy cũng nói như vầy: «‘dakkhiṇuttarena’ có nghĩa là ‘dakkhiṇapacchimuttarena’ (nam-tây-bắc), vì khi kể đến điểm đầu và điểm cuối thì điểm giữa cũng được bao hàm, và cũng vì thấy có trường hợp tỉnh lược từ ở giữa. Vì khi như vậy, nó sẽ phù hợp với câu đã được nói trong Jātakanidāna: ‘đã đi vào Bồ-đề đoàn theo hướng nam-tây-bắc và đứng lại’ (jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā)». Các vị khác (nói): «Phần phương bắc cần phải đi đến từ phương nam là dakkhiṇuttaro, (Ngài) đã đi vào bằng hướng đó». Một số vị khác lại nói: «Ở đây, từ ‘uttara’ có nghĩa là con đường. Vì nếu nó có nghĩa là phương hướng, người ta nên nói là ‘dakkhiṇuttarāyā’». Điều đó không đúng, vì người ta cũng thấy trường hợp từ chỉ phương hướng đi với biến cách thứ ba (ena) như trong câu «về phía bắc là sông Sīdā, sâu và khó vượt qua», và cũng vì từ ‘uttara’ với nghĩa là con đường không xuất hiện (trong văn cảnh này). Hơn nữa, (câu ấy) được nói như vậy là nhắm đến phương hướng. Vì phương hướng cũng chính là phương. Bấy giờ, trên đường đi, (Ngài) nhận lấy tám bó cỏ kusa do một người Bà-la-môn gánh cỏ tên là Sotthiya dâng cúng, rồi đi đến Bồ-đề đoàn, nơi giống như núi Asitañcana, là nơi phát sinh sự an ổn cho tất cả các vị Bồ-tát, mọc lên tốt đẹp, là vật trang nghiêm cho sự giác ngộ. (Ngài) đi nhiễu bên phải ba lần rồi đứng ở phương nam, nhưng nơi đó đã rung động như giọt nước trên lá sen. Từ đó, khi vị Đại nhân đi đến và đứng ở phương tây và phương bắc, những nơi ấy cũng rung động như vậy. Từ đó, (nghĩ rằng) «tất cả nơi này không thể chịu đựng được đức hạnh của ta», Ngài đã đi đến phương đông. Ở đó, một khoảng đất bằng chiếc bồ đoàn đã không rung động, và chính nơi đó, theo nghĩa đen, có tên gọi là Bồ-đề đoàn. Vị Đại nhân quyết định rằng «đây là nơi để phá tan phiền não», rồi đứng ở phương đông-bắc, tại nơi không rung động đó, Ngài cầm lấy ngọn của những cọng cỏ ấy và rải chúng ra. Ngay lập tức, một chiếc bồ đoàn rộng mười bốn hắc tay đã hiện ra. Những cọng cỏ ấy cũng trở nên như những đường nét được vẽ bằng cọ với hình thù đa dạng. Vị Đại nhân ấy, tại đó, đã ngồi kiết-già (tisandhipallaṅkaṃ), thực hành đề mục thiền tâm từ có bốn chi phần làm tiên phong, và an trú vào tinh tấn có bốn chi phần rồi ngồi xuống. Để trình bày ý nghĩa đó một cách tóm tắt, (vị Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng «bodhimaṇḍaṃ pavisitvā».

Tattha bodhi vuccati arahattamaggañāṇaṃ, sabbaññutaññāṇañca, sā maṇḍati thāmagatatāya pasīdati etthāti bodhimaṇḍo, nippariyāyena yathāvuttappadeso, pariyāyena pana idha dumarājā. Tathā hi ācariyānandattherena vuttaṃ ‘‘bodhimaṇḍasaddopaṭhamābhisambuddhaṭṭhāne eva daṭṭhabbo, na yattha katthaci bodhirukkhassa patiṭṭhitaṭṭhāne’’ti, taṃ.

Ở đây, «bodhi» (giác ngộ) được gọi là tuệ A-la-hán đạo và Nhất thiết trí tuệ. «Bodhi» ấy trở nên trong sáng (maṇḍati = pasīdati) tại nơi này (ettha) do đã đạt đến sức mạnh (thāmagatatāya), vì vậy (nơi đó) là «bodhimaṇḍa» (Bồ-đề đoàn). Theo nghĩa đen (nippariyāyena), đó là nơi đã được nói đến; nhưng theo nghĩa bóng (pariyāyena), ở đây nó có nghĩa là vua của các loài cây (dumarājā). Thật vậy, Trưởng lão Ānanda đã nói: «Từ ‘bodhimaṇḍa’ chỉ nên được hiểu là nơi chứng đắc giác ngộ lần đầu tiên, chứ không phải bất kỳ nơi nào có cây bồ-đề mọc», (đi đến) nơi đó.

Māravijayasabbaññutaññāṇapaṭilābhādīhi [Pg.241] bhagavantaṃ assāsetīti assattho. Āpubbañhi sāsasaddaṃ anusiṭṭhitosanesu icchanti, yaṃ tu loke ‘‘caladalo, kuñjarāsano’’ tipi vadanti. Accuggatabhāvena, ajeyyabhūmisīsagatabhāvena, sakalasabbaññuguṇapaṭilābhaṭṭhānaviruḷhabhāvena ca dumānaṃ rājāti dumarājā, assattho ca so dumarājā cāti assatthadumarājā taṃ. Dvinnaṃ ūrujāṇusandhīnaṃ, ūrumūlakaṭisandhissa ca vasena tayo sandhayo, saṇṭhānavasena vā tayo koṇā yassāti tisandhi, sveva pallaṅko ūrubaddhāsanaṃ parisamantato aṅkanaṃ āsananti atthena ra-kārassa la-kāraṃ, dvibhāvañca katvā, tīhi vā sandhīhi lakkhito pallaṅko tisandhipallaṅko, taṃ. Ābhujitvāti ābandhitvā, ubho pāde samañchite katvāti vuttaṃ hoti. Vitthāro sāmaññaphalasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.216) āgamissati. Attā, mitto, majjhatto, verīti catūsupi samappavattanavasena caturaṅgasamannāgataṃ mettākammaṭṭhānaṃ. ‘‘Caturaṅgasamannāgata’’nti idaṃ pana ‘‘vīriyādhiṭṭhāna’’nti etenāpi yojetabbaṃ. Tampi hi –

Nó làm cho Đức Thế Tôn an lòng (assāseti) qua việc chiến thắng Ma vương, chứng đắc Nhất thiết trí tuệ, v.v., vì vậy nó là «assattha». Thật vậy, các vị thầy chấp nhận từ «sāsa» có tiền tố «ā» mang ý nghĩa giáo huấn và làm hài lòng. Cái mà trong đời người ta cũng gọi là «caladala» (lá rung) và «kuñjarāsana» (chỗ ngồi của voi). Vì nó rất cao, vì nó ở trên đỉnh của vùng đất bất khả chiến bại, và vì nó mọc ở nơi chứng đắc tất cả các phẩm hạnh của bậc Toàn giác, nên nó là vua của các loài cây (dumarājā). Nó vừa là assattha vừa là dumarājā, vì vậy nó là «assatthadumarājā». (Đi đến) cây vua assattha đó. Do có hai khớp đùi-gối và khớp gốc đùi-hông, nên có ba khớp (sandhayo). Hoặc, do hình dạng của nó có ba góc (koṇā), nên nó là «tisandhi» (ba khớp/góc). Chính chiếc bồ đoàn đó, với ý nghĩa là «chỗ ngồi (āsana) được đánh dấu (aṅkana) xung quanh (parisamantato) bằng tư thế ngồi tréo chân (ūrubaddhāsana)», đã biến đổi âm «ra» thành «la» và nhân đôi nó lên (thành pallaṅka). Hoặc, chiếc bồ đoàn được đánh dấu bởi ba khớp là «tisandhipallaṅka». (Ngài ngồi) trên chiếc bồ đoàn ba khớp đó. «Ābhujitvā» có nghĩa là «đã tréo lại», tức là «đã gập cả hai chân lại». Phần chi tiết sẽ có trong chú giải kinh Sāmaññaphala (dī. ni. aṭṭha. 1.216). Đề mục thiền tâm từ có bốn chi phần do sự thực hành bình đẳng đối với bốn hạng người: bản thân, bạn bè, người trung lập, và kẻ thù. Tuy nhiên, từ «caturaṅgasamannāgata» này cũng nên được kết hợp với «vīriyādhiṭṭhāna» (sự an trú vào tinh tấn). Vì tinh tấn ấy cũng –

Kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu, upasussatu sarīre maṃsalohitaṃ, yaṃ taṃ purisathāmena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṃ, na taṃ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatī’’ti (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 1.266; a. ni. 3.51; a. ni. 8.13; mahāni. 17, 196) –

«Dù cho chỉ còn lại da, gân, và xương; dù cho thịt và máu trong thân này có khô cạn đi; điều gì có thể đạt được bằng sức mạnh của người nam, bằng tinh tấn của người nam, bằng nỗ lực của người nam, nếu chưa đạt được điều đó, sẽ không có sự dừng lại của tinh tấn» (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 1.266; a. ni. 3.51; a. ni. 8.13; mahāni. 17, 196) –

Vuttanayena caturaṅgasamannāgatameva.

Theo cách đã nói, quả thật có bốn chi phần.

Cuddasa hatthā vitthatappamāṇabhāvena yassāti cuddasahattho. Parisamantato aṅkīyate lakkhīyate paricchedavasenāti pallaṅko ra-kārassa la-kāraṃ, tassa ca dvittaṃ katvā. Apica ‘‘idaṃ kilesaviddhaṃsanaṭṭhāna’’nti aṭṭhakathāsu vacanato pallaṃ kilesaviddhaṃsanaṃ karoti etthāti pallaṅko niggahitāgamavasena, aluttasamāsavasena vā, cuddasahattho ca so pallaṅko ca, sveva uttamaṭṭhena patthanīyaṭṭhena ca varoti cuddasahatthapallaṅkavaro, tattha gato pavatto nisinno tathā. Cuddasahatthatā cettha vitthāravasena gahetabbā. Tāniyeva [Pg.242] hi tiṇāni aparimitapuññānubhāvato cuddasahatthavitthatapallaṅkabhāvena pavattāni, na ca tāni aṭṭhamuṭṭhippamāṇāni cuddasahatthaaccuggatāni sambhavanti. Tatoyeva ca idha ‘‘tiṇasantharaṃ santharitvā’’ti vuttaṃ, dhammapadaṭṭhakathādīsu ca ‘‘tiṇāni santharitvā…pe… puratthimābhimukho nisīditvā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1.sāriputtheravaṇṇanā; dha. sa. aṭṭha. 1.nidānakathā). Aññattha ca ‘‘tiṇāsane cuddasahatthasammate’’ti. Keci pana ‘‘accuggatabhāveneva cuddasahattho’’ti yathā tathā parikappanāvasena vadanti, taṃ na gahetabbaṃ yathāvuttena kāraṇena, sādhakena ca viruddhattā. Kāmañca manorathapūraṇiyā caturaṅguttaravaṇṇanāya ‘‘tikkhattuṃ bodhiṃ padakkhiṇaṃ katvā bodhimaṇḍaṃ āruyha cuddasahatthubbedhe ṭhāne tiṇasantharaṃ santharitvā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya nisinnakālato’’ti (a. ni. aṭṭha. 2.4.33) pāṭho dissati, tathāpi tattha ubbedhasaddo vitthāravācakoti veditabbo, yathā ‘‘tiriyaṃ soḷasubbedho, uddhamāhu sahassadhā’’ti (jā. 1.3.40) mahāpanādajātake. Tathā hi tadaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘tiriyaṃ soḷasubbedhoti vitthārato soḷasakaṇḍapātavitthāro ahosī’’ti (jātaka aṭṭha. 2-302 piṭṭhe). Aññathā hi ākāseyeva ukkhipitvā tiṇasantharaṇaṃ kataṃ, na acalapadeseti attho āpajjeyya santharaṇakiriyādhārabhāvato tassa, so cattho anadhippeto aññattha anāgatattāti.

Do có kích thước bề rộng mười bốn hắc tay nên được gọi là cuddasahattho (mười bốn hắc tay). Do được đánh dấu, được ghi nhận từ bốn phía theo cách phân định nên được gọi là pallaṅka, bằng cách đổi ra-kāra thành la-kāra và nhân đôi nó lên. Lại nữa, theo như trong các Chú giải nói rằng: ‘Đây là nơi tiêu diệt phiền não,’ nó thực hiện việc tiêu diệt phiền não (pallaṃ) tại nơi đây, nên được gọi là pallaṅka, theo cách thêm vào niggahīta, hoặc theo cách hợp từ không lược bỏ biến cách. Và nó là pallaṅka mười bốn hắc tay, và chính nó là cao quý (vara) do ý nghĩa tối thượng và ý nghĩa đáng mong cầu, nên được gọi là cuddasahatthapallaṅkavara (bảo tọa cao quý mười bốn hắc tay). Tại nơi ấy, đã đi đến, đã hiện khởi, đã ngồi xuống như vậy. Và ở đây, tính chất mười bốn hắc tay nên được hiểu theo bề rộng. Quả vậy, chính những cọng cỏ ấy, do oai lực của phước báu vô lượng, đã hiện khởi thành một bảo tọa rộng mười bốn hắc tay, chứ những cọng cỏ có kích thước tám nắm tay ấy không thể nào cao đến mười bốn hắc tay được. Chính vì thế, ở đây đã nói là ‘sau khi trải thảm cỏ,’ và trong Chú giải Pháp Cú v.v... cũng nói ‘sau khi trải những cọng cỏ… hướng về phương đông mà ngồi xuống.’ Và ở nơi khác là ‘trên tòa cỏ được cho là mười bốn hắc tay.’ Tuy nhiên, một số vị nói theo cách suy đoán rằng ‘có mười bốn hắc tay là do chiều cao,’ điều đó không nên chấp nhận vì trái với lý do đã nêu và với bằng chứng. Và mặc dù trong Manorathapūraṇī, Chú giải Aṅguttaranikāya, có đoạn văn ‘sau khi đi nhiễu quanh cây Bồ-đề ba lần, leo lên Bồ-đề đoàn, tại nơi có chiều cao mười bốn hắc tay, trải thảm cỏ, quyết tâm tinh tấn bốn chi phần, từ lúc ngồi xuống,’ tuy nhiên, ở đó từ ubbedha nên được hiểu là chỉ bề rộng, giống như trong Mahāpanādajātaka: ‘bề ngang mười sáu ubbedha, họ nói chiều cao một ngàn.’ Quả vậy, trong Chú giải của kinh ấy có nói: ‘bề ngang mười sáu ubbedha nghĩa là có bề rộng bằng mười sáu tầm tên bắn.’ Nếu không, sẽ dẫn đến ý nghĩa rằng việc trải cỏ được thực hiện bằng cách nâng lên trên không trung, chứ không phải trên một vùng đất vững chắc, vì nơi ấy là nền tảng cho hành động trải. Và ý nghĩa đó không được mong muốn vì không xuất hiện ở nơi khác.

Rajatakkhandhaṃ piṭṭhito katvā viyāti sambandho. Atthanti pacchimapabbataṃ. Mārabalanti māraṃ, mārabalañca, mārassa vā sāmatthiyaṃ. Pubbenivāsanti pubbe nivutthakkhandhaṃ. Dibbacakkhunti dibbacakkhuñāṇaṃ. ‘‘Kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4) jarāmaraṇamukhena paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā. Ānāpānacatutthajjhānanti etthāpi ‘‘sabbabuddhānaṃ āciṇṇa’’nti vibhattivipariṇāmaṃ katvā yojetabbaṃ. Tampi hi buddhānamāciṇṇamevāti vadanti. Pādakaṃ katvāti kāraṇaṃ, patiṭṭhānaṃ vā katvā. ‘‘Vipassanaṃ vaḍḍhetvāti chattiṃsakoṭisatasahassamukhena āsavakkhayañāṇasaṅkhātamahāvajirañāṇagabbhaṃ gaṇhāpanavasena vipassanaṃ bhāvetvā. Sabbaññutaññāṇādhigamāya anupadadhammavipassanāvasena anekākāravokāre saṅkhāre sammasato chattiṃsakoṭisatasahassamukhena pavattaṃ vipassanāñāṇampi hi ‘‘mahāvajirañāṇa’’nti [Pg.243] vuccati, catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyāya devasikaṃ vaḷañjanakasamāpattīnaṃ purecarānucarañāṇampi. Idha pana maggañāṇameva, visesato ca aggamaggañāṇaṃ, tasmā tasseva vipassanāgabbhabhāvo veditabboti. Sabbabuddhaguṇeti sabbaññutādiniravasesabuddhaguṇe. Tassā pādakaṃ katvā samādhi nivattoti vuttaṃ ‘‘idamassa paññākicca’’nti. Assāti bhagavato.

Nên hiểu sự liên kết là: ‘như thể đặt khối bạc ở sau lưng.’ Atthaṃ nghĩa là ngọn núi phía tây. Mārabalaṃ nghĩa là Ma vương, và quân đội của Ma vương, hoặc là năng lực của Ma vương. Pubbenivāsaṃ nghĩa là các uẩn đã từng trú ngụ trong quá khứ. Dibbacakkhuṃ nghĩa là thiên nhãn trí. Sau khi hướng trí tuệ vào duyên khởi với già chết làm đầu, bằng câu v.v... ‘Thật vậy, thế gian này đã rơi vào khổ não.’ Ở đây, trong câu ‘ānāpānacatutthajjhānaṃ,’ nên được kết hợp bằng cách thay đổi biến cách thành ‘sabbabuddhānaṃ āciṇṇaṃ’ (thói quen của chư Phật). Quả vậy, các vị thầy nói rằng điều đó cũng chính là thói quen của chư Phật. Pādakaṃ katvā nghĩa là lấy làm nguyên nhân, hoặc lấy làm nền tảng. ‘Sau khi phát triển Vipassanā’ nghĩa là sau khi tu tập Vipassanā theo cách làm cho nắm bắt được thai tạng của Đại Kim Cang Trí được gọi là Lậu Tận Trí, với ba mươi sáu trăm ngàn trăm triệu làm đầu. Quả vậy, trí tuệ Vipassanā đã khởi lên với ba mươi sáu trăm ngàn trăm triệu làm đầu, trong khi quán xét các pháp hành đã được phân loại theo nhiều cách, theo phương pháp Vipassanā về các pháp theo thứ tự để chứng đắc Nhất Thiết Chủng Trí, cũng được gọi là ‘Đại Kim Cang Trí,’ cũng như trí đi trước và đi sau của các thiền chứng nhập được sử dụng hằng ngày với số lượng hai mươi bốn trăm ngàn trăm triệu. Tuy nhiên, ở đây, chỉ có đạo trí, và đặc biệt là thượng đạo trí, được gọi là Đại Kim Cang Trí, do đó, nên hiểu rằng chính nó là thai tạng của Vipassanā. Sabbabuddhaguṇe nghĩa là các Phật đức không còn dư sót, bắt đầu bằng Nhất Thiết Chủng Trí. Đã nói rằng ‘đây là phận sự của trí tuệ của ngài’ vì định đã được tạo ra bằng cách lấy đó (Vipassanā) làm nền tảng. Assa nghĩa là của Đức Thế Tôn.

‘‘Tattha yathā hatthe’’tiādinā upamāya pākaṭīkaraṇaṃ. Hattheti hatthapasate, karapuṭe vā. Pātiyanti sarāvake. Ghaṭeti udakaharaṇaghaṭe. Dvattiṃsadoṇagaṇhanappamāṇaṃ kuṇḍaṃ kolambo. Tato mahatarā cāṭi. Tatopi mahatī mahākumbhī. Soṇḍī kusobbho. Nadībhāgo kandaro. Cakkavāḷapādesu samuddo cakkavāḷamahāsamuddo. Sinerupādake mahāsamuddeti sīdantarasamuddaṃ sandhāyāha. ‘‘Pātiya’’ntiādināpi tadevatthaṃ pakārantarena vibhāveti. Parittaṃ hoti yathāti sambandho. Yassā pāḷiyā atthavibhāvanatthāya yā saṃvaṇṇanā vuttā, tadeva tassā guṇabhāvena dassetuṃ ‘‘tenāhā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ sabbattha.

Bằng câu v.v... ‘Ở đó, như trong bàn tay,’ sự làm cho rõ ràng bằng ví dụ được thực hiện. Hatthe nghĩa là trong lòng bàn tay, hoặc trong hai bàn tay chắp lại. Pātiyaṃ nghĩa là trong cái bát nhỏ. Ghaṭe nghĩa là trong cái bình đựng nước. Cái lu (kuṇḍaṃ) có sức chứa ba mươi hai doṇa được gọi là kolambo. Lớn hơn thế là cāṭi (chum). Lớn hơn cả thế nữa là mahākumbhī (vại lớn). Ao nước (soṇḍī) là kusobbho. Phần sông (nadībhāgo) là kandaro (khe núi). Biển ở chân dãy núi Cakkavāḷa là cakkavāḷamahāsamuddo (đại dương Chuyển Luân). Câu ‘trong đại dương ở chân núi Sineru’ được nói để chỉ đến biển Sīdantara. Bằng câu v.v... ‘Pātiyaṃ,’ ngài cũng làm sáng tỏ chính ý nghĩa đó theo một cách khác. Nên hiểu sự liên kết là: ‘như thế nào thì là nhỏ.’ Để chỉ ra rằng chính đoạn Pāḷi mà Chú giải được nói ra để giải thích ý nghĩa, là phần phụ thuộc của Chú giải ấy, câu v.v... ‘tenāha’ đã được nói. Ở mọi nơi cũng nên hiểu như vậy.

‘‘Duve puthujjanā’’tiādi puthujjanesu labbhamānavibhāgadassanatthameva vuttaṃ, na pana mūlapariyāyasaṃvaṇṇanādīsu (ma. ni. aṭṭha. 1.2) viya puthujjanavisesaniddhāraṇatthaṃ niravasesaputhujjanasseva idha adhippetattā. Sabbopi hi puthujjano bhagavato upariguṇe vibhāvetuṃ na sakkoti, tiṭṭhatu tāva puthujjano, ariyasāvakapaccekabuddhānampi avisayā eva buddhaguṇā. Tathā hi vakkhati ‘‘sotāpanno’’tiādi (dī. ni. aṭṭha. 1.7). Gottasambandhatāya ādiccassa sūriyadevaputtassa bandhūti ādiccabandhu, tena vuttaṃ niddese –

Câu bắt đầu bằng “Duve puthujjanā” (Hai hạng phàm phu) được nói ra chỉ nhằm mục đích trình bày sự phân loại có thể có được ở các hạng phàm phu, chứ không phải nhằm mục đích xác định đặc tính của phàm phu như trong các sớ giải Mūlapariyāya v.v..., vì ở đây, (chỉ) hạng phàm phu không còn sót lại (tức tất cả phàm phu) mới là đối tượng được đề cập. Thật vậy, tất cả phàm phu đều không thể làm hiển lộ các đức tính cao thượng của Đức Thế Tôn. Phàm phu hãy khoan nói đến, các đức tính của Đức Phật quả thật là ngoài tầm hiểu biết của cả các vị Thánh đệ tử và các vị Phật Độc Giác. Thật vậy, (sớ giải) sẽ nói: “Vị Tu-đà-hoàn...” v.v... Do có mối liên hệ về dòng tộc, là bà con của Ādicca tức thiên tử Mặt Trời, nên gọi là Ādiccabandhu (Bà con của mặt trời). Do đó, đã được nói trong Niddesa rằng –

‘‘Ādicco vuccati sūriyo. Sūriyo gotamo gottena, bhagavāpi gotamo gottena, bhagavā sūriyassa gottañātako gottabandhu, tasmā buddho ādiccabandhū’’ti (mahāni. 150; cūḷani. 99).

“Mặt trời được gọi là Ādicca. Mặt trời thuộc dòng tộc Gotama, Đức Thế Tôn cũng thuộc dòng tộc Gotama. Đức Thế Tôn là người thân thuộc dòng tộc, là bà con dòng tộc của mặt trời, do đó, Đức Phật là Ādiccabandhu (Bà con của mặt trời).”

Saddavidū pana ‘‘buddhassādiccabandhunā’’ti pāṭhamicchanti. Ādiccassa bandhunā gottena samāno gottasaṅkhāto bandhu yassa, buddho ca so ādiccabandhu cāti katvā. Yasmā pana khandhakathādikosallenāpi upakkilesānupakkilesānaṃ jānanahetubhūtaṃ bāhusaccaṃ hoti, yathāha –

Tuy nhiên, các nhà ngữ pháp học lại muốn đọc là “buddhassādiccabandhunā”. (Giải thích:) Vị nào có người bà con được gọi là dòng tộc, tương đồng với dòng tộc là bà con của mặt trời, và vị ấy vừa là Phật, vừa là Ādiccabandhu. Hơn nữa, vì sự đa văn là nguyên nhân để biết các tùy phiền não và cận phiền não cũng có được nhờ sự khéo léo trong việc thuyết giảng về uẩn v.v..., như đã nói:

‘‘Kittāvatā [Pg.244] nu kho bhante bahussuto hotīti? Yato kho bhikkhu khandhakusalo hoti. Dhātu…pe… āyatana…pe… paṭiccasamuppādakusalo hoti, ettāvatā kho bhikkhu bahussuto hotī’’ti.

“Bạch ngài, do mức độ nào một vị tỳ khưu được gọi là bậc đa văn? Này tỳ khưu, khi nào vị tỳ khưu khéo léo về uẩn, khéo léo về giới... xứ... duyên khởi, này tỳ khưu, do mức độ ấy, vị tỳ khưu được gọi là bậc đa văn.”

Tasmā ‘‘yassa khandhadhātuāyatanādīsū’’tiādi vuttaṃ. Ādi-saddena cettha yāva paṭiccasamuppādā saṅgaṇhāti. Tattha vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Atthassa paripucchanaṃ paripucchā. Aṭṭhakathāvasena atthassa sotadvārapaṭibaddhatākaraṇaṃ savanaṃ. Byañjanatthānaṃ sunikkhepasunayanena dhammassa pariharaṇaṃ dhāraṇaṃ. Evaṃ sutadhātaparicitānaṃ vitakkanaṃ manasānupekkhanaṃ paccavekkhaṇaṃ.

Do đó, câu bắt đầu bằng “yassa khandhadhātuāyatanādīsū” đã được nói. Ở đây, từ “ādi” (v.v...) bao gồm cho đến cả duyên khởi. Trong đó, việc học thuộc lòng là “ugghaha” (thọ trì). Việc hỏi đi hỏi lại về ý nghĩa là “paripucchā” (thẩm vấn). Theo cách của sớ giải, việc làm cho ý nghĩa gắn liền với nhĩ môn là “savana” (lắng nghe). Việc duy trì giáo pháp bằng cách sắp đặt và hướng dẫn đúng đắn văn tự và ý nghĩa là “dhāraṇa” (ghi nhớ). Như vậy, việc suy xét, quán sát bằng tâm đối với những pháp đã được nghe, ghi nhớ và thực hành thuần thục là “paccavekkhaṇa” (quán xét).

Evaṃ pabhedaṃ dassetvā vacanatthampi dasseti ‘‘duvidho’’tiādinā. Puthūnanti anekavidhānaṃ kilesādīnaṃ. Puthujjanantogadhattāti bahūnaṃ janānaṃ abbhantare samavarodhabhāvato puthujjanoti sambandho. Puthucāyaṃ janoti puthu eva visuṃyeva ayaṃ saṅkhyaṃ gato. Itīti tasmā puthujjanoti sambandho. Evaṃ gāthābandhena saṅkhepato dassitamatthaṃ ‘‘so hī’’tiādinā vivarati. ‘‘Nānappakārāna’’nti iminā puthu-saddo idha bahvatthoti dasseti.

Sau khi trình bày sự phân loại như vậy, (sớ giải) cũng trình bày ngữ nguyên bằng câu bắt đầu bằng “duvidho”. “Puthūnaṃ” nghĩa là của nhiều loại phiền não v.v... “Puthujjanantogadhattā” nên được liên kết như sau: vì được bao gồm bên trong nhiều chúng sanh, nên gọi là “puthujjana”. “Puthu cāyaṃ jano” nên được liên kết như sau: chúng sanh này là riêng biệt, tách biệt (với bậc Thánh), được kể là (hạng) riêng. Do đó, gọi là “puthujjana”. (Vị sớ giải) giải thích ý nghĩa đã được trình bày tóm tắt bằng thể kệ như vậy, bằng câu bắt đầu bằng “so hi”. Bằng từ “nānappakārānaṃ” (nhiều loại), (sớ giải) cho thấy rằng từ “puthu” ở đây có nghĩa là “nhiều”.

Ādi-saddena saṅgahitamatthaṃ, tadatthassa ca sādhakaṃ ambasecanagarusinānanayena niddesapāḷiyā dassento ‘‘yathāhā’’tiādimāha. Avihatā sakkāyadiṭṭhiyo, puthu bahukā tā etesanti puthuavihatasakkāyadiṭṭhikā, etena avihatattā puthu sakkāyadiṭṭhiyo janenti, puthūhi vā sakkāyadiṭṭhīhi janitāti atthaṃ dasseti. Avihatatthameva vā janasaddo vadati, tasmā puthu sakkāyadiṭṭhiyo janenti na vihananti, janā vā avihatā puthu sakkāyadiṭṭhiyo etesanti atthaṃ dassetītipi vaṭṭati, visesanaparanipātanañcettha daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘agyāhito’’ti. ‘‘Puthu satthārānaṃ mukhullokikā’’ti etena puthu bahavo janā satthāro etesanti nibbacanaṃ dassitaṃ. Puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti ettha pana kammakilesehi janetabbā, jāyanti vā sattā etthāti janā, gatiyo, puthu sabbā eva janā gatiyo etesanti vacanattho. ‘‘Puthu nānābhisaṅkhāre [Pg.245] abhisaṅkharontī’’ti etena ca jāyanti etehi sattāti janā, puññābhisaṅkhārādayo, puthu nānāvidhā janā saṅkhārā etesaṃ vijjanti, puthu vā nānābhisaṅkhāre janenti abhisaṅkharontīti atthamāha. Tato paraṃ pana ‘‘puthu nānāoghehi vuyhantī’’tiādiatthattayaṃ janenti etehi sattāti janā, kāmoghādayo, rāgasantāpādayo, rāgapariḷāhādayo ca, sabbepi vā kilesapariḷāhā. Puthu nānappakārā te etesaṃ vijjanti, tehi vā janenti vuyhanti, santāpenti, pariḍahanti cāti nibbacanaṃ dassetuṃ vuttaṃ. ‘‘Rattā giddhā’’tiādi pariyāyavacanaṃ.

(Vị sớ giải) muốn trình bày ý nghĩa được bao gồm bởi từ “ādi” và bằng chứng cho ý nghĩa đó bằng kinh văn Niddesa, theo phương pháp “tưới xoài và tắm cho thầy”, nên đã nói câu bắt đầu bằng “yathāha”. “Puthuavihatasakkāyadiṭṭhikā” (những người có nhiều thân kiến chưa bị đoạn trừ) là vì họ có nhiều (puthu) thân kiến (sakkāyadiṭṭhiyo) chưa bị đoạn trừ (avihatā). Bằng cách này, (sớ giải) cho thấy ý nghĩa là: do chưa bị đoạn trừ nên họ làm phát sinh (janenti) nhiều (puthu) thân kiến, hoặc họ được sinh ra (janitā) bởi nhiều thân kiến. Hoặc từ “jana” chỉ có nghĩa là “chưa bị đoạn trừ”. Do đó, họ làm phát sinh (janenti) nhiều thân kiến, không đoạn trừ (na vihananti) chúng. Hoặc cũng có thể hiểu rằng (sớ giải) cho thấy ý nghĩa là: họ có nhiều (puthu) thân kiến (sakkāyadiṭṭhiyo) chưa bị đoạn trừ (janā = avihatā). Và ở đây, nên hiểu rằng tính từ được đặt sau, như trong ví dụ “agyāhito”. Bằng câu “Puthu satthārānaṃ mukhullokikā” (những người trông chờ vào mặt của nhiều đạo sư), sự phân tích từ được trình bày là: họ có nhiều (puthu) đạo sư (janā = satthāro). Còn trong câu “Puthu sabbagatīhi avuṭṭhitā” (những người chưa thoát khỏi tất cả các cõi), “janā” có nghĩa là các cõi (gatiyo), vì chúng được tạo ra (janetabbā) bởi nghiệp và phiền não, hoặc chúng sanh được sinh ra (jāyanti) trong đó. Ngữ nguyên là: họ có tất cả (sabbā eva) các cõi (janā = gatiyo) nhiều (puthu). Và bằng câu “Puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharonti” (họ tạo tác nhiều hành khác nhau), “janā” có nghĩa là các phước hành v.v..., vì chúng sanh được sinh ra (jāyanti) bởi chúng. (Ngữ nguyên là:) họ có nhiều loại (nānāvidhā) hành (janā = saṅkhārā) khác nhau (puthu), hoặc (sớ giải) nói ý nghĩa là: họ tạo tác (janenti abhisaṅkharonti) nhiều hành khác nhau (puthu nānābhisaṅkhāre). Hơn nữa, sau đó, đối với ba ý nghĩa bắt đầu bằng “puthu nānāoghehi vuyhantī” (họ bị cuốn trôi bởi nhiều bộc lưu khác nhau), “janā” có nghĩa là các bộc lưu dục v.v..., các nhiệt não do tham v.v..., và các thiêu đốt do tham v.v..., hoặc tất cả các thiêu đốt của phiền não, vì chúng sanh được sinh ra (janenti) bởi chúng. (Ngữ nguyên là:) họ có nhiều loại (puthu nānappakārā) bộc lưu v.v... đó, hoặc để trình bày sự phân tích từ, đã được nói rằng: bởi chúng, họ được sinh ra (janenti), bị cuốn trôi (vuyhanti), bị nhiệt não (santāpenti), và bị thiêu đốt (pariḍahanti). Câu bắt đầu bằng “Rattā giddhā” (tham đắm, say mê) là những từ đồng nghĩa.

Api ca rattāti vatthaṃ viya raṅgajātena cittassa vipariṇāmakarena chandarāgena rattā. Giddhāti abhikaṅkhanasabhāvena abhigijjhanena giddhā. Gathitāti ganthitā viya dummocanīyabhāvena tattha paṭibaddhā. Mucchitāti kilesāvisanavasena visaññībhūtā viya anaññakiccamohaṃ samāpannā. Ajjhosannāti anaññāsādhāraṇe viya katvā gilitvā pariniṭṭhapetvā ṭhitā. Laggāti gāvo kaṇṭake viya āsattā, mahāpalipe vā patanena nāsikaggapalipannapuriso viya uddharitumasakkuṇeyyabhāvena nimuggā. Laggitāti makkaṭālepena viya makkaṭo pañcannaṃ indriyānaṃ vasena āsaṅgitā, palibuddhāti sambaddhā, upaddutā vāti ayamattho aṅguttaraṭīkāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.51) vutto. Etena jāyatīti jano, ‘‘rāgo gedho’’ti evamādiko, puthu nānāvidho jano rāgādiko etesaṃ, puthūsu vā pañcasu kāmaguṇesu janā rattā giddhā…pe… palibuddhāti atthaṃ dasseti.

Lại nữa, rattā (nhiễm trước) là: Bị nhiễm bởi dục tham (chandarāgena) làm biến đổi tâm (cittassa vipariṇāmakarena) do tác nhân làm nhiễm (raṅgajātena) giống như tấm vải (vatthaṃ viya). Giddhā (tham muốn) là: Tham muốn (giddhā) bởi sự tham đắm (abhigijjhanena) với bản chất là ước ao (abhikaṅkhanasabhāvena). Gathitā (trói buộc) là: Bị ràng buộc ở trong ấy (tattha paṭibaddhā) vì khó tháo gỡ (dummocanīyabhāvena) giống như bị cột lại (ganthitā viya). Mucchitā (say đắm) là: Đạt đến (samāpannā) sự mê muội không còn biết việc gì khác (anaññakiccamohaṃ) giống như trở nên bất tỉnh (visaññībhūtā viya) do sự tuôn chảy của phiền não (kilesāvisanavasena). Ajjhosannā (đắm chìm) là: Đứng yên (ṭhitā) sau khi đã làm cho (katvā) giống như không còn chung với ai khác (anaññāsādhāraṇe viya), đã nuốt chửng (gilitvā), đã hoàn tất (pariniṭṭhapetvā). Laggā (dính mắc) là: Bị dính mắc (āsattā) giống như con bò bị vướng vào gai (gāvo kaṇṭake viya), hoặc bị chìm ngập (nimuggā) vì không thể tự kéo lên được (uddharitumasakkuṇeyyabhāvena) giống như người bị lún ngập đến chóp mũi (nāsikaggapalipannapuriso viya) do rơi vào vũng lầy lớn (mahāpalipe patanena). Laggitā (dính chặt) là: Bị dính mắc (āsaṅgitā) do năng lực của năm căn (pañcannaṃ indriyānaṃ vasena) giống như con khỉ bị dính nhựa bẫy khỉ (makkaṭālepena viya makkaṭo). Palibuddhā (ràng buộc) là: Bị ràng buộc (sambaddhā), hoặc bị quấy nhiễu (upaddutā vā). Ý nghĩa này (ayamattho) đã được nói (vutto) trong Aṅguttaraṭīkā. Do điều này (etena), nó được sinh ra (jāyati) nên gọi là jano, như là “tham, tham muốn” (rāgo gedho’ti evamādiko). Chúng sinh này (etesaṃ) có nhiều loại jano (sinh khởi) khác nhau (puthu nānāvidho) như tham, v.v… (rāgādiko), hoặc (vā) chỉ ra ý nghĩa (atthaṃ dasseti) rằng: Chúng sinh (janā) bị nhiễm (rattā), tham muốn (giddhā)… cho đến… bị ràng buộc (palibuddhā) trong năm dục trưởng dưỡng (puthūsu pañcasu kāmaguṇesu).

‘‘Āvutā’’tiādipi pariyāyavacanameva. Apica ‘‘āvutāti āvaritā. Nivutāti nivāritā. Ophutāti paliguṇṭhitā, pariyonaddhā vā. Pihitāti pidahitā. Paṭicchannāti chāditā. Paṭikujjitāti heṭṭhāmukhajātā’’ti tattheva (a. ni. aṭṭha. 1.51) vuttaṃ. Ettha ca janenti etehīti janā, nīvaraṇā, puthu nānāvidhā janā nīvaraṇā etesaṃ, puthūhi vā nīvaraṇehi janā āvutā…pe… paṭikujjitāti nibbacanaṃ dasseti. Puthūsu nīcadhammasamācāresu jāyati, puthūnaṃ vā abbhantare jano antogadho, puthu vā bahuko janoti atthaṃ dasseti ‘‘puthūna’’ntiādinā, etena ca tatiyapādaṃ vivarati, samattheti vā. ‘‘Puthuvā’’tiādinā pana catutthapādaṃ. Puthu visaṃsaṭṭho eva jano puthujjanoti ayañhettha vacanattho.

Các từ như āvutā (bị che đậy), v.v… (ādipi) cũng chỉ là từ đồng nghĩa (pariyāyavacanameva). Lại nữa (apica), “āvutā là bị che đậy (āvaritā). Nivutā là bị ngăn cản (nivāritā). Ophutā là bị bao phủ xung quanh (paliguṇṭhitā), hoặc bị bao bọc (pariyonaddhā vā). Pihitā là bị đóng lại (pidahitā). Paṭicchannā là bị che lấp (chāditā). Paṭikujjitā là có mặt úp xuống (heṭṭhāmukhajātā)” đã được nói (vuttaṃ) ở chính nơi đó (tattheva). Và ở đây (ettha ca), chỉ ra cách giải thích từ (nibbacanaṃ dasseti) rằng: Chúng sinh ra bởi những thứ này (janenti etehīti) nên gọi là janā, (chúng là) các triền cái (nīvaraṇā); chúng sinh này (etesaṃ) có nhiều loại janā (sinh khởi) khác nhau (puthu nānāvidhā) là các triền cái (nīvaraṇā); hoặc (vā) chúng sinh (janā) bị che đậy (āvutā)… cho đến… bị úp xuống (paṭikujjitā) bởi nhiều triền cái (puthūhi nīvaraṇehi). Bằng câu bắt đầu bằng puthūnaṃ (puthūnaṃ’tiādinā), chỉ ra ý nghĩa (atthaṃ dasseti) rằng: Sinh ra (jāyati) trong những kẻ có hạnh kiểm thấp hèn (puthūsu nīcadhammasamācāresu); hoặc (vā) jano (chúng sinh) nằm bên trong (antogadho) những kẻ thấp hèn (puthūnaṃ abbhantare); hoặc (vā) puthu là nhiều (bahuko) chúng sinh (jano). Và bằng câu này (etena ca), giải thích (vivarati) hoặc làm rõ (samattheti vā) câu kệ thứ ba. Còn bằng câu bắt đầu bằng puthuvā (puthuvā’tiādinā), (giải thích) câu kệ thứ tư. Puthujjana là chúng sinh (jano) hoàn toàn không giao du (puthu visaṃsaṭṭho eva) với bậc Thánh. Đây là (ayaṃ) ý nghĩa của từ (vacanattho) ở đây (ettha).

Yehi [Pg.246] guṇavisesehi nimittabhūtehi bhagavati ‘‘tathāgato’’ti ayaṃ samaññā pavattā, taṃ dassanatthaṃ ‘‘aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato’’tiādi vuttaṃ. Ekopi hi saddo anekapavattinimittamadhikicca anekadhā atthappakāsako, bhagavato ca sabbepi nāmasaddā anekaguṇanemittikāyeva. Yathāha –

Do những đức tính đặc biệt (guṇavisesehi) nào đã trở thành nhân duyên (nimittabhūtehi) mà danh hiệu (samaññā) “Tathāgata” này (ayaṃ) đã khởi lên (pavattā) nơi Đức Thế Tôn (bhagavati), để chỉ ra điều đó (taṃ dassanatthaṃ), câu bắt đầu bằng “Đức Thế Tôn là Tathāgata vì tám lý do” (aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato’tiādi) đã được nói (vuttaṃ). Vì rằng (hi), một từ (ekopi saddo) dựa vào nhiều nhân duyên khởi sinh (anekapavattinimittamadhikicca) có thể biểu thị ý nghĩa theo nhiều cách (anekadhā atthappakāsako), và (ca) tất cả các danh từ (sabbepi nāmasaddā) của Đức Thế Tôn (bhagavato) đều có nhiều đức tính làm nhân duyên (anekaguṇanemittikāyeva). Như Ngài đã nói (yathāha):

‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;

Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāmasahassato’’ti. (dha. sa. 1313;

udā. aṭṭha. 57;

paṭi. ma. aṭṭha. 1.76;

dī. ni. ṭī. 1.413);

“Bậc Đại Sĩ (mahesino) có vô số (asaṅkhyeyyāni) danh hiệu (nāmāni) với đức tính của mình (saguṇena). Bậc trí nên rút ra (uddheyyaṃ) danh hiệu (nāmaṃ) bằng đức tính (guṇena), ngay cả từ hàng ngàn danh hiệu (api nāmasahassato).”

Kāni pana tānīti anuyoge sati paṭhamaṃ tassarūpaṃ saṅkhepato uddisitvā ‘‘katha’’ntiādinā niddisati. Tathā āgatoti ettha ākāraniyamanavasena opammasampaṭipādanattho tathā-saddo. Sāmaññajotanāya visesāvaṭṭhānato, visesatthinā ca sāmaññasaddassāpi visesattheyeva anupayujjitabbato paṭipadāgamanattho āgata saddo daṭṭhabbo, na ñāṇagamanattho tathalakkhaṇaṃ āgato’’tiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.12; saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.78; a. ni. aṭṭha. 1.170; theragā. aṭṭha. 1.43; itivu. aṭṭha. 38; paṭi. ma. aṭṭha. 1.37; bu. vaṃ. aṭṭha. 2; mahāni. aṭṭha. 14) viya, nāpi kāyagamanādi attho ‘‘āgato kho mahāsamaṇo, māgadhānaṃ giribbaja’’ntiādīsu (mahāva. 53) viya. Tattha yassa ākārassa niyamanavasena opammasampaṭipādanattho tathā-saddo, tadākāraṃ karuṇāpadhānattā tassa mahākaruṇāmukhena purimabuddhānaṃ āgamanapaṭipadāya udāharaṇavasena sāmaññato dassento ‘‘yathā sabbaloke’’tiādimāha. Yaṃtaṃ-saddānaṃ ekantasambandhabhāvato cettha tathā-saddassatthadassane yathā-saddena attho vibhāvito. Tadeva vitthāreti ‘‘yathā vipassī bhagavā’’tiādinā, vipassīādīnañcettha channaṃ sammāsambuddhānaṃ mahāpadānasuttādīsu (dī. ni. 2.4) sampahulaniddesena (dī. ni. aṭṭha. 2.sambahulaparicchedavaṇṇanā) supākaṭattā, āsannattā ca tesaṃ vasena taṃ paṭipadaṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ. Āgato yathā, tathā āgatoti sabbatra sambandho. ‘‘Kiṃ vuttaṃ hotī’’tiādināpi tadeva paṭiniddisati. Tattha yena abhinīhārenāti manussattaliṅgasampattihetusatthāradassanapabbajjāguṇasampattiadhikārachandānaṃ vasena aṭṭhaṅgasamannāgatena mahāpaṇidhānena[Pg.247]. Sabbesañhi buddhānaṃ paṭhamapaṇidhānaṃ imināva nīhārena samijjhati. Abhinīhāroti cettha mūlapaṇidhānassetaṃ adhivacananti daṭṭhabbaṃ.

Vậy (pana) chúng là gì (kāni tānīti)? Khi có câu hỏi như vậy (anuyoge sati), trước tiên, sau khi nêu lên (uddisitvā) hình thức của nó (tassarūpaṃ) một cách tóm tắt (saṅkhepato), ngài chỉ ra chi tiết (niddisati) bằng câu bắt đầu bằng kathaṃ (kathaṃ’tiādinā). Trong câu tathā āgato (tathā āgatoti ettha), từ tathā (tathā-saddo) có ý nghĩa hoàn thành sự so sánh (opammasampaṭipādanattho) bằng cách xác định một phương cách (ākāraniyamanavasena). Do việc làm sáng tỏ cái chung (sāmaññajotanāya) và xác định cái riêng (visesāvaṭṭhānato), và do người muốn ý nghĩa đặc biệt (visesatthinā ca) cũng nên sử dụng từ chung (sāmaññasaddassāpi) trong ý nghĩa đặc biệt (visesattheyeva anupayujjitabbato), nên từ āgata (āgata-saddo) cần được hiểu (daṭṭhabbo) là có ý nghĩa đến bằng con đường thực hành (paṭipadāgamanattho), không phải ý nghĩa đến bằng trí tuệ (na ñāṇagamanattho) như trong các câu bắt đầu bằng tathalakkhaṇaṃ āgato (tathalakkhaṇaṃ āgato’tiādīsu viya), cũng không phải ý nghĩa đến bằng thân, v.v… (nāpi kāyagamanādi attho) như trong các câu bắt đầu bằng āgato kho mahāsamaṇo, māgadhānaṃ giribbajaṃ (āgato kho mahāsamaṇo, māgadhānaṃ giribbajaṃ’tiādīsu viya). Ở đó (tattha), từ tathā (tathā-saddo) có ý nghĩa hoàn thành sự so sánh (opammasampaṭipādanattho) bằng cách xác định phương cách (ākārassa niyamanavasena) nào đó (yassa); để chỉ ra phương cách đó (tadākāraṃ) một cách tổng quát (sāmaññato) bằng cách nêu ví dụ (udāharaṇavasena) về con đường thực hành đã đến (āgamanapaṭipadāya) của các vị Phật quá khứ (purimabuddhānaṃ) qua đại bi (mahākaruṇāmukhena) của vị ấy (tassa), vì lòng bi mẫn là chính (karuṇāpadhānattā), ngài đã nói (āha) câu bắt đầu bằng yathā sabbaloke (yathā sabbaloke’tiādim). Và ở đây (ettha ca), do sự liên hệ tuyệt đối (ekantasambandhabhāvato) của các từ yaṃ và taṃ (yaṃtaṃ-saddānaṃ), khi chỉ ra ý nghĩa của từ tathā (tathā-saddassatthadassane), ý nghĩa (attho) được làm sáng tỏ (vibhāvito) bằng từ yathā (yathā-saddena). Ngài giải thích rộng ra (vitthāreti) chính điều đó (tadeva) bằng câu bắt đầu bằng yathā vipassī bhagavā (yathā vipassī bhagavā’tiādinā). Và ở đây (ettha ca), nên hiểu rằng (daṭṭhabbaṃ): do sáu vị Chánh Đẳng Giác (channaṃ sammāsambuddhānaṃ) là Vipassī, v.v… (vipassīādīnaṃ) đã được chỉ dẫn một cách rộng rãi (sampahulaniddesena) trong các kinh như Mahāpadānasutta, v.v… (mahāpadānasuttādīsu) nên rất nổi tiếng (supākaṭattā), và do sự gần gũi (āsannattā ca), ngài chỉ ra (dasseti) con đường thực hành đó (taṃ paṭipadaṃ) dựa vào các vị ấy (tesaṃ vasena). Sự liên kết (sambandho) ở mọi nơi (sabbatra) là: “Như đã đến (āgato yathā), cũng vậy đã đến (tathā āgato).” Bằng câu bắt đầu bằng kiṃ vuttaṃ hoti (kiṃ vuttaṃ hotī’tiādināpi), ngài cũng chỉ ra lại (paṭiniddisati) chính ý nghĩa đó (tadeva). Ở đó (tattha), trong câu yena abhinīhārena (yena abhinīhārenāti), (có nghĩa là) bằng đại nguyện (mahāpaṇidhānena) gồm tám chi phần (aṭṭhaṅgasamannāgatena) do (vasena) được thân người, đầy đủ tướng nam, có nhân duyên gặp bậc Đạo Sư, xuất gia, đầy đủ đức hạnh, có sự tích lũy và ý muốn (manussattaliṅgasampattihetusatthāradassanapabbajjāguṇasampattiadhikārachandānaṃ). Vì rằng (hi), lời nguyện đầu tiên (paṭhamapaṇidhānaṃ) của tất cả các vị Phật (sabbesaṃ buddhānaṃ) đều được thành tựu (samijjhati) bằng chính phương cách này (imināva nīhārena). Và ở đây (ettha ca), nên hiểu rằng (daṭṭhabbaṃ): abhinīhāra (abhinīhāroti) là một từ đồng nghĩa (adhivacanaṃ) với lời nguyện gốc (mūlapaṇidhānassa).

Evaṃ mahābhinīhāravasena ‘‘tathāgato’’ti padassa atthaṃ dassetvā idāni pāramīpūraṇavasenapi dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādimāha. ‘‘Ettha ca suttantikānaṃ mahābodhiyānapaṭipadāya kosallajananatthaṃ pāramīsu ayaṃ vitthārakathā’’tiādinā ācariyadhammapālattherena (dī. ni. ṭī. 1.7) yā pāramīsu vinicchayakathā vuttā, kiñcāpi sā amhehi idha vuccamānā ganthavitthārakarā viya bhavissati, yasmā panāyaṃ saṃvaṇṇanā etissaṃ pacchā pamādalekhavisodhanavasena, tadavasesatthapariyādānavasena ca pavattā, tasmā sāpi pāramīkathā idha vattabbāyevāti tato ceva cariyāpiṭakaṭṭhakathāto ca āharitvā yathārahaṃ gāthābandhehi samalaṅkaritvā atthamadhippāyañca visodhayamānā bhavissati. Kathaṃ?

Sau khi đã trình bày ý nghĩa của từ ‘Tathāgata’ theo phương diện đại nguyện như vậy, bây giờ để trình bày theo phương diện viên mãn các pāramī, ngài (Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng ‘atha vā’. Và ở đây, bài quyết trạch về các pāramī đã được trưởng lão Ācariya Dhammapāla nói đến qua câu bắt đầu bằng ‘vì mục đích làm phát sanh sự thiện xảo trong con đường thực hành dẫn đến Đại Bồ-đề cho những vị thông thuộc Kinh tạng, đây là bài thuyết giảng chi tiết về các pāramī’, mặc dù bài quyết trạch ấy, khi được chúng tôi nói ở đây, có thể sẽ giống như làm cho bộ sách trở nên dài dòng, tuy nhiên, vì bản sớ giải này được tiến hành sau bản sớ giải kia, với mục đích hiệu đính những lỗi do sơ suất trong việc ghi chép và với mục đích thâu tóm những ý nghĩa còn lại trong đó, do đó, bài thuyết giảng về pāramī ấy cũng nên được nói ở đây. (Nên) sau khi đã trích dẫn từ đó (tức bản sớ giải cũ) và từ Chú giải Cariyāpiṭaka, trang hoàng bằng những thể kệ thích hợp, (bài thuyết giảng này) sẽ làm sáng tỏ ý nghĩa và chủ ý. Bằng cách nào?

Kā panetā pāramiyo, kenaṭṭhena katīvidhā;

Ko ca tāsaṃ kamo kāni, lakkhaṇādīni sabbathā.

Vậy các pāramī này là gì? Do ý nghĩa nào (được gọi là pāramī)? Có bao nhiêu loại? Thứ tự của chúng là gì? Và trong mọi phương diện, trạng thái v.v... của chúng là gì?

Ko paccayo, saṃkileso, vodānaṃ paṭipakkhako;

Paṭipattivibhāgo ca, saṅgaho sampadā tathā.

Nhân duyên là gì? Sự ô nhiễm là gì? Sự trong sạch là gì? Pháp đối nghịch là gì? Sự thực hành, sự phân loại, sự tổng hợp, và sự thành tựu cũng vậy (là gì)?

Kittakena sampādanaṃ, ānisaṃso ca kiṃ phalaṃ;

Pañhametaṃ vissajjitvā, bhavissati vinicchayo.

Sự hoàn thành (mất) bao lâu? Phước báu là gì và quả là gì? Sau khi giải đáp câu hỏi này, sẽ có sự quyết trạch.

Tatridaṃ vissajjanaṃ –

Trong đó, đây là lời giải đáp –

Kā panetā pāramiyoti –

Vậy các pāramī này là gì? –

Taṇhāmānādimaññatra, upāyakusalena yā;

Ñāṇena pariggahitā, pāramī sā vibhāvitā.

Cái nào, ngoại trừ tham ái, ngã mạn v.v..., được thâu nhiếp bởi trí tuệ thiện xảo về phương tiện, cái đó được giải thích là pāramī.

Taṇhāmānādinā hi anupahatā karuṇūpāyakosallapariggahitā dānādayo guṇasaṅkhātā etā kiriyā ‘‘pāramī’’ti vibhāvitā.

Thật vậy, những hành động này, tức là các phẩm hạnh như bố thí v.v..., không bị phá hoại bởi tham ái, ngã mạn v.v..., được thâu nhiếp bởi lòng bi mẫn và sự thiện xảo về phương tiện, được giải thích là ‘pāramī’.

Kenaṭṭhena pāramiyoti –

Do ý nghĩa nào (được gọi là) pāramī? –

Paramo uttamaṭṭhena, tassāyaṃ pāramī tathā;

Kammaṃ bhāvoti dānādi, taddhitato tidhā matā.

Do ý nghĩa cao thượng, (vị ấy) là paramo (bậc tối thượng). Đây là (sự nghiệp) của vị ấy, nên gọi là pāramī. Tương tự, (đó là) hành động, là bản chất, tức là bố thí v.v... Theo cách phân tích từ phái sinh, được biết theo ba cách.

Pūreti [Pg.248] mavati pare, paraṃ majjati mayati;

Munāti minoti tathā, minātīti vā paramo.

Vị ấy làm cho viên mãn, trói buộc chúng sanh khác, thanh lọc một cách vượt trội, đi đến, biết, đặt vào, hoặc hủy diệt, nên gọi là paramo.

Pāre majjati sodheti, mavati mayatīti vā;

Māyeti taṃ vā munāti, minoti mināti tathā.

Vị ấy thanh tịnh ở bờ kia, làm cho (chúng sanh) thanh tịnh, trói buộc, hoặc đi đến, hoặc làm cho (chúng sanh) đi đến đó, biết, đặt vào, và hủy diệt (kẻ thù phiền não).

Pāramīti mahāsatto, vuttānusārato pana;

Taddhitatthattayeneva, pāramīti ayaṃ matā.

Vị Đại Sĩ là pāramī. Tuy nhiên, theo những gì đã được nói, chỉ bằng ba ý nghĩa của từ phái sinh, từ này được biết là pāramī.

Dānasīlādiguṇavisesayogena hi sattuttamatāya mahābodhisatto paramo, tassa ayaṃ, bhāvo, kammanti vā pāramī, dānādikiriyā. Atha vā parati pūretīti paramo niruttinayena, dānādiguṇānaṃ pūrako, pālako ca bodhisatto, paramassa ayaṃ, bhāvo, kammaṃ vā pāramī. Apica pare satte mavati attani bandhati guṇavisesayogena, paraṃ vā atirekaṃ majjati saṃkilesamalato, paraṃ vā seṭṭhaṃ nibbānaṃ visesena mayati gacchati, paraṃ vā lokaṃ pamāṇabhūtena ñāṇavisesena idhalokamiva munāti paricchindati, paraṃ vā ativiya sīlādiguṇagaṇaṃ attano santāne minoti pakkhipati, paraṃ vā attabhūtato dhammakāyato aññaṃ, paṭipakkhaṃ vā tadanatthakaraṃ kilesacoragaṇaṃ mināti hiṃsatīti paramo, mahāsatto, ‘‘paramassa aya’’ntiādinā vuttanayena pāramī. Pāre vā nibbāne majjati sujjhati, satte ca sodheti, tattha vā satte mavati bandhati yojeti, taṃ vā mayati gacchati, satte ca māyeti gameti, taṃ vā yāthāvato munāti paricchindati, tattha vā satte minoti pakkhipati, tattha vā sattānaṃ kilesāriṃ mināti hiṃsatīti pāramī, mahāsatto, ‘‘tassa aya’’ntiādinā dānādikiriyāva pāramīti. Iminā nayena pāramīnaṃ vacanattho veditabbo.

Thật vậy, do sự kết hợp với các phẩm hạnh đặc biệt như bố thí, trì giới v.v..., và do là bậc tối thượng giữa các chúng sanh, vị Đại Bồ-tát là paramo (bậc tối thượng). Đây là (sự nghiệp), là bản chất, hoặc là hành động của vị ấy, nên gọi là pāramī, tức là hành động bố thí v.v... Hoặc, theo từ nguyên học, vị ấy làm cho viên mãn (parati pūreti), nên là paramo; vị Bồ-tát là người làm cho viên mãn và bảo hộ các phẩm hạnh như bố thí v.v... Đây là (sự nghiệp), là bản chất, hoặc là hành động của paramo, nên gọi là pāramī. Hơn nữa, vị ấy trói buộc (mavati) chúng sanh khác (pare) vào mình bằng sự kết hợp với các phẩm hạnh đặc biệt; hoặc vị ấy thanh lọc (majjati) một cách vượt trội (paraṃ) khỏi cấu uế phiền não; hoặc vị ấy đi đến (mayati), tức là tiến đến, Nibbāna cao thượng (paraṃ) một cách đặc biệt; hoặc vị ấy biết (munāti), tức là phân biệt, thế giới bên kia (paraṃ lokaṃ) như thế giới này bằng trí tuệ đặc biệt làm tiêu chuẩn; hoặc vị ấy đặt vào (minoti), tức là tích lũy, trong dòng tâm thức của mình vô số (paraṃ) các phẩm hạnh như trì giới v.v...; hoặc vị ấy hủy diệt (mināti), tức là làm tổn hại, đám giặc phiền não khác (paraṃ) với pháp thân của mình, hoặc là đối nghịch, gây ra bất lợi cho pháp thân ấy, nên vị ấy là paramo, tức là vị Đại Sĩ. Theo cách đã nói, bắt đầu bằng ‘đây là (sự nghiệp) của paramo’, (hành động ấy) là pāramī. Hoặc, vị ấy thanh tịnh (majjati sujjhati) ở bờ kia (pāre), tức Nibbāna, và làm cho chúng sanh thanh tịnh; hoặc ở đó, vị ấy trói buộc (mavati bandhati), tức là kết nối, chúng sanh; hoặc vị ấy đi đến (mayati gacchati) nơi đó, và làm cho chúng sanh đi đến (māyeti gameti); hoặc vị ấy biết (munāti paricchindati) nơi đó một cách như thật; hoặc ở đó, vị ấy đặt vào (minoti pakkhipati) chúng sanh; hoặc ở đó, vị ấy hủy diệt (mināti hiṃsati) kẻ thù phiền não của chúng sanh, nên vị ấy là pāramī, tức là vị Đại Sĩ. Theo cách đã nói, bắt đầu bằng ‘đây là (sự nghiệp) của vị ấy’, chính hành động bố thí v.v... là pāramī. Theo phương pháp này, ý nghĩa của từ pāramī cần được hiểu.

Katividhāti saṅkhepato dasavidhā, tā pana buddhavaṃsapāḷiyaṃ (bu. vaṃ. 1.76) sarūpato āgatāyeva. Yathāha ‘‘vicinanto tadādakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapārami’’ntiādi (bu. vaṃ. 2.116). Yathā cāha –

Về câu hỏi ‘Có bao nhiêu loại?’, nói tóm lại, có mười loại. Và chúng đã được trình bày về bản chất trong Pāli tạng Buddhavaṃsa. Như đã nói: ‘Khi ấy, trong lúc quán xét, ta đã thấy, trước tiên là dāna pāramī’ v.v... Và như đã nói –

‘‘Kati nu kho bhante buddhakārakā dhammāti? Dasa kho sāriputta buddhakārakā dhammā, katame dasa? Dānaṃ kho sāriputta buddhakārako dhammo, sīlaṃ nekkhammaṃ paññā vīriyaṃ khanti saccaṃ adhiṭṭhānaṃ [Pg.249] mettā upekkhā buddhakārako dhammo, ime kho sāriputta dasa buddhakārakā dhammāti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

‘Bạch Thế Tôn, có bao nhiêu pháp tạo thành Phật?’. ‘Này Sāriputta, có mười pháp tạo thành Phật. Mười pháp ấy là gì? Này Sāriputta, bố thí là pháp tạo thành Phật; trì giới, xuất gia, trí tuệ, tinh tấn, nhẫn nại, chân thật, quyết định, tâm từ, tâm xả là pháp tạo thành Phật. Này Sāriputta, đây là mười pháp tạo thành Phật’. Thế Tôn đã nói điều này. Sau khi nói điều này, bậc Thiện Thệ, bậc Đạo Sư lại nói thêm điều này –

‘Dānaṃ sīlañca nekkhammaṃ, paññāvīriyena pañcamaṃ;

Khantisaccamadhiṭṭhānaṃ, mettupekkhāti te dasā’ti’’. (bu. vaṃ. 1.76);

‘Bố thí, trì giới và xuất gia, trí tuệ cùng với tinh tấn là thứ năm; nhẫn nại, chân thật, quyết định, tâm từ và tâm xả, đó là mười pháp’.

Keci pana ‘‘chabbidhā’’ti vadanti, taṃ etāsaṃ saṅgahavasena vuttaṃ. So pana saṅgaho parato āvi bhavissati.

Tuy nhiên, một số vị nói rằng ‘có sáu loại’. Điều đó được nói theo phương diện tổng hợp các pāramī này. Và sự tổng hợp đó sẽ được làm rõ ở phần sau.

Ko ca tāsaṃ kamoti ettha kamo nāma desanākkamo, so ca paṭhamasamādānahetuko, samādānaṃ pavicayahetukaṃ, iti yathā ādimhi paṭhamābhinīhārakāle pavicitā, samādinnā ca, tathā desitā. Yathāha ‘‘vicinanto tadādakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapārami’’ntiādi (bu. vaṃ. 2.116) tenetaṃ vuccati –

Về câu hỏi ‘Thứ tự của chúng là gì?’, thứ tự ở đây là thứ tự thuyết giảng. Và thứ tự đó có nhân là sự thọ trì đầu tiên, sự thọ trì có nhân là sự quán xét. Do đó, chúng được thuyết giảng theo thứ tự mà chúng đã được quán xét và thọ trì vào lúc ban đầu, tức thời điểm phát đại nguyện lần đầu tiên. Như đã nói: ‘Khi ấy, trong lúc quán xét, ta đã thấy, trước tiên là dāna pāramī’ v.v... Do đó, điều này được nói –

‘‘Paṭhamaṃ samādānatā-vasenāyaṃ kamo ruto;

Atha vā aññamaññassa, bahūpakāratopi cā’’ti.

‘Thứ tự này được nói theo phương diện của sự thọ trì đầu tiên; hoặc là do sự hỗ trợ lẫn nhau rất nhiều’.

Tattha hi dānaṃ sīlassa bahūpakāraṃ, sukarañcāti taṃ ādimhi vuttaṃ. Dānaṃ pana sīlapariggahitaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsanti dānānantaraṃ sīlaṃ vuttaṃ. Sīlaṃ nekkhammapariggahitaṃ…pe… nekkhammaṃ paññāpariggahitaṃ…pe… paññā vīriyapariggahitā…pe… vīriyaṃ khantipariggahitaṃ…pe… khanti saccapariggahitā…pe… saccaṃ adhiṭṭhānapariggahitaṃ…pe… adhiṭṭhānaṃ mettāpariggahitaṃ…pe… mettā upekkhāpariggahitā mahapphalā hoti mahānisaṃsāti mettānantaraṃ upekkhā vuttā. Upekkhā pana karuṇāpariggahitā, karuṇā ca upekkhāpariggahitāti veditabbā. Kathaṃ pana mahākāruṇikā bodhisattā sattesu upekkhakā hontīti? Upekkhitabbayuttakesu kañci kālaṃ upekkhakā honti, na pana sabbattha, sabbadā cāti keci. Apare pana na ca sattesu upekkhakā, sattakatesu pana vippakāresu upekkhakā hontīti, idamevettha yuttaṃ.

Ở đây, thật vậy, pháp thí là sự hỗ trợ nhiều cho giới, và dễ thực hành, vì thế nó được nói đến ở phần đầu. Lại nữa, pháp thí được giới hỗ trợ thì có quả lớn, có lợi ích lớn, vì thế giới được nói đến sau pháp thí. Giới được xuất ly hỗ trợ... (v.v.)... xuất ly được trí tuệ hỗ trợ... (v.v.)... trí tuệ được tinh tấn hỗ trợ... (v.v.)... tinh tấn được nhẫn nại hỗ trợ... (v.v.)... nhẫn nại được chân thật hỗ trợ... (v.v.)... chân thật được quyết định hỗ trợ... (v.v.)... quyết định được tâm từ hỗ trợ... (v.v.)... tâm từ được tâm xả hỗ trợ thì có quả lớn, có lợi ích lớn, vì thế tâm xả được nói đến sau tâm từ. Lại nữa, tâm xả được tâm bi hỗ trợ, và tâm bi được tâm xả hỗ trợ, cần phải được hiểu như vậy. Nhưng làm thế nào các vị Bồ-tát có lòng đại bi lại có thể xả đối với chúng sanh? (Câu hỏi là như vậy). Một số vị cho rằng: 'Các vị ấy có tâm xả trong một khoảng thời gian nào đó đối với những trường hợp cần phải được xả, chứ không phải ở mọi nơi và mọi lúc.' Nhưng các vị khác lại cho rằng: 'Các vị ấy không có tâm xả đối với chúng sanh, mà có tâm xả đối với những hành vi sai trái do chúng sanh thực hiện.' Quan điểm này là thích hợp ở đây.

Aparo nayo –

Một phương pháp khác –

Sabbasādhāraṇatādi-kāraṇehipi īritaṃ;

Dānaṃ ādimhi sesā tu, purimepi apekkhakā.

Pháp thí được nói đến ở phần đầu cũng do các nguyên nhân như là (pháp) chung cho tất cả. Còn các pháp còn lại thì phụ thuộc vào các pháp đi trước.

Pacurajanesupi [Pg.250] hi pavattiyā sabbasattasādhāraṇattā, appaphalattā, sukarattā ca dānaṃ ādimhi vuttaṃ. Sīlena dāyakapaṭiggāhakasuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato, kiriyadhammaṃ vatvā akiriyadhammavacanato, bhogasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānassānantaraṃ sīlaṃ vuttaṃ. Nekkhammena sīlasampattisiddhito, kāyavacīsucaritaṃ vatvā manosucaritavacanato, visuddhasīlassa sukheneva jhānasamijjhanato, kammāparādhappahānena payogasuddhiṃ vatvā kilesāparādhappahānena āsayasuddhivacanato, vītikkamappahāne ṭhitassa pariyuṭṭhānappahānavacanato ca sīlassānantaraṃ nekkhammaṃ vuttaṃ. Paññāya nekkhammassa siddhiparisuddhito, jhānābhāve paññābhāvavacanato. Samādhipadaṭṭhānā hi paññā, paññāpaccupaṭṭhāno ca samādhi. Samathanimittaṃ vatvā upekkhānimittavacanato, parahitajjhānena parahitakaraṇūpāyakosallavacanato ca nekkhammassānantaraṃ paññā vuttā. Vīriyārambhena paññākiccasiddhito, sattasuññatādhammanijjhānakkhantiṃ vatvā sattahitāya ārambhassa acchariyatāvacanato, upekkhānimittaṃ vatvā paggahanimittavacanato, nisammakāritaṃ vatvā uṭṭhānavacanato ca. Nisammakārino hi uṭṭhānaṃ phalavisesamāvahatīti paññāyānantaraṃ vīriyaṃ vuttaṃ.

Thật vậy, pháp thí được nói đến ở phần đầu là do sự thực hành ngay cả ở những người tầm thường, do là pháp chung cho tất cả chúng sanh, do có quả ít, và do dễ thực hành. Giới được nói đến sau pháp thí là do nhờ giới, sau khi nói về sự hỗ trợ người khác thông qua sự trong sạch của người cho và người nhận, lại nói về sự từ bỏ việc làm hại người khác; sau khi nói về pháp hành động, lại nói về pháp không hành động; sau khi nói về nhân của sự thành tựu tài sản, lại nói về nhân của sự thành tựu cảnh giới tồn tại. Xuất ly được nói đến sau giới là do sự thành tựu của giới được hoàn tất nhờ xuất ly; sau khi nói về thân thiện hành và khẩu thiện hành, lại nói về ý thiện hành; do người có giới trong sạch dễ dàng thành tựu thiền định; sau khi nói về sự trong sạch của nỗ lực bằng cách đoạn trừ lỗi lầm về nghiệp, lại nói về sự trong sạch của ý hướng bằng cách đoạn trừ lỗi lầm về phiền não; do đối với người đã an trú trong việc đoạn trừ sự vi phạm, lại nói về việc đoạn trừ sự ám ảnh. Trí tuệ được nói đến sau xuất ly là do sự thành tựu và trong sạch của xuất ly là nhờ trí tuệ; sau khi nói về sự tu tập thiền định, lại nói về sự tu tập trí tuệ. Thật vậy, trí tuệ có định làm nền tảng gần, và định có trí tuệ làm sự hiện khởi. Sau khi nói về tướng của chỉ, lại nói về tướng của xả; do nhờ thiền định vì lợi ích người khác, lại nói về sự khéo léo trong phương tiện thực hiện lợi ích cho người khác. Tinh tấn được nói đến sau trí tuệ là do phận sự của trí tuệ được hoàn tất nhờ sự khởi lên của tinh tấn; sau khi nói về sự nhẫn nại quán xét các pháp là tánh không về chúng sanh, lại nói về tính chất kỳ diệu của sự nỗ lực vì lợi ích chúng sanh; sau khi nói về tướng của xả, lại nói về tướng của sự sách tấn; sau khi nói về sự hành động có suy xét, lại nói về sự nỗ lực. Thật vậy, sự nỗ lực của người hành động có suy xét sẽ mang lại quả đặc biệt, vì thế tinh tấn được nói đến sau trí tuệ.

Vīriyena titikkhāsiddhito. Vīriyavā hi āraddhavīriyattā sattasaṅkhārehi upanītaṃ dukkhaṃ abhibhuyya viharati. Vīriyassa titikkhālaṅkārabhāvato. Vīriyavato hi titikkhā sobhati. Paggahanimittaṃ vatvā samathanimittavacanato, accārambhena uddhaccadosappahānavacanato. Dhammanijjhānakkhantiyā hi uddhaccadoso pahīyati. Vīriyavato sātaccakaraṇavacanato. Khantibahulo hi anuddhato sātaccakārī hoti. Appamādavato parahitakiriyārambhe paccupakārataṇhābhāvavacanato. Yāthāvato dhammanijjhāne hi sati taṇhā na hoti. Parahitārambhe paramepi parakatadukkhasahanatāvacanato ca vīriyassānantaraṃ khanti vuttā. Saccena khantiyā cirādhiṭṭhānato, apakārino apakārakhantiṃ vatvā tadupakārakaraṇe avisaṃvādavacanato, khantiyā apavādavācāvikampanena bhūtavāditāya avijahanavacanato, sattasuññatādhamma-nijjhānakkhantiṃ vatvā tadupabrūhitañāṇasaccassa vacanato ca khantiyānantaraṃ saccaṃ vuttaṃ. Adhiṭṭhānena saccasiddhito. Acalādhiṭṭhānassa hi virati sijjhati. Avisaṃvāditaṃ vatvā [Pg.251] tattha acalabhāvavacanato. Saccasandho hi dānādīsu paṭiññānurūpaṃ niccalo pavattati. Ñāṇasaccaṃ vatvā sambhāresu pavattiniṭṭhāpanavacanato. Yathābhūtañāṇavā hi bodhisambhāresu adhiṭṭhāti, te ca niṭṭhāpeti. Paṭipakkhehi akampiyabhāvato ca saccassānantaraṃ adhiṭṭhānaṃ vuttaṃ. Mettāya parahitakaraṇasamādānādhiṭṭhānasiddhito, adhiṭṭhānaṃ vatvā hitūpasaṃhāravacanato. Bodhisambhāre hi adhitiṭṭhamāno mettāvihārī hoti. Acalādhiṭṭhānassa samādānāvikopanena samādānasambhavato ca adhiṭṭhānassānantaraṃ mettā vuttā. Upekkhāya mettāvisuddhito, sattesu hitūpasaṃhāraṃ vatvā tadaparādhesu udāsīnatāvacanato, mettābhāvanaṃ vatvā tannissandabhāvanāvacanato, ‘‘hitakāmasattepi upekkhako’’ti acchariyaguṇatāvacanato ca mettāyānantaraṃ upekkhā vuttāti evametāsaṃ kamo veditabbo.

Nhẫn nại được nói đến sau tinh tấn là do sự thành tựu của nhẫn nại là nhờ tinh tấn. Thật vậy, người có tinh tấn, do đã khởi sự tinh tấn, nên sống vượt qua được khổ đau do các hành của chúng sanh mang lại. Do nhẫn nại là trang sức của tinh tấn. Thật vậy, nhẫn nại làm đẹp cho người có tinh tấn. Sau khi nói về tướng sách tấn, lại nói về tướng của chỉ; do nói về việc đoạn trừ lỗi lầm trạo cử bằng sự nỗ lực quá mức. Thật vậy, lỗi lầm trạo cử được đoạn trừ nhờ sự nhẫn nại quán xét các pháp. Do nói về sự thực hành liên tục của người có tinh tấn. Thật vậy, người có nhiều nhẫn nại thì không dao động và thực hành liên tục. Do nói về sự không có ái dục mong cầu đền đáp khi bắt đầu thực hiện lợi ích cho người khác đối với người không dể duôi. Thật vậy, khi có sự quán xét các pháp đúng như thật thì ái dục không sanh khởi. Và do nói về sự chịu đựng khổ đau do người khác gây ra ngay cả khi đang hết lòng nỗ lực vì lợi ích của người khác. Chân thật được nói đến sau nhẫn nại là do sự an trú lâu dài của nhẫn nại là nhờ chân thật; sau khi nói về sự nhẫn nại đối với người làm hại, lại nói về sự không sai lời trong việc làm lợi ích cho người ấy; do nói về việc không từ bỏ sự nói thật khi bị dao động bởi lời chỉ trích đối với người có nhẫn nại; sau khi nói về sự nhẫn nại quán xét các pháp là tánh không về chúng sanh, lại nói về sự thật của trí tuệ được tăng cường bởi sự nhẫn nại ấy. Quyết định được nói đến sau chân thật là do sự thành tựu của chân thật là nhờ quyết định. Thật vậy, sự chế ngự được thành tựu đối với người có quyết định không lay chuyển. Sau khi nói về sự không sai lời, lại nói về trạng thái không lay chuyển ở trong đó. Thật vậy, người gắn bó với sự thật thì hành động không lay chuyển, phù hợp với lời hứa trong các việc bố thí v.v. Sau khi nói về sự thật của trí tuệ, lại nói về việc thực hành và hoàn tất các pháp tích lũy. Thật vậy, người có trí tuệ như thật thì quyết định nơi các pháp tích lũy cho sự giác ngộ và hoàn tất chúng. Và do không bị lay chuyển bởi các pháp đối nghịch. Tâm từ được nói đến sau quyết định là do sự thành tựu của quyết định thọ trì việc làm lợi ích cho người khác là nhờ tâm từ; sau khi nói về quyết định, lại nói về việc mang lại lợi ích. Thật vậy, người đang quyết định nơi các pháp tích lũy cho sự giác ngộ thì là người an trú trong tâm từ. Do sự thọ trì có thể có được mà không bị phá vỡ đối với người có quyết định không lay chuyển. Tâm xả được nói đến sau tâm từ là do sự trong sạch của tâm từ là nhờ tâm xả; sau khi nói về việc mang lại lợi ích cho chúng sanh, lại nói về sự dửng dưng đối với lỗi lầm của họ; sau khi nói về sự tu tập tâm từ, lại nói về sự tu tập quả của nó; và do nói về phẩm chất kỳ diệu rằng: ‘vị ấy có tâm xả ngay cả đối với chúng sanh mà mình mong muốn lợi ích,’ vì thế tâm xả được nói đến sau tâm từ. Như vậy, thứ tự của các pháp này cần được hiểu như thế.

Kāni lakkhaṇādīni sabbathāti ettha pana avisesena –

Ở đây, đối với câu hỏi: 'Các pháp như là đặc tính v.v... trong mọi trường hợp là gì?', thì (câu trả lời) một cách tổng quát là –

Paresamanuggahaṇaṃ, lakkhaṇanti pavuccati;

Upakāro akampo ca, raso hitesitāpi ca.

Sự hỗ trợ người khác, được gọi là đặc tính; sự giúp đỡ và không lay chuyển, và cả sự tìm cầu lợi ích (cho người khác), (được gọi là) phận sự.

Buddhattaṃ paccupaṭṭhānaṃ, dayā ñāṇaṃ pavuccati;

Padaṭṭhānanti tāsantu, paccekaṃ tāni bhedato.

Quả vị Phật là sự hiện khởi, lòng bi và trí tuệ được gọi là nền tảng gần. Nhưng đối với các pháp ba-la-mật ấy, các pháp (đặc tính v.v...) ấy cần được biết một cách riêng biệt theo sự phân chia.

Sabbāpi hi pāramiyo parānuggahalakkhaṇā, paresaṃ upakārakaraṇarasā, avikampanarasā vā, hitesitāpaccupaṭṭhānā, buddhattapaccupaṭṭhānā vā, mahākaruṇāpadaṭṭhānā, karuṇūpāyakosallapadaṭṭhānā vā.

Quả vậy, tất cả các pháp ba-la-mật có đặc tính là nâng đỡ người khác, có phận sự là làm lợi ích cho người khác, hoặc có phận sự là không lay động, có sự thể hiện là tìm cầu lợi ích, hoặc có sự thể hiện là quả vị Phật, có nhân cần thiết là đại bi, hoặc có nhân cần thiết là sự khéo léo trong phương tiện thực hành.

Visesena pana yasmā karuṇūpāyakosallapariggahitā attupakaraṇapariccāgacetanā dānapāramī. Karuṇūpāyakosallapariggahitaṃ kāyavacīsucaritaṃ atthato akattabbavirati, kattabbakaraṇacetanādayo ca sīlapāramī. Karuṇūpāyakosallapariggahito ādīnavadassanapubbaṅgamo kāmabhavehi nikkhamanacittuppādo nekkhammapāramī. Karuṇūpāyakosallapariggahito dhammānaṃ sāmaññavisesalakkhaṇāvabodho paññāpāramī. Karuṇūpāyakosallapariggahito kāyacittehi parahitārambho vīriyapāramī. Karuṇūpāyakosallapariggahito sattasaṅkhārāparādhasahanasaṅkhāto adosappadhāno tadākārappavatto cittuppādo khantipāramī. Karuṇūpāyakosallapariggahitaṃ viraticetanādibhedaṃ avisaṃvādanaṃ saccapāramī[Pg.252]. Karuṇūpāyakosallapariggahito acalasamādānādhiṭṭhānasaṅkhāto tadākārappavatto cittuppādo adhiṭṭhānapāramī. Karuṇūpāyakosallapariggahito lokassa hitasukhūpasaṃhāro atthato abyāpādo mettāpāramī. Karuṇūpāyakosallapariggahitā anunayapaṭighaviddhaṃsanasaṅkhātā iṭṭhāniṭṭhesu sattasaṅkhāresu samappavatti upekkhāpāramī.

Lại nữa, một cách đặc biệt, vì rằng: Tác ý từ bỏ những vật dụng của mình, được nhiếp bởi lòng bi và sự khéo léo trong phương tiện, là bố thí ba-la-mật. Thân thiện hành và khẩu thiện hành, được nhiếp bởi lòng bi và sự khéo léo trong phương tiện, về mặt ý nghĩa là sự kiêng cữ điều không nên làm và các tác ý làm điều nên làm v.v..., là giới ba-la-mật. Tâm sanh khởi xuất ly khỏi các cõi dục, đi trước bởi sự thấy rõ hiểm họa, được nhiếp bởi lòng bi và sự khéo léo trong phương tiện, là xuất ly ba-la-mật. Sự thấu triệt các đặc tính chung và riêng của các pháp, được nhiếp bởi lòng bi và sự khéo léo trong phương tiện, là trí tuệ ba-la-mật. Sự khởi sự vì lợi ích của người khác bằng thân và tâm, được nhiếp bởi lòng bi và sự khéo léo trong phương tiện, là tinh tấn ba-la-mật. Tâm sanh khởi vận hành theo cách thức ấy, có vô sân làm chủ đạo, được gọi là sự kham nhẫn lỗi lầm của chúng sanh và các pháp hữu vi, được nhiếp bởi lòng bi và sự khéo léo trong phương tiện, là kham nhẫn ba-la-mật. Sự không nói sai lạc, có sự phân biệt như tác ý kiêng cữ v.v..., được nhiếp bởi lòng bi và sự khéo léo trong phương tiện, là chân thật ba-la-mật. Tâm sanh khởi vận hành theo cách thức ấy, được gọi là sự quyết định thọ trì không lay chuyển, được nhiếp bởi lòng bi và sự khéo léo trong phương tiện, là quyết định ba-la-mật. Sự mang lại lợi ích và hạnh phúc cho thế gian, về mặt ý nghĩa là vô sân, được nhiếp bởi lòng bi và sự khéo léo trong phương tiện, là tâm từ ba-la-mật. Sự vận hành quân bình đối với chúng sanh và các pháp hữu vi trong các cảnh khả ý và bất khả ý, được gọi là sự phá tan ái luyến và sân hận, được nhiếp bởi lòng bi và sự khéo léo trong phương tiện, là tâm xả ba-la-mật.

Tasmā pariccāgalakkhaṇaṃ dānaṃ, deyyadhamme lobhaviddhaṃsanarasaṃ, anāsattipaccupaṭṭhānaṃ, bhavavibhavasampattipaccupaṭṭhānaṃ vā, pariccajitabbavatthupadaṭṭhānaṃ. Sīlanalakkhaṇaṃ sīlaṃ, samādhānalakkhaṇaṃ, patiṭṭhānalakkhaṇaṃ vāti vuttaṃ hoti. Dussīlyaviddhaṃsanarasaṃ, anavajjarasaṃ vā, soceyyapaccupaṭṭhānaṃ, hirottappapadaṭṭhānaṃ. Kāmato, bhavato ca nikkhamanalakkhaṇaṃ nekkhammaṃ, tadādīnavavibhāvanarasaṃ, tatoyeva vimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, saṃvegapadaṭṭhānaṃ. Yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇā vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya, visayobhāsanarasā padīpo viya, asammohapaccupaṭṭhānā araññagatasudesako viya, samādhipadaṭṭhānā, catusaccapadaṭṭhānā vā. Ussāhalakkhaṇaṃ vīriyaṃ, upatthambhanarasaṃ, asaṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ, vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ, saṃvegapadaṭṭhānaṃ vā.

Do đó, bố thí có đặc tính là từ bỏ, có phận sự là phá tan lòng tham đối với vật đáng cho, có sự thể hiện là không dính mắc, hoặc có sự thể hiện là sự thành tựu trong hữu và vô hữu, có nhân cần thiết là vật đáng được từ bỏ. Giới có đặc tính là thu thúc, hoặc có đặc tính là an định, hoặc có đặc tính là nền tảng, điều này đã được nói. Có phận sự là phá tan sự phá giới, hoặc có phận sự là không có lỗi, có sự thể hiện là sự trong sạch, có nhân cần thiết là tàm và quý. Xuất ly có đặc tính là thoát ra khỏi dục và hữu, có phận sự là làm hiển lộ hiểm họa trong đó, có sự thể hiện là trạng thái quay lưng lại với chính điều đó, có nhân cần thiết là sự chấn động tâm linh. Trí tuệ có đặc tính là thấu triệt đúng theo tự tánh, hoặc có đặc tính là thấu triệt không sai lầm giống như sự xuyên thấu của mũi tên được bắn bởi cung thủ thiện xạ, có phận sự là làm sáng tỏ đối tượng giống như ngọn đèn, có sự thể hiện là không si mê giống như người chỉ đường giỏi trong rừng, có nhân cần thiết là định, hoặc có nhân cần thiết là Tứ đế. Tinh tấn có đặc tính là nỗ lực, có phận sự là nâng đỡ, có sự thể hiện là không chùn bước, có nhân cần thiết là các cơ sở để khởi sự tinh tấn, hoặc có nhân cần thiết là sự chấn động tâm linh.

Khamanalakkhaṇā khanti, iṭṭhāniṭṭhasahanarasā, adhivāsanapaccupaṭṭhānā, avirodhapaccupaṭṭhānā vā, yathābhūtadassanapadaṭṭhānā. Avisaṃvādanalakkhaṇaṃ saccaṃ, yāthāvavibhāvanarasaṃ, sādhutāpaccupaṭṭhānaṃ, soraccapadaṭṭhānaṃ. Bodhisambhāresu adhiṭṭhānalakkhaṇaṃ adhiṭṭhānaṃ, tesaṃ paṭipakkhābhibhavanarasaṃ, tattha acalatāpaccupaṭṭhānaṃ, bodhisambhārapadaṭṭhānaṃ. Hitākārappavattilakkhaṇā mettā, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayanarasā vā, sommabhāvapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Majjhattākārappavattilakkhaṇā upekkhā, samabhāvadassanarasā, paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā, kammassakatāpaccavekkhaṇapadaṭṭhānā. Ettha ca karuṇūpāyakosallapariggahitatā dānādīnaṃ pariccāgādilakkhaṇassa visesanabhāvena vattabbā, yato tāni pāramīsaṅkhyaṃ labhanti. Na hi sammāsambodhiyādipatthanamaññatra akaruṇūpāyakosallapariggahitāni vaṭṭagāmīni dānādīni pāramīsaṅkhyaṃ labhantīti.

Kham nhẫn có đặc tính là chịu đựng, có phận sự là kham nhẫn đối với cảnh khả ý và bất khả ý, có sự thể hiện là sự chấp nhận, hoặc có sự thể hiện là không chống đối, có nhân cần thiết là sự thấy biết như thật. Chân thật có đặc tính là không nói sai lạc, có phận sự là làm hiển lộ điều chân thật, có sự thể hiện là sự tốt đẹp, có nhân cần thiết là sự nhu hòa. Quyết định có đặc tính là sự kiên định trong các tư lương của sự giác ngộ, có phận sự là chế ngự các pháp đối nghịch với chúng, có sự thể hiện là sự không lay động trong đó, có nhân cần thiết là các tư lương của sự giác ngộ. Tâm từ có đặc tính là vận hành theo cách thức mưu cầu lợi ích, có phận sự là mang lại lợi ích, hoặc có phận sự là loại bỏ oán hận, có sự thể hiện là trạng thái dịu dàng, có nhân cần thiết là thấy được khía cạnh đáng mến của chúng sanh. Tâm xả có đặc tính là vận hành theo cách thức trung lập, có phận sự là nhìn thấy một cách bình đẳng, có sự thể hiện là sự lắng dịu sân hận và ái luyến, có nhân cần thiết là sự quán xét nghiệp là của riêng. Và ở đây, trạng thái được nhiếp bởi lòng bi và sự khéo léo trong phương tiện nên được nói như là đặc tính phân biệt của đặc tính từ bỏ v.v... của bố thí v.v..., vì do đó chúng mới được kể là ba-la-mật. Quả vậy, ngoài sự phát nguyện Chánh Đẳng Giác v.v..., các pháp bố thí v.v... dẫn đến luân hồi, không được nhiếp bởi lòng bi và sự khéo léo trong phương tiện, thì không được kể là ba-la-mật.

Ko [Pg.253] paccayoti –

Duyên là gì? –

Abhinīhāro ca tāsaṃ, dayā ñāṇañca paccayo;

Ussāhummaṅgavatthānaṃ, hitācārādayo tathā.

Sự phát nguyện, lòng bi và trí tuệ là duyên của các pháp ấy; Tương tự như vậy, sự nỗ lực, trí tuệ, sự kiên định, và sự thực hành lợi ích v.v... (cũng là duyên).

Abhinīhāro tāva pāramīnaṃ sabbāsampi paccayo. Yo hi ayaṃ ‘‘manussattaṃ liṅgasampattī’’tiādi (bu. vaṃ. 2.59) aṭṭhadhammasamodhānasampādito ‘‘tiṇṇo tāreyyaṃ mutto moceyyaṃ, buddho bodheyyaṃ suddho sodheyyaṃ, danto dameyyaṃ, santo sameyyaṃ, assattho assāseyyaṃ, parinibbuto parinibbāpeyya’’ntiādinā pavatto abhinīhāro, so avisesena sabbapāramīnaṃ paccayo. Tappavattiyā hi uddhaṃ pāramīnaṃ pavicayupaṭṭhānasamādānādhiṭṭhānanipphattiyo mahāpurisānaṃ sambhavanti, abhinīhāro ca nāmesa atthato bhesamaṭṭhaṅgānaṃ samodhānena tathāpavatto cittuppādo, ‘‘aho vatāhaṃ anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjheyyaṃ, sabbasattānaṃ hitasukhaṃ nipphādeyya’’ntiādipatthanāsaṅkhāto acinteyyaṃ buddhabhūmiṃ, aparimāṇaṃ lokahitañca ārabbha pavattiyā sabbabuddhakārakadhammamūlabhūto paramabhaddako paramakalyāṇo aparimeyyappabhāvo puññavisesoti daṭṭhabbo.

Trước hết, sự phát nguyện là duyên của tất cả các pháp ba-la-mật. Quả vậy, sự phát nguyện này, được thành tựu bởi sự hội đủ của tám pháp như "thân người, thành tựu về giới tính" v.v..., vận hành theo cách thức "Ta đã vượt qua, mong ta giúp (chúng sanh) vượt qua; ta đã giải thoát, mong ta giúp (chúng sanh) giải thoát; ta đã giác ngộ, mong ta giúp (chúng sanh) giác ngộ; ta đã thanh tịnh, mong ta giúp (chúng sanh) thanh tịnh; ta đã được điều phục, mong ta giúp (chúng sanh) điều phục; ta đã tịch tịnh, mong ta giúp (chúng sanh) tịch tịnh; ta đã được an ổn, mong ta giúp (chúng sanh) an ổn; ta đã tịch diệt, mong ta giúp (chúng sanh) tịch diệt" v.v..., sự phát nguyện ấy là duyên của tất cả các pháp ba-la-mật một cách không phân biệt. Quả vậy, sau khi sự phát nguyện ấy vận hành, sự thành tựu của việc thẩm sát, hiện khởi, thọ trì, và quyết định đối với các pháp ba-la-mật mới xảy ra cho các bậc đại nhân. Và nên hiểu rằng, sự phát nguyện này, về mặt ý nghĩa, là tâm sanh khởi vận hành như vậy do sự hội đủ của tám yếu tố ấy; được gọi là sự mong cầu như "Ôi, mong sao ta có thể chứng ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, mong sao ta có thể tạo ra lợi ích và hạnh phúc cho tất cả chúng sanh" v.v...; là một loại phước đặc biệt, là gốc rễ của tất cả các pháp tạo nên quả vị Phật do vận hành hướng đến địa vị Phật bất khả tư nghì và lợi ích vô lượng cho thế gian, là điều tối thượng tốt lành, tối thượng cao đẹp, có uy lực không thể đo lường.

Tassa ca uppattiyā saheva mahāpuriso mahābodhiyānapaṭipattiṃ otiṇṇo nāma hoti, niyatabhāvasamadhigamanato, tato ca anivattanasabhāvato ‘‘bodhisatto’’ti samaññaṃ labhati, sabbabhāgena sammāsambodhiyaṃ sammāsattamānasatā, bodhisambhāre sikkhāsamatthatā cassa santiṭṭhati. Yathāvuttābhinīhārasamijjhanena hi mahāpurisā sabbaññutaññāṇādhigamanapubbaliṅgena sayambhuñāṇena sammadeva sabbapāramiyo vicinitvā samādāya anukkamena paripūrenti, yathā taṃ katamahābhinīhāro sumedhapaṇḍito. Yathāha –

Và cùng với sự phát sinh của đại nguyện ấy, bậc đại nhân được gọi là đã bước vào con đường thực hành Đại Bồ-đề; do đạt được trạng thái chắc chắn (thành Phật) và do bản chất không thoái chuyển khỏi con đường ấy, vị ấy nhận được danh hiệu là "Bồ-tát"; do tâm hoàn toàn dấn thân vào Chánh Đẳng Giác về mọi phương diện, và khả năng thực hành các Bồ-đề tư lương được thiết lập vững chắc nơi vị ấy. Thật vậy, do sự thành tựu của đại nguyện đã được nói đến, các bậc đại nhân, với trí tuệ tự chứng là dấu hiệu báo trước cho sự chứng đắc Toàn Giác Trí, sau khi quán xét, thọ trì và tuần tự viên mãn tất cả các pháp ba-la-mật một cách đúng đắn, giống như nhà hiền triết Sumedha, người đã lập đại nguyện. Như đã nói:

‘‘Handa buddhakare dhamme, vicināmi ito cito;

Uddhaṃ adho dasa disā, yāvatā dhammadhātuyā;

Vicinanto tadā dakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapārami’’nti. (bu. vaṃ. 2.115, 116);

–

“Này, ta tìm kiếm đây đó các pháp tạo nên Phật; trên, dưới, mười phương, cho đến tận cùng pháp giới. Khi tìm kiếm như vậy, ta đã thấy trước tiên là Bố thí ba-la-mật.”

Vitthāro. Lakkhaṇādito panesa sammadeva sammāsambodhipaṇidhānalakkhaṇo, ‘‘aho vatāhaṃ anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjheyyaṃ, sabbasattānaṃ [Pg.254] hitasukhaṃ nipphādeyya’’ntiādipatthanāraso, bodhisambhārahetubhāvapaccupaṭṭhāno, mahākaruṇāpadaṭṭhāno, upanissayasampattipadaṭṭhāno vā.

(Đây là phần) chi tiết. Về các phương diện như đặc tính, v.v., đại nguyện này có đặc tính là sự phát nguyện Chánh Đẳng Giác một cách đúng đắn; có phận sự là sự mong cầu như: "Ôi, mong sao ta có thể chứng ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, mong sao ta có thể mang lại hạnh phúc và lợi ích cho tất cả chúng sinh"; có sự biểu hiện là trạng thái làm nhân cho các Bồ-đề tư lương; có đại bi là nhân gần, hoặc có sự viên mãn của duyên y chỉ tốt đẹp là nhân gần.

Tassa pana abhinīhārassa cattāro paccayā, cattāro hetū, cattāri ca balāni veditabbāni. Tattha katame cattāro paccayā mahābhinīhārāya? Idha mahāpuriso passati tathāgataṃ mahatā buddhānubhāvena acchariyabbhutaṃ pāṭihāriyaṃ karontaṃ, tassa taṃ nissāya taṃ ārammaṇaṃ katvā mahābodhiyaṃ cittaṃ santiṭṭhati ‘‘mahānubhāvā vatāyaṃ dhammadhātu, yassā suppaṭividdhattā bhagavā evaṃ acchariyabbhutadhammo, acinteyyānubhāvo cā’’ti, so tameva mahānubhāvadassanaṃ nissāya taṃ paccayaṃ katvā sambodhiyaṃ adhimuccanto tattha cittaṃ ṭhapeti, ayaṃ paṭhamo paccayo mahābhinīhārāya.

Lại nữa, về đại nguyện ấy, cần phải biết có bốn duyên, bốn nhân, và bốn lực. Trong đó, bốn duyên cho đại nguyện là gì? Ở đây, bậc đại nhân thấy Như Lai đang thực hiện thần thông kỳ diệu, phi thường bằng đại oai lực của Phật; nhờ nương vào điều đó, lấy đó làm đối tượng, tâm của vị ấy được an trú vững chắc trong Đại Bồ-đề (nghĩ rằng): "Ôi, pháp giới này thật có đại oai lực, do đã thấu triệt pháp giới này mà Thế Tôn có được những pháp kỳ diệu, phi thường như vậy, và có oai lực không thể nghĩ bàn." Vị ấy, nương vào chính sự thấy được đại oai lực đó, lấy đó làm duyên, hướng tâm đến Chánh Giác và đặt tâm vào đó. Đây là duyên thứ nhất cho đại nguyện.

Na heva kho passati tathāgatassa yathāvuttaṃ mahānubhāvataṃ, apica kho suṇāti ‘‘ediso ca ediso ca bhagavā’’ti, so taṃ nissāya taṃ paccayaṃ katvā sambodhiyaṃ adhimuccanto tattha cittaṃ ṭhapeti, ayaṃ dutiyo paccayo mahābhinīhārāya.

Vị ấy thật sự không thấy được đại oai lực của Như Lai như đã nói, nhưng lại nghe rằng: "Thế Tôn là như thế này, như thế này." Vị ấy, nương vào điều đó, lấy đó làm duyên, hướng tâm đến Chánh Giác và đặt tâm vào đó. Đây là duyên thứ hai cho đại nguyện.

Na heva kho passati tathāgatassa yathāvuttaṃ mahānubhāvataṃ, nāpi taṃ parato suṇāti, apica kho tathāgatassa dhammaṃ desentassa ‘‘dasabalasamannāgato bhikkhave, tathāgato’’tiādinā (saṃ. ni. 2.21) buddhānubhāvapaṭisaṃyuttaṃ dhammaṃ suṇāti, so taṃ nissāya…pe… ayaṃ tatiyo paccayo mahābhinīhārāya.

Vị ấy thật sự không thấy được đại oai lực của Như Lai như đã nói, cũng không nghe điều đó từ người khác, nhưng lại nghe pháp liên quan đến oai lực của Phật khi Như Lai thuyết giảng, bắt đầu bằng: "Này các Tỳ khưu, Như Lai đầy đủ mười lực." Vị ấy, nương vào điều đó... (v.v.)... Đây là duyên thứ ba cho đại nguyện.

Na heva kho passati tathāgatassa yathāvuttaṃ mahānubhāvataṃ, nāpi taṃ parato suṇāti, nāpi tathāgatassa dhammaṃ suṇāti, apica kho uḷārajjhāsayo kalyāṇādhimuttiko ‘‘ahametaṃ buddhavaṃsaṃ buddhatantiṃ buddhapaveṇiṃ buddadhammataṃ paripālessāmī’’ti yāvadeva dhammaññeva sakkaronto garuṃ karonto mānento pūjento dhammaṃ apacayamāno taṃ nissāya…pe… ṭhapeti, ayaṃ catuttho paccayo mahābhinīhārāyāti.

Vị ấy thật sự không thấy được đại oai lực của Như Lai như đã nói, cũng không nghe điều đó từ người khác, cũng không nghe pháp của Như Lai, nhưng vị ấy có chí hướng cao thượng, có niềm tin trong sạch, (nghĩ rằng): "Ta sẽ bảo hộ dòng dõi Phật này, truyền thống Phật này, huyết thống Phật này, Phật pháp này," và chỉ tôn trọng, kính nể, quý mến, cúng dường, và tôn kính chính Pháp, nương vào điều đó... (v.v.)... đặt tâm. Đây là duyên thứ tư cho đại nguyện.

Katame [Pg.255] cattāro hetū mahābhinīhārāya? Idha mahāpuriso pakatiyā upanissayasampanno hoti purimakesu buddhesu katādhikāro, ayaṃ paṭhamo hetu mahābhinīhārāya. Puna caparaṃ mahāpuriso pakatiyāpi karuṇājjhāsayo hoti karuṇādhimutto sattānaṃ dukkhaṃ apanetukāmo, apica attano kāyañca jīvitañca pariccaji, ayaṃ dutiyo hetu mahābhinīhārāya. Puna caparaṃ mahāpuriso sakalatopi vaṭṭadukkhato sattahitāya dukkaracariyato sucirampi kālaṃ ghaṭento vāyamanto anibbinno hoti anutrāsī, yāva icchitatthanipphatti, ayaṃ tatiyo hetu mahābhinīhārāya. Puna caparaṃ mahāpuriso kalyāṇamittasannissito hoti, yo ahitato naṃ nivāreti, hite patiṭṭhāpeti, ayaṃ catuttho hetu mahābhinīhārāya.

Bốn nhân cho đại nguyện là gì? Ở đây, bậc đại nhân tự nhiên có đầy đủ duyên y chỉ, đã tạo công đức thù thắng nơi các vị Phật quá khứ; đây là nhân thứ nhất cho đại nguyện. Lại nữa, bậc đại nhân tự nhiên có chí hướng bi mẫn, có niềm tin vào lòng bi, mong muốn loại trừ khổ đau cho chúng sinh, hơn nữa, vị ấy từ bỏ cả thân và mạng của mình; đây là nhân thứ hai cho đại nguyện. Lại nữa, bậc đại nhân, vì lợi ích của chúng sinh, để giải thoát họ khỏi toàn bộ khổ đau của luân hồi, nỗ lực và cố gắng thực hành khổ hạnh trong một thời gian rất dài mà không chán nản, không sợ hãi, cho đến khi đạt được mục đích mong muốn; đây là nhân thứ ba cho đại nguyện. Lại nữa, bậc đại nhân thân cận thiện hữu tri thức, người ngăn cản vị ấy khỏi điều bất lợi và thiết lập vị ấy trong điều lợi ích; đây là nhân thứ tư cho đại nguyện.

Tatrāyaṃ mahāpurisassa upanissayasampadā – ekantenevassa yathā ajjhāsayo sambodhininno hoti sambodhipoṇo sambodhipabbhāro, tathā sattānaṃ hitacariyāya, yato anena purimabuddhānaṃ santike sambodhiyā paṇidhānaṃ kataṃ hoti manasā, vācāya ca ‘‘ahampi ediso sammāsambuddho hutvā sammadeva sattānaṃ hitasukhaṃ nipphādeyya’’nti. Evaṃ sampannūpanissayassa panassa imāni upanissayasampattiyā liṅgāni sambhavanti, yehi samannāgatassa sāvakabodhisattehi, paccekabodhisattehi ca mahāviseso mahantaṃ nānākaraṇaṃ paññāyati indriyato, paṭipattito, kosallato ca. Idha hi upanissayasampanno mahāpuriso yathā visadindriyo hoti visadañāṇo, na tathā itare. Parahitāya paṭipanno hoti, no attahitāya. Tathā hi so yathā bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ paṭipajji, na tathā itare, tattha ca kosallaṃ āvahati ṭhānuppattikapaṭibhānena, ṭhānāṭhānakusalatāya ca.

Trong đó, đây là sự viên mãn duyên y chỉ của bậc đại nhân – chắc chắn rằng, chí hướng của vị ấy hướng về Chánh Giác, xuôi về Chánh Giác, nghiêng về Chánh Giác, cũng như hướng về việc thực hành lợi ích cho chúng sinh; bởi vì vị ấy đã lập nguyện về Chánh Giác bằng cả ý và lời trước các vị Phật quá khứ rằng: "Mong sao ta cũng trở thành một bậc Chánh Đẳng Giác như vậy, và mang lại hạnh phúc và lợi ích cho chúng sinh một cách đúng đắn." Lại nữa, đối với vị có duyên y chỉ viên mãn như vậy, những dấu hiệu này của sự viên mãn duyên y chỉ phát sinh, nhờ đó mà sự khác biệt lớn lao, sự phân biệt vĩ đại được nhận ra nơi vị ấy so với các vị Thanh văn Bồ-tát và Độc giác Bồ-tát, về phương diện các căn, sự thực hành, và sự thiện xảo. Thật vậy, ở đây, bậc đại nhân có duyên y chỉ viên mãn có các căn trong sáng và trí tuệ trong sáng như thế nào, thì những vị khác không được như vậy. Vị ấy thực hành vì lợi ích của người khác, không phải vì lợi ích của bản thân. Thật vậy, vị ấy thực hành vì lợi ích của số đông, vì hạnh phúc của số đông, vì lòng thương tưởng thế gian, vì mục đích, lợi ích, và hạnh phúc của chư thiên và loài người như thế nào, thì những vị khác không thực hành như vậy; và trong đó, vị ấy mang lại sự thiện xảo bằng trí tuệ ứng đối và bằng sự thiện xảo về những gì là xứ và phi xứ.

Tathā mahāpuriso pakatiyā dānajjhāsayo hoti dānābhirato, sati deyyadhamme detiyeva, na dānato saṅkocaṃ āpajjati, satataṃ samitaṃ saṃvibhāgasīlo hoti, pamuditova deti ādarajāto, na udāsīnacitto, mahantampi dānaṃ datvā neva [Pg.256] dānena santuṭṭho hoti, pageva appaṃ. Paresañca ussāhaṃ janento dāne vaṇṇaṃ bhāsati, dānapaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ karoti, aññe ca paresaṃ dente disvā attamano hoti, bhayaṭṭhānesu ca paresaṃ abhayaṃ detīti evamādīni dānajjhāsayassa mahāpurisassa dānapāramiyā liṅgāni.

Lại nữa, bậc đại nhân tự nhiên có khuynh hướng bố thí, ưa thích việc bố thí, khi có vật để cho thì liền cho, không do dự trong việc bố thí, thường xuyên có tánh san sẻ, hoan hỷ và cung kính khi cho, không phải với tâm thờ ơ, dù đã cho vật to lớn cũng không lấy việc bố thí ấy làm thỏa mãn, huống nữa là vật nhỏ. Và trong khi làm phát sanh lòng hăng hái cho người khác, vị ấy tán dương việc bố thí, thuyết pháp liên quan đến bố thí, và khi thấy người khác cho người khác thì lấy làm hoan hỷ, và trong những trường hợp đáng sợ hãi, vị ấy ban sự không sợ hãi cho người khác. Những điều như vậy là các đặc điểm về ba-la-mật bố thí của bậc đại nhân có khuynh hướng bố thí.

Tathā pāṇātipātādīhi pāpadhammehi hirīyati ottappati, sattānaṃ aviheṭhanajātiko hoti, sorato sukhasīlo asaṭho amāyāvī ujujātiko subbaco sovacassakaraṇīyehi dhammehi samannāgato mudujātiko athaddho anatimānī, parasantakaṃ nādiyati antamaso tiṇasalākamupādāya, attano hatthe nikkhittaṃ iṇaṃ vā gahetvā paraṃ na visaṃvādeti, parasmiṃ vā attano santake byāmūḷhe, vissarite vā taṃ saññāpetvā paṭipādeti yathā taṃ na parahatthagataṃ hoti, aloluppo hoti, parapariggahitesu pāpakaṃ cittampi na uppādeti, itthibyasanādīni dūrato parivajjeti, saccavādī saccasandho bhinnānaṃ sandhātā sahitānaṃ anuppadātā piyavādī mihitapubbaṅgamo pubbabhāsī atthavādī dhammavādī anabhijjhālu abyāpannacitto aviparītadassano kammassakatāñāṇena, saccānulomikañāṇena ca, kataññū katavedī vuḍḍhāpacāyī suvisuddhājīvo dhammakāmo, paresampi dhamme samādapetā sabbena sabbaṃ akiccato satte nivāretā kiccesu patiṭṭhapetā attanā ca tattha kicce yogaṃ āpajjitā, katvā vā pana sayaṃ akattabbaṃ sīghaññeva tato paṭivirato hotīti evamādīni sīlajjhāsayassa mahāpurisassa sīlapāramiyā liṅgāni.

Lại nữa, vị ấy biết hổ thẹn, ghê sợ các pháp ác như là sát sanh, v.v..., có bản tánh không làm tổn hại chúng sanh, nhu hòa, có thiện tánh, không xảo trá, không lừa dối, có bản tánh ngay thẳng, dễ bảo, thành tựu các pháp cần phải có để trở nên dễ bảo, có bản tánh mềm mỏng, không cứng rắn, không quá kiêu mạn, không lấy của người khác cho đến cả cọng cỏ, hoặc đã nhận món nợ được đặt trong tay mình rồi cũng không lừa dối người khác, hoặc khi người khác bị lầm lẫn hay quên mất về tài sản của mình thì vị ấy làm cho người kia biết và sắp đặt thế nào để tài sản ấy không lọt vào tay người khác, không tham lam, không khởi lên dù chỉ là tâm niệm xấu ác đối với những vật sở hữu của người khác, tránh xa từ xa những tai họa liên quan đến phụ nữ, v.v..., nói lời chân thật, nói lời đáng tin, là người hàn gắn những ai đã chia rẽ, là người khuyến khích những ai đang hòa hợp, nói lời khả ái, có nụ cười đi trước, có thói quen nói trước, nói lời hữu ích, nói lời đúng pháp, không tham lam, có tâm không sân hận, có chánh kiến nhờ có trí tuệ về nghiệp và quả của nghiệp và trí tuệ thuận theo các chân lý, biết ơn, đền ơn, kính trọng bậc trưởng thượng, có sanh kế trong sạch, ưa thích Chánh pháp, cũng khuyến khích người khác trong Chánh pháp, ngăn cản chúng sanh khỏi mọi điều không nên làm, an lập (họ) trong những điều nên làm, và tự mình nỗ lực trong công việc ấy, hoặc sau khi đã làm điều không nên làm thì tự mình nhanh chóng từ bỏ điều ấy. Những điều như vậy là các đặc điểm về ba-la-mật giới của bậc đại nhân có khuynh hướng giữ giới.

Tathā mandakileso hoti mandanīvaraṇo pavivekajjhāsayo avikkhepabahulo, na tassa pāpakā vitakkā cittamanvāssavanti, vivekagatassa cassa appakasireneva cittaṃ samādhiyati, amittapakkhepi tuvaṭaṃ mettacittatā santiṭṭhati, pageva itarasmiṃ, satimā ca hoti cirakatampi cirabhāsitampi susaritā anussaritā, medhāvī ca hoti dhammojapaññāya samannāgato, nipako ca hoti tāsu tāsu itikattabbatāsu, āraddhavīriyo ca hoti sattānaṃ hitakiriyāsu, khantibalasamannāgato ca hoti sabbasaho, acalādhiṭṭhāno ca hoti daḷhasamādāno, ajjhupekkhako ca hoti upekkhāṭhānīyesu dhammesūti evamādīni mahāpurisassa nekkhammajjhāsayādīnaṃ vasena nekkhammapāramiyādīnaṃ liṅgāni veditabbāni.

Lại nữa, vị ấy có ít phiền não, ít triền cái, có khuynh hướng sống độc cư, có nhiều sự không tán loạn, các tư duy xấu ác không xâm chiếm tâm của vị ấy, và tâm của vị ấy, người đã đạt đến sự độc cư, được định tĩnh một cách dễ dàng, tâm từ được thiết lập nhanh chóng ngay cả đối với phe địch, huống nữa là đối với người khác, và vị ấy có chánh niệm, có thể nhớ lại và hồi tưởng lại rõ ràng việc đã làm từ lâu, lời đã nói từ lâu, và vị ấy có trí tuệ, thành tựu trí tuệ có tinh túy của Chánh pháp, và vị ấy khéo léo trong những việc cần phải làm như thế này thế kia, và vị ấy có tinh tấn đã được khởi sự trong các hành động vì lợi ích của chúng sanh, và vị ấy thành tựu sức mạnh của sự kham nhẫn, chịu đựng được tất cả, và vị ấy có sự quyết định không lay chuyển, có sự thực hành vững chắc, và vị ấy là người xả ly trong các pháp là đối tượng của xả. Những điều như vậy cần được hiểu là các đặc điểm của các ba-la-mật xuất gia, v.v... của bậc đại nhân, tùy theo khuynh hướng xuất gia, v.v...

Evametehi [Pg.257] bodhisambhāraliṅgehi samannāgatassa mahāpurisassa yaṃ vuttaṃ ‘‘mahābhinīhārāya kalyāṇamittasannissayo hetū’’ti, tatridaṃ saṅkhepato kalyāṇamittalakkhaṇaṃ – idha kalyāṇamitto saddhāsampanno hoti sīlasampanno sutasampanno cāgavīriyasatisamādhipaññāsampanno. Tattha saddhāsampattiyā saddahati tathāgatassa bodhiṃ kammaṃ, kammaphalañca, tena sammāsambodhiyā hetubhūtaṃ sattesu hitesitaṃ na pariccajati. Sīlasampattiyā sattānaṃ piyo hoti manāpo garu bhāvanīyo codako pāpagarahiko vattā vacanakkhamo. Sutasampattiyā sattānaṃ hitasukhāvahaṃ gambhīraṃ dhammakathaṃ kattā hoti. Cāgasampattiyā appiccho hoti samāhito santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho. Vīriyasampattiyā āraddhavīriyo hoti sattānaṃ hitapaṭipattiyā. Satisampattiyā upaṭṭhitassatī hoti anavajjesu dhammesu. Samādhisampattiyā avikkhitto hoti samāhitacitto. Paññāsampattiyā aviparītaṃ pajānāti. So satiyā kusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesamāno paññāya sattānaṃ hitāhitaṃ yathābhūtaṃ jānitvā samādhinā tattha ekaggacitto hutvā vīriyena ahitā satte nisedhetvā hite niyojeti. Tenāha –

Như vậy, đối với bậc đại nhân đã thành tựu các đặc điểm của những yếu tố tạo thành sự giác ngộ này, điều đã được nói rằng: “Sự thân cận thiện hữu là nhân cho đại nguyện,” thì ở đây, đây là đặc điểm của thiện hữu một cách tóm tắt: Ở đây, thiện hữu là người thành tựu đức tin, thành tựu giới, thành tựu sự học hỏi, thành tựu sự xả ly, tinh tấn, chánh niệm, định, và trí tuệ. Trong đó, do thành tựu đức tin, vị ấy tin vào sự giác ngộ của Như Lai, tin vào nghiệp và quả của nghiệp, do đó vị ấy không từ bỏ việc mưu cầu lợi ích cho chúng sanh, là điều làm nhân cho Chánh Đẳng Giác. Do thành tựu giới, vị ấy được chúng sanh yêu mến, quý mến, kính trọng, tôn kính, là người chỉ lỗi, khiển trách điều ác, là người khuyên dạy, kham nhẫn lời nói. Do thành tựu sự học hỏi, vị ấy là người thuyết bài pháp sâu sắc, mang lại lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh. Do thành tựu sự xả ly, vị ấy ít ham muốn, định tĩnh, biết đủ, sống độc cư, không giao du. Do thành tựu tinh tấn, vị ấy có tinh tấn đã được khởi sự vì sự thực hành lợi ích cho chúng sanh. Do thành tựu chánh niệm, vị ấy có chánh niệm được an trú trong các pháp không có tội lỗi. Do thành tựu định, vị ấy không bị tán loạn, có tâm định tĩnh. Do thành tựu trí tuệ, vị ấy biết rõ không sai lạc. Vị ấy, với chánh niệm, tìm kiếm các chiều hướng của các pháp thiện; với trí tuệ, biết đúng như thật điều lợi và không lợi cho chúng sanh; với định, có tâm nhất điểm ở đó; rồi với tinh tấn, ngăn cản chúng sanh khỏi điều không lợi và hướng họ vào điều có lợi. Do đó, Ngài đã nói:

‘‘Piyo garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo;

Gambhīrañca kathaṃ kattā, no caṭṭhāne niyojako’’ti. (a. ni. 7.37;

netti. 113);

“Được yêu mến, được kính trọng, được tôn kính, là người khuyên dạy và kham nhẫn lời nói, là người thuyết bài pháp sâu sắc, và không xúi giục vào điều không phải chỗ.”

Evaṃ guṇasamannāgataṃva kalyāṇamittaṃ upanissāya mahāpuriso attano upanissayasampattiṃ sammadeva pariyodapeti. Suvisuddhāsayapayogova hutvā catūhi balehi samannāgato nacireneva aṭṭhaṅge samodhānetvā mahābhinīhāraṃ karonto bodhisattabhāve patiṭṭhahati anivattidhammo niyato sambodhiparāyaṇo.

Như vậy, nhờ nương tựa vào người thiện hữu đã thành tựu các phẩm chất, bậc đại nhân làm cho sự thành tựu về duyên hỗ trợ của mình được hoàn toàn trong sạch. Sau khi đã có khuynh hướng và sự thực hành hoàn toàn trong sạch, thành tựu bốn sức mạnh, không bao lâu, vị ấy hợp nhất tám yếu tố, thực hiện đại nguyện, và được an lập trong thân phận của một vị Bồ-tát, có pháp bất thối chuyển, chắc chắn, và hướng đến sự giác ngộ.

Tassimāni cattāri balāni ajjhattikabalaṃ yā sammāsambodhiyaṃ attasannissayā dhammagāravena abhiruci ekantaninnajjhāsayatā, yāya mahāpuriso attādhipatilajjāsannissayo, abhinīhārasampanno ca hutvā pāramiyo pūretvā sammāsambodhiṃ pāpuṇāti. Bāhirabalaṃ yā sammāsambodhiyaṃ parasannissayā abhiruci ekantaninnajjhāsayatā, yāya mahāpuriso lokādhipatiottappanasannissayo, abhinīhārasampanno ca hutvā pāramiyo [Pg.258] pūretvā sammāsambodhiṃ pāpuṇāti. Upanissayabalaṃ yā sammāsambodhiyaṃ upanissayasampattiyā abhiruci ekantaninnajjhāsayatā, yāya mahāpuriso tikkhindriyo, visadadhātuko, satisannissayo, abhinīhārasampanno ca hutvā pāramiyo pūretvā sammāsambodhiṃ pāpuṇāti. Payogabalaṃ yā sammāsambodhiyā tajjā payogasampadā sakkaccakāritā sātaccakāritā, yāya mahāpuriso visuddhapayogo, nirantarakārī, abhinīhārasampanno ca hutvā pāramiyo pūretvā sammāsambodhiṃ pāpuṇāti. Evamayaṃ catūhi paccayehi, catūhi hetūhi, catūhi ca balehi sampannasamudāgamo aṭṭhaṅgasamodhānasampādito abhinīhāro pāramīnaṃ paccayo hoti mūlakāraṇabhāvato.

Vị Đại nhân ấy có bốn năng lực này: Nội lực là sự ưa thích, là khuynh hướng tâm ý hoàn toàn hướng về Chánh Đẳng Giác, nương tựa vào chính mình, với sự tôn kính Pháp; nhờ đó, vị Đại nhân nương tựa vào sự hổ thẹn lấy mình làm chủ, và thành tựu lời phát nguyện, sau khi đã viên mãn các pháp ba-la-mật, chứng đắc Chánh Đẳng Giác. Ngoại lực là sự ưa thích, là khuynh hướng tâm ý hoàn toàn hướng về Chánh Đẳng Giác, nương tựa vào người khác; nhờ đó, vị Đại nhân nương tựa vào sự ghê sợ tội lỗi lấy thế gian làm chủ, và thành tựu lời phát nguyện, sau khi đã viên mãn các pháp ba-la-mật, chứng đắc Chánh Đẳng Giác. Y chỉ lực là sự ưa thích, là khuynh hướng tâm ý hoàn toàn hướng về Chánh Đẳng Giác, do sự thành tựu của y chỉ; nhờ đó, vị Đại nhân có các căn sắc bén, các giới thanh tịnh, nương tựa vào chánh niệm, và thành tựu lời phát nguyện, sau khi đã viên mãn các pháp ba-la-mật, chứng đắc Chánh Đẳng Giác. Tinh tấn lực là sự thực hành một cách tôn trọng, sự thực hành một cách liên tục, là sự thành tựu tinh tấn thích hợp với Chánh Đẳng Giác; nhờ đó, vị Đại nhân có sự tinh tấn thanh tịnh, là người thực hành không gián đoạn, và thành tựu lời phát nguyện, sau khi đã viên mãn các pháp ba-la-mật, chứng đắc Chánh Đẳng Giác. Như vậy, lời phát nguyện vĩ đại này, được thành tựu và hội đủ bởi bốn duyên, bốn nhân, và bốn lực, được hoàn thành bởi sự kết hợp của tám yếu tố, trở thành duyên cho các pháp ba-la-mật do là nguyên nhân gốc rễ.

Yassa ca pavattiyā mahāpurise cattāro acchariyā abbhutā dhammā patiṭṭhahanti, sabbaṃ sattanikāyaṃ attano orasaputtaṃ viya piyacittena pariggaṇhāti, na cassa cittaṃ puna saṃkilesavasena saṃkilissati, sattānaṃ hitasukhāvaho cassa ajjhāsayo, payogo ca hoti, attano ca buddhakārakadhammā uparūpari vaḍḍhanti, paripaccanti ca, yato mahāpuriso uḷāratarena puññābhisandena kusalābhisandena pavaḍḍhiyā [pavattiyā (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā)] paccayena sukhassāhārena samannāgato sattānaṃ dakkhiṇeyyo uttamaṃ gāravaṭṭhānaṃ, asadisaṃ puññakkhettañca hoti. Evamanekaguṇo anekānisaṃso mahābhinīhāro pāramīnaṃ paccayoti veditabbo.

Và do sự phát khởi của lời phát nguyện ấy, bốn pháp kỳ diệu, hy hữu được thiết lập nơi vị Đại nhân: vị ấy ôm lấy tất cả chúng sanh với tâm thương mến như con ruột của mình; tâm của vị ấy không bị ô nhiễm trở lại bởi năng lực của phiền não; ý hướng và sự nỗ lực của vị ấy mang lại lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh; và các pháp tạo nên Phật quả của vị ấy tăng trưởng và thuần thục hơn nữa. Kể từ đó, vị Đại nhân, do được phú bẩm với dòng phước thiện và thiện pháp cao thượng hơn, trở thành người đáng được cúng dường, là đối tượng tôn kính tối thượng, và là ruộng phước vô song cho chúng sanh. Như vậy, cần phải hiểu rằng lời phát nguyện vĩ đại, với nhiều phẩm chất và nhiều lợi ích, là duyên cho các pháp ba-la-mật.

Yathā ca mahābhinīhāro, evaṃ mahākaruṇā, upāyakosallañca. Tattha upāyakosallaṃ nāma dānādīnaṃ bodhisambhārabhāvassa nimittabhūtā paññā, yāhi mahākaruṇūpāyakosallatāhi mahāpurisānaṃ attasukhanirapekkhatā, nirantaraṃ parasukhakaraṇapasutatā, sudukkarehi mahābodhisattacaritehi visādābhāvo, pasādasaṃvuddhidassanasavanānussaraṇāvatthāsupi sattānaṃ hitasukhapaṭilābhahetubhāvo ca sampajjati. Tathā hi tassa paññāya buddhabhāvasiddhi, karuṇāya buddhakammasiddhi. Paññāya sayaṃ tarati, karuṇāya pare tāreti. Paññāya paradukkhaṃ parijānāti, karuṇāya paradukkhapaṭikāraṃ ārabhati. Paññāya dukkhaṃ nibbindati, karuṇāya dukkhaṃ sampaṭicchati. Paññāya nibbānābhimukho hoti, karuṇāya [Pg.259] taṃ na pāpuṇāti. Tathā karuṇāya saṃsārābhimukho hoti, paññāya tatra nābhiramati. Paññāya sabbattha virajjati, karuṇānugatattā na ca na sabbesamanuggahāya pavatto, karuṇāya sabbepi anukampati, paññānugatattā na ca na sabbattha virattacitto. Paññāya ahaṃkāramamaṃkārābhāvo, karuṇāya ālasiyadīnatābhāvo.

Cũng như lời phát nguyện vĩ đại, đại bi và phương tiện thiện xảo cũng là duyên (cho các pháp ba-la-mật). Trong đó, phương tiện thiện xảo là trí tuệ, là nhân tố cho các pháp như bố thí trở thành tư lương cho sự giác ngộ. Nhờ có đại bi và phương tiện thiện xảo mà các vị Đại nhân thành tựu được sự không màng đến hạnh phúc của bản thân, sự liên tục chuyên tâm thực hành hạnh phúc cho người khác, sự không nản lòng trước những hạnh của Bồ-tát rất khó thực hành, và trở thành nhân duyên cho chúng sanh đạt được lợi ích và hạnh phúc ngay cả trong những lúc thấy, nghe, và tưởng niệm (về các Ngài) làm tăng trưởng niềm tịnh tín. Thật vậy, nhờ trí tuệ của vị ấy mà Phật quả được thành tựu, nhờ lòng bi mà Phật sự được thành tựu. Nhờ trí tuệ, tự mình vượt qua; nhờ lòng bi, giúp người khác vượt qua. Nhờ trí tuệ, liễu tri khổ của người khác; nhờ lòng bi, bắt đầu việc khắc phục khổ của người khác. Nhờ trí tuệ, nhàm chán khổ; nhờ lòng bi, chấp nhận khổ. Nhờ trí tuệ, hướng đến Niết-bàn; nhờ lòng bi, không chứng đắc Niết-bàn ấy. Tương tự, nhờ lòng bi, hướng đến luân hồi; nhờ trí tuệ, không ưa thích ở trong đó. Nhờ trí tuệ, ly tham trong mọi sự; do được lòng bi đi kèm, không phải là không nỗ lực vì lợi ích của tất cả chúng sanh. Nhờ lòng bi, thương xót tất cả; do được trí tuệ đi kèm, không phải là không có tâm ly tham trong mọi sự. Nhờ trí tuệ, không có ngã mạn và ngã sở; nhờ lòng bi, không có sự lười biếng và yếu đuối.

Tathā paññākaruṇāhi yathākkamaṃ attanāthaparanāthatā, dhīravīrabhāvo, anattantapāparantapatā, attahitaparahitanipphatti, nibbhayābhīsanakabhāvo, dhammādhipatilokādhipatitā, kataññupubbakāribhāvo, mohataṇhāvigamo, vijjācaraṇasiddhi, balavesārajjanipphattīti sabbassāpi pāramitāphalassa visesena upāyabhāvato paññā karuṇā pāramīnaṃ paccayo. Idaṃ pana dvayaṃ pāramīnaṃ viya paṇidhānassāpi paccayo.

Tương tự, nhờ trí tuệ và lòng bi, theo thứ tự, có được sự tự nương tựa và nương tựa cho người khác; trạng thái của bậc trí và bậc anh hùng; sự không làm khổ mình và không làm khổ người khác; sự thành tựu lợi ích cho mình và lợi ích cho người; trạng thái không sợ hãi và không làm người khác sợ hãi; sự lấy Pháp làm chủ và lấy thế gian làm chủ; trạng thái biết ơn và là người khởi sự làm trước; sự đoạn trừ si và ái; sự thành tựu minh và hạnh; sự thành tựu các lực và các vô úy. Do đó, vì là phương tiện đặc biệt cho tất cả quả của ba-la-mật, trí tuệ và lòng bi là duyên cho các pháp ba-la-mật. Hơn nữa, cặp đôi này là duyên cho lời nguyện cũng như là duyên cho các pháp ba-la-mật.

Tathā ussāhaummaṅgaavatthānahitacariyā ca pāramīnaṃ paccayoti veditabbo. Yā ca buddhabhāvassa uppattiṭṭhānatāya ‘‘buddhabhūmiyo’’ti vuccanti. Tattha ussāho nāma bodhisambhārānaṃ abbhussāhanavīriyaṃ. Ummaṅgo nāma bodhisambhāresu upāyakosallabhūtā paññā. Avatthānaṃ nāma adhiṭṭhānaṃ, acalādhiṭṭhānatā. Hitacariyā nāma mettābhāvanā, karuṇābhāvanā ca. Yathāha –

Tương tự, cần phải hiểu rằng sự nỗ lực, trí tuệ, sự kiên định, và hạnh lợi tha cũng là duyên cho các pháp ba-la-mật. Và những điều này được gọi là ‘các Phật địa’ vì là nơi phát sanh của Phật quả. Trong đó, nỗ lực là sự tinh tấn phấn đấu vì các tư lương cho sự giác ngộ. Trí tuệ là trí tuệ thiện xảo về phương tiện trong các tư lương cho sự giác ngộ. Sự kiên định là sự quyết định, là trạng thái quyết định không lay chuyển. Hạnh lợi tha là sự tu tập tâm từ và sự tu tập tâm bi. Như Ngài đã nói –

‘‘Kati pana bhante, buddhabhūmiyoti? Catasso kho sāriputta, buddhabhūmiyo. Katamā catasso? Ussāho ca hoti vīriyaṃ, ummaṅgo ca hoti paññābhāvanā, avatthānañca hoti adhiṭṭhānaṃ, hitacariyā ca hoti mettābhāvanā. Imā kho sāriputta, catasso buddhabhūmiyo’’ti (su. ni. aṭṭha. 1.34).

‘Bạch Thế Tôn, có bao nhiêu Phật địa?’ ‘Này Sāriputta, có bốn Phật địa. Bốn là những gì? Có sự nỗ lực, tức là tinh tấn; có trí tuệ, tức là sự tu tập trí tuệ; có sự kiên định, tức là sự quyết định; và có hạnh lợi tha, tức là sự tu tập tâm từ. Này Sāriputta, đây là bốn Phật địa.’

Tathā nekkhammapavivekaalobhādosāmohanissaraṇappabhedā ca cha ajjhāsayā. Vuttañhetaṃ –

Tương tự, sáu loại ý hướng, bao gồm xuất ly, viễn ly, vô tham, vô sân, vô si, và xuất thế, cũng là (duyên cho các pháp ba-la-mật). Điều này đã được nói rằng –

‘‘Nekkhammajjhāsayā ca bodhisattā kāmesu, gharāvāse ca dosadassāvino, pavivekajjhāsayā ca bodhisattā saṅgaṇikāya dosadassāvino. Alobha…pe… lobhe…pe… adosa…pe… dose…pe… amoha…pe… mohe…pe… nissaraṇa…pe… sabbabhavesu dosadassāvino’’ti (su. ni. aṭṭha. 1.34; visuddhi. 1.49).

‘Các vị Bồ-tát có ý hướng xuất ly và thấy sự nguy hiểm trong các dục và đời sống gia đình; các vị Bồ-tát có ý hướng viễn ly và thấy sự nguy hiểm trong sự hội chúng. (Các vị Bồ-tát có ý hướng) vô tham… (và thấy sự nguy hiểm) trong tham… (Các vị Bồ-tát có ý hướng) vô sân… (và thấy sự nguy hiểm) trong sân… (Các vị Bồ-tát có ý hướng) vô si… (và thấy sự nguy hiểm) trong si… (Các vị Bồ-tát có ý hướng) xuất thế… (và thấy sự nguy hiểm) trong tất cả các cõi hữu.’

Tasmā [Pg.260] ete ca cha ajjhāsayāpi pāramīnaṃ paccayāti veditabbā. Na hi lobhādīsu ādīnavadassanena, alobhādīnaṃ adhikabhāvena ca vinā dānādipāramiyo sambhavanti. Alobhādīnañhi adhikabhāvena pariccāgādininnacittatā, alobhajjhāsayāditā cāti, yathā cete, evaṃ dānajjhāsayatādayopi. Yathāha –

Do đó, cũng nên biết rằng sáu khuynh hướng này là nhân duyên của các pháp ba-la-mật. Thật vậy, nếu không có việc thấy sự nguy hại trong tham ái v.v... và không có sự vượt trội của vô tham v.v... thì các pháp ba-la-mật như bố thí v.v... không thể sanh khởi. Thật vậy, do sự vượt trội của vô tham v.v... mà có tâm hướng về sự xả ly v.v... và có khuynh hướng vô tham v.v... Và cũng như những điều này (là nhân duyên), các khuynh hướng bố thí v.v... cũng là như vậy. Như có lời dạy rằng:

‘‘Kati pana bhante bodhāya carantānaṃ bodhisattānaṃ ajjhāsayāti? Dasa kho sāriputta, bodhāya carantānaṃ bodhisattānaṃ ajjhāsayā. Katame dasa? Dānajjhāsayā sāriputta, bodhisattā macchere dosadassāvino. Sīla…pe… asaṃvare…pe… nekkhamma…pe… kāmesu…pe… yathābhūtañāṇa…pe… vicikicchāya.…Pe… vīriya …pe… kosajje…pe… khanti…pe… akkhantiyaṃ…pe… sacca…pe… visaṃvādane…pe… adhiṭṭhāna…pe… anadhiṭṭhāne…pe… mettā…pe… byāpāde…pe… upekkhā…pe… sukhadukkhesu ādīnavadassāvino’’ti.

‘Bạch đức Thế Tôn, các vị Bồ-tát đang thực hành để giác ngộ có bao nhiêu khuynh hướng?’ ‘Này Sāriputta, các vị Bồ-tát đang thực hành để giác ngộ có mười khuynh hướng. Mười khuynh hướng ấy là gì? Này Sāriputta, các vị Bồ-tát có khuynh hướng bố thí, thấy lỗi trong sự bỏn xẻn. Có khuynh hướng giữ giới... thấy lỗi trong sự không phòng hộ... Có khuynh hướng xuất ly... thấy lỗi trong các dục... Có khuynh hướng như thật tri kiến... thấy lỗi trong sự hoài nghi... Có khuynh hướng tinh tấn... thấy lỗi trong sự lười biếng... Có khuynh hướng nhẫn nại... thấy lỗi trong sự không nhẫn nại... Có khuynh hướng chân thật... thấy lỗi trong sự nói dối... Có khuynh hướng quyết định... thấy lỗi trong sự không quyết định... Có khuynh hướng từ ái... thấy lỗi trong sự sân hận... Có khuynh hướng xả... thấy sự nguy hại trong lạc và khổ.’

Etesu hi maccheraasaṃvarakāmavicikicchākosajjaakkhantivisaṃvādanaanadhiṭṭhāna- byāpādasukhadukkhasaṅkhātesu ādīnavadassanapubbaṅgamā dānādininnacittatāsaṅkhātā dānajjhāsayatādayo dānādipāramīnaṃ nibbattiyā paccayo. Tathā apariccāgapariccāgādīsu yathākkamaṃ ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇampi dānādipāramīnaṃ paccayo hoti.

Thật vậy, trong những lỗi lầm này được gọi là bỏn xẻn, không phòng hộ, dục lạc, hoài nghi, lười biếng, không nhẫn nại, nói dối, không quyết định, sân hận, lạc và khổ, thì các khuynh hướng bố thí v.v... được gọi là tâm hướng về bố thí v.v..., được dẫn đầu bởi việc thấy sự nguy hại, là nhân duyên cho sự phát sanh của các pháp ba-la-mật như bố thí v.v... Tương tự như vậy, việc quán xét tuần tự sự nguy hại và lợi ích trong việc không xả ly và xả ly v.v... cũng là nhân duyên của các pháp ba-la-mật như bố thí v.v...

Tatrāyaṃ paccavekkhaṇāvidhi – khettavatthuhiraññasuvaṇṇagomahiṃ sadāsīdāsaputtadārādipariggahabyāsattacittānaṃ sattānaṃ khettādīnaṃ vatthukāmabhāvena bahupatthanīyabhāvato, rājacorādisādhāraṇabhāvato, vivādādhiṭṭhānato, sapattakaraṇato, nissārato, paṭilābhaparipālanesu paraviheṭhanahetubhāvato, vināsanimittañcasokādianekavihitabyasanāvahato tadāsattinidānañca maccheramalapariyuṭṭhitacittānaṃ apāyūpapattihetubhāvatoti evaṃ vividhavipulānatthāvahāni pariggahitavatthūni nāma, tesaṃ pariccāgoyeveko sotthibhāvoti pariccāge appamādo karaṇīyo.

Trong đó, đây là phương pháp quán xét: Đối với chúng sanh có tâm dính mắc vào việc sở hữu ruộng đất, tài sản, vàng bạc, trâu bò, tôi trai tớ gái, con cái, vợ chồng v.v..., vì ruộng đất v.v... là dục trưởng dưỡng nên là đối tượng của nhiều mong cầu, vì là của chung với vua, trộm cướp v.v..., vì là nền tảng của tranh cãi, vì tạo ra kẻ thù, vì không có cốt lõi, vì là nguyên nhân gây tổn hại cho người khác trong việc đạt được và bảo vệ chúng, và là dấu hiệu của sự hủy hoại, mang lại nhiều loại tai họa như sầu muộn v.v...; và là nguyên nhân của sự dính mắc đó, và đối với những người có tâm bị cấu uế bỏn xẻn ám ảnh, nó là nguyên nhân sanh vào ác đạo. Như vậy, những vật sở hữu này mang lại nhiều điều bất lợi rộng lớn, sự từ bỏ chúng là con đường duy nhất đến an ổn. Do đó, nên không dễ duôi trong việc từ bỏ.

Apica ‘‘yācako yācamāno attano guyhassa ācikkhanato mayhaṃ vissāsiko’’ti ca ‘‘pahāya gamanīyaṃ attano santakaṃ gahetvā paralokaṃ yāhītiupadisanato mayhaṃ upadesako’’ti ca ‘‘āditte viya [Pg.261] agāre maraṇagginā āditte loke tato mayhaṃ santakassa apaharaṇato apavāhakasahāyo’’ti ca ‘‘apavāhitassa cassa ajjhāpananikkhepaṭṭhānabhūto’’ti ca ‘‘dānasaṅkhāte kalyāṇakammasmiṃ sahāyabhāvato, sabbasampattīnaṃ aggabhūtāya paramadullabhāya buddhabhūmiyā sampattihetubhāvato ca paramo kalyāṇamitto’’ti ca paccavekkhitabbaṃ.

Hơn nữa, nên quán xét rằng: ‘Người xin, khi đang xin, vì nói ra điều bí mật của mình, nên là người thân tín của ta.’ Và rằng: ‘Vì chỉ dạy rằng: “Hãy từ bỏ những gì phải bỏ lại, hãy mang theo tài sản của mình (phước báu) và đi đến thế giới bên kia,” nên là người thầy của ta.’ Và rằng: ‘Như người bạn giúp mang tài sản ra khỏi ngôi nhà đang cháy, khi thế gian đang bốc cháy bởi ngọn lửa của cái chết, vì giúp mang tài sản của ta ra khỏi đó, nên là người bạn đồng hành giúp mang đi.’ Và rằng: ‘Và là nơi cất giữ an toàn cho tài sản đã được mang đi ấy.’ Và rằng: ‘Vì là người bạn trong thiện nghiệp gọi là bố thí, và vì là nguyên nhân thành tựu Phật địa, vốn tối thượng trong tất cả các thành tựu và vô cùng khó đạt được, nên là người bạn tốt tối thượng.’

Tathā ‘‘uḷāre kammani anenāhaṃ sambhāvito, tasmā sā sambhāvanā avitathā kātabbā’’ti ca ‘‘ekantabheditāya jīvitassa āyācitenāpi mayā dātabbaṃ, pageva yācitenā’’ti ca ‘‘uḷārajjhāsayehi gavesitvāpi dātabbo, [dātabbato (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathāvaṇṇanā)] sayamevāgato mama puññenā’’ti ca ‘‘yācakassa dānāpadesena mayhamevāyamanuggaho’’ti ca ‘‘ahaṃ viya ayaṃ sabbopi loko mayā anuggahetabbo’’ti ca ‘‘asati yācake kathaṃ mayhaṃ dānapāramī pūreyyā’’ti ca ‘‘yācakānamevatthāya mayā sabbopi pariggahetabbo’’ti ca ‘‘ayācitvāpi maṃ mama santakaṃ yācakā kadā sayameva gaṇheyyu’’nti ca ‘‘kathamahaṃ yācakānaṃ piyo cassaṃ manāpo’’ti ca ‘‘kathaṃ vā te mayhaṃ piyā cassu manāpā’’ti ca ‘‘kathaṃ vāhaṃ dadamāno datvāpi ca attamano assaṃ pamudito pītisomanassajāto’’ti ca ‘‘kathaṃ vā me yācakā bhaveyyuṃ, uḷāro ca dānajjhāsayo’’ti ca ‘‘kathaṃ vāhamayācito eva yācakānaṃ hadayamaññāya dadeyya’’nti ‘‘sati dhane, yācake ca apariccāgo mahatī mayhaṃ vañcanā’’ti ca ‘‘kathamahaṃ attano aṅgāni, jīvitañcāpi pariccajeyya’’nti ca cāganinnatā upaṭṭhapetabbā.

Tương tự như vậy, nên thiết lập tâm hướng về sự xả ly (với những quán xét sau): ‘Ta được tạo nên bởi nghiệp cao thượng này, do đó sự tạo nên ấy phải được thực hiện một cách không sai lầm.’ Và rằng: ‘Vì mạng sống chắc chắn sẽ tan vỡ, ta nên cho dù không được yêu cầu, huống chi là khi được yêu cầu.’ Và rằng: ‘Nên cho dù phải tìm kiếm với khuynh hướng cao thượng, (người xin) này đã tự đến do phước báu của ta.’ Và rằng: ‘Với lý do bố thí, người xin này chính là đang ban ân huệ cho ta.’ Và rằng: ‘Như ta, tất cả thế gian này cũng nên được ta ban ân huệ.’ Và rằng: ‘Nếu không có người xin, làm sao ba-la-mật bố thí của ta có thể viên mãn?’ Và rằng: ‘Ta nên sở hữu mọi thứ chỉ vì lợi ích của những người xin.’ Và rằng: ‘Khi nào những người xin sẽ tự mình lấy tài sản của ta, dù không cần xin ta?’ Và rằng: ‘Làm sao ta có thể trở nên đáng yêu và làm hài lòng những người xin?’ Hoặc rằng: ‘Làm sao họ có thể trở nên đáng yêu và làm hài lòng ta?’ Hoặc rằng: ‘Làm sao khi đang cho và sau khi đã cho, ta có thể có tâm hoan hỷ, vui mừng, sanh khởi hỷ và ưu?’ Hoặc rằng: ‘Làm sao ta có thể có những người xin, và có khuynh hướng bố thí cao thượng?’ Hoặc rằng: ‘Làm sao ta có thể biết được tâm của người xin và cho đi dù không được yêu cầu?’ Và rằng: ‘Khi có tài sản và có người xin, việc không từ bỏ là một sự lừa dối lớn đối với ta.’ Và rằng: ‘Làm sao ta có thể từ bỏ cả các chi phần của mình và cả mạng sống?’

Apica ‘‘attho nāmāyaṃ nirapekkhaṃ dāyakamanugacchati yathā taṃ nirapekkhaṃ khepakaṃ kiṭako’’ti atthe nirapekkhatāya cittaṃ uppādetabbaṃ. Yācamāno pana yadi piyapuggalo hoti ‘‘piyo maṃ yācatī’’ti somanassaṃ uppādetabbaṃ. Atha udāsīnapuggalo hoti ‘‘ayaṃ maṃ yācamāno addhā iminā pariccāgena mitto hotī’’ti somanassaṃ uppādetabbaṃ. Dadanto hi yācakānaṃ piyo hotīti. Atha pana verīpuggalo yācati, ‘‘paccatthiko maṃ yācati, ayaṃ maṃ yācamāno addhā iminā pariccāgena verīpi piyo mitto hotī’’ti visesato somanassaṃ uppādetabbaṃ. Evaṃ [Pg.262] piyapuggale viya majjhattaverīpuggalesupi mettāpubbaṅgamaṃ karuṇaṃ upaṭṭhapetvāva dātabbaṃ.

Hơn nữa, nên sanh khởi tâm không luyến tiếc đối với tài sản (với suy nghĩ rằng): ‘Tài sản này đi theo người cho không luyến tiếc, cũng như con bọ (kiṭako) đi theo người ném nó đi không luyến tiếc.’ Lại nữa, nếu người xin là người thân yêu, nên sanh khởi sự hoan hỷ rằng: ‘Người thân yêu đang xin ta.’ Nếu là người trung lập, nên sanh khởi sự hoan hỷ rằng: ‘Người này đang xin ta, chắc chắn qua sự từ bỏ này, người ấy sẽ trở thành bạn.’ Vì người cho trở nên thân yêu đối với người xin. Lại nữa, nếu kẻ thù đến xin, nên đặc biệt sanh khởi sự hoan hỷ rằng: ‘Kẻ đối nghịch đang xin ta, người này đang xin ta, chắc chắn qua sự từ bỏ này, ngay cả kẻ thù cũng sẽ trở thành người bạn thân yêu.’ Như vậy, cũng như đối với người thân yêu, đối với người trung lập và kẻ thù, nên cho sau khi đã thiết lập lòng bi mẫn được dẫn đầu bởi tâm từ.

Sace panassa cirakālaṃ paribhāvitattā lobhassa deyyadhammavisayā lobhadhammā uppajjeyyuṃ, tena bodhisattapaṭiññena iti paṭisañcikkhitabbaṃ ‘‘nanu tayā sappurisa sambodhāya abhinīhāraṃ karontena sabbasattānamupakārāya ayaṃ kāyo nissaṭṭho, tappariccāgamayañca puññaṃ, tattha nāma te bāhirepi vatthusmiṃ abhisaṅgappavatti hatthisinānasadisī hoti, tasmā tayā na katthaci abhisaṅgo uppādetabbo. Seyyathāpi nāma mahato bhesajjarukkhassa tiṭṭhato mūlaṃ mūlatthikā haranti, papaṭikaṃ, tacaṃ, khandhaṃ, viṭapaṃ, sākhaṃ, palāsaṃ, pupphaṃ, phalaṃ phalatthikā haranti, na tassa rukkhassa ‘mayhaṃ santakaṃ ete harantī’ti vitakkasamudācāro hoti, evameva sabbalokahitāya ussukkamāpajjantena mayā mahādukkhe akataññuke niccāsucimhi kāye paresaṃ upakārāya viniyujjamāne aṇumattopi micchāvitakko na uppādetabbo. Ko vā ettha viseso ajjhattikabāhiresu mahābhūtesu ekantabhedanavikiraṇaviddhaṃsanadhammesu. Kevalaṃ pana sammohavijambhitametaṃ, yadidaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti abhiniveso, tasmā bāhiresu mahābhūtesu viya ajjhattikesupi karacaraṇanayanādīsu, maṃsādīsu ca anapekkhena hutvā ‘taṃ tadatthikā harantū’ti nissaṭṭhacittena bhavitabba’’nti. Evaṃ paṭisañcikkhato cassa sambodhāya pahitattassa kāyajīvitesu nirapekkhassa appakasireneva kāyavacīmanokammāni suvisuddhāni honti, so visuddhakāyavacīmanokammanto visuddhājīvo ñāyapaṭipattiyaṃ ṭhito āyāpāyupāyakosallasamannāgamena bhiyyoso mattāya deyyadhammapariccāgena, abhayadānasaddhammadānehi ca sabbasatte anuggaṇhituṃ samattho hoti, ayaṃ tāva dānapāramiyaṃ paccavekkhaṇānayo.

Lại nữa, nếu do tham ái đã được huân tập lâu ngày, các pháp tham có vật thí làm đối tượng sanh khởi nơi vị ấy, thì vị ấy, người tự nhận là Bồ-tát, nên quán xét như vầy: 'Này bậc thiện trí, há chẳng phải ông, trong khi thực hiện lời nguyện vì sự giác ngộ, đã từ bỏ thân này vì lợi ích của tất cả chúng sanh sao? Và phước báu do sự từ bỏ ấy (cũng đã có). Vậy mà, sự dính mắc của ông ngay cả đối với vật bên ngoài cũng giống như việc tắm cho voi. Vì thế, ông không nên để sự dính mắc sanh khởi ở bất cứ đâu. Ví như một cây thuốc lớn đang đứng vững, những người cần rễ thì lấy rễ, (những người cần) vỏ mỏng, vỏ cây, thân cây, cành non, cành cây, lá, hoa, quả thì những người cần quả lấy quả, cây ấy không có tư tưởng khởi lên rằng: 'Họ đang lấy vật sở hữu của ta.' Cũng vậy, ta, người đang nỗ lực vì lợi ích của toàn thế giới, khi thân này, vốn nhiều đau khổ, vô ơn, luôn bất tịnh, được sử dụng vì lợi ích của người khác, thì dù chỉ một tà tư duy nhỏ như hạt bụi cũng không nên được sanh khởi. Hoặc có sự khác biệt gì ở đây giữa các đại chủng bên trong và bên ngoài, vốn có bản chất hoàn toàn là tan rã, phân tán, và hủy hoại? Chỉ là sự phô bày của si mê, cái sự chấp thủ này rằng: 'Cái này là của tôi, đây là tôi, đây là tự ngã của tôi.' Vì thế, cũng như đối với các đại chủng bên ngoài, đối với các đại chủng bên trong, và đối với tay, chân, mắt v.v..., và đối với thịt v.v..., nên trở thành người không luyến tiếc, với tâm đã từ bỏ rằng: 'Mong rằng những người cần chúng hãy lấy đi.' Đối với vị ấy, người quán xét như vậy, người có tâm hướng đến giác ngộ, người không luyến tiếc thân mạng, thì thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp trở nên hoàn toàn trong sạch một cách dễ dàng. Vị ấy, có thân, khẩu, ý nghiệp trong sạch, có mạng sống trong sạch, đứng vững trong sự thực hành hợp lý, với sự thành tựu về sự khéo léo trong phương tiện thăng tiến và suy thoái, có khả năng hỗ trợ tất cả chúng sanh ở mức độ cao hơn nữa bằng cách từ bỏ các vật thí, và bằng cách bố thí sự vô úy và chánh pháp. Đây trước hết là phương pháp quán xét trong ba-la-mật về bố thí.

Sīlapāramiyaṃ pana evaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘‘idañhi sīlaṃ nāma gaṅgodakādīhi visodhetuṃ asakkuṇeyyassa dosamalassa vikkhālanajalaṃ, haricandanādīhi vinetuṃ asakkuṇeyyassa rāgādipariḷāhassa vinayanaṃ, muttāhāramakuṭakuṇḍalādīhi pacurajanālaṅkārehi asādhāraṇo sādhūnamalaṅkāraviseso, sabbadisāvāyanako atikittimo [sabbadisāvāyanato akittimo (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathāvaṇṇanā; dī. ni. ṭī. 1.7)] sabbakālānurūpo [Pg.263] ca surabhigandho, khattiyamahāsālādīhi, devatāhi ca vandanīyādibhāvāvahanato paramo vasīkaraṇamanto, cātumahārājikādidevalokārohaṇasopānapanti, jhānābhiññānaṃ adhigamūpāyo, nibbānamahānagarassa sampāpakamaggo, sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhīnaṃ patiṭṭhānabhūmi, yaṃ yaṃ vā panicchitaṃ patthitaṃ, tassa tassa samijjhanūpāyabhāvato cintāmaṇikapparukkhādike ca atiseti. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ijjhati bhikkhave, sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’’ti (dī. ni. 3.337; saṃ. ni. 4.352; a. ni. 8.35). Aparampi vuttaṃ ‘‘ākaṅkheyya ce bhikkhave, bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca assaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cāti, sīlesvevassa paripūrakārī’’tiādi (ma. ni. 1.65). Tathā ‘‘avippaṭisāratthāni kho ānanda kusalāni sīlānī’’ti, (a. ni. 10.1; 11.1) ‘‘pañcime gahapatayo, ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāyā’’tiādisuttānañca (dī. ni. 2.150; a. ni. 5.213; udā. 76; mahāva. 385) vasena sīlaguṇā paccavekkhitabbā. Tathā aggikkhandhopamasuttādīnaṃ (a. ni. 7.72) vasena sīlavirahe ādīnavā.

Lại nữa, trong ba-la-mật về giới, nên quán xét như vầy: 'Giới này quả là nước tẩy rửa cấu uế của sân hận, thứ mà nước sông Hằng v.v... không thể làm sạch được; là sự dập tắt cơn thiêu đốt của tham ái v.v..., thứ mà gỗ chiên-đàn v.v... không thể loại trừ được; là món trang sức đặc biệt của các bậc thiện trí, không chung với các món trang sức của nhiều người như chuỗi ngọc, vương miện, hoa tai v.v...; là hương thơm ngào ngạt, lan tỏa khắp mọi phương, vô cùng lừng danh, phù hợp với mọi thời đại; là câu thần chú quyến rũ tối thượng vì mang lại trạng thái đáng được đảnh lễ v.v... bởi các vị Sát-đế-lỵ đại phú v.v... và các vị trời; là hàng bậc thang để đi lên các cõi trời như cõi Tứ Đại Thiên Vương v.v...; là phương tiện để chứng đắc các thiền và thắng trí; là con đường dẫn đến đại thành Niết-bàn; là mảnh đất nền tảng cho sự giác ngộ của Thinh văn, Độc giác và Chánh Đẳng Giác. Hoặc bất cứ điều gì được mong muốn, được ước nguyện, giới vượt trội hơn cả ngọc như ý, cây ước nguyện v.v... vì là phương tiện thành tựu cho điều đó. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: 'Này các Tỳ khưu, tâm nguyện của người có giới được thành tựu do sự trong sạch.' Lại nữa, đã được nói: 'Này các Tỳ khưu, nếu Tỳ khưu mong muốn: "Mong rằng ta được các bạn đồng phạm hạnh yêu mến, quý trọng, kính nể và tôn trọng!", thì vị ấy nên là người làm tròn đủ các giới' v.v... Cũng vậy, 'Này Ānanda, các giới thiện có sự không hối tiếc làm lợi ích,' và dựa vào các kinh như 'Này các gia chủ, đây là năm lợi ích của người có giới, của sự thành tựu giới' v.v..., nên quán xét các đức tính của giới. Cũng vậy, dựa vào kinh Ví Dụ Khối Lửa Lớn v.v..., (nên quán xét) những nguy hại trong việc thiếu giới.

Apica pītisomanassanimittato, attānuvādaparānuvādadaṇḍaduggatibhayābhāvato, viññūhi pāsaṃsabhāvato, avippaṭisārahetuto, paramasotthiṭṭhānato, kulasāpateyyādhipateyyajīvitarūpaṭṭhānabandhumittasampattīnaṃ atisayanato ca sīlaṃ paccavekkhitabbaṃ. Sīlavato hi attano sīlasampadāhetu mahantaṃ pītisomanassaṃ uppajjati ‘‘kataṃ vata mayā kusalaṃ, kataṃ kalyāṇaṃ, kataṃ bhīruttāṇa’’nti.

Hơn nữa, nên quán xét về giới do (giới) là nhân của hỷ và ưu; do không có các nỗi sợ: tự khiển trách, người khác khiển trách, hình phạt, và ác thú; do có bản chất được các bậc trí tán thán; do là nhân của sự không hối tiếc; do là nơi an trú của sự an ổn tối thượng; và do sự vượt trội hơn các thành tựu về dòng dõi, tài sản, quyền lực, tuổi thọ, sắc đẹp, địa vị, quyến thuộc và bạn bè. Quả vậy, đối với người có giới, do nhân là sự thành tựu giới của mình, hỷ và ưu lớn lao sanh khởi rằng: 'Ta đã làm điều thiện, ta đã làm điều tốt lành, ta đã làm nơi nương tựa cho người sợ hãi'.

Tathā sīlavato attā na upavadati, na ca pare viññū, daṇḍaduggatibhayānañca sambhavoyeva natthi, ‘‘sīlavā purisapuggalo kalyāṇadhammo’’ti viññūnaṃ pāsaṃso ca hoti. Tathā sīlavato yvāyaṃ ‘‘kataṃ vata mayā pāpaṃ, kataṃ luddaṃ, kataṃ kibbisa’’nti dussīlassa vippaṭisāro uppajjati, so na hoti. Sīlañca nāmetaṃ appamādādhiṭṭhānato, bhogabyasanādiparihāramukhena mahato atthassa sādhanato, maṅgalabhāvato, paramaṃ sotthiṭṭhānaṃ. Nihīnajaccopi sīlavā khattiyamahāsālādīnaṃ pūjanīyo hotīti kulasampattiṃ atiseti sīlasampadā, ‘‘taṃ kiṃ maññasi [Pg.264] mahārāja, idha te assa dāso kammakaro’’tiādi (dī. ni. 1.183) vakkhamānasāmaññasuttavacanañcettha sādhakaṃ, corādīhi asādhāraṇato, paralokānugamanato, mahapphalabhāvato, samathādiguṇādhiṭṭhānato ca bāhiradhanaṃ sāpateyyaṃ atiseti sīlaṃ. Paramassa cittissariyassa adhiṭṭhānabhāvato khattiyādīnamissariyaṃ atiseti sīlaṃ. Sīlanimittañhi taṃtaṃsattanikāyesu sattānamissariyaṃ, vassasatādidīghappamāṇato ca jīvitato ekāhampi sīlavato jīvitassa visiṭṭhatāvacanato, satipi jīvite sikkhānikkhipanassa maraṇatāvacanato ca sīlaṃ jīvitato visiṭṭhataraṃ. Verīnampi manuññabhāvāvahanato, jarārogavipattīhi anabhibhavanīyato ca rūpasampattiṃ atiseti sīlaṃ. Pāsādahammiyādiṭṭhānappabhede rājayuvarājasenāpatiādiṭhānavisese ca sukhavisesādhiṭṭhānabhāvato atiseti sīlaṃ. Sabhāvasiniddhe santikāvacarepi bandhujane, mittajane ca ekantahitasampādanato, paralokānugamanato ca atiseti sīlaṃ. ‘‘Na taṃ mātā pitā kayirā’’tiādi (dha. pa. 43) vacanañcettha sādhakaṃ. Tathā hatthiassarathapattibalakāyehi, mantāgadasotthānapayogehi ca durārakkhānamanāthānaṃ attādhīnato, anaparādhīnato, mahāvisayato ca ārakkhabhāvena sīlameva visiṭṭhataraṃ. Tenevāha ‘‘dhammo have rakkhati dhammacāri’’ntiādi (theragā. 303; jā. 1.10.102). Evamanekaguṇasamannāgataṃ sīlanti paccavekkhantassa aparipuṇṇā ceva sīlasampadā pāripūriṃ gacchati, aparisuddhā ca pārisuddhiṃ.

Lại nữa, người có giới thì tự mình không khiển trách, các bậc trí khác cũng không khiển trách, và sự phát sanh của các nỗi sợ hãi về hình phạt và đọa xứ cũng không có, và được các bậc trí tán thán rằng: “Người có giới là người có thiện pháp”. Lại nữa, đối với người có giới, sự hối hận này, vốn sanh khởi nơi người ác giới rằng: “Than ôi, ta đã làm điều ác, đã làm điều tàn nhẫn, đã làm điều tội lỗi”, không sanh khởi. Và giới này, do là nền tảng của sự không dể duôi, do thành tựu lợi ích lớn lao qua phương diện loại trừ sự tổn thất tài sản v.v..., do là điều cát tường, nên là nơi an ổn tối thượng. Người có giới dù sanh trong dòng dõi thấp kém cũng được các vị vua chúa giàu có v.v... cúng dường, vì thế giới hạnh vượt trội hơn dòng dõi cao quý, và lời trong kinh Sa-môn Quả sắp được nói đến: “Tâu Đại vương, ngài nghĩ thế nào, nếu ở đây có người nô bộc, người làm công của ngài...” là bằng chứng ở đây. Do không chung chạ với kẻ trộm cướp v.v..., do đi theo đến đời sau, do có quả lớn, do là nền tảng của các đức tính như chỉ tịnh v.v..., giới vượt trội hơn tài sản bên ngoài. Do là nền tảng của sự làm chủ tâm tối thượng, giới vượt trội hơn quyền lực của các vị vua chúa v.v... Vì quả thật, do nhân là giới mà có quyền lực của chúng sanh trong các giới chúng sanh đó đó. Và do lời dạy rằng mạng sống của người có giới dù chỉ một ngày cũng đặc biệt hơn mạng sống có thời lượng dài cả trăm năm v.v..., và do lời dạy rằng việc từ bỏ học giới là sự chết dù mạng sống vẫn còn, nên giới đặc biệt hơn mạng sống. Do mang lại sự khả ái ngay cả đối với kẻ thù, do không bị sự già, bệnh, hoạn nạn xâm chiếm, giới vượt trội hơn sắc đẹp. Do là nền tảng của sự an lạc đặc biệt trong các loại trú xứ như lầu đài, cung điện v.v... và trong các địa vị đặc biệt như vua, thái tử, đại tướng v.v..., giới vượt trội hơn. Do thành tựu lợi ích tuyệt đối cho bà con thân thuộc, bạn bè, những người có bản chất hiền hòa, gần gũi, và do đi theo đến đời sau, giới vượt trội hơn. Và lời dạy: “Điều ấy cha mẹ không làm được...” là bằng chứng ở đây. Hơn nữa, về phương diện bảo vệ, chính giới là đặc biệt hơn, do tự mình có thể làm chủ, không phụ thuộc vào người khác, có phạm vi rộng lớn, đối với những người khó bảo vệ, không nơi nương tựa, (so với) các binh chủng tượng, mã, xa, bộ, và các phương pháp dùng thần chú, thuốc men, cầu an. Chính vì thế Ngài đã nói: “Pháp quả thật bảo vệ người hành pháp”... Đối với người quán xét rằng “Giới có nhiều đức tính như vậy”, giới hạnh chưa viên mãn sẽ đi đến viên mãn, và giới hạnh chưa trong sạch sẽ đi đến trong sạch.

Sace panassa dīgharattaṃ paricayena sīlapaṭipakkhadhammā dosādayo antarantarā uppajjeyyuṃ, tena bodhisattapaṭiññena evaṃ paṭisañcikkhitabbaṃ ‘‘nanu tayā bodhāya paṇidhānaṃ kataṃ, sīlavekallena ca na sakkā na ca sukarā lokiyāpi sampattiyo pāpuṇituṃ, pageva lokuttarā’’ti. Sabbasampattīnamaggabhūtāya sammāsambodhiyā adhiṭṭhānabhūtena sīlena paramukkaṃsagatena bhavitabbaṃ, tasmā ‘‘kikīva aṇḍa’’ntiādinā (dī. ni. aṭṭha. 1.7; visuddhi. 1.19) vuttanayena sammadeva sīlaṃ rakkhantena suṭṭhu tayā pesalena bhavitabbaṃ.

Mặt khác, nếu đối với vị ấy, do sự thực hành lâu dài, các pháp đối nghịch với giới như sân hận v.v... thỉnh thoảng sanh khởi, vị ấy, người đã thệ nguyện làm Bồ-tát, nên quán xét như vầy: “Chẳng phải ngươi đã phát nguyện vì sự giác ngộ sao? Với giới bị khiếm khuyết, không thể và không dễ dàng đạt được ngay cả những thành tựu thế gian, huống nữa là những thành tựu siêu thế”. Phải có giới đã đạt đến mức tột bậc, là nền tảng cho sự Chánh Đẳng Giác, vốn là cao tột của mọi thành tựu, vì thế, ngươi phải là người yêu mến giới một cách tốt đẹp, hộ trì giới một cách chân chánh theo phương cách đã được dạy: “Như chim céc bảo vệ trứng”...

Apica [Pg.265] tayā dhammadesanāya yānattaye sattānamavatāraṇaparipācanāni kātabbāni, sīlavekallassa ca vacanaṃ na paccetabbaṃ hoti, asappāyāhāravicārassa viya vejjassa tikicchanaṃ, tasmā ‘‘kathāhaṃ saddheyyo hutvā sattānamavatāraṇaparipācanāni kareyya’’nti sabhāvaparisuddhasīlena bhavitabbaṃ. Kiñca jhānādiguṇavisesayogena me sattānamupakārakaraṇasamatthatā, paññāpāramīādiparipūraṇañca jhānādayo guṇā ca sīlapārisuddhiṃ vinā na sambhavantīti sammadeva sīlaṃ sodhetabbaṃ.

Hơn nữa, ngươi phải thực hiện việc đưa chúng sanh vào và làm cho họ thuần thục trong ba cỗ xe bằng việc thuyết pháp, và lời nói của người có giới khiếm khuyết thì không đáng tin cậy, giống như việc chữa trị của một thầy thuốc kê toa những thức ăn không thích hợp, vì thế, (nghĩ rằng) “Làm sao ta, sau khi trở nên đáng tin cậy, có thể thực hiện việc đưa chúng sanh vào và làm cho họ thuần thục?”, nên phải có giới trong sạch tự nhiên. Hơn nữa, (nghĩ rằng) “Khả năng làm lợi ích cho chúng sanh của ta bằng sự hợp thành với các đức tính đặc biệt như thiền định v.v..., và việc làm viên mãn các ba-la-mật như trí tuệ v.v..., và các đức tính như thiền định v.v... không thể có được nếu không có sự trong sạch của giới”, nên phải thanh lọc giới một cách chân chánh.

Tathā ‘‘sambādho gharāvāso rajopatho’’tiādinā (dī. ni. 1.111; ma. ni. 1.291, 371; 2.10; 3.13, 218; saṃ. ni. 2.154; 5.1002; a. ni. 10.99; netti. 94) gharāvāse, ‘‘aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā’’tiādinā (ma. ni. 1.234; 2.42; pāci. 417; cūḷani. 147) ‘‘mātāpi puttena vivadatī’’tiādinā (ma. ni. 1.168) ca kāmesu, ‘‘seyyathāpi puriso iṇaṃ ādāya kammante payojeyyā’’tiādinā (ma. ni. 1.426) kāmacchandādīsu ādīnavadassanapubbaṅgamā, vuttavipariyāyena ‘‘abbhokāso pabbajjā’’tiādinā (dī. ni. 1.191, 398; ma. ni. 1.291, 371; 2.10; 3.13, 218; saṃ. ni. 1.291; saṃ. ni. 5.1002; a. ni. 10.99; netti. 98) pabbajjādīsu ānisaṃsāpaṭisaṅkhāvasena nekkhammapāramiyaṃ paccavekkhaṇā kātabbā. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana dukkhakkhandhaāsivisopamasuttādi (ma. ni. 1.163, 175; saṃ. ni. 4.238) vasena veditabbo.

Lại nữa, sự quán xét về ba-la-mật xuất ly nên được thực hiện, bắt đầu bằng việc thấy sự nguy hại trong đời sống tại gia qua (lời dạy): “Đời sống tại gia là chật hẹp, là con đường của bụi bặm” v.v..., trong các dục qua (lời dạy): “Các dục ví như bộ xương” v.v... và “Ngay cả mẹ cũng tranh cãi với con” v.v..., trong các dục tham v.v... qua (lời dạy): “Ví như một người vay nợ rồi đầu tư vào công việc” v.v...; và ngược lại với những gì đã nói, bằng cách quán xét các lợi ích trong việc xuất gia v.v... qua (lời dạy): “Xuất gia là khoảng trời trống” v.v... Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết nên được hiểu theo các kinh như Kinh Khổ Uẩn, Kinh Ví Dụ Rắn Độc v.v...

Tathā ‘‘paññāya vinā dānādayo dhammā na visujjhanti, yathāsakaṃ byāpārasamatthā ca na hontī’’ti paññāya guṇā manasi kātabbā. Yatheva hi jīvitena vinā sarīrayantaṃ na sobhati, na ca attano kiriyāsu paṭipattisamatthaṃ hoti. Yathā ca cakkhādīni indriyāni viññāṇena vinā yathāsakaṃ visayesu kiccaṃ kātuṃ nappahonti, evaṃ saddhādīni indriyāni paññāya vinā sakakiccapaṭipattiyamasamatthānīti pariccāgādipaṭipattiyaṃ paññā padhānakāraṇaṃ. Ummīlitapaññācakkhukā hi mahāsattā bodhisattā attano aṅgapaccaṅgānipi datvā anattukkaṃsakā, aparavambhakā ca honti, bhesajjarukkhā viya vikapparahitā kālattayepi somanassajātā. Paññāvasena hi upāyakosallayogato pariccāgo parahitapavattiyā dānapāramibhāvaṃ upeti. Attatthañhi dānaṃ muddhasadisaṃ [vuddhisadisaṃ (dī. ni. ṭī. 1.7)] hoti.

Lại nữa, nên tác ý trong tâm về các công đức của trí tuệ rằng: “Không có trí tuệ, các pháp như bố thí v.v... không được trong sạch, và không có khả năng hoạt động theo phận sự của mình”. Thật vậy, cũng như cỗ máy thân thể không được tốt đẹp khi không có mạng sống, và không có khả năng thực hành trong các phận sự của chính nó. Và cũng như các căn như mắt v.v... không có khả năng thực hiện phận sự trong các đối tượng của mình khi không có thức, cũng vậy, các căn như tín v.v... không có khả năng trong việc thực hành phận sự của mình khi không có trí tuệ. Do đó, trí tuệ là nguyên nhân chính trong việc thực hành bố thí v.v... Thật vậy, các vị Bồ-tát, những đại chúng sanh có con mắt trí tuệ đã được mở ra, sau khi cho đi cả những bộ phận lớn nhỏ của mình, các ngài không tự tán dương mình và không chê bai người khác, giống như cây thuốc, các ngài không có sự phân biệt và có sự hoan hỷ phát sanh trong cả ba thời. Thật vậy, do năng lực của trí tuệ, do sự kết hợp với sự khéo léo về phương tiện, sự xả thí đạt đến trạng thái ba-la-mật về bố thí vì sự diễn tiến vì lợi ích của người khác. Thật vậy, sự bố thí được thực hiện vì lợi ích của bản thân thì giống như sự ngu muội.

Tathā [Pg.266] paññāya abhāvena taṇhādisaṃkilesāviyogato sīlassa visuddhiyeva na sambhavati, kuto sabbaññuguṇādhiṭṭhānabhāvo. Paññavā eva ca gharāvāse kāmaguṇesu saṃsāre ca ādīnavaṃ, pabbajjāya jhānasamāpattiyaṃ nibbāne ca ānisaṃsaṃ suṭṭhu sallakkhento pabbajitvā jhānasamāpattiyo nibbattetvā nibbānaninno, pare ca tattha patiṭṭhapeti.

Lại nữa, do không có trí tuệ, do không tách rời khỏi các phiền não như ái dục v.v..., sự trong sạch của giới không thể xảy ra, huống nữa là trạng thái làm nền tảng cho các công đức của bậc Toàn Giác. Và chỉ có người có trí tuệ, sau khi nhận thấy rõ ràng sự nguy hại trong đời sống tại gia, trong các dục lạc, và trong luân hồi, và lợi ích trong sự xuất gia, trong thiền chứng, và trong Niết-bàn, vị ấy xuất gia, làm phát sanh các thiền chứng, hướng về Niết-bàn, và cũng làm cho những người khác an trú trong đó.

Vīriyañca paññārahitaṃ yathicchitamatthaṃ na sādheti durārambhabhāvato. Anārambhoyeva hi durārambhato seyyo, paññāsahitena pana vīriyena na kiñci duradhigamaṃ upāyapaṭipattito. Tathā paññavā eva parāpakārādīnamadhivāsakajātiyo hoti, na duppañño. Paññāvirahitassa ca parehi upanītā apakārā khantiyā paṭipakkhameva anubrūhenti. Paññavato pana te khantisampattiyā anubrūhanavasena assā thirabhāvāya saṃvattanti. Paññavā eva tīṇipi saccāni tesaṃ kāraṇāni paṭipakkhe ca yathābhūtaṃ jānitvā paresaṃ avisaṃvādako hoti. Tathā paññābalena attānamupatthambhetvā dhitisampadāya sabbapāramīsu acalasamādānādhiṭṭhāno hoti. Paññavā eva ca piyamajjhattaverivibhāgamakatvā sabbattha hitūpasaṃhārakusalo hoti. Tathā paññāvasena lābhālābhādilokadhammasannipāte nibbikāratāya majjhatto hoti. Evaṃ sabbāsaṃ pāramīnaṃ paññāva pārisuddhihetūti paññāguṇā paccavekkhitabbā.

Và tinh tấn không có trí tuệ thì không thành tựu được mục đích mong muốn, vì là sự nỗ lực sai lầm. Thật vậy, không nỗ lực còn tốt hơn là nỗ lực sai lầm. Nhưng với tinh tấn hợp với trí tuệ, không có gì là khó đạt được, do thực hành đúng phương pháp. Lại nữa, chỉ người có trí tuệ mới có bản chất kham nhẫn đối với sự hãm hại của người khác v.v..., người không có trí tuệ thì không. Và đối với người không có trí tuệ, những sự hãm hại do người khác gây ra chỉ làm tăng trưởng những gì đối nghịch với sự kham nhẫn. Nhưng đối với người có trí tuệ, những điều ấy lại đưa đến sự vững chắc của sự kham nhẫn ấy, bằng cách làm tăng trưởng sự thành tựu kham nhẫn. Chỉ người có trí tuệ, sau khi biết đúng như thật cả ba chân lý, các nguyên nhân của chúng, và các pháp đối nghịch, mới không lừa dối người khác. Lại nữa, nhờ năng lực của trí tuệ, vị ấy nâng đỡ bản thân, có sự quyết định và cam kết không lay chuyển trong tất cả các ba-la-mật vì sự thành tựu của định. Và chỉ người có trí tuệ, không phân biệt người thân, người trung lập, kẻ thù, mới khéo léo trong việc mang lại lợi ích ở khắp mọi nơi. Lại nữa, do năng lực của trí tuệ, vị ấy giữ thái độ trung lập, không biến đổi khi đối diện với các pháp thế gian như được và mất v.v... Như vậy, nên quán xét các công đức của trí tuệ rằng: “Trí tuệ chính là nguyên nhân của sự trong sạch cho tất cả các ba-la-mật”.

Apica paññāya vinā na dassanasampatti, antarena ca diṭṭhisampadaṃ na sīlasampadā, sīladiṭṭhisampadārahitassa ca na samādhisampadā, asamāhitena ca na sakkā attahitamattampi sādhetuṃ, pageva ukkaṃsagataṃ parahitanti. ‘‘Nanu tayā parahitāya paṭipannena sakkaccaṃ paññāpārisuddhiyā āyogo karaṇīyo’’ti bodhisattena attā ovaditabbo. Paññānubhāvena hi mahāsatto caturadhiṭṭhānādhiṭṭhito catūhi saṅgahavatthūhi lokaṃ anuggaṇhanto satte niyyānamagge avatāreti, indriyāni ca nesaṃ paripāceti. Tathā paññābalena khandhāyatanādīsu pavicayabahulo pavattinivattiyo yāthāvato parijānanto dānādayo guṇavisese nibbedhabhāgiyabhāvaṃ nayanto bodhisattasikkhāya paripūrakārī hotīti evamādinā anekākāravokāre paññāguṇe vavatthapetvā paññāpāramī anubrūhetabbā.

Hơn nữa, không có trí tuệ thì không có sự thành tựu về tri kiến; không có sự thành tựu về tri kiến thì không có sự thành tựu về giới; và đối với người không có sự thành tựu về giới và tri kiến thì không có sự thành tựu về định; và người không có định tâm thì không thể thành tựu được dù chỉ là lợi ích cho bản thân, huống nữa là lợi ích cao thượng cho người khác. Vị Bồ-tát nên khuyên dạy bản thân rằng: “Chẳng phải ngươi, người đang thực hành vì lợi ích của người khác, nên nỗ lực một cách cung kính vì sự trong sạch hoàn toàn của trí tuệ sao?”. Thật vậy, do oai lực của trí tuệ, vị đại chúng sanh, sau khi đã an trú trong bốn sự quyết định, trong khi nâng đỡ thế gian bằng bốn nhiếp pháp, đã đưa chúng sanh vào con đường giải thoát, và làm cho các căn của họ được thuần thục. Lại nữa, do năng lực của trí tuệ, vị ấy thường xuyên thẩm sát trong các uẩn, xứ v.v..., trong khi liễu tri đúng như thật sự sanh khởi và sự chấm dứt, trong khi hướng các phẩm chất đặc biệt như bố thí v.v... đến trạng thái thuộc về phần xuyên thấu, vị ấy trở thành người hoàn thành sự học tập của Bồ-tát. Bằng cách này v.v..., sau khi xác định các công đức của trí tuệ, vốn đa dạng với nhiều phương diện, nên làm tăng trưởng trí tuệ ba-la-mật.

Tathā [Pg.267] dissamānapārānipi lokiyāni kammāni nihīnavīriyena pāpuṇitumasakkuṇeyyāni, agaṇitakhedena pana āraddhavīriyena duradhigamaṃ nāma natthi. Nihīnavīriyo hi ‘‘saṃsāramahoghato sabbasatte santāressāmī’’ti ārabhitumeva na sakkuṇoti. Majjhimo pana ārabhitvāna antarāvosānamāpajjati. Ukkaṭṭhavīriyo pana attasukhanirapekkho ārabhitvā pāramadhigacchatīti vīriyasampatti paccavekkhitabbā.

Lại nữa, ngay cả những công việc thế gian có thể thấy được bờ kia cũng không thể đạt được bởi người có tinh tấn thấp kém; nhưng đối với người có tinh tấn đã được khởi lên, không kể đến sự mệt mỏi, thì không có gì gọi là khó đạt được. Thật vậy, người có tinh tấn thấp kém thậm chí không thể bắt đầu với ý nghĩ: “Ta sẽ cứu vớt tất cả chúng sanh khỏi dòng lũ lớn của luân hồi”. Nhưng người có tinh tấn trung bình, sau khi đã bắt đầu, lại đi đến chỗ bỏ cuộc giữa chừng. Còn người có tinh tấn cao thượng, không màng đến hạnh phúc của bản thân, sau khi đã bắt đầu, sẽ đạt đến bờ kia. Như vậy, nên quán xét sự thành tựu của tinh tấn.

Apica ‘‘yassa attano eva saṃsārapaṅkato samuddharaṇatthamārambho, tassāpi vīriyassa sithilabhāvena manorathānaṃ matthakappatti na sakkā sambhāvetuṃ, pageva sadevakassa lokassa samuddharaṇatthaṃ katābhinīhārenā’’ti ca ‘‘rāgādīnaṃ dosagaṇānaṃ mattamahānāgānamiva dunnivāraṇabhāvato, tannidānānañca kammasamādānānaṃ ukkhittāsikavadhakasadisabhāvato, tannimittānañca duggatīnaṃ sabbadā vivaṭamukhabhāvato, tattha niyojakānañca pāpamittānaṃ sadā sannihitabhāvato, tadovādakāritāya ca vasalassa puthujjanabhāvassa sati sambhave yuttaṃ sayameva saṃsāradukkhato nissaritu’’nti ca ‘‘micchāvitakkā vīriyānubhāvena dūrī bhavantī’’ti ca ‘‘yadi pana sambodhiṃ attādhīnena vīriyena sakkā samadhigantuṃ, kimettha dukkara’’nti ca evamādinā nayena vīriyaguṇā paccavekkhitabbā.

Hơn nữa, nên quán xét các công đức của tinh tấn bằng phương pháp này v.v...: “Đối với người mà sự nỗ lực chỉ nhằm mục đích tự mình thoát khỏi vũng lầy luân hồi, ngay cả với người ấy, do sự lười biếng trong tinh tấn, cũng không thể làm cho nguyện vọng đạt đến đỉnh cao, huống nữa là đối với người đã lập nguyện để cứu vớt thế gian cùng với chư thiên”. Và: “Do bản chất khó ngăn chặn của các nhóm lỗi lầm như tham ái v.v... giống như những con voi lớn say sưa; do bản chất của việc thực hiện các nghiệp có nguyên nhân từ đó giống như kẻ sát nhân với thanh kiếm giơ lên; do bản chất của các cảnh giới khổ có dấu hiệu từ đó luôn mở rộng cửa; do bản chất của những người bạn xấu, những người thúc đẩy trong đó, luôn có mặt; và do việc làm theo lời khuyên của họ, khi có khả năng trở thành một kẻ phàm phu thấp hèn, thì chính mình nên thoát khỏi khổ đau của luân hồi”. Và: “Các tà tư duy trở nên xa lánh nhờ oai lực của tinh tấn”. Và: “Nếu quả thật có thể đạt được sự giác ngộ bằng tinh tấn tùy thuộc vào bản thân, thì có gì là khó khăn ở đây?”.

Tathā ‘‘khanti nāmāyaṃ niravasesaguṇapaṭipakkhassa kodhassa vidhamanato guṇasampādane sādhūnaṃ appaṭihatamāyudhaṃ, parābhibhavane samatthānamalaṅkāro, samaṇabrāhmaṇānaṃ balasampadā, kodhaggivinayanā udakadhārā, kalyāṇakittisaddassa sañjātideso, pāpapuggalānaṃ vacīvisavūpasamakaro mantāgado, saṃvare ṭhitānaṃ paramā dhīrapakati, gambhīrāsayatāya sāgaro, dosamahāsāgarassa velā, apāyadvārassa pidhānakavāṭaṃ devabrahmalokānaṃ ārohaṇasopānaṃ, sabbaguṇānamadhivāsabhūmi, uttamā kāyavacīmanovisuddhī’’ti manasi kātabbaṃ. Apica ‘‘ete sattā khantisampattiyā abhāvato idhaloke tapanti, paraloke ca tapanīyadhammānuyogato’’ti ca ‘‘yadipi parāpakāranimittaṃ dukkhaṃ uppajjati, tassa pana dukkhassa khettabhūto attabhāvo, bījabhūtañca kammaṃ mayāva abhisaṅkhata’’nti ca ‘‘tassa ca dukkhassa āṇaṇyakaraṇameta’’nti ca ‘‘apakārake asati kathaṃ mayhaṃ khantisampadā sambhavatī’’ti ca ‘‘yadipāyaṃ etarahi apakārako[Pg.268], ayaṃ nāma pubbe anena mayhaṃ upakāro kato’’ti ca ‘‘apakāro eva vā khantinimittatāya upakāro’’ti ca ‘‘sabbepime sattā mayhaṃ puttasadisā, puttakatāparādhesu ca ko kujjhissatī’’ti ca ‘‘yena kodhabhūtāvesena ayaṃ mayhaṃ aparajjhati, svāyaṃ kodhabhūtāveso mayā vinetabbo’’ti ca ‘‘yena apakārena idaṃ mayhaṃ dukkhaṃ uppannaṃ, tassa ahampi nimitta’’nti ca ‘‘yehi dhammehi apakāro kato, yattha ca kato, sabbepi te tasmiṃyeva khaṇe niruddhā, kassidāni kena kopo kātabbo’’ti ca ‘‘anattatāya sabbadhammānaṃ ko kassa aparajjhatī’’ti ca paccavekkhantena khantisampadā brūhetabbā.

Lại nữa, nên tác ý rằng: “Cái gọi là nhẫn nại này, vì nó thổi bay đi cơn giận, là kẻ thù của tất cả các phẩm hạnh không còn sót lại, nên nó là vũ khí không thể bị cản trở của bậc thiện nhân trong việc thành tựu các phẩm hạnh; là vật trang sức của những người có khả năng chịu đựng sự áp bức của người khác; là sự sung mãn về sức mạnh của các Sa-môn và Bà-la-môn; là dòng nước dập tắt ngọn lửa sân hận; là nơi phát sinh tiếng tăm tốt đẹp; là thần chú và thuốc giải làm dịu đi nọc độc của lời nói từ những kẻ ác; là bản chất cao thượng của bậc trí tuệ đối với những người an trú trong sự thu thúc; là đại dương do có tâm tính sâu xa; là bờ biển của đại dương sân hận; là cánh cửa đóng lại cánh cửa của cõi khổ; là chiếc thang đi lên cõi trời và cõi Phạm thiên; là nơi cư trú của tất cả các phẩm hạnh; là sự thanh tịnh tối thượng của thân, khẩu, ý.” Hơn nữa, nên phát triển sự thành tựu về nhẫn nại bằng cách quán xét rằng: “Những chúng sanh này, do thiếu sự thành tựu về nhẫn nại, nên bị thiêu đốt ở đời này, và ở đời sau do thực hành các pháp gây thiêu đốt.” Và rằng: “Mặc dù khổ đau phát sinh do sự hãm hại của người khác, nhưng chính ta đã tạo ra tự thân này, là mảnh đất của khổ đau ấy, và nghiệp, là hạt giống của nó.” Và rằng: “Và đây là việc trả nợ cho khổ đau ấy.” Và rằng: “Nếu không có người hãm hại, làm sao sự thành tựu về nhẫn nại của ta có thể phát sinh?” Và rằng: “Mặc dù bây giờ người này là kẻ hãm hại, nhưng trước đây người này đã từng giúp đỡ ta.” Và rằng: “Hoặc chính sự hãm hại là một sự giúp đỡ vì nó là nhân duyên cho sự nhẫn nại.” Và rằng: “Tất cả những chúng sanh này đều giống như con của ta, và ai lại nổi giận với lỗi lầm do con cái gây ra?” Và rằng: “Người này xúc phạm ta do bị cơn giận như quỷ ám chiếm hữu, chính cơn giận như quỷ ám ấy ta phải loại bỏ.” Và rằng: “Sự hãm hại nào đã làm phát sinh khổ đau này cho ta, chính ta cũng là một nhân duyên của nó.” Và rằng: “Những pháp nào đã gây ra sự hãm hại, và nơi nào nó được thực hiện, tất cả chúng đều đã diệt ngay trong khoảnh khắc đó. Bây giờ ai giận ai, và vì cái gì?” Và rằng: “Do tính vô ngã của tất cả các pháp, ai xúc phạm ai?”

Yadi panassa dīgharattaṃ paricayena parāpakāranimittako kodho cittaṃ pariyādāya tiṭṭheyya, tena iti paṭisañcikkhitabbaṃ ‘‘khanti nāmesā parāpakārassa paṭipakkhapaṭipattīnaṃ paccupakārakāraṇa’’nti ca ‘‘apakāro ca mayhaṃ dukkhuppādanena dukkhupanisāya saddhāya, sabbaloke anabhiratisaññāya ca paccayo’’ti ca ‘‘indriyapakatiresā, yadidaṃ iṭṭhāniṭṭhavisayasamāyogo, tattha aniṭṭhavisayasamāyogo mayhaṃ na siyāti taṃ kutettha labbhā’’ti ca ‘‘kodhavasiko satto kodhena ummatto vikkhittacitto, tattha kiṃ paccapakārenā’’ti ca ‘‘sabbepime sattā sammāsambuddhena orasaputtā viya paripālitā, tasmā na tattha mayā cittakopo kātabbo’’ti ca ‘‘aparādhake ca sati guṇe guṇavati mayā kopo na kātabbo’’ti ca ‘‘asati guṇe kassacipi guṇassābhāvato visesena karuṇāyitabbo’’ti ca ‘‘kopena mayhaṃ guṇayasā nihīyantī’’ti ca ‘‘kujjhanena mayhaṃ dubbaṇṇadukkhaseyyādayo sapattakantā āgacchantī’’ti ca ‘‘kodho ca nāmāyaṃ sabbadukkhāhitakārako sabbasukhahitavināsako balavā paccatthiko’’ti ca ‘‘sati ca khantiyā na koci paccatthiko’’ti ca ‘‘aparādhakena aparādhanimittaṃ yaṃ dukkhaṃ āyatiṃ laddhabbaṃ, sati ca khantiyā mayhaṃ tadabhāvo’’ti ca ‘‘cintentena, kujjhantena ca mayā paccatthikoyeva anuvattito’’ti ca ‘‘kodhe ca mayā khantiyā abhibhūte tassa dāsabhūto paccatthiko sammadeva abhibhūto’’ti ca ‘‘kodhanimittaṃ khantiguṇapariccāgo mayhaṃ na yutto’’ti ca ‘‘sati ca kodhe guṇavirodhapaccanīkadhamme kathaṃ me sīlādidhammā pāripūriṃ gaccheyyuṃ, asati ca tesu kathāhaṃ sattānaṃ upakārabahulo [Pg.269] paṭiññānurūpaṃ uttamaṃ sampattiṃ pāpuṇissāmī’’ti ca ‘‘khantiyā ca sati bahiddhā vikkhepābhāvato samāhitassa sabbe saṅkhārā aniccato dukkhato sabbe dhammā anattato nibbānaṃ asaṅkhatāmatasantapaṇītatādibhāvato nijjhānaṃ khamanti, ‘buddhadhammā ca acinteyyāparimeyyappabhavā’ti’’, tato ca ‘‘anulomikakhantiyaṃ ṭhito ‘kevalā ime attattaniyabhāvarahitā dhammamattā yathāsakaṃ paccayehi uppajjanti vinassanti, na kutoci āgacchanti, na kuhiñci gacchanti, na ca katthaci patiṭṭhitā, na cettha koci kassaci byāpāro’ti ahaṃkāramamaṃkārānadhiṭṭhānatā nijjhānaṃ khamati, yena bodhisatto bodhiyā niyato anāvattidhammo hotī’’ti evamādinā khantipāramiyā paccavekkhaṇā veditabbā.

Nhưng nếu cơn giận, có nguyên nhân từ sự hãm hại của người khác, chiếm lấy tâm trí của người ấy và tồn tại do sự quen thuộc lâu dài, người ấy nên suy xét như sau: “Cái gọi là nhẫn nại này là nguyên nhân của sự đáp trả bằng cách thực hành các pháp đối nghịch với sự hãm hại của người khác.” Và rằng: “Và sự hãm hại, bằng cách làm phát sinh khổ đau cho ta, là duyên cho đức tin, là cận y duyên của khổ, và cho tưởng không hoan hỷ trong toàn thế gian.” Và rằng: “Đây là bản chất của các căn, tức là sự tiếp xúc với các đối tượng khả ý và bất khả ý. Trong đó, làm sao có thể có được việc không tiếp xúc với đối tượng bất khả ý cho ta?” Và rằng: “Chúng sanh bị sân hận chi phối thì điên cuồng, tâm tán loạn vì sân hận. Trong trường hợp đó, có ích gì khi trả đũa?” Và rằng: “Tất cả những chúng sanh này đã được Đức Chánh Đẳng Giác bảo hộ như những người con ruột. Do đó, ta không nên khởi tâm sân hận đối với họ.” Và rằng: “Và khi kẻ phạm lỗi có đức hạnh, ta không nên nổi giận với người có đức hạnh.” Và rằng: “Khi không có đức hạnh, vì không có bất kỳ phẩm chất nào, người ấy đặc biệt đáng được thương xót.” Và rằng: “Vì sân hận, đức hạnh và danh tiếng của ta bị suy giảm.” Và rằng: “Vì nổi giận, những điều như sắc diện xấu xí, ngủ không yên giấc, v.v., những điều mà kẻ thù ưa thích, sẽ đến với ta.” Và rằng: “Và cái gọi là sân hận này là kẻ gây ra mọi khổ đau và bất hạnh, là kẻ thù hùng mạnh.” Và rằng: “Và khi có nhẫn nại, không có kẻ thù nào cả.” Và rằng: “Khổ đau nào mà kẻ phạm lỗi phải nhận trong tương lai do sự phạm lỗi, khi có nhẫn nại, ta sẽ không có khổ đau đó.” Và rằng: “Khi suy nghĩ và nổi giận, ta chỉ đang đi theo kẻ thù.” Và rằng: “Và khi sân hận bị ta chế ngự bằng nhẫn nại, kẻ thù ấy cũng bị chế ngự một cách hoàn toàn.” Và rằng: “Việc từ bỏ phẩm hạnh nhẫn nại vì nguyên nhân là sự tức giận là không thích hợp với ta.” Và rằng: “Và khi có sân hận, một pháp đối nghịch và chống lại các phẩm hạnh, làm sao các pháp như giới của ta có thể đi đến viên mãn?” Và rằng: “Và khi chúng không có, làm sao ta, người có nhiều sự giúp đỡ cho chúng sanh, có thể đạt được sự thành tựu tối thượng phù hợp với lời nguyện của mình?” Và rằng: “Và khi có nhẫn nại, do không có sự phân tán ra bên ngoài, đối với người có tâm định tĩnh, việc quán xét tất cả các hành là vô thường, là khổ, tất cả các pháp là vô ngã, và Niết-bàn là vô vi, bất tử, tịch tịnh, cao siêu... trở nên khả dĩ, và rằng ‘các pháp của Phật có nguồn gốc từ sự bất khả tư nghì, vô lượng’.” Và từ đó, “an trú trong tùy thuận nhẫn, việc quán xét rằng ‘chỉ có các pháp này, không có tự ngã và sở hữu của ngã, chỉ là pháp đơn thuần, chúng sinh và diệt theo duyên của chúng, không đến từ đâu, không đi về đâu, và không an trú ở đâu, và ở đây không có sự tác động của ai đối với ai cả’ và việc quán xét sự không có nền tảng cho ngã và ngã sở trở nên khả dĩ, nhờ đó, vị Bồ-tát trở nên chắc chắn đối với Bồ-đề, có trạng thái không còn thoái chuyển.” Nên hiểu sự quán xét về ba-la-mật nhẫn nại bằng những cách như vậy, v.v.

Tathā ‘‘saccena vinā sīlādīnamasambhavato, paṭiññānurūpapaṭipattiyā abhāvato, saccadhammātikkame ca sabbapāpadhammānaṃ samosaraṇabhāvato, asaccasandhassa appaccayikabhāvato, āyatiñca anādeyyavacanatāvahanato, sampannasaccassa sabbaguṇādhiṭṭhānabhāvato, saccādhiṭṭhānena sabbasambodhisambhārānaṃ pārisuddhipāripūrisamanvāyato, sabhāvadhammāvisaṃvādanena sabbabodhisambhārakiccakaraṇato, bodhisattapaṭipattiyā ca parinipphattito’’tiādinā saccapāramiyā sampattiyo paccavekkhitabbā.

Tương tự, cần phải quán xét những thành tựu của Chân thật ba-la-mật bằng những cách như sau: “Không có sự thật thì giới v.v… không thể sanh khởi, vì không có sự thực hành tương xứng với lời cam kết, và khi vi phạm chơn pháp thì đó là nơi tụ hội của tất cả các pháp ác, vì người không có lời nói trước sau như một thì không đáng tin cậy, và vì trong tương lai, lời nói của người ấy không được chấp nhận, vì sự thật viên mãn là nền tảng của tất cả các đức hạnh, bằng sự quyết định trên sự thật, các tư lương cho sự giác ngộ được hoàn toàn thanh tịnh và viên mãn, bằng cách không nói sai lệch với các pháp tự tánh, thực hiện được các phận sự là tư lương cho sự giác ngộ, và vì sự thực hành của Bồ-tát được hoàn mãn.”

Tathā ‘‘dānādīsu daḷhasamādānaṃ, tappaṭipakkhasannipāte ca nesaṃ acalādhiṭṭhānaṃ, tattha ca dhīravīrabhāvaṃ vinā na dānādisambhārā sambodhinimittā sambhavantī’’tiādinā adhiṭṭhānaguṇā paccavekkhitabbā.

Tương tự, cần phải quán xét các đức hạnh của sự quyết định bằng những cách như sau: “Không có sự thọ trì vững chắc trong bố thí v.v…, và khi các pháp đối nghịch của chúng tụ hội, không có sự quyết định không lay chuyển của chúng, và trong đó, không có sự vững vàng, dũng mãnh, thì các tư lương như bố thí v.v… là nhân của sự giác ngộ không thể sanh khởi.”

Tathā ‘‘attahitamatte avatiṭṭhantenāpi sattesu hitacittataṃ vinā na sakkā idhalokaparalokasampattiyo pāpuṇituṃ, pageva sabbasatte nibbānasampattiyaṃ patiṭṭhāpetukāmenā’’ti ca ‘‘pacchā sabbasattānaṃ lokuttarasampattimākaṅkhantena idāni lokiyasampattimākaṅkhā yuttarūpā’’ti ca ‘‘idāni āsayamattena paresaṃ hitasukhūpasaṃhāraṃ kātumasakkonto kadā payogena taṃ sādhayissāmī’’ti ca ‘‘idāni mayā hitasukhūpasaṃhārena saṃvaddhitā pacchā dhammasaṃvibhāgasahāyā mayhaṃ bhavissantī’’ti ca ‘‘etehi vinā na mayhaṃ bodhisambhārā sambhavanti, tasmā sabbabuddhaguṇavibhūtinipphattikāraṇattā mayhaṃ ete paramaṃ puññakkhettaṃ anuttaraṃ kusalāyatanaṃ uttamaṃ [Pg.270] gāravaṭṭhāna’’nti ca ‘‘savisesaṃ sabbesupi sattesu hitajjhāsayatā paccupaṭṭhapetabbā, kiñca karuṇādhiṭṭhānatopi sabbasattesu mettā anubrūhetabbā. Vimariyādīkatena hi cetasā sattesu hitasukhūpasaṃhāraniratassa tesaṃ ahitadukkhāpanayanakāmatā balavatī uppajjati daḷhamūlā, karuṇā ca sabbesaṃ buddhakārakadhammānaṃ ādi caraṇaṃ patiṭṭhā mūlaṃ mukhaṃ pamukha’’nti evamādinā mettāguṇā paccavekkhitabbā.

Tương tự, cần phải quán xét các đức hạnh của tâm từ bằng những cách như sau: “Ngay cả người chỉ đứng vững trong lợi ích của riêng mình, nếu không có tâm mong cầu lợi ích cho chúng sanh, cũng không thể đạt được những thành tựu ở đời này và đời sau, huống chi là người muốn an lập tất cả chúng sanh trong thành tựu Niết-bàn.” Và: “Người mong cầu thành tựu siêu thế cho tất cả chúng sanh về sau, mà bây giờ lại mong cầu thành tựu thế gian là điều không thích hợp.” Và: “Bây giờ, chỉ với ý muốn mà không thể mang lại lợi ích và hạnh phúc cho người khác, thì khi nào ta mới có thể hoàn thành điều đó bằng sự nỗ lực?” Và: “Những chúng sanh được ta nuôi dưỡng bằng cách mang lại lợi ích và hạnh phúc bây giờ, về sau sẽ trở thành bạn đồng hành trong việc phân chia Chánh pháp của ta.” Và: “Không có những điều này, các tư lương giác ngộ của ta không thể sanh khởi. Do đó, vì là nguyên nhân hoàn thành sự huy hoàng của tất cả các đức hạnh của chư Phật, nên đối với ta, những điều này là ruộng phước tối thượng, là nơi sanh của thiện pháp vô song, là đối tượng tôn kính cao cả nhất.” Và: “Cần phải làm phát sanh ý muốn lợi ích cho tất cả chúng sanh một cách đặc biệt. Hơn nữa, từ nền tảng của lòng bi, cần phải trau dồi tâm từ đối với tất cả chúng sanh. Thật vậy, đối với người có tâm không giới hạn, vui thích trong việc mang lại lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh, thì ý muốn loại bỏ sự bất hạnh và đau khổ của họ sẽ sanh khởi một cách mạnh mẽ, có gốc rễ vững chắc. Và lòng bi là sự thực hành ban đầu, là nền tảng, là cội rễ, là sự khởi đầu, là điều tiên quyết của tất cả các pháp tạo nên Phật quả.” Bằng những cách như vậy, cần phải quán xét các đức hạnh của tâm từ.

Tathā ‘‘upekkhāya abhāve sattehi katā vippakārā cittassa vikāraṃ uppādeyyuṃ, sati ca cittavikāre dānādisambhārānaṃ sambhavo eva natthī’’ti ca ‘‘mettāsinehena sinehite citte upekkhāya vinā sambhārānaṃ pārisuddhi na hotī’’ti ca ‘‘anupekkhako saṅkhāresu puññasambhāraṃ, tabbipākañca sattahitatthaṃ pariṇāmetuṃ na sakkotī’’ti ca upekkhāya abhāve deyyadhammapaṭiggāhakānaṃ vibhāgamakatvā pariccajituṃ na sakkotī’’ti ca ‘‘upekkhārahitena jīvitaparikkhārānaṃ, jīvitassa vā antarāyaṃ amanasikaritvā sīlavisodhanaṃ kātuṃ na sakkā’’ti ca tathā ‘‘upekkhāvasena aratiratisahasseva nekkhammabalasiddhito, upapattito ikkhanavaseneva sabbasambhārakiccanipphattito, accāraddhavīriyassa anupekkhane padhānakiccākaraṇato, upekkhato eva titikkhānijjhānasambhavato, upekkhāvasena sattasaṅkhārānaṃ avisaṃvādanato, lokadhammānaṃ ajjhupekkhanena samādinnadhammesu acalādhiṭṭhānasiddhito, parāpakārādīsu anābhogavaseneva mettāvihāranipphattitoti sabbasambodhisambhārānaṃ samādānādhiṭṭhānapāripūrinipphattiyo upekkhānubhāvena sampajjantī’’ti evamādinā nayena upekkhāpāramī paccavekkhitabbā. Evaṃ apariccāgapariccāgādīsu yathākkamaṃ ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇā dānādipāramīnaṃ paccayoti daṭṭhabbaṃ.

Tương tự, cần phải quán xét Xả ba-la-mật bằng phương pháp như sau: “Khi không có tâm xả, những hành vi sai trái do chúng sanh gây ra có thể làm cho tâm bị biến đổi; và khi tâm bị biến đổi, các tư lương như bố thí v.v… không thể sanh khởi.” Và: “Khi tâm đã thấm nhuần tình thương của tâm từ, nếu không có tâm xả, sự thanh tịnh của các tư lương không thể có được.” Và: “Người không có tâm xả đối với các pháp hữu vi thì không thể hồi hướng tư lương phước báu và quả của nó vì lợi ích của chúng sanh.” Và: “Khi không có tâm xả, người ấy không thể từ bỏ mà không phân biệt vật thí và người nhận.” Và: “Người thiếu tâm xả không thể thanh lọc giới hạnh mà không tác ý đến sự nguy hiểm cho mạng sống hoặc các vật dụng cần thiết cho đời sống.” Và tương tự: “Nhờ năng lực của tâm xả, đối với người có thể chịu đựng được sự không hoan hỷ và hoan hỷ, do sự thành tựu của sức mạnh xuất ly; do sự hoàn thành tất cả các phận sự của tư lương chỉ bằng năng lực quán xét một cách thích hợp; đối với người có tinh tấn quá mức, do không thực hiện phận sự chính yếu trong việc không xả; chỉ từ người có tâm xả mới có thể có sự nhẫn nại và quán xét; do không sai lệch đối với các hành của chúng sanh nhờ năng lực của tâm xả; do sự thành tựu của quyết định không lay chuyển trong các pháp đã thọ trì bằng cách xả bỏ các pháp thế gian; do sự hoàn thành của tâm từ trú chỉ bằng năng lực không tác ý đến những điều tổn hại của người khác v.v… nên sự hoàn thành viên mãn của việc thọ trì và quyết định đối với tất cả các tư lương giác ngộ được thành tựu nhờ oai lực của tâm xả.” Bằng phương pháp như vậy, cần phải quán xét Xả ba-la-mật. Như vậy, cần phải hiểu rằng việc quán xét tuần tự những nguy hại và lợi ích trong việc không từ bỏ và từ bỏ v.v… là duyên cho các ba-la-mật như bố thí v.v…

Tathā saparikkhārā pañcadasa caraṇadhammā pañca ca abhiññāyo. Tattha caraṇadhammā nāma sīlasaṃvaro, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo, satta saddhammā, cattāri jhānāni ca. Tesu sīlādīnaṃ catunnaṃ terasapi dhutaṅgadhammā, appicchatādayo ca parikkhārā. Saddhammesu saddhāya buddhadhammasaṅghasīlacāgadevatupasamānussati lūkhapuggalaparivajjanā, siniddhapuggalasevanā, sampasādanīyadhammapaccavekkhaṇā, tadadhimuttatā ca parikkhārā. Hirottappānaṃ akusalādīnavapaccavekkhaṇā, apāyādīnavapaccavekkhaṇā[Pg.271], kusaladhammūpatthambhabhāvapaccavekkhaṇā, hirottapparahitapuggalaparivajjanā, hirottappasampannapuggalasevanā, tadadhimuttatā ca. Bāhusaccassa pubbayogo, paripucchakabhāvo, saddhammābhiyogo, anavajjavijjāṭṭhānādiparicayo, paripakkindriyatā, kilesadūrībhāvo, appassutapuggalaparivajjanā bahussutapuggalasevanā, tadadhimuttatā ca. Vīriyassa apāyabhayapaccavekkhaṇā, gamanavīthipaccavekkhaṇā, dhammamahattapaccavekkhaṇā, thinamiddhavinodanā, kusītapuggalaparivajjanā, āraddhavīriyapuggalasevanā, sammappadhānapaccavekkhaṇā, tadadhimuttatā ca. Satiyā satisampajaññaṃ, muṭṭhassatipuggalaparivajjanā upaṭṭhitassatipuggalasevanā, tadadhimuttatā ca. Paññāya paripucchakabhāvo, vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, duppaññapuggalaparivajjanā, paññavantapuggalasevanā, gambhīrañāṇacariyasuttantapaccavekkhaṇā, dhammamahattapaccavekkhaṇā, tadadhimuttatā ca. Catunnaṃ jhānānaṃ sīlādicatukkaṃ, aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu pubbabhāgabhāvanā, āvajjanādivasībhāvakaraṇañca parikkhārā.

Cũng vậy, mười lăm pháp hành (caraṇadhammā) cùng với các pháp phụ trợ (parikkhārā) và năm loại thắng trí (abhiññā) [là nhân duyên của các pháp ba-la-mật]. Trong ấy, các pháp hành (caraṇadhammā) là: sự phòng hộ trong giới (sīlasaṃvaro), sự hộ trì các căn (indriyesu guttadvāratā), sự tiết độ trong ăn uống (bhojane mattaññutā), sự chuyên cần tỉnh thức (jāgariyānuyogo), bảy diệu pháp (satta saddhammā), và bốn thiền (cattāri jhānāni). Trong số đó, đối với bốn pháp đầu là giới v.v..., mười ba pháp đầu-đà (dhutaṅgadhamma) và các pháp như thiểu dục (appicchatā) v.v... là các pháp phụ trợ. Trong các diệu pháp, đối với đức tin (saddhā), các pháp phụ trợ là: sự tùy niệm Phật, Pháp, Tăng, giới, thí, chư thiên, sự tịch tịnh (upasamānussati); sự tránh xa người thô lỗ, sự gần gũi người hiền hòa, sự quán xét các pháp đáng tịnh tín, và sự hướng tâm đến điều đó. Đối với tàm và quý (hirottappa), [các pháp phụ trợ là]: sự quán xét mối nguy hại trong các pháp bất thiện, sự quán xét mối nguy hại trong các cõi khổ, sự quán xét trạng thái nâng đỡ của các thiện pháp, sự tránh xa người không có tàm quý, sự gần gũi người có tàm quý, và sự hướng tâm đến điều đó. Đối với sự đa văn (bāhusacca), [các pháp phụ trợ là]: sự nỗ lực trong giai đoạn đầu, trạng thái hay hỏi han, sự chuyên cần trong diệu pháp, sự thực hành các ngành học vô tội, sự thuần thục các căn, sự xa lìa phiền não, sự tránh xa người ít nghe, sự gần gũi người đa văn, và sự hướng tâm đến điều đó. Đối với tinh tấn (vīriya), [các pháp phụ trợ là]: sự quán xét nỗi sợ trong các cõi khổ, sự quán xét con đường đi, sự quán xét sự vĩ đại của Pháp, sự loại trừ hôn trầm thụy miên, sự tránh xa người lười biếng, sự gần gũi người có tinh tấn đã được khởi lên, sự quán xét về chánh cần, và sự hướng tâm đến điều đó. Đối với niệm (sati), [các pháp phụ trợ là]: niệm và tỉnh giác, sự tránh xa người thất niệm, sự gần gũi người có niệm đã được an trú, và sự hướng tâm đến điều đó. Đối với trí tuệ (paññā), [các pháp phụ trợ là]: trạng thái hay hỏi han, sự làm cho trong sạch các vật, sự thực hành quân bình các căn, sự tránh xa người kém trí tuệ, sự gần gũi người có trí tuệ, sự quán xét các kinh điển có hành xứ của trí tuệ thâm sâu, sự quán xét sự vĩ đại của Pháp, và sự hướng tâm đến điều đó. Đối với bốn thiền, các pháp phụ trợ là: bộ bốn bắt đầu bằng giới, sự tu tập trong giai đoạn đầu đối với ba mươi tám đề mục, và sự thực hành các thuần thục như hướng tâm v.v...

Tattha sīlādīhi payogasuddhiyā sattānaṃ abhayadāne, āsayasuddhiyā āmisadāne, ubhayasuddhiyā dhammadāne samatthohotītiādinā caraṇādīnaṃ dānādisambhārapaccayatā yathārahaṃ niddhāretabbā. Ativitthārabhayena pana mayaṃ na vitthārayimha. Tathā sampatticakkādayopi dānādīnaṃ paccayoti veditabbā.

Trong đó, do sự trong sạch trong nỗ lực qua giới v.v..., vị ấy có khả năng trong việc bố thí sự vô úy cho chúng sanh; do sự trong sạch trong ý hướng, [vị ấy có khả năng] trong việc bố thí vật thực; do sự trong sạch cả hai, [vị ấy có khả năng] trong việc bố thí Pháp. Bằng cách này v.v..., cần phải xác định một cách thích đáng rằng các pháp hành v.v... là nhân duyên cho các tư lương như bố thí v.v... Tuy nhiên, vì sợ quá dài dòng, chúng tôi đã không trình bày chi tiết. Tương tự, cần phải biết rằng các pháp như bánh xe thành tựu (sampatticakka) v.v... cũng là nhân duyên cho bố thí v.v...

Ko saṃkilesoti ettha –

Ở đây, câu hỏi là: ‘Thế nào là sự ô nhiễm (saṃkileso)?’

Taṇhādīhi parāmaṭṭha-bhāvo tāsaṃ kilissanaṃ;

Sāmaññato visesena, yathārahaṃ vikappatā.

Trạng thái bị tham ái v.v... chi phối là sự ô nhiễm của các pháp ấy một cách tổng quát; và một cách đặc biệt, sự phân biệt tùy theo trường hợp [cũng là sự ô nhiễm].

Avisesena hi taṇhādīhi parāmaṭṭhabhāvo pāramīnaṃ saṃkileso. Visesena pana deyyadhammapaṭiggāhakavikappā dānapāramiyā saṃkileso. Sattakālavikappā sīlapāramiyā. Kāmabhavatadupasamesu abhiratianabhirativikappā nekkhammapāramiyā. ‘‘Ahaṃ mamā’’ti vikappā paññāpāramiyā. Līnuddhaccavikappā vīriyapāramiyā. Attaparavikappā khantipāramiyā. Adiṭṭhādīsu diṭṭhādivikappā saccapāramiyā. Bodhisambhāratabbipakkhesu dosaguṇavikappā adhiṭṭhānapāramiyā. Hitāhitavikappā mettāpāramiyā. Iṭṭhāniṭṭhavikappā upekkhāpāramiyā saṃkilesoti veditabbo.

Thật vậy, một cách không đặc biệt, trạng thái bị tham ái v.v... chi phối là sự ô nhiễm của các ba-la-mật. Còn một cách đặc biệt, sự phân biệt về vật thí và người nhận là sự ô nhiễm của bố thí ba-la-mật. Sự phân biệt về chúng sanh và thời gian là [sự ô nhiễm] của giới ba-la-mật. Sự phân biệt thích thú và không thích thú trong các dục hữu và sự tịch tịnh của chúng là [sự ô nhiễm] của xuất gia ba-la-mật. Sự phân biệt ‘tôi, của tôi’ là [sự ô nhiễm] của trí tuệ ba-la-mật. Sự phân biệt co rút và trạo cử là [sự ô nhiễm] của tinh tấn ba-la-mật. Sự phân biệt tự ngã và người khác là [sự ô nhiễm] của nhẫn nại ba-la-mật. Sự phân biệt về cái thấy v.v... trong những điều không thấy v.v... là [sự ô nhiễm] của chân thật ba-la-mật. Sự phân biệt lỗi và đức trong các tư lương Bồ-đề và các pháp đối nghịch của chúng là [sự ô nhiễm] của chí nguyện ba-la-mật. Sự phân biệt lợi ích và không lợi ích là [sự ô nhiễm] của tâm từ ba-la-mật. Sự phân biệt đối tượng đáng ưa và không đáng ưa là sự ô nhiễm của tâm xả ba-la-mật, cần phải hiểu như vậy.

Kiṃ [Pg.272] vodānanti –

Thế nào là sự thanh tịnh (vodāna)?

Taṇhādīhi aghātatā, rahitatā vikappānaṃ;

Vodānanti vijāniyā, sabbāsameva tāsampi.

Nên biết rằng sự không bị tham ái v.v... tác động và sự thoát khỏi các phân biệt, chính là sự thanh tịnh của tất cả các pháp ấy.

Anupaghātā hi taṇhā māna diṭṭhi kodhu panāha makkha palāsa issāmacchariya māyā sāṭheyya thambha sārambha mada pamādādīhi kilesehi deyyapaṭiggāhakavikappādirahitā ca dānādipāramiyo parisuddhā pabhassarā bhavantīti.

Thật vậy, các ba-la-mật như bố thí v.v..., do không bị các phiền não như tham ái, ngã mạn, tà kiến, phẫn nộ, oán hận, não hại, cạnh tranh, ganh tỵ, bỏn xẻn, xảo trá, gian xảo, ngoan cố, hiếu thắng, kiêu mạn, phóng dật v.v... làm tổn hại, và do thoát khỏi sự phân biệt về vật thí, người nhận v.v..., trở nên hoàn toàn trong sạch và rực rỡ.

Ko paṭipakkhoti –

Thế nào là pháp đối nghịch (paṭipakkho)?

Akusalā kilesā ca, paṭipakkhā abhedato;

Bhedato pana pubbepi, vuttā macchariyādayo.

Các pháp bất thiện và phiền não là những pháp đối nghịch một cách không phân biệt. Còn một cách có phân biệt, đó là các pháp như bỏn xẻn v.v... đã được nói đến trước đây.

Avisesena hi sabbepi akusalā dhammā, sabbepi kilesā ca etāsaṃ paṭipakkhā. Visesena pana pubbe vuttā macchariyādayoti veditabbā. Apica deyyapaṭiggāhakadānaphalesu alobhādosāmohaguṇayogato lobhadosamohapaṭipakkhaṃ dānaṃ, kāyādidosattayavaṅkāpagamato lobhādipaṭipakkhaṃ sīlaṃ, kāmasukhaparūpaghātaattakilamathaparivajjanato dosattayapaṭipakkhaṃ nekkhammaṃ, lobhādīnaṃ andhīkaraṇato, ñāṇassa ca anandhīkaraṇato lobhādipaṭipakkhā paññā, alīnānuddhatañāyārambhavasena lobhādipaṭipakkhaṃ vīriyaṃ, iṭṭhāniṭṭhasuññatānaṃ khamanato lobhādipaṭipakkhā khanti, satipi paresaṃ upakāre, apakāre ca yathābhūtappavattiyā lobhādipaṭipakkhaṃ saccaṃ, lokadhamme abhibhuyya yathāsamādinnesu sambhāresu acalanato lobhādipaṭipakkhaṃ adhiṭṭhānaṃ, nīvaraṇavivekato lobhādipaṭipakkhā mettā, iṭṭhāniṭṭhesu anunayapaṭighaviddhaṃsanato, samappavattito ca lobhādipaṭipakkhā upekkhāti daṭṭhabbaṃ.

Thật vậy, một cách không đặc biệt, tất cả các pháp bất thiện và tất cả các phiền não là pháp đối nghịch của các ba-la-mật này. Còn một cách đặc biệt, cần phải biết rằng đó là các pháp như bỏn xẻn v.v... đã được nói đến trước đây. Hơn nữa, cần phải thấy rằng: do sự kết hợp với các đức tính vô tham, vô sân, vô si đối với vật thí, người nhận và quả của sự bố thí, nên bố thí là pháp đối nghịch với tham, sân, si; do sự từ bỏ sự cong vẹo của ba lỗi nơi thân v.v..., nên giới là pháp đối nghịch với tham v.v...; do sự tránh xa dục lạc, sự hãm hại người khác và sự tự hành khổ, nên xuất gia là pháp đối nghịch với ba lỗi; do làm cho mù quáng đối với tham v.v... và không làm cho mù quáng đối với trí tuệ, nên trí tuệ là pháp đối nghịch với tham v.v...; do sự nỗ lực hợp lý không co rút, không trạo cử, nên tinh tấn là pháp đối nghịch với tham v.v...; do sự kham nhẫn đối với sự trống không của các đối tượng đáng ưa và không đáng ưa, nên nhẫn nại là pháp đối nghịch với tham v.v...; do sự vận hành đúng như thật ngay cả khi có sự giúp đỡ hay hãm hại của người khác, nên chân thật là pháp đối nghịch với tham v.v...; do sự không lay động trong các tư lương đã được thọ trì đúng đắn sau khi đã chế ngự các pháp thế gian, nên chí nguyện là pháp đối nghịch với tham v.v...; do sự viễn ly các triền cái, nên tâm từ là pháp đối nghịch với tham v.v...; do sự phá hủy sự ái luyến và chống đối trong các đối tượng đáng ưa và không đáng ưa, và do sự vận hành quân bình, nên tâm xả là pháp đối nghịch với tham v.v...

Kā paṭipattīti –

Thế nào là sự thực hành (paṭipatti)?

Dānākārādayo eva, uppāditā anekadhā;

Paṭipattīti viññeyyā, pāramīpūraṇakkame.

Trong tiến trình viên mãn các ba-la-mật, cần phải được biết rằng chính các phương thức bố thí v.v..., được Bồ-tát làm cho phát sinh theo nhiều cách, là sự thực hành.

Dānapāramiyā hi tāva sukhūpakaraṇasarīrajīvitapariccāgena, bhayāpanayanena, dhammopadesena ca bahudhā sattānaṃ anuggahakaraṇaṃ paṭipatti. Tattha [Pg.273] āmisadānaṃ abhayadānaṃ dhammadānanti dātabbavatthuvasena tividhaṃ dānaṃ. Tesu bodhisattassa dātabbavatthu ajjhattikaṃ, bāhiranti duvidhaṃ. Tattha bāhiraṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālā gandhaṃ vilepanaṃ seyyā āvasathaṃ padīpeyyanti dasavidhaṃ. Annādīnaṃ khādanīyabhojanīyādivibhāgena anekavidhañca. Tathā rūpārammaṇaṃ yāva dhammārammaṇanti ārammaṇato chabbidhaṃ. Rūpārammaṇādīnañca nīlādivibhāgena anekavidhaṃ. Tathā maṇikanakarajatamuttāpavāḷādikhettavatthuārāmādi dāsīdāsagomahiṃsādinānāvidhavatthūpakaraṇavasena anekavidhaṃ.

Trước hết, đối với ba-la-mật về bố thí, sự thực hành là việc trợ giúp chúng sanh bằng nhiều cách: bằng cách từ bỏ thân mạng là phương tiện tinh tế, bằng cách loại trừ sự sợ hãi, và bằng cách thuyết giảng Chánh pháp. Trong đó, bố thí có ba loại tùy theo vật được cho: vật thực thí, vô úy thí, và pháp thí. Trong các loại này, vật được cho của vị Bồ-tát có hai loại: nội phần và ngoại phần. Trong đó, ngoại phần có mười loại: đồ ăn, thức uống, y phục, xe cộ, vòng hoa, hương liệu, vật thoa xoa, giường nằm, trú xứ, và đèn đuốc. Và cũng có nhiều loại do sự phân chia đồ ăn v.v... thành vật cứng, vật mềm v.v... Tương tự, có sáu loại theo đối tượng: từ sắc trần cho đến pháp trần. Và đối với sắc trần v.v..., cũng có nhiều loại do sự phân chia thành màu xanh v.v... Tương tự, có nhiều loại tùy theo các loại vật dụng khác nhau như ngọc, vàng, bạc, ngọc trai, san hô v.v...; ruộng, đất, vườn tược v.v...; tôi trai, tớ gái, bò, trâu v.v...

Tattha mahāpuriso bāhiraṃ vatthuṃ dento ‘‘yo yena atthiko, taṃ tasseva deti. Dento ca tassa atthiko’’ti sayameva jānanto ayācitopi deti, pageva yācito. Muttacāgo deti, no amuttacāgo. Pariyattaṃ deti, no apariyattaṃ. Sati deyyadhamme paccupakārasannissito na deti, asati deyyadhamme, pariyatte ca saṃvibhāgārahaṃ vibhajati. Na ca deti parūpaghātāvahaṃ satthavisamajjādikaṃ, nāpi kīḷanakaṃ, yaṃ anatthupasaṃhitaṃ, pamādāvahañca, na ca gilānassa yācakassa pānabhojanādiasappāyaṃ, pamāṇarahitaṃ vā deti, pamāṇayuttaṃ pana sappāyameva deti.

Trong đó, khi vị Đại nhân bố thí vật ngoại phần, ngài cho chính người ấy vật mà người ấy cần. Và khi cho, tự mình biết rằng: ‘Người này đang cần,’ ngài cho dù không được yêu cầu, huống chi là khi được yêu cầu. Ngài cho với sự từ bỏ hoàn toàn, không phải từ bỏ không hoàn toàn. Ngài cho vật vừa đủ, không cho vật không đủ. Khi có vật để cho, ngài không cho vì mong được đền đáp; khi không có vật để cho và không đủ, ngài chia sẻ những gì đáng được chia sẻ. Và ngài không cho những thứ gây hại cho người khác như vũ khí, thuốc độc, chất say v.v...; cũng không cho đồ chơi, những gì liên quan đến điều bất lợi và gây ra sự dễ duôi; và ngài không cho người bệnh đang xin những thứ không thích hợp như đồ ăn thức uống, hoặc cho không có chừng mực; trái lại, ngài chỉ cho những gì thích hợp và có chừng mực.

Tathā yācito gahaṭṭhānaṃ gahaṭṭhānucchavikaṃ deti, pabbajitānaṃ pabbajitānucchavikaṃ deti. Mātāpitaro ñātisālohitā mittāmaccā puttadāradāsakammakarāti etesu kassaci pīḷaṃ ajanento deti, na ca uḷāraṃ deyyadhammaṃ paṭijānitvā lūkhaṃ deti, na ca lābhasakkārasilokasannissito deti, na ca paccupakārasannissito deti, na ca phalapāṭikaṅkhī deti aññatra sammāsambodhiyā, na ca yācito, deyyadhammaṃ vā jigucchanto deti, na ca asaññatānaṃ yācakānaṃ akkosakaparibhāsakānampi apaviddhā dānaṃ deti, aññadatthu pasannacitto anukampanto sakkaccameva deti, na ca kotūhalamaṅgaliko hutvā deti, kammaphalameva pana saddahanto deti, nāpi yācake payirupāsanādīhi saṃkilametvā deti, aparikilamento eva pana deti, na ca paresaṃ vañcanādhippāyo, bhedādhippāyo vā dānaṃ deti, asaṃkiliṭṭhacittova deti, nāpi pharusavāco bhākuṭikamukho dānaṃ deti, piyavādī ca pana pubbabhāsī mihitasitavacano hutvā deti, yasmiṃ ce deyyadhamme uḷāramanuññatāya vā ciraparicayena [Pg.274] vā gedhasabhāvatāya vā lobhadhammo adhimatto hoti, jānanto bodhisatto taṃ khippameva paṭivinodayitvā yācake pariyesetvāpi deti, yañca deyyavatthu parittaṃ, yācakopi paccupaṭṭhito, taṃ acintetvā api attānaṃ dhāvitvā dento yācakaṃ sammāneti yathā taṃ akittipaṇḍito, na ca mahāpuriso attano puttadāradāsakammakaraporise yācito te asaññāpite domanassappatte yācakānaṃ deti, sammadeva pana saññāpite somanassappatte deti, dento ca yakkharakkhasapisācādīnaṃ vā manussānaṃ vā kurūrakammantānaṃ jānanto na deti, tathā rajjampi tādisānaṃ na deti, ye lokassa ahitāya dukkhāya anatthāya paṭipajjanti, ye pana dhammikā dhammena lokaṃ pālenti, tesaṃ rajjadānaṃ deti. Evaṃ tāva bāhiradāne paṭipatti veditabbā.

Tương tự, khi được yêu cầu, ngài cho người tại gia những gì thích hợp với người tại gia, cho người xuất gia những gì thích hợp với người xuất gia. Ngài cho mà không gây phiền não cho bất kỳ ai trong số những người này: cha mẹ, bà con quyến thuộc, bạn bè thân hữu, con cái, vợ, tôi tớ và người làm công. Và ngài không hứa cho một vật quý giá rồi lại cho một vật tầm thường. Và ngài không cho vì mong cầu lợi lộc, danh vọng, tiếng tăm. Và ngài không cho vì mong được đền đáp. Và ngài không cho vì mong cầu quả báo (thế gian), ngoại trừ quả vị Chánh Đẳng Giác. Và khi được yêu cầu, ngài không cho trong khi khinh miệt vật được cho. Và ngài không bố thí một cách khinh miệt cho những người xin không có sự thu thúc, ngay cả những người mắng nhiếc và lăng mạ. Trái lại, với tâm hoan hỷ, lòng bi mẫn, ngài chỉ cho một cách trân trọng. Và ngài không cho vì tin vào điềm báo hay sự may rủi; trái lại, ngài cho vì chỉ tin vào quả của nghiệp. Ngài cũng không cho sau khi làm cho người xin mệt mỏi bằng cách bắt họ phục vụ v.v...; trái lại, ngài chỉ cho mà không làm họ mệt mỏi. Và ngài không cho với ý định lừa dối hay gây chia rẽ người khác; ngài cho với tâm không ô nhiễm. Ngài cũng không cho với lời nói thô lỗ, mặt mày cau có; trái lại, ngài cho với lời nói khả ái, là người nói trước, và với lời nói hiền hòa, mỉm cười. Và nếu đối với vật được cho nào mà tâm tham trở nên quá mức do sự quý giá và đáng ưa thích của nó, hoặc do đã quen dùng lâu ngày, hoặc do bản chất tham ái, vị Bồ-tát, khi biết điều đó, liền nhanh chóng xua tan nó và thậm chí tìm kiếm người xin để cho vật ấy. Và khi vật được cho thì ít, mà người xin lại có mặt, không nghĩ đến bản thân, ngài vội vàng cho và tôn trọng người xin, giống như nhà hiền triết Akitti. Và vị Đại nhân, khi được xin con cái, vợ, tôi tớ và người làm công của mình, ngài không cho họ cho người xin khi họ chưa được thông báo và đang buồn khổ; trái lại, ngài chỉ cho khi họ đã được thông báo đúng cách và đang hoan hỷ. Và khi cho, ngài không cố ý cho các loài dạ-xoa, la-sát, tỳ-xá-xà v.v..., hoặc những người làm các việc tàn ác. Tương tự, ngài không cho vương quốc cho những hạng người như vậy. Ngài không cho vương quốc cho những ai hành động vì sự bất lợi, khổ đau, và vô ích cho thế gian. Trái lại, những ai là người công chính, cai trị thế gian một cách đúng pháp, ngài ban cho họ vương quốc. Như vậy, trước hết, sự thực hành trong việc bố thí ngoại phần cần được hiểu như thế.

Ajjhattikadānampi dvīhākārehi veditabbaṃ. Kathaṃ? Yathā nāma koci puriso ghāsacchādanahetu attānaṃ parassa nissajjati, vidheyyabhāvaṃ upagacchati dāsabyaṃ, evameva mahāpuriso sambodhihetu nirāmisacitto sattānaṃ anuttaraṃ hitasukhaṃ icchanto attano dānapāramiṃ paripūretukāmo attānaṃ parassa nissajjati, vidheyyabhāvaṃ upagacchati yathākāmakaraṇīyataṃ, karacaraṇanayanādiaṅgapaccaṅgaṃ tena tena atthikānaṃ akampito alīno anuppadeti, na tattha sajjati, na saṅkocaṃ āpajjati yathā taṃ bāhiravatthusmiṃ. Tathā hi mahāpuriso dvīhākārehi bāhiravatthuṃ pariccajati yathāsukhaṃ paribhogāya vā yācakānaṃ, tesaṃ manorathaṃ pūrento attano vasībhāvāya vā. Tattha sabbena sabbaṃ muttacāgo evamāha ‘‘nissaṅgabhāvenāhaṃ sambodhiṃ pāpuṇissāmī’’ti, evaṃ ajjhattikavatthusmimpi veditabbaṃ.

Việc bố thí nội phần cũng cần được hiểu theo hai phương diện. Như thế nào? Giống như một người nào đó vì miếng ăn, manh áo mà trao thân cho người khác, trở nên phải tuân lệnh, làm nô lệ; cũng vậy, vị Đại nhân vì mục đích giác ngộ, với tâm không tham luyến vật chất, mong muốn hạnh phúc và lợi ích vô thượng cho chúng sanh, muốn hoàn thiện ba-la-mật về bố thí của mình, ngài trao thân cho người khác, trở nên phải tuân lệnh, để người khác tùy ý sử dụng. Ngài không dao động, không do dự, ban cho các bộ phận lớn nhỏ của thân thể như tay, chân, mắt v.v... cho những ai cần đến chúng. Ngài không dính mắc vào đó, không co rúm lại, giống như đối với vật ngoại phần. Vì vị Đại nhân từ bỏ vật ngoại phần theo hai phương diện: hoặc để người xin tùy ý sử dụng, hoặc để hoàn thành tâm nguyện của họ và để tự mình đạt được sự thuần thục (trong việc bố thí). Trong đó, với sự từ bỏ hoàn toàn, ngài nói rằng: ‘Nhờ sự không dính mắc này, ta sẽ đạt được giác ngộ.’ Việc bố thí các vật nội phần cũng cần được hiểu như vậy.

Tattha yaṃ ajjhattikavatthu diyyamānaṃ yācakassa ekanteneva hitāya saṃvattati, taṃ deti, na itaraṃ. Na ca mahāpuriso mārassa, mārakāyikānaṃ vā devatānaṃ vihiṃsādhippāyānaṃ attano attabhāvaṃ, aṅgapaccaṅgāni vā jānamāno deti ‘‘mā tesaṃ anattho ahosī’’ti. Yathā ca mārakāyikānaṃ, evaṃ tehi anvāviṭṭhānampi na deti, nāpi ummattakānaṃ, itaresaṃ pana yāciyamāno samanantarameva deti tādisāya yācanāya dullabhabhāvato, tādisassa ca dānassa dukkarabhāvato.

Trong đó, vật nội thân nào khi được cho đi, chắc chắn chỉ đưa đến lợi ích cho người xin, vị ấy cho vật ấy, không cho vật khác. Và bậc Đại nhân không cho Ma vương, hoặc cho các vị trời thuộc chúng ma có ý định hãm hại, thân thể của mình, hoặc các chi phần lớn nhỏ, khi biết (ý định của họ) với ý nghĩ rằng: "Mong rằng điều bất lợi chớ xảy ra cho họ". Và cũng như không cho chúng ma, cũng vậy vị ấy không cho cả những người bị chúng ám nhập, cũng không cho những người điên cuồng. Còn đối với những người khác, khi được xin, vị ấy cho ngay lập tức, vì sự xin như vậy là điều khó có được, và vì sự bố thí như vậy là điều khó làm.

Abhayadānaṃ [Pg.275] pana rājato corato aggito udakato verīpuggalato sīhabyagghādivāḷamigato nāgayakkharakkhasapisācādito sattānaṃ bhaye paccupaṭṭhite tato parittāṇabhāvena dātabbaṃ.

Còn vô úy thí, khi sự sợ hãi từ vua, từ trộm cướp, từ lửa, từ nước, từ người oan gia, từ thú dữ như sư tử, cọp v.v..., từ rồng, dạ-xoa, la-sát, tỳ-xá-xà v.v... hiện tiền đối với chúng sanh, thì nên cho bằng cách trở thành nơi che chở khỏi (sự sợ hãi) ấy.

Dhammadānaṃ pana asaṃkiliṭṭhacittassa aviparītadhammadesanā. Opāyiko hi tassa upadeso diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthavasena, yena sāsane anotiṇṇānaṃ avatāraṇaṃ otiṇṇānaṃ paripācanaṃ. Tatthāyaṃ nayo – saṅkhepato tāva dānakathā sīlakathā saggakathā kāmānaṃ ādīnavo saṃkileso okāro ca nekkhamme ānisaṃso. Vitthārato pana sāvakabodhiyaṃ adhimuttacittānaṃ saraṇagamanaṃ, sīlasaṃvaro, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, jāgariyānuyogo, satta saddhammā, aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu kammakaraṇavasena samathānuyogo, rūpamukhādīsu vipassanābhinivesesu yathārahaṃ abhinivesanamukhena vipassanānuyogo, tathā visuddhipaṭipadāya sammattagahaṇaṃ, tisso vijjā, cha abhiññā, catasso paṭisambhidā, sāvakabodhīti etesaṃ guṇasaṃkittanavasena yathārahaṃ tattha tattha patiṭṭhāpanā, pariyodapanā ca. Tathā paccekabodhiyaṃ, sammāsambodhiyañca adhimuttacittānaṃ yathārahaṃ dānādipāramīnaṃ sabhāvasarasalakkhaṇādisaṃkittanamukhena tīsupi avatthābhedesu tesaṃ buddhānaṃ mahānubhāvatāvibhāvanena yānadvaye patiṭṭhāpanā, pariyodapanā ca. Evaṃ mahāpuriso sattānaṃ dhammadānaṃ deti.

Còn pháp thí là sự thuyết pháp không sai lạc cho người có tâm không ô nhiễm. Vì sự chỉ dạy về pháp ấy là thích hợp theo phương diện lợi ích hiện tại, lợi ích vị lai, và lợi ích tối hậu, nhờ đó, những người chưa đi vào giáo pháp được đi vào, những người đã đi vào được thuần thục. Trong đó, đây là phương pháp: trước hết, nói tóm tắt là bố thí luận, trì giới luận, sanh thiên luận, sự nguy hại, sự ô nhiễm, và sự thấp kém của các dục, và quả báu của sự xuất ly. Còn nói rộng ra, đối với những người có tâm hướng về Thanh văn giác, là quy y Tam bảo, thu thúc trong giới, phòng hộ các căn, tiết độ trong ăn uống, chuyên cần tỉnh thức, bảy diệu pháp, sự thực hành chỉ theo cách tác nghiệp trên ba mươi tám đề mục, sự thực hành quán theo cách hướng tâm thích hợp trong các sự hướng tâm quán về sắc v.v...; cũng vậy, là sự nắm bắt đúng đắn con đường thanh tịnh, ba minh, sáu thắng trí, bốn vô ngại giải, Thanh văn giác; như vậy, là sự an lập và làm cho trong sạch ở mỗi nơi thích hợp theo cách tán dương công đức của những pháp này. Cũng vậy, đối với những người có tâm hướng về Độc giác bồ-đề và Chánh đẳng giác bồ-đề, là sự an lập và làm cho trong sạch trong hai cỗ xe, bằng cách làm hiển lộ đại oai lực của các vị Phật ấy trong cả ba giai đoạn khác nhau, theo cách tán dương tự tánh, vai trò, tướng trạng v.v... của các ba-la-mật như bố thí v.v... một cách thích hợp. Như vậy, bậc Đại nhân cho chúng sanh pháp thí.

Tathā mahāpuriso āmisadānaṃ dento ‘‘imināhaṃ dānena sattānaṃ āyuvaṇṇasukhabalapaṭibhānādisampattiñca ramaṇīyaṃ aggaphalasampattiñca nipphādeyya’’nti annaṃ deti, tathā sattānaṃ kāmakilesapipāsavūpasamāya pānaṃ deti, tathā suvaṇṇavaṇṇatāya, hirottappālaṅkārassa ca nipphattiyā vatthāni deti, tathā iddhividhassa ceva nibbānasukhassa ca nipphattiyā yānaṃ deti, tathā sīlagandhanipphattiyā gandhaṃ deti, tathā buddhaguṇasobhānipphattiyā mālāvilepanaṃ deti, tathā bodhimaṇḍāsananipphattiyā āsanaṃ deti, tathāgataseyyanipphattiyā seyyaṃ deti, saraṇabhāvanipphattiyā āvasathaṃ deti, pañcacakkhupaṭilābhāya padīpeyyaṃ deti.

Cũng vậy, bậc Đại nhân khi cho tài vật thí, với ý nghĩ "Với sự bố thí này, ta sẽ thành tựu cho chúng sanh sự đầy đủ về tuổi thọ, sắc đẹp, an lạc, sức mạnh, biện tài v.v... và sự đầy đủ về quả vị tối thượng khả ái", vị ấy cho vật thực. Cũng vậy, vị ấy cho thức uống để làm lắng dịu cơn khát ái dục phiền não cho chúng sanh. Cũng vậy, vị ấy cho y phục để thành tựu sắc da vàng ròng và trang sức tàm quý. Cũng vậy, vị ấy cho xe cộ để thành tựu thần thông và an lạc Niết-bàn. Cũng vậy, vị ấy cho hương thơm để thành tựu hương giới. Cũng vậy, vị ấy cho vòng hoa và vật thoa để thành tựu vẻ đẹp của các công đức Phật. Cũng vậy, vị ấy cho chỗ ngồi để thành tựu tòa ngồi tại Bồ-đề đoàn. Vị ấy cho giường nằm để thành tựu giường nằm của Như Lai. Vị ấy cho trú xá để thành tựu trạng thái là nơi nương tựa. Vị ấy cho đèn đuốc để chứng đắc năm loại mắt.

Byāmappabhānipphattiyā rūpadānaṃ deti, brahmassaranipphattiyā saddadānaṃ deti, sabbalokassa piyabhāvāya rasadānaṃ deti, buddhasukhumālabhāvāya phoṭṭhabbadānaṃ [Pg.276] deti, ajarāmaraṇabhāvāya bhesajjadānaṃ deti, kilesadāsabyavimocanatthaṃ dāsānaṃ bhujissatādānaṃ deti, saddhammābhiratiyā anavajjakhiḍḍāratihetudānaṃ deti, sabbepi satte ariyāya jātiyā attano puttabhāvūpanayanāya puttadānaṃ deti, sakalassāpi lokassa patibhāvūpagamanāya dāradānaṃ deti, subhalakkhaṇasampattiyā suvaṇṇamaṇimuttāpavāḷādidānaṃ, anubyañjanasampattiyā nānāvidhavibhūsanadānaṃ, saddhammakosādhigamāya vittakosadānaṃ, dhammarājabhāvāya rajjadānaṃ, dānādisampattiyā ārāmuyyānādivanadānaṃ, cakkaṅkitehi pādehi bodhimaṇḍūpasaṅkamanāya caraṇadānaṃ, caturoghanittharaṇe sattānaṃ saddhammahatthadānatthaṃ hatthadānaṃ, saddhindriyādipaṭilābhāya kaṇṇanāsādidānaṃ, samantacakkhupaṭilābhāya cakkhudānaṃ, ‘‘dassanasavanānussaraṇapāricariyādīsu sabbakālaṃ sabbasattānaṃ hitasukhāvaho sabbalokena ca upajīvitabbo me kāyo bhaveyyā’’ti maṃsalohitādidānaṃ. ‘‘Sabbalokuttamo bhaveyya’’nti uttamaṅgadānaṃ deti.

Vị ấy cho sắc thí để thành tựu hào quang một tầm. Vị ấy cho thanh thí để thành tựu Phạm âm. Vị ấy cho vị thí để được toàn thể thế gian yêu mến. Vị ấy cho xúc thí để thành tựu sự vi tế của Phật. Vị ấy cho dược thí để thành tựu trạng thái bất lão, bất tử. Vị ấy cho sự giải thoát nô lệ để giải thoát khỏi sự nô lệ của phiền não. Vị ấy cho vật thí là nguyên nhân của sự vui chơi giải trí không đáng chê trách để có sự hoan hỷ trong diệu pháp. Vị ấy cho con trai để đưa tất cả chúng sanh đến địa vị con của mình bằng dòng dõi Thánh. Vị ấy cho vợ để đạt đến địa vị làm chủ của toàn thể thế gian. Vị ấy cho vàng, ngọc, châu báu, san hô v.v... để thành tựu các tướng tốt. Vị ấy cho các loại trang sức khác nhau để thành tựu các tướng phụ. Vị ấy cho kho tàng tài sản để chứng đắc kho tàng diệu pháp. Vị ấy cho vương quốc để thành tựu địa vị Pháp vương. Vị ấy cho rừng như vườn cây, vườn hoa v.v... để thành tựu sự bố thí v.v... Vị ấy cho chân để đi đến Bồ-đề đoàn bằng đôi chân có dấu bánh xe. Vị ấy cho tay để trao tay diệu pháp cho chúng sanh trong việc vượt qua bốn dòng bộc lưu. Vị ấy cho tai, mũi v.v... để chứng đắc tín quyền v.v... Vị ấy cho mắt để chứng đắc Nhất thiết trí nhãn. Vị ấy cho thịt, máu v.v... với ý nghĩ "Mong rằng thân của ta sẽ luôn mang lại lợi ích và an lạc cho tất cả chúng sanh trong việc thấy, nghe, tưởng nhớ, phục vụ v.v... và được toàn thể thế gian nương tựa". Vị ấy cho đầu, là bộ phận cao quý nhất, với lời nguyện "Mong rằng ta sẽ trở thành bậc tối thượng trong toàn thể thế gian".

Evaṃ dadanto ca na anesanāya deti, na paropaghātena, na bhayena, na lajjāya, na dakkhiṇeyyarosanena, na paṇīte sati lūkhaṃ, na attukkaṃsanena, na paravambhanena, na phalābhikaṅkhāya, na yācakajigucchāya, na acittīkārena, atha kho sakkaccaṃ deti, sahatthena deti, kālena deti, cittiṃ katvā deti, avibhāgena deti, tīsu kālesu somanassiko deti, tato eva ca datvā na pacchānutāpī hoti, na paṭiggāhakavasena mānāvamānaṃ karoti, paṭiggāhakānaṃ piyasamudācāro hoti vadaññū yācayogo saparivāradāyako. Annadānañhi dento ‘‘taṃ saparivāraṃ katvā dassāmī’’ti vatthādīhi saddhiṃ deti, tathā vatthadānaṃ dento ‘‘taṃ saparivāraṃ katvā dassāmī’’ti annādīhi saddhiṃ deti. Pānadānādīsupi eseva nayo, tathā rūpadānaṃ dento itarārammaṇānipi tassa parivāraṃ katvā deti, evaṃ sesesupi.

Và khi bố thí như vậy, vị ấy không bố thí bằng cách tìm kiếm không chân chánh, không (bố thí) bằng cách làm hại người khác, không (bố thí) vì sợ hãi, không (bố thí) vì xấu hổ, không (bố thí) vì tìm kiếm người xứng đáng thọ thí, có vật thí thượng hạng mà không bố thí vật thô xấu, không (bố thí) để tán dương mình, không (bố thí) để chê bai người khác, không (bố thí) vì mong cầu quả báo, không (bố thí) vì ghê tởm người xin, không (bố thí) một cách thiếu tôn trọng, mà trái lại, bố thí một cách kính cẩn, tự tay bố thí, bố thí đúng thời, bố thí với lòng tôn trọng, bố thí không phân chia, bố thí với tâm hoan hỷ trong cả ba thời, và chính vì vậy, sau khi bố thí không hối tiếc, không tỏ ra kiêu mạn hay khinh thường tùy theo người nhận, có lời nói khả ái đối với người nhận, biết lời nói của người nhận, xứng đáng được cầu xin, là người bố thí cùng với vật tùy tùng. Thật vậy, khi bố thí vật thực, với ý nghĩ “ta sẽ bố thí vật thực này cùng với vật tùy tùng”, vị ấy bố thí cùng với y phục v.v...; cũng vậy, khi bố thí y phục, với ý nghĩ “ta sẽ bố thí y phục này cùng với vật tùy tùng”, vị ấy bố thí cùng với vật thực v.v... Cách thức này cũng tương tự trong việc bố thí thức uống v.v...; cũng vậy, khi bố thí sắc, vị ấy cũng bố thí các đối tượng khác làm vật tùy tùng cho nó; cũng vậy trong các trường hợp còn lại.

Tattha rūpadānaṃ nāma nīlapītalohitodātādivaṇṇādīsu pupphavatthadhātūsu aññataraṃ labhitvā rūpavasena ābhujitvā ‘‘rūpadānaṃ dassāmi, rūpadānaṃ mayha’’nti cintetvā tādise dakkhiṇeyye dānaṃ patiṭṭhāpeti, etaṃ rūpadānaṃ nāma.

Trong đó, gọi là bố thí sắc là: sau khi có được một trong các loại hoa, vải, vật chất có màu sắc xanh, vàng, đỏ, trắng v.v..., hướng tâm theo phương diện sắc, suy nghĩ rằng “Ta sẽ bố thí sắc, sự bố thí sắc sẽ là của ta”, rồi thiết lập sự bố thí nơi người xứng đáng thọ thí như vậy. Đây gọi là bố thí sắc.

Saddadānaṃ [Pg.277] pana bherīsaddādivasena veditabbaṃ. Tattha saddaṃ kandamūlāni viya uppāṭetvā, nīluppalahatthakaṃ viya ca hatthe ṭhapetvā dātuṃ na sakkoti, savatthukaṃ pana katvā dadanto saddadānaṃ deti nāma, tasmā yadā ‘‘saddadānaṃ dassāmī’’ti bherīmudiṅgādīsu aññatarena tūriyena tiṇṇaṃ ratanānaṃ upahāraṃ karoti, kāreti ca, ‘‘saddadānaṃ dassāmi, saddadānaṃ me’’ti bherīādīni ṭhapāpeti, dhammakathikānaṃ pana saddabhesajjaṃ, telaphāṇitādīni ca deti, dhammassavanaṃ ghoseti, sarabhaññaṃ bhaṇati, dhammakathaṃ katheti, upanisinnakathaṃ, anumodanakathañca karoti, kāreti ca, tadā saddadānaṃ nāma hoti.

Còn bố thí thinh nên được hiểu theo phương diện tiếng trống lớn v.v... Ở đây, âm thanh không thể nhổ lên như củ và rễ, và không thể đặt vào tay để cho đi như một bó hoa súng xanh. Nhưng khi bố thí bằng cách tạo ra vật nền tảng thì gọi là bố thí thinh. Do đó, khi với ý nghĩ “ta sẽ bố thí thinh”, vị ấy tự mình cúng dường Tam Bảo bằng một loại nhạc cụ nào đó trong các loại như trống lớn, trống cơm v.v..., hoặc khiến người khác làm; với ý nghĩ “ta sẽ bố thí thinh, sự bố thí thinh sẽ là của ta”, vị ấy cho đặt các loại trống lớn v.v... Lại nữa, vị ấy bố thí thuốc trị giọng, dầu, đường phèn v.v... cho các vị pháp sư; loan báo việc nghe pháp; đọc tụng sarabhañña; thuyết pháp; tự mình nói lời pháp cho người ngồi gần, nói lời tùy hỷ, hoặc khiến người khác làm. Khi ấy gọi là bố thí thinh.

Tathā mūlagandhādīsu aññataraṃ rajanīyaṃ gandhavatthuṃ, pisitameva vā gandhaṃ yaṃ kiñci labhitvā gandhavasena ābhujitvā ‘‘gandhadānaṃ dassāmi, gandhadānaṃ mayha’’nti buddharatanādīnaṃ pūjaṃ karoti, kāreti ca, gandhapūjanatthāya agarucandanādike gandhavatthuke pariccajati, idaṃ gandhadānaṃ.

Cũng vậy, sau khi có được một vật có hương thơm đáng ưa thích nào đó trong các loại hương từ rễ cây v.v..., hoặc bất kỳ loại hương nào đã được nghiền thành bột, vị ấy hướng tâm theo phương diện hương, với ý nghĩ “ta sẽ bố thí hương, sự bố thí hương sẽ là của ta”, rồi tự mình cúng dường Phật Bảo v.v..., hoặc khiến người khác làm; vị ấy từ bỏ các vật có hương thơm như trầm hương, đàn hương v.v... để cúng dường hương. Đây là bố thí hương.

Tathā mūlarasādīsu yaṃ kiñci rajanīyaṃ rasavatthuṃ labhitvā rasavasena ābhujitvā ‘‘rasadānaṃ dassāmi, rasadānaṃ mayha’’nti dakkhiṇeyyānaṃ deti, rasavatthumeva vā aññaṃ gavādikaṃ pariccajati, idaṃ rasadānaṃ.

Cũng vậy, sau khi có được bất kỳ vật có vị đáng ưa thích nào trong các loại vị từ rễ cây v.v..., vị ấy hướng tâm theo phương diện vị, với ý nghĩ “ta sẽ bố thí vị, sự bố thí vị sẽ là của ta”, rồi bố thí cho những người xứng đáng thọ thí; hoặc vị ấy từ bỏ chính vật có vị, hay các vật khác như bò cái v.v... Đây là bố thí vị.

Tathā phoṭṭhabbadānaṃ mañcapīṭhādivasena, attharaṇapāvuraṇādivasena ca veditabbaṃ. Yadā hi mañcapīṭhabhisibibbohanādikaṃ, nivāsanapārupanādikaṃ vā sukhasamphassaṃ rajanīyaṃ anavajjaṃ phoṭṭhabbavatthuṃ labhitvā phoṭṭhabbavasena ābhujitvā ‘‘phoṭṭhabbadānaṃ dassāmi, phoṭṭhabbadānaṃ mayha’’nti dakkhiṇeyyānaṃ deti. Yathāvuttaṃ phoṭṭhabbavatthuṃ labhitvā pariccajati, etaṃ phoṭṭhabbadānaṃ.

Cũng vậy, bố thí xúc nên được hiểu theo phương diện giường, ghế v.v... và theo phương diện vật trải, vật đắp v.v... Thật vậy, khi có được vật có xúc chạm là đối tượng của xúc, không có lỗi, đáng ưa thích, đem lại sự an lạc, như là giường, ghế, nệm, gối v.v..., hoặc y nội, y vai v.v..., vị ấy hướng tâm theo phương diện xúc, với ý nghĩ “ta sẽ bố thí xúc, sự bố thí xúc sẽ là của ta”, rồi bố thí cho những người xứng đáng thọ thí. Sau khi có được vật có xúc chạm như đã nói, vị ấy từ bỏ (để bố thí). Đây là bố thí xúc.

Dhammadānaṃ pana dhammārammaṇassa adhippetattā ojāpānajīvitavasena veditabbaṃ. Ojādīsu hi aññataraṃ rajanīyaṃ dhammavatthuṃ labhitvā dhammārammaṇavasena ābhujitvā ‘‘dhammadānaṃ dassāmi, dhammadānaṃ mayha’’nti sappinavanītādi ojadānaṃ deti, ambapānādiaṭṭhavidhaṃ pānadānaṃ deti, jīvitadānanti ābhujitvā salākabhattapakkhikabhattādīni deti. Aphāsukabhāvena abhibhūtānaṃ byādhikānaṃ vejjaṃ paṭṭhapeti, jālaṃ phālāpeti, kumīnaṃ viddhaṃsāpeti, sakuṇapañjaraṃ viddhaṃsāpeti, bandhanena baddhānaṃ sattānaṃ bandhanamokkhaṃ kāreti, māghātabheriṃ carāpeti, aññānipi sattānaṃ jīvitaparittāṇatthaṃ evarūpāni kammāni karoti, kārāpeti ca, idaṃ dhammadānaṃ nāma.

Còn pháp thí, vì pháp trần được chủ ý đến, nên được hiểu theo phương diện chất bổ dưỡng, thức uống, và mạng sống. Thật vậy, sau khi có được một vật nền tảng của pháp trần đáng ưa thích nào đó trong các loại chất bổ dưỡng v.v..., vị ấy hướng tâm theo phương diện pháp trần, với ý nghĩ “ta sẽ bố thí pháp, sự bố thí pháp sẽ là của ta”, rồi bố thí chất bổ dưỡng như bơ lỏng, bơ tươi v.v...; bố thí tám loại thức uống như nước xoài v.v...; hướng tâm rằng “đây là bố thí mạng sống”, rồi bố thí các loại vật thực như vật thực theo thẻ, vật thực theo nửa tháng v.v... Vị ấy cung cấp thầy thuốc cho những người bệnh bị sự không thoải mái chi phối; cho xé lưới; cho phá lờ đó; cho phá lồng chim; cho giải thoát các chúng sanh bị trói buộc; cho đi rao trống lệnh không sát sanh; tự mình làm hoặc khiến người khác làm những việc như vậy để bảo vệ mạng sống của các chúng sanh khác. Đây gọi là pháp thí.

Sabbampetaṃ [Pg.278] yathāvuttadānasampadaṃ sakalalokahitasukhāya pariṇāmeti attano ca akuppāya vimuttiyā aparikkhayassa chandassa aparikkhayassa vīriyassa aparikkhayassa samādhissa aparikkhayassa paṭibhānassa aparikkhayassa jhānassa aparikkhayāya sammāsambodhiyā pariṇāmeti, imañca dānapāramiṃ paṭipajjantena mahāsattena jīvite aniccasaññā paccupaṭṭhapetabbā. Tathā bhogesu, bahusādhāraṇatā ca nesaṃ manasi kātabbā, sattesu ca mahākaruṇā satataṃ samitaṃ paccupaṭṭhapetabbā. Evañhi bhogehi gahetabbasāraṃ gaṇhanto ādittato viya agārato sabbaṃ sāpateyyaṃ, attānañca bahi nīharanto na kiñci seseti, na katthaci vibhāgaṃ karoti, aññadatthu nirapekkho nissajjati eva. Ayaṃ tāva dānapāramiyā paṭipattikkamo.

Vị Bồ-tát hồi hướng tất cả sự thành tựu về bố thí đã được nói đến này cho lợi ích và hạnh phúc của toàn thể thế gian, và hồi hướng cho sự giải thoát không lay chuyển của chính mình, cho ý muốn không cạn kiệt, cho tinh tấn không cạn kiệt, cho định không cạn kiệt, cho trí tuệ biện tài không cạn kiệt, cho thiền không cạn kiệt, cho Chánh Đẳng Giác không cạn kiệt. Và vị Đại sĩ đang thực hành ba-la-mật bố thí này cần phải thiết lập vô thường tưởng trong mạng sống. Cũng vậy trong của cải, và cần phải tác ý rằng chúng là của chung cho nhiều người. Và cần phải thiết lập đại bi đối với chúng sanh một cách thường xuyên, không gián đoạn. Thật vậy, khi làm như vậy, trong khi lấy phần tinh túy nên được lấy từ của cải, vị ấy không để sót lại thứ gì, giống như người đang mang tất cả tài sản và chính mình ra khỏi ngôi nhà đang cháy; vị ấy không phân chia ở bất cứ đâu, mà trái lại, chỉ từ bỏ một cách không luyến tiếc. Đây là trình tự thực hành của ba-la-mật bố thí.

Sīlapāramiyā pana ayaṃ paṭipattikkamo – yasmā sabbaññusīlālaṅkārehi satte alaṅkaritukāmena mahāpurisena ādito attano eva tāva sīlaṃ visodhetabbaṃ. Tattha catūhākārehi sīlaṃ visujjhati ajjhāsayavisuddhito, samādānato, avītikkamanato, sati vītikkame puna pākaṭīkaraṇato ca. Visuddhāsayatāya hi ekacco attādhipati hutvā pāpajigucchanasabhāvo ajjhattaṃ hiridhammaṃ paccupaṭṭhapetvā suparisuddhasamācāro hoti, tathā parato samādāne sati ekacco lokādhipati hutvā pāpato uttasanto ottappadhammaṃ paccupaṭṭhapetvā suparisuddhasamācāro hoti, iti ubhayathāpi ete avītikkamanato sīle patiṭṭhahanti. Atha ca pana kadāci satisammosena sīlassa khaṇḍādibhāvo siyā, tāyayeva yathāvuttāya hirottappasampattiyā khippameva naṃ vuṭṭhānādinā paṭipākatikaṃ karontīti.

Lại nữa, đây là trình tự thực hành đối với Trì giới ba-la-mật: vì rằng vị Đại sĩ có ý muốn trang nghiêm chúng sanh bằng những trang sức của giới hạnh bậc Toàn Giác, trước hết phải thanh lọc giới hạnh của chính mình. Ở đây, giới hạnh được thanh tịnh qua bốn phương diện: do sự thanh tịnh của ý hướng, do sự thọ trì, do sự không vi phạm, và nếu có sự vi phạm thì do sự phục hồi lại. Thật vậy, do sự thanh tịnh của ý hướng, có người tự xem mình là chủ, có bản chất ghê tởm điều ác, thiết lập pháp tàm (hiri) trong nội tâm, trở thành người có hành vi trong sạch hoàn toàn. Tương tự, khi có sự thọ trì từ người khác, có người xem thế gian là chủ, sợ hãi điều ác, thiết lập pháp quý (ottappa), trở thành người có hành vi trong sạch hoàn toàn. Như vậy, trong cả hai trường hợp, các vị ấy an trú trong giới hạnh do sự không vi phạm. Và lại nữa, nếu đôi khi do thất niệm mà giới bị sứt mẻ, v.v..., thì chính nhờ sự thành tựu tàm và quý đã được nói đến ấy, các vị ấy nhanh chóng phục hồi lại giới hạnh đó bằng cách đứng dậy (khỏi trạng thái bất thiện), v.v...

Tayidaṃ sīlaṃ vārittaṃ cārittanti duvidhaṃ. Tatthāyaṃ bodhisattassa vārittasīle paṭipattikkamo – tena sabbasattesu tathā dayāpannacittena bhavitabbaṃ, yathā supinantenapi na āghāto uppajjeyya, parūpakaraṇaviratatāya parasantako alagaddo viya na parāmasitabbo. Sace pabbajito hoti, abrahmacariyatopi ārācārī hoti sattavidhamethunasaṃyogavirato, pageva paradāragamanato. Gahaṭṭho samāno paresaṃ dāresu sadā pāpakaṃ cittampi na uppādeti. Kathento saccaṃ hitaṃ piyaṃ parimitameva ca kālena dhammiṃ kathaṃ bhāsitā hoti. Sabbattha anabhijjhālu[Pg.279], abyāpannacitto, aviparītadassano kammassakatāñāṇena ca samannāgato. Samaggatesu sammāpaṭipannesu niviṭṭhasaddho hoti niviṭṭhapemoti.

Giới hạnh ấy có hai loại: Phòng phi chỉ ác giới (vāritta) và Tu thiện hành thiện giới (cāritta). Trong đó, đây là trình tự thực hành của vị Bồ-tát đối với Phòng phi chỉ ác giới: vị ấy phải có tâm từ bi đối với tất cả chúng sanh đến mức ngay cả trong giấc mơ cũng không khởi lên ý niệm sân hận; do sự từ bỏ vật dụng của người khác, không được chạm đến tài sản của người khác như chạm vào rắn độc. Nếu là người xuất gia, vị ấy sống xa lìa hạnh không trong sạch, từ bỏ bảy loại giao hợp, huống chi là việc đến với vợ người khác. Khi là người tại gia, vị ấy không bao giờ khởi lên dù chỉ một ý nghĩ xấu xa đối với vợ của người khác. Khi nói, vị ấy nói lời chân thật, lợi ích, dễ thương, và chỉ nói lời có chừng mực, đúng lúc, nói lời hợp pháp. Ở mọi nơi, vị ấy không tham lam, tâm không sân hận, có chánh kiến, và thành tựu trí tuệ về nghiệp là sở hữu của mình. Vị ấy có niềm tin vững chắc và tình thương vững chắc đối với những người hòa hợp và thực hành đúng đắn.

Iti caturāpāyavaṭṭadukkhānaṃ pathabhūtehi akusalakammapathehi, akusaladhammehi ca oramitvā saggamokkhānaṃ pathabhūtesu kusalakammapathesu, kusaladhammesu ca patiṭṭhitassa mahāpurisassa parisuddhāsayapayogato yathābhipatthitā sattānaṃ hitasukhūpasañhitā manorathā sīghaṃ sīghaṃ abhinipphajjanti, pāramiyo paripūrenti. Evaṃbhūto hi ayaṃ. Tattha hiṃsānivattiyā sabbasattānaṃ abhayadānaṃ deti, appakasireneva mettābhāvanaṃ sampādeti, ekādasa mettānisaṃse adhigacchati, appābādho hoti appātaṅko, dīghāyuko sukhabahulo, lakkhaṇavisese pāpuṇāti, dosavāsanañca samucchindati. Tathā adinnādānanivattiyā corādīhi asādhāraṇe bhoge adhigacchati, parehi anāsaṅkanīyo, piyo, manāpo, vissāsanīyo, bhavasampattīsu alaggacitto pariccāgasīlo, lobhavāsanañca samucchindati. Abrahmacariyanivattiyā alobho hoti santakāyacitto, sattānaṃ piyo hoti manāpo aparisaṅkanīyo, kalyāṇo cassa kittisaddo abbhuggacchati, alaggacitto hoti mātugāmesu aluddhāsayo, nekkhammabahulo, lakkhaṇavisese adhigacchati, lobhavāsanañca samucchindati.

Như vậy, đối với vị Đại sĩ đã từ bỏ các con đường nghiệp bất thiện và các pháp bất thiện, vốn là con đường dẫn đến khổ đau trong vòng luân hồi của bốn đường ác, và đã an trú trong các con đường nghiệp thiện và các pháp thiện, vốn là con đường dẫn đến cõi trời và giải thoát, thì do ý hướng và sự thực hành thanh tịnh, những tâm nguyện liên quan đến lợi ích và hạnh phúc của chúng sanh, như đã mong cầu, được thành tựu một cách nhanh chóng, và các ba-la-mật được viên mãn. Thật vậy, vị Đại sĩ này là như thế. Ở đây, do từ bỏ sự hãm hại, vị ấy ban cho tất cả chúng sanh sự bố thí vô úy, dễ dàng thành tựu việc tu tập tâm từ, đạt được mười một lợi ích của tâm từ, ít bệnh tật, ít phiền não, sống lâu, nhiều an lạc, đạt được các tướng đặc biệt, và đoạn trừ được tập khí của sân. Tương tự, do từ bỏ việc lấy của không cho, vị ấy đạt được tài sản không chung với trộm cướp v.v..., không bị người khác nghi ngờ, được yêu mến, đẹp lòng, đáng tin cậy, có tâm không dính mắc vào tài sản trong các cõi hữu, có tính hay bố thí, và đoạn trừ được tập khí của tham. Do từ bỏ hạnh không trong sạch, vị ấy không có tham lam, có thân tâm an tịnh, được chúng sanh yêu mến, đẹp lòng, không bị nghi ngờ, tiếng tăm tốt đẹp của vị ấy được lan truyền, có tâm không dính mắc vào phụ nữ, có ý hướng không tham lam, thiên về xuất ly, đạt được các tướng đặc biệt, và đoạn trừ được tập khí của tham.

Musāvādanivattiyā sattānaṃ pamāṇabhūto hoti paccayiko theto ādeyyavacano devatānaṃ piyo manāpo surabhigandhamukho asaddhammārakkhitakāyavacīsamācāro, lakkhaṇavisese adhigacchati, kilesavāsanañca samucchindati. Pesuññanivattiyā parūpakkamehi abhejjakāyo hoti abhejjaparivāro, saddhamme ca abhejjanakasaddho, daḷhamitto bhavantaraparicitānampi sattānaṃ ekantapiyo, asaṃkilesabahulo. Pharusavācānivattiyā sattānaṃ piyo hoti manāpo sukhasīlo madhuravacano sambhāvanīyo, aṭṭhaṅgasamannāgato cassa saro nibbattati. Samphappalāpanivattiyā sattānaṃ piyo hoti manāpo, garubhāvanīyo ca, ādeyyavacano parimitālāpo, mahesakkho ca hoti [Pg.280] mahānubhāvo, ṭhānuppattikena paṭibhānena pañhābyākaraṇakusalo, buddhabhūmiyañca ekāya eva vācāya anekabhāsānaṃ sattānaṃ anekesaṃ pañhānaṃ byākaraṇasamattho hoti.

Do từ bỏ nói dối, vị ấy trở thành tiêu chuẩn cho chúng sanh, đáng tin cậy, kiên định, lời nói được chấp nhận, được chư thiên yêu mến, đẹp lòng, miệng có mùi thơm, có thân và khẩu hành được bảo vệ khỏi những điều không phải chánh pháp, đạt được các tướng đặc biệt, và đoạn trừ được tập khí của phiền não. Do từ bỏ nói đâm thọc, thân của vị ấy không thể bị chia rẽ bởi mưu kế của người khác, đoàn tùy tùng không thể bị chia rẽ, có niềm tin không lay chuyển vào chánh pháp, là người bạn vững chắc, được yêu mến tuyệt đối ngay cả bởi những chúng sanh đã quen biết từ các kiếp khác, và có ít phiền não. Do từ bỏ nói lời thô ác, vị ấy được chúng sanh yêu mến, đẹp lòng, có tính nết dễ chịu, lời nói ngọt ngào, đáng được tôn trọng, và âm thanh của vị ấy phát sinh được trang bị tám yếu tố. Do từ bỏ nói lời vô ích, vị ấy được chúng sanh yêu mến, đẹp lòng, đáng được kính trọng và tôn quý, lời nói được chấp nhận, lời nói có chừng mực, có quyền năng và uy lực lớn, khéo léo trong việc trả lời các câu hỏi bằng trí tuệ ứng đối, và ở địa vị Phật, chỉ bằng một lời nói, vị ấy có khả năng trả lời nhiều câu hỏi của nhiều chúng sanh thuộc nhiều ngôn ngữ.

Anabhijjhālutāya akicchalābhī hoti, uḷāresu ca bhogesu ruciṃ paṭilabhati, khattiyamahāsālādīnaṃ sammato hoti, paccatthikehi anabhibhavanīyo, indriyavekallaṃ na pāpuṇāti, appaṭipuggalo ca hoti. Abyāpādena piyadassano hoti sattānaṃ sambhāvanīyo, parahitābhinanditāya ca satte appakasireneva pasādeti, alūkhasabhāvo ca hoti mettāvihārī, mahesakkho ca hoti mahānubhāvo. Micchādassanābhāvena kalyāṇe sahāye paṭilabhati, sīsacchedaṃ pāpuṇantopi pāpakammaṃ na karoti, kammassakatādassanato akotūhalamaṅgaliko ca hoti, saddhamme cassa saddhā patiṭṭhitā hoti mūlajātā, saddahati ca tathāgatānaṃ bodhiṃ, samayantaresu nābhiramati ukkāraṭṭhāne rājahaṃso viya, lakkhaṇattayavijānane kusalo hoti, ante ca anāvaraṇañāṇalābhī, yāva ca bodhiṃ na pāpuṇāti, tāva tasmiṃ tasmiṃ sattanikāye ukkaṭṭhukkaṭṭho hoti, uḷāruḷārasampattiyo pāpuṇāti.

Do không có lòng tham, vị ấy dễ dàng có được lợi lộc, và có được sự ưa thích trong các tài sản cao quý, được các vị vua chúa, đại phú gia... công nhận, không bị kẻ thù áp đảo, không bị khiếm khuyết các căn, và là người không có đối thủ. Do không có sân hận, vị ấy có cái nhìn đáng yêu, được chúng sanh tán dương, và do hoan hỷ trong lợi ích của người khác, vị ấy làm cho chúng sanh có tín tâm một cách không khó nhọc, và có bản tánh không thô cứng, thường trú trong tâm từ, và có quyền lực lớn, có oai lực lớn. Do không có tà kiến, vị ấy có được bạn lành, dù bị chặt đầu cũng không làm điều ác, do thấy được nghiệp là của riêng mình nên không tin vào các điềm lành mê tín, và niềm tin của vị ấy vào Chánh pháp được thiết lập, có gốc rễ, và tin vào sự giác ngộ của các đấng Như Lai, không ưa thích các tà kiến khác giống như thiên nga chúa không ưa thích nơi đống rác, thiện xảo trong việc biết ba tướng, và cuối cùng, có được trí tuệ không bị ngăn che, và cho đến khi chưa đạt được giác ngộ, trong mỗi chúng sanh giới, vị ấy là người cao quý nhất trong những người cao quý, đạt được những tài sản cao quý hơn nữa.

‘‘Iti hidaṃ sīlaṃ nāma sabbasampattīnaṃ adhiṭṭhānaṃ, sabbabuddhaguṇānaṃ pabhavabhūmi, sabbabuddhakārakadhammānaṃ ādi caraṇaṃ kāraṇaṃ mukhaṃ pamukha’’nti bahumānaṃ uppādetvā kāyavacīsaṃyame, indriyadamane, ājīvapārisuddhiyaṃ, paccayaparibhoge ca satisampajaññabalena appamatto hoti, lābhasakkārasilokaṃ ukkhittāsikapaccatthikaṃ viya sallakkhetvā ‘‘kikīva aṇḍa’’ntiādinā (visuddhi. 1.7; dī. ni. aṭṭha. 1.7) vuttanayena sakkaccaṃ sīlaṃ sampādetabbaṃ. Ayaṃ tāva vārittasīle paṭipattikkamo.

“Như vậy, giới này là nền tảng của tất cả tài sản, là nơi phát sanh của tất cả đức hạnh của chư Phật, là sự thực hành ban đầu, là nguyên nhân, là cửa ngõ, là điều tối thượng của tất cả các pháp tạo nên Phật quả.” Sau khi làm phát sanh nhiều sự tôn kính như vậy, vị ấy trở nên không dể duôi bằng sức mạnh của niệm và tỉnh giác trong sự thu thúc thân và khẩu, trong sự chế ngự các căn, trong sự thanh tịnh mạng sống, và trong việc thọ dụng các vật dụng. Sau khi ghi nhận lợi lộc, cung kính, và danh tiếng như kẻ thù cầm gươm giơ lên, giới nên được thành tựu một cách tôn trọng theo phương pháp đã được nói đến, bắt đầu bằng “như chim trĩ bảo vệ trứng của nó”. Đây trước hết là trình tự thực hành trong Biệt phòng hộ giới.

Cārittasīle pana paṭipatti evaṃ veditabbā – idha bodhisatto kalyāṇamittānaṃ garuṭṭhāniyānaṃ abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ kālena kālaṃ kattā hoti, tathā tesaṃ kālena kālaṃ upaṭṭhānaṃ kattā hoti, gilānānaṃ kāyaveyyāvaṭikaṃ, vācāya pucchanañca kattā hoti, subhāsitapadāni sutvā sādhukāraṃ kattā [Pg.281] hoti, guṇavantānaṃ guṇe vaṇṇetā, paresaṃ apakāre khantā, upakāre anussaritā, puññāni anumoditā, attano puññāni sammāsambodhiyā pariṇāmetā, sabbakālaṃ appamādavihārī kusalesu dhammesu, sati accaye accayato disvā tādisānaṃ sahadhammikānaṃ yathābhūtaṃ āvi kattā, uttariñca sammāpaṭipattiṃ sammadeva paripūretā.

Còn về sự thực hành trong Tác trì giới, nên được hiểu như sau: Ở đây, vị Bồ-tát thường làm việc đảnh lễ, đứng dậy chào, chắp tay, và tỏ lòng tôn kính đối với các bạn lành đáng kính vào những lúc thích hợp; tương tự, vị ấy thường hầu hạ họ vào những lúc thích hợp; thường làm công việc phục vụ bằng thân và hỏi thăm bằng lời nói đối với người bệnh; sau khi nghe những lời thiện thuyết, thường tán dương “lành thay”; thường tán thán các đức hạnh của những người có đức hạnh; thường nhẫn nại trước sự hãm hại của người khác; thường ghi nhớ sự giúp đỡ; thường tùy hỷ công đức; thường hồi hướng công đức của mình đến Chánh Đẳng Giác; luôn sống không dể duôi trong các thiện pháp; khi có lỗi lầm, thấy đó là lỗi lầm, thường bày tỏ đúng sự thật với các bạn đồng pháp như vậy; và hơn nữa, thường hoàn thiện chánh hạnh một cách tốt đẹp.

Tathā attano anurūpāsu atthūpasaṃhitāsu sattānaṃ itikattabbatāpurekkhāro analaso sahāyabhāvaṃ upagacchati. Uppannesu ca sattānaṃ byādhiādidukkhesu yathārahaṃ patikāravidhāyako, ñātibhogādibyasanapatitesu sokapanodano, ullumpanasabhāvāvaṭṭhito hutvā niggahārahānaṃ dhammeneva niggaṇhanako yāvadeva akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpanāya, paggahārahānaṃ dhammeneva paggaṇhanako. Yāni purimakānaṃ mahābodhisattānaṃ uḷāratamāni paramadukkarāni acinteyyānubhāvāni sattānaṃ ekantahitasukhāvahāni caritāni, yehi nesaṃ bodhisambhārā sammadeva paripākaṃ agamiṃsu, tāni sutvā anubbiggo anutrāso ‘‘tepi mahāpurisā manussā eva, anukkamena pana sikkhāpāripūriyā bhāvitattā tādisāya uḷāratamāya ānubhāvasampattiyā bodhisambhāresu ukkaṃsapāramippattā ahesuṃ, tasmā mayāpi sīlādisikkhāsu sammadeva tathā paṭipajjitabbaṃ, yāya paṭipattiyā ahampi anukkamena sikkhaṃ paripūretvā ekantato padaṃ anupāpuṇissāmī’’ti saddhāpurecārikaṃ vīriyaṃ avissajjanto sammadeva sīlesu paripūrakārī hoti.

Tương tự, trong các công việc phù hợp với mình và liên quan đến lợi ích của chúng sanh, vị ấy đặt việc “nên làm như thế này” lên hàng đầu, không lười biếng, trở thành người bạn đồng hành. Và khi các khổ đau như bệnh tật phát sanh cho chúng sanh, vị ấy là người sắp xếp việc chữa trị một cách thích đáng; là người xua tan sầu muộn cho những ai gặp phải tai họa về thân quyến, tài sản...; sau khi an trú trong bản tánh cứu vớt, vị ấy là người khiển trách đúng Pháp những ai đáng bị khiển trách, chỉ để đưa họ ra khỏi bất thiện và thiết lập họ trong thiện; là người tán dương đúng Pháp những ai đáng được tán dương. Sau khi nghe về những hạnh nguyện cao cả nhất, cực kỳ khó làm, có oai lực không thể nghĩ bàn, chắc chắn mang lại lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh của các vị Đại Bồ-tát trong quá khứ, những hạnh nguyện mà nhờ đó các tư lương Bồ-đề của các vị ấy đã chín muồi một cách tốt đẹp, vị ấy không nao núng, không sợ hãi, (suy nghĩ rằng): “Các bậc đại nhân ấy cũng chỉ là người, nhưng do tuần tự hoàn thiện học giới, tâm đã được tu tập, nên đã đạt đến sự thành tựu oai lực cao cả nhất như vậy trong các tư lương Bồ-đề. Do đó, ta cũng phải thực hành tốt đẹp như vậy trong các học giới như giới, nhờ sự thực hành đó, ta cũng sẽ tuần tự hoàn thiện học giới và chắc chắn đạt đến trạng thái (Niết-bàn).” Không từ bỏ tinh tấn với tín làm đầu, vị ấy trở thành người hoàn thiện các giới một cách tốt đẹp.

Tathā paṭicchannakalyāṇo hoti vivaṭāparādho, appiccho santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho dukkhasaho aviparītadassanajātiko anuddhato anunnaḷo acapalo amukharo avikiṇṇavāco saṃvutindriyo santamānaso kuhanādimicchājīvavirahito ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu, āraddhavīriyo pahitatto kāye ca jīvite ca nirapekkho, appamattakampi kāye, jīvite vā apekkhaṃ nādhivāseti pajahati vinodeti, pageva adhimattaṃ. Sabbepi dussīlyahetubhūte kodhupanāhādike kilesupakkilese pajahati vinodeti, appamattakena visesādhigamena aparituṭṭho hoti, na saṅkocaṃ āpajjati, uparūparivisesādhigamāya vāyamati.

Tương tự, vị ấy là người che giấu điều tốt, bộc lộ lỗi lầm; ít ham muốn, biết đủ, sống độc cư, không giao du, chịu đựng được khổ, có bản tánh thấy đúng sự thật không sai lệch, không trạo cử, không kiêu mạn, không nông nổi, không lắm lời, lời nói không tán loạn, thu thúc các căn, tâm tĩnh lặng, xa lìa tà mạng như lừa dối..., có đầy đủ oai nghi và hành xứ; thấy sự nguy hiểm trong những lỗi lầm nhỏ nhặt, thọ trì và thực hành các học giới; tinh tấn, có tâm hướng đến Niết-bàn; không luyến tiếc thân và mạng; không dung chứa, từ bỏ, loại trừ dù chỉ một chút luyến tiếc đối với thân hay mạng, huống chi là sự luyến tiếc quá mức. Vị ấy từ bỏ, loại trừ tất cả các phiền não và tùy phiền não như phẫn nộ, oán hận... là nguyên nhân của sự phá giới; không hài lòng với sự chứng đắc đặc biệt dù là nhỏ; không chùn bước; nỗ lực để chứng đắc những pháp cao hơn nữa.

Yena [Pg.282] yathāladdhā sampatti hānabhāgiyā vā ṭhitibhāgiyā vā na hoti, tathā mahāpuriso andhānaṃ pariṇāyako hoti, maggaṃ ācikkhati, badhirānaṃ hatthamuddāya saññaṃ deti, atthamanuggāheti, tathā mūgānaṃ. Pīṭhasappikānaṃ pīṭhaṃ deti, vāheti vā. Assaddhānaṃ saddhāpaṭilābhāya vāyamati, kusītānaṃ ussāhajananāya, muṭṭhassatīnaṃ satisamāyogāya. Vibbhantattānaṃ samādhisampadāya, duppaññānaṃ paññādhigamāya vāyamati. Kāmacchandapariyuṭṭhitānaṃ kāmacchandapaṭivinodanāya vāyamati. Byāpādathinamiddhauddhaccakukkuccavicikicchāpariyuṭṭhitānaṃ vicikicchāvinodanāya vāyamati. Kāmavitakkādipakatānaṃ kāmavitakkādimicchāvitakkavinodanāya vāyamati. Pubbakārīnaṃ sattānaṃ kataññutaṃ nissāya pubbabhāsī piyavādī saṅgāhako sadisena, adhikena vā paccupakāre sammānetā hoti.

Bậc đại nhân nỗ lực để tài sản đã đạt được không bị suy giảm hay chỉ dừng lại ở mức ổn định; cũng vậy, vị ấy là người dẫn đường cho người mù, chỉ lối cho họ; ra dấu hiệu bằng tay cho người điếc, giúp họ hiểu ý nghĩa; cũng vậy đối với người câm. Vị ấy cho ghế hoặc đẩy xe cho người què. Vị ấy nỗ lực để người không có đức tin có được đức tin, để người lười biếng phát sinh sự nỗ lực, để người thất niệm kết hợp tốt đẹp với niệm. Vị ấy nỗ lực để người có tâm tán loạn thành tựu định, để người kém trí tuệ đạt được trí tuệ. Vị ấy nỗ lực để đoạn trừ tham dục ái luyến cho người bị tham dục ái luyến chi phối. Vị ấy nỗ lực để đoạn trừ hoài nghi cho người bị sân, hôn trầm thụy miên, trạo cử hối quá, hoài nghi chi phối. Vị ấy nỗ lực để đoạn trừ dục tầm và các tà tầm khác cho người bị chúng tác động. Nương vào lòng biết ơn đối với chúng sanh đã làm ơn trước, vị ấy là người nói trước, nói lời ái ngữ, là người nhiếp phục, là người dẫn dắt đúng đắn trong việc đền ơn một cách tương xứng hoặc hơn thế.

Āpadāsu sahāyakiccaṃ anutiṭṭhati, tesaṃ tesañca sattānaṃ pakatiṃ, sabhāvañca parijānitvā yehi yathā saṃvasitabbaṃ hoti, tehi tathā saṃvasati. Yesu ca yathā paṭipajjitabbaṃ hoti, tesu tathā paṭipajjati. Tañca kho akusalato vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpanavasena, na aññathā. Paracittānurakkhaṇā hi bodhisattānaṃ yāvadeva kusalābhivaḍḍhiyā. Tathā hitajjhāsayenāpi paro na sāhasitabbo, na bhaṇḍitabbo, na maṅkubhāvamāpādetabbo, na parassa kukkuccaṃ uppādetabbaṃ, na niggahaṭṭhāne codetabbo, na nīcataraṃ paṭipannassa attā uccatare ṭhapetabbo, na ca paresu sabbena sabbaṃ asevinā bhavitabbaṃ, na atisevinā, na akālasevinā bhavitabbaṃ.

Vị ấy thực hiện phận sự của người bạn trong những lúc hoạn nạn. Và sau khi biết rõ bản tánh của từng chúng sanh, vị ấy chung sống với họ theo cách mà họ nên được chung sống. Và vị ấy đối xử với họ theo cách mà họ nên được đối xử. Và việc đối xử đó là bằng cách làm cho họ ra khỏi bất thiện và an lập trong thiện, chứ không theo cách nào khác. Vì rằng sự bảo hộ tâm của người khác của các vị Bồ-tát chỉ nhằm để tăng trưởng thiện pháp. Cũng vậy, dù với ý muốn lợi ích, không nên vội vàng với người khác, không nên tranh cãi, không nên làm cho họ bối rối, không nên làm phát sinh hối hận cho người khác, không nên khiển trách ở nơi đáng bị khiển trách, không nên đặt mình ở vị trí cao hơn người hành xử thấp kém hơn. Và đối với người khác, không nên hoàn toàn không giao du, không nên giao du quá mức, không nên giao du phi thời.

Yutte pana satte desakālānurūpaṃ sevati, na ca paresaṃ purato piyepi garahati, appiye vā pasaṃsati, na adhiṭṭhāya vissāsī hoti, na dhammikaṃ upanimantanaṃ paṭikkhipati, na paññattiṃ upagacchati, nādhikaṃ paṭiggaṇhāti, saddhāsampanne saddhānisaṃsakathāya sampahaṃseti, sīlasutacāgapaññāsampanne paññānisaṃsakathāya sampahaṃseti. Sace pana bodhisatto abhiññābalappatto hoti, pamādāpanne satte abhiññābalena yathārahaṃ nirayādike dassento saṃvejetvā assaddhādike saddhādīsu patiṭṭhāpeti, sāsane otāreti, saddhādiguṇasampanne paripāceti. Evamassa mahāpurisassa cārittabhūto aparimāṇo puññābhisando kusalābhisando uparūpari abhivaḍḍhatīti veditabbaṃ.

Lại nữa, bậc đại nhân giao du với chúng sanh thích hợp tùy theo xứ và thời. Vị ấy không chê bai cả người thân, hay tán thán người không thân ở trước mặt người khác. Vị ấy không quyết định (vội vàng) để trở nên thân mật. Vị ấy không từ chối lời mời đúng pháp, không tuân theo chế định của thế gian, không nhận lãnh vật quá mức. Vị ấy làm cho những người có đức tin hoan hỷ bằng câu chuyện về quả báu của đức tin; làm cho những người có giới, văn, thí, tuệ hoan hỷ bằng câu chuyện về quả báu của trí tuệ. Lại nữa, nếu vị Bồ-tát đạt được thần thông lực, vị ấy dùng thần thông lực chỉ cho những chúng sanh dễ duôi thấy địa ngục v.v. tùy theo mức độ thích hợp, làm cho họ kinh cảm, rồi an lập những người không có đức tin v.v. vào trong đức tin v.v., đưa họ vào trong giáo pháp, làm cho những người có các đức tính như đức tin được thuần thục. Nên biết rằng, như vậy dòng phước vô lượng, dòng thiện pháp đã trở thành hạnh kiểm của bậc đại nhân ấy tăng trưởng càng lúc càng cao.

Apica [Pg.283] yā sā ‘‘kiṃ sīlaṃ, kenaṭṭhena sīla’’ntiādinā pucchaṃ katvā ‘‘pāṇātipātādīhi viramantassa, vattapaṭipattiṃ vā pūrentassa cetanādayo dhammā sīla’’ntiādinā nayena nānappakārato sīlassa vitthārakathā visuddhimagge (visuddhi. 1.6) vuttā, sā sabbāpi idha āharitvā vattabbā. Kevalañhi tattha sāvakabodhisattavasena sīlakathā āgatā, idha mahābodhisattavasena karuṇūpāyakosallapubbaṅgamaṃ katvā vattabbāti ayameva viseso. Yato idaṃ sīlaṃ mahāpuriso yathā na attano duggatiyaṃ parikilesavimuttiyā, sugatiyampi na rajjasampattiyā, na cakkavattī, na deva, na sakka, na māra, na brahmasampattiyā pariṇāmeti, tathā na attano tevijjatāya, na chaḷabhiññatāya, na catupaṭisambhidādhigamāya, na sāvakabodhiyā, na paccekabodhiyā pariṇāmeti, atha kho sabbaññubhāvena sabbasattānaṃ anuttarasīlālaṅkārasampādanatthameva pariṇāmetīti ayaṃ sīlapāramiyā paṭipattikkamo.

Hơn nữa, tất cả bài thuyết giảng chi tiết về giới đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo, bằng phương pháp đặt câu hỏi như: "Giới là gì? Giới có nghĩa là gì?" v.v., rồi trả lời: "Đối với người từ bỏ sát sanh v.v., hoặc người thực hành đầy đủ các bổn phận, các pháp như là tác ý v.v. được gọi là giới" v.v., theo nhiều cách khác nhau, nên được mang đến đây và nói lại. Quả vậy, sự khác biệt duy nhất là: ở đó, bài thuyết giảng về giới đã đến theo phương diện của Thanh văn Bồ-tát, còn ở đây, nên được nói theo phương diện của Đại Bồ-tát, sau khi đặt lòng bi và sự thiện xảo trong phương tiện làm đầu. Bởi vì, bậc đại nhân không hồi hướng giới này cho sự giải thoát khỏi phiền não trong đường ác của chính mình, cũng như không hồi hướng cho sự thành tựu vương vị, sự thành tựu của Chuyển luân vương, chư thiên, Đế Thích, Ma vương, hay Phạm thiên trong đường lành; cũng vậy, vị ấy không hồi hướng cho tam minh, lục thông, sự chứng đắc tứ vô ngại giải, giác ngộ của Thanh văn, hay giác ngộ của Độc giác của chính mình; mà trái lại, vị ấy hồi hướng chỉ với mục đích thành tựu món trang sức giới vô thượng cho tất cả chúng sanh bằng trạng thái nhất thiết trí. Đây là trình tự thực hành của giới ba-la-mật.

Tathā yasmā karuṇūpāyakosallapariggahitā ādīnavadassanapubbaṅgamā kāmehi ca bhavehi ca nikkhamanavasena pavattā kusalacittuppatti nekkhammapāramī, tasmā sakalasaṃkilesanivāsanaṭṭhānatāya, puttadārādīhi mahāsambādhatāya, kasivāṇijjādinānāvikammantādhiṭṭhānabyākulatāya ca gharāvāsassa nekkhammasukhādīnaṃ anokāsataṃ, kāmānañca ‘‘satthadhārālaggamadhubindu viya ca kadalī viya ca avaleyhamānaparittassādavipulānatthānubandhā’’ti ca vijjulatobhāsena gahetabbaṃ naccaṃ viya parittakālūpalabbhā, ummattakālaṅkāro viya viparītasaññāya anubhavitabbā, karīsāvacchādanamukhaṃ viya paṭikārabhūtā, udake temitaṅguliyā nisārudakapānaṃ viya atittikarā, chātajjhattabhojanaṃ viya sābādhā, balisāmisaṃ viya byāsanupanipātakāraṇā (byasanasannipātakāraṇā – dī. ni. ṭī. 1.7), aggisantāpo viya kālattayepi dukkhuppattihetubhūtā, makkaṭālepo viya bandhananimittā, ghātakāvacchādanakimālayo viya anatthacchādanā, sapattagāmavāso viya bhayaṭṭhānabhūtā, paccatthikaposako viya kilesamārādīnaṃ āmisabhūtā, chaṇasampattiyo viya vipariṇāmadukkhā, koṭaraggi viya antodāhakā, purāṇakūpāvalambabīraṇamadhupiṇḍaṃ viya anekādīnavā, loṇūdakapānaṃ viya pipāsāhetubhūtā, surāmerayaṃ viya nīcajanasevitā[Pg.284], appassādatāya aṭṭhikaṅkalūpamā’’tiādinā ca nayena ādīnavaṃ sallakkhetvā tabbipariyāyena nekkhamme ānisaṃsaṃ passantena nekkhammapavivekaupasamasukhādīsu ninnapoṇapabbhāracittena nekkhammapāramiyaṃ paṭipajjitabbaṃ.

Cũng vậy, vì rằng sự phát sanh của thiện tâm được bao trùm bởi lòng bi mẫn và sự khéo léo trong phương tiện, được dẫn đầu bởi sự thấy rõ hiểm họa, và diễn tiến theo cách xuất ly khỏi các dục và các cõi hữu, chính là ba-la-mật xuất ly; do đó, vì đời sống tại gia là nơi cư ngụ của tất cả phiền não, là sự chật chội lớn lao với vợ con v.v..., và là sự bận rộn với việc đảm đương các công việc khác nhau như cày cấy, buôn bán v.v..., nên nó không phải là nơi chốn cho các hạnh phúc của sự xuất ly, và đối với các dục thì: 'giống như giọt mật dính trên lưỡi dao bén và giống như cây chuối, có vị ngon ít ỏi khi được nếm và kéo theo sự bất lợi to lớn'; và giống như điệu vũ được thấy trong ánh chớp, chỉ có thể nhận biết trong một thời gian ngắn; giống như đồ trang sức của người điên, phải được hưởng thụ với nhận thức sai lầm; giống như khuôn mặt bị che phủ bởi phân, là điều đáng ghê tởm; giống như việc uống nước vô vị bằng ngón tay đã nhúng trong nước, không đem lại sự thỏa mãn; giống như bữa ăn của người đói khát, có kèm theo bệnh hoạn; giống như mồi câu, là nguyên nhân của tai họa ập đến; giống như sức nóng của lửa, là nguyên nhân phát sanh khổ đau trong cả ba thời; giống như nhựa bẫy khỉ, là nhân của sự trói buộc; giống như nơi ở của giòi bọ che đậy vết thương chí mạng, là sự che giấu điều bất lợi; giống như sống trong làng của kẻ thù, là nơi chốn của sự sợ hãi; giống như người nuôi dưỡng kẻ thù, là mồi cho ma phiền não v.v...; giống như sự thành tựu của lễ hội, là khổ vì sự biến đổi; giống như lửa trong hốc cây, thiêu đốt bên trong; giống như tảng mật ong trong giếng cũ, có nhiều hiểm họa; giống như uống nước mặn, là nguyên nhân của sự khát; giống như rượu và men, được những kẻ hạ tiện sử dụng; vì ít vị ngon nên được ví như bộ xương' – theo phương pháp như vậy v.v..., sau khi đã nhận rõ hiểm họa, và ngược lại, khi thấy được lợi ích trong sự xuất ly, với tâm trí nghiêng, xuôi, dốc về các hạnh phúc của sự xuất ly, viễn ly, và an tịnh, người ấy nên thực hành ba-la-mật xuất ly.

Yasmā pana nekkhammaṃ pabbajjāmūlakaṃ, tasmā pabbajjā tāva anuṭṭhātabbā. Pabbajjamanutiṭṭhantena mahāsattena asati buddhuppāde kammavādīnaṃ kiriyavādīnaṃ tāpasaparibbājakānaṃ pabbajjā anuṭṭhātabbā. Uppannesu pana sammāsambuddhesu tesaṃ sāsane eva pabbajitabbaṃ. Pabbajitvā ca yathāvutte sīle patiṭṭhitena tassā eva sīlapāramiyā vodāpanatthaṃ dhutaguṇā samādātabbā. Samādinnadhutadhammā hi mahāpurisā sammadeva te pariharantā appicchāsantuṭṭhasallekhapavivekaasaṃsaggavīriyārambhasubharatādiguṇasalilavikkhālitakilesamalatāya anavajjasīlavataguṇaparisuddhasamācārā porāṇe ariyavaṃsattaye patiṭṭhitā catutthaṃ bhāvanārāmatāsaṅkhātaṃ ariyavaṃsaṃ gantuṃ cattārīsāya ārammaṇesu yathārahaṃ upacārappanābhedaṃ jhānaṃ upasampajja viharanti. Evañhissa sammadeva nekkhammapāramī pāripūritā hoti. Imasmiṃ pana ṭhāne terasahi dhutadhammehi saddhiṃ dasa kasiṇāni dasāsubhāni dasānussatiyo cattāro brahmavihārā cattāro āruppā ekā saññā ekaṃ vavatthānanti cattārīsa samādhibhāvanākammaṭṭhānāni, bhāvanāvidhānañca vitthārato vattabbāni, taṃ panetaṃ sabbaṃ yasmā visuddhimagge (visuddhi. 1.22, 47) sabbākārato vitthāretvā vuttaṃ, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Kevalañhi tattha sāvakabodhisattassa vasena vuttaṃ, idha mahābodhisattassa vasena karuṇūpāyakosallapubbaṅgamaṃ katvā vattabbanti ayameva viseso. Evamettha nekkhammapāramiyā paṭipattikkamo veditabbo.

Lại nữa, vì rằng sự xuất ly có sự xuất gia làm gốc rễ, do đó trước hết nên thực hiện sự xuất gia. Vị Đại Sĩ, khi thực hành sự xuất gia, trong khi không có sự xuất hiện của một vị Phật, nên thực hiện sự xuất gia của các vị khổ hạnh và du sĩ ngoại đạo, những người chủ trương về nghiệp và hành động. Nhưng khi các vị Chánh Đẳng Giác đã xuất hiện, nên xuất gia chỉ trong giáo pháp của các ngài. Và sau khi đã xuất gia, đã an trú trong giới luật như đã nói, để làm trong sạch chính ba-la-mật về giới ấy, nên thọ trì các phẩm hạnh đầu đà. Quả vậy, các bậc vĩ nhân đã thọ trì các pháp đầu đà, trong khi thực hành chúng một cách đúng đắn, do cấu uế phiền não đã được gột rửa bởi dòng nước của các phẩm hạnh như ít ham muốn, biết đủ, khổ hạnh, viễn ly, không giao du, tinh tấn, dễ nuôi dưỡng v.v..., nên có hạnh kiểm hoàn toàn trong sạch với các phẩm hạnh của giới và hạnh không thể chê trách, đã an trú trong ba dòng dõi Thánh cổ xưa, để đi đến dòng dõi Thánh thứ tư được gọi là sự ưa thích trong tu tập, các ngài an trú sau khi đã chứng đắc thiền, được phân biệt thành cận hành và an chỉ, một cách thích hợp trong bốn mươi đề mục. Quả vậy, như thế ba-la-mật xuất ly của vị ấy được viên mãn một cách đúng đắn. Lại nữa, ở đây, cùng với mười ba pháp đầu đà, bốn mươi đề mục thiền định để tu tập – tức là mười kasina, mười bất tịnh, mười tùy niệm, bốn phạm trú, bốn vô sắc, một tưởng, và một sự phân tích – và phương pháp tu tập nên được nói một cách chi tiết. Tuy nhiên, vì tất cả những điều này đã được nói một cách chi tiết về mọi phương diện trong Thanh Tịnh Đạo, do đó nên hiểu theo phương pháp đã được nói ở đó. Chỉ có điều này là khác biệt: ở đó, điều ấy được nói theo phương diện của một vị Bồ-tát Thinh văn, còn ở đây, nó nên được nói theo phương diện của một vị Đại Bồ-tát, bằng cách đặt lòng bi mẫn và sự khéo léo trong phương tiện làm đầu. Như vậy, ở đây, tiến trình thực hành ba-la-mật xuất ly nên được hiểu.

Tathā paññāpāramiṃ sampādetukāmena yasmā paññā āloko viya andhakārena mohena saha na vattati, tasmā mohakāraṇāni tāva bodhisattena parivajjetabbāni. Tatthimāni mohakāraṇāni-arati tandī vijambhitā ālasiyaṃ gaṇasaṅgaṇikārāmatā niddāsīlatā anicchayasīlatā ñāṇasmiṃ akutūhalatā micchādhimāno aparipucchakatā kāyassa nasammāparihāro asamāhitacittatā duppaññānaṃ [Pg.285] puggalānaṃ sevanā paññavantānaṃ apayirupāsanā attaparibhavo micchāvikappo viparītābhiniveso kāyadaḷhībahulatā asaṃvegasīlatā pañca nīvaraṇāni, saṅkhepato yevāpanadhamme āsevato anuppannā paññā nuppajjati, uppannā parihāyati, iti imāni mohakāraṇāni, tāni parivajjantena bāhusacce, jhānādīsu ca yogo karaṇīyo.

Cũng vậy, vị Bồ-tát muốn hoàn thiện ba-la-mật trí tuệ, vì rằng trí tuệ, giống như ánh sáng, không tồn tại cùng với si mê, tức là bóng tối, do đó trước hết vị Bồ-tát nên tránh xa các nguyên nhân của si mê. Ở đây, những điều này là nguyên nhân của si mê: sự không hoan hỷ, sự lười biếng, sự vươn vai ngáp vặt, sự biếng nhác, sự ưa thích hội chúng, tính hay ngủ, tính không quyết đoán, sự không hăng hái đối với tri kiến, sự ngã mạn sai lầm, sự không hỏi han, sự không chăm sóc thân thể đúng cách, sự giao du với những người kém trí tuệ, sự không gần gũi những người có trí tuệ, sự tự khinh miệt, sự suy tính sai lầm, sự chấp thủ sai lạc, sự quá chăm chút cho thân thể được vững chắc, tính không có sự xúc động, và năm triền cái. Tóm lại, đối với người thực hành bất kỳ pháp nào mà do đó trí tuệ chưa sanh sẽ không sanh khởi, và trí tuệ đã sanh sẽ bị suy giảm, thì đó là những nguyên nhân của si mê. Vị Bồ-tát, trong khi tránh xa chúng, nên nỗ lực trong sự đa văn và trong các thiền định v.v...

Tatthāyaṃ bāhusaccassa visayavibhāgo – pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo cattāri saccāni bāvīsatindriyāni dvādasapadiko paṭiccasamuppādo, tathā satipaṭṭhānādayo kusalādidhammappabhedā ca, yāni ca loke anavajjāni vijjāṭṭhānāni, yo ca sattānaṃ hitasukhavidhānanayo byākaraṇaviseso. Iti evaṃ pakāraṃ sakalameva sutavisayaṃ upāyakosallapubbaṅgamāya paññāya, satiyā, vīriyena ca sādhukaṃ uggahaṇasavanadhāraṇaparicayaparipucchāhi ogāhetvā tattha ca paresaṃ patiṭṭhāpanena sutamayā paññā nibbattetabbā, tathā sattānaṃ itikattabbatāsu ṭhānuppattikā paṭibhānabhūtā, āyāpāyaupāyakosallabhūtā ca paññā hitesitaṃ nissāya tattha tattha yathārahaṃ pavattetabbā, tathā khandhādīnaṃ sabhāvadhammānaṃ ākāraparitakkanamukhena ceva nijjhānaṃ khamāpentena ca cintāmayā paññā nibbattetabbā.

Ở đây, đây là sự phân chia đối tượng của đa văn: năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới, bốn đế, hai mươi hai quyền, pháp Duyên khởi có mười hai chi phần; tương tự như vậy, các loại pháp thiện v.v... bắt đầu bằng các niệm xứ; và những ngành học thuật không đáng chê trách ở đời; và ngành ngữ pháp đặc biệt là phương pháp tạo ra lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh. Sau khi đã thâm nhập toàn bộ đối tượng của văn như vậy bằng trí tuệ đi đầu là sự khéo léo về phương tiện, bằng niệm và tinh tấn, một cách tốt đẹp qua việc học hỏi, lắng nghe, ghi nhớ, thực hành, và tra hỏi, và ở đó, bằng cách làm cho người khác được an lập, tuệ do văn sanh cần được phát sanh. Tương tự như vậy, trong những việc cần làm cho chúng sanh, trí tuệ ứng đối, trí tuệ biện tài, và trí tuệ khéo léo về phương tiện trong sự thịnh suy, cần được vận dụng tùy theo trường hợp ở nơi này nơi kia, nương vào việc tìm cầu lợi ích. Tương tự như vậy, tuệ do tư duy sanh cần được phát sanh bằng cách lấy việc suy xét các tướng trạng của các pháp tự tánh như uẩn v.v... làm đầu và bằng cách làm cho sự thẩm sát được kham nhẫn.

Khandhādīnaṃyeva pana salakkhaṇasāmaññalakkhaṇapariggahaṇavasena lokiyapariññaṃ nibbattentena pubbabhāgabhāvanāpaññā sampādetabbā. Evañhi ‘‘nāmarūpamattamidaṃ, yathārahaṃ paccayehi uppajjati ceva nirujjhati ca, na ettha koci kattā vā kāretā vā, hutvā abhāvaṭṭhena aniccaṃ, udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhaṃ, avasavattanaṭṭhena anattā’’ti ajjhattikadhamme, bāhirakadhamme ca nibbisesaṃ parijānanto tattha āsaṅgaṃ pajahanto, pare ca tattha taṃ pajahāpento kevalaṃ karuṇāvaseneva yāva na buddhaguṇā hatthatalaṃ āgacchanti, tāva yānattaye satte avatāraṇaparipācanehi patiṭṭhāpento, jhānavimokkhasamādhisamāpattiyo, abhiññāyo ca lokiyavasībhāvaṃ pāpento paññāya matthakaṃ pāpuṇāti.

Lại nữa, tuệ do tu tập thuộc tiền phần cần được thành tựu bởi người đang phát sanh liễu tri thế gian bằng cách nắm bắt tự tướng và cộng tướng của các pháp như uẩn v.v... Bởi vì, trong khi liễu tri một cách không sai khác về các pháp nội tại và các pháp ngoại tại rằng: ‘Pháp này chỉ là danh sắc, tùy nghi sanh lên và diệt đi do các duyên, ở đây không có tác giả hay người sai khiến nào; vì có rồi không có nên là vô thường; vì bị sự sanh diệt bức bách nên là khổ; vì không tuân theo ý muốn nên là vô ngã’, trong khi từ bỏ sự dính mắc ở đó, và làm cho người khác từ bỏ sự dính mắc ấy ở đó, chỉ thuần bằng năng lực của lòng bi, cho đến khi nào các Phật đức chưa đến trong tầm tay, trong khi an lập chúng sanh trong ba cỗ xe bằng cách cho thâm nhập và làm cho thuần thục, trong khi đạt đến các thiền, giải thoát, định, và nhập, các thắng trí, và sự thuần thục thế gian, vị ấy đạt đến đỉnh cao của trí tuệ.

Tattha yācimā iddhividhañāṇaṃ dibbasotadhātuñāṇaṃ cetopariyañāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ yathākammūpagañāṇaṃ anāgataṃsañāṇanti saparibhaṇḍā pañcalokiyābhiññāsaṅkhātā bhāvanāpaññā, yā ca [Pg.286] khandhāyatanadhātuindriyasaccapaṭiccasamuppādādibhedesu catubhūmakesu dhammesu uggahaparipucchāvasena ñāṇaparicayaṃ katvā sīlavisuddhi cittavisuddhīti mūlabhūtāsu imāsu dvīsu visuddhīsu patiṭṭhāya diṭṭhivisuddhi kaṅkhāvitaraṇavisuddhi maggāmaggañāṇadassanavisuddhi paṭipadāñāṇadassanavisuddhi ñāṇadassanavisuddhīti sarīrabhūtā imā pañca visuddhiyo sampādentena bhāvetabbā lokiyalokuttarabhedā bhāvanāpaññā, tāsaṃ sampādanavidhānaṃ yasmā ‘‘tattha ‘ekopi hutvā bahudhā hotī’tiādikaṃ iddhivikubbanaṃ kātukāmena ādikammikena yoginā’’tiādinā, (visuddhi. 2.365) ‘‘khandhāti pañcha khandhā rūpakkhandho vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandho’’tiādinā (visuddhi. 2.431) ca visayavisayivibhāgena (visayavibhāgena – cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā) saddhiṃ visuddhimagge sabbākārato vitthāretvā vuttaṃ, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Kevalañhi tattha sāvakabodhisattassa vasena paññā āgatā, idha mahābodhisattassa vasena karuṇūpāyakosallapubbaṅgamaṃ katvā vattabbā. Ñāṇadassanavisuddhiṃ apāpetvā paṭipadāñāṇadassanavisuddhiyaṃyeva vipassanā ṭhapetabbāti ayameva visesoti. Evamettha paññāpāramiyā paṭipattikkamo veditabbo.

Ở đó, có tuệ do tu tập được gọi là năm thắng trí thế gian cùng với các trang bị của chúng, đó là: thần túc thông, thiên nhĩ giới thông, tha tâm thông, túc mạng tùy niệm thông, thiên nhãn thông, nghiệp báo thông, và vị lai thế thông; và có tuệ do tu tập có sự phân biệt thế gian và siêu thế, cần được tu tập bởi người đã thực hành sự trau dồi trí tuệ bằng cách học hỏi và tra vấn về các pháp thuộc bốn cõi có sự phân biệt uẩn, xứ, giới, quyền, đế, duyên khởi v.v..., sau khi đã an trú trong hai thanh tịnh này là nền tảng, tức là giới thanh tịnh và tâm thanh tịnh, rồi thành tựu năm thanh tịnh này là thân thể, tức là kiến thanh tịnh, đoạn nghi thanh tịnh, đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh, hành trình tri kiến thanh tịnh, và tri kiến thanh tịnh. Bởi vì phương pháp thành tựu các tuệ ấy đã được Trưởng lão Buddhaghosa, vị Thầy, nói đến một cách chi tiết về mọi phương diện trong bộ Visuddhimagga cùng với sự phân chia đối tượng và chủ thể, bắt đầu bằng câu: ‘Ở đó, hành giả sơ cơ muốn thực hiện các loại thần thông như “là một người, vị ấy trở thành nhiều người”...’ và bắt đầu bằng câu: ‘Uẩn là năm uẩn: sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, và thức uẩn...’, cho nên cần phải được hiểu theo phương pháp đã được nói đến ở đó. Chỉ có điều là, ở đó trí tuệ được trình bày theo phương diện của một vị Thanh văn Bồ-tát, còn ở đây, nó cần được nói đến theo phương diện của một vị Đại Bồ-tát, bằng cách lấy sự khéo léo về phương tiện của lòng bi làm đầu. Cần phải hiểu rằng đây chính là sự khác biệt: tuệ quán cần được dừng lại ngay ở hành trình tri kiến thanh tịnh mà không đưa đến tri kiến thanh tịnh. Như vậy, ở đây, tiến trình thực hành của trí tuệ ba-la-mật cần được hiểu.

Tathā yasmā sammāsambodhiyā katābhinīhārena mahāsattena pāramīparipūraṇatthaṃ sabbakālaṃ yuttappayuttena bhavitabbaṃ ābaddhaparikaraṇena, tasmā kālena kālaṃ ‘‘ko nu kho ajja mayā puññasambhāro, ñāṇasambhāro vā upacito, kiṃ vā mayā parahitaṃ kata’’nti divase divase paccavekkhantena sattahitatthaṃ ussāho karaṇīyo, sabbesampi sattānaṃ upakārāya attano pariggahabhūtaṃ vatthuṃ, kāyaṃ, jīvitañca nirapekkhanacittena ossajjitabbaṃ, yaṃ kiñci kammaṃ karoti kāyena, vācāya vā, taṃ sabbaṃ sambodhiyaṃ ninnacitteneva kātabbaṃ, bodhiyā pariṇāmetabbaṃ, uḷārehi, ittarehi ca kāmehi vinivattacitteneva bhavitabbaṃ, sabbāsu ca itikattabbatāsu upāyakosallaṃ paccupaṭṭhapetvā paṭipajjitabbaṃ.

Tương tự như vậy, bởi vì vị Đại sĩ đã lập nguyện thành Chánh Đẳng Giác cần phải luôn luôn chuyên cần nỗ lực, chuẩn bị sẵn sàng, để viên mãn các ba-la-mật, cho nên, vị ấy cần phải nỗ lực vì lợi ích của chúng sanh, bằng cách thường xuyên quán xét mỗi ngày rằng: ‘Hôm nay ta đã tích lũy được tư lương phước đức và tư lương trí tuệ nào? Ta đã làm được lợi ích gì cho người khác?’. Vì lợi ích của tất cả chúng sanh, vị ấy cần phải từ bỏ tài sản sở hữu, thân thể, và mạng sống của mình với tâm không luyến tiếc. Bất cứ nghiệp nào vị ấy làm bằng thân hay bằng khẩu, tất cả những nghiệp đó cần phải được làm với tâm hướng về sự giác ngộ, cần được hồi hướng đến sự giác ngộ. Vị ấy cần phải có tâm thối lui khỏi các dục vọng, cả cao cả lẫn thấp hèn. Và trong tất cả những việc cần làm, vị ấy cần phải thực hành sau khi đã thiết lập sự khéo léo về phương tiện.

Tasmiṃ tasmiñca sattahite āraddhavīriyena bhavitabbaṃ iṭṭhāniṭṭhādisabbasahena avisaṃvādinā. Sabbepi sattā anodhiso mettāya, karuṇāya ca pharitabbā. Yā kāci sattānaṃ dukkhuppatti, sabbā sā attani pāṭikaṅkhitabbā. Sabbesañca sattānaṃ puññaṃ abbhanumoditabbaṃ, buddhānaṃ mahantatā mahānubhāvatā [Pg.287] abhiṇhaṃ paccavekkhitabbā, yañca kiñci kammaṃ karoti kāyena, vācāya vā, taṃ sabbaṃ bodhicittapubbaṅgamaṃ kātabbaṃ. Iminā hi upāyena dānādīsu yuttappayuttassa thāmavato daḷhaparakkamassa mahāsattassa bodhisattassa aparimeyyo puññasambhāro, ñāṇasambhāro ca divase divase upacīyati.

Và trong lợi ích của chúng sanh như thế ấy, nên là người có tinh tấn đã được khởi xướng, là người kham nhẫn tất cả các điều như ý, không như ý, v.v., là người không sai lệch. Tất cả chúng sanh nên được thấm nhuần bởi tâm từ và tâm bi một cách không phân biệt. Bất cứ sự sanh khởi khổ nào của chúng sanh, tất cả sự ấy nên được mong đợi (xảy ra) nơi chính mình. Và phước báu của tất cả chúng sanh nên được tùy hỷ, sự vĩ đại và đại oai lực của các đức Phật nên được thường xuyên quán xét, và bất cứ nghiệp nào được làm bằng thân hoặc bằng lời, tất cả nghiệp ấy nên được làm với bồ-đề tâm dẫn đầu. Quả vậy, bằng phương tiện này, tư lương phước và tư lương trí vô lượng của vị đại chúng sanh, vị Bồ-tát có sức mạnh, có sự cố gắng kiên cố, đã chuyên cần trong các pháp thí, v.v., được tích lũy ngày này qua ngày khác.

Apica sattānaṃ paribhogatthaṃ, paripālanatthañca attano sarīraṃ, jīvitañca pariccajitvā khuppipāsasītuṇhavātātapādidukkhapatikāro pariyesitabbo ca uppādetabbo ca, yañca yathāvuttadukkhapatikārajaṃ sukhaṃ attanā paṭilabhati, tathā ramaṇīyesu ārāmuyyānapāsādataḷākādīsu, araññāyatanesu ca kāyacittasantāpābhāvena abhinibbutattā attanā sukhaṃ paṭilabhati, yañca suṇāti ‘‘buddhānubuddhapaccekabuddhā, mahābodhisattā ca nekkhammapaṭipattiyaṃ ṭhitā’’ti ca ‘‘diṭṭhadhammikasukhavihārabhūtaṃ īdisaṃ nāma jhānasamāpattisukhamanubhavantī’’ti ca, taṃ sabbaṃ sattesu anodhiso upasaṃharati. Ayaṃ tāva nayo asamāhitabhūmiyaṃ patiṭṭhitassa.

Hơn nữa, vì lợi ích tiêu dùng và bảo vệ của chúng sanh, sau khi đã từ bỏ thân và mạng của mình, sự chữa trị khổ do đói, khát, lạnh, nóng, gió, nắng, v.v. nên được tìm cầu và nên được làm cho sanh khởi. Và lạc nào sanh từ sự chữa trị khổ đã được nói như trên mà tự mình có được, cũng vậy, lạc nào tự mình có được trong các nơi khả ái như tự viện, vườn, lâu đài, hồ, v.v., và trong các trú xứ rừng do đã tịch tịnh vì không có sự phiền não của thân và tâm, và điều nào được nghe rằng: 'Các vị Phật, A-nậu-Phật, Độc Giác Phật, và các vị Đại Bồ-tát đã an trú trong pháp hành xuất ly' và rằng: 'Các ngài đang hưởng thọ lạc thiền-na và thiền-định như thế này, vốn là sự an trú lạc trong hiện tại', tất cả những điều ấy vị ấy áp dụng cho chúng sanh một cách không phân biệt. Đây trước hết là phương pháp của vị (Bồ-tát) đã an trú trong địa không có định.

Samāhitabhūmiyaṃ pana patiṭṭhito attanā yathānubhūtaṃ visesādhigamanibbattaṃ pītiṃ, passaddhiṃ, sukhaṃ, samādhiṃ, yathābhūtañāṇañca sattesu adhimuccanto upasaṃharati pariṇāmeti, tathā mahati saṃsāradukkhe, tassa ca nimittabhūte kilesābhisaṅkhāradukkhe nimuggaṃ sattanikāyaṃ disvā tatrāpi khādanachedanabhedanasedanapisanahiṃsanaaggisantāpādijanitā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā nirantaraṃ cirakālaṃ vedayante narake, aññamaññaṃ kujjhanasantāsanavisodhanahiṃsanaparādhīnatādīhi mahādukkhaṃ anubhavante tiracchānagate, jotimālākulasarīre khuppipāsavātātapādīhi ḍayhamāne, visussamāne ca vantakheḷādiāhāre, uddhabāhu viravante nijjhāmataṇhikādike mahādukkhaṃ vedayamāne pete ca pariyeṭṭhimūlakaṃ mahantaṃ anayabyasanaṃ pāpuṇante hatthacchedādikaraṇayogena dubbaṇṇaduddasikadaliddādibhāvena khuppipāsādiābādhayogena balavantehi abhibhavanīyato, paresaṃ vahanato, parādhīnato ca narake, pete, tiracchānagate ca atisayante apāyadukkhanibbisesaṃ dukkhamanubhavante manusse ca tathā visayaparibhogavikkhittacittatāya rāgādipariḷāhena ḍayhamāne vātavegasamuṭṭhitajālāsamiddhasukkhakaṭṭhasannipāte aggikkhandhe viya anupasantapariḷāhavuttike anupasantanihataparādhīne [Pg.288] (anihataparādhīne dī. ni. ṭī. 1.7) kāmāvacaradeve ca mahatā vāyāmena vidūramākāsaṃ vigāhitasakuntā viya, balavatā dūre pāṇinā khittasarā viya ca ‘‘satipi cirappavattiyaṃ anaccantikatāya pātapariyosānā anatikkantajātijarāmaraṇā evā’’ti rūpāvacarārūpāvacaradeve ca passantena mahantaṃ saṃvegaṃ paccupaṭṭhāpetvā mettāya, karuṇāya ca anodhiso sattā pharitabbā. Evaṃ kāyena, vācāya, manasā ca bodhisambhāre nirantaraṃ upacinantena yathā pāramiyo paripūrenti, evaṃ sakkaccakārinā sātaccakārinā anolīnavuttinā ussāho pavattetabbo, vīriyapāramī paripūretabbā.

Lại nữa, vị Bồ-tát đã an trú trong địa có định, hướng tâm đến chúng sanh, áp dụng và hồi hướng hỷ, khinh an, lạc, định, và như thật tri kiến sanh từ sự chứng đắc thù thắng mà tự mình đã kinh nghiệm. Cũng vậy, sau khi thấy chúng sanh đang chìm đắm trong khổ lớn của luân hồi và trong khổ phiền não và hành, vốn là nhân của khổ luân hồi ấy, và ở nơi đó cũng vậy, (thấy) các chúng sanh trong địa ngục đang cảm thọ không gián đoạn trong thời gian dài những khổ thọ đau đớn, dữ dội, khốc liệt, cay đắng sanh ra từ việc bị ăn, bị cắt, bị xé, bị nấu, bị nghiền, bị hãm hại, bị lửa thiêu đốt, v.v.; (thấy) các chúng sanh trong loài bàng sanh đang chịu đựng khổ lớn do việc tức giận, hăm dọa, hành hạ, sát hại lẫn nhau, bị lệ thuộc vào kẻ khác, v.v.; và các ngạ quỷ có thân bị quấy nhiễu bởi vòng lửa, đang bị thiêu đốt bởi đói, khát, gió, nắng, v.v., đang bị khô héo, có thức ăn là đồ nôn mửa, đờm dãi, v.v., đang giơ tay la khóc, các ngạ quỷ Nijjhāmataṇhika, v.v. đang cảm thọ khổ lớn; và loài người đang gặp phải tai họa và bất hạnh lớn lao có gốc rễ từ việc tìm kiếm, do bị cắt tay, v.v., do có hình sắc xấu xí, khó nhìn, nghèo khổ, v.v., do bị bệnh tật như đói khát, v.v., do bị kẻ mạnh áp bức, do phải mang gánh nặng cho kẻ khác, do bị lệ thuộc vào kẻ khác, đang chịu đựng khổ không khác gì khổ ở cõi dữ, vượt trên cả (khổ của) địa ngục, ngạ quỷ, và bàng sanh; cũng vậy, (thấy) các chư thiên cõi Dục đang bị thiêu đốt bởi sự nóng nảy của tham ái, v.v. do tâm bị phân tán trong việc hưởng thụ các đối tượng (dục lạc), giống như đống lửa lớn trong một cụm củi khô được thắp lên bởi ngọn lửa do sức gió thổi mạnh, có sự nóng nảy không lắng dịu, bị lệ thuộc vào sự tấn công không lắng dịu; và (thấy) các chư thiên cõi Sắc và Vô Sắc, mặc dù tồn tại lâu dài, nhưng giống như những con chim bay vào không gian xa xôi với sự cố gắng lớn, và giống như mũi tên được bắn đi xa bằng tay của một cung thủ mạnh, (vẫn) có sự kết thúc không thường hằng, có sự tận cùng là cái chết, không vượt qua được sanh, già, và chết; vị ấy, sau khi thấy (như vậy), làm cho sanh khởi sự kinh cảm lớn lao, nên thấm nhuần chúng sanh bằng tâm từ và tâm bi một cách không phân biệt. Như vậy, vị Bồ-tát, trong khi không ngừng tích lũy các tư lương Bồ-đề bằng thân, khẩu, và ý, nên khởi lên sự nỗ lực bằng cách hành động một cách trân trọng, hành động một cách liên tục, và có thái độ không thối chuyển, theo cách mà các ba-la-mật được viên mãn; Tinh tấn ba-la-mật nên được làm cho viên mãn.

Apica ‘‘acinteyyāparimeyyavipuloḷāravimalanirupamanirupakkilesaguṇagaṇanicayanidānabhūtassa buddhabhāvassa ussakkitvā sampahaṃsanayoggaṃ vīriyaṃ nāma acinteyyānubhāvameva, yaṃ na pacurajanā sotumpi sakkuṇanti, pageva paṭipajjituṃ. Tathā hi tividhā abhinīhāracittuppatti, catasso buddhabhūmiyo, (su. ni. aṭṭha. 1.34) cattāri saṅgahavatthūni, (dī. ni. 3.210; a. ni. 4.32) karuṇekarasatā, buddhadhammesu sacchikaraṇena visesappaccayo, nijjhānakkhanti, sabbadhammesu nirupalepo, sabbasattesu piyaputtasaññā, saṃsāradukkhehi aparikhedo, sabbadeyyadhammapariccāgo, tena ca niratimānatā, adhisīlādiadhiṭṭhānaṃ, tattha ca acañcalatā, kusalakiriyāsu pītipāmojjatā, vivekaninnacittatā, jhānānuyogo, anavajjadhammesu atittiyatā, yathāsutassa dhammassa paresaṃ hitajjhāsayena desanāya ārambhadaḷhatā, dhīravīrabhāvo, parāpavādaparāpakāresu vikārābhāvo, saccādhiṭṭhānaṃ, samāpattīsu vasībhāvo, abhiññāsu balappatti, lakkhaṇattayāvabodho, satipaṭṭhānādīsu abhiyogena lokuttaramaggasambhārasambharaṇaṃ, navalokuttarāvakkantī’’ti evamādikā sabbāpi bodhisambhārapaṭipatti vīriyānubhāveneva samijjhatīti abhinīhārato yāva mahābodhi anossajjantena sakkaccaṃ nirantaraṃ vīriyaṃ yathā uparūpari visesāvahaṃ hoti, evaṃ sampādetabbaṃ. Sampajjamāne ca yathāvutte vīriye, khantisaccādhiṭṭhānādayo ca dānasīlādayo ca sabbepi bodhisambhārā tadadhīnavuttitāya sampannā eva hontītikhantiādīsupi imināva nayena paṭipatti veditabbā.

Lại nữa, “Đối với Phật quả là nền tảng cho sự tích tập vô số phẩm hạnh không thể nghĩ bàn, không thể đo lường, rộng lớn, cao cả, trong sạch, vô song, không phiền não, thì sự tinh tấn, thích hợp để làm cho hoan hỷ một cách trọn vẹn sau khi đã nỗ lực, quả thật có oai lực không thể nghĩ bàn; sự tinh tấn ấy mà hạng người thấp kém còn không thể nghe nổi, huống chi là thực hành. Thật vậy, tất cả sự thực hành các tư lương Bồ-đề như thế này: sự phát tâm lập nguyện theo ba cách, bốn Phật địa, bốn nhiếp pháp, lòng bi mẫn là duy nhất, nhân tố đặc biệt do sự chứng ngộ các Phật pháp, sự kham nhẫn trong quán chiếu, không nhiễm ô trong tất cả các pháp, xem tất cả chúng sanh như con yêu, không mệt mỏi trước những khổ đau trong luân hồi, xả thí tất cả vật có thể cho, và do đó không có sự kiêu mạn quá mức, sự quyết định về tăng thượng giới v.v..., và sự không lay động trong đó, có sự hoan hỷ và vui mừng trong các thiện sự, tâm hướng về viễn ly, sự chuyên tâm vào thiền định, không nhàm chán trong các pháp vô tội, sự vững chắc trong nỗ lực thuyết pháp vì lợi ích của người khác đối với pháp đã được nghe, có sự dũng mãnh và kiên định, không biến đổi trước sự chỉ trích và làm hại của người khác, sự quyết định về chân lý, sự thuần thục trong các định, sự đạt được năng lực trong các thắng trí, sự liễu tri ba tướng, sự tích tập các tư lương cho đạo siêu thế bằng cách chuyên tâm vào niệm xứ v.v..., sự nhập vào chín pháp siêu thế, chỉ thành tựu được nhờ oai lực của tinh tấn.” Vì vậy, từ lúc lập nguyện cho đến đại Bồ-đề, không từ bỏ, cần phải thành tựu sự tinh tấn một cách trân trọng, liên tục, sao cho nó mang lại sự đặc biệt ngày càng cao hơn. Và khi sự tinh tấn như đã nói được thành tựu, thì các pháp nhẫn, chân thật, quyết định v.v... và các pháp bố thí, trì giới v.v..., tất cả các tư lương Bồ-đề, do phụ thuộc vào tinh tấn ấy, cũng đều được thành tựu. Do đó, nên hiểu sự thực hành trong các pháp nhẫn v.v... cũng theo phương pháp này.

Iti [Pg.289] sattānaṃ sukhūpakaraṇapariccāgena bahudhānuggahakaraṇaṃ dānena paṭipatti, sīlena tesaṃ jīvitasāpateyyadārarakkhābhedapiyahitavacanāvihiṃsādikaraṇāni, nekkhammena tesaṃ āmisapaṭiggahaṇadhammadānādinā anekavidhā hitacariyā, paññāya tesaṃ hitakaraṇūpāyakosallaṃ, vīriyena tattha ussāhārambhaasaṃhīrakaraṇāni, khantiyā tadaparādhasahanaṃ, saccena nesaṃ avañcanatadupakārakiriyāsamādānāvisaṃvādanādi, adhiṭṭhānena tadupakaraṇe anatthasampātepi acalanaṃ, mettāya nesaṃ hitasukhānucintanaṃ, upekkhāya nesaṃ upakārāpakāresu vikārānāpattīti evaṃ aparimāṇe satte ārabbha anukampitasabbasattassa bodhisattassa puthujjanehi asādhāraṇo aparimāṇo puññañāṇasambhārupacayo ettha paṭipattīti veditabbaṃ. Yo cetāsaṃ paccayo vutto, tattha ca sakkaccaṃ sampādanaṃ.

Như vầy, sự thực hành bằng bố thí là việc giúp đỡ chúng sanh bằng nhiều cách qua việc từ bỏ những vật dụng mang lại hạnh phúc; bằng giới là những việc bảo vệ mạng sống, tài sản, vợ con của họ, nói lời hòa hợp, thân ái, lợi ích, không làm hại v.v...; bằng xuất ly là nhiều cách hành xử lợi ích cho họ qua việc không nhận vật thực, ban pháp thí v.v...; bằng trí tuệ là sự khéo léo trong phương tiện làm lợi ích cho họ; bằng tinh tấn là những việc nỗ lực, khởi sự, không thối chuyển trong đó; bằng nhẫn nại là sự chịu đựng lỗi lầm của họ; bằng chân thật là sự không lừa dối họ, thực hiện việc giúp đỡ, giữ vững lời hứa, không nói sai v.v...; bằng quyết định là sự không lay chuyển trong việc giúp đỡ họ ngay cả khi gặp điều bất lợi; bằng tâm từ là sự suy tư về lợi ích và hạnh phúc cho họ; bằng tâm xả là sự không biến đổi tâm trạng trước việc họ giúp đỡ hay làm hại. Như vậy, nên hiểu rằng sự thực hành ở đây là sự tích tập vô lượng tư lương phước đức và trí tuệ, không chung với hàng phàm phu, của vị Bồ-tát, người đã thương xót tất cả chúng sanh, hướng đến vô lượng chúng sanh. Và nhân duyên nào của các pháp này đã được nói đến, thì sự thành tựu một cách trân trọng trong nhân duyên ấy (cũng là sự thực hành).

Ko vibhāgoti –

Sự phân loại là gì?

Sāmaññabhedato etā, dasavidhā vibhāgato;

Tidhā hutvāna paccekaṃ, samatiṃsavidhā samaṃ.

Các pháp này, theo sự phân loại chung, có mười loại; theo sự phân chia, mỗi loại lại trở thành ba, nên có ba mươi loại bằng nhau.

Dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti hi samatiṃsa pāramiyo. Tattha ‘‘katābhinīhārassa bodhisattassa parahitakaraṇābhininnāsayapayogassa kaṇhadhammavokiṇṇā sukkā dhammā pāramiyo, tehi avokiṇṇā sukkā dhammā upapāramiyo, akaṇhā asukkā dhammā paramatthapāramiyo’’ti keci. ‘‘Samudāgamanakālesu pūriyamānā pāramiyo, bodhisattabhūmiyaṃ puṇṇā upapāramiyo, buddhabhūmiyaṃ sabbākāraparipuṇṇā paramatthapāramiyo. Bodhisattabhūmiyaṃ vā parahitakaraṇato pāramiyo, attahitakaraṇato upapāramiyo, buddhabhūmiyaṃ balavesārajjasamadhigamena ubhayahitaparipūraṇato paramatthapāramiyoti evaṃ ādimajjhapariyosānesu paṇidhānārambhapariniṭṭhānesu tesaṃ vibhāgo’’ti apare. ‘‘Dosupasamakaruṇāpakatikānaṃ bhavasukhavimuttisukhaparamasukhappattānaṃ puññūpacayabhedato tabbibhāgo’’ti aññe.

Thật vậy, có ba mươi ba-la-mật là: mười ba-la-mật, mười thượng ba-la-mật, và mười thắng nghĩa ba-la-mật. Trong đó, một số vị nói rằng: “Đối với vị Bồ-tát đã lập nguyện, có ý muốn và nỗ lực làm lợi ích cho người khác, các thiện pháp có lẫn lộn với các hắc pháp là ba-la-mật; các thiện pháp không lẫn lộn với chúng là thượng ba-la-mật; các pháp không đen không trắng là thắng nghĩa ba-la-mật.” Các vị khác nói rằng: “Các pháp được viên mãn trong thời gian tích lũy là ba-la-mật; các pháp đã viên mãn khi ở Bồ-tát địa là thượng ba-la-mật; các pháp được viên mãn trọn vẹn về mọi phương diện khi ở Phật địa là thắng nghĩa ba-la-mật. Hoặc, ở Bồ-tát địa, do làm lợi ích cho người khác là ba-la-mật, do làm lợi ích cho mình là thượng ba-la-mật; ở Phật địa, do sự viên mãn lợi ích cho cả hai nhờ chứng đắc lực và vô sở úy là thắng nghĩa ba-la-mật. Như vậy, sự phân loại của chúng là ở giai đoạn đầu, giữa, và cuối, tức là lúc lập nguyện, lúc khởi sự, và lúc hoàn tất.” Các vị khác nữa nói rằng: “Sự phân loại ấy là do sự khác biệt trong việc tích tập phước đức của các vị Bồ-tát, những người có bản chất bi mẫn làm lắng dịu sân hận, đã đạt được hạnh phúc ở các cõi, hạnh phúc giải thoát, và hạnh phúc tối thượng.”

‘‘Lajjāsatimānāpassayānaṃ lokuttaradhammādhipatīnaṃ sīlasamādhipaññāgarukānaṃ tāritataritatārayitūnaṃ anubuddhapaccekabuddhasammāsambuddhānaṃ pāramīupapāramīparamatthapāramīhi bodhittayappattito yathāvuttavibhāgo’’ti keci. ‘‘Cittapaṇidhito yāva vacīpaṇidhi, tāva pavattā sambhārā pāramiyo[Pg.290], vacīpaṇidhito yāva kāyapaṇidhi, tāva pavattā upapāramiyo, kāyapaṇidhito pabhuti paramatthapāramiyo’’ti apare. Aññe pana ‘‘parapuññānumodanavasena pavattā sambhārā pāramiyo, paresaṃ kārāpanavasena pavattā upapāramiyo, sayaṃ karaṇavasena pavattā paramatthapāramiyo’’ti vadanti. Tathā ‘‘bhavasukhāvaho puññañāṇasambhāro pāramī, attano nibbānasukhāvaho upapāramī, paresaṃ tadubhayasukhāvaho paramatthapāramī’’ti eke.

Một số vị nói rằng: “Sự phân loại như đã nói là do sự chứng đắc ba loại giác ngộ của các vị A-nậu-Phật, Độc-giác-Phật, và Chánh-đẳng-giác-Phật, những vị không nương tựa vào sự hổ thẹn, niệm, và mạn, xem pháp siêu thế là chủ, tôn trọng giới, định, tuệ, đã vượt qua, đang vượt qua, và làm cho người khác vượt qua (luân hồi), thông qua ba-la-mật, thượng ba-la-mật, và thắng nghĩa ba-la-mật.” Các vị khác nói rằng: “Các tư lương được thực hiện từ lúc phát nguyện bằng tâm cho đến lúc phát nguyện bằng lời là ba-la-mật; các tư lương được thực hiện từ lúc phát nguyện bằng lời cho đến lúc phát nguyện bằng thân là thượng ba-la-mật; từ lúc phát nguyện bằng thân trở đi là thắng nghĩa ba-la-mật.” Lại có các vị khác nói rằng: “Các tư lương được thực hiện qua việc tùy hỷ công đức của người khác là ba-la-mật; các tư lương được thực hiện qua việc khuyến khích người khác làm công đức là thượng ba-la-mật; các tư lương được thực hiện qua việc tự mình làm là thắng nghĩa ba-la-mật.” Tương tự, một số vị nói rằng: “Tư lương phước đức và trí tuệ mang lại hạnh phúc trong các cõi là ba-la-mật; tư lương phước đức và trí tuệ mang lại hạnh phúc Niết-bàn cho chính mình là thượng ba-la-mật; tư lương phước đức và trí tuệ mang lại cả hai loại hạnh phúc ấy cho người khác là thắng nghĩa ba-la-mật.”

Puttadāradhanādiupakaraṇapariccāgo pana dānapāramī, attano aṅgapariccāgo dānaupapāramī, attano jīvitapariccāgo dānaparamatthapāramī. Tathā puttadārādikassa tividhassāpi hetu avītikkamanavasena tisso sīlapāramiyo, tesu eva tividhesu vatthūsu ālayaṃ upacchinditvā nikkhamanavasena tisso nekkhammapāramiyo, upakaraṇaaṅgajīvitataṇhaṃ samūhanitvā sattānaṃ hitāhitavinicchayakaraṇavasena tisso paññāpāramiyo, yathāvuttabhedānaṃ pariccāgādīnaṃ vāyamanavasena tisso vīriyapāramiyo, upakaraṇaaṅgajīvitantarāyakarānaṃ khamanavasena tisso khantipāramiyo, upakaraṇaaṅgajīvitahetu saccāpariccāgavasena tisso saccapāramiyo, dānādipāramiyo akuppādhiṭṭhānavaseneva samijjhantīti upakaraṇādivināsepi acalādhiṭṭhānavasena tisso adhiṭṭhānapāramiyo, upakaraṇādivighātakesupi sattesu mettāya avijahanavasena tisso mettāpāramiyo, yathāvuttavatthuttayassa upakārāpakāresu sattasaṅkhāresu majjhattatāpaṭilābhavasena tisso upekkhāpāramiyoti evamādinā etāsaṃ vibhāgo veditabbo.

Lại nữa, sự từ bỏ các vật dụng như con cái, vợ, tài sản là bố thí ba-la-mật; sự từ bỏ các chi phần của tự thân là bố thí cận ba-la-mật; sự từ bỏ mạng sống của tự thân là bố thí thượng ba-la-mật. Tương tự, do không vi phạm vì ba loại vật như con cái v.v., có ba giới ba-la-mật; do xuất ly sau khi cắt đứt ái luyến trong chính ba loại vật ấy, có ba xuất ly ba-la-mật; do quyết định điều lợi ích và không lợi ích cho chúng sanh sau khi nhổ bật ái dục đối với vật dụng, chi phần, và mạng sống, có ba trí tuệ ba-la-mật; do sự cố gắng trong việc từ bỏ v.v. có các loại đã được nói đến, có ba tinh tấn ba-la-mật; do sự kham nhẫn đối với những kẻ gây nguy hại cho vật dụng, chi phần, và mạng sống, có ba nhẫn nại ba-la-mật; do không từ bỏ sự thật vì cớ vật dụng, chi phần, và mạng sống, có ba chân thật ba-la-mật; vì các ba-la-mật như bố thí v.v. chỉ thành tựu do sự quyết định không lay chuyển, nên do sự quyết định không dao động ngay cả khi các vật dụng v.v. bị hủy hoại, có ba quyết định ba-la-mật; do không từ bỏ tâm từ ngay cả đối với các chúng sanh phá hoại vật dụng v.v., có ba tâm từ ba-la-mật; do đạt được trạng thái trung lập đối với các chúng sanh hữu tình làm ơn hay gây oán liên quan đến ba loại vật đã được nói đến, có ba tâm xả ba-la-mật. Sự phân loại các ba-la-mật này cần được hiểu theo cách như vậy v.v.

Ko saṅgahoti ettha pana –

Lại nữa, trong câu hỏi "Sự tổng hợp là gì?" –

Yathā vibhāgato tiṃsa-vidhā saṅgahato dasa;

Chappakārāva etāsu, yugaḷādīhi sādhaye.

Giống như theo sự phân loại có ba mươi loại, theo sự tổng hợp có mười loại; trong số các ba-la-mật này, chỉ có sáu loại, và nên thành tựu bằng các cặp v.v.

Yathā hi esā vibhāgato tiṃsavidhāpi dānapāramiādibhāvato dasavidhā, evaṃ dānasīlakhantivīriyajhānapaññāsabhāvena chabbidhā. Etāsu hi nekkhammapāramī sīlapāramiyā saṅgahitā tassā pabbajjābhāve. Nīvaraṇavivekabhāve pana jhānapāramiyā, kusaladhammabhāve chahipi saṅgahitā, saccapāramī sīlapāramiyā ekadesā eva vacīsaccaviratisaccapakkhe. Ñāṇasaccapakkhe [Pg.291] pana paññāpāramiyā saṅgahitā, mettāpāramī jhānapāramiyā eva, upekkhāpāramī jhānapaññāpāramīhi, adhiṭṭhānapāramī sabbāhipi saṅgahitāti.

Thật vậy, giống như các ba-la-mật này, dù có ba mươi loại theo sự phân loại, nhưng do là bố thí ba-la-mật v.v. nên có mười loại; cũng vậy, do có bản chất là bố thí, giới, nhẫn nại, tinh tấn, thiền định, và trí tuệ nên có sáu loại. Thật vậy, trong số các ba-la-mật này, xuất ly ba-la-mật được bao gồm trong giới ba-la-mật. Lại nữa, về phương diện ly các triền cái, nó được bao gồm trong thiền định ba-la-mật; về phương diện là thiện pháp, nó được bao gồm trong cả sáu ba-la-mật. Chân thật ba-la-mật chỉ là một phần của giới ba-la-mật về phương diện chân thật trong lời nói và chân thật trong sự chế ngự. Lại nữa, về phương diện chân thật trong trí tuệ, nó được bao gồm trong trí tuệ ba-la-mật. Tâm từ ba-la-mật được bao gồm trong thiền định ba-la-mật. Tâm xả ba-la-mật được bao gồm trong thiền định và trí tuệ ba-la-mật. Quyết định ba-la-mật được bao gồm trong tất cả các ba-la-mật.

Etesañca dānādīnaṃ channaṃ guṇānaṃ aññamaññasambandhānaṃ pañcadasa yugaḷādīni pañcadasa yugaḷādisādhakāni honti. Seyyathidaṃ? Dānasīlayugaḷena parahitāhitānaṃ karaṇākaraṇayugaḷasiddhi, dānakhantiyugaḷena alobhādosayugaḷasiddhi, dānavīriyayugaḷena cāgasutayugaḷasiddhi, dānajhānayugaḷena kāmadosappahānayugaḷasiddhi, dānapaññāyugaḷena ariyayānadhurayugaḷasiddhi, sīlakhantidvayena payogāsayasuddhadvayasiddhi, sīlavīriyadvayena bhāvanādvayasiddhi, sīlajhānadvayena dussīlyapariyuṭṭhānappahānadvayasiddhi, sīlapaññādvayena dānadvayasiddhi, khantivīriyadvayena khamātejadvayasiddhi, khantijhānadukena virodhānurodhappahānadukasiddhi, khantipaññādukena suññatākhantipaṭivedhadukasiddhi, vīriyajhānadukena paggahāvikkhepadukasiddhi, vīriyapaññādukena saraṇadukasiddhi, jhānapaññādukena yānadukasiddhi. Dānasīlakhantitikena lobhadosamohappahānatikasiddhi, dānasīlavīriyatikena bhogajīvitakāyasārādānatikasiddhi, dānasīlajhānatikena puññakiriyavatthutikasiddhi, dānasīlapaññātikena āmisābhayadhammadānatikasiddhīti evaṃ itarehipi tikehi, catukkādīhi ca yathāsambhavaṃ tikāni, catukkādīni ca yojetabbāni.

Và mười lăm cặp v.v. của sáu phẩm chất này, tức là bố thí v.v., có liên quan với nhau, là những yếu tố thành tựu mười lăm cặp v.v. Cụ thể là: Bằng cặp bố thí và giới, thành tựu cặp làm và không làm điều lợi ích và không lợi ích cho người khác; bằng cặp bố thí và nhẫn nại, thành tựu cặp vô tham và vô sân; bằng cặp bố thí và tinh tấn, thành tựu cặp xả thí và văn tuệ; bằng cặp bố thí và thiền định, thành tựu cặp đoạn trừ dục và sân; bằng cặp bố thí và trí tuệ, thành tựu cặp thánh đạo và gánh nặng thánh; bằng cặp đôi giới và nhẫn nại, thành tựu cặp đôi thanh tịnh trong hành động và ý hướng; bằng cặp đôi giới và tinh tấn, thành tựu cặp đôi tu tập; bằng cặp đôi giới và thiền định, thành tựu cặp đôi đoạn trừ ác giới và phiền não triền phược; bằng cặp đôi giới và trí tuệ, thành tựu cặp đôi bố thí; bằng cặp đôi nhẫn nại và tinh tấn, thành tựu cặp đôi kham nhẫn và uy lực; bằng cặp đôi nhẫn nại và thiền định, thành tựu cặp đôi đoạn trừ chống đối và thuận theo; bằng cặp đôi nhẫn nại và trí tuệ, thành tựu cặp đôi nhẫn nại không sân và sự thông suốt; bằng cặp đôi tinh tấn và thiền định, thành tựu cặp đôi sách tấn và không tán loạn; bằng cặp đôi tinh tấn và trí tuệ, thành tựu cặp đôi quy y; bằng cặp đôi thiền định và trí tuệ, thành tựu cặp đôi cỗ xe. Bằng bộ ba bố thí, giới, và nhẫn nại, thành tựu bộ ba đoạn trừ tham, sân, si; bằng bộ ba bố thí, giới, và tinh tấn, thành tựu bộ ba không chấp thủ tài sản, mạng sống, thân thể làm cốt lõi; bằng bộ ba bố thí, giới, và thiền định, thành tựu bộ ba phước sự; bằng bộ ba bố thí, giới, và trí tuệ, thành tựu bộ ba tài thí, vô úy thí, và pháp thí. Như vậy, các bộ ba, bộ bốn v.v. cũng nên được kết hợp với các bộ ba, bộ bốn khác v.v. tùy theo khả năng.

Evaṃ chabbidhānampi pana imāsaṃ pāramīnaṃ catūhi adhiṭṭhānehi saṅgaho veditabbo. Sabbapāramīnaṃ samūhasaṅgahato hi cattāri adhiṭṭhānāni. Seyyathidaṃ? Saccādhiṭṭhānaṃ, cāgādhiṭṭhānaṃ, upasamādhiṭṭhānaṃ, paññādhiṭṭhānanti. Tattha adhitiṭṭhati etena, ettha vā adhitiṭṭhati, adhiṭṭhānamattameva vā tanti adhiṭṭhānaṃ, saccañca taṃ adhiṭṭhānañca, saccassa vā adhiṭṭhānaṃ, saccaṃ vā adhiṭṭhānametassāti saccādhiṭṭhānaṃ. Evaṃ sesesupi. Tattha avisesato tāva katābhinīhārassa anukampitasabbasattassa mahāsattassa paṭiññānurūpaṃ sabbapāramīpariggahato saccādhiṭṭhānaṃ, tesaṃ paṭipakkhapariccāgato cāgādhiṭṭhānaṃ, sabbapāramitāguṇehi upasamanato upasamādhiṭṭhānaṃ. Tehi eva parahitesu upāyakosallato paññādhiṭṭhānaṃ.

Lại nữa, sự tổng hợp các ba-la-mật này, dù có sáu loại như vậy, cần được hiểu là được tổng hợp bởi bốn sự quyết định. Thật vậy, do sự tổng hợp của tất cả các ba-la-mật, có bốn sự quyết định. Cụ thể là: Chân thật quyết định, xả thí quyết định, tịch tịnh quyết định, và trí tuệ quyết định. Trong đó, "quyết định" (adhiṭṭhāna) được gọi như vậy vì người ta quyết định vững chắc bởi nó, hoặc người ta quyết định vững chắc trong nó, hoặc nó chỉ đơn thuần là sự quyết định. "Chân thật quyết định" (saccādhiṭṭhāna) được gọi như vậy vì nó vừa là sự thật vừa là sự quyết định, hoặc là sự quyết định của sự thật, hoặc sự thật là sự quyết định của nó. Tương tự đối với các trường hợp còn lại. Trong đó, trước hết một cách tổng quát, đối với vị Đại Bồ-tát, người đã lập nguyện và có lòng bi mẫn đối với tất cả chúng sanh, do sự thâu nhiếp tất cả các ba-la-mật phù hợp với lời cam kết, đó là chân thật quyết định; do sự từ bỏ các pháp đối nghịch của chúng, đó là xả thí quyết định; do sự tịch tịnh phiền não bằng các phẩm chất của tất cả các ba-la-mật, đó là tịch tịnh quyết định; do sự khéo léo trong phương tiện vì lợi ích của người khác chính bằng những phẩm chất ấy, đó là trí tuệ quyết định.

Visesato pana ‘‘yācakānaṃ janānaṃ avisaṃvādetvā dassāmī’’ti paṭijānanato, paṭiññaṃ avisaṃvādetvā dānato, dānaṃ avisaṃvādetvā anumodanato[Pg.292], macchariyādipaṭipakkhapariccāgato, deyyapaṭiggāhakadānadeyyadhammakkhayesu lobhadosamohabhayavūpasamanato, yathārahaṃ yathākālaṃ yathāvidhānañca dānato, paññuttarato ca kusaladhammānaṃ caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ dānaṃ. Tathā saṃvarasamādānassa avītikkamanato, dussīlyapariccāgato, duccaritavūpasamanato, paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ sīlaṃ. Yathāpaṭiññaṃ khamanato, katāparādhavikappapariccāgato, kodhapariyuṭṭhānavūpasamanato, paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānākhanti. Paṭiññānurūpaṃ parahitakaraṇato, visayapariccāgato, akusalavūpasamanato, paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ vīriyaṃ. Paṭiññānurūpaṃ lokahitānucintanato, nīvaraṇapariccāgato, cittavūpasamanato, paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ jhānaṃ. Yathāpaṭiññaṃ parahitūpāyakosallato, anupāyakiriyapariccāgato, mohajapariḷāhavūpasamanato, sabbaññutāpaṭilābhato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānā paññā.

Lại nữa, một cách đặc biệt, sự bố thí có bốn quyết định làm nền tảng cho các thiện pháp do việc hứa hẹn rằng: “Ta sẽ cho những người xin mà không thất hứa”, do việc bố thí mà không thất hứa, do việc tùy hỷ sự bố thí mà không thất hứa, do việc từ bỏ các pháp đối nghịch như keo kiệt, do việc làm lắng dịu tham, sân, si, sợ hãi trong việc bố thí vật thí cho người nhận và trong sự tiêu hao của vật thí, do việc bố thí đúng đối tượng, đúng thời, đúng cách, và do trí tuệ là vượt trội. Tương tự, giới có bốn quyết định làm nền tảng do việc không vi phạm sự thọ trì thu thúc, do việc từ bỏ sự ác giới, do việc làm lắng dịu ác hạnh, và do trí tuệ là vượt trội. Kham nhẫn có bốn quyết định làm nền tảng do việc kham nhẫn đúng như lời hứa, do việc từ bỏ sự suy lường khác về lỗi lầm đã được gây ra, do việc làm lắng dịu sự ám ảnh của sân hận, và do trí tuệ là vượt trội. Tinh tấn có bốn quyết định làm nền tảng do việc làm lợi ích cho người khác phù hợp với lời hứa, do việc từ bỏ đối tượng, do việc làm lắng dịu bất thiện, và do trí tuệ là vượt trội. Thiền định có bốn quyết định làm nền tảng do việc thường xuyên suy tư về lợi ích của thế gian phù hợp với lời hứa, do việc từ bỏ các triền cái, do việc làm lắng dịu tâm, và do trí tuệ là vượt trội. Trí tuệ có bốn quyết định làm nền tảng do sự khéo léo trong phương tiện vì lợi ích người khác đúng như lời hứa, do việc từ bỏ hành động không phải là phương tiện, do việc làm lắng dịu sự thiêu đốt sinh bởi si, và do việc đạt được Toàn giác trí.

Tattha ñeyyapaṭiññānuvidhānehi saccādhiṭṭhānaṃ, vatthukāmakilesakāmapariccāgehi cāgādhiṭṭhānaṃ, dosadukkhavūpasamehi upasamādhiṭṭhānaṃ, anubodhapaṭivedhehi paññādhiṭṭhānaṃ. Tividhasaccapariggahitaṃ dosattayavirodhi saccādhiṭṭhānaṃ, tividhacāgapariggahitaṃ dosattayavirodhi cāgādhiṭṭhānaṃ, tividhavūpasamapariggahitaṃ dosattayavirodhi upasamādhiṭṭhānaṃ, tividhañāṇapariggahitaṃ dosattayavirodhi paññādhiṭṭhānaṃ. Saccādhiṭṭhānapariggahitāni cāgūpasamapaññādhiṭṭhānāni avisaṃvādanato, paṭiññānuvidhānato ca. Cāgādhiṭṭhānapariggahitāni saccūpasamapaññādhiṭṭhānāni paṭipakkhapariccāgato, sabbapariccāgaphalattā ca. Upasamādhiṭṭhānapariggahitāni saccacāgapaññādhiṭṭhānāni kilesapariḷāhūpasamanato, kammapariḷāhūpasamanato ca. Paññādhiṭṭhānapariggahitāni saccacāgūpasamādhiṭṭhānāni ñāṇapubbaṅgamato, ñāṇānuparivattanato cāti evaṃ sabbāpi pāramiyo saccappabhāvitā cāgaparibyañjitā upasamopabrūhitā paññāparisuddhā. Saccañhi etāsaṃ janakahetu, cāgo paṭiggāhakahetu, upasamo paribuddhihetu paññā pārisuddhihetu. Tathā ādimhi saccādhiṭṭhānaṃ saccapaṭiññattā, majjhe cāgādhiṭṭhānaṃ katapaṇidhānassa parahitāya attapariccāgato, ante upasamādhiṭṭhānaṃ sabbūpasamapariyosānattā. Ādimajjhapariyosānesu paññādhiṭṭhānaṃ tasmiṃ sati sambhavato, asati asambhavato, yathāpaṭiññañca sambhavato.

Trong ấy, chân thật quyết định có được do việc thực hành phù hợp với lời hứa về điều cần biết; xả ly quyết định có được do việc từ bỏ dục đối tượng và dục phiền não; tịch tịnh quyết định có được do việc làm lắng dịu sân và khổ; trí tuệ quyết định có được do việc tùy giác và thông đạt. Chân thật quyết định được nhiếp bởi ba loại chân thật, đối nghịch với ba loại lỗi lầm. Xả ly quyết định được nhiếp bởi ba loại xả ly, đối nghịch với ba loại lỗi lầm. Tịch tịnh quyết định được nhiếp bởi ba loại tịch tịnh, đối nghịch với ba loại lỗi lầm. Trí tuệ quyết định được nhiếp bởi ba loại trí, đối nghịch với ba loại lỗi lầm. Các quyết định xả ly, tịch tịnh, trí tuệ được nhiếp bởi chân thật quyết định do không thất hứa và do thực hành phù hợp với lời hứa. Các quyết định chân thật, tịch tịnh, trí tuệ được nhiếp bởi xả ly quyết định do từ bỏ pháp đối nghịch và do là quả của sự từ bỏ tất cả. Các quyết định chân thật, xả ly, trí tuệ được nhiếp bởi tịch tịnh quyết định do làm lắng dịu sự thiêu đốt của phiền não và do làm lắng dịu sự thiêu đốt của nghiệp. Các quyết định chân thật, xả ly, tịch tịnh được nhiếp bởi trí tuệ quyết định do có trí đi trước và do tùy chuyển theo trí. Như vậy, tất cả các ba-la-mật đều được làm cho phát sinh bởi chân thật, được biểu hiện bởi xả ly, được làm cho tăng trưởng bởi tịch tịnh, được làm cho thanh tịnh bởi trí tuệ. Quả thật, chân thật là nhân sinh thành của chúng, xả ly là nhân nhiếp thọ, tịch tịnh là nhân tăng trưởng, trí tuệ là nhân thanh tịnh. Tương tự, lúc đầu là chân thật quyết định do việc hứa hẹn bằng sự thật; ở giữa là xả ly quyết định do việc từ bỏ tự thân vì lợi ích người khác của vị đã lập nguyện; lúc cuối là tịch tịnh quyết định do kết thúc bằng sự lắng dịu tất cả. Ở đầu, giữa, và cuối là trí tuệ quyết định, do khi có trí tuệ thì chúng hiện hữu, khi không có thì chúng không hiện hữu, và do chúng hiện hữu đúng như lời hứa.

Tattha [Pg.293] mahāpurisā satataṃ attahitaparahitakarehi garupiyabhāvakarehi saccacāgādhiṭṭhānehi gihibhūtā āmisadānena pare anuggaṇhanti. Tathā attahitaparahitakarehi, garupiyabhāvakarehi, upasamapaññādhiṭṭhānehi ca pabbajitabhūtā dhammadānena pare anuggaṇhanti.

Trong ấy, các bậc đại nhân khi là người tại gia, luôn luôn nâng đỡ những người khác bằng vật thực thí, với chân thật quyết định và xả ly quyết định, là những pháp làm lợi ích cho mình và cho người, làm cho được kính trọng và yêu mến. Tương tự, khi là người xuất gia, các ngài nâng đỡ những người khác bằng pháp thí, với tịch tịnh quyết định và trí tuệ quyết định, là những pháp làm lợi ích cho mình và cho người, làm cho được kính trọng và yêu mến.

Tattha antimabhave bodhisattassa caturadhiṭṭhānaparipūraṇaṃ. Paripuṇṇacaturadhiṭṭhānassa hi carimakabhavūpapattīti eke. Tatrāpi hi gabbhāvakkantiabhinikkhamanesu paññādhiṭṭhānasamudāgamena sato sampajāno saccādhiṭṭhānapāripūriyā sampatijāto uttarābhimukho sattapadavītihārena gantvā sabbā disā oloketvā saccānuparivattinā vacasā ‘‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassā’’ti (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207) tikkhattuṃ sīhanādaṃ nadi, upasamādhiṭṭhānasamudāgamena jiṇṇāturamatapabbajitadassāvino catudhammappadesakovidassa yobbanārogyajīvitasampattimadānaṃ upasamo, cāgādhiṭṭhānasamudāgamena mahato ñātiparivaṭṭassa, hatthagatassa ca cakkavattirajjassa anapekkhapariccāgoti.

Một số vị nói rằng: “Trong đó, sự viên mãn bốn quyết định của Bồ-tát xảy ra trong kiếp chót. Quả thật, sự tái sanh trong kiếp cuối cùng là của vị đã viên mãn bốn quyết định.” Hơn nữa, trong đó, do sự thành tựu của trí tuệ quyết định, ngài chánh niệm tỉnh giác trong lúc nhập thai và xuất thai. Do sự viên mãn của chân thật quyết định, vừa mới sanh ra, ngài đi bảy bước về hướng bắc, nhìn khắp các phương, và bằng lời nói tùy thuận chân thật, rống lên tiếng rống sư tử ba lần rằng: “Ta là bậc tối thượng trong đời, ta là bậc tối tôn trong đời, ta là bậc tối thắng trong đời.” Do sự thành tựu của tịch tịnh quyết định, sự kiêu mạn về tuổi trẻ, sức khỏe, và sự sống được lắng dịu nơi vị đã thấy bốn điềm báo (già, bệnh, chết, xuất gia) và thiện xảo trong việc chỉ bày bốn pháp. Do sự thành tựu của xả ly quyết định, có sự từ bỏ không luyến tiếc đại gia tộc và vương vị chuyển luân đã ở trong tầm tay.

Dutiye ṭhāne abhisambodhiyaṃ caturadhiṭṭhānaparipūraṇanti keci. Tattha hi yathāpaṭiññaṃ saccādhiṭṭhānasamudāgamena catunnaṃ ariyasaccānaṃ abhisamayo. Tato hi saccādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ. Cāgādhiṭṭhānasamudāgamena sabbakilesupakkilesapariccāgo. Tato hi cāgādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ. Upasamādhiṭṭhānasamudāgamena paramūpasamasampatti. Tato hi upasamādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ. Paññādhiṭṭhānasamudāgamena anāvaraṇañāṇapaṭilābho. Tato hi paññādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti, taṃ asiddhaṃ abhisambodhiyāpi paramatthabhāvato.

Một số vị nói rằng: “Sự viên mãn bốn quyết định xảy ra ở nơi thứ hai, tức là lúc chứng ngộ.” Quả thật, ở đó, do sự thành tựu của chân thật quyết định đúng như lời hứa, có sự chứng ngộ bốn Thánh đế. Do đó, chân thật quyết định được viên mãn. Do sự thành tựu của xả ly quyết định, có sự từ bỏ tất cả phiền não và tùy phiền não. Do đó, xả ly quyết định được viên mãn. Do sự thành tựu của tịch tịnh quyết định, có sự thành tựu tịch tịnh tối thượng. Do đó, tịch tịnh quyết định được viên mãn. Do sự thành tựu của trí tuệ quyết định, có sự chứng đắc vô ngại trí. Do đó, trí tuệ quyết định được viên mãn. (Quan điểm) đó không đúng, vì sự chứng ngộ cũng là một thực tại tối hậu.

Tatiye ṭhāne dhammacakkappavattane caturadhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti aññe. Tattha hi saccādhiṭṭhānasamudāgatassa dvādasahi ākārehi ariyasaccadesanāya saccādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ, cāgādhiṭṭhānasamudāgatassa saddhammamahāyāgakaraṇena cāgādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ, upasamādhiṭṭhānasamudāgatassa sayaṃ upasantassa paresaṃ upasamanena upasamādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ, paññādhiṭṭhānasamudāgatassa vineyyānaṃ āsayādiparijānanena paññādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti, tadapi asiddhaṃ apariyositattā buddhakiccassa.

Các vị khác nói rằng: 'Bốn sự quyết định được viên mãn ở trường hợp thứ ba, lúc chuyển Pháp luân.' Thật vậy, ở đó, đối với vị đã thành tựu quyết định về sự thật, quyết định về sự thật được viên mãn do việc thuyết giảng Tứ Thánh Đế với mười hai phương diện; đối với vị đã thành tựu quyết định về xả ly, quyết định về xả ly được viên mãn do việc thực hiện sự cúng dường lớn lao là Chánh pháp; đối với vị đã thành tựu quyết định về an tịnh, quyết định về an tịnh được viên mãn do việc tự mình đã an tịnh và làm cho người khác an tịnh; đối với vị đã thành tựu quyết định về trí tuệ, quyết định về trí tuệ được viên mãn do việc thấu hiểu tường tận khuynh hướng v.v... của những chúng sanh cần được giáo hóa. (Quan điểm) ấy cũng không được thành tựu, vì Phật sự vẫn chưa hoàn tất.

Catutthe [Pg.294] ṭhāne parinibbāne caturadhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti apare. Tatra hi parinibbutattā paramatthasaccasampattiyā saccādhiṭṭhānaparipūraṇaṃ, sabbūpadhipaṭinissaggena cāgādhiṭṭhānaparipūraṇaṃ, sabbasaṅkhārūpasamena upasamādhiṭṭhānaparipūraṇaṃ, paññāpayojanaparinibbānena paññādhiṭṭhānaparipūraṇanti.

Các vị khác nữa nói rằng: 'Bốn sự quyết định được viên mãn ở trường hợp thứ tư, lúc Bát-niết-bàn.' Thật vậy, ở đó, do đã Bát-niết-bàn, sự viên mãn quyết định về sự thật (có được) nhờ sự thành tựu chân lý tối hậu; sự viên mãn quyết định về xả ly (có được) nhờ sự từ bỏ tất cả các sanh y; sự viên mãn quyết định về an tịnh (có được) nhờ sự lắng dịu tất cả các hành; sự viên mãn quyết định về trí tuệ (có được) nhờ sự Bát-niết-bàn là mục đích của trí tuệ.

Tatra mahāpurisassa visesena mettākhette abhijātiyaṃ saccādhiṭṭhānasamudāgatassa saccādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattaṃ, visesena karuṇākhette abhisambodhiyaṃ paññādhiṭṭhānasamudāgatassa paññādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattaṃ, visesena muditākhette dhammacakkappavattane cāgādhiṭṭhānasamudāgatassa cāgādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattaṃ, visesena upekkhākhette parinibbāne upasamādhiṭṭhānasamudāgatassa upasamādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattanti daṭṭhabbaṃ.

Trong đó, cần phải hiểu rằng: Đối với bậc Đại nhân, sự viên mãn quyết định về sự thật của vị đã thành tựu quyết định về sự thật được biểu hiện rõ rệt một cách đặc biệt trong lĩnh vực tâm từ, vào lúc sanh vào dòng dõi cao quý; sự viên mãn quyết định về trí tuệ của vị đã thành tựu quyết định về trí tuệ được biểu hiện rõ rệt một cách đặc biệt trong lĩnh vực tâm bi, vào lúc chứng ngộ Chánh Đẳng Giác; sự viên mãn quyết định về xả ly của vị đã thành tựu quyết định về xả ly được biểu hiện rõ rệt một cách đặc biệt trong lĩnh vực tâm hỷ, vào lúc chuyển Pháp luân; sự viên mãn quyết định về an tịnh của vị đã thành tựu quyết định về an tịnh được biểu hiện rõ rệt một cách đặc biệt trong lĩnh vực tâm xả, vào lúc Bát-niết-bàn.

Tatrāpi saccādhiṭṭhānasamudāgatassa saṃvāsena sīlaṃ veditabbaṃ, cāgādhiṭṭhānasamudāgatassa saṃvohārena soceyyaṃ veditabbaṃ, upasamādhiṭṭhānasamudāgatassa āpadāsu thāmo veditabbo, paññādhiṭṭhānasamudāgatassa sākacchāya paññā veditabbā. Evaṃ sīlājīvacittadiṭṭhivisuddhiyo veditabbā. Tathā saccādhiṭṭhānasamudāgamena dosāgatiṃ na gacchati avisaṃvādanato, cāgādhiṭṭhānasamudāgamena chandāgatiṃ na gacchati anabhisaṅgato, upasamādhiṭṭhānasamudāgamena bhayāgatiṃ na gacchati anuparodhato, paññādhiṭṭhānasamudāgamena mohāgatiṃ na gacchati yathābhūtāvabodhato.

Cũng trong đó, đối với vị đã thành tựu quyết định về sự thật, giới hạnh cần được biết đến qua việc chung sống; đối với vị đã thành tựu quyết định về xả ly, sự trong sạch (về mạng) cần được biết đến qua việc giao dịch; đối với vị đã thành tựu quyết định về an tịnh, sự kiên định cần được biết đến trong những lúc hiểm nghèo; đối với vị đã thành tựu quyết định về trí tuệ, trí tuệ cần được biết đến qua việc đàm luận. Như vậy, cần phải biết đến các sự thanh tịnh về giới, mạng, tâm, và kiến. Tương tự, do thành tựu quyết định về sự thật, vị ấy không đi đến thiên vị do sân, vì không lừa dối; do thành tựu quyết định về xả ly, vị ấy không đi đến thiên vị do tham, vì không dính mắc; do thành tựu quyết định về an tịnh, vị ấy không đi đến thiên vị do sợ hãi, vì không chống đối; do thành tựu quyết định về trí tuệ, vị ấy không đi đến thiên vị do si, vì liễu ngộ đúng như thật.

Tathā paṭhamena aduṭṭho adhivāseti, dutiyena aluddho paṭisevati, tatiyena abhīto parivajjeti, catutthena asaṃmūḷho vinodeti. Paṭhamena nekkhammasukhuppatti, itarehi pavivekaupasamasambodhisukhuppattiyo honti. Tathā vivekajapītisukhasamādhijapītisukhaapītijakāyasukha satipārisuddhijaupekkhāsukhuppattiyo etehi catūhi yathākkamaṃ hontīti. Evamanekaguṇānubandhehi catūhi adhiṭṭhānehi sabbapāramisamūhasaṅgaho veditabbo. Yathā ca catūhi adhiṭṭhānehi sabbapāramisaṅgaho, evaṃ karuṇāpaññāhipīti daṭṭhabbaṃ. Sabbopi hi bodhisambhāro karuṇāpaññāhi saṅgahito. Karuṇāpaññāpariggahitā hi dānādiguṇā mahābodhisambhārā bhavanti buddhattasiddhipariyosānāti. Evametāsaṃ saṅgaho veditabbo.

Tương tự, với (quyết định) thứ nhất, vị ấy không sân hận, kham nhẫn; với (quyết định) thứ hai, vị ấy không tham lam, thọ dụng (các vật dụng); với (quyết định) thứ ba, vị ấy không sợ hãi, tránh xa (điều ác); với (quyết định) thứ tư, vị ấy không si mê, loại trừ (si mê). Với (quyết định) thứ nhất, lạc xuất ly sanh khởi; với các (quyết định) còn lại, các lạc về viễn ly, an tịnh, và giác ngộ sanh khởi. Tương tự, các lạc về hỷ sanh do viễn ly, lạc về hỷ sanh do định, lạc về thân không có hỷ, và lạc về xả sanh do niệm thanh tịnh, theo thứ tự sanh khởi từ bốn (quyết định) này. Như vậy, cần phải hiểu sự bao gồm toàn bộ các nhóm ba-la-mật bởi bốn sự quyết định này, vốn liên hệ đến nhiều phẩm chất. Và cần phải hiểu rằng, cũng như có sự bao gồm tất cả các ba-la-mật bởi bốn sự quyết định, cũng vậy (có sự bao gồm) bởi bi và tuệ. Thật vậy, tất cả tư lương cho sự giác ngộ đều được bao gồm bởi bi và tuệ. Vì rằng các phẩm chất như bố thí v.v... khi được bi và tuệ nắm giữ sẽ trở thành tư lương vĩ đại cho sự giác ngộ, với kết quả cuối cùng là thành tựu Phật quả. Như vậy, cần phải hiểu sự bao gồm của các ba-la-mật này.

Ko [Pg.295] sampādanūpāyoti –

Phương tiện để thành tựu là gì?

Sabbāsaṃ pana tāsampi, upāyoti sampādane;

Avekallādayo atta-niyyātanādayo matā.

Lại nữa, trong việc thành tựu tất cả các ba-la-mật ấy, các (pháp) như sự không thiếu sót v.v... và sự hiến dâng bản thân v.v... được xem là phương tiện.

Sakalassāpi hi puññādisambhārassa sammāsambodhiṃ uddissa anavasesasambharaṇaṃ avekallakāritāyogena, tattha ca sakkaccakāritā ādarabahumānayogena, sātaccakāritā nirantarapayogena, cirakālādiyogo ca antarā avosānāpajjanenāti. Taṃ panassa kālaparimāṇaṃ parato āvi bhavissati. Iti caturaṅgayogo etāsaṃ pāramīnaṃ sampādanūpāyo.

Thật vậy, đối với toàn bộ tư lương công đức v.v..., hướng đến Chánh Đẳng Giác, (có) sự tích lũy không để sót lại qua việc thực hành không thiếu sót; và trong đó, (có) sự thực hành một cách trân trọng qua việc thực hành với sự tôn trọng và quý mến; (có) sự thực hành một cách liên tục qua việc nỗ lực không gián đoạn; và (có) sự thực hành trong thời gian dài v.v... bằng cách không bỏ cuộc giữa chừng. Tuy nhiên, sự đo lường về thời gian của vị ấy sẽ được làm rõ sau. Như vậy, sự thực hành gồm bốn yếu tố này là phương tiện để thành tựu các ba-la-mật ấy.

Tathā mahāsattena bodhāya paṭipajjantena sammāsambodhāya buddhānaṃ puretarameva attā niyyātetabbo ‘‘imāhaṃ attabhāvaṃ buddhānaṃ niyyātemī’’ti. Taṃ taṃ pariggahavatthuñca paṭilābhato puretarameva dānamukhe nissajjitabbaṃ ‘‘yaṃ kiñci mayhaṃ uppajjanakaṃ jīvitaparikkhārajātaṃ, taṃ sabbaṃ sati yācake dassāmi, tesaṃ pana dinnāvasesaṃ eva mayā paribhuñjitabba’’nti.

Tương tự, bậc Đại Satta đang thực hành để giác ngộ, vì mục đích Chánh Đẳng Giác, trước hết phải hiến dâng bản thân cho các vị Phật (với ý nghĩ): 'Con xin hiến dâng thân mạng này cho các vị Phật.' Và các vật sở hữu này khác, ngay từ khi nhận được, trước hết phải được từ bỏ ở cửa bố thí (với ý nghĩ): 'Bất cứ vật dụng cần thiết cho sự sống nào sanh khởi cho ta, tất cả những thứ đó ta sẽ cho đi khi có người xin; và chỉ những gì còn lại sau khi đã cho họ mới được ta thọ dụng.'

Evañhissa sammadeva pariccāgāya kate cittābhisaṅkhāre yaṃ uppajjati pariggahavatthu aviññāṇakaṃ, saviññāṇakaṃ vā, tattha ye ime pubbe dāne akataparicayo, pariggahavatthussa parittabhāvo, uḷāramanuññatā, parikkhayacintāti cattāro dānavinibandhā. Tesu yadā mahābodhisattassa saṃvijjamānesu deyyadhammesu, paccupaṭṭhite ca yācakajane dāne cittaṃ na pakkhandati na kamati, tena niṭṭhamettha gantabbaṃ ‘‘addhāhaṃ dāne pubbe akataparicayo, tena me etarahi dātukamyatā citte na saṇṭhātī’’ti. So ‘‘evaṃ me ito paraṃ dānābhirataṃ cittaṃ bhavissati, handāhaṃ ito paṭṭhāya dānaṃ dassāmi, nanu mayā paṭikacceva pariggahavatthuṃ yācakānaṃ pariccatta’’nti dānaṃ deti muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato. Evaṃ mahāsattassa paṭhamo dānavinibandho hato hoti vihato samucchinno.

Thật vậy, khi vị Bồ-tát đã tác thành tâm hành một cách chân chánh vì mục đích xả thí, vật sở hữu vô tri hoặc hữu tri nào sanh khởi, đối với vật ấy có bốn chướng ngại của sự bố thí này là: trước kia không có thói quen bố thí, vật sở hữu ít ỏi, vật sở hữu cao quý và đáng ưa thích, và sự lo lắng về việc cạn kiệt. Trong số đó, khi các vật dụng đáng thí có mặt và người xin đã hiện diện, nếu tâm của vị Đại Bồ-tát không hướng đến, không tiến tới việc bố thí, vị ấy nên đi đến kết luận rằng: ‘Chắc chắn trước kia ta không có thói quen bố thí, vì thế bây giờ ý muốn bố thí không an trú trong tâm ta.’ Vị ấy nghĩ rằng: ‘Như vậy, từ nay về sau, tâm ta sẽ hoan hỷ trong việc bố thí. Này, từ nay ta sẽ thực hành bố thí. Chẳng phải ta đã từ bỏ vật sở hữu cho những người xin từ trước rồi sao?’ rồi thực hành bố thí, trở thành người có sự xả ly, có bàn tay thanh tịnh, hoan hỷ trong sự từ bỏ, sẵn sàng cho người xin, hoan hỷ trong việc chia sẻ vật thí. Như vậy, chướng ngại thứ nhất của sự bố thí đối với vị Đại Sĩ đã được diệt trừ, đã được loại bỏ, đã được đoạn tận.

Tathā mahāsatto deyyadhammassa parittabhāve sati paccayavekalle iti paṭisañcikkhati ‘‘ahaṃ kho pubbe adānasīlatāya etarahi evaṃ paccayavekallo jāto, tasmā idāni mayā parittena vā hīnena vā yathāladdhena [Pg.296] deyyadhammena attānaṃ pīḷetvāpi dānameva dātabbaṃ, yenāhaṃ āyatimpi dānapāramiṃ matthakaṃ pāpessāmī’’ti so itarītarena dānaṃ deti muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato. Evaṃ mahāsattassa dutiyo dānavinibandho hato hoti vihato samucchinno.

Tương tự, khi vật dụng đáng thí ít ỏi, khi các vật dụng bị thiếu hụt, vị Đại Sĩ suy xét như sau: ‘Chắc chắn vì trước kia ta không có thói quen bố thí nên bây giờ ta mới bị thiếu hụt vật dụng như vậy. Do đó, bây giờ, dù phải tự làm khổ mình, ta cũng phải bố thí bằng vật dụng đáng thí ít ỏi, hay thấp kém, hay bất cứ thứ gì có được, để trong tương lai ta có thể đưa ba-la-mật bố thí đến đỉnh cao.’ Vị ấy bố thí bằng cách này hay cách khác, trở thành người có sự xả ly, có bàn tay thanh tịnh, hoan hỷ trong sự từ bỏ, sẵn sàng cho người xin, hoan hỷ trong việc chia sẻ vật thí. Như vậy, chướng ngại thứ hai của sự bố thí đối với vị Đại Sĩ đã được diệt trừ, đã được loại bỏ, đã được đoạn tận.

Tathā mahāsatto deyyadhammassa uḷāramanuññatāya adātukamyatācitte uppajjamāne iti paṭisañcikkhati ‘‘nanu tayā sappurisa uḷāratamā sabbaseṭṭhā sammāsambodhi abhipatthitā, tasmā tadatthaṃ tayā uḷāramanuññe eva deyyadhamme dātuṃ yuttarūpa’’nti. So uḷāraṃ, manuññañca dānaṃ deti muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato. Evaṃ mahāpurisassa tatiyo dānavinibandho hato hoti vihato samucchinno.

Tương tự, khi tâm không muốn bố thí sanh khởi do vật dụng đáng thí cao quý và đáng ưa thích, vị Đại Sĩ suy xét như sau: ‘Này bậc thiện nhân, chẳng phải ông đã mong cầu quả vị Chánh Đẳng Giác, là quả vị cao quý nhất, tối thượng nhất sao? Do đó, vì mục đích ấy, việc ông bố thí những vật dụng đáng thí cao quý và đáng ưa thích là điều thích hợp.’ Vị ấy thực hành sự bố thí cao quý và đáng ưa thích, trở thành người có sự xả ly, có bàn tay thanh tịnh, hoan hỷ trong sự từ bỏ, sẵn sàng cho người xin, hoan hỷ trong việc chia sẻ vật thí. Như vậy, chướng ngại thứ ba của sự bố thí đối với vị Đại Nhân đã được diệt trừ, đã được loại bỏ, đã được đoạn tận.

Tathā mahāsatto dānaṃ dento yadā deyyadhammassa parikkhayaṃ passati, so iti paṭisañcikkhati ‘‘ayaṃ kho bhogānaṃ sabhāvo, yadidaṃ khayadhammatā vayadhammatā, apica me pubbe tādisassa dānassa akatattā evaṃ bhogānaṃ parikkhayo dissati, handāhaṃ yathāladdhena deyyadhammena parittena vā, vipulena vā dānameva dadeyyaṃ, yenāhaṃ āyatiṃ dānapāramiyā matthakaṃ pāpuṇissāmī’ti. So yathāladdhena dānaṃ deti muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato. Evaṃ mahāsattassa catuttho dānavinibandho hato hoti vihato samucchinno. Evaṃ ye ye dānapāramiyā vinibandhabhūtā anatthā, tesaṃ tesaṃ yathārahaṃ paccavekkhitvā paṭivinodanaṃ upāyo. Yathā ca dānapāramiyā, evaṃ sīlapāramiādīsupi daṭṭhabbaṃ.

Tương tự, khi vị Đại Sĩ đang bố thí mà thấy vật dụng đáng thí cạn kiệt, vị ấy suy xét như sau: ‘Đây là bản chất của tài sản, tức là có tính chất tiêu hoại, có tính chất biến mất. Hơn nữa, vì trước kia ta đã không thực hành sự bố thí như vậy, nên sự cạn kiệt tài sản này mới hiện rõ. Này, ta sẽ chỉ bố thí bằng vật dụng đáng thí có được, dù ít hay nhiều, để trong tương lai ta có thể đạt đến đỉnh cao của ba-la-mật bố thí.’ Vị ấy bố thí bằng những gì có được, trở thành người có sự xả ly, có bàn tay thanh tịnh, hoan hỷ trong sự từ bỏ, sẵn sàng cho người xin, hoan hỷ trong việc chia sẻ vật thí. Như vậy, chướng ngại thứ tư của sự bố thí đối với vị Đại Sĩ đã được diệt trừ, đã được loại bỏ, đã được đoạn tận. Như vậy, đối với những điều bất lợi nào là chướng ngại cho ba-la-mật bố thí, phương pháp là loại bỏ chúng sau khi đã suy xét một cách thích đáng. Và như đối với ba-la-mật bố thí, cũng cần phải hiểu như vậy đối với các ba-la-mật về giới, v.v.

Apica yaṃ mahāsattassa buddhānaṃ attasanniyyātanaṃ, taṃ sammadeva sabbapāramīnaṃ sampādanūpāyo, buddhānañca attānaṃ niyyātetvā ṭhito mahāpuriso tattha tattha bodhisambhārapāripūriyā ghaṭento vāyamanto sarīrassa, sukhūpakaraṇānañca upacchedakesu dussahesupi kiccesu (kicchesu cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā) durabhisambhavesupi sattasaṅkhārasamupanītesu anatthesu tibbesu pāṇaharesu ‘‘ayaṃ mayā attabhāvo buddhānaṃ pariccatto, yaṃ vā taṃ vā ettha hotū’’ti [Pg.297] tannimittaṃ na kampati na vedhati īsakampi aññathattaṃ na gacchati, kusalārambhe aññadatthu acalādhiṭṭhāno ca hoti, evaṃ attasanniyyātanampi etāsaṃ sampādanūpāyo.

Hơn nữa, sự dâng hiến bản thân của vị Đại Sĩ cho chư Phật chính là phương pháp để thành tựu tất cả các ba-la-mật. Và vị Đại Nhân, sau khi đã dâng hiến bản thân cho chư Phật, ở trong các đời sống khác nhau, khi nỗ lực, cố gắng để làm viên mãn các tư lương Bồ-đề, dù trong những công việc khó kham nhẫn, có thể hủy hoại thân thể và các phương tiện mang lại an lạc, dù trong những công việc khó thành tựu, dù trong những điều bất lợi do các hành của chúng sanh mang lại, dù trong những hiểm nguy khốc liệt, đoạt mạng, vị ấy không run sợ, không dao động, không đi đến một trạng thái khác dù chỉ một chút, vì lý do rằng: ‘Thân này của ta đã được từ bỏ cho chư Phật, bất cứ điều gì xảy đến với nó cũng được.’ Trái lại, trong việc khởi sự các thiện pháp, vị ấy có một quyết tâm không lay chuyển. Như vậy, sự dâng hiến bản thân cũng là phương pháp để thành tựu các ba-la-mật này.

Apica samāsato katābhinīhārassa attani sinehassa pariyādānaṃ, (parisosanaṃ cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā) paresu ca sinehassa parivaḍḍhanaṃ etāsaṃ sampādanūpāyo. Sammāsambodhisamadhigamāya hi katamahāpaṇidhānassa mahāsattassa yāthāvato parijānanena sabbesu dhammesu anupalittassa attani sineho parikkhayaṃ pariyādānaṃ gacchati, mahākaruṇāsamāyogavasena (samāsevanena cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā) pana piyaputte viya sabbasatte sampassamānassa tesu mettākaruṇāsineho parivaḍḍhati, tato ca taṃ tadāvatthānurūpaṃ attaparasantānesu lobhadosamohavigamena vidūrīkatamacchariyādibodhisambhārapaṭipakkho mahāpuriso dānapiyavacanaatthacariyā samānattatāsaṅkhātehi catūhi saṅgahavatthūhi (dī. ni. 3.313; a. ni. 4.32) caturadhiṭṭhānānugatehi accantaṃ janassa saṅgahakaraṇena upari yānattaye avatāraṇaṃ, paripācanañca karoti.

Hơn nữa, nói một cách tóm tắt, đối với vị đã phát nguyện, sự cạn kiệt lòng yêu thương đối với bản thân và sự tăng trưởng lòng yêu thương đối với người khác là phương pháp để thành tựu các ba-la-mật này. Thật vậy, đối với vị Đại Sĩ đã lập đại nguyện để chứng đắc Chánh Đẳng Giác, không bị ô nhiễm trong tất cả các pháp do sự liễu tri như thật, lòng yêu thương đối với bản thân đi đến chỗ cạn kiệt, tiêu hao. Mặt khác, do năng lực của sự tương ưng với đại bi, khi vị ấy nhìn thấy tất cả chúng sanh như con trai yêu quý, lòng yêu thương từ bi đối với họ tăng trưởng. Do đó, vị Đại Nhân, sau khi đã loại bỏ các đối nghịch của tư lương Bồ-đề như keo kiệt v.v. bằng cách đoạn trừ tham, sân, si trong dòng tâm thức của mình và của người khác tùy theo từng trường hợp, vị ấy thực hiện việc đưa vào và làm cho thuần thục trong ba cỗ xe ở bậc cao hơn bằng cách nhiếp phục chúng sanh một cách trọn vẹn với bốn nhiếp pháp được gọi là bố thí, ái ngữ, lợi hành, và đồng sự, và được đi kèm bởi bốn quyết định.

Mahāsattānañhi mahākaruṇā, mahāpaññā ca dānena alaṅkatā, dānaṃ piyavacanena, piyavacanaṃ atthacariyāya, atthacariyā samānattatāya alaṅkatā, saṅgahitā ca. Tesañhi sabbepi satte attanā nibbisese katvā bodhisambhāresu paṭipajjantānaṃ sabbattha samānasukhadukkhatāya samānattatāsiddhi. Buddhabhūtānampi ca teheva catūhi saṅgahavatthūhi caturadhiṭṭhānena paripūritābhibuddhehi janassa accantikasaṅgahakaraṇena abhivinayanaṃ sijjhati. Dānañhi sammāsambuddhānaṃ cāgādhiṭṭhānena paripūritābhibuddhaṃ. Piyavacanaṃ saccādhiṭṭhānena, atthacariyā paññādhiṭṭhānena, samānattatā upasamādhiṭṭhānena paripūritābhibuddhā. Tathāgatānañhi sabbasāvakapaccekabuddhehi samānattatā parinibbāne. Tatra hi nesaṃ avisesato ekībhāvo. Tenevāha ‘‘natthi vimuttiyā nānatta’’ti. Honti cettha –

Quả vậy, đại bi và đại tuệ của các bậc Đại chúng sanh được trang hoàng bởi bố thí, bố thí (được trang hoàng) bởi ái ngữ, ái ngữ (được trang hoàng) bởi lợi hành, lợi hành được trang hoàng và được nhiếp thọ bởi đồng sự. Quả vậy, đối với các vị Bồ-tát ấy, những vị thực hành các pháp tư lương Bồ-đề sau khi xem tất cả chúng sanh không khác gì với bản thân, sự thành tựu của đồng sự là do có sự đồng khổ đồng vui ở khắp mọi nơi. Và ngay cả đối với các vị đã thành Phật, sự giáo huấn được thành tựu do việc thực hiện sự nhiếp thọ vĩnh viễn đối với chúng sanh bằng chính bốn Nhiếp pháp và bốn Quyết định xứ đã được viên mãn và tăng trưởng. Quả vậy, bố thí của các bậc Chánh Đẳng Giác được viên mãn và tăng trưởng bởi Xả quyết định xứ. Ái ngữ (được viên mãn và tăng trưởng) bởi Chân thật quyết định xứ, lợi hành (được viên mãn và tăng trưởng) bởi Tuệ quyết định xứ, đồng sự được viên mãn và tăng trưởng bởi Tịch tịnh quyết định xứ. Quả vậy, đối với các bậc Như Lai, có sự đồng sự với tất cả các vị Thinh văn và Độc giác Phật trong sự Bát-niết-bàn. Quả vậy, ở đó, có sự hợp nhất không sai khác của các vị ấy. Do đó, Ngài đã nói: "Không có sự khác biệt trong sự giải thoát". Và ở đây có (những kệ ngôn này):

‘‘Sacco cāgī upasanto, paññavā anukampako;

Sambhatasabbasambhāro, kaṃ nāmatthaṃ na sādhaye.

"Bậc có sự chân thật, hay xả thí, đã tịch tịnh, có trí tuệ, hay thương xót; đã tích lũy tất cả các pháp tư lương, lợi ích nào mà lại không thể thành tựu?"

Mahākāruṇiko [Pg.298] satthā, hitesī ca upekkhako;

Nirapekkho ca sabbattha, aho acchariyo jino.

"Bậc Đạo Sư có lòng đại bi, tìm cầu lợi ích, có tâm xả; và không luyến tiếc trong tất cả mọi sự, ôi, bậc Chiến Thắng thật là hy hữu!"

Viratto sabbadhammesu, sattesu ca upekkhako;

Sadā sattahite yutto, aho acchariyo jino.

"Đã ly tham trong tất cả các pháp, và có tâm xả đối với chúng sanh; luôn chuyên tâm vào lợi ích của chúng sanh, ôi, bậc Chiến Thắng thật là hy hữu!"

Sabbadā sabbasattānaṃ, hitāya ca sukhāya ca;

Uyyutto akilāsū ca, aho acchariyo jino’’ti. (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā);

"Luôn luôn vì lợi ích và vì hạnh phúc của tất cả chúng sanh; mà nỗ lực và không mệt mỏi, ôi, bậc Chiến Thắng thật là hy hữu!"

Kittakena kālena sampādananti –

(Câu hỏi:) Sự thành tựu trong bao lâu?

Paññādhikādibhedena, ugghāṭitaññuādinā;

Tiṇṇampi bodhisattānaṃ, vasā kālo tidhā mato.

Do sự phân biệt hạng Trí tuệ ưu thắng v.v..., và hạng Ugghāṭitaññū v.v...; tùy theo năng lực của cả ba vị Bồ-tát, thời gian được biết là có ba loại.

Heṭṭhimena hi tāva paricchedena cattāri asaṅkhyeyyāni, mahākappānaṃ satasahassañca, majjhimena aṭṭha asaṅkhyeyyāni, mahākappānaṃ satasahassañca, uparimena pana soḷasa asaṅkhyeyyāni, mahākappānaṃ satasahassañca. Ete ca bhedā yathākkamaṃ paññādhikasaddhādhikavīriyādhikavasena veditabbā. Paññādhikānañhi saddhā mandā hoti, paññā tikkhā. Saddhādhikānaṃ paññā majjhimā hoti. Vīriyādhikānaṃ paññā mandā. Paññānubhāvena ca sammāsambodhi abhigantabbāti (su. ni. aṭṭha. 1.34 atthato samānaṃ) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.

Quả vậy, trước hết, theo sự phân định thấp nhất là bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp; theo sự phân định trung bình là tám a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp; còn theo sự phân định cao nhất là mười sáu a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp. Và những sự phân biệt này nên được hiểu theo thứ tự tùy theo năng lực của hạng Trí tuệ ưu thắng, Tín ưu thắng, và Tinh tấn ưu thắng. Quả vậy, đối với hạng Trí tuệ ưu thắng, tín thì yếu, trí tuệ thì sắc bén. Đối với hạng Tín ưu thắng, trí tuệ thì trung bình. Đối với hạng Tinh tấn ưu thắng, trí tuệ thì yếu. Và (dù vậy) quả vị Chánh Đẳng Giác phải được chứng đắc nhờ oai lực của trí tuệ, điều này đã được nói trong Chú giải.

Apare pana ‘‘vīriyassa tikkhamajjhimamudubhāvena bodhisattānaṃ ayaṃ kālavibhāgo’’ti vadanti, avisesena pana vimuttiparipācanīyānaṃ dhammānaṃ tikkhamajjhimamudubhāvena yathāvuttakālabhedena bodhisambhārā tesaṃ pāripūriṃ gacchantīti tayopete kālabhedā yuttātipi vadanti. Evaṃ tividhā hi bodhisattā abhinīhārakkhaṇe bhavanti eko ugghaṭitaññū, eko vipañcitaññū, eko neyyoti. Tesu yo ugghaṭitaññū, so sammāsambuddhassa sammukhā catuppadagāthaṃ suṇanto gāthāya tatiyapade apariyosite eva chahi abhiññāhi saha paṭisambhidāhi arahattaṃ adhigantuṃ samatthupanissayo hoti, sace sāvakabodhiyaṃ adhimutto siyā.

Lại nữa, các vị khác nói rằng: "Sự phân chia thời gian này của các vị Bồ-tát là do sự sắc bén, trung bình, và yếu kém của tinh tấn". Lại nữa, (các vị khác) cũng nói rằng: "Nói chung, do sự sắc bén, trung bình, và yếu kém của các pháp làm cho giải thoát được thuần thục, các pháp tư lương Bồ-đề của các vị ấy đi đến sự viên mãn theo sự phân biệt thời gian đã được nói đến; do đó, cả ba sự phân biệt thời gian này đều hợp lý". Quả vậy, các vị Bồ-tát có ba loại như vậy vào lúc phát nguyện: một là hạng Ugghaṭitaññū (Tối việt trí), một là hạng Vipañcitaññū (Quảng diễn trí), một là hạng Neyya (Sở dẫn trí). Trong số đó, vị Bồ-tát nào là hạng Ugghaṭitaññū, vị ấy khi nghe một bài kệ bốn câu trước mặt một bậc Chánh Đẳng Giác, ngay khi câu thứ ba của bài kệ chưa kết thúc, nếu hướng tâm đến Thinh văn giác, vị ấy có đủ duyên yểm trợ để chứng đắc A-la-hán quả cùng với sáu thắng trí và các pháp vô ngại giải.

Dutiyo bhagavato sammukhā catuppadagāthaṃ suṇanto apariyosite eva gāthāya catutthapade chahi abhiññāhi arahattaṃ adhigantuṃ samatthupanissayo hoti, yadi sāvakabodhiyaṃ adhimutto siyā.

Vị thứ hai, khi nghe một bài kệ bốn câu trước mặt Đức Thế Tôn, ngay khi câu thứ tư của bài kệ chưa kết thúc, nếu hướng tâm đến Thinh văn giác, vị ấy có đủ duyên yểm trợ để chứng đắc A-la-hán quả cùng với sáu thắng trí.

Itaro [Pg.299] pana bhagavato sammukhā catuppadagāthaṃ sutvā pariyositāya gāthāya chahi abhiññāhi arahattaṃ adhigantuṃ samatthupanissayo hoti.

Còn vị kia, sau khi nghe một bài kệ bốn câu trước mặt Đức Thế Tôn, khi bài kệ đã kết thúc, (nếu hướng tâm đến Thinh văn giác), vị ấy có đủ duyên yểm trợ để chứng đắc A-la-hán quả cùng với sáu thắng trí.

Tayopete vinā kālabhedena katābhinīhārā, buddhānaṃ santike laddhabyākaraṇā ca anukkamena pāramiyo pūrentā yathākkamaṃ yathāvuttabhedena kālena sammāsambodhiṃ pāpuṇanti. Tesu tesu pana kālabhedesu aparipuṇṇesu te te mahāsattā divase divase vessantaradānasadisaṃ mahādānaṃ dentāpi tadanurūpe sīlādisabbapāramidhamme ācinantāpi pañca mahāpariccāge pariccajantāpi ñātatthacariyaṃ lokatthacariyaṃ buddhatthacariyaṃ paramakoṭiṃ pāpentāpi antarāva sammāsambuddhā bhavissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Kasmā? Ñāṇassa aparipaccanato, buddhakārakadhammānañca apariniṭṭhānato. Paricchinnakālanipphāditaṃ viya hi sassaṃ yathāvuttakālaparicchedena parinipphāditā sammāsambodhi tadantarā pana sabbussāhena vāyamantenāpi na sakkā adhigantunti pāramipāripūri yathāvuttakālavisesena sampajjatīti veditabbaṃ.

Cả ba vị Bồ-tát này, những vị đã phát nguyện không có sự phân biệt về thời gian và những vị đã nhận được lời thọ ký nơi các Đức Phật, trong khi tuần tự thực hành viên mãn các pháp ba-la-mật, theo thứ tự, sẽ đạt đến quả vị Chánh Đẳng Giác trong khoảng thời gian đã được phân định như đã nói. Tuy nhiên, khi những khoảng thời gian phân định ấy chưa viên mãn, dù cho các bậc Đại chúng sanh ấy mỗi ngày thực hành đại thí như sự bố thí của vua Vessantara, dù cho tích lũy tất cả các pháp ba-la-mật như giới v.v... tương xứng, dù cho từ bỏ năm sự đại xả, dù cho đưa lợi hành đối với quyến thuộc, lợi hành đối với thế gian, và lợi hành để thành Phật đến đỉnh cao nhất, việc các vị ấy sẽ trở thành bậc Chánh Đẳng Giác ở giữa chừng là điều không thể có. Tại sao? Do trí tuệ chưa thuần thục và do các pháp tác thành Phật chưa hoàn tất. Quả vậy, giống như lúa chín trong một khoảng thời gian nhất định, quả vị Chánh Đẳng Giác được thành tựu trong khoảng thời gian đã được phân định như đã nói. Tuy nhiên, ở giữa khoảng thời gian đó, dù có cố gắng với tất cả nỗ lực cũng không thể chứng đắc được. Do đó, nên hiểu rằng sự viên mãn các pháp ba-la-mật được thành tựu với sự đặc biệt về thời gian như đã nói.

Ko ānisaṃsoti –

(Câu hỏi:) Quả báu là gì?

Ye te katābhinīhārānaṃ bodhisattānaṃ –

(Quả báu) của các vị Bồ-tát, những vị đã phát nguyện là:

‘‘Evaṃ sabbaṅgasampannā, bodhiyā niyatā narā;

Saṃsaraṃ dīghamaddhānaṃ, kappakoṭisatehipi.

"Những người như vậy, đầy đủ tất cả các chi phần, chắc chắn sẽ giác ngộ, dù lang thang trong luân hồi một thời gian dài, dù cho hàng trăm ức kiếp."

Avīcimhi nuppajjanti, tathā lokantaresu ca;

Nijjhāmataṇhā khuppipāsā, na honti kālakañcikā. (kālakañcikā cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā);

"Họ không sanh vào địa ngục A-tỳ, cũng như trong các địa ngục Lokantarika; không trở thành các loài ngạ quỷ Nijjhāmataṇhā (bị thiêu đốt bởi ái dục), Khuppipāsā (đói khát), và Kālakañjikā (A-tu-la)."

Na honti khuddakā pāṇā, upapajjantāpi duggatiṃ;

Jāyamānā manussesu, jaccandhā na bhavanti te.

"Họ không trở thành các loài chúng sanh nhỏ bé, dù có sanh vào ác thú; khi sanh vào cõi người, họ không bị mù bẩm sinh."

Sotavekallatā natthi, na bhavanti mūgapakkhikā;

Itthibhāvaṃ na gacchanti, ubhatobyañjanapaṇḍakā.

"Không có sự khiếm khuyết về thính giác, không bị câm ngọng; không sanh làm thân nữ, không trở thành người lưỡng tính hay bán nam bán nữ."

Na bhavanti pariyāpannā, bodhiyā niyatā narā;

Muttā ānantarikehi, sabbattha suddhagocarā.

Những người đã được xác chứng cho quả vị Bồ-đề thì không bị bao gồm (trong các hạng người bất thường). Họ thoát khỏi các tội vô gián và luôn có đối tượng trong sạch ở mọi nơi.

Micchādiṭṭhiṃ [Pg.300] na sevanti, kammakiriyadassanā;

Vasamānāpi saggesu, asaññaṃ nupapajjare.

Thấy được nghiệp và quả của nghiệp, họ không thực hành tà kiến. Dù trú ngụ ở các cõi trời, họ không tái sanh vào cõi Vô Tưởng.

Suddhāvāsesu devesu, hetu nāma na vijjati;

Nekkhammaninnā sappurisā, visaṃyuttā bhavābhave;

Caranti lokatthacariyāyo, pūrenti sabbapāramī’’ti. (aṭṭhasā. nidānakathā;

cariyā. pakiṇṇakakathā;

apa. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā;

jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā;

bu. vaṃ. aṭṭha. 27.dūrenidānakathā);

–

Không có nhân sanh vào các cõi trời Tịnh Cư. Các bậc chân nhân có tâm hướng về sự xuất ly, không bị ràng buộc trong các cõi hữu, thực hành các hạnh lợi ích cho thế gian, và làm viên mãn tất cả các pháp ba-la-mật.

Evaṃ saṃvaṇṇitā ānisaṃsā, ye ca ‘‘sato sampajāno ānanda bodhisatto tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamatī’’tiādinā (ma. ni. 3.204) soḷasa acchariyabbhutadhammappakārā, ye ca ‘‘sītaṃ byapagataṃ hoti, uṇhañca vūpasamatī’’tiādinā, (khu. ni. 4-313 piṭṭhe) ‘‘jāyamāne kho sāriputta, bodhisatte ayaṃ dasasahassilokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhatī’’tiādinā ca dvattiṃsa pubbanimittappakārā, ye vā panaññepi bodhisattānaṃ adhippāyasamijjhanaṃ, kammādīsu ca vasibhāvoti evamādayo tattha tattha jātakabuddhavaṃsādīsu dassitappakārā ānisaṃsā, te sabbepi etāsaṃ ānisaṃsā, tathā yathānidassitabhedā alobhādosādiguṇayugaḷādayo cāti veditabbā.

Các quả báu đã được tán thán như vậy, và mười sáu loại pháp hy hữu chưa từng có bắt đầu bằng ‘Này Ānanda, vị Bồ-tát chánh niệm tỉnh giác, từ thân Tusita mệnh chung và nhập vào lòng mẹ,’ và ba mươi hai loại điềm báo trước bắt đầu bằng ‘Cái lạnh biến mất, cái nóng dịu đi,’ và ‘Này Sāriputta, khi Bồ-tát đản sanh, mười ngàn thế giới này rung động, chấn động, chuyển động,’ và các quả báu khác được chỉ ra ở nhiều nơi trong Jātaka, Buddhavaṃsa, v.v., như là sự thành tựu ý nguyện của các vị Bồ-tát, và sự làm chủ trong các việc làm, v.v., tất cả những điều đó đều là quả báu của các pháp ba-la-mật này. Tương tự, cần phải được biết rằng các cặp phẩm chất như vô tham, vô sân, v.v., với các phân loại đã được chỉ ra, cũng là (quả báu).

Apica yasmā bodhisatto abhinīhārato paṭṭhāya sabbasattānaṃ pitusamo hoti hitesitāya, dakkhiṇeyyako garu bhāvanīyo paramañca puññakkhettaṃ hoti guṇavisesayogena, yebhuyyena ca manussānaṃ piyo hoti, amanussānaṃ piyo hoti, devatāhi anupālīyati, mettākaruṇāparibhāvitasantānatāya vāḷamigādīhi ca anabhibhavanīyo hoti, yasmiṃ yasmiñca sattanikāye paccājāyati, tasmiṃ tasmiṃ uḷārena vaṇṇena uḷārena yasena uḷārena sukhena uḷārena balena uḷārena ādhipateyyena aññe satte abhibhavati puññavisesayogato.

Lại nữa, bởi vì vị Bồ-tát, kể từ khi phát nguyện, do tìm cầu lợi ích cho tất cả chúng sanh nên giống như người cha; do sự hợp thành của các phẩm chất đặc biệt, vị ấy là người đáng được cúng dường, đáng được tôn kính, đáng được phát triển (tâm), và là ruộng phước tối thượng; và phần lớn được loài người yêu mến, được phi nhân yêu mến, được chư thiên hộ trì; do có tâm tương tục được thấm nhuần bởi từ và bi, vị ấy không bị các loài thú dữ, v.v., làm hại; và trong bất cứ chúng sanh giới nào vị ấy tái sanh, trong chúng sanh giới ấy, do sự hợp thành của phước báu đặc biệt, vị ấy vượt trội hơn các chúng sanh khác về dung sắc cao thượng, danh tiếng cao thượng, an lạc cao thượng, sức mạnh cao thượng, và quyền uy cao thượng.

Appābādho hoti appātaṅko, suvisuddhā cassa saddhā hoti suvisadā, suvisuddhaṃ vīriyaṃ, sati samādhi paññā suvisadā, mandakileso hoti mandadaratho mandapariḷāho, kilesānaṃ mandabhāveneva subbaco hoti padakkhiṇaggāhī, khamo hoti sorato, sakhilo hoti paṭisandhārakusalo[Pg.301], akodhano hoti anupanāhī, amakkhī hoti apaḷāsī, anissukī hoti amaccharī, asaṭho hoti amāyāvī, athaddho hoti anatimānī, asāraddho hoti appamatto, parato upatāpasaho hoti paresaṃ anupatāpī, yasmiñca gāmakhette paṭivasati, tattha sattānaṃ bhayādayo upaddavā yebhuyyena anuppannā nuppajjanti, uppannā ca vūpasamanti, yesu ca apāyesu uppajjati, na tattha pacurajano viya dukkhena adhimattaṃ pīḷīyati, bhiyyoso mattāya saṃvegabhayamāpajjati. Tasmā mahāpurisassa yathārahaṃ tasmiṃ tasmiṃ bhave labbhamānā ete sattānaṃ pitusamatādakkhiṇeyyatādayo guṇavisesā ānisaṃsāti veditabbā.

Vị ấy ít bệnh, ít khổ; tín của vị ấy rất trong sạch, rất thanh tịnh; tấn rất trong sạch; niệm, định, tuệ rất thanh tịnh. Vị ấy có ít phiền não, ít phiền muộn, ít nóng nảy. Chính vì có ít phiền não nên vị ấy dễ dạy, biết tiếp thu điều hay; nhẫn nại, nhu hòa; hòa nhã, khéo léo trong giao tiếp. Vị ấy không phẫn nộ, không phẫn uất; không gièm pha, không cạnh tranh; không ganh tỵ, không keo kiệt; không xảo trá, không lừa dối; không cứng cỏi, không quá kiêu mạn; không nóng nảy, không dễ duôi. Vị ấy chịu đựng được sự phiền nhiễu từ người khác, không làm phiền nhiễu người khác. Và trong làng hay vùng nào vị ấy cư ngụ, ở đó các tai họa như sự sợ hãi, v.v., chưa sanh thì phần lớn không sanh khởi, đã sanh thì được lắng dịu. Và trong các cõi dữ nào vị ấy sanh ra, ở đó vị ấy không bị đau khổ áp bức quá mức như người thường, mà ngược lại, càng sanh khởi sự kinh sợ và hãi hùng. Do đó, cần phải biết rằng những phẩm chất đặc biệt này của bậc Đại nhân, như là giống như người cha đối với chúng sanh, đáng được cúng dường, v.v., có được trong mỗi kiếp sống tương ứng, chính là quả báu.

Tathā āyusampadā rūpasampadā kulasampadā issariyasampadā ādeyyavacanatā mahānubhāvatāti etepi mahāpurisassa pāramīnaṃ ānisaṃsāti veditabbā. Tattha āyusampadā nāma tassaṃ tassaṃ upapattiyaṃ dīghāyukatā ciraṭṭhitikatā, tāya yathāraddhāni kusalasamādānāni pariyosāpeti, bahuñca kusalaṃ upacinoti. Rūpasampadā nāma abhirūpatā dassanīyatā pāsādikatā, tāya rūpappamāṇānaṃ sattānaṃ pasādāvaho hoti sambhāvanīyo. Kulasampadā nāma uḷāresu kulesu abhinibbatti, tāya [jātimadādimadasattānampi (madamattānampi cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā)] upasaṅkamanīyo hoti payirupāsanīyo, tena te nibbisevane karonti. Issariyasampadā nāma mahāvibhavatā, mahesakkhatā, mahāparivāratā ca, tāhi saṅgahitabbe catūhi saṅgahavatthūhi (dī. ni. 3.313; a. ni. 1.256) saṅgahituṃ, niggahetabbe dhammena niggahetuñca samattho hoti. Ādeyyavacanatā nāma saddheyyatā paccayikatā, tāya sattānaṃ pamāṇabhūto hoti, alaṅghanīyā cassa āṇā hoti. Mahānubhāvatā nāma pabhāvamahantatā, tāya parehi na abhibhuyyati, sayameva pana pare aññadatthu abhibhavati dhammena, samena, yathābhūtaguṇehi ca, evametesaṃ āyusampadādayo mahāpurisassa pāramīnaṃ ānisaṃsā, sayañca aparimāṇassa puññasambhārassa parivuddhihetubhūtā yānattaye sattānaṃ avatāraṇassa paripācanassa kāraṇabhūtāti veditabbā.

Tương tự, sự thành tựu về tuổi thọ, sự thành tựu về dung sắc, sự thành tựu về dòng dõi, sự thành tựu về quyền uy, lời nói được tin cậy, và có đại oai lực, những điều này cũng cần được biết là quả báu từ các pháp ba-la-mật của bậc Đại nhân. Trong đó, sự thành tựu về tuổi thọ là có tuổi thọ dài, sống lâu trong mỗi lần sanh; nhờ đó, vị ấy hoàn thành các thiện sự đã bắt đầu và tích lũy được nhiều thiện pháp. Sự thành tựu về dung sắc là có dung sắc đẹp, đáng nhìn, ưa nhìn; nhờ đó, vị ấy mang lại niềm tin cho những chúng sanh xem trọng dung sắc, và được tán thán. Sự thành tựu về dòng dõi là được sanh ra trong các dòng dõi cao quý; nhờ đó, vị ấy được những chúng sanh (say sưa trong kiêu mạn về dòng dõi) đến gần và hầu cận, do đó họ thực hành sự phục vụ không ngừng. Sự thành tựu về quyền uy là có tài sản lớn, có quyền lực lớn, và có đoàn tùy tùng đông đảo; nhờ đó, vị ấy có khả năng nhiếp phục những người cần được nhiếp phục bằng bốn nhiếp pháp, và chế ngự những người cần được chế ngự bằng chánh pháp. Lời nói được tin cậy là có lời nói đáng tin, đáng tin cậy; nhờ đó, vị ấy trở thành tiêu chuẩn cho chúng sanh, và mệnh lệnh của vị ấy không thể bị vượt qua. Có đại oai lực là có sức mạnh vĩ đại; nhờ đó, vị ấy không bị người khác áp đảo, mà ngược lại, chính vị ấy áp đảo người khác bằng chánh pháp, bằng sự công bằng, và bằng các phẩm chất chân thật. Như vậy, những sự thành tựu về tuổi thọ, v.v., này là quả báu từ các pháp ba-la-mật của bậc Đại nhân, và tự thân chúng cũng là nhân cho sự tăng trưởng của kho tàng phước báu vô lượng, và là nhân duyên cho việc đưa chúng sanh vào ba thừa và làm cho họ thuần thục, cần phải được biết như vậy.

Kiṃ [Pg.302] phalanti –

Quả là gì? –

Sammāsambuddhatā tāsaṃ, jaññā phalaṃ samāsato;

Vitthārato anantāpa-meyyā guṇagaṇā matā.

Nên biết quả của chúng, một cách tóm tắt, là quả vị Chánh Đẳng Giác. Một cách chi tiết, vô số vô lượng các tập hợp phẩm chất (của một vị Phật) được xem là quả.

Samāsato hi tāva sammāsambuddhabhāvo etāsaṃ phalaṃ. Vitthārato pana bāttiṃsamahāpurisalakkhaṇa (dī. ni. 2.33 ādayo; 3.198; ma. ni. 2.386) asītānubyañjana, byāmappabhādianekaguṇagaṇasamujjalarūpakāyasampattiadhiṭṭhānā dasabala- (ma. ni. 4.8; a. ni. 10.21) catuvesārajja- (a. ni. 4.8) chaasādhāraṇañāṇaaṭṭhārasāveṇikabuddhadhamma- (dī. ni. aṭṭha. 3.305;) pabhutianantāparimāṇaguṇasamudayopasobhinī dhammakāyasirī, yāvatā pana buddhaguṇā ye anekehipi kappehi sammāsambuddhenāpi vācāya pariyosāpetuṃ na sakkā, idameva tāsaṃ phalaṃ. Vuttañcetaṃ bhagavatā –

Thật vậy, nói một cách tóm tắt, trạng thái Chánh Đẳng Giác là quả của các pháp ba-la-mật ấy. Còn nói một cách rộng rãi, sự thành tựu về sắc thân rực rỡ với vô số nhóm phẩm hạnh như ba mươi hai tướng đại nhân, tám mươi vẻ đẹp phụ, hào quang một tầm, v.v...; vẻ huy hoàng của Pháp thân, được tô điểm bởi sự tập hợp vô lượng vô biên các phẩm hạnh bắt đầu từ bốn pháp quyết định, mười lực, bốn pháp vô sở úy, sáu trí bất cộng, mười tám pháp bất cộng của Phật, v.v...; và bất cứ phẩm hạnh nào của chư Phật mà ngay cả một vị Chánh Đẳng Giác cũng không thể dùng lời nói để kể cho hết dù trải qua nhiều kiếp, chính đây là quả của các pháp ba-la-mật ấy. Và điều này đã được Đức Thế Tôn nói rằng:

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno;

Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304;

3.141;

udā. aṭṭha. 53;

cariyā. aṭṭha. nidānakathā, pakiṇṇakakathā) –

“Một vị Phật tán thán phẩm hạnh của một vị Phật khác, dù cho suốt một kiếp không nói lời nào khác; trong khoảng thời gian dài lâu ấy, kiếp kia sẽ tận diệt, nhưng phẩm hạnh của Như Lai không thể nào hết được.”

Evamettha pāramīsu pakiṇṇakakathā veditabbā.

Như vậy, ở đây nên hiểu về phần tạp luận liên quan đến các pháp ba-la-mật.

Evaṃ yathāvuttāya paṭipadāya yathāvuttavibhāgānaṃ pāramīnaṃ pūritabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘samatiṃsa pāramiyo pūretvā’’ti. Satipi mahāpariccāgānaṃ dānapāramibhāve pariccāgavisesabhāvadassanatthaṃ, visesasambhāratādassanatthaṃ, sudukkarabhāvadassanatthañca tesaṃ visuṃ gahaṇaṃ, tatoyeva ca aṅgapariccāgato nayanapariccāgassa, pariggahapariccāgabhāvasāmaññepi dhanarajjapariccāgato puttadārapariccāgassa visuṃ gahaṇaṃ kataṃ, tathāyeva ācariyadhammapālattherena (dī. ni. ṭī. 1.7) vuttaṃ. Ācariyasāriputtattherenapi aṅguttaraṭīkāyaṃ, (a. ni. ṭī. 1.ekapuggalavaggassa paṭhame) katthaci pana puttadārapariccāge visuṃ katvā nayanapariccāgamaññatra jīvitapariccāgaṃ vā pakkhipitvā rajjapariccāgamaññatra pañca mahāpariccāge vadanti.

Như vậy, vị thầy đã nói câu “sau khi đã làm viên mãn ba mươi pháp ba-la-mật” là nhắm đến trạng thái đã được viên mãn của các pháp ba-la-mật đã được phân loại như đã nói, bằng con đường thực hành đã được nói. Mặc dù các đại thí xả là một phần của bố thí ba-la-mật, chúng được đề cập riêng là để chỉ ra bản chất đặc biệt của sự xả thí, để chỉ ra bản chất của sự tích lũy đặc biệt, và để chỉ ra bản chất khó làm. Và chính vì lý do đó, sự xả thí con mắt được đề cập riêng với sự xả thí thân phần; và mặc dù có điểm chung là xả thí tài sản sở hữu, sự xả thí vợ con được đề cập riêng với sự xả thí tài sản và vương quốc. Điều này cũng đã được nói bởi trưởng lão Ācariya Dhammapāla. Và bởi trưởng lão Ācariya Sāriputta trong Aṅguttaraṭīkā. Tuy nhiên, ở một vài nơi, các vị thầy nói về năm đại thí xả bằng cách tách riêng sự xả thí vợ con, và hoặc là thêm vào sự xả thí mạng sống ngoại trừ sự xả thí con mắt, hoặc là ngoại trừ sự xả thí vương quốc.

Gatapaccāgatikavattasaṅkhātāya [Pg.303] (dī. ni. aṭṭha. 1.9; ma. ni. aṭṭha. 1.10.9; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.368; vibha. aṭṭha. 523; su. ni. aṭṭha. 1.1.35) pubbabhāgapaṭipadāya saddhiṃ abhiññāsamāpattinipphādanaṃ pubbayogo. Dānādīsuyeva sātisayapaṭipattinipphādanaṃ pubbacariyā. Yā vā cariyāpiṭakasaṅgahitā, sā pubbacariyā. Keci pana ‘‘abhinīhāro pubbayogo. Dānādipaṭipatti vā kāyavivekavasena ekacariyā vā pubbacariyā’’ti vadanti. Dānādīnañceva appicchatādīnañca saṃsāranibbānesu ādīnavānisaṃsānañca vibhāvanavasena, sattānaṃ bodhittaye patiṭṭhāpanaparipācanavasena ca pavattā kathā dhammakkhānaṃ. Ñātīnamatthassa cariyā ñātatthacariyā, sāpi karuṇāyanavaseneva. Ādi-saddena lokatthacariyādayo saṅgaṇhāti. Kammassakatāñāṇavasena, anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānaparicayavasena, khandhāyatanādiparicayavasena, lakkhaṇattayatīraṇavasena ca ñāṇacāro buddhicariyā, sā panatthato paññāpāramīyeva, ñāṇasambhāradassanatthaṃ pana visuṃ gahaṇaṃ. Koṭinti pariyantaṃ ukkaṃsaṃ. Tathā amhākampi bhagavā āgatoti etthāpi ‘‘dānapāramiṃ pūretvā’’tiādinā sambandho.

Việc thành tựu các thắng trí và thiền chứng cùng với con đường thực hành sơ khởi được gọi là phận sự đi và trở lại là sự nỗ lực ban đầu (pubbayogo). Việc thành tựu sự thực hành vượt trội trong bố thí v.v... là hạnh xưa (pubbacariyā). Hoặc, sự thực hành nào được bao gồm trong Tạng Hạnh, đó là hạnh xưa. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Sự phát nguyện là nỗ lực ban đầu. Sự thực hành bố thí v.v... hoặc sự độc cư do thân viễn ly là hạnh xưa.” Bài thuyết giảng được tiến hành bằng cách làm rõ sự nguy hiểm và lợi ích trong vòng luân hồi và Niết-bàn của bố thí v.v... và của thiểu dục v.v..., và bằng cách thiết lập và làm cho chúng sanh thuần thục trong ba loại giác ngộ là thuyết pháp (dhammakkhānaṃ). Sự thực hành vì lợi ích của quyến thuộc là quyến thuộc lợi hành (ñātatthacariyā), điều đó cũng do lòng bi mẫn. Từ “ādi” (v.v...) bao gồm thế gian lợi hành (lokatthacariyā) v.v... Sự vận hành của trí tuệ do nghiệp tự chủ trí, do sự thực hành các nghề nghiệp, kỹ năng, và học thuật không có lỗi, do sự thực hành về uẩn, xứ, v.v..., và do sự thẩm xét ba tướng là giác ngộ lợi hành (buddhicariyā). Nhưng về mặt ý nghĩa, đó chính là trí tuệ ba-la-mật; tuy nhiên, nó được đề cập riêng để chỉ ra sự tích lũy trí tuệ. “Koṭi” nghĩa là điểm cuối cùng, điểm cao nhất. Ở đây, trong câu “Đức Thế Tôn của chúng ta cũng đã đến như vậy,” có sự liên kết với “sau khi đã làm viên mãn bố thí ba-la-mật” v.v...

Evaṃ pāramipūraṇavasena ‘‘tathā āgato’’ti padassatthaṃ dassetvā idāni bodhipakkhiyadhammavasenapi dassento ‘‘cattāro satipaṭṭhāne’’tiādimāha. Tattha satipaṭṭhānādiggahaṇena āgamanapaṭipadaṃ matthakaṃ pāpetvā dasseti maggaphalapakkhikānaññeva gahetabbattā, vipassanāsaṅgahitā eva vā satipaṭṭhānādayo daṭṭhabbā pubbabhāgapaṭipadāya gahaṇato. Bhāvetvāti uppādetvā. Brūhetvāti vaḍḍhetvā. Ettha ca ‘‘yena abhinīhārenā’’tiādinā āgamanapaṭipadāyaādiṃ dasseti, ‘‘dānapāramiṃ pūretvā’’tiādinā majjhe, ‘‘cattāro satipaṭṭhāne’’tiādinā pariyosānaṃ. Tasmā ‘‘āgato’’ti vuttassa āgamanassa kāraṇabhūtapaṭipadāvisesadassanaṃyeva tiṇṇaṃ nayānaṃ visesoti daṭṭhabbaṃ. Idāni yathāvuttena atthayojanattayena siddhaṃ paṭhamakāraṇameva gāthābandhavasena dassetuṃ ‘‘yathevā’’tiādi vuttaṃ. Tattha idhalokamhi vipassiādayo munayo sabbaññubhāvaṃ yathāvuttena kāraṇattayena āgatā yatheva, tathā pañcahi cakkhūhi cakkhumā ayaṃ sakyamunipi yena kāraṇena āgato, tenesa tathāgato nāma vuccatīti yojanā.

Như vậy, sau khi đã chỉ ra ý nghĩa của từ “tathā āgato” (đã đến như vậy) theo phương diện viên mãn ba-la-mật, bây giờ, khi chỉ ra (ý nghĩa) cũng theo phương diện các pháp trợ Bồ-đề, vị thầy đã nói “bốn niệm xứ” v.v... Ở đó, bằng việc đề cập niệm xứ v.v..., ngài chỉ ra con đường thực hành để đến bằng cách đưa nó đến đỉnh điểm, vì chỉ nên lấy những gì thuộc về phần đạo và quả; hoặc nên hiểu niệm xứ v.v... là những pháp được bao gồm trong minh sát, vì chúng đã được đề cập trong con đường thực hành sơ khởi. “Bhāvetvā” (tu tập) nghĩa là làm cho phát sanh. “Brūhetvā” (làm cho sung mãn) nghĩa là làm cho tăng trưởng. Và ở đây, bằng câu “bởi sự phát nguyện nào” v.v..., ngài chỉ ra phần đầu của con đường thực hành để đến; bằng câu “sau khi đã làm viên mãn bố thí ba-la-mật” v.v..., (ngài chỉ ra) phần giữa; bằng câu “bốn niệm xứ” v.v..., (ngài chỉ ra) phần cuối. Do đó, nên được hiểu rằng chính sự chỉ ra con đường thực hành đặc biệt vốn là nguyên nhân của sự đến được gọi là “āgato” là sự khác biệt của ba phương pháp. Bây giờ, để chỉ ra chỉ nguyên nhân đầu tiên đã được thành tựu bởi ba cách giải thích ý nghĩa đã nói bằng hình thức kệ ngôn, câu “yathevā” (cũng như) v.v... đã được nói. Ở đó, sự liên kết (cú pháp) là: Trong thế gian này, các bậc mâu-ni như Vipassī v.v... đã đến trạng thái toàn giác bằng ba nguyên nhân đã nói như thế nào, cũng như vậy, vị Thích Ca Mâu Ni này, bậc có mắt (trí tuệ) với năm loại nhãn, đã đến bằng nguyên nhân nào, do nguyên nhân đó, vị này được gọi là Như Lai.

Sampatijātoti [Pg.304] manussānaṃ hatthato muccitvā muhuttajāto, na pana mātukucchito nikkhantamatto mātukucchito nikkhantamattañhi mahāsattaṃ paṭhamaṃ brahmāno suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsu, tesaṃ hatthato cattāro mahārājāno ajinappaveṇiyā, tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena paṭiggaṇhiṃsu, ‘‘manussānaṃ hatthato muccitvā pathaviyaṃ patiṭṭhito’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.31) vakkhati. ‘‘Kathañcā’’tiādi vitthāradassanaṃ. Yathāha bhagavā mahāpadānadesanāyaṃ. Setamhi chatteti dibbasetacchatte. Anuhīramāneti dhāriyamāne. ‘‘Anudhāriyamāne’’tipi idāni pāṭho. ‘‘Ettha ca chattaggahaṇeneva khaggadīni pañca kakudhabhaṇḍānipi gahitānevāti daṭṭhabbaṃ. Khaggatālavaṇṭamorahatthakavālabījanīuṇhīsapaṭṭāpi hi chattena saha tadā upaṭṭhitā ahesuṃ. Chattādīniyeva ca tadā paññāyiṃsu, na chattādigāhakā’’ti (dī. ni. ṭī. 1.7) ācariyadhammapālattherena vuttaṃ, ācariyasāriputtattherenāpi aṅguttaraṭīkāyaṃ (a. ni. ṭī. 1.ekapuggalavaggassa paṭhame) evaṃ sati tālavaṇṭādīnampi kakudhabhaṇḍasamaññā. Apica khaggādīni kakudhabhaṇḍāni, tadaññānipi tālavaṇṭādīni tadā upaṭṭhitānīti adhippāyena tathā vuttaṃ.

Sampatijāto có nghĩa là vừa mới sanh, tức là thoát khỏi tay của loài người. Chứ không phải là vừa mới ra khỏi bụng mẹ. Thật vậy, vị Đại Sĩ vừa mới ra khỏi bụng mẹ, trước tiên được các vị Phạm thiên đón nhận bằng tấm lưới vàng, từ tay của các vị ấy, bốn vị Đại vương đón nhận bằng tấm da con sơn dương đen, từ tay của các vị ấy, loài người đón nhận bằng tấm vải lụa mịn. Sẽ được nói rằng: “Thoát khỏi tay của loài người, Ngài đứng vững trên mặt đất.” Câu bắt đầu bằng “Kathañcā” là để trình bày chi tiết. Như đức Thế Tôn đã thuyết trong bài kinh Đại Bổn. Setamhi chatte có nghĩa là dưới lọng trắng của chư thiên. Anuhīramāne có nghĩa là được che. Hiện nay cũng có bản đọc là “Anudhāriyamāne”. Và ở đây, nên hiểu rằng chỉ với việc đề cập đến lọng, năm món vương bảo gồm gươm báu v.v... cũng đã được bao hàm. Thật vậy, khi ấy gươm báu, quạt lá cọ, phất trần lông công, phất trần lông bò yak, và khăn vành cũng đã hiện ra cùng với lọng. Và trưởng lão Ācariya Dhammapāla đã nói rằng: “Khi ấy, chỉ có lọng v.v... hiện ra, chứ không thấy người cầm lọng v.v...”, trưởng lão Ācariya Sāriputta cũng (đã nói như vậy) trong Aṅguttaraṭīkā. Khi như vậy, quạt lá cọ v.v... cũng có tên gọi là vương bảo. Hơn nữa, (ngài) đã nói như vậy với ý rằng: “Khi ấy, các vương bảo gồm gươm báu v.v... và các vật khác như quạt lá cọ v.v... cũng đã hiện ra.”

Sabbā ca disāti dasa disā. Anuviloketīti puññānubhāvena lokavivaraṇapāṭihāriye jāte paññāyamānaṃ dasasahassilokadhātuṃ maṃsacakkhunāva oloketīti attho. Nayidaṃ sabbadisānuvilokanaṃ sattapadavītihāruttarakālaṃ paṭhamamevānuvilokanato. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimaṃ disaṃ olokesi. Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā ‘‘mahāpurisa idha tumhehi sadisopi natthi, kuto tayā uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā catasso anudisā heṭṭhā uparīti sabbā disāanuviloketvā sabbattha attanā sadisamadisvā ‘‘ayaṃ uttarā disā’’ti sattapadavītihārena agamāsīti ācariyadhammapālattherena (dī. ni. ṭī. 1.7) ācariyasāriputtattherena (a. ni. ṭī. 1.ekapuggalavaggassa paṭhame) ca vuttaṃ. Mahāpadānasuttaṭṭhakathāyampi (dī. ni. aṭṭha. 2.31) evameva vaṇṇitaṃ. Tasmā sattapadavītihārato paṭhamaṃ sabbadisānuvilokanaṃ katvā sattapadavītihārena gantvā tadupari āsabhiṃ vācaṃ bhāsatīti daṭṭhabbaṃ. Idha, pana aññāsu ca aṭṭhakathāsu samehi [Pg.305] pādehi patiṭṭhahanato paṭṭhāya yāva āsabhīvācābhāsanaṃ tāva yathākkamaṃ eva pubbanimittabhāvaṃ vibhāvento ‘‘sattamapadūpari ṭhatvā sabbadisānuvilokanaṃ sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassā’’tiādīni vadati, evampi yathā na virujjhati, tathā eva attho gahetabbo. ‘‘Sattamapadūpari ṭhatvā’’ti ca pāṭho pacchā pamādalekhavasena edisena vacanakkamena mahāpadānaṭṭhakathāyamadissamānattāti. Āsabhinti uttamaṃ, akampanikaṃ vā, nibbhayanti attho. Usabhassa idanti hi āsabhaṃ, sūrabhāvo, tena yuttattā panāyaṃ vācā ‘‘āsabhī’’ti vuccati. Aggoti sabbapaṭhamo. Jeṭṭho, seṭṭhoti ca tasseva vevacanaṃ. Saddatthamattato pana aggoti guṇehi sabbapadhāno. Jeṭṭhoti guṇavaseneva sabbesaṃ vuddhatamo, guṇehi mahallakatamoti vuttaṃ hoti. Seṭṭhoti guṇavaseneva sabbesaṃ pasaṭṭhatamo. Lokassāti vibhattāvadhibhūte nissakkatthe sāmivacanaṃ. Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavoti imasmiṃ attabhāve pattabbaṃ arahattaṃ byākāsi tabbaseneva punabbhavābhāvato.

Sabbā ca disā có nghĩa là mười phương. Anuviloketi có nghĩa là: Do oai lực của phước báu, khi thần thông mở ra thế giới sanh khởi, Ngài nhìn mười ngàn thế giới đang hiện rõ bằng chính nhục nhãn. Việc nhìn khắp các phương này không xảy ra sau khi bước bảy bước, vì Ngài đã nhìn trước tiên. Thật vậy, vị Đại Sĩ sau khi thoát khỏi tay loài người đã nhìn về phương đông. Ở đó, chư thiên và loài người đang cúng dường bằng hương hoa v.v... đã nói rằng: “Thưa bậc Đại nhân, ở đây không có ai bằng Ngài, huống chi là hơn Ngài?” Như vậy, sau khi nhìn khắp các phương – bốn phương chính, bốn phương phụ, phương dưới và phương trên – và không thấy ai bằng mình ở khắp nơi, Ngài nghĩ: “Đây là phương bắc” rồi đi bảy bước. Điều này đã được trưởng lão Ācariya Dhammapāla và trưởng lão Ācariya Sāriputta nói đến. Trong Chú giải kinh Đại Bổn cũng giải thích như vậy. Do đó, nên hiểu rằng: trước khi bước bảy bước, Ngài đã nhìn khắp các phương, sau khi đi bảy bước, Ngài đứng trên đó và thốt ra lời nói dõng mãnh. Tuy nhiên, ở đây và trong các Chú giải khác, khi giải thích tuần tự về điềm báo trước, từ lúc đứng vững bằng đôi chân bằng phẳng cho đến khi thốt ra lời nói dõng mãnh, có nói rằng: “đứng trên bước chân thứ bảy, việc nhìn khắp các phương là điềm báo trước cho việc chứng đắc Toàn Giác Trí và Vô Ngại Trí” v.v... Dù vậy, nên hiểu ý nghĩa theo cách không mâu thuẫn. Và bản văn “đứng trên bước chân thứ bảy” là do sự sao chép nhầm lẫn về sau, vì trình tự lời nói như vậy không thấy có trong Chú giải kinh Đại Bổn. Āsabhaṃ có nghĩa là tối thượng, hoặc không lay chuyển, không sợ hãi. Thật vậy, āsabhaṃ là (lời nói) của con ngưu vương (usabha), (nghĩa là) sự dũng mãnh; và vì liên quan đến điều đó, lời nói này được gọi là āsabhī. Aggo có nghĩa là bậc đứng đầu tất cả. Jeṭṭho, seṭṭho là từ đồng nghĩa của nó. Tuy nhiên, xét về mặt từ ngữ, aggo có nghĩa là bậc tối thắng hơn tất cả về các phẩm hạnh. Jeṭṭho có nghĩa là bậc trưởng thượng nhất trong tất cả do các phẩm hạnh, tức là bậc vĩ đại nhất về các phẩm hạnh. Seṭṭho có nghĩa là bậc ưu việt nhất trong tất cả do các phẩm hạnh. Lokassa là sở hữu cách trong ý nghĩa xuất xứ cách, làm giới hạn cho sự phân chia. Với câu nói “Đây là đời sống cuối cùng, nay không còn tái sanh nữa”, Ngài đã tuyên bố về quả A-la-hán sẽ chứng đắc trong kiếp sống này, vì do quả vị ấy mà không còn tái sanh.

Idāni tathāgamanaṃ sambhāvento ‘‘tañcassā’’tiādimāha. Pubbanimittabhāvena tathaṃ avitathanti sambandho. Visesādhigamānanti guṇavisesādhigamānaṃ. Tadevatthaṃ vitthārato dasseti ‘‘yañhī’’tiādinā. Tattha yanti kiriyāparāmasanaṃ, tena ‘‘patiṭṭhahī’’ti ettha pakatiyatthaṃpatiṭṭhānakiriyaṃ parāmasati. Idamassāti idaṃ patiṭṭhahanaṃ assa bhagavato. Paṭilābhasadde sāminiddeso cesa, kattuniddeso vā. Pubbanimittanti tappaṭilābhasaṅkhātassa āyatiṃ uppajjamānakassa hitassa paṭhamaṃ pavattaṃ sañjānanakāraṇaṃ. Bhagavato hi acchariyabbhutaguṇavisesādhigamane pañca mahāsupinādayo viya etāni sañjānananimittāni pātubhavanti, yathā taṃ loke puññavantānaṃ puññaphalavisesādhigamaneti.

Bây giờ, để tán dương việc đi như vậy, ngài (chú giải) nói câu bắt đầu bằng “tañcassa”. Nên liên kết (câu văn) như sau: “là sự thật, không sai khác, do là điềm báo trước”. Visesādhigamānaṃ có nghĩa là của sự chứng đắc các phẩm hạnh đặc biệt. Ngài trình bày chi tiết chính ý nghĩa đó bằng câu bắt đầu bằng “yañhi”. Trong đó, “yaṃ” là sự quy chiếu đến hành động; qua đó, nó quy chiếu đến hành động đứng vững, là ý nghĩa tự nhiên của từ “patiṭṭhahi”. Idamassā có nghĩa là việc đứng vững này là của đức Thế Tôn ấy. Và đây là sự chỉ định sở hữu chủ đối với từ “paṭilābha”, hoặc là sự chỉ định chủ thể. Pubbanimittaṃ là nguyên nhân nhận biết, xảy ra trước tiên, của lợi ích sẽ sanh khởi trong tương lai, được gọi là sự chứng đắc ấy. Thật vậy, trong việc chứng đắc các phẩm hạnh đặc biệt, kỳ diệu và phi thường của đức Thế Tôn, những điềm báo nhận biết này hiện ra, giống như năm giấc mộng lớn v.v..., giống như trong đời, các điềm báo nhận biết hiện ra cho những người có phước khi họ sắp chứng đắc quả phước đặc biệt.

Sabbalokuttarabhāvassāti sabbalokānamuttamabhāvassa, sabbalokātikkamanabhāvassa vā. Satta padāni sattapadaṃ, tassa vītihāro visesena atiharaṇaṃ sattapadavītihāro, sattapadanikkhepoti attho. So pana samagamane dvinnaṃ padānamantare muṭṭhiratanamattanti vuttaṃ.

Sabbalokuttarabhāvassa có nghĩa là của trạng thái tối thượng hơn tất cả thế gian, hoặc của trạng thái siêu việt tất cả thế gian. Satta padāni là bảy bước chân. Sattapadaṃ, bảy bước chân; tassa vītihāro, sự bước đi của bảy bước chân ấy, (là) visesena atiharaṇaṃ, sự mang đi một cách đặc biệt. Sattapadavītihāro, sự bước đi bảy bước một cách đặc biệt, có nghĩa là sự đặt xuống bảy bước chân. Và đã được nói rằng, khi vị Bồ-tát ấy đi một cách thong thả, khoảng cách giữa hai bàn chân là bằng một nắm tay.

‘‘Anekasākhañca [Pg.306] sahassamaṇḍalaṃ,Chattaṃ marū dhārayumantalikkhe;

Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā,Na dissare cāmarachattagāhakā’’ti. (su. ni. 693);

–

“Chư thiên đã che trên hư không chiếc lọng có nhiều nhánh tàn và ngàn vòng; các phất trần có cán bằng vàng được phất qua lại, nhưng không thấy các vị cầm phất trần và lọng.”

Suttanipāte nāḷakasutte āyasmatā ānandattherena vuttaṃ nidānagāthāpadaṃ sandhāya ‘‘suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarāti etthā’’ti vuttaṃ. Etthāti hi etasmiṃ gāthāpadeti attho. Mahāpadānasutte anāgatattā pana cāmarukkhepassa tathā vacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tattha āgatānusārena hi idha pubbanimittabhāvaṃ vadati, camaro nāma migaviseso. Yassa vālena rājakakudhabhūtaṃ vālabījaniṃ karonti, tassa ayanti cāmarī. Tassā ukkhepo tathā, vutto soti vuttacāmarukkhepo. Arahattavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassāti arahattaphalasamāpattisaṅkhātavaravimalasetacchattapaṭilābhassa. Sattamapadūparīti ettha pada-saddo padavaḷañjanavācako, tasmā sattamassa padavaḷañjanassa uparīti attho. Sabbaññutaññāṇameva sabbattha appaṭihatacāratāya anāvaraṇanti āha ‘‘sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassā’’ti. Tathā ayaṃ bhagavā…pe… pubbanimittabhāvanāti ettha ‘‘yañhī’’tiādi adhikārattā, gamyamānattā ca na vuttaṃ, etena ca abhijātiyaṃ dhammatāvasena uppajjanakavisesā sabbabodhisattānaṃ sādhāraṇāti dasseti. Pāramitānissandā hi te.

Liên quan đến câu kệ dẫn nhập được trưởng lão Ānanda nói trong kinh Nāḷaka thuộc Suttanipāta, (vị sớ giải) đã nói: ‘Ở đây, trong câu “các phất trần có cán bằng vàng được phất qua lại”’. Quả vậy, etthā có nghĩa là ‘trong câu kệ này’. Tuy nhiên, vì việc phất phất trần không được đề cập trong kinh Mahāpadāna, nên lời nói như vậy cần được hiểu theo cách đó. Quả vậy, ở đây (vị ấy) nói về trạng thái điềm báo trước theo như những gì đã được đề cập ở đó. Camaro là một loài thú đặc biệt. Người ta làm phất trần, một trong những vật biểu trưng của hoàng gia, bằng lông đuôi của nó. Cāmarī là (vật) của nó. Việc phất nó như vậy, được nói là nó, do đó là vuttacāmarukkhepo (việc phất phất trần đã được nói đến). Arahattavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa có nghĩa là ‘của sự chứng đắc chiếc lọng trắng thanh tịnh cao quý được gọi là sự thành tựu quả A-la-hán’. Ở đây, trong câu sattamapadūpari, từ pada có nghĩa là dấu chân, do đó có nghĩa là ‘trên dấu chân thứ bảy’. (Vị ấy) đã nói sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassā để chỉ rằng chính Toàn Giác Trí là không bị ngăn ngại (anāvaraṇa) do khả năng hoạt động không bị cản trở ở khắp mọi nơi. Ở đây, trong câu ‘Như vậy, đức Thế Tôn này... trạng thái điềm báo trước’, những từ như yañhi đã không được nói đến vì chúng thuộc ngữ cảnh và có thể được hiểu ngầm. Và bằng điều này, (vị ấy) chỉ ra rằng những sự kiện đặc biệt xảy ra theo quy luật tự nhiên vào lúc đản sanh là chung cho tất cả các vị Bồ-tát. Quả vậy, chúng là kết quả của các pháp ba-la-mật.

Porāṇāti aṭṭhakathācariyā. Gavampati usabho samehi pādehi vasūnaṃ ratanānaṃ dhāraṇato vasundarasaṅkhātaṃ bhūmiṃ phusī yathā, tathā manussānaṃ hatthato muccitvā muhuttajāto so gotamo samehi pādehi vasundharaṃ phusīti attho. Vikkamīti agamāsi. Satta padānīti sattapadavaḷañjanaṭṭhānāni. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ, sattapadavārehīti vā karaṇattho uttarapadalopavasena daṭṭhabbo. Marūti devā yathāmariyādaṃ maraṇasabhāvato. Samāti vilokanasamatāya samā sadisiyo. Mahāpuriso hi yathā ekaṃ disaṃ vilokesi, evaṃ sesadisāpi, na katthaci vilokane vinibandho tassa ahosi, samāti vā viloketuṃ yuttāti attho. Na hi tadā bodhisattassa virūpabībhacchavisamarūpāni viloketumayuttāni disāsu upaṭṭhahanti[Pg.307], vissaṭṭhamañjūviññeyyādivasena aṭṭhaṅgupetaṃ giraṃ abbhudīrayi pabbatamuddhaniṭṭhito sīho yathā abhinadīti attho.

Porāṇā là các vị sớ giải. Có nghĩa là: ‘Giống như vị Bồ-tát Vipassī, bậc tối thượng, bậc chúa tể, đã chạm vào mặt đất được gọi là vasundharā vì nó chứa đựng châu báu bằng đôi chân bằng phẳng của mình, cũng vậy, vị Gotama ấy, vừa mới sanh, sau khi được thả ra từ tay của con người, đã chạm vào mặt đất bằng đôi chân bằng phẳng của mình’. Vikkami có nghĩa là đã đi. Satta padāni có nghĩa là bảy nơi có dấu chân. Đây là cách dùng đối cách trong ý nghĩa liên tục, hoặc cần được hiểu theo ý nghĩa công cụ cách là ‘bằng bảy bước chân’ do sự lược bỏ từ cuối. Marū là các vị trời, vì họ có bản chất phải chết theo giới hạn tuổi thọ của mình. Samā có nghĩa là bằng nhau, tương tự nhau, do sự đồng đều trong cái nhìn. Quả vậy, vị Đại nhân nhìn một phương như thế nào thì cũng nhìn các phương còn lại như thế ấy, không có sự cản trở nào trong cái nhìn của ngài ở bất cứ đâu. Hoặc samā có nghĩa là thích hợp để nhìn. Quả vậy, lúc bấy giờ không có những hình sắc dị dạng, ghê tởm, không cân đối, không thích hợp để Bồ-tát nhìn, xuất hiện ở các phương. Có nghĩa là: (Ngài) đã thốt lên lời nói gồm tám thành phần, trong sáng, ngọt ngào, dễ hiểu, v.v... (Ngài) đã rống lên như sư tử đứng trên đỉnh núi.

Evaṃ kāyagamanatthena gatasaddena tathāgatasaddaṃ niddisitvā idāni ñāṇagamanatthena niddisituṃ ‘‘atha vā’’tiādimāha. Tattha ‘‘yathā vipassī bhagavā’’tiādīsupi ‘‘nekkhammena kāmacchandaṃ pahāyā’’tiādinā yojetabbaṃ. Nekkhammenāti alobhapadhānena kusalacittuppādena. Kusalā hi dhammā idha nekkhammaṃ tesaṃ sabbesampi kāmacchandapaṭipakkhattā, na pabbajjādayo eva. ‘‘Paṭhamajjhānenā’’tipi vadanti keci, tadayuttameva paṭhamajjhānassa pubbabhāgapaṭipadāya eva idha icchitattā. Pahāyāti pajahitvā. Gatoti uttarivisesaṃ ñāṇagamanena paṭipanno. Pahāyāti vā pahānahetu, pahāne vā sati. Hetulakkhaṇatthesu hi ayaṃ tvā-saddo ‘‘sakko hutvā nibbattī’’tiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 2.355) viya. Kāmacchandādippahānahetukañca ‘‘gato’’ti ettha vuttaṃ avabodhasaṅkhātaṃ, paṭipattisaṅkhātaṃ vā gamanaṃ kāmacchandādippahānena ca taṃ lakkhīyati, esa nayo ‘‘padāletvā’’tiādīsupi. Abyāpādenāti mettāya. Ālokasaññāyāti vibhūtaṃ katvā manasikārena upaṭṭhitālokasañjānanena. Avikkhepenāti samādhinā. Dhammavavatthānenāti kusalādidhammānaṃ yāthāvanicchayena, sappaccayanāmarūpavavatthānenātipi vadanti.

Sau khi giải thích từ tathāgata bằng từ gata theo nghĩa sự đi của thân, bây giờ để giải thích theo nghĩa sự đi của trí, (vị sớ giải) đã nói atha vā v.v... Ở đó, trong các câu như ‘giống như đức Thế Tôn Vipassī’, cần được kết hợp với các câu như ‘bằng sự xuất ly, sau khi từ bỏ dục tham’. Nekkhammena có nghĩa là bằng tâm thiện sanh với vô tham làm chủ đạo. Quả vậy, ở đây các pháp thiện là nekkhamma (sự xuất ly), vì tất cả chúng đều đối nghịch với dục tham, chứ không chỉ riêng sự xuất gia v.v... Một số vị nói ‘bằng thiền thứ nhất’, nhưng điều đó không hợp lý, vì ở đây chỉ mong muốn pháp hành trong giai đoạn đầu của thiền thứ nhất. Pahāya có nghĩa là sau khi từ bỏ. Gato có nghĩa là đã đạt đến trạng thái đặc biệt cao hơn bằng sự đi của trí. Hoặc pahāya có nghĩa là do nhân từ bỏ, hoặc khi có sự từ bỏ. Quả vậy, hậu tố tvā này được dùng trong ý nghĩa nguyên nhân và đặc điểm, giống như trong các câu sakko hutvā nibbattī. Và sự đi được gọi là sự thấu hiểu hoặc sự thực hành, được nói đến ở đây trong từ gato, có nguyên nhân là sự từ bỏ dục tham v.v..., và nó được đặc trưng bởi sự từ bỏ dục tham v.v... Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các câu như padāletvā. Abyāpādena có nghĩa là bằng tâm từ. Ālokasaññāya có nghĩa là bằng sự nhận biết ánh sáng đã hiện khởi qua tác ý làm cho nó rõ ràng. Avikkhepena có nghĩa là bằng định. Dhammavavatthānena có nghĩa là bằng sự quyết định đúng như thật về các pháp thiện v.v... Các vị thầy cũng nói rằng (nó có nghĩa là) bằng sự xác định danh và sắc cùng với các duyên của chúng.

Evaṃ kāmacchandādinīvaraṇappahānena ‘‘abhijjhaṃ loke pahāyā’’tiādinā vuttāya paṭhamajjhānassa pubbabhāgapaṭipadāya bhagavato ñāṇagamanavisiṭṭhaṃ tathāgatabhāvaṃ dassetvā idāni saha upāyena aṭṭhahi samāpattīhi, aṭṭhārasahi ca mahāvipassanāhi taṃ dassetuṃ ‘‘ñāṇenā’’tiādimāha. Nāmarūpapariggahakaṅkhāvitaraṇānañhi vinibandhabhūtassa mohassa dūrīkaraṇena ñātapariññāyaṃ ṭhitassa aniccasaññādayo sijjhanti, tasmā avijjāpadālanaṃ vipassanāya upāyo. Tathā jhānasamāpattīsu abhiratinimittena pāmojjena, tattha anabhiratiyā vinoditāya jhānādīnaṃ samadhigamoti samāpattiyā arativinodanaṃ upāyo. Samāpattivipassanānukkamena pana upari vakkhamānanayena niddisitabbepi nīvaraṇasabhāvāya avijjāya heṭṭhā kāmacchandādivasena dassitanīvaraṇesupi saṅgahadassanatthaṃ uppaṭipāṭiniddeso daṭṭhabbo.

Như vậy, sau khi đã chỉ ra trạng thái Như Lai của đức Thế Tôn, đặc trưng bởi sự đi của trí, bằng pháp hành trong giai đoạn đầu của thiền thứ nhất, được nói đến trong các câu như ‘sau khi từ bỏ tham ái trong đời’ qua việc từ bỏ các triền cái như dục tham, bây giờ để chỉ ra trạng thái ấy cùng với phương pháp, với tám thiền chứng và mười tám pháp đại quán, (vị sớ giải) đã nói ñāṇena v.v... Quả vậy, đối với người đứng vững trong tuệ tri (ñātapariññā) bằng cách loại bỏ si mê, vốn là chướng ngại cho việc xác định danh sắc và vượt qua hoài nghi, thì các tưởng như vô thường tưởng v.v... sẽ thành tựu. Do đó, việc phá vỡ vô minh là phương pháp của minh sát. Tương tự, trong các thiền chứng, do sự không ưa thích ở trong đó đã được loại bỏ bằng sự hân hoan, vốn là dấu hiệu của sự thích thú, nên có sự chứng đắc các thiền v.v... Do đó, việc loại bỏ sự không ưa thích là phương pháp của thiền chứng. Tuy nhiên, mặc dù (các pháp này) đáng lẽ phải được giải thích theo thứ tự thiền chứng và minh sát theo phương pháp sẽ được nói ở trên, nhưng cần phải hiểu rằng sự giải thích không theo thứ tự này là để chỉ ra sự bao gồm (vô minh) trong các triền cái đã được trình bày dưới dạng dục tham v.v... bên dưới vô minh, vốn có bản chất là triền cái.

Samāpattivihārapavesananibandhanena [Pg.308] nīvaraṇāni kavāṭasadisānīti āha ‘‘nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā’’ti. ‘‘Rattiṃ anuvitakketvā anuvicāretvā divā kammante payojetī’’ti majjhimāgamavare mūlapaṇṇāsake vammikasutte (ma. ni. 1.249) vuttaṭṭhāne viya vitakkavicārā vūpasamā [dhūmāyanā (dī. ni. ṭī. 1.7)] adhippetāti sandhāya ‘‘vitakkavicāradhūmaṃ vūpasametvā’’ti vuttaṃ, vitakkavicārasaṅkhātaṃ dhūmaṃ vūpasametvāti attho. ‘‘Vitakkavicāra’’micceva adhunā pāṭho, so na porāṇo ācariyadhammapālattherena, ācariyasāriputtattherena ca yathāvuttapāṭhasseva uddhatattā. Virājetvāti jigucchitvā, samatikkamitvā vā. Tadubhayattho hesa ‘‘pītiyā ca virāgā’’tiādīsu (dī. ni. 1.7; ma. ni. 3.155; pārā. 11; vibha. 625) viya. Kāmaṃ paṭhamajjhānūpacāre eva dukkhaṃ, catutthajjhānūpacāre eva ca sukhaṃ pahīyati, atisayappahānaṃ pana sandhāyāha ‘‘catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāyā’’ti.

Do ngăn cản sự đi vào trú trong thiền chứng, các triền cái giống như cánh cửa, vì vậy ngài (Chú giải sư) nói: “sau khi mở cánh cửa triền cái”. Giống như ở chỗ đã được nói trong kinh Vammika thuộc Mūlapaṇṇāsaka trong bộ Trung A-hàm ưu việt rằng: “Vào ban đêm, sau khi tầm đi tầm lại, tứ đi tứ lại, vào ban ngày, ngài gắn vào công việc”, (ở đây) sự lắng dịu của tầm và tứ được chủ ý, nhắm đến (ý nghĩa này), ngài đã nói: “sau khi làm lắng dịu khói tầm và tứ”, nghĩa là sau khi làm lắng dịu làn khói được gọi là tầm và tứ. Hiện nay chỉ có bản văn là “tầm và tứ”, bản văn đó không phải là bản cổ, vì đã được trích dẫn bởi cả Trưởng lão Ācariya Dhammapāla và Trưởng lão Ācariya Sāriputta chỉ với bản văn đã được nói đến như trên. “Virājetvā” (ly tham) nghĩa là sau khi nhàm chán, hoặc sau khi vượt qua. Thật vậy, từ này có cả hai nghĩa đó, giống như trong các đoạn “pītiyā ca virāgā” (do ly tham khỏi hỷ), v.v. Quả thực, khổ được đoạn trừ ngay trong cận hành của sơ thiền, và lạc (được đoạn trừ) ngay trong cận hành của tứ thiền, tuy nhiên, nhắm đến sự đoạn trừ một cách vượt trội, ngài (Chú giải sư) đã nói: “do tứ thiền, sau khi từ bỏ lạc và khổ”.

Rūpasaññāti saññāsīsena rūpāvacarajjhānāni ceva tadārammaṇāni ca vuttāni. Rūpāvacarajjhānampi hi ‘‘rūpa’’nti vuccati uttarapadalopena ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (dha. sa. 248) tassa ārammaṇampi kasiṇarūpaṃ purimapadalopena ‘‘bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsu (dha. sa. 223 ādayo) tasmā idha rūpe rūpajjhāne taṃsahagatā saññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsena rūpāvacarajjhānāni vuttāni, rūpaṃ saññā assāti rūpasaññaṃ, rūpasaññāsamannāgatanti vuttaṃ hoti. Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ. Paṭighasaññāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ, rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena paṭihananena visayivisayasamodhānena samuppannā dvipañcaviññāṇasahagatā saññā. Nānattasaññāti aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā, dvādasa akusalasaññā, ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā, dve akusalavipākasaññā, ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti etāsaṃ catucattālīsasaññānametaṃ adhivacanaṃ. Etā hi yasmā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve gocare pavattanti, yasmā ca nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṃ asadisā, tasmā ‘‘nānattasaññā’’ti vuccanti.

Về “sắc tưởng” (rūpasaññā), với tưởng làm đầu, các thiền sắc giới và các đối tượng của chúng đã được nói đến. Thật vậy, thiền sắc giới cũng được gọi là “sắc” (rūpa) do sự lược bỏ từ sau, như trong các đoạn “người có sắc thấy các sắc”, v.v.; đối tượng của thiền ấy là sắc kasina cũng (được gọi là “sắc”) do sự lược bỏ từ trước, như trong các đoạn “thấy các sắc bên ngoài, đẹp và xấu”, v.v. Do đó, ở đây, trong thiền sắc, tưởng tương ưng với nó là sắc tưởng. Như vậy, với tưởng làm đầu, các thiền sắc giới đã được nói đến. Có nghĩa là đã được nói: “có sắc tưởng” (rūpasaññaṃ), “thành tựu sắc tưởng” (rūpasaññāsamannāgataṃ). Như vậy, nên hiểu rằng đây là tên gọi cho đối tượng của thiền ấy, vốn có sự phân biệt như kasina đất, v.v. “Đối ngại tưởng” (paṭighasaññā) là tưởng tương ưng với hai nhóm năm thức, sanh khởi do sự va chạm, tiếp xúc giữa các vật (căn) như mắt, v.v., và các đối tượng (trần) như sắc, v.v., tức là do sự hợp lại của đối tượng và chủ thể đối tượng. “Dị tưởng” (nānattasaññā) là tên gọi cho bốn mươi bốn tưởng này: tám tưởng thiện dục giới, mười hai tưởng bất thiện, mười một tưởng quả thiện dục giới, hai tưởng quả bất thiện, và mười một tưởng duy tác dục giới. Thật vậy, vì những tưởng này diễn tiến trong các đối tượng khác nhau, có bản chất khác nhau, được phân biệt bởi sắc, thanh, v.v., và vì chúng khác nhau, có bản chất khác nhau, không giống nhau, do đó chúng được gọi là “dị tưởng”.

Aniccassa, aniccanti vā anupassanā aniccānupassanā, tebhūmakadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya vipassanāyetaṃ nāmaṃ. Niccasaññanti saṅkhatadhamme ‘‘niccā [Pg.309] sassatā’’ti pavattamicchāsaññaṃ, saññāsīsena cettha diṭṭhicittānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo ito paresupi. Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbindanākārena pavattāya anupassanāya. Nandinti sappītikataṇhaṃ. Virāgānupassanāyāti saṅkhāresu virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya, ‘‘te saṅkhārā nirujjhantiyeva, āyatiṃ samudayavasena na uppajjantī’’ti evaṃ vā anupassanā nirodhānupassanā. Tenevāha ‘‘nirodhānupassanāya nirodheti, no samudetī’’ti. Muñcitukamyatā hi ayaṃ balappattāti. Paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā. Paṭisaṅkhāsantiṭṭhanā hi ayaṃ. Ādānanti niccādivasena gahaṇaṃ. Santatisamūhakiccārammaṇānaṃ vasena ekattaggahaṇaṃ ghanasaññā. Āyūhanaṃ abhisaṅkharaṇaṃ. Avatthāvisesāpatti vipariṇāmo. Dhuvasaññanti thirabhāvaggahaṇasaññaṃ. Nimittanti samūhādighanavasena sakiccaparicchedatāya saṅkhārānaṃ saviggahataṃ. Paṇidhinti rāgādipaṇidhiṃ. Sā panatthato taṇhāvasena saṅkhāresu ninnatā.

Sự tùy quán đối với (pháp) vô thường, hoặc (tùy quán) là “vô thường”, là vô thường tùy quán; đây là tên gọi của tuệ quán (vipassanā) diễn tiến bằng cách nắm bắt tính vô thường của các pháp trong ba cõi. “Thường tưởng” (niccasaññā) là tà tưởng diễn tiến rằng “(các pháp hữu vi) là thường còn, bền vững”; và ở đây, với tưởng làm đầu, nên hiểu là bao gồm cả các tâm tương ưng tà kiến. Phương pháp này cũng nên được thấy trong các trường hợp sau. “Bằng yếm ly tùy quán” (nibbidānupassanāya) là bằng sự tùy quán diễn tiến theo cách nhàm chán trong các pháp hữu vi. “Hỷ” (nandi) là ái đi cùng với hỷ. “Bằng ly tham tùy quán” (virāgānupassanāya) là bằng sự tùy quán diễn tiến theo cách ly tham trong các pháp hữu vi. “Bằng đoạn diệt tùy quán” (nirodhānupassanāya) là bằng sự tùy quán sự đoạn diệt của các pháp hữu vi; hoặc, sự tùy quán rằng “các pháp hữu vi ấy chỉ diệt đi, chúng không sanh khởi trong tương lai do nhân sanh” là đoạn diệt tùy quán. Chính vì vậy, ngài đã nói: “Bằng đoạn diệt tùy quán, người ấy làm cho diệt, không làm cho sanh khởi”. Thật vậy, (nên biết rằng) sự tùy quán này đạt đến sức mạnh do ý muốn giải thoát. Sự tùy quán diễn tiến theo cách từ bỏ là từ bỏ tùy quán (paṭinissaggānupassanā). Thật vậy, đây là sự an trú vững chắc của trí tuệ thẩm sát. “Chấp thủ” (ādāna) là sự nắm giữ theo cách thường, v.v. “Kiên cố tưởng” (ghanasaññā) là sự nắm giữ tính đồng nhất dựa trên sự tương tục, sự tụ tập, phận sự và đối tượng. “Cố gắng” (āyūhana) là sự tạo tác. “Biến hoại” (vipariṇāma) là sự đạt đến một trạng thái đặc biệt (khác). “Kiên cố tưởng” (dhuvasaññā) là tưởng nắm giữ trạng thái bền vững. “Tướng” (nimitta) là sự có tự thể của các pháp hữu vi do sự phân định phận sự riêng của chúng theo cách kiên cố như là một khối, v.v. “Nguyện” (paṇidhi) là sự mong cầu như tham, v.v. Về mặt ý nghĩa, đó là sự hướng về các pháp hữu vi do ái.

Abhinivesanti attānudiṭṭhiṃ. Aniccādivasena sabbadhammatīraṇaṃ adhipaññādhammavipassanā. Sārādānābhinivisenti asāre sāraggahaṇavipallāsaṃ. Issarakuttādivasena loko samuppannoti abhiniveso sammohābhiniveso nāma. Keci pana ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’ntiādinā pavattasaṃsayāpatti sammohābhiniveso’’ti vadanti. Saṅkhāresu leṇatāṇabhāvaggahaṇaṃ ālayābhiniveso. ‘‘Ālayaratā ālayasamuditā’’ti (dī. ni. 2.64; ma. ni. 1.281; 2.337; mahāva. 7, 8) vacanato ālayo vuccati taṇhā, sāyeva cakkhādīsu, rūpādīsu ca abhinivesavasena pavattiyā ālayābhinivesoti keci. ‘‘Evaṃvidhā saṅkhārā paṭinissajjīyantī’ti pavattañāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanā. Vaṭṭato vigatattā vivaṭṭaṃ, nibbānaṃ, tattha ārammaṇakaraṇasaṅkhātena anupassanena pavattiyā vivaṭṭānupassanā, gotrabhu. Saṃyogābhinivesanti saṃyujjanavasena saṅkhāresu abhinivisanaṃ. Diṭṭhekaṭṭheti diṭṭhiyā sahajātekaṭṭhe, pahānekaṭṭhe ca. Oḷāriketi uparimaggavajjhe kilese apekkhitvā vuttaṃ, aññathā dassanapahātabbā ca dutiyamaggavajjhehipi oḷārikāti tesampi tabbacanīyatā siyā. Aṇusahagateti aṇubhūte. Tabbhāvavuttiko hi ettha sahagatasaddo. Idaṃ pana heṭṭhimamaggavajjhe apekkhitvā vuttaṃ[Pg.310]. Sabbakileseti avasiṭṭhasabbakilese. Na hi paṭhamādimaggehi pahīnā kilesā puna pahīyanti. Sabbasaddo cettha sappadesavisayo ‘‘sabbe tasanti daṇḍassā’’tiādīsu viya (dha. pa. 129).

Abhinivesanti (sự chấp thủ) là attānudiṭṭhi (thân kiến). Sự thẩm xét tất cả các pháp do năng lực của vô thường v.v... là adhipaññādhammavipassanā (tuệ quán pháp tăng thượng). Sārādānābhinivisenti (sự chấp thủ cốt lõi) là sự nhận thức sai lầm rằng có cốt lõi trong pháp không có cốt lõi. Sự chấp thủ sai lầm rằng: ‘Thế gian đã sanh khởi do năng lực của sự sáng tạo của Phạm Thiên v.v...’ được gọi là sammohābhinivesa (sự chấp thủ do si mê). Một số vị thì nói rằng: “Sự đạt đến hoài nghi đã khởi lên bằng cách này v.v...: ‘Ta có từng hiện hữu trong thời quá khứ chăng?’ là sammohābhinivesa.” Sự chấp thủ trạng thái là nơi ẩn náu, nơi nương tựa trong các pháp hữu vi là ālayābhinivesa (sự chấp thủ ái luyến). Theo lời dạy rằng: “Thích thú trong ái luyến, sanh khởi từ ái luyến,” ái được gọi là ālaya (ái luyến). Một số vị nói rằng: “Chính ái ấy, do sự diễn tiến theo năng lực của sự chấp thủ sai lầm trong mắt v.v... và trong sắc v.v... là ālayābhinivesa.” Trí tuệ khởi lên rằng: “Các pháp hữu vi có nhiều loại như vậy được từ bỏ” là paṭisaṅkhānupassanā (tuệ quán thẩm sát). Do đã thoát ly khỏi vòng luân hồi, Níp-bàn được gọi là vivaṭṭa (sự thoát ly). Do sự diễn tiến bằng sự quán chiếu được gọi là sự lấy làm đối tượng ở trong Níp-bàn ấy, gotrabhū (trí chuyển tộc) là vivaṭṭānupassanā (tuệ quán sự thoát ly). Saṃyogābhinivesanti (sự chấp thủ kiết sử) là sự chấp thủ sai lầm trong các pháp hữu vi do năng lực của sự trói buộc. Diṭṭhekaṭṭheti (đồng một trú xứ với tà kiến) là trong (tâm vương tham) có trú xứ đồng sanh với tà kiến, và trong (nội tâm của người) có trú xứ tương tự về phương diện được đoạn trừ. Oḷāriketi (thô) được nói nhắm đến những phiền não bị ba đạo trên đoạn trừ. Nếu không, những phiền não được đoạn trừ bởi kiến đạo cũng thô hơn những phiền não bị Nhị đạo đoạn trừ, như vậy chúng cũng sẽ được gọi bằng từ ấy. Aṇusahagateti (đi kèm với sự vi tế) là đã trở nên vi tế. Thật vậy, ở đây từ sahagata có nghĩa là trạng thái ấy. Vả lại, từ này được nói nhắm đến những phiền não bị đạo dưới đoạn trừ. Sabbakileseti (tất cả phiền não) là tất cả các phiền não còn lại. Thật vậy, các phiền não đã được đoạn trừ bởi các đạo từ Sơ đạo trở đi thì không bị đoạn trừ lại nữa. Và ở đây, từ sabba có đối tượng là một phần (không phải toàn bộ) giống như trong câu “sabbe tasanti daṇḍassa” (mọi chúng sanh đều sợ hãi hình phạt) v.v...

Kakkhaḷattaṃ kaṭhinabhāvo. Paggharaṇaṃ dravabhāvo. Lokiyavāyunā bhastassa viya yena taṃtaṃkalāpassa uddhumāyanaṃ, thambhabhāvo vā, taṃ vitthambhanaṃ. Vijjamānepi kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtehi phuṭṭhabhāve taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyanto ākāsoti yesaṃ yo paricchedo, tehi so asamphuṭṭhova, aññathā bhūtānaṃ paricchedabhāvo na siyā byāpitabhāvāpattito. Yasmiṃ kalāpe bhūtānaṃ paricchedo, tehi tattha asamphuṭṭhabhāvo asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ, tenāha bhagavā ākāsadhātuniddese ‘‘asamphuṭṭho catūhi mahābhūtehī’’ti (dha. sa. 637).

Kakkhaḷattaṃ (tính cứng) là trạng thái cứng. Paggharaṇaṃ (sự chảy) là trạng thái lỏng. Gió nào mà do đó có sự phồng lên của các tổng hợp sắc ấy, hoặc có trạng thái chống đỡ, giống như cái bễ (được thổi đầy) bởi gió thế gian, gió ấy là vitthambhanaṃ (sự chống đỡ). Dù có hiện hữu trạng thái tiếp xúc của các đại chủng trong một tổng hợp khác với các đại chủng trong một tổng hợp khác, sự giới hạn của các sắc được gọi là sự tách biệt của các đại chủng ấy là ākāsa (hư không). Do đó, sự phân chia nào của các sắc nào có, sự phân chia ấy không tiếp xúc với các sắc ấy. Nếu không, trạng thái phân chia của các đại chủng sẽ không có, do đạt đến trạng thái thẩm thấu. Trong tổng hợp sắc nào có sự phân chia của các đại chủng, trạng thái không tiếp xúc với các đại chủng ấy trong tổng hợp sắc ấy là asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ (trạng thái không tiếp xúc). Do đó, đức Thế Tôn đã nói trong phần giải thích về hư không giới rằng: “Không tiếp xúc với bốn đại chủng.”

Virodhipaccayasannipāte visadisuppatti ruppanaṃ. Cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāvasenetaṃ vuttaṃ ‘‘saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇa’’nti. Tathā hi suttantabhājaniye saṅkhārakkhandhavibhaṅge ‘‘cakkhusamphassajā cetanā’’tiādinā (vibha. 12) cetanāva vibhattā. Abhisaṅkhāralakkhaṇā ca cetanā. Yathāha ‘‘tattha katamo puññābhisaṅkhāro, kusalā cetanā’’tiādi (vibha. 226) sampayuttadhammānaṃ ārammaṇe ṭhapanaṃ abhiniropanaṃ. Ārammaṇānamanubandhanaṃ anumajjanaṃ. Savipphārikatā pharaṇaṃ. Adhimuccanaṃ saddahanaṃ adhimokkho. Assaddhiyeti assaddhiyahetu. Nimittatthe cetaṃ bhummaṃ. Esa nayo kosajjādīsupi. Kāyacittapariḷāhūpasamo vūpasamalakkhaṇaṃ. Līnuddhaccarahite adhicitte vattamāne paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatāya ajjhupekkhanaṃ paṭisaṅkhānaṃ pakkhapātupacchedato.

Khi có sự hội tụ của các duyên đối nghịch, sự sanh khởi của (sắc) không tương tự là ruppanaṃ (sự biến hoại). Do tư là chính trong các pháp thuộc hành uẩn, nên do năng lực của tư, điều này được nói: “Hành có trạng thái là sự cố ý tạo tác.” Thật vậy, trong phần phân tích theo kinh trong Phân Tích về Hành Uẩn, chỉ có tư được đức Thế Tôn phân tích bằng cách này: “Tư sanh từ xúc nơi mắt” v.v... Và tư có trạng thái là sự cố ý tạo tác. Như Ngài đã nói: “Trong ấy, phước hành là gì? Là tư thiện” v.v... Sự đặt để các pháp tương ưng trên đối tượng là abhiniropanaṃ (sự hướng đến). Sự theo dõi các đối tượng là anumajjanaṃ (sự xoa dịu). Trạng thái có sự lan tỏa là pharaṇaṃ (sự biến mãn). Sự tin tưởng, sự tin là adhimokkho (thắng giải). Assaddhiyeti là do nhân là sự không có lòng tin. Và từ này là biến cách thứ bảy trong ý nghĩa chỉ nguyên nhân. Phương pháp này cũng nên được hiểu trong các từ như kosajja (sự biếng nhác) v.v... Sự lắng dịu sự nóng nảy của thân và tâm là trạng thái của sự an tịnh. Khi tăng thượng tâm không có sự co rút và phóng dật đang hiện hữu, sự xả do không có sự bận tâm trong việc sách tấn, chế ngự, và làm cho phấn khởi là paṭisaṅkhānaṃ (sự thẩm sát), do cắt đứt sự thiên vị.

Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato pariggāhakasabhāvā sammāvācā siniddhabhāvato sampayuttadhamme, sammāvācāpaccayasubhāsitaṃ sotārañca puggalaṃ pariggaṇhātīti sā pariggahalakkhaṇā. Kāyikakiriyā kiñci kattabbaṃ samuṭṭhāpeti, sayañca samuṭṭhānaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammantasaṅkhātā virati samuṭṭhānalakkhaṇāti daṭṭhabbā, sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhānaṃ [Pg.311] kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya. Jīvamānassa sattassa, sampayuttadhammānaṃ vā jīvitindriyavuttiyā, ājīvasseva vā suddhi vodānaṃ.

Do là đối nghịch với nói dối v.v..., vốn thô thiển, không có khả năng nhiếp trì, có phận sự là lừa dối v.v..., nên chánh ngữ có bản chất nhiếp trì. Do có trạng thái nhu nhuyến, chánh ngữ nhiếp trì các pháp tương ưng, và người nghe lời nói tốt đẹp có chánh ngữ làm duyên. Do đó, chánh ngữ ấy có trạng thái là sự nhiếp trì. Hành động của thân làm cho sanh khởi một việc gì đó cần làm, và chính nó là sự nỗ lực làm cho sanh khởi. Do đó, sự kiêng cữ được gọi là chánh nghiệp nên được hiểu là có trạng thái là sự làm cho sanh khởi, sự nỗ lực. Hoặc, sự nâng lên (trên đối tượng) của các pháp tương ưng là samuṭṭhānaṃ (sự làm cho sanh khởi), giống như việc nâng một vật nặng bằng hành động của thân. Sự trong sạch do sự diễn tiến của mạng quyền của chúng sanh đang sống, hoặc của các pháp tương ưng, hoặc của chính mạng sống, là vodānaṃ (sự trong sạch).

‘‘Saṅkhārā’’ti idha cetanā adhippetā, na pana ‘‘saṅkhārā saṅkhārakkhandho’’tiādīsu (dha. sa. 583, 985; vibha. 1, 20, 52) viya samapaññāsacetasikāti vuttaṃ ‘‘saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇa’’nti. Avijjāpaccayā hi puññābhisaṅkhārādikāva cetanā. Ārammaṇābhimukhabhāvo namanaṃ. Āyatanaṃ pavattanaṃ. Saḷāyatanavasena hi cittacetasikānaṃ pavatti. Taṇhāya hetulakkhaṇati ettha vaṭṭassa janakahetubhāvo taṇhāya hetulakkhaṇaṃ, maggassa pana vakkhamānassa nibbānasampāpakattanti ayametesaṃ viseso. Ārammaṇassa gahaṇalakkhaṇaṃ. Puna uppattiyā āyūhanalakkhaṇaṃ. Sattajīvato suññatālakkhaṇaṃ. Padahanaṃ ussāhanaṃ. Ijjhanaṃ sampatti. Vaṭṭato nissaraṇaṃ niyyānaṃ. Aviparītabhāvo tathalakkhaṇaṃ. Aññamaññānativattanaṃ ekaraso, anūnādhikabhāvova. Yuganaddhā nāma samathavipassanā aññamaññopakāratāya yugaḷavasena bandhitabbato. ‘‘Saddhāpaññā paggahāvikkhepā’’tipi vadanti. Cittavisuddhi nāma samādhi. Diṭṭhivisuddhi nāma paññā. Khayoti kilesakkhayo maggo, tasmiṃ pavattassa sammādiṭṭhisaṅkhātassa ñāṇassa samucchedanalakkhaṇaṃ. Kilesānamanuppādapariyosānatāya anuppādo, phalaṃ. Kilesavūpasamo passaddhi. Chandassāti kattukāmatāchandassa. Patiṭṭhābhāvo mūlalakkhaṇaṃ. Ārammaṇapaṭipādakatāya sampayutta-dhammānamuppattihetutā samuṭṭhāpanalakkhaṇaṃ. Visayādisannipātena gahetabbākāro samodhānaṃ. Yā ‘‘saṅgatī’’ti vuccati ‘‘tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’tiādīsu. Samaṃ, sammā vā odahanti sampiṇḍitā bhavanti sampayuttadhammā anenātipi samodhānaṃ, phasso, tabbhāvo samodhānalakkhaṇaṃ. Samosaranti sannipatanti etthāti samosaraṇaṃ, vedanā. Tāya hi vinā appavattamānā sampayuttadhammā vedanānubhavananimittaṃ samosaṭā viya hontīti evaṃ vuttaṃ, tabbhāvo samosaraṇalakkhaṇaṃ. Pāsādādīsu gopānasīnaṃ kūṭaṃ viya sampayuttadhammānaṃ pāmokkhabhāvo pamukhalakkhaṇaṃ. Satiyā sabbatthakattā sampayuttānaṃ adhipatibhāvo ādhipateyyalakkhaṇaṃ. Tato sampayuttadhammato, tesaṃ vā sampayuttadhammānaṃ uttari padhānaṃ tatuttari, tabbhāvo tatuttariyalakkhaṇaṃ. Paññuttarā hi kusalā dhammā. Vimuttīti phalaṃ kilesehi vimuccitthāti katvā. Taṃ [Pg.312] pana sīlādiguṇasārassa paramukkaṃsabhāvena sāraṃ. Tato uttari dhammassābhāvato pariyosānaṃ. Ayañca lakkhaṇavibhāgo chadhātupañcajhānaṅgādivasena taṃtaṃsuttapadānusārena porāṇaṭṭhakathāyamāgatanayena vuttoti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi pubbe vuttopi koci dhammo pariyāyantarappakāsanatthaṃ puna dassito. Tato eva ca ‘‘chandamūlakā dhammā manasikārasamuṭṭhānā phassasamodhānā vedanāsamosaraṇā’’ti ‘‘paññuttarā kusalā dhammā’’ti, ‘‘vimuttisāramidaṃ brahmacariya’’nti, ‘‘nibbānogadhañhi āvuso brahmacariyaṃ nibbānapariyosāna’’nti [saṃ. ni. 3.512 (atthato samānaṃ)] ca suttapadānaṃ vasena chandassa mūlalakkhaṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ tathaṃ avitathaṃ lakkhaṇaṃ āgatoti atthaṃ dasseti ‘‘eva’’ntiādinā. Taṃ pana gamanaṃ idha ñāṇagamanamevāti vuttaṃ ‘‘ñāṇagatiyā’’ti. Satipi gatasaddassa avabodhanatthabhāve ñāṇagamanattheneveso siddhoti na vutto. Ā-saddassa cettha gatasaddānuvattimattameva. Tenāha ‘‘patto anuppatto’’ti.

Ở đây, “hành” (saṅkhārā) được hiểu là tư (cetanā), chứ không phải là năm mươi tâm sở đồng sanh như trong các trường hợp “hành, hành uẩn” v.v… (đã được nói) nên đã được nói rằng: “Hành có trạng thái là tư.” Thật vậy, do duyên vô minh, chỉ có các tư như phước hành v.v… (mới sanh khởi). Sự hướng đến đối tượng là sự cúi xuống (namanaṃ). Xứ (āyatanaṃ) là sự diễn tiến (pavattanaṃ). Thật vậy, sự diễn tiến của tâm và tâm sở là do năng lực của sáu xứ. Ở đây, trong câu “ái có trạng thái là nhân,” trạng thái là nhân sanh của vòng luân hồi là trạng thái nhân của ái. Còn đối với đạo sẽ được nói đến, trạng thái là nhân đưa đến Níp-bàn. Đây là sự khác biệt giữa chúng. Trạng thái nắm bắt đối tượng. Trạng thái cố gắng để tái sanh. Trạng thái trống không đối với chúng sanh và sinh mạng. Tinh tấn (padahanaṃ) là sự nỗ lực (ussāhanaṃ). Thành tựu (ijjhanaṃ) là sự viên mãn (sampatti). Sự thoát khỏi vòng luân hồi là sự xuất ly (niyyānaṃ). Trạng thái không sai lạc là trạng thái như thật (tathalakkhaṇaṃ). Sự không vượt qua lẫn nhau là một vị (ekarasa), tức là trạng thái không hơn không kém. Chỉ và quán được gọi là song hành (yuganaddhā) vì chúng được liên kết với nhau theo cách cặp đôi do sự tương trợ lẫn nhau. Các vị thầy cũng nói: “Tín và tuệ, sự sách tấn và sự không tán loạn (cũng là song hành).” Tâm thanh tịnh (cittavisuddhi) là định. Kiến thanh tịnh (diṭṭhivisuddhi) là tuệ. “Diệt” (khayo) là đạo, sự diệt tận phiền não. Trạng thái đoạn tuyệt của trí tuệ được gọi là chánh kiến, diễn ra trong đạo ấy. Do sự chấm dứt việc không sanh khởi của các phiền não, nên gọi là vô sanh (anuppādo), tức là quả. Sự lắng dịu phiền não là khinh an (passaddhi). “Của dục” (chandassa) là của dục muốn làm. Trạng thái làm nền tảng là trạng thái gốc rễ. Do là tác nhân tạo ra đối tượng, trạng thái là nhân sanh khởi của các pháp tương ưng là trạng thái phát sanh. Trạng thái cần được nắm bắt do sự hội tụ của đối tượng v.v… là sự tụ hội (samodhānaṃ). Cái được gọi là “sự hội hợp” (saṅgati) trong các câu như “sự hội hợp của ba pháp là xúc.” Các pháp tương ưng được đặt vào một cách đồng đều, hoặc một cách chân chánh, được gom lại bởi pháp này, nên cũng gọi là sự tụ hội (samodhānaṃ), tức là xúc. Trạng thái ấy là trạng thái tụ hội. Các pháp tương ưng tụ hội, tập hợp lại ở đây, nên gọi là nơi tụ hội (samosaraṇaṃ), tức là thọ. Thật vậy, không có thọ ấy, các pháp tương ưng không diễn tiến, chúng giống như tụ hội lại nơi nhân của sự cảm thọ, vì vậy đã được nói như thế. Trạng thái ấy là trạng thái nơi tụ hội. Trạng thái đứng đầu của các pháp tương ưng giống như nóc của các thanh xà ngang trong các lâu đài v.v… là trạng thái chủ yếu. Do niệm là tác nhân trong mọi trường hợp, trạng thái làm chủ của các pháp tương ưng là trạng thái chủ quyền. Vượt trội hơn các pháp tương ưng ấy, hoặc là pháp đứng đầu trên các pháp tương ưng ấy, là pháp tối thượng (tatuttari). Trạng thái ấy là trạng thái tối thượng. Thật vậy, các pháp thiện có tuệ là vượt trội. “Giải thoát” (vimutti) là quả, vì đã giải thoát khỏi các phiền não. Nhưng quả ấy là cốt lõi do trạng thái tối thượng của cốt lõi là các đức tánh như giới v.v… Do không có pháp nào cao hơn pháp ấy, nên gọi là cứu cánh (pariyosānaṃ). Cần phải hiểu rằng sự phân tích trạng thái này được nói theo phương pháp đã có trong Chú giải xưa, theo năng lực của sáu giới, năm thiền chi v.v… và theo các thuật ngữ trong các kinh tương ứng. Thật vậy, một pháp nào đó dù đã được nói trước đây, vẫn được trình bày lại để làm rõ một phương diện khác. Chính vì thế, do năng lực của các thuật ngữ trong kinh như “các pháp có dục làm gốc, có tác ý làm nơi sanh, có xúc làm nơi tụ hội, có thọ làm nơi quy tụ,” và “các pháp thiện có tuệ là vượt trội,” và “phạm hạnh này có giải thoát làm cốt lõi,” và “này chư hiền, phạm hạnh hướng đến Níp-bàn, có Níp-bàn là cứu cánh,” nên đã nói rằng “dục có trạng thái là gốc rễ” v.v… Bằng từ “evaṃ” v.v…, ngài chỉ ra ý nghĩa rằng: “đã đạt đến trạng thái như thật, không sai lạc của các pháp ấy.” Nhưng sự đi đến ấy ở đây chính là sự đi đến bằng trí tuệ, nên đã nói là “bằng sự đi của trí tuệ” (ñāṇagatiyā). Mặc dù từ “gata” có nghĩa là sự thấu hiểu, nhưng ở đây nó được thành tựu chỉ với nghĩa là sự đi đến bằng trí tuệ, nên (ý nghĩa thấu hiểu) đã không được nói đến. Và ở đây, tiếp đầu ngữ “ā” chỉ đơn thuần đi theo từ “gata”. Do đó, ngài nói: “đã đạt đến, đã chứng đắc.”

Aviparītasabhāvattā ‘‘tathadhammā nāma cattāri ariyasaccānī’’ti vuttaṃ. Aviparītasabhāvato tathāni. Amusāsabhāvato avitathāni. Aññākārarahitato anaññathāni. Saccasaṃyuttādīsu āgataṃ paripuṇṇasaccacatukkakathaṃ sandhāya ‘‘iti vitthāro’’ti āha. ‘‘Tasmā’’ti vatvā tadaparāmasitabbameva dasseti ‘‘tathānaṃ abhisambuddhattā’’ti iminā. Esa nayo īdisesu.

Do có bản thể không sai lạc, nên đã được nói rằng: “Bốn Thánh đế được gọi là các pháp như thật (tathadhammā).” Do có bản thể không sai lạc, chúng được gọi là như thật (tathāni). Do có bản thể không lừa dối, chúng được gọi là không sai lạc (avitathāni). Do không có trạng thái khác, chúng được gọi là không khác (anaññathāni). Vị thầy đã nói: “Đây là phần chi tiết,” nhắm đến bài thuyết giảng đầy đủ về bốn sự thật đã được trình bày trong Tương Ưng Bộ về Sự Thật (Saccasaṃyutta) v.v… Sau khi nói “do đó” (tasmā), ngài chỉ ra chính ý nghĩa cần được tham chiếu bởi từ đó bằng câu: “do đã giác ngộ các pháp như thật ấy.” Phương pháp này cần được hiểu trong những trường hợp tương tự.

Evaṃ saccavasena catutthakāraṇaṃ dassetvā idāni paccayapaccayuppannabhāvena aviparītasabhāvattā tathabhūtānaṃ paṭiccasamuppādaṅgānaṃ vasenāpi dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayā sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa uddhaṃ uddhaṃ āgatasabhāvo, anupavattaṭṭhoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho pubbapade uttarapadalopavasena. Samāhāradvandepi hi pulliṅgamicchanti neruttikā. Na cettha jātito jarāmaraṇaṃ na hoti, na ca jātiṃ vinā aññato hotīti jātipaccayasambhūtaṭṭho. Itthameva jātito samudāgacchatīti jāti paccayasamudāgataṭṭho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yā yā jāti yathā yathā paccayo [Pg.313] hoti, tadanurūpaṃ pātubhūtasabhāvoti. Paccayapakkhe pana avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭhoti ettha na avijjā saṅkhārānaṃ paccayo na hoti, na ca avijjaṃ vinā saṅkhārā uppajjanti. Yā yā avijjā yesaṃ yesaṃ saṅkhārānaṃ yathā yathā paccayo hoti, ayaṃ avijjā saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho paccayasabhāvoti attho. Tathānaṃ dhammānanti paccayākāradhammānaṃ. ‘‘Sugato’’tiādīsu (pārā. 1) viya gamusaddassa buddhiyatthataṃ sandhāya ‘‘abhisambuddhattā’’ti vuttaṃ, na ñāṇagamanatthaṃ. Gatibuddhiyatthā hi saddā aññamaññapariyāyā. Tasmā ‘‘abhisambuddhattho hettha gatasaddo’’ti adhikāro, gamyamānattā vā na payutto.

Sau khi trình bày nguyên nhân thứ tư theo phương diện chân lý như vậy, bây giờ, vì muốn trình bày luôn theo phương diện các chi phần của lý duyên khởi là những pháp như thật do có tự tánh không sai lạc trong vai trò là pháp duyên và pháp do duyên sanh, nên vị ấy đã nói câu “apicā” (hơn nữa) v.v... Ở đây, câu “jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho” (có ý nghĩa là được sanh khởi và hiện khởi do duyên sanh) có nghĩa là: Sau khi được sanh khởi do duyên sanh, có tự tánh đã hiện khởi lên mãi tương ứng với duyên của chính nó vốn đi kèm theo. Ý nghĩa là có nghĩa là sự tiếp diễn. Hoặc giả, “sambhūtaṭṭho” (có nghĩa là được sanh khởi) và “samudāgataṭṭho” (có nghĩa là đã hiện khởi) trở thành “sambhūtasamudāgataṭṭho” là do phương cách lược bỏ từ ngữ phía sau ở từ ngữ phía trước. Vì rằng các nhà ngữ pháp học chấp nhận nam tánh ngay cả trong hợp thể từ tổng hợp (samāhāradvanda). Và ở đây, không phải là sự già chết không do sanh mà có, và cũng không phải là có do nhân khác ngoài sanh ra. Do đó, có ý nghĩa là được sanh khởi do duyên sanh. (Sự già chết) hiện khởi do sanh chính theo cách này. Do đó, có ý nghĩa là đã hiện khởi do duyên sanh. Điều này được nói đến là: Bất cứ sanh nào là duyên theo bất cứ cách nào thì có tự tánh đã xuất hiện tương ứng với điều ấy. Lại nữa, về phương diện duyên, ở đây trong câu “avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho” (có ý nghĩa là duyên của vô minh đối với các hành), không phải là vô minh không là duyên đối với các hành, và cũng không phải là các hành sanh khởi ngoài vô minh ra. Bất cứ vô minh nào là duyên đối với bất cứ các hành nào theo bất cứ cách nào, thì vô minh này có ý nghĩa là duyên, có tự tánh là duyên đối với các hành. Đó là ý nghĩa. Câu “tathānaṃ dhammānaṃ” (của các pháp như thật) có nghĩa là của các pháp là thể dạng của duyên. Tương tự như trong các trường hợp “sugato” (Thiện Thệ) v.v..., câu “abhisambuddhattā” (do đã giác ngộ) được nói đến là nhắm đến ý nghĩa “hiểu biết” của từ ngữ “gamu,” chứ không phải ý nghĩa “đi đến bằng trí tuệ.” Vì rằng các từ ngữ có ý nghĩa “đi đến” và “hiểu biết” là đồng nghĩa với nhau. Do đó, câu “ở đây, từ ngữ ‘gata’ có ý nghĩa là đã giác ngộ” là phần được hiểu ngầm; hoặc là không được sử dụng đến do được lĩnh hội.

Yaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ bhagavā jānāti passatīti sambandho. Sadevake…pe… pajāyāti ādhāro ‘‘atthī’’ti padeti puna aparimāṇāsu lokadhātūsaūti taṃnivāsasattāpekkhāya, āpāthagamanāpekkhāya vā vuttaṃ. Tena bhagavatā vibhajjamānaṃ taṃ rūpāyatanaṃ tathameva hotīti yojetabbaṃ. Tathāvitathabhāve kāraṇamāha ‘‘evaṃ jānatā passatā’’ti. Sabbākārato ñātattā passitattāti hi hetvantogadhametaṃ padadvayaṃ. Iṭṭhāniṭṭhādivasenāti ettha ādi-saddena majjhattaṃ saṅgaṇhāti. Tathā atītānāgatapaccuppannaparittaajjhattabahiddhātadubhayādibhedampi. Labbhamānakapadavasenāti ‘‘rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ saddāyatanaṃ sutaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ mutaṃ sabbaṃ rūpaṃ manasā viññāta’’nti (dha. sa. 966) vacanato diṭṭhapadañca viññātapadañca rūpārammaṇe labbhati. Rūpārammaṇaṃ iṭṭhaṃ aniṭṭhaṃ majjhattaṃ parittaṃ atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ ajjhattaṃ bahiddhā diṭṭhaṃ viññātaṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ rūpadhātu vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītakanti evamādīhi anekehi nāmehi. ‘‘Iṭṭhāniṭṭhādivasenā’’tiādinā hi anekanāmabhāvaṃ sarūpato nidasseti. Terasahi vārehīti dhammasaṅgaṇiyaṃ rūpakaṇḍe (dha. sa. 615) āgate terasa niddesavāre sandhāyāha. Ekekasmiṃ vāre cettha catunnaṃ catunnaṃ vavatthāpananayānaṃ vasena ‘‘dvipaññāsāya nayehī’’ti vuttaṃ. Tathamevāti yathāvuttena jānanena appaṭivattiyadesanatāya, yathāvuttena ca passanena aviparītadassitāya saccameva. Tamatthaṃ caturaṅguttare kāḷakārāmasuttena (a. ni. 4.24) sādhento ‘‘vuttañceta’’ntiādimāha. Ca-saddo cettha daḷhīkaraṇajotako, tena [Pg.314] yathāvuttassatthassa daḷhīkaraṇaṃ joteti, sampiṇḍanattho vā aṭṭhānapayutto, na kevalaṃ mayā eva, atha kho bhagavatāpīti. Anuvicaritanti paricaritaṃ. Jānāmi abbhaññāsinti paccuppannātītakālesu ñāṇappavattidassanena anāgatepi ñāṇappavatti dassitāyeva nayato dassitattā. Vidita-saddo pana anāmaṭṭhakālaviseso kālattayasādhāraṇattā ‘‘diṭṭhaṃ suttaṃ muta’’ntiādīsu (dī. ni. 3.187; ma. ni. 1.7; saṃ. ni. 2.208; a. ni. 4.23; paṭi. ma. 1.121) viya, pākaṭaṃ katvā ñātanti attho, iminā cetaṃ dasseti ‘‘aññe jānantiyeva, mayā pana pākaṭaṃ katvā vidita’’nti. Bhagavatā hi imehi padehi sabbaññubhūmi nāma kathitā. Na upaṭṭhāsīti taṃ chadvārikamārammaṇaṃ taṇhāya vā diṭṭhiyā vā tathāgato attattaniyavasena na upaṭṭhāsi na upagacchati, iminā pana padena khīṇāsavabhūmi kathitā. Yathā rūpārammaṇādayo dhammā yaṃsabhāvā, yaṃpakārā ca, tathā te dhamme taṃsabhāve taṃpakāre gamati passati jānātīti tathāgatoti imamatthaṃ sandhāya ‘‘tathadassīatthe’’ti vuttaṃ. Anekatthā hi dhātusaddā. Keci pana niruttinayena, pisodarādigaṇapakkhepena (pārā. aṭṭha. 1; visuddhi. 1.142) vā dassī-saddalopaṃ, āgata-saddassa cāgamaṃ katvā ‘‘tathāgato’’ti padasiddhimettha vaṇṇenti, tadayuttameva vijjamānapadaṃ chaḍḍetvā avijjamānapadassa gahaṇato. Vuttañca buddhavaṃsaṭṭhakathāyaṃ –

Bất cứ đối tượng sắc nào có mặt, đức Thế Tôn biết và thấy đối tượng sắc ấy, đây là sự liên kết. Vị trí cách `sadevake...pe... pajāya` được liên kết với từ `atthi`. Lại nữa, (từ chỉ) vị trí cách `aparimāṇāsu lokadhātūsu` được nói đến do xem xét đến các chúng sanh cư ngụ ở nơi ấy, hoặc do xem xét đến sự đi vào trong tầm (nhận thức). Sắc xứ ấy đang được đức Thế Tôn ấy phân tích thì chỉ là như vậy mà thôi, nên được kết hợp như vầy. Vị ấy đã nói lên nguyên nhân về trạng thái đúng sự thật và không sai lệch qua (cụm từ) này: `evaṃ jānatā passatā`. Bởi vì hai từ này bao hàm ý nghĩa nguyên nhân: Do đã được biết và đã được thấy về tất cả các phương diện. Ở đây, trong (cụm từ) `iṭṭhāniṭṭhādivasena`, từ `ādi` bao gồm cả (trường hợp) trung tính. Tương tự như thế, (từ ấy) cũng bao gồm cả sự phân loại như là quá khứ, vị lai, hiện tại, nhỏ hẹp, bên trong, bên ngoài, cả hai, v.v. Về cụm từ `labbhamānakapadavasena` (theo năng lực của từ ngữ có thể đạt được), do có lời dạy rằng: “Sắc xứ được thấy, thinh xứ được nghe, khí xứ, vị xứ, xúc xứ được cảm nhận, tất cả sắc pháp được ý biết,” nên từ `diṭṭha` và từ `viññāta` có thể được dùng cho đối tượng sắc. Với nhiều tên gọi như vầy: Đối tượng sắc, khả ái, không khả ái, trung tính, nhỏ hẹp, quá khứ, vị lai, hiện tại, bên trong, bên ngoài, được thấy, được biết, sắc, sắc xứ, sắc giới, sắc tướng có màu sắc, hữu kiến, hữu đối đãi, màu xanh, màu vàng, v.v. Thật vậy, qua cụm từ bắt đầu bằng `iṭṭhāniṭṭhādivasena`, vị ấy chỉ ra thực trạng có nhiều tên gọi theo tự thân của chúng. Về cụm từ `terasahi vārehi` (với mười ba đoạn), vị ấy nói đến mười ba đoạn trình bày có trong phẩm Sắc của bộ Pháp Tụ. Và ở đây, trong mỗi một đoạn, theo năng lực của bốn phương pháp xác định, cụm từ `dvipaññāsāya nayehi` (với năm mươi hai phương pháp) đã được nói đến. Về từ `tathameva` (chỉ là như vậy), (điều ấy) quả thật đúng do sự biết như đã được nói đến, do sự thuyết giảng không thể bị bác bỏ, và do sự thấy như đã được nói đến, do sự chỉ dạy không sai lệch. Trong khi chứng minh ý nghĩa ấy bằng kinh Kāḷakārāma trong Tăng Chi Bộ chương Bốn Pháp, vị ấy đã nói câu bắt đầu bằng `vuttañcetaṃ`. Và ở đây, từ `ca` có ý nghĩa làm cho vững chắc; do đó, nó làm sáng tỏ sự vững chắc của ý nghĩa đã được nói đến. Hoặc nó có ý nghĩa tóm lược, được sử dụng không đúng chỗ (với ý rằng): “Không chỉ riêng ta, mà cả đức Thế Tôn cũng (đã nói như vậy).” `Anuvicaritaṃ` có nghĩa là `paricaritaṃ` (đã được quán xét). Về cụm từ `jānāmi abbhaññāsiṃ` (Ta biết, Ta đã thắng tri), qua việc cho thấy sự vận hành của trí tuệ trong thời hiện tại và quá khứ, sự vận hành của trí tuệ trong tương lai cũng đã được chỉ ra, vì nó được chỉ ra theo phương pháp. Còn từ `vidita` (đã được biết) thì không có sự phân biệt về thời gian được đề cập, vì nó chung cho cả ba thời, giống như trong các trường hợp bắt đầu bằng `diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ`. Ý nghĩa là: “đã được biết sau khi làm cho rõ ràng.” Và qua từ này, vị ấy chỉ ra điều này: “Những người khác chỉ biết, còn Ta thì đã biết sau khi làm cho rõ ràng.” Thật vậy, qua những từ này, đức Thế Tôn đã nói về cảnh giới của bậc Toàn Giác. Về cụm từ `na upaṭṭhāsi` (đã không khởi lên), đức Như Lai đã không tiếp cận, đã không đi đến đối tượng ở sáu căn môn ấy bằng tham ái hoặc tà kiến theo cách (chấp) là tự ngã và sở hữu của tự ngã. Và qua từ này, cảnh giới của bậc Lậu Tận đã được nói đến. Các pháp như đối tượng sắc, v.v., có tự tánh nào và có loại hình nào, thì vị ấy đi đến, thấy, và biết các pháp ấy với tự tánh đó và loại hình đó đúng như vậy; do đó, vị ấy là Như Lai. Nhắm đến ý nghĩa này, cụm từ `tathadassīatthe` đã được nói đến. Thật vậy, các từ căn có nhiều ý nghĩa. Tuy nhiên, một số vị giải thích sự thành tựu của từ `tathāgato` ở đây bằng cách lược bỏ từ `dassī` và thêm vào từ `āgata` theo phương pháp từ nguyên học hoặc bằng cách xếp vào nhóm Pisodarādi. Điều đó không hợp lý, vì đã bỏ qua từ hiện có và lấy một từ không hiện có. Và điều này đã được nói trong Chú giải Phật Sử:

‘‘Tathākārena yo dhamme, jānāti anupassati;

Tathadassīti sambuddho, tasmā vutto tathāgato’’ti. (bu. vaṃ. aṭṭha. ratanacaṅkamanakaṇḍavaṇṇanā);

“Vị Chánh Đẳng Giác nào biết và thấy các pháp theo cách thức như vậy, và là bậc thấy đúng sự thật, do đó vị Chánh Đẳng Giác ấy được gọi là Như Lai.”

Ettha ‘‘anupassatī’’ti āgatasaddatthaṃ vatvā tadidaṃ ñāṇapassanamevāti dassetuṃ ‘‘jānātī’’ti, saddādhigatamatthaṃ pana vibhāvetuṃ ‘‘tathadassī’’ti ca vuttaṃ.

Ở đây, sau khi đã nói lên ý nghĩa của từ `āgata` bằng từ `anupassati`, để chỉ ra rằng sự thấy này chính là sự thấy bằng trí tuệ, từ `jānāti` đã được nói đến. Và để làm rõ ý nghĩa được hiểu qua từ ngữ, từ `tathadassī` cũng đã được nói đến.

Yaṃ rattinti yassa rattiyaṃ, accantasaṃyoge vā etaṃ upayogavacanaṃ rattekadesabhūtassa abhisambujjhanakkhaṇassa accantasaṃyogattā, sakalāpi vā esā ratti abhisambodhāya padahanakālattā pariyāyena accantasaṃyogabhūtāti daṭṭhabbaṃ. Pathavīpukkhalaniruttarabhūmisīsagatattā na parājito aññehi etthāti aparājito, sveva pallaṅkoti aparājitapallaṅko, tasmiṃ. Tiṇṇaṃmārānanti kilesābhisaṅkhāradevaputtamārānaṃ, idañca nippariyāyato vuttaṃ, pariyāyato pana heṭṭhā vuttanayena pañcannampi mārānaṃ [Pg.315] maddanaṃ veditabbaṃ. Matthakanti sāmatthiyasaṅkhātaṃ sīsaṃ. Etthantareti ubhinnaṃ rattīnamantare. ‘‘Paṭhamabodhiyāpī’’tiādinā pañcacattālīsavassaparimāṇakālameva antogadhabhedena niyametvā viseseti. Tāsu pana vīsativassaparicchinnā paṭhamabodhīti vinayagaṇṭhipade vuttaṃ, tañca tadaṭṭhakathāyameva ‘‘bhagavato hi paṭhamabodhiyaṃ vīsativassantare nibaddhupaṭṭhāko nāma natthī’’ti (pārā. aṭṭha. 1.16) kathitattā paṭhamabodhi nāma vīsativassānīti gahetvā vuttaṃ. Ācariyadhammapālattherena pana ‘‘pañcacattālīsāya vassesu ādito pannarasa vassāni paṭhamabodhī’’ti vuttaṃ, evañca sati majjhe pannarasa vassāni majjhimabodhi, ante pannarasa vassāni pacchimabodhīti tiṇṇaṃ bodhīnaṃ samappamāṇatā siyā, tampi yuttaṃ. Pannarasatikena hi pañcacattālīsavassāni paripūrenti. Aṭṭhakathāyaṃ pana pannarasavassappamāṇāya paṭhamabodhiyā vīsativassesuyeva antogadhattā ‘‘paṭhamabodhiyaṃ vīsativassantare’’ti vuttanti evampi sakkā viññātuṃ. ‘‘Yaṃ sutta’’ntiādinā sambandho.

Yaṃ rattiṃ có nghĩa là yassa rattiyaṃ (vào đêm nào), hoặc đây là cách dùng trong ý nghĩa accantasaṃyoga (liên tục không gián đoạn) vì sự liên tục không gián đoạn của khoảnh khắc giác ngộ, vốn là một phần của đêm ấy; hoặc nên hiểu rằng toàn bộ đêm ấy, do là thời gian nỗ lực để giác ngộ, nên theo nghĩa bóng cũng trở thành liên tục không gián đoạn. Do đã đi đến đỉnh cao của mặt đất, là nơi tuyệt hảo và vô thượng, nên không bị những kẻ khác chinh phục ở nơi đây, vì thế gọi là aparājito (bất khả chiến bại); chính nơi ấy là pallaṅka (bồ đoàn), nên gọi là aparājitapallaṅko (bồ đoàn bất khả chiến bại); tại nơi ấy. Tiṇṇaṃ mārānaṃ có nghĩa là của ba loại ma: phiền não ma, hành ma, và thiên tử ma; điều này được nói theo nghĩa đen. Còn theo nghĩa bóng, nên hiểu là sự nhiếp phục cả năm loại ma theo phương cách đã nói ở dưới. Matthakaṃ có nghĩa là cái đầu, được gọi là năng lực. Etthantare có nghĩa là ở khoảng giữa hai đêm. Bằng câu bắt đầu bằng ‘paṭhamabodhiyāpi,’ ngài đặc biệt hóa bằng cách xác định chỉ khoảng thời gian bốn mươi lăm năm theo sự phân chia bao gồm bên trong. Tuy nhiên, trong số ấy, giai đoạn được xác định là hai mươi năm là sơ kỳ giác ngộ, điều này được nói trong Vinayagaṇṭhipada. Và điều đó được nói trong chính Chú giải của nó, dựa vào việc đã được nói rằng: ‘Quả thật, trong hai mươi năm của sơ kỳ giác ngộ, Đức Thế Tôn không có vị thị giả thường trực nào,’ nên sơ kỳ giác ngộ được gọi là hai mươi năm. Nhưng trưởng lão Ācariyadhammapāla đã nói: ‘Trong bốn mươi lăm năm, mười lăm năm đầu là sơ kỳ giác ngộ.’ Và khi như vậy, mười lăm năm ở giữa là trung kỳ giác ngộ, mười lăm năm cuối là hậu kỳ giác ngộ, như vậy ba kỳ giác ngộ có thời lượng bằng nhau, điều đó cũng hợp lý. Vì ba lần mười lăm năm làm tròn đủ bốn mươi lăm năm. Tuy nhiên, trong Chú giải, vì sơ kỳ giác ngộ có thời lượng mười lăm năm được bao gồm trong hai mươi năm, nên đã nói ‘trong hai mươi năm của sơ kỳ giác ngộ,’ cũng có thể hiểu như vậy. Sự liên kết (nên được thực hiện) với câu bắt đầu bằng ‘yaṃ suttaṃ.’

Niddosatāya anupavajjaṃ anupavadanīyaṃ. Pakkhipitabbābhāvena anūnaṃ. Apanetabbābhāvena anadhikaṃ. Atthabyañjanādisampattiyā sabbākāraparipuṇṇaṃ. Nimmadanahetu nimmadanaṃ. Vālaggamattampīti vāladhilomassa koṭippamāṇampi. Avakkhalitanti virādhitaṃ musā bhaṇitaṃ. Ekamuddikāyāti ekarājalañchanena. Ekanāḷiyāti ekāḷhakena, ekatumbena vā. Ekatulāyāti ekamānena. ‘‘Tathamevā’’ti vuttamevatthaṃ no aññathāti byatirekato dasseti, tena yadatthaṃ bhāsitaṃ, ekantena tadatthanipphādanato yathā bhāsitaṃ bhagavatā, tathāyevāti aviparītadesanataṃ dasseti. ‘‘Gadattho’’ti etena tathaṃ gadati bhāsatīti tathāgato da-kārassa ta-kāraṃ, niruttinayena ca ākārāgamaṃ katvā, dhātusaddānugatena vā ākārenāti nibbacanaṃ dasseti.

Do không có lỗi lầm nên không thể bị chỉ trích, không thể bị khiển trách. Do không có gì cần thêm vào nên không thiếu sót. Do không có gì cần bớt đi nên không dư thừa. Do viên mãn về nghĩa và văn, v.v... nên trọn vẹn về mọi phương diện. Do là nguyên nhân của sự nhiếp phục nên gọi là nimmadanaṃ (sự nhiếp phục). Vālaggamattampi có nghĩa là dù chỉ bằng đầu một sợi lông đuôi. Avakkhalitaṃ có nghĩa là sai lầm, nói dối. Ekamuddikāya có nghĩa là bằng một con dấu của vua. Ekanāḷiyā có nghĩa là bằng một āḷhaka, hoặc bằng một tumba. Ekatulāya có nghĩa là bằng một đơn vị đo lường. Bằng câu ‘tathamevā,’ ngài chỉ ra ý nghĩa đã được nói, và bằng câu ‘no aññathā,’ ngài chỉ ra theo cách phủ định; do đó, ngài chỉ ra tính chất không sai lệch của lời dạy rằng: ‘ý nghĩa nào đã được thuyết giảng, thì chắc chắn sẽ thành tựu ý nghĩa đó; như đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng, thì đúng là như vậy.’ Bằng câu ‘gadattho,’ ngài chỉ ra sự giải thích từ nguyên rằng: ‘ngài nói, ngài thuyết giảng điều chân thật (tathaṃ), vì thế là Tathāgato,’ bằng cách biến đổi chữ da thành chữ ta, và thêm vào chữ ā theo quy tắc từ nguyên học, hoặc bằng chữ ā theo sau căn và từ gada.

Evaṃ ‘‘sugato’’tiādīsu (pārā. 1) viya dhātusaddanipphattiparikappena niruttiṃ dassetvā bāhiratthasamāsenapi dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Āgadananti sabbahitanipphādanato bhusaṃ kathanaṃ vacanaṃ, tabbhāvamatto vā ā-saddo.

Như vậy, sau khi đã chỉ ra từ nguyên học bằng cách suy diễn sự hình thành của căn và từ, giống như trong các trường hợp ‘sugato,’ v.v..., để chỉ ra (ý nghĩa) bằng cả cách ghép từ ngoại tại, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘apica.’ Āgadanaṃ có nghĩa là lời nói, sự thuyết giảng một cách mạnh mẽ, do thành tựu mọi điều lợi ích; hoặc chữ ā chỉ có nghĩa là trạng thái đó.

Tathā [Pg.316] gatamassāti tathāgato. Yathā vācāya gataṃ pavatti, tathā kāyassa, yathā vā kāyassa gataṃ pavatti, tathā vācāya assa, tasmā tathāgatoti attho. Tadeva nibbacanaṃ dassetuṃ ‘‘bhagavato’’tiādimāha. Tattha hi ‘‘gato pavatto, gatā pavattā’’ti ca etena kāyavacīkiriyānaṃ aññamaññānulomanavacanicchāya kāyassa, vācāya ca pavatti idha gata-saddena kathitāti dasseti, ‘‘evaṃbhūtassā’’tiādinā bāhiratthasamāsaṃ, ‘‘yathā tathā’’ti etena yaṃtaṃ-saddānaṃ abyabhicāritasambandhatāya ‘‘tathā’’ti vutte ‘‘yathā’’ti ayamattho upaṭṭhitoyeva hotīti tathāsaddatthaṃ, ‘‘vādī kārī’’ti etena pavattisarūpaṃ, ‘‘bhagavato hī’’ti etena yathāvādītathākāritādikāraṇanti. ‘‘Evaṃbhūtassā’’ti yathāvādītathākāritādinā pakārena pavattassa, imaṃ pakāraṃ vā pattassa. Itīti vuttappakāraṃ niddisati. Yasmā panettha gata-saddo vācāya pavattimpi dasseti, tasmā kāmaṃ tathāvāditāya tathāgatoti ayampi attho siddho hoti, so pana pubbe pakārantarena dassitoti pārisesanayena tathākāritāatthameva dassetuṃ ‘‘evaṃ tathākāritāya tathāgato’’ti vuttaṃ. Vuttañca –

Tathā gatamassa nên là Tathāgato. Ý nghĩa là: sự diễn tiến (gataṃ pavatti) của lời nói của ngài như thế nào, thì của thân cũng như thế ấy; hoặc sự diễn tiến của thân như thế nào, thì của lời nói cũng như thế ấy, vì thế gọi là Tathāgato. Để chỉ ra chính sự giải thích từ nguyên đó, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘bhagavato.’ Ở đây, bằng câu ‘gato pavatto, gatā pavattā,’ ngài chỉ ra rằng, với ý muốn nói về sự tương ứng lẫn nhau của các hành động của thân và lời, sự diễn tiến của thân và lời được nói đến bằng từ gata. Bằng câu bắt đầu bằng ‘evaṃbhūtassa,’ ngài chỉ ra cách ghép từ ngoại tại. Bằng câu ‘yathā tathā,’ ngài chỉ ra ý nghĩa của từ tathā rằng do mối liên hệ không thể tách rời của các từ yaṃ và taṃ, khi nói ‘tathā,’ ý nghĩa ‘yathā’ cũng hiện khởi. Bằng câu ‘vādī kārī,’ ngài chỉ ra bản chất của sự diễn tiến. Bằng câu ‘bhagavato hi,’ ngài chỉ ra nguyên nhân là nói như thế nào làm như thế ấy, v.v... ‘Evaṃbhūtassa’ có nghĩa là của người đã diễn tiến theo cách nói như thế nào làm như thế ấy, v.v..., hoặc đã đạt đến cách thức này. ‘Iti’ chỉ ra cách thức đã được nói. Vì ở đây từ gata cũng chỉ ra sự diễn tiến của lời nói, nên ý nghĩa ‘Tathāgato do nói như thật’ cũng được thành tựu; nhưng vì ý nghĩa đó đã được chỉ ra trước đây theo một cách khác, nên để chỉ ra ý nghĩa ‘làm như thật’ theo phương pháp loại trừ (pārisesanayena), ngài đã nói ‘evaṃ tathākāritāya tathāgato.’ Và đã được nói rằng –

‘‘Yathā vācā gatā yassa,Tathā kāyo gato yato;

Yathā kāyo tathā vācā,Tato satthā tathāgato’’ti.

‘Lời nói của vị nào diễn tiến như thế nào, Thân của vị ấy cũng diễn tiến như thế ấy; Thân như thế nào, lời nói cũng như thế ấy, Vì thế, bậc Đạo sư ấy là Tathāgato.’

Bhavaggaṃ pariyantaṃ katvāti sambandho. Yaṃ paneke vadanti ‘‘tiriyaṃ viya upari, adho ca santi aparimāṇā lokadhātuyo’’ti, tesaṃ taṃ paṭisedhetuṃ evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vimuttiyāti phalena. Vimuttiñāṇadassanenāti paccavekkhaṇāñāṇasaṅkhātena dassanena. Tuloti sadiso. Pamāṇanti minanakāraṇaṃ. Pare abhibhavati guṇena ajjhottharati adhiko bhavatīti abhibhū. Parehi na abhibhūto ajjhotthaṭoti anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto. Dassanavasena daso, sabbaṃ passatīti attho. Pare attano vasaṃ vattetīti vasavattī.

Cần phải liên kết là: `Bhavaggaṃ pariyantaṃ katvā` (lấy cõi hữu đảnh làm giới hạn). Vả lại, một số vị nói rằng: “Vô lượng thế giới tồn tại theo chiều ngang, bên trên, và bên dưới,” nên hiểu rằng điều này được nói ra để bác bỏ lời nói ấy của họ. `Vimuttiyā` (bởi sự giải thoát) nghĩa là bởi Thánh quả. `Vimuttiñāṇadassanena` (bởi sự thấy biết giải thoát) nghĩa là bởi sự thấy biết được gọi là trí tuệ phản khán. `Abhibhū` (Bậc Chế Ngự) là vị chế ngự, áp đảo, vượt trội hơn những người khác về đức hạnh. `Anabhibhūto` (Bậc Vô Năng Thắng) là vị không bị người khác chế ngự, áp đảo. `Aññadatthu` là một tiểu từ (nipāta) mang ý nghĩa chắc chắn. `Daso` (người thấy) là do năng lực thấy; nghĩa là vị ấy thấy tất cả. `Vasavattī` (Bậc Tự Tại) là vị khiến người khác phải tuân theo ý muốn của mình.

‘‘Abhibhavanaṭṭhena tathāgato’’ti ayaṃ na saddato labbhati, saddato pana evanti dassetuṃ ‘‘tatreva’’ntiādi vuttaṃ. Tattha agadoti dibbāgado agaṃ rogaṃ dāti avakhaṇḍati, natthi vā gado rogo etenāti katvā[Pg.317], tassadisaṭṭhena idha desanāvilāsassa, puññussayassa ca agadatā labbhatīti āha ‘‘agado viyā’’ti. Yāya dhammadhātuyā desanāvijambhanappattā, sā desanāvilāso. Dhammadhātaūti ca sabbaññutaññāṇameva. Tena hi dhammānamākārabhedaṃ ñatvā tadanurūpaṃ desanaṃ niyāmeti. Desanāvilāsoyeva desanāvilāsamayo yathā ‘‘dānamayaṃ sīlamaya’’nti (dī. ni. 3.305; itivu. 60; netti. 34) adhunā pana potthakesu bahūsupi maya-saddo na dissati. Puññussayoti ussanaṃ, atirekaṃ vā ñāṇādisambhārabhūtaṃ puññaṃ. ‘‘Tenā’’tiādi opammasampādanaṃ. Tenāti ca tadubhayena desanāvilāsena ceva puññussayena ca so bhagavā abhibhavatīti sambandho. ‘‘Itī’’tiādinā bāhiratthasamāsaṃ dasseti. Sabbalokābhibhavanena tatho, na aññathāti vuttaṃ hoti.

Ý nghĩa “Như Lai vì có ý nghĩa chế ngự” này không thể có được từ phương diện từ ngữ. Để chỉ ra rằng từ phương diện từ ngữ thì có thể có được như thế này, (chú giải sư) đã nói “tatreva” v.v... Trong đó, `agado` (linh dược) là thần dược; (được gọi là `agada`) vì nó cắt đứt (`dāti avakhaṇḍati`) bệnh tật (`agaṃ rogaṃ`), hoặc vì nhờ nó mà không có (`natthi`) bệnh tật (`gado rogo`). Do ý nghĩa tương tự như vậy, ở đây, tính chất linh dược (`agadatā`) của vẻ đẹp thuyết pháp (`desanāvilāsa`) và sự sung mãn phước đức (`puññussaya`) được thành tựu, nên ngài nói “giống như linh dược” (`agado viyā`). Vẻ đẹp thuyết pháp (`desanāvilāso`) là pháp giới (`dhammadhātu`) mà nhờ đó bài thuyết pháp đạt đến sự huy hoàng. Và `dhammadhātu` chính là Nhất thiết trí. Vì nhờ trí tuệ ấy, sau khi biết được sự khác biệt về phương diện của các pháp, ngài sắp đặt bài thuyết pháp tương ứng. Chính vẻ đẹp thuyết pháp là `desanāvilāsamayo`, giống như trong các câu “`dānamayaṃ sīlamayaṃ`”. Tuy nhiên, hiện nay trong nhiều bản kinh, từ `maya` không được thấy. `Puññussayo` (sự sung mãn phước đức) là phước đức dồi dào, hoặc vượt trội, là nền tảng cho trí tuệ v.v... Câu bắt đầu bằng “`Tenā`” là để hoàn thành ví dụ. Và `Tenā` (bởi điều đó) nên được liên kết là: “Bởi cả hai điều ấy, tức là bởi vẻ đẹp thuyết pháp và bởi sự sung mãn phước đức, Đức Thế Tôn chế ngự.” Bằng câu bắt đầu bằng “`Itī`”, ngài chỉ ra hợp từ có ý nghĩa bên ngoài (bāhiratthasamāsa). Điều được nói là: Ngài là `tatho` (như vậy) do chế ngự tất cả thế gian, chứ không phải cách nào khác.

Tathāya gatoti purimasaccattayaṃ sandhāyāha, tathaṃ gatoti pana pacchimasaccaṃ. Catusaccānukkamena cettha gata-saddassa atthacatukkaṃ vuttaṃ. Vācakasaddasannidhāne upasagganipātānaṃ tadatthajotanabhāvena pavattanato gata-saddoyeva anupasaggo avagatatthaṃ, atītatthañca vadatīti dasseti ‘‘avagato atīto’’ti iminā.

Ngài nói `Tathāya gato` (đã đi đến sự thật) là nhắm đến ba Thánh đế đầu tiên, còn `tathaṃ gato` (đã đi đến sự thật) là ngài nói nhắm đến Thánh đế cuối cùng. Và ở đây, bốn ý nghĩa của từ `gata` đã được nói theo thứ tự của bốn Thánh đế. Vì khi đứng gần một từ có nghĩa, các tiếp đầu ngữ và tiểu từ có chức năng làm sáng tỏ ý nghĩa của từ đó, nên chính từ `gata` không có tiếp đầu ngữ cũng nói lên ý nghĩa của `avagata` (đã liễu tri) và `atīta` (đã vượt qua). (Chú giải sư) chỉ ra ý nghĩa này bằng câu “`avagato atīto`”.

‘‘Tatthā’’tiādi tabbivaraṇaṃ. Lokanti dukkhasaccabhūtaṃ lokaṃ. Tathāya tīraṇapariññāyāti yojetabbaṃ. Lokanirodhagāminiṃ paṭipadanti ariyamaggaṃ, na pana abhisambujjhanamattaṃ. Tattha kattabbakiccampi katamevāti dassetuṃ ‘‘lokasmā tathāgato visaṃyutto’’tiādinā saccacatukkepi dutiyapakkhaṃ vuttaṃ, abhisambujjhanahetuṃ vā etehi dasseti. Tatoyeva hi tāni abhisambuddhoti. ‘‘Yaṃ bhikkhave, sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ, tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23) aṅguttarāgame catukkanipāte āgataṃ pāḷimimaṃ peyyālamukhena dasseti, tañca atthasambandhatāya eva, na imassatthassa sādhakatāya. Sā hi peyyālaniddiṭṭhā pāḷi tathadassitā atthassa sādhikāti. ‘‘Tassapi evaṃ attho veditabbo’’ti iminā sādhyasādhakasaṃsandanaṃ karoti. ‘‘Idampi cā’’tiādinā tathāgatapadassa mahāvisayataṃ[Pg.318], aṭṭhavidhassāpi yathāvuttakāraṇassa nidassanamattañca dasseti. Tattha idanti atibyāsarūpena vuttaṃ aṭṭhavidhaṃ kāraṇaṃ, pi-saddo, api-saddo vā sambhāvane ‘‘itthampi mukhamattameva, pageva aññathā’’ti. Tathāgatabhāvadīpaneti tathāgatanāmadīpane. Guṇena hi bhagavā tathāgato nāma, nāmena ca bhagavati tathāgata-saddoti. ‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino’’tiādi (udā. aṭṭha. 306; paṭi. ma. aṭṭha. 1.277) hi vuttaṃ. Appamādapadaṃ viya sakalakusaladhammapaṭipattiyā sabbabuddhaguṇānaṃ tathāgatapadaṃ saṅgāhakanti dassetuṃ ‘‘sabbākārenā’’tiādimāha. Vaṇṇeyyāti parikappavacanametaṃ ‘‘vaṇṇeyya vā, na vā vaṇṇeyyā’’ti. Vuttañca –

Câu bắt đầu bằng “`Tatthā`” là lời giải thích cho điều đó. `Lokaṃ` (thế gian) là thế gian thuộc về Khổ đế. Cần liên kết là: `Tathāya tīraṇapariññāya` (bằng sự thẩm sát biến tri một cách chân thật). `Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ` (con đường đưa đến sự diệt tận của thế gian) là Thánh đạo, chứ không chỉ đơn thuần là sự giác ngộ. Để chỉ ra rằng “việc cần làm ở đó cũng đã được làm xong”, vế thứ hai trong cả bốn Thánh đế đã được nói đến bằng câu bắt đầu bằng “`lokasmā tathāgato visaṃyutto`” (Như Lai đã ly hệ khỏi thế gian), hoặc bằng những câu này, ngài chỉ ra nguyên nhân của sự giác ngộ. Vì chính do đó mà ngài đã giác ngộ những Thánh đế ấy. Ngài chỉ ra đoạn kinh này, xuất hiện trong Tăng Chi Bộ, chương Bốn Pháp, bằng cách dùng dấu lược (`peyyāla`): “Này các Tỳ khưu, bất cứ điều gì trong thế giới cùng với chư thiên, ma vương, phạm thiên, trong chúng sanh cùng với sa-môn, bà-la-môn, chư thiên và loài người, đã được thấy, nghe, cảm nhận, nhận thức, đạt được, tìm cầu, suy xét bởi tâm, tất cả những điều đó đã được Như Lai giác ngộ. Vì vậy, ngài được gọi là Như Lai.” Và ngài chỉ ra điều đó chỉ vì sự liên quan về ý nghĩa, chứ không phải để chứng minh cho ý nghĩa này. Vì đoạn kinh được chỉ ra bằng dấu lược đó là để chứng minh cho ý nghĩa của `tathadassitā` (thấy như thật). Bằng câu “`Tassapi evaṃ attho veditabbo`” (ý nghĩa của điều đó cũng nên được hiểu như vậy), ngài thực hiện việc kết nối giữa điều cần chứng minh và điều chứng minh. Bằng câu bắt đầu bằng “`Idampi ca`”, ngài chỉ ra phạm vi rộng lớn của từ `Tathāgata` và tính chất chỉ là ví dụ của tám lý do đã được nói đến. Trong đó, `idaṃ` (điều này) là tám lý do được nói một cách rất rộng rãi. Từ `pi` hoặc `api` có ý nghĩa tôn vinh: “Ngay cả điều này cũng chỉ là phần mở đầu, huống chi là những cách khác.” `Tathāgatabhāvadīpane` (trong việc làm sáng tỏ bản chất Như Lai) nghĩa là trong việc làm sáng tỏ danh hiệu Như Lai. Vì Đức Thế Tôn có danh hiệu Như Lai là do đức hạnh, và từ `Tathāgata` được dùng cho Đức Thế Tôn là do danh hiệu. Vì đã được nói rằng: “Vô số danh hiệu của bậc Đại sĩ là do đức hạnh của ngài” v.v... Để chỉ ra rằng từ `Tathāgata` bao hàm tất cả các đức hạnh của chư Phật, giống như từ `appamāda` (không dể duôi) bao hàm sự thực hành tất cả các thiện pháp, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “`sabbākārena`”. `Vaṇṇeyya` (có thể tán thán) là một từ chỉ sự giả định: “có thể tán thán hoặc không thể tán thán”. Và đã được nói rằng:

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno;

Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304;

3.141;

udā. aṭṭha. 52;

apa. aṭṭha. 2.7.20;

bu. vaṃ. aṭṭha. koṇḍaññabuddhavaṃsavaṇṇanā;

cariyā. pakiṇṇakakathā);

–

“Dù một vị Phật, không nói điều gì khác, mà tán thán đức hạnh của một vị Phật khác suốt cả một kiếp, thì kiếp ấy sẽ tận đi trong khoảng thời gian dài lâu ấy, nhưng sự tán thán đức hạnh của Như Lai vẫn không thể hết được.”

Samatthane vā etaṃ ‘‘so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.23) viyātipi vadanti keci.

Hoặc, một số vị cũng nói rằng từ này (`vaṇṇeyya`) có ý nghĩa là khả năng, giống như trong các câu bắt đầu bằng “`so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ`” (vị ấy có thể gỡ rối mớ bòng bong này).

Ayaṃ panettha aṭṭhakathāmuttako nayo – abhinīhārato paṭṭhāya yāva sammāsambodhi, etthantare mahābodhiyānapaṭipattiyā hānaṭṭhānasaṃkilesanivattīnaṃ abhāvato yathāpaṇidhānaṃ tathāgato abhinīhārānurūpaṃ paṭipannoti tathāgato. Atha vā mahiddhikatāya, paṭisambhidānaṃ ukkaṃsādhigamena anāvaraṇañāṇatāya ca katthacipi paṭighātābhāvato yathāruci, tathā kāyavacīcittānaṃ gatāni gamanāni pavattiyo etassāti tathāgato. Apica yasmā loke vidhayuttagatapakārasaddā samānatthā dissanti, tasmā yathā vidhā vipassiādayo bhagavanto nikhilasabbaññuguṇasamaṅgitāya, ayampi bhagavā tathā vidhoti tathāgato, yathā yuttā ca te bhagavanto vuttanayena, ayampi bhagavā tathā yuttoti tathāgato. Aparo nayo-yasmā saccaṃ tacchaṃ tathanti ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ, tasmā tathena ñāṇena āgatoti tathāgatoti.

Đây là phương pháp không có trong Chú giải: Kể từ lúc phát nguyện cho đến khi chứng Chánh Đẳng Giác, trong khoảng thời gian ấy, do sự thực hành con đường đến đại Bồ-đề, do không có sự thoái chuyển, dừng lại, ô nhiễm, thụt lùi, nên như đã phát nguyện, Ngài đã đến như vậy; Ngài đã thực hành tương xứng với lời phát nguyện, vì thế gọi là Như Lai. Hoặc là, do có đại thần lực, do đã đạt đến mức tối thượng của các tuệ phân tích, và do có vô ngại trí, do không có sự va chạm (sân hận) ở bất cứ đâu, nên theo như ý muốn, các hành hoạt của thân, khẩu, ý của Ngài diễn ra như vậy, vì thế gọi là Như Lai. Hơn nữa, vì ở đời, các từ vidha, yutta, gata, pakāra được thấy là có cùng ý nghĩa, do đó, các đức Thế Tôn như Vipassī... do đã đầy đủ tất cả các đức tính của bậc Toàn Giác, có những loại (phẩm chất) như thế nào, đức Thế Tôn này cũng có những loại (phẩm chất) như vậy, vì thế gọi là Như Lai; và các đức Thế Tôn ấy đã thành tựu như thế nào theo phương pháp đã nói, đức Thế Tôn này cũng thành tựu như vậy, vì thế gọi là Như Lai. Phương pháp khác: Vì saccaṃ, tacchaṃ, tathaṃ là tên gọi khác của trí tuệ, do đó, Ngài đã đến bằng trí tuệ chân thật ấy, vì thế gọi là Như Lai.

‘‘Pahāya [Pg.319] kāmādimale yathā gatā,Samādhiñāṇehi vipassiādayo;

Mahesino sakyamunī jutindharo,Tathā gato tena tathāgato mato.

Như các bậc Đại sĩ Vipassī... đã từ bỏ các cấu uế như dục... bằng định và tuệ, đã đến như thế nào; cũng vậy, đức Thích Ca Mâu Ni, bậc Trì Quang, đã đến. Do đó, Ngài được biết là Như Lai.

Tathañca dhātāyatanādilakkhaṇaṃ,Sabhāvasāmaññavibhāgabhedato;

Sayambhuñāṇena jino samāgato,Tathāgato vuccati sakyapuṅgavo.

Bậc Chiến Thắng, bằng trí tuệ tự chứng, đã đến một cách chân thật với đặc tính của các giới, xứ... theo sự phân chia các đặc tính riêng và chung. Do đó, bậc Tối Thắng của dòng Thích Ca được gọi là Như Lai.

Tathāni saccāni samantacakkhunā,Tathā idappaccayatā ca sabbaso;

Anaññaneyyena yato vibhāvitā,Yāthāvato tena jino tathāgato.

Bởi vì, bằng tuệ nhãn thấy khắp, không do người khác chỉ dạy, Ngài đã làm cho hiển lộ các sự thật chân thật (Tứ đế) và lý duyên khởi chân thật một cách toàn diện, như thế nào thì như thế ấy. Do đó, bậc Chiến Thắng, một cách như thật, là Như Lai.

Anekabhedāsupi lokadhātūsu,Jinassa rūpāyatanādigocare;

Vicittabhede tathameva dassanaṃ,Tathāgato tena samantalocano.

Trong các thế giới có nhiều loại khác nhau, đối với các đối tượng có nhiều loại kỳ diệu như sắc xứ..., sự thấy của bậc Chiến Thắng là như thật. Do đó, bậc có mắt thấy khắp là Như Lai.

Yato ca dhammaṃ tathameva bhāsati,Karoti vācāyanulomamattano;

Guṇehi lokaṃ abhibhuyyirīyati,Tathāgato tenapi lokanāyako.

Và bởi vì Ngài thuyết Pháp như thật, hành động (thân) tương ứng với lời nói, và sống, chinh phục thế gian bằng các đức hạnh; cũng do đó, bậc Lãnh Đạo Thế Gian là Như Lai.

Yathābhinīhāramato yathāruci,Pavattavācātanucittabhāvato;

Yathāvidhā yena purā mahesino,Tathāvidho tena jino tathāgato.

Do có thân, khẩu, ý diễn ra tương xứng với lời phát nguyện và theo ý muốn; và do các bậc Đại sĩ trong quá khứ có những loại (phẩm chất) như thế nào, bậc Chiến Thắng này cũng có những loại (phẩm chất) như vậy. Do đó, bậc Chiến Thắng là Như Lai.

Yathā ca yuttā sugatā purātanā,Tathāva yutto tathañāṇato ca so;

Samāgato tena samantalocano,Tathāgato vuccati sakyapuṅgavo’’ti. (itivu. aṭṭha. 38 thokaṃ visadisaṃ);

–

Và như các bậc Thiện Thệ xưa đã thành tựu, đức Thế Tôn này cũng thành tựu như vậy; và Ngài đã đến bằng trí tuệ chân thật. Do đó, bậc có mắt thấy khắp, bậc Tối Thắng của dòng Thích Ca, được gọi là Như Lai.

Saṅgahagāthā.

Kệ tóm tắt.

‘‘Katamañca [Pg.320] taṃ bhikkhave’’ti ayaṃ kassa pucchāti āha ‘‘yenā’’tiādi. Evaṃ sāmaññato yathāvuttassa sīlamattakassa pucchābhāvaṃ dassetvā idāni pucchāvisesabhāvañāpanatthaṃ mahāniddese (mahāni. 150) āgatā sabbāva pucchā atthuddhāravasena dasseti ‘‘tattha pucchā nāmā’’tiādinā. Tattha tatthāti ‘‘taṃ katamanti pucchatī’’ti ettha yadetaṃ sāmaññato pucchāvacanaṃ vuttaṃ, tasmiṃ.

Câu ‘Này các Tỳ khưu, điều ấy là gì?’ là câu hỏi về cái gì? (Vị thầy) nói ‘yena’ v.v... Sau khi đã chỉ ra một cách tổng quát rằng đó là câu hỏi chỉ về giới như đã nói, bây giờ, để làm cho biết tính chất đặc biệt của câu hỏi, vị thầy chỉ ra tất cả các câu hỏi có trong Đại Kinh Phân Tích bằng cách trích dẫn ý nghĩa, bắt đầu bằng câu ‘Ở đây, câu hỏi là...’. Trong đó, từ ‘tattha’ (ở đây) có nghĩa là: trong lời nói về câu hỏi một cách tổng quát đã được nói đến trong câu ‘hỏi rằng điều ấy là gì?’.

Pakatiyāti attano dhammatāya, sayamevāti vuttaṃ hoti. Lakkhaṇanti yo koci ñātumicchito sabhāvo. Aññātanti dassanādivisesayuttena, itarena vā yena kenacipi ñāṇena aññātaṃ. Avatthāvisesāni hi ñāṇadassanatulanatīraṇāni. Adiṭṭhanti dassanabhūtena ñāṇena paccakkhamiva adiṭṭhaṃ. Atulitanti ‘‘ettakameta’’nti tulanabhūtena atulitaṃ. Atīritanti ‘‘evamevida’’nti tīraṇabhūtena akatañāṇakiriyāsamāpanaṃ. Avibhūtanti ñāṇassa apākaṭabhūtaṃ. Avibhāvitanti ñāṇena apākaṭakataṃ. Tassāti yathāvuttalakkhaṇassa. Adiṭṭhaṃ jotīyati pakāsīyati etāyāti adiṭṭhajotanā. Saṃsandanatthāyāti sākacchāvasena vinicchayakaraṇatthāya. Saṃsandanañhi sākacchāvasena vinicchayakaraṇaṃ. Diṭṭhaṃ saṃsandīyati etāyāti diṭṭhasaṃsandanā. ‘‘Saṃsayapakkhando’’tiādīsu daḷhataraṃniviṭṭhā vicikicchā saṃsayo. Nātisaṃsappanamatibhedamattaṃ vimati. Tatopi appataraṃ ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho’’tiādinā dvidhā viya pavattaṃ dveḷhakaṃ. Dvidhā elati kampati cittametenāti hi dveḷhakaṃ hapaccayaṃ, sakatthavuttikapaccayañca katvā, tena jāto, taṃ vā jātaṃ yassāti dveḷhakajāto. Vimati chijjati etāyāti vimaticchedanā. Anattalakkhaṇasuttādīsu (saṃ. ni. 3.59) āgataṃ khandhapañcakapaṭisaṃyuttaṃ pucchaṃ sandhāyāha ‘‘sabbaṃ vattabba’’nti. Anumatiyā pucchā anumatipucchā. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha bhikkhave’’tiādipucchāya hi ‘‘kā tumhākaṃ anumatī’’ti anumati pucchitā hoti. Kathetukamyatāti kathetukāmatāya. ‘‘Aññāṇatā āpajjatī’’tiādīsu (pārā. 295) viya hi ettha ya-kāralopo, karaṇatthe vā paccattavacanaṃ, kathetukamyatāya vā pucchā kathetukamyatāpucchātipi vaṭṭati. Atthato pana sabbāpi tathā pavattavacanaṃ, taduppādako vā cittuppādoti veditabbaṃ.

Pakatiyā nghĩa là do bản chất của nó, tức là tự nó. Lakkhaṇa là bất kỳ bản chất nào được mong muốn biết. Aññātaṃ là chưa được biết bởi trí tuệ có đặc tính thấy biết v.v..., hoặc bởi bất kỳ trí tuệ nào khác. Quả thật, sự biết, sự thấy, sự cân lường, sự phán quyết là những trạng thái đặc biệt. Adiṭṭhaṃ là chưa được thấy như thể trực tiếp bằng trí tuệ là sự thấy. Atulitaṃ là chưa được cân lường bằng trí tuệ là sự cân lường rằng ‘nó chỉ có chừng này’. Atīritaṃ là chưa hoàn tất hành động của trí tuệ là sự phán quyết rằng ‘nó chỉ là như vậy’. Avibhūtaṃ là chưa trở nên rõ ràng đối với trí tuệ. Avibhāvitaṃ là chưa được làm cho rõ ràng bởi trí tuệ. Tassa nghĩa là của đặc tính đã được nói đến. (Câu hỏi) làm sáng tỏ, làm hiển lộ điều chưa thấy, do đó gọi là adiṭṭhajotanā (câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy). Saṃsandanatthāya nghĩa là để quyết định thông qua thảo luận. Quả thật, saṃsandana là sự quyết định thông qua thảo luận. (Câu hỏi) dùng để đối chiếu điều đã thấy, do đó gọi là diṭṭhasaṃsandanā (câu hỏi đối chiếu điều đã thấy). Trong các câu như saṃsayapakkhando v.v..., sự nghi ngờ đã ăn sâu một cách vững chắc là saṃsaya. Sự phân vân của trí tuệ, không quá lan man, là vimati. Thấp hơn nữa, sự diễn ra như thể theo hai cách, bắt đầu bằng ‘có lẽ là như vậy, có lẽ không phải như vậy’, là dveḷhakaṃ. Quả thật, tâm dao động, rung chuyển theo hai cách bởi điều này, do đó gọi là dveḷhakaṃ, sau khi đã tạo ra hậu tố ha và hậu tố ka trong ý nghĩa của chính nó; người sinh ra với điều đó, hoặc người có điều đó đã sinh khởi, được gọi là dveḷhakajāto. (Câu hỏi) dùng để đoạn trừ sự phân vân, do đó gọi là vimaticchedanā (câu hỏi đoạn trừ phân vân). Nhắm đến câu hỏi liên quan đến năm uẩn có trong kinh Vô Tướng v.v..., ngài nói sabbaṃ vattabbaṃ (tất cả nên được nói). Câu hỏi về sự đồng ý là anumatipucchā. Quả thật, bằng câu hỏi bắt đầu bằng Taṃ kiṃ maññatha bhikkhave (Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào?), sự đồng ý được hỏi rằng ‘sự đồng ý của các ông là gì?’. Kathetukamyatā là do muốn nói. Quả thật, ở đây, sự biến mất của mẫu tự ya nên được thấy, giống như trong các câu aññāṇatā āpajjatī v.v...; hoặc, danh từ ở chủ cách có ý nghĩa của công cụ cách; hoặc, câu hỏi do muốn nói là kathetukamyatāpucchā cũng được chấp nhận. Nhưng về mặt ý nghĩa, tất cả (các câu hỏi) nên được hiểu là lời nói diễn ra như vậy, hoặc là tâm sinh khởi tạo ra nó.

Yadatthaṃ [Pg.321] panāyaṃ niddesanayo āharito, tassa pucchāvisesabhāvassa ñāpanatthaṃ ‘‘imāsū’’tiādimāha. Cittābhogo samannāhāro. Bhusaṃ, samantato ca saṃsappanā kaṅkhā āsappanā, parisappanā ca. Sabbā kaṅkhā chinnā sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānena aggamaggena samucchindanato. Paresaṃ anumatiyā, kathetukamyatāya ca dhammadesanāsambhavato, tathā eva tattha tattha diṭṭhattā ca vuttaṃ ‘‘avasesā pana dve pucchā buddhānaṃ atthī’’ti. Yā panetā ‘‘sattādhiṭṭhānā pucchā dhammādhiṭṭhānā pucchā ekādhiṭṭhānā pucchā anekādhiṭṭhānā pucchā’’tiādinā aparāpi anekadhā pucchāyo niddese āgatā, tā sabbāpi niddhāretvā idha avicayanaṃ ‘‘alaṃ ettāvatāva, atthikehi pana iminā nayena niddhāretvā vicetabbā’’ti nayadānassa sijjhanatoti daṭṭhabbaṃ.

Lại nữa, phương pháp Niddesa này được mang đến vì mục đích nào, thì để làm cho biết được trạng thái đặc biệt của câu hỏi ấy, ngài (Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng "imāsu". Sự hướng tâm là samannāhāra. Sự hoài nghi lan tràn một cách mãnh liệt và toàn diện là āsappanā và parisappanā. Tất cả hoài nghi đã được đoạn trừ do sự đoạn tuyệt bằng thánh đạo cao tột có trí toàn giác làm nền tảng gần. Do sự chấp thuận của người khác, do ý muốn trả lời, do sự thuyết pháp có thể xảy ra, và do đã được thấy như vậy ở chỗ này chỗ kia, nên đã được nói rằng: "Tuy nhiên, vẫn còn lại hai câu hỏi đối với các đức Phật". Lại nữa, những câu hỏi khác theo nhiều cách bắt đầu bằng "câu hỏi lấy chúng sanh làm nền tảng, câu hỏi lấy pháp làm nền tảng, câu hỏi lấy một pháp làm nền tảng, câu hỏi lấy nhiều pháp làm nền tảng" đã được đề cập trong bộ Niddesa, nên hiểu rằng tất cả những câu hỏi ấy sau khi được rút ra thì ở đây không cần thẩm xét, vì sự thành tựu của việc đưa ra phương pháp (được thể hiện qua câu): "Chỉ bấy nhiêu là đủ, tuy nhiên, những người có nhu cầu nên rút ra và thẩm xét theo phương pháp này".

8. Pucchā ca nāmesā vissajjanāya satiyeva yuttarūpāti codanāya ‘‘idānī’’tiādi vuttaṃ. Atipātanaṃ atipāto. Ati-saddo cettha atirekattho. Sīghabhāvo eva ca atirekatā, tasmā saraseneva patanasabhāvassa antarā eva atirekaṃ pātanaṃ, saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghaṃ pātananti attho, abhibhavanattho vā, atikkamma satthādīhi abhibhavitvā pātananti vuttaṃ hoti, vohāravacanametaṃ ‘‘atipāto’’ti. Atthato pana pakaraṇādivasenādhigatattā pāṇavadho pāṇaghātoti vuttaṃ hotīti adhippāyo. Vohāratoti paññattito. Sattoti khandhasantāno. Tattha hi sattapaññatti. Vuttañca –

8. Và do sự chất vấn rằng: "Câu hỏi này chỉ có hình thức thích hợp khi có câu trả lời", nên (ngài Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng "idāni". Sự làm cho rơi rớt quá mức là atipāta (sát sanh). Ở đây, từ "ati" có nghĩa là vượt trội. Và trạng thái nhanh chóng chính là sự vượt trội, do đó, ý nghĩa là: làm cho (mạng căn) có bản chất tự rơi rớt phải rơi rớt một cách quá mức ngay trong khoảng giữa, tức là không cho rơi rớt một cách chậm chạp mà làm cho rơi rớt một cách nhanh chóng. Hoặc (từ "ati") có nghĩa là chế ngự, có nghĩa là đã được nói rằng: "vượt qua, dùng gươm đao v.v... chế ngự rồi làm cho rơi rớt". Từ "atipāta" này là một từ ngữ thuộc về thế tục. Nhưng về mặt ý nghĩa, do được hiểu theo văn cảnh v.v..., chủ ý muốn nói là "sự giết hại sinh mạng, sự sát hại sinh mạng". "Về mặt thế tục" nghĩa là về mặt chế định. "Chúng sanh" là dòng tương tục của các uẩn. Vì ở đó có sự chế định về chúng sanh. Và đã được nói rằng:

‘‘Yathā hi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti;

Evaṃ khandhesu santesu, hoti sattoti sammutī’’ti. (saṃ. ni. 1.171);

"Quả thật, như khi có sự tập hợp các bộ phận, thì có tiếng gọi là 'cỗ xe'; Cũng vậy, khi các uẩn hiện hữu, thì có sự quy ước gọi là 'chúng sanh'."

Jīvitindriyanti rūpārūpajīvitindriyaṃ. Rūpajīvitindriye hi vikopite itarampi taṃsambandhatāya vinassati. Kasmā panettha ‘‘pāṇassa atipāto’’ti, ‘‘pāṇoti cettha vohārato satto’’ti ca ekavacananiddeso kato, nanu niravasesānaṃ pāṇānaṃ atipātato virati idha adhippetā. Tathā hi vakkhati ‘‘sabbapāṇabhūtahitānukampīti sabbe pāṇabhūte’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 1.7) bahuvacananiddesanti? Saccametaṃ, pāṇabhāvasāmaññena panettha ekavacananiddeso kato, tattha pana sabbasaddasannidhānena [Pg.322] puthuttaṃ suviññāyamānamevāti sāmaññaniddesamakatvā bhedavacanicchāvasena bahuvacananiddeso kato. Kiñca bhiyyo – sāmaññato saṃvarasamādānaṃ, tabbisesato saṃvarabhedoti imassa visesassa ñāpanatthampi ayaṃ vacanabhedo katoti veditabbo. ‘‘Pāṇassa atipāto’’tiādi hi saṃvarabhedadassanaṃ. ‘‘Sabbe pāṇabhūte’’tiādi pana saṃvarasamādānadassananti. Saddavidū pana ‘‘īdisesu ṭhānesu jātidabbāpekkhavasena vacanabhedamattaṃ, atthato samāna’’nti vadanti.

"Mạng căn" là mạng căn sắc và mạng căn danh. Vì khi mạng căn sắc bị phá hoại, mạng căn kia (danh) cũng bị hủy diệt do có liên quan đến nó. (Chất vấn:) Tại sao ở đây lại dùng số ít để chỉ định trong câu "pāṇassa atipāto" (sự sát hại sinh mạng) và "pāṇoti cettha vohārato satto" (ở đây, 'pāṇa' theo cách nói thế tục là chúng sanh)? Chẳng phải ở đây chủ ý nói đến sự từ bỏ việc sát hại tất cả chúng sanh không còn sót lại hay sao? Thật vậy, ngài sẽ nói bằng cách chỉ định số nhiều trong câu bắt đầu bằng "sabbapāṇabhūtahitānukampīti sabbe pāṇabhūte" (có lòng thương tưởng đến lợi ích của tất cả chúng sanh). (Trả lời:) Điều này đúng. Ở đây, việc chỉ định số ít được thực hiện do tính chất chung của sinh mạng. Còn ở chỗ kia, do sự có mặt của từ "sabba" (tất cả), số nhiều đã được hiểu rõ, vì vậy, không chỉ định theo tính chất chung mà do ý muốn nói đến sự phân biệt, việc chỉ định số nhiều đã được thực hiện. Hơn nữa, nên hiểu rằng sự khác biệt về số (ít/nhiều) này cũng được thực hiện để làm cho biết sự đặc thù này: sự thọ trì phòng hộ là theo tính chất chung, còn sự phân biệt phòng hộ là theo sự đặc thù của nó. Vì câu bắt đầu bằng "pāṇassa atipāto" là sự trình bày về sự phân biệt phòng hộ. Còn câu bắt đầu bằng "sabbe pāṇabhūte" là sự trình bày về sự thọ trì phòng hộ. Tuy nhiên, các nhà ngữ pháp học nói rằng: "Ở những chỗ như thế này, đó chỉ là sự khác biệt về số (ít/nhiều) tùy thuộc vào chủng loại và vật thể, còn về mặt ý nghĩa thì giống nhau".

Tasmiṃ pana pāṇeti yathāvutte dubbidhepi pāṇe. Pāṇasaññinoti pāṇasaññāsamaṅgino puggalassa. Yāya pana cetanāya pavattamānassa jīvitindriyassa nissayabhūtesu mahābhūtesu upakkamakaraṇahetu taṃmahābhūtapaccayā uppajjanakamahābhūtā nuppajjissanti, sā tādisapayogasamuṭṭhāpikā cetanā pāṇātipātoti āha ‘‘jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā’’ti, jīvitindriyupacchedakassa kāyavacīpayogassa tannissayesu mahābhūtesu samuṭṭhāpikāti attho. Laddhupakkamāni hi bhūtāni purimabhūtāni viya na visadāni, tasmā samānajātiyānaṃ bhūtānaṃ kāraṇāni na hontīti tesuyeva upakkame kate tato parānaṃ asati antarāye uppajjamānānaṃ bhūtānaṃ, tannissitassa ca jīvitindriyassa upacchedo hoti. ‘‘Kāyavacīdvārāna’’nti etena vitaṇḍavādimataṃ manodvāre pavattāya vadhakacetanāya pāṇātipātabhāvaṃ paṭikkhipati.

Trong câu "tasmiṃ pana pāṇe" (lại nữa, đối với chúng sanh ấy), (nghĩa là) đối với chúng sanh có hai loại như đã nói. Trong câu "pāṇasaññino" (của người có tưởng về chúng sanh), (nghĩa là) của người có tưởng về chúng sanh. Lại nữa, tư tâm nào mà do nguyên nhân thực hiện sự cố gắng trong các đại hiển làm nơi nương của mạng căn đang diễn tiến, khiến cho các đại hiển sẽ sanh khởi do các đại hiển ấy làm duyên sẽ không sanh khởi, thì tư tâm ấy, vốn làm phát sanh sự cố gắng như vậy, là hành vi sát sanh. Vì vậy, ngài đã nói: "làm phát sanh sự cố gắng đoạn tuyệt mạng căn". Ý nghĩa là: "làm phát sanh sự cố gắng qua thân và khẩu vốn đoạn tuyệt mạng căn trong các đại hiển làm nơi nương của mạng căn ấy". Vì các đại hiển đã nhận được sự cố gắng thì không trong sạch như các đại hiển trước đó, do đó, chúng không trở thành nguyên nhân cho các đại hiển cùng loại. Vì vậy, khi sự cố gắng được thực hiện ngay trên các đại hiển ấy, thì sự đoạn tuyệt của các đại hiển đang sanh khởi sau đó khi không có chướng ngại, và của mạng căn nương vào chúng, sẽ xảy ra. Bằng câu "kāyavacīdvārānaṃ" (của các môn thân và khẩu), ngài bác bỏ quan điểm của các nhà ngụy biện cho rằng tư tâm sát hại diễn ra ở ý môn cũng là hành vi sát sanh.

Payogavatthumahantatādīhi mahāsāvajjatā tehi paccayehi uppajjamānāya cetanāya balavabhāvato veditabbā. Ekassāpi hi payogassa sahasā nipphādanavasena, kiccasādhikāya bahukkhattuṃ pavattajavanehi laddhāsevanāya ca sanniṭṭhāpakacetanāya vasena payogassa mahantabhāvo. Satipi kadāci khuddake ceva mahante ca pāṇe payogassa samabhāve mahantaṃ hanantassa cetanā tibbatarā uppajjatīti vatthussa mahantabhāvo. Iti ubhayampetaṃ cetanāya balavabhāveneva hoti. Satipi ca payogavatthūnaṃ amahantabhāve hantabbassa guṇamahattenapi tattha pavattaupakāracetanā viya khettavisesanipphattiyā apakāracetanāpi balavatī, tibbatarā ca uppajjatīti tassā mahāsāvajjatā daṭṭhabbā[Pg.323]. Tenāha ‘‘guṇavantesū’’tiādi. ‘‘Kilesāna’’ntiādinā pana satipi payogavatthuguṇānaṃ amahantabhāve kilesupakkamānaṃ mudutibbatāya cetanāya dubbalabalavabhāvavasena appasāvajjamahāsāvajjabhāvo veditabboti dasseti.

Tính chất tội lỗi nặng nên được biết là do trạng thái mạnh mẽ của tư tâm sanh khởi từ các duyên ấy, tức là do sự to lớn của cố gắng, của đối tượng, v.v. Vì sự to lớn của cố gắng (được hiểu) do việc hoàn thành một cố gắng một cách đột ngột, và do tư tâm quyết định, vốn hoàn thành công việc, đã nhận được sự huân tập từ các tốc hành tâm sanh khởi nhiều lần. Mặc dù đôi khi có sự ngang bằng về cố gắng đối với chúng sanh nhỏ và chúng sanh lớn, nhưng tư tâm của người giết chúng sanh lớn sanh khởi mãnh liệt hơn, đó là sự to lớn của đối tượng. Như vậy, cả hai điều này đều xảy ra do trạng thái mạnh mẽ của tư tâm. Và mặc dù sự cố gắng và đối tượng không to lớn, nhưng do đức hạnh to lớn của người bị giết, tư tâm làm hại ở đó cũng sanh khởi mạnh mẽ và mãnh liệt hơn, giống như tư tâm làm lợi ích sanh khởi do sự thành tựu của một mảnh ruộng đặc biệt; do đó, tính chất tội lỗi nặng của nó nên được hiểu. Vì vậy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng "guṇavantesu" (đối với những người có đức hạnh). Lại nữa, bằng câu bắt đầu bằng "kilesānaṃ" (của các phiền não), ngài chỉ ra rằng, mặc dù sự cố gắng, đối tượng và đức hạnh không to lớn, nhưng do trạng thái yếu hay mạnh của tư tâm tùy theo sự yếu ớt hay mãnh liệt của các cố gắng do phiền não, tính chất tội lỗi nhẹ hay nặng nên được biết.

Sambharīyanti saharīyanti etehīti sambhārā, aṅgāni. Tesu pāṇasaññitā, vadhakacittañca pubbabhāgiyānipi honti. Upakkamo pana vadhakacetanāsamuṭṭhāpito sahajātova. Pañcasambhāravatī pana pāṇātipātacetanāti sā pañcasambhāravinimuttā daṭṭhabbā. Esa nayo adinnādānādīsupi.

Chúng được tập hợp lại, chúng được mang lại cùng nhau bởi những yếu tố này, do đó chúng được gọi là ‘sambhārā’ (những yếu tố cấu thành), tức là các chi phần. Trong số đó, sự nhận thức về chúng sanh và tâm sát hại cũng là những yếu tố thuộc giai đoạn chuẩn bị. Còn sự cố gắng được phát sinh bởi tư tâm sát hại thì đồng sanh (với tư tâm ấy). Lại nữa, tư tâm sát sanh có năm yếu tố cấu thành, do đó nó (tư tâm sát hại) cần được hiểu là không tách rời khỏi năm yếu tố cấu thành. Phương pháp này cũng cần được áp dụng cho các trường hợp trộm cắp v.v...

Etthāha – khaṇe khaṇe nirujjhanasabhāvesu saṅkhāresu ko hanti, ko vā haññati, yadi cittacetasikasantāno, evaṃ so anupatāpanachedanabhedanādivasena na vikopanasamattho, nāpi vikopanīyo, atha rūpasantāno, evampi so acetanatāya kaṭṭhakaliṅgarūpamoti na tattha chedanādinā pāṇātipāto labbhati yathā matasarīre. Payogopi pāṇātipātassa paharaṇappakārādiatītesu vā saṅkhāresu bhaveyya, anāgatesu vā paccuppannesu vā. Tattha na tāva atītānāgatesu sambhavati tesaṃ abhāvato. Paccuppannesu ca saṅkhārānaṃ khaṇikattā saraseneva nirujjhanasabhāvatāya vināsābhimukhesu nippayojano eva payogo siyā. Vināsassa ca kāraṇarahitattā na paharaṇappakārādipayogahetukaṃ maraṇaṃ, nirīhakatāya ca saṅkhārānaṃ kassa so payogo, khaṇikattā vadhādhippāyasamakālabhijjanakassa kiriyāpariyosānakālānavaṭṭhānato kassa vā pāṇātipātakammabaddhoti?

Ở đây, có người chất vấn rằng: ‘Trong các pháp hữu vi có bản chất hoại diệt trong từng khoảnh khắc, ai là người giết, và ai bị giết? Nếu (cho rằng) dòng tương tục của tâm và tâm sở (giết), thì dòng tương tục của tâm và tâm sở ấy không có khả năng hủy hoại và cũng không thể bị hủy hoại bằng cách làm cho đau đớn, cắt đứt, phá vỡ v.v... Còn nếu (cho rằng) dòng tương tục của sắc pháp (bị giết), thì dòng tương tục của sắc pháp ấy cũng giống như khúc gỗ hay miếng vỏ cây vì không có tâm thức; do đó, không thể có tội sát sanh ở đó thông qua việc cắt đứt v.v..., cũng như không thể có tội sát sanh đối với một thân xác đã chết. Hơn nữa, sự cố gắng sát sanh, như các loại hành vi đánh đập, có thể xảy ra đối với các pháp hữu vi trong quá khứ, hoặc trong tương lai, hoặc trong hiện tại. Trong số đó, trước hết, nó không thể xảy ra đối với các pháp hữu vi trong quá khứ và tương lai vì chúng không tồn tại. Còn đối với các pháp hữu vi trong hiện tại, vì chúng chỉ tồn tại trong một khoảnh khắc và có bản chất tự hoại diệt, đang hướng đến sự hủy diệt, nên sự cố gắng (giết chúng) sẽ trở nên vô ích. Và vì sự hủy diệt (của các pháp hữu vi) không có nguyên nhân (bên ngoài), nên cái chết không thể do sự cố gắng như các loại hành vi đánh đập v.v... gây ra. Và vì các pháp hữu vi không có sự nỗ lực, sự cố gắng ấy là của ai? Và vì (pháp hữu vi) bị hủy diệt ngay trong khoảnh khắc đồng thời với ý định giết, nó chỉ tồn tại trong một khoảnh khắc và không tồn tại cho đến khi hành động (giết) hoàn tất, vậy ai là người bị ràng buộc bởi nghiệp sát sanh?’

Vuccate – vadhakacetanāsahito saṅkhārānaṃ puñjo sattasaṅkhāto hanti, tena pavattitavadhappayoganimittāpagatusmāviññāṇajīvitindriyo matavohārappavattinibandhano yathāvuttavadhappayogākaraṇe uppajjanāraho rūpārūpadhammasamūho haññati, kevalo vā cittacetasikasantāno, vadhappayogāvisayabhāvepi tassa pañcavokārabhave rūpasantānādhīnavuttitāya rūpasantāne parena payojitajīvitindriyupacchedakapayogavasena tannibbattivibandhakavisadisarūpuppattiyā vihate vicchedo hotīti na pāṇātipātassa asambhavo, nāpi ahetuko pāṇātipāto, na ca payogo nippayojano paccuppannesu saṅkhāresu katapayogavasena tadanantaraṃ uppajjanārahassa saṅkhārakalāpassa tathāanuppattito, khaṇikānaṃ [Pg.324] saṅkhārānaṃ khaṇikamaraṇassa idha maraṇabhāvena anadhippetattā santatimaraṇassa ca yathāvuttanayena sahetukabhāvato na ahetukaṃ maraṇaṃ, na ca katturahito pāṇātipātappayogo nirīhakesupi saṅkhāresu sannihitatāmattena upakārakesu attano attano anurūpaphaluppādananiyatesu kāraṇesu kattuvohārasiddhito yathā ‘‘padīpo pakāseti, nisākaro candimā’’ti, na ca kevalassa vadhādhippāyasahabhuno cittacetasikakalāpassa pāṇātipāto icchito santānavasena avaṭṭhitasseva paṭijānanato, santānavasena pavattamānānañca padīpādīnaṃ attakiriyāsiddhi dissatīti attheva pāṇātipātena kammabaddhoti. Ayañca vicāro adinnādānādīsupi yathāsambhavaṃ vibhāvetabbo.

Câu trả lời được đưa ra như sau: ‘Tập hợp các pháp hữu vi cùng với tư tâm sát hại, được gọi là chúng sanh, là kẻ giết. Tổng thể các pháp sắc và danh, vốn có thể sanh khởi nếu sự cố gắng sát hại như đã nói không được thực hiện, nhưng do nguyên nhân là sự cố gắng sát hại được thực hiện bởi chúng sanh ấy mà hơi ấm, thức và mạng quyền đã mất đi, và là cơ sở cho sự phát sinh của cách nói quy ước ‘đã chết’, bị giết. Hoặc (có thể nói rằng) chỉ có dòng tương tục của tâm và tâm sở bị giết. Mặc dù dòng tương tục ấy không phải là đối tượng của sự cố gắng sát hại, nhưng trong cõi ngũ uẩn, vì sự tồn tại của nó phụ thuộc vào dòng tương tục của sắc pháp, nên khi dòng tương tục của sắc pháp bị hủy hoại bởi người khác thông qua sự cố gắng cắt đứt mạng quyền, bằng cách làm phát sinh các sắc pháp không tương đồng có tác dụng ngăn chặn sự sinh khởi của mạng quyền ấy, thì sự gián đoạn của dòng tương tục tâm và tâm sở ấy xảy ra. Do đó, không phải là không thể có tội sát sanh. Tội sát sanh cũng không phải là vô nhân, và sự cố gắng cũng không phải là vô ích, bởi vì do sự cố gắng được thực hiện đối với các pháp hữu vi trong hiện tại, tập hợp các pháp hữu vi vốn có thể sanh khởi ngay sau đó đã không sanh khởi như vậy (như trước); và vì cái chết trong từng khoảnh khắc của các pháp hữu vi chỉ tồn tại trong một khoảnh khắc không được xem là ‘cái chết’ ở đây, và vì cái chết của dòng tương tục có nguyên nhân theo phương pháp đã nói, nên cái chết không phải là vô nhân. Sự cố gắng sát sanh cũng không phải là không có người thực hiện, bởi vì cách nói quy ước về người thực hiện (chủ thể) được xác lập đối với các nguyên nhân, mặc dù chúng không có sự nỗ lực, nhưng chúng có tác dụng hỗ trợ chỉ bằng sự hiện diện của chúng và được xác định là sẽ tạo ra kết quả tương ứng của riêng chúng, như trong câu ‘ngọn đèn chiếu sáng’, ‘mặt trăng, kẻ tạo ra ban đêm, (chiếu sáng)’. Và tội sát sanh không được chấp nhận chỉ đối với tập hợp tâm và tâm sở đồng sanh với ý định giết, bởi vì nó chỉ được thừa nhận đối với cái tồn tại dưới dạng một dòng tương tục. Và sự hoàn thành chức năng của ngọn đèn v.v... vốn đang diễn ra dưới dạng một dòng tương tục cũng được thấy. Do đó, sự ràng buộc bởi nghiệp thông qua việc sát sanh chắc chắn tồn tại.’ Và sự khảo sát này cũng cần được giải thích đối với các trường hợp trộm cắp v.v... tùy theo sự phù hợp.

Sāhatthikoti sayaṃ mārentassa kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā paharaṇaṃ. Āṇattikoti aññaṃ āṇāpentassa ‘‘evaṃ vijjhitvā vā paharitvā vā mārehī’’ti āṇāpanaṃ. Nissaggiyoti dūre ṭhitaṃ māretukāmassa kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā usuyantapāsāṇādīnaṃ nissajjanaṃ. Thāvaroti asañcārimena upakaraṇena māretukāmassa opātāpassenaupanikkhipanaṃ, bhesajjasaṃvidhānañca. Vijjāmayoti māraṇatthaṃ mantaparijappanaṃ āthabbaṇikādīnaṃ viya. Āthabbaṇikā hi āthabbaṇaṃ payojenti nagare vā ruddhe saṅgāme vā paccupaṭṭhite paṭisenāya paccatthikesu paccāmittesu ītiṃ uppādenti upaddavaṃ uppādenti rogaṃ uppādenti pajjarakaṃ uppādenti sūcikaṃ uppādenti visūcikaṃ karonti pakkhandiyaṃ karonti. Vijjādharā ca vijjaṃ parivattetvā nagare vā ruddhe…pe… pakkhandiyaṃ karonti. Iddhimayoti kammavipākajiddhimayo dāṭhākoṭanādīni viya. Piturañño kira sīhaḷanarindassa dāṭhākoṭanena cūḷasumanakuṭumbiyassa maraṇaṃ hoti. ‘‘Imasmiṃ panatthe’’tiādinā ganthagāravaṃ pariharitvā tassa anūnabhāvampi karoti ‘‘atthikehī’’tiādinā. Idha avuttopi hi esa attho atidisanena vutto viya anūno paripuṇṇoti.

Sāhatthika (tự tay) là hành động đánh đập bằng thân hoặc bằng vật dính liền với thân của người tự mình giết. Āṇattika (ra lệnh) là sự ra lệnh của người sai khiến kẻ khác rằng: ‘Hãy giết bằng cách đâm hoặc đánh như thế này’. Nissaggiya (phóng ra) là hành động phóng đi cung tên, máy móc, đá v.v... bằng thân hoặc bằng vật dính liền với thân của người muốn giết một chúng sanh ở xa. Thāvara (cố định) là hành động đào hố bẫy, đặt bẫy, và chuẩn bị thuốc độc của người muốn giết bằng một công cụ không di chuyển. Vijjāmaya (dùng ma thuật) là việc trì tụng thần chú để giết người, giống như của các pháp sư Athabbaṇa v.v... Thật vậy, các pháp sư Athabbaṇa sử dụng ma thuật Athabbaṇa khi thành phố bị bao vây hoặc khi trận chiến sắp xảy ra, họ gây ra tai họa, gây ra tai ương, gây ra bệnh tật, gây ra sốt, gây ra đau nhói, gây ra bệnh tả, gây ra bệnh kiết lỵ cho quân đội đối phương, cho kẻ thù, cho kẻ địch. Và các vị vijjādhara (người nắm giữ ma thuật) sau khi đảo ngược ma thuật của mình khi thành phố bị bao vây... v.v... cũng gây ra bệnh kiết lỵ. Iddhimaya (dùng thần thông) là thần thông do quả của nghiệp, giống như việc nghiến răng nanh v.v... Người ta kể rằng, cái chết của gia chủ Cūḷasumana xảy ra do việc nghiến răng nanh của vua Pitu, vị vua của người Sīhaḷa. Bằng câu ‘Imasmiṃ panatthe’ v.v..., ngài (tác giả) đã tránh được sự nặng nề của tác phẩm và bằng câu ‘atthikehī’ v.v..., ngài cũng làm cho tác phẩm không bị thiếu sót. Thật vậy, mặc dù ý nghĩa này không được nói ở đây, nhưng nó giống như đã được nói thông qua sự tham chiếu, do đó nó không thiếu sót, mà đầy đủ.

Dussīlassa bhāvo dussīlyaṃ, yathāvuttā cetanā. ‘‘Pahāyā’’ti ettha tvā-saddo pubbakāleti āha ‘‘pahīnakālato paṭṭhāyā’’ti, hetuatthataṃ vā sandhāya evaṃ vuttaṃ. Etena hi pahānahetukā idhādhippetā samucchedanikā viratīti dasseti. Kammakkhayañāṇena hi pāṇātipātadussīlyassa [Pg.325] pahīnattā bhagavā accantameva tato paṭiviratoti vuccati samucchedavasena pahānaviratīnamadhippetattā. Kiñcāpi ‘‘pahāya paṭivirato’’ti padehi vuttānaṃ pahānaviramaṇānaṃ purimapacchimakālatā natthi, maggadhammānaṃ pana sammādiṭṭhiādīnaṃ, paccayabhūtānaṃ sammāvācādīnañca paccayuppannabhūtānaṃ paccayapaccayuppannabhāve apekkhite sahajātānampi paccayapaccayuppannabhāvena gahaṇaṃ purimapacchimabhāvena viya hoti. Paccayo hi purimataraṃ paccayasattiyā ṭhito, tato paraṃ paccayuppannaṃ paccayasattiṃ paṭicca pavattati, tasmā gahaṇappavattiākāravasena sahajātādipaccayabhūtesu sammādiṭṭhiādīsu pahāyakadhammesu pahānakiriyāya purimakālavohāro, tappaccayuppannāsu ca viratīsu viramaṇakiriyāya aparakālavohāro sambhavati. Tasmā ‘‘sammādiṭṭhiādīhi pāṇātipātaṃ pahāya sammāvācādīhi pāṇātipātā paṭivirato’’ti pāḷiyaṃ attho daṭṭhabbo.

Trạng thái của người ác giới là ác giới, (tức là) tư tâm đã được nói đến. Ở đây, trong từ “Pahāya”, tiếp vĩ ngữ “tvā” có nghĩa là thời quá khứ, nên ngài (sớ giải chủ) nói “kể từ lúc đã đoạn trừ”. Hoặc, điều này được nói như vậy là nhắm đến ý nghĩa nguyên nhân. Thật vậy, qua (từ) này, ngài chỉ ra rằng sự chế ngự có tính cách đoạn tuyệt vốn có sự đoạn trừ làm nhân, được ngụ ý ở đây. Thật vậy, vì ác giới sát sanh đã được đoạn trừ bởi trí tuệ đoạn tận nghiệp, nên Đức Thế Tôn được gọi là đã hoàn toàn từ bỏ điều đó, bởi vì sự đoạn trừ và sự chế ngự theo cách đoạn tuyệt được ngụ ý. Mặc dù sự đoạn trừ và sự chế ngự được nói đến trong các từ “sau khi đoạn trừ, ngài từ bỏ” không có tính chất trước sau về thời gian, tuy nhiên, khi xem xét mối quan hệ nhân-quả giữa các pháp trong đạo như chánh kiến v.v... là nhân và chánh ngữ v.v... là quả, thì việc nắm bắt các pháp đồng sanh theo cách nhân-quả cũng giống như là có tính chất trước sau. Thật vậy, nhân đứng trước với năng lực của nhân, sau đó quả sanh khởi tùy thuộc vào năng lực của nhân. Do đó, theo cách thức nắm bắt và sanh khởi, đối với các pháp đoạn trừ như chánh kiến v.v... vốn là nhân đồng sanh v.v..., việc gọi hành động đoạn trừ là xảy ra trước là có thể; và đối với các sự chế ngự là quả của chúng, việc gọi hành động chế ngự là xảy ra sau là có thể. Do đó, trong Pāli, ý nghĩa cần được hiểu là: “Sau khi đoạn trừ sát sanh bằng chánh kiến v.v..., ngài từ bỏ sát sanh bằng chánh ngữ v.v...”.

Ayaṃ panettha aṭṭhakathāmuttako nayo – pahānaṃ samucchedavasena viratipaṭippassaddhivasena yojetabbā, tasmā maggena pāṇātipātaṃ pahāya phalena pāṇātipātā paṭiviratoti attho. Apica pāṇo atipātīyati etenāti pāṇātipāto, pāṇaghātahetubhūto dhammasamūho. Ko paneso? Ahirikānottappadosamohavihiṃsādayo kilesā. Te hi bhagavā ariyamaggena pahāya samugghāṭetvā pāṇātipātadussīlyato accantameva paṭivirato kilesesu pahīnesu tannimittakammassa anuppajjanato, tasmā maggena pāṇātipātaṃ yathāvuttakilesaṃ pahāya teneva pāṇātipātā dussīlyacetanā paṭiviratoti attho. Esa nayo ‘‘adinnādānaṃ pahāyā’’tiādīsupi.

Đây là phương pháp không có trong sớ giải: Sự đoạn trừ cần được liên kết với cách đoạn tuyệt, sự chế ngự (cần được liên kết) với cách tịnh chỉ. Do đó, ý nghĩa là: “Sau khi đoạn trừ sát sanh bằng đạo, ngài từ bỏ sát sanh bằng quả”. Hơn nữa, “pāṇātipāto” (sát sanh) là cái mà qua đó sinh mạng bị hủy diệt, (tức là) tập hợp các pháp là nhân của việc giết hại sinh mạng. Đó là gì? Đó là các phiền não như vô tàm, vô quý, sân, si, hãm hại v.v... Thật vậy, Đức Thế Tôn, sau khi đoạn trừ và nhổ bật chúng bằng thánh đạo, đã hoàn toàn từ bỏ ác giới sát sanh, vì khi các phiền não đã được đoạn trừ thì nghiệp có chúng làm nhân không sanh khởi. Do đó, ý nghĩa là: “Sau khi đoạn trừ sát sanh, tức là các phiền não đã nói, bằng đạo, ngài từ bỏ tư tâm ác giới sát sanh cũng bằng chính (đạo) đó”. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các trường hợp như “sau khi đoạn trừ trộm cắp” v.v...

Orato viratoti pariyāyavacanametaṃ, pati-visaddānaṃ vā paccekaṃ yojetabbato tathā vuttaṃ. Oratoti hi avarato abhimukhaṃ rato, tena ujukaṃ viramaṇavasena sātisayataṃ dasseti. Paṭiratassa cetaṃ atthavacanaṃ. Viratoti visesena rato, tena saha vāsanāya viramaṇabhāvaṃ, ubhayena pana samucchedaviratibhāvaṃ vibhāveti. Eva-saddo pana tassā viratiyā kālādivasena apariyantataṃ dassetuṃ vutto. So ubhayattha yojetabbo. Yathā hi aññe samādinnaviratikāpi anavaṭṭhitacittatāya lābhajīvitādihetu samādānaṃ bhinnanti, na evaṃ bhagavā, sabbaso [Pg.326] pahīnapāṇātipātattā panesa accantavirato evāti. ‘‘Natthi tassā’’tiādinā eva-saddena dassitaṃ yathāvuttamatthaṃ nivattetabbatthavasena samattheti. Tattha vītikkamissāmīti uppajjanakā dhammāti saha pāṭhasesena sambandho. Te pana anavajjadhammehi vokiṇṇā antarantarā uppajjanakā dubbalā sāvajjā dhammā, yasmā ca ‘‘kāyavacīpayogaṃ upalabhitvā imassa kilesā uppannā’’ti viññunā sakkā ñātuṃ, tasmā te imināva pariyāyena ‘‘cakkhusotaviññeyyā’’ti vuttā, na pana cakkhusotaviññāṇārammaṇattā. Ato sasambhārakathāya cakkhusotehi, tannissitaviññāṇehi vā kāyikavācasikapayogamupalabhitvā manoviññāṇena viññeyyāti attho daṭṭhabbo. Kāyikāti kāyena katā pāṇātipātādinipphādakā balavanto akusalā. ‘‘Kāḷakā’’ tipi ṭīkāyaṃ uddhatapāṭho, kaṇhapakkhikā balavanto akusalāti attho. ‘‘Imināvā’’tiādinā nayadānaṃ karoti, tañca kho ‘‘adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato’’tiādipadesu.

“Orato virato” là những từ đồng nghĩa, hoặc được nói như vậy vì các tiếp đầu ngữ “pati” và “vi” cần được liên kết riêng biệt. Thật vậy, “orato” là từ bỏ, hướng đến sự từ bỏ; qua đó, nó chỉ ra sự vượt trội theo cách từ bỏ một cách thẳng thắn. Và đây là từ giải thích ý nghĩa của “paṭivirata”. “Virato” là từ bỏ một cách đặc biệt; qua đó, nó chỉ ra trạng thái từ bỏ cùng với các tập khí; còn với cả hai, nó làm rõ trạng thái từ bỏ bằng cách đoạn tuyệt. Còn từ “eva” được nói để chỉ ra tính không giới hạn của sự từ bỏ đó về mặt thời gian v.v... Nó cần được liên kết với cả hai nơi. Giống như những người khác, dù đã thọ trì sự chế ngự, nhưng do tâm không vững vàng, họ phá vỡ sự thọ trì vì lợi lộc, mạng sống v.v..., Đức Thế Tôn thì không như vậy; vì đã đoạn trừ hoàn toàn sát sanh, nên ngài quả thực đã từ bỏ hoàn toàn. Bằng đoạn “Natthi tassā” v.v..., ngài xác nhận ý nghĩa đã nói, được chỉ ra bởi từ “eva”, theo cách loại trừ điều cần loại trừ. Ở đó, cần liên kết với phần văn bản còn thiếu là “các pháp sẽ sanh khởi với ý nghĩ ‘ta sẽ vi phạm’”. Nhưng đó là những pháp yếu ớt, có tội lỗi, sanh khởi xen kẽ, lẫn lộn với các pháp vô tội. Và vì người có trí có thể biết rằng “phiền não của người này đã sanh khởi sau khi nhận thấy hành động của thân và lời”, do đó, chúng được gọi là “có thể được biết qua mắt và tai” theo chính phương pháp này, chứ không phải vì chúng là đối tượng của nhãn thức và nhĩ thức. Do đó, theo cách nói bao gồm cả các yếu tố phụ thuộc, ý nghĩa cần được hiểu là: “có thể được biết bởi ý thức sau khi nhận thấy hành động của thân và lời qua mắt và tai, hoặc qua các thức nương vào chúng”. “Kāyikā” là các bất thiện pháp mạnh mẽ, được thực hiện bằng thân, tạo ra sát sanh v.v... Trong chú giải cũ, cũng có một bản đọc được trích dẫn là “kāḷakā”, có nghĩa là các bất thiện pháp mạnh mẽ thuộc hắc phần. Bằng đoạn “imināva” v.v..., ngài đưa ra phương pháp, và điều đó (được áp dụng) trong các đoạn như “sau khi đoạn trừ trộm cắp, ngài từ bỏ trộm cắp”.

Pāpe sametīti samaṇo, gotamasamaññā, tena gottenasambandho gotamoti atthaṃ sandhāya ‘‘samaṇoti bhagavā’’tiādi vuttaṃ. Gottavasena laddhavohāroti sambandho. Brahmadattena bhāsitavaṇṇānusandhiyā imissā desanāya pavattanato, tena ca bhikkhusaṅghavaṇṇassāpi bhāsitattā bhikkhusaṅghavaṇṇopi vuttanayena desitabbo, so na desito. Kiṃ so pāṇātipātā paṭiviratabhāvo bhikkhusaṅghassa na vijjatīti anuyogamapanento ‘‘na kevalañcā’’tiādimāha. Evaṃ sati kasmā na desitoti punānuyogaṃ pariharati ‘‘desanā panā’’tiādinā. Evanti evameva.

Vì làm lắng dịu các điều ác, nên gọi là Sa-môn; (ngài là) Gotama theo tên gọi, có liên quan đến dòng họ đó. Nhắm đến ý nghĩa này, (sớ giải chủ) đã nói “samaṇoti bhagavā” v.v... Cần liên kết là “có tên gọi nhận được theo dòng họ”. Do bài pháp này được thuyết giảng liên quan đến lời tán thán do Brahmadatta nói, và do người ấy cũng đã nói lời tán thán Tăng chúng, nên sự tán thán Tăng chúng cũng cần được thuyết giảng theo phương pháp đã nói, nhưng điều đó đã không được thuyết giảng. Để bác bỏ câu hỏi “Phải chăng trạng thái từ bỏ sát sanh không có nơi Tăng chúng?”, ngài (sớ giải chủ) nói “na kevalañca” v.v... Ngài giải quyết câu hỏi tiếp theo “Nếu vậy, tại sao không được thuyết giảng?” bằng đoạn “desanā pana” v.v... “Evaṃ” có nghĩa là “đúng như vậy”.

Etthāyamadhippāyo –‘‘atthi bhikkhave, aññe ca dhammā’’tiādinā anaññasādhāraṇe buddhaguṇe ārabbha upari desanaṃ vaḍḍhetukāmo bhagavā ādito paṭṭhāya ‘‘tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyyā’’tiādinā buddhaguṇavaseneva desanaṃ ārabhi, na bhikkhusaṅghaguṇavasenāpi. Esā hi bhagavato desanāya pakati, yadidaṃ ekaraseneva desanaṃ dassetuṃ labbhamānassāpi kassaci aggahaṇaṃ. Tathā hi rūpakaṇḍe dukādīsu, tanniddesesu ca hadayavatthu na gahitaṃ. Itaravatthūhi asamānagatikattā desanābhedo hotīti. Yathā hi cakkhuviññāṇādīni [Pg.327] ekantato cakkhādinissayāni, na evaṃ manoviññāṇaṃ ekantena hadayavatthunissayaṃ āruppe tadabhāvato, nissayanissitavasena ca vatthudukādidesanā pavattā ‘‘atthi rūpaṃ cakkhuviññāṇassa vatthu, atthi rūpaṃ na cakkhuviññāṇassa vatthū’’tiādinā. Yampi manoviññāṇaṃ ekantato hadayavatthunissayaṃ, tassa vasena ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa vatthū’’tiādinā dukādīsu vuccamānesupi na tadanurūpā ārammaṇadukādayo sambhavanti. Na hi ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa ārammaṇaṃ, atthi rūpaṃ na manoviññāṇassa ārammaṇa’’nti sakkā vattuṃ tadanārammaṇarūpassābhāvatoti vatthārammaṇadukā bhinnagatikā siyuṃ, tasmā na ekarasā desanā bhaveyyāti na vuttaṃ, tathā nikkhepakaṇḍe cittuppādavibhāgena visuṃ avuccamānattā avitakkaavicārapadavissajjane ‘‘vicāro cā’’ti vattuṃ na sakkāti āvitakkavicāramattapadavissajane labbhamānopi vitakko na uddhato. Aññathā hi ‘‘vitakko cā’’ti vattabbaṃ siyā, evamevidhāpi bhikkhusaṅghaguṇo na desitoti. Kāmaṃ saddato evaṃ na desito, atthato pana brahmadattena bhāsitavaṇṇassa anusandhidassanavasena imissā desanāya āraddhattā dīpetuṃ vaṭṭatīti āha ‘‘atthaṃ panā’’tiādi.

Ở đây, chủ ý là như vầy: Đức Thế Tôn, với mong muốn mở rộng bài pháp về sau, đã đề cập đến những Phật đức không chung với ai khác qua câu v.v… ‘này các Tỳ khưu, còn có những pháp khác’, và ngay từ đầu, Ngài đã bắt đầu bài pháp chỉ thuần túy dựa vào Phật đức qua câu v.v… ‘người nói lên lời tán dương Như Lai thì nên nói’, chứ không dựa vào cả đức của Tăng chúng Tỳ khưu. Bởi vì, đây là bản chất trong lời thuyết giảng của Đức Thế Tôn, nghĩa là, việc không đề cập đến một điều gì đó, mặc dù có thể trình bày bài pháp theo cùng một thể loại duy nhất. Thật vậy, trong phẩm Sắc, ở các pháp đôi v.v… và trong phần giải thích của chúng, sắc ý vật đã không được đề cập đến. (Lý do là) vì có đường lối không tương đồng với các vật khác nên sẽ có sự phân mảnh trong bài pháp. Thật vậy, giống như nhãn thức v.v… nhất quyết phải nương vào nhãn vật v.v…, ý thức không phải lúc nào cũng nhất quyết nương vào sắc ý vật, vì sắc ý vật không có ở cõi vô sắc. Và bài pháp về các pháp đôi liên quan đến vật v.v… đã được tiến hành theo phương diện vật nương và pháp được nương, qua câu v.v… ‘có sắc là vật cho nhãn thức, có sắc không phải là vật cho nhãn thức’. Ngay cả khi ý thức nhất quyết nương vào sắc ý vật, và khi các pháp đôi v.v… được nói đến dựa vào đó qua câu v.v… ‘có sắc là vật cho ý thức’, thì các pháp đôi về đối tượng tương ứng cũng không thể có được. Bởi vì không thể nói rằng: ‘có sắc là đối tượng của ý thức, có sắc không phải là đối tượng của ý thức’, do không có sắc pháp nào không phải là đối tượng của nó. Do đó, các pháp đôi về vật và đối tượng sẽ có đường lối khác nhau, vì vậy bài pháp sẽ không có cùng một thể loại duy nhất, nên (sắc ý vật) đã không được nói đến. Tương tự, trong phẩm Tổng Lược, do không được nói đến một cách riêng biệt trong phần phân tích về sự sanh khởi của tâm, nên trong phần giải đáp về câu ‘vô tầm vô tứ’, không thể nói là ‘và tứ’. Do đó, trong phần giải đáp về câu ‘vô tầm hữu tứ’, mặc dù có thể có tầm, nhưng tầm đã không được nêu lên. Bởi vì nếu khác đi, thì đã phải nói là ‘và tầm’. Cũng giống như thế, ở đây đức của Tăng chúng Tỳ khưu cũng đã không được thuyết giảng. Quả thực, về mặt văn tự thì đã không được thuyết giảng như vậy, nhưng về mặt ý nghĩa, vì bài pháp này được bắt đầu bằng cách chỉ ra sự liên kết với lời tán dương đã được Brahmadatta nói đến, nên việc trình bày là điều thích hợp. Do đó, ngài (Chú giải sư) đã nói: ‘Về phần ý nghĩa thì…’ v.v…

Tatthāyaṃ dīpanā – ‘‘pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato samaṇassa gotamassa sāvakasaṅgho nihitadaṇḍo nihitasattho’’ti vitthāretabbaṃ. Nanu dhammassāpi vaṇṇo brahmadattena bhāsitoti? Saccaṃ bhāsito, so pana sammāsambuddhapabhavattā, ariyasaṅghādhārattā ca dhammassa dhammānubhāvasiddhattā ca tesaṃ, tadubhayavaṇṇadīpaneneva dīpitoti visuṃ na uddhato. Saddhammānubhāveneva hi bhagavā, bhikkhusaṅgho ca pāṇātipātādippahānasamattho hoti. Atthāpattivasena paraviheṭhanassa parivajjitabhāvadīpanatthaṃ daṇḍasatthānaṃ nikkhepavacanti āha ‘‘parūpaghātatthāyā’’tiādi. Avattanatoti apavattanato, asañcaraṇato vā. Nikkhitto daṇḍo yenāti nikkhittadaṇḍo. Tathā nikkhittasattho. Majjhimassa purisassa catuhatthappamāṇo cettha daṇḍo. Tadavaseso muggarakhaggādayo satthaṃ, tena vuttaṃ ‘‘ettha cā’’tiādi. Viheṭhanabhāvatoti vihiṃ sanabhāvato, etena sasati hiṃsati anenāti satthanti atthaṃ dasseti. ‘‘Parūpaghātatthāyā’’tiādinā āpannamatthaṃ [Pg.328] vivarituṃ ‘‘yaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Kataro jiṇṇo, tassa, tenavā ālambito daṇḍo kattaradaṇḍo. Dantasodhanaṃ kātuṃ yoggaṃ kaṭṭhaṃ dantakaṭṭhaṃ, na pana dantasodhanakaṭṭhaṃ. ‘‘Dantakaṭṭhavāsiṃ vā’’tipi pāṭho, dantakaṭṭhacchedanakavāsinti attho. Khuddakaṃ nakhacchedanādikiccanipphādakaṃ satthaṃ pipphalikaṃ. Idaṃ pana bhikkhusaṅghādhīnavacanaṃ. ‘‘Bhikkhusaṅghavasenapi dīpetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttatā tassāpi ekadesena dīpanatthaṃ vuttaṃ.

Ở đó, đây là phần giải thích: Cần phải triển khai rộng ra rằng: ‘Tăng chúng đệ tử của Sa-môn Gotama, sau khi từ bỏ sát sanh, đã từ bỏ việc sát sanh, đã bỏ trượng, đã bỏ khí giới’. Phải chăng lời tán dương Pháp cũng đã được Brahmadatta nói đến? Quả thật là đã được nói đến. Tuy nhiên, lời tán dương Pháp ấy, vì Pháp có nguồn gốc từ bậc Chánh Đẳng Chánh Giác và là nơi nương tựa của Thánh Tăng, và vì các vị ấy (Phật và Tăng) thành tựu được là nhờ vào oai lực của Pháp, nên (lời tán dương Pháp) đã được trình bày chỉ thông qua việc trình bày lời tán dương cả hai vị ấy, do đó đã không được nêu lên một cách riêng biệt. Bởi vì, chính nhờ oai lực của Chánh Pháp mà Đức Thế Tôn và Tăng chúng Tỳ khưu mới có khả năng từ bỏ việc sát sanh v.v… Để chỉ ra trạng thái đã từ bỏ việc làm hại người khác theo ý nghĩa mặc nhiên, nên mới có lời nói về việc đặt xuống trượng và khí giới. Do đó, ngài (Chú giải sư) đã nói: ‘với mục đích làm hại người khác’ v.v… ‘Avattanato’ nghĩa là do không diễn tiến, hoặc do không di chuyển. Người đã đặt xuống trượng, nên gọi là ‘người đã bỏ trượng’. Tương tự là ‘người đã bỏ khí giới’. Ở đây, trượng (daṇḍa) là vật có chiều dài bằng bốn khuỷu tay của một người đàn ông tầm thước. Những thứ còn lại như chùy, kiếm v.v… là khí giới (sattha). Do đó, đã được nói: ‘Ở đây thì…’ v.v… ‘Viheṭhanabhāvato’ nghĩa là do bản chất làm hại. Qua đó, ngài chỉ ra ý nghĩa: ‘Người ta làm hại, gây thương tích bằng vật này, nên nó được gọi là khí giới (sattha)’. Để làm sáng tỏ ý nghĩa đã được bao hàm trong câu v.v… ‘với mục đích làm hại người khác’, nên đã nói: ‘Còn điều mà…’ v.v… ‘Kattara’ là người già; cây gậy của người ấy, hoặc được người ấy vịn vào, là ‘kattaradaṇḍa’ (gậy của người già). Khúc gỗ thích hợp để làm sạch răng là ‘dantakaṭṭha’ (que tăm xỉa răng), chứ không phải là ‘dantasodhanakaṭṭha’ (gỗ làm sạch răng). Cũng có dị bản là ‘dantakaṭṭhavāsiṃ vā’, có nghĩa là ‘cái rìu nhỏ để chặt que tăm xỉa răng’. Khí giới nhỏ dùng để thực hiện các việc như cắt móng tay được gọi là ‘pipphalika’. Tuy nhiên, đây là lời nói liên quan đến Tăng chúng Tỳ khưu. Vì đã được nói rằng: ‘Cũng nên trình bày theo phương diện Tăng chúng Tỳ khưu’, nên (câu này) được nói ra nhằm mục đích trình bày một phần của lời nói ấy.

Lajjā-saddo hiriatthoti āha ‘‘pāpajigucchanalakkhaṇāyā’’ti. Dhammagarutāya hi buddhānaṃ, dhammassa ca attādhīnattā attādhipatibhūtā lajjāva vuttā, na lokādhipatibhūtaṃ ottappaṃ. Apica ‘‘lajjī’’ti ettha vuttalajjāya ottappampi vuttameva, tasmā lajjāti hiriottappānamadhivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Na hi pāpajigucchanaṃ pāputtāsanarahitaṃ, pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ nāma atthīti. ‘‘Dayaṃ mettacittataṃ āpanno’’ti kasmā vuttaṃ, nanu dayā-saddo ‘‘dayāpanno’’tiādīsu karuṇāyapi vattatīti? Saccametaṃ, ayaṃ pana dayāsaddo anurakkhaṇatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya, karuṇāya ca pavattatīti idha mettāya pavattamāno vutto karuṇāya, vakkhamānattā. Midati sinehatīti mettā, sā etassa atthīti mettaṃ, mettaṃ cittaṃ etassāti mettacitto, mettāya sampayuttaṃ cittaṃ etassāti vā, tassa bhāvo mettacittatā mettā eva mūlabhūtena tannimittena puggalasmiṃ buddhiyā, saddassa ca pavattanato.

Để chỉ ra rằng từ ‘lajjā’ (tàm) có nghĩa là ‘hiri’ (tàm), ngài (Chú giải sư) đã nói: ‘với đặc tính là ghê tởm tội lỗi’. Bởi vì, do các vị Phật tôn trọng Pháp, và do Pháp thuộc quyền tự chủ của các vị, nên chỉ có ‘lajjā’ (tàm) với tự ngã làm chủ là được nói đến, chứ không phải ‘ottappa’ (quý) với thế gian làm chủ. Hơn nữa, ở đây trong từ ‘lajjī’ (người có tàm), qua ‘lajjā’ (tàm) đã được nói đến, thì ‘ottappa’ (quý) cũng đã được nói đến. Do đó, cần phải hiểu rằng ‘lajjā’ là một từ đồng nghĩa cho cả ‘hiri’ và ‘ottappa’. Bởi vì, không có cái gọi là sự ghê tởm tội lỗi mà lại không có sự kinh sợ tội lỗi, hay sự sợ hãi tội lỗi mà lại được gọi là không biết hổ thẹn. Tại sao lại nói: ‘đạt đến lòng bi mẫn (dayā), trạng thái của tâm từ (mettacittata)’? Phải chăng từ ‘dayā’ trong câu v.v… ‘dayāpanno’ (người có lòng bi mẫn) cũng được dùng cho cả ‘karuṇā’ (bi)? Điều đó đúng. Tuy nhiên, từ ‘dayā’ này, khi diễn tiến với ý nghĩa ‘bảo vệ’ được bao hàm bên trong, nó được áp dụng cho cả ‘mettā’ (từ) và ‘karuṇā’ (bi). Ở đây, nó được nói là áp dụng cho ‘mettā’ (từ) vì ‘karuṇā’ (bi) sẽ được nói đến sau. ‘Midati’ nghĩa là làm cho mềm dịu, ‘sinehati’ là yêu thương, do đó gọi là ‘mettā’ (từ). Vị ấy có tâm này, nên gọi là ‘mettaṃ’ (có tâm từ). Vị ấy có tâm từ, nên gọi là ‘mettacitto’ (người có tâm từ). Hoặc, vị ấy có tâm tương ưng với từ. Trạng thái của vị ấy là ‘mettacittatā’ (trạng thái có tâm từ), bởi vì cả trí tuệ và từ ngữ đều sanh khởi nơi một người với chính tâm từ làm gốc rễ và làm dấu hiệu.

‘‘Pāṇabhūteti pāṇajāte’’ti vuttaṃ. Evaṃ sati pāṇo bhūto yesanti pāṇabhūtāti nibbacanaṃ kattabbaṃ. Atha vā jīvitindriyasamaṅgitāya pāṇasaṅkhāte taṃtaṃkammānurūpaṃ pavattanato bhūtanāmake satteti attho. Anukampakoti karuṇāyanako. Yasmā pana mettā karuṇāya visesapaccayo hoti, tasmā purimapadatthabhūtā mettā eva paccayabhāvena ‘‘tāya eva dayāpannatāyā’’ti vuttā. Iminā hi padena karuṇāya gahitāya yehi dhammehi pāṇātipātā paṭivirati sampajjati, tehi lajjāmettākaruṇāhi samaṅgibhāvo yathākkamaṃ padattayena dassito. Paradukkhāpanayanakāmatāpi hi hitānukampanamevāti avassaṃ ayamattho sampaṭicchitabboti. Imāya pāḷiyā, saṃvaṇṇanāya ca tassā viratiyā sattavasena apariyantataṃ dasseti.

“Pāṇabhūte có nghĩa là pāṇajāte (sinh vật)” đã được nói đến. Khi là như vậy, cần phải thực hiện sự giải thích từ nguyên rằng: “pāṇabhūtā” là những chúng sanh (yesaṃ) mà đối với chúng có (atthi) mạng sống (pāṇo) đã hiện hữu (bhūto). Hoặc là, ý nghĩa nên được hiểu là: các chúng sanh (satte) được gọi là ‘bhūta’ do vì sự diễn tiến (pavattanato) tương ứng với nghiệp này hay nghiệp kia của chúng, và được gọi là ‘pāṇa’ do vì được trang bị mạng quyền (jīvitindriyasamaṅgitāya). Anukampako (người có lòng thương) có nghĩa là karuṇāyanako (người có lòng bi mẫn). Vả lại, do vì tâm từ (mettā) là duyên đặc biệt (visesapaccayo) của lòng bi (karuṇā), cho nên chính tâm từ, vốn là ý nghĩa của từ đi trước (dayā), đã được nói đến như là duyên tố qua câu “tāya eva dayāpannatāyā” (chính do vì được trang bị lòng thương ấy). Thật vậy, khi lòng bi được tiếp nhận qua từ ngữ này, thì trạng thái được trang bị hổ thẹn, tâm từ, và lòng bi, là những pháp mà nhờ vào chúng sự chế ngự sát sanh được thành tựu, đã được trình bày theo thứ tự bởi ba từ ngữ. Thật vậy, ngay cả ước muốn loại trừ sự đau khổ của người khác cũng chính là lòng thương tưởng đến lợi ích (hitānukampana). Do đó, ý nghĩa này chắc chắn phải được chấp nhận. Qua đoạn Pāḷi này và qua lời diễn giải này, tính chất không giới hạn của sự chế ngự ấy về phương diện chúng sanh đã được trình bày.

Viharatīti [Pg.329] ettha vi-saddo vicchindanatthe, hara-saddo nayanatthe, nayanañca nāmetaṃ idha pavattanaṃ, yāpanaṃ, pālanaṃ vāti āha ‘‘iriyati yapeti yāpeti pāletī’’ti. Yapeti yāpetīti cettha pariyāyavacanaṃ. Tasmā yathāvuttappakāro hutvā ekasmiṃ iriyāpathe uppannaṃ dukkhaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā harati pavatteti, attabhāvaṃ vā yāpeti pāletīti attho veditabbo. Iti vā hīti ettha hi-saddo vacanasiliṭṭhatāmatte kassacipi tena jotitatthassa abhāvato. Tenāha ‘‘evaṃ vā bhikkhave’’ti. Visuṃ kappanameva attho vikappatthoti so anekabhinnesuyeva atthesu labbhati, anekabhedā ca atthā uparivakkhamānā evāti vuttaṃ ‘‘upari adinnā…pe… apekkhitvā’’ti. ‘‘Eva’’ntiādi ganthagāravapariharaṇaṃ, nayadānaṃ vā.

Ở đây, trong từ “viharati”, tiếp đầu ngữ “vi-” có nghĩa là cắt đứt, gốc từ “hara-” có nghĩa là mang đi. Và cái gọi là “sự mang đi” (nayanaṃ) ở đây có nghĩa là sự diễn tiến, sự duy trì, hoặc sự bảo hộ. Do đó, ngài đã nói: “iriyati yapeti yāpeti pāleti”. Và ở đây, “yapeti” và “yāpeti” là những từ đồng nghĩa. Cho nên, ý nghĩa cần được hiểu là: trở thành người có phương cách như đã nói, vị ấy cắt đứt sự khổ sanh khởi trong một oai nghi bằng một oai nghi khác rồi mang đi, tức là tiếp tục diễn tiến; hoặc là duy trì, bảo hộ tự thân của mình. Ở đây, trong câu “iti vā hi”, tiểu từ “hi” chỉ có tác dụng làm cho câu văn được suôn sẻ, do vì không có bất cứ ý nghĩa nào được nó làm cho sáng tỏ. Do đó, ngài đã nói: “evaṃ vā bhikkhave”. Ý nghĩa chỉ đơn thuần là sự xem xét riêng rẽ (visuṃ kappanaṃ), đó là nghĩa lựa chọn (vikappattho). Vì thế, tiểu từ “vā” ấy được tìm thấy trong những ý nghĩa đa dạng và khác biệt. Và các ý nghĩa có nhiều loại khác nhau chính là những điều sẽ được nói đến ở phần sau. Do đó, đã được nói rằng: “upari adinnā…pe… apekkhitvā” (ở phần sau, về việc không lấy của không cho...v.v... sau khi xem xét). Câu “evaṃ” v.v... là để tránh sự nặng nề của văn bản, hoặc là để đưa ra phương pháp.

Idāni sampiṇḍanatthaṃ dassento ‘‘ayaṃ panetthā’’tiādimāha. Tattha na hanatīti na hiṃsati. Na ghātetīti na vadhati. Tatthāti pāṇātipāte. Samanuññoti santuṭṭho. Aho vata reti bhonto ekaṃsato acchariyāti attho. Ācārasīlamattakanti sādhujanācāramattakaṃ, matta-saddo cettha visesanivattiattho, tena indriyasaṃvarādiguṇehipi lokiyaputhujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vattuṃ na sakkotīti dasseti. Tathā hi indriyasaṃvarapaccayaparibhogasīlāni idha na vibhattāni. Eva-saddo padapūraṇamattaṃ, matta-saddena vā yathāvuttatthassāvadhāraṇaṃ karoti, eva-saddena ācārasīlameva vattuṃ sakkotīti sanniṭṭhānaṃ. Evamīdisesu. ‘‘Iti vā hi bhikkhave puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyyā’’ti vacanasāmatthiyeneva taduttari guṇaṃ vattuṃ na sakkhissati. ‘‘Taṃ vo upari vakkhāmī’’ti ca atthassāpajjanato tathāpannamatthaṃ dassetuṃ ‘‘upari asādhāraṇabhāva’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Na kevalañcā’’tiādinā puggalavivecanena pana ‘‘puthujjano’’ti idaṃ nidassanamattanti dassitaṃ. ‘‘Ito para’’ntiādinā ganthagāravaṃ pariharati. Pubbe vuttaṃ padaṃ pubbapadaṃ,na pubbapadaṃ tathā, na pubbaṃ vā apubbaṃ, tameva padaṃ tathā.

Bây giờ, trong khi trình bày ý nghĩa tóm tắt, ngài đã nói: “ayaṃ panetthā” v.v... Ở đó, “na hanati” có nghĩa là không làm hại. “Na ghāteti” có nghĩa là không giết. “Tattha” có nghĩa là trong việc sát sanh. “Samanuñño” có nghĩa là hài lòng. “Aho vata re” có nghĩa là: “Này các bạn, thật là kỳ diệu thay!”. “Ācārasīlamattakaṃ” có nghĩa là chỉ là giới hạnh của người thiện. Và ở đây, từ “matta” có nghĩa là loại trừ các chi tiết đặc thù; qua đó, nó cho thấy rằng một phàm phu tại thế không thể nói lên lời tán thán Như Lai ngay cả với những phẩm chất như sự thu thúc các căn, v.v... Thật vậy, các giới về thu thúc các căn và sử dụng các vật dụng đã không được phân tích ở đây. Từ “eva” chỉ là một từ đệm. Hoặc là, với từ “matta”, ngài xác định ý nghĩa đã nói ở trên, và với từ “eva”, ngài kết luận rằng người ấy chỉ có thể nói về giới hạnh mà thôi. Nên hiểu như vậy trong những trường hợp tương tự. Chỉ bằng năng lực của câu nói: “Này các Tỳ khưu, nếu có phàm phu nói lời tán thán Như Lai, người ấy có thể nói như vậy”, (cho thấy rằng) người ấy sẽ không thể nói về một phẩm chất cao hơn thế. Và do sự phát sinh ý nghĩa của câu “Ta sẽ nói điều đó cho các ngươi ở phần sau”, để trình bày ý nghĩa đã phát sinh như vậy, câu “upari asādhāraṇabhāvaṃ” (về trạng thái không chung ở phần sau) v.v... đã được nói đến. Hơn nữa, qua sự phân tích về cá nhân bằng câu “Na kevalañca” v.v..., đã được chỉ ra rằng từ “phàm phu” này chỉ là một sự minh họa. Bằng câu “Ito paraṃ” v.v..., ngài tránh sự nặng nề của văn bản. Từ đã được nói trước là tiền từ (pubbapadaṃ); không phải là tiền từ cũng vậy; hoặc không phải trước là không trước (apubbaṃ); chính từ đó cũng vậy.

Saddantarayogena dhātūnamatthavisesavācakattā ‘‘ādāna’’nti etassa gahaṇanti attho daṭṭhabbo, tenāha ‘‘haraṇa’’ntiādi. Parassāti attasantakato parabhūtassa santakassa, yo vā attato añño, so [Pg.330] puggalo paro nāma, tassa idaṃ parantipi yujjati, ‘‘parasaṃharaṇa’’ntipi pāṭho, saṃ-saddo cettha dhanattho,parasantakaharaṇanti vuttaṃ hoti. Theno vuccati coro, tassa bhāvo theyyaṃ, corakammaṃ. Corikāti corassa kiriyā. Tadatthaṃ vivarati ‘‘tatthā’’tiādinā. Tatthāti ‘‘ādinnādāna’’nti pade. Parapariggahitameva ettha adinnaṃ, na pana dantapoṇasikkhāpade viya appaṭiggahitakaṃ attasantakanti adhippāyo. ‘‘Yattha paro’’tiādi ubhayattha sambandho āvuttiyādinayena. Tasmā ‘‘taṃ parapariggahitaṃ nāma, tasmiṃ parapariggahite’’ti ca yojetabbaṃ. Yathākāmaṃ karotīti yathākāmakārī, tassa bhāvo yathākāmakaritā, taṃ. Tathārucikaraṇaṃ āpajjantoti attho. Sasantakattā adaṇḍāraho dhanadaṇḍarājadaṇḍavasena. Anupavajjo ca codanāsāraṇādivasena. Taṃ parapariggahitaṃ ādiyati etenāti tadādāyako, sveva upakkamo, taṃ samuṭṭhāpetīti tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā. Theyyā eva cetanā theyyacetanā. Khuddakatāappagghatādivasena hīne. Mahantatāmahagghatādivasena paṇīte. Kasmā? Vatthuhīnatāyāti gamyamānattā na vuttaṃ, hīne, hīnaguṇānaṃ santake ca cetanā dubbalā, paṇīte, paṇītaguṇānaṃ santake ca balavatīti heṭṭhā vuttanayena tehi kāraṇehi appasāvajjamahāsāvajjatā veditabbā. Ācariyā pana hīnapaṇītato khuddakamahante visuṃ gahetvā ‘‘idhāpi khuddake parasantake appasāvajjaṃ, mahante mahāsāvajjaṃ. Kasmā? Payogamahantatāya. Vatthuguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānamupakkamānañca mudutāya appasāvajjaṃ, tibbatāya mahāsāvajjanti ayampi nayo yojetabbo’’ti vadanti.

Do sự kết hợp với từ ngữ khác, do khả năng diễn đạt ý nghĩa đặc biệt của các từ căn, nên ý nghĩa của từ ‘‘ādāna’’ này cần được hiểu là sự cầm lấy, do đó ngài đã nói ‘‘haraṇa’’ v.v... ‘‘Của người khác’’ (parassa) là tài sản của người khác so với tài sản của mình, hoặc người nào khác với mình, người ấy được gọi là người khác (para), tài sản này của người ấy (cũng được gọi là) của người khác (paraṃ), điều này cũng hợp lý. Cũng có bài đọc là ‘‘parasaṃharaṇa’’, ở đây từ ‘‘saṃ’’ có nghĩa là tài sản, được nói là sự lấy tài sản của người khác. Kẻ trộm (coro) được gọi là theno, bản chất của kẻ ấy là theyyaṃ, là hành động trộm cắp. Corikā là hành vi của kẻ trộm. Ngài giải thích ý nghĩa đó bằng câu ‘‘tatthā’’ v.v... Tatthā là trong từ ‘‘ādinnādāna’’. Ở đây, chỉ có vật đã được người khác sở hữu mới là vật không được cho (adinnaṃ), chứ không phải là vật của mình chưa được nhận như trong học giới dantapoṇa, đó là chủ ý. Câu ‘‘Yattha paro’’ v.v... có liên hệ ở cả hai nơi theo phương pháp lặp lại v.v... Do đó, cần phải kết hợp là ‘‘vật ấy được gọi là vật đã được người khác sở hữu, trong vật đã được người khác sở hữu ấy’’. Người làm theo ý muốn được gọi là yathākāmakārī, bản chất của người ấy là yathākāmakaritā, (lấy) cái đó. Ý nghĩa là đạt đến việc làm theo sở thích như vậy. Do là tài sản của mình nên không đáng bị phạt về phương diện phạt tiền, phạt của vua. Và không bị khiển trách về phương diện khiển trách, nhắc nhở v.v... Vật đã được người khác sở hữu ấy được lấy bởi cái này, nên cái đó được gọi là tadādāyako, chính nó là sự cố gắng (upakkamo), cái làm phát sinh sự cố gắng ấy được gọi là tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā. Tư tưởng trộm cắp chính là theyyacetanā. Trong trường hợp thấp kém do tính chất nhỏ nhặt, ít giá trị v.v... Trong trường hợp cao quý do tính chất to lớn, nhiều giá trị v.v... Tại sao? Vì được hiểu là do tính chất thấp kém của vật nên không được nói đến. Trong tài sản thấp kém và của những người có phẩm chất thấp kém thì tư tưởng yếu ớt. Trong tài sản cao quý và của những người có phẩm chất cao quý thì tư tưởng mạnh mẽ. Do đó, theo phương pháp đã nói ở trên, do những nguyên nhân ấy, cần phải biết tội nhẹ và tội nặng. Nhưng các vị thầy, sau khi tách riêng cái nhỏ và cái lớn ra khỏi cái thấp kém và cái cao quý, đã nói rằng: ‘‘Ở đây cũng vậy, trong tài sản nhỏ của người khác thì tội nhẹ, trong tài sản lớn thì tội nặng. Tại sao? Do sự cố gắng lớn. Nhưng khi phẩm chất của vật ngang nhau, do sự mềm yếu của phiền não và sự cố gắng nên tội nhẹ, do sự mãnh liệt nên tội nặng, phương pháp này cũng cần được áp dụng’’.

Sāhatthikādayoti ettha parasantakassa sahatthā gahaṇaṃ sāhatthiko. Aññe āṇāpetvā gahaṇaṃ āṇattiko. Antosuṅkaghāte ṭhitena bahisuṅkaghātaṃ pātetvā gahaṇaṃ nissaggiyo. ‘‘Asukaṃ bhaṇḍaṃ yadā sakkosi, tadā avaharā’’ti atthasādhakāvahāranipphādakena, āṇāpanena vā, yadā kadāci parasantakavināsakena sappitelakumbhiādīsu dukūlasāṭakacammakhaṇḍādipakkhipanādinā vā gahaṇaṃ thāvaro. Mantaparijappanena gahaṇaṃ vijjāmayo. Vinā mantena, kāyavacīpayogehi tādisaiddhiyogena parasantakassa ākaḍḍhanaṃ iddhimayo. Kāyavacīpayogesu [Pg.331] hi santesuyeva iddhimayo avaharaṇapayogo hoti, no asantesu. Tathā hi vuttaṃ ‘‘anāpatti bhikkhave, iddhimassa iddhivisaye’’ti (pārā. 159), te ca kho payogā yathānurūpaṃ pavattāti sambandho. Tesaṃ pana payogānaṃ sabbesaṃ sabbattha avahāresu asambhavato ‘‘yathānurūpa’’nti vuttaṃ.

Trong câu sāhatthikādayo, việc tự tay lấy tài sản của người khác được gọi là sāhatthiko. Việc ra lệnh cho người khác lấy được gọi là āṇattiko. Việc đứng bên trong trạm thuế làm rơi (hàng hóa) ra ngoài trạm thuế rồi lấy được gọi là nissaggiyo. Việc lấy bằng cách ra lệnh hoàn thành việc lấy, thực hiện lợi ích rằng: ‘‘Khi nào ngươi có thể lấy món đồ kia, thì hãy lấy đi’’, hoặc bằng cách đôi khi phá hoại tài sản của người khác như bỏ mảnh vải lụa, mảnh da v.v... vào trong các hũ bơ, hũ dầu v.v... được gọi là thāvaro. Việc lấy bằng cách trì tụng thần chú được gọi là vijjāmayo. Việc kéo tài sản của người khác bằng cách kết hợp với thần lực như vậy thông qua các nỗ lực thân và khẩu, không có thần chú, được gọi là iddhimayo. Thật vậy, chỉ khi có các nỗ lực thân và khẩu thì nỗ lực lấy cắp bằng thần lực mới xảy ra, không xảy ra khi không có chúng. Do đó, đã được nói rằng: ‘‘Này các Tỳ khưu, không có tội đối với người có thần lực trong phạm vi thần lực của mình’’. Và những nỗ lực ấy diễn ra một cách tương ứng, cần phải thực hiện sự liên kết như vậy. Nhưng vì tất cả những nỗ lực ấy không thể xảy ra trong tất cả các trường hợp lấy cắp, nên đã được nói là ‘‘một cách tương ứng’’.

Sandhicchedādīni katvā adissamānena vā, kūṭamānakūṭakahāpaṇādīhi vañcanena vā, avaharaṇaṃ theyyāvahāro. Pasayha balasā abhibhuyya santajjetvā, bhayaṃ dassetvā vā avaharaṇaṃ pasayhāvahāro. Parabhaṇḍaṃ paṭicchādetvā avaharaṇaṃ paṭicchannāvahāro. Bhaṇḍokāsaparikappavasena parikappetvā avaharaṇaṃ parikappāvahāro. Kusaṃ saṅkāmetvā avaharaṇaṃ kusāvahāro. Iti-saddena cettha ādiatthena, nidassananayena vā avasesā cattāro pañcakāpi gahitāti veditabbaṃ. Pañcannañhi pañcakānaṃ samodhānabhūtā pañcavīsati avahārā sabbepi adinnādānameva, aviññattiyā vā ariyāya viññattiyā vā dinnamevāti attho. ‘‘Dinnādāyī’’ti idaṃ payogato parisuddhabhāvadassanaṃ. ‘‘Dinnapāṭikaṅkhī’’ti idaṃ pana āsayatoti āha ‘‘cittenā’’tiādi.

Việc lấy cắp bằng cách thực hiện việc cắt vách v.v..., hoặc bằng cách tàng hình, hoặc bằng cách lừa đảo với cân gian, tiền giả v.v... được gọi là theyyāvahāro. Việc lấy cắp bằng cách dùng vũ lực, áp đảo, đe dọa, hoặc cho thấy sự sợ hãi được gọi là pasayhāvahāro. Việc lấy cắp bằng cách che giấu tài sản của người khác được gọi là paṭicchannāvahāro. Việc lấy cắp bằng cách sắp đặt theo cách sắp đặt vị trí của món đồ được gọi là parikappāvahāro. Việc lấy cắp bằng cách di chuyển thẻ tre được gọi là kusāvahāro. Ở đây, cần phải biết rằng bốn nhóm năm còn lại cũng được bao gồm bởi từ iti với ý nghĩa là v.v..., hoặc theo phương pháp ví dụ. Thật vậy, hai mươi lăm cách lấy cắp, là sự tổng hợp của năm nhóm năm, tất cả đều là sự lấy của không cho. Ý nghĩa là, (vật) nhận được mà không cần thỉnh cầu, hoặc (nhận được) bằng sự thỉnh cầu cao quý, thì đều là vật đã được cho. Câu ‘‘Dinnādāyī’’ này là sự biểu thị trạng thái trong sạch về phương diện nỗ lực. Còn câu ‘‘Dinnapāṭikaṅkhī’’ này là (sự biểu thị trạng thái trong sạch) về phương diện ý định, do đó ngài đã nói ‘‘cittena’’ v.v...

Athenenāti ettha -saddo na-saddassa kāriyo, a-saddo vā eko nipāto na-saddatthoti dassetuṃ ‘‘na thenenā’’ti vuttaṃ. Pāḷiyaṃ dissamānavākyāvatthikavibhattiyantapaṭirūpakatākaraṇena saddhiṃ samāsadassanametaṃ. Pakaraṇādhigate pana atthe viveciyamāne idha athenatoyeva sucibhūtatā adhigamīyati adinnādānādhikārattāti āha ‘‘athenattāyeva sucibhūtenā’’ti tena hetālaṅkāravacanametanti dasseti. Āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo. Bhagavato pana so ruḷhiyā yathā taṃ nicchandarāgesu sattavohāro. Adati vā saṃsāradukkhanti attā, tenāha ‘‘attabhāvenā’’ti. Padattayepi itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacananti ñāpetuṃ ‘‘athenaṃ…pe… katvā’’ti vuttaṃ. Athenena attanā athenattā hutvā sucibhūtena attanā sucibhūtattā hutvā viharatītipi attho.

Trong từ athenena, âm a là biến thể của âm na, hoặc âm a là một bất biến từ có nghĩa là na, để chỉ điều này, đã được nói là ‘‘na thenena’’. Đây là sự trình bày hợp thể cùng với việc tạo ra một hình thức tương tự như một từ có biến cách tận cùng, được phân định bởi một câu rõ ràng trong Pāli. Nhưng khi phân tích ý nghĩa được hiểu theo văn cảnh, ở đây sự trong sạch được nhận thức chính là do không trộm cắp, vì đây là chương về việc lấy của không cho, do đó ngài đã nói ‘‘athenattāyeva sucibhūtena’’. Bằng câu đó, ngài chỉ ra rằng đây là một lời nói được trang hoàng bằng nguyên nhân. Ngã mạn được đặt vào trong đó, nên được gọi là attā, là tự thể. Nhưng tự thể ấy của Đức Thế Tôn là do quy ước, giống như cách gọi là chúng sanh đối với những vị đã hết tham ái. Hoặc attā là vì ăn, tức là trải nghiệm, khổ đau trong luân hồi, do đó ngài đã nói ‘‘attabhāvena’’. Để cho biết rằng trong cả ba từ, đó là cách dùng công cụ cách trong ý nghĩa chỉ trạng thái, đã được nói là ‘‘athenaṃ…pe… katvā’’. Cũng có ý nghĩa là: Sống với tự ngã không trộm cắp vì bản thân không trộm cắp, với tự ngã trong sạch vì bản thân trong sạch.

Sesanti [Pg.332] ‘‘pahāya paṭivirato’’ti evamādikaṃ. Tañhi pubbe vuttanayaṃ. Kiñcāpi nayidha sikkhāpadavohārena virati vuttā, ito aññesu pana suttapadesesu, vinayābhidhammesu ca pavattavohārena viratiyo, cetanā ca adhisīlasikkhānamadhiṭṭhānabhāvato, tesamaññatarakoṭṭhāsabhāvato ca ‘‘sikkhāpada’’ntveva vattabbāti āha ‘‘paṭhamasikkhāpade’’ti. Kāmañcettha ‘‘lajjī dayāpanno’’ti na vuttaṃ, adhikāravasena, pana atthato ca vuttamevāti veditabbaṃ. Yathā hi lajjādayo pāṇātipātappahānassa visesapaccayo, evaṃ adinnādānappahānassāpīti. Esa nayo ito paresupi. Atha vā sucibhūtenāti hirottappādisamannāgamanaṃ, ahirikādīnañca pahānaṃ vuttamevāti ‘‘lajjī dayāpanno’’ti na vuttaṃ.

Phần còn lại là những câu như: “sau khi từ bỏ, vị ấy tránh xa”. Thật vậy, đó là phương pháp đã được nói đến trước đây. Mặc dù ở đây, sự chế ngự không được nói đến bằng thuật ngữ học giới, nhưng trong các đoạn kinh khác, trong Luật và Vi Diệu Pháp, các sự chế ngự và các tư, do là nền tảng của tăng thượng giới học và do là một phần trong số đó, chỉ nên được gọi là “học giới”. Vì vậy, ngài nói: “trong học giới thứ nhất”. Và mặc dù ở đây, câu “có tàm, có lòng bi mẫn” không được nói đến, nhưng cần phải hiểu rằng nó đã được nói đến theo quyền hạn và theo ý nghĩa. Giống như tàm và các pháp khác là duyên đặc biệt cho việc từ bỏ sát sanh, cũng vậy, chúng là duyên đặc biệt cho việc từ bỏ lấy của không cho. Phương pháp này cũng nên được hiểu trong các học giới sau đây. Hoặc là, qua câu “trở nên trong sạch”, sự thành tựu tàm quý và sự từ bỏ vô tàm v.v. đã được nói đến, vì vậy câu “có tàm, có lòng bi mẫn” không được nói đến.

Brahma-saddo idha seṭṭhavācako, abrahmānaṃ nihīnānaṃ, abrahmaṃ vā nihīnaṃ cariyaṃ vutti abrahmacariyaṃ, methunadhammo. Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāranti methunaviratiṃ. Na ācaratīti anācārī, [ārācārī (dī. ni. 1.8)] tadācāravirahitoti attho, tenāha ‘‘abrahmacariyato dūracārī’’ti. Dūro methunasaṅkhāto ācāro, so virahena yassatthīti dūracārī, methunadhammato vā dūro hutvā tabbiratiṃ ācaratīti dūracārītipi vaṭṭati. Mithunānaṃ rāgapariyuṭṭhānena sadisānaṃ ubhinnaṃ ayaṃ methunoti atthaṃ dasseti ‘‘rāgapariyuṭṭhānavasenā’’tiādinā. Asataṃ dhammo ācāroti asaddhammo, tasmā. Abhedavohārena gāmasaddeneva gāmavāsino gahitāti vuttaṃ ‘‘gāmavāsīna’’nti, gāme vasataṃ dhammotipi yujjati. ‘‘Dūracārī’’ti cettha vacanato, pāḷiyaṃ vā ‘‘methunā’’ tveva avatvā ‘‘gāmadhammā’’tipi vuttattā

Từ ‘brahma’ ở đây có nghĩa là cao thượng. Hành vi, cách sống của những người không cao thượng, thấp hèn, hoặc hành vi, cách sống không cao thượng, thấp hèn được gọi là phi phạm hạnh (abhmacariyaṃ), tức là pháp dâm dục. ‘Thực hành điều cao thượng’ (brahmaṃ ācāranti) là sự kiêng cữ dâm dục. ‘Không thực hành’ (na ācarati) nên gọi là người không có hạnh kiểm (anācārī), nghĩa là người không có hạnh kiểm đó. Vì vậy, ngài nói: “sống xa lìa phi phạm hạnh”. Hành vi được gọi là dâm dục thì xa lánh; người nào có sự xa lánh đó thì được gọi là người sống xa lìa (dūracārī). Hoặc là, sau khi xa lìa pháp dâm dục, thực hành sự kiêng cữ đó, nên được gọi là người sống xa lìa; cách giải thích từ này cũng phù hợp. Vị thầy giải thích ý nghĩa “đây là ‘methuna’ của hai người (nam và nữ) có cùng ý muốn do sự xâm chiếm của tham ái” bằng câu “do sự xâm chiếm của tham ái” v.v. Pháp, hành vi của người xấu là phi pháp (asaddhammo). Do đó, bằng cách dùng từ không phân biệt, từ ‘gāma’ (làng) được dùng để chỉ những người sống trong làng, nên vị thầy đã nói “của những người sống trong làng”. Cách giải thích “pháp của những người sống trong làng” cũng hợp lý. Và ở đây, do đã nói “sống xa lìa”, hoặc trong kinh văn, do không chỉ nói “dâm dục” mà còn nói “pháp của dân làng”.

‘‘Idha brāhmaṇa, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā sammā brahmacārī paṭijānamāno na heva kho mātugāmena saddhiṃ dvayaṃdvayasamāpattiṃ samāpajjati, apica kho mātugāmassa ucchādanaparimaddananhāpanasambāhanaṃ sādiyati, so taṃ assādeti, taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjati, idampi kho brāhmaṇa brahmacariyassa khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampi, ayaṃ vuccati brāhmaṇa aparisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati saṃyutto methunena saṃyogena, na parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi [Pg.333] paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, na parimuccati dukkhasmāti vadāmi.

“Này Bà-la-môn, ở đời này, có một Sa-môn hay Bà-la-môn nào đó, tự nhận là người thực hành phạm hạnh một cách chân chính, nhưng không hề giao hợp đôi lứa với người nữ, tuy nhiên, lại vui thích việc được người nữ xoa bóp, đấm bóp, tắm rửa, massage. Vị ấy thưởng thức điều đó, mong muốn điều đó, và đạt được sự hài lòng qua điều đó. Này Bà-la-môn, thật vậy, điều này cũng là sự sứt mẻ, sự thủng, sự lốm đốm, sự vằn vện của phạm hạnh. Này Bà-la-môn, người này được gọi là thực hành phạm hạnh không trong sạch, bị ràng buộc bởi sự giao hợp, không thoát khỏi sanh, già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não. Ta nói rằng người ấy không thoát khỏi khổ.”

Puna caparaṃ…pe… napi mātugāmassa ucchādanaparimandananhāpanasambāhanaṃ sādiyati, apica kho mātugāmena saddhiṃ sañjagghati saṃkīḷati saṃkelāyati…pe… napi mātugāmena saddhiṃ sañjagghati saṃkīḷati saṃkelāyati, apica kho mātugāmassa cakkhunā cakkhuṃ upanijjhāyati pekkhati…pe… napi mātugāmassa cakkhunā cakkhuṃ upanijjhāyati pekkhati, apica kho mātugāmassa saddaṃ suṇāti tirokuṭṭaṃ vā tiropākāraṃ vā hasantiyā vā bhaṇantiyā vā gāyantiyā vā rodantiyā vā…pe… napi mātugāmassa saddaṃ suṇāti tirokuṭṭaṃ vā tiropākāraṃ vā hasantiyā vā bhaṇantiyā vā gāyantiyā vā rodantiyā vā, apica kho yānissa tāni pubbe mātugāmena saddhiṃ hasitalapitakīḷitāni, tāni anussarati…pe… napi yānissa tāni pubbe mātugāmena saddhiṃ hasitalapitakīḷitāni, tāni anussarati, apica kho passati gahapatiṃ vā gahapatiputtaṃ vā pañcahi kāmaguṇehi samappitaṃ samaṅgibhūtaṃ paricārayamānaṃ…pe… napi passati gahapatiṃ vā gahapatiputtaṃ vā pañcahi kāmaguṇehi samappitaṃ samaṅgibhūtaṃ paricārayamānaṃ, apica kho aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati ‘‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’’ti. So taṃ assādeti, taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjati. Idampi kho brāhmaṇa brahmacariyassa khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampi. Ayaṃ vuccati brāhmaṇa, aparisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati saṃyutto methunena saṃyogena, na parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, na parimuccati dukkhasmāti vadāmī’’ti (a. ni. 7.50) –

“Lại nữa... (cho đến)... vị ấy không vui thích việc được người nữ xoa bóp, đấm bóp, tắm rửa, massage, tuy nhiên, lại cười đùa, vui chơi, thân mật với người nữ... (cho đến)... vị ấy không cười đùa, vui chơi, thân mật với người nữ, tuy nhiên, lại nhìn chằm chằm, ngắm nghía mắt của người nữ... (cho đến)... vị ấy không nhìn chằm chằm, ngắm nghía mắt của người nữ, tuy nhiên, lại nghe tiếng của người nữ đang cười, nói, hát, hay khóc từ sau bức tường hay sau hàng rào... (cho đến)... vị ấy không nghe tiếng của người nữ đang cười, nói, hát, hay khóc từ sau bức tường hay sau hàng rào, tuy nhiên, lại nhớ lại những lần cười, nói, chơi đùa trước đây với người nữ... (cho đến)... vị ấy không nhớ lại những lần cười, nói, chơi đùa trước đây với người nữ, tuy nhiên, lại thấy một gia chủ hay con của gia chủ đang hưởng thụ, được cung phụng đầy đủ năm dục lạc... (cho đến)... vị ấy không thấy một gia chủ hay con của gia chủ đang hưởng thụ, được cung phụng đầy đủ năm dục lạc, tuy nhiên, lại thực hành phạm hạnh với ước nguyện đến một cõi trời nào đó rằng: ‘Với giới này, hoặc với hạnh này, hoặc với khổ hạnh này, hoặc với phạm hạnh này, ta sẽ trở thành một vị trời hay một thiên chúng nào đó’. Vị ấy thưởng thức điều đó, mong muốn điều đó, và đạt được sự hài lòng qua điều đó. Này Bà-la-môn, thật vậy, điều này cũng là sự sứt mẻ, sự thủng, sự lốm đốm, sự vằn vện của phạm hạnh. Này Bà-la-môn, người này được gọi là thực hành phạm hạnh không trong sạch, bị ràng buộc bởi sự giao hợp, không thoát khỏi sanh, già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não. Ta nói rằng người ấy không thoát khỏi khổ.” (A. Ni. 7.50) –

Aṅguttarāgame sattakanipāte jāṇusoṇisutte āgatā sattavidhamethunasaṃyogāpi paṭivirati dassitāti daṭṭhabbā. Idhāpi asaddhammasevanādhippāyena kāyadvārappavattā maggenamaggapaṭipattisamuṭṭhāpikā cetanā abrahmacariyaṃ[Pg.334]. Pañcasikkhāpadakkame micchācāre pana agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā yathāvuttā kāmesu micchācāroti yojetabbaṃ.

Nên hiểu rằng, như vậy, sự kiêng cữ khỏi bảy loại giao hợp đã được trình bày trong kinh Jāṇussoṇi, phẩm Bảy Pháp, Tăng Chi Bộ. Ở đây cũng vậy, tư phát sinh ở thân môn, là nguyên nhân cho sự giao hợp qua các đường (thân thể) với ý định thực hành phi pháp, được gọi là phi phạm hạnh. Nhưng trong tà hạnh thuộc năm học giới, tư vi phạm nơi không nên đến như đã nói nên được kết hợp là tà hạnh trong các dục.

Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ tāva māturakkhitādayo dasa, dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana dasannaṃ dhanakkītādīnaṃ, sārakkhasaparidaṇḍānañca vasena dvādasannaṃ aññe purisā. Ye paneke vadanti ‘‘cattāro kāmesu micchācārā akālo, adeso, anaṅgo, adhammo cā’’ti, te vippaṭipattimattaṃ pati parikappetvā vadanti. Na hi sāgamanīyaṭṭhāne pavattā vippaṭipatti micchācāro nāma sambhavati. Sā panesā duvidhāpi vippaṭipatti guṇavirahite appasāvajjā, guṇasampanne mahāsāvajjā. Guṇarahitepi ca abhibhavitvā vippaṭipatti mahāsāvajjā, ubhinnaṃ samānacchandabhāve appasāvajjā, samānacchandabhāvepi kilesānaṃ, upakkamānañca mudutāya appasāvajjā, tibbatāya mahāsāvajjāti veditabbaṃ.

Ở đây, đối tượng không nên đi đến (agamanīyaṭṭhāna) đối với nam nhân trước tiên là hai mươi hạng phụ nữ: mười hạng được mẹ che chở v.v., và mười hạng được mua bằng tiền v.v. Còn đối với phụ nữ, những người nam khác (ngoài chồng mình) là đối tượng không nên đi đến đối với mười hai hạng phụ nữ, tức là mười hạng được mua bằng tiền v.v., và những người nữ có người bảo vệ và có hình phạt. Còn một số vị nói rằng: “Có bốn loại tà dâm trong các dục: phi thời, phi xứ, phi căn, và phi pháp”, các vị ấy nói như vậy là do tưởng tượng dựa vào sự thực hành sai trái mà thôi. Vì sự thực hành sai trái xảy ra ở nơi có thể đi đến không thể được gọi là tà dâm. Hơn nữa, sự thực hành sai trái này, dù theo cả hai cách, đối với người không có đức hạnh thì ít tội lỗi, đối với người có đức hạnh thì tội lỗi nặng. Và ngay cả đối với người không có đức hạnh, sự thực hành sai trái do cưỡng bức cũng là tội lỗi nặng. Khi cả hai cùng đồng thuận thì ít tội lỗi. Ngay cả khi cùng đồng thuận, do phiền não và sự cố gắng yếu ớt nên ít tội lỗi; do (phiền não và sự cố gắng) mãnh liệt nên tội lỗi nặng, cần phải hiểu như vậy.

Tassa pana abrahmacariyassa dve sambhārā sevetukāmatācittaṃ, maggenamaggapaṭipattīti. Micchācārassa pana cattāro sambhārā agamanīyavatthu, tasmiṃ sevanacittaṃ, sevanāpayogo, maggenamaggapaṭipattiadhivāsananti evaṃ aṭṭhakathāsu ‘‘cattāro sambhārā’’ti (dha. sa. akusalakammapathakathā; ma. ni. aṭṭha. 1.1.89; saṃ. ni. aṭṭha. 2.109-111) vuttattā abhibhavitvā vītikkamane maggenamaggapaṭipattiadhivāsane satipi purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvato abhibhuyyamānassa micchācāro na hotīti vadanti keci. Sevanacitte sati payogābhāvo na pamāṇaṃ itthiyā sevanapayogassa yebhuyyena abhāvato, purisasseva yebhuyyena sevanapayogo hotīti itthiyā puretaraṃ sevanacittaṃ upaṭṭhapetvā nisinnāya [nipannāya (dha. sa. anuṭī. kammakathāvaṇṇanā)] micchācāro na siyāti āpajjati. Tasmā purisassa vasena ukkaṃsato ‘‘cattāro sambhārā’’ti vuttaṃ. Aññathā hi itthiyā purisakiccakaraṇakāle purisassāpi sevanāpayogābhāvato micchācāro na siyāti vadanti eke.

Còn đối với tội phi phạm hạnh (abrahmacariya) ấy, có hai thành phần: tâm muốn thực hành, và sự tiếp xúc giữa đường (sinh dục) với đường (sinh dục). Còn đối với tà dâm, có bốn thành phần: đối tượng không nên đi đến, tâm muốn giao hợp với đối tượng ấy, sự cố gắng giao hợp, và sự chấp nhận sự tiếp xúc giữa đường (sinh dục) với đường (sinh dục). Vì trong các Chú giải đã nói rằng “có bốn thành phần” như vậy, nên một số vị nói rằng: trong trường hợp vi phạm do bị cưỡng bức, dù có sự chấp nhận sự tiếp xúc giữa đường với đường, do không có sự cố gắng và ý định muốn giao hợp phát sinh trước đó, người bị cưỡng bức không phạm tội tà dâm. (Nhưng) khi có tâm muốn giao hợp, việc không có sự cố gắng không phải là tiêu chuẩn, vì phần lớn người nữ không có sự cố gắng giao hợp, phần lớn chỉ có người nam mới có sự cố gắng giao hợp. Do đó, sẽ dẫn đến (kết luận không mong muốn) rằng người nữ ngồi chờ với tâm muốn giao hợp khởi lên trước sẽ không phạm tội tà dâm. Vì vậy, (Chú giải) đã nói “bốn thành phần” là xét theo phương diện của người nam ở mức độ cao nhất. Vì nếu không, một số vị nói rằng: vào lúc người nữ thực hiện hành vi của người nam, người nam cũng không có sự cố gắng giao hợp, nên (người nam) sẽ không phạm tội tà dâm.

Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – attano ruciyā pavattitassa sevanāpayogeneva sevanacittatāsiddhito agamanīyavatthu, sevanāpayogo, maggenamaggapaṭipattiadhivāsananti tayo, balakkārena pavattitassa purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvato agamanīyavatthu, tasmiṃ sevanacittaṃ[Pg.335], maggenamaggapaṭipattiadhivāsananti tayo, anavasesaggahaṇena pana vuttanayena cattāroti, tampi keciyeva vadanti, vīmaṃsitvā gahetabbanti abhidhammānuṭīkāyaṃ (dha. sa. anuṭī. akusalakammapathakathāvaṇṇanā) vuttaṃ. Eko payogo sāhatthikova.

Đây là kết luận ở đây: Đối với (tà dâm) được thực hiện theo ý muốn của mình, vì trạng thái có tâm muốn giao hợp được thành tựu chính nhờ sự cố gắng giao hợp, nên có ba (thành phần): đối tượng không nên đi đến, sự cố gắng giao hợp, và sự chấp nhận sự tiếp xúc giữa đường với đường. Đối với (tà dâm) được thực hiện bằng vũ lực, do không có sự cố gắng và ý định muốn giao hợp phát sinh trước đó, nên có ba (thành phần): đối tượng không nên đi đến, tâm muốn giao hợp với đối tượng ấy, và sự chấp nhận sự tiếp xúc giữa đường với đường. Còn theo cách đã nói, bằng cách kể không bỏ sót, thì có bốn (thành phần). Điều đó cũng chỉ một số vị nói, và trong Abhidhammānuṭīkā có nói rằng: “cần phải xem xét kỹ rồi mới chấp nhận”. Một sự cố gắng (payoga) là tự mình làm (sāhatthika).

9. Musāti tatiyanto, dutiyanto vā nipāto micchāpariyāyo, kiriyāpadhānoti āha ‘‘visaṃvādanapurekkhārassā’’tiādi. Pure karaṇaṃ purekkhāro, visaṃvādanassa purekkhāro yassāti tathā, tassa kammapathappattameva dassetuṃ ‘‘atthabhañjanako’’ti vuttaṃ, parassa hitavināsakoti attho. Musāvādo pana sasantakassa adātukāmatāya, hasādhippāyena ca bhavati. Vacasā katā vāyāmappadhānā kiriyā vacīpayogo. Tathā kāyena katā kāyapayogo. Visaṃvādanādhippāyo pubbabhāgakkhaṇe, taṅkhaṇe ca. Vuttañhi ‘‘pubbevassa hoti ‘musā bhaṇissa’nti, bhaṇantassa hoti ‘musā bhaṇāmī’ti’’ (pārā. 200; pāci. 4) etadeva hi dvayaṃ aṅgabhūtaṃ. Itaraṃ ‘‘bhaṇitassa hoti ‘musā mayā bhaṇita’nti’’ (pārā. 200; pāci. 4) vuttaṃ pana hotu vā, mā vā, akāraṇametaṃ. Assāti visaṃvādakassa. ‘‘Cetanā’’ti etena sambandho. Visaṃ vādeti etenāti visaṃvādanaṃ, tadeva kāyavacīpayogo, taṃ samuṭṭhāpetīti tathā, iminā musāsaṅkhātena kāyavacīpayogena, musāsaṅkhātaṃ vā kāyavacīpayogaṃ vadati viññāpeti, samuṭṭhāpeti vā etenāti musāvādoti atthamāha. ‘‘Vādo’’ti vutte visaṃvādanacittaṃ, tajjo vāyāmo, parassa tadatthavijānananti lakkhaṇattayaṃ vibhāvitameva hoti.

9. Từ “musā” là một bất biến từ (nipāta) có thể ở biến cách thứ ba hoặc thứ hai, là một từ đồng nghĩa với “micchā” (sai trái), và có hành động làm chính, do đó (ngài Chú giải) đã nói “visaṃvādanapurekkhārassā” v.v. “Purekkhāro” là làm trước; người có sự lừa dối làm đầu được gọi như vậy. Để chỉ rõ (lời nói dối) đã đạt đến nghiệp đạo, (ngài) đã nói “atthabhañjanako” (kẻ phá hoại lợi ích), nghĩa là kẻ hủy hoại lợi ích của người khác. Hơn nữa, nói dối cũng xảy ra do không muốn cho tài sản của mình, và do ý muốn đùa giỡn. Hành động được thực hiện bằng lời nói với sự cố gắng làm chính được gọi là khẩu cố gắng (vacīpayoga). Tương tự, hành động được thực hiện bằng thân được gọi là thân cố gắng (kāyapayogo). Ý định lừa dối có mặt ở khoảnh khắc trước (khi nói) và ngay trong khoảnh khắc đó. Vì đã được nói: “Trước đó, người ấy nghĩ: ‘tôi sẽ nói dối’; trong khi nói, người ấy nghĩ: ‘tôi đang nói dối’”. Chính hai điều này là thành phần (của nghiệp). Còn điều khác được nói “sau khi nói, người ấy nghĩ: ‘ta đã nói dối’”, điều này dù có hay không, cũng không phải là nguyên nhân. “Assa” có nghĩa là “của người nói dối”. Nó liên quan đến từ “cetanā” (tư). “Visaṃvādanaṃ” là cái mà người ta dùng để lừa dối; đó chính là thân cố gắng và khẩu cố gắng. (Tư) làm cho nó phát sinh, do đó được gọi như vậy. Với câu này, (ngài Chú giải) đã giải thích ý nghĩa: “musāvādo” là cái làm cho biết, hoặc làm phát sinh thân cố gắng và khẩu cố gắng được gọi là “musā” (nói dối) bằng chính thân cố gắng và khẩu cố gắng được gọi là “musā” này. Khi nói “vādo”, ba đặc tính đã được làm rõ: tâm muốn lừa dối, sự cố gắng sinh ra từ đó, và việc làm cho người khác biết ý nghĩa đó.

‘‘Atathaṃ vatthu’’nti lakkhaṇaṃ pana avibhāvitameva musā-saddassa payogasaṅkhātakiriyāvācakattā. Tasmā idha naye lakkhaṇassa abyāpitatāya, musā-saddassa ca visaṃvāditabbatthavācakatāsambhavato paripuṇṇaṃ katvā musāvādalakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘‘aparo nayo’’tiādi vuttaṃ. Lakkhaṇatoti sabhāvato. Tathāti tena tathākārena. Kāyavacīviññattiyo samuṭṭhāpetīti viññattisamuṭṭhāpikā. Imasmiṃ pana naye musā vatthu vadīyati vuccati etenāti musāvādoti nibbacanaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘So yamattha’’ntiādinā kammapathappattassa vatthuvasena appasāvajjamahāsāvajjabhāvamāha. Yassa atthaṃ bhañjati, tassa appaguṇatāya appasāvajjo[Pg.336], mahāguṇatāya mahāsāvajjoti adinnādāne viya guṇavasenāpi yojetabbaṃ. Kilesānaṃ mudutibbatāvasenāpi appasāvajjamahāsāvajjatā labbhatiyeva.

Còn đặc tính “vật không thật” thì không được làm rõ, vì từ “musā” biểu thị hành động được gọi là sự cố gắng (payoga). Do đó, trong phương pháp này, vì đặc tính không bao quát hết, và vì từ “musā” có khả năng biểu thị ý nghĩa cần được lừa dối, nên (ngài Chú giải) đã nói “aparo nayo” (một phương pháp khác) v.v. để trình bày đặc tính của nói dối một cách đầy đủ. “Lakkhaṇato” nghĩa là về mặt bản chất. “Tathā” nghĩa là theo cách thức thật sự đó. (Tư) làm phát sinh thân biểu tri và khẩu biểu tri, do đó được gọi là “viññattisamuṭṭhāpikā”. Còn trong phương pháp này, cần phải hiểu từ nguyên như sau: “musāvādo” là cái mà qua đó vật không thật được nói ra. Bằng câu “So yamatthaṃ” v.v., (ngài) đã nói về mức độ tội lỗi nhẹ và nặng của (lời nói dối) đã đạt đến nghiệp đạo, tùy theo đối tượng. (Lời nói dối) phá hoại lợi ích của người nào, do người đó có ít đức hạnh nên tội lỗi nhẹ, do (người đó) có nhiều đức hạnh nên tội lỗi nặng; cần phải được liên kết theo đức hạnh giống như trong trường hợp trộm cắp. Mức độ tội lỗi nhẹ và nặng cũng có được tùy theo sự yếu ớt hay mãnh liệt của phiền não.

‘‘Apicā’’tiādinā musāvādasāmaññassāpi appasāvajjamahāsāvajjabhāvaṃ dasseti. Attano santakaṃ adātukāmatāyāti, hi hasādhippāyenāti ca musāvādasāmaññato vuttaṃ. Ubhayatthāpi ca visaṃvādanapurekkhāreneva musāvādo, na pana vacanamattena. Tattha pana cetanā balavatī na hotīti appasāvajjatā vuttā. Nadī maññeti nadī viya. Appatāya ūnassa atthassa pūraṇavasena pavattā kathā pūraṇakathā, bahutarabhāvena vuttakathāti vuttaṃ hoti.

Bằng (câu) bắt đầu là “Apicā”, (vị Chú giải sư) trình bày trạng thái có lỗi nhỏ và có lỗi lớn của cả sự nói dối thông thường. Quả vậy, (lời nói dối) do ý muốn không cho vật sở hữu của mình và do có ý định nói đùa được nói về sự nói dối thông thường. Và trong cả hai trường hợp, sự nói dối (chỉ có được) khi có sự lừa dối đi trước, chứ không phải chỉ bằng lời nói. Hơn nữa, vì trong trường hợp đó, tác ý không mạnh mẽ, nên được nói là có lỗi nhỏ. (Câu) “Nadī maññe” (có nghĩa là) “như là dòng sông”. Lời nói diễn ra theo cách bổ sung cho ý nghĩa thiếu sót do (sự vật) có ít được gọi là lời nói bổ sung (pūraṇakathā), có nghĩa là lời nói được nói theo cách (làm cho) nhiều hơn.

Tenākārena jāto tajjo, tassa visaṃvādanassa anurūpoti attho. Vāyāmoti vāyāmasīsena payogamāha. Vīriyappadhānā hi kāyikavācasikakiriyā idha adhippetā, na vāyāmamattaṃ. Visaṃvādanādhippāyena payoge katepi aparena tasmiṃ atthe aviññāte visaṃvādanassa asijjhanato parassa tadatthavijānanampi ekasambhārabhāvena vuttaṃ. Keci pana ‘‘abhūtavacanaṃ, visaṃvādanacittaṃ, parassa tadatthavijānana’’nti tayo sambhāre vadanti. Kāyikova sāhatthikoti koci maññeyyāti taṃ nivāraṇatthaṃ ‘‘so kāyena vā’’tiādi vuttaṃ. Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānātīti taṅkhaṇe vā dandhatāya vicāretvā pacchā vā jānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Ayanti visaṃvādako. Kiriyasamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyevāti kāyikavācasikakiriyasamuṭṭhāpikāya cetanāya pavattakkhaṇe eva. Musāvādakammunā bajjhatīti visaṃvādanacetanāsaṅkhātena musāvādakammunā sambandhīyati, allīyatīti vā attho. Sacepi dandhatāya vicāretvā pacchā cirenāpi paro tadatthaṃ jānāti, sanniṭṭhāpakacetanāya nibbattattā taṅkhaṇeyeva bajjhatīti vuttaṃ hoti.

Sinh ra bởi cách thức ấy là tajja, nghĩa là tương xứng với sự lừa dối ấy. Bằng từ “Vāyāmo”, (ngài) nói đến sự cố gắng với sự nỗ lực làm đầu. Quả vậy, ở đây, hành động thuộc thân và lời nói với tinh tấn làm chủ đạo được chủ ý đến, chứ không phải chỉ là sự nỗ lực. Dù đã thực hiện sự cố gắng với ý định lừa dối, nhưng khi người khác không hiểu được ý nghĩa đó, do sự lừa dối không thành tựu, nên sự hiểu biết ý nghĩa đó của người khác cũng được nói là một thành phần. Tuy nhiên, một số vị nói rằng có ba thành phần: “lời nói không thật, tâm lừa dối, và sự hiểu biết ý nghĩa đó của người khác”. Vì ai đó có thể nghĩ rằng “chỉ hành động thuộc thân mới là sāhatthika”, để ngăn chặn ý nghĩ đó, (câu) bắt đầu là “so kāyena vā” đã được nói. (Câu) “Nếu người khác biết ý nghĩa đó qua hành động ấy” được nói với ý muốn đề cập đến việc biết ngay trong khoảnh khắc đó, hoặc biết sau khi suy xét do chậm hiểu. “Ayaṃ” là người lừa dối. “Ngay trong khoảnh khắc của tác ý làm phát sinh hành động” nghĩa là ngay trong khoảnh khắc khởi lên của tác ý làm phát sinh hành động thuộc thân và lời nói. “Bị trói buộc bởi nghiệp nói dối” có nghĩa là bị liên kết, hoặc bị dính mắc với nghiệp nói dối được gọi là tác ý lừa dối. Có nghĩa là, nếu người khác biết ý nghĩa đó sau một thời gian dài, sau khi suy xét do chậm hiểu, thì do tác ý quyết định đã được tạo ra, (người ấy) bị trói buộc ngay trong khoảnh khắc đó.

‘‘Eko payogo sāhatthikovā’’ti idaṃ porāṇaṭṭhakathāsu āgatanayena vuttanti idha saṅgahaṭṭhakathāya saṅgahakārassa attano matibhedaṃ dassetuṃ ‘‘yasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘yathā…pe… tathā’’ti etena sāhatthiko viya āṇattikādayopi gahetabbā, aggahaṇe kāraṇaṃ natthi parassa visaṃvādanabhāvena tassadisattāti dasseti[Pg.337], ‘‘idamassa…pe… āṇāpentopī’’ti āṇattikassa gahaṇe kāraṇaṃ, ‘‘paṇṇaṃ…pe… nissajjantopī’’ti nissaggiyassa, ‘‘ayamattho…pe… ṭhapentopī’’ti thāvarassa. Yasmā visaṃvādetīti sabbattha sambandho. Paṇṇaṃ likhitvāti tālādīnaṃ paṇṇaṃ akkharena likhitvā, paṇṇanti vā bhummatthe upayogavacanaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘tirokuṭṭādīsū’’ti [kuḍḍādīsu (dī. ni. aṭṭha. 1.8)] paṇṇe akkharaṃ lekhaniyā likhitvāti attho. Vīmaṃsitvā gahetabbāti attanomatiyā sabbadubbalattā anattukkaṃsanena vuttaṃ. Kiñhettha vicāretabbakāraṇaṃ atthi sayameva vicāritattā.

Vì (câu) “Một sự cố gắng là sāhatthika” này được nói theo phương pháp đã có trong các bản Chú giải xưa, nên ở đây, trong bản Saṅgaha-aṭṭhakathā, để trình bày sự khác biệt trong quan điểm của chính mình, vị soạn giả Saṅgaha đã nói (câu) bắt đầu là “yasmā pana”. Trong đó, bằng (câu) “yathā…pe… tathā”, ngài trình bày rằng: “giống như sāhatthika, các loại như āṇattika v.v... cũng nên được kể đến, không có lý do gì để không kể đến, vì chúng tương tự với sāhatthika ở phương diện lừa dối người khác”. (Câu) “idamassa…pe… āṇāpento’pi” là lý do để kể đến āṇattika. (Câu) “paṇṇaṃ…pe… nissajjanto’pi” là (lý do) cho nissaggiya. (Câu) “ayamattho…pe… ṭhapento’pi” là (lý do) cho thāvara. (Câu) “bởi vì lừa dối” có liên hệ ở mọi nơi. “Viết trên lá” nghĩa là viết chữ trên lá của cây thốt nốt v.v..., hoặc từ “paṇṇaṃ” là một từ ở đối cách được dùng với ý nghĩa của vị trí cách. Do đó, (ngài) đã nói “tirokuṭṭādīsu”, nghĩa là viết chữ trên lá bằng bút viết. (Câu) “nên được hiểu sau khi xem xét” được nói một cách khiêm tốn, do quan điểm của chính mình là yếu nhất trong tất cả (so với kinh, luật và quan điểm của các vị thầy). Có lý do gì ở đây cần phải xem xét nữa, vì chính ngài đã xem xét rồi?

Saccanti vacīsaccaṃ, saccena saccanti purimena vacīsaccena pacchimaṃ vacīsaccaṃ. Paccayavasena dhātupadantalopaṃ sandhāya ‘‘sandahatī’’ti vuttaṃ. Saddavidū pana –

“Saccaṃ” là chân ngữ, “saccena saccaṃ” (nghĩa là) chân ngữ sau (nối kết) với chân ngữ trước. Nhắm đến sự biến mất của phần cuối của gốc từ và từ theo quy tắc của hậu tố, (nên) được nói là “sandahati”. Tuy nhiên, các nhà ngữ pháp học (nói rằng) –

‘‘Vipubbo dhā karotyatthe, abhipubbo tu bhāsane;

Nyāsaṃpubbo yathāyogaṃ, nyāsāropanasandhisū’’ti. –

“Gốc từ dhā có tiền tố vi có nghĩa là làm, còn có tiền tố abhi có nghĩa là nói; có các tiền tố ni, ā, saṃ tùy theo trường hợp, có nghĩa là đặt xuống, đặt lên, và nối kết.” –

Dhā-saddameva ghaṭanatthe paṭhanti. Tasmā pariyāyavasena ‘‘sandahatī’’ti vuttantipi daṭṭhabbaṃ. Tadadhippāyaṃ dasseti ‘‘na antarantarā’’tiādinā. ‘‘Yo hī’’tiādi tabbivaraṇaṃ. Antaritattāti antarā paricchinnattā. Na tādisoti na evaṃvadanasabhāvo. Jīvitahetupi, pageva aññahetūti api-saddo sambhāvanattho.

(Các vị ấy) đọc chính từ dhā với nghĩa là nối kết. Do đó, cũng nên hiểu rằng (từ) “sandahati” được nói theo nghĩa tương đồng. (Ngài) trình bày ý nghĩa đó bằng (câu) bắt đầu là “na antarantarā”. (Câu) bắt đầu là “Yo hi” là lời giải thích cho điều đó. “Antaritattā” là do bị gián đoạn ở giữa. “Na tādiso” là không có bản chất nói như vậy. (Không nói dối) ngay cả vì mạng sống, huống chi là vì lý do khác, nên từ “api” có nghĩa là nhấn mạnh, tán thán.

‘‘Saccato thetato’’tiādīsu (ma. ni. 1.19) viya theta-saddo thirapariyāyo, thirabhāvo ca saccavāditādhikārattā kathāvasena veditabboti āha ‘‘thirakathoti attho’’ti. Thitassa bhāvoti hi theto, thirabhāvo, tena yuttattā puggalo idha theto nāma. Haliddīti suvaṇṇavaṇṇakandanipphattako gacchaviseso. Thuso nāma dhaññattaco, dhaññapalāso ca. Kumbhaṇḍanti mahāphalo sūpasampādako latāviseso. Indakhīlo nāma gambhīranemo esikāthambho. Yathā haliddirāgādayo anavaṭṭhitasabhāvatāya na ṭhitā, evaṃ na ṭhitā kathā etassāti naṭhitakatho [nathirakatho (dī. ni. aṭṭha. 1.8)] yathā pāsāṇalekhādayo avaṭṭhitasabhāvatāya ṭhitā, evaṃ ṭhitā kathā etassāti ṭhitakathoti [Pg.338] [thirakatho (dī. ni. aṭṭha. 1.8)] haliddirāgādayo yathā kathāya upamāyo honti, evaṃ yojetabbaṃ. Kathāya hi etā upamāyoti.

Giống như trong (các câu) bắt đầu là “Saccato thetato”, từ theta là một từ đồng nghĩa với thira (vững chắc). Và vì trạng thái vững chắc, do đang trong chủ đề về người nói thật, nên được hiểu theo phương diện lời nói, (ngài) đã nói “nghĩa là người có lời nói vững chắc”. Quả vậy, theto là trạng thái của sự vững chắc, là trạng thái vững chắc; do liên quan đến điều đó, người ở đây được gọi là theto. Haliddī là một loại cây nhỏ đặc biệt có củ màu vàng kim. Thuso là vỏ lúa và rơm rạ. Kumbhaṇḍaṃ là một loại dây leo đặc biệt có quả lớn, dùng để nấu canh. Indakhīlo là cột cổng được chôn sâu trong đất. Giống như màu nhuộm nghệ v.v... không bền vững do bản chất không ổn định, tương tự, người này có lời nói không bền vững, nên gọi là naṭhitakatho. Giống như chữ khắc trên đá v.v... bền vững do bản chất ổn định, tương tự, người này có lời nói bền vững, nên gọi là ṭhitakatho. Giống như màu nhuộm nghệ v.v... là những ví dụ cho lời nói, nên được kết hợp như vậy. Quả vậy, những điều này là ví dụ cho lời nói.

Pattisaṅkhātā saddhā ayati pavattati etthāti paccayikoti āha ‘‘pattiyāyitabbako’’ti. Pattiyā ayitabbā pavattetabbāti pattiyāyitabbā ya-kārāgamena, vācā. Sā etassāti pattiyāyitabbako, tenāha ‘‘saddhāyitabbako’’ti. Tadevatthaṃ byatirekena, anvayena ca dassetuṃ ‘‘ekacco hī’’tiādi vuttaṃ. Vattabbataṃ āpajjati visaṃvādanato. Itarapakkhe ca avisaṃvādanatoti adhippāyo. ‘‘Loka’’nti etena ‘‘lokassā’’ti ettha kammatthe chaṭṭhīti dasseti.

Niềm tin (saddhā) được gọi là sự tin tưởng (patti) phát sanh (ayati) nơi người này (ettha), vì thế gọi là paccayiko. (Vị thầy) nói là ‘pattiyāyitabbako’. Lời nói (vācā) làm cho niềm tin (pattiyā) phát sanh (ayitabbā), vì thế gọi là pattiyāyitabbā, với sự thêm vào của phụ âm ‘ya’. Lời nói ấy có nơi người này, vì thế gọi là pattiyāyitabbako. Do đó, ngài nói là ‘saddhāyitabbako’. Để chỉ rõ chính ý nghĩa ấy bằng cả phương pháp phủ định và phương pháp khẳng định, (vị thầy) đã nói câu bắt đầu bằng ‘ekacco hi’. (Lời nói) trở thành điều đáng nói do sự lừa dối. Và trong trường hợp ngược lại, (trở thành điều đáng nói) do không lừa dối, đây là ý nghĩa. Bằng từ ‘lokaṃ’ này, ngài chỉ ra rằng ở đây trong từ ‘lokassa’, biến cách thứ sáu có ý nghĩa đối cách.

Satipi paccekaṃ pāṭhakkame aññāsu abhidhammaṭṭhakathā dīsu (dha. sa. aṭṭha. akusalakammapathakathā; ma. ni. 1.89) saṃvaṇṇanākkamena tiṇṇampi padānaṃ ekatthasaṃvaṇṇanaṃ kātuṃ ‘‘yāya vācāyā’’tiādimāha, yāya vācāya karotīti sambandho. Parassāti yaṃ bhindituṃ taṃ vācaṃ bhāsati, tassa. Ca-saddo aṭṭhānapayutto, so dvandagabbhabhāvaṃ jotetuṃ kammadvaye payujjitabbo. Suññabhāvanti piyavirahitatāya rittabhāvaṃ. Sāti yathāvuttā saddasabhāvā vācā, etena piyañca suññañca piyasuññaṃ, taṃ karoti etāyāti pisuṇā niruttinayenāti vacanatthaṃ dasseti, pisatīti vā pisuṇā, samagge satte avayavabhūte vaggabhinne karotīti attho.

Mặc dù có thứ tự văn bản riêng biệt trong các bản Chú giải A-tỳ-đàm khác, để giải thích ý nghĩa chung của cả ba từ theo thứ tự giải thích, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘yāya vācāya’. Cần phải liên kết là: ‘bằng lời nói nào mà người ấy làm’. ‘Của người khác’ có nghĩa là: người ấy nói lời nói ấy để chia rẽ người nào, (là) của người ấy. Từ ‘ca’ được dùng không đúng chỗ, nó nên được dùng với hai đối cách để làm rõ ý nghĩa của hợp từ kép. ‘Trạng thái trống rỗng’ có nghĩa là trạng thái trống không do sự vắng mặt của tình thương. ‘Sā’ là lời nói có bản chất là âm thanh như đã được nói đến. Bằng điều này, ngài chỉ ra ngữ nguyên theo phương pháp từ nguyên học rằng: ‘piya’ (sự thương mến) và ‘suñña’ (sự trống rỗng) là ‘piyasuññaṃ’; người ấy tạo ra điều đó bằng lời nói này, vì thế gọi là ‘pisuṇā’. Hoặc, ‘pisuṇā’ là vì nó nghiền nát; ý nghĩa là nó làm cho các chúng sanh đang hòa hợp trở nên chia rẽ thành từng phần.

Pharusanti sinehābhāvena lūkhaṃ. Sayampi pharusāti domanassasamuṭṭhitattā sabhāvena sayampi kakkasā. Pharusasabhāvato neva kaṇṇasukhā. Atthavipannatāya na hadayaṅgamā. Ettha pana paṭhamanaye pharusaṃ karotīti vacanatthena vā phalūpacārena vā vācāya pharusasaddappavatti veditabbā. Dutiyanaye mammacchedavasena pavattiyā ekantaniṭṭhuratāya ruḷhisaddavasena sabhāvena, kāraṇūpacārena vā vācāya pharusasaddappavatti daṭṭhabbā.

‘Pharusaṃ’ (lời thô ác) là lời thô thiển do không có tình thương. ‘Tự nó cũng thô ác’ có nghĩa là do được sanh khởi từ ưu phiền, tự nó cũng thô thiển về bản chất. Do bản chất thô ác, nó không làm vui tai. Do ý nghĩa bị hư hoại, nó không đi vào lòng. Ở đây, trong phương pháp thứ nhất, cần hiểu rằng sự xuất hiện của từ ‘pharusa’ đối với lời nói là do ngữ nguyên ‘nó làm cho thô ác’ hoặc do phép ẩn dụ về kết quả. Trong phương pháp thứ hai, cần thấy rằng sự xuất hiện của từ ‘pharusa’ đối với lời nói là do cách dùng thông thường vì nó diễn ra theo cách cắt vào chỗ hiểm và hoàn toàn tàn nhẫn, hoặc do bản chất, hoặc do phép ẩn dụ về nguyên nhân.

Yenāti palāpasaṅkhātena niratthakavacanena. Samphanti ‘‘sa’’nti vuttaṃ sukhaṃ, hitañca phalati paharati vināsetīti atthena ‘‘sampha’’nti laddhanāmaṃ attano, paresañca anupakārakaṃ yaṃ kiñci atthaṃ, tenāha ‘‘niratthaka’’nti, iminā samphaṃ palapati etenāti samphappalāpoti vacanatthaṃ dasseti.

‘Yena’ có nghĩa là bằng lời nói vô ích được gọi là lời nói nhảm. ‘Samphaṃ’ có tên gọi là ‘sampha’ với ý nghĩa là nó phá hủy hạnh phúc và lợi ích được gọi là ‘saṃ’; (nó là) bất cứ ý nghĩa nào không mang lại lợi ích cho chính mình và cho người khác. Do đó, ngài nói là ‘vô ích’. Bằng điều này, ngài chỉ ra ngữ nguyên rằng: người ấy nói nhảm về điều phá hoại bằng lời nói này, vì thế gọi là ‘samphappalāpo’.

‘‘Tesa’’ntiādinā [Pg.339] cetanāya phalavohārena pisuṇādisaddappavatti vuttā. ‘‘Sā evā’’tiādinā pana cetanāya pavattiparikappanāya hetuṃ vibhāveti. Tattha ‘‘pahāyā’’tiādivacanasannidhānato tassāyeva ca pahātabbatā yuttito adhippetāti attho.

Bằng câu bắt đầu bằng ‘tesaṃ’, sự xuất hiện của các từ như ‘pisuṇā’ đã được nói đến như là cách gọi tên kết quả của tư tâm sở. Còn bằng câu bắt đầu bằng ‘sā eva’, ngài làm rõ nguyên nhân cho sự quy định về sự phát sanh của tư tâm sở. Ở đây, do sự gần gũi của câu bắt đầu bằng ‘pahāya’, ý nghĩa là chính tư tâm sở ấy được chủ ý một cách hợp lý là điều cần phải từ bỏ.

Tatthāti tāsu pisuṇavācādīsu. Saṃkiliṭṭhacittassāti lobhena, dosena vā vibādhitacittassa, upatāpitacittassa vā, dūsitacittassāti vuttaṃ hoti, ‘‘cetanā’’ti etena sambandho. Yena saha paresaṃ bhedāya vadati, tassa attano piyakamyatāyāti attho. Cetanā pisuṇavācā nāma pisuṇaṃ vadanti etāyāti katvā. Samāsavisaye hi mukhyavasena attho gahetabbo, byāsavisaye upacāravasenāti daṭṭhabbaṃ. Yassa yato bhedaṃ karoti, tesu abhinnesu appasāvajjaṃ, bhinnesu mahāsāvajjaṃ. Tathā kilesānaṃ mudutibbatāvisesesupi yojetabbaṃ.

‘Tattha’ có nghĩa là trong số những lời nói đó, như lời nói đâm thọc v.v... ‘Saṃkiliṭṭhacittassa’ (của người có tâm ô nhiễm) có nghĩa là của người có tâm bị áp bức bởi tham hoặc sân, hoặc của người có tâm bị thiêu đốt, hoặc của người có tâm bị hư hoại; cần phải liên kết với từ ‘cetanā’. Ý nghĩa là: người ấy nói để chia rẽ người khác với người nào, (là) vì mong muốn được yêu mến của chính mình đối với người ấy. Tư tâm sở được gọi là lời nói đâm thọc vì người ta nói lời đâm thọc bằng tư tâm sở ấy. Cần phải hiểu rằng trong trường hợp hợp từ, ý nghĩa nên được hiểu theo nghĩa đen, còn trong trường hợp câu, (ý nghĩa nên được hiểu) theo nghĩa bóng. Khi người ấy gây ra sự chia rẽ của người này khỏi người kia, nếu họ không bị chia rẽ, thì tội lỗi ít; nếu họ bị chia rẽ, thì tội lỗi lớn. Tương tự, điều này cũng nên được áp dụng cho các trường hợp khác biệt về sự yếu ớt hay mãnh liệt của các phiền não.

Yassa pesuññaṃ upasaṃharati, so bhijjatu vā, mā vā, tassa tadatthaviññāpanameva pamāṇanti āha ‘‘tassa tadatthavijānana’’nti. Bhedapurekkhāratāpiyakamyatānamekekapakkhipanena cattāro. Kammapathappatti pana bhinne eva. Imesanti aniyamatāya parammukhāpavattānampi attano buddhiyaṃ parivattamāne sandhāya vuttanti dassetuṃ ‘‘yesa’’ntiādimāha. Itoti idha padese, vuttānaṃ yesaṃ santike sutanti yojetabbaṃ.

Người mà người ấy mang đến lời đâm thọc, người đó dù có bị chia rẽ hay không, chỉ cần làm cho người đó hiểu được ý nghĩa của lời nói ấy là đủ. Vì thế, ngài nói là ‘sự hiểu biết ý nghĩa ấy của người đó’. Bằng cách thêm vào từng yếu tố một của việc có ý định chia rẽ và việc mong muốn được yêu mến, có bốn (loại). Tuy nhiên, việc thành tựu nghiệp đạo chỉ xảy ra khi họ đã bị chia rẽ. Để chỉ ra rằng câu ‘imesaṃ’ được nói với ý chỉ cả những người vắng mặt đang hiện hữu trong trí tuệ của mình do tính không xác định, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘yesaṃ’. ‘Ito’ có nghĩa là ở nơi này. Cần phải liên kết là: đã nghe từ những người đã được nói đến.

‘‘Dvinna’’nti nidassanavacanaṃ bahūnampi sandhānato. ‘‘Mittāna’’ntiādi ‘‘sandhāna’’nti ettha kammaṃ, tena pāḷiyaṃ ‘‘bhinnāna’’nti etassa kammabhāvaṃ dasseti. Sandhānakaraṇañca nāma tesamanurūpakaraṇamevāti vuttaṃ ‘‘anukattā’’ti. Anuppadātāti anubalappadātā, anuvattanavasena vā padātā. Kassa pana anubalappadānaṃ, anuvattanañcāti? ‘‘Sahitāna’’nti vuttattā sandhānassāti viññāyatīti āha ‘‘sandhānānuppadātā’’ti. Yasmā pana anubalavasena, anuvattanavasena ca sandhānassa padānaṃ ādānaṃ, rakkhaṇaṃ vā daḷhīkaraṇaṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘daḷhīkammaṃ kattā’’ti. Āramanti etthāti ārāmo. Ramitabbaṭṭhānaṃ samaggoti hi tadadhiṭṭhānānaṃ vasena tabbisesanatā vuttā. ‘‘Samagge’’tipi paṭhanti, tadayuttaṃ ‘‘yatthā’’tiādivacanena viruddhattā. Yasmā pana ākārena vināpi ayamattho labbhati, tasmā ‘‘ayamevettha attho’’ti vuttaṃ samaggesūti samaggabhūtesu janakāyesu, tenāha ‘‘te pahāyā’’tiādi. Tappakatiyatthopi kattuatthovāti dasseti [Pg.340] ‘‘nandatī’’ti iminā. Tappakatiyatthena hi ‘‘disvāpi sutvāpī’’ti vacanaṃ supapannaṃ hoti. Samagge karoti etāyāti samaggakaraṇī. Sāyeva vācā, taṃ bhāsitāti atthamāha ‘‘yā vācā’’tiādinā. Tāya vācāya samaggakaraṇaṃ nāma. ‘‘Sukhā saṅghassa sāmaggī, samaggānaṃ tapo sukho’’tiādinā (dha. pa. 194) samaggānisaṃsadassanamevāti vuttaṃ ‘‘sāmaggiguṇaparidīpikamevā’’ti. Itaranti tabbiparītaṃ bhedanikaṃ vācaṃ.

“Dvinnaṃ” là lời nói mang tính chỉ dẫn, vì cũng có sự hàn gắn của nhiều người. “Mittānaṃ” v.v... là đối cách trong “sandhānaṃ”, do đó nó cho thấy tính chất đối cách của “bhinnānaṃ” trong Pāli. Việc hàn gắn chính là việc làm điều thích hợp cho họ, nên được gọi là “anukattā”. Anuppadātā là người cung cấp thêm sức mạnh, hoặc là người cung cấp theo cách thuận theo. Nhưng việc cung cấp thêm sức mạnh và việc thuận theo là cho ai? Vì đã nói “sahitānaṃ” nên được hiểu là cho sự hàn gắn, do đó ngài nói “sandhānānuppadātā”. Bởi vì việc cung cấp, tiếp nhận, hoặc bảo vệ, củng cố cho sự hàn gắn được thực hiện bằng cách thêm sức mạnh và thuận theo, nên được gọi là “daḷhīkammaṃ kattā”. Họ vui thích ở đây, nên gọi là ārāma. Nơi đáng để vui thích. “Samaggo” được nói là tính từ của nó (ārāma) theo nghĩa là nơi ở của những người hòa hợp. Cũng có người đọc là “samagge”, điều đó không hợp lý vì mâu thuẫn với lời nói “yatthā” v.v... Bởi vì nghĩa này có thể được hiểu ngay cả khi không có hình thức đó, nên đã nói “đây chính là nghĩa ở đây”. Samaggesu nghĩa là trong các nhóm người đã hòa hợp, do đó ngài nói “te pahāya” v.v... Ngài cho thấy rằng nghĩa của bản chất đó cũng là nghĩa của tác nhân qua từ “nandati”. Thật vậy, với nghĩa của bản chất đó, lời nói “disvāpi sutvāpī” trở nên rất phù hợp. Làm cho hòa hợp bằng lời nói này, nên gọi là samaggakaraṇī. Chính lời nói ấy, người ấy nói lời ấy, ngài giải thích ý nghĩa bằng câu “yā vācā” v.v... Việc làm cho hòa hợp bằng lời nói ấy. Chính là sự trình bày về lợi ích của sự hòa hợp qua câu “Sự hòa hợp của Tăng chúng là hạnh phúc, sự tu tập của những người hòa hợp là hạnh phúc” v.v... (Pháp Cú 194), nên đã nói là “chỉ làm sáng tỏ phẩm chất của sự hòa hợp”. Itaraṃ là lời nói chia rẽ, trái ngược với điều đó.

Mammānīti duṭṭhārūni, tassadisatāya pana idha akkosavatthūni ‘‘mammānī’’ti vuccanti. Yathā hi duṭṭhārūsu yena kenaci vatthunā ghaṭitesu cittaṃ adhimattaṃ dukkhappattaṃ hoti, tathā tesu dasasujātiādīsu akkosavatthūsu pharusavācāya phusitamattesūti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘mammāni viya mammāni, yesu pharusavācāya chupitamattesu duṭṭhārūsu viya ghaṭṭitesu cittaṃ adhimattaṃ dukkhappattaṃ hoti, kāni pana tāni? Jātiādīni akkosavatthūnī’’ti (dī. ni. ṭī. 1.9) ‘‘yassa sarīrappadesassa satthādipaṭihanena bhusaṃ rujjanaṃ, so mammaṃ nāma. Idha pana yassa cittassa pharusavācāvasena domanassasaṅkhātaṃ bhusaṃ rujjanaṃ, taṃ mammaṃ viyāti mamma’’nti apare. Tāni mammāni chijjanti bhijjanti yenāti mammacchedako, sveva kāyavacīpayogo, tāni samuṭṭhāpetīti tathā. Ekantapharusacetanā pharusā vācā pharusaṃ vadanti etāyāti katvā. ‘‘Pharusacetanā’’ icceva avatvā ‘‘ekantapharusacetanā’’ti vacanaṃ duṭṭhacittatāya eva pharusacetanā adhippetā, na pana savanapharusatāmattenāti ñāpanatthaṃ. Tassāti ekantapharusacetanāya eva. Āvibhāvatthanti pharusavācābhāvassa pākaṭakaraṇatthaṃ. Tassāti vā ekantapharusacetanāya eva, pharusavācābhāvassāti attho. Tathevāti mātuvuttākāreneva, uṭṭhāsi anubandhitunti attho. Saccakiriyanti yaṃ ‘‘caṇḍā taṃ mahiṃsī anubandhatū’’ti vacanaṃ mukhena kathesi, taṃ mātucitte natthi, tasmā ‘‘taṃ mā hotu, yaṃ pana uppalapattampi mayhaṃ upari na patatū’’ti kāraṇaṃ cittena cintesi, tadeva mātucitte atthi, tasmā ‘‘tameva hotū’’ti saccakaraṇaṃ, kattabbasaccaṃ vā. Tatthevāti uṭṭhānaṭṭhāneyeva. Baddhā viyāti yottādinā paribandhi viya. Evaṃ mammacchedakoti ettha savanapharusatāmattena mammacchedakatā veditabbā.

Mammāni là những vết thương ác tính, nhưng ở đây, do sự tương tự với chúng, các đề tài mắng nhiếc được gọi là “mammāni”. Giống như khi các vết thương ác tính bị chạm bởi vật gì đó, tâm trở nên vô cùng đau khổ, cũng vậy, khi mười đề tài mắng nhiếc như dòng dõi v.v... chỉ vừa bị chạm đến bởi lời nói ác khẩu. Thật vậy, đã được nói rằng: “Mammāni giống như những chỗ hiểm yếu, khi chúng chỉ vừa bị chạm đến bởi lời nói ác khẩu, tâm trở nên vô cùng đau khổ, giống như khi các vết thương ác tính bị va chạm. Nhưng chúng là gì? Đó là các đề tài mắng nhiếc như dòng dõi v.v...”. “Phần nào của cơ thể mà khi bị vũ khí v.v... va chạm, có sự đau đớn dữ dội, phần đó được gọi là mammaṃ. Nhưng ở đây, các vị khác nói rằng: ‘Tâm nào mà có sự đau đớn dữ dội được gọi là ưu phiền do lời nói ác khẩu, tâm đó giống như chỗ hiểm yếu, nên gọi là mammaṃ’”. Cái gì cắt đứt, phá vỡ những chỗ hiểm yếu đó, được gọi là mammacchedako. Đó chính là thân hành và khẩu hành, (tư tâm sở) làm cho chúng khởi lên, nên gọi là như vậy. Tư tâm sở hoàn toàn ác độc là lời nói ác khẩu, vì người ta nói lời ác độc bằng tư tâm sở ấy. Việc không chỉ nói “pharusacetanā” mà nói “ekantapharusacetanā” là để cho biết rằng tư tâm sở ác độc được ám chỉ ở đây là do tâm sân hận, chứ không phải chỉ đơn thuần là sự thô thiển khi nghe. Tassa là của chính tư tâm sở hoàn toàn ác độc. Āvibhāvattham là để làm rõ bản chất của lời nói ác khẩu. Hoặc tassa có nghĩa là của chính tư tâm sở hoàn toàn ác độc, của bản chất lời nói ác khẩu. Tatheva có nghĩa là: nó đứng dậy để đuổi theo đúng như cách người mẹ đã nói. Saccakiriyam là: lời nói “Mong con trâu cái hung dữ hãy đuổi theo ngươi” mà bà đã nói bằng miệng, lời đó không có trong tâm của người mẹ, vì vậy “mong điều đó đừng xảy ra”. Nhưng lý do “mong rằng ngay cả một chiếc lá sen cũng không rơi xuống trên ta” mà bà đã suy nghĩ trong tâm, chính điều đó có trong tâm của người mẹ, vì vậy “mong chính điều đó hãy xảy ra”. Đó là việc làm lời chân thật, hoặc lời chân thật cần phải làm. Tattheva là ngay tại chỗ đứng dậy. Baddhā viya là như bị trói buộc bởi dây thừng v.v... Ở đây, trong câu “evaṃ mammacchedako”, cần hiểu tính chất cắt vào chỗ hiểm chỉ đơn thuần là sự thô thiển khi nghe.

Payogoti [Pg.341] vacīpayogo. Cittasaṇhatāyāti ekantapharusacetanāya abhāvamāha. Tatoyeva hi pharusavācā na hoti kammapathappattā, kammabhāvaṃ pana na sakkā vāretunti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Mātāpitaro hī’’tiādināpi tadevatthaṃ samattheti. Evaṃ byatirekavasena cetanāpharusatāya pharusavācābhāvaṃ sādhetvā idāni tameva anvayavasena sādhetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Apharusā vācā na hoti pharusā vācā hotiyevāti attho sāti pharusavācā. Yanti puggalaṃ.

Payogo là khẩu hành. Cittasaṇhatāya nói lên sự không có của tư tâm sở hoàn toàn ác độc. Thật vậy, chính vì thế mà lời nói ác khẩu không đạt đến nghiệp đạo, nhưng cần phải hiểu rằng không thể ngăn cản được tính chất là nghiệp của nó. Bằng câu “Mātāpitaro hi” v.v..., ngài cũng xác lập chính ý nghĩa đó. Như vậy, sau khi đã chứng minh sự không phải là lời nói ác khẩu do sự không ác độc của tư tâm sở theo phương pháp phủ định, bây giờ, để chứng minh chính điều đó theo phương pháp khẳng định, ngài đã nói “yathā” v.v... Nghĩa là: không phải là lời nói không ác khẩu, mà chính là lời nói ác khẩu. Sā là lời nói ác khẩu. Yaṃ là đối với người.

Etthāpi kammapathabhāvaṃ appattā appasāvajjā, itarā mahāsāvajjā. Tathā kilesānaṃ mudutibbatābhedepi yojetabbaṃ. Keci pana ‘‘yaṃ uddissa pharusavācā payujjati, tassa sammukhāyeva sīsaṃ etī’’ti vadanti, eke pana ‘‘parammukhāpi pharusavācā hotiyevā’’ti. Tatthāyamadhippāyo yutto siyā, sammukhā payoge agāravādīnaṃ balavabhāvato siyā cetanā balavatī, parassa ca tadatthavijānanaṃ, na tathā parammukhā. Yathā pana akkosite mate āḷahane katā khamanā upavādantarāyaṃ nivatteti, evaṃ parammukhā payuttāpi pharusavācā hotiyevāti sakkā ñātunti, tasmā ubhayatthāpi pharusavācā sambhavatīti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi parassa tadatthavijānanamaññatra tayova tassā sambhārā aṭṭhakathāsu vuttāti. Kupitacittanti akkosanādhippāyeneva vuttaṃ, na pana maraṇādhippāyena. Maraṇādhippāyena hi sati cittakope atthasiddhiyā, tadabhāve ca yathārahaṃ pāṇātipātabyāpādāva honti.

Ở đây cũng vậy, (lời nói thô ác) chưa đạt đến mức độ nghiệp đạo thì ít tội lỗi, (lời nói thô ác) khác thì có tội lỗi lớn. Tương tự, cũng nên áp dụng trong sự phân biệt về sự nhu nhuyến và mãnh liệt của các phiền não. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Lời nói thô ác được sử dụng nhắm đến người nào, thì chỉ khi ở trước mặt người ấy, nó mới đạt đến đỉnh điểm.” Nhưng một số vị khác lại nói: “Lời nói thô ác vẫn có thể xảy ra ngay cả khi vắng mặt.” Về điều này, ý nghĩa sau đây có thể là hợp lý: khi sử dụng trước mặt, do tính chất mạnh mẽ của sự không tôn trọng v.v., tư tác có thể mạnh mẽ, và người khác cũng hiểu được ý nghĩa của lời nói đó, nhưng khi vắng mặt thì không như vậy. Tuy nhiên, giống như khi người bị mắng đã chết, việc xin lỗi được thực hiện tại nơi hỏa táng vẫn có thể ngăn chặn được hiểm họa từ sự chỉ trích, cũng vậy, có thể biết rằng lời nói thô ác được sử dụng khi vắng mặt vẫn có thể xảy ra. Do đó, nên hiểu rằng lời nói thô ác có thể xảy ra trong cả hai trường hợp. Thật vậy, nên biết rằng trong các sách Chú giải, ngoài việc người khác hiểu được ý nghĩa của lời nói đó, chỉ có ba yếu tố cấu thành của nó được đề cập. (Cụm từ) “với tâm sân hận” được nói chỉ với ý định mắng chửi, chứ không phải với ý định giết chết. Thật vậy, với ý định giết chết, khi có sự sân hận trong tâm và mục đích được thành tựu, hoặc khi không thành tựu, thì tùy theo trường hợp, đó chỉ là sát sanh hoặc sân tâm.

Elaṃ vuccati doso ilati cittaṃ, puggalo vā kampati etenāti katvā. Etthāti –

Sân được gọi là elaṃ vì do nó mà tâm hay cá nhân bị dao động, run rẩy. Etthāti (Ở đây là) –

‘‘Nelaṅgo setapacchādo, ekāro vattatī ratho;

Anīghaṃ passa āyantaṃ, chinnasotaṃ abandhana’’nti. (saṃ. ni. 4.347;

udā. 65;

peṭako. 25);

–

“Cỗ xe không tì vết, lọng trắng che, Một trục lăn bánh đi; Hãy nhìn người không phiền não đang đến, Đã cắt dòng ái, không còn trói buộc.”

Imissā udānagāthāya. Sīlañhettha niddosatāya ‘‘nela’’nti vuttaṃ. Tenevāha citto gahapati āyasmatā kāmabhūtherena puṭṭho saṃyuttāgamavare saḷāyatanavagge ‘‘nelaṅga’’nti kho bhante sīlānametaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.347) vācā nāma saddasabhāvā taṃtadatthanibandhanāti sādurasasadisattā madhurameva byañjanaṃ, attho ca tabbhāvatoti atthameva sandhāya byañjanamadhuratāya[Pg.342], atthamadhuratāyā’’ti ca vuttaṃ. Visesanaparanipātopi hi loke dissati ‘‘agyāhito’’tiādīsu. Apica avayavāpekkhane sati ‘‘madhuraṃ byañjanaṃ yassā’’tiādinā vattabbo. Sukhāti sukhakaraṇī, sukhahetūti vuttaṃ hoti. Kaṇṇasūlanti kaṇṇasaṅkuṃ. Kaṇṇasaddena cettha sotaviññāṇapaṭibaddhatadanuvattakā viññāṇavīthiyo gahitā. Vohārakathā hesā suttantadesanā, tassā vaṇṇanā ca, tathā ceva vuttaṃ ‘‘sakalasarīre kopaṃ, pema’’nti ca. Na hi hadayavatthunissito kopo, pemo ca sakalasarīre vattati. Esa nayo īdisesu. Sukhena cittaṃ pavisati yathāvuttakāraṇadvayenāti attho, aluttasamāso cesa yathā ‘‘amataṅgato’’ti. Pureti guṇapāripure, tenāha ‘‘guṇaparipuṇṇatāyā’’ti. Pure saṃvaḍḍhā porī, tādisā nārī viyāti vācāpi porīti atthamāha ‘‘pure’’tiādinā. Sukumārāti sutaruṇā. Upameyyapakkhe pana apharusatāya mudukabhāvo eva sukumāratā. Purassāti ettha pura-saddo tannivāsīvācako sahacaraṇavasena ‘‘gāmo āgato’’tiādīsu viya, tenevāha ‘‘nagaravāsīna’’nti. Esāti taṃsambandhīniddesā vācā. Evarūpī kathāti atthattayena pakāsitā kathā. Kantāti kāmitā tuṭṭhā yathā ‘‘pakkanto’’ti, māna-saddassa vā antabyappadeso, kāmiyamānāti attho. Yathā ‘‘anāpatti asamanubhāsantassā’’ti (pārā. 416, 430, 441) manaṃ appeti vaḍḍhetīti manāpā, tena vuttaṃ ‘‘cittavuḍḍhikarā’’ti. Tathākārinīti attho. Ato bahuno janassāti idha sambandhe sāmivacanaṃ, na tu purimasmiṃ viya kattari.

Của bài kệ cảm hứng này. Ở đây, giới do không có lỗi lầm nên được gọi là “nela”. Chính vì vậy, gia chủ Citta, khi được trưởng lão Kāmabhū hỏi trong phẩm Saḷāyatanavagga của bộ Saṃyuttāgama ưu việt, đã nói: “Bạch ngài, ‘nelaṅga’ chính là một tên gọi khác của giới.” Lời nói có bản chất là âm thanh, gắn liền với ý nghĩa tương ứng, do đó, vì giống như vị ngọt ngào, nên văn tự là ngọt ngào, và ý nghĩa cũng có bản chất như vậy. Nhắm đến ý nghĩa mà nói là “do sự ngọt ngào của văn tự” và “do sự ngọt ngào của ý nghĩa”. Thật vậy, trong đời cũng thấy tính từ được đặt sau, như trong các trường hợp “agyāhito” v.v. Hơn nữa, khi xét đến từng thành phần, có thể nói theo cách “lời nói có văn tự ngọt ngào” v.v. Sukhā (dễ chịu) có nghĩa là làm cho dễ chịu, là nguyên nhân của sự dễ chịu. Kaṇṇasūlaṃ (đau tai) là cái cọc cắm vào tai. Với từ kaṇṇa (tai), ở đây được hiểu là các lộ trình tâm liên quan và nối tiếp theo nhĩ thức. Bài thuyết giảng kinh này là lời nói theo quy ước, và phần chú giải của nó cũng vậy, và cũng được nói như vậy là “sự sân hận, tình yêu thương trong toàn bộ cơ thể”. Thật vậy, sự sân hận và tình yêu thương nương vào ý vật thì không vận hành trong toàn bộ cơ thể. Đây là phương pháp trong những trường hợp như vậy. Ý nghĩa là: nó đi vào tâm một cách dễ dàng do hai nguyên nhân đã nói, và đây là một bất biến cách phức hợp (aluttasamāso) giống như “amataṅgato”. Pure có nghĩa là sự viên mãn các đức hạnh, do đó ngài nói “do sự viên mãn các đức hạnh”. Lớn lên trong thành phố là porī, giống như người phụ nữ như vậy, nên lời nói cũng là porī, ngài giải thích ý nghĩa bằng cách nói “pure” v.v. Sukumārā là rất trẻ trung, mềm mại. Tuy nhiên, về phía đối tượng được so sánh, chính sự mềm mại do không thô ráp là sự tế nhị. Ở đây, trong từ purassa, từ pura chỉ người sống ở đó do sự liên hệ, giống như trong các trường hợp “ngôi làng đã đến” v.v., chính vì vậy ngài nói “của những người dân thành thị”. Esā là lời nói được chỉ định có liên quan đến người đó. Evarūpī kathā là lời nói được trình bày qua ba ý nghĩa. Kantā là được mong muốn, được hài lòng, giống như trong từ “pakkanto”, hoặc là sự chỉ định phần cuối của từ māna, có nghĩa là được mong muốn. Giống như trong câu “không có tội đối với người không bị khiển trách”. Làm cho tâm tăng trưởng, phát triển, nên gọi là manāpā, do đó được nói là “làm cho tâm tăng trưởng”. Ý nghĩa là làm như vậy. Do đó, ở đây trong cụm từ bahuno janassa, đây là sở thuộc cách trong mối quan hệ, chứ không phải là chủ cách như trong trường hợp trước.

Kāmaṃ tehi vattumicchito attho sambhavati, so pana aphalattā bhāsitatthapariyāyena atthoyeva nāma na hotīti āha ‘‘anatthaviññāpikā’’ti. Apica payojanatthābhāvato anatthā, vācā, taṃ viññāpikātipi vaṭṭati. Akusalacetanā samphappalāpo samphaṃ palapanti etāyāti katvā. Āsevanaṃ bhāvanaṃ bahulīkaraṇaṃ. Yaṃ janaṃ gāhāpayituṃ pavattito, tena aggahite appasāvajjo, gahite mahāsāvajjo. Kilesānaṃ mudutibbatāvasenāpi appasāvajjamahāsāvajjatā yojetabbā. Bhāratanāmakānaṃ dvebhātukarājūnaṃ yuddhakathā, dasagiriyakkhena sītāya nāma deviyā āharaṇakathā, rāmaraññā paccāharaṇakathā[Pg.343], yathā taṃ adhunā bāhirakehi paricayitā sakkaṭabhāsāya gaṇṭhitā rāmapurāṇabhāratapurāṇādikathāti, evamādikā niratthakakathā samphappalāpoti vuttaṃ ‘‘bhārata…pe… purekkhāratā’’ti.

Quả thật, ý nghĩa mà họ muốn nói có thể tồn tại, nhưng vì nó không có kết quả, theo cách nói về ý nghĩa của lời đã nói, nó không thực sự được gọi là có ý nghĩa, do đó ngài nói “làm cho biết điều vô ích”. Hơn nữa, cũng có thể hiểu là: lời nói vô ích vì không có mục đích hữu ích, và (lời nói đó) làm cho biết điều đó. Bất thiện tư là lời nói nhảm, vì người ta nói nhảm nhí bằng tư tác ấy. Thực hành lặp đi lặp lại, tu tập, làm cho nhiều lần. Khi nó được khởi xướng để làm cho người nào đó chấp nhận, nếu người đó không chấp nhận thì ít tội lỗi, nếu chấp nhận thì tội lỗi lớn. Tùy theo sự nhu nhuyến và mãnh liệt của phiền não mà cũng nên áp dụng việc ít tội lỗi và nhiều tội lỗi. Câu chuyện chiến tranh của hai vị vua anh em tên là Bhārata, câu chuyện dạ xoa Dasagiri bắt cóc hoàng hậu tên Sītā, câu chuyện vua Rāma đưa nàng về lại, giống như những câu chuyện cổ về Rāma, Bhārata v.v. được những người ngoại đạo thực hành và biên soạn bằng tiếng Sanskrit ngày nay, những câu chuyện vô ích như vậy được gọi là lời nói nhảm, do đó được nói là “đặt câu chuyện Bhārata… lên hàng đầu”.

‘‘Kālavādī’’tiādi samphappalāpā paṭiviratassa paṭipattisandassanaṃ yathā ‘‘pāṇātipātā paṭivirato’’tiādi (dī. ni. 1.8, 194) pāṇātipātappahānassa paṭipattidassanaṃ. ‘‘Pāṇātipātaṃ pahāya viharatī’’ti hi vutte kathaṃ pāṇātipātappahānaṃ hotīti apekkhāsambhavato ‘‘pāṇātipātā paṭivirato hotī’’ti vuttaṃ. Sā pana virati kathanti āha ‘‘nihitadaṇḍo nihita sattho’’ti. Tañca daṇḍasatthanidhānaṃ kathanti vuttaṃ ‘‘lajjī’’tiādi. Evaṃ uttaruttaraṃ purimassa purimassa upāyasandassanaṃ. Tathā adinnādānādīsupi yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘kālavādītiādi samphappalāpā paṭiviratassa paṭipattisandassana’’nti. Atthasaṃhitāpi hi vācā ayuttakālapayogena atthāvahā na siyāti anatthaviññāpanabhāvaṃ anulometi, tasmā samphappalāpaṃ pajahantena akālavāditā parivajjetabbāti dassetuṃ ‘‘kālavādī’’ti vuttaṃ. Kāle vadantenāpi ubhayattha asādhanato abhūtaṃ parivajjetabbanti āha ‘‘bhūtavādī’’ti. Bhūtañca vadantena yaṃ idhalokaparalokahitasampādanakaṃ, tadeva vattabbanti vuttaṃ ‘‘atthavādī’’ti. Atthaṃ vadantenāpi na lokiyadhammanissitameva vattabbaṃ, atha kho lokuttaradhammanissitampīti āha ‘‘dhammavādī’’ti. Yathā ca attho lokuttaradhammanissito hoti, tathā dassanatthaṃ ‘‘vinayavādī’’ti vuttaṃ.

“Kālavādī” (người nói đúng thời), v.v... là sự trình bày về thực hành của người đã từ bỏ lời nói phù phiếm, giống như “pāṇātipātā paṭivirato” (đã từ bỏ sự sát sanh), v.v... là sự trình bày về thực hành của việc từ bỏ sự sát sanh. Thật vậy, khi được nói rằng: “Vị ấy sống sau khi đã từ bỏ sự sát sanh,” vì có thể có sự mong đợi (câu hỏi) rằng: “Việc từ bỏ sự sát sanh diễn ra như thế nào?” nên đã được nói rằng: “Vị ấy là người đã từ bỏ sự sát sanh.” Và sự từ bỏ ấy là như thế nào? (Ngài) đã nói: “đã đặt xuống gậy gộc, đã đặt xuống khí giới.” Và việc đặt xuống gậy gộc và khí giới ấy là như thế nào? Đã được nói là “có lòng tàm,” v.v... Như vậy, (lời nói) sau là sự trình bày về phương tiện của (lời nói) trước. Tương tự, trong các trường hợp không lấy của không cho, v.v... cũng nên được áp dụng tùy theo sự thích hợp. Do đó, đã được nói rằng: “ ‘Kālavādī’, v.v... là sự trình bày về thực hành của người đã từ bỏ lời nói phù phiếm.” Thật vậy, lời nói dù có liên hệ đến lợi ích, nhưng do được sử dụng vào thời điểm không thích hợp, có thể không mang lại lợi ích, nên nó thuận theo bản chất thông báo điều bất lợi. Do đó, để chỉ ra rằng người từ bỏ lời nói phù phiếm nên tránh việc nói không đúng thời, đã được nói là “người nói đúng thời.” Ngay cả khi nói đúng thời, vì không thành tựu (lợi ích) cho cả hai, nên cần tránh điều không thật. Do đó, (Ngài) đã nói “người nói lời chân thật.” Và khi nói lời chân thật, chỉ nên nói điều gì tạo ra lợi ích ở đời này và đời sau. Do đó, đã được nói là “người nói lời lợi ích.” Ngay cả khi nói lời lợi ích, không chỉ nên nói điều dựa vào pháp thế gian, mà còn nên nói điều dựa vào pháp siêu thế. Do đó, (Ngài) đã nói “người nói lời đúng pháp.” Và để chỉ ra rằng lợi ích dựa vào pháp siêu thế như thế nào, đã được nói là “người nói lời đúng luật.”

Pātimokkhasaṃvaro, satiñāṇakhantivīriyasaṃvaroti hi pañcannaṃ saṃvaravinayānaṃ tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇappahānanti pañcannaṃ pahānavinayānañca vasena vuccamāno attho nibbānādhigamahetubhāvato lokuttaradhammasannissito hoti. Evaṃ guṇavisesayutto ca attho vuccamāno desanākosalle sati sobhati, kiccakaro ca hoti, nāññathāti dassetuṃ ‘‘nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā’’ti vuttaṃ. Idāni tameva desanākosallaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kālenā’’tiādimāha. Ajjhāsayaṭṭhuppattīnaṃ, pucchāya ca vasena otiṇṇe desanāvisaye ekaṃsādibyākaraṇavibhāgaṃ sallakkhetvā ṭhapanāhetudāharaṇasaṃsandanāni taṃtaṃkālānurūpaṃ [Pg.344] vibhāventiyā parimitaparicchinnarūpāya gambhīrudānapahūtatthavitthārasaṅgāhikāya desanāya pare yathājjhāsayaṃ paramatthasiddhiyaṃ patiṭṭhāpento ‘‘desanākusalo’’ti vuccatīti evametthāpi atthayojanā veditabbā.

Thật vậy, ý nghĩa được nói đến theo cách của năm loại luật thu thúc là: thu thúc trong giới bổn Pātimokkha, thu thúc bằng niệm, thu thúc bằng trí tuệ, thu thúc bằng nhẫn nại, thu thúc bằng tinh tấn; và năm loại luật đoạn trừ là: đoạn trừ bằng chi phần, đoạn trừ bằng sự đè nén, đoạn trừ bằng sự cắt đứt, đoạn trừ bằng sự an tịnh, đoạn trừ bằng sự thoát ly, thì ý nghĩa ấy dựa vào pháp siêu thế do là nhân để chứng đắc Nibbāna. Để chỉ ra rằng: “Ý nghĩa như vậy, khi được nói ra, nếu có sự thiện xảo trong thuyết giảng thì sẽ trở nên tốt đẹp và có thể thực hiện được công việc, nếu không thì không,” đã được nói rằng: “đã nói lời nói có nền tảng.” Bây giờ, để làm rõ chính sự thiện xảo trong thuyết giảng ấy, (Ngài) đã nói “kālena” (vào đúng thời), v.v... Khi lĩnh vực thuyết giảng đã được nhập vào theo cách của khuynh hướng, sự kiện phát sinh, và câu hỏi, vị nào nhận thức được sự phân loại các cách trả lời như trả lời dứt khoát, v.v..., và bằng bài thuyết giảng có hình thức giới hạn và xác định, bao hàm ý nghĩa sâu sắc, cao thượng, phong phú và rộng lớn, làm rõ các sự liên kết giữa lý do, ví dụ và sự thiết lập phù hợp với từng thời điểm, mà thiết lập chúng sanh khác vào sự thành tựu của chân nghĩa tùy theo khuynh hướng của họ, vị ấy được gọi là “người thiện xảo trong thuyết giảng.” Như vậy, ở đây cũng nên hiểu sự kết hợp ý nghĩa theo cách này.

Vattabbayuttakālanti vattabbavacanassa anurūpakālaṃ, tattha vā payujjitabbakālaṃ. Sabhāvavaseneva bhūtatāti āha ‘‘sabhāvamevā’’ti. Atthaṃ vadatīti atthavādī. Atthavadanañca tannissitavācākathanamevāti adhippāyena vuttaṃ ‘‘diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā’’ti. Dhammavādī’’tiādīsupi eseva nayo.

“Vattabbayuttakālaṃ” (thời điểm thích hợp để nói) nghĩa là thời điểm phù hợp cho lời nói cần được nói, hoặc là thời điểm nên được sử dụng trong lời nói ấy. “Bhūtatā” (sự thật) là do bản chất tự nhiên của nó, nên (Ngài) đã nói “sabhāvamevā” (chỉ là bản chất tự nhiên). “Atthavādī” là người nói lời lợi ích. Và với ý định rằng việc nói lời lợi ích chính là việc nói lời nói dựa vào lợi ích ấy, đã được nói rằng: “sau khi đã làm cho nó chỉ dựa vào lợi ích ở hiện tại và tương lai.” Trong các trường hợp “dhammavādī” (người nói lời đúng pháp), v.v... cũng theo phương pháp tương tự.

Nidheti sannidhānaṃ karoti etthāti nidhānaṃ. Ṭhapanokāso. ‘‘Ṭhānavatī’’ti vutte tasmiṃ ṭhāne ṭhapetuṃ yuttātipi attho sambhavatīti āha ‘‘hadaye’’tiādi. Nidhānavatīpi vācā kālayuttāva atthāvahā, tasmā ‘‘kālenā’’ti idaṃ ‘‘nidhānavatiṃ’’ vācaṃ bhāsitā’’ti etassāpekkhavacananti dasseti ‘‘evarūpi’’ntiādinā. Icchitatthanibbattanatthaṃ apadisitabbo, apadisīyati vā icchitattho anenāti apadeso, upamā, hetudāharaṇādikāraṇaṃ vā, tena saha vattatīti sāpadesā, vācā, tenāha ‘‘saupamaṃ sakāraṇanti attho’’ti. Paricchedaṃ dassetvāti yāvatā pariyosānaṃ sambhavati, tāvatā mariyādaṃ dassetvā, tena vuttaṃ ‘‘yathā…pe… bhāsatī’’ti. Sikhamappattā hi kathā atthāvahā nāma na hoti. Atthasaṃhitanti ettha attha-saddo bhāsitatthapariyāyoti vuttaṃ ‘‘anekehipī’’tiādi. Bhāsitattho ca nāma saddānusārena adhigato sabbopi pakatyatthapaccayatthabhāvatthādiko, tatoyeva bhagavato vacanaṃ ekagāthāpadampi saṅkhepavitthārādiekattādinandiyāvattādinayehi anekehipi niddhāraṇakkhamatāya pariyādātumasakkuṇeyyaṃ atthamāvahatīti. Evaṃ atthasāmaññato saṃvaṇṇetvā icchitatthavisesatopi saṃvaṇṇetuṃ ‘‘yaṃ vā’’tiādimāha. Atthavādinā vattumicchitatthoyeva hi idha gahito. Nanu sabbesampi vacanaṃ attanā icchitatthasahitaṃyeva, kimettha vattabbaṃ atthīti antolīnacodanaṃ parisodheti ‘‘na añña’’ntiādinā. Aññamatthaṃ paṭhamaṃ nikkhipitvā ananusandhivasena pacchā aññamatthaṃ na bhāsati. Yathānikkhittānusandhivaseneva pariyosāpetvā kathetīti adhippāyo.

“Nidhānaṃ” (nền tảng, kho tàng) là nơi mà người ta “nidheti” (đặt vào), tức là thực hiện việc cất giữ. (Đó là) nơi để đặt. Khi nói “ṭhānavatī” (có nơi chốn), ý nghĩa cũng có thể là “thích hợp để đặt vào nơi ấy,” nên (Ngài) đã nói “hadaye” (trong tâm), v.v... Lời nói dù có nền tảng nhưng chỉ khi hợp thời mới mang lại lợi ích. Do đó, (Ngài) trình bày bằng “evarūpiṃ” (loại như vậy), v.v... rằng từ “kālena” (vào đúng thời) này là lời nói phụ thuộc vào câu “nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā” (đã nói lời nói có nền tảng). “Apadeso” (sự chỉ dẫn, lý do) là cái mà qua đó ý nghĩa mong muốn được chỉ ra hoặc được làm cho phát sinh, vì mục đích tạo ra ý nghĩa mong muốn. (Nó là) sự ví dụ, hoặc là nguyên nhân như lý do, ví dụ, v.v... Lời nói “sāpadesā” (có sự chỉ dẫn) là lời nói diễn ra cùng với điều đó. Do đó, (Ngài) nói rằng ý nghĩa là “có ví dụ, có nguyên nhân.” “Paricchedaṃ dassetvā” (sau khi chỉ ra sự phân định) nghĩa là sau khi chỉ ra giới hạn đến mức nào mà sự kết thúc có thể xảy ra. Do đó, đã được nói rằng: “yathā…pe… bhāsati” (nói như vậy... v.v...). Thật vậy, lời nói chưa đạt đến đỉnh điểm thì không thể gọi là mang lại lợi ích. Trong câu “atthasaṃhitaṃ” (liên hệ đến lợi ích), từ “attha” là một từ đồng nghĩa với “bhāsitattha” (ý nghĩa được nói ra), điều này đã được nói bằng “anekehipi” (bởi nhiều...), v.v... Và “bhāsitattho” (ý nghĩa được nói ra) là tất cả những gì được hiểu theo từ ngữ, như ý nghĩa của gốc từ, ý nghĩa của hậu tố, ý nghĩa của trạng thái, v.v... Chính vì vậy, lời nói của Đức Thế Tôn, dù chỉ là một câu kệ, cũng mang lại ý nghĩa không thể nắm bắt hết được, do khả năng được diễn giải bằng nhiều phương pháp như tóm tắt và mở rộng, v.v..., phương pháp nhất thể, v.v..., phương pháp Nandiyāvatta, v.v... Sau khi giải thích theo ý nghĩa chung như vậy, để giải thích theo ý nghĩa đặc biệt mong muốn, (Ngài) đã nói “yaṃ vā” (hoặc là cái gì), v.v... Thật vậy, ở đây, chỉ có ý nghĩa mà người nói lời lợi ích muốn nói mới được nắm bắt. (Ngài) làm trong sạch sự chất vấn ngầm rằng: “Chẳng phải lời nói của tất cả mọi người đều đi kèm với ý nghĩa mà chính họ mong muốn sao? Có điều gì cần phải nói ở đây?” bằng câu “na aññaṃ” (không phải cái khác), v.v... Ý định là: (Vị ấy) không nói một ý nghĩa khác sau đó một cách không liên kết, sau khi đã đặt ra một ý nghĩa khác trước đó. (Vị ấy) nói sau khi đã kết thúc theo đúng sự liên kết đã được đặt ra.

10. Evaṃ [Pg.345] paṭipāṭiyā sattamūlasikkhāpadāni vibhajitvā satipi abhijjhādippahānassa saṃvarasīlasaṅgahe upariguṇasaṅgahato, lokiyaputhujjanāvisayato ca uttaridesanāya saṅgahituṃ taṃ pariharitvā pacurajanapākaṭaṃ ācārasīlameva vibhajanto bhagavā ‘‘bījagāmabhūtagāmasamārambhā’’tiādimāhāti pāḷiyaṃ sambandho vattabbo. Tattha vijāyanti viruhanti etehīti bījāni. Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato viruhanasamatthānaṃ sāraphalādīnametaṃ adhivacanaṃ. Bhavanti, ahuvunti cāti bhūtā, jāyanti vaḍḍhanti jātā, vaḍḍhitā cāti attho. Vaḍḍhamānakānaṃ vaḍḍhitvā, ṭhitānañca rukkhagacchādīnaṃ yathākkamamadhivacanaṃ. Viruḷhamūlā hi nīlabhāvaṃ āpajjantā taruṇarukkhagacchā jāyanti vaḍḍhantīti vuccanti. Vaḍḍhitvā ṭhitā mahantā rukkhagacchā jātā vaḍḍhitāti. Gāmoti samūho, so ca suddhaṭṭhakadhammarāsi, bījānaṃ, bhūtānañca tathāladdhasamaññānaṃ aṭṭhadhammānaṃ gāmo, teyeva vā gāmoti tathā. Avayavavinimuttassa hi samudāyassa abhāvato duvidhenāpi atthena teyeva tiṇarukkhalatādayo gayhanti.

10. Như vậy, sau khi đã phân tích tuần tự bảy học giới căn bản, mặc dù có sự bao gồm trong giới phòng hộ về việc đoạn trừ tham ái v.v..., để bao gồm trong pháp thoại cao hơn do việc tổng hợp các đức tính cao hơn và do không phải là đối tượng của phàm phu thế gian, Đức Thế Tôn đã tránh điều ấy và trong khi phân tích chỉ riêng giới hạnh kiểm vốn phổ biến cho nhiều người, Ngài đã nói (những lời) bắt đầu bằng “cố ý làm hại các loại hạt giống và các loại cây cối.” Sự liên kết trong Pāḷi được biết đến như vậy. Trong đó, “chúng sinh ra, chúng nảy mầm từ những thứ này,” vì vậy (chúng) là hạt giống (bīja). Đây là tên gọi của các loại quả có lõi v.v... có khả năng nảy mầm, do là nguyên nhân đặc biệt cho sự phát sinh quả tương tự khi có sự hội đủ của các duyên khác. “Chúng đang hiện hữu, và chúng đã hiện hữu,” vì vậy (chúng) là cây cối (bhūta); nghĩa là “chúng sinh ra, chúng lớn lên; chúng đã sinh ra, và chúng đã lớn lên.” Đây là tên gọi theo thứ tự của các loại cây, bụi v.v... đang lớn lên và đã lớn lên rồi đứng yên. Thật vậy, các cây non, bụi non có rễ đã mọc, đang trở nên xanh tươi được gọi là “đang sinh ra, đang lớn lên.” Các cây lớn, bụi lớn đã lớn lên rồi đứng yên (được gọi là) “đã sinh ra, đã lớn lên.” Gāma là tập hợp, và đó là một khối các pháp thuần túy có tám thành phần; là tập hợp các pháp có tám thành phần của các hạt giống và cây cối đã có tên gọi như vậy, hoặc chính chúng là tập hợp, vì vậy (gọi) như thế. Vì không có một tập hợp nào tách rời khỏi các bộ phận, nên theo cả hai nghĩa, chính các loại cỏ, cây, dây leo v.v... được nắm bắt.

Apica bhūmiyaṃ patiṭṭhahitvā haritabhāvamāpannā rukkhagacchādayo devatā pariggayhanti, tasmā bhūtānaṃ nivāsanaṭṭhānatāya gāmoti bhūtagāmotipi vadanti, te sarūpato dassetuṃ ‘‘mūlabīja’’ntiādimāha. Mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ. Sesesupi ayaṃ nayo. Phaḷubījanti pabbabījaṃ. Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato viruhanasamatthe sāraphale niruḷho bīja-saddo tadatthasiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā ‘‘bījabīja’’nti vuttaṃ yathā ‘‘rūpaṃrūpaṃ, dukkhadukkha’’nti ca. Nīlatiṇarukkhādikassāti allatiṇassa ceva allarukkhādikassa ca. Ādi-saddena osadhigacchalatādayo veditabbā. Samārambho idha vikopanaṃ, tañca chedanādiyevāti vuttaṃ ‘‘chedanabhedanapacanādibhāvenā’’ti. Nanu ca rukkhādayo cittarahitatāya na jīvā, cittarahitatā ca paripphandanābhāvato, chinne viruhanato, visadisajātikabhāvato, catuyoniapariyāpannato ca veditabbā. Vuḍḍhi pana pavāḷasilālavaṇādīnampi vijjatīti na tesaṃ jīvatābhāve kāraṇaṃ. Visayaggahaṇañca nesaṃ parikappanāmattaṃ supanaṃ viya ciñcādīnaṃ, tathā kaṭukambilāsādinā dohaḷādayo. Tattha kasmā bījagāmabhūtagāmasamārambhā [Pg.346] paṭivirati icchitāti? Samaṇasāruppato, tannissitasattānukampanato ca. Tenevāha āḷavakānaṃ rukkhacchedanādivatthūsu ‘‘jīvasaññino hi moghapurisā manussā rukkhasmi’’ntiādi (pārā. 89).

Lại nữa, các loại cây, bụi v.v... đã mọc trên đất và trở nên xanh tươi được các vị trời chiếm giữ, vì vậy, do là nơi ở của các chúng sinh (bhūta, tức là chư thiên), nên (gọi là) gāma; (các vị thầy) cũng nói là bhūtagāma. Để chỉ rõ chúng theo bản chất, (vị Chú giải sư) đã nói (những lời) bắt đầu bằng “hạt giống từ rễ.” Chính rễ là hạt giống, (nên gọi là) hạt giống từ rễ. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các trường hợp còn lại. Hạt giống từ đốt (phaḷubīja) là hạt giống từ mắt (pabbabīja). Từ “bīja” (hạt giống) vốn đã được xác lập cho quả có lõi có khả năng nảy mầm, do là nguyên nhân đặc biệt cho sự phát sinh quả tương tự khi có sự hội đủ của các duyên khác, để hoàn thành ý nghĩa đó, nó cũng được dùng trong một số trường hợp như rễ v.v... Vì vậy, để phân biệt với rễ v.v..., nó được phân biệt bằng một từ “bīja” và được gọi là “bījabīja” (hạt giống từ hạt), giống như “sắc của sắc” và “khổ của khổ.” “Của cỏ xanh, cây xanh v.v...” nghĩa là của cỏ tươi và của cây tươi v.v... Bằng từ “ādi” (v.v...), cần hiểu là các loại dược thảo, bụi, dây leo v.v... Ở đây, samārambha là sự phá hoại, và đó chính là việc chặt v.v..., vì vậy đã nói “do bản chất là chặt, đập, nấu v.v...”. Chẳng phải các loại cây v.v... không phải là sinh vật vì chúng không có tâm sao? Và việc không có tâm cần được hiểu là do không có sự rung động, do mọc lại khi bị chặt, do có chủng loại khác biệt, và do không nằm trong bốn loại thai sanh. Nhưng sự tăng trưởng cũng có ở san hô, đá, muối v.v..., nên đó không phải là lý do cho việc chúng có sự sống. Và việc chúng nhận biết đối tượng chỉ là sự tưởng tượng, giống như sự ngủ của cây me v.v..., cũng như sự thèm chua cay v.v... Trong trường hợp đó, tại sao sự từ bỏ việc cố ý làm hại các loại hạt giống và cây cối lại được mong muốn? Do sự thích hợp với sa-môn, và do lòng bi mẫn đối với các chúng sinh nương tựa vào đó. Vì vậy, Ngài đã nói trong các trường hợp về việc chặt cây của các vị ở Āḷavī v.v... rằng: “Này các kẻ trống rỗng, con người có tưởng rằng cây có sự sống.”

Ekaṃ bhattaṃ ekabhattaṃ, tamassa atthi ekasmiṃ divase ekavārameva bhuñjanatoti ekabhattiko. Tayidaṃ ekabhattaṃ kadā bhuñjitabbanti sandhāya vuttaṃ ‘‘pātarāsabhatta’’ntiādi, dvīsu bhattesu pātarāsabhattaṃ sandhāyāhāti adhippāyo. Pāto asitabbanti pātarāsaṃ. Sāyaṃ asitabbanti sāyamāsaṃ, tadeva bhattaṃ tathā. Eka-saddo cettha majjhanhikakālaparicchedabhāvena payutto, na tadantogadhavārabhāvenāti dasseti ‘‘tasmā’’tiādinā.

Một bữa ăn là ekabhattaṃ. Vị tỳ khưu đó có bữa ăn ấy, do việc ăn chỉ một lần trong một ngày, vì vậy (vị ấy) là ekabhattiko (người ăn một bữa). Nhắm đến câu hỏi “Bữa ăn một lần đó nên được ăn vào lúc nào?”, (chú giải) đã nói (những lời) bắt đầu bằng “bữa ăn sáng.” Ý nghĩa là, trong hai bữa ăn, (chú giải) nói nhắm đến bữa ăn sáng. “Nên được ăn vào buổi sáng,” vì vậy (gọi là) pātarāsa (bữa sáng). “Nên được ăn vào buổi tối,” vì vậy (gọi là) sāyamāsa (bữa tối); chính bữa ăn đó (cũng được gọi) như vậy. Ở đây, từ “eka” (một) được dùng với ý nghĩa giới hạn thời gian đến giữa trưa, (vị Chú giải sư) chỉ ra bằng (những lời) bắt đầu bằng “tasmā” rằng (nó) không được dùng với ý nghĩa là một lần ăn trong khoảng thời gian đó.

Rattiyā bhojanaṃ uttarapadalopato rattisaddena vuttaṃ, taddhitavasena vā tathāyevādhippāyasambhavato, tenāha ‘‘rattiyā’’tiādi. Aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva majjhanhikā ayaṃ buddhādīnaṃ ariyānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo bhojanassa kālo nāma, tadañño vikālo. Tattha dutiyapadena rattibhojanassa paṭikkhittattā aparanhova idha vikāloti pārisesanayena tatiyapadassa atthaṃ dīpetuṃ ‘‘atikkante majjhanhike’’tiādi vuttaṃ. Bhāvasādhano cettha bhojana-saddo ajjhoharaṇatthavācakoti dīpeti ‘‘yāva sūriyatthaṅgamanā bhojana’’nti iminā. Kassa pana tadajjhoharaṇanti? Yāmakālikādīnamanuññātattā, vikālabhojanasaddassa ca yāvakālikajjhoharaṇeyeva niruḷhattā ‘‘yāvakālikassā’’ti viññāyati. Ayaṃ panettha aṭṭhakathāvaseso ācariyānaṃ nayo – bhuñjitabbaṭṭhena bhojanaṃ, yāgubhattādi sabbaṃ yāvakālikavatthu. Yathā ca ‘‘rattūparato’’ti ettha rattibhojanaṃ rattisaddena vuccati, evamettha bhojanajjhoharaṇaṃ bhojanasaddena. Vikāle bhojanaṃ vikālabhojanaṃ, tato vikālabhojanā. Vikāle yāvakālikavatthussa ajjhoharaṇāti atthoti. Īdisā guṇavibhūti na buddhakāleyevāti āha ‘‘anomānadītīre’’tiādi. Ayaṃ pana pāḷiyaṃ anusandhikkamo – ekasmiṃ divase ekavārameva bhuñjanato ‘‘ekabhattiko’’ti vutte rattibhojanopi siyāti [Pg.347] tannivāraṇatthaṃ ‘‘rattūparato’’ti vuttaṃ. Evaṃ sati sāyanhabhojīpi ekabhattiko siyāti tadāsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘virato vikālabhojanā’’ti vuttanti.

Việc ăn vào ban đêm (rattiyā bhojanaṃ) được nói đến bằng từ ngữ ratti (rattisaddena) do sự lược bỏ của từ sau (uttarapadalopato), hoặc là do năng lực của taddhita (taddhitavasena vā), vì ý nghĩa có thể có được đúng là như vậy (tathāyevādhippāyasambhavato). Do đó, ngài đã nói: “rattiyā” v.v... Bắt đầu từ lúc rạng đông (aruṇuggamanato paṭṭhāya) cho đến giữa trưa (yāva majjhanhikā), đây (ayaṃ) được gọi là thời gian (kālo nāma) dùng bữa (bhojanassa) đã được thực hành và thực hành tốt đẹp (āciṇṇasamāciṇṇo) của các bậc Thánh (ariyānaṃ) như là chư Phật (buddhādīnaṃ); ngoài thời gian ấy ra (tadañño) là phi thời (vikālo). Ở đây (tattha), do việc ăn vào ban đêm (rattibhojanassa) đã bị ngăn cấm (paṭikkhittattā) bởi từ ngữ thứ nhì, nên chỉ có buổi chiều (aparanhova) ở đây (idha) là phi thời (vikālo). Theo phương pháp loại suy (pārisesanayena), để trình bày (dīpetuṃ) ý nghĩa (atthaṃ) của từ ngữ thứ ba, (ngài) đã nói (vuttaṃ): “atikkante majjhanhike” v.v... Và ở đây (ca ettha), từ ngữ bhojana (bhojanasaddo) là bhāvasādhana, có nghĩa là sự nuốt vào (ajjhoharaṇatthavācako). (Ngài) trình bày (dīpeti) điều này bằng câu: “yāva sūriyatthaṅgamanā bhojanaṃ.” Nhưng sự nuốt vào ấy (tadajjhoharaṇaṃ) là của vật gì (kassa pana)? Được biết rằng (viññāyati): “Là của vật thực yāvakālika (yāvakālikassā’ti),” do các vật thực yāmakālika v.v... đã được cho phép (yāmakālikādīnamanuññātattā) và do từ ngữ vikālabhojana (vikālabhojanassa ca) đã được quy ước (niruḷhattā) chỉ trong trường hợp nuốt vào vật thực yāvakālika (yāvakālikajjhoharaṇeyeva). Đây là phương pháp (ayaṃ nayo) của các vị Luận Sư (ācariyānaṃ) còn lại trong Chú Giải (aṭṭhakathāvaseso) ở đây (ettha): Bhojanaṃ có nghĩa là vật nên được ăn (bhuñjitabbaṭṭhena), là tất cả các vật thực yāvakālika (sabbaṃ yāvakālikavatthu) như cháo, cơm v.v... (yāgubhattādi). Và (ca) giống như (yathā) ở đây (ettha) trong câu “rattūparato,” việc ăn vào ban đêm (rattibhojanaṃ) được nói đến bằng từ ngữ ratti (rattisaddena vuccati); cũng vậy (evaṃ), ở đây (ettha), sự nuốt vào vật thực (bhojanajjhoharaṇaṃ) được nói đến bằng từ ngữ bhojana (bhojanasaddena). Ăn (bhojanaṃ) vào phi thời (vikāle) là vikālabhojanaṃ, (giới) từ bỏ việc ăn vào phi thời ấy (tato vikālabhojanā). Có nghĩa là (iti attho) từ bỏ sự nuốt vào (ajjhoharaṇā) vật thực yāvakālika (yāvakālikavatthussa) vào phi thời (vikāle). Sự trang hoàng bằng đức hạnh (guṇavibhūti) như thế này (īdisā) không chỉ có vào thời của Đức Phật (na buddhakāleyeva), vì vậy (ngài) đã nói (āha): “anomānadītīre” v.v... Còn đây (ayaṃ pana) là trình tự kết nối (anusandhikkamo) trong Pāḷi (pāḷiyaṃ): Do ăn (bhuñjanato) chỉ một lần (ekavārameva) trong một ngày (ekasmiṃ divase), khi được nói là “ekabhattiko,” việc ăn vào ban đêm (rattibhojano) cũng có thể có (api siyā). Để ngăn chặn điều đó (tannivāraṇatthaṃ), (ngài) đã nói (vuttaṃ): “rattūparato.” Khi như vậy (evaṃ sati), người ăn vào buổi chiều (sāyanhabhojī) cũng có thể là (api siyā) người ăn một bữa (ekabhattiko). Để loại bỏ sự nghi ngờ đó (tadāsaṅkānivattanatthaṃ), (ngài) đã nói (vuttaṃ): “virato vikālabhojanā.”

Saṅkhepato ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’ntiādi (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183; netti. 30, 50, 116, 124) nayappavattaṃ bhagavato sāsanaṃ sachandarāgappavattito naccādīnaṃ dassanaṃ nānulometīti āha ‘‘sāsanassa ananulomattā’’ti. Visucati sāsanaṃ vijjhati ananulomikabhāvenāti visūkaṃ, paṭiviruddhanti vuttaṃ hoti. Tatra upamaṃ dasseti ‘‘paṭāṇībhūta’’nti iminā, paṭāṇīsaṅkhātaṃ kīlaṃ viya bhūtanti attho. ‘‘Visūka’’nti etassa paṭāṇībhūtanti atthamāhātipi vadanti. Attanā payojiyamānaṃ, parehi payojāpiyamānañca naccaṃ naccabhāvasāmaññato pāḷiyaṃ ekeneva naccasaddena sāmaññaniddesanayena gahitaṃ, ekasesanayena vā. Tathā gītavāditasaddehi gāyanagāyāpanavādanavādāpanānīti āha ‘‘naccananaccāpanādivasenā’’ti. Suddhahetutājotanavasena hi dvādhippāyikā ete saddā. Naccañca gītañca vāditañca visūkadassanañca naccagītavāditavisūkadassanaṃ, samāhāravasenettha ekattaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana yathāpāṭhaṃ vākyāvatthikantavacanena saha samuccayasamāsadassanatthaṃ ‘‘naccā cā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ sabbattha īdisesu. (Dassanavisaye mayūranaccādipaṭikkhipanena naccāpanavisayepi paṭikkhipanaṃ daṭṭhabbaṃ) ‘‘naccādīni hī’’tiādinā yathāvuttatthasamatthanaṃ. Dassanena cettha savanampi saṅgahitaṃ virūpekasesanayena, yathāsakaṃ vā visayassa ālocanasabhāvatāya pañcannaṃ viññāṇānaṃ savanakiriyāyapi dassanasaṅkhepasambhavato ‘‘dassanā’’ icceva vuttaṃ. Tenevāha ‘‘pañcahi viññāṇehi na kiñci dhammaṃ paṭijānāti aññatra atinipātamattā’’ti.

Một cách tóm tắt (saṅkhepato), giáo huấn của Đức Thế Tôn (bhagavato sāsanaṃ) được tiến hành theo phương pháp: “Không làm tất cả điều ác” v.v... (sabbapāpassa akaraṇaṃ’ntiādi nayappavattaṃ). Do việc xem múa hát v.v... (naccādīnaṃ dassanaṃ) được tiến hành cùng với dục và tham (sachandarāgappavattito) là không tương ứng (nānulometi), vì vậy (ngài) đã nói (āha): “sāsanassa ananulomattā.” Visūkaṃ có nghĩa là đâm thủng (visucati), xuyên thủng (vijjhati) giáo huấn (sāsanaṃ) do bản chất không tương ứng (ananulomikabhāvena); được nói là (vuttaṃ hoti) sự đối nghịch (paṭiviruddhaṃ). Ở đây (tatra), (ngài) chỉ ra (dasseti) ví dụ (upamaṃ) bằng câu: “paṭāṇībhūtaṃ,” có nghĩa là (iti attho) đã trở thành (bhūtaṃ) như (viya) cái cọc (kīlaṃ) được gọi là paṭāṇī (paṭāṇīsaṅkhātaṃ). Các vị Luận Sư cũng nói rằng (iti pi vadanti): (Ngài) đã nói (āha) ý nghĩa (atthaṃ) của từ “visūkaṃ” này (etassa) là paṭāṇībhūtaṃ. Việc múa hát (naccaṃ) do tự mình thực hiện (attanā payojiyamānaṃ) và do người khác xui khiến thực hiện (parehi payojāpiyamānañca) đã được bao gồm (gahitaṃ) trong Pāḷi (pāḷiyaṃ) chỉ bằng một từ nacca (ekeneva naccasaddena) do tính chất chung của việc múa hát (naccabhāvasāmaññato) theo phương pháp chỉ định chung (sāmaññaniddesanayena), hoặc là theo phương pháp ekasesa (ekasesanayena vā). Tương tự (tathā), các từ gīta và vādita (gītavāditasaddehi) bao gồm việc hát và xui khiến hát, việc đàn và xui khiến đàn (gāyanagāyāpanavādanavādāpanāni). Vì vậy (ngài) đã nói (āha): “naccananaccāpanādivasenā.” Thật vậy (hi), những từ này (ete saddā) có hai ý nghĩa (dvādhippāyikā) do năng lực làm sáng tỏ tính chất thuần túy và tính chất nguyên nhân (suddhahetutājotanavasena). Múa (naccañca), hát (gītañca), đàn (vāditañca), và xem những điều chướng ngại (visūkadassanañca) là naccagītavāditavisūkadassanaṃ. Ở đây (ettha), sự hợp nhất thành số ít (ekattaṃ) là do năng lực của samāhāra (samāhāravasena). Nhưng trong Chú Giải (aṭṭhakathāyaṃ pana), để chỉ ra samuccayasamāsa (samuccayasamāsadassanatthaṃ) cùng với (saha) từ ngữ kết thúc câu (vākyāvatthikantavacanena) theo đúng văn bản (yathāpāṭhaṃ), (ngài) đã nói (vuttaṃ): “naccā cā” v.v... Như vậy (evaṃ) trong tất cả các trường hợp tương tự (sabbattha īdisesu). (Trong lĩnh vực xem, do sự ngăn cấm việc múa của con công v.v..., nên hiểu rằng sự ngăn cấm cũng có trong lĩnh vực xui khiến múa.) Bằng câu “naccādīni hī” v.v..., (ngài) xác nhận ý nghĩa đã được nói đến (yathāvuttatthasamatthanaṃ). Và ở đây (ca ettha), việc nghe (savanampi) cũng được bao gồm (saṅgahitaṃ) bởi từ dassana (dassanena) theo phương pháp virūpekasesa (virūpekasesanayena); hoặc là (vā), do bản chất của đối tượng (visayassa) là sự nhận biết (ālocanasabhāvatāya) theo cách riêng của nó (yathāsakaṃ), và do khả năng tóm tắt (dassanasaṅkhepasambhavato) cả hành động nghe (savanakiriyāyapi) của năm loại thức (pañcannaṃ viññāṇānaṃ), nên (Đức Thế Tôn) chỉ nói là (icceva vuttaṃ) “dassanā.” Do đó (ngài) đã nói (tenevāha): “Năm loại thức (pañcahi viññāṇehi) không nhận biết (na paṭijānāti) bất kỳ pháp nào (kiñci dhammaṃ) ngoài việc (aññatra) chỉ là sự tiếp xúc (atinipātamattā).”

‘‘Visūkabhūtā dassanā cā’’ti etena avisūkabhūtassa pana gītassa savanaṃ kadāci vaṭṭatīti dasseti. Tathā hi vuttaṃ paramatthajotikāya khuddakapāṭhaṭṭhakathāya ‘‘dhammūpasaṃhitampi cettha gītaṃ na vaṭṭati, gītūpasaṃhito pana dhammo vaṭṭatī’’ti (khu. pā. aṭṭha. pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā) katthaci pana na-kāravipariyāyena pāṭho dissati. Ubhayatthāpi ca gīto ce dhammānulomatthapaṭisaṃyuttopi na vaṭṭati, dhammo ce gītasaddapaṭisaṃyuttopi vaṭṭatīti adhippāyo veditabbo. ‘‘Na bhikkhave, gītassarena [Pg.348] dhammo gāyitabbo, yo gāyeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 149) hi desanāya eva paṭikkhepo, na savanāya. Imassa ca sikkhāpadassa visuṃ paññāpanato viññāyati ‘‘gītassarena desitopi dhammo na gīto’’ti. Yañca sakkapañhasuttavaṇṇanāyaṃ sevitabbāsevitabbasaddaṃ niddharantena ‘‘yaṃ pana atthanissitaṃ dhammanissitaṃ kumbhadāsigītampi suṇantassa pasādo vā uppajjati, nibbidā vā saṇṭhāti, evarūpo saddo sevitabbo’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.365) vuttaṃ, taṃ asamādānasikkhāpadassa sevitabbatāmattapariyāyena vuttaṃ. Samādānasikkhāpadassa hi evarūpaṃ suṇantassa sikkhāpadasaṃvaraṃ bhijjati gītasaddabhāvatoti veditabbaṃ. Tathā hi vinayaṭṭhakathāsu vuttaṃ ‘‘gītanti naṭādīnaṃ vā gītaṃ hotu, ariyānaṃ parinibbānakāle ratanattayaguṇūpasaṃhitaṃ sādhukīḷanagītaṃ vā, asaṃyatabhikkhūnaṃ dhammabhāṇakagītaṃ vā, antamaso dantagītampi, yaṃ ‘‘gāyissāmā’’ti pubbabhāge okūjitaṃ karonti, sabbametaṃ gītaṃ nāmā’’ti (pāci. aṭṭha. 835; vi. saṅga. aṭṭha. 34.25).

Bằng câu: ‘Và sự xem các cuộc trình diễn’ này, vị ấy chỉ ra rằng đôi khi việc nghe ca khúc không phải là chướng ngại thì được phép. Thật vậy, trong bộ Paramatthajotikā, Chú giải Khuddakapāṭha, có nói rằng: ‘Ở đây, ca khúc dù có liên hệ đến Pháp cũng không được phép, nhưng Pháp có liên hệ đến ca khúc thì được phép.’ Tuy nhiên, ở một vài nơi, bản văn được thấy có sự đảo ngược của chữ ‘na’. Và trong cả hai trường hợp, cần hiểu ý nghĩa rằng: nếu là ca khúc, dù có liên hệ đến ý nghĩa thuận theo Pháp cũng không được phép; nếu là Pháp, dù có liên hệ đến âm thanh ca hát cũng được phép. Thật vậy, trong câu: ‘Này các tỳ khưu, không được tụng Pháp bằng giọng ca hát. Vị nào tụng, phạm tội dukkata,’ sự cấm đoán chỉ là đối với việc thuyết giảng, không phải đối với việc nghe. Và do việc chế định học giới này một cách riêng biệt, nên được hiểu rằng: ‘Pháp dù được thuyết bằng giọng ca hát cũng không phải là ca khúc.’ Và điều được nói trong Chú giải kinh Sakka-pañha, khi phân biệt từ ngữ nên thực hành và không nên thực hành, rằng: ‘Còn âm thanh nào y cứ vào ý nghĩa, y cứ vào Pháp, dù là ca khúc của người nữ tỳ gánh nước, mà khi nghe, sự trong sạch phát sinh hoặc sự nhàm chán được thiết lập, thì âm thanh như vậy nên được thực hành,’ điều đó được nói theo phương diện chỉ là điều nên thực hành đối với người không thọ trì học giới. Cần biết rằng, đối với người đã thọ trì học giới, khi nghe điều như vậy, sự thu thúc học giới bị phá vỡ do bản chất là âm thanh ca hát. Thật vậy, trong các bộ Chú giải Luật có nói rằng: ‘Gọi là ca khúc: dù là ca khúc của vũ công v.v..., hoặc là ca khúc tán dương Tam Bảo trong các cuộc lễ hội vào lúc các bậc Thánh nhập diệt, hoặc là ca khúc tụng Pháp của các tỳ khưu không thu thúc, cho đến cả tiếng huýt sáo, và tiếng ngân nga ở phần đầu khi họ định rằng: “Chúng ta sẽ hát,” tất cả những điều này được gọi là ca khúc.’

Kiñcāpi mālā-saddo loke baddhapupphavācako, sāsane pana ruḷhiyā abaddhapupphesupi vaṭṭati, tasmā yaṃ kiñci pupphaṃ baddhamabaddhaṃ vā, taṃ sabbaṃ ‘‘mālā’’ tveva daṭṭhabbanti āha ‘‘yaṃ kiñci puppha’’nti. ‘‘Yaṃ kiñci gandha’’nti cettha vāsacuṇṇadhūpādikaṃ vilepanato aññaṃ yaṃ kiñci gandhajātaṃ. Vuttatthaṃ viya hi vuccamānatthamantarenāpi saddo atthavisesavācako. Chavirāgakaraṇanti vilepanena chaviyā rañjanatthaṃ pisitvā paṭiyattaṃ yaṃ kiñci gandhacuṇṇaṃ. Piḷandhanaṃ dhāraṇaṃ. Ūnaṭṭhānapūraṇaṃ maṇḍanaṃ. Gandhavasena, chavirāgavasena ca sādiyanaṃ vibhūsanaṃ. Tadevatthaṃ puggalādhiṭṭhānena dīpeti ‘‘tattha piḷandhanto’’tiādinā. Tathā ceva majjhimaṭṭhakathāyampi (ma. ni. aṭṭha. 3.147) vuttaṃ, paramatthajotikāyaṃ pana khuddakapāṭhaṭṭhakathāyaṃ ‘‘mālādīsu dhāraṇādīni yathāsaṅkhyaṃ yojetabbānī’’ti (khu. pā. aṭṭha. pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā) ettakameva vuttaṃ. Tatthāpi yojentena yathāvuttanayeneva yojetabbāni. Kiṃ panetaṃ kāraṇanti āha ‘‘yāyā’’tiādi. Yāya dussīlyacetanāya karoti, sā idha kāraṇaṃ. ‘‘Tato paṭivirato’’ti hi ubhayattha sambandhitabbaṃ, eteneva ‘‘mālā…pe… vibhūsanānaṃ ṭhānaṃ, mālā…pe… vibhūsanāneva vā ṭhāna’’nti samāsampi dasseti. Tadākārappavatto [Pg.349] cetanādidhammoyeva hi dhāraṇādikiriyā. Tattha ca cetanāsampayuttadhammānaṃ kāraṇaṃ sahajātādopakārakato, padhānato ca. ‘‘Cetayitvā kammaṃ karoti kāyena vācāya manasā’’ti (a. ni. 6.63) hi vuttaṃ. Dhāraṇādibhūtā eva ca cetanā ṭhānanti. Ṭhāna-saddo paccekaṃ yojetabbo dvandapadato suyyamānattā.

Mặc dù từ ‘mālā’ (tràng hoa) trong đời thường có nghĩa là hoa đã được kết lại, nhưng trong giáo pháp, theo quy ước, nó cũng được dùng cho cả hoa chưa kết. Do đó, bất kỳ loại hoa nào, dù đã kết hay chưa kết, tất cả đều phải được xem là ‘mālā’. Vì vậy, ngài nói: ‘Bất kỳ loại hoa nào.’ Và ở đây, câu ‘Bất kỳ loại hương liệu nào’ có nghĩa là bất kỳ loại hương liệu nào khác với vật thoa, như bột thơm, hương xông, v.v. Thật vậy, một từ ngữ có thể chỉ một ý nghĩa đặc biệt ngay cả khi không có ý nghĩa đã được nói đến hoặc sẽ được nói đến. ‘Làm cho da có màu sắc’ là bất kỳ loại bột thơm nào được nghiền và chuẩn bị để nhuộm da bằng cách thoa. ‘Piḷandhana’ (trang sức) là ‘dhāraṇa’ (sự mang). ‘Maṇḍana’ (trang điểm) là làm đầy những chỗ khuyết. ‘Vibhūsana’ (tô điểm) là sự thưởng thức do hương thơm và do màu sắc của da. Vị ấy giải thích cùng ý nghĩa đó bằng cách quy chiếu đến cá nhân qua câu bắt đầu bằng ‘Ở đây, người trang sức...’ Và điều tương tự cũng được nói trong Chú giải Trung Bộ. Tuy nhiên, trong bộ Paramatthajotikā, Chú giải Khuddakapāṭha, chỉ nói vắn tắt rằng: ‘Trong các từ mālā v.v., các từ dhāraṇa v.v. nên được kết hợp theo thứ tự.’ Ngay cả ở đó, người kết hợp cũng nên kết hợp theo phương pháp đã được nêu. Nhưng điều gì là nguyên nhân của việc này? Vị ấy nói bằng câu bắt đầu bằng ‘Yāya...’ Tác ý ác giới nào mà người ấy thực hiện, đó là nguyên nhân ở đây. Thật vậy, câu ‘kiêng tránh khỏi điều đó’ nên được liên kết ở cả hai nơi. Bằng chính điều này, vị ấy cũng chỉ ra hợp từ: ‘là nền tảng của tràng hoa... tô điểm,’ hoặc ‘chính tràng hoa... tô điểm là nền tảng.’ Thật vậy, chính các pháp như tác ý v.v. diễn ra theo cách đó là hành động mang, trang điểm v.v. Và ở đó, (tác ý) là nguyên nhân của các pháp tương ưng với tác ý do sự hỗ trợ đồng sanh v.v. và do sự chủ đạo. Thật vậy, có nói rằng: ‘Sau khi tác ý, người ấy hành động qua thân, khẩu, ý.’ Và chính tác ý, vốn là sự mang, trang điểm v.v., là nền tảng. Từ ‘ṭhāna’ (nền tảng) nên được kết hợp riêng lẻ (với mỗi từ) vì nó được nghe sau một hợp từ đẳng lập.

Uccāti uccasaddena akārantena samānatthaṃ ākārantaṃ ekaṃ saddantaraṃ accuggatavācakanti āha ‘‘pamāṇātikkanta’’nti. Seti etthāti sayanaṃ, mañcādi. Samaṇasārupparahitattā, gahaṭṭhehi ca seṭṭhasammatattā akappiyapaccattharaṇaṃ ‘‘mahāsayana’’nti idhādhippetanti dassetuṃ ‘‘akappiyattharaṇa’’nti vuttaṃ. Nisīdanaṃ panettha sayaneneva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Yasmā pana ādhāre paṭikkhitte tadādhārakiriyāpi paṭikkhittāva hoti, tasmā ‘‘uccāsayanamahāsayanā’’ icceva vuttaṃ. Atthato pana tadupabhogabhūtanisajjānipajjanehi virati dassitāti veditabbaṃ. Atha vā ‘‘uccāsayanamahāsayanā’’ti esa niddeso ekasesanayena yathā ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1; udā. 1) etasmimpi vikappe āsanapubbakattā sayanakiriyāya sayanaggahaṇeneva āsanampi gahitanti veditabbaṃ. Kiriyāvācakaāsanasayanasaddalopato uttarapadalopaniddesotipi vinayaṭīkāyaṃ (vi. vi. ṭī. 2.106) vuttaṃ.

Từ ‘uccā’ là một từ khác, kết thúc bằng nguyên âm ‘ā’, có cùng nghĩa với từ ‘ucca’ kết thúc bằng nguyên âm ‘a’, có nghĩa là rất cao. Vì vậy, ngài nói: ‘Vượt quá kích thước.’ ‘Người ta nằm ở đó, vì vậy nó là sayana (giường),’ tức là giường v.v. Để chỉ ra rằng ở đây, ‘mahāsayana’ (giường lớn) được hiểu là vật trải không thích hợp do không phù hợp với sa-môn và do được các gia chủ xem là cao quý, nên có nói: ‘Vật trải không thích hợp.’ Cần phải thấy rằng ở đây, việc ngồi được bao gồm bởi chính việc nằm. Hơn nữa, vì khi vật chứa bị cấm, hành động liên quan đến vật chứa đó cũng bị cấm, do đó chỉ nói: ‘Uccāsayanamahāsayanā.’ Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, cần biết rằng sự kiêng tránh khỏi việc ngồi và nằm, vốn là sự thụ hưởng chúng, đã được chỉ ra. Hoặc là, sự chỉ định ‘uccāsayanamahāsayanā’ này được thực hiện bởi Đức Thế Tôn theo phương pháp ekasesa (lược bỏ một từ), giống như trong câu: ‘Do danh-sắc làm duyên, có sáu xứ.’ Trong giả thuyết này cũng vậy, cần biết rằng vì hành động nằm có hành động ngồi đi trước, nên việc ngồi cũng được bao gồm bởi chính sự nắm bắt việc nằm. Trong Phụ chú giải Luật cũng có nói rằng đây là sự chỉ định bằng cách lược bỏ từ sau (uttarapadalopa) do sự biến mất của các từ āsana và sayana chỉ hành động.

Jātameva rūpamassa na vippakāranti jātarūpaṃ, satthuvaṇṇaṃ. Rañjīyati setavaṇṇatāya, rañjanti vā ettha sattāti rajataṃ yathā ‘‘nesaṃ padakkanta’’nti. ‘‘Cattāro vīhayo guñjā, dve guñjā māsako bhave’’ti vuttalakkhaṇena vīsatimāsako nīlakahāpaṇo vā dudradāmakādiko vā taṃtaṃdesavohārānurūpaṃ kato kahāpaṇo. Lohādīhi kato lohamāsakādiko. Ye vohāraṃ gacchantīti pariyādānavacanaṃ. Vohāranti ca kayavikkayavasena sabbohāraṃ. Aññehi gāhāpane, upanikkhittasādiyane ca paṭiggahaṇattho labbhatīti āha ‘‘na uggaṇhāpeti na upanikkhittaṃ sādiyatī’’ti. Atha vā tividhaṃ paṭiggahaṇaṃ kāyena vācāya manasā. Tattha kāyena paṭiggahaṇaṃ uggahaṇaṃ. Vācāya paṭiggahaṇaṃ uggahāpanaṃ. Manasā paṭiggahaṇaṃ sādiyanaṃ. Tividhampetaṃ paṭiggahaṇaṃ sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā gahetvā paṭiggahaṇāti vuttanti āha [Pg.350] ‘‘neva naṃ uggaṇhātī’’tiādi. Esa nayo āmakadhaññapaṭiggahaṇātiādīsupi.

Sắc của nó chỉ là tự nhiên, không biến đổi, nên gọi là `jātarūpa` (vàng ròng), tức là sắc vàng của bậc Đạo Sư. Nó được ưa thích do có màu trắng, hoặc chúng sanh ưa thích ở đây, nên gọi là `rajata` (bạc), giống như trong câu "nesaṃ padakkantaṃ". Với đặc điểm được nói "Bốn hạt lúa là một `guñjā`, hai `guñjā` là một `māsaka`", hai mươi `māsaka` là một `kahāpaṇa` màu xanh, hoặc `dudradāmaka` v.v..., hoặc đồng `kahāpaṇa` được làm ra tương ứng với cách dùng ở xứ sở đó đó. Đồng tiền được làm bằng đồng v.v... gọi là `lohamāsaka` v.v... Câu "Ye vohāraṃ gacchanti" (những thứ được lưu hành) là câu bao hàm tất cả. Và `vohāranti` là cách dùng trong việc mua bán. Ý nghĩa của sự nhận lấy được tìm thấy trong việc khiến người khác nhận, và trong việc vui thích với vật được đặt gần. Do đó, ngài nói "không khiến nhận, không vui thích với vật được đặt gần". Hoặc là, sự nhận lấy có ba loại: bằng thân, bằng lời, bằng ý. Trong đó, sự nhận lấy bằng thân là `uggahaṇa` (cầm lấy). Sự nhận lấy bằng lời là `uggahāpana` (khiến nhận). Sự nhận lấy bằng ý là `sādiyana` (vui thích). Ba loại nhận lấy này, sau khi được hiểu theo cách chỉ chung hoặc theo phương pháp `ekasesa`, được gọi là `paṭiggahaṇa`. Do đó, ngài nói "neva naṃ uggaṇhātī" (vị ấy không cầm lấy nó) v.v... Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các trường hợp như `āmakadhaññapaṭiggahaṇa` (sự nhận lấy ngũ cốc sống) v.v...

Nīvārādiupadhaññassa sāliyādimūladhaññantogadhattā ‘‘sattavidhassāpī’’ti vuttaṃ. Saṭṭhidinaparipāko sukadhaññaviseso sāli nāma salīyate sīlāghateti katvā. Dabbaguṇapakāse pana –

Do các loại ngũ cốc phụ như lúa hoang (`nīvāra`) v.v... được bao gồm trong các loại ngũ cốc chính như lúa `sāli` v.v..., nên được nói là "cả bảy loại". Lúa `sāli` là một loại lúa có râu đặc biệt, chín trong sáu mươi ngày, được gọi như vậy vì nó được tán dương, ca ngợi (`salīyate sīlāghate`). Còn trong sách Dabbaguṇapakāsa thì:

‘‘Atha dhaññaṃ tidhā sāli-saṭṭhikavīhibhedato;

Sālayo hemantā tatra, saṭṭhikā gimhajā api;

Vīhayo tvāsaḷhākhyātā, vassakālasamubbha vā’’ti. –

"Hơn nữa, ngũ cốc có ba loại, phân biệt là `sāli`, `saṭṭhika`, và `vīhi`; Trong đó, lúa `sāli` sinh trưởng vào mùa đông, lúa `saṭṭhika` cũng sinh trưởng vào mùa hè; Còn lúa `vīhi` được gọi là `āsaḷhā`, sinh trưởng vào mùa mưa".

Vuttaṃ. Vahati, brūheti vā sattānaṃ jīvitanti vīhi, sassaṃ. Yuvitabbo missitabboti yavo. So hi atilūkhatāya aññena missetvā paribhuñjīyati. Gudhati parivedhati palibuddhatīti godhūmo, yaṃ ‘‘milakkhabhojana’’ntipi vadanti. Sobhanattā kamanīyabhāvaṃ gacchatīti kaṅgu, atisukhumadhaññaviseso. Varīyati atilūkhatāya nivārīyati, khuddāpaṭivinayanato vā bhajīyatīti varako. Koraṃ rudhiraṃ dūsatīti kudrūsako, vaṇṇasaṅkamanena yo ‘‘govaḍḍhano’’tipi vuccati. Tāni sattapi sappabhedā nidhāne posane sādhuttena ‘‘dhaññānī’’ti vuccanti. ‘‘Na kevalañcā’’tiādinā sampaṭicchanaṃ, parāmasanañca idha paṭiggahaṇasaddena vuttanti dasseti. Evamīdisesu. ‘‘Anujānāmi bhikkhave, vasāni bhesajjāni acchavasaṃ macchavasaṃ susukāvasaṃ sūkaravasaṃ gadrabhavasa’’nti (mahāva. 262) vuttattā idaṃ pañcavidhampi bhesajjaṃ odissa anuññātaṃ nāma. Tassa pana ‘‘kāle paṭiggahita’’nti vuttattā paṭiggahaṇaṃ vaṭṭatīti āha ‘‘aññatra odissa anuññātā’’ti. Maṃsa-saddena macchānampi maṃsaṃ gahitaṃ evāti dassetuṃ ‘‘āmakamaṃsamacchāna’’nti vuttaṃ, tikoṭiparisuddhaṃ macchamaṃsaṃ anuññātaṃ adiṭṭhaṃ, asutaṃ, aparisaṅkitanti vā payogassa dassanato virūpekasesanayo dassito anenāti veditabbaṃ.

Được nói rằng. Nó mang (`vahati`), hoặc làm tăng trưởng (`brūheti`) mạng sống của chúng sanh, nên gọi là `vīhi`, tức lúa gạo. Cần được trộn lẫn (`yuvitabbo missitabbo`), nên gọi là `yavo` (lúa mạch). Vì nó rất khô khan nên được dùng sau khi trộn với (loại ngũ cốc) khác. Nó bao bọc (`gudhati`), quấn lấy (`parivedhati`, `palibuddhati`), nên gọi là `godhūmo` (lúa mì), cái mà họ cũng gọi là "thức ăn của người man di". Do tốt đẹp (`sobhanattā`) nên đạt đến trạng thái đáng mong muốn (`kamanīyabhāvaṃ`), nên gọi là `kaṅgu` (kê), một loại ngũ cốc rất mịn. Bị ngăn cản (`varīyati`, `nivārīyati`) do rất khô khan, hoặc được dùng (`bhajīyati`) để xua tan cơn đói, nên gọi là `varako` (cao lương). Nó làm hại gân (`kora`) và máu (`rudhira`), nên gọi là `kudrūsako` (lúa lùn), do sự biến đổi âm, cái mà cũng được gọi là `govaḍḍhana`. Bảy loại đó cùng với các phân loại của chúng, do tốt trong việc cất giữ và nuôi dưỡng, được gọi là `dhaññāni` (ngũ cốc). Bằng câu "Na kevalañca" v.v..., ngài chỉ ra rằng sự chấp nhận (`sampaṭicchana`) và sự chạm đến (`parāmasana`) ở đây được nói bằng từ `paṭiggahaṇa`. Trong những trường hợp như vậy. Do đã nói "Này các Tỳ khưu, Ta cho phép các loại dược phẩm là dầu mỡ: dầu gấu, dầu cá, dầu cá sấu, dầu heo, dầu lừa" (Đại Phẩm, 262), nên năm loại dược phẩm này được gọi là được cho phép một cách chỉ định. Nhưng vì đã nói "được nhận trong thời", nên việc nhận lấy là hợp lệ. Do đó, ngài nói "ngoại trừ những thứ được cho phép một cách chỉ định". Để chỉ ra rằng bằng từ `maṃsa` (thịt), thịt của cá cũng được bao gồm, nên đã nói "āmakamaṃsamacchānaṃ" (của thịt và cá sống). Hoặc nên hiểu rằng, do thấy cách dùng "thịt cá tam tịnh nhục - không thấy, không nghe, không nghi - được cho phép", nên phương pháp `virūpekasesa` (phép tỉnh lược từ khác hình) đã được chỉ ra bằng từ này.

Kāmaṃ lokiyā –

Quả thật, các học giả thế gian (nói):

‘‘Aṭṭhavassā bhave gorī, dasavassā tu kaññakā;

Sampatte dvādasavasse, kumārītibhidhīyate’’ti. –

"Tám tuổi là `gorī`, mười tuổi là `kaññakā`; Khi đến mười hai tuổi, được gọi là `kumārī`".

Vadanti[Pg.351]. Idha pana purisantaragatāgatavasena itthikumārikābhedoti āha ‘‘itthīti purisantaragatā’’tiādi. Dāsidāsavasenevāti dāsidāsavohāravaseneva. Evaṃ vutteti tādisena kappiyavacanena vutte. Vinayaṭṭhakathāsu āgatavinicchayaṃ sandhāya ‘‘vinayavasenā’’ti vuttaṃ. So kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanādīsu (pārā. aṭṭha. 364) gahetabbo.

Họ nói (như vậy). Nhưng ở đây, sự phân biệt giữa `itthi` (phụ nữ) và `kumārikā` (thiếu nữ) là dựa vào việc đã từng hay chưa từng đến với người đàn ông khác. Do đó, ngài nói "itthi là người đã từng đến với người đàn ông khác" v.v... `Dāsidāsavasenā` có nghĩa là chỉ do cách gọi là nữ tỳ và nam tỳ. `Evaṃ vutte` có nghĩa là khi được nói bằng lời nói thích hợp như vậy. Hướng đến sự phán quyết có trong các Chú giải Luật, nên đã nói "theo Luật". Sự phán quyết đó nên được hiểu trong phần giải thích học giới về việc làm cốc (`kuṭikāra`) v.v... (Chú giải Pārājika, 364).

Bījaṃ khipanti ettha, khittaṃ vā bījaṃ tāyatīti khettaṃ, kedāroti āha ‘‘yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhatī’’ti. Aparaṇṇassa pubbe pavattamannaṃ pubbaṇṇaṃ na-kārassa ṇa-kāraṃ katvā, sāliādi. Vasanti patiṭṭhahanti aparaṇṇāni etthāti vatthūti atthaṃ dasseti ‘‘vatthu nāmā’’tiādinā. Pubbaṇṇassa aparaṃ pavattamannaṃ aparaṇṇaṃ vuttanayena. Evaṃ aṭṭhakathānayānurūpaṃ atthaṃ dassetvā idāni ‘‘khettaṃ nāma yattha pubbaṇṇaṃ vā aparaṇṇaṃ vā jāyatī’’ti (pārā. 104) vuttavinayapāḷinayānurūpampi atthaṃ dassento ‘‘yattha vā’’tiādimāha. Tadatthāyāti khettatthāya. Akatabhūmibhāgoti aparisaṅkhato taduddesiko bhūmibhāgo. ‘‘Khettavatthu sīsenā’’tiādinā nidassanamattametanti dasseti. Ādi-saddena pokkharaṇīkūpādayo saṅgahitā.

Người ta gieo (`khipanti`) hạt giống (`bījaṃ`) ở đây (`ettha`), hoặc nó bảo vệ (`tāyati`) hạt giống đã gieo, nên gọi là `khetta` (ruộng), tức là `kedāra` (cánh đồng). Do đó, ngài nói "nơi mà `pubbaṇṇa` mọc lên". `Pubbaṇṇa` là loại lương thực có trước các loại đậu (`aparaṇṇa`), do biến đổi âm `na` thành `ṇa`, tức là lúa `sāli` v.v... Các loại đậu (`aparaṇṇa`) trú ngụ, tồn tại ở đây, nên gọi là `vatthu` (đất). Ngài chỉ ra ý nghĩa này bằng câu "vatthu nāma" v.v... `Aparaṇṇa` là loại lương thực có sau `pubbaṇṇa`, theo cách đã nói. Sau khi chỉ ra ý nghĩa tương ứng với phương pháp của Chú giải như vậy, bây giờ, để chỉ ra ý nghĩa tương ứng với phương pháp của Pāli Luật đã nói "Ruộng là nơi mà `pubbaṇṇa` hoặc `aparaṇṇa` sinh ra" (Pārājika, 104), ngài nói "yattha vā" v.v... `Tadatthāya` nghĩa là vì lợi ích của ruộng. `Akatabhūmibhāgo` là phần đất chưa được sửa soạn, được chỉ định cho mục đích đó. Bằng câu "Khettavatthu sīsenā" v.v..., ngài chỉ ra rằng đây chỉ là sự chỉ định. Bằng từ `ādi` (v.v...), các thứ như ao, giếng v.v... được bao gồm.

Dūtassa idaṃ, dūtena vā kātumarahatīti dūteyyaṃ. Paṇṇanti lekhasāsanaṃ. Sāsananti mukhasāsanaṃ. Gharā gharanti aññasmā gharā aññaṃ gharaṃ. Khuddakagamananti dūteyyagamanato appataragamanaṃ, anaddhānagamanaṃ rassagamananti attho. Tadubhayesaṃ anuyuñjanaṃ anuyogoti āha ‘‘tadubhayakaraṇa’’nti. Tasmāti tadubhayakaraṇasseva anuyogabhāvato.

Đây là (việc) của sứ giả (`dūtassa idaṃ`), hoặc sứ giả đáng làm (`dūtena kātuṃ arahati`), nên gọi là `dūteyya` (việc của sứ giả). `Paṇṇa` là thư tín được viết. `Sāsana` là thông điệp truyền miệng. `Gharā gharaṃ` là từ nhà này đến nhà khác. `Khuddakagamana` là việc đi lại nhỏ hơn việc đi của sứ giả, có nghĩa là đi một quãng đường không dài, đi một quãng đường ngắn. Sự chuyên tâm vào cả hai việc đó là `anuyoga`. Do đó, ngài nói "tadubhayakaraṇaṃ" (việc làm cả hai). `Tasmā` là do chính việc làm cả hai đó là sự chuyên tâm.

Kayanaṃ kayo, paramparā gahetvā attano dhanassa dānaṃ. Kī-saddañhi dabbavinimaye paṭhanti vikkayanaṃ vikkayo, paṭhamameva attano dhanassa paresaṃ dānanti vadanti. Sāratthadīpaniyādīsu pana ‘‘kaya’’nti parabhaṇḍassa gahaṇaṃ. Vikkayanti attano bhaṇḍassa dāna’’nti (sārattha. ṭī. 2.594) vuttaṃ. Tadeva ‘‘kayitañca hoti parabhaṇḍaṃ attano hatthagataṃ karontena, vikkītañca attano bhaṇḍaṃ parahatthagataṃ karontenā’’ti (pārā. aṭṭha. 515) vinayaṭṭhakathāvacanena sameti. Vañcanaṃ māyākaraṇaṃ, paṭibhānakaraṇavasena upāyakusalatāya parasantakaggahaṇanti vuttaṃ hoti. Tulā nāma yāya tulīyati pamīyati, tāya [Pg.352] kūṭaṃ ‘‘tulākūṭa’’nti vuccati. Taṃ pana karonto tulāya rūpaaṅgagahaṇākārapaṭicchannasaṇṭhānavasena karotīti catubbidhatā vuttā. Attanā gahetabbaṃ bhaṇḍaṃ pacchābhāge, paresaṃ dātabbaṃ pubbabhāge katvā minentīti āha ‘‘gaṇhanto pacchābhāge’’tiādi. Akkamati nippīḷati, pubbabhāge akkamatīti sambandho. Mūle rajjunti tulāya mūle yojitaṃ rajjuṃ. Tathā agge. Tanti ayacuṇṇaṃ.

“Kayanaṃ” (việc mua) là “kayo” (sự mua), (là) việc nhận lấy (hàng hóa) một cách tuần tự và trao đi tài sản của mình. Thật vậy, các nhà ngữ học đọc âm “kī” trong (ý nghĩa) trao đổi vật phẩm. “Vikkayanaṃ” (việc bán) là “vikkayo” (sự bán), (các vị ấy) nói rằng: “(Đó là) việc trao đi tài sản của mình cho người khác ngay từ đầu.” Tuy nhiên, trong Sāratthadīpanī v.v... đã được nói rằng: “Kaya (sự mua) là việc nhận lấy hàng hóa của người khác. Vikkaya (sự bán) là việc trao đi hàng hóa của mình.” Chính điều ấy phù hợp với lời văn của Chú giải Luật đã nói rằng: “Và được gọi là đã mua khi làm cho hàng hóa của người khác vào trong tay mình, và được gọi là đã bán khi làm cho hàng hóa của mình vào trong tay người khác.” “Vañcanaṃ” (sự lừa gạt) là việc thực hành mánh khóe; được nói là việc chiếm đoạt tài sản của người khác do sự khéo léo trong phương tiện bằng cách tạo ra sự lanh trí (để lừa gạt). Cân (tulā) là vật dùng để cân, để đo lường; sự gian dối (kūṭaṃ) với vật ấy (tāya) được gọi là “tulākūṭaṃ” (sự gian lận trong cân đo). Hơn nữa, người thực hiện việc ấy làm (điều đó) bằng cách (thay đổi) hình dạng, bộ phận, cách cầm nắm, và cấu trúc che giấu của cái cân; do đó, tính chất bốn loại đã được nói đến. Vị ấy nói “gaṇhanto pacchābhāge” (khi nhận thì ở phần sau) v.v... (với ý rằng) họ cân đo bằng cách đặt món hàng mình sẽ nhận ở phần sau, (và) món hàng sẽ trao cho người khác ở phần trước. “Akkamati” (đè xuống) có nghĩa là “nippīḷati” (ép xuống); sự liên kết là “đè xuống ở phần trước.” “Mūle rajjuṃ” (sợi dây ở gốc) là sợi dây được buộc ở gốc của cái cân. Tương tự (là sợi dây) ở ngọn. “Tanti” là bột sắt.

Kanati dibbatīti kaṃso, suvaṇṇarajatādimayā bhojanapānapattā. Idha pana sovaṇṇamaye pānapatteti āha ‘‘suvaṇṇapātī’’ti. Tāya vañcananti nikativasena vañcanaṃ. ‘‘Patirūpakaṃ dassetvā parasantakagahaṇañhi nikati, paṭibhānakaraṇavasena pana upāyakusalatāya vañcana’’nti nikativañcanaṃ bhedato kaṇhajātakaṭṭhakathādīsu (jā. aṭṭha. 4.10.19; dī. ni. aṭṭha. 1.10; ma. ni. aṭṭha. 2.149; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.1165; a. ni. aṭṭha. 2.4.198 atthato samānaṃ) vuttaṃ, idha pana tadubhayampi ‘‘vañcana’’micceva. ‘‘Katha’’ntiādinā hi patirūpakaṃ dassetvā parasantakagahaṇameva vibhāveti. Samagghataranti tāsaṃ pātīnaṃ aññamaññaṃ samakaṃ agghavisesaṃ. Pāsāṇeti bhūtābhūtabhāvasañjānanake pāsāṇe. Ghaṃsaneneva suvaṇṇabhāvasaññāpanaṃ siddhanti ‘‘ghaṃsitvā’’tveva vuttaṃ.

“Kaṃso” (đồ đồng) là (vật) “kanati” (sáng lên), “dibbati” (tỏa sáng); (đó là) các loại bát ăn uống làm bằng vàng, bạc, v.v... Tuy nhiên, ở đây (thuật ngữ này) được dùng cho loại bát uống nước làm bằng vàng, do đó ngài nói là “suvaṇṇapātī” (bát vàng). “Tāya vañcanaṃ” (sự lừa gạt bằng vật ấy) là sự lừa gạt bằng cách gian trá. “Thật vậy, ‘nikati’ (sự gian trá) là việc chiếm đoạt tài sản của người khác bằng cách trưng ra vật giả. Còn ‘vañcanaṃ’ (sự lừa gạt) là (việc chiếm đoạt) do sự khéo léo trong phương tiện bằng cách tạo ra sự lanh trí (để lừa gạt)” – sự phân biệt giữa “nikati” và “vañcanaṃ” đã được nói đến trong Chú giải truyện Kaṇhajātaka v.v... Tuy nhiên, ở đây cả hai điều ấy cũng chỉ được gọi là “vañcanaṃ” (sự lừa gạt). Thật vậy, bằng (câu hỏi) “Kathaṃ” (Thế nào?) v.v..., ngài đã làm sáng tỏ chính việc chiếm đoạt tài sản của người khác bằng cách trưng ra vật giả. “Samagghataraṃ” (có giá trị tương đương hơn) là giá trị đặc biệt của những chiếc bát ấy ngang bằng nhau. “Pāsāṇe” (trên đá thử) là trên loại đá thử vàng làm cho biết được tình trạng thật hay giả. Vì việc làm cho biết tình trạng là vàng được thành tựu chỉ bằng cách cọ xát, nên chỉ được nói là “ghaṃsitvā” (sau khi cọ xát).

Hadayanti nāḷiādiminanabhājanānaṃ abbhantaraṃ, tasmiṃ bhedo chiddakaraṇaṃ hadayabhedo. Tilādīnaṃ nāḷiādīhi minanakāle ussāpitā sikhāyeva sikhā, tassā bhedo hāpanaṃ sikhābhedo.

“Hadayaṃ” (cái lõi) là phần bên trong của các dụng cụ đo lường như “nāḷi” (đấu) v.v...; “bhedo” (sự phá vỡ) ở trong đó, tức là việc tạo ra lỗ thủng, là “hadayabhedo” (sự phá vỡ cái lõi). Khi đo lường hạt mè v.v... bằng “nāḷi” v.v..., phần ngọn được vun lên chính là “sikhā” (cái ngọn); “bhedo” (sự phá vỡ) của phần ngọn ấy, tức là việc làm cho giảm xuống, là “sikhābhedo” (sự phá vỡ cái ngọn).

Rajjuyā bhedo visamakaraṇaṃ rajjubhedo. Tānīti sappitelādīni. Antobhājaneti paṭhamaṃ nikkhittabhājane. Ussāpetvāti uggamāpetvā, uddhaṃ rāsiṃ katvāti vuttaṃ hoti. Chindantoti apanento.

“Bhedo” (sự phá vỡ) “rajjuyā” (của sợi dây), tức là việc làm cho không đồng đều, là “rajjubhedo” (sự phá vỡ sợi dây). “Tāni” là các thứ như bơ lỏng, dầu, v.v... “Antobhājane” là trong vật chứa đã được đặt vào trước. “Ussāpetvā” là làm cho dâng lên; được nói là có nghĩa là làm thành một đống ở trên. “Chindanto” là đang loại bỏ.

Kattabbakammato uddhaṃ koṭanaṃ paṭihananaṃ ukkoṭanaṃ. Abhūtakārīnaṃ lañjaggahaṇaṃ, na pana puna kammāya ukkoṭanamattanti āha ‘‘assāmike…pe… ggahaṇa’’nti. Upāyehīti kāraṇapatirūpakehi. Tatrāti tasmiṃ vañcane. ‘‘Vatthu’’nti avatvā ‘‘ekaṃ vatthu’’nti vadanto aññānipi atthi bahūnīti dasseti. Aññānipi hi sasavatthuādīni tattha tattha vuttāni. Miganti mahantaṃ migaṃ. Tena hīti migaggahaṇe uyyojanaṃ, yena vā kāraṇena ‘‘migaṃ me dehī’’ti āha, tena kāraṇenāti attho. Hi-saddo [Pg.353] nipātamattaṃ. Yogavasenāti vijjājappanādipayogavasena. Māyāvasenāti mantajappanaṃ vinā abhūtassāpi bhūtākārasaññāpanāya cakkhumohanamāyāya vasena. Yāya hi amaṇiādayopi maṇiādiākārena dissanti. Pāmaṅgo nāma kulācārayutto ābharaṇaviseso, yaṃ loke ‘‘yaññopavitta’’nti vadanti. Vakkalittherāpadānepi vuttaṃ –

“Ukkoṭanaṃ” (sự lật ngược) là việc “koṭanaṃ” (đập), “paṭihananaṃ” (đánh) lên trên việc làm đáng phải làm (tức lật lại phán quyết). (Đó là) việc nhận hối lộ của những người làm điều sai trái. Nhưng không phải chỉ là việc lật ngược để xử lại, do đó ngài nói “assāmike…pe… ggahaṇaṃ” (việc chiếm đoạt... vật vô chủ). “Upāyehi” (bằng các phương tiện) là bằng các lý do giả mạo. “Tatrā” là trong sự lừa gạt ấy. Bằng cách không nói “vatthu” (câu chuyện) mà nói “ekaṃ vatthu” (một câu chuyện), vị ấy chỉ ra rằng cũng có nhiều (câu chuyện) khác. Thật vậy, các câu chuyện khác như câu chuyện con thỏ v.v... đã được kể ở nhiều nơi. “Migaṃ” là con nai lớn. “Tena hi” là sự khuyến khích trong việc bắt con nai, hoặc có nghĩa là: “bởi lý do đó,” tức là bởi lý do mà (người ấy) đã nói “hãy đưa con nai cho tôi.” Từ “hi” chỉ là một tiểu từ. “Yogavasena” (do năng lực của sự thực hành) là do năng lực của sự áp dụng như việc trì tụng minh chú về học thuật v.v... “Māyāvasena” (do năng lực của ảo thuật) là do năng lực của ảo thuật làm mê hoặc con mắt, khiến cho vật không có thật cũng được nhận biết với hình tướng có thật, mà không cần trì tụng thần chú. Thật vậy, nhờ ảo thuật ấy mà những vật không phải là ngọc báu v.v... cũng được thấy với hình tướng của ngọc báu v.v... “Pāmaṅga” là một loại trang sức đặc biệt gắn liền với truyền thống gia tộc, mà ở thế gian người ta gọi là “yaññopavitta” (dây đeo thiêng). Trong Vakkalittherāpadāna cũng đã nói rằng: –

‘‘Passathetaṃ māṇavakaṃ, pītamaṭṭhanivāsanaṃ;

Hemayaññopavittaṅgaṃ, jananettamanohara’’nti. (apa. 2.54.40);

“Hãy nhìn chàng thanh niên kia, người mặc y phục màu vàng óng ả; người có thân đeo dây thiêng bằng vàng, người chiếm đoạt mắt và tâm của dân chúng.”

Tadaṭṭhakathāyampi ‘‘pītamaṭṭhanivāsananti siliṭṭhasuvaṇṇavaṇṇavatthe nivatthanti attho. Hemayaññopavittaṅganti suvaṇṇapāmaṅgalaggitagattanti attho’’ti (apa. aṭṭha. 2.54.40) savanaṃ saṭhanaṃ sāvi, anujukatā, tenāha ‘‘kuṭilayogo’’ti, jimhatāyogoti attho. ‘‘Etesaṃyevā’’tiādinā tulyādhikaraṇataṃ dasseti. ‘‘Tasmā’’tiādi laddhaguṇadassanaṃ. Ye pana catunnampi padānaṃ bhinnādhikaraṇataṃ vadanti, tesaṃ vādamāha ‘‘kecī’’tiādinā. Tattha ‘‘kecī’’ti sārasamāsakārakā ācariyā, uttaravihāravāsino ca, tesaṃ taṃ na yuttaṃ vañcanena saṅgahitasseva puna gahitattāti dasseti ‘‘taṃ panā’’tiādinā.

Cũng trong Chú giải của kinh ấy (có giải rằng): “Pītamaṭṭhanivāsanaṃ có nghĩa là người đã mặc y phục có màu vàng óng ả. Hemayaññopavittaṅgaṃ có nghĩa là người có thân thể được gắn với trang sức pāmaṅga bằng vàng.” “Savanaṃ,” “saṭhanaṃ” là “sāvi,” (nghĩa là) sự không ngay thẳng; do đó ngài nói “kuṭilayogo” (sự thực hành quanh co), có nghĩa là sự liên hệ với điều cong vẹo. Bằng (cụm từ) “Etesaṃyevā” v.v..., ngài chỉ ra sự đồng nhất về đối tượng. (Cụm từ) “Tasmā” v.v... là sự trình bày về đặc tính đã được tiếp thu. Còn những vị nào nói rằng cả bốn thuật ngữ có đối tượng khác nhau, ngài nêu lên quan điểm của họ bằng (cụm từ) “keci” v.v... Trong đó, “keci” là các vị luận sư tác giả của Sārasamāsa và các vị trú ở Uttaravihāra. Ngài chỉ ra rằng điều đó của họ là không hợp lý, vì (thuật ngữ) đã được bao gồm bởi “vañcanaṃ” lại được đề cập đến lần nữa, bằng (cụm từ) “taṃ panā” v.v...

Māraṇanti muṭṭhipahārakasātāḷanādīhi hiṃsanaṃ viheṭhanaṃ sandhāya vuttaṃ, na tu pāṇātipātaṃ. Viheṭhanatthepi hi vadha-saddo dissati ‘‘attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodeyyā’’tiādīsu (pāci. 880) māraṇa-saddopi idha viheṭhaneyeva vattatīti daṭṭhabbo. Keci pana ‘‘pubbe pāṇātipātaṃ pahāyā’tiādīsu sayaṃkāro, idha paraṃkāro’’ti vadanti, taṃ na sakkā tathā vattuṃ ‘‘kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā, cha payogā’’ti ca vuttattā. Yathā hi appaṭiggāhabhāvasāmaññepi sati pabbajitehi appaṭiggahitabbavatthuvisesabhāvasandassanatthaṃ itthikumāridāsidāsādayo vibhāgena vuttā. Yathā ca parasantakassa haraṇabhāvato adinnādānabhāvasāmaññepi sati tulākūṭādayo adinnādānavisesabhāvasandassanatthaṃ vibhāgena vuttā, na evaṃ pāṇātipātapariyāyassa vadhassa puna gahaṇe payojanaṃ atthi tathāvibhajitabbassābhāvato, tasmā yathāvuttoyevattho sundarataroti.

(Câu) Māraṇanti được nói với ý chỉ sự làm hại, sự quấy nhiễu bằng cách đánh bằng nắm tay, quất bằng roi, v.v..., chứ không phải (ý chỉ) sự sát sanh. Thật vậy, từ vadha cũng được thấy trong ý nghĩa quấy nhiễu trong các (câu) như: ‘‘attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodeyyā’’ (tự đánh đi đánh lại mình rồi khóc), v.v... (pāci. 880). Cũng nên hiểu rằng từ māraṇa ở đây cũng chỉ có nghĩa là quấy nhiễu. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Trước đây trong (câu) ‘pāṇātipātaṃ pahāya’ (từ bỏ sát sanh), v.v... là tự mình làm, ở đây là xúi giục người khác làm.” Điều đó không thể nói như vậy, bởi vì đã được nói là “kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā” (tác ý làm phát sanh thân hành và khẩu hành) và “cha payogā” (sáu loại hành động). Thật vậy, cũng như mặc dù có điểm chung là không được nhận, nhưng các (trường hợp) như phụ nữ, thiếu nữ, nữ tỳ, nam tỳ, v.v... đã được nói đến một cách riêng biệt nhằm mục đích chỉ ra các trường hợp vật đặc biệt không được các vị xuất gia nhận. Và cũng như mặc dù có điểm chung là ‘lấy của không cho’ do hành vi lấy tài sản của người khác, nhưng các (trường hợp) như cân gian lận, v.v... đã được nói đến một cách riêng biệt nhằm mục đích chỉ ra các trường hợp đặc biệt của ‘lấy của không cho’; cũng không như vậy, không có lợi ích gì trong việc đề cập lại từ vadha, một từ đồng nghĩa với pāṇātipāta, bởi vì không có gì cần phải phân biệt theo cách đó. Do đó, ý nghĩa đã được nêu ra là tốt hơn cả.

Viparāmosoti [Pg.354] visesena samantato bhusaṃ mosāpanaṃ muyhanakaraṇaṃ, thenanaṃ vā. Theyyaṃ corikā mosoti hi pariyāyo. So kāraṇavasena duvidhoti āha ‘‘himaviparāmoso’’tiādi. Musantīti corenti, mosenti vā muyhanaṃ karonti, mosetvā tesaṃ santakaṃ gaṇhantīti vuttaṃ hoti. Yanti ca tassā kiriyāya parāmasanaṃ. Maggappaṭipannaṃ jananti parapakkhepi adhikāro. Ālopanaṃ vilumpanaṃ ālopo. Sahasā karaṇaṃ sahasākāro. Sahasā pavattitā sāhasikā, sāva kiriyā tathā.

Viparāmoso là sự lừa gạt, làm cho mê muội một cách đặc biệt, từ khắp nơi, một cách mãnh liệt; hoặc là sự trộm cắp. Thật vậy, theyyaṃ, corikā, moso là những từ đồng nghĩa. Vị ấy nói rằng nó có hai loại tùy theo nguyên nhân, (như trong câu) “himaviparāmoso” (mai phục trong rừng rậm), v.v... Musanti có nghĩa là họ trộm cắp, hoặc họ lừa gạt, làm cho mê muội; có nghĩa là sau khi làm cho mê muội, họ lấy tài sản của những người ấy. Và (từ) yaṃ là từ chỉ đến hành động đó. (Cụm từ) maggappaṭipannaṃ janaṃ (người đi đường) cũng được áp dụng trong trường hợp kia. Ālopanaṃ là cướp bóc, ālopo. Hành động bằng bạo lực là sahasākāro. Cái diễn ra bằng bạo lực là sāhasikā, chính hành động đó là như vậy.

Ettāvatāti ‘‘pāṇātipātaṃ pahāyā’’tiādinā ‘‘sahasākārā paṭivirato’’ti pariyosānena etapparimāṇena pāṭhena. Antarabhedaṃ aggahetvā pāḷiyaṃ yathārutamāgatavaseneva chabbīsatisikkhāpadasaṅgahametaṃ sīlaṃ yebhuyyena sikkhāpadānamavibhattattā cūḷasīlaṃ nāmāti attho. Desanāvasena hi idha cūḷamajjhimādibhāvo veditabbo, na dhammavasena. Tathā hi idhasaṅkhittena uddiṭṭhānaṃ sikkhāpadānaṃ avibhattānaṃ vibhajanavasena majjhimasīladesanā pavattā, tenevāha ‘‘majjhimasīlaṃ vitthārento’’ti.Cūḷasīlavaṇṇanā niṭṭhitā.

Ettāvatā (chừng ấy) có nghĩa là: bằng đoạn văn có phạm vi chừng ấy, bắt đầu bằng “pāṇātipātaṃ pahāyā” (từ bỏ sát sanh), v.v... và kết thúc bằng “sahasākārā paṭivirato” (từ bỏ hành động bạo lực). Không xét đến các phân mục bên trong, chỉ theo cách đã được truyền lại trong Pāli tạng theo đúng văn bản, giới này là sự tổng hợp của hai mươi sáu học giới, và bởi vì phần lớn các học giới không được phân tích, nên được gọi là Cūḷasīlaṃ (Tiểu Giới), đó là ý nghĩa. Thật vậy, ở đây sự phân biệt Tiểu, Trung, v.v... nên được hiểu theo phương diện thuyết giảng, không phải theo phương diện pháp. Thật vậy, bài thuyết giảng về Trung Giới được tiến hành bằng cách phân tích các học giới chưa được phân tích đã được nêu ra một cách tóm tắt ở đây, chính vì lý do đó mà vị ấy đã nói “majjhimasīlaṃ vitthārento” (khi đang giảng rộng về Trung Giới). Phần giải thích về Tiểu Giới đã hoàn tất.

Majjhimasīlavaṇṇanā

Giải Thích Về Trung Giới

11. ‘‘Yathā vā paneke bhonto’’tiādidesanāya sambandhamāha ‘‘idānī’’tiādinā. Tatthāyamaṭṭhakathāmuttako nayo – yathāti opammatthe nipāto. Vāti vikappanatthe, tena imamatthaṃ vikappeti ‘‘ussāhaṃ katvā mama vaṇṇaṃ vadamānopi puthujjano pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato’’tiādinā parānuddesikanayena vā sabbathāpi ācārasīlamattameva vadeyya, na taduttariṃ. ‘‘Yathāpaneke bhonto samaṇabrāhmaṇabhāvaṃ paṭijānamānā, parehi ca tathā sambhāviyamānā tadanurūpapaṭipattiṃ ajānanato, asamatthanato ca na abhisambhuṇanti, na evamayaṃ. Ayaṃ pana samaṇo gotamo sabbathāpi samaṇasāruppapaṭipattiṃ pūresiyevā’’ti evaṃ aññuddesikanayena vā sabbathāpi ācārasīlamattameva vadeyya, na taduttarinti. Panāti [Pg.355] vacanālaṅkāre vikappanattheneva upanyāsādiatthassa sijjhanato. Eketi aññe. ‘‘Ekacce’’tipi vadanti. Bhontoti sādhūnaṃ piyasamudāhāro. Sādhavo hi pare ‘‘bhonto’’ti vā ‘‘devānaṃ piyā’’ti vā ‘‘āyasmanto’’ti vā samālapanti. Samaṇabrāhmaṇāti yaṃ kiñci pabbajjaṃ upagatatāya samaṇā. Jātimattena ca brāhmaṇāti.

11. Vị ấy nói về mối liên hệ của bài thuyết giảng bắt đầu bằng “Yathā vā paneke bhonto” (Hoặc như một số tôn giả), v.v... bằng (câu) bắt đầu bằng “idāni” (bây giờ). Ở đây, đây là phương pháp không phụ thuộc vào Chú giải: yathā là một tiểu từ có nghĩa so sánh. Vā có nghĩa là lựa chọn, bằng từ đó, vị ấy đưa ra ý nghĩa này như một sự lựa chọn: “Hoặc theo phương pháp chỉ đến người khác, (rằng) ‘dù là phàm nhân, sau khi đã nỗ lực tán thán ta, cũng từ bỏ sát sanh, từ xa lánh sát sanh,’ v.v..., dù thế nào cũng chỉ nên nói về giới hạnh, không nói gì hơn thế.” Hoặc theo phương pháp chỉ đến một người khác, (rằng): “Như một số tôn giả, trong khi tự nhận là sa-môn, bà-la-môn, và được người khác tôn trọng như vậy, nhưng lại không thể thực hành được giới hạnh tương xứng do không biết hoặc không có khả năng, vị này không phải như vậy. Trái lại, Sa-môn Gotama này dù thế nào cũng hoàn thành trọn vẹn giới hạnh xứng đáng với bậc sa-môn,” dù thế nào cũng chỉ nên nói về giới hạnh, không nói gì hơn thế. Pana dùng để trang điểm cho lời nói, bởi vì ý nghĩa giới thiệu, v.v... đã được hoàn thành chỉ bằng ý nghĩa lựa chọn (của từ vā). Eke có nghĩa là những người khác. Họ cũng nói là “ekacce”. Bhonto là cách xưng hô thân mật của những người thiện lành. Thật vậy, người thiện lành xưng hô với người khác là “bhonto”, hoặc “devānaṃ piyā” (người được chư thiên yêu mến), hoặc “āyasmanto” (hiền giả). Samaṇabrāhmaṇā có nghĩa là: là sa-môn vì đã chấp nhận một hình thức xuất gia nào đó, và là bà-la-môn chỉ do dòng dõi.

Saddhā nāma idha catubbidhesu ṭhānesūti āha ‘‘kammañcā’’tiādi. Kammakammaphalasambandheneva idhalokaparalokasaddahanaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘ettha kammaṃ vipaccati, kammaphalañca anubhavitabba’’nti. Tadatthaṃ byatirekato ñāpeti ‘‘ayaṃ me’’tiādinā. Paṭikarissatīti paccupakāraṃ karissati. Tadeva samatthetuṃ ‘‘evaṃdinnāni hī’’tiādimāha. Desanāsīsamattaṃ padhānaṃ katvā nidassanato. Tena catubbidhampi paccayaṃ nidassetīti vuttaṃ ‘‘atthato panā’’tiādi.

Vị ấy nói rằng đức tin ở đây có ở bốn nơi, (như trong câu) bắt đầu bằng “kammañca” (và nghiệp). Niềm tin vào đời này và đời sau nên được hiểu chỉ trong mối liên hệ giữa nghiệp và quả của nghiệp, (như là): “Ở đây nghiệp trổ quả, và quả của nghiệp phải được trải nghiệm.” Vị ấy làm cho ý nghĩa đó được biết đến bằng cách đối lập, qua (câu) bắt đầu bằng “ayaṃ me” (người này là của tôi). Paṭikarissati có nghĩa là người ấy sẽ đền đáp lại. Để chứng minh cho chính điểm đó, vị ấy đã nói (câu) bắt đầu bằng “evaṃdinnāni hi” (thật vậy, những vật được cho như vậy), bởi vì nó được chỉ ra bằng cách lấy tiêu đề của bài thuyết giảng làm chính. Bằng điều đó, vị ấy chỉ ra cả bốn vật dụng, do đó được nói (trong câu) bắt đầu bằng “atthato pana” (nhưng về mặt ý nghĩa).

‘‘Seyyathida’’nti ayaṃ saddo ‘‘so katamo’’ti atthe eko nipāto, nipātasamudāyo vā, tena ca bījagāmabhūtagāmasamārambhapade saddakkamena appadhānabhūtopi bījagāmabhūtagāmo vibhajjitabbaṭṭhāne padhānabhūto viya paṭiniddisīyati. Añño hi saddakkamo añño atthakkamoti āha ‘‘katamo so bījagāmabhūtagāmo’’ti. Tasmiñhi vibhatte tabbisayasamārambhopi vibhattova hoti. Imamatthañhi dassetuṃ ‘‘yassa samārambhaṃ anuyuttā viharantī’’ti vuttaṃ. Teneva ca pāḷiyaṃ ‘‘mūlabīja’’ntiādinā so niddiṭṭhoti. Mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ, mūlaṃ bījaṃ etassātipi mūlabījanti idha dvidhā attho. Sesapadesupi eseva nayo. Ato na codetabbametaṃ ‘‘kasmā panettha bījagāmabhūtagāmaṃ pucchitvā bījagāmo eva vibhatto’’ti. Tattha hi paṭhamena atthena bījagāmo niddiṭṭho, dutiyena bhūtagāmo, duvidhopesa sāmaññaniddesena vā mūlabījañca mūlabījañca mūlabījanti ekasesanayena vā niddiṭṭhoti veditabbo, teneva vakkhati ‘‘sabbañheta’’ntiādiṃ. Atīva visati bhesajjapayogesūti ativisaṃ, ativisā vā, yā ‘‘mahosadha’’ntipi vuccati kacchakoti kāḷakacchako, yaṃ ‘‘pilakkho’’tipi vadanti. Kapitthanoti ambilaṅkuraphalo setarukkho. So hi kampati calatīti kapithano thanapaccayena, kapīti vā makkaṭo, tassa [Pg.356] thanasadisaṃ phalaṃ yassāti kapitthano. ‘‘Kapitthanoti pippalirukkho’’ti (visuddhi. ṭī. 1.108) hi visuddhimaggaṭīkāyaṃ vuttaṃ. Phaḷubījaṃ nāma pabbabījaṃ. Ajjakanti setapaṇṇāsaṃ. Phaṇijjakanti samīraṇaṃ. Hiriveranti vāraṃ. Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato viruhanasamatthe sāraphale niruḷho bījasaddoti dasseti ‘‘viruhanasamatthamevā’’ti iminā. Itarañhi abījasaṅkhyaṃ gataṃ, tañca kho rukkhato viyojitameva. Aviyojitaṃ pana tathā vā hotu, aññathā vā ‘‘bhūtagāmo’’tveva vuccati yathāvuttena dutiyaṭṭhena. Vinayā (pāci. 91) nurūpato tesaṃ visesaṃ dasseti ‘‘tatthā’’tiādinā. Yamettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.

Từ ‘seyyathidaṃ’ này có nghĩa là ‘cái nào trong số đó’ là một bất biến từ, hoặc là một nhóm bất biến từ. Và do từ ấy, trong câu ‘sự phá hoại các loại hạt giống và các loại cây cối,’ mặc dù ‘các loại hạt giống và các loại cây cối’ không phải là thành phần chính theo thứ tự từ ngữ, lại được chỉ ra như là thành phần chính ở chỗ cần được phân tích. Quả vậy, thứ tự từ ngữ là một, thứ tự ý nghĩa là một khác. (Ngài) đã nói: “Thế nào là các loại hạt giống và các loại cây cối ấy?” Quả vậy, khi điều ấy được phân tích thì sự phá hoại liên quan đến nó cũng được phân tích. Để chỉ rõ ý nghĩa này, đã được nói rằng: “sự phá hoại mà họ dấn thân vào.” Và chính vì thế, trong Pāḷi, điều ấy đã được chỉ ra bằng (các từ) bắt đầu là ‘hạt giống từ rễ.’ Rễ chính là hạt giống, (đó là) hạt giống từ rễ; hoặc, cái có rễ làm hạt giống, (đó là) hạt giống từ rễ. Ở đây có hai nghĩa. Trong các câu khác cũng theo phương pháp này. Do đó, không nên chất vấn điều này: “Tại sao ở đây, sau khi hỏi về ‘các loại hạt giống và các loại cây cối,’ chỉ có ‘các loại hạt giống’ được phân tích?” Quả vậy, ở đó, theo nghĩa thứ nhất, ‘các loại hạt giống’ được chỉ ra; theo nghĩa thứ hai, ‘các loại cây cối’ (được chỉ ra). Cần phải hiểu rằng cả hai loại này được chỉ ra hoặc bằng cách chỉ định chung, hoặc bằng phương pháp hợp nhất như ‘hạt giống từ rễ và hạt giống từ rễ (thành) hạt giống từ rễ.’ Chính vì thế, ngài sẽ nói: “Tất cả những điều này...” và các câu tương tự. (Cây) rất hữu dụng trong việc bào chế thuốc nên gọi là ativisaṃ, hoặc ativisā, nó cũng được gọi là ‘mahosadha.’ Kacchako là kāḷakacchako, mà họ cũng gọi là ‘pilakkho.’ Kapitthanoti là cây có vỏ trắng, chồi và quả có vị chua. Quả vậy, cây ấy rung, động, nên gọi là kapithano với tiếp vị ngữ ‘thana;’ hoặc, kapi là con khỉ, cây có quả giống như vú của nó nên gọi là kapitthano. Trong Visuddhimaggaṭīkā đã nói: “Kapitthano là cây pippali.” Hạt giống từ đốt gọi là hạt giống từ lóng. Ajjakaṃ là cây có lá trắng. Phaṇijjakaṃ là cây hương nhu. Hiriveraṃ là bạch đậu khấu. (Ngài) chỉ ra bằng câu này: “chỉ có khả năng nảy mầm” rằng do sự hiện hữu của một nguyên nhân đặc biệt cho sự phát sinh của quả tương tự khi có sự kết hợp của các duyên khác, từ ‘hạt giống’ được dùng phổ biến cho quả có lõi, có khả năng nảy mầm. Quả vậy, loại khác được kể là không phải hạt giống, và quả ấy phải được tách ra khỏi cây. Còn loại chưa tách ra, dù nó có thể (nảy mầm) như vậy hay cách khác, vẫn được gọi là ‘cây cối’ theo nghĩa thứ hai đã nêu. (Ngài) chỉ ra sự khác biệt của chúng phù hợp với Luật tạng bằng câu bắt đầu là ‘tatthā.’ Điều gì cần nói ở đây, điều đó đã được nói ở dưới.

12. Sannidhānaṃ sannidhi, tāya karīyateti sannidhikāro, annapānādi. Evaṃ kāra-saddassa kammatthataṃ sandhāya ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti vuttaṃ. Ayamaparo nayo – yathā ‘‘ācayaṃ gāmino’’ti vattabbe anunāsikalopena ‘‘ācayagāmino’’ti (dha. sa. 10) niddeso kato, evamidhāpi ‘‘sannidhikāraṃ paribhoga’’nti vattabbe anunāsikalopena ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti vuttaṃ, sannidhiṃ katvā paribhoganti attho. Vinayavasenāti vinayāgatācāravasena. Vinayāgatācāro hi uttaralopena ‘‘vinayo’’ti vutto, kāyavācānaṃ vā vinayanaṃ vinayo. Suttantanayapaṭipattiyā visuṃ gahitattā vinayācāroyeva idha labbhati. Sammā kilese likhatīti sallekhoti ca vinayācārassa visuṃ gahitattā suttantanayapaṭipatti eva. Paṭiggahitanti kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā paṭiggahitaṃ. Aparajjūti aparasmiṃ divase. Datvāti parivattanavasena datvā. Ṭhapāpetvāti ca attano santakakaraṇena ṭhapāpetvā. Tesampi santakaṃ vissāsaggāhādivasena paribhuñjituṃ vaṭṭati. Suttantanayavasena sallekho eva na hoti.

12. Sự cất giữ là sannidhi. (Vật thực, đồ uống, v.v.) được thực hiện bởi sự cất giữ ấy, nên gọi là sannidhikāro. Như vậy, nhắm đến ý nghĩa đối cách của từ ‘kāra,’ đã được nói là ‘sự thọ dụng vật cất giữ.’ Đây là một phương pháp khác: Giống như khi cần nói ‘ācayaṃ gāmino,’ sự chỉ định ‘ācayagāmino’ được thực hiện bằng cách lược bỏ âm mũi, cũng vậy, ở đây, khi cần nói ‘sannidhikāraṃ paribhogaṃ,’ đã được nói là ‘sannidhikāraparibhogaṃ’ bằng cách lược bỏ âm mũi. Ý nghĩa là: sau khi cất giữ rồi thọ dụng. ‘Theo năng lực của Luật tạng’ nghĩa là do năng lực của hạnh kiểm đến trong Luật tạng. Quả vậy, ‘hạnh kiểm đến trong Luật tạng’ được gọi là ‘Luật tạng’ bằng cách lược bỏ từ sau; hoặc, sự rèn luyện thân và khẩu là Luật tạng. Do sự thực hành theo phương pháp Kinh tạng được xem xét riêng, nên ở đây chỉ lấy hạnh kiểm của Luật tạng. Và, làm xói mòn phiền não một cách chân chánh, nên gọi là sự xói mòn; do hạnh kiểm của Luật tạng được xem xét riêng, nên (ở đây) chỉ là sự thực hành theo phương pháp Kinh tạng. ‘Đã nhận’ là đã nhận bằng thân hoặc bằng vật liên quan đến thân. ‘Vào ngày khác’ là vào ngày khác. ‘Sau khi cho’ là sau khi cho đi bằng cách trao đổi. Và ‘sau khi cho đặt xuống’ là sau khi cho đặt xuống bằng cách biến nó thành sở hữu của mình. Được phép thọ dụng vật sở hữu của họ bằng cách lấy với sự thân tình, v.v. Theo phương pháp Kinh tạng, không có sự xói mòn phiền não.

Yāni ca tesaṃ anulomānīti ettha sānulomadhaññarasaṃ, madhukapuppharasaṃ, pakkaḍākarasañca ṭhapetvā avasesā sabbepi phalapupphapattarasā anulomapānānīti daṭṭhabbaṃ, yathāparicchedakālaṃ anadhiṭṭhitaṃ avikappitanti attho.

Ở đây, trong câu ‘Và những gì là tương hợp với chúng,’ cần phải hiểu rằng ngoại trừ nước cốt ngũ cốc có tính tương hợp, nước cốt hoa madhuka, và nước cốt rau đã nấu chín, tất cả các loại nước cốt trái cây, nước cốt hoa, nước cốt lá còn lại đều là các loại đồ uống tương hợp. Ý nghĩa là: chưa được chú nguyện, chưa được làm thành vật trong sạch trong khoảng thời gian đã được giới hạn.

Sannidhīyateti [Pg.357] sannidhi, vatthameva. Pariyāyati kappīyatīti pariyāyo, kappiyavācānusārena paṭipatti, tassa kathāti pariyāyakathā. Tabbiparīto nippariyāyo, kappiyampi anupaggamma santuṭṭhivasena paṭipatti, pariyāya-saddo vā kāraṇe, tasmā kappiyakāraṇavasena vuttā kathā pariyāyakathā. Tadapi avatvā santuṭṭhivasena vuttā nippariyāyo. ‘‘Sace’’tiādi aññassa dānākāradassanaṃ. Pāḷiyā uddisanaṃ uddeso. Atthassa pucchā paripucchanaṃ. ‘‘Adātuṃ na vaṭṭatī’’ti iminā adāne sallekhakopanaṃ dasseti. Appahonteti kātuṃ appahonake sati. Paccāsāyāti cīvarapaṭilābhāsāya. Anuññātakāleti anatthate kathine eko pacchimakattikamāso, atthate kathine pacchimakattikamāsena saha hemantikā cattāro māsā, piṭṭhisamaye yo koci eko māsoti evaṃ tatiyakathinasikkhāpadādīsu anuññātasamaye. Suttanti cīvarasibbanasuttaṃ. Vinayakammaṃ katvāti mūlacīvaraṃ parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhahitvā paccāsācīvarameva mūlacīvaraṃ katvā ṭhapetabbaṃ, taṃ puna māsaparihāraṃ labhati, etena upāyena yāva icchati, tāva aññamaññaṃ mūlacīvaraṃ katvā ṭhapetuṃ labbhatīti vuttanayena, vikappanāvasena vā vinayakammaṃ katvā. Kasmā na vaṭṭatīti āha ‘‘sannidhi ca hoti sallekhañca kopetī’’ti.

Sannidhīyati (được cất giữ) nên gọi là sannidhi (sự cất giữ), chỉ cho tấm y. Pariyāyati kappīyati (được sắp đặt, được làm cho thích hợp) nên gọi là pariyāyo (sự sắp đặt), là sự thực hành theo lời nói hợp lệ, lời nói về điều ấy gọi là pariyāyakathā (lời nói có sắp đặt). Trái với điều ấy là nippariyāyo (không sắp đặt), là sự thực hành do năng lực của sự tri túc mà không tiếp cận đến vật thích hợp. Hoặc từ pariyāya có nghĩa là nguyên nhân, do đó lời nói được nói ra do năng lực của nguyên nhân thích hợp là pariyāyakathā. Không nói đến điều ấy mà nói do năng lực của sự tri túc là nippariyāyo. “Sace” v.v… là sự trình bày về cách thức cho đến người khác. Uddeso là sự nêu lên Pāḷi. Paripucchanaṃ là sự hỏi về ý nghĩa. Bằng câu “adātuṃ na vaṭṭati” (không cho là không hợp lệ), ngài chỉ ra sự làm hư hoại pháp đầu đà trong việc không cho. Appahonte có nghĩa là khi không có khả năng để làm. Paccāsāya có nghĩa là với hy vọng nhận được y. Anuññātakāle có nghĩa là trong thời gian được cho phép: khi kaṭhina chưa được trải, là một tháng kattika cuối; khi kaṭhina đã được trải, là bốn tháng mùa đông cùng với tháng kattika cuối; trong thời gian ngoài mùa y, là bất kỳ một tháng nào; như vậy là trong thời gian được cho phép trong điều học kaṭhina thứ ba v.v… Suttaṃ có nghĩa là chỉ may y. Vinayakammaṃ katvā có nghĩa là sau khi đã chú nguyện y gốc là tấm vải vật dụng phụ, rồi làm cho chính tấm y hy vọng trở thành y gốc và cất giữ, tấm y ấy lại được phép giữ trong một tháng; bằng phương cách này, vị ấy muốn bao lâu thì được phép làm cho các y trở thành y gốc lẫn nhau và cất giữ bấy lâu. Hoặc là sau khi đã làm nghiệp vụ về luật theo cách đã nói hoặc do năng lực của sự biệt chỉ. Tại sao không hợp lệ? Ngài nói: “sannidhi ca hoti sallekhañca kopeti” (vừa là sự cất giữ, vừa làm hư hoại pháp đầu đà).

Upari maṇḍapasadisaṃ padaracchannaṃ, sabbapaliguṇṭhimaṃ vā chādetvā kataṃ vayhaṃ. Ubhosu passesu suvaṇṇarajatādimayā gopānasiyo datvā garuḷapakkhakanayena katā sandamānitā. Phalakādinā kataṃ pīṭhakayānaṃ sivikā. Antolikāsaṅkhātā paṭapoṭalikā pāṭaṅkī. ‘‘Ekabhikkhussa hī’’tiādi tadatthassa samatthanaṃ. Araññatthāyāti araññagamanatthāya. Dhotapādakatthāyāti dhovitapādānamanurakkhaṇatthāya. Saṃhanitabbā bandhitabbāti saṅghāṭā, upāhanāyeva saṅghāṭā tathā, yugaḷabhūtā upāhanāti attho. Aññassa dātabbāti ettha vuttanayena dānaṃ veditabbaṃ.

Vayhaṃ là xe có mái che bằng ván giống như nhà sàn ở phía trên, hoặc là xe được làm bằng cách che phủ hoàn toàn xung quanh. Sandamānitā là xe được làm theo kiểu cánh chim garuḷa bằng cách gắn các thanh cong làm bằng vàng, bạc, v.v… ở hai bên. Sivikā là kiệu ghế được làm bằng ván gỗ v.v… Pāṭaṅkī là võng vải được gọi là antolikā. “Ekabhikkhussa hi” v.v… là sự chứng minh cho ý nghĩa ấy. Araññatthāya có nghĩa là để đi vào rừng. Dhotapādakatthāya có nghĩa là để bảo vệ đôi chân đã được rửa. Saṅghāṭā có nghĩa là cần được buộc lại, cần được cột lại; chính đôi dép là saṅghāṭā, như vậy ý nghĩa là đôi dép đi thành cặp. Ở đây, trong câu aññassa dātabbā, việc cho nên được hiểu theo cách đã được nói.

Mañcoti nidassanamattaṃ. Sabbepi hi pīṭhabhisādayo nisīdanasayanayoggā gahetabbā tesupi tathāpaṭipajjitabbato.

Mañco (cái giường) chỉ là ví dụ. Vì rằng tất cả những thứ như ghế, nệm v.v… thích hợp cho việc ngồi và nằm đều nên được thọ nhận, bởi vì đối với chúng cũng cần phải thực hành như vậy.

Ābādhapaccayā eva attanā paribhuñjitabbā gandhā vaṭṭantīti dasseti ‘‘kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe satī’’ti iminā. ‘‘Lakkhaṇe hi sati hetutthopi katthaci sambhavatī’’ti heṭṭhā vuttoyeva. Tattha kaṇḍūti [Pg.358] khajju. Kacchūti vitacchikā. Chavidosoti kilāsādi. Āharāpetvāti ñātipavāritato bhikkhācāravattena vā na yena kenaci vā ākārena harāpetvā. Bhesajjapaccayehi gilānassa viññattipi vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi bhikkhave, gandhaṃ gahetvā kavāṭe pañcaṅgulikaṃ dātuṃ, pupphaṃ gahetvā vihāre ekamantaṃ nikkhipitu’’nti (cūḷava. 264) vacanato ‘‘dvāre’’tiādi vuttaṃ. Gharadhūpanaṃ vihāravāsanā, cetiyagharavāsanā vā. Ādi-saddena cetiyapaṭimāpūjādīni saṅgaṇhāti.

Bằng câu “kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe satī” (khi có bệnh như ghẻ ngứa, bệnh ngoài da v.v…), ngài chỉ ra rằng: “Các loại hương liệu được phép cho tự mình dùng chỉ do duyên bệnh tật.” Điều này đã được nói ở dưới: “Lakkhaṇe hi sati hetutthopi katthaci sambhavati” (Vì khi có nghĩa đặc điểm, đôi khi cũng có thể có nghĩa nguyên nhân). Ở đây, kaṇḍu là ghẻ. Kacchu là ngứa. Chavidoso là bệnh ngoài da như lang ben v.v… Āharāpetvā có nghĩa là sau khi cho mang đến từ nơi bà con thỉnh mời, hoặc bằng cách đi khất thực, hoặc bằng bất cứ cách thức nào. Đối với vị tỳ khưu bị bệnh, việc thỉnh cầu về dược phẩm cũng hợp lệ. Do có lời dạy: “Này các tỳ khưu, Ta cho phép lấy hương liệu và bôi dấu năm ngón tay lên cánh cửa, lấy hoa và đặt ở một nơi trong tu viện,” nên ngài Chú giải sư đã nói “dvāre” v.v… Gharadhūpanaṃ là việc xông hương trong tu viện, hoặc xông hương trong nhà tháp. Bằng từ ādi, ngài bao gồm cả việc cúng dường tháp, tượng Phật v.v…

Kilesehi āmasitabbato āmisaṃ, yaṃ kiñci upabhogārahaṃ vatthu, tasmā yathāvuttānampi pasaṅgaṃ nivāretuṃ ‘‘vuttāvasesaṃ daṭṭhabba’’nti āha, pārisesanayato gahitattā vuttāvasesaṃ daṭṭhabbanti adhippāyo. Kiṃ panetanti vuttaṃ ‘‘seyyathida’’ntiādi. Tathārūpe kāleti gāmaṃ pavisituṃ dukkarādikāle. Vallūroti sukkhamaṃsaṃ. Bhājana-saddo sappitelaguḷasaddehi yojetabbo tadavinābhāvittā. Kālassevāti pageva. Udakakaddameti udake ca kaddame ca. Nimitte cetaṃ bhummaṃ, bhāvalakkhaṇe vā. Acchathāti nisīdatha. Bhuñjantassevāti bhuñjato eva bhikkhuno, sampadānavacanaṃ, anādaratthe vā sāmivacanaṃ. Kiriyantarāvacchedanayogena hettha anādaratā. Gīvāyāmakanti bhāvanapuṃsakavacanaṃ, gīvaṃ āyametvā āyataṃ katvāti attho, yathā vā bhutte atibhuttatāya gīvā āyamitabbā hoti, tathātipi vaṭṭati. Catumāsampīti vassānassa cattāro māsepi. Kuṭumbaṃ vuccati dhanaṃ, tadassatthīti kuṭumbiko, muṇḍo ca so kuṭumbiko cāti muṇḍakuṭumbiko, tassa jīvikaṃ tathā, taṃ katvā jīvatīti attho. Nayadassanamattañcetaṃ āmisapadena dassitānaṃ sannidhivatthūnanti daṭṭhabbaṃ.

Āmisaṃ (vật thực) là do bị các phiền não chạm đến, là bất cứ vật gì thích hợp để tiêu dùng. Do đó, để ngăn chặn sự áp dụng cho cả những thứ đã được nói, ngài nói: “vuttāvasesaṃ daṭṭhabbaṃ” (nên được xem là phần còn lại sau khi đã nói). Ý nghĩa là: do được lấy theo phương pháp loại trừ, nên được xem là phần còn lại sau khi đã nói. Điều ấy là gì? Ngài nói: “seyyathidaṃ” v.v… Tathārūpe kāle có nghĩa là vào thời điểm khó khăn v.v… để đi vào làng. Vallūro là thịt khô. Từ bhājana nên được kết hợp với các từ sappi, tela, guḷa, vì chúng không thể tách rời khỏi vật chứa. Kālasseva có nghĩa là từ sáng sớm. Udakakaddame có nghĩa là do nước và do bùn. Ở đây, đây là thất cách trong ý nghĩa nguyên nhân, hoặc trong ý nghĩa đặc điểm của hành động. Acchatha có nghĩa là hãy ngồi. Bhuñjantasseva có nghĩa là chỉ đối với vị tỳ khưu đang ăn, là từ ở chỉ định cách, hoặc là sở thuộc cách trong ý nghĩa không quan tâm. Ở đây, sự không quan tâm là do sự kết hợp với việc cắt ngang một hành động khác. Gīvāyāmaṃ là từ trung tính chỉ hành động, ý nghĩa là sau khi đã duỗi cổ ra, làm cho dài ra. Hoặc cũng hợp lý khi hiểu là: như khi đã ăn, do ăn quá nhiều nên cổ phải được duỗi ra. Catumāsaṃpi có nghĩa là cả bốn tháng mùa mưa. Kuṭumbaṃ được gọi là tài sản, người có tài sản ấy là kuṭumbiko; vị ấy vừa là người đầu trọc vừa là kuṭumbiko, nên gọi là muṇḍakuṭumbiko; sinh kế của vị ấy cũng như vậy, ý nghĩa là sống bằng cách làm như thế. Và nên hiểu rằng đây chỉ là sự trình bày phương pháp về các vật cất giữ đã được chỉ ra bằng từ āmisa.

Tabbirahitaṃ samaṇapaṭipattiṃ dassento ‘‘bhikkhuno panā’’tiādimāha. Tattha ‘‘guḷapiṇḍo tālapakkappamāṇa’’nti sāratthadīpaniyaṃ vuttaṃ. Catubhāgamattanti kuṭumbamattanti vuttaṃ. ‘‘Ekā taṇḍulanāḷī’’ti vuttattā pana tassā catubhāgo ekapatthoti vadanti. Vuttañca –

Để chỉ ra sự thực hành của sa môn không có điều ấy, ngài nói: “bhikkhuno pana” v.v… Ở đây, trong Sāratthadīpanī có nói: “guḷapiṇḍo tālapakkappamāṇaṃ” (cục đường thốt nốt có kích thước bằng quả thốt nốt chín). Catubhāgamattaṃ được nói là có kích thước bằng một kuṭumba. Nhưng do có nói “ekā taṇḍulanāḷī” (một nāḷī gạo), nên các vị thầy nói rằng một phần tư của nó là một pattha. Và có lời nói rằng:

‘‘Kuḍuvo pasato eko, pattho te caturo siyuṃ;

Āḷhako caturo patthā, doṇaṃ vā caturāḷhaka’’nti.

“Một pasata là một kuḍuva, bốn kuḍuva ấy là một pattha; bốn pattha là một āḷhaka, và bốn āḷhaka là một doṇa.”

Kasmāti [Pg.359] vuttaṃ ‘‘te hī’’tiādi. Āharāpetvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati, pageva yathāladdhaṃ. ‘‘Aphāsukakāle’’tiādinā suddhacittena ṭhapitassa paribhogo sallekhaṃ na kopetīti dasseti. Sammutikuṭikādayo catasso, avāsāgārabhūtena vā uposathāgārādinā saha pañcakuṭiyo sandhāya ‘‘kappiyakuṭiya’’ntiādi vuttaṃ. Sannidhi nāma natthi tattha antovutthaantopakkassa anuññātattā. ‘‘Tathāgatassā’’tiādinā adhikārānurūpaṃ atthaṃ payojeti. Pilotikakhaṇḍanti jiṇṇacoḷakhaṇḍaṃ.

Tại sao? (Bởi vì) đã được nói đến câu v.v… bắt đầu là “te hi”. Ngay cả việc cho người mang đến rồi cất giữ cũng hợp lệ, huống gì là (cất giữ) vật đã nhận được. Bằng câu v.v… “aphāsukakāle”, ngài chỉ ra rằng việc thọ dụng vật được cất giữ với tâm thanh tịnh không làm tổn hại đến pháp sống khổ hạnh (sallekha). Câu v.v… “kappiyakuṭiyaṃ” được nói ra là nhắm đến bốn loại cốc, bắt đầu là cốc được chỉ định (sammutikuṭi), hoặc là năm loại cốc cùng với nhà Bố-tát v.v… vốn không phải là nơi ở. Ở những nơi ấy không có (lỗi) gọi là tồn trữ, vì việc ở bên trong và nấu nướng bên trong đã được cho phép. Bằng câu v.v… “tathāgatassa”, ngài áp dụng ý nghĩa phù hợp với chủ đề. Pilotikakhaṇḍaṃ là mảnh vải cũ rách.

13. ‘‘Gīvaṃ pasāretvā’’ti etena sayameva āpāthagamane doso natthīti dasseti. Ettakampīti vinicchayavicāraṇā vatthukittanampi. Payojanamattamevāti padatthayojanamattameva. Yassa pana padassa vitthārakathaṃ vinā na sakkā attho viññātuṃ, tattha vitthārakathāpi padatthasaṅgahameva gacchati.

13. Bằng câu “gīvaṃ pasāretvā” này, ngài chỉ ra rằng không có lỗi khi (buổi trình diễn) tự nó đi vào tầm mắt. Ettakampi cũng là việc xem xét sự phán quyết và nêu lên cơ sở. Payojanamattameva chỉ là sự áp dụng ý nghĩa của từ ngữ. Tuy nhiên, đối với từ ngữ nào mà không thể hiểu được ý nghĩa nếu không có lời giải thích chi tiết, thì ở đó lời giải thích chi tiết cũng được bao gồm trong phần tập hợp ý nghĩa của từ ngữ.

Kutūhalavasena pekkhitabbato pekkhaṃ, naṭasatthavidhinā payogo. Naṭasamūhena pana janasamūhe kattabbavasena ‘‘naṭasammajja’’nti vuttaṃ. Janānaṃ sammadde samūhe katanti hi sammajjaṃ. Sārasamāse pana ‘‘pekkhāmaha’’ntipi vadanti, ‘‘sammajjadassanussava’’nti tesaṃ mate attho. Bhāratanāmakānaṃ dvebhātukarājūnaṃ, rāmarañño ca yujjhanādikaṃ tappasutehi ācikkhitabbato akkhānaṃ. Gantumpi na vaṭṭati, pageva taṃ sotuṃ. Pāṇinā tāḷitabbaṃ saraṃ pāṇissaranti āha ‘‘kaṃsatāḷa’’nti, lohamayo tūriyajātiviseso kaṃso, lohamayapatto vā, tassa tāḷanasaddanti attho. Pāṇīnaṃ tāḷanasaranti atthaṃ sandhāya pāṇitāḷantipi vadanti. Ghanasaṅkhātānaṃ tūriyavisesānaṃ tāḷanaṃ ghanatāḷaṃ nāma, daṇḍamayasammatāḷaṃ silātalākatāḷaṃ vā. Mantenāti bhūtāvisanamantena. Eketi sārasamāsācariyā, uttaravihāravāsino ca, yathā cettha, evamito paresupi ‘‘eke’’ti āgataṭṭhānesu. Te kira dīghanikāyassatthavisesavādino. Caturassaambaṇakatāḷaṃ nāma rukkhasāradaṇḍādīsu yena kenaci caturassaambaṇaṃ katvā catūsu passesu dhammena onaddhitvā vāditabhaṇḍassa tāḷanaṃ. Tañhi ekādasadoṇappamāṇamānavisesasaṇṭhānattā ‘‘ambaṇaka’’nti vuccati, bimbisakantipi tasseva nāmaṃ. Tathā kumbhasaṇṭhānatāya kumbho, ghaṭoyeva vā, tassa dhunananti khuddakabhāṇakā. Abbhokkiraṇaṃ raṅgabalikaraṇaṃ. Te hi naccaṭṭhāne devatānaṃ balikaraṇaṃ nāma katvā kīḷanti, yaṃ ‘‘nandī’’tipi vuccati[Pg.360]. Itthipurisasaṃyogādikilesajanakaṃ paṭibhānacittaṃ sobhanakaraṇato sobhanakaraṃ nāma. ‘‘Sobhanagharaka’’nti sārasamāse vuttaṃ. Caṇḍāya alanti caṇḍālaṃ, ayoguḷakīḷā. Caṇḍālā nāma hīnajātikā sunakhamaṃsabhojino, tesaṃ idanti caṇḍālaṃ. Sāṇe udakena temetvā aññamaññaṃ ākoṭanakīḷā sāṇadhovanakīḷā. Vaṃsena kataṃ kīḷanaṃ vaṃsanti āha ‘‘veḷuṃ ussāpetvā kīḷana’’nti.

Được gọi là pekkhaṃ vì đáng được xem với sự hiếu kỳ; payoga là sự trình diễn theo phương thức của vũ công. Mặt khác, được gọi là “naṭasammajja” vì được thực hiện bởi một nhóm vũ công trong một đám đông. Thật vậy, được gọi là sammajjaṃ vì được thực hiện trong một đám đông, một sự tụ tập của dân chúng. Tuy nhiên, trong sách Sārasamāsa, họ cũng nói là “pekkhāmaha”, theo quan điểm của họ, ý nghĩa là “lễ hội xem trình diễn”. Được gọi là akkhānaṃ (kể chuyện) vì việc chiến đấu v.v… của hai vị vua anh em tên là Bhārata và của vua Rāma được kể lại bởi những người thông thạo về việc ấy. Ngay cả việc đi (xem) cũng không hợp lệ, huống gì là nghe. Ngài nói “kaṃsatāḷa” có nghĩa là pāṇissara, âm thanh được tạo ra bằng tay. Kaṃsa là một loại nhạc cụ đặc biệt làm bằng đồng, hoặc là một cái bát bằng đồng; ý nghĩa là âm thanh khi gõ vào nó. Nhắm đến ý nghĩa ‘âm thanh vỗ tay’, họ cũng nói là pāṇitāḷa. Việc gõ các loại nhạc cụ đặc biệt được gọi là ‘đặc’ (ghana) có tên là ghanatāḷa, hoặc là việc gõ chũm chọe bằng gậy, hoặc việc gõ phiến đá. Mantenā nghĩa là bằng câu thần chú nhập vào ma quỷ. Eke (một số vị) là các vị thầy của Sārasamāsa và các vị ở Uttaravihāra; cũng như ở đây, cũng vậy ở những nơi khác sau này có từ “eke” xuất hiện. Tương truyền rằng các vị ấy là những người chủ trương ý nghĩa đặc biệt của Trường Bộ Kinh (Dīgha Nikāya). Caturassaambaṇakatāḷaṃ là tên gọi cho việc gõ một nhạc cụ được làm bằng cách tạo ra một cái ‘ambaṇa’ hình vuông từ bất cứ thứ gì như lõi cây, gậy v.v…, rồi bọc da bốn mặt. Thật vậy, nó được gọi là “ambaṇaka” vì có hình dạng của một dụng cụ đo lường đặc biệt với dung tích mười một doṇa. Bimbisaka cũng là tên của nó. Tương tự, (gọi là) kumbho vì có hình dạng cái nồi, hoặc chính là cái nồi (ghaṭo); các vị tụng đọc Tiểu Bộ Kinh (Khuddakabhāṇakā) nói rằng đó là việc rung lắc nó. Abbhokkiraṇaṃ là việc cúng dường trên sân khấu. Bởi vì họ vui chơi sau khi thực hiện việc cúng dường cho các vị trời ở nơi trình diễn, việc này cũng được gọi là “nandī”. Một màn trình diễn khéo léo (paṭibhānacittaṃ) làm phát sinh phiền não như sự kết hợp nam nữ v.v… được gọi là sobhanakaraṃ vì nó tạo ra vẻ đẹp. Trong sách Sārasamāsa, nó được gọi là “sobhanagharaka”. Caṇḍālaṃ có nghĩa là ‘đủ cho sự hung dữ’ (caṇḍāya alaṃ); đó là trò chơi với những quả cầu sắt. Caṇḍāla là những người thuộc giai cấp thấp, ăn thịt chó; caṇḍālaṃ có nghĩa là ‘thuộc về họ’. Sāṇadhovanakīḷā là trò chơi dùng sợi gai dầu đã nhúng nước để đập vào nhau. Trò chơi được thực hiện với cây tre là vaṃsa; ngài nói là “trò chơi dựng cột tre”.

Nikhaṇitvāti bhūmiyaṃ nikhātaṃ katvā. Nakkhattakāleti nakkhattayogachaṇakāle. Tamatthaṃ aṅguttarāgame dasakanipātapāḷiyā (a. ni. 10.106) sādhento ‘‘vuttampiceta’’ntiādimāha. Tatthāti tasmiṃ aṭṭhidhovane. Indajālenāti aṭṭhidhovanamantaṃ parijappetvā yathā pare aṭṭhīniyeva passanti, na maṃsādīni, evaṃ maṃsādīnamantaradhāpanamāyāya. Indassa jālamiva hi paṭicchādituṃ samatthanato ‘‘indajāla’’nti māyā vuccati indacāpādayo viya. Aṭṭhidhovananti aṭṭhidhovanakīḷā.

Nikhaṇitvā nghĩa là sau khi đã chôn xuống đất. Nakkhattakāle nghĩa là vào thời điểm lễ hội liên quan đến các vì sao. Để chứng minh ý nghĩa ấy bằng kinh văn Pāli của Phẩm Mười trong Tăng Chi Bộ (Aṅguttara Nikāya), ngài đã nói câu v.v… bắt đầu là “vuttampicetaṃ”. Tattha nghĩa là trong việc rửa xương ấy. Indajālenā nghĩa là bằng ảo thuật làm cho thịt v.v… biến mất, sau khi trì tụng thần chú rửa xương, để những người khác chỉ thấy xương chứ không thấy thịt v.v… Thật vậy, ảo thuật được gọi là “indajāla” vì có khả năng che đậy giống như lưới của trời Đế-thích (Inda), tương tự như các từ indacāpa (cung của trời Đế-thích = cầu vồng) v.v… Aṭṭhidhovanaṃ là trò chơi rửa xương.

Hatthiādīhi saddhiṃ yujjhitunti hatthiādīsu abhiruhitvā aññehi saddhiṃ yujjhanaṃ, hatthiādīhi ca saddhiṃ sayameva yujjhanaṃ sandhāya vuttaṃ, hatthiādīhi saddhiṃ aññehi yujjhituṃ, sayaṃ vā yujjhitunti hi attho. Teti hatthiādayo. Aññamaññaṃ mathenti vilothentīti mallā, bāhuyuddhakārakā, tesaṃ yuddhaṃ. Sampahāroti saṅgāmo. Balassa senāya aggaṃ gaṇanakoṭṭhāsaṃ karonti etthāti balaggaṃ, ‘‘ettakā hatthī, ettakā assā’’tiādinā balagaṇanaṭṭhānaṃ. Senaṃ viyūhanti ettha vibhajitvā ṭhapenti, senāya vā ettha byūhanaṃ vinyāsoti senābyūho, ‘‘ito hatthī hontu, ito assā hontū’’tiādinā yuddhatthaṃ caturaṅgabalāya senāya desavisesesu vicāraṇaṭṭhānaṃ, taṃ pana bhedato sakaṭabyūhādivasena. Ādi-saddena cakkapadumabyūhānaṃ daṇḍabhogamaṇḍalāsaṃhatabyūhānañca gahaṇaṃ, ‘‘tayo hatthī pacchimaṃ hatthānīkaṃ, tayo assā pacchimaṃ assānīkaṃ, tayo rathā pacchimaṃ rathānīkaṃ, cattāro purisā sarahatthā pattī pacchimaṃ pattānīka’’nti (pāci. 324 uyyodhikasikkhāpade) kaṇḍaviddhasikkhāpadassa padabhājanaṃ sandhāya ‘‘tayo…pe…ādinā nayena vuttassā’’ti āha. Tañca kho ‘‘dvādasapuriso hatthī, tipuriso asso, catupuriso [Pg.361] ratho, cattāro purisā sarahatthā pattī’’ti (pāci. 314 uyyuttasenāsikkhāpade) vuttalakkhaṇato hatthiādigaṇanenāti daṭṭhabbaṃ, etena ca ‘‘cha hatthiniyo, eko ca hatthī idameka’’nti (mahāva. aṭṭha. 245) cammakkhandhakavaṇṇanāyaṃ vuttamanīkaṃ paṭikkhipati.

Câu nói “chiến đấu cùng với voi, v.v.” (hatthiādīhi saddhiṃ yujjhitunti) được nói ra nhằm ám chỉ đến việc cưỡi lên voi, v.v., rồi chiến đấu với những (con voi) khác, và cũng là tự mình chiến đấu cùng với voi, v.v. Thật vậy, ý nghĩa là: để chiến đấu với những người khác cùng với voi, v.v., hoặc là tự mình chiến đấu. Ở đây, te (chúng) là voi, v.v. Những người nghiền nát, cướp bóc lẫn nhau được gọi là mallā (đô vật), tức là những người chiến đấu bằng tay không; cuộc chiến của họ. Sampahāra là trận chiến (saṅgāma). Nơi mà người ta thực hiện việc kiểm đếm quân số (aggaṃ gaṇanakoṭṭhāsaṃ) của quân đội (balassa senāya) được gọi là balagga (điểm quân), là nơi kiểm đếm quân số, bằng cách nói “chừng này voi, chừng này ngựa”, v.v. Nơi mà họ dàn trận (viyūhanti) quân đội (senaṃ), tức là phân chia và bố trí, hoặc nơi có sự sắp xếp (byūhanaṃ vinyāso) quân đội, được gọi là senābyūha (trận đồ). Là nơi bố trí (vicāraṇaṭṭhānaṃ) ở những địa điểm đặc biệt cho bốn binh chủng của quân đội để chiến đấu, bằng cách nói “voi hãy ở đây, ngựa hãy ở đây”, v.v. Và điều đó, về phương diện phân loại, có các loại như trận đồ xe bò (sakaṭabyūha), v.v. Bằng từ ādi (v.v.), cần hiểu là bao gồm các trận đồ bánh xe (cakka), hoa sen (paduma), gậy (daṇḍa), rắn (bhoga), vòng tròn (maṇḍala), và kết hợp (asaṃhata). Ngài nói “được nói theo phương pháp bắt đầu bằng ‘ba’, v.v.” (tayo…pe…ādinā nayena vuttassā) là đề cập đến phần phân tích từ (padabhājana) của học giới Kaṇḍaviddha (thực ra là Uyyodhikasikkhāpada), rằng: “Ba con voi là đơn vị tượng binh (hatthānīka) nhỏ nhất, ba con ngựa là đơn vị kỵ binh (assānīka) nhỏ nhất, ba cỗ xe là đơn vị xa binh (rathānīka) nhỏ nhất, bốn người lính cầm cung tên là bộ binh (pattī) là đơn vị bộ binh (pattānīka) nhỏ nhất”. Và điều đó nên được hiểu là theo cách đếm voi, v.v., từ đặc điểm đã được nêu: “Một con voi (gồm) mười hai người, một con ngựa (gồm) ba người, một cỗ xe (gồm) bốn người, bốn người cầm cung tên là bộ binh”. Và bằng điều này, ngài bác bỏ đơn vị quân đội (anīka) được nói đến trong phần giải thích về Cammakkhandhaka: “sáu con voi cái và một con voi con, đây là một đơn vị”.

14. Kāraṇaṃ nāma phalassa ṭhānanti vuttaṃ ‘‘pamādo…pe… ṭhāna’’nti. Padānīti sārīādīnaṃ patiṭṭhānāni. Aṭṭhāpadanti saññāya dīghatā. ‘‘Aṭṭhapada’’ntipi paṭhanti. Dasapadaṃ nāma dvīhi pantīti vīsatiyā padehi kīḷanajūtaṃ. Aṭṭhapadadasapadesūti aṭṭhapadadasapadaphalakesu. Ākāseyeva kīḷananti ‘‘ayaṃ sārī asukapadaṃ mayā nītā, ayaṃ asukapada’’nti kevalaṃ mukheneva vadantānaṃ ākāseyeva jūtassa kīḷanaṃ. Nānāpathamaṇḍalanti anekavihitasārīmaggaparivaṭṭaṃ. Pariharitabbanti sāriyo pariharituṃ yuttakaṃ. Ito cito ca saranti parivattantīti sāriyo, yena kenaci katāni akkhabījāni. Tatthāti tāsu sārīsu, tasmiṃ vā apanayanupanayane. Jūtakhaliketi jūtamaṇḍale. ‘‘Jūtaphalake’’tipi adhunā pāṭho. Pāsakaṃ vuccati chasu passesu ekekaṃ yāva chakkaṃ dassetvā katakīḷanakaṃ, taṃ vaḍḍhetvā yathāladdhaṃ ekakādivasena sāriyo apanento, upanento ca kīḷanti, pasati aṭṭhapadādīsu bādhati, phusati cāti hi pāsako, catubbīsatividho akkho. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

14. Được gọi là ‘nguyên nhân’ (kāraṇa) vì là nơi nương tựa (ṭhāna) của kết quả (phala), nên được nói là “sự dễ duôi... là nơi nương tựa”. Các ô (padāni) là nơi đặt các quân cờ (sārī), v.v. Aṭṭhāpada là cách viết dài của danh từ. Họ cũng đọc là “aṭṭhapada”. Dasapada là trò cờ bạc (jūta) được chơi với hai mươi ô (pada) trong hai hàng (panti). Aṭṭhapadadasapadesu có nghĩa là trên các bàn cờ (phalaka) tám ô và mười ô. Chơi trong hư không (ākāseyeva kīḷanaṃ) là việc chơi cờ bạc chỉ trong hư không của những người chỉ nói bằng miệng rằng: “Quân cờ này đã được tôi đưa đến ô này, quân cờ này đến ô kia”. Nānāpathamaṇḍala là sự xoay chuyển (parivaṭṭa) trên nhiều đường đi (magga) khác nhau của quân cờ. Pariharitabbaṃ là (quân cờ) thích hợp để loại bỏ các quân cờ khác. Chúng di chuyển (saranti) và xoay chuyển (parivattanti) từ đây đến kia, nên được gọi là sāriyo; là những hạt xúc xắc (akkhabīja) được làm bằng bất cứ thứ gì. Tattha có nghĩa là trong số những quân cờ đó, hoặc trong việc loại bỏ và đưa vào đó. Jūtakhalika là trên bàn cờ. Hiện nay cũng có cách đọc là “jūtaphalake”. Pāsaka được gọi là trò chơi được thực hiện bằng cách hiển thị từng mặt một trong sáu mặt cho đến sáu, rồi phát triển nó lên, họ chơi bằng cách loại bỏ và đưa vào các quân cờ theo từng cái một, v.v., tùy theo những gì nhận được. Thật vậy, nó được gọi là pāsaka vì nó áp chế (pasati), gây hại (bādhati) và chạm (phusati) vào (các quân cờ khác) trong trò aṭṭhapada, v.v. Trò cờ bạc (akkha) có hai mươi bốn loại. Về điều này, có câu nói rằng –

‘‘Aṭṭhakaṃ mālikaṃ vuttaṃ, sāvaṭṭañca chakaṃ mataṃ;

Catukkaṃ bahulaṃ ñeyyaṃ, dvi bindusantibhadrakaṃ;

Catuvīsati āyā ca, munindena pakāsitā’’ti.

“(Trò chơi) có các ô theo hàng như vòng hoa (mālika) được nói là có tám loại (aṭṭhaka), và (trò chơi) có vòng xoáy (sāvaṭṭa) được biết là có sáu loại (chaka). (Trò chơi) có nhiều quân cờ (bahula) nên được biết là có bốn loại (catukka), (trò chơi) tốt đẹp với hàng chấm (bindusanti) nên được biết là có hai loại (dvi). Và như vậy, hai mươi bốn loại (āyā) đã được bậc Chúa Tể của các bậc Thánh (Muninda) tuyên thuyết”.

Tena kīḷanamidha pāsakakīḷanaṃ. Ghaṭanaṃ paharaṇaṃ, tena kīḷā ghaṭikāti āha ‘‘dīghadaṇḍakenā’’tiādi. Ghaṭena kumbhena kīḷā ghaṭikāti eke. Mañjiṭṭhikāya vāti mañjiṭṭhisaṅkhātassa yojanavallirukkhassa sāraṃ gahetvā pakkakasāvaṃ sandhāya vadati. Sitthodakena vāti [piṭṭhodakena vā (aṭṭhakathāyaṃ)] ca pakkamadhusitthodakaṃ. Salākahatthanti tālahīrādīnaṃ kalāpassetaṃ adhivacanaṃ. Bahūsu salākāsu visesarahitaṃ ekaṃ salākaṃ gahetvā tāsu pakkhipitvā puna taññeva uddharantā salākahatthena kīḷantīti keci. Guḷakīḷāti guḷaphalakīḷā, yena kenaci vā kataguḷakīḷā. Paṇṇena vaṃsākārena katā nāḷikā paṇṇanāḷikā, tenevāha ‘‘taṃdhamantā’’ti. Khuddake ka-paccayoti [Pg.362] dasseti ‘‘khuddakanaṅgala’’nti iminā. Hatthapādānaṃ mokkhena mocanena cayati parivattati etāyāti mokkhacikā, tenāha ‘‘ākāse vā’’tiādi. Paribbhamanattāyeva taṃ cakkaṃ nāmāti dassetuṃ ‘‘paribbhamanacakka’’nti vuttaṃ.

Do đó, trò chơi ở đây là trò chơi pāsaka. Ghaṭana là đánh, trò chơi với nó là ghaṭikā, nên ngài nói “bằng cây gậy dài”, v.v. Một số vị nói rằng ghaṭikā là trò chơi với cái bình (ghaṭa, kumbha). Câu “hoặc bằng mañjiṭṭhikā” được nói đến để chỉ nước chát đã nấu chín, được lấy từ lõi của cây dây leo yojana gọi là mañjiṭṭhi. Câu “hoặc bằng nước sáp” (sitthodaka) là nước sáp ong đã nấu chín. Salākahattha là tên gọi của một bó sợi lá cọ, v.v. Một số vị nói rằng họ chơi trò salākahattha bằng cách lấy một que không có dấu hiệu đặc biệt trong số nhiều que, đặt nó vào giữa chúng, rồi lại rút chính que đó ra. Guḷakīḷā là trò chơi với quả guḷa, hoặc trò chơi guḷa được làm bằng bất cứ thứ gì. Cái ống (nāḷikā) được làm bằng lá (paṇṇa) theo hình dạng cây sáo (vaṃsa) được gọi là paṇṇanāḷikā (kèn lá), do đó ngài nói “thổi nó”. Bằng câu “cái cày nhỏ” (khuddakanaṅgala), ngài chỉ ra rằng có hậu tố “ka” với ý nghĩa là “nhỏ” (khuddaka). Nó được gọi là mokkhacikā vì người ta xoay chuyển (cayati, parivattati) bằng cách giải phóng (mokkha, mocana) tay và chân với trò chơi này, do đó ngài nói “hoặc trong không trung”, v.v. Để chỉ ra rằng nó được gọi là cakka (bánh xe) chính vì bản chất quay tròn (paribbhamanattā), nên được nói là “bánh xe quay tròn” (paribbhamanacakka).

Paṇṇena katā nāḷi paṇṇanāḷi, iminā pattāḷhakapadadvayassa yathākkamaṃ pariyāyaṃ dasseti. Tena katā pana kīḷā pattāḷhakāti vuttaṃ ‘‘tāyā’’tiādi. Khuddako ratho rathako ka-saddassa khuddakatthavacanato. Esa nayo sesapadesupi. Ākāse vā yaṃ ñāpeti, tassa piṭṭhiyaṃ vā yathā vā tathā vā akkharaṃ likhitvā ‘‘evamida’’nti jānanena kīḷā akkharikā, pucchantassa mukhāgataṃ akkharaṃ gahetvā naṭṭhamuttilābhādijānanakīḷātipi vadanti. Vajja-saddo aparādhatthoti āha ‘‘yathāvajjaṃ nāmā’’tiādi. Vāditānurūpaṃ naccanaṃ, gāyanaṃ vā yathāvajjantipi vadanti. ‘‘Evaṃ kate jayo bhavissati, evaṃ kate parājayo’’ti jayaparājayaṃ purakkhatvā payogakaraṇavasena parihārapathādīnampi jūtappamādaṭṭhānabhāvo veditabbo, paṅgacīrādīhi ca vaṃsādīhi kattabbā kiccasiddhi, asiddhi cāti jayaparājayāvaho payogo vutto, yathāvajjanti ca kāṇādīhi sadisākāradassanehi jayaparājayavasena jūtakīḷikabhāvena vuttaṃ. Sabbepi hete jotenti pakāsenti etehi tappayogikā jayaparājayavasena, javanti ca gacchanti jayaparājayaṃ etehīti vā atthena jūtasaddavacanīyataṃ nātivattanti.

Cái ống được làm bằng lá cây là paṇṇanāḷi, bằng từ này ngài chỉ ra từ đồng nghĩa của hai từ pattāḷhaka theo thứ tự. Lại nữa, trò chơi được thực hiện bằng cái đó là pattāḷhakā, vì thế đã được nói đến bắt đầu bằng "tāyā". Cỗ xe nhỏ là rathako (xe nhỏ), do vì tiếp vĩ ngữ ka có nghĩa là nhỏ. Phương pháp này (cũng được áp dụng) trong các từ còn lại. Hoặc là trò chơi akkharikā là việc làm cho biết "chữ này là như thế này" sau khi đã viết chữ ở trên không, hoặc ở trên lưng của người đó, hoặc bằng cách này hay cách khác. Các vị thầy cũng nói rằng: Trò chơi làm cho biết về việc được ngọc trai bị mất v.v... sau khi đã nắm bắt chữ phát ra từ miệng của người hỏi (cũng là akkharikā). Từ vajja có nghĩa là lỗi lầm, vì thế ngài nói bắt đầu bằng "yathāvajjaṃ nāma". Các vị thầy cũng nói rằng: Việc múa hoặc hát tương ứng với nhạc cụ được chơi là yathāvajja. Nên hiểu rằng ngay cả các việc như đường đi nước bước để tránh né cũng là nơi chốn của sự dể duôi trong cờ bạc, do vì thực hiện sự cố gắng với việc đặt sự thắng thua lên hàng đầu rằng: "Làm thế này sẽ thắng, làm thế này sẽ thua". Sự cố gắng mang lại thắng thua đã được nói đến là sự thành tựu hoặc không thành tựu công việc cần được thực hiện bằng các (nhạc cụ) như paṅgacīra (kèn lá) v.v... và bằng các (nhạc cụ) như vaṃsa (sáo) v.v... Và từ yathāvajjaṃ được nói là trò chơi cờ bạc do vì (có sự) thắng thua bằng cách thể hiện các hành vi tương tự như người mù v.v... Tất cả những (trò chơi) này làm sáng tỏ, làm biểu lộ (bản chất cờ bạc) bằng những sự cố gắng ấy theo cách thắng thua; hoặc là những người có sự cố gắng ấy bằng những (trò chơi) này đi đến, đạt đến sự thắng thua. Do ý nghĩa ấy, chúng không vượt qua khỏi ý nghĩa được nói đến bởi từ jūta (cờ bạc).

15. Pamāṇātikkantāsananti ‘‘aṭṭhaṅgulapādakaṃ kāretabbaṃ sugataṅgulenā’’ti vuttappamāṇato atikkantāsanaṃ. Kammavasena payojanato ‘‘anuyuttā viharantīti padaṃ apekkhitvā’’ti vuttaṃ. Vāḷarūpānīti āharimāni sīhabyagghādivāḷarūpāni. Vuttañhi bhikkhunivibhaṅge ‘‘pallaṅko nāma āharimehi vāḷehi kato’’ti (pāci. 984) ‘‘akappiyarūpākulo akappiyamañco pallaṅko’’ti sārasamāse vuttaṃ. Dīghalomako mahākojavoti caturaṅgulādhikalomo kāḷavaṇṇo mahākojavo. Kuvuccati pathavī, tassaṃ javati sobhanavitthaṭavasenāti kojavo. ‘‘Caturaṅgulādhikāni kira tassa lomānī’’ti vacanato caturaṅgulato heṭṭhā [Pg.363] vaṭṭatīti vadanti. Uddalomī ekantalomīti visesadassanametaṃ, tasmā yadi tāsu na pavisati, vaṭṭatīti gahetabbaṃ. Vānavicittanti bhitticchadādiākārena vānena sibbanena vicitraṃ. Uṇṇāmayattharaṇanti migalomapakatamattharaṇaṃ. Setattharaṇoti dhavalattharaṇo. Sītatthikehi sevitabbattā setattharaṇo, ‘‘bahumudulomako’’tipi vadanti. Ghanapupphakoti sabbathā pupphākārasampanno. ‘‘Uṇṇāmayattharaṇoti uṇṇāmayo lohitattharaṇo’’ti (sārattha. ṭī. 258) sāratthadīpaniyaṃ vuttaṃ. Āmalakapattākārāhi pupphapantīhi yebhuyyato katattā āmalakapattotipi vuccati.

15. Pamāṇātikkantāsanaṃ là giường ghế vượt quá kích thước đã được quy định rằng: "Nên cho làm chân (giường ghế) cao tám lóng tay của bậc Thiện Thệ". Đã được nói "sau khi đã xem xét đến câu 'anuyuttā viharanti'" do vì sự gắn liền theo phận sự. Vāḷarūpāni là những hình thù thú dữ như sư tử, cọp v.v... được mang đến. Thật vậy, đã được nói trong Bhikkhunivibhaṅga rằng: "Pallaṅka là (giường ghế) được làm với những (hình thù) thú dữ được mang đến". Đã được nói trong sách Sārasamāsa rằng: "Giường không hợp lệ bị vướng bận bởi những hình thù không hợp lệ là pallaṅka". Dīghalomako mahākojavo là tấm trải lớn kojavo có màu đen, có lông dài hơn bốn lóng tay. Đất được gọi là ku, (tấm trải) đi đến trên ấy do vì sự trải rộng tốt đẹp, vì thế là kojavo. Các vị thầy nói rằng: "Hợp lệ (nếu lông) thấp hơn bốn lóng tay", do vì (Chú giải) nói rằng: "Nghe nói, lông của nó dài hơn bốn lóng tay". Uddalomī, ekantalomī là sự chỉ ra điều đặc biệt này, vì thế, nếu không đi vào trong những (loại) ấy thì nên hiểu là hợp lệ. Vānavicittaṃ là (tấm trải) được làm cho đa dạng bằng cách dệt, may theo hình dạng của vách tường, mái nhà v.v... Uṇṇāmayattharaṇaṃ là tấm trải được làm bằng lông thú. Setattharaṇo là tấm trải màu trắng. Do vì được những người muốn sự mát mẻ sử dụng, nên là setattharaṇo. Các vị thầy cũng nói là "có nhiều lông mềm mại". Ghanapupphako là (tấm trải) hoàn toàn có hình dạng bông hoa. Đã được nói trong sách Sāratthadīpanī rằng: "Uṇṇāmayattharaṇo là tấm trải màu đỏ được làm bằng len". Cũng được gọi là āmalakapatto do vì phần lớn được làm với những hàng bông hoa có hình dạng lá me rừng.

Tiṇṇaṃ tūlānanti rukkhatūlalatātūlapoṭakītūlasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ tūlānaṃ. Uditaṃ dvīsu lomaṃ dasā yassāti uddalomī i-kārassa akāraṃ, ta-kārassa lopaṃ, dvibhāvañca katvā. Ekasmiṃ ante lomaṃ dasā yassāti ekantalomī. Ubhayattha kecīti sārasamāsācariyā, uttaravihāravāsino ca. Tesaṃ vāde pana uditamekato uggataṃ lomamayaṃ pupphaṃ yassāti uddalomī vuttanayena. Ubhato antato ekaṃ sadisaṃ lomamayaṃ pupphaṃ yassāti ekantalomīti vacanattho. Vinayaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘uddalomīti ekato uggatalomaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. ‘Uddhalomī’tipi pāṭho. Ekantalomīti ubhato uggatalomaṃ uṇṇāmayattharaṇa’’nti (mahāva. aṭṭha. 254) vuttaṃ, nāmamattamesa viseso. Atthato pana aggahitāvaseso aṭṭhakathādvayepi natthīti daṭṭhabbo.

Tiṇṇaṃ tūlānaṃ là của ba loại bông gòn được gọi là bông gòn cây, bông gòn dây leo, bông gòn cỏ. (Tấm trải) mà có lông tua mọc lên ở hai bên là uddalomī, sau khi đã biến i-kāra thành a-kāra, lược bỏ ta-kāra, và nhân đôi (phụ âm). (Tấm trải) mà có lông tua ở một đầu là ekantalomī. Keci (một số vị) ở cả hai nơi là các vị thầy của sách Sārasamāsa và các vị trú ở tu viện Uttaravihāra. Lại nữa, trong học thuyết của các vị ấy, (tấm trải) mà có bông hoa bằng lông mọc lên, nhô ra từ một bên là uddalomī theo phương pháp đã nói. (Tấm trải) mà có một bông hoa bằng lông giống nhau từ hai đầu là ekantalomī, đây là ý nghĩa của từ. Lại nữa, trong Chú giải tạng Luật đã được nói rằng: "Uddalomī là tấm trải bằng len có lông nhô ra từ một bên. Cũng có bản đọc là uddhalomī. Ekantalomī là tấm trải bằng len có lông nhô ra từ hai bên". Sự khác biệt này chỉ là tên gọi. Lại nữa, về mặt ý nghĩa, nên thấy rằng không có phần còn lại chưa được đề cập trong cả hai bộ Chú giải.

Koseyyañca kaṭṭissañca kaṭṭissāni virūpekasesavasena. Tehi pakatamattharaṇaṃ kaṭṭissaṃ. Etadevatthaṃ dassetuṃ ‘‘koseyyakaṭṭissamayapaccattharaṇa’’nti vuttaṃ, koseyyasuttānamantarantaraṃ suvaṇṇamayasuttāni pavesetvā vītamattharaṇanti vuttaṃ hoti. Suvaṇṇasuttaṃ kira ‘‘kaṭṭissaṃ, kassaṭa’’nti ca vadanti. Teneva ‘‘koseyyakassaṭamaya’’nti ācariyadhammapālattherena (dī. ni. ṭī. 1.15) vuttaṃ. Kaṭṭissaṃ nāma vākavisesotipi vadanti. Ratanaparisibbitanti ratanehi saṃsibbitaṃ, suvaṇṇalittanti keci. Suddhakoseyyanti ratanaparisibbanarahitaṃ. Vinayeti vinayaṭṭhakathaṃ, vinayapariyāyaṃ vā sandhāya vuttaṃ. Idha hi suttantikapariyāye ‘‘ṭhapetvā tūlikaṃ sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni vaṭṭantī’’ti vuttaṃ. Vinayapariyāyaṃ pana patvā garuke [Pg.364] ṭhātabbattā suddhakoseyyameva vaṭṭati, netarānīti vinicchayo veditabbo, suttantikapariyāye pana ratanaparisibbanarahitāpi tūlikā na vaṭṭati, itarāni vaṭṭanti, sacepi tāni ratanaparisibbitāni, bhūmattharaṇavasena yathānurūpaṃ mañcapīṭhādīsu ca upanetuṃ vaṭṭantīti. Suttantadesanāya gahaṭṭhānampi vasena vuttattā tesaṃ saṅgaṇhanatthaṃ ‘‘ṭhapetvā…pe… na vaṭṭantīti vutta’’nti apare. Dīghanikāyaṭṭhakathāyanti katthaci pāṭho, porāṇadīghanikāyaṭṭhakathāyanti attho. Naccayogganti naccituṃ pahonakaṃ. Karonti ettha naccanti kuttakaṃ, taṃ pana uddalomīekantalomīvisesameva. Vuttañca –

Koseyyañca kaṭṭissañca (bằng lụa và bằng chỉ vàng) là kaṭṭissāni (những thứ bằng lụa và chỉ vàng) do năng lực của virūpekasesa (phép tỉnh lược từ dị loại). Tấm trải được làm bằng những thứ ấy (tehi pakatamattharaṇaṃ) là kaṭṭissaṃ (tấm trải bằng lụa và chỉ vàng). Để trình bày ý nghĩa này, câu ‘‘koseyyakaṭṭissamayapaccattharaṇa’’nti (tấm trải được làm bằng lụa và chỉ vàng) đã được nói đến. Có nghĩa là: Tấm trải được dệt bằng cách cho xen kẽ những sợi chỉ bằng vàng vào giữa những sợi chỉ lụa (koseyyasuttānamantarantaraṃ suvaṇṇamayasuttāni pavesetvā vītamattharaṇaṃ). Được biết, các vị thầy gọi sợi chỉ vàng (suvaṇṇasuttaṃ) là ‘‘kaṭṭissaṃ, kassaṭa’’nti. Do đó, trưởng lão ācariya Dhammapāla đã nói là ‘‘koseyyakassaṭamaya’’nti (làm bằng lụa và chỉ vàng). Các vị cũng nói rằng: Kaṭṭissaṃ là một loại vỏ cây đặc biệt (vākaviseso). Ratanaparisibbitaṃ có nghĩa là được may kết bằng các loại bảo vật (ratanehi saṃsibbitaṃ). Một số vị nói là được dát vàng (suvaṇṇalittaṃ). Suddhakoseyyaṃ có nghĩa là không có việc may kết bằng các loại bảo vật. Câu Vinaye (ở trong tạng Luật) được nói đến là nhắm đến Chú giải tạng Luật (vinayaṭṭhakathaṃ) hoặc là pháp môn tạng Luật (vinayapariyāyaṃ). Thật vậy, ở đây trong pháp môn tạng Kinh (suttantikapariyāye), điều đã được nói là: ‘‘Ngoại trừ tấm nệm nhồi bông gòn (ṭhapetvā tūlikaṃ), tất cả các loại như là gonaka v.v... được may kết bằng các loại bảo vật đều được phép dùng (sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni vaṭṭanti).’’ Còn đối với pháp môn tạng Luật (vinayapariyāyaṃ), vì phải ở trong trường hợp nghiêm túc (garuke ṭhātabbattā) nên chỉ tấm trải bằng lụa thuần túy (suddhakoseyyameva) mới được phép dùng, các loại khác thì không. Cần phải biết sự quyết đoán là như vầy. Còn trong pháp môn tạng Kinh (suttantikapariyāye), tấm nệm nhồi bông gòn (tūlikā) dù không được may kết bằng các loại bảo vật (ratanaparisibbanarahitāpi) cũng không được phép dùng, các loại khác thì được phép. Và nếu những thứ ấy được may kết bằng các loại bảo vật thì cũng được phép dùng để trải trên mặt đất (bhūmattharaṇavasena) hoặc được mang đến dùng ở trên giường ghế v.v... một cách thích hợp (yathānurūpaṃ). Các vị khác nói rằng: Do trong lời thuyết giảng tạng Kinh (suttantadesanāya) có nói đến là tùy thuộc vào các hàng tại gia (gahaṭṭhānampi vasena), nên để nhiếp hộ cho họ, câu ‘‘ṭhapetvā…pe… na vaṭṭantīti (ngoại trừ... không được phép dùng)’’ đã được nói đến. Ở một vài nơi có bản văn là dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ, có nghĩa là trong Chú giải Trường Bộ kinh xưa (porāṇadīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ). Naccayoggaṃ có nghĩa là thích hợp để nhảy múa (naccituṃ pahonakaṃ). Người ta thực hiện việc nhảy múa ở trên đó (karonti ettha naccaṃ) nên (tấm trải ấy) là kuttakaṃ. Và chính tấm trải ấy là loại đặc biệt uddalomī và ekantalomī. Và điều đã được nói là:

‘‘Dvidasekadasānyudda-lomīekantalomino;

Tadeva soḷasitthīnaṃ, naccayoggañhi kuttaka’’nti.

‘‘Những tấm trải có tua ở hai bên và một bên là uddalomī và ekantalomī. Chính tấm trải ấy, khi thích hợp cho mười sáu vũ nữ nhảy múa, là kuttaka.’’

Hatthino piṭṭhiyaṃ attharaṃ hatthattharaṃ. Evaṃ sesapadesupi. Ajinacammehīti ajinamigacammehi, tāni kira cammāni sukhumatarāni, tasmā dupaṭṭatipaṭṭāni katvā sibbanti. Tena vuttaṃ ‘‘ajinappaveṇī’’ti, uparūpari ṭhapetvā sibbanavasena hi santatibhūtā ‘‘paveṇī’’ti vuccati. Kadalīmigoti mañjārākāramigo, tassa dhammena kataṃ pavarapaccattharaṇaṃ tathā. ‘‘Taṃ kirā’’tiādi tadākāradassanaṃ, tasmā suddhameva kadalīmigacammaṃ vaṭṭatīti vadanti. Uttaraṃ uparibhāgaṃ chādetīti uttaracchado, vitānaṃ. Tampi lohitameva idhādhippetanti āha ‘‘rattavitānenā’’ti. ‘‘Yaṃ vattati, taṃ sauttaraccheda’’nti ettha seso, saṃsibbitabhāvena saddhiṃ vattatīti attho. Rattavitānesu ca kāsāvaṃ vaṭṭati, kusumbhādirattameva na vaṭṭati, tañca kho sabbarattameva. Yaṃ pana nānāvaṇṇaṃ vānacittaṃ vā lepacittaṃ vā, taṃ vaṭṭati. Paccattharaṇasseva padhānattā tappaṭibaddhaṃ setavitānampi na vaṭṭatīti vuttaṃ. Ubhatoti ubhayattha mañcassa sīsabhāge, pādabhāge cāti attho. Etthāpi sauttaracchade viya vinicchayo. Padumavaṇṇaṃ vāti nātirattaṃ sandhāyāha. Vicitraṃ vāti pana sabbathā kappiyattā vuttaṃ, na pana ubhato upadhānesu akappiyattā. Na hi lohitaka-saddo citte vaṭṭati. Paṭalikaggahaṇeneva cittakassāpi attharaṇassa saṅgahetabbappasaṅgato. Sace pamāṇayuttanti vuttamevatthaṃ byatirekato samatthetuṃ āha ‘‘mahāupadhānaṃ pana paṭikkhitta’’nti. Mahāupadhānanti ca pamāṇātikkantaṃ upadhānaṃ. Sīsappamāṇameva hi tassa pamāṇaṃ. Vuttañca ‘‘anujānāmi bhikkhave, sīsappamāṇaṃ [Pg.365] bibbohanaṃ kātu’’nti (cūḷava. 297) sīsappamāṇañca nāma yassa vitthārato tīsu kaṇṇesu dvinnaṃ kaṇṇānaṃ antaraṃ miniyamānaṃ vidatthi ceva caturaṅgulañca hoti. Bibbohanassa majjhaṭṭhānaṃ tiriyato muṭṭhiratanaṃ hoti, dīghato pana diyaḍḍharatanaṃ vā dviratanaṃ vā. Taṃ pana akappiyattāyeva paṭikkhittaṃ, na tu uccāsayanamahāsayanapariyāpannattā. Dvepīti sīsūpadhānaṃ, pādūpadhānañca. Paccattharaṇaṃ datvāti paccattharaṇaṃ katvā attharitvāti attho, idañca gilānameva sandhāya vuttaṃ. Tenāha senāsanakkhandhakavaṇṇanāyaṃ ‘‘agilānassāpi sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti dvayameva vaṭṭati. Gilānassa bibbohanāni santharitvā upari paccattharaṇaṃ katvā nipajjitumpi vaṭṭatī’’ti (cūḷava. aṭṭha. 297) vuttanayenevāti vinaye bhagavatā vuttanayeneva. Kathaṃ pana vuttanti āha ‘‘vuttañheta’’ntiādi. Yathā aṭṭhaṅgulapādakaṃ hoti, evaṃ āsandiyā pādacchindanaṃ veditabbaṃ. Pallaṅkassa pana āharimāni vāḷarūpāni āharitvā puna appaṭibaddhatākāraṇampi bhedanameva. Vijaṭetvāti jaṭaṃ nibbedhetvā. Bibbohanaṃ kātunti tāni vijaṭitatūlāni anto pakkhipitvā bibbohanaṃ kātuṃ.

Tấm trải trên lưng voi (hatthino piṭṭhiyaṃ attharaṃ) là hatthattharaṃ. Tương tự như vậy đối với các từ còn lại. Ajinacammehīti có nghĩa là bằng các tấm da của loài nai đen (ajinamigacammehi). Được biết, những tấm da ấy rất mềm mại (sukhumatarāni), do đó người ta làm thành hai lớp, ba lớp rồi may lại. Vì thế, điều đã được nói là ‘‘ajinappaveṇī’’ti (tấm trải bằng da nai đen). Thật vậy, việc được làm thành một chuỗi liên tục (santatibhūtā) do năng lực của việc may kết bằng cách đặt chồng lên nhau (uparūpari ṭhapetvā sibbanavasena) được gọi là ‘‘paveṇī.’’ Kadalīmigo là loài thú có hình dạng con mèo (mañjārākāramigo), tấm trải cao quý được làm bằng da của nó (tassa cammena kataṃ pavarapaccattharaṇaṃ) cũng tương tự. Câu ‘‘taṃ kirā’’ti v.v... là sự trình bày về hình dạng ấy. Do đó, các vị nói rằng: Chỉ tấm da của loài thú kadalī thuần túy mới được phép dùng. Vật che phủ phần phía trên (uttaraṃ uparibhāgaṃ chādeti) là uttaracchado, tức là tấm màn trướng (vitānaṃ). Và ở đây, chính tấm màn trướng màu đỏ (lohitameva) được chủ trương đến, nên ngài đã nói ‘‘rattavitānenā’’ti (với tấm màn trướng màu đỏ). Ở đây, phần còn lại (trong câu) là ‘‘yaṃ vattati, taṃ sauttaracchedaṃ (vật nào hiện hữu, vật ấy có tấm che phía trên).’’ Có nghĩa là: Hiện hữu cùng với tình trạng được may kết kỹ lưỡng (saṃsibbitabhāvena saddhiṃ vattati). Và đối với các tấm màn trướng màu đỏ, màu kāṣāya (kāsāvaṃ) thì được phép dùng, chỉ màu đỏ do nhuộm bằng hoa rum v.v... (kusumbhādirattaṃ) là không được phép. Và điều ấy hoàn toàn là màu đỏ. Còn vật nào có nhiều màu sắc khác nhau (nānāvaṇṇaṃ), hoặc được trang trí bằng cách thêu dệt (vānacittaṃ), hoặc được trang trí bằng cách vẽ tô (lepacittaṃ) thì vật ấy được phép dùng. Do tấm trải giường là chính yếu (paccattharaṇasseva padhānattā) nên điều đã được nói là tấm màn trướng màu trắng có liên quan đến nó (tappaṭibaddhaṃ setavitānaṃ) cũng không được phép dùng. Ubhato có nghĩa là ở hai nơi (ubhayattha), tức là ở phần đầu giường và phần chân giường (mañcassa sīsabhāge, pādabhāge ca). Ở đây cũng vậy, sự quyết đoán giống như trường hợp sauttaracchada. Ngài nói padumavaṇṇaṃ vā là nhắm đến màu không quá đỏ (nātirattaṃ). Còn câu 'vicitraṃ vā' được nói đến là do (vật ấy) hoàn toàn hợp lệ; còn (gối màu đỏ) thì không được nói đến là do không hợp lệ ở hai chiếc gối. Thật vậy, từ lohitaka không có hiệu lực trong trường hợp có trang trí (citte). Do bởi chính việc đề cập đến paṭalikā, tấm trải có trang trí (cittakassāpi attharaṇassa) cũng đã được bao gồm. Để củng cố cho điều đã được nói là sace pamāṇayuttaṃ (nếu hợp với kích thước) theo cách phủ định, ngài đã nói ‘‘mahāupadhānaṃ pana paṭikkhitta’’nti (còn chiếc gối lớn thì đã bị từ bỏ). Và mahāupadhānaṃ là chiếc gối vượt quá kích thước (pamāṇātikkantaṃ upadhānaṃ). Thật vậy, kích thước của nó chính là kích thước của đầu (sīsappamāṇameva hi tassa pamāṇaṃ). Và điều đã được nói là: ‘‘Này các tỳ khưu, ta cho phép làm chiếc gối bibbohana có kích thước của đầu (sīsappamāṇaṃ bibbohanaṃ kātuṃ).’’ Và sīsappamāṇaṃ là chiếc gối mà khi đo khoảng cách giữa hai trong ba góc (tīsu kaṇṇesu dvinnaṃ kaṇṇānaṃ antaraṃ miniyamānaṃ) về chiều rộng (vitthārato) thì được một gang tay và bốn ngón tay (vidatthi ceva caturaṅgulañca). Phần giữa của chiếc gối bibbohana có chiều ngang (tiriyato) là một khuỷu tay (muṭṭhiratanaṃ), còn chiều dài (dīghato) là một khuỷu tay rưỡi (diyaḍḍharatanaṃ) hoặc hai khuỷu tay (dviratanaṃ). Và vật ấy đã bị từ bỏ chính là do không hợp lệ (akappiyattāyeva), chứ không phải do được bao gồm trong giường nằm cao và giường nằm lớn (uccāsayanamahāsayanapariyāpannattā). Dvepi là gối đầu và gối chân (sīsūpadhānaṃ, pādūpadhānañca). Paccattharaṇaṃ datvā có nghĩa là làm tấm trải giường rồi trải ra (paccattharaṇaṃ katvā attharitvā). Và điều này được nói đến là chỉ nhắm đến vị tỳ khưu bị bệnh (gilānameva). Do đó, ngài đã nói trong phần giải thích về Phẩm Trú Xứ (senāsanakkhandhakavaṇṇanāyaṃ) rằng: ‘‘Đối với vị không bệnh, chỉ hai thứ là gối đầu và gối chân là được phép dùng. Đối với vị bị bệnh, việc trải các chiếc gối bibbohana rồi làm tấm trải giường ở bên trên để nằm xuống cũng được phép dùng.’’ Vuttanayenevāti là chính theo phương cách đã được đức Thế Tôn nói đến ở trong tạng Luật (vinaye bhagavatā vuttanayeneva). Và ngài đã nói ‘‘vuttañheta’’nti v.v... để trả lời cho câu hỏi: ‘‘Nhưng đã được nói đến như thế nào?’’ Cần phải biết việc cắt chân của chiếc ghế āsandī là theo cách nào để có chân ghế dài tám ngón tay (aṭṭhaṅgulapādakaṃ). Còn đối với chiếc giường pallaṅka, việc loại bỏ các hình thù con thú có thể mang đi (āharimāni vāḷarūpāni āharitvā) rồi sau đó làm cho không còn dính liền cũng chính là sự phá vỡ (bhedanaṃ). Vijaṭetvāti là tháo gỡ phần vải được bện lại (jaṭaṃ nibbedhetvā). Bibbohanaṃ kātunti là cho phần bông gòn đã được tháo gỡ ấy vào bên trong để làm chiếc gối bibbohana.

16. ‘‘Mātukucchito nikkhantadārakāna’’nti etena aṇḍajajalābujānameva gahaṇaṃ, mātukucchito nikkhantattāti ca kāraṇaṃ dasseti, tenevāyamattho sijjhati ‘‘anekadivasāni antosayanahetu esa gandho’’ti. Ucchādenti ubbaṭṭenti. Saṇṭhānasampādanatthanti susaṇṭhānatāsampādanatthaṃ. Parimaddantīti samantato maddanti.

16. Với câu ‘của những đứa trẻ đã ra khỏi bụng mẹ’, (chú giải) chỉ bao gồm (chúng sanh) noãn sanh và thai sanh, và chỉ ra nguyên nhân là ‘vì đã ra khỏi bụng mẹ’. Chính vì thế, ý nghĩa này được thành tựu: ‘mùi này có là do nguyên nhân nằm trong (bụng mẹ) nhiều ngày’. (Họ) xoa bóp, (họ) thoa bóp. ‘Để tạo nên hình dáng’ có nghĩa là để làm cho có được hình dáng tốt đẹp. ‘(Họ) nắn bóp’ có nghĩa là (họ) nắn bóp khắp xung quanh.

Tesaṃyeva dārakānanti puññavantānameva dārakānaṃ. Tesameva hi pakaraṇānurūpatāya gahaṇaṃ. Mahāmallānanti mahataṃ bāhuyuddhakārakānaṃ. Ādāso nāma maṇḍanakapakatikānaṃ manussānaṃ attano mukhachāyāpassanatthaṃ kaṃsalohādīhi kato bhaṇḍaviseso. Tādisaṃ sandhāya ‘‘yaṃ kiñci…pe… na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Alaṅkārañjanameva na bhesajjañjanaṃ. Maṇḍanānuyogassa hi adhippetattā tamidhānadhippetaṃ. Loke mālā-saddo baddhamālāyameva ‘‘mālā mālyaṃ pupphadāme’’ti vacanato. Sāsane pana suddhapupphesupi niruḷhoti āha ‘‘abaddhamālā vā’’ti. Kāḷapīḷakādīnanti kāḷavaṇṇapīḷakādīnaṃ. Mattikakakkanti osadhehi abhisaṅkhataṃ yogamattikācuṇṇaṃ. Dentīti vilepenti. Caliteti vikārāpajjanavasena calanaṃ patte[Pg.366], kupiteti attho. Tenāti sāsapakakkena. Doseti kāḷapīḷakādīnaṃ hetubhūte lohitadose. Khāditeti apanayanavasena khādite. Sannisinneti tādise duṭṭhalohite parikkhīṇe. Mukhacuṇṇakenāti mukhavilepanena. Cuṇṇentīti vilimpenti. Taṃ sabbanti mattikākakkasāsapatilahaliddikakkadānasaṅkhātaṃ mukhacuṇṇaṃ, mukhavilepanañca na vaṭṭati. Atthānukkamasambhavato hi ayaṃ padadvayassa vaṇṇanā. Mukhacuṇṇasaṅkhātaṃ mukhavilepananti vā padadvayassa tulyādhikaraṇavasena atthavibhāvanā.

‘Của chính những đứa trẻ ấy’ có nghĩa là của chính những đứa trẻ có phước. Thật vậy, chỉ nên hiểu là (những đứa trẻ) ấy cho phù hợp với văn cảnh. ‘Của những lực sĩ vĩ đại’ có nghĩa là của những người chiến đấu bằng tay không vĩ đại. Gương là một vật dụng đặc biệt được làm từ đồng, sắt, v.v., để những người có thói quen trang điểm nhìn thấy bóng mặt của mình. Nhắm đến loại (gương) như vậy mà có lời nói rằng ‘bất cứ thứ gì… không được phép’. Chỉ là thuốc vẽ mắt để trang điểm, không phải thuốc vẽ mắt trị bệnh. Thật vậy, vì sự chuyên tâm trang điểm được nhắm đến, nên (thuốc vẽ mắt trị bệnh) không được nhắm đến ở đây. Trong đời, từ ‘mālā’ (vòng hoa) chỉ được dùng cho vòng hoa đã kết, theo như (câu) ‘mālā, mālyaṃ (có nghĩa là) tràng hoa’. Nhưng trong giáo pháp, (từ mālā) cũng thông dụng cho cả những bông hoa rời, vì thế (chú giải) nói ‘hoặc là vòng hoa chưa kết’. ‘Của những mụn nhọt đen, v.v.’ có nghĩa là của những mụn nhọt màu đen, v.v. ‘Bột đất sét’ có nghĩa là bột đất sét thích hợp đã được bào chế với dược liệu. ‘(Họ) cho’ có nghĩa là (họ) thoa, trét. ‘Khi bị dao động’ có nghĩa là khi đã đạt đến sự dao động do sự biến đổi, tức là khi bị hư hoại. ‘Bằng cái đó’ có nghĩa là bằng bột hạt cải. ‘Làm hư’ có nghĩa là (làm hư) huyết xấu là nguyên nhân của mụn nhọt đen, v.v. ‘Khi đã ăn’ có nghĩa là khi đã loại bỏ bằng cách loại trừ. ‘Khi đã lắng xuống’ có nghĩa là khi huyết xấu như vậy đã cạn kiệt. ‘Bằng phấn thoa mặt’ có nghĩa là bằng thuốc thoa mặt. ‘(Họ) rắc bột’ có nghĩa là (họ) thoa, trét. Tất cả những thứ đó, tức là phấn thoa mặt được gọi là việc cho bột đất sét, bột hạt cải, bột mè, bột nghệ, và thuốc thoa mặt, đều không được phép. Thật vậy, đây là sự giải thích của hai từ vì có thể có sự tuần tự về ý nghĩa. Hoặc là sự giải thích ý nghĩa của hai từ theo cách đồng vị cách, (nghĩa là) ‘thuốc thoa mặt được gọi là phấn thoa mặt’.

Hatthabandhanti hatthe bandhitabbamābharaṇaṃ, taṃ pana saṅkhakapālādayoti āha ‘‘hatthe’’tiādi. Saṅkho eva kapālaṃ tathā. ‘‘Apare’’tiādinā yathākkamaṃ ‘‘sikhābandha’’ntiādi padānamatthaṃ saṃvaṇṇeti. Tattha sikhanti cūḷaṃ. Cīrakaṃ nāma yena cūḷāya thirakaraṇatthaṃ, sobhanatthañca vijjhati. Muttāya, muttā eva vā latā muttālatā, muttāvaḷi. Daṇḍo nāma catuhatthoti vuttaṃ ‘‘catuhatthadaṇḍaṃ vā’’ti. Alaṅkatadaṇḍakanti pana tato omakaṃ rathayaṭṭhiādikaṃ sandhāyāha. Bhesajjanāḷikanti bhesajjatumbaṃ. Pattādiolambanaṃ vāmaṃseyeva aciṇṇanti vuttaṃ ‘‘vāmapasse olaggita’’nti. Kaṇṇikā nāma kūṭaṃ, tāya ca ratanena ca parikkhitto koso yassa tathā. Pañcavaṇṇasuttasibbitanti nīlapītalohitodātamañjiṭṭhavasena pañcavaṇṇehi suttehi sibbitaṃ tividhampi chattaṃ. Ratanamattāyāmaṃ caturaṅgulavitthatanti tesaṃ paricayaniyāmena vā nalāṭe bandhituṃ pahonakappamāṇena vā vuttaṃ. ‘‘Kesantaparicchedaṃ dassetvā’’ti etena tadanajjhottharaṇavasena bandhanākāraṃ dasseti. Meghamukheti abbhantare. ‘‘Maṇi’’nti idaṃ siromaṇiṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘cūḷāmaṇi’’nti, cūḷāyaṃ maṇinti attho. Camarassa ayaṃ cāmaro, sveva vālo, tena katā bījanī cāmaravālabījanī. Aññāsaṃ pana makasabījanīvākamayabījanīusīramayabījanīmorapiñchamayabījanīnaṃ, vidhūpanatālavaṇṭānañca kappiyattā tassāyeva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

‘Vòng tay’ có nghĩa là trang sức được đeo ở tay, nhưng đó là vỏ ốc, v.v., nên (chú giải) nói ‘ở tay’, v.v. Vỏ ốc chính là cái gáo. Bằng câu ‘Những cái khác’, v.v., (chú giải) giải thích ý nghĩa của các từ ‘dây buộc tóc’, v.v., theo thứ tự. Trong đó, ‘sikhā’ là búi tóc. ‘Cīraka’ là vật dùng để ghim vào búi tóc cho chắc và cho đẹp. Của ngọc trai, hoặc ngọc trai chính là dây leo, (gọi là) dây ngọc trai, tức là chuỗi ngọc trai. Gậy dài bốn khuỷu tay, nên được nói là ‘hoặc là gậy dài bốn khuỷu tay’. Còn ‘gậy được trang trí’ thì (chú giải) nói nhắm đến gậy đánh xe, v.v., ngắn hơn thế. ‘Ống thuốc’ có nghĩa là bầu đựng thuốc. Việc đeo bát, v.v., thường được thực hiện ở vai trái, nên được nói là ‘treo ở bên trái’. ‘Kaṇṇikā’ là chóp nhọn; gươm nào có vỏ bao được bao bọc bởi chóp nhọn ấy và bởi bảo vật thì (gọi là) như vậy. ‘Được may bằng chỉ năm màu’ có nghĩa là cả ba loại lọng được may bằng chỉ có năm màu: xanh, vàng, đỏ, trắng, và màu đỏ sậm. ‘Dài một ratana, rộng bốn ngón tay’ được nói theo quy ước quen thuộc của họ hoặc theo kích thước vừa đủ để buộc trên trán. Bằng câu ‘chỉ ra giới hạn của chân tóc’, (chú giải) chỉ ra cách buộc không che phủ lên (chân tóc). ‘Trong miệng mây’ có nghĩa là ở bên trong. Câu ‘ngọc’ này được nói nhắm đến ngọc trang sức trên đầu, nên (chú giải) nói ‘ngọc trên búi tóc’, có nghĩa là ngọc ở trên búi tóc. Đây là (vật) của con bò Tây Tạng (camara), nên gọi là ‘cāmara’; chính nó là lông đuôi (vāla); quạt làm bằng nó là quạt lông đuôi bò Tây Tạng. Nhưng vì những loại khác như quạt đuổi muỗi, quạt làm bằng sợi vỏ cây, quạt làm bằng rễ hương bài, quạt làm bằng lông công, và quạt lá cọ để xua tan hơi nóng đều được phép, nên cần hiểu rằng chỉ có (quạt lông đuôi bò Tây Tạng) mới được đề cập ở đây.

17. Duggatito, saṃsārato ca niyyāti etenāti niyyānaṃ, saggamaggo, mokkhamaggo ca. Taṃ niyyānamarahati, tasmiṃ vā niyyāne niyuttā, taṃ vā niyyānaṃ phalabhūtaṃ etissāti niyyānikā, vacīduccaritakilesato niyyātīti vā niyyānikā ī-kārassa rassattaṃ, ya-kārassa ca ka-kāraṃ [Pg.367] katvā. Anīya-saddo hi bahulā katvatthābhidhāyako. Cetanāya saddhiṃ samphappalāpavirati idha adhippetā. Tappaṭipakkhato aniyyānikā, samphappalāpo, tassā bhāvo aniyyānikattaṃ, tasmā aniyyānikattā. Tiracchānabhūtāti tirokaraṇabhūtā vibandhanabhūtā. Sopi nāmāti ettha nāma-saddo garahāyaṃ. Kammaṭṭhānabhāveti aniccatāpaṭisaṃyuttattā catusaccakammaṭṭhānabhāve. Kāmassādavasenāti kāmasaṅkhātaassādavasena. Saha atthenāti sātthakaṃ, hitapaṭisaṃyuttanti attho. Upāhanāti yānakathāsambandhaṃ sandhāya vuttaṃ. Suṭṭhu nivesitabboti suniviṭṭho. Tathā dunniviṭṭho. Gāma-saddena gāmavāsī janopi gahitoti āha ‘‘asukagāmavāsino’’tiādi.

17. (Chúng sanh) thoát khỏi khổ cảnh và luân hồi nhờ phương tiện này, nên (phương tiện này) gọi là ‘niyyāna’ (phương tiện giải thoát), (đó là) con đường đến cõi trời và con đường giải thoát. (Câu chuyện) xứng đáng với sự giải thoát ấy; hoặc (câu chuyện) gắn liền với sự giải thoát ấy; hoặc sự giải thoát ấy là kết quả của (câu chuyện) này, nên (câu chuyện) gọi là ‘niyyānikā’. Hoặc (câu chuyện) thoát khỏi phiền não của khẩu ác hạnh, nên gọi là ‘niyyānikā’, sau khi đã rút ngắn nguyên âm ‘ī’ và biến ‘ya’ thành ‘ka’. Thật vậy, hậu tố ‘anīya’ thường biểu thị nghĩa tác nhân. Ở đây, sự từ bỏ lời nói vô ích cùng với tác ý được nhắm đến. Trái ngược với điều đó là ‘aniyyānikā’ (không đưa đến giải thoát), tức là lời nói vô ích; trạng thái của nó là ‘aniyyānikattaṃ’ (tính chất không đưa đến giải thoát), do đó (nói là) ‘aniyyānikattā’. ‘Trở thành loài bàng sanh’ có nghĩa là trở thành vật cản trở, trở thành vật trói buộc. Trong câu ‘sopi nāma’, từ ‘nāma’ có nghĩa là khiển trách. ‘Trong trạng thái của đề mục thiền’ có nghĩa là trong trạng thái của đề mục thiền Tứ đế, vì nó liên quan đến tính vô thường. ‘Do sức mạnh của vị ngọt dục lạc’ có nghĩa là do sức mạnh của vị ngọt được gọi là dục lạc. ‘Cùng với lợi ích’ nên gọi là ‘sātthakaṃ’, có nghĩa là liên quan đến lợi ích. ‘Giày dép’ được nói đến nhắm đến sự liên quan với câu chuyện về xe cộ. ‘Nên được đặt vào tốt đẹp’ nên gọi là ‘suniviṭṭho’. Tương tự, ‘dunniviṭṭho’. Bằng từ ‘gāma’ (làng), dân làng cũng được bao gồm, nên (chú giải) nói ‘những người sống ở làng kia’, v.v.

Sūrakathāti ettha sūra-saddo vīravācakoti dasseti ‘‘sūro ahosī’’ti iminā. Visikhā nāma maggasanniveso, idha pana visikhāgahaṇena tannivāsinopi gahitā ‘‘sabbo gāmo āgato’’tiādīsu viya, tenevāha ‘‘saddhā pasannā’’tiādi.

Trong câu ‘chuyện về người dũng cảm’, (chú giải) chỉ ra rằng từ ‘sūra’ có nghĩa là dũng cảm bằng câu ‘đã là người dũng cảm’. ‘Visikhā’ là nơi các con đường gặp nhau. Nhưng ở đây, bằng việc dùng từ ‘visikhā’, những người sống ở đó cũng được bao gồm, giống như trong các câu ‘cả làng đã đến’, v.v. Chính vì thế, (chú giải) nói ‘có đức tin, có lòng tịnh tín’, v.v.

Kumbhassa ṭhānaṃ nāma udakaṭṭhānanti vuttaṃ ‘‘udakaṭṭhānakathā’’ti. Udakatitthakathātipi vuccati tattheva samavarodhato. Apica kumbhassa karaṇaṭṭhānaṃ kumbhaṭṭhānaṃ. Tadapadesena pana kumbhadāsiyo vuttāti dasseti ‘‘kumbhadāsikathā vā’’ti iminā. Pubbe petā kālaṅkatāti pubbapetā. ‘‘Peto pareto kālaṅkato’’ti hi pariyāyavacanaṃ. Heṭṭhā vuttanayamatidisituṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ.

Chỗ của cái bình gọi là chỗ chứa nước, do đó được gọi là "udakaṭṭhānakathā". Cũng được gọi là "udakatitthakathā" (chuyện bến nước) do vì đi xuống ngay tại nơi ấy. Hơn nữa, chỗ làm ra cái bình là kumbhaṭṭhānaṃ (chỗ làm bình). Và do sự ám chỉ đến nơi ấy, các nữ tỳ làm bình được nói đến. Điều này được chỉ ra bằng câu "hoặc là chuyện về các nữ tỳ làm bình" (kumbhadāsikathā vā). Những người đã chết, đã qua đời trong quá khứ là pubbapetā (những người chết trong quá khứ). Thật vậy, "peto, pareto, kālaṅkato" là những từ đồng nghĩa. Để áp dụng phương pháp đã được nói ở trước, câu bắt đầu bằng "tatthā" đã được nói đến.

Purimapacchimakathāhi vimuttāti idhāgatāhi purimāhi, pacchimāhi ca kathāhi vimuttā. Nānāsabhāvāti atta-saddassa sabhāvapariyāyabhāvamāha. Asukena nāmāti pajāpatinā brahmunā, issarena vā. Uppattiṭhitisambhārādivasena lokaṃ akkhāyati etāyāti lokakkhāyikā, sā pana lokāyatasamaññe vitaṇḍasatthe nissitā sallāpakathāti dasseti ‘‘lokāyatavitaṇḍasallāpakathā’’ti iminā. Lokā bālajanā āyatanti ettha ussahanti vādassādenāti lokāyataṃ, loko vā hitaṃ na yatati na īhati tenāti lokāyataṃ. Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakiriyāya cittampi na uppādenti[Pg.368]. Aññamaññaviruddhaṃ, saggamokkhaviruddhaṃ vā kathaṃ tanonti etthāti vitaṇḍo, viruddhena vā vādadaṇḍena tāḷenti ettha vādinoti vitaṇḍo, sabbattha niruttinayena padasiddhi.

"Thoát khỏi các câu chuyện trước và sau" nghĩa là thoát khỏi các câu chuyện trước và sau được đề cập ở đây. "Nānāsabhāvā" nói lên rằng từ "attā" là một từ đồng nghĩa với "sabhāva" (tự tánh). "Bởi một người nào đó" nghĩa là bởi Pajāpati, Brahmā, hoặc Issara. Thế gian được kể lại qua câu chuyện này về phương diện khởi sanh, tồn tại, các yếu tố cấu thành, v.v... do đó nó là lokakkhāyikā (chuyện kể về thế gian). Hơn nữa, câu chuyện ấy là một cuộc đàm luận dựa trên bộ luận ngụy biện (vitaṇḍasattha) được gọi là Lokāyata. Điều này được chỉ ra bằng câu "lokāyatavitaṇḍasallāpakathā". Những người thế gian, những kẻ ngu si, cố gắng (āyatanti) trong đó vì thích thú tranh luận, do đó nó là Lokāyata. Hoặc, thế gian không cố gắng (na yatati), không nỗ lực vì lợi ích thông qua nó, do đó nó là Lokāyata. Thật vậy, dựa vào bộ luận đó, chúng sanh không khởi lên dù chỉ một ý nghĩ về việc làm phước. Trong đó, họ mở rộng (tanonti) những lời nói mâu thuẫn với nhau, hoặc mâu thuẫn với thiên giới và giải thoát, do đó nó là vitaṇḍa (ngụy biện). Hoặc, trong đó, họ đánh bại (tāḷenti) những người tranh luận bằng cây gậy luận thuyết (vādadaṇḍa) mâu thuẫn, do đó nó là vitaṇḍa. Ở khắp mọi nơi, sự hình thành của từ ngữ nên được hiểu theo phương pháp từ nguyên học.

Sāgaradevena khatoti ettha sāgararañño puttehi khatotipi vadanti. Vijjati pavedanahetubhūtā muddhā yassāti samuddo dha-kārassa da-kāraṃ katvā, saha-saddo cettha vijjamānatthavācako ‘‘salomakosapakkhako’’tiādīsu viya. Bhavoti vuddhi bhavati vaḍḍhatīti katvā. Vibhavoti hāni tabbirahato. Dvandato pubbe suyyamāno itisaddo paccekaṃ yojetabboti āha ‘‘iti bhavo iti abhavo’’ti. Yaṃ vā taṃ vāti yaṃ kiñci, atha taṃ aniyamanti attho. Abhūtañhi aniyamatthaṃ saha vikappena yaṃtaṃ-saddehi dīpenti ācariyā. Apica bhavoti sassato. Abhavoti ucchedo. Bhavoti vā kāmasukhaṃ. Abhavoti attakilamatho.

Về câu "được đào bởi Sāgaradeva", một số người cũng nói rằng nó được đào bởi các con trai của vua Sāgara. "Nó có một đỉnh (muddhā) là nguyên nhân gây ra sự rung chuyển", do đó nó là samudda, sau khi đổi 'dha' thành 'da'. Và ở đây, từ 'sa' có nghĩa là "hiện hữu", giống như trong các ví dụ "salomako, sapakkhako" (có lông, có cánh). "Bhava" (hữu) là sự tăng trưởng, vì nó trở thành (bhavati), nó tăng trưởng (vaḍḍhati). "Vibhava" (vô hữu) là sự suy giảm, vì nó không có sự tăng trưởng đó. Từ "iti" được nghe thấy trước hợp từ (dvanda) nên được kết hợp với mỗi thành phần riêng biệt, do đó ngài nói "iti bhavo, iti abhavo" (như vậy là hữu, như vậy là vô hữu). "Yaṃ vā taṃ vā" có nghĩa là bất cứ điều gì, không thật, không xác định. Thật vậy, các vị luận sư giải thích ý nghĩa không thật, không xác định bằng các từ "yaṃ" và "taṃ" cùng với sự lựa chọn (vikappa). Hơn nữa, "bhava" là thường kiến. "Abhava" là đoạn kiến. Hoặc, "bhava" là lạc thú của các dục. "Abhava" là sự khổ hạnh ép xác.

Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ bāttiṃsa tiracchānakathā nāma honti. Atha vā pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā iti-saddena saṅgahetvā battiṃsa tiracchānakathāti vuccanti. Pāḷiyañhi ‘‘iti vā’’ti ettha iti-saddo pakārattho, vā-saddo vikappanattho. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘evaṃpakāraṃ, ito aññaṃ vā tādisaṃ niratthakakathaṃ anuyuttā viharantī’’ti, ādiattho vā iti-saddo iti vā iti evarūpā ‘‘naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu (dī. ni. 1.10, 164; ma. ni. 1.293, 411; 2.11, 418; 3.14, 102; a. ni. 10.99) viya, iti evamādiṃ aññampi tādisaṃ kathamanuyuttā viharantīti attho.

Như vậy, cùng với sáu loại chuyện về hữu và vô hữu này, có ba mươi hai loại hý luận. Hoặc, mặc dù không được đề cập một cách rõ ràng trong bản văn Pāli, các câu chuyện về rừng, núi, sông, và đảo cũng được bao gồm bởi từ "iti", và do đó ba mươi hai loại được gọi là hý luận. Thật vậy, trong bản văn Pāli, ở câu "iti vā", từ "iti" có nghĩa là "loại", và từ "vā" có nghĩa là "lựa chọn". Điều này có nghĩa là: "Họ sống chuyên tâm vào những câu chuyện vô ích thuộc loại này, hoặc những câu chuyện khác tương tự như những câu chuyện đã được đề cập." Hoặc, từ "iti" có nghĩa là "vân vân", giống như trong các đoạn như "iti vā iti evarūpā... paṭivirato" (từ bỏ xem múa, hát, nhạc, các buổi trình diễn...). Nghĩa là: "Họ sống chuyên tâm vào những câu chuyện tương tự khác như vậy, vân vân."

18. Viruddhassa gahaṇaṃ viggaho, so yesanti viggāhikā, tesaṃ tathā, viruddhaṃ vā gaṇhāti etāyāti viggāhikā, sāyeva kathā tathā. Sārambhakathāti upārambhakathā. Sahitanti pubbāparāviruddhaṃ. Tatoyeva siliṭṭhaṃ. Taṃ pana atthakāraṇayuttatāyāti dassetuṃ ‘‘atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho’’ti vuttaṃ. Nti vacanaṃ. Parivattitvā ṭhitaṃ sapattagato asamattho yodho viya na kiñci jānāsi, kintu sayameva parājesīti adhippāyo. Vādo dosoti pariyāyavacanaṃ. Tathā cara [Pg.369] vicarāti. Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ ācariyakule. Nibbedhehīti mayā ropitaṃ vādaṃ vissajjehi.

18. Viggaha là sự chấp thủ điều mâu thuẫn. Những người có điều đó là viggāhikā (người hay tranh cãi). Câu chuyện của họ cũng vậy. Hoặc, qua câu chuyện này, người ta chấp thủ điều mâu thuẫn, do đó nó là viggāhikā. Chính câu chuyện đó cũng vậy. Sārambhakathā là upārambhakathā (chuyện công kích). Sahitaṃ là không mâu thuẫn trước sau. Chính vì thế mà nó mạch lạc (siliṭṭhaṃ). Hơn nữa, để chỉ ra rằng nó mạch lạc vì hợp với ý nghĩa và lý do, câu "hợp với ý nghĩa, hợp với lý do là ý nghĩa" đã được nói. Lời nói bị dồn vào thế bí. Ý nghĩa là: "Ngươi không biết gì cả, giống như một chiến binh bất tài rơi vào tay kẻ thù, mà chỉ tự đánh bại chính mình." "Vādo doso" (luận thuyết là lỗi lầm) là một từ đồng nghĩa. Tương tự, "cara vicarā" cũng là một từ đồng nghĩa. "Tattha tatthā" nghĩa là trong mỗi trường phái của các vị thầy. "Nibbedhehi" nghĩa là hãy giải tỏa luận điểm do ta đưa ra.

19. Dūtassa kammaṃ dūteyyaṃ, tassa kathā tathā, tassaṃ. Idha, amutrāti upayogatthe bhummavacanaṃ, tenāha ‘‘asukaṃ nāma ṭhāna’’nti. Vitthārato vinicchayo vinayaṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 436-437) vuttoti saṅkhepato idha dassetuṃ ‘‘saṅkhepato panā’’tiādi vuttaṃ. Gihisāsananti yathāvuttaviparītaṃ sāsanaṃ. Aññesanti gihīnaññeva.

19. Công việc của người đưa tin là dūteyyaṃ (việc đưa tin). Câu chuyện của người ấy cũng vậy, trong câu chuyện ấy. "Idha, amutrā" (ở đây, ở kia) là những từ ở vị trí cách (sattami) được dùng với nghĩa đối cách (dutiya). Do đó, ngài nói "đến một nơi nào đó". Vì sự phân tích chi tiết đã được nói trong Chú giải Luật tạng, nên để trình bày một cách tóm tắt ở đây, câu bắt đầu bằng "saṅkhepato pana" đã được nói đến. Gihisāsanaṃ là thông điệp trái ngược với những gì đã được nói. "Aññesaṃ" (của những người khác) chỉ có nghĩa là của các gia chủ.

20. Tividhenāti sāmantajappanairiyāpathasannissitapaccayapaṭisevanabhedato tividhena. Vimhāpayantīti ‘‘ayamacchariyapuriso’’ti attani paresaṃ vimhayaṃ sampahaṃsanaṃ acchariyaṃ uppādenti. Vipubbañhi mhi-saddaṃ sampahaṃsane vadanti saddavidū. Sampahaṃsanākāro ca acchariyaṃ. Lapantīti attānaṃ vā dāyakaṃ vā ukkhipitvā yathā so kiñci dadāti, evaṃ ukkācetvā ukkhipanavasena dīpetvā kathenti. Nimittaṃ sīlametesanti nemittikāti taddhitavasena tassīlattho yathā ‘‘paṃsukūliko’’ti (mahāni. 52) apica nimittena vadanti, nimittaṃ vā karontīti nemittikā. Nimittanti ca paresaṃ paccayadānasaññuppādakaṃ kāyavacīkammaṃ vuccati. Nippeso nippisanaṃ cuṇṇaṃ viya karaṇaṃ. Nippisantīti vā nippesā, nippesāyeva nippesikā, nippisanaṃ vā nippeso, taṃ karontītipi nippesikā. Nippeso ca nāma bhaṭapuriso viya lābhasakkāratthaṃ akkosanakhuṃsanuppaṇḍanaparapiṭṭhimaṃsikatā. Lābhena lābhanti ito lābhena amutra lābhaṃ. Nijigīsanti magganti pariyesantīti pariyāyavacanaṃ. Kuhakādayo saddā kuhānādīni nimittaṃ katvā taṃsamaṅgipuggalesu pavattāti āha ‘‘kuhanā…pe… adhivacana’’nti. Aṭṭhakathañcāti taṃtaṃpāḷisaṃvaṇṇanābhūtaṃ porāṇaṭṭhakathañca.

20. Tividhenāti (bằng ba cách) là bằng ba cách theo sự phân biệt: nói vòng vo, nương tựa vào oai nghi, và thọ dụng vật dụng. Vimhāpayantīti (họ làm cho kinh ngạc) là họ làm phát sanh sự kinh ngạc, sự vui thích, sự kỳ diệu nơi tự thân hoặc nơi người khác rằng: “Vị này là người kỳ diệu.” Thật vậy, các nhà ngữ pháp nói rằng âm mhi có vi đứng trước có nghĩa là vui thích. Và cách thức vui thích là kỳ diệu. Lapantīti (họ nói) là họ nói bằng cách tán dương tự thân hoặc thí chủ, làm cho người ấy từ bỏ sự keo kiệt và chỉ bày theo cách tán dương, để người ấy dâng cúng một vật gì đó. Nemittikāti (những người ra dấu hiệu) là những người có thói quen ra dấu hiệu; ở đây, theo cách của taddhita, nó có nghĩa là thói quen, giống như trong từ “paṃsukūliko.” Hơn nữa, nemittikā là những người nói bằng dấu hiệu, hoặc làm ra dấu hiệu. Và nimittaṃ (dấu hiệu) được gọi là hành động của thân và khẩu làm phát sanh nơi người khác ý niệm dâng cúng vật dụng. Nippeso là sự nghiền nát, làm cho giống như bột. Hoặc nippesā là những người nghiền nát; nippesā chính là nippesikā; hoặc nippeso là sự nghiền nát, và nippesikā cũng là những người làm việc đó. Và nippeso được gọi là, giống như một người làm thuê, vì lợi lộc và danh vọng, sự mắng nhiếc, hăm dọa, chế giễu, và nói xấu sau lưng. Lābhena lābhanti (họ tìm kiếm lợi lộc bằng lợi lộc) là họ tìm kiếm lợi lộc ở nơi khác bằng lợi lộc từ nơi này. Nijigīsanti, magganti, pariyesanti là những từ đồng nghĩa. Các từ kuhakā, v.v., sau khi lấy kuhanā, v.v., làm dấu hiệu, được dùng cho những người có những đặc tính đó, nên ngài nói “kuhanā…v.v… adhivacana.” Aṭṭhakathañcāti (và Chú giải) là Chú giải cổ xưa, là sự giải thích cho từng đoạn Pāli tương ứng.

Majjhimasīlavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Trung Giới đã kết thúc.

Mahāsīlavaṇṇanā

Phần giải thích về Đại Giới

21. Aṅgāni [Pg.370] ārabbha pavattattā aṅgasahacaritaṃ satthaṃ ‘‘aṅga’’nti vuttaṃ uttarapadalopena vā. Nimittanti etthāpi eseva nayo, tenāha ‘‘hatthapādādīsū’’tiādi. Keci pana ‘‘aṅganti aṅgavikāraṃ paresaṃ aṅgavikāradassanenāpi lābhālābhādivijānana’’nti vadanti. Nimittasatthanti nimittena sañjānanappakāradīpakaṃ satthaṃ, taṃ vatthunā vibhāvetuṃ ‘‘paṇḍurājā’’tiādimāha. Paṇḍurājāti ca ‘‘dakkhiṇārāmādhipati’’ icceva vuttaṃ. Sīhaḷadīpe dakkhiṇārāmanāmakassa saṅghārāmassa kārakoti vadanti. ‘‘Dakkhiṇamadhurādhipatī’’ti ca katthaci likhitaṃ, dakkhiṇamadhuranagarassa adhipatīti attho. Muttāyoti muttikā. Muṭṭhiyāti hatthamuddāya. Gharagolikāyāti sarabunā. So ‘‘muttā’’ti saññānimittenāha, saṅkhyānimittena pana ‘‘tisso’’ti.

21. Kinh sách liên quan đến các chi phần được gọi là “aṅga” (chi phần) vì nó được tiến hành liên quan đến các chi phần, hoặc do sự lược bỏ của từ đứng sau. Trong từ nimittaṃ (điềm báo) cũng có cùng phương pháp này, do đó ngài nói “hatthapādādīsū” v.v. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “aṅga là sự biến dạng của chi phần, là sự biết được lợi lộc và không lợi lộc ngay cả khi chỉ nhìn thấy sự biến dạng chi phần của người khác.” Nimittasatthaṃ (kinh sách về điềm báo) là kinh sách giải thích các loại nhận biết bằng điềm báo; để làm rõ điều đó bằng một câu chuyện, ngài đã nói “paṇḍurājā” v.v. Và Paṇḍurājā được nói là “vị chúa của Dakkhiṇārāma.” Các vị nói rằng ngài là người xây dựng tu viện tên là Dakkhiṇārāma trên đảo Sīhaḷa. Và ở một số nơi có ghi là “Dakkhiṇamadhurādhipati,” nghĩa là vị chúa của thành Dakkhiṇamadhurā. Muttāyoti có nghĩa là những viên ngọc trai. Muṭṭhiyāti có nghĩa là bằng nắm tay. Gharagolikāyāti có nghĩa là bởi con thằn lằn. Vị ấy nói “ngọc trai” bằng điềm báo nhận thức, nhưng nói “ba” bằng điềm báo con số.

‘‘Mahantāna’’nti etena appakaṃ nimittameva, mahantaṃ pana uppādoti nimittuppādānaṃ visesaṃ dasseti. Uppatitanti uppatanaṃ. Subhāsubhaphalaṃ pakāsento uppajjati gacchatīti uppādo, uppātopi, subhāsubhasūcikā bhūtavikati. So hi dhūmo viya aggissa kammaphalassa pakāsanamattameva karoti, na tu tamuppādetīti. Idanti idaṃ nāma phalaṃ. Evanti iminā nāma ākārena. Ādisantīti niddisanti. Pubbaṇhasamayeti kālavasena. Idaṃ nāmāti vatthuvasena vadati. Yo vasabhaṃ, kuñjaraṃ, pāsādaṃ, pabbataṃ vā āruḷhamattānaṃ supine passati, tassa ‘‘idaṃ nāma phala’’ntiādinā hi vatthukittanaṃ hoti. Supinakanti supinasatthaṃ. Aṅgasampattivipattidassanamattena pubbe ‘‘aṅga’’nti vuttaṃ, idha pana mahānubhāvatādinipphādakalakkhaṇavisesadassanena ‘‘lakkhaṇa’’nti ayametesaṃ viseso, tenāha ‘‘iminā lakkhaṇenā’’tiādi. Lakkhaṇanti hi aṅgapaccaṅgesu dissamānākāravisesaṃ sattisirivacchagadāpāsādādikamadhippetaṃ taṃ taṃ phalaṃ lakkhīyati anenāti katvā, satthaṃ pana tappakāsanato lakkhaṇaṃ. Āhateti purāṇe. Anāhateti nave. Ahateti pana pāṭhe vuttavipariyāyena attho. Ito paṭṭhāyāti devarakkhasamanussādibhedena yathāphalaṃ parikappitena vividhavatthabhāge ito vā etto vā sañchinne idaṃ nāma bhogādiphalaṃ hoti. Evarūpena dārunāti palāsasiriphalādidārunā, tathā dabbiyā. Yadi dabbihomādīnipi aggihomāneva[Pg.371], atha kasmā visuṃ vuttānīti āha ‘‘evarūpāyā’’tiādi. Dabbihomādīni homopakaraṇādivisesehi phalavisesadassanavasena vuttāni, aggihomaṃ pana vuttāvasesasādhanavasena vuttanti adhippāyo. Tenāha ‘‘dabbihomādīnī’’tiādi.

Bằng từ “mahantānaṃ” này, ngài chỉ ra sự khác biệt giữa điềm báo (nimitta) và điềm lạ (uppāda): điềm nhỏ chỉ là nimitta, nhưng điềm lớn là uppāda. Uppatitanti có nghĩa là sự rơi xuống. Nó được gọi là uppādo vì nó phát sanh hoặc xảy ra trong khi chỉ ra kết quả tốt hay xấu; cũng là uppāto, một sự biến đổi của các đại thể, báo hiệu điều tốt và xấu. Thật vậy, nó chỉ đơn thuần chỉ ra kết quả của nghiệp, giống như khói chỉ ra lửa, chứ không tạo ra nó. Idanti có nghĩa là kết quả này. Evanti có nghĩa là theo cách này. Ādisantīti có nghĩa là họ chỉ ra. Pubbaṇhasamayeti là nói về phương diện thời gian. Idaṃ nāmāti được nói về phương diện đối tượng. Đối với người nào thấy mình trong giấc mơ đang trèo lên một con bò đực, con voi, cung điện, hoặc ngọn núi, thì việc kể lại đối tượng quả thật là bằng cách nói “đây là kết quả,” v.v. Supinakanti có nghĩa là khoa học về giấc mơ. Trước đây, “aṅga” được nói chỉ đơn thuần qua việc nhìn thấy sự hoàn hảo hay khiếm khuyết của các chi phần; nhưng ở đây, “lakkhaṇa” được nói qua việc nhìn thấy đặc điểm đặc biệt tạo ra quyền năng vĩ đại, v.v. Đây là sự khác biệt giữa chúng, do đó ngài nói “iminā lakkhaṇenā,” v.v. Thật vậy, lakkhaṇanti là một đặc điểm đặc biệt được thấy trên các chi phần lớn và nhỏ, chẳng hạn như cây thương, śrīvatsa, cây chùy, cung điện, v.v., là điều được mong muốn. Bởi vì kết quả tương ứng được đánh dấu bởi (chi phần) này, nên nó được gọi là lakkhaṇa. Tuy nhiên, kinh sách được gọi là lakkhaṇa vì nó giải thích điều đó. Āhateti có nghĩa là cũ. Anāhateti có nghĩa là mới. Tuy nhiên, trong cách đọc ahateti, ý nghĩa nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã nói. Ito paṭṭhāyāti có nghĩa là: khi một phần của y phục, được hình dung theo kết quả qua sự phân biệt của chư thiên, dạ xoa, con người, v.v., bị chuột gặm từ đây hoặc từ đó, thì kết quả cụ thể về tài sản, v.v., sẽ xảy ra. Evarūpena dārunāti có nghĩa là bằng củi như cây palāsa, cây siriphala, v.v.; tương tự, bằng cái vá. Nếu các lễ cúng bằng vá, v.v., cũng chỉ là lễ cúng lửa, vậy tại sao chúng lại được đề cập riêng? Do đó, ngài nói “evarūpāyā,” v.v. Các lễ cúng bằng vá, v.v., được đề cập theo cách chỉ ra một kết quả đặc biệt thông qua các đặc điểm đặc biệt của dụng cụ cúng dường, v.v. Tuy nhiên, lễ cúng lửa được đề cập theo cách hoàn thành những gì còn lại cần nói. Đây là chủ ý. Do đó, ngài nói “dabbihomādīnī,” v.v.

Kuṇḍakoti taṇḍulakhaṇḍaṃ, tilassa idanti telaṃ, samāsataddhitapadāni pasiddhesu sāmaññabhūtānīti visesakaraṇatthaṃ ‘‘tilatelādika’’nti vuttaṃ. Pakkhipananti pakkhipanatthaṃ. ‘‘Pakkhipanavijja’’ntipi pāṭho, pakkhipanahetubhūtaṃ vijjanti attho. Dakkhiṇakkhakajaṇṇulohitādīhīti dakkhiṇakkhakalohitadakkhiṇajaṇṇulohitādīhi. ‘‘Pubbe’’tiādinā aṅgaaṅgavijjānaṃ visesadassanena punaruttabhāvamapaneti. Aṅgulaṭṭhiṃ disvāti aṅgulibhūtaṃ, aṅguliyā vā jātaṃ aṭṭhiṃ passitvā, aṅgulicchavimattaṃ apassitvā tadaṭṭhivipassanavaseneva byākarontīti vuttaṃ hoti. ‘‘Aṅgalaṭṭhinti sarīra’’nti (dī. ni. ṭī. 1.21) pana ācariyadhammapālattherena vuttaṃ, evaṃ sati aṅgapaccaṅgānaṃ viruhanabhāvena laṭṭhisadisattā sarīrameva aṅgalaṭṭhīti viññāyati. Kulaputtoti jātikulaputto, ācārakulaputto ca. Disvāpīti ettha api-saddo adisvāpīti sampiṇḍanattho. Abbhino satthaṃ abbheyyaṃ. Māsurakkhena kato gantho māsurakkho. Rājūhi paribhūttaṃ satthaṃ rājasatthaṃ. Sabbānipetāni khattavijjāpakaraṇāni. Siva-saddo santiatthoti āha ‘‘santikaraṇavijjā’’ti, upasaggūpasamanavijjāti attho. Sivā-saddameva rassaṃ katvā evamahāti sandhāya ‘‘siṅgālarutavijjā’’ti vadanti, siṅgālānaṃ rute subhāsubhasañjānanavijjāti attho. ‘‘Bhūtavejjamantoti bhūtavasīkaraṇamanto. Bhūrighareti antopathaviyaṃ kataghare, mattikāmayaghare vā. ‘‘Bhūrivijjā sassabuddhikaraṇavijjā’’ti sārasamāse. Sappāvhāyanavijjāti sappāgamanavijjā. Visavantameva vāti visavamānameva vā. Bhāvaniddesassa hi māna-saddassa antabyappadeso. Yāya karonti, sā visavijjāti yojanā. ‘‘Visatantrameva vā’’tipi pāṭho. Evaṃ sati sarūpadassanaṃ hoti, visavicāraṇaganthoyevāti attho. Tantranti hi ganthassa parasamaññā. Sapakkhakaapakkhakadvipadacatuppadānanti piṅgalamakkhikādisapakkhakagharagolikādiapakkhakadevamanussacaṅgorādidvipada- kaṇṭasasajambukādicatuppadānaṃ. Rutaṃ vassitaṃ. Gataṃ gamanaṃ, etena ‘‘sakuṇavijjā’’ti idha migasaddassa [Pg.372] lopaṃ, nidassanamattaṃ vā dasseti. Sakuṇañāṇanti sakuṇavasena subhāsubhaphalassa jānanaṃ. Nanu sakuṇavijjāya eva vāyasavijjāpaviṭṭhāti āha ‘‘taṃ visuññeva sattha’’nti. Taṃtaṃpakāsakasatthānurūpavasena hi idha tassa tassa vacananti daṭṭhabbaṃ.

Kuṇḍako có nghĩa là tấm gạo. Của hạt mè (tilassa idaṃ) nên gọi là dầu (telaṃ). Các từ samāsa và taddhita khi đã thành tựu thì trở thành phổ thông, vì thế để làm cho đặc biệt nên được nói là “dầu mè, v.v.”. Pakkhipanaṃ có nghĩa là để bỏ vào. Cũng có bài đọc là “pakkhipanavijjaṃ”, có nghĩa là môn học làm nhân cho việc bỏ vào. Dakkhiṇakkhakajaṇṇulohitādīhi có nghĩa là bằng máu xương đòn bên phải, máu đầu gối bên phải, v.v. Bằng cách chỉ ra sự khác biệt của các môn học về tướng tay chân (aṅgaaṅgavijjānaṃ) qua câu “pubbe” v.v., ngài loại bỏ sự trùng lặp. Aṅgulaṭṭhiṃ disvā có nghĩa là thấy xương ngón tay, hoặc xương phát sinh ở ngón tay, không thấy da ngón tay, mà chỉ tiên đoán dựa vào việc quan sát kỹ xương đó. Nhưng trưởng lão ācariya Dhammapāla đã nói: “Aṅgalaṭṭhiṃ là thân thể”. Khi như vậy, vì các chi phần lớn nhỏ có tính chất mọc lên nên giống như dây leo, do đó thân thể được hiểu là aṅgalaṭṭhi. Kulaputto là con nhà dòng dõi, và con nhà gia giáo. Trong câu disvāpi, từ api có nghĩa là gộp lại, bao gồm cả adisvāpi (không thấy). Sách của Abbhi là abbheyyaṃ. Sách do Māsurakkha làm là māsurakkho. Sách do các vua dùng là rājasatthaṃ. Tất cả những thứ này đều là các bộ sách về khoa học điền địa (khattavijjā). Từ siva có nghĩa là an lành, nên ngài nói “santikaraṇavijjā”, nghĩa là môn học làm cho các điềm xấu được yên lặng. Chính từ sivā được rút ngắn lại mà nói như vậy, và liên hệ đến điều này, người ta nói “siṅgālarutavijjā”, nghĩa là môn học nhận biết điềm tốt xấu trong tiếng kêu của chó rừng. Bhūtavejjamanto là câu thần chú để kiểm soát ma quỷ. Bhūrighare là trong ngôi nhà được làm dưới lòng đất, hoặc trong ngôi nhà bằng đất sét. Trong sách Sārasamāsa có nói: “Bhūrivijjā là môn học làm cho mùa màng phát triển”. Sappāvhāyanavijjā là môn học gọi rắn đến. Visavantameva vā có nghĩa là visavamānameva. Vì hậu tố māna trong việc chỉ định trạng thái (bhāvaniddesa) được biểu thị bằng hậu tố anta. Cách kết hợp là: môn học mà người ta dùng để làm (cho nọc độc chảy ra) là visavijjā. Cũng có bài đọc là “visatantrameva vā”. Khi như vậy, đó là sự chỉ ra hình thức thật sự, có nghĩa là chính là sách nghiên cứu về nọc độc. Vì tantra là một tên gọi khác của sách. Sapakkhakaapakkhakadvipadacatuppadānaṃ có nghĩa là của các loài có cánh như ruồi mắt vàng, các loài không có cánh như thằn lằn nhà, các loài hai chân như chư thiên, người, chim mòng biển, và các loài bốn chân như tắc kè, thỏ, chó rừng. Rutaṃ là tiếng kêu. Gataṃ là sự đi lại. Bằng điều này, ở đây trong từ “sakuṇavijjā”, ngài chỉ ra sự lược bỏ hoặc sự biểu thị của từ miga. Sakuṇañāṇaṃ là sự biết được quả tốt xấu dựa vào loài chim. Chẳng phải vāyasavijjā đã được bao gồm trong sakuṇavijjā rồi sao? Ngài nói “đó là một bộ sách hoàn toàn riêng biệt”. Cần phải hiểu rằng ở đây, lời nói của mỗi vị thầy là tùy theo bộ sách giải thích tương ứng.

Paripakkagatabhāvo attabhāvassa, jīvitakālassa ca vasena gahetabboti dasseti ‘‘idānī’’tiādinā. Ādiṭṭhañānanti ādisitabbassa ñāṇaṃ. Sararakkhaṇanti sarato attānaṃ, attato vā sarassa rakkhaṇaṃ. ‘‘Sabbasaṅgāhika’’nti iminā miga-saddassa sabbasakuṇacatuppadesu pavattiṃ dasseti, ekasesaniddeso vā esa catuppadesveva miga-saddassa niruḷhattā. Sabbesampi sakuṇacatuppadānaṃ rutajānanasatthassa migacakkasamaññā, yathā taṃ subhāsubhajānanappakāre sabbato bhadraṃ cakkādisamaññāti āha ‘‘sabba…pe… vutta’’nti.

Trạng thái đã chín muồi (paripakkagatabhāvo) cần được hiểu theo nghĩa là tự thân và tuổi thọ, điều này được chỉ ra qua câu “idāni” v.v. Ādiṭṭhañāṇaṃ là sự biết được điều cần được chỉ ra. Sararakkhaṇaṃ là sự bảo vệ bản thân khỏi mũi tên, hoặc bảo vệ mũi tên khỏi bản thân. Bằng từ “sabbasaṅgāhikaṃ”, ngài chỉ ra sự áp dụng của từ miga cho tất cả các loài chim và loài bốn chân. Hoặc đây là sự chỉ định theo phép ekasesa, vì từ miga chỉ thông dụng cho các loài bốn chân. Tên gọi migacakka là của bộ sách biết tiếng kêu của tất cả các loài chim và loài bốn chân. Giống như trong các phương pháp biết điềm tốt xấu, (bộ sách này) tốt hơn tất cả nên có tên gọi là cakka v.v., vì thế ngài nói “sabba...được nói”.

22. ‘‘Sāmino’’tiādi pasaṭṭhāpasaṭṭhakāraṇavacanaṃ. Lakkhaṇanti tesaṃ lakkhaṇappakāsakasatthaṃ. Pārisesanayena avasesaṃ āvudhaṃ. ‘‘Yamhi kule’’tiādinā imasmiṃ ṭhāne tathājānanahetu eva sesaṃ lakkhaṇanti dasseti. Ayaṃ visesoti ‘‘lakkhaṇa’’nti heṭṭhā vuttā lakkhaṇato viseso. Tadatthāvikaraṇatthaṃ ‘‘idañcettha vatthū’’ti vuttaṃ aggiṃ dhamamānanti aggiṃ mukhavātena jālentaṃ. Makkhesīti vināseti. Piḷandhanakaṇṇikāyāti kaṇṇālaṅkārassa. Gehakaṇṇikāyāti gehakūṭassa, etena ekasesanayaṃ, sāmaññaniddesaṃ vā upetaṃ. Kacchapalakkhaṇanti kummalakkhaṇaṃ. Sabbacatuppadānanti miga-saddassa catuppadavācakattamāha.

22. “Sāmino” v.v. là lời nói về nguyên nhân tốt và xấu. Lakkhaṇaṃ là sách giải thích các tướng của chúng (các loại ngọc). Theo phương pháp loại trừ (pārisesanayena), phần còn lại là vũ khí. Bằng câu “yamhi kule” v.v., ngài chỉ ra rằng ở đây, chính nguyên nhân của sự biết như vậy là tướng còn lại. Ayaṃ viseso là sự khác biệt so với tướng (lakkhaṇa) đã được nói ở dưới là “lakkhaṇaṃ”. Để làm rõ ý nghĩa đó, câu “idañcettha vatthu” đã được nói. Aggiṃ dhamamānaṃ là làm cho lửa cháy lên bằng hơi miệng. Makkhesi là phá hoại. Piḷandhanakaṇṇikāya là của đồ trang sức tai. Gehakaṇṇikāya là của nóc nhà. Bằng điều này, được hiểu là bao gồm cả phép ekasesanaya hoặc sự chỉ định chung. Kacchapalakkhaṇaṃ là tướng của con rùa. Bằng từ sabbacatuppadānaṃ, ngài nói lên rằng từ miga có nghĩa là loài bốn chân.

23. Asukadivaseti dutiyātatiyāditithivasena vuttaṃ. Asukanakkhattenāti assayujabharaṇīkattikārohaṇīādinakkhattayogavasena. Vippavutthānanti vippavasitānaṃ sadesato nikkhantānaṃ. Upasaṅkamanaṃ upayānaṃ. Apayānaṃ paṭikkamanaṃ. Dutiyapadepīti ‘‘bāhirānaṃ raññaṃ…pe… bhavissatī’’ti vutte dutiyavākyepi. ‘‘Abbhantarānaṃ raññaṃ jayo’’tiādīhi dvīhi vākyehi vuttā jayaparājayā pākaṭāyeva.

23. Asukadivase được nói theo nghĩa là ngày thứ hai, thứ ba, v.v. Asukanakkhattena được nói theo sự tương hợp với các vì sao như Assayuja, Bharaṇī, Kattikā, Rohaṇī, v.v. Vippavutthānaṃ là của những người đã ra đi, đã rời khỏi quê hương của mình. Sự đến gần là upayānaṃ. Sự quay về là apayānaṃ. Dutiyapadepi có nghĩa là: cũng trong câu thứ hai, khi đã nói “bāhirānaṃ raññaṃ…pe… bhavissati”. Sự thắng và bại được nói trong hai câu “abbhantarānaṃ raññaṃ jayo” v.v. là đã rõ ràng.

24. Rāhūti rāhu nāma asurissaro asurarājā. Tathā hi mahāsamayasutte asuranikāye vuttaṃ –

24. Rāhu là vị vua của các a-tu-la, chúa của các a-tu-la, tên là Rāhu. Thật vậy, trong kinh Mahāsamaya, trong bộ phận về a-tu-la, đã được nói rằng –

‘‘Satañca [Pg.373] baliputtānaṃ, sabbe verocanāmakā;

Sannayhitvā balisenaṃ, rāhubhaddamupāgamu’’nti. (dī. ni. 2.339);

“Và một trăm người con của Bali, tất cả đều tên là Verocana; sau khi trang bị đội quân của Bali, họ đã đến gần Rāhubhadda.”

Tassa candimasūriyānaṃ gahaṇaṃ saṃyuttanikāye candimasuttasūriyasuttehi dīpetabbaṃ. Iti-saddo cettha ādiattho ‘‘candaggāhādayo’’ti vuttattā, tena sūriyaggāhanakkhattaggāhā saṅgayhanti. Tasmā candimasūriyānamiva nakkhattānampi rāhunā gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tato eva hi ‘‘api cā’’tiādinā nakkhattagāhe dutiyanayo vutto. Aṅgārakādigāhasamāyogopīti aggahitaggahaṇena aṅgārakasasiputtasūragarusukkaravisutaketusaṅkhātānaṃ gāhānaṃ samāyogo api nakkhattagāhoyeva saha payogena gahaṇato. Sahapayogopi hi vedasamayena gahaṇanti vuccati. Ukkānaṃ patananti ukkobhāsānaṃ patanaṃ. Vātasaṅghātesu hi vegena aññamaññaṃ saṅghaṭṭentesu dīpikobhāso viya obhāso uppajjitvā ākāsato patati, tatrāyaṃ ukkāpātavohāro. Jotisatthepi vuttaṃ –

Việc bắt giữ mặt trăng và mặt trời của vị ấy (a-tu-la Rāhu) nên được trình bày bằng các kinh Candimasutta và Sūriyasutta trong Tương Ưng Bộ. Và ở đây, từ "iti" có nghĩa là "vân vân" vì đã được nói là "nguyệt thực, vân vân", do đó việc nhật thực và việc các tinh tú bị che khuất được bao gồm. Vì vậy, nên hiểu rằng việc các tinh tú bị Rāhu bắt giữ cũng giống như việc mặt trăng và mặt trời bị bắt giữ. Chính vì thế, phương pháp thứ hai về việc các tinh tú bị che khuất đã được nói đến bằng câu bắt đầu là "vả lại". Còn về (cụm từ) "sự hội hợp với các hành tinh như Hỏa tinh, v.v." thì sự hội hợp với các hành tinh được gọi là Hỏa tinh, Thủy tinh, Mộc tinh, Kim tinh, Thổ tinh, La-hầu, Kế-đô cũng chính là việc các tinh tú bị che khuất, vì được hiểu là sự hội hợp cùng nhau. Quả thật, sự hội hợp cùng nhau cũng được gọi là "sự che khuất" theo học thuyết Vệ-đà. (Cụm từ) "sự rơi của sao băng" có nghĩa là sự rơi của ánh sáng sao băng. Quả thật, khi các luồng gió va chạm vào nhau với tốc độ mạnh, một luồng sáng giống như ánh đuốc phát sinh và rơi từ trên trời xuống, ở đó có cách gọi là "sao băng rơi". Và trong chiêm tinh học cũng đã nói rằng –

‘‘Mahāsikhā ca sukkhaggā-rattānilasikhojjalā;

Porisī ca pamāṇena, ukkā nānāvidhā matā’’ti.

“Sao băng có ngọn lửa lớn ở gốc và nhỏ ở đầu, rực rỡ với ngọn lửa màu đỏ và xanh, và có kích thước bằng một thân người, được biết là có nhiều loại khác nhau.”

Disākālusiyanti disāsu khobhanaṃ, taṃ sarūpato dasseti ‘‘aggisikhadhūmasikhādīhi ākulabhāvo viyā’’ti iminā, aggisikhadhūmasikhādīnaṃ bahudhā pātubhāvo eva disādāho nāmāti vuttaṃ hoti. Tadeva ‘‘dhūmaketū’’ti lokiyā vadanti. Vuttañca jotisatthe –

(Cụm từ) "phương trời vẩn đục" có nghĩa là sự xáo động ở các phương. Ngài trình bày điều đó về bản chất bằng câu này: "giống như trạng thái hỗn loạn do ngọn lửa, ngọn khói, v.v.". Điều muốn nói là: chính sự xuất hiện đa dạng của ngọn lửa, ngọn khói, v.v. được gọi là "phương trời bị cháy". Chính điều đó người đời gọi là "sao chổi". Và trong chiêm tinh học đã nói rằng –

‘‘Ketu viya sikhāvatī, joti uppātarūpinī’’ti.

“Có ngọn lửa giống như cờ hiệu, có hình dạng của một điềm báo (rơi từ trên trời), được gọi là joti (ánh sáng).”

Sukkhavalāhakagajjananti vuṭṭhimantarena vāyuvegacalitassa valāhakassa nadanaṃ. Yaṃ lokiyā ‘‘nighāto’’ti vadanti. Vuttañca jotisatthe –

(Cụm từ) "tiếng sấm của mây khô" có nghĩa là tiếng rền của đám mây bị lay động bởi sức gió mà không có mưa. Điều mà người đời gọi là "sấm sét". Và trong chiêm tinh học đã nói rằng –

‘‘Yadāntalikkhe balavā, māruto mārutāhato;

Patatyadho sa nīghāto, jāyate vāyusambhavo’’ti.

“Khi trong không trung, ngọn gió mạnh bị gió (khác) thổi dạt, rơi xuống dưới, tiếng sấm sét đó phát sinh, có nguồn gốc từ gió.”

Udayananti lagganamāyūhanaṃ.

(Cụm từ) "mọc lên" có nghĩa là sự khởi đầu, sự mọc lên.

‘‘Yadodeti tadā laganaṃ, rāsīnamanvayaṃ kamā’’ti –

“Khi (mặt trời) mọc lên, khi đó là sự khởi đầu, sự nối tiếp của các cung hoàng đạo theo thứ tự.” –

Hi [Pg.374] vuttaṃ. Atthaṅgamanampi tato sattamarāsippamāṇavasena veditabbaṃ. Abbhā dhūmo rajo rāhūti imehi catūhi kāraṇehi avisuddhatā. Tabbinimuttatā vodānaṃ. Vuttañca ‘‘cattārome bhikkhave, candimasūriyānaṃ upakkilesā, yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhā candimasūriyā na tapanti na bhāsanti na virocanti. Katame cattāro? Abbhā bhikkhave, candimasūriyānaṃ upakkilesā, yena…pe… dhūmo…pe… rajo…pe… rāhu bhikkhave…pe… ime kho…pe… na virocantī’’ti (a. ni. 4.50).

Quả thật đã được nói. Và việc lặn cũng nên được hiểu theo cách của cung hoàng đạo thứ bảy kể từ đó. Sự không trong sạch là do bốn nguyên nhân này: mây, khói, bụi, và Rāhu. Sự thoát khỏi chúng là sự trong sạch. Và đã được nói rằng: “Này các Tỳ khưu, có bốn cấu uế này của mặt trăng và mặt trời, do bị những cấu uế này làm cho ô nhiễm, mặt trăng và mặt trời không chiếu sáng, không tỏa sáng, không rực rỡ. Bốn là gì? Này các Tỳ khưu, mây là cấu uế của mặt trăng và mặt trời, do… v.v… khói… v.v… bụi… v.v… Này các Tỳ khưu, Rāhu… v.v… những điều này… v.v… không rực rỡ.” (A. Ni. 4.50).

25. Devassāti meghassa. Dhārānuppavecchanaṃ vassanaṃ. Avaggāhoti dhārāya avaggahaṇaṃ duggahaṇaṃ, tenāha ‘‘vassavibandho’’ti. Hatthamuddāti hatthena adhippetaviññāpanaṃ, taṃ pana aṅgulisaṅkocanena gaṇanāyevāti ācariyadhammapālattherena (dī. ni. ṭī. 1.21) vuttaṃ. Ācariyasāriputtattherena pana ‘‘hatthamuddā nāma aṅgulipabbesu saññaṃ ṭhapetvā gaṇanā’’ti dassitā. Gaṇanā vuccati acchiddakagaṇanā parisesañāyena, sā pana pādasikamilakkhakādayo viya ‘‘ekaṃ dve’’tiādinā navantavidhinā nirantaragaṇanāti veditabbā. Samūhanaṃ saṅkalanaṃ visuṃ uppādanaṃ apanayanaṃ paṭuppādanaṃ [saṭuppādanaṃ (aṭṭhakathāyaṃ)] ‘‘saduppādana’’ntipi paṭhanti, sammā uppādananti attho. Ādi-saddena vokalanabhāgahārādike saṅgaṇhāti. Tattha vokalanaṃ visuṃ samūhakaraṇaṃ, vomissananti attho. Bhāgakaraṇaṃ bhāgo. Bhuñjanaṃ vibhajanaṃ hāro. Sāti yathāvuttā piṇḍagaṇanā disvāti ettha diṭṭhamattena gaṇetvāti attho gahetabbo.

25. (Từ) "deva" có nghĩa là "mây". Sự tuôn chảy liên tục của dòng nước là "mưa". (Từ) "avaggāha" có nghĩa là sự nắm bắt dòng nước một cách sai lầm, sự nắm bắt tồi tệ, do đó ngài nói "sự gián đoạn của mưa". (Từ) "hatthamuddā" (thủ ấn) có nghĩa là việc biểu thị ý muốn bằng tay, nhưng điều đó chính là việc đếm bằng cách co các ngón tay, theo lời trưởng lão Ācariya Dhammapāla. Còn trưởng lão Ācariya Sāriputta đã chỉ ra rằng "hatthamuddā là việc đếm bằng cách đặt dấu hiệu trên các đốt ngón tay". "Gaṇanā" (tính toán) được gọi là phép đếm không gián đoạn, theo phương pháp loại trừ, nhưng phép đếm đó nên được hiểu là phép đếm liên tục theo phương pháp đến chín, như những người man di Pādasika, v.v. (đếm) "một, hai", v.v. "Samūhana" là "saṅkalana" (phép cộng). "Visuṃ uppādanaṃ" là "apanayana" (phép trừ), "paṭuppādana"; người ta cũng đọc là "saduppādana", có nghĩa là "phép trừ đúng". Bằng từ "ādi" (v.v.), ngài bao gồm các phép tính như "vokalana" (phép nhân), "bhāga" (phép chia), "hāra" (phép chia), v.v. Trong đó, "vokalana" là phép cộng riêng lẻ, có nghĩa là "trộn lẫn". "Bhāgakaraṇa" là "bhāga" (phép chia). "Bhuñjana" (sử dụng) hoặc "vibhajana" (phân chia) là "hāra" (phép chia). (Từ) "sā" là phép tính tổng hợp đã được nói đến. Ở đây, trong từ "disvā" (thấy), nên hiểu nghĩa là "tính toán ngay khi nhìn thấy".

Paṭibhānakavīti ettha aṅguttarāgame (a. ni. 4.231) vuttānanti seso, kavīnaṃ kabyakaraṇanti sambandho, etena kavīhi kataṃ, kavīnaṃ vā idaṃ kāveyyanti atthaṃ dasseti. ‘‘Attano cintāvasenā’’tiādi tesaṃ sabhāvadassanaṃ. Tathā hi vatthuṃ, anusandhiñca sayameva cirena cintetvā karaṇavasena cintākavi veditabbo. Kiñci sutvā sutena asutaṃ anusandhetvā karaṇavasena sutakavi, kiñci atthaṃ upadhāretvā tassa saṅkhipanavitthāraṇādivasena atthakavi, yaṃ kiñci parena kataṃ kabbaṃ vā nāṭakaṃ vā disvā taṃsadisameva aññaṃ attano ṭhānuppattikapaṭibhānena karaṇavasena paṭibhānakavīti. Nti tamatthaṃ. Tappaṭibhāganti [Pg.375] tena diṭṭhena sadisaṃ. ‘‘Kattabba’’nti ettha visesanaṃ, ‘‘karissāmī’’ti ettha vā bhāvanapuṃsakaṃ. Ṭhānuppattikapaṭibhānavasenāti kāraṇānurūpaṃ pavattanakañāṇavasena. Jīvikatthāyāti pakaraṇādhigatavaseneva vuttaṃ. Kavīnaṃ idanti kabyaṃ, yaṃ ‘‘gīta’’nti vuccati.

Ở đây, trong từ "paṭibhānakavi" (nhà thơ ứng khẩu), phần còn lại nên được hiểu là "đã được nói trong Tăng Chi Bộ". Mối liên hệ là "việc làm thơ của các nhà thơ". Bằng điều này, ngài chỉ ra ý nghĩa "kāveyya" là "được làm bởi các nhà thơ" hoặc "cái này của các nhà thơ". Câu bắt đầu bằng "do sức mạnh tư duy của chính mình" là sự trình bày về bản chất của họ. Quả thật vậy, nên hiểu "cintākavi" (nhà thơ tư duy) là người tự mình suy ngẫm lâu về chủ đề và sự kết nối rồi sáng tác. "Sutakavi" (nhà thơ học hỏi) là người nghe điều gì đó rồi dùng điều đã nghe để kết nối với điều chưa nghe rồi sáng tác. "Atthakavi" (nhà thơ nghĩa lý) là người ghi nhớ một ý nghĩa nào đó rồi (sáng tác) bằng cách tóm tắt, mở rộng, v.v. ý nghĩa đó. "Paṭibhānakavi" (nhà thơ ứng khẩu) là người thấy một bài thơ hay vở kịch nào đó do người khác làm, rồi sáng tác một tác phẩm khác tương tự bằng trí tuệ ứng khẩu của mình. (Chữ "nti") có nghĩa đó. (Từ) "tappaṭibhāga" có nghĩa là "tương tự với cái đã thấy đó". Ở đây, (từ đó) là tính từ cho "kattabba" (nên được làm), hoặc là danh từ trung tính trừu tượng cho "karissāmi" (tôi sẽ làm). (Cụm từ) "do sức mạnh của trí tuệ ứng khẩu" có nghĩa là "do sức mạnh của trí tuệ phát sinh phù hợp với nguyên nhân". (Cụm từ) "vì mục đích sinh kế" được nói chỉ do sức mạnh của việc hiểu bối cảnh. "Kabya" (thơ ca) là "cái này của các nhà thơ", cái được gọi là "gīta" (bài hát).

26. Pariggahabhāvena dārikāya gaṇhanaṃ āvāhanaṃ. Tathā dānaṃ vivāhanaṃ. Idha pana tathākaraṇassa uttarapadalopena niddeso, hetugabbhavasena vā, tenāha ‘‘imassa dārakassā’’tiādi. Itīti evaṃhontesu, evaṃbhāvato vā. Uṭṭhānanti khettādito uppannamāyaṃ. Iṇanti dhanavaḍḍhanatthaṃ parassa dinnaṃ pariyudañcanaṃ. Pubbe paricchinnakāle asampattepi uddharitamiṇaṃ uṭṭhānaṃ, yathāparicchinnakāle pana sampatte iṇanti keci, tadayuttameva iṇagahaṇeneva sijjhanato. Paresaṃ dinnaṃ iṇaṃ vā dhananti sambandho. Thāvaranti ciraṭṭhitikaṃ. Desantare diguṇatiguṇādigahaṇavasena bhaṇḍappayojanaṃ payogo. Tattha vā aññattha vā yathākālaparicchedaṃ vaḍḍhigahaṇavasena payojanaṃ uddhāro. ‘‘Bhaṇḍamūlarahitānaṃ vāṇijaṃ katvā ettakena udayena saha mūlaṃ dethā’ti dhanadānaṃ payogo, tāvakālikadānaṃ uddhāro’’tipi vadanti. Ajja payojitaṃ diguṇaṃ catuguṇaṃ hotīti yadi ajja payojitaṃ bhaṇḍaṃ, evaṃ aparajja diguṇaṃ, ajja catuguṇaṃ hotīti attho. Subhassa, subhena vā gamanaṃ pavattanaṃ subhago, tassa karaṇaṃ subhagakaraṇaṃ, taṃ pana piyamanāpassa, sassirīkassa vā karaṇamevāti āha ‘‘piyamanāpakaraṇa’’ntiādi. Sassirīkakaraṇanti sarīrasobhaggakaraṇaṃ. Vilīnassāti patiṭṭhahitvāpi paripakkamapāpuṇitvā vilopassa. Tathā paripakkabhāvena aṭṭhitassa. Pariyāyavacanametaṃ padacatukkaṃ. Bhesajjadānanti gabbhasaṇṭhāpanabhesajjassa dānaṃ. Tīhi kāraṇehīti ettha vātena, pāṇakehi vā gabbhe vinassante na purimakammunā okāso kato, tappaccayā eva kammaṃ vipaccati, sayameva pana kammunā okāse kate na ekantena vātā, pāṇakā vā apekkhitabbāti kammassa visuṃ kāraṇabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Vinayaṭṭhakathāyaṃ (vi. aṭṭha. 2.185) pana vātena pāṇakehi vā gabbho vinassanto kammaṃ vinā na vinassatīti adhippāyena tamaññātra dvīhi kāraṇehīti vuttaṃ. Nibbāpanīyanti upasamakaraṃ. Paṭikammanti yathā te na khādanti, tathā paṭikaraṇaṃ.

26. Việc nhận lấy cô gái với ý nghĩa là tiếp nhận được gọi là āvāhana (rước dâu). Tương tự, việc cho đi được gọi là vivāhana (gả chồng). Nhưng ở đây, sự chỉ định được thực hiện bằng cách lược bỏ từ cuối của ‘tathākaraṇa’ (việc làm như vậy), hoặc do nguyên nhân được bao hàm bên trong, do đó ngài nói: ‘imassa dārakassā’tiādi (cho đứa trẻ này v.v...). Itīti (như vậy) có nghĩa là khi những điều này xảy ra, hoặc do sự việc là như vậy. Uṭṭhānaṃ (thu nhập) là thu nhập phát sinh từ ruộng đất v.v. Iṇaṃ (nợ) là việc cho người khác vay để làm tăng trưởng tài sản, là việc tích lũy. Một số người cho rằng: ‘Khoản nợ được rút ra trước khi đến thời hạn đã định là uṭṭhānaṃ, còn khi đến thời hạn đã định mới rút ra thì là iṇaṃ’, điều đó không hợp lý, vì chỉ cần dùng từ iṇa là đủ. Mối liên hệ là: ‘khoản nợ hoặc tài sản đã cho người khác’. Thāvaraṃ (bền vững) là cái tồn tại lâu dài. Payoga (đầu tư) là việc đầu tư hàng hóa ở một nơi khác để nhận lại gấp đôi, gấp ba v.v. Uddhāro (cho vay lấy lãi) là việc đầu tư để nhận lãi theo thời hạn đã định, ở nơi đó hoặc nơi khác. Các vị cũng nói rằng: ‘Payoga là việc cho tiền vốn với lời dặn: ‘Sau khi kinh doanh, hãy trả lại vốn cùng với số lợi tức chừng này’ cho những người không có vốn liếng hàng hóa; uddhāro là việc cho vay trong một thời gian ngắn’. ‘Ajja payojitaṃ diguṇaṃ catuguṇaṃ hoti’ (hôm nay đầu tư, được gấp đôi, gấp bốn) có nghĩa là: nếu hôm nay đầu tư hàng hóa, thì như vậy ngày mai sẽ được gấp đôi, hôm nay được gấp bốn. Subhago (người may mắn) là sự đi đến, sự diễn tiến của cái tốt đẹp (subhassa), hoặc bởi cái tốt đẹp (subhena); subhagakaraṇaṃ (làm cho duyên dáng) là việc làm ra cái đó. Nhưng điều đó chính là việc làm cho được yêu mến, hoặc làm cho có vẻ đẹp, do đó ngài nói: ‘piyamanāpakaraṇa’ntiādi (việc làm cho được yêu mến v.v...). Sassirīkakaraṇaṃ (làm cho rạng rỡ) là làm cho thân thể đẹp đẽ. Vilīnassa (của cái bị hư hoại) là của cái bị hư hoại, sau khi đã đậu thai nhưng chưa đến lúc trưởng thành. Tương tự, của cái không đứng vững do đã trưởng thành. Bốn từ này là từ đồng nghĩa. Bhesajjadānaṃ (cho thuốc) là việc cho thuốc để an thai. Ở đây, trong câu ‘bởi ba nguyên nhân’, khi thai bị hư hoại do gió hoặc do vi sinh vật, không phải do nghiệp quá khứ tạo cơ hội, mà nghiệp chỉ trổ quả do những duyên ấy; nhưng khi nghiệp tự nó tạo cơ hội, thì không nhất thiết phải trông chờ vào gió hay vi sinh vật, do đó cần phải hiểu rằng vai trò nguyên nhân riêng biệt của nghiệp đã được nói đến. Nhưng trong Chú giải Luật (Vinayaṭṭhakathā), với ý rằng: ‘thai bị hư hoại do gió hoặc vi sinh vật thì không thể hư hoại nếu không có nghiệp’, nên đã nói: ‘tamaññātra dvīhi kāraṇehi’ (ngoại trừ hai nguyên nhân đó). Nibbāpanīyaṃ (làm dịu) là cái làm cho lắng dịu. Paṭikammaṃ (chữa trị) là việc chữa trị để chúng không ăn được nữa.

Bandhakaraṇanti [Pg.376] yathā jiṃ cāletuṃ na sakkoti, evaṃ anāloḷitakaraṇaṃ. Parivattanatthanti āvudhādinā saha ukkhittahatthānaṃ aññattha parivattanatthaṃ, attanā gopitaṭṭhāne akhipetvā parattha khipanatthanti vuttaṃ hoti. Khipatīti ca aññattha khipatīti attho. Vinicchayaṭṭhāneti aḍḍavinicchayaṭṭhāne. Icchitatthassa devatāya kaṇṇe kathanavasena jappanaṃ kaṇṇajappananti ca vadanti. Devataṃ otāretvāti ettha mantajappanena devatāya otāraṇaṃ. Jīvikatthāyāti yathā pāricariyaṃ katvā jīvitavutti hoti, tathā jīvitavuttikaraṇatthāya. Ādiccapāricariyāti karamālāhi pūjaṃ katvā sakaladivasaṃ ādiccābhimukhāvaṭṭhānena ādiccassa paricaraṇaṃ. ‘‘Tathevā’’ti iminā ‘‘jīvikatthāyā’’ti padamākaḍḍhati. Sirivhāyananti ī-kārato a-kāralopena sandhiniddeso, tenāha ‘‘siriyā avhāyana’’nti. ‘‘Sirenā’’ti pana ṭhānavasena avhāyanākāraṃ dasseti. Ye tu a-kārato a-kārassa lopaṃ katvā ‘‘siravhāyana’’nti paṭhanti, tesaṃ pāṭhe ayamattho ‘‘mantaṃ jappetvā sirasā icchitassa atthassa avhāyana’’nti.

Bandhakaraṇaṃ (làm cho cứng lại) là làm cho không thể cử động lưỡi được. Parivattanatthaṃ (để xoay chuyển) có nghĩa là để xoay chuyển tay đã giơ lên cùng với vũ khí v.v... sang nơi khác, tức là để ném sang nơi khác, không ném vào nơi được mình bảo vệ. Và khipati (ném) có nghĩa là ném sang nơi khác. Vinicchayaṭṭhāne (tại nơi phán xử) là tại nơi phân xử tranh chấp. Các vị cũng nói rằng: ‘Kaṇṇajappanaṃ (thì thầm vào tai) là việc thì thầm vào tai của một vị trời về điều mong muốn’. Ở đây, trong câu ‘devataṃ otāretvā’ (thỉnh chư thiên xuống), otāraṇaṃ là việc thỉnh chư thiên xuống bằng cách trì tụng thần chú. Jīvikatthāya (vì mục đích sinh kế) là để tạo ra phương tiện sinh sống, theo cách mà sau khi phục vụ thì có được sinh kế. Ādiccapāricariyā (phục vụ mặt trời) là việc phục vụ mặt trời bằng cách đứng đối diện với mặt trời suốt cả ngày sau khi đã cúng dường bằng những tràng hoa rực rỡ. Bằng từ ‘tathevā’ (tương tự như vậy), ngài dẫn dụng từ ‘jīvikatthāya’. Sirivhāyanaṃ (kêu gọi nữ thần Sirī) là sự chỉ định nối âm bằng cách lược bỏ mẫu tự ‘a’ sau mẫu tự ‘ī’, do đó ngài nói là ‘siriyā avhāyanaṃ’ (sự kêu gọi của nữ thần Sirī). Còn bằng từ ‘sirena’ (bằng đầu), ngài chỉ ra cách thức kêu gọi tùy theo vị trí. Còn những vị đọc là ‘siravhāyanaṃ’ bằng cách lược bỏ mẫu tự ‘a’ sau mẫu tự ‘a’, thì trong cách đọc của các vị ấy, ý nghĩa là: ‘sau khi trì tụng thần chú, dùng đầu để kêu gọi điều mong muốn’.

27. Devaṭṭhānanti devāyatanaṃ. Upahāranti pūjaṃ. Samiddhikāleti āyācitassa atthassa siddhakāle. Santipaṭissavakammanti devatāyācanāya yā santi paṭikattabbā, tassā paṭissavakaraṇaṃ. Santīti cettha mantajappanena pūjākaraṇaṃ, tāya santiyā āyācanappayogoti attho. Tasminti yaṃ ‘‘sace me idaṃ nāma samijjhissatī’’ti vuttaṃ, tasmiṃ paṭissavaphalabhūte yathābhipatthitakammasmiṃ. Tassāti yo ‘‘paṇidhī’’ti ca vutto, tassa paṭissavassa. Yathāpaṭissavañhi upahāre kate paṇidhiāyācanā katā niyyātitā hotīti. Gahitamantassāti uggahitamantassa. Payogakaraṇanti upacārakammakaraṇaṃ. Itīti kāraṇatthe nipāto, tena vassavossa-saddānaṃ purisapaṇḍakesu pavattiṃ kāraṇabhāvena dasseti, paṇḍakato visesena asati bhavatīti vasso. Purisaliṅgato virahena avaasati hīḷito hutvā bhavatīti vosso. Viseso rāgassavo yassāti vasso. Vigato rāgassavo yassāti vossoti niruttinayena padasiddhītipi vadanti. Vassakaraṇaṃ tadanurūpabhesajjena. Vossakaraṇaṃ pana uddhatabījatādināpi, teneva jātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘vossavarāti uddhatabījā orodhapālakā’’ti vuttaṃ[Pg.377]. Acchandikabhāvamattanti itthiyā akāmabhāvamattaṃ. Liṅganti purisanimittaṃ.

27. Devaṭṭhānaṃ (nơi ở của chư thiên) là đền thờ chư thiên. Upahāraṃ (vật cúng dường) là sự cúng dường. Samiddhikāle (vào lúc thành tựu) là vào lúc việc mong cầu đã thành tựu. Santipaṭissavakammaṃ (việc hứa nguyện) là việc hứa nguyện sẽ thực hiện sự cúng dường nào đó để cầu xin chư thiên. Và santi ở đây có nghĩa là việc cúng dường bằng cách trì tụng thần chú, sự nỗ lực cầu xin bằng việc cúng dường đó. Tasmiṃ (trong đó) là trong công việc được mong muốn ấy, là kết quả của lời hứa nguyện, điều đã được nói rằng: ‘Nếu việc này của tôi thành tựu...’. Tassa (của điều đó) là của lời hứa nguyện đó, cũng được gọi là ‘paṇidhi’ (ước nguyện). Vì rằng khi vật cúng dường được dâng lên theo đúng lời hứa nguyện, thì sự ước nguyện và cầu xin được xem là đã thực hiện, đã hoàn tất. Gahitamantassa (của người đã thọ trì thần chú) là của người đã học thuộc thần chú. Payogakaraṇaṃ (thực hành) là việc thực hiện nghi thức phụ trợ. Iti là một tiểu từ chỉ nguyên nhân, do đó nó chỉ ra sự xuất hiện của các từ vassa và vossa nơi người nam và người á nam với vai trò là nguyên nhân: người nam nào có sự đặc biệt hơn người á nam, người đó được gọi là vassa. Người á nam nào thiếu nam căn, bị khinh miệt, người đó được gọi là vossa. Các vị cũng nói rằng: ‘Sự thành tựu của từ này theo phương pháp từ nguyên là: người nam nào có sự rỉ chảy của ái dục đặc biệt (viseso rāgassavo yassā) thì là vassa. Người á nam nào đã hết sự rỉ chảy của ái dục (vigato rāgassavo yassā) thì là vossa’. Vassakaraṇaṃ (làm thành nam) là bằng loại thuốc tương ứng. Còn vossakaraṇaṃ (làm thành á nam) cũng có thể bằng cách cắt bỏ tinh hoàn v.v., do đó, trong Chú giải Bổn Sanh đã nói: ‘vossavarā là những người giữ hậu cung đã bị cắt bỏ tinh hoàn’. Acchandikabhāvamattaṃ (chỉ trạng thái không ham muốn) là chỉ trạng thái không ham muốn người nữ. Liṅgaṃ (nam căn) là dấu hiệu của người nam.

Vatthubalikammakaraṇanti gharavatthusmiṃ balikammassa karaṇaṃ, taṃ pana upaddavapaṭibāhanatthaṃ, vaḍḍhanatthañca karonti, mantajappanena attano, aññesañca mukhasuddhikaraṇaṃ. Tesanti aññesaṃ. Yoganti bhesajjapayogaṃ. Vamananti pacchindanaṃ. Uddhaṃvirecananti vamanabhedameva ‘‘uddhaṃ dosānaṃ nīharaṇa’’nti vuttattā. Virecananti pakativirecanameva. Adhovirecananti suddhavatthikasāvavatthiādivatthikiriyā ‘‘adho dosānaṃ nīharaṇa’’nti vuttattā. Atho vamanaṃ uggiraṇameva, uddhaṃvirecanaṃ dosanīharaṇaṃ. Tathā virecanaṃ virekova, adhovirecanaṃ dosanīharaṇanti ayametesaṃ viseso pākaṭo hoti. Dosānanti ca pittādidosānanti attho. Semhanīharaṇādi sirovirecanaṃ. Kaṇṇabandhanatthanti chinnakaṇṇānaṃ saṅghaṭanatthaṃ. Vaṇaharaṇatthanti arupanayanatthaṃ. Akkhitappanatelanti akkhīsu usumassa nīharaṇatelaṃ. Yena akkhimhi añjite uṇhaṃ usumaṃ nikkhamati. Yaṃ nāsikāya gaṇhīyati, taṃ natthu. Paṭalānīti akkhipaṭalāni. Nīharaṇasamatthanti apanayanasamatthaṃ. Khārañjananti khārakamañjanaṃ. Sītameva saccaṃ niruttinayena, tassa kāraṇaṃ añjanaṃ saccañjananti āha ‘‘sītalabhesajjañjana’’nti. Salākavejjakammanti akkhirogavejjakammaṃ. Salākasadisattā salākasaṅkhātassa akkhirogassa vejjakammanti hi sālākiyaṃ. Idaṃ pana vuttāvasesassa akkhirogapaṭikammassa saṅgahaṇatthaṃ vuttaṃ ‘‘tappanādayopi hi sālākiyānevā’’ti. Paṭividdhassa salākassa nikkhamanatthaṃ vejjakammaṃ salākavejjakammanti keci, taṃ pana sallakattiyapadeneva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ.

Vatthubalikammakaraṇanti có nghĩa là việc cúng tế trong khu đất nhà, họ làm việc ấy để ngăn ngừa tai họa và để được tăng trưởng. Mantajappanena attano, aññesañca mukhasuddhikaraṇaṃ là việc làm sạch miệng của mình và của người khác bằng cách trì tụng thần chú. Tesanti là của người khác. Yoganti là việc dùng thuốc. Vamananti là việc làm cho ói ra. Uddhaṃvirecananti là một loại ói, vì đã được nói là: “việc loại bỏ các chất độc hại ra bên trên.” Virecananti là việc xổ bình thường. Adhovirecananti là việc làm sạch ruột già, bàng quang v.v... vì đã được nói là: “việc loại bỏ các chất độc hại ra bên dưới.” Hơn nữa, vamanaṃ chính là việc nôn ọe, uddhaṃvirecanaṃ là việc loại bỏ chất độc. Tương tự, virecanaṃ chính là việc xổ, adhovirecanaṃ là việc loại bỏ chất độc. Sự khác biệt này của chúng trở nên rõ ràng. Dosānanti có nghĩa là các chất độc như mật v.v... Semhanīharaṇādi là sirovirecanaṃ (xổ qua đường đầu). Kaṇṇabandhanatthanti là để nối lại tai bị đứt. Vaṇaharaṇatthanti là để chữa lành vết thương. Akkhitappanatelanti là dầu loại bỏ hơi nóng trong mắt. Nhờ dầu đó, khi nhỏ vào mắt, hơi nóng thoát ra. Cái gì được hít vào bằng mũi, cái đó là natthu (thuốc hít). Paṭalānīti là màng mộng trong mắt. Nīharaṇasamatthanti là có khả năng loại bỏ. Khārañjananti là thuốc nhỏ mắt có tính kiềm (cay). Sīta (mát) chính là sacca theo từ nguyên học, thuốc nhỏ mắt (añjanaṃ) là nguyên nhân (kāraṇaṃ) của sự mát mẻ đó (tassa) nên gọi là saccañjanaṃ, vì thế ngài nói là “sītalabhesajjañjanaṃ” (thuốc nhỏ mắt làm từ dược thảo mát). Salākavejjakammanti là việc chữa bệnh mắt. Vì giống như que tre (salākasadisattā), bệnh mắt được gọi là salāka, việc chữa trị (vejjakammaṃ) bệnh mắt (akkhirogassa) được gọi là salāka (salākasaṅkhātassa) quả vậy (hi) được gọi là sālākiyaṃ. Điều này được nói để bao gồm việc chữa trị bệnh mắt còn lại chưa được đề cập, như đã nói: “Vì các phương pháp như tappana v.v... cũng là sālākiyāneva.” Một số người nói salākavejjakammaṃ là việc chữa trị để lấy que tre bị đâm vào ra, nhưng nên hiểu rằng điều đó đã được bao gồm trong từ sallakattiyapada.

Sallassa paṭividdhassa kattanaṃ ubbāhanaṃ sallakattaṃ, tadatthāya vejjakammaṃ sallakattavejjakammaṃ. Kumāraṃ bharatīti kumārabhato, tassa bhāvo komārabhaccaṃ, kumāro eva vā komāro, bhatanaṃ bhaccaṃ, tassa bhaccaṃ tathā, tadabhinipphādakaṃ vejjakammanti attho. Mūlāni padhānāni rogūpasamane samatthāni bhesajjāni mūlabhesajjāni, mūlānaṃ vā byādhīnaṃ bhesajjāni tathā. Mūlānubandhavasena hi duvidho byādhi. Tatra mūlabyādhimhi tikicchite yebhuyyena itaraṃ vūpasamati, tenāha ‘‘kāyatikicchataṃ dassetī’’tiādi[Pg.378]. Tattha kāyatikicchatanti mūlabhāvato sarīrabhūtehi bhesajjehi, sarīrabhūtānaṃ vā rogānaṃ tikicchakabhāvaṃ. Khārādīnīti khārodakādīni. Tadanurūpe vaṇeti vūpasamitassa mūlabyādhino anucchavike arumhi. Tesanti mūlabhesajjānaṃ. Apanayanaṃ apaharaṇaṃ, tehi atikicchananti vuttaṃ hoti. Idañca komārabhaccasallakattasālākiyādivisesabhūtānaṃ tantīnaṃ pubbe vuttattā pārisesavasena vuttaṃ, tasmā tadavasesāya tantiyā idha saṅgaho daṭṭhabbo, sabbāni cetāni ājīvahetukāniyeva idhādhippetāni ‘‘micchājīvena jīvikaṃ kappentī’’ti (dī. ni. 1.21) vuttattā. Yaṃ pana tattha tattha pāḷiyaṃ ‘‘iti vā’’ti vuttaṃ. Tattha itī-ti pakāratthe nipāto, vā-ti vikappanatthe. Idaṃ vuttaṃ hoti – iminā pakārena, ito aññena vāti. Tena yāni ito bāhirakapabbajitā sippāyatanavijjāṭṭhānādīni jīvikopāyabhūtāni ājīvikapakatā upajīvanti, tesaṃ pariggaho katoti veditabbaṃ.

Việc cắt, nhổ mũi tên (sallassa) bị đâm vào (paṭividdhassa) được gọi là sallakattaṃ, việc chữa trị (vejjakammaṃ) vì mục đích đó (tadatthāya) được gọi là sallakattavejjakammaṃ. Người nuôi dưỡng (bharati) trẻ em (kumāraṃ) nên gọi là kumārabhato, tình trạng (bhāvo) của người đó (tassa) là komārabhaccaṃ. Hoặc kumāro chính là komāro, việc nuôi dưỡng (bhatanaṃ) là bhaccaṃ, việc nuôi dưỡng (bhaccaṃ) đứa trẻ đó (tassa) cũng vậy (tathā), việc chữa trị (vejjakammaṃ) hoàn thành việc đó (tadabhinipphādakaṃ) là ý nghĩa. Các loại thuốc (bhesajjāni) chính (mūlāni padhānāni), có khả năng (samatthāni) làm dịu bệnh (rogūpasamane) là mūlabhesajjāni (thuốc gốc). Hoặc thuốc (bhesajjāni) cho các bệnh (byādhīnaṃ) gốc (mūlānaṃ) cũng vậy (tathā). Vì bệnh (byādhi) có hai loại (duvidho) theo cách bệnh gốc và bệnh kế phát (mūlānubandhavasena). Trong đó (tatra), khi bệnh gốc (mūlabyādhimhi) được chữa trị (tikicchite), phần lớn (yebhuyyena) bệnh kia (itaraṃ) cũng dịu đi (vūpasamati), do đó (tena) ngài nói (āha): “chỉ ra việc chữa trị thân thể” v.v... Ở đây, kāyatikicchataṃ là việc chữa trị bằng các loại thuốc thuộc về thân thể (sarīrabhūtehi bhesajjehi) vì là gốc (mūlabhāvato), hoặc là tình trạng chữa trị (tikicchakabhāvaṃ) các bệnh (rogānaṃ) thuộc về thân thể (sarīrabhūtānaṃ). Khārādīnīti là nước kiềm v.v... Tadanurūpe vaṇeti là trong vết thương (arumhi) phù hợp (anucchavike) với bệnh gốc (mūlabyādhino) đã được làm dịu (vūpasamitassa). Tesanti là của các thuốc gốc. Apanayanaṃ là loại bỏ, apaharaṇaṃ là trừ khử; atikicchananti có nghĩa là không chữa trị bằng chúng. Và điều này được nói theo phương pháp loại trừ (pārisesavasena), vì các bộ luận (tantīnaṃ) đặc biệt (visesabhūtānaṃ) như komārabhacca, sallakatta, sālākiya v.v... đã được nói (vuttattā) trước đó (pubbe). Do đó, nên hiểu sự bao gồm (saṅgaho daṭṭhabbo) ở đây (idha) là dành cho bộ luận (tantiyā) còn lại (tadavasesāya). Và tất cả những điều này ở đây được hiểu là chỉ vì mục đích sinh kế, vì đã được nói: “họ sống bằng tà mạng.” Hơn nữa, điều được nói trong kinh điển ở chỗ này chỗ kia là “iti vā.” Ở đây, iti là một tiểu từ có nghĩa là “loại,” vā là một tiểu từ có nghĩa là “hoặc.” Điều này được nói đến: “bằng loại này, hoặc bằng loại khác với loại này.” Do đó, nên hiểu rằng sự bao gồm đã được thực hiện đối với các ngành nghề, khoa học v.v... mà các tu sĩ ngoại đạo ngoài giáo pháp này coi là phương tiện sinh kế và sống nhờ vào chúng.

Mahāsīlavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Đại Giới đã hoàn tất.

Pubbantakappikasassatavādavaṇṇanā

Phần giải thích về thường kiến liên quan đến quá khứ.

28. Idāni suññatāpakāsanavārassatthaṃ vaṇṇento anusandhiṃ pakāsetuṃ ‘‘eva’’ntiādimāha. Tattha vuttavaṇṇassāti sahatthe chaṭṭhivacanaṃ, sāmiatthe vā anusandhi-saddassa bhāvakammavasena kiriyādesanāsu pavattanato. Bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassāti ‘‘yāvañcidaṃ tena bhagavatā’’tiādinā vuttavaṇṇassa. Tatra pāḷiyaṃ ayaṃ sambandho – na bhikkhave, ettakā eva buddhaguṇā ye tumhākaṃ pākaṭā, apākaṭā pana ‘‘atthi bhikkhave, aññe dhammā’’ti vitthāro. ‘‘Ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃ gahitā’’tiādinā sassatādidiṭṭhiṭṭhānānaṃ yathāgahitākārassa suññabhāvappakāsanato, ‘‘tañca pajānanaṃ na parāmasatī’’ti sīlādīnañca aparāmasanīyabhāvadīpanena niccasārādivirahappakāsanato, yāsu vedanāsu avītarāgatāya bāhirānaṃ etāni diṭṭhivibandhakāni sambhavanti, tāsaṃ paccayabhūtānañca sammohādīnaṃ vedakakārakasabhāvābhāvadassanamukhena sabbadhammānaṃ attattaniyatāvirahadīpanato, anupādāparinibbānadīpanato ca ayaṃ desanā [Pg.379] suññatāvibhāvanappadhānāti āha ‘‘suññatāpakāsanaṃ ārabhī’’ti.

28. Bây giờ, để giải thích ý nghĩa của đoạn văn trình bày về tánh không, và để chỉ ra sự liên kết, ngài nói “evaṃ” v.v... Trong đó, trong cụm từ vuttavaṇṇassa, sở hữu cách được dùng với nghĩa đồng hành, hoặc với nghĩa sở hữu, vì từ anusandhi được dùng trong các mô tả về hành động theo nghĩa trạng thái và đối tượng. Bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassāti có nghĩa là phẩm chất được tán thán bằng câu “yāvañcidaṃ tena bhagavatā” v.v... Trong đoạn kinh đó, sự liên kết là như vầy: Này các Tỳ khưu, không phải chỉ có chừng ấy đức tính của Phật mà các ông biết rõ, mà còn có các pháp khác mà các ông không biết rõ, như đã được giải rộng: “Này các Tỳ khưu, có các pháp khác.” Do việc trình bày tánh không của cách thức chấp thủ sai lầm đối với các cơ sở của tà kiến như thường kiến v.v... bằng đoạn kinh “Các cơ sở của tà kiến này được chấp thủ như vậy” v.v...; và do việc trình bày sự vắng mặt của cốt lõi thường hằng v.v... bằng cách chỉ ra trạng thái không thể chấp thủ của giới v.v... qua đoạn kinh “sự hiểu biết đó không chấp thủ”; và do việc chỉ ra sự vắng mặt của tự ngã và sở hữu của tự ngã trong tất cả các pháp, thông qua việc cho thấy sự vắng mặt của bản chất người cảm thọ và người hành động trong các pháp như si mê v.v... là nhân duyên của những cảm thọ mà do chưa ly tham, những chướng ngại của tà kiến này phát sinh cho những người ngoại đạo; và do việc chỉ ra Niết Bàn vô thủ trước, nên bài pháp này có việc làm sáng tỏ tánh không là chính. Vì thế, ngài nói: “bắt đầu trình bày về tánh không.”

Pariyattīti vinayādibhedabhinnā manasā vavatthāpitā tanti. Desanāti tassā tantiyā manasā vavatthāpitāya vibhāvanā, yathādhammaṃ dhammābhilāpabhūtā vā paññāpanā, anulomādivasena vā kathananti pariyattidesanānaṃ viseso pubbeyeva vavatthāpitoti imamatthaṃ sandhāya ‘‘desanāya, pariyattiya’’nti ca vuttaṃ. Evamādīsūti ettha ādi-saddena saccasabhāvasamādhipaññāpakatipuññāpattiñeyyādayo saṅgayhanti. Tathā hi ayaṃ dhamma-saddo ‘‘catunnaṃ bhikkhave, dhammānaṃ ananubodhā’’tiādīsu (a. ni. 4.1) sacce pavattati, ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 1) sabhāve, ‘‘evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.13, 94, 145; 3.142; ma. ni. 3.167; saṃ. ni. 5.378) samādhimhi, ‘‘saccaṃ dhammo dhiti cāgo, sa ve pecca na socati’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 190) paññāyaṃ, ‘‘jātidhammānaṃ bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.131; 3.373; paṭi. ma. 1.33) pakatiyaṃ, ‘‘dhammo suciṇṇo sukhamāvahātī’’tiādīsu (su. ni. 184; theragā. 303; jā. 1.10.102; 15.385) puññe, ‘‘cattāro pārājikā dhammā’’tiādīsu (pārā. 233) āpattiyaṃ, ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthamāgacchantī’’tiādīsu (mahāni. 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5) ñeyye pavattati. Dhammā hontīti sattajīvato suññā dhammamattā hontīti attho. Kimatthiyaṃ guṇe pavattananti āha ‘‘tasmā’’tiādi.

Pariyatti (pháp học) là hệ thống Pāli được phân biệt bởi các loại như Luật tạng v.v., đã được xác định bởi tâm. Desanā (pháp thuyết) là sự làm cho rõ ràng hệ thống Pāli ấy đã được xác định bởi tâm, hoặc là sự biểu thị, là sự tuyên thuyết đúng pháp, hoặc là sự nói lên theo cách thuận thứ v.v. Sự khác biệt của pháp học và pháp thuyết đã được xác định từ trước. Nhắm đến ý nghĩa này, vị Chú giải sư đã nói 'desanāya' và 'pariyattiyaṃ'. Ở đây, trong câu 'Evamādīsu', bằng từ 'ādi', các ý nghĩa như chân lý, tự tánh, định, tuệ, bản chất, phước, tội, và đối tượng nhận thức v.v. được bao gồm. Thật vậy, từ 'dhamma' này trong các câu như 'Này các Tỳ khưu, do không giác ngộ bốn pháp' (A. Ni. 4.1) được dùng với nghĩa chân lý; trong các câu như 'các pháp thiện, các pháp bất thiện' (Dha. Sa. Tikamātikā 1) với nghĩa tự tánh; trong các câu như 'các đức Thế Tôn ấy có pháp như vậy' (Dī. Ni. 2.13, v.v.) với nghĩa định; trong các câu như 'Chân thật, pháp, kiên trì, xả thí, người ấy sau khi chết không sầu muộn' (Saṃ. Ni. 1.246; Su. Ni. 190) với nghĩa tuệ; trong các câu như 'Này các Tỳ khưu, đối với các chúng sanh có bản chất sanh, ý muốn như vầy khởi lên' (Ma. Ni. 1.131, v.v.) với nghĩa bản chất; trong các câu như 'Pháp được thực hành tốt đẹp mang lại hạnh phúc' (Su. Ni. 184, v.v.) với nghĩa phước; trong các câu như 'bốn pháp bất cộng trụ' (Pārā. 233) với nghĩa tội; trong các câu như 'tất cả các pháp theo mọi cách thức đều đi vào phạm vi trí tuệ của đức Phật, đức Thế Tôn' (Mahāni. 156, v.v.) được dùng với nghĩa đối tượng nhận thức. 'Dhammā honti' có nghĩa là chúng là các pháp đơn thuần, trống rỗng về chúng sanh và sinh mạng. Để trả lời câu hỏi 'Tại sao nó được dùng với nghĩa là phẩm chất?', ngài nói 'tasmā' v.v.

Makasatuṇḍasūciyāti sūcimukhamakkhikāya tuṇḍasaṅkhātāya sūciyā. Alabbhaneyyapatiṭṭho viyāti sambandho. Aññatra tathāgatāti ṭhapetvā tathāgataṃ. ‘‘Duddasā’’ti padeneva tesaṃ dhammānaṃ dukkhogāhatā pakāsitāti ‘‘alabbhaneyyapatiṭṭhā’’ icceva vuttaṃ. Labhitabbāti labbhanīyā, sā eva labbhaneyyā, labhīyate vā labbhanaṃ, tamarahatīti labbhaneyyā, na labbhaneyyā alabbhaneyyā, patiṭṭhahanti etthāti patiṭṭhā, patiṭṭhahanaṃ vā patiṭṭhā, alabbhaneyyā patiṭṭhā etthāti alabbhaneyyapatiṭṭhā. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace koci attano pamāṇaṃ ajānanto ñāṇena [Pg.380] te dhamme ogāhituṃ ussāhaṃ kareyya, tassa taṃ ñāṇaṃ appatiṭṭhameva makasatuṇḍasūci viya mahāsamuddeti. Ogāhitumasakkuṇeyyatāya ‘‘ettakā ete īdisā vā’’ti te passituṃ na sakkāti vuttaṃ ‘‘gambhīrattā eva duddasā’’ti. Ye pana daṭṭhumeva na sakkā, tesaṃ ogāhitvā anu anu bujjhane kathā eva natthīti āha ‘‘duddasattā eva duranubodhāti. Sabbakilesapariḷāhapaṭippassaddhisaṅkhātaaggaphalamatthake samuppannatā, purecarānucaravasena nibbutasabbakilesapariḷāhasamāpattisamokiṇṇattā ca nibbutasabbapariḷāhā. Tabbhāvato santāti attho. Santārammaṇāni maggaphalanibbānāni anupasantasabhāvānaṃ kilesānaṃ, saṅkhārānañca abhāvato.

'Makasatuṇḍasūciyā' nghĩa là bằng cây kim là cái vòi của con ruồi có miệng như kim. Nên liên kết (với câu trước) là 'giống như không có chỗ đứng nào có thể đạt được'. 'Aññatra tathāgataṃ' nghĩa là trừ đức Như Lai ra. Vì tính chất khó thâm nhập của các pháp (phẩm chất) ấy đã được chỉ rõ chỉ bằng từ 'duddasā' (khó thấy), nên đã được nói là 'alabbhaneyyapatiṭṭhā' (không có chỗ đứng nào có thể đạt được). Có thể đạt được nên là labbhanīyā, chính nó là labbhaneyyā; hoặc sự đạt được là labbhanaṃ, xứng đáng với điều đó nên là labbhaneyyā; không thể đạt được là alabbhaneyyā; chúng đứng vững ở đây, nên là patiṭṭhā (chỗ đứng); hoặc sự đứng vững là patiṭṭhā; chỗ đứng không thể đạt được ở đây, nên là alabbhaneyyapatiṭṭhā. Điều này được nói ra có nghĩa là: nếu có người nào không biết giới hạn của mình mà cố gắng dùng trí tuệ để thâm nhập các pháp (phẩm chất) ấy, thì trí tuệ của người đó sẽ không có chỗ đứng, giống như cái vòi của con muỗi trong đại dương. Do không thể thâm nhập, nên không thể thấy được rằng 'chúng có chừng ấy hoặc có tính chất như thế này', vì vậy đã được nói 'chính vì sâu xa nên khó thấy'. Còn những pháp mà ngay cả thấy cũng không thể, thì không cần phải nói đến việc thâm nhập và giác ngộ từng chút một, vì vậy ngài nói 'chính vì khó thấy nên khó giác ngộ'. (Các pháp ấy) được gọi là 'người đã dập tắt mọi nhiệt não' (nibbutasabbapariḷāhā) do đã sanh khởi trên đỉnh cao của quả vị tối thượng được gọi là sự lắng dịu mọi phiền não nhiệt não, và do được thấm nhuần bởi các thiền chứng có mọi phiền não nhiệt não đã được dập tắt, theo cách đi trước và đi sau. Do trạng thái đó nên (gọi là) tịch tịnh (santā), đó là ý nghĩa. Đạo, Quả và Niết-bàn là những đối tượng tịch tịnh do sự vắng mặt của các phiền não và các hành có tự tánh không tịch tịnh.

Atha vā kasiṇugghāṭimākāsatabbisayaviññāṇānaṃ anantabhāvo viya susamūhatavikkhepatāya niccasamāhitassa manasikārassa vasena tadārammaṇadhammānaṃ santabhāvo veditabbo. Avirajjhitvā nimittapaṭivedho viya issāsānaṃ avirajjhitvā dhammānaṃ yathābhūtasabhāvāvabodho sāduraso mahārasova hotīti āha ‘‘atittikaraṇaṭṭhenā’’ti, atappanakaraṇasabhāvenāti attho. Sohiccaṃ titti tappananti hi pariyāyo. Atittikaraṇaṭṭhenāti patthetvā sādurasakaraṇaṭṭhenātipi atthaṃ vadanti. Paṭivedhappattānaṃ tesu ca buddhānameva sabbākārena visayabhāvūpagamanato na takkabuddhiyā gocarāti āha ‘‘uttamañāṇavisayattā’’tiādi. Nipuṇāti ñeyyesu tikkhappavattiyā chekā. Yasmā pana so chekabhāvo ārammaṇe appaṭihatavuttitāya, sukhumañeyyaggahaṇasamatthatāya ca supākaṭo hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘saṇhasukhumasabhāvattā’’ti. Paṇḍitehiyevāti avadhāraṇaṃ samatthetuṃ ‘‘bālānaṃ avisayattā’’ti āha.

Hoặc là, nên hiểu trạng thái tịch tịnh của các pháp có đối tượng là (Đạo, Quả, Niết-bàn) ấy, do tác ý luôn định tĩnh vì đã trừ diệt hoàn toàn sự phóng dật, giống như tính chất vô biên của hư không biến xứ và thức có đối tượng là hư không biến xứ ấy. Giống như sự bắn trúng mục tiêu không trật của các cung thủ, sự giác ngộ tự tánh như thật của các pháp không sai lệch là vị ngọt, giống như vị ngon tuyệt hảo, vì vậy ngài nói 'với ý nghĩa không gây nhàm chán', có nghĩa là do tự tánh không gây ra sự thỏa mãn. Vì 'sohiccaṃ', 'titti', và 'tappanaṃ' là những từ đồng nghĩa. Các vị thầy cũng giải thích ý nghĩa của 'atittikaraṇaṭṭhena' là 'với ý nghĩa tạo ra vị ngọt' sau khi đã mong muốn. Và trong số những người đã đạt được sự thấu triệt, chúng chỉ trở thành đối tượng theo mọi cách thức của chư Phật mà thôi, chúng không phải là đối tượng của trí tuệ suy luận, vì vậy ngài nói 'vì là đối tượng của trí tuệ tối thượng' v.v. 'Nipuṇā' (tinh tế) nghĩa là khéo léo do sự vận hành sắc bén trong các đối tượng nhận thức. Hơn nữa, vì sự khéo léo đó trở nên rất rõ ràng do sự vận hành không bị cản trở trong đối tượng và do khả năng nắm bắt các đối tượng nhận thức vi tế, nên đã được nói 'vì có tự tánh mịn màng, vi tế'. Để làm rõ sự nhấn mạnh trong câu 'chỉ bởi các bậc hiền trí', ngài nói 'vì không phải là đối tượng của kẻ phàm phu'.

Ayaṃ aṭṭhakathānayato aparo nayo – vinayapaṇṇattiādigambhīraneyyavibhāvanato gambhīrā. Kadāciyeva asaṅkhyeyye mahākappe atikkamitvāpi dullabhadassanatāya duddasā. Dassanañcettha paññācakkhuvaseneva veditabbaṃ. Dhammanvayasaṅkhātassa anubodhassa kassacideva sambhavato duranubodhā. Santasabhāvato, veneyyānañca sabbaguṇasampadānaṃ pariyosānattā santā. Attano paccayehi padhānabhāvaṃ nītatāya paṇītā. Samadhigatasaccalakkhaṇatāya atakkehi puggalehi, atakkena [Pg.381] vā ñāṇena avacaritabbato atakkāvacarā. Nipuṇaṃ, nipuṇe vā atthe saccapaccayākārādivasena vibhāvanato nipuṇā. Loke aggapaṇḍitena sammāsambuddhena veditabbato pakāsitabbato paṇḍitavedanīyā.

Đây là một phương pháp khác với phương pháp trong Chú giải: (Các pháp) là sâu xa (gambhīrā) do làm sáng tỏ những đối tượng nhận thức sâu xa như các chế định của Luật tạng v.v. (Các pháp) là khó thấy (duddasā) do tính chất hiếm có được thấy, dù đã trải qua vô số đại kiếp, chỉ thỉnh thoảng mới có. Và ở đây, sự thấy nên được hiểu theo tuệ nhãn. (Các pháp) là khó giác ngộ (duranubodhā) do sự giác ngộ được gọi là sự tùy thuận pháp chỉ có thể xảy ra với một số ít người. (Các pháp) là tịch tịnh (santā) do có tự tánh tịch tịnh và do là điểm kết thúc của tất cả sự thành tựu phẩm chất của các chúng sanh cần được giáo hóa. (Các pháp) là cao thượng (paṇītā) do được đưa đến trạng thái ưu việt bởi các duyên của chính chúng. (Các pháp) là vượt ngoài tầm suy luận (atakkāvacarā) do có đặc tính của chân lý đã được thấu triệt, nên không thể được biết bởi những người suy luận, hoặc bởi trí tuệ suy luận. (Các pháp) là tinh tế (nipuṇā) do làm sáng tỏ ý nghĩa tinh tế, hoặc các ý nghĩa tinh tế, theo cách của chân lý, duyên khởi v.v. (Các pháp) là điều được bậc hiền trí biết (paṇḍitavedanīyā) do được biết và được tuyên bố trong thế gian bởi bậc Chánh Đẳng Giác, là bậc hiền trí tối thượng.

Anāvaraṇañāṇapaṭilābhato hi bhagavā ‘‘sabbavidūhamasmi, (ma. ni. 1.178; 2.342; dha. pa. 353; mahāva. 11) dasabalasamannāgato bhikkhave, tathāgato’’tiādinā (saṃ. ni. 2.21; 2.22) attano sabbaññutādiguṇe pakāsesi, tenevāha ‘‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetī’’ti. Sayaṃ-saddena, niddhāritāvadhāraṇena vā nivattetabbamatthaṃ dassetuṃ ‘‘anaññaneyyo hutvā’’ti vuttaṃ, aññehi abodhito hutvāti attho. Abhiññāti ya-kāralopo ‘‘aññāṇatā āpajjatī’’tiādīsu (pari. 296) viyāti dasseti ‘‘abhivisiṭṭhena ñāṇenā’’ti iminā. Apica ‘‘sayaṃ abhiññā’’ti padassa anaññaneyyo hutvāti atthavacanaṃ, ‘‘sacchikatvā’’ti padassa pana sayameva…pe… katvāti. Sayaṃ-saddā hi sacchikatvāti etthāpi sambajjhitabbo. Abhivisiṭṭhena ñāṇenāti ca tassa hetuvacanaṃ, karaṇavacanaṃ vā.

Thật vậy, do chứng đắc Trí tuệ Vô ngại (anāvaraṇañāṇa), đức Thế Tôn đã tuyên thuyết các phẩm tính của mình như Toàn tri... qua các đoạn kinh như: “Này các Tỳ khưu, Ta là bậc Toàn tri (sabbavidū), Như Lai thành tựu Mười lực”... Do đó, Ngài đã dạy: “Tự mình thắng tri, tự mình chứng ngộ rồi tuyên thuyết”. Bằng từ “tự mình” (sayaṃ-saddena), hoặc bằng một từ có nghĩa xác định và nhấn mạnh (niddhāritāvadhāraṇena), để chỉ ra ý nghĩa cần loại trừ, nên đã nói: “trở thành người không do người khác dẫn dắt” (anaññaneyyo hutvā), nghĩa là trở thành người không do người khác chỉ dạy. Trong từ “thắng tri” (abhiññā), sự biến mất của phụ âm “y” cũng giống như trong các trường hợp “trở nên vô minh” (aññāṇatā āpajjatī)..., điều này được chỉ ra bằng cụm từ “bằng trí tuệ thù thắng” (abhivisiṭṭhena ñāṇena). Hơn nữa, đối với cụm từ “tự mình thắng tri” (sayaṃ abhiññā), câu “trở thành người không do người khác dẫn dắt” là lời giải thích ý nghĩa; còn đối với từ “tự mình chứng ngộ” (sacchikatvā) thì... “đã làm” (katvā) là lời giải thích. Thật vậy, từ “tự mình” (sayaṃ-sadda) cũng cần được liên kết với từ “tự mình chứng ngộ” (sacchikatvā) ở đây. Và cụm từ “bằng trí tuệ thù thắng” (abhivisiṭṭhena ñāṇena) là lời giải thích nguyên nhân (hetuvacana) của từ đó, hoặc là lời giải thích theo nghĩa công cụ (karaṇavacana).

Tattha kiñcāpi sabbaññutaññāṇaṃ phalanibbānāni viya sacchikātabbasabhāvaṃ na hoti, āsavakkhayañāṇe pana adhigate adhigatameva hoti, tasmā tassa paccakkhakaraṇaṃ sacchikiriyāti āha ‘‘abhivisiṭṭhena ñāṇena paccakkhaṃ katvā’’ti. Hetuatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ, aggamaggañāṇasaṅkhātassa abhivisiṭṭhañāṇassādhigamahetūti attho. Abhivisiṭṭhañāṇanti vā paccavekkhaṇāñāṇe adhippete karaṇatthe karaṇavacanampi yujjateva. Pavedanañcettha aññāvisayānaṃ saccādīnaṃ desanākiccasādhanato, ‘‘ekomhi sammāsambuddho’’tiādinā (mahāva. 11; kathā. 405) paṭijānanato ca veditabbaṃ. Guṇadhammehīti guṇasaṅkhātehi dhammehi. Yathābhūtameva yathābhuccaṃ sakatthe ṇyapaccayavasena.

Ở đây, mặc dù trí tuệ Toàn tri (sabbaññutañāṇa) không có bản chất cần được chứng ngộ (sacchikātabbasabhāva) như quả vị và Niết-bàn, nhưng khi trí tuệ đoạn tận các lậu hoặc (āsavakkhayañāṇa) được chứng đắc, thì nó cũng được xem là đã chứng đắc. Do đó, việc trực nhận trí tuệ ấy được gọi là sự chứng ngộ (sacchikiriyā), nên Ngài đã nói: “đã trực nhận bằng trí tuệ thù thắng”. Và đây là một từ ở công cụ cách (karaṇavacana) mang ý nghĩa nguyên nhân (hetuatthe), nghĩa là: “do nguyên nhân chứng đắc trí tuệ thù thắng, tức là trí tuệ của Thánh đạo cao nhất”. Hoặc, khi “trí tuệ thù thắng” (abhivisiṭṭhañāṇa) được hiểu là trí tuệ phản khán (paccavekkhaṇāñāṇa), thì từ ở công cụ cách (karaṇavacana) mang ý nghĩa công cụ (karaṇatthe) cũng hoàn toàn thích hợp. Và ở đây, sự “tuyên thuyết” (pavedana) cần được hiểu là do việc hoàn thành phận sự thuyết giảng về các đối tượng khác như các chân lý..., và do việc tuyên bố qua các câu như: “Ta là bậc Chánh Đẳng Giác duy nhất”... “Bởi các phẩm tính” (guṇadhammehi) nghĩa là bởi các pháp được gọi là phẩm tính. “Đúng như thật” (yathābhūtaṃ eva) chính là “yathābhuccaṃ”, do hậu tố “ṇya” trong ý nghĩa của chính nó.

Vadamānāti ettha sattiattho mānasaddo yathā ‘‘ekapuggalo bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjatī’’ti, (a. ni. 1.170; kathā. 405) tasmā vattuṃ ussāhaṃ karontoti attho. Evaṃbhūtā hi vattukāmā nāma honti, tenāha ‘‘tathāgatassā’’tiādi[Pg.382]. Sāvasesaṃ vadantāpi viparītavadantā viya sammā vadantīti na vattabbāti yathā sammā vadanti, tathā dassetuṃ ‘‘ahāpetvā’’tiādi vuttaṃ. Tena hi anavasesavadanameva sammā vadananti dasseti. ‘‘Vattuṃ sakkuṇeyyu’’nti iminā ca ‘‘vadeyyu’’nti etassa samatthanatthabhāvamāha yathā ‘‘so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti (saṃ. ni. 1.23; peṭako. 22; mi. pa. 1.1.9) ye evaṃ bhagavatā thomitā, te dhammā katameti yojanā. ‘‘Atthi bhikkhave, aññeva dhammā’’tiādipāḷiyā ‘‘sabbaññutaññāṇa’’nti vuttavacanassa virodhibhāvaṃ codento ‘‘yadi eva’’ntiādimāha. Tattha yadi evanti evaṃ ‘‘sabbaññutaññāṇa’’nti vuttavacanaṃ yadi siyāti attho. Bahuvacananiddesoti ‘‘atthi bhikkhave’’tiādīni sandhāya vuttaṃ. Atthi-saddopi hi idha bahuvacanoyeva ‘‘atthi khīrā, atthi gāvo’’tiādīsu viya nipātabhāvasseva icchitattā. Yadipi tadidaṃ ñāṇaṃ ekameva sabhāvato, tathāpi sampayogato, ārammaṇato ca puthuvacanappayogamarahatīti vissajjeti ‘‘puthucitta…pe… rammaṇato’’ti iminā. Puthucittasamāyogatoti puthūhi cittehi sampayogato. Puthūni ārammaṇāni etassāti puthuārammaṇaṃ, tabbhāvato sabbārammaṇattāti vuttaṃ hoti.

Ở đây, trong từ “vadamānā”, hậu tố “māna” có nghĩa là năng lực (sattiattho), như trong câu: “Này các Tỳ khưu, có một người khi sinh ra trong đời, sinh ra...”. Do đó, ý nghĩa là: “người nỗ lực để nói”. Thật vậy, những người như vậy được gọi là “người muốn nói” (vattukāmā), do đó Ngài đã nói: “của Như Lai”... Ngay cả những người nói có bỏ sót cũng không thể được gọi là “nói một cách chân chánh” giống như những người nói sai lệch. Do đó, để chỉ ra cách họ nói một cách chân chánh, Ngài đã nói: “không bỏ sót”... Bằng câu đó, Ngài chỉ ra rằng chỉ có việc nói không bỏ sót mới là nói một cách chân chánh. Và bằng cụm từ “có thể nói được”, Ngài đã nói lên ý nghĩa về năng lực của từ “họ có thể nói” (vadeyyuṃ), như trong câu: “người ấy có thể gỡ rối mớ bòng bong này”. Cú pháp ở đây là: “Những pháp nào đã được đức Thế Tôn tán thán như vậy?”. Để nêu lên sự mâu thuẫn giữa lời dạy trong kinh: “Này các Tỳ khưu, có những pháp khác...” với lời đã nói là “trí tuệ Toàn tri”, người chất vấn đã nói: “Nếu vậy...”. Ở đây, “nếu vậy” có nghĩa là: “nếu lời đã nói là ‘trí tuệ Toàn tri’ là đúng”. “Sự chỉ định ở số nhiều” được nói liên quan đến câu: “Này các Tỳ khưu, có...”. Thật vậy, ở đây từ “atthi” cũng ở số nhiều, giống như trong các câu “atthi khīrā, atthi gāvo”, vì nó được muốn hiểu chỉ như một bất biến từ (nipāta). Mặc dù trí tuệ này về bản chất chỉ là một, nhưng nó xứng đáng được dùng ở số nhiều do sự tương ưng (sampayoga) và do đối tượng (ārammaṇa). Do đó, Ngài đã giải đáp bằng câu: “do sự tương ưng với nhiều tâm... và do đối tượng...”. “Do sự tương ưng với nhiều tâm” (puthucittasamāyogato) nghĩa là do sự tương ưng với nhiều tâm. “Nó có nhiều đối tượng” (puthūni ārammaṇāni etassa) nên gọi là “nhiều đối tượng” (puthuārammaṇaṃ); do bản chất đó, nên được nói là “có tất cả các đối tượng” (sabbārammaṇattā).

Apica puthu ārammaṇaṃ ārammaṇametassāti puthuārammaṇārammaṇanti etasmiṃ atthe ‘‘oṭṭhamukho, kāmāvacara’’ntiādīsu viya ekassa ārammaṇasaddassa lopaṃ katvā ‘‘puthuārammaṇato’’ti vuttaṃ, tenassa puthuñāṇakiccasādhakattaṃ dasseti. Tathā hetaṃ ñāṇaṃ tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ, catuyoniparicchedakañāṇaṃ, pañcagatiparicchedakañāṇaṃ, chasu asādhāraṇañāṇesu sesāsādhāraṇañāṇāni, sattāriyapuggalavibhāvanakañāṇaṃ, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ, navasattāvāsaparijānanañāṇaṃ, dasabalañāṇanti evamādīnaṃ anekasatasahassabhedānaṃ ñāṇānaṃ yathāsambhavaṃ kiccaṃ sādheti, tesaṃ ārammaṇabhūtānaṃ anekesampi dhammānaṃ tadārammaṇabhāvatoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tañhī’’tiādi yathākkamaṃ tabbivaraṇaṃ. ‘‘Yathāhā’’tiādinā paṭisambhidāmaggapāḷiṃ sādhakabhāvena dasseti. Tatthāti atītadhamme. Ekavāravasena puthuārammaṇabhāvaṃ nivattetvā anekavāravasena kamappavattiyā taṃ dassetuṃ ‘‘punappunaṃ uppattivasenā’’ti vuttaṃ. Kamenāpi hi sabbaññutaññāṇaṃ visayesu pavattati, na tathā sakiṃyeva[Pg.383]. Yathā bāhirakā vadanti ‘‘sakiṃyeva sabbaññū sabbaṃ jānāti, na kamenā’’ti.

Hơn nữa, theo ý nghĩa “đối tượng của nó là đối tượng rộng lớn” (puthu ārammaṇaṃ ārammaṇam etassa) nên gọi là “puthuārammaṇārammaṇaṃ”, nhưng sau khi lược bỏ một từ “ārammaṇa”, giống như trong các trường hợp “oṭṭhamukho, kāmāvacara”..., nên đã nói là “do đối tượng rộng lớn” (puthuārammaṇato). Bằng cách đó, Ngài chỉ ra rằng nó có khả năng hoàn thành phận sự của nhiều trí tuệ. Thật vậy, trí tuệ này, tùy theo trường hợp, hoàn thành phận sự của vô số trăm ngàn loại trí tuệ khác nhau như: trí tuệ vô ngại trong ba thời, trí tuệ phân định bốn loại sanh, trí tuệ phân định năm cảnh giới, các trí tuệ bất cộng còn lại trong sáu trí tuệ bất cộng, trí tuệ phân tích bảy bậc Thánh nhân, trí tuệ không dao động trong tám hội chúng, trí tuệ biết rõ chín chúng sanh cư, và mười trí lực. Điều này cần được hiểu là do nó lấy làm đối tượng vô số các pháp vốn là đối tượng của các trí tuệ ấy. Đoạn “Tañhi...” là lời giải thích chi tiết cho điều đó theo thứ tự. Bằng đoạn “Yathāha...”, Ngài đã chỉ ra kinh Phân Tích Đạo (Paṭisambhidāmagga) để làm bằng chứng. “Ở đó” (tattha) nghĩa là đối với các pháp quá khứ. Để loại bỏ quan điểm cho rằng nó có đối tượng rộng lớn chỉ trong một lần duy nhất, và để chỉ ra rằng nó diễn tiến tuần tự qua nhiều lần, nên đã nói: “do sự phát sinh lặp đi lặp lại”. Thật vậy, trí tuệ Toàn tri cũng vận hành trên các đối tượng một cách tuần tự, chứ không phải chỉ một lần duy nhất. Như những người ngoại đạo nói: “Bậc Toàn tri biết tất cả mọi thứ chỉ trong một lần duy nhất, chứ không phải tuần tự”.

Yadi evaṃ acinteyyāparimeyyappabhedassa ñeyyassa paricchedavatā ekena ñāṇena niravasesato kathaṃ paṭivedhoti, ko vā evamāha ‘‘paricchedavantaṃ sabbaññutaññāṇa’’nti. Aparicchedañhi taṃ ñāṇaṃ ñeyyamiva. Vuttañhetaṃ ‘‘yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyyaṃ. Yāvatakaṃ ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇa’’nti (mahāni. 69, 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5 adhippāyatthameva gahitaṃ viya dissati) evampi jātibhūmisabhāvādivasena, disādesakālādivasena ca anekabhedabhinne ñeyye kamena gayhamāne anavasesapaṭivedho na sambhavatiyevāti? Nayidamevaṃ. Yañhi kiñci bhagavatā ñātumicchitaṃ sakalamekadeso vā, tattha appaṭihatacāritāya paccakkhato ñāṇaṃ pavattati. Vikkhepābhāvato ca bhagavā sabbakālaṃ samāhitoti ñātumicchitassa paccakkhabhāvo na sakkā nivāretuṃ. Vuttañhi ‘‘ākaṅkhāpaṭibaddhaṃ buddhassa bhagavato ñāṇa’’ntiādi, (mahāni. 69, 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5) nanu cettha dūrato cittapaṭaṃ passantānaṃ viya, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti vipassantānaṃ viya ca anekadhammāvabodhakāle anirūpitarūpena bhagavato ñāṇaṃ pavattatīti gahetabbanti? Gahetabbaṃ acinteyyānubhāvatāya buddhañāṇassa. Tenevāha ‘‘buddhavisayo acinteyyo’’ti, (a. ni. 4.77) idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – sabbākārena sabbadhammāvabodhanasamatthassa ākaṅkhāpaṭibaddhavuttino anāvaraṇañāṇassa paṭilābhena bhagavā santānena sabbadhammapaṭivedhasamattho ahosi sabbaneyyāvaraṇassa pahānato, tasmā sabbaññū, na sakiṃyeva sabbadhammāvabodhato yathāsantānena sabbassa indhanassa dahanasamatthatāya pāvako ‘‘sabbabhū’’ti vuccatīti.

Nếu như vậy, làm thế nào sự thông suốt không còn sót lại đối với đối tượng cần biết (ñeyya) vốn có sự phân loại không thể nghĩ bàn, không thể đo lường, lại có thể xảy ra bằng một trí tuệ duy nhất có giới hạn? Hoặc là, ai đã nói như vầy: ‘Trí toàn giác (sabbaññutaññāṇa) là có giới hạn’? Vì rằng trí tuệ ấy không có giới hạn, giống như đối tượng cần biết. Điều này đã được nói: ‘Trí tuệ có bao nhiêu, đối tượng cần biết có bấy nhiêu. Đối tượng cần biết có bao nhiêu, trí tuệ có bấy nhiêu.’ Dù là như vậy, khi đối tượng cần biết, vốn được phân chia thành nhiều loại khác nhau theo chủng loại, cảnh giới, bản chất, v.v., và theo phương hướng, địa điểm, thời gian, v.v., được nắm bắt một cách tuần tự, thì sự thông suốt không còn sót lại phải chăng là không thể xảy ra? Không phải như vậy. Vì rằng bất cứ điều gì, toàn bộ hay một phần, mà Đức Thế Tôn muốn biết, trí tuệ của Ngài vận hành một cách trực tiếp nơi đối tượng ấy do tính chất không bị ngăn ngại. Và do không có sự phân tâm, Đức Thế Tôn luôn luôn định tĩnh, vì thế không thể ngăn cản được sự nhận thức trực tiếp đối với đối tượng mà Ngài muốn biết. Vì đã được nói rằng: ‘Trí tuệ của Đức Phật, Đức Thế Tôn, phụ thuộc vào ý muốn của Ngài,’ v.v. Phải chăng ở đây nên hiểu rằng: vào lúc liễu tri nhiều pháp, trí tuệ của Đức Thế Tôn vận hành một cách không xác định, giống như những người nhìn tấm vải nhiều màu từ xa, hoặc giống như những người đang tu tập minh sát về ‘tất cả các pháp là vô ngã’? Không nên hiểu như vậy, do bởi năng lực không thể nghĩ bàn của Phật trí. Chính vì thế Ngài đã nói: ‘Phạm vi của một vị Phật là không thể nghĩ bàn.’ Đây là kết luận ở đây: Do đã chứng đắc trí tuệ không bị chướng ngại (anāvaraṇañāṇa), vốn có khả năng liễu tri tất cả các pháp trong mọi phương diện và vận hành phụ thuộc vào ý muốn, Đức Thế Tôn, trong dòng tương tục của Ngài, đã trở nên có khả năng thông suốt tất cả các pháp do đã đoạn trừ tất cả các chướng ngại đối với đối tượng cần biết. Vì vậy, Ngài là bậc Toàn Giác (sabbaññū), chứ không phải vì Ngài liễu tri tất cả các pháp trong cùng một lúc. Giống như lửa, do khả năng cố hữu có thể đốt cháy tất cả nhiên liệu, được gọi là ‘kẻ thiêu rụi tất cả’ (sabbabhū).

Kāmañcāyamattho pubbe vitthāritoyeva, pakārantarena pana sotujanānuggahakāmatāya, imissā ca porāṇasaṃvaṇṇanāvisodhanavasena pavattattā puna vibhāvitoti na cettha punaruttidoso pariyesitabbo, evamīdisesu. Ettha ca kiñcāpi bhagavato dasabalādiñāṇānipi anaññasādhāraṇāni, sabbadesavisayattā pana tesaṃ ñāṇānaṃ na tehi buddhaguṇā ahāpetvā gahitā nāma honti. Sabbaññutaññāṇassa pana nippadesavisayattā [Pg.384] tasmiṃ gahite sabbepi buddhaguṇā gahitā eva nāma honti, tasmā pāḷiatthānusārena tadeva ñāṇaṃ gahitanti veditabbaṃ. Pāḷiyampi hi ‘‘yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyu’’nti tameva pakāsitaṃ tamantarena aññassa nippadesavisayassa abhāvato, nippadesavisayeneva ca yathābhuccaṃ sammā vadanasambhavatoti.

Và quả thật, ý nghĩa này trước đây đã được giải thích chi tiết rồi, tuy nhiên, nó được làm sáng tỏ lại theo một cách khác vì lòng mong muốn hỗ trợ các học giả, và vì (bản sớ giải) này được tiến hành theo cách thức thanh lọc bản sớ giải cũ, do đó, ở đây không nên tìm kiếm lỗi trùng lặp, cũng như trong những trường hợp tương tự. Và ở đây, mặc dù các trí tuệ như Thập Lực của Đức Thế Tôn cũng là những phẩm chất không chung với ai khác, nhưng do các trí tuệ ấy có đối tượng cục bộ (sappadesavisayattā), nên các đức tính của Đức Phật không được xem là đã được nắm bắt một cách không thiếu sót bởi chúng. Tuy nhiên, do Trí Toàn Giác có đối tượng bao trùm toàn phần (nippadesavisayattā), nên khi trí tuệ ấy được nắm bắt, tất cả các đức tính của Đức Phật thực sự được xem là đã được nắm bắt. Do đó, cần phải hiểu rằng, theo ý nghĩa của Thánh điển Pāli, chính trí tuệ ấy đã được đề cập đến. Vì ngay cả trong Thánh điển Pāli, qua câu ‘Do những pháp nào mà những người nói một cách chân chánh sẽ nói lên lời tán thán Như Lai đúng như thật,’ chính trí tuệ ấy đã được chỉ ra, bởi vì ngoài trí tuệ đó ra, không có trí tuệ nào khác có đối tượng bao trùm toàn phần, và cũng bởi vì chỉ với một trí tuệ có đối tượng bao trùm toàn phần mới có thể nói lên một cách chân chánh và đúng như thật.

Aññevāti ettha eva-saddo sanniṭṭhāpanatthoti dassetuṃ ‘‘aññevāti idaṃ panettha vavatthāpanavacana’’nti vuttaṃ, vavatthāpanavacananti ca sanniṭṭhāpanavacananti attho, sanniṭṭhāpanañca avadhāraṇameva. Kathanti āha ‘‘aññevā’’tiādi. ‘‘Na pāṇātipātā veramaṇiādayo’’ti iminā avadhāraṇena nivattitaṃ dasseti. Ayañca eva-saddo aniyatadesatāya ca-saddo viya yattha vutto, tato aññatthāpi vacanicchāvasena upatiṭṭhatīti āha ‘‘gambhīrāvā’’tiādi. Iti-saddena ca ādiatthena duddasāva na sudasā, duranubodhāva na suranubodhā, santāva na darathā, paṇītāva na hīnā, atakkāvacarāva na takkāvacarā, nipuṇāva na lūkhā, paṇḍitavedanīyāva na bālavedanīyāti nivattitaṃ dasseti. Sabbapadehīti yāva ‘‘paṇḍitavedanīyā’’ti idaṃ padaṃ, tāva sabbapadehi.

Trong cụm từ ‘aññeva’, để chỉ ra rằng từ ‘eva’ có nghĩa là xác quyết (sanniṭṭhāpana), ngài (sớ giải chủ) đã nói: ‘aññeva ở đây là một lời xác định (vavatthāpanavacana)’. Và ‘lời xác định’ có nghĩa là ‘lời xác quyết’. Và sự xác quyết chính là sự nhấn mạnh (avadhāraṇa). Bằng cách nào? Ngài nói: ‘aññeva’ v.v. Với câu ‘không phải là sự từ bỏ sát sanh, v.v.’, ngài chỉ ra điều bị loại trừ bởi sự nhấn mạnh. Và từ ‘eva’ này, do vị trí không cố định của nó, giống như từ ‘ca’, có thể được áp dụng ở một nơi khác với nơi nó được nói ra, tùy theo ý muốn của người nói, vì vậy ngài nói: ‘gambhīrāva’ v.v. Và với từ ‘iti’, mang ý nghĩa ‘v.v.’, ngài chỉ ra điều bị loại trừ: chỉ là khó thấy (duddasāva) chứ không phải dễ thấy (na sudasā), chỉ là khó liễu tri (duranubodhāva) chứ không phải dễ liễu tri (na suranubodhā), chỉ là tịch tịnh (santāva) chứ không phải phiền muộn (na darathā), chỉ là cao thượng (paṇītāva) chứ không phải thấp kém (na hīnā), chỉ là vượt ngoài tầm tư duy (atakkāvacarāva) chứ không phải trong tầm tư duy (na takkāvacarā), chỉ là vi tế (nipuṇāva) chứ không phải thô thiển (na lūkhā), chỉ được bậc trí biết đến (paṇḍitavedanīyāva) chứ không phải được kẻ ngu biết đến (na bālavedanīyā). ‘Sabbapadehi’ (với tất cả các từ) có nghĩa là: cho đến từ ‘paṇḍitavedanīyā’, (từ ‘eva’) cần được kết hợp với tất cả các từ.

Evaṃ nivattetabbataṃ yuttiyā daḷhīkaronto ‘‘sāvakapāramiñāṇa’’ntiādimāha. Tattha sāvakapāramiñāṇanti sāvakānaṃ dānādipāramipāripūriyā nipphannaṃ vijjattayachaḷabhiññācatupaṭisambhidābhedaṃ ñāṇaṃ, tathā paccekabuddhānaṃ paccekabodhiñāṇaṃ. Tatoti sāvakapāramiñāṇato. Tatthāti sāvakapāramiñāṇe. Tatopīti anantaraniddiṭṭhato paccekabodhiñāṇatopi. Api-saddena, pi-saddena vā ko pana vādo sāvakapāramiñāṇatoti sambhāveti. Tatthāpīti paccekabodhiñāṇepi. Ito panāti sabbaññutaññāṇato pana, tasmā ettha sabbaññutaññāṇe vavatthānaṃ labbhatīti adhippāyo. Gambhīresu visesā, gambhīrānaṃ vā visesena gambhīrā. Ayañca gambhīro ayañca gambhīro ime imesaṃ visesena gambhīrāti vā gambhīratarā. Tarasaddenevettha byavacchedanaṃ siddhaṃ.

Như vậy, trong khi củng cố bằng lý lẽ về việc cần phải loại trừ (các ý nghĩa đối lập), ngài (sớ giải chủ) đã nói ‘sāvakapāramiñāṇa’ (trí tuệ ba-la-mật của thinh văn), v.v. Trong đó, ‘sāvakapāramiñāṇa’ là trí tuệ của các vị thinh văn, được phân loại thành tam minh, lục thông, và tứ vô ngại giải, vốn được thành tựu do sự viên mãn các ba-la-mật như bố thí, v.v.; tương tự là paccekabodhiñāṇa (trí tuệ giác ngộ của bậc Độc Giác) của các vị Phật Độc Giác. ‘Tato’ có nghĩa là ‘so với trí tuệ ba-la-mật của thinh văn’. ‘Tattha’ có nghĩa là ‘trong trí tuệ ba-la-mật của thinh văn’. ‘Tatopi’ có nghĩa là ‘cũng so với trí tuệ giác ngộ của bậc Độc Giác vừa được đề cập đến’. Với từ ‘api’ hoặc ‘pi’, ngài tán dương rằng: ‘huống nữa là so với trí tuệ ba-la-mật của thinh văn?’. ‘Tatthāpi’ có nghĩa là ‘ngay cả trong trí tuệ giác ngộ của bậc Độc Giác’. ‘Ito pana’ có nghĩa là ‘còn so với Trí Toàn Giác’. Do đó, chủ ý là: ở đây, trong Trí Toàn Giác, sự phân định được xác lập. (Gambhīratarā có nghĩa là:) những điều đặc biệt trong số những điều thâm sâu, hoặc những điều thâm sâu một cách đặc biệt trong số những điều thâm sâu. Hoặc là: ‘pháp này thâm sâu, pháp kia cũng thâm sâu; những pháp này thâm sâu một cách đặc biệt hơn những pháp kia’, vì vậy chúng là ‘gambhīratarā’ (thâm sâu hơn). Ở đây, sự phân biệt được thành tựu chính nhờ vào hậu tố ‘tara’.

Etthāyaṃ yojanā – kiñcāpi sāvakapāramiñāṇaṃ heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ sekkhañāṇaṃ puthujjanañāṇañca upādāya gambhīraṃ, paccekabodhiñāṇaṃ pana upādāya na tathā gambhīranti ‘‘gambhīramevā’’ti na sakkā byavacchijjituṃ, tathā paccekabodhiñāṇampi [Pg.385] yathāvuttaṃ ñāṇamupādāya gambhīraṃ, sabbaññutaññāṇaṃ pana upādāya na evaṃ gambhīranti ‘‘gambhīramevā’’ti na sakkā byavacchijjituṃ, tasmā tattha vavatthānaṃ na labbhati. Sabbaññutaññāṇadhammā pana sāvakapāramiñāṇādīnamiva kiñci upādāya gambhīrābhāvābhāvato ‘‘gambhīrā evā’’ti vavatthānaṃ labbhatīti. Yathā cettha vavatthānaṃ dassitaṃ, evaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ duddasaṃ. ‘‘Paccekabodhiñāṇaṃ pana tato duddasataranti tattha vavatthānaṃ natthī’’tiādinā vavatthānasambhavo netabbo, tenevāha ‘‘tathā duddasāva…pe… veditabba’’nti.

Ở đây, đây là cách phối hợp: Mặc dù trí tuệ Thanh văn Ba-la-mật, do nương vào trí tuệ của bậc hữu học thấp hơn và trí tuệ của phàm phu, là sâu sắc, nhưng do nương vào trí tuệ Độc giác Bồ-đề thì không sâu sắc như vậy, nên không thể phân định rằng "chỉ là sâu sắc". Tương tự, trí tuệ Độc giác Bồ-đề, do nương vào trí tuệ đã nói, là sâu sắc, nhưng do nương vào trí tuệ Toàn giác thì không sâu sắc như thế, nên không thể phân định rằng "chỉ là sâu sắc". Vì vậy, ở đó không có được sự phân định. Còn các pháp của trí tuệ Toàn giác, vì không có tình trạng không sâu sắc do nương vào bất cứ điều gì, giống như (trường hợp) của trí tuệ Thanh văn Ba-la-mật v.v., nên có được sự phân định rằng "chỉ là sâu sắc". Và như sự phân định đã được chỉ ra ở đây, cũng vậy, trí tuệ Thanh văn Ba-la-mật là khó thấy. Khả năng phân định cần được hiểu qua câu v.v. rằng "Còn trí tuệ Độc giác Bồ-đề thì khó thấy hơn thế, nên ở đó không có sự phân định". Chính vì thế, ngài đã nói "cũng khó thấy như vậy... nên được biết".

Pucchāvissajjanantipi pāṭho, tassā pucchāya vissajjananti attho. Etanti yathāvuttaṃ vissajjanavacanaṃ. Evanti iminā diṭṭhīnaṃ vibhajanākārena. Etthāyamadhippāyo – bhavatu tāva niravasesabuddhaguṇavibhāvanupāyabhāvato sabbaññutaññāṇameva ekampi puthunissayārammaṇañāṇakiccasiddhiyā ‘‘atthi bhikkhave, aññeva dhammā’’tiādinā (dī. ni. 1.18) bahuvacanena uddiṭṭhaṃ, tassa pana vissajjanaṃ saccapaccayākārādivisayavisesavasena anaññasādhāraṇena vibhajananayena anārabhitvā sanissayānaṃ diṭṭhigatānaṃ vibhajananayena kasmā āraddhanti? Tattha yathā saccapaccayākārādīnaṃ vibhajanaṃ anaññasādhāraṇaṃ sabbaññutaññāṇasseva visayo, evaṃ niravasesadiṭṭhigatavibhajanampīti dassetuṃ ‘‘buddhānañhī’’tiādi āraddhaṃ, tattha ṭhānānīti kāraṇāni. Gajjitaṃ mahantaṃ hotīti desetabbassa atthassa anekavidhatāya, dubbiññeyyatāya ca nānānayehi pavattamānaṃ desanāgajjitaṃ mahantaṃ vipulaṃ, bahuppabhedañca hoti. Ñāṇaṃ anupavisatīti tato eva ca desanāñāṇaṃ desetabbadhamme vibhāgaso kurumānaṃ anupavisati, te anupavisitvā ṭhitaṃ viya hotīti attho.

Cũng có bài đọc là pucchāvissajjanaṃ, nghĩa là câu trả lời cho câu hỏi ấy. Etaṃ là lời giải đáp đã được nói đến. Evaṃ là bằng cách phân tích các tà kiến này. Ở đây, đây là chủ ý: Trước hết, cứ cho là trí tuệ Toàn giác, dù chỉ là một, đã được chỉ ra bằng số nhiều qua câu v.v. "Này các Tỳ khưu, có những pháp khác..." do là phương tiện để trình bày các đức hạnh của chư Phật một cách không sót lại, và do sự thành tựu phận sự của trí tuệ có nhiều nơi nương và đối tượng. Nhưng tại sao câu trả lời cho điều đó lại được bắt đầu bằng phương pháp phân tích các tà kiến có nơi nương, mà không bắt đầu bằng phương pháp phân tích không chung (với ai khác), theo cách phân biệt đối tượng là các sự thật, duyên khởi v.v.? Ở đó, để chỉ ra rằng: "Giống như việc phân tích các sự thật, duyên khởi v.v. là không chung (với ai khác), là đối tượng của chính trí tuệ Toàn giác, cũng vậy, việc phân tích các tà kiến một cách không sót lại cũng (là đối tượng của chính trí tuệ Toàn giác)", (câu) bắt đầu bằng "buddhānañhi" v.v. đã được bắt đầu. Ở đó, ṭhānāni là các nguyên nhân. Gajjitaṃ mahantaṃ hoti (tiếng rống lớn lao) có nghĩa là: tiếng rống của bài pháp, diễn ra theo nhiều phương pháp do ý nghĩa cần thuyết giảng có nhiều loại và khó hiểu, trở nên lớn lao, rộng lớn, và có nhiều phân loại. Ñāṇaṃ anupavisati (trí tuệ đi vào) có nghĩa là: và chính từ đó, trí tuệ thuyết pháp, trong khi phân chia các pháp cần thuyết giảng, đi vào (chúng); sau khi đi vào chúng, nó giống như đã an trú (ở đó).

Buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyatīti evaṃvidhassa nāma dhammassa desakaṃ, paṭivedhakañcāti buddhānaṃ desanāñāṇassa, paṭivedhañāṇassa ca uḷārabhāvo pākaṭo hoti. Desanā gambhīrā hotīti sabhāvena gambhīrānaṃ tesaṃ catubbidhānampi desanā desetabbavasena gambhīrāva hoti, sā pana buddhānaṃ desanā sabbattha, sabbadā ca yānattayamukhenevāti vuttaṃ ‘‘tilakkhaṇāhatā suññatāpaṭisaṃyuttā’’ti, tīhi lakkhaṇehi āhatā, attattaniyato suññabhāvapaṭisaññuttā cāti attho. Ettha ca kiñcāpi [Pg.386] ‘‘sabbaṃ vacīkammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattī’’ti (mahāni. 69, 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5; netti. 15) vacanato sabbāpi bhagavato desanā ñāṇarahitā nāma natthi, samasamaparakkamanavasena sīhasamānavuttitāya ca sabbattha samānussāhappavatti, desetabbadhammavasena pana desanā visesato ñāṇena anupaviṭṭhā, gambhīratarā ca hotīti daṭṭhabbaṃ.

Buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyati (sự vĩ đại của trí tuệ Phật được biết đến) có nghĩa là: do là người thuyết giảng và người thấu triệt pháp như vậy, sự cao thượng của trí tuệ thuyết pháp và trí tuệ thấu triệt của chư Phật trở nên rõ ràng. Desanā gambhīrā hoti (bài pháp sâu sắc) có nghĩa là: trong bốn loại sâu sắc ấy vốn sâu sắc tự bản chất, bài pháp, tùy theo pháp được thuyết giảng, chỉ là sâu sắc. Hơn nữa, bài pháp ấy của chư Phật, ở mọi nơi và mọi lúc, chỉ thông qua ba cỗ xe, nên đã được nói là "bị ba tướng tác động, tương ưng với tánh không". Nghĩa là: bị ba tướng tác động, và tương ưng với tánh không khỏi ngã và ngã sở. Và ở đây, mặc dù theo câu "Mọi khẩu nghiệp của Đức Phật, Thế Tôn, đều có trí tuệ đi trước, tùy hành theo trí tuệ", không có bài pháp nào của Thế Tôn được gọi là không có trí tuệ, và do có hành vi giống như sư tử về phương diện nỗ lực đồng đều, nên có sự khởi lên nỗ lực đồng đều ở mọi nơi. Tuy nhiên, cần phải thấy rằng, tùy theo pháp được thuyết giảng, bài pháp được trí tuệ đi vào một cách đặc biệt, và trở nên sâu sắc hơn.

Kathaṃ pana vinayapaṇṇattiṃ patvā desanā tilakkhaṇāhatā, suññatāpaṭisaññuttā ca hoti, nanu tattha vinayapaṇṇattimattamevāti? Na tattha vinayapaṇṇattimattameva. Tatthāpi hi sannisinnaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ pavattamānā desanā saṅkhārānaṃ aniccatādivibhāvinī sabbadhammānaṃ attattaniyatā, suññabhāvappakāsinī ca hoti, tenevāha ‘‘anekapariyāyena dhammiṃ kathaṃ katvā’’tiādi. Vinayapaññattinti vinayassa paññāpanaṃ. Ñña-kārassa pana ṇṇa-kāre kate vinayapaṇṇattintipi pāṭho. Bhūmantaranti dhammānaṃ avatthāvisesañca ṭhānavisesañca. Bhavanti dhammā etthāti bhūmīti hi avatthāviseso, ṭhānañca vuccati. Tattha avatthāviseso satiādidhammānaṃ satipaṭṭhānindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgādibhedo ‘‘vaccho, dammo, balībaddo’’ti ādayo viya. Ṭhānaviseso kāmāvacarādibhedo. Paccayākāra-saddassa attho heṭṭhā vuttoyeva. Samayantaranti diṭṭhivisesaṃ, nānāvihitā diṭṭhiyoti attho, aññasamayaṃ vā, bāhirakasamayanti vuttaṃ hoti. Vinayapaññattiṃ patvā mahantaṃ gajjitaṃ hotītiādinā sambandho. Tasmāti yasmā gajjitaṃ mahantaṃ…pe… paṭisaṃyuttā, tasmā. Chejjagāminīti atekicchagāminī.

Nhưng làm thế nào, khi liên quan đến việc chế định giới luật, bài pháp lại bị ba tướng tác động và tương ưng với tánh không? Chẳng phải ở đó chỉ là việc chế định giới luật thôi sao? Ở đó không chỉ là việc chế định giới luật. Vì ngay cả ở đó, bài pháp được thuyết giảng phù hợp với khuynh hướng của hội chúng đang ngồi họp, cũng làm sáng tỏ sự vô thường v.v. của các pháp hữu vi, và làm sáng tỏ tánh không khỏi ngã và ngã sở của tất cả các pháp. Chính vì thế, ngài đã nói "sau khi thuyết một bài pháp thoại bằng nhiều cách" v.v. Vinayapaññatti là sự chế định của giới luật. Nhưng khi chữ ñña được đổi thành chữ ṇṇa, cũng có bài đọc là vinayapaṇṇatti. Bhūmantara là sự khác biệt về trạng thái và sự khác biệt về nơi chốn của các pháp. Vì "các pháp hiện hữu ở đây, nên gọi là bhūmi (địa)", nên sự khác biệt về trạng thái và nơi chốn được gọi là (bhūmi). Trong đó, sự khác biệt về trạng thái là sự phân biệt của các pháp như niệm v.v. thành niệm xứ, niệm quyền, niệm lực, niệm giác chi, chánh niệm đạo chi, giống như "bê con, bò tơ, bò đực" v.v. Sự khác biệt về nơi chốn là sự phân biệt cõi Dục v.v. Ý nghĩa của từ paccayākāra đã được nói ở trước. Samayantara là sự khác biệt về tà kiến, nghĩa là các tà kiến đa dạng; hoặc là học thuyết khác, tức là học thuyết ngoại đạo. Cần phải kết nối (câu) bằng cách nói "Khi liên quan đến việc chế định giới luật, có tiếng rống lớn lao" v.v. Tasmā (vì vậy) có nghĩa là: vì tiếng rống lớn lao... tương ưng... vì vậy. Chejjagāminī (dẫn đến sự cắt đứt) là atekicchagāminī (dẫn đến tình trạng không thể cứu chữa).

Evaṃ otiṇṇe vatthusminti yathāvuttanayena lahukagarukādivasena tadanurūpe vatthumhi otarante. Yaṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ nāma atthi, tatthāti sambandho. Thāmoti ñāṇasāmatthiyaṃ. Balanti akampanasaṅkhāto vīrabhāvo. Thāmo balanti vā sāmatthiyavacanameva paccavekkhaṇādesanāñāṇavasena yojetabbaṃ. Paccavekkhaṇāñāṇapubbaṅgamañhi desanāñāṇaṃ. Esāti sikkhāpadapaññāpanameva vuccamānapadamapekkhitvā pulliṅgena niddisati, eso sikkhāpadapaññāpanasaṅkhāto visayo aññesaṃ avisayoti attho. Itīti tathāvisayāvisayabhāvassa hetubhāvena paṭiniddesavacanaṃ[Pg.387], nidassanattho vā iti-saddo, tena ‘‘idaṃ lahukaṃ, idaṃ garuka’’ntiādinayaṃ niddisati. Evamaparatthāpi yathāsambhavaṃ.

Evaṃ otiṇṇe vatthusminti (khi sự việc đã xảy ra như vậy): có nghĩa là khi sự việc tương ứng xảy ra theo phương pháp đã được nói, tùy theo trường hợp nhẹ, nặng, v.v... Yaṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ nāma atthi, tatthāti (có cái gọi là sự chế định học giới, ở đó): đây là sự liên kết. Thāmoti (thāma): là năng lực của trí tuệ. Balanti (bala): là trạng thái dũng mãnh được gọi là không lay động. Hoặc là, thāmo balanti (thāma và bala): cả hai đều là từ chỉ năng lực, nên được kết hợp theo cách của trí tuệ quán xét và trí tuệ thuyết giảng. Paccavekkhaṇāñāṇapubbaṅgamañhi desanāñāṇaṃ (vì trí tuệ thuyết giảng có trí tuệ quán xét đi trước). Esāti (esa): chỉ chính sự chế định học giới, và được chỉ định bằng giống đực (pulliṅga) vì nó liên quan đến từ sắp được nói, nghĩa là: eso sikkhāpadapaññāpanasaṅkhāto visayo aññesaṃ avisayoti (đối tượng này, được gọi là sự chế định học giới, không phải là đối tượng của những người khác). Itīti (iti): là một từ chỉ định lại do là nhân của trạng thái là đối tượng và không là đối tượng như vậy; hoặc là, từ iti có nghĩa là ví dụ, do đó nó chỉ ra phương pháp như là: ‘idaṃ lahukaṃ, idaṃ garuka’ntiādinayaṃ (đây là giới nhẹ, đây là giới nặng). Evamaparatthāpi yathāsambhavaṃ (tương tự như vậy ở những nơi khác, tùy theo trường hợp).

Yadipi kāyānupassanādivasena satipaṭṭhānādayo suttantapiṭake (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107) vibhattā, tathāpi suttantabhājanīyādivasena abhidhammeyeva te visesato vibhattāti āha ‘‘ime cattāro satipaṭṭhānā…pe… abhidhammapiṭakaṃ vibhajitvā’’ti. Tattha satta phassāti sattaviññāṇadhātusampayogavasena vuttaṃ. Tathā ‘‘satta vedanā’’tiādipi. Lokuttarā dhammā nāmāti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena vuttāvasesaṃ abhidhamme āgataṃ dhammānaṃ vibhajitabbākāraṃ saṅgaṇhāti. Catuvīsatisamantapaṭṭhānāni etthāti catuvīsatisamantapaṭṭhānanti bāhiratthasamāso. ‘‘Abhidhammapiṭaka’’nti etassa hi idaṃ visesanaṃ. Ettha ca paccayanayaṃ aggahetvā dhammavaseneva samantapaṭṭhānassa catuvīsatividhatā vuttā. Yathāha –

Mặc dù các niệm xứ v.v... đã được phân tích trong Tạng Kinh (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107) theo cách quán thân v.v..., tuy nhiên, chúng được phân tích một cách đặc biệt trong Tạng Vi Diệu Pháp theo cách của Suttantabhājanīya v.v..., vì vậy ngài (chú giải sư) đã nói: ‘ime cattāro satipaṭṭhānā… vân vân… abhidhammapiṭakaṃ vibhajitvā’ (bốn niệm xứ này... sau khi phân tích Tạng Vi Diệu Pháp). Trong đó, ‘satta phassā’ (bảy xúc) được nói theo cách tương ưng với bảy thức giới. Tương tự như vậy đối với ‘satta vedanā’tiādi (bảy thọ, v.v...). Ở đây, trong câu ‘Lokuttarā dhammā nāmā’ti (các pháp được gọi là siêu thế), từ ‘iti’ có nghĩa là ‘v.v...’ hoặc có nghĩa là ‘loại’, do đó nó bao gồm cách thức phân tích các pháp còn lại đã được đề cập trong Vi Diệu Pháp. ‘Catuvīsatisamantapaṭṭhānāni etthā’ti catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ (có hai mươi bốn Samantapaṭṭhāna ở đây, do đó gọi là Catuvīsatisamantapaṭṭhāna) là một bāhiratthasamāso (phức hợp ngoại tại). Vì đây là một tính từ cho ‘Abhidhammapiṭakaṃ’. Và ở đây, không xét đến phương pháp duyên, sự đa dạng hai mươi bốn loại của Samantapaṭṭhāna được nói chỉ theo phương diện pháp. Như đã nói:

‘‘Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,Dukatikañceva tikadukañca;

Tikatikañceva dukadukañca,Cha anulomamhi nayā sugambhīrā…pe…Cha paccanīyamhi…pe… anulomapaccanīyamhi…pe…Paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti. [paṭṭhā. 1.1.41(ka), 44(kha), 48(ga), 52(gha)];

‘Paṭṭhāna ba pháp (Tika) cao quý và Paṭṭhāna hai pháp (Duka) tối thượng, cả Paṭṭhāna hai-ba pháp (Dukatika) và Paṭṭhāna ba-hai pháp (Tikaduka); cả Paṭṭhāna ba-ba pháp (Tikatika) và Paṭṭhāna hai-hai pháp (Dukaduka), sáu phương pháp trong phần thuận (Anuloma) rất sâu sắc… vân vân… Sáu (phương pháp) trong phần nghịch (Paccanīya)… vân vân… trong phần thuận-nghịch (Anulomapaccanīya)… vân vân… các phương pháp trong phần nghịch-thuận (Paccanīyānuloma) rất sâu sắc.’

Evaṃ dhammavasena catuvīsatibhedesu tikapaṭṭhānādīsu ekekaṃ paccayanayena anulomādivasena catubbidhaṃ hotīti channavutisamantapaṭṭhānāni. Tattha pana dhammānulome tikapaṭṭhāne kusalattike paṭiccavāre paccayānulome hetumūlake hetupaccayavasena ekūnapaññāsa pucchānayā satta vissajjananayātiādinā dassiyamānā anantabhedā nayāti āha ‘‘anantanaya’’nti.

Như vậy, theo phương diện pháp, trong hai mươi bốn loại như Tikapaṭṭhāna v.v..., mỗi một loại trở thành bốn loại theo phương pháp duyên, theo cách thuận v.v..., do đó có chín mươi sáu Samantapaṭṭhāna. Hơn nữa, trong đó, ở phần Dhammānuloma, trong Tikapaṭṭhāna, trong Kusalattika, trong Paṭiccavāra, trong Paccayānuloma, trong Hetumūlaka, theo cách của Hetupaccaya, có các phương pháp với vô số loại được chỉ ra bằng cách như ‘bốn mươi chín phương pháp câu hỏi, bảy phương pháp trả lời’, vì vậy ngài (chú giải sư) đã nói ‘anantanaya’ (vô số phương pháp).

Navahākārehīti uppādādīhi navahi paccayākārehi. Taṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘uppādo hutvā’’tiādi vuttaṃ. Tattha uppajjati etasmā phalanti uppādo, phaluppattiyā kāraṇabhāvo. Sati ca avijjāya saṅkhārā uppajjanti, nāsati. Tasmā avijjā saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti, tathā pavattati dharati etasmiṃ phalanti pavattaṃ. Nimīyati phalametasminti nimittaṃ. [Pg.388] (Nidadāti phalaṃ attano paccayuppannaṃ etenāti nidānaṃ.) (Etthantare aṭṭhakathāya na sameti) āyūhati phalaṃ attano paccayuppannuppattiyā ghaṭeti etenāti āyūhanaṃ. Saṃyujjati phalaṃ attano paccayuppannena etasminti saṃyogo. Yattha sayaṃ uppajjati, taṃ palibuddhati phalametenāti palibodho. Paccayantarasamavāye sati phalamudayati etenāti samudayo. Hinoti kāraṇabhāvaṃ gacchatīti hetu. Avijjāya hi sati saṅkhārā pavattanti, dharanti ca, te avijjāya sati attano phalaṃ (nidadanti) (paṭi. ma. 1.45; dī. ni. ṭī. 1.28 passitabbaṃ) bhavādīsu khipanti, āyūhanti attano phaluppattiyā ghaṭenti, attano phalena saṃyujjanti, yasmiṃ santāne sayaṃ uppannā taṃ palibuddhanti, paccayantarasamavāye udayanti uppajjanti, hinoti ca saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvaṃ gacchati, tasmā avijjā saṅkhārānaṃ pavattaṃ hutvā…pe… paccayo hutvā paccayo hoti. Evaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvūpagamanavisesā uppādādayo veditabbā. Saṅkhārādīnaṃ viññāṇādīsupi eseva nayo.

Navahākārehīti (bằng chín cách): tức là bằng chín cách thức làm duyên như là sự sinh khởi v.v... Để chỉ ra điều đó về mặt bản chất, câu ‘uppādo hutvā’ (trở thành sự sinh khởi) v.v... đã được nói. Trong đó, uppajjati etasmā phalanti uppādo (quả sinh khởi từ cái này, do đó gọi là sự sinh khởi), là trạng thái làm nhân cho sự sinh khởi của quả. Khi có vô minh, các hành sinh khởi; khi không có thì không. Do đó, vô minh, trở thành sự sinh khởi cho các hành, là một duyên. Tương tự, pavattati dharati etasmiṃ phalanti pavattaṃ (quả tiếp diễn, tồn tại trong cái này, do đó gọi là sự tiếp diễn). Nimīyati phalametasminti nimittaṃ (quả được đánh dấu bởi cái này, do đó gọi là dấu hiệu). (Nidadāti phalaṃ attano paccayuppannaṃ etenāti nidānaṃ: nó đặt ra quả, tức là cái do duyên sinh của nó, bởi cái này, do đó gọi là nguồn gốc). (Đoạn này không khớp với Chú giải). Āyūhati phalaṃ attano paccayuppannuppattiyā ghaṭeti etenāti āyūhanaṃ (nó nỗ lực, cố gắng cho quả, cho sự sinh khởi của cái do duyên sinh của nó, bởi cái này, do đó gọi là sự nỗ lực). Saṃyujjati phalaṃ attano paccayuppannena etasminti saṃyogo (quả được liên kết với cái do duyên sinh của nó trong cái này, do đó gọi là sự liên kết). Yattha sayaṃ uppajjati, taṃ palibuddhati phalametenāti palibodho (nơi nào tự nó sinh khởi, quả trói buộc nơi đó bởi cái này, do đó gọi là sự trói buộc). Paccayantarasamavāye sati phalamudayati etenāti samudayo (khi có sự hội đủ của các duyên khác, quả khởi sinh bởi cái này, do đó gọi là sự tập khởi). Hinoti kāraṇabhāvaṃ gacchatīti hetu (nó đi đến, đạt đến trạng thái làm nhân, do đó gọi là nhân). Vì khi có vô minh, các hành tiếp diễn và tồn tại, và khi có vô minh, chúng (đặt ra) quả của mình (xem paṭi. ma. 1.45; dī. ni. ṭī. 1.28), ném vào các cõi hữu v.v..., chúng nỗ lực, cố gắng cho sự sinh khởi của quả, chúng liên kết với quả của mình, chúng trói buộc dòng tương tục nơi chúng tự sinh khởi, khi có sự hội đủ của các duyên khác, chúng khởi sinh, sinh khởi, và nó đi đến, đạt đến trạng thái làm nhân cho các hành. Do đó, vô minh, trở thành sự tiếp diễn cho các hành... vân vân... trở thành duyên, là một duyên. Như vậy, các đặc điểm của việc vô minh đạt đến trạng thái làm nhân cho các hành, như là sự sinh khởi v.v..., nên được hiểu. Đối với các hành v.v... (làm nhân) cho thức v.v..., phương pháp cũng tương tự.

Tamatthaṃ paṭisambhidāmaggapāḷiyā sādhentena ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tiṭṭhati etenāti ṭhiti, paccayo, uppādo eva ṭhiti uppādaṭṭhiti. Evaṃ sesesupi. Yasmā pana ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) vuttattā āsavāva avijjāya paccayo, tasmā vuttaṃ ‘‘ubhopete dhammā ‘‘paccayasamuppannā’’ti, avijjā ca saṅkhārā ca ubhopete dhammā paccayato eva samuppannā, na vinā paccayenāti attho. Paccayapariggahe paññāti saṅkhārānaṃ, avijjāya ca uppādādike paccayākāre paricchinditvā gahaṇavasena pavattā paññā. Dhammaṭṭhitiñāṇanti paccayuppannadhammānaṃ paccayabhāvato dhammaṭṭhitisaṅkhāte paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ. ‘‘Dvādasa paṭiccasamuppādā’’ti vacanato hi dvādasa paccayā eva paṭiccasamuppādo. Ayañca nayo na paccuppanne eva, atha kho atītānāgatesupi, na ca avijjāya eva saṅkhāresu, atha kho saṅkhārādīnaṃ viññāṇādīsupi labbhatīti paripuṇṇaṃ katvā paccayākārassa vibhattabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘atītampi addhāna’’ntiādi pāḷimāhari. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.1) pana dassitā hetādipaccayāevettha uppādādipaccayākārehi gahitāti tepi yathāsambhavaṃ nīharitvā yojetabbā. Ativitthārabhayena pana na yojayimha, atthikehi ca visuddhimaggādito (visuddhi. 2.594) gahetabbā.

Vị Chú giải sư, người muốn làm sáng tỏ ý nghĩa ấy bằng đoạn Pāli trong bộ Paṭisambhidāmagga, đã nói lên câu bắt đầu bằng ‘yathāha’. Trong lời nói ấy, (quả) tồn tại nhờ vào cái này, vì thế (cái ấy) là ṭhiti (trụ), là duyên; sự sanh khởi chính là sự tồn tại, (nên gọi là) uppādaṭṭhiti (sanh-trụ). Tương tự như vậy ở các trường hợp còn lại. Hơn nữa, vì đã được nói rằng: “Do sự sanh khởi của các lậu hoặc nên có sự sanh khởi của vô minh”, nên chính các lậu hoặc là duyên của vô minh. Do đó, đã được nói rằng: “Cả hai pháp này đều là pháp do duyên sanh”. Ý nghĩa là: Cả hai pháp này là vô minh và các hành đều sanh khởi từ duyên, không phải sanh khởi mà không có duyên. Trí tuệ trong việc nắm bắt duyên (paccayapariggahe paññā) là trí tuệ sanh khởi do năng lực của việc nắm bắt sau khi đã phân định các trạng thái duyên như là sự sanh khởi v.v... của các hành và của vô minh. Trí về sự trụ của pháp (dhammaṭṭhitiñāṇa) là trí tuệ về lý duyên khởi, được gọi là sự trụ của pháp (dhammaṭṭhiti) do bản chất là duyên của các pháp do duyên sanh. Thật vậy, vì đã được nói rằng: “Mười hai duyên khởi”, nên chính mười hai duyên là lý duyên khởi. Và phương pháp này không chỉ có ở hiện tại, mà còn có ở quá khứ và vị lai; và (duyên) không chỉ được tìm thấy nơi vô minh đối với các hành, mà còn được tìm thấy nơi các hành v.v... đối với thức v.v... Để trình bày sự phân chia của các trạng thái duyên một cách đầy đủ, vị Thầy đã dẫn ra đoạn Pāli bắt đầu bằng ‘atītampi addhānaṃ’. Hơn nữa, trong bộ Paṭṭhāna, chính các duyên như nhân duyên v.v... đã được trình bày, ở đây được nắm bắt bằng các trạng thái duyên như sự sanh khởi v.v... Cho nên, những duyên ấy cũng cần được rút ra và kết hợp một cách thích hợp. Tuy nhiên, vì sợ quá dài dòng, chúng tôi đã không kết hợp; và những người có nhu cầu nên tham khảo từ Visuddhimagga v.v...

Tassa [Pg.389] tassa dhammassāti saṅkhārādipaccayuppannadhammassa. Tathā tathā paccayabhāvenāti uppādādihetādipaccayasattiyā. Kammakilesavipākavasena tīṇi vaṭṭāni yassāti tivaṭṭaṃ. Atītapaccuppannānāgatavasena tayo addhā kālā etassāti tiyaddhaṃ. Hetuphalaphalahetuhetuphalavasena tayo sandhayo etassāti tisandhi. Saṅkhippanti ettha avijjādayo, viññāṇādayo cāti saṅkhepā, hetu, vipāko ca. Atha vā hetu vipākoti saṅkhippantīti saṅkhepā. Avijjādayo, viññāṇādayo ca koṭṭhāsapariyāyo vā saṅkhepasaddo. Atītahetusaṅkhepādivasena cattāro saṅkhepā yassāti catusaṅkhepaṃ. Sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅkhepe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ākārā, atītahetuādīnaṃ pakārā. Te saṅkhepe pañca pañca katvā vīsati ākārā etassāti vīsatākāraṃ.

Của mỗi pháp ấy (tassa tassa dhammassa) nghĩa là của pháp do duyên sanh như các hành v.v... Theo cách thức làm duyên như vậy (tathā tathā paccayabhāvena) nghĩa là bằng năng lực duyên của nhân duyên v.v... và sự sanh khởi v.v... Cái có ba vòng luân hồi (vaṭṭa) theo nghiệp, phiền não và quả, được gọi là tivaṭṭa (tam luân). Cái có ba thời kỳ là quá khứ, hiện tại và vị lai, được gọi là tiyaddha (tam thời). Cái có ba mối nối theo nhân-quả, quả-nhân, nhân-quả, được gọi là tisandhi (tam tiếp). Vô minh v.v... và thức v.v... được tóm tắt ở đây, nên gọi là saṅkhepā (các tóm lược), tức là nhân và quả. Hoặc là, chúng được tóm tắt là nhân và quả, nên gọi là saṅkhepā (các tóm lược), tức là vô minh v.v... và thức v.v... Hoặc từ saṅkhepa là một từ đồng nghĩa với koṭṭhāsa (phần, nhóm). Cái có bốn tóm lược (saṅkhepa) theo tóm lược nhân quá khứ v.v..., được gọi là catusaṅkhepa (tứ tóm lược). Mặc dù không được nói đến về mặt tự thể, chúng được biểu thị, được làm sáng tỏ trong mỗi tóm lược ấy bằng cách nắm bắt vô minh, các hành v.v..., nên gọi là ākārā (các trạng thái), tức là các loại của nhân quá khứ v.v... Cái có hai mươi trạng thái (ākāra) bằng cách chia mỗi tóm lược ấy thành năm, được gọi là vīsatākāra (hai mươi trạng thái).

Khattiyādibhedena anekabhedabhinnāpi sassatavādino jātisatasahassānussaraṇādikassa abhinivesahetuno vasena cattārova honti, na tato uddhaṃ, adho vāti sassatavādīnaṃ parimāṇaparicchedassa anaññavisayataṃ dassetuṃ ‘‘cattāro janā’’tiādimāha. Esa nayo itaresupi. Tattha cattāro janāti cattāro janasamūhāti attho gahetabbo tesu ekekassāpi anekappabhedato. Teti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavādino. Idaṃ nissāyāti idappaccayatāya sammā aggahaṇaṃ. Tatthāpi ca hetuphalabhāvena sambandhānaṃ dhammānaṃ santatighanassa abheditattā paramatthato vijjamānampi bhedanibandhanaṃ nānattanayaṃ anupadhāretvā gahitaṃ ekattaggahaṇaṃ nissāya. Idaṃ gaṇhantīti idaṃ sassataggahaṇaṃ abhinivissa voharanti, iminā nayena ekaccasassatavādādayopi yathāsambhavaṃ yojetvā vattabbā. Bhinditvāti ‘‘ātappamanvāyā’’tiādinā vibhajitvā, ‘‘tayidaṃ bhikkhave tathāgato pajānātī’’tiādinā (dī. ni. 1.36) vā vidhamitvā. Nijjaṭanti anonaddhaṃ. Nigumbanti anāvuṭaṃ. Apica veḷuādīnaṃ heṭṭhupariyasaṃsibbanaṭṭhena jaṭā. Kusādīnaṃ ovaraṇaṭṭhena gumbo. Tassadisatāya diṭṭhigatānaṃ byākulā pākaṭatā ‘‘jaṭā, gumbo’’ti ca vuccati, diṭṭhijaṭāvijaṭanena, diṭṭhigumbavivaraṇena ca nijjaṭaṃ nigumbaṃ katvāti attho.

Mặc dù các thường kiến luận giả có nhiều sự khác biệt theo giai cấp Sát-đế-lợi v.v..., nhưng do năng lực của nguyên nhân chấp thủ là khả năng nhớ lại trăm ngàn kiếp sống v.v..., họ chỉ có bốn loại. Để chỉ ra rằng việc xác định số lượng các thường kiến luận giả không phải là lĩnh vực của người khác (ngoài Đức Phật), rằng không có nhiều hơn hay ít hơn bốn loại đó, vị Thầy đã nói câu bắt đầu bằng ‘cattāro janā’. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Trong đó, ‘bốn người’ (cattāro janā) cần được hiểu là ‘bốn nhóm người’, vì mỗi người trong số họ cũng có nhiều loại khác nhau. ‘Họ’ (te) là những người theo sáu mươi hai tà kiến. ‘Nương vào điều này’ (idaṃ nissāya) là sự không nắm bắt đúng đắn về tính duyên sinh này. Và ở đó cũng vậy, do nương vào sự chấp thủ tính đồng nhất, vốn được nắm bắt mà không xem xét phương pháp đa dạng dựa trên sự phân biệt, mặc dù nó thực sự tồn tại về mặt chân đế, do tính không thể phân chia của khối liên tục của các pháp liên quan với nhau theo bản chất nhân quả. ‘Họ nắm bắt điều này’ (idaṃ gaṇhanti) nghĩa là họ tuyên bố sự chấp thủ thường kiến này sau khi đã chấp chặt. Theo phương pháp này, các luận thuyết như nhất hướng thường kiến v.v... cũng cần được kết hợp và giải thích một cách thích hợp. ‘Sau khi phá vỡ’ (bhinditvā) nghĩa là sau khi phân tích bằng câu ‘do nỗ lực tinh tấn’ v.v..., hoặc sau khi dẹp tan bằng câu ‘này các Tỳ khưu, điều đó Như Lai biết rõ’ v.v... ‘Không rối rắm’ (nijjaṭa) nghĩa là không có màng bọc. ‘Không bụi rậm’ (nigumba) nghĩa là không bị che khuất. Hơn nữa, do ý nghĩa là sự đan kết trên dưới của tre v.v..., nên gọi là jaṭā (rối rắm). Do ý nghĩa là sự che phủ của cỏ kusa v.v..., nên gọi là gumbo (bụi rậm). Do sự tương tự với điều đó, sự rối rắm và không rõ ràng của các tà kiến được gọi là ‘jaṭā’ và ‘gumbo’; ý nghĩa là: đã làm cho không rối rắm, không bụi rậm bằng cách gỡ rối cái rối rắm của tà kiến và vén mở cái bụi rậm của tà kiến.

‘‘Tasmā’’tiādinā [Pg.390] buddhaguṇe ārabbha desanāya samuṭṭhitattā sabbaññutaññāṇaṃ uddisitvā desanākusalo bhagavā samayantaraṃ viggahaṇavasena sabbaññutaññāṇameva vissajjetīti dasseti.

(Vị Thầy) chỉ ra rằng: Do bài thuyết pháp được bắt đầu bằng câu ‘tasmā’ v.v... liên quan đến các đức hạnh của Đức Phật, nên sau khi đã nêu lên trí toàn giác, Đức Thế Tôn, bậc thiện xảo trong thuyết pháp, đã giải đáp về chính trí toàn giác bằng cách phân tích một tà kiến khác.

29. Atthi pariyāyo santi-saddo, so ca saṃvijjantipariyāyo, saṃvijjamānatā ca ñāṇena upalabbhamānatāti āha ‘‘santī’’tiādi. Saṃvijjamānaparidīpanena pana ‘‘santī’’ti iminā padena tesaṃ diṭṭhigatikānaṃ vijjamānatāya avicchinnataṃ, tato ca nesaṃ micchāgāhato sithilakaraṇavivecanehi attano desanāya kiccakāritaṃ, avitathatañca dīpeti dhammarājā. Atthīti ca santipadena samānattho puthuvacanavisayo eko nipāto ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā’’tiādīsu (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; 3.154; saṃ. ni. 4.127) viya. Ālapanavacananti buddhālapanavacanaṃ. Bhagavāyeva hi ‘‘bhikkhave, bhikkhavo’’ti ca ālapati, na sāvakā. Sāvakā pana ‘‘āvuso, āyasmā’’tiādisambandhaneneva. ‘‘Eke’’ti vutte ekacceti attho eva saṅkhyāvācakassa eka-saddassa niyatekavacanattā, na samitabahitapāpatāya samaṇabrāhmaṇāti āha ‘‘pabbajjūpagatabhāvenā’’tiādi. Tathā vā hontu, aññathā vā, sammutimatteneva idhādhippetāti dasseti ‘‘lokenā’’tiādinā. Sassatādivasena pubbantaṃ kappentīti pubbantakappikā. Yasmā pana tesaṃ pubbantaṃ purimasiddhehi taṇhādiṭṭhikappehi kappetvā āsevanabalavatāya, vicitravuttitāya ca vikappetvā aparabhāgasiddhehi abhinivesabhūtehi taṇhādiṭṭhigāhehi gaṇhanti abhinivisanti parāmasanti, tasmā vuttaṃ ‘‘pubbantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantī’’ti. Purimabhāgapacchimabhāgasiddhānaṃ vā taṇhāupādānānaṃ vasena yathākkamaṃ kappanagahaṇāni veditabbāni. Taṇhāpaccayā hi upādānaṃ sambhavati. Pahutapasaṃsānindātisayasaṃsagganiccayogādivisayesu idha niccayogavasena vijjamānattho sambhavatīti vuttaṃ ‘‘pubbanta kappo vā’’tiādi vuttañca –

29. Từ `santi` là từ đồng nghĩa của `atthi`, và từ ấy lại là từ đồng nghĩa của `saṃvijjanti`. Sự hiện hữu (saṃvijjamānatā) chính là sự nhận biết được bằng trí tuệ. Do đó, ngài đã nói: “Santi” v.v… Hơn nữa, bằng từ “santi” này, là từ ngữ trình bày về sự hiện hữu, đức Pháp Vương (dhammarājā) đã chỉ dạy về tính không gián đoạn do sự tồn tại của các hạng người có tà kiến ấy, và từ sự chấp thủ sai lầm ấy của họ, ngài đã chỉ dạy về sự thành tựu công việc và về tính chân thật trong lời giáo huấn của chính ngài, bằng các phương cách làm cho lỏng lẻo và phân ly. Và bất biến từ “atthi” là một từ có cùng ý nghĩa với từ `santi`, có đối tượng là số nhiều, giống như trong các trường hợp: “Atthi imasmiṃ kāye kesā” (có các sợi tóc trong thân này) v.v… Ālapanavacanaṃ (lời gọi) là lời gọi của đức Phật. Quả vậy, chính đức Thế Tôn gọi là “bhikkhave” và “bhikkhavo”, chứ không phải các vị Thinh văn. Còn các vị Thinh văn thì (gọi nhau) chỉ bằng sự liên kết với các từ “āvuso, āyasmā” v.v… Khi nói “eke” (một số), nên hiểu ý nghĩa chỉ là “ekacce” (một số vị), do vì từ “eka” là số từ có tính cách xác định ở số ít. (Họ) không phải là sa-môn, bà-la-môn do đã dập tắt và loại trừ điều ác, nên ngài đã nói: “pabbajjūpagatabhāvenā” (do trạng thái đã xuất gia) v.v… Hoặc họ là như vậy, hoặc là cách khác, ở đây (họ) được ám chỉ chỉ bằng quy ước mà thôi. (Ngài) đã trình bày (điều này) bằng câu “lokenā” v.v… (Họ) suy lường về quá khứ theo cách thường kiến v.v… nên được gọi là pubbantakappikā (những người suy lường về quá khứ). Hơn nữa, vì rằng họ, sau khi đã suy lường về quá khứ bằng những sự tưởng định về ái và kiến đã có từ trước, và sau khi đã phân biệt tưởng định do sức mạnh của sự thực hành và do tính đa dạng trong cách nói, họ đã chấp thủ, đã cố chấp, đã nắm giữ sai lạc bằng những sự bám víu về ái và kiến đã thành tựu ở phần sau và đã trở thành sự ám ảnh. Do đó, đã được nói rằng: “Pubbantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhanti” (họ chấp thủ sau khi đã suy lường và phân biệt tưởng định về quá khứ). Hoặc nên hiểu sự suy lường và sự chấp thủ theo thứ tự tùy theo ái và thủ đã được thành tựu ở phần trước và phần sau. Quả vậy, do duyên ái, thủ sanh khởi. Trong các đối tượng (của tiếp vị ngữ) như là nhiều, tán thán, chê bai, vượt trội, liên hệ, thường xuyên gắn liền v.v…, ở đây ý nghĩa hiện hữu (vijjamānattho) có thể có được theo cách thường xuyên gắn liền. Do đó, đã được nói rằng: “Pubbanta kappo vā” v.v… Và cũng đã được nói rằng:

‘‘Pahute ca pasaṃsāyaṃ, nindāyañcātisayane;

Niccayoge ca saṃsagge, hontime mantuādayo’’ti.

“Các tiếp vị ngữ này là mantu v.v… có (nghĩa) trong trường hợp nhiều, tán thán, chê bai, vượt trội, thường xuyên gắn liền, và liên hệ.”

Koṭṭhāsesūti [Pg.391] ettha koṭṭhāsādīsūti attho veditabbo ādi-saddalopena, nidassananayena ca vuttattā. Padapūraṇasamīpaummaggādīsupi hi anta-saddo dissati. Tathā hi ‘‘iṅgha tāva suttante vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu (pāci. 442), suttante okāsaṃ kārāpetvā’’tiādīsu (pāci. 1221) ca padapūraṇe anta-saddo vattati, ‘‘gāmantasenāsana’’ntiādīsu (visuddhi. 1.31) samīpe, ‘‘kāmasukhallikānuyogo eko anto, atthīti kho kaccāna ayameko anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.258; saṃ. ni. 2.110) ca ummaggeti.

Ở đây, trong câu “koṭṭhāsesu”, ý nghĩa nên được hiểu là “koṭṭhāsādīsu” (trong các phần v.v…), do vì đã được nói đến bằng sự lược bỏ từ “ādi” và bằng phương pháp chỉ dẫn. Quả vậy, từ “anta” cũng được thấy trong các nghĩa như là điền từ, gần gũi, đường tà v.v… Thật vậy, trong các trường hợp như: “Iṅgha tāva suttante vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu” (Này, trước tiên hãy học thuộc lòng Kinh tạng, hoặc Kệ ngôn, hoặc A-tỳ-đàm), và “suttante okāsaṃ kārāpetvā” (sau khi đã tạo cơ hội trong Kinh tạng) v.v…, từ “anta” được dùng với nghĩa điền từ. Trong các trường hợp như: “Gāmantasenāsana” (trú xứ gần làng) v.v…, (từ “anta”) có nghĩa là gần gũi. Và trong các trường hợp như: “Kāmasukhallikānuyogo eko anto” (sự thực hành đắm mình trong dục lạc là một cực đoan), “atthīti kho kaccāna ayameko anto” (này Kaccāna, quả thật có cực đoan này) v.v…, (từ “anta”) có nghĩa là đường tà.

Antapūroti mahāantaantaguṇehi pūro. ‘‘Sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā’’ti (ma. ni. 1.304) majjhimanikāye mahāhatthipadopamasuttantapāḷi. Tattha sāti tejodhātu. Haritantanti haritatiṇarukkhamariyādaṃ. Panthantanti maggamariyādaṃ. Āgamma anāhārā nibbāyatīti seso. ‘‘Antamidaṃ bhikkhave, jīvikānaṃ yadidaṃ piṇḍolya’’nti (saṃ. ni. 3.80; itivu. 91) piṇḍiyālopasuttantapāḷi. Tattha piṇḍaṃ ulati gavesatīti piṇḍolo, piṇḍācāriko, tassa bhāvo piṇḍolyaṃ, piṇḍacaraṇena jīvikatāti attho. Esevāti sabbapaccayasaṅkhayabhūto nibbānadhammo eva, tenāha ‘‘sabba…pe… vuccatī’’ti. Etena sabbapaccayasaṅkhayanato asaṅkhataṃ nibbānaṃ saṅkhatabhūtassa vaṭṭadukkhassa parabhāgaṃ pariyosānabhūtaṃ, tasmā ettha parabhāgova attho yuttoti dasseti. Sakkāyoti sakkāyagāho.

Antapūro (đầy ruột) là đầy dẫy ruột già và ruột non. “Sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā” là đoạn Pāḷi trong bài kinh Mahāhatthipadopama Sutta ở Trung Bộ Kinh (Majjhimanikāya). Ở đó, “sā” là hỏa đại (tejodhātu). “Haritantaṃ” là ranh giới của cỏ cây xanh tươi. “Panthantaṃ” là ranh giới của con đường. Phần còn lại (nên được hiểu là): “Āgamma anāhārā nibbāyati” (sau khi đến nơi, do không có vật thực nên nó bị dập tắt). “Antamidaṃ bhikkhave, jīvikānaṃ yadidaṃ piṇḍolyaṃ” (Này các Tỳ khưu, việc sống bằng khất thực này là thấp kém nhất trong các cách sinh sống) là đoạn Pāḷi trong bài kinh Piṇḍiyālopasutta. Ở đó, piṇḍolo là người đi tìm vật thực (piṇḍaṃ ulati gavesati), tức là người đi khất thực (piṇḍācāriko). Trạng thái của vị ấy là piṇḍolyaṃ, có nghĩa là sự sinh sống bằng cách đi khất thực. Eseva (chỉ có cái ấy) là chỉ có pháp Nibbāna, là nơi chấm dứt của tất cả các duyên. Do đó, ngài đã nói: “Sabba… (pe)… vuccati”. Bằng câu này, (ngài) đã trình bày rằng: Do sự chấm dứt của tất cả các duyên, Nibbāna là pháp vô vi, là bờ bên kia, là nơi kết thúc của khổ luân hồi vốn là pháp hữu vi. Do đó, ở đây ý nghĩa “parabhāgo” (bờ bên kia) là thích hợp. Sakkāyo là sự chấp thủ thân kiến (sakkāyagāho).

Kappoti leso. Kappakatenāti tiṇṇaṃ dubbaṇṇakaraṇānaṃ aññataradubbaṇṇakatena. Ādi-saddena cettha kappa-saddo mahākappasamantabhāvakilesakāmavitakkakālapaññattisadisabhāvādīsupi vattatīti dasseti. Tathā hesa ‘‘cattārimāni bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyānī’’tiādīsu (a. ni. 4.156) mahākappe vattati, ‘‘kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.94) samantabhāve, ‘‘saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo’’tiādīsu (mahāni. 1; cūḷani. 8) kilesakāme, ‘‘takko vitakko saṅkappo’’tiādīsu vitakke, ‘‘yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.387) kāle[Pg.392], ‘‘iccāyasmā kappo’’tiādīsu (su. ni. 1018) paññattiyaṃ, ‘‘satthukappena vata kira bho sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā’’tiādīsu (ma. ni. 1.260) sadisabhāveti.

Kappo là cái cớ (leso). Kappakatena là bằng cách làm cho biến sắc theo một trong ba cách làm biến sắc. Và ở đây, bằng từ “ādi”, (ngài) đã trình bày rằng từ “kappa” cũng được dùng trong các nghĩa như là đại kiếp, toàn khắp, dục phiền não, tầm, thời gian, chế định, trạng thái tương tự v.v… Thật vậy, từ này trong các trường hợp như: “Cattārimāni bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni” (Này các Tỳ khưu, có bốn a-tăng-kỳ kiếp này) v.v… được dùng với nghĩa đại kiếp. Trong các trường hợp như: “Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā” (làm cho toàn thể Trúc Lâm tỏa sáng) v.v…, (từ này) có nghĩa là toàn khắp. Trong các trường hợp như: “Saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo” (sự suy tư là dục, tham là dục, sự suy tư tham ái là dục) v.v…, (từ này) có nghĩa là dục phiền não. Trong các trường hợp như: “Takko vitakko saṅkappo” (sự suy nghĩ, sự tìm cầu, sự suy tư) v.v…, (từ này) có nghĩa là tầm. Trong các trường hợp như: “Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmi” (nơi mà tôi thường trú ngụ) v.v…, (từ này) có nghĩa là thời gian. Trong các trường hợp như: “iccāyasmā kappo” (như vậy là trưởng lão Kappa) v.v…, (từ này) có nghĩa là chế định. Trong các trường hợp như: “Satthukappena vata kira bho sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā” (Này các bạn, thật vậy, chúng tôi đã không biết khi đang bàn luận với một vị Thinh văn giống như bậc Đạo sư) v.v…, (từ này) có nghĩa là trạng thái tương tự.

Taṇhādiṭṭhīsu pavattiṃ mahāniddesapāḷiyā (mahāni. 28) sādhento ‘‘vuttampi ceta’’ntiādimāha. Tattha uddānatoti saṅkhepato. ‘‘Tasmā’’tiādi yathāvuttāya atthavaṇṇanāya guṇavacanaṃ. Taṇhādiṭṭhivasenāti upanissayasahajātabhūtāya abhinandanasaṅkhātāya taṇhāya ceva sassatādiākārena abhinivisantassa micchāgāhassa ca vasena. Pubbe nivutthadhammavisayāya kappanāya idha adhippetattā atītakālavācakoyeva pubba-saddo, na pana ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’tiādīsu viya padhānādivācako, rūpādikhandhavinimuttassa kappanavatthuno abhāvā anta-saddo ca koṭṭhāsavācako, na pana abbhantarādivācakoti dassetuṃ ‘‘atītaṃ khandhakoṭṭhāsa’’nti vuttaṃ. Kappetvāti ca tasmiṃ pubbante taṇhāyanābhinivesanānaṃ samatthanaṃ pariniṭṭhāpanamāha. Ṭhitāti tassā laddhiyā avijahanaṃ, pubbantameva anugatā diṭṭhi tesamatthīti yojanā. Atthitā, anugatatā ca nāma punappunaṃ pavattiyāti dasseti ‘‘punappunaṃ uppajjanavasenā’’ti iminā. ‘‘Te eva’’ntiādinā ‘‘pubbantaṃ ārabbhā’’tiādipāḷiyā atthaṃ saṃvaṇṇeti. Tattha ārabbhāti ālambitvā. Visayo hi tassā diṭṭhiyā pubbanto. Visayabhāvato hesa tassā āgamanaṭṭhānaṃ, ārammaṇapaccayo cāti vuttaṃ ‘‘āgamma paṭiccā’’ti. Tadetaṃ aññesaṃ patiṭṭhāpanadassananti āha ‘‘aññampi janaṃ diṭṭhigatitaṃ karontā’’ti.

Vị ấy nói: “Vuttampi cetaṃ” v.v… để chứng minh sự sanh khởi trong ái và tà kiến bằng Pāḷi Mahāniddesa. Ở đây, uddānato nghĩa là: một cách tóm tắt. “Tasmā” v.v… là lời nói về phẩm chất của sự giải thích ý nghĩa đã được nói đến. Taṇhādiṭṭhivasena nghĩa là: do năng lực của ái, được gọi là sự hoan hỷ, vốn là cận y và câu sanh, và của tà kiến, là sự chấp thủ sai lầm theo cách thường kiến v.v… Do ở đây có ý muốn nói đến sự tưởng tượng có đối tượng là các pháp đã từng hiện hữu trong quá khứ, nên từ pubba chỉ có nghĩa là thời quá khứ, chứ không có nghĩa là chủ đạo v.v… như trong câu “manopubbaṅgamā dhammā” v.v…, vì không có đối tượng tưởng tượng nào tách rời khỏi các uẩn như sắc v.v… Và để chỉ ra rằng từ anta có nghĩa là phần, chứ không có nghĩa là bên trong v.v…, nên đã nói là “atītaṃ khandhakoṭṭhāsaṃ” (phần uẩn quá khứ). Và bằng từ kappetvā, vị ấy nói lên sự thành tựu, sự hoàn tất của việc khao khát và chấp thủ vào phần quá khứ ấy. Ṭhitā nghĩa là không từ bỏ tà kiến ấy. Cách kết nối câu là: tà kiến đi theo phần quá khứ có nơi họ. Và để chỉ ra rằng sự tồn tại và sự đi theo chính là sự sanh khởi lặp đi lặp lại, vị ấy nói bằng câu “punappunaṃ uppajjanavasena” (do năng lực sanh khởi lặp đi lặp lại). Bằng câu “Te eva” v.v…, vị ấy giải thích ý nghĩa của đoạn Pāḷi “pubbantaṃ ārabbha” v.v… Ở đây, ārabbha nghĩa là: sau khi lấy làm đối tượng. Vì quả thật, phần quá khứ là đối tượng của tà kiến ấy. Vì là đối tượng, nên nó là nơi xuất phát, là duyên đối tượng của tà kiến ấy, do đó đã được nói là “āgamma paṭicca” (nhờ vào, nương vào). Điều này cho thấy sự thiết lập (tà kiến) cho những người khác, nên vị ấy nói: “aññampi janaṃ diṭṭhigatikaṃ karontā” (làm cho người khác có tà kiến).

Adhivacanapathānīti [adhivacanapaadāni (aṭṭhakathāyaṃ)] ruḷhimattena paññattipathāni. Dāsādīsu hi sirivaḍḍhakādisaddā viya vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattiyā tathā paṇṇattiyeva adhivacanaṃ, sā ca vohārassa pathoti. Atha vā adhi-saddo uparibhāge, vuccatīti vacanaṃ. Adhi uparibhāge vacanaṃ adhivacanaṃ. Upādāniyabhūtānaṃ rūpādīnaṃ [upādābhūtarūpādīnaṃ (dī. ni. ṭī. 1.29)] upari paññāpiyamānā upādāpaññatti, tasmā paññattidīpakapathānīti attho daṭṭhabbo. Paññattimattañhetaṃ vuccati, yadidaṃ ‘‘attā, loko’’ti ca, na rūpavedanādayo viya [Pg.393] paramatthoti. Adhimutti-saddo cettha adhivacana-saddena samānattho ‘‘niruttipatho’’tiādīsu (dha. sa. 107 dukamātikā) viya uttisaddassa vacanapariyāyattā. ‘‘Bhūtaṃ attha’’ntiādinā pana bhūtasabhāvato atirekaṃ. Tamatidhāvitvā vā muccantīti adhimuttiyo, tāsaṃ pathāni taddīpakattāti atthaṃ dasseti, adhikaṃ vā sassatādikaṃ muccantīti adhimuttiyo. Adhikañhi sassatādiṃ, pakatiādiṃ, dabbādiṃ, jīvādiṃ, kāyādiñca abhūtaṃ atthaṃ sabhāvadhammesu ajjhāropetvā diṭṭhiyo pavattanti.

Adhivacanapathāni nghĩa là: những con đường của chế định chỉ đơn thuần theo quy ước. Vì quả thật, giống như các từ Sirivaḍḍhaka v.v… đối với những người nô lệ v.v…, do sự vận hành chỉ lấy lời nói làm thẩm quyền, nên chế định như vậy chính là adhivacana (lời nói có thẩm quyền), và đó là con đường của cách dùng từ thông thường. Hoặc là, từ adhi có nghĩa là ở trên, được nói ra nên gọi là vacana (lời nói). Adhivacana là lời nói ở trên. Chế định được đặt ra trên các pháp như sắc v.v… vốn là đối tượng bị chấp thủ được gọi là upādāpaññatti (chế định nương theo), do đó nên hiểu ý nghĩa là: những con đường chỉ rõ chế định. Điều này được gọi là chỉ là chế định, tức là những từ như “ngã”, “thế gian”, chứ không phải là pháp chân đế như sắc, thọ v.v… Ở đây, từ adhimutti đồng nghĩa với từ adhivacana, vì từ utti là một từ đồng nghĩa của vacana, giống như trong “niruttipatho” v.v… Hoặc là, bằng câu “bhūtaṃ atthaṃ” v.v…, vị ấy chỉ ra ý nghĩa rằng: chúng được gọi là adhimuttiyo (những sự tin chắc) vì chúng tin chắc một cách vượt trội hơn bản chất thực tại, hoặc vượt qua nó; pathāni (những con đường) của chúng là vì chúng chỉ rõ điều đó. Hoặc là, chúng được gọi là adhimuttiyo vì chúng tin chắc vào điều vượt trội hơn, tức là thường kiến v.v… Vì quả thật, các tà kiến sanh khởi bằng cách áp đặt lên các pháp tự tánh những ý nghĩa không có thật, vượt trội hơn, như thường kiến v.v…, bản tánh v.v…, thực thể v.v…, sinh mạng v.v…, và thân thể v.v…

30. Abhivadantīti ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti abhinivisitvā vadanti. ‘‘Ayameva dhammo, nāyaṃ dhammo’’tiādinā abhibhavitvāpi vadanti. Abhivadanakiriyāya ajjāpi avicchedabhāvadassanatthaṃ vattamānavacanaṃ katanti ayamettha pāḷivaṇṇanā. Kathetukamyatāya hetubhūtāya pucchitvāti sambandho. Micchā passatīti diṭṭhi, diṭṭhi eva diṭṭhigataṃ ‘‘muttagataṃ, (a. ni. 9.11) saṅkhāragata’’ntiādīsu (mahāni. 41) viya gata-saddassa tabbhāvavuttito, gantabbābhāvato vā diṭṭhiyā gatamattanti diṭṭhigataṃ. Diṭṭhiyā gahaṇamattameva, natthaññaṃ avagantabbanti attho, diṭṭhipakāro vā diṭṭhigataṃ. Lokiyā hi vidhayuttagatapakārasadde samānatthe icchanti. Ekasmiṃyeva khandhe ‘‘attā’’ti ca ‘‘loko’’ti ca gahaṇavisesaṃ upādāya paññāpanaṃ hotīti āha ‘‘rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā’’ti. Amaraṃ niccaṃ dhuvanti sassatavevacanāni, maraṇābhāvena vā amaraṃ. Uppādābhāvena sabbadāpi atthitāya niccaṃ. Thiraṭṭhena vikārābhāvena dhuvaṃ. ‘‘Yathāhā’’tiādinā mahāniddesa paṭisambhidāmaggapāḷīhi yathāvuttamatthaṃ vibhāveti. Tattha ‘‘rūpaṃ gahetvā’’ti pāṭhasesena sambandho. Ayaṃ panattho – ‘‘rūpaṃ attato samanupassati. Vedanaṃ, saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti imissā pañcavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena vutto, ‘‘rūpavantaṃ attāna’’ntiādikāya pana pañcadasavidhāyapi tadavasesāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena cattāro khandhe ‘‘attā’’ti gahetvā tadañño ‘‘loko’’ti paññapentīti ayampi attho labbhateva. Tathā ekaṃ khandhaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā añño attano upabhogabhūto ‘‘loko’’ti ca. Sasantatipatite khandhe ‘‘attā’’ti gahetvā tadañño parasantatipatito ‘‘loko’’ti ca paññapetīti evampettha attho daṭṭhabbo. Etthāha [Pg.394] – ‘‘sassato vādo etesa’’nti kasmā heṭṭhā vuttaṃ, nanu tesaṃ attā ca loko ca sassatoti adhippeto, na vādoti? Saccametaṃ, sassatasahacaritatāya pana vādopi sassatoti vutto yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti, sassato iti vādo etesanti vā tattha iti-saddalopo daṭṭhabbo. Sassataṃ vadanti ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti abhinivissa voharantīti sassatavādā tipi yujjati.

30. Abhivadantīti (họ nói lên): có nghĩa là họ nói sau khi đã chấp thủ rằng: “Chỉ có điều này là sự thật, điều khác là vô ích.” Họ cũng nói sau khi đã lấn át bằng (cách nói) như: “Chỉ có pháp này (là đúng), pháp này không (đúng).” Đây là sự giải thích Pāḷi ở đây rằng: Hiện tại cách được dùng để chỉ ra rằng hành động nói lên vẫn chưa bị gián đoạn cho đến tận ngày nay. Nên liên kết là: “sau khi đã hỏi do bởi có ý muốn nói, là điều làm nhân.” Diṭṭhi (kiến) là do thấy sai lạc. Diṭṭhigata (kiến xứ) chính là diṭṭhi (kiến), giống như trong các trường hợp như muttagataṃ, saṅkhāragataṃ, do từ gata có nghĩa là trạng thái ấy; hoặc diṭṭhigataṃ là (chỉ) đơn thuần đi đến bằng diṭṭhi (kiến) do không có nơi nào khác để đi đến. Nghĩa là: (Đó) chỉ đơn thuần là sự nắm giữ bằng diṭṭhi (kiến), không có điều gì khác để hiểu. Hoặc diṭṭhigataṃ là một loại diṭṭhi (kiến). Bởi vì các học giả thế gian mong muốn các từ vidha, yutta, gata, pakāra có cùng một nghĩa. (Vị ấy) đã nói: “sau khi đã nắm giữ một trong các uẩn như sắc v.v... là tự ngã và là thế gian” vì rằng sự chế định xảy ra tùy thuộc vào sự nắm giữ đặc biệt trong chỉ một uẩn là “tự ngã” và là “thế gian.” Amaraṃ (bất tử), niccaṃ (thường còn), dhuvaṃ (bền vững) là các từ đồng nghĩa với sassata (thường hằng). Hoặc amaraṃ (bất tử) là do không có sự chết. Niccaṃ (thường còn) là do có sự hiện hữu luôn luôn, không có sự sanh khởi. Dhuvaṃ (bền vững) là do không có sự biến đổi, với ý nghĩa là kiên cố. Bằng câu bắt đầu với Yathāha, vị ấy làm sáng tỏ ý nghĩa đã được nói đến theo các bản Pāḷi Mahāniddesa và Paṭisambhidāmagga. Ở đó, nên liên kết với phần còn lại của câu là: “sau khi đã nắm giữ sắc.” Còn ý nghĩa này được nói đến dựa vào năm loại thân kiến này: “vị ấy quán thấy sắc là tự ngã; quán thấy thọ, tưởng, các hành, thức là tự ngã.” Và ý nghĩa này cũng có thể đạt được: Dựa vào mười lăm loại thân kiến còn lại bắt đầu bằng “tự ngã có sắc,” họ chế định bốn uẩn là “tự ngã” sau khi đã nắm giữ (như vậy), và uẩn khác với chúng là “thế gian.” Tương tự, nên hiểu ý nghĩa ở đây như sau: sau khi đã nắm giữ một uẩn là “tự ngã,” uẩn khác là đối tượng hưởng thụ của mình được (gọi là) “thế gian.” Và sau khi đã nắm giữ các uẩn thuộc về dòng tương tục của mình là “tự ngã,” uẩn khác thuộc về dòng tương tục của người khác được (gọi là) “thế gian.” Ở đây, vị ấy nói: “Tại sao ở dưới lại nói là ‘thuyết của họ là thường hằng’? Chẳng phải điều họ chủ trương là tự ngã và thế gian là thường hằng, chứ không phải là thuyết sao?” Điều này đúng. Tuy nhiên, do có sự liên hệ với cái thường hằng, nên thuyết cũng được gọi là thường hằng, giống như (câu) “những ngọn giáo đang di chuyển.” Hoặc nên hiểu rằng ở đây có sự lược bỏ từ iti trong câu sassato iti vādo etesaṃ (thuyết của họ là ‘thường hằng’). Cũng hợp lý khi (giải thích rằng) họ là những người theo thuyết thường hằng (sassatavādā) vì họ nói điều thường hằng và hành xử sau khi đã chấp thủ rằng: “Chỉ có điều này là sự thật, điều khác là vô ích.”

31. Ātāpanabhāvenāti vibādhanassa bhāvena, vibādhanaṭṭhena vā. Pahānañcettha vibādhanaṃ. Padahanavasenāti samādahanavasena. Samādahanaṃ pana kosajjapakkhe patitumadatvā cittassa ussāhanaṃ. Yathā samādhi visesabhāgiyataṃ pāpuṇāti, evaṃ vīriyassa bahulīkaraṇaṃ anuyogo. Iti padattayena vīriyameva vuttanti āha ‘‘evaṃ tippabhedaṃ vīriya’’nti. Yathākkamañhiha tīhi padehi upacārappanācittaparidamanavīriyāni dasseti. Na pamajjati etenāti appamādo, satiyā avippavāso. So pana satipaṭṭhānā cattāro khandhā eva. Sammā upāyena manasi karoti kammaṭṭhānametenāti sammāmanasikāro, so pana ñāṇameva, na ārammaṇavīthijavanapaṭipādakā, tenāha ‘‘atthato ñāṇa’’nti. Pathamanasikāroti kāraṇamanasikāro. Tadevatthaṃ samattheti ‘‘yasmiñhī’’tiādinā. Tattha yasmiṃ manasikāreti kammaṭṭhānamanasikaraṇūpāyabhūte ñāṇasaṅkhāte manasikāre. ‘‘Imasmiṃ ṭhāne’’ti iminā saddantarasampayogādinā viya pakaraṇavasenāpi saddo visesavisayoti dīpeti. Vīriyañcāti yathāvuttehi tīhi padehi vuttaṃ tippabhedaṃ vīriyañca. Etthāti ‘‘ātappa…pe… manasikāramanvāyā’’ti imasmiṃ pāṭhe, sīlavisuddhiyā saddhiṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ adhigamanapaṭipadā idha vattabbā, sā pana visuddhimagge (visuddhi. 2.401) vitthārato vuttāti āha ‘‘saṅkhepattho’’ti. Tathājātikanti tathāsabhāvaṃ, etena cuddasavidhehi cittaparidamanehi rūpāvacaracatutthajjhānassa paguṇatāpādanena damitataṃ dasseti. Cetaso samādhi cetosamādhi, so pana aṭṭhaṅgasamannāgatarūpāvacaracatutthajjhānasseva samādhi. Yathā-saddo ‘‘yenā’’ti atthe nipātoti āha ‘‘yena samādhinā’’ti.

31. Ātāpanabhāvena (do bởi trạng thái nhiệt tâm): do bởi trạng thái thiêu đốt, hoặc do bởi ý nghĩa là sự thiêu đốt. Và ở đây, sự thiêu đốt là sự đoạn trừ. Padahanavasena (do bởi sự tinh cần): có nghĩa là do bởi sự chuyên chú. Và sự chuyên chú là sự nỗ lực của tâm, không cho phép rơi vào phe lười biếng. Anuyogo (sự chuyên tâm) là sự thực hành tinh tấn nhiều lần theo cách mà định đạt đến phần đặc biệt. Do đó, (vị ấy) đã nói: “tinh tấn có ba loại như vậy” vì rằng chỉ có tinh tấn được nói đến bằng ba thuật ngữ. Bởi vì ở đây, theo thứ tự, vị ấy chỉ ra các loại tinh tấn là cận hành, an chỉ, và điều phục tâm bằng ba thuật ngữ. Na pamajjati etena (không dể duôi bởi pháp này) nên là appamādo (không dể duôi); (đó là) sự không rời xa niệm. Và đó chính là bốn uẩn là các niệm xứ. Sammā upāyena manasi karoti kammaṭṭhānametena (vị ấy tác ý trong tâm về đề mục thiền một cách đúng đắn, bằng phương pháp này) nên là sammāmanasikāro (như lý tác ý). Và đó chính là trí tuệ, không phải là (tác ý) tạo nền tảng cho đối tượng, lộ trình (tâm), hay tốc hành tâm, do đó vị ấy nói: “về mặt ý nghĩa là trí tuệ.” Pathamanasikāro (tác ý đầu tiên) có nghĩa là tác ý làm nhân. Vị ấy chứng minh chính ý nghĩa đó bằng câu bắt đầu với yasmiñhi. Ở đó, yasmiṃ manasikāre có nghĩa là trong sự tác ý được gọi là trí tuệ, là phương tiện để tác ý về đề mục thiền. Bằng câu imasmiṃ ṭhāne (ở nơi này), vị ấy chỉ ra rằng: giống như do sự kết hợp với một từ khác v.v..., từ (này) cũng có một đối tượng đặc biệt do bởi văn cảnh. Vīriyañca (và tinh tấn): và tinh tấn, là tinh tấn có ba loại đã được nói đến bằng ba thuật ngữ đã được đề cập. Ettha (ở đây): trong câu này là ātappa…pe… manasikāramanvāyā. Ở đây, pháp hành để chứng đắc bốn thiền sắc giới cùng với giới thanh tịnh cần được nói đến, nhưng vì pháp hành đó đã được nói chi tiết trong Visuddhimagga, nên vị ấy nói: “đây là ý nghĩa tóm tắt.” Tathājātikaṃ (có loại như vậy): có bản chất như vậy. Bằng từ này, vị ấy chỉ ra trạng thái đã được điều phục bằng cách làm cho thiền sắc giới thứ tư trở nên thuần thục qua mười bốn cách điều phục tâm. Cetaso samādhi (định của tâm) là cetosamādhi (tâm định). Và đó là định của chính thiền sắc giới thứ tư được trang bị tám chi phần. Vị ấy nói: “bằng định nào” vì rằng từ yathā là một bất biến từ có nghĩa là yena.

Vijambhanabhūtehi [Pg.395] lokiyābhiññāsaṅkhātehi jhānānubhāvehi sampannoti jhānānubhāvasampanno. So diṭṭhigatiko evaṃ vadatīti vattamānavacanaṃ, tathāvadanassa avicchedabhāvena sabbakālikatādassanatthanti veditabbaṃ. Aniyamite hi kālavisese vippakatakālavacananti. Vanati yācati puttanti vañjhā jha-paccayaṃ, na-kārassa ca niggahitaṃ katvā, vadhati puttaṃ, phalaṃ vā hanatītipi vañjhā sapaccayaghya-kārassa jha-kāraṃ, niggahitāgamañca katvā. Sā viya kassaci phalassa ajanenāti vañjho, tenāha ‘‘vañjhapasū’’tiādi. Evaṃ padatthavatā iminā kīdisaṃ sāmatthiyatthaṃ dassetīti antolīnacodanaṃ pariharituṃ ‘‘etenā’’tiādimāha. Jhānalābhissa visesena jhānadhammā āpāthamāgacchanti, tammukhena pana sesadhammāpīti imamatthaṃ sandhāya ‘‘jhānādīna’’nti vuttaṃ. Rūpādijanakabhāvanti rūpādīnaṃ janakasāmatthiyaṃ. Paṭikkhipatīti ‘‘nayime kiñci janentī’’ti paṭikkhipati. Kasmāti ce? Sati hi janakabhāve rūpādidhammānaṃ viya, sukhādidhammānaṃ viya ca paccayāyattavuttitāya uppādavantatā viññāyati, uppāde ca sati avassaṃbhāvī nirodhoti anavakāsāva niccatā siyā, tasmā taṃ paṭikkhipatīti.

Đầy đủ oai lực của thiền định, được gọi là các thắng trí thế gian, vốn là những sự phô diễn, nên là jhānānubhāvasampanno (người đầy đủ oai lực thiền định). Người có tà kiến ấy nói như vậy, (đây là) cách dùng thì hiện tại, nên được hiểu là để chỉ ra tính chất ở mọi thời do bởi sự không gián đoạn của việc nói như thế. Bởi vì khi thời gian đặc biệt không được quy định, (đó là) cách dùng thì của hành động chưa hoàn tất. Người nữ cầu xin, mong mỏi đứa con là vañjhā (người nữ son sẻ), do tạo thành với tiếp vị ngữ jha và biến âm na thành niggahita; hoặc người nữ giết con, hay hủy hoại quả cũng là vañjhā, do tạo thành với sự biến đổi của phụ âm ghya cùng với tiếp vị ngữ thành phụ âm jha và sự thêm vào niggahita. Giống như người nữ ấy, do không sanh ra bất cứ quả nào nên là vañjho (cằn cỗi), do đó ngài nói ‘vañjhapasū’ v.v... Để giải quyết câu chất vấn ngầm rằng: ‘Bằng từ ngữ có ý nghĩa như vậy, ngài chỉ ra loại ý nghĩa năng lực nào?’ ngài đã nói ‘etenā’ v.v... Đối với người đắc thiền, các pháp thiền đặc biệt đi vào tầm nhận thức, và hơn nữa, qua trung gian ấy, các pháp còn lại cũng (đi vào tầm nhận thức). Nhắm đến ý nghĩa này, (thuật ngữ) ‘jhānādīnaṃ’ đã được nói đến. Trạng thái sanh ra sắc v.v... (nghĩa là) năng lực sanh ra của sắc v.v... Bác bỏ (nghĩa là) bác bỏ rằng: ‘Những pháp này không sanh ra bất cứ điều gì.’ Nếu hỏi: Tại sao? Bởi vì nếu có trạng thái sanh ra, thì cũng giống như các pháp sắc v.v... và cũng giống như các pháp lạc v.v..., do có sự tồn tại tùy thuộc vào duyên, nên tính chất có sự sanh khởi được nhận biết. Và khi có sự sanh khởi, thì có sự diệt tận tất yếu phải xảy ra, do đó tính thường hằng chắc chắn không có cơ hội tồn tại. Vì vậy, người ấy bác bỏ điều đó.

Ṭhitoti niccalaṃ patiṭṭhito, kūṭaṭṭha-saddoyeva vā loke accantaṃ nicce niruḷho daṭṭhabbo. Tiṭṭhatīti ṭhāyī, esikā ca sā ṭhāyī cāti esikaṭṭhāyī, visesanaparanipāto cesa, tasmā gambhīranemo niccalaṭṭhitiko indakhīlo viyāti attho, tenāha ‘‘yathā’’tiādi. ‘‘Kūṭaṭṭho’’ti iminā cettha aniccatābhāvamāha. ‘‘Esikaṭṭhāyī ṭhito’’ti iminā pana yathā esikā vātappahārādīhi na calati, evaṃ na kenaci vikāramāpajjatīti vikārābhāvaṃ, vikāropi atthato vināsoyevāti vuttaṃ ‘‘ubhayenāpi lokassa vināsābhāvaṃ dassetī’’ti.

Ṭhito (an trú) nghĩa là được thiết lập một cách bất động; hoặc nên được thấy rằng chính từ kūṭaṭṭha đã trở nên phổ biến trong thế gian với ý nghĩa hoàn toàn thường hằng. Nó đứng vững nên là ṭhāyī (vững chắc); nó vừa là esikā (cột trụ) vừa là ṭhāyī, nên là esikaṭṭhāyī. Và đây là trường hợp tính từ được đặt sau, do đó ý nghĩa là: ‘Giống như cột trụ của Indra, có nền móng sâu và đứng vững bất động.’ Do đó ngài nói ‘yathā’ v.v... Ở đây, bằng từ ‘kūṭaṭṭho’ này, người ấy nói về trạng thái không có sự vô thường. Còn bằng từ ‘esikaṭṭhāyī ṭhito’ này, (người ấy nói về) trạng thái không biến đổi rằng: ‘Giống như cột trụ không lay động bởi sự tấn công của gió v.v..., cũng vậy, nó không đi đến sự biến đổi bởi bất cứ nguyên nhân nào.’ Sự biến đổi, về mặt ý nghĩa, cũng chính là sự hủy hoại, do đó đã được nói rằng: ‘Bằng cả hai (từ), người ấy chỉ ra trạng thái không có sự hủy hoại của thế gian.’

Evamaṭṭhakathāvādaṃ dassetvā idāni kecivādaṃ dassetuṃ ‘‘keci panā’’tiādi vuttaṃ. Muñjatoti [muñje (aṭṭhakathāyaṃ)] muñjatiṇato. Īsikāti kaḷīro. Yadidaṃ attasaṅkhātaṃ dhammajātaṃ jāyatīti vuccati, taṃ sattirūpavasena pubbe vijjamānameva byattirūpavasena nikkhamati, abhibyattiṃ gacchatīti attho. ‘‘Vijjamānamevā’’ti hi etena kāraṇe phalassa atthibhāvadassanena byattirūpavasena [Pg.396] abhibyattivādaṃ dasseti. Sāligabbhe saṃvijjamānaṃ sālisīsaṃ viya hi sattirūpaṃ, tadabhinikkhantaṃ viya byattirūpanti. Kathaṃ pana sattirūpavasena vijjamānoyeva pubbe anabhibyatto byattirūpavasena abhibyattiṃ gacchatīti? Yathā andhakārena paṭicchanno ghaṭo ālokena abhibyattiṃ gacchati, evamayampīti.

Sau khi đã chỉ ra quan điểm của Chú giải như vậy, bây giờ để chỉ ra quan điểm của một số vị, (cụm từ) ‘keci pana’ v.v... đã được nói đến. Muñjato nghĩa là từ cỏ muñja. Īsikā nghĩa là lõi cây. Bản chất pháp này được gọi là tự ngã, được nói là sanh khởi, ý nghĩa là: nó, vốn đã tồn tại trước đó dưới dạng tiềm năng (sattirūpa), xuất hiện ra dưới dạng biểu hiện (byattirūpa), đi đến sự biểu lộ rõ ràng. Bởi vì bằng từ ‘vijjamānameva’ này, do chỉ ra sự tồn tại của quả trong nhân, ngài trình bày thuyết biểu hiện (abhibyattivāda) dưới dạng biểu hiện. Bởi vì dạng tiềm năng giống như bông lúa tồn tại trong thân cây lúa, và dạng biểu hiện giống như nó xuất ra từ đó. Nhưng làm thế nào mà cái vốn chỉ tồn tại dưới dạng tiềm năng, trước đây chưa được biểu hiện, lại đi đến sự biểu hiện dưới dạng biểu hiện? Giống như cái bình bị bóng tối che khuất đi đến sự biểu hiện nhờ ánh sáng, cũng vậy, trường hợp này cũng thế.

Idamettha vicāretabbaṃ – kiṃ karonto āloko ghaṭaṃ pakāsetīti vuccati, yadi ghaṭavisayaṃ buddhiṃ karonto pakāseti, anuppannāya eva buddhiyā uppattidīpanato abhibyattivādo hāyati. Atha ghaṭavisayāya buddhiyā āvaraṇabhūtaṃ andhakāraṃ vidhamanto pakāseti, evampi abhibyattivādo hāyateva. Sati hi ghaṭavisayāya buddhiyā kathaṃ andhakāro tassā āvaraṇaṃ hotīti. Yathā ca ghaṭassa abhibyatti na yujjati, evaṃ diṭṭhigatikaparikappitassa attanopi abhibyatti na yujjatiyeva. Tatthāpi hi yadi indriyavisayādisannipātena anuppannā eva buddhi uppannā, uppattivacaneneva abhibyattivādo hāyati abhibyattimattamatikkamma anuppannāya eva buddhiyā uppattidīpanato. Tathā sassatavādopi teneva kāraṇena. Atha buddhippavattiyā āvaraṇabhūtassa andhakāraṭṭhāniyassa mohassa vidhamanena buddhi uppannā. Evampi sati atthavisayāya buddhiyā kathaṃ moho tassā āvaraṇaṃ hotīti, hāyateva abhibyattivādo, kiñca bhiyyo – bhedasabbhāvatopi abhibyattivādo hāyati. Na hi abhibyañjanakānaṃ candimasūriyamaṇipadīpādīnaṃ bhedena abhibyañjitabbānaṃ ghaṭādīnaṃ bhedo hoti, hoti ca visayabhedena buddhibhedo yathāvisayaṃ buddhiyā sambhavatoti bhiyyopi abhibyatti na yujjatiyeva, na cettha vijjamānatābhibyattivasena vuttikappanā yuttā vijjamānatābhibyattikiriyāsaṅkhātāya vuttiyā vuttimato ca anaññathānujānanato. Anaññāyeva hi tathā vuttisaṅkhātā kiriyā tabbantavatthuto, yathā phassādīhi phusanādibhāvo, tasmā vuttimato anaññāya eva vijjamānatābhibyattisaṅkhātāya vuttiyā parikappito kesañci abhibyattivādo na yutto evāti. Ye pana ‘‘īsikaṭṭhāyī ṭhito’’ti paṭhitvā yathāvuttamatthamicchanti, te tadidaṃ kāraṇabhāvena gahetvā ‘‘te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjantī’’ti padehi atthasambandhampi karonti, na aṭṭhakathāyamiva asambandhanti dassento ‘‘yasmā cā’’tiādimāha. Te ca sattā sandhāvantīti ettha ye [Pg.397] idha manussabhāvena avaṭṭhitā, teyeva devabhāvādiupagamanena ito aññattha gacchantīti attho. Aññathā katassa kammassa vināso, akatassa ca abbhāgamo āpajjeyyāti adhippāyo.

Ở đây, điều này nên được xem xét: Ánh sáng làm gì mà được gọi là làm cho cái bình hiện rõ? Nếu nó làm cho hiện rõ bằng cách tạo ra trí tuệ có đối tượng là cái bình, thì thuyết hiển lộ bị suy giảm do việc chỉ ra sự sanh khởi của trí tuệ vốn chưa sanh khởi. Hay là nó làm cho hiện rõ bằng cách xua tan bóng tối vốn là vật che chướng đối với trí tuệ có đối tượng là cái bình, ngay cả như vậy, thuyết hiển lộ vẫn bị suy giảm. Vì khi có trí tuệ có đối tượng là cái bình, làm sao bóng tối lại là vật che chướng của nó được? Và như sự hiển lộ của cái bình là không hợp lý, cũng vậy sự hiển lộ của tự ngã do người có tà kiến tưởng định cũng không hợp lý. Vì ở đó cũng vậy, nếu trí tuệ vốn chưa sanh khởi lại sanh khởi do sự hội hợp của căn, cảnh, v.v., thì thuyết hiển lộ bị suy giảm chỉ bằng lời nói về sự sanh khởi, do việc vượt qua sự hiển lộ đơn thuần mà chỉ ra sự sanh khởi của trí tuệ vốn chưa sanh khởi. Tương tự, thường kiến luận cũng (bị suy giảm) vì lý do đó. Hay là trí tuệ sanh khởi do việc xua tan si mê, vốn ở địa vị của bóng tối và là vật che chướng cho sự vận hành của trí tuệ. Ngay cả như vậy, khi có trí tuệ có đối tượng là thực tại, làm sao si mê lại là vật che chướng của nó được? Thuyết hiển lộ vẫn bị suy giảm. Hơn nữa, thuyết hiển lộ bị suy giảm cũng do có sự khác biệt. Vì không có sự khác biệt của những vật được làm cho hiển lộ như bình, v.v. do sự khác biệt của những vật làm cho hiển lộ như mặt trăng, mặt trời, ngọc, đèn, v.v., và có sự khác biệt của trí tuệ do sự khác biệt của đối tượng, vì trí tuệ có thể sanh khởi tùy theo đối tượng. Cho nên, sự hiển lộ lại càng không hợp lý. Và ở đây, sự tưởng định về sự vận hành theo cách hiển lộ cái đang hiện hữu là không hợp lý, do sự vận hành được gọi là hành động hiển lộ cái đang hiện hữu và vật có sự vận hành được thừa nhận là không khác nhau. Vì hành động được gọi là sự vận hành như vậy thực sự không khác với vật có nó, giống như bản chất xúc chạm, v.v. không khác với xúc, v.v. Do đó, thuyết hiển lộ của một số người, được tưởng định bởi sự vận hành được gọi là sự hiển lộ cái đang hiện hữu vốn không khác với vật có sự vận hành, là không hợp lý. Còn những vị nào đọc là “īsikaṭṭhāyī ṭhito” và mong muốn ý nghĩa như đã nói, các vị ấy, sau khi lấy điều đó làm lý do, cũng tạo ra sự liên kết ý nghĩa với các từ “te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjantī,” để chỉ ra rằng không phải là không liên quan như trong Chú giải, ngài đã nói “yasmā cā” v.v. Ở đây, trong câu “Te ca sattā sandhāvanti,” ý nghĩa là: những chúng sanh nào đã tồn tại ở đây với thân phận con người, chính họ đi đến nơi khác từ đây bằng cách đạt đến thân phận chư thiên, v.v. Chủ ý là: nếu không, nghiệp đã làm sẽ bị hủy hoại, và (quả của) nghiệp chưa làm sẽ đến.

Aparāparanti aparasmā bhavā aparaṃ bhavaṃ, aparamaparaṃ vā, punappunanti attho. ‘‘Cavantī’’ti padamulliṅgetvā ‘‘evaṃ saṅkhyaṃ gacchantī’’ti atthaṃ vivarati, attano tathāgahitassa niccasabhāvattā na cutūpapattiyo. Sabbabyāpitāya nāpi sandhāvanasaṃsaraṇāni, dhammānaṃyeva pana pavattivisesena evaṃ saṅkhyaṃ gacchanti evaṃ voharīyantīti adhippāyo. Etena ‘‘avaṭṭhitasabhāvassa attano, dhammino ca dhammamattaṃ uppajjati ceva vinassati cā’’ti imaṃ vipariṇāmavādaṃ dasseti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ imissaṃ sassatavādavicāraṇāyameva ‘‘evaṃgatikā’’ti padatthavibhāvane vakkhāma. Idāni aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ asambandhamattaṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Sandhāvantītiādinā vacanena attano vādaṃ bhindati vināseti sandhāvanādivacanasiddhāya aniccatāya pubbe attanā paṭiññātassa sassatavādassa viruddhabhāvatoti attho. ‘‘Diṭṭhigatikassā’’tiādi tadatthasamatthanaṃ. Na nibaddhanti na thiraṃ. ‘‘Sandhāvantī’’tiādivacanaṃ, sassatavādañca sandhāya ‘‘sundarampi asundarampi hotiyevā’’ti vuttaṃ. Sabbadā saranti pavattantīti sassatiyo ra-kārassa sa-kāraṃ, dvibhāvañca katvā, pathavīsinerucandimasūriyā, sassatīhi samaṃ sadisaṃ tathā, bhāvanapuṃsakavacanañcetaṃ. ‘‘Attā ca loko cā’’ti hi kattuadhikāro. Sassatisamanti vā liṅgabyattayena kattuniddeso. Sassatisamo attā ca loko ca atthi evāti attho, iti-saddo cettha padapūraṇamattaṃ. Eva-saddassa hi e-kāre pare iti-sadde i-kārassa va-kāramicchanti saddavidū. Sassatisamanti sassataṃ thāvaraṃ niccakālantipi attho, sassatisama-saddassa sassatapadena samānatthataṃ sandhāya ṭīkāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.31) vutto.

Aparāparaṃ có nghĩa là từ kiếp này sang kiếp khác, hoặc kiếp này kiếp khác, hoặc lặp đi lặp lại. Bỏ qua từ “cavantī,” ngài giải thích ý nghĩa là “đi đến sự tính đếm như vậy.” Do tự ngã được chấp thủ như vậy có bản chất thường hằng, nên không có chết và sanh. Do tính biến mãn khắp nơi, cũng không có sự trôi lăn, luân hồi; chủ ý là: chỉ do sự vận hành đặc biệt của các pháp mà chúng đi đến sự tính đếm như vậy, được gọi là như vậy. Bằng điều này, ngài chỉ ra biến dịch luận này: “của tự ngã có bản chất thường hằng và của vật có pháp, chỉ có pháp sanh lên và diệt đi.” Điều gì nên được nói ở đây, chúng tôi sẽ nói điều đó trong chính phần xem xét về thường kiến luận này, khi làm rõ ý nghĩa của từ “evaṃgatikā.” Bây giờ, để chỉ ra sự không liên quan đơn thuần đã được nói trong Chú giải, câu “aṭṭhakathāyaṃ pana” v.v. đã được nói. Bằng lời nói “sandhāvanti” v.v., người ấy phá vỡ, hủy hoại luận thuyết của mình; ý nghĩa là: do sự mâu thuẫn của tính vô thường được xác lập bởi lời nói “sandhāvana” v.v. với thường kiến luận đã được chính mình thừa nhận trước đây. Câu “Diṭṭhigatikassa” v.v. là để chứng minh ý nghĩa đó. Na nibaddhaṃ nghĩa là không bền vững. Nhắm đến lời nói “sandhāvanti” v.v. và thường kiến luận, câu “sundarampi asundarampi hotiyeva” đã được nói. “Sassatiyo” là vì chúng luôn luôn trôi chảy, vận hành (saranti, pavattanti), sau khi đổi chữ “ra” thành chữ “sa” và nhân đôi nó; (chúng là) đất, núi Sineru, mặt trăng, mặt trời; (sassatisamaṃ là) giống như, tương tự với những thứ thường hằng (sassatīhi) như vậy. Và đây là một từ trung tính chỉ bản chất. Vì “attā ca loko ca” là quyền của chủ từ. Hoặc “sassatisamaṃ” là sự chỉ định chủ từ bằng cách thay đổi giới tính. Ý nghĩa là: tự ngã và thế gian giống như những thứ thường hằng thực sự có. Và từ “iti” ở đây chỉ là để điền đầy từ. Vì khi nguyên âm “e” của từ “eva” đứng sau, các nhà ngữ pháp học muốn đổi nguyên âm “i” trong từ “iti” thành “va.” “Sassatisamaṃ” cũng có nghĩa là thường hằng, bền vững, vĩnh cửu; (điều này) được nói trong Ṭīkā nhắm đến sự đồng nghĩa của từ “sassatisama” với từ “sassata.”

Hetuṃ dassentoti yesaṃ ‘‘sassato’’ti attānañca lokañca paññapeti, tesaṃ hetuṃ dassento ayaṃ diṭṭhigatiko āhāti sambandho. Na hi attano diṭṭhiyā paccakkhakatamatthaṃ attanoyeva sādheti, attano pana paccakkhakatena atthena attano appaccakkhabhūtampi atthaṃ sādheti, attanā ca yathānicchitaṃ atthaṃ parepi viññāpeti, na anicchitaṃ[Pg.398], idaṃ pana hetudassanaṃ etesu anekesu jātisatasahassesu ekovāyaṃ me attā ca loko ca anussaraṇasambhavato. Yo hi yamatthaṃ anubhavati, so eva taṃ anussarati, na añño. Na hi aññena anubhūtamatthaṃ añño anussarituṃ sakkoti yathā taṃ buddharakkhitena anubhūtaṃ dhammarakkhito. Yathā cetāsu, evaṃ ito purimatarāsupi jātīsu, tasmā ‘‘sassato me attā ca loko ca, yathā ca me, evaṃ aññesampi sattānaṃ sassato attā ca loko cā’’ti sassatavasena diṭṭhigahaṇaṃ pakkhandanto diṭṭhigatiko parepi tattha patiṭṭhapeti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘anekavihitāni adhimuttipathāni abhivadanti, so evamāhā’’ti vacanato parānugāhāpanavasena idha hetudassanaṃ adhippetanti viññāyati. Etanti attano ca lokassa ca sassatabhāvaṃ. ‘‘Na kevala’’ntiādi atthato āpannadassanaṃ. Ṭhāna-saddo kāraṇe, tañca kho idha pubbenivāsānussatiyevāti āha ‘‘ida’’ntiādi. Kāraṇañca nāmetaṃ tividhaṃ sampāpakaṃ nibbattakaṃ ñāpakanti. Tattha ariyamaggo nibbānassa sampāpakakāraṇaṃ, bījaṃ aṅkurassa nibbattakakāraṇaṃ, paccayuppannatādayo aniccatādīnaṃ ñāpakakāraṇaṃ, idhāpi ñāpakakāraṇameva adhippetaṃ. Ñāpako hi attho ñāpetabbatthavisayassa ñāṇassa hetubhāvato kāraṇaṃ. Tadāyattavuttitāya taṃ ñāṇaṃ tiṭṭhati etthāti ṭhānaṃ, vasati taṃ ñāṇamettha tiṭṭhatīti ‘‘vatthū’’ti ca vuccati. Tathā hi bhagavatā vatthu-saddena uddisitvāpi ṭhāna-saddena niddiṭṭhanti.

Giải thích câu ‘Hetuṃ dassento’: Đối với những người chủ trương rằng ‘ngã và thế giới là thường hằng’, (nên hiểu) sự liên kết (của câu văn) là: ‘Người có tà kiến này, trong khi trình bày lý do của những người ấy, đã nói lên (như vậy)’. Thật vậy, người ấy không chỉ chứng minh được điều đã được tự mình chứng nghiệm bằng kiến giải của mình, mà còn, bằng điều đã được tự mình chứng nghiệm, người ấy cũng chứng minh được điều chưa được tự mình chứng nghiệm. Và người ấy cũng làm cho người khác biết được điều đã được quyết định theo ý mình, chứ không phải điều chưa được quyết định. Còn đây là sự trình bày lý do: ‘Trong vô số trăm ngàn kiếp sống này, ngã và thế giới này của ta chỉ là một, vì có khả năng nhớ lại’. Thật vậy, người nào đã trải nghiệm điều gì, chính người đó nhớ lại điều ấy, chứ không phải người khác. Thật vậy, người khác không thể nhớ lại điều đã được người khác trải nghiệm, giống như Dhammarakkhita (không thể nhớ lại) điều đã được Buddharakkhita trải nghiệm. Như trong những (kiếp sống) này, cũng vậy trong những kiếp sống trước đây nữa. Do đó, người có tà kiến, trong khi đi vào việc chấp thủ tà kiến theo cách thường hằng rằng ‘ngã và thế giới của ta là thường hằng, và như của ta, ngã và thế giới của các chúng sanh khác cũng là thường hằng’, cũng làm cho người khác an trú vào đó. Tuy nhiên, trong kinh văn, vì có câu ‘họ tuyên bố nhiều đường lối giải thoát khác nhau, vị ấy nói như vầy’, nên được hiểu rằng ở đây, sự trình bày lý do được chủ ý theo cách khiến người khác chấp nhận theo. (Câu) ‘Etaṃ’ (có nghĩa là) trạng thái thường hằng của ngã và thế giới. Câu bắt đầu bằng ‘Na kevalaṃ’ là sự trình bày điều đã đạt được về mặt ý nghĩa. Từ ‘ṭhāna’ có nghĩa là nguyên nhân. Và ở đây, (nguyên nhân) đó chính là túc mạng tùy niệm trí, nên (chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng ‘idaṃ’. Và nguyên nhân này có ba loại: nguyên nhân đưa đến (sampāpaka), nguyên nhân tạo ra (nibbattaka), và nguyên nhân làm cho biết (ñāpaka). Trong đó, Thánh đạo là nguyên nhân đưa đến Níp-bàn. Hạt giống là nguyên nhân tạo ra mầm cây. Các pháp do duyên sanh v.v... là nguyên nhân làm cho biết (các đặc tính) vô thường v.v... Ở đây cũng vậy, chỉ có nguyên nhân làm cho biết là được chủ ý. Thật vậy, đối tượng làm cho biết là nguyên nhân vì nó là lý do cho trí tuệ có đối tượng là điều cần được biết. Vì trí tuệ đó tồn tại tùy thuộc vào nó, nên nó được gọi là ‘ṭhāna’ (nơi trú). Và nó cũng được gọi là ‘vatthu’ (nền tảng) vì ‘trí tuệ đó trú ngụ, tồn tại ở đây’. Thật vậy, Đức Thế Tôn, sau khi đã nêu lên bằng từ ‘vatthu’, lại giải thích bằng từ ‘ṭhāna’.

32-33. Dutiyatatiyavārānaṃ paṭhamavārato viseso natthi ṭhapetvā kālabhedanti āha ‘‘upari vāradvayepi eseva nayo’’ti. Tadetaṃ kālabhedaṃ yathāpāḷiṃ dassetuṃ ‘‘kevalañhī’’tiādi vuttaṃ. Itarena dutiyatatiyavārā yāva dasasaṃvaṭṭavivaṭṭakappā, yāva cattālīsasaṃvaṭṭavivaṭṭakappā ca anussaraṇavasena vuttāti adhippāyo. Yadevaṃ kasmā sassatavādo catudhā vibhatto, nanu tidhā kālabhedamakatvā adhiccasamuppattikavādo viya duvidheneva vibhajitabbo siyāti codanaṃ sodhetuṃ ‘‘mandapañño hī’’tiādimāha. Mandapaññādīnaṃ tiṇṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇalābhīnaṃ vasena tidhā kālabhedaṃ katvā takkanena saha catudhā vibhattoti adhippāyo. Nanu ca anussavādivasena takkikānaṃ viya mandapaññādīnampi visesalābhīnaṃ hīnādivasena anekabhedasambhavato [Pg.399] bahudhā bhedo siyā, atha kasmā sabbepi visesalābhino tayo eva rāsī katvā vuttāti? Ukkaṭṭhaparicchedena dassetukāmattā. Tīsu hi rāsīsu ye hīnamajjhimapaññā, te vuttaparicchedato ūnakameva anussaranti. Ye pana ukkaṭṭhapaññā, te vuttaparicchedaṃ atikkamitvā nānussarantīti tattha tattha ukkaṭṭhaparicchedena dassetukāmato anekajātisatasahassadasacattārīsasaṃvaṭṭavivaṭṭānussaraṇavasena tayo eva rāsī katvā vuttāti. Na tato uddhanti yathāvuttakālattayato, cattārīsasaṃvaṭṭavivaṭṭakappato vā uddhaṃ nānussarati, kasmā? Dubbalapaññattā. Tesañhi nāmarūpaparicchedavirahato dubbalā paññā hotīti aṭṭhakathāsu vuttaṃ.

32-33. (Ngài Chú giải) đã nói ‘cũng chính phương pháp này (được áp dụng) trong hai trường hợp trên’ vì không có sự khác biệt giữa trường hợp thứ hai, thứ ba so với trường hợp thứ nhất, ngoại trừ sự khác biệt về thời gian. Để trình bày sự khác biệt về thời gian đó theo kinh văn, (Ngài Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng ‘kevalañhi’. Ý nghĩa là: các trường hợp thứ hai và thứ ba khác nhau đã được nói đến theo cách nhớ lại cho đến mười kiếp thành hoại, và cho đến bốn mươi kiếp thành hoại. Nếu vậy, tại sao thường kiến được phân thành bốn loại? Chẳng phải chỉ nên phân thành hai loại như thuyết Vô nhân sanh, không tạo ra sự khác biệt về thời gian thành ba loại sao? Để giải quyết câu chất vấn này, (Ngài Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng ‘mandapañño hi’. Ý nghĩa là: (thường kiến) được phân thành bốn loại, bao gồm cả thuyết lý luận, sau khi đã tạo ra sự khác biệt về thời gian thành ba loại theo ba hạng người có trí tuệ kém cỏi v.v... đã chứng đắc túc mạng tùy niệm trí. Chẳng phải sao? Giống như các nhà lý luận (được phân loại) theo truyền thống nghe lại v.v..., đối với những người có trí tuệ kém cỏi v.v... đã chứng đắc các pháp đặc biệt, cũng có thể có nhiều sự phân chia theo các cấp độ thấp kém v.v..., nên sự phân chia có thể có nhiều loại. Vậy tại sao tất cả những người đã chứng đắc các pháp đặc biệt lại được nói đến sau khi đã được gộp thành ba nhóm? (Trả lời:) Vì (Đức Thế Tôn) có ý muốn trình bày theo giới hạn tối cao. Thật vậy, trong ba nhóm, những người có trí tuệ thấp kém và trung bình chỉ nhớ lại ít hơn giới hạn đã nói. Còn những người có trí tuệ siêu việt, họ không nhớ lại vượt quá giới hạn đã nói. Do đó, vì (Đức Thế Tôn) có ý muốn trình bày theo giới hạn tối cao trong từng trường hợp, nên (các vị ấy) đã được nói đến sau khi được gộp thành ba nhóm theo cách nhớ lại vô số trăm ngàn kiếp sống, mười kiếp thành hoại, và bốn mươi kiếp thành hoại. (Giải thích câu) ‘na tato uddhaṃ’: (Vị ấy) không nhớ lại vượt quá ba khoảng thời gian đã nói, hoặc vượt quá bốn mươi kiếp thành hoại. Tại sao? Vì có trí tuệ yếu kém. Thật vậy, đã được nói trong các sách Chú giải rằng: ‘Trí tuệ của họ yếu kém vì thiếu sự phân biệt danh và sắc’.

34. Tappakatiyattopi kattutthoyevāti āha ‘‘takkayatī’’ti. Tappakatiyattattā eva hi dutiyanayopi upapanno hoti. Tattha takkayatīti ūhayati, sassatādiākārena tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe cittaṃ abhiniropayatīti attho. Takkoti ākoṭanalakkhaṇo, vinicchayalakkhaṇo vā diṭṭhiṭṭhānabhūto vitakko. Tena tena pariyāyena takkanaṃ sandhāya ‘‘takketvā vitakketvā’’ti vuttaṃ vīmaṃsāya samannāgatoti atthavacanamattaṃ. Nibbacanaṃ pana takkipade viya dvidhā vattabbaṃ. Vīmaṃsā nāma vicāraṇā, sā ca duvidhā paññā ceva paññāpatirūpikā ca. Idha pana paññāpatirūpikāva, sā catthato lobhasahagatacittuppādo, micchābhinivesasaṅkhāto vā ayonisomanasikāro. Pubbabhāge vā micchādassanabhūtaṃ diṭṭhivipphanditaṃ, tadetamatthattayaṃ dassetuṃ ‘‘tulanā ruccanā khamanā’’ti vuttaṃ. ‘‘Tulayitvā’’tiādīsupi yathākkamaṃ ‘‘lobhasahagatacittuppādenā’’tiādinā yojetabbaṃ. Samantato, punappunaṃ vā āhananaṃ pariyāhataṃ, taṃ pana vitakkassa ārammaṇaṃ ūhanameva, bhāvanapuṃsakañcetaṃ padanti dasseti ‘‘tena tena pariyāyena takketvā’’ti iminā. Pariyāyenāti ca kāraṇenāti attho. Vuttappakārāyāti tidhā vuttappabhedāya. Anuvicaritanti anupavattitaṃ, vīmaṃsānugatena vā vicārena anumajjitaṃ. Tadanugatadhammakiccampi hi padhānadhamme āropetvā tathā vuccati. Paṭibhāti dissatīti paṭibhānaṃ, yathāsamāhitākāravisesavibhāvako diṭṭhigatasampayuttacittuppādo, tato jātanti paṭibhānaṃ, tathā paññāyanaṃ, sayaṃ attano paṭibhānaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ[Pg.400], tenevāha ‘‘attano paṭibhānamattasañjāta’’nti. Matta-saddena cettha visesādhigamādayo nivatteti. Anāmaṭṭhakālavacane vattamānavaseneva atthaniddeso upapannoti āha ‘‘evaṃ vadatī’’ti.

34. Do bản chất ấy, nên (chỉ) có nghĩa tác nhân, vì vậy ngài nói: ‘takkayati.’ Quả thật, do chính bản chất ấy mà phương pháp thứ hai cũng được thành tựu. Ở đây, ‘takkayati’ có nghĩa là suy lường, nghĩa là đặt tâm vào đối tượng này hay đối tượng khác theo phương thức thường kiến v.v... ‘Takko’ là tầm, là nền tảng của tà kiến, có đặc tướng là gõ vào (đối tượng), hoặc có đặc tướng là quyết định. Nhắm đến sự suy lường theo cách này hay cách khác mà đã được nói là ‘takketvā vitakketvā.’ ‘Vīmaṃsāya samannāgato’ chỉ là lời nói về ý nghĩa. Tuy nhiên, sự giải thích từ nên được nói theo hai cách, giống như trong từ ‘takkī.’ ‘Vīmaṃsā’ được gọi là sự thẩm sát, và nó có hai loại: trí tuệ và trí tuệ mô phỏng. Nhưng ở đây, chỉ lấy trí tuệ mô phỏng. Và về mặt ý nghĩa, nó là tâm sở sanh khởi đồng hành với tham, hoặc là tác ý không như lý được gọi là sự cố chấp sai lầm. Hoặc trong giai đoạn đầu, nó là sự dao động của tà kiến, vốn là tà kiến. Để chỉ ra ba ý nghĩa này, đã được nói là ‘tulanā ruccanā khamanā.’ Trong các từ như ‘tulayitvā’ v.v..., cũng nên được kết hợp theo thứ tự với các từ như ‘lobhasahagatacittuppādena’ v.v... ‘Pariyāhataṃ’ là sự đả kích từ mọi phía, hoặc lặp đi lặp lại. Nhưng đó chính là sự suy lường đối tượng của tầm. Bằng câu ‘tena tena pariyāyena takketvā’ này, ngài chỉ ra rằng từ này là danh từ trung tính chỉ hành động (bhāvanapuṃsaka). Và ‘pariyāyena’ có nghĩa là ‘do nguyên nhân.’ ‘Vuttappakārāya’ có nghĩa là ‘có sự phân loại đã được nói đến theo ba cách.’ ‘Anuvicaritaṃ’ có nghĩa là được tiếp diễn, hoặc được tra xét kỹ lưỡng bởi sự thẩm sát đi theo sự quán xét. Quả thật, ngay cả phận sự của pháp phụ thuộc đó cũng được gọi như vậy sau khi được quy cho pháp chính. Vì nó xuất hiện, được thấy, nên gọi là paṭibhāna. Tâm sanh tương ưng với tà kiến, làm hiển lộ đặc điểm của trạng thái được an lập đúng cách; (và) vì sanh từ đó nên gọi là paṭibhāna, cũng vậy, là sự biểu hiện. ‘Sayaṃpaṭibhāna’ là sự biện tài của chính mình. Do đó, ngài nói ‘attano paṭibhānamattasañjāta.’ Và ở đây, bằng từ ‘matta,’ ngài loại bỏ sự chứng đắc đặc biệt v.v... Trong trường hợp nói về thời gian không xác định, việc chỉ dẫn ý nghĩa bằng thì hiện tại là phù hợp, vì vậy ngài nói ‘evaṃ vadati.’

Pāḷiyaṃ ‘‘takkī hoti vīmaṃsī’’ti sāmaññaniddesena, ekasesena vā vuttaṃ takkībhedaṃ vibhajanto ‘‘tattha catubbidho’’tiādimāha. Parehi puna savanaṃ anussuti, sā yassāyaṃ anussutiko. Purimaṃ anubhūtapubbaṃ jātiṃ saratīti jātissaro. Labbhateti lābho, yaṃ kiñci attanā paṭiladdhaṃ rūpādi, sukhādi ca, na pana jhānādiviseso, tenevāha pāḷiyaṃ ‘‘so takkapariyāhataṃ vīmaṃsānuvicaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ evamāhā’’ti. Aṭṭhakathāyampi vuttaṃ ‘‘attano paṭibhānamattasañjāta’’nti. Ācariyadhammapālattheropi vadati ‘‘matta-saddena visesādhigamādayo nivattetī’’ti (dī. ni. ṭī. 1.34) so etassāti lābhī. Suddhena purimehi asammissena, suddhaṃ vā takkanaṃ suddhatakko, so yassāyaṃ suddhatakkiko. Tena hīti uyyojanatthe nipāto, tena tathā vessantararaññova bhagavati samāneti diṭṭhiggāhaṃ uyyojeti. Lābhitāyāti rūpādisukhādilābhībhāvato. ‘‘Anāgatepi evaṃ bhavissatī’’ti idaṃ lābhītakkino evampi sambhavatīti sambhavadassanavasena idhādhippetaṃ takkanaṃ sandhāya vuttaṃ. Anāgataṃsatakkaneneva hi sassataggāhī bhavati. ‘‘Atītepi evaṃ ahosī’’ti idaṃ pana anāgataṃsatakkanassa upanissayanidassanamattaṃ. So hi ‘‘yathā me idāni attā sukhī hoti, evaṃ atītepīti paṭhamaṃ atītaṃsānutakkanaṃ upanissāya anāgatepi evaṃ bhavissatī’’ti takkayanto diṭṭhiṃ gaṇhāti. ‘‘Evaṃ sati idaṃ hotī’’ti iminā aniccesu bhāvesu añño karoti, añño paṭisaṃvedetīti doso āpajjati, tathā ca sati katassa vināso akatassa ca ajjhāgamo siyā. Niccesu pana bhāvesu añño karoti, añño paṭisaṃvedetīti doso nāpajjati. Evañca sati katassa avināso, akatassa ca anajjhāgamo siyāti takkikassa yuttigavesanākāraṃ dasseti.

Trong Pāli, câu ‘takkī hoti vīmaṃsī’ được nói theo cách chỉ dẫn chung, hoặc theo phép tỉnh lược (ekasesa). Khi phân tích các loại nhà suy luận (takkī), ngài nói ‘tattha catubbidho’ v.v... Sự nghe lại từ người khác là truyền thống (anussuti); người nào có điều đó, người đó là người theo truyền thống (anussutiko). Người nhớ lại kiếp sống trước đây đã từng trải qua, gọi là người nhớ tiền kiếp (jātissaro). Cái được nhận lãnh gọi là lợi đắc (lābha); bất cứ sắc v.v., lạc v.v. nào mà tự mình đã đạt được, chứ không phải là sự đặc biệt như thiền định v.v... Do đó, trong Pāli, ngài nói: ‘so takkapariyāhataṃ vīmaṃsānuvicaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ evamāhā.’ Trong Chú giải cũng nói: ‘attano paṭibhānamattasañjāta.’ Trưởng lão Ācariya Dhammapāla cũng nói: ‘matta-saddena visesādhigamādayo nivattetī.’ Người có được cái đó là người có lợi đắc (lābhī). Sự suy lường thuần túy, không pha trộn với những (quan điểm) trước đây, hoặc sự suy lường thuần túy, là suy lường thuần túy (suddhatakko); người nào có điều đó, người đó là người suy lường thuần túy (suddhatakkiko). ‘Tena hi’ là một bất biến từ (nipāta) có nghĩa là thúc giục. Bằng từ đó, ngài thúc giục sự chấp thủ tà kiến rằng Đức Thế Tôn cũng giống như vua Vessantara. ‘Lābhitāya’ là do có được lợi đắc về sắc v.v., lạc v.v... Câu ‘Trong tương lai cũng sẽ như vậy’ được nói ra nhắm đến sự suy lường được ngụ ý ở đây, theo cách chỉ ra khả năng rằng điều này cũng có thể xảy ra đối với người suy lường dựa trên lợi đắc. Quả thật, chính nhờ sự suy lường về phần tương lai mà người ấy trở thành người chấp thủ thường kiến. Tuy nhiên, câu ‘Trong quá khứ cũng đã như vậy’ chỉ là sự chỉ dẫn về y chỉ cho sự suy lường về phần tương lai. Quả thật, người ấy, sau khi y cứ vào sự suy lường theo phần quá khứ trước tiên rằng ‘Như tự ngã của ta hiện nay được an lạc, cũng vậy trong quá khứ,’ rồi suy lường rằng ‘Trong tương lai cũng sẽ như vậy,’ liền chấp thủ tà kiến. Bằng câu ‘Khi có cái này, cái này xảy ra,’ (ngài chỉ ra rằng) trong các pháp vô thường, lỗi lầm phát sinh là ‘người khác làm, người khác cảm thọ.’ Và khi như vậy, sẽ có sự hủy hoại của việc đã làm và sự đến của (kết quả) việc không làm. Nhưng trong các pháp thường hằng, lỗi lầm ‘người khác làm, người khác cảm thọ’ không phát sinh. Và khi như vậy, sẽ có sự không hủy hoại của việc đã làm và sự không đến của (kết quả) việc không làm, (bằng cách này) ngài chỉ ra cách tìm kiếm lý lẽ của nhà suy luận (takkika).

Takkamattenevāti suddhatakkaneneva. Matta-saddena hi āgamādīnaṃ, anussavādīnañca abhāvaṃ dasseti. ‘‘Nanu ca visesalābhinopi sassatavādino [Pg.401] visesādhigamahetu anekesu jātisatasahassesu, dasasu saṃvaṭṭavivaṭṭesu, cattālīsāya ca saṃvaṭṭavivaṭṭesu yathānubhūtaṃ attano santānaṃ, tappaṭibaddhañca dhammajātaṃ ‘‘attā, loko’’ti ca anussaritvā tato purimatarāsupi jātīsu tathābhūtassa atthitānuvitakkanamukhena anāgatepi evaṃ bhavissatīti attano bhavissamānānutakkanaṃ, sabbesampi sattānaṃ tathābhāvānutakkanañca katvā sassatābhinivesino jātā, evañca sati sabbopi sassatavādī anussutikajātissaralābhītakkikā viya attano upaladdhavatthunimittena takkanena pavattavādattā takkīpakkheyeva tiṭṭheyya, tathā ca sati visesabhedarahitattā ekovāyaṃ sassatavādo vavatthito bhaveyya, avassañca vuttappakāraṃ takkanamicchitabbaṃ, aññathā visesalābhī sassatavādī ekaccasassatikapakkhaṃ, adhiccasamuppannikapakkhaṃ vā bhajeyyāti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Visesalābhīnañhi khandhasantānassa dīghadīghataraṃ dīghatamakālānussaraṇaṃ sassataggāhassa asādhāraṇakāraṇaṃ. Tathā hi ‘‘anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Imināmahaṃ etaṃ jānāmī’’ti anussaraṇameva padhānakāraṇabhāvena dassitaṃ. Yaṃ pana tassa ‘‘imināmahaṃ etaṃ jānāmī’’ti pavattaṃ takkanaṃ, na taṃ idha padhānaṃ anussaraṇaṃ paṭicca tassa apadhānabhāvato, padhānakāraṇena ca asādhāraṇena niddeso sāsane, lokepi ca niruḷho yathā ‘‘cakkhuviññāṇaṃ yavaṅkuro’’tiādi.

Takkamattenevāti có nghĩa là suddhatakkaneneva (chỉ bằng sự suy luận thuần túy). Thật vậy, từ matta cho thấy sự không có của thánh giáo (āgama), v.v., và truyền thống (anussava), v.v. [Vấn nạn:] 'Chẳng phải là những người thường kiến luận đã chứng đắc đặc biệt cũng vậy sao? Do nhân chứng đắc đặc biệt, họ nhớ lại dòng tương tục của chính mình và các pháp liên quan đến nó như đã từng kinh nghiệm qua hàng trăm ngàn kiếp sống, qua mười kiếp thành hoại, và qua bốn mươi kiếp thành hoại, (cho rằng) 'ngã và thế gian là thường hằng'. Rồi, thông qua việc suy luận về sự tồn tại của thực tại như vậy trong các kiếp sống trước đó nữa, họ suy luận về tương lai của chính mình rằng 'trong tương lai cũng sẽ như vậy', và suy luận về sự tồn tại tương tự của tất cả chúng sinh, rồi trở thành người cố chấp vào thường kiến. Nếu vậy, tất cả những người thường kiến luận, giống như những người suy luận dựa vào truyền thống, những người suy luận dựa vào túc mạng minh, và những người suy luận dựa vào chứng đắc, sẽ chỉ đứng về phía những người suy luận do chủ thuyết của họ được tiến hành bằng sự suy luận dựa trên cơ sở và dấu hiệu mà họ đã đạt được. Và nếu vậy, do không có sự phân biệt đặc biệt, thường kiến luận này sẽ được xác lập chỉ là một. Và chắc chắn, sự suy luận theo cách đã nói phải được chấp nhận. Nếu không, người thường kiến luận đã chứng đắc đặc biệt sẽ rơi vào phe nhất-thường kiến hoặc phe ngẫu nhiên sinh khởi luận, phải không?' [Giải đáp:] Không, điều này không nên được hiểu như vậy. Thật vậy, đối với những người đã chứng đắc đặc biệt, việc nhớ lại dòng tương tục của các uẩn trong một thời gian dài, dài hơn, và dài nhất là nguyên nhân phi cộng thông cho việc chấp thủ thường kiến. Thật vậy, (trong kinh) chỉ có sự nhớ lại được chỉ ra là nguyên nhân chính yếu qua câu: 'Ta nhớ lại nhiều đời sống quá khứ... Nhờ điều này, ta biết được điều đó.' Còn sự suy luận của vị ấy diễn ra rằng 'Nhờ điều này, ta biết được điều đó', thì sự suy luận ấy ở đây không phải là chính yếu, vì nó không phải là chính yếu do duyên vào sự nhớ lại. Và việc chỉ định bằng nguyên nhân chính yếu và phi cộng thông là điều phổ biến trong giáo pháp và cả trong thế gian, ví dụ như 'nhãn thức', 'mầm lúa mạch', v.v.

Evaṃ panāyaṃ desanā padhānakāraṇavibhāvinī, tasmā satipi anussavādivasena, takkikānaṃ hīnādivasena ca mandapaññādīnaṃ visesalābhīnaṃ bahudhā bhede aññatarabhedasaṅgahavasena bhagavatā cattāriṭṭhānāni vibhajitvā vavatthitā sassatavādānaṃ catubbidhatā. Na hi, idha sāvasesaṃ dhammaṃ deseti dhammarājāti. Yadevaṃ anussutikādīsupi anussavādīnaṃ padhānabhāvo āpajjatīti? Na tesaṃ aññāya sacchikiriyāya abhāvena takkapadhānattā, ‘‘padhānakāraṇena ca asādhāraṇena niddeso sāsane, lokepi ca niruḷho’’ti vuttovāyamatthoti. Atha vā visesādhigamanimittarahitassa takkanassa sassataggāhe visuṃ kāraṇabhāvadassanatthaṃ visesādhigamo visuṃ sassataggāhakāraṇabhāvena vattabbo, so ca mandamajjhimatikkhapaññāvasena tividhoti tidhā vibhajitvā, sabbatakkino [Pg.402] ca takkībhāvasāmaññato ekajjhaṃ gahetvā catudhā eva vavatthāpito sassatavādo bhagavatāti.

Như vậy, bài pháp này làm sáng tỏ nguyên nhân chính yếu. Do đó, mặc dù có nhiều sự phân chia khác nhau đối với những người chứng đắc đặc biệt có trí tuệ chậm lụt, v.v., theo phương diện truyền thống, v.v., và đối với những nhà suy luận theo phương diện hạ liệt, v.v., Đức Thế Tôn, bằng cách tổng hợp một trong các loại phân chia, đã phân định bốn trường hợp và xác lập bốn loại thường kiến luận. Thật vậy, ở đây Pháp Vương không thuyết giảng pháp một cách còn sót lại. [Vấn nạn:] 'Nếu vậy, đối với những người theo truyền thống, v.v., thì truyền thống, v.v., sẽ trở thành yếu tố chính, phải không?' [Giải đáp:] Không. Vì họ không có sự chứng ngộ trực tiếp nào khác (ngoài suy luận), nên sự suy luận là chính yếu. Và ý nghĩa này đã được nói: 'Việc chỉ định bằng nguyên nhân chính yếu và phi cộng thông là điều phổ biến trong giáo pháp và cả trong thế gian.' Hoặc là, để cho thấy rằng sự suy luận không có dấu hiệu của sự chứng đắc đặc biệt là một nguyên nhân riêng biệt trong việc chấp thủ thường kiến, sự chứng đắc đặc biệt được quy định là một nguyên nhân riêng biệt cho việc chấp thủ thường kiến. Và vị ấy (người chứng đắc) có ba loại theo phương diện trí tuệ chậm lụt, trung bình, và sắc bén, nên được chia làm ba. Và tất cả những nhà suy luận được gộp chung lại do tính chất chung là người suy luận, do đó Đức Thế Tôn đã xác lập thường kiến luận có bốn loại như vậy.

35. ‘‘Aññatarenā’’ti etassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ekenā’’ti vuttaṃ. Aṭṭhānapayuttassa pana vā-saddassa aniyamatthataṃ sandhāyāha ‘‘dvīhi vā tīhi vā’’ti, tena catūsu vatthūsu yathārahamekaccaṃ ekaccassa paññāpane sahakārīkāraṇanti dasseti. ‘‘Bahiddhā’’ti bāhyatthavācako kattuniddiṭṭho nipātoti dassetuṃ ‘‘bahī’’tiādi vuttaṃ. Etthāha – kiṃ panetāni vatthūni attano abhinivesassa hetu, udāhu paresaṃ patiṭṭhāpanassāti. Kiñcettha, yadi tāva attano abhinivesassa hetu, atha kasmā anussaraṇatakkanāniyeva gahitāni, na saññāvipallāsādayo. Tathā hi viparītasaññāayonisomanasikāraasappurisūpanissayaasaddhammassavanādīnipi diṭṭhiyā pavattanaṭṭhena diṭṭhiṭṭhānāni. Atha pana paresaṃ patiṭṭhāpanassa hetu, anussaraṇahetubhūto adhigamo viya, takkanapariyeṭṭhibhūtā yutti viya ca āgamopi vatthubhāvena vattabbo, ubhayathāpi ca yathāvuttassa avasesakāraṇassa sambhavato ‘‘natthi ito bahiddhā’’ti vacanaṃ na yujjatevāti? No na yujjati, kasmā? Abhinivesapakkhe tāva ayaṃ diṭṭhigatiko asappurisūpanissayaasaddhammassavanehi ayoniso ummujjitvā vipallāsasañño rūpādidhammānaṃ khaṇe khaṇe bhijjanasabhāvassa anavabodhato dhammayuttiṃ atidhāvanto ekattanayaṃ micchā gahetvā yathāvuttānussaraṇatakkanehi khandhesu ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti (dī. ni. 31) abhinivesaṃ upanesi, iti āsannakāraṇattā, padhānakāraṇattā ca taggahaṇeneva ca itaresampi gahitattā anussaraṇatakkanāniyeva idha gahitāni. Patiṭṭhāpanapakkhe pana āgamopi yuttiyameva ṭhito visesena nirāgamānaṃ bāhirakānaṃ takkaggāhibhāvato, tasmā anussaraṇatakkanāniyeva sassataggāhassa vatthubhāvena gahitāni.

35. Để chỉ ra ý nghĩa của 'aññatarenā', câu 'ekenā' được nói đến. Nhưng liên quan đến ý nghĩa bất định của từ 'vā' được dùng không đúng chỗ, ngài nói 'dvīhi vā tīhi vā'. Bằng cách đó, ngài chỉ ra rằng trong bốn cơ sở, một cơ sở nào đó, tùy theo trường hợp, là nguyên nhân hỗ trợ trong việc quy định một (chủ thuyết) nào đó. Để chỉ ra rằng 'bahiddhā' là một tiểu từ chỉ chủ thể, có nghĩa là bên ngoài, câu 'bahī', v.v., được nói đến. [Vấn nạn:] Ở đây, có người hỏi: 'Những cơ sở này là nhân cho sự cố chấp của chính mình, hay là để thiết lập (chủ thuyết) cho người khác?' 'Và ở đây, nếu chúng là nhân cho sự cố chấp của chính mình, vậy tại sao chỉ có sự nhớ lại và sự suy luận được đề cập, mà không phải là tưởng điên đảo, v.v.? Thật vậy, tưởng sai lầm, tác ý không như lý, thân cận bậc phi chân nhân, nghe phi diệu pháp, v.v., cũng là cơ sở của tà kiến vì chúng làm cho tà kiến phát sinh. Còn nếu chúng là nhân để thiết lập (chủ thuyết) cho người khác, thì thánh giáo cũng nên được quy định là cơ sở, giống như sự chứng đắc là nhân cho sự nhớ lại, và giống như lý luận được tìm thấy qua sự suy luận. Và trong cả hai trường hợp, vì có khả năng tồn tại các nguyên nhân còn lại như đã nói, câu 'không có gì ngoài những điều này' là không hợp lý, phải không?' [Giải đáp:] Không, không phải là không hợp lý. Tại sao? Về phương diện cố chấp, trước hết, người có tà kiến này, sau khi nổi lên một cách không như lý do thân cận bậc phi chân nhân và nghe phi diệu pháp, có tưởng điên đảo, do không liễu tri bản chất tan hoại từng sát-na của các pháp như sắc, v.v., đã vượt qua lý lẽ của pháp, chấp thủ sai lầm vào nhất nguyên luận, và đã dẫn đến sự cố chấp vào các uẩn rằng 'ngã và thế gian là thường hằng' bằng sự nhớ lại và suy luận như đã nói. Do đó, vì chúng là nguyên nhân gần và nguyên nhân chính, và vì việc đề cập đến chúng cũng bao hàm các nguyên nhân khác, nên chỉ có sự nhớ lại và sự suy luận được đề cập ở đây. Còn về phương diện thiết lập (cho người khác), thánh giáo cũng nằm trong lý luận, đặc biệt là vì những người ngoại đạo không có thánh giáo có xu hướng chấp thủ vào sự suy luận. Do đó, chỉ có sự nhớ lại và sự suy luận được Đức Thế Tôn đề cập là cơ sở cho việc chấp thủ thường kiến.

Kiñca bhiyyo – duvidhaṃ paramatthadhammānaṃ lakkhaṇaṃ sabhāvalakkhaṇaṃ, sāmaññalakkhaṇañca. Tattha sabhāvalakkhaṇāvabodho paccakkhañāṇaṃ, sāmaññalakkhaṇāvabodho anumānañāṇaṃ. Āgamo ca sutamayāya paññāya sādhanato [Pg.403] anumānañāṇameva āvahati, sutānaṃ pana dhammānaṃ ākāraparivitakkanena nijjhānakkhantiyaṃ ṭhito cintāmayapaññaṃ nibbattetvā anukkamena bhāvanāya paccakkhañāṇaṃ adhigacchatīti evaṃ āgamopi takkanavisayaṃ nātikkamati, tasmā cesa takkaggahaṇena gahitovāti veditabbo. So aṭṭhakathāyaṃ anussutitakkaggahaṇena vibhāvito, evaṃ anussaraṇatakkanehi asaṅgahitassa avasiṭṭhassa kāraṇassa asambhavato yuttamevidaṃ ‘‘natthi ito bahiddhā’’ti vacananti veditabbaṃ. ‘‘Anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadantī’’ti (dī. ni. 1.29), ‘‘sassataṃ attānañca lokañca paññapentī’’ti (dī. ni. 1.30) ca vacanato pana patiṭṭhāpanavatthūniyeva idha desitāni taṃdesanāya eva abhinivesassāpi sijjhanato. Anekabhedesu hi desitesu yasmiṃ desite tadaññepi desitā siddhā honti, tameva desetīti daṭṭhabbaṃ. Abhinivesapatiṭṭhāpanesu ca abhinivese desitepi patiṭṭhāpanaṃ na sijjhati abhinivesassa patiṭṭhāpane aniyamato. Abhinivesinopi hi keci patiṭṭhāpenti, keci na patiṭṭhāpenti. Patiṭṭhāpane pana desite abhinivesopi sijjhati patiṭṭhāpanassa abhinivese niyamato. Yo hi yattha pare patiṭṭhāpeti, sopi tamabhinivisatīti.

Hơn nữa, đặc tướng của các pháp chân đế có hai loại: tự tánh tướng và cộng tướng. Trong đó, sự liễu tri tự tánh tướng là hiện lượng trí, sự liễu tri cộng tướng là tỷ lượng trí. Và Thánh giáo, do thành tựu tuệ văn, chỉ mang lại tỷ lượng trí; tuy nhiên, người an trú trong sự kham nhẫn quán xét bằng cách suy xét các tướng trạng của các pháp đã được nghe, sau khi làm phát sanh tuệ tư, tuần tự đạt đến hiện lượng trí bằng sự tu tập. Như vậy, Thánh giáo cũng không vượt qua khỏi phạm vi của sự suy luận, do đó nên hiểu rằng Thánh giáo này đã được bao gồm bởi sự nắm bắt của suy luận. Điều ấy được làm sáng tỏ trong Chú giải bằng cách nắm bắt (thuật ngữ) ‘truyền văn suy luận’. Như vậy, do không thể có nguyên nhân còn sót lại nào mà không được bao gồm bởi sự hồi tưởng và sự suy luận, nên biết rằng lời nói “không có gì ngoài những điều này” là hợp lý. Tuy nhiên, theo (lời dạy) “họ tuyên bố nhiều loại căn cứ của sự tin chắc” và “họ chủ trương ngã và thế gian là thường hằng”, ở đây chỉ có các cơ sở thiết lập (tà kiến) được thuyết giảng, vì rằng ngay cả sự chấp thủ cũng được thành tựu chỉ bằng sự thuyết giảng ấy. Thật vậy, khi có nhiều loại (giáo pháp) được thuyết giảng, khi một loại nào đó được thuyết giảng mà các loại khác cũng được thuyết giảng và thành tựu, thì nên hiểu rằng (Đức Phật) chỉ thuyết giảng loại đó. Và trong số sự chấp thủ và sự thiết lập (tà kiến), dù sự chấp thủ được thuyết giảng, sự thiết lập vẫn không thành tựu, do sự chấp thủ không nhất định (dẫn đến) sự thiết lập. Thật vậy, ngay cả những người có chấp thủ, một số thiết lập (tà kiến cho người khác), một số không thiết lập. Tuy nhiên, khi sự thiết lập được thuyết giảng, sự chấp thủ cũng được thành tựu, do sự thiết lập nhất định (bao hàm) sự chấp thủ. Thật vậy, người nào thiết lập (tà kiến) cho người khác ở đâu, người ấy cũng chấp thủ vào điều đó.

36. Tayidanti ettha ta-saddena ‘‘sassataṃ attānañca lokañca paññapentī’’ti etassa parāmasananti āha ‘‘taṃ idaṃ catubbidhampi diṭṭhigata’’nti. Tatoti tasmā pakārato jānanattā. Paramavajjatāya anekavihitānaṃ anatthānaṃ kāraṇabhāvato diṭṭhiyo eva ṭhānā diṭṭhiṭṭhānā. Yathāha ‘‘micchādiṭṭhiparamāhaṃ bhikkhave, vajjaṃ vadāmī’’ti tadevatthaṃ sandhāya ‘‘diṭṭhiyova diṭṭhiṭṭhānā’’ti vuttaṃ. Diṭṭhīnaṃ kāraṇampi diṭṭhiṭṭhānameva diṭṭhīnaṃ uppādāya samuṭṭhānaṭṭhena. ‘‘Yathāhā’’tiādi paṭisambhidāpāḷiyā (paṭi. ma. 1.124) sādhanaṃ. Tattha khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ ārammaṇaṭṭhena. Vuttañhi ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādi, (saṃ. ni. 3.81) avijjāpi upanissayādibhāvena. Yathāha ‘‘assutavā bhikkhave, puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido’’tiādi (ma. ni. 1.2; paṭi. ma. 1.131) phassopi phusitvā gahaṇūpāyaṭṭhena. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tadapi phassapaccayā [Pg.404] (dī. ni. 1.118) phussa phussa paṭisaṃvedentī’’ti (dī. ni. 1.144) saññāpi ākāramattaggahaṇaṭṭhena. Vuttañhetaṃ ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’ti (su. ni. 880; mahā. ni. 109) pathaviṃ pathavito saññatvā’’ti (ma. ni. 1.2) ca ādi. Vitakkopi ākāraparivitakkanaṭṭhena. Tena vuttaṃ ‘‘takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṃ musāti dvayadhammamāhū’’ti, (su. ni. 892; mahāni. 121) ‘‘takkī hoti vīmaṃsī’’ti (dī. ni. 1.34) ca ādi. Ayoniso manasikāropi akusalānaṃ sādhāraṇakāraṇaṭṭhena. Tenāha ‘‘tassa evaṃ ayoniso manasi karoto channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjati. Atthi me attā’ti vā assa saccato thetato diṭṭhiuppajjatī’’tiādi (ma. ni. 1.19) pāpamittopi diṭṭhānugati āpajjanaṭṭhena. Vuttampi ca ‘‘bāhiraṃ bhikkhave, aṅganti karitvā nāññaṃ ekaṅgampi samanupasssāmi, yaṃ evaṃ mahato anatthāya saṃvattati, yathayidaṃ bhikkhave, pāpamittatā’’tiādi (a. ni. 1.110) paratoghosopi durakkhātadhammassavanaṭṭhena. Tathā ceva vuttaṃ ‘‘dveme bhikkhave, paccayā micchādiṭṭhiyā uppādāya. Katame dve? Parato ca ghoso, ayoniso ca manasikāro’’tiādi (a. ni. 2.126) parehi sutā, desitā vā desanā paratoghoso.

36. Ở đây, trong câu "tayidaṃ", với từ "ta", ngài (chú giải sư) nói rằng nó đề cập đến câu "họ chủ trương ngã và thế gian là thường hằng", (và ngài nói) "tà kiến bốn loại này là như vậy". "Tato" có nghĩa là do biết theo cách đó. Do là lỗi lầm tột cùng và là nguyên nhân của nhiều điều bất lợi, chính các tà kiến là cơ sở, (nên gọi là) diṭṭhiṭṭhāna (cơ sở của tà kiến). Như đã nói: "Này các Tỳ khưu, Ta nói rằng tà kiến là lỗi lầm tột cùng". Nhắm đến ý nghĩa đó mà câu "chính các tà kiến là cơ sở của tà kiến" được nói ra. Nguyên nhân của các tà kiến cũng chính là cơ sở của tà kiến, theo nghĩa là nền tảng cho sự phát sanh của các tà kiến. Câu bắt đầu bằng "Yathāha" là bằng chứng từ kinh Vô Ngại Giải Đạo. Trong đó, các uẩn cũng là cơ sở của tà kiến theo nghĩa là đối tượng. Thật vậy, đã được nói rằng "quán thấy sắc là tự ngã", v.v., vô minh cũng (là cơ sở của tà kiến) do là y chỉ duyên, v.v. Như đã nói: "Này các Tỳ khưu, kẻ phàm phu ít nghe, không thấy các bậc Thánh, không thuần thục trong pháp của bậc Thánh", v.v. Xúc cũng (là cơ sở của tà kiến) theo nghĩa là phương tiện để nắm bắt sau khi tiếp xúc. Thật vậy, đã được nói rằng "điều đó cũng do duyên xúc, họ cảm thọ sau khi tiếp xúc nhiều lần". Tưởng cũng (là cơ sở của tà kiến) theo nghĩa là chỉ nắm bắt tướng trạng. Điều này đã được nói: "Thật vậy, các pháp hý luận có tưởng làm nhân duyên" và "sau khi tưởng tri đất là đất", v.v. Tầm cũng (là cơ sở của tà kiến) theo nghĩa là suy xét tướng trạng. Do đó đã được nói: "Sau khi suy xét trong các tà kiến, họ nói về hai pháp là chân và ngụy", và "người ấy trở thành người hay suy luận, hay thẩm xét", v.v. Tác ý không như lý cũng (là cơ sở của tà kiến) theo nghĩa là nguyên nhân chung của các pháp bất thiện. Do đó Ngài nói: "Đối với người tác ý không như lý như vậy, một trong sáu tà kiến phát sanh. Tà kiến phát sanh nơi người ấy một cách chân thật, vững chắc rằng 'có tự ngã của ta'", v.v. Bạn ác cũng (là cơ sở của tà kiến) theo nghĩa là rơi vào việc noi theo quan kiến (của họ). Và cũng đã được nói: "Này các Tỳ khưu, sau khi xem xét yếu tố bên ngoài, Ta không thấy một yếu tố nào khác đưa đến bất lợi lớn như vậy, này các Tỳ khưu, đó là bạn ác", v.v. Tiếng nói từ người khác cũng (là cơ sở của tà kiến) theo nghĩa là nghe pháp được thuyết giảng tồi tệ. Và cũng đã được nói như vậy: "Này các Tỳ khưu, có hai duyên này cho sự phát sanh của tà kiến. Hai duyên nào? Tiếng nói từ người khác và tác ý không như lý", v.v. Tiếng nói từ người khác là lời thuyết giảng được nghe hoặc được thuyết giảng bởi người khác.

‘‘Khandhā hetū’’tiādipāḷi tadatthavibhāvinī. Tattha janakaṭṭhena hetu, upatthambhakaṭṭhena paccayo. Upādāyāti upādiyitvā, paṭiccāti attho. ‘‘Uppādāyā’’tipi pāṭho, uppajjanāyāti attho. Samuṭṭhāti etenāti samuṭṭhānaṃ, khandhādayo eva. Idha pana samuṭṭhānabhāvoyeva samuṭṭhāna-saddena vutto bhāvalopattā, bhāvappadhānattā ca. Ādinnā sakasantāne. Pavattitā saparasantānesu. Para-saddo abhiṇhatthoti vuttaṃ ‘‘punappuna’’nti. Pariniṭṭhāpitāti ‘‘idameva dassanaṃ saccaṃ, aññaṃ pana moghaṃ tucchaṃ musā’’ti abhinivesassa pariyosānaṃ matthakaṃ pāpitāti attho. Ārammaṇavasenāti aṭṭhasu diṭṭhiṭṭhānesu khandhe sandhāyāha. Pavattanavasenāti avijjāphassasaññāvitakkāyonisomanasikāre. Āsevanavasenāti pāpamittaparatoghose. Yadipi sarūpatthavasena vevacanaṃ, saṅketatthavasena pana evaṃ vattabboti dassetuṃ ‘‘evaṃvidhaparalokā’’ti vuttaṃ. Yena kenaci hi visesaneneva vevacanaṃ sātthakaṃ siyā. Paraloko [Pg.405] ca kammavasena abhimukho sampareti gacchati pavattati etthāti abhisamparāyoti vuccati. ‘‘Iti kho ānanda, kusalāni sīlāni anupubbena aggāya parentī’’tiādīsu (a. ni. 10.2) viya hi curādigaṇavasena para-saddaṃ gatiyamicchanti saddavidū, ayamettha aṭṭhakathāto aparo nayo.

Câu Pāḷi bắt đầu bằng 'Khandhā hetū' là câu làm sáng tỏ ý nghĩa ấy. Ở đây, do có nghĩa là tác nhân sanh khởi nên là nhân (hetu), do có nghĩa là nâng đỡ nên là duyên (paccayo). 'Upādāya' có nghĩa là đã chấp thủ, đã nương tựa. Cũng có cách đọc là 'Uppādāya', có nghĩa là để sanh khởi. 'Do cái này mà khởi lên, vì vậy gọi là sự khởi lên (samuṭṭhāna)', (cái này) chính là các uẩn v.v... Tuy nhiên, ở đây, chính trạng thái là nguồn khởi lên được nói bằng từ 'samuṭṭhāna' do sự lược bỏ hậu tố 'bhāva' và do trạng thái là chính. 'Ādinnā' (được chấp thủ) ở trong dòng tương tục của tự thân. 'Pavattitā' (được làm cho vận hành) ở trong dòng tương tục của tự thân và của người khác. Từ 'para' có nghĩa là thường xuyên, vì thế được nói là 'punappunaṃ' (lặp đi lặp lại). 'Pariniṭṭhāpitā' có nghĩa là được đưa đến chỗ kết thúc, đến đỉnh điểm của sự cố chấp rằng: 'Chỉ có tri kiến này là thật, còn cái khác là rỗng không, vô giá trị, sai lầm'. (Ngài) nói 'theo phương diện đối tượng' là nhắm đến các uẩn trong tám trú xứ của tà kiến. 'Theo phương diện vận hành' là nhắm đến vô minh, xúc, tưởng, tầm, và tác ý không như lý. 'Theo phương diện thực hành' là nhắm đến bạn xấu và tiếng nói từ người khác. Mặc dù từ đồng nghĩa là theo phương diện tự thân ý nghĩa, nhưng để chỉ ra rằng nên nói như vầy theo phương diện ý nghĩa quy ước, nên đã nói là 'evaṃvidhaparalokā' (thế giới bên kia loại này). Thật vậy, một từ đồng nghĩa chỉ trở nên có ý nghĩa nhờ vào một đặc tính bổ nghĩa nào đó. Và 'paraloko' (thế giới bên kia) được gọi là 'abhisamparāyo' vì ở đó chúng sanh hướng đến, đi đến, tiếp diễn do năng lực của nghiệp. Tương tự như trong các đoạn kinh 'Này Ānanda, như vậy các thiện giới tuần tự đưa đến đỉnh cao...', các nhà ngữ pháp học chấp nhận từ 'para' theo nhóm động từ Curādi có nghĩa là 'đi đến'. Đây là một phương pháp khác với Chú giải.

Evaṃgatikāti evaṃgamanā evaṃniṭṭhā, evamanuyuñjanena bhijjananassanapariyosānāti attho. Gati-saddo cettha ‘‘yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavantī’’tiādīsu (dī. ni. 1.258; 2.33, 35; 3.199, 200; ma. ni. 2.384, 397) viya niṭṭhānattho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime diṭṭhisaṅkhātā diṭṭhiṭṭhānā evaṃ paramatthato asantaṃ attānaṃ, sassatabhāvañca tasmiṃ ajjhāropetvā gahitā, parāmaṭṭhā ca samānā bālalapanāyeva hutvā yāva paṇḍitā na samanuyuñjanti, tāva gacchanti, pātubhavanti ca, paṇḍitehi samanuyuñjiyamānā pana anavaṭṭhitavatthukā avimaddakkhamā sūriyuggamane ussāvabindū viya, khajjopanakā viya ca bhijjanti, vinassanti cāti.

'Evaṃgatikā' có nghĩa là có xu hướng như vậy, có kết cuộc như vậy; tức là có sự tan vỡ, hoại diệt, chấm dứt làm kết cuộc khi bị thẩm vấn như vậy. Ở đây, từ 'gati' có nghĩa là kết cuộc, tương tự như trong các đoạn kinh 'Bậc đại nhân sở hữu các tướng ấy chỉ có hai xu hướng (gatiyo)...'. Điều này được nói đến là: những trú xứ của tà kiến này, được gọi là tà kiến, sau khi đã gán ghép một tự ngã không thật có trên phương diện chân đế và một trạng thái thường hằng vào trong đó, rồi được chấp thủ và nắm giữ sai lạc, trở thành như lời nói nhảm của kẻ ngu, chừng nào chưa bị các bậc hiền trí thẩm vấn, thì chúng còn tiếp diễn và biểu hiện. Nhưng khi bị các bậc hiền trí thẩm vấn, vì có nền tảng không vững chắc, không thể chịu đựng được sự xét nét, chúng liền tan vỡ và hoại diệt, giống như những giọt sương khi mặt trời mọc, và như những con đom đóm.

Tatthāyaṃ anuyuñjane saṅkhepakathā – yadi hi parehi kappito attā loko vā sassato siyā, tassa nibbikāratāya purimarūpāvijahanato kassaci visesādhānassa kātumasakkuṇeyyatāya ahitato nivattanatthaṃ, hite ca paṭipajjanatthaṃ upadeso eva sassatavādino nippayojano siyā, kathaṃ vā tena so upadeso pavattīyati vikārābhāvato. Evañca sati parikappitassa attano ajaṭākāsassa viya dānādikiriyā, hiṃsādikiriyā ca na sambhavati, tathā sukhassa, dukkhassa ca anubhavananibandho eva sassatavādino na yujjati kammabaddhābhāvato. Jātiādīnañca asambhavato vimokkho na bhaveyya, atha pana dhammamattaṃ tassa uppajjati ceva vinassati ca, yassa vasenāyaṃ kiriyādivohāroti vadeyya, evampi purimarūpāvijahanena avaṭṭhitassa attano dhammamattanti na sakkā sambhāvetuṃ, te vā panassa dhammā avatthābhūtā, tasmā tassa uppannā aññe vā siyuṃ anaññe vā, yadi aññe, na tāhi avatthāhi tassa uppannāhipi koci viseso atthi, yāhi karoti paṭisaṃvedeti cavati uppajjati cāti icchitaṃ, evañca dhammakappanāpi [Pg.406] niratthakā siyā, tasmā tadavattho eva yathāvuttadoso, athānaññe, uppādavināsavantīhi avatthāhi anaññassa attano tāsaṃ viya uppādavināsasabbhāvato kuto bhaveyya niccatāvakāso, tāsampi vā attano viya niccatāpavatti, tasmā bandhavimokkhānaṃ asambhavo evāti na yujjatiyeva sassatavādo, na cettha koci vādī dhammānaṃ sassatabhāve parisuddaṃ yuttiṃ vattuṃ samattho bhaveyya, yuttirahitañca vacanaṃ na paṇḍitānaṃ cittaṃ ārādheti, tenāvocumha ‘‘yāva paṇḍitā na samanuyuñjanti, tāva gacchanti, pātubhavanti cā’’ti.

Ở đây, đây là lời tóm tắt về việc thẩm vấn: Thật vậy, nếu tự ngã hay thế giới do ngoại đạo tưởng định là thường hằng, thì do bản chất bất biến của nó, do không từ bỏ hình thái trước đó, do không thể tạo ra bất kỳ sự thay đổi đặc biệt nào, lời giáo huấn của người theo thuyết thường hằng nhằm mục đích từ bỏ điều bất lợi và thực hành điều lợi ích sẽ trở nên vô dụng. Hoặc làm sao lời giáo huấn ấy có thể được người đó đưa ra, khi không có sự biến đổi? Và khi như vậy, đối với tự ngã được tưởng định, cũng giống như đối với hư không không vướng mắc, hành động bố thí v.v... và hành động hãm hại v.v... là không thể có được; tương tự, sự cảm thọ khổ và lạc, sự liên kết của người theo thuyết thường hằng là không hợp lý, vì không có sự ràng buộc bởi nghiệp. Và do sự bất khả của sanh v.v..., sẽ không có sự giải thoát. Nhưng nếu có người nói rằng: 'Chỉ có các pháp của tự ngã ấy sanh lên rồi diệt đi, và do năng lực của chúng mà có quy ước về hành động v.v...', thì ngay cả như vậy, cũng không thể quan niệm 'chỉ có các pháp' đối với một tự ngã đứng vững do không từ bỏ hình thái trước đó. Hoặc, những pháp ấy của tự ngã là những trạng thái nhất thời. Do đó, khi đã sanh khởi cho tự ngã, chúng có thể là khác hoặc không khác (với tự ngã). Nếu là khác, thì bởi những trạng thái nhất thời ấy, dù đã sanh khởi cho tự ngã, cũng không có đặc tính gì khác biệt, mà qua đó người ta mong muốn rằng (tự ngã) hành động, cảm thọ, chết đi và tái sanh. Và như vậy, ngay cả sự tưởng định về các pháp cũng trở nên vô nghĩa. Do đó, lỗi lầm đã nói vẫn y nguyên trong trạng thái đó. Còn nếu chúng không khác, thì đối với một tự ngã không khác với các trạng thái nhất thời có sanh và diệt, do sự tồn tại của sanh và diệt giống như của các trạng thái ấy, thì làm sao có chỗ cho sự thường hằng? Hoặc, đối với các trạng thái ấy, làm sao có thể có sự tồn tại thường hằng như của tự ngã? Do đó, chỉ có sự bất khả của ràng buộc và giải thoát. Vì vậy, thuyết thường hằng hoàn toàn không hợp lý. Và ở đây, không có một luận sư nào có thể đưa ra một lý lẽ trong sạch về sự thường hằng của các pháp. Và lời nói thiếu lý lẽ không làm hài lòng tâm của bậc hiền trí. Do đó, chúng tôi đã nói: 'Chừng nào chưa bị các bậc hiền trí thẩm vấn, thì chúng còn tiếp diễn và biểu hiện'.

Sakāraṇaṃ sagatikanti ettha saha-saddo vijjamānattho ‘‘salomako sapakkhako’’tiādīsu viya, na pana samavāyattho ca-saddena ‘‘tayidaṃ bhikkhave, tathāgato pajānātī’’ti vuttassa diṭṭhigatassa samuccinitattā, ‘‘tañca tathāgato pajānātī’’ti iminā ca kāraṇagatīnameva pajānanabhāvena vuttattā. Idaṃ vuttaṃ hoti – tayidaṃ bhikkhave, kāraṇavantaṃ gativantaṃ diṭṭhigataṃ tathāgato pajānāti, na kevalañca tadeva, atha kho tassa kāraṇagatisaṅkhātaṃ tañca sabbanti. ‘‘Tato…pe… pajānātī’’ti vuttavākyassa atthaṃ vuttanayena saṃvaṇṇeti ‘‘tato cā’’tiādinā. Sabbaññutaññāṇassevidha vibhajananti pakaraṇānurūpamatthaṃ āha ‘‘sabbaññutaññāṇañcā’’ti, tasmiṃ vā vutte tadadhiṭṭhānato āsavakkhayañāṇaṃ, tadavinābhāvato vā sabbampi dasabalādiñāṇaṃ gahitamevātipi tadeva vuttaṃ.

Ở đây, trong câu `sakāraṇaṃ sagatikaṃ`, từ `saha` có nghĩa là hiện hữu, giống như trong các trường hợp `salomako` (có lông), `sapakkho` (có cánh), chứ không có nghĩa là kết hợp, vì bởi từ `ca` đã bao gồm cả tà kiến được nói đến trong câu: "Này các Tỳ khưu, Như Lai biết rõ điều ấy", và bởi câu "Như Lai biết rõ điều ấy" chỉ nói đến việc biết rõ nguyên nhân và sanh thú. Điều này được nói đến như sau: "Này các Tỳ khưu, Như Lai biết rõ tà kiến ấy có nguyên nhân, có sanh thú, và không chỉ biết rõ điều ấy, mà còn biết rõ tất cả những gì được gọi là nguyên nhân và sanh thú của nó". Ngài giải thích ý nghĩa của câu được nói đến là "tato...pe...pajānāti" theo phương pháp đã nói bằng câu bắt đầu là "tato ca". Ở đây, chính là sự phân tích về Toàn Giác Trí, nên vị Luận sư đã nói câu "và Toàn Giác Trí" để có ý nghĩa phù hợp với văn cảnh. Hoặc là, khi điều đó được nói đến, do là nền tảng của nó, Lậu Tận Trí cũng được bao hàm; hoặc là, do không thể tách rời khỏi nó, tất cả các trí như Thập Lực Trí v.v... cũng đều được bao hàm. Vì vậy, vị Luận sư đã nói chính câu ấy.

Evaṃvidhanti ‘‘sīlañcā’’tiādinā evaṃvuttappakāraṃ. Pajānantopīti ettha pi-saddena, api-saddena vā ‘‘tañcā’’ti vutta ca-saddassa sambhāvanatthabhāvaṃ dasseti, tena tato diṭṭigatato uttaritaraṃ sārabhūtaṃ sīlādiguṇavisesampi tathāgato nābhinivisati, ko pana vādo vaṭṭāmiseti sambhāveti. ‘‘Aha’’nti diṭṭimānavasena parāmasanākāradassanaṃ. Pajānāmīti ettha iti-saddena pakāratthena, nidassanatthena vā. ‘‘Mama’’nti taṇhāvasena parāmasanākāraṃ dasseti. Taṇhādiṭṭhimānaparāmāsavasenāti taṇhādiṭṭhimānasaṅkhātaparāmāsavasena. Dhammasabhāvamatikkamitvā ‘‘ahaṃ mama’’nti parato abhūtato āmasanaṃ parāmāso, taṇhādayo eva. Na hi taṃ atthi, yaṃ khandhesu ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā gahetabbaṃ siyā, aparāmasato [Pg.407] aparāmasantassa assa tathāgatassa nibbuti viditāti sambandho. ‘‘Aparāmasato’’ti cedaṃ nibbutipavedanāya (nibbutivedanassa dī. ni. ṭī. 1.36) hetugabbhavisesanaṃ. ‘‘Viditā’’ti padamapekkhitvā kattari sāmivacanaṃ. Aparāmasato parāmāsarahitapaṭipattihetu assa tathāgatassa kattubhūtassa nibbuti asaṅkhatadhātu viditā, adhigatāti vā attho. ‘‘Aparāmasato’’ti hedaṃ hetumhi nissakkavacanaṃ.

`Evaṃvidhaṃ` có nghĩa là loại đã được nói đến như vậy, bắt đầu bằng "giới và...". Ở đây, trong câu `pajānantopi`, bằng từ `pi` hoặc `api`, cho thấy từ `ca` trong `tañca` có nghĩa là tán thán. Do đó, ngài tán thán rằng: "Ngay cả những phẩm chất đặc biệt như giới v.v... là cốt lõi và cao thượng hơn tà kiến ấy, Như Lai cũng không chấp thủ, huống nữa là đối với những lợi lộc trong vòng luân hồi". Từ `ahaṃ` cho thấy cách chấp thủ sai lầm do tà kiến và ngã mạn. Ở đây, trong câu `pajānāmi`, từ `iti` có nghĩa là "loại" hoặc "chỉ ra". Từ `mamaṃ` cho thấy cách chấp thủ sai lầm do ái dục. `Taṇhādiṭṭhimānaparāmāsavasena` có nghĩa là do sự chấp thủ sai lầm được gọi là ái, kiến, mạn. Vượt qua thực tánh của các pháp, sự chấp thủ sai lầm, không thật, rằng "tôi", "của tôi" là `parāmāsa`, chính là ái v.v... Vì không có gì trong các uẩn có thể được nắm giữ là "tôi" hay "của tôi". Mối liên hệ là: "Đối với bậc Như Lai không chấp thủ sai lầm, Niết-bàn đã được biết rõ". Và từ `aparāmasato` này là một tính từ chứa đựng nguyên nhân cho việc tuệ tri Niết-bàn. Tùy thuộc vào từ `viditā`, đây là sở hữu cách ở vai trò chủ cách. Do nguyên nhân là sự thực hành không có chấp thủ sai lầm, đối với bậc Như Lai là chủ thể, Niết-bàn, là vô vi giới, đã được biết rõ, hoặc đã được chứng đắc, đó là ý nghĩa. Vì từ `aparāmasato` này là xuất xứ cách với ý nghĩa nguyên nhân.

‘‘Aparāmāsapaccayā’’ti paccattaññeva pavedanāya kāraṇadassanaṃ. Assāti kattāraṃ vatvāpi paccattaññevāti visesadassanatthaṃ puna kattuvacananti āha ‘‘sayameva attanāyevā’’ti. Sayaṃ, attanāti vā bhāvanapuṃsakaṃ. Nipātapadañhetaṃ. ‘‘Aparāmasato’’ti vacanato parāmāsānameva nibbuti idha desitā, taṃdesanāya eva tadaññesampi nibbutiyā sijjhanatoti dasseti ‘‘tesaṃ parāmāsakilesāna’’nti iminā, parāmāsasaṅkhātānaṃ kilesānanti attho. Apica kāmaṃ ‘‘aparāmasato’’ti vacanato parāmāsānameva nibbuti idha desitāti viññāyati, taṃdesanāya pana tadavasesānampi kilesānaṃ nibbuti desitā nāma bhavati pahānekaṭṭhatādibhāvato, tasmā tesampi nibbuti niddhāretvā dassetabbāti vuttaṃ ‘‘tesaṃ parāmāsakilesāna’’nti, taṇhādiṭṭhimānasaṅkhātānaṃ parāmāsānaṃ, tadaññesañca kilesānanti attho. Gobalībaddanayo hesa. Nibbutīti ca nibbāyanabhūtā asaṅkhatadhātu, tañca bhagavā bodhimūleyeva patto, tasmā sā paccattaññeva viditāti.

Câu `aparāmāsapaccayā` cho thấy nguyên nhân của việc tuệ tri cho chính mình. Mặc dù đã nói đến chủ thể bằng từ `assa`, việc nói lại chủ thể là để cho thấy sự đặc biệt "chính mình", nên ngài nói `sayameva attanāyeva`. Hoặc `sayaṃ, attanā` là trạng từ chỉ cách thức. Đây là một bất biến từ. Do đã nói `aparāmasato`, ở đây, sự tịch diệt của chính các chấp thủ sai lầm đã được thuyết giảng. Và do sự thuyết giảng ấy, sự tịch diệt của các phiền não khác cũng được thành tựu, ngài cho thấy điều này bằng câu `tesaṃ parāmāsakilesānaṃ`, có nghĩa là "của các phiền não được gọi là chấp thủ sai lầm". Hơn nữa, mặc dù có thể hiểu rằng do đã nói `aparāmasato`, ở đây chỉ sự tịch diệt của các chấp thủ sai lầm được thuyết giảng, nhưng do sự thuyết giảng ấy, sự tịch diệt của các phiền não còn lại cũng được gọi là đã được thuyết giảng, do chúng có cùng một đối tượng đoạn trừ v.v... Vì vậy, sự tịch diệt của chúng cũng cần được chỉ ra một cách rõ ràng, nên đã nói `tesaṃ parāmāsakilesānaṃ`, có nghĩa là "của các chấp thủ sai lầm được gọi là ái, kiến, mạn, và của các phiền não khác". Đây là phương pháp con bò mộng. Và `nibbuti` là vô vi giới, nơi tịch diệt. Và Đức Thế Tôn đã chứng đắc điều đó ngay tại cội Bồ-đề. Vì vậy, điều đó đã được Ngài tự mình biết rõ.

Yathāpaṭipannenāti yena paṭipannena. Tappaṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘tāsaṃyeva…pe… ādimāhā’’ti anusandhidassanaṃ. Kasmā pana vedanānaññeva kammaṭṭhānamācikkhatīti āha ‘‘yāsū’’tiādi, iminā desanāvilāsaṃ dasseti. Desanāvilāsappatto hi bhagavā desanākusalo khandhāyatanādivasena anekavidhāsu catusaccadesanāsu sambhavantīsupi diṭṭhigatikā vedanāsu micchāpaṭipattiyā diṭṭhigahanaṃ pakkhandāti dassanatthaṃ tathāpakkhandanamūlabhūtā vedanāyeva pariññābhūmibhāvena uddharatīti. Idhāti imasmiṃ vāde. Evaṃ etthātipi. Kammaṭṭhānanti catusaccakammaṭṭhānaṃ. Ettha hi [Pg.408] vedanāgahaṇena gahitā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccaṃ. Vedanānaṃ samudayaggahaṇena gahito avijjāsamudayo samudayasaccaṃ, atthaṅgamanissaraṇapariyāyehi nirodhasaccaṃ, ‘‘yathābhūtaṃ viditvā’’ti etena maggasaccanti evaṃ cattāri saccāni veditabbāni. ‘‘Yathābhūtaṃ viditvā’’ti idaṃ vibhajjabyākaraṇatthapadanti tadatthaṃ vibhajja dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Visesato hi ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayo’’tiādilakkhaṇānaṃ vasena samudayādīsu attho yathārahaṃ vibhajja dassetabbo. Avisesato pana vedanāya samudayādīni vipassanāpaññāya ārammaṇapaṭivedhavasena, maggapaññāya asammohapaṭivedhavasena jānitvā paṭivijjhitvāti attho. Paccayasamudayaṭṭhenāti ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjatī’’ti (ma. ni. 1.404; saṃ. ni. 2.21; udā. 1) vuttalakkhaṇena avijjādīnaṃ paccayānaṃ uppādena ceva maggena asamugghāṭena ca. Yāva hi maggena na samugghāṭīyati, tāva paccayoti vuccati. Nibbattilakkhaṇanti uppādalakkhaṇaṃ, jātinti attho. Pañcannaṃ lakkhaṇānanti ettha ca catunnampi paccayānaṃ uppādalakkhaṇameva aggahetvā paccayalakkhaṇampi gahetabbaṃ samudayaṃ paṭicca tesaṃ yathārahaṃ upakārakattā. Tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ ‘‘maggena asamugghāṭena cā’’ti. Paccayanirodhaṭṭhenāti ‘‘imasmiṃ niruddhe idaṃ niruddhaṃ hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti (ma. ni. 1.406; udā. 3; saṃ. ni. 2.41) vuttalakkhaṇena avijjādīnaṃ paccayānaṃ nirodhena ceva maggena samugghāṭena ca. Vipariṇāmalakkhaṇanti nirodhalakkhaṇaṃ, bhaṅganti attho. Vayanti nirodhaṃ. Yanti yasmā paccayabhāvasaṅkhātahetuto. Vedanaṃ paṭiccāti purimuppannaṃ ārammaṇādipaccayabhūtaṃ vedanaṃ labhitvā. Sukhaṃ somanassanti sukhañceva somanassañca. Ayanti purimavedanāya yathārahaṃ pacchimuppannānaṃ sukhasomanassānaṃ paccayabhāvo. Assādo nāma assāditabboti katvā.

Yathāpaṭipannenāti có nghĩa là yena paṭipannena (bởi pháp hành nào). Để trình bày pháp hành ấy, câu nói ‘‘tāsaṃyeva…pe… ādimāhā’’ti là sự trình bày về sự liên kết. Lại nữa, tại sao ngài chỉ thuyết về đề mục thiền của các cảm thọ? Vị ấy đã nói ‘‘yāsū’’tiādi (yāsu v.v...), bởi điều này, vị ấy trình bày vẻ mỹ diệu của sự thuyết giảng. Quả thật, đức Thế Tôn đã đạt đến vẻ mỹ diệu của sự thuyết giảng, là bậc thiện xảo trong việc thuyết giảng, mặc dù có nhiều cách thuyết giảng về Tứ Thánh Đế qua uẩn, xứ v.v... đang hiện hữu, nhưng để trình bày rằng: “Những người có tà kiến đã đi vào sự chấp thủ tà kiến trong các cảm thọ bằng sự thực hành sai lầm,” ngài đã nêu lên chính cảm thọ, vốn là gốc rễ của sự đi vào như vậy, với tư cách là nền tảng của sự liễu tri. Idhāti có nghĩa là imasmiṃ vāde (trong học thuyết này). Tương tự như vậy đối với etthātipi. Kammaṭṭhānanti có nghĩa là catusaccakammaṭṭhānaṃ (đề mục thiền về Tứ Thánh Đế). Quả vậy, ở đây, năm thủ uẩn được bao gồm bởi sự nắm bắt cảm thọ là khổ đế. Sự sanh khởi của vô minh được bao gồm bởi sự nắm bắt sự sanh khởi của các cảm thọ là tập đế, diệt đế được nói đến qua các phương diện đoạn diệt và xuất ly, đạo đế được nói đến qua câu ‘‘yathābhūtaṃ viditvā’’ti (sau khi đã biết như thật). Như vậy, bốn chân lý cần được biết. Câu ‘‘yathābhūtaṃ viditvā’’ti là câu có ý nghĩa phân tích và giải thích, do đó, để phân tích và trình bày ý nghĩa ấy, câu ‘‘tatthā’’tiādi (tattha v.v...) đã được nói đến. Quả thật, một cách đặc biệt, ý nghĩa trong sự sanh khởi v.v... cần được phân tích và trình bày tùy theo trường hợp, bằng các đặc tính như ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayo’’tiādi (do sự sanh khởi của vô minh, sự sanh khởi của cảm thọ v.v...). Còn một cách không đặc biệt, ý nghĩa là: sau khi đã biết và đã thâm nhập sự sanh khởi v.v... của cảm thọ bằng tuệ quán xét theo phương diện thấu triệt đối tượng, và bằng tuệ của đạo theo phương diện thấu triệt không mê lầm. Paccayasamudayaṭṭhenāti có nghĩa là: bằng đặc tính đã được nói đến ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjatī’’ti (khi cái này có, cái kia có; do sự sanh khởi của cái này, cái kia sanh khởi), bởi sự sanh khởi của các duyên là vô minh v.v... và bởi sự chưa bị đạo đoạn trừ. Quả thật, chừng nào chưa bị đạo đoạn trừ, chừng đó được gọi là duyên. Nibbattilakkhaṇanti có nghĩa là uppādalakkhaṇaṃ (đặc tính sanh khởi), ý nghĩa là jāti (sự sanh). Và ở đây, trong câu pañcannaṃ lakkhaṇānanti, không chỉ nắm bắt đặc tính sanh khởi của cả bốn duyên, mà còn phải nắm bắt cả đặc tính duyên, vì chúng hỗ trợ cho các (quả) ấy một cách thích hợp, tùy thuộc vào tập. Và cũng như vậy đã được giải thích là ‘‘maggena asamugghāṭena cā’’ti (và bởi sự chưa bị đạo đoạn trừ). Paccayanirodhaṭṭhenāti có nghĩa là: bằng đặc tính đã được nói đến ‘‘imasmiṃ niruddhe idaṃ niruddhaṃ hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti (khi cái này diệt, cái kia diệt; do sự đoạn diệt của cái này, cái kia đoạn diệt), bởi sự đoạn diệt của các duyên là vô minh v.v... và bởi sự bị đạo đoạn trừ. Vipariṇāmalakkhaṇanti có nghĩa là nirodhalakkhaṇaṃ (đặc tính đoạn diệt), ý nghĩa là bhaṅgaṃ (sự hoại diệt). Vayanti có nghĩa là nirodhaṃ (sự đoạn diệt). Yanti có nghĩa là yasmā paccayabhāvasaṅkhātahetuto (bởi vì nguyên nhân được gọi là trạng thái duyên). Vedanaṃ paṭiccāti có nghĩa là sau khi có được cảm thọ đã sanh khởi trước, vốn là duyên đối tượng v.v... Sukhaṃ somanassanti có nghĩa là sukhañceva somanassañca (cả lạc và hỷ). Ayanti có nghĩa là trạng thái duyên của lạc và hỷ đã sanh khởi sau, tùy theo trường hợp, đối với cảm thọ đã sanh khởi trước. Assādo nāma là do được thưởng thức (assāditabbo).

Aparo nayo – yanti sukhaṃ, somanassañca. Ayanti ca napuṃsakaliṅgena niddiṭṭhaṃ sukhasomanassameva assādapadamapekkhitvā pulliṅgena niddisīyati, imasmiṃ pana vikappe sukhasomanassānaṃ uppādoyeva tehi uppādavantehi niddiṭṭho, sattiyā, sattimato ca abhinnattā. Na hi sukhasomanassamantarena tesaṃ uppādo labbhati. Iti purimavedanaṃ paṭicca sukhasomanassuppādopi purimavedanāya assādo nāma assādīyateti katvā[Pg.409]. Ayañhettha saṅkhepattho – purimamuppannaṃ vedanaṃ ārabbha somanassuppattiyaṃ yo purimavedanāya paccayabhāvasaṅkhāto assādetabbākāro, somanassassa vā uppādasaṅkhāto tadassādanākāro, ayaṃ purimavedanāya assādoti. Kathaṃ pana vedanaṃ ārabbha sukhaṃ uppajjati, nanu phoṭṭhabbārammaṇanti? Cetasikasukhasseva ārabbha pavattiyamadhippetattā nāyaṃ doso. Ārabbha pavattiyañhi visesanameva somanassaggahaṇaṃ somanassaṃ sukhanti yathā ‘‘rukkho sīsapā’’ti aññapaccayavasena uppattiyaṃ pana kāyikasukhampi assādoyeva, yathālābhakathā vā esāti daṭṭhabbaṃ.

Một phương pháp khác: yanti có nghĩa là sukhaṃ (lạc), và somanassañca (hỷ). Và từ ayaṃ, mặc dù đề cập đến chính sukhasomanassaṃ được chỉ định bằng trung tính, lại được chỉ định bằng nam tính vì nó quy chiếu đến từ assāda. Lại nữa, trong trường hợp này, chính sự sanh khởi của lạc và hỷ được chỉ định bởi chúng, những thứ có sự sanh khởi, vì không có sự khác biệt giữa năng lực và vật có năng lực. Quả thật, không thể có sự sanh khởi của chúng (vị ngọt) nếu không có lạc và hỷ. Do đó, sự sanh khởi của lạc và hỷ tùy thuộc vào cảm thọ trước đó cũng được gọi là vị ngọt của cảm thọ trước đó, vì nó được thưởng thức. Và đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: khi có sự sanh khởi của hỷ do duyên vào cảm thọ đã sanh khởi trước, thì phương diện đáng được thưởng thức được gọi là trạng thái duyên của cảm thọ trước đó, hoặc phương diện thưởng thức ấy được gọi là sự sanh khởi của hỷ, đây là vị ngọt của cảm thọ trước đó. Lại nữa, làm thế nào lạc sanh khởi do duyên vào cảm thọ, chẳng phải nó là đối tượng xúc hay sao? Lỗi này không có, vì ở đây chỉ muốn nói đến sự sanh khởi do duyên vào lạc thuộc tâm. Quả thật, khi có sự sanh khởi do duyên (vào cảm thọ), việc nắm bắt hỷ chính là một tính từ, (nên được hiểu là) somanassaṃ sukhaṃ (hỷ là lạc), giống như ‘‘rukkho sīsapā’’ti (cây sīsapā). Lại nữa, khi có sự sanh khởi do duyên khác, thì lạc thuộc thân cũng là vị ngọt, hoặc nên hiểu rằng đây là lời nói tùy theo những gì có được.

‘‘Yā vedanā aniccā’’tiādinā sattimatā satti nidassitā. Tatrāyamattho – yā vedanā hutvā abhāvaṭṭhena aniccā, udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhā, jarāya, maraṇena cāti dvidhā vipariṇāmetabbaṭṭhena vipariṇāmadhammā. Tassā evaṃbhūtāya ayaṃ aniccadukkhavipariṇāmabhāvo vedanāya sabbāyapiādīnavoti. Ādīnaṃ paramakāruññaṃ vāti pavattati etasmāti hi ādīnavo. Apicaādīnaṃ ativiya kapaṇaṃ pavattanaṭṭhena kapaṇamanusso ādīnavo, ayampi evaṃsabhāvoti tathā vuccati. Sattimatā hi satti abhinnā tadavinābhāvato.

Bằng câu ‘‘Yā vedanā aniccā’’tiādi (Cảm thọ nào là vô thường v.v...), năng lực của vật có năng lực được trình bày. Ở đây, ý nghĩa này là: cảm thọ nào, sau khi có mặt, là vô thường theo nghĩa không tồn tại; là khổ theo nghĩa bị sự sanh và diệt bức bách; là pháp có sự biến hoại theo nghĩa phải bị biến hoại theo hai cách là bởi sự già và bởi sự chết. Trạng thái vô thường, khổ, biến hoại này của cảm thọ như vậy, của tất cả cảm thọ, là sự nguy hại. Quả thật, ādīnavo là vì từ đó (etasmā) sự đáng thương tột độ (ādīnaṃ paramakāruññaṃ) diễn ra (vāti). Hơn nữa, người khốn khổ (kapaṇamanusso) được gọi là ādīnavo theo nghĩa làm cho phát sinh (pavattanaṭṭhena) sự khốn khổ (ādīnaṃ) cùng cực (ativiya kapaṇaṃ); và lỗi này cũng có bản chất như vậy, do đó nó được gọi như thế. Quả thật, năng lực không khác biệt với vật có năng lực, vì nó không tồn tại nếu không có cái kia.

Ettha ca ‘‘aniccā’’ti iminā saṅkhāradukkhatāvasena upekkhāvedanāya, sabbāsu vā vedanāsuādīnavamāha, ‘‘dukkhā’’ti iminā dukkhadukkhatāvasenadukkhavedanāya, ‘‘vipariṇāmadhammā’’ti iminā vipariṇāmadukkhatāvasena sukhavedanāya. Avisesena vā tīṇipi padāni tissannampi vedanānaṃ vasena yojetabbāni. Chandarāgavinayoti chandasaṅkhātarāgavinayanaṃ vināso. ‘‘Atthavasā liṅgavibhattivipariṇāmo’’ti vacanato yaṃ chandarāgappahānanti yojetabbaṃ. Pariyāyavacanamevidaṃ padadvayaṃ. Yathābhūtaṃ viditvāti maggassa vuttattā magganibbānavasena vā yathākkamaṃ yojanāpi vaṭṭati. Vedanāyāti nissakkavacanaṃ. Nissaraṇanti nekkhammaṃ. Yāva hi vedanāpaṭibaddhaṃ chandarāgaṃ nappajahati, tāvāyaṃ puriso vedanāya allīnoyeva hoti. Yadā pana taṃ chandarāgaṃ pajahati, tadāyaṃ puriso vedanāya nissaṭo visaṃyutto hoti, tasmā chandarāgappahānaṃ vedanāya nissaraṇaṃ vuttaṃ. Tabbacanena [Pg.410] pana vedanāsahajātanissayārammaṇabhūtā rūpārūpadhammā gahitā eva hontītipi pañcahi upādānakkhandhehi nissaraṇavacanaṃ siddhameva. Vedanāsīsena hi desanā āgatā, tattha pana kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Lakkhaṇahāravasenāpi ayamattho vibhāvetabbo. Vuttañhi āyasmatā mahākaccānattherena –

Và ở đây, với câu ‘vô thường,’ vị thầy đã nói về sự nguy hại của thọ xả theo phương diện hành khổ, hoặc là (sự nguy hại) trong tất cả các thọ; với câu ‘khổ,’ (vị thầy đã nói về sự nguy hại) của khổ thọ theo phương diện khổ khổ; với câu ‘pháp biến hoại,’ (vị thầy đã nói về sự nguy hại) của lạc thọ theo phương diện hoại khổ. Hoặc là, cả ba câu này nên được liên kết với cả ba loại thọ một cách không phân biệt. ‘Sự điều phục dục và tham’ (chandarāgavinayo) là sự loại trừ, sự hủy diệt tham ái được gọi là dục. Theo câu nói: ‘Do năng lực của ý nghĩa, có sự biến đổi về giới và cách,’ nên được liên kết là ‘sự đoạn trừ dục và tham’ (chandarāgappahānaṃ). Hai từ này chỉ là từ đồng nghĩa. Vì đạo đã được nói đến trong câu ‘sau khi biết như thật,’ nên sự liên kết theo thứ tự do năng lực của đạo và niết-bàn cũng thích hợp. ‘Của thọ’ (vedanāya) là lời nói có ý nghĩa xuất ly. ‘Sự xuất ly’ (nissaraṇaṃ) là sự thoát ly (nekkhamma). Thật vậy, cho đến khi nào người này chưa đoạn trừ dục và tham liên quan đến thọ, thì cho đến khi ấy người này chỉ dính mắc vào thọ. Còn khi người ấy đoạn trừ dục và tham ấy, thì khi ấy người này thoát khỏi, không liên hệ với thọ. Do đó, sự đoạn trừ dục và tham được gọi là sự xuất ly khỏi thọ. Hơn nữa, bằng lời nói ấy, các pháp sắc và vô sắc đồng sanh, làm nơi nương, làm đối tượng của thọ cũng được xem là đã được bao gồm. Do đó, lời nói về sự xuất ly khỏi năm thủ uẩn cũng được thành tựu. Thật vậy, bài thuyết giảng đã đến với thọ làm đầu, và ở đó, nguyên nhân đã được nói ở dưới. Ý nghĩa này cũng nên được làm cho rõ ràng do năng lực của phương pháp tướng dẫn (lakkhaṇahāra). Thật vậy, đã được trưởng lão Mahākaccāna nói rằng:

‘‘Vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā keci;

Vuttā bhavanti sabbo, so hāro lakkhaṇo nāmā’’ti. (netti. 485);

‘Khi một pháp được nói đến, những pháp nào có cùng một tướng, (những pháp ấy) được xem là đã được nói đến; tất cả phương pháp ấy được gọi là tướng dẫn.’

Kāmupādānamūlakattā sesupādānānaṃ pahīne ca kāmupādāne upādānasesābhāvato ‘‘vigatachandarāgatāya anupādāno’’ti vuttaṃ, etena ‘‘anupādāvimutto’’ti etassatthaṃ saṅkhepena dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti – vigatachandarāgatāya anupādāno, anupādānattā ca anupādāvimuttoti. Tamatthaṃ vitthāretuṃ, samatthetuṃ vā ‘‘yasmi’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yasmiṃ upādāneti sesupādānamūlabhūte kāmupādāne. Tassāti kāmupādānassa. Anupādiyitvāti chandarāgavasena anādiyitvā, etena ‘‘anupādāvimutto’’ti padassa ya-kāralopena samāsabhāvaṃ, byāsabhāvaṃ vā dasseti.

Do các thủ còn lại có dục thủ làm gốc rễ, và khi dục thủ đã được đoạn trừ thì không còn các thủ còn lại, nên đã được nói là ‘do đã ly dục và tham nên không còn chấp thủ.’ Bằng điều này, vị thầy chỉ ra một cách tóm tắt ý nghĩa của câu ‘giải thoát không do chấp thủ.’ Điều này được nói là: do đã ly dục và tham nên không còn chấp thủ, và do không còn chấp thủ nên giải thoát không do chấp thủ. Để giải thích rộng hoặc để hoàn thành ý nghĩa ấy, câu bắt đầu bằng ‘yasmiṃ’ đã được nói. Ở đó, ‘trong sự chấp thủ nào’ (yasmiṃ upādāne) có nghĩa là trong dục thủ, là gốc rễ của các thủ còn lại. ‘Của nó’ (tassa) là của dục thủ ấy. ‘Không chấp thủ’ (anupādiyitvā) là không nắm giữ do năng lực của dục và tham. Bằng điều này, vị thầy chỉ ra trạng thái hợp từ (samāsa) của từ ‘anupādāvimutto’ do sự lược bỏ mẫu tự ‘ya,’ hoặc là trạng thái không hợp từ (byāsa).

37. ‘‘Ime kho’’tiādi yathāpuṭṭhassa dhammassa vissajjitabhāvena nigamanavacanaṃ, ‘‘pajānātī’’ti vuttapajānanameva ca ima-saddena niddiṭṭhanti dassetuṃ ‘‘ye te’’tiādimāha. Ye te sabbaññutaññāṇadhamme…pe… apucchiṃ, yehi sabbaññutaññāṇadhammehi…pe… vadeyyuṃ, tañca…pe… pajānātīti evaṃ niddiṭṭhā ime sabbaññutaññāṇadhammā gambhīrā…pe… paṇḍitavedanīyā cāti veditabbāti yojanā. ‘‘Eva’’ntiādi piṇḍatthadassanaṃ. Tattha kiñcāpi ‘‘anupādāvimutto bhikkhave, tathāgato’’ti iminā aggamaggaphaluppattiṃ dasseti, ‘‘vedanānaṃ, samudayañcā’’tiādinā ca catusaccakammaṭṭhānaṃ. Tathāpi yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā imaṃ diṭṭhigataṃ sakāraṇaṃ sagatikaṃ pabhedato vibhajituṃ samattho hoti, tassā padaṭṭhānena ceva saddhiṃ pubbabhāgapaṭipadāya uppattibhūmiyā ca tadeva pākaṭataraṃ kattukāmo dhammarājā evaṃ dassetīti vuttaṃ ‘‘tadeva niyyātita’’nti, nigamitaṃ niṭṭhāpitanti attho[Pg.411]. Antarāti pucchitavissajjitadhammadassanavacanānamantarā diṭṭhiyo vibhattā tassa pajānanākāradassanavasenāti attho.

37. Câu bắt đầu bằng ‘Những điều này’ là lời kết luận do đã trả lời về pháp đã được hỏi. Và để chỉ ra rằng chính sự tuệ tri đã được nói trong câu ‘tuệ tri’ được chỉ định bằng từ ‘này,’ vị thầy đã nói câu bắt đầu bằng ‘Những điều nào.’ Sự liên kết nên được hiểu là: ‘Những pháp toàn giác trí nào… tôi đã hỏi, do những pháp toàn giác trí nào… họ có thể nói, và điều đó… Ngài tuệ tri.’ Như vậy, những pháp toàn giác trí này đã được chỉ định là sâu sắc… và chỉ bậc trí mới biết được. Câu bắt đầu bằng ‘Như vậy’ là sự trình bày ý nghĩa tóm tắt. Ở đó, mặc dù bằng câu ‘Này các Tỳ khưu, Như Lai giải thoát không do chấp thủ,’ Ngài chỉ ra sự sanh khởi của đạo và quả tối thượng, và bằng câu bắt đầu bằng ‘sự sanh khởi của các thọ,’ (Ngài chỉ ra) đề mục Tứ đế. Tuy nhiên, do đã thấu triệt rõ ràng pháp giới nào mà Như Lai có khả năng phân tích kiến chấp này cùng với nguyên nhân, cùng với xu hướng của nó, theo sự khác biệt, thì Pháp vương, với mong muốn làm cho chính pháp giới ấy trở nên rõ ràng hơn, cùng với nhân cận, cùng với sự thực hành trong giai đoạn đầu, và cùng với mảnh đất sanh khởi của nó, đã chỉ ra như vậy. Do đó, đã được nói là ‘chính điều ấy đã được trình bày,’ có nghĩa là đã được kết luận, đã được hoàn tất. ‘Ở giữa’ (antarā) có nghĩa là: ở giữa những lời nói trình bày về pháp được hỏi và được trả lời, các tà kiến đã được phân tích do năng lực trình bày phương cách tuệ tri của Ngài.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn tàng của chương giải thích phẩm thứ nhất.

Ekaccasassatavādavaṇṇanā

Giải thích về Thường kiến một phần

38. ‘‘Ekaccasassatikā’’ti taddhitapadaṃ samāsapadena vibhāvetuṃ ‘‘ekaccasassatavādā’’ti vuttaṃ. Sattesu, saṅkhāresu ca ekaccaṃ sassatametassāti ekaccasassato, vādo, so etesanti ekaccasassatikā taddhitavasena, samāsavasena pana ekaccasassato vādo etesanti ekaccasassatavādā. Esa nayo ekaccaasassatikapadepi. Nanu ca ‘‘ekaccasassatikā’’ti vutte tadaññesaṃ ekaccaasassatikabhāvasanniṭṭhānaṃ siddhamevāti? Saccaṃ atthato, saddato pana asiddhameva tasmā saddato pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ tathā vuttaṃ. Na hi idha sāvasesaṃ katvā dhammaṃ deseti dhammassāmī. ‘‘Issaro nicco, aññe sattā aniccā’’ti evaṃpavattavādā sattekaccasassatikā seyyathāpi issaravādā. Tathā ‘‘nicco brahmā, aññe aniccā’’ti evaṃpavattavādāpi. ‘‘Paramāṇavo niccā, dviaṇukādayo aniccā’’ti (visisikadassane sattamaparicchede paṭhamakaṇḍe passitabbaṃ) evaṃpavattavādā saṅkhārekaccasassatikā seyyathāpi kāṇādā. Tathā ‘‘cakkhādayo aniccā, viññāṇaṃ nicca’’nti (nyāyadassane, visesikadassane ca passitabbaṃ) evaṃpavattavādāpi. Idhāti ‘‘ekaccasassatikā’’ti imasmiṃ pade, imissā vā desanāya. Gahitāti vuttā, desitabbabhāvena vā desanāñāṇena samādinnā tathā ceva desitattā. Tathā hi idha purimakā tayo vādā sattavasena, catuttho saṅkhāravasena desito. ‘‘Saṅkhārekaccasassatikā’’ti idaṃ pana tehi sassatabhāvena gayhamānānaṃ dhammānaṃ yāthāvasabhāvadassanavasena vuttaṃ, na pana ekaccasassatikamatadassanavasena. Tassa hi sassatābhimataṃ asaṅkhatamevāti laddhi. Tenevāha pāḷiyaṃ ‘‘cittanti vā…pe… ṭhassatī’’ti. Na hi yassa sabhāvassa paccayehi abhisaṅkhatabhāvaṃ paṭijānāti, tasseva niccadhuvādibhāvo anummattakena sakkā paṭijānituṃ, etena ca ‘‘uppādavayadhuvatāyuttā sabhāvā siyā niccā, siyā aniccā, siyā [Pg.412] na vattabbā’’tiādinā (dī. ni. ṭī. 1.38) pavattasattabhaṅgavādassa ayuttatā vibhāvitā hoti.

38. Để làm sáng tỏ từ phái sinh (taddhitapada) “ekaccasassatikā” bằng từ ghép (samāsapada), nên đã nói là “ekaccasassatavādā”. Đối với các chúng sanh và các pháp hữu vi, một số là thường còn, do đó (quan điểm) là “ekaccasassato” (thường còn một phần); quan điểm ấy là của họ, nên họ là “ekaccasassatikā” (những người theo thuyết thường còn một phần) theo cách dùng từ phái sinh. Còn theo cách dùng từ ghép, quan điểm thường còn một phần là của họ, nên họ là “ekaccasassatavādā” (những người chủ trương thuyết thường còn một phần). Cách thức này cũng áp dụng cho từ “ekaccaasassatikā” (vô thường một phần). Chẳng phải khi nói “ekaccasassatikā” thì việc xác định rằng những quan điểm khác là “ekaccaasassatikā” (vô thường một phần) đã được thành tựu rồi sao? Đúng vậy về mặt ý nghĩa, nhưng về mặt từ ngữ thì chưa thành tựu. Do đó, để trình bày một cách rõ ràng hơn về mặt từ ngữ, nên đã nói như vậy. Vì ở đây, bậc Pháp Vương không thuyết giảng giáo pháp một cách còn sót lại. Những người có quan điểm rằng “Thượng Đế là thường còn, các chúng sanh khác là vô thường” là những người theo thuyết thường còn một phần đối với chúng sanh (sattekaccasassatikā), ví như những người theo Thượng Đế luận (issaravādā). Tương tự, những người có quan điểm rằng “Phạm Thiên là thường còn, những chúng sanh khác là vô thường” cũng vậy. Những người có quan điểm rằng “Các nguyên tử là thường còn, các phân tử v.v... là vô thường” là những người theo thuyết thường còn một phần đối với các pháp hữu vi (saṅkhārekaccasassatikā), ví như những người theo phái Kāṇāda. Tương tự, những người có quan điểm rằng “Mắt v.v... là vô thường, thức là thường còn” cũng vậy. “Ở đây” có nghĩa là trong từ “ekaccasassatikā” này, hoặc trong bài thuyết giảng này. “Được đề cập” có nghĩa là được nói đến, hoặc được thọ trì bởi trí tuệ thuyết giảng với tư cách là điều cần được thuyết giảng, vì đã được thuyết giảng đúng như vậy. Thật vậy, ở đây ba quan điểm đầu được thuyết giảng theo phương diện chúng sanh, quan điểm thứ tư được thuyết giảng theo phương diện các pháp hữu vi. Tuy nhiên, câu “những người theo thuyết thường còn một phần đối với các pháp hữu vi” này được nói theo phương diện trình bày bản chất như thật của các pháp được họ chấp thủ là thường còn, chứ không phải theo phương diện trình bày quan điểm của người theo thuyết thường còn một phần. Vì đối với người ấy, quan điểm cho rằng cái được xem là thường còn chính là pháp vô vi. Do đó, Ngài đã nói trong kinh Pāli rằng “Tâm, hay... sẽ tồn tại”. Thật vậy, một người không điên không thể thừa nhận bản chất thường còn, bền vững v.v... của chính cái bản chất mà người ấy thừa nhận là được các duyên tạo tác. Và bằng điều này, sự bất hợp lý của thuyết thất cú phân biệt (sattabhaṅgavāda) được tiến hành với các câu như “các bản chất có sự sanh, diệt, và tồn tại, có thể là thường còn, có thể là vô thường, có thể là không thể nói được” v.v... đã được làm sáng tỏ.

Tatrāyaṃ ayuttatāvibhāvanā – yadi hi ‘‘yena sabhāvena yo dhammo atthīti vuccati, teneva sabhāvena so dhammo natthī’’ti vucceyya, siyā anekantavādo. Atha aññena, na siyā anekantavādo. Na cettha desantarādisambandhabhāvo yutto vattuṃ tassa sabbalokasiddhattā, vivādābhāvato ca. Ye pana vadanti ‘‘yathā suvaṇṇaghaṭena makuṭe kate ghaṭabhāvo nassati, makuṭabhāvo uppajjati, suvaṇṇabhāvo tiṭṭhatiyeva, evaṃ sabbasabhāvānaṃ koci dhammo nassati, koci dhammo uppajjati, sabhāvo eva tiṭṭhatī’’ti. Te vattabbā ‘‘kiṃ taṃ suvaṇṇaṃ, yaṃ ghaṭe, makuṭe ca avaṭṭhitaṃ, yadi rūpādi, so saddo viya anicco. Atha rūpādisamūho sammutimattaṃ, na tassa atthitā vā natthitā vā niccatā vā labbhatī’’ti, tasmā anekantavādo na siyā. Dhammānañca dhammino aññathānaññathā ca pavattiyaṃ doso vuttoyeva sassatavādavicāraṇāyaṃ. Tasmā so tattha vuttanayena veditabbo. Apica na niccāniccanavattabbarūpo attā, loko ca paramatthato vijjamānatāparijānanato yathā niccādīnaṃ aññataraṃ rūpaṃ, yathā vā dīpādayo. Na hi rūpādīnaṃ udayabbayasabhāvānaṃ niccāniccanavattabbasabhāvatā sakkā viññātuṃ, jīvassa ca niccādīsu aññataraṃ rūpaṃ siyāti, evaṃ sattabhaṅgo viya sesabhaṅgānampi asambhavoyevāti sattabhaṅgavādassa ayuttatā veditabbā (dī. ni. ṭī. 1.38).

Trong đó, đây là sự làm sáng tỏ về sự bất hợp lý: Nếu thật sự người ta nói rằng “pháp nào được gọi là ‘có’ với bản chất nào, thì pháp ấy ‘không có’ với chính bản chất ấy”, thì đó sẽ là thuyết bất định (anekantavādo). Còn nếu (nói là ‘không có’) với một bản chất khác, thì đó không phải là thuyết bất định. Và ở đây, không thích hợp để nói về tình trạng liên quan đến nơi chốn khác v.v..., vì điều đó đã được cả thế gian công nhận và không có sự tranh cãi. Còn những vị nào nói rằng: “Giống như khi một cái vương miện được làm từ một cái bình vàng, thì bản chất của cái bình bị hủy diệt, bản chất của vương miện sanh khởi, còn bản chất của vàng thì vẫn tồn tại. Cũng vậy, đối với tất cả các bản chất, một pháp nào đó bị hủy diệt, một pháp nào đó sanh khởi, chỉ có bản chất là tồn tại”. Nên nói với những vị ấy rằng: “Vàng ấy là gì, cái mà tồn tại trong cả cái bình và vương miện? Nếu là sắc v.v..., thì nó vô thường như âm thanh vậy. Còn nếu là một tập hợp của sắc v.v... chỉ là quy ước, thì không thể có được sự hiện hữu, không hiện hữu, hay sự thường còn của nó”. Do đó, đó không phải là thuyết bất định. Lỗi lầm trong sự diễn tiến khác và không khác của các pháp và của cái có pháp đã được nói đến trong phần khảo sát về thường kiến. Do đó, lỗi lầm ấy nên được hiểu theo cách đã được nói ở đó. Hơn nữa, ngã và thế gian không có bản chất là thường, vô thường, hay không thể nói được, vì sự thừa nhận về sự tồn tại của chúng trên phương diện chân đế, giống như sắc là một trong những thứ như thường còn v.v..., hoặc giống như ngọn đèn v.v... Thật vậy, không thể biết được bản chất là thường, vô thường, hay không thể nói được của các pháp như sắc v.v... vốn có bản chất sanh và diệt, và sinh mạng cũng có thể có một hình thức nào đó trong số các thứ như thường còn v.v... Như vậy, giống như thất cú phân biệt, các cú phân biệt còn lại cũng không thể xảy ra. Do đó, sự bất hợp lý của thuyết thất cú phân biệt nên được biết đến.

Nanu ca ‘‘ekacce dhammā sassatā, ekacce asassatā’’ti etasmiṃ vāde cakkhādīnaṃ asassatabhāvasanniṭṭhānaṃ yathāsabhāvāvabodho eva, atha evaṃvādīnaṃ kathaṃ micchādassanaṃ siyāti, ko vā evamāha ‘‘cakkhādīnaṃ asassatabhāvasanniṭṭhānaṃ micchādassana’’nti? Asassatesuyeva pana kesañci dhammānaṃ sassatabhāvasanniṭṭhānaṃ idha micchādassananti gahetabbaṃ, tena pana ekavāde pavattamānena cakkhādīnaṃ asassatabhāvāvabodho vidūsito saṃsaṭṭhabhāvato visasaṃsaṭṭho viya sappipiṇḍo, tato ca tassa sakiccakaraṇāsamatthatāya sammādassanapakkhe ṭhapetabbataṃ nārahatīti. Asassatabhāvena nicchitāpi vā cakkhuādayo [Pg.413] samāropitajīvasabhāvā eva diṭṭhigatikehi gayhantīti tadavabodhassa micchādassanabhāvo na sakkā nivāretuṃ. Tenevāha pāḷiyaṃ ‘‘cakkhuṃ itipi…pe… kāyo itipi ayaṃ attā’’tiādi. Evañca katvā asaṅkhatāya, saṅkhatāya ca dhātuyā vasena yathākkamaṃ ‘‘ekacce dhammā sassatā, ekacce asassatā’’ti evaṃpavatto vibhajjavādopi ekaccasassatavādoyeva bhaveyyāti evampakārā codanā anavakāsā hoti aviparītadhammasabhāvapaṭipattibhāvato. Aviparītadhammasabhāvapaṭipattiyeva hesa vuttanayena asaṃsaṭṭhattā, anāropitajīvasabhāvattā ca.

Này, há không phải rằng trong luận thuyết ‘một số pháp là thường còn, một số pháp là không thường còn,’ sự xác quyết về bản chất không thường còn của nhãn căn v.v... chính là sự liễu tri đúng theo thực tánh hay sao? Vậy thì, làm thế nào quan điểm của những người chủ trương như vậy lại có thể là tà kiến? Hoặc ai đã nói rằng ‘sự xác quyết về bản chất không thường còn của nhãn căn v.v... là tà kiến’? Tuy nhiên, ở đây cần phải hiểu rằng: chính sự xác quyết về bản chất thường còn của một số pháp nào đó ngay trong những pháp vốn không thường còn mới là tà kiến. Hơn nữa, do luận thuyết duy nhất ấy đang diễn tiến, sự liễu tri về bản chất không thường còn của nhãn căn v.v... đã bị làm cho hư hoại, vì bản chất pha trộn của nó, giống như một khối bơ sữa đã bị trộn lẫn với chất độc. Và do đó, vì không có khả năng thực hiện chức năng của chính mình, nó không đáng được xếp vào phạm trù chánh kiến. Hoặc, mặc dù nhãn căn v.v... đã được xác quyết là có bản chất không thường còn, chúng vẫn bị những người theo tà kiến chấp thủ như thể có một thực thể linh hồn được gán ghép vào. Do đó, không thể ngăn chặn được việc sự liễu tri ấy trở thành tà kiến. Chính vì vậy, Ngài đã nói trong kinh điển: ‘Đây là tự ngã, tức là nhãn căn... v.v... đây là tự ngã, tức là thân’ v.v... Và khi làm như vậy, sự chỉ trích rằng: ‘Do năng lực của giới vô vi và giới hữu vi, theo thứ tự, luận thuyết phân tích (vibhajjavāda) vốn diễn tiến theo cách “một số pháp là thường còn, một số pháp là không thường còn” cũng sẽ trở thành luận thuyết thường còn một phần (ekaccasassatavāda)’ — sự chỉ trích như vậy trở nên vô căn cứ, bởi vì đó là sự thực hành theo bản chất không sai lạc của các pháp. Quả thật, đây chính là sự thực hành theo bản chất không sai lạc của các pháp, theo phương cách đã được nói đến, vì nó không bị pha trộn và vì không có sự gán ghép thực thể linh hồn.

Etthāha – purimasmimpisassatavāde asassatānaṃ dhammānaṃ ‘‘sassatā’’ti gahaṇaṃ visesato micchādassanaṃ bhavati. Sassatānaṃ pana ‘‘sassatā’’ti gāho na micchādassanaṃ yathāsabhāvaggāhabhāvato. Evañca sati imassa vādassa vādantaratā na vattabbā, idha viya purimepi ekaccesveva dhammesu sassataggāhasambhavatoti, vattabbāyeva asassatesveva ‘‘kecideva dhammā sassatā, keci asassatā’’ti parikappanāvasena gahetabbadhammesu vibhāgappavattiyā imassa vādassa dassitattā. Nanu ca ekadesassa samudāyantogadhattā ayaṃ sappadesasassataggāho purimasmiṃ nippadesasassataggāhe samodhānaṃ gaccheyyātī? Tathāpi na sakkā vattuṃ vādī tabbisayavisesavasena vādadvayassa pavattattā. Aññe eva hi diṭṭhigatikā ‘‘sabbe dhammā sassatā’’ti abhiniviṭṭhā, aññe ‘‘ekacceva sassatā, ekacce asassatā’’ti. Saṅkhārānaṃ anavasesapariyādānaṃ, ekadesapariggaho ca vādadvayassa paribyattoyeva. Kiñca bhiyyo – anekavidhasamussaye, ekavidhasamussaye ca khandhapabandhena abhinivesabhāvato tathā na sakkā vattuṃ. Catubbidhopi hi sassatavādī jātivisesavasena nānāvidharūpakāyasannissaye eva arūpadhammapuñje sassatābhinivesī jāto abhiññāṇena, anussavādīhi ca rūpakāyabhedagahaṇato. Tathā ca vuttaṃ ‘‘tato cuto amutra udapādi’’nti, (dī. ni. 1.244; ma. ni. 1.148; pārā. 12) ‘‘cavanti upapajjantī’’ti (dī. ni. 1.255; ma. ni. 1.148; pārā. 12) ca ādi. Visesalābhī pana ekaccasassatiko anupadhāritabhedasamussaye dhammapabandhe sassatākāragahaṇena abhinivesaṃ janesi ekabhavapariyāpannakhandhasantānavisayattā tadabhinivesassa. Tathā hi tīsupi vādesu ‘‘taṃ pubbenivāsaṃ anussarati[Pg.414], tato paraṃ nānussaratī’’ti ettakameva vuttaṃ. Takkīnaṃ pana ubhinnampi sassatekaccasassatavādīnaṃ sassatābhinivesaviseso rūpārūpadhammavisayatāya supākaṭoyevāti.

Ở đây, có người nói: Ngay cả trong luận thuyết thường còn trước đây, việc chấp thủ các pháp không thường còn là ‘thường còn’ đặc biệt là tà kiến. Tuy nhiên, việc chấp thủ các pháp thường còn là ‘thường còn’ thì không phải là tà kiến, vì đó là sự chấp thủ đúng theo thực tánh. Khi đã như vậy, không nên nói luận thuyết này là một luận thuyết khác, vì cũng giống như ở đây, trong luận thuyết trước đây cũng có khả năng chấp thủ một số pháp là thường còn. (Đáp:) Phải nói rằng (đây là một luận thuyết khác), vì luận thuyết này được trình bày qua sự phân chia trong các pháp được chấp thủ, dựa trên sự tưởng tượng rằng ‘chỉ một số pháp là thường còn, một số là không thường còn’ ngay trong những pháp vốn không thường còn. Này, há không phải rằng vì một phần được bao hàm trong toàn thể, nên sự chấp thủ thường còn có giới hạn (sappadesa) này sẽ được gộp vào trong sự chấp thủ thường còn không giới hạn (nippadesa) trước đây hay sao? Dù vậy, cũng không thể nói như thế, vì hai luận thuyết này đã phát sinh do sự khác biệt về đối tượng của người chủ trương. Quả thật, những người theo tà kiến này thì khác, họ cố chấp rằng ‘tất cả các pháp đều thường còn’; những người khác lại cố chấp rằng ‘chỉ một số là thường còn, một số là không thường còn’. Sự bao gồm không sót lại các hành và sự nắm giữ một phần là sự phân biệt rất rõ ràng của hai luận thuyết. Hơn nữa, không thể nói như vậy vì có sự cố chấp vào dòng tương tục của các uẩn trong một tập hợp có nhiều loại và trong một tập hợp có một loại. Quả thật, cả bốn loại người chủ trương thường kiến, do sự khác biệt về dòng dõi, đã trở nên cố chấp vào tính thường còn của khối pháp vô sắc vốn chỉ nương vào thân sắc đa dạng, do họ nhận thức được sự tan rã của thân sắc bằng thắng trí và bằng sự truyền khẩu v.v... Và do đó đã được nói rằng: ‘vị ấy từ nơi đó mệnh chung, được sanh khởi ở nơi kia,’ và ‘họ mệnh chung và sanh khởi’ v.v... Còn người chủ trương thường còn một phần, người đã đạt được các trạng thái đặc biệt, đã làm phát sinh sự cố chấp bằng cách nắm bắt khía cạnh thường còn trong dòng tương tục của các pháp, trong một tập hợp có sự khác biệt không được xem xét, vì sự cố chấp của người ấy có đối tượng là dòng tương tục của các uẩn được bao gồm trong một kiếp sống. Quả thật, trong cả ba luận thuyết, chỉ có chừng ấy được nói: ‘vị ấy nhớ lại đời sống quá khứ đó, nhưng không nhớ xa hơn nữa.’ Tuy nhiên, đối với những nhà lý luận suông, sự khác biệt trong việc cố chấp vào tính thường còn của cả hai loại người chủ trương thường kiến và thường kiến một phần là rất rõ ràng, do đối tượng của họ là các pháp sắc và vô sắc.

39. Saṃvaṭṭaṭṭhāyīvivaṭṭavivaṭṭaṭṭhāyīsaṅkhātānaṃ tiṇṇampi asaṅkhyeyyakappānamatikkamena puna saṃvaṭṭanato, addhā-saddassa ca kālapariyāyattā evaṃ vuttanti āha ‘‘dīghassā’’tiādi. Atikkamma ayanaṃ pavattanaṃ accayo. Anekatthattā dhātūnaṃ, upasaggavasena ca atthavisesavācakattā saṃ-saddena yutto vaṭṭa-saddo vināsavācīti vuttaṃ ‘‘vinassatī’’ti, vatu-saddo vā gatiyameva. Saṅkhayatthajotakena pana saṃ-saddena yuttattā tadatthasambandhanena vināsattho labbhatīti dasseti ‘‘vinassatī’’ti iminā. Saṅkhayavasena vattatīti hi saddato attho, ta-kārassa cettha ṭa-kārādeso. Vipattikaramahāmeghasamuppattitto hi paṭṭhāya yāva aṇusahagatopi saṅkhāro na hoti, tāva loko saṃvaṭṭatīti vuccati. Pāḷiyaṃ lokoti pathavīādibhājanaloko adhippeto tadavasesassa bāhullato, tadeva sandhāya ‘‘yebhuyyenā’’ti vuttanti dasseti ‘‘ye’’tiādinā. Uparibrahmalokesūti ābhassarabhūmito uparibhūmīsu. Agginā kappavuṭṭhānañhi idhādhippetaṃ, tenevāha pāḷiyaṃ ‘‘ābhassarasaṃvattanikā hontī’’ti. Kasmā tadeva vuttanti ce? Tasseva bahulaṃ pavattanato. Ayañhi vāraniyamo –

39. Do sự hoại diệt lại xảy ra sau khi đã trải qua cả ba a-tăng-kỳ kiếp được gọi là kiếp hoại-trụ, kiếp thành, và kiếp thành-trụ, và cũng do từ ‘addhā’ (trường kỳ) là một từ đồng nghĩa với ‘kāla’ (thời gian), nên đã được nói như vậy. Để chỉ điều này, ngài nói ‘dīghassa’ v.v... Sự đi qua, sự diễn tiến vượt qua là ‘accayo’ (trôi qua). Do các căn (dhātu) có nhiều nghĩa, và do năng lực của tiếp đầu ngữ, nó có thể biểu thị một ý nghĩa đặc biệt, nên từ ‘vaṭṭa’ khi đi cùng với từ ‘saṃ’ có nghĩa là hoại diệt; do đó đã được nói là ‘vinassati’ (bị hoại diệt). Hoặc, từ ‘vatu’ chỉ có nghĩa là chuyển động. Tuy nhiên, vì nó được kết hợp với từ ‘saṃ’ vốn biểu thị ý nghĩa tiêu hao, nên thông qua sự liên kết với ý nghĩa đó, nó có được ý nghĩa hoại diệt. Ngài chỉ ra điều này bằng từ ‘vinassati’. Quả thật, ý nghĩa theo từ nguyên là ‘nó diễn tiến theo cách tiêu hao’, và ở đây, chữ ‘ta’ được biến thành chữ ‘ṭa’. Quả thật, kể từ lúc đám mây lớn gây tai họa xuất hiện cho đến khi không còn một hành nào, dù chỉ là một vi trần, tồn tại, thì khi đó thế gian được gọi là ‘saṃvaṭṭati’ (đang hoại diệt). Trong kinh điển, khi nói ‘loko’ (thế gian), ý muốn nói đến thế gian vật chứa như đất đai v.v...; do phần còn lại (chúng sanh và các hành) chiếm số đông, chính nhắm đến điều đó mà đã được nói là ‘yebhuyyena’ (phần lớn). Ngài chỉ ra điều này bằng cách nói ‘ye’ v.v... ‘Uparibrahmalokesu’ (trong các cõi Phạm thiên ở trên) có nghĩa là trong các cõi ở trên cõi Quang Âm (Ābhassara). Quả thật, ở đây ý muốn nói đến sự hoại diệt của kiếp bởi lửa, chính vì vậy ngài đã nói trong kinh điển: ‘ābhassarasaṃvattanikā honti’ (họ tái sanh ở cõi Quang Âm). Nếu hỏi tại sao chỉ nói đến điều đó? Là vì chính điều đó xảy ra thường xuyên nhất. Quả thật, đây là quy luật của các chu kỳ:

‘‘Sattasattagginā vārā, aṭṭhame aṭṭhame dakā;

Catusaṭṭhi yadā puṇṇā, eko vāyuvaro siyā’’ti. (abhidhammatthavibhāvanīṭīkāya pañcamaparicchedavaṇṇanāyampi);

“Bảy lần bảy lượt là bởi lửa, vào mỗi lần thứ tám là bởi nước; Khi đã đủ sáu mươi bốn lần, sẽ có một lần bởi gió tối thượng.”

Āruppesu vāti ettha vikappanatthena vā-saddena saṃvaṭṭamānalokadhātūhi aññalokadhātūsu vāti vikappeti. Na hi sabbe apāyasattā tadā rūpārūpabhavesu uppajjantīti sakkā viññātuṃ apāyesu dīghatarāyukānaṃ manussalokūpapattiyā asambhavato, manussalokūpapattiñca vinā tadā tesaṃ tatrūpapattiyā anupapattito. Niyatamicchādiṭṭhikopi hi saṃvaṭṭhamāne kappe nirayato na muccati, piṭṭhicakkavāḷeyeva nibbattatīti aṭṭhakathāsu (a. ni. aṭṭha. 1.311) vuttaṃ. Satipi sabbasattānaṃ puññāpuññābhisaṅkhāramanasā nibbattabhāve bāhirapaccayehi vinā manasāva nibbattattā [Pg.415] rūpāvacarasattā eva ‘‘manomayā’’ti vuccanti, na pana bāhirapaccayapaṭiyattā tadaññeti dassetuṃ ‘‘manena nibbattattā manomayā’’ti āha. Yadevaṃ kāmāvacarasattānampi opapātikānaṃ manomayabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati, adhicittabhūtena atisayamanasā nibbattasattesuyeva manomayavohāratoti dassentena jhāna-saddena visesetvā ‘‘jhānamanenā’’ti vuttaṃ. Evampi arūpāvacarasattānaṃ manomayabhāvo āpajjatīti? Na tattha bāhirapaccayehi nibbattetabbatāsaṅkāya abhāvena manasā eva nibbattāti avadhāraṇāsambhavato. Niruḷhovāyaṃ loke manomayavohāro rūpāvacarasattesu. Tathā hi annamayo pānamayo manomayo ānandamayo viññāṇamayoti pañcadhā attānaṃ vedavādino parikappenti. Ucchedavādepi vakkhati ‘‘dibbo rūpī manomayo’’ti, (dī. ni. 1.87) te pana jhānānubhāvato pītibhakkhā sayaṃpabhā antalikkhacarāti āha ‘‘pīti tesa’’ntiādi, tesaṃ attanova pabhā atthīti attho. Sobhanā vā ṭhāyī sabhā etesanti subhaṭṭhāyinotipi yujjati. Ukkaṃsenāti ābhassare sandhāya vuttaṃ. Parittābhāppamāṇābhā pana dve, cattāro ca kappe tiṭṭhanti. Aṭṭha kappeti catunnamasaṅkhyeyyakappānaṃ samudāyabhūte aṭṭha mahākappe.

Ở đây, trong câu "Āruppesu vā", bằng từ "vā" có nghĩa là lựa chọn, ngài phân biệt rằng "hoặc ở các thế giới khác" với "từ các thế giới đang hoại diệt". Thật vậy, không thể biết rằng tất cả chúng sanh cõi ác vào lúc đó đều sanh vào cõi Sắc và Vô Sắc, vì những chúng sanh có tuổi thọ rất dài ở các cõi ác không thể sanh vào cõi người, và vì không sanh vào cõi người, nên lúc đó họ không thể sanh vào các cõi ấy. Thật vậy, ngay cả người có tà kiến cố định, khi kiếp hoại diệt, cũng không thoát khỏi địa ngục; được nói trong các Chú giải rằng họ sanh ra ở ngoại vi vũ trụ. Mặc dù tất cả chúng sanh đều có sự sanh khởi do tâm tạo tác phước và phi phước, nhưng vì được sanh ra chỉ bằng tâm, không có các duyên bên ngoài, nên chỉ các chúng sanh cõi Sắc giới mới được gọi là "do tâm tạo", chứ không phải các chúng sanh khác vì họ phụ thuộc vào các duyên bên ngoài; để chỉ rõ điều này, ngài nói "do tâm tạo nên gọi là manomayā". Nếu vậy, phải chăng các chúng sanh cõi Dục là loài hóa sanh cũng trở thành "do tâm tạo"? Không phải vậy, vì thuật ngữ "manomaya" chỉ dùng cho các chúng sanh được sanh ra bởi một tâm siêu việt, là tâm cao thượng; để chỉ rõ điều này, ngài đã phân biệt bằng từ "jhāna" và nói "bằng tâm thiền". Ngay cả như vậy, phải chăng các chúng sanh cõi Vô Sắc cũng trở thành "do tâm tạo"? Không, vì ở cõi đó không có nghi ngờ về việc được tạo ra bởi các duyên bên ngoài, nên không thể có sự xác quyết "chỉ được sanh ra bởi tâm". Thuật ngữ "manomaya" này trong thế gian đã trở nên phổ biến đối với các chúng sanh cõi Sắc giới. Thật vậy, những người theo Vệ-đà tưởng tượng về tự ngã theo năm cách: do vật thực tạo, do thức uống tạo, do tâm tạo, do hỷ tạo, do thức tạo. Trong thuyết đoạn kiến cũng sẽ nói "thân trời, có sắc, do tâm tạo". Hơn nữa, những chúng sanh ấy, do oai lực của thiền, có hỷ làm thức ăn, tự thân phát sáng, đi lại trong hư không, nên ngài nói "pīti tesaṃ" v.v... Nghĩa là, họ có ánh sáng của chính mình. Hoặc cũng hợp lý khi nói rằng họ là "subhaṭṭhāyino" vì họ có một nơi ở tốt đẹp và vững bền. "Tối đa" được nói để chỉ cõi Quang Âm. Còn các cõi Thiểu Quang và Vô Lượng Quang thì tồn tại trong hai và bốn kiếp. "Tám kiếp" là tám đại kiếp, là sự hợp thành của bốn a-tăng-kỳ kiếp.

40. Vināsavācīyeva vaṭṭa-saddo paṭisedhajotakena upasaggena yuttattā saṇṭhāhanatthañāpakoti āha ‘‘saṇṭhātī’’ti, anekatthattā vā dhātūnaṃ nibbattati, vaḍḍhatīti vā attho. Sampattimahāmeghasamuppattito hi paṭṭhāya pathavīsandhārakudakataṃsandhārakavāyuādīnaṃ samuppattivasena yāva candimasūriyānaṃ pātubhāvo, tāva loko vivaṭṭatīti vuccati. Pakatiyāti sabhāvena, tassa ‘‘suñña’’nti iminā sambandho. Tathāsuññatāya kāraṇamāha ‘‘nibbattasattānaṃ natthitāyā’’ti. Purimataraṃ aññesaṃ sattānamanuppannattāti bhāvo, tena yathā ekaccāni vimānāni tattha nibbattasattānaṃ chaḍḍitattā suññāni, na evamidanti dasseti.

40. Từ "vaṭṭa" vốn chỉ có nghĩa là hoại diệt, nhưng vì được kết hợp với tiếp đầu ngữ có nghĩa phủ định nên nó có nghĩa là an trú; do đó, ngài nói "saṇṭhāti". Hoặc do các căn có nhiều nghĩa, nên có nghĩa là "sanh khởi" hoặc "tăng trưởng". Thật vậy, kể từ khi trận mưa lớn thành kiếp khởi lên, do sự khởi lên của gió nâng đỡ nước, nước nâng đỡ đất, v.v... cho đến khi mặt trời và mặt trăng xuất hiện, trong khoảng thời gian đó, thế giới được gọi là đang thành (vivaṭṭati). "Pakatiyā" nghĩa là "do tự tánh"; từ này có liên quan đến từ "suññaṃ". Ngài nói nguyên nhân của sự trống không như vậy là "vì không có chúng sanh nào đã sanh ra". Ý nghĩa là vì trước đó chưa có chúng sanh nào khác sanh ra. Bằng câu đó, ngài chỉ ra rằng: không phải như một số thiên cung trống rỗng vì các chúng sanh đã sanh ở đó đã rời bỏ đi, đây (thiên cung này) không phải như vậy.

Aparo nayo – sakakammassa paṭhamaṃ karaṇaṃ pakati, tāya nibbattasattānanti sambandho, tena yathā etassa attano kammabalena paṭhamaṃ nibbatti, na evaṃ aññesaṃ tassa purimataraṃ, samānakāle vā nibbatti atthi, tathā [Pg.416] nibbattasattānaṃ natthitāya suññamidanti dasseti. Brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno idha brahmakāyikā, tesaṃ nivāsatāya bhūmipi ‘‘brahmakāyikā’’ti vuttā, brahmakāyikabhūmīti pana pāṭhebrahmakāyikānaṃ sambandhinī bhūmīti attho. Kattā sayaṃ kārako. Kāretā paresaṃ āṇāpako. Visuddhimagge pubbenivāsañāṇakathāyaṃ (visuddhi. 2.408) vuttanayena, etena nibbattakkamaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānabhāve ca kāraṇaṃ dasseti. Kammaṃ upanissayabhāvena paccayo etissāti kammapaccayā. Atha vā tattha nibbattasattānaṃ vipaccanakakammassa sahakārīkārakabhāvato kammassa paccayāti kammapaccayā. Utu samuṭṭhānametissāti utusamuṭṭhānā. ‘‘Kammapaccayautusamuṭṭhānā’’tipi samāsavasena pāṭho kammasahāyo paccayo, vuttanayena vā kammassa sahāyabhūto paccayoti kammapaccayo, so eva utu tathā, sova samuṭṭhānametissāti kammapaccayautusamuānā. Ratanabhūmīti ukkaṃsagatapuññakammānubhāvato ratanabhūtā bhūmi, na kevalaṃ bhūmiyeva, atha kho tapparivārāpīti āha ‘‘pakatī’’tiādi. Pakatinibbattaṭṭhāneti purimakappesu purimakānaṃ nibbattaṭṭhāne. Etthāti ‘‘brahmavimāna’’nti vuttāya brahmakāyikabhūmiyā. Sāmaññavisesavasena cetaṃ ādhāradvayaṃ. Kathaṃ paṇītāya dutiyajjhānabhūmiyā ṭhitānaṃ hīnāya paṭhamajjhānabhūmiyā upapatti hotīti āha ‘‘atha sattāna’’ntiādi, nikantivasena paṭhamajjhānaṃ bhāvetvāti vuttaṃ hoti, pakatiyā sabhāvena nikanti taṇhā uppajjatīti sambandho. Vasitaṭṭhāneti vutthapubbaṭṭhāne. Tato otarantīti upapattivasena dutiyajjhānabhūmito paṭhamajjhānabhūmiṃ apasakkanti, gacchantīti attho. Appāyuketi yaṃ uḷārapuññakammaṃ kataṃ, tassa upajjanārahavipākapabandhato appaparimāṇāyuke. Tassa devalokassāti tasmiṃ devaloke, nissayavasena vā sambandhaniddeso. Āyuppamāṇenevāti paramāyuppamāṇeneva. Parittanti appakaṃ. Antarāva cavantīti rājakoṭṭhāgāre pakkhittataṇḍulanāḷi viya puññakkhayā hutvā sakakammappamāṇena tassa devalokassa paramāyuantarā eva cavanti.

Một phương pháp khác – Việc làm nghiệp của chính mình trước tiên là pakati (bản tánh), mối liên hệ là ‘do đó mà chúng sanh được sanh ra’; do đó, Ngài chỉ ra rằng: ‘Giống như chúng sanh này do năng lực nghiệp của chính mình mà được sanh ra trước tiên, cũng vậy, không có sự sanh ra của các chúng sanh khác trước hơn hoặc đồng thời với chúng sanh ấy; do vì không có các chúng sanh được sanh ra như vậy, nên (cõi trời này) là trống không.’ Ở đây, các Phạm Chúng thiên, Phạm Phụ thiên, và Đại Phạm thiên là các Phạm thân thiên (brahmakāyikā); do là nơi ở của họ, cõi cũng được gọi là ‘brahmakāyikā’; còn trong bản văn ‘brahmakāyikabhūmi’, ý nghĩa là cõi thuộc về các Phạm thân thiên. Tác giả (kattā) là người tự mình làm. Người sai khiến (kāretā) là người ra lệnh cho kẻ khác. Theo phương pháp đã được nói trong phẩm Túc Mạng Minh của bộ Thanh Tịnh Đạo, bằng cách này, Ngài chỉ ra thứ lớp sanh khởi và nguyên nhân trong việc (cõi) do nghiệp làm duyên và do thời tiết sanh. Nghiệp là duyên theo nghĩa y chỉ duyên của cõi này, vì vậy gọi là kammapaccayā (do nghiệp làm duyên). Hoặc là, do là tác nhân hỗ trợ cho nghiệp đưa đến quả của các chúng sanh sanh ra ở đó, nên là duyên của nghiệp, vì vậy gọi là kammapaccayā. Thời tiết là nguồn gốc của cõi này, vì vậy gọi là utusamuṭṭhānā (do thời tiết sanh). Bản văn ‘Kammapaccayautusamuṭṭhānā’ cũng là do cách ghép từ (samāsa): Duyên có nghiệp làm bạn đồng hành, hoặc theo cách đã nói, duyên trở thành bạn đồng hành của nghiệp, nên là kammapaccayo; chính cái đó là thời tiết, cũng vậy, chính cái đó là nguồn gốc của cõi này, nên là kammapaccayautusamuṭṭhānā. Ratanabhūmi (cõi báu) là cõi đã trở thành bảo vật do oai lực của phước nghiệp đã đạt đến mức tột bậc; không chỉ riêng cõi ấy, mà cả những vật tùy tùng của nó cũng (sanh khởi), vì vậy Ngài nói ‘pakati’ v.v... ‘Ở nơi sanh ra theo tự nhiên’ (pakatinibbattaṭṭhāne) nghĩa là ở nơi sanh ra của các chúng sanh trong các kiếp trước. ‘Ở đây’ (ettha) nghĩa là ở cõi Phạm thân được gọi là ‘lâu đài Phạm thiên’. Hai cơ sở này là do cách phân biệt chung và riêng. ‘Làm thế nào mà có sự tái sanh ở cõi Sơ thiền thấp kém hơn đối với những vị đang ở cõi Nhị thiền cao thượng?’ Vì vậy, Ngài nói ‘atha sattānaṃ’ v.v..., có nghĩa là ‘do lòng ham muốn mà tu tập Sơ thiền.’ Mối liên hệ là: ‘Theo tự nhiên, theo bản chất, lòng ham muốn, tức ái, sanh khởi.’ ‘Ở nơi đã từng ở’ (vasitaṭṭhāne) nghĩa là ở nơi đã từng cư ngụ trước đây. ‘Từ đó đi xuống’ (tato otaranti) có nghĩa là do cách tái sanh, họ lui sụt, đi từ cõi Nhị thiền đến cõi Sơ thiền. ‘Có tuổi thọ ngắn’ (appāyuke) là do dòng quả báo thích hợp để sanh ra của phước nghiệp cao thượng đã được làm, nên có tuổi thọ với số lượng ít. ‘Của cõi trời ấy’ (tassa devalokassa) nghĩa là ‘ở trong cõi trời ấy’, hoặc là sự chỉ định mối liên hệ theo cách y chỉ. ‘Chỉ bằng tuổi thọ’ (āyuppamāṇeneva) nghĩa là chỉ bằng tuổi thọ tối đa. ‘Ít ỏi’ (parittaṃ) nghĩa là một ít. ‘Chết giữa chừng’ (antarāva cavanti) nghĩa là giống như một đấu gạo được đổ vào kho của vua, sau khi phước đã cạn kiệt, họ chết ngay giữa chừng tuổi thọ tối đa của cõi trời ấy, tùy theo mức độ nghiệp của chính mình.

Kiṃ panetaṃ paramāyu nāma, kathaṃ vā taṃ paricchinnappamāṇanti? Vuccate – yo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tasmiṃ tasmiṃ bhavavisese vipākappabandhassa ṭhitikālaniyamo [Pg.417] purimasiddhabhavapatthanūpanissayavasena sarīrāvayavavaṇṇasaṇṭhānappamāṇādivisesā viya taṃtaṃgatinikāyādīsu yebhuyyena niyataparicchedo hoti, gabbhaseyyakakāmāvacaradevarūpāvacarasattānaṃ sukkasoṇitādiutubhojanādiutuādipaccayuppannapaccayūpatthambhito ca, so āyuhetukattā kāraṇūpacārena āyu, ukkaṃsaparicchedavasena paramāyūti ca vuccati. Yathāsakaṃ khaṇamattāvaṭṭhāyīnampi hi attanā sahajātānaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhapanākāravuttitāya pavattakāni rūpārūpajīvitindriyāni na kevalaṃ nesaṃ khaṇaṭṭhitiyā eva kāraṇabhāvena anupālakāni, atha kho yāva bhaṅgupacchedā [bhavaṅgupacchedā (dī. ni. ṭī. 1.40)] anupabandhassa avicchedahetubhāvenāpi. Tasmā cesa āyuhetukoyeva, taṃ pana devānaṃ, nerayikānañca yebhuyyena niyataparicchedaṃ, uttarakurukānaṃ pana ekantaniyataparicchedameva. Avasiṭṭhamanussapetatiracchānagatānaṃ pana ciraṭṭhitisaṃvattanikakammabahule kāle taṃkammasahitasantānajanitasukkasoṇitapaccayānaṃ, tammūlakānañca candimasūriyasamavisamaparivattanādijanitautuāhārādisamavisamapaccayānaṃ vasena cirācirakālatāya aniyataparicchedaṃ, tassa ca yathā purimasiddhabhavapatthanāvasena taṃtaṃgatinikāyādīsu vaṇṇasaṇṭhānādivisesaniyamo siddho, dassanānussavādīhi tathāyeva ādito gahaṇasiddhiyā, evaṃ tāsu tāsu upapattīsu nibbattasattānaṃ yebhuyyena samappamāṇaṃ ṭhitikālaṃ dassanānussavehi labhitvā taṃ paramataṃ ajjhosāya pavattitabhavapatthanāvasena ādito paricchedaniyamo veditabbo.

Vậy, tuổi thọ tối đa này là gì, hoặc làm thế nào mà nó có giới hạn nhất định? Xin được trả lời: Tuổi thọ nào là sự quy định về thời gian tồn tại của dòng quả báo trong mỗi cảnh giới đặc biệt của mỗi chúng sanh, mà phần lớn có giới hạn nhất định trong mỗi thú, mỗi loài v.v... giống như những đặc điểm về các bộ phận cơ thể, màu da, hình dáng, kích thước v.v... do y chỉ vào sự mong cầu cảnh giới đã thành tựu trước đây; và đối với các chúng sanh thai sanh, chư thiên cõi Dục và chư vị cõi Sắc, nó được nâng đỡ bởi các duyên hiện tại như tinh huyết v.v..., thời tiết, vật thực v.v..., thời tiết v.v...; tuổi thọ đó, do là nguyên nhân của tuổi thọ, nên được gọi là ‘tuổi thọ’ (āyu) theo cách ẩn dụ về nguyên nhân, và được gọi là ‘tuổi thọ tối đa’ (paramāyu) theo cách phân định mức tột bậc. Thật vậy, các sắc và danh mạng quyền, vốn làm cho các pháp sắc và danh đồng sanh với mình tồn tại theo cách thức duy trì, mặc dù chúng chỉ tồn tại trong một sát-na theo bản chất của chúng, không chỉ bảo hộ chúng bằng cách làm nguyên nhân cho sự tồn tại trong một sát-na, mà còn (bảo hộ) bằng cách làm nguyên nhân cho sự không gián đoạn của dòng (pháp) cho đến khi hoại diệt. Do đó, tuổi thọ này chỉ là nguyên nhân. Và nó phần lớn có giới hạn nhất định đối với chư thiên và chúng sanh địa ngục, nhưng đối với người ở Uttarakuru (Bắc Cu-lô châu) thì hoàn toàn có giới hạn nhất định. Còn đối với loài người, ngạ quỷ, và súc sanh còn lại, tuổi thọ không có giới hạn nhất định do sự tồn tại lâu dài hay không lâu dài, tùy thuộc vào các duyên như tinh huyết sinh ra từ dòng tương tục đi cùng với nghiệp ấy trong thời kỳ có nhiều nghiệp dẫn đến sự tồn tại lâu dài, và tùy thuộc vào các duyên tương đồng và không tương đồng như thời tiết, vật thực v.v... sinh ra từ sự vận hành đều đặn và không đều đặn của mặt trăng, mặt trời v.v... vốn có nghiệp ấy làm gốc rễ. Và đối với tuổi thọ không nhất định đó, cũng giống như sự quy định về các đặc điểm như màu da, hình dáng v.v... trong mỗi thú, mỗi loài v.v... được thành tựu do sự mong cầu cảnh giới đã thành tựu trước đây, và được thành tựu do sự chấp nhận ngay từ đầu một cách tương tự thông qua việc thấy, nghe v.v...; cũng vậy, cần phải hiểu rằng sự quy định về giới hạn ngay từ đầu là do sự mong cầu cảnh giới được khởi lên sau khi đã nhận biết qua việc thấy và nghe về thời gian tồn tại có mức độ tương đương phần lớn của các chúng sanh đã sanh ra trong mỗi cảnh giới tái sanh ấy, và đã chấp thủ điều đó là tối thượng.

Yasmā pana kammaṃ tāsu tāsu upapattīsu yathā taṃtaṃupapattinissitavaṇṇādinibbattane samatthaṃ, evaṃ niyatāyuparicchedāsu upapattīsu paricchedātikkamena vipākanibbattane samatthaṃ na hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘āyuppamāṇeneva cavantī’’ti. Yasmā pana upatthambhakapaccayasahāyehi anupālakapaccayehi upādinnakakkhandhānaṃ pavattetabbākāro atthato paramāyukassa hoti yathāvuttaparicchedānatikkamanato, tasmā satipi kammāvasese ṭhānaṃ na sambhavati, tena vuttaṃ ‘‘attano puññabalena ṭhātuṃ na sakkontī’’ti. ‘‘Āyukkhayā vā puññakkhayā vā ābhassarakāyā cavitvā’’ti vacanato panettha kāmāvacaradevānaṃ viya [Pg.418] brahmakāyikānampi yebhuyyeneva niyatāyuparicchedabhāvo veditabbo. Tathā hi devalokato devaputtā āyukkhayena puññakkhayena āhārakkhayena kopenāti catūhi kāraṇehi cavantīti aṭṭhakathāsu (dha. pa. aṭṭha. 1.appamādavagge) vuttaṃ. Kappaṃ vā upaḍḍhakappaṃ vāti ettha asaṅkhyeyyakappo adhippeto, so ca tathārūpo kāloyeva, vā-saddo pana kappassa tatiyabhāgaṃ vā tato ūnamadhikaṃ vāti vikappanattho.

Lại nữa, bởi vì nghiệp có khả năng tạo ra sắc tướng v.v... nương vào sự sinh khởi này kia trong các cảnh giới sinh khởi này kia như thế nào, cũng như vậy nghiệp không có khả năng tạo ra quả dị thục bằng cách vượt qua sự phân định trong các cảnh giới sinh khởi có tuổi thọ được phân định chắc chắn; do đó, đã được nói rằng: “Họ mệnh chung đúng theo mức độ tuổi thọ.” Lại nữa, bởi vì trạng thái cần được duy trì của các uẩn bị chấp thủ bởi các duyên trợ giúp, các duyên bảo hộ, về mặt ý nghĩa, có đối với người có tuổi thọ tối đa do không vượt qua sự phân định đã được nói đến; do đó, dầu cho nghiệp dư còn tồn tại, sự tồn tại không thể xảy ra, do đó đã được nói rằng: “Họ không thể tồn tại bằng phước lực của mình.” Do lời dạy: “Do tuổi thọ hết hoặc do phước hết, mệnh chung từ cõi Quang Âm,” ở đây nên được hiểu rằng việc có tuổi thọ được phân định chắc chắn phần lớn cũng có đối với các chúng Phạm thiên giống như các vị trời cõi Dục. Thật vậy, trong các Chú giải đã nói rằng: “Các thiên tử từ cõi trời mệnh chung do bốn nguyên nhân: do tuổi thọ hết, do phước hết, do vật thực hết, do sân hận.” Trong câu “một kiếp hoặc nửa kiếp,” ở đây a-tăng-kỳ kiếp được ngụ ý, và đó chính là khoảng thời gian như vậy. Còn từ “vā” có nghĩa là sự lựa chọn: hoặc một phần ba của kiếp, hoặc ít hơn hay nhiều hơn thế.

41. Anabhiratīti ekakavihārena anabhiramaṇasaṅkhātā aññehi samāgamicchāyeva. Tattha ‘‘ekakassa dīgharattaṃ nivasitattā’’ti pāḷiyaṃ vacanatoti vuttaṃ ‘‘aparassāpī’’tiādi. Evamanvayamatthaṃ dassetvā nanu ukkaṇṭhitāpi siyāti codanāsodhanavasena byatirekaṃ dasseti ‘‘yā panā’’tiādinā. Piyavatthuvirahena, piyavatthualābhena vā cittavigghāto ukkaṇṭhitā, sā panatthato domanassacittuppādova, tenāha ‘‘paṭighasampayuttā’’ti. Sā brahmaloke natthi jhānānubhāvapahīnattā. Taṇhādiṭṭhisaṅkhātā cittassa purimāvatthāya ubbijjanā phandanā eva idha paritassanā. Sā hi dīgharattaṃ jhānaratiyā ṭhitassa yathāvuttānabhiratinimittaṃ uppannā ‘‘ahaṃ mama’’nti gahaṇassa ca kāraṇabhūtā. Tena vakkhati ‘‘taṇhātassa nāpi diṭṭhitassanāpi vaṭṭatī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.41) nanu vuttaṃ atthuddhāre imaṃyeva pāḷiṃ nīharitvā ‘‘aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyunti ayaṃ taṇhātassanā nāmā’’ti? Saccaṃ, taṃ pana diṭṭhitassanāya visuṃ udāharaṇaṃ dassentena taṇhātassanameva tato niddhāretvā vuttaṃ, na pana ettha diṭṭhitassanāya alabbhamānattāti na doso. Idāni samānasaddavacanīyānaṃ atthānamuddharaṇaṃ katvā idhādhippetaṃ vibhāvetuṃ ‘‘sā panesā’’tiādimāha. Paṭighasaṅkhāto cittutrāso eva tāsatassanā. Evamaññatthāpi yathārahaṃ. ‘‘Jātiṃ paṭiccā’’tiādi vibhaṅgapāḷi, (vibha. 921) tatrāyamatthakathā – jātiṃ paṭicca bhayanti jātipaccayā uppannabhayaṃ. Bhayānakanti ākāraniddeso. Chambhitattanti bhayavasena gattakampo, visesato hadayamaṃsacalanaṃ. Lomahaṃsoti lomānaṃ haṃsanaṃ, bhittiyaṃ nāgadantānamiva uddhaggabhāvo, iminā padadvayena kiccato bhayaṃ dassetvā puna cetaso utrāsoti sabhāvato dassitanti. Ṭīkāyaṃ pana ‘‘bhayānakanti bheravārammaṇanimittaṃ balavabhayaṃ, tena sarīrassa thaddhabhāvo chambhitatta’’nti [Pg.419] (dī. ni. ṭī. 1.41) vuttaṃ, aneneva bhayanti ettha khuddakabhayaṃ dassitaṃ, iti ettha payoge ayaṃ tassanāti evaṃ sabbattha attho. Paritassitavipphanditamevāti ettha ‘‘diṭṭhisaṅkhātena ceva taṇhāsaṅkhātena ca paritassitena vipphanditameva calitameva kampitamevā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.105-117) aṭṭhakathāyamatthaṃ vakkhati. Tena viññāyati labbhamānampi taṇhātassanamantarena diṭṭhitassanāyeva nihaṭāti. ‘‘Tepī’’tiādi sīhopamasuttantapāḷi (a. ni. 4.33) tattha tepīti dīghāyukā devāpi. Bhayanti bhaṅgānupassanāpariciṇṇante sabbasaṅkhārato bhāyanavasena uppannaṃ bhayañāṇaṃ. Saṃveganti sahottappañāṇaṃ, ottappameva vā. Santāsanti ādīnavanibbidānupassanāhi saṅkhārehi santāsanañāṇaṃ. Upapattivasenāti paṭisandhivaseneva.

41. “Không hoan hỷ” là sự mong muốn gặp gỡ những người khác, được gọi là sự không hoan hỷ do sống một mình. Ở đó, do lời dạy trong Pāli: “Do sống một mình trong thời gian dài,” nên đã được nói: “Cũng đối với người khác” v.v... Sau khi chỉ ra ý nghĩa thuận như vậy, để chỉ ra sự khác biệt bằng cách chất vấn và làm rõ: “Chẳng phải cũng có thể là sự bất mãn hay sao?” ngài nói: “Lại nữa, cái nào” v.v... Sự phiền muộn của tâm do xa lìa vật khả ái, hoặc do không được vật khả ái là sự bất mãn (ukkaṇṭhitā); nhưng nó, về mặt ý nghĩa, chính là sự khởi sinh của tâm ưu, do đó ngài nói: “Tương ưng với sân.” Điều đó không có ở cõi Phạm thiên do đã được đoạn trừ bởi oai lực của thiền. Ở đây, sự run sợ (paritassanā) chính là sự dao động, rung động trong trạng thái trước của tâm, được gọi là ái và kiến. Thật vậy, nó đã khởi sinh đối với người an trú trong hỷ lạc của thiền trong thời gian dài do nguyên nhân là sự không hoan hỷ đã nói, và là nguyên nhân của sự chấp thủ “tôi, của tôi.” Do đó, ngài sẽ nói: “Sự run sợ do ái và sự run sợ do kiến cũng thích hợp.” Chẳng phải trong phần trích dẫn ý nghĩa, sau khi trích dẫn chính câu Pāli này, đã được nói rằng: “Ôi, mong rằng các chúng sinh khác cũng đến được trạng thái này, đây gọi là sự run sợ do ái”? Đúng vậy, nhưng điều đó đã được nói bởi ngài (chú giải sư) sau khi chỉ trích ra sự run sợ do ái từ đó, khi chỉ ra một ví dụ riêng cho sự run sợ do kiến, chứ không phải vì sự run sợ do kiến không thể có được ở đây, nên không có lỗi. Bây giờ, sau khi trích dẫn ý nghĩa của các từ đồng âm, để làm rõ ý nghĩa được ngụ ý ở đây, ngài nói: “Nhưng điều này” v.v... Chính sự kinh hãi của tâm được gọi là sân là sự run sợ do kinh hãi (tāsatassanā). Cũng vậy ở những nơi khác, tùy theo trường hợp. “Duyên sanh” v.v... là Pāli trong Phân Tích, ở đó, đây là Chú giải: “Sợ hãi duyên sanh” là sự sợ hãi khởi sinh do duyên sanh. “Đáng sợ” là sự chỉ định về trạng thái. “Sự sững sờ” là sự run rẩy của thân thể do sợ hãi, đặc biệt là sự rung động của cơ tim. “Sởn gai ốc” là sự dựng đứng của lông, giống như sự dựng đứng của ngà voi trên tường; bằng hai từ này, sau khi chỉ ra sự sợ hãi về mặt tác dụng, lại nữa, “sự kinh hãi của tâm” đã được chỉ ra về mặt bản chất. Nhưng trong Phụ chú giải đã nói: “‘Đáng sợ’ là sự sợ hãi mãnh liệt do đối tượng kinh khủng làm nhân, do đó, sự cứng đờ của thân thể là ‘sự sững sờ’,” chính bằng từ “sợ hãi” này, sự sợ hãi nhỏ được chỉ ra ở đây; như vậy, trong cách dùng này, “đây là sự run sợ,” ý nghĩa nên được hiểu như vậy ở mọi nơi. Trong câu “chính là sự run sợ và dao động,” ý nghĩa sẽ được nói trong Chú giải rằng: “Chính là sự dao động, rung động, run rẩy bởi sự run sợ được gọi là kiến và được gọi là ái.” Do đó, được hiểu rằng, dầu cho có thể có được, ngoại trừ sự run sợ do ái, chỉ có sự run sợ do kiến được trích ra. “Cả họ” v.v... là Pāli trong kinh Sīhopama; ở đó, “cả họ” là cả các vị trời có tuổi thọ dài. “Sợ hãi” là trí tuệ về sự sợ hãi đã khởi sinh do sợ hãi tất cả các pháp hữu vi vào lúc cuối của sự thực hành quán sự hoại diệt. “Sự xúc động” là trí tuệ cùng với sự ghê sợ tội lỗi, hoặc chính là sự ghê sợ tội lỗi. “Sự kinh hãi” là trí tuệ kinh hãi các pháp hữu vi bằng các pháp quán về sự nguy hại và sự nhàm chán. “Do sự sinh khởi” chính là do sự tái sanh.

Sahabyatanti sahāyabhāvamiccheva saddato attho sahabya-saddassa sahāyatthe pavattanato. So hi saha byāyati pavattati, dosaṃ vā paṭicchādetīti sahabyoti vuccati, tassa bhāvo sahabyatā. Sahāyabhāvo pana sahabhāvoyeva nāmāti adhippāyato atthaṃ dassetuṃ ‘‘sahabhāva’’nti vuttaṃ. Sasādhanasamavāyattho vā saha-saddo adhikiccapade adhisaddo viya, tasmā saha ekato vattamānassa bhāvo sahabyaṃ yathā ‘‘dāsabya’’nti tadeva sahabyatā, sakatthavuttivasena imamevatthaṃ sandhāyāha ‘‘sahabhāva’’nti. Apica saha vāti pavattatīti sahavo, tassa bhāvo sahabyaṃ yathā ‘‘vīrassa bhāvo vīriya’’nti, tadeva sahabyatāti evaṃ vimānaṭṭhakathāyaṃ (vi. va. aṭṭha. 172) vuttaṃ, tasmā tadatthaṃ dassetuṃ evaṃ vuttantipi daṭṭhabbaṃ.

Sahabyatanti: Về mặt từ ngữ, ý nghĩa nên được hiểu là trạng thái đồng bạn (sahāyabhāvaṃ), do từ sahabya-sadda được dùng với nghĩa là đồng bạn. Thật vậy, vị ấy cùng tồn tại (saha byāyati), hoặc che giấu lỗi lầm (dosaṃ vā paṭicchādeti), do đó được gọi là sahabya, trạng thái của vị ấy là sahabyatā. Hơn nữa, trạng thái đồng bạn (sahāyabhāvo) chính là trạng thái cùng tồn tại (sahabhāvoyeva nāma), để trình bày ý nghĩa này theo chủ đích, nên đã nói là “sahabhāvaṃ”. Hoặc là, từ saha-sadda có nghĩa là cùng nhau với phương tiện (sasādhanasamavāyattho), giống như từ adhi-sadda trong từ adhikiccapade. Do đó, trạng thái của người cùng tồn tại (saha ekato vattamānassa bhāvo) là sahabyaṃ, ví như “dāsabyaṃ”, chính điều ấy là sahabyatā. Vị luận sư đã nói “sahabhāvaṃ” là nhắm đến chính ý nghĩa này theo cách dùng trong ý nghĩa của chính nó. Hơn nữa, saha vāti có nghĩa là cùng tồn tại, do đó là sahavo, trạng thái của vị ấy là sahabyaṃ, ví như “vīrassa bhāvo vīriyaṃ”, chính điều ấy là sahabyatā. Như vậy đã được nói trong chú giải Thiên Cung Sự. Do đó, cần phải hiểu rằng đã được nói như vậy để trình bày ý nghĩa ấy.

42. Ime satte abhibhavitvāti seso. Abhibhavanā cettha pāpasabhāvena jeṭṭhabhāvena ‘‘te satte abhibhavitvā ṭhito’’ti attano maññanāyevāti vuttaṃ ‘‘jeṭṭhakohamasmī’’ti. Aññadatthūti dassane antarāyābhāvavacanena, dasoti ettha dassaneyyavisesapariggahābhāvena ca anāvaraṇadassāvitaṃ paṭijānātīti āha ‘‘sabbaṃ passāmīti attho’’ti. Dassaneyyavisesassa hi padesabhūtassa aggahaṇe sati gahetabbassa nippadesatā viññāyati yathā ‘‘dikkhito na [Pg.420] dadātī’’ti, deyyadhammavisesassa cettha padesabhūtassa aggahaṇato pabbajito sabbampi na dadātīti gahetabbassa deyyadhammassa nippadesatā viññāyati. Evamīdisesu. Vase vattemīti vasavattī. Ahaṃ-saddayogato hi sabbattha amhayogena vacanattho. Sattabhājanabhūtassa lokassa nimmātā cāti sambandho. ‘‘Pathavī’’tiādi cettha bhājanalokavasena adhippāyakathanaṃ. Sajitāti racitā, vibhajitā vā, tenāha ‘‘tvaṃ khattiyo nāmā’’tiādi. Ciṇṇavasitāyāti samāciṇṇapañcavidhavasibhāvato. Tatthāti bhūtabhabyesu. Antovatthimhīti antogabbhāsaye. Paṭhamacittakkhaṇeti paṭisandhicittakkhaṇe. Dutiyatoti paṭhamabhavaṅgacittakkhaṇato. Paṭhamairiyāpatheti yena paṭisandhiṃ gaṇhāti, tasmiṃ iriyāpathe. Iti atītavasena, bhūta-saddassa vattamānavasena ca bhabya-saddassa attho dassito. Ṭīkāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.42) pana bhabya-saddattho anāgatavasenāpi vutto. Ahesunti hi bhūtā. Bhavanti, bhavissanti cāti bhabyā tabbānīyā viya ṇyapaccayassa kattaripi pavattanato.

42. Ime satte abhibhavitvāti: Phần còn lại (của câu) nên được hiểu là (sau khi đã chinh phục các chúng sanh này). Và ở đây, sự chinh phục (abhibhavanā) là do bản chất thấp kém, do là bậc trưởng thượng, nên đã nói “jeṭṭhakohamasmī” (Ta là bậc trưởng thượng) chính là sự tưởng tượng của tự thân rằng “ta tồn tại sau khi đã chinh phục các chúng sanh ấy”. Aññadatthūti: Bằng việc nói lên sự không có chướng ngại trong cái thấy, và dasoti ở đây, bằng việc không nắm bắt đối tượng thấy đặc biệt, vị ấy thừa nhận khả năng thấy không bị che chướng, do đó ngài luận sư nói “ý nghĩa là ta thấy tất cả”. Thật vậy, khi không có sự nắm bắt một đối tượng thấy đặc biệt vốn là một phần, thì tính toàn phần của đối tượng cần nắm bắt được hiểu rõ. Ví như “dikkhito na dadāti” (vị thọ giới không cho), ở đây do không nắm bắt một vật thí đặc biệt vốn là một phần, nên người xuất gia không cho bất cứ thứ gì, do đó tính toàn phần của vật thí cần nắm bắt được hiểu rõ. Cũng vậy trong những trường-hợp tương-tự. Vase vattemīti vasavattī (Ta làm cho thuận theo ý muốn, nên là Vasavattī). Thật vậy, do có sự liên kết với từ ahaṃ (ta), nên ý nghĩa của từ ở khắp nơi được giải thích bằng cách liên kết với ngôi thứ nhất. Cần hiểu sự liên kết là: và là người sáng tạo thế giới vốn là nơi chứa đựng chúng sanh. “Pathavī”tiādi ở đây là lời nói về chủ đích theo phương diện thế giới vật chứa. Sajitāti có nghĩa là được tạo ra, hoặc được phân chia, do đó ngài nói “tvaṃ khattiyo nāmā”tiādi (ngươi tên là Sát-đế-lỵ). Ciṇṇavasitāyāti: do có trạng thái thuần thục năm loại tự tại đã được thực hành thuần thục. Tatthāti: trong các chúng sanh đã và đang hiện hữu (bhūtabhabyesu). Antovatthimhīti: trong bào thai. Paṭhamacittakkhaṇeti: trong sát-na tâm tái tục. Dutiyatoti: từ sát-na tâm hữu phần đầu tiên. Paṭhamairiyāpatheti: trong oai nghi nào mà vị ấy thọ sanh, trong oai nghi ấy. Như vậy, ý nghĩa của từ bhūta-sadda được trình bày theo phương diện quá khứ, và từ bhabya-sadda theo phương diện hiện tại. Tuy nhiên, trong Tīkā, ý nghĩa của từ bhabya-sadda cũng được nói theo phương diện vị lai. Thật vậy, ahesuṃ (chúng đã là) nên là bhūtā. Bhavanti, bhavissanti ca (chúng đang là và sẽ là) nên là bhabyā, vì tiếp vị ngữ ṇya cũng được dùng với nghĩa tác nhân, giống như các tiếp vị ngữ tabba và anīya.

‘‘Issaro kattā nimmātā’’ti vatvāpi puna ‘‘mayā ime sattā nimmitā’’ti vacanaṃ kimatthiyanti āha ‘‘idāni kāraṇavasenā’’tiādi [kāraṇato (aṭṭhakathāyaṃ)] kāraṇavasena sādhetukāmatāya paṭiññākaraṇatthanti vuttaṃ hoti. Nanu cesa brahmā anavaṭṭhitadassanattā puthujjanassa purimatarajātiparicitampi kammassakatāñāṇaṃ vissajjetvā vikubbaniddhivasena cittuppādamattapaṭibaddhena sattanimmānena vipallaṭṭho ‘‘mayā ime sattā nimmitā’’tiādinā issarakuttadassanaṃ pakkhandamāno abhinivisanavasena patiṭṭhito, na pana patiṭṭhāpanavasena. Atha kasmā kāraṇavasena sādhetukāmo paṭiññaṃ karotīti vuttanti? Na cevaṃ daṭṭhabbaṃ. Tesampi hi ‘‘evaṃ hotī’’tiādinā pacchā uppajjantānampi tathāabhinivesassa vakkhamānattā paresaṃ patiṭṭhāpanakkameneva tassa so abhiniveso jāto, na tu abhinivisanamattena, tasmā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘taṃ kissa hetū’’tiādi. Pāḷiyaṃ manaso paṇidhīti manaso patthanā, tathā cittuppattimattamevāti vuttaṃ hoti.

Sau khi đã nói “Issaro kattā nimmātā” (Thượng đế là đấng tác thành, đấng sáng tạo), tại sao lại nói thêm “mayā ime sattā nimmitā” (các chúng sanh này do ta tạo ra) có ích lợi gì? (Để trả lời), ngài nói “idāni kāraṇavasenā”tiādi. Điều này có nghĩa là đã được nói với mục đích thừa nhận do có ý muốn chứng minh bằng lý do. Chẳng phải vị Phạm thiên này, do cái thấy không vững chắc của một phàm phu, đã từ bỏ cả nghiệp hữu trí đã quen thuộc từ những kiếp trước, rồi bị sai lạc bởi việc tạo ra chúng sanh chỉ gắn liền với sự khởi lên của tâm niệm thông qua thần thông biến hóa, và khi đang lao vào tà kiến về Thượng đế sáng tạo với câu nói “các chúng sanh này do ta tạo ra”, đã được thiết lập bởi sự chấp thủ của chính mình, chứ không phải bởi sự thiết lập của người khác hay sao? Vậy tại sao lại nói rằng vị ấy thừa nhận vì muốn chứng minh bằng lý do? Không nên hiểu như vậy. Vì sẽ được nói đến sự chấp thủ tương tự của cả những vị sanh sau qua câu “evaṃ hotī”tiādi, nên sự chấp thủ ấy của vị ấy đã sanh khởi chính là do quá trình được người khác thiết lập, chứ không phải chỉ do sự chấp thủ của riêng mình. Do đó, cần hiểu rằng đã được nói như vậy. Chính vì thế, ngài đã nói “taṃ kissa hetū”tiādi. Trong Pāli, manaso paṇidhīti là sự mong mỏi của tâm, điều này có nghĩa là chỉ đơn thuần là sự khởi lên của tâm niệm như vậy.

Itthabhāvanti idappakārabhāvaṃ. Yasmā pana so pakāro brahmattabhāvoyevidhādhippeto, tasmā ‘‘brahmabhāva’’nti vuttaṃ. Ayaṃ pakāro itthaṃ, tassa [Pg.421] bhāvo itthattanti hi nibbacanaṃ. Kevalanti kammassakatāñāṇena asammissaṃ suddhaṃ. Maññanāmattenevāti diṭṭhimaññanāmatteneva, na adhimānavasena. Vaṅkachiddena vaṅkaāṇī viya onamitvā vaṅkaladdhikena vaṅkaladdhikā onamitvā tasseva brahmuno pādamūlaṃ gacchanti, taṃpakkhakā bhavantīti attho. Nanu ca devānaṃ upapattisamanantaraṃ ‘‘imāya nāma gatiyā cavitvā iminā nāma kammunā idhūpapannā’’ti paccavekkhaṇā hoti, atha kasmā tesaṃ evaṃ maññanā siyāti? Purimajātīsu kammassakatāñāṇe sammadeva niviṭṭhajjhāsayānameva tathāpaccavekkhaṇāya pavattito. Tādisānameva hi tathāpaccavekkhaṇā sambhavati, sā ca kho yebhuyyavasena, ime pana purimāsupi jātīsu issarakuttadiṭṭhivasena nibaddhābhinivesā evameva maññamānā ahesunti. Tathā hi pāḷiyaṃ vuttaṃ ‘‘iminā maya’’ntiādi.

Itthabhāvanti: trạng thái có loại này. Hơn nữa, vì loại đó ở đây được chủ đích là chính trạng thái Phạm thiên, do đó đã được nói là “brahmabhāvaṃ”. Thật vậy, cách giải tự là: loại này là itthaṃ, trạng thái của nó là itthattaṃ. Kevalanti: thuần túy, không pha trộn với nghiệp hữu trí. Maññanāmattenevāti: chỉ đơn thuần bằng sự tưởng tượng của tà kiến, chứ không phải do tăng thượng mạn. Giống như cái chốt cong cúi xuống qua lỗ cong, những người có tà kiến cong vạy cúi xuống đến dưới chân của chính vị Phạm thiên ấy, trở thành phe phái của vị ấy, đó là ý nghĩa. Chẳng phải ngay sau khi sanh khởi, các vị trời có sự quán xét rằng “chúng ta từ bỏ cảnh giới tên này, do nghiệp tên này mà sanh về đây” hay sao? Vậy tại sao họ lại có sự tưởng tượng như vậy? (Bởi vì) sự quán xét như vậy chỉ xảy ra đối với những vị có khuynh hướng đã được thiết lập một cách đúng đắn trong nghiệp hữu trí ở các kiếp trước. Thật vậy, sự quán xét như vậy chỉ có thể xảy ra đối với những vị như thế, và điều đó xảy ra trong phần lớn các trường hợp. Còn những vị này, ngay cả trong các kiếp trước, đã có sự chấp thủ cố định theo tà kiến về Thượng đế sáng tạo, nên họ đã tưởng tượng đúng như vậy. Thật vậy, trong Pāli đã nói như vậy: “iminā maya”ntiādi.

43. Īsati abhibhavatīti īso, mahanto īso maheso, suppatiṭṭhitamahesatāya parehi ‘‘maheso’’ iti akkhāyatīti mahesakkho, mahesakkhānaṃ atisayena mahesakkhoti mahesakkhataroti vacanattho. So pana mahesakkhatarabhāvo ādhipateyyaparivārasampattiyā kāraṇabhūtāya viññāyatīti vuttaṃ ‘‘issariyaparivāravasena mahāyasataro’’ti.

43. “Īsati” có nghĩa là “abhibhavati” (chế ngự), do đó gọi là “īsa”. “Mahanta” (vĩ đại) + “īsa” = “mahesa”. Do có quyền lực vĩ đại được thiết lập vững chắc nên được người khác gọi là “mahesa”, do đó gọi là “mahesakkha”. So với những vị được gọi là “mahesakkha”, vị này là “mahesakkha” một cách vượt trội, do đó gọi là “mahesakkhatara”. Đây là ý nghĩa của từ. Hơn nữa, trạng thái “mahesakkhatara” ấy được biết đến nhờ vào sự thành tựu về quyền bá chủ và đoàn tùy tùng vốn là nguyên nhân, do đó đã được nói rằng: “có danh tiếng lớn hơn do quyền lực và đoàn tùy tùng.”

44. Kiṃ panetaṃ kāraṇanti anuyogenāha ‘‘so tato’’tiādi, tena ‘‘itthattaṃ āgacchatī’’ti vuttaṃ idhāgamanameva kāraṇanti dasseti. Idheva āgacchatīti imasmiṃ manussaloke eva paṭisandhivasena āgacchati. Etanti ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ bhikkhave, vijjatī’’ti vacanaṃ. Pāḷiyaṃ yaṃ aññataro sattoti ettha yanti nipātamattaṃ, kāraṇatthe vā esa nipāto, hetumhi vā paccattaniddeso, yena ṭhānenāti attho, kiriyāparāmasanaṃ vā etaṃ. ‘‘Itthattaṃ āgacchatī’’ti ettha yadetaṃ itthattassa āgamanasaṅkhātaṃ ṭhānaṃ, tadetaṃ vijjatīti attho. Esa na so pabbajati, cetosamādhiṃ phusati, pubbenivāsaṃ anussatīti etesupi padesu. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ bhikkhave, vijjati, yaṃ aññataro satto’’ti hi imāni padāni ‘‘pabbajatī’’tiādīhipi padehi paccekaṃ yojetabbāni. Na gacchatīti agāraṃ, gehaṃ, agārassa hitaṃ āgāriyaṃ, kasigorakkhādikammaṃ, tamettha natthīti anāgāriyaṃ, pabbajjā, tenāha ‘‘agārasmā’’tiādi. Pa-saddena visiṭṭho vaja-saddo upasaṅkamaneti vuttaṃ ‘‘upagacchatī’’ti. Paranti [Pg.422] pacchā, atisayaṃ vā, aññaṃ pubbenivāsantipi attho. ‘‘Na saratī’’ti vutteyeva ayamattho āpajjatīti dasseti ‘‘saritu’’ntiādinā. Apassantoti pubbenivāsānussatiñāṇena apassanahetu, passituṃ asakkonto hutvātipi vaṭṭati. Māna-saddo viya hi anta-saddo idha sāmatthiyattho. Sadābhāvatoti sabbadā vijjamānattā. Jarāvasenāpīti ettha pi-saddena maraṇavasenāpīti sampiṇḍeti.

44. Trước câu hỏi “Vậy nguyên nhân đó là gì?”, ngài nói “so tato” v.v... Qua đó, ngài chỉ ra rằng việc đến đây chính là nguyên nhân được nói đến trong câu “đến trạng thái này”. “Đến chính tại đây” có nghĩa là đến cõi người này bằng cách tái sanh. “Etaṃ” là lời nói: “Này các Tỳ khưu, thật vậy, có trường hợp này”. Trong kinh Pāli, ở câu “yaṃ aññataro satto”, từ “yaṃ” chỉ là một tiểu từ. Hoặc tiểu từ này có nghĩa là nguyên nhân. Hoặc đó là chỉ định cách thứ nhất với nghĩa là lý do, có nghĩa là “do trường hợp nào”. Hoặc từ này là một từ chỉ về hành động. Ở câu “đến trạng thái này”, ý nghĩa là: “trường hợp được gọi là sự đến của trạng thái này nào có đó, thì trường hợp đó có tồn tại”. Cách này cũng áp dụng trong các câu “vị ấy xuất gia”, “chứng đắc định tâm”, “nhớ lại các tiền kiếp”. Thật vậy, các từ “Này các Tỳ khưu, có trường hợp này, đó là một chúng sanh nào đó” nên được kết hợp riêng rẽ với các từ “xuất gia” v.v... “Không đi” là “agāra”, tức là nhà. “Āgāriyaṃ” là điều lợi ích cho nhà, tức là công việc đồng áng, chăn bò v.v... “Anāgāriyaṃ” là nơi không có điều đó, tức là đời sống xuất gia, do đó ngài nói “agārasmā” v.v... Từ “vaja” được bổ nghĩa bởi tiếp đầu ngữ “pa” có nghĩa là “upasaṅkamana” (đi đến gần), do đó được nói là “upagacchati”. “Paraṃ” có nghĩa là “sau đó”, hoặc “vượt trội”, hoặc cũng có nghĩa là “tiền kiếp khác”. Ngài chỉ ra rằng ý nghĩa này chỉ có được khi nói “na sarati” (không nhớ) bằng câu “sarituṃ” v.v... “Apassanto” có nghĩa là do không thấy bằng túc mạng minh trí; hoặc cũng có thể hiểu là “trở nên không có khả năng thấy”. Thật vậy, ở đây tiếp vị ngữ “anta” có nghĩa là khả năng, giống như tiếp vị ngữ “māna”. “Sadābhāvato” có nghĩa là do luôn luôn hiện hữu. Ở câu “jarāvasenāpi”, tiểu từ “pi” bao hàm cả ý nghĩa “do sự chết”.

45. Khiḍḍāpadosinoti kattuvasena padasiddhi, khiḍḍāpadosikāti pana sakatthavuttivasena, saddamanapekkhitvā pana atthameva dassetuṃ ‘‘khiḍḍāyā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Khiḍḍāpadosakā’’ti vā vattabbe i-kārāgamavasena evaṃ vuttaṃ. Padussanaṃ vā padoso, khiḍḍāya padoso khiḍḍāpadoso, so etesanti khiḍḍāpadosikā. ‘‘Padūsikātipi pāḷiṃ likhantī’’ti aññanikāyikānaṃ pamādalekhataṃ dasseti. Mahāvihāravāsīnikāyikānañhi vācanāmaggavasena ayaṃ saṃvaṇṇanā pavattā. Apica tena potthakāruḷhakāle pamādalekhaṃ dasseti. Tampi hi padatthasodhanāya aṭṭhakathāya sodhitaniyāmeneva gahetabbaṃ, tenāha ‘‘sā aṭṭhakathāyaṃ natthī’’ti. Velaṃ atikkantaṃ ativelaṃ, taṃ. Bhāvanapuṃsakañcetaṃ, tenāha ‘‘aticira’’nti, āhārūpabhogakālaṃ atikkamitvāti vuttaṃ hoti. Ratidhamma-saddo hassakhiḍḍā-saddehi paccekaṃ yojetabbo ‘‘hassakhiḍḍāsu ratidhammo ramaṇasabhāvo’’ti. Hasanaṃ hasso, keḷihasso. Kheḍanaṃ kīḷanaṃ khiḍḍā, kāyikavācasikakīḷā. Anuyogavasena taṃsamāpannāti dassento āha ‘‘hassaratidhammañcevā’’tiādi. Kīḷā yesaṃ te keḷino, tesaṃ hasso tathā. Kīḷāhassapayogena uppajjanakasukhañcettha keḷihassasukhaṃ. Tadavasiṭṭhakīḷāpayogena uppajjanakaṃ kāyikavācasikakīḷāsukhaṃ.

45. Sự thành tựu của từ “khiḍḍāpadosino” là theo nghĩa tác nhân. Còn “khiḍḍāpadosikā” là theo cách nói về tự thân. Tuy nhiên, không xét đến từ ngữ mà chỉ để trình bày ý nghĩa, nên đã nói “khiḍḍāya” v.v... Hoặc, đáng lẽ phải nói là “khiḍḍāpadosakā”, nhưng đã được nói như vậy do sự thêm vào của mẫu tự “i”. Hoặc, “padussanaṃ” (sự hư hỏng) là “padoso”. “Khiḍḍāya padoso” là “khiḍḍāpadoso” (sự hư hỏng do vui đùa). “Điều đó thuộc về họ”, do đó họ là “khiḍḍāpadosikā”. Câu “họ cũng viết kinh Pāli là ‘padūsikā’” chỉ ra sự ghi chép sai lầm do sơ suất của các bộ phái khác. Thật vậy, bài sớ giải này được tiến hành theo đường lối truyền khẩu của các vị thuộc bộ phái Mahāvihāravāsin. Hơn nữa, qua đó, ngài chỉ ra sự ghi chép sai lầm do sơ suất trong lúc chép vào lá bối. Thật vậy, điều đó cũng nên được hiểu theo quy tắc đã được hiệu đính trong Chú giải để làm trong sạch ý nghĩa của từ, do đó ngài nói “điều đó không có trong Chú giải”. “Vượt quá thời gian” là “ativelaṃ”. Từ này cũng là một danh từ trừu tượng, do đó ngài nói “aticiraṃ” (quá lâu), có nghĩa là “vượt quá thời gian thọ dụng thức ăn”. Từ “ratidhamma” nên được kết hợp riêng rẽ với các từ “hassa” và “khiḍḍā” như sau: “trong sự vui cười và vui đùa, có ratidhamma, tức là bản chất của sự thích thú”. “Hasanaṃ” là “hasso” (sự vui cười), “keḷihasso” (sự vui cười của những vị vui đùa). “Kheḍanaṃ” hay “kīḷanaṃ” là “khiḍḍā” (sự vui đùa), tức là sự vui đùa qua thân và khẩu. Để chỉ ra rằng họ đã đạt đến trạng thái đó do sự thực hành lặp đi lặp lại, ngài nói “hassaratidhammañceva” v.v... Những vị có sự vui đùa là “keḷino”. Sự vui cười của họ cũng vậy. Ở đây, lạc thú phát sinh do sự thực hành vui đùa và vui cười là “keḷihassasukha”. Lạc thú phát sinh do sự thực hành vui đùa còn lại là “kāyikavācasikakīḷāsukha”.

‘‘Te kirā’’tiādi vitthāradassanaṃ. Kira-saddo hettha vitthārajotakoyeva, na tu anussavanāruciyādijotako tathāyeva pāḷiyaṃ, aṭṭhakathāsu ca vuttattā. Sirivibhavenāti sarīrasobhaggādisiriyā, parivārādisampattiyā ca. Nakkhattanti chaṇaṃ. Yebhuyyena hi nakkhattayogena katattā tathāyogo vā hotu, mā vā, nakkhattamicceva vuccati. Āhāranti ettha ko devānamāhāro, kā ca tesamāhāravelāti? Sabbesampi kāmāvacaradevānaṃ sudhāhāro. Dvādasapāpadhammavigghātena [Pg.423] hi sukhassa dhāraṇato devānaṃ bhojanaṃ ‘‘sudhā’’ti vuccati. Sā pana setā saṅkhūpamā atulyadassanā suci sugandhā piyarūpā. Yaṃ sandhāya sudhābhojanajātake vuttaṃ –

Câu “Te kira” v.v... là để trình bày chi tiết. Ở đây, từ “kira” chỉ có tác dụng làm rõ chi tiết, chứ không phải để chỉ sự nghe lại hay sự không thích, vì nó đã được nói như vậy trong cả kinh Pāli và các Chú giải. “Sirivibhavena” có nghĩa là do sự huy hoàng của vẻ đẹp thân thể v.v... và do sự thành tựu về đoàn tùy tùng v.v... “Nakkhattaṃ” có nghĩa là lễ hội. Thật vậy, vì phần lớn được tổ chức liên quan đến các vì sao, nên dù có liên quan hay không, nó vẫn được gọi là “nakkhatta”. Ở đây, câu hỏi là: “Thức ăn của chư thiên là gì, và thời gian ăn của họ là khi nào?”. Thức ăn của tất cả chư thiên cõi Dục là “sudhā”. Thật vậy, vật thực của chư thiên được gọi là “sudhā” vì nó duy trì lạc thú bằng cách loại bỏ mười hai pháp ác. Hơn nữa, vật thực ấy màu trắng, giống như vỏ ốc xà cừ, có vẻ ngoài không gì sánh bằng, trong sạch, thơm ngát, và có hình dáng đáng yêu. Liên quan đến điều này, đã được nói trong Sudhābhojana Jātaka:

‘‘Saṅkhūpamaṃ seta’matulyadassanaṃ,Suciṃ sugandhaṃ piyarūpa’mabbhutaṃ;

Adiṭṭhapubbaṃ mama jātu cakkhubhi,Kā devatā pāṇisu kiṃ sudho’dahī’’ti. (jā. 2.21.227);

“Giống như vỏ ốc xà cừ, màu trắng, có vẻ ngoài không gì sánh bằng, trong sạch, thơm ngát, có hình dáng đáng yêu, thật kỳ diệu; chưa từng được mắt tôi thấy bao giờ, vị thiên nhân nào đã đặt vật thực ‘sudhā’ này vào tay tôi?”

‘‘Bhuttā ca sā dvādasahanti pāpake,Khuddaṃ pipāsaṃ aratiṃ daraklamaṃ;

Kodhūpanāhañca vivādapesuṇaṃ,Sītuṇha tandiñca rasuttamaṃ ida’’nti ca. (jā. 2.21.229);

“Và khi được ăn, nó diệt trừ mười hai điều ác: đói, khát, bất mãn, phiền muộn, mệt mỏi; sân hận, oán thù, tranh cãi, nói xấu; lạnh, nóng, và lười biếng. Đây là vị ngon tột bậc.”

Sā ca heṭṭhimehi heṭṭhimehi uparimānaṃ uparimānaṃ paṇītatamā hoti, taṃ yathāsakaṃ parimitadivasavasena divase divase bhuñjanti. Keci pana vadanti ‘‘biḷārapadappamāṇaṃ sudhāhāraṃ te bhuñjanti, so jivhāya ṭhapitamatto yāva kesagganakhaggā kāyaṃ pharati, yathāsakaṃ gaṇitadivasavasena satta divase yāpanasamattho hotī’’ti. Kecivāde panettha biḷārapada-saddo suvaṇṇasaṅkhātassa saṅkhyāvisesassa vācako. Pamāṇato pana udumbaraphalappamāṇaṃ, yaṃ pāṇitalaṃ kabaḷaggahantipi vuccati. Vuttañhi madhukose –

Và món vật thực ambrosia ấy đối với các vị trời ở cõi trên và cõi trên nữa thì vi diệu hơn so với các vị trời ở cõi dưới và cõi dưới nữa, họ thọ dụng món ấy mỗi ngày tùy theo số ngày đã được quy định theo cõi của mình. Lại nữa, một số vị nói rằng: “Họ thọ dụng món vật thực ambrosia có kích cỡ bằng dấu chân mèo, món ấy ngay khi vừa được đặt trên lưỡi liền lan tỏa khắp thân thể cho đến tận ngọn tóc và đầu móng, có khả năng duy trì trong bảy ngày tùy theo số ngày đã được tính toán theo cõi của mình.” Ở đây, trong quan điểm của một số vị, từ biḷārapada là từ chỉ một con số đặc biệt được gọi là suvaṇṇa. Tuy nhiên, về kích cỡ thì bằng quả sung, tức là lòng bàn tay, cũng được gọi là kabaḷaggaha. Thật vậy, đã được nói trong bộ Madhukosa rằng:

‘‘Pāṇirakkho picu cāpi, suvaṇṇakamudumbaraṃ;

Biḷārapadakaṃ pāṇi-talaṃ taṃ kabaḷaggaha’’nti.

“Pāṇi, akkho, và cả picu, suvaṇṇaka, udumbara, biḷārapadaka, pāṇitala, đó là kabaḷaggaha.”

‘‘Nirantaraṃ khādantāpi pivantāpī’’ti idaṃ parikappanāvasena vuttaṃ, na pana evaṃ niyamavasena tathā khādanapivanānamaniyamabhāvato. Kammajatejassa balavabhāvo uḷārapuññanibbattattā, uḷāragarusiniddhasudhāhārajīraṇato ca. Karajakāyassa mandabhāvo pana sukhumālabhāvato. Teneva hi bhagavā indasālaguhāyaṃ pakatipathaviyaṃ patiātuṃ asakkontaṃ sakkaṃ devarājānaṃ ‘‘oḷārikaṃ kāyaṃ adhiṭṭhehī’’ti avoca. Manussānaṃ pana kammajatejassa mandabhāvo, karajakāyassa balavabhāvo ca vuttaviparītena veditabbo. Karajakāyoti ettha ko vuccati sarīraṃ, tattha pavatto. Rajo [Pg.424] karajo, kiṃ taṃ? Sukkasoṇitaṃ. Tañhi ‘‘rāgo rajo na ca pana reṇu vuccatī’’ti (mahāni. 209; cūḷani. 74) evaṃ vuttarāgarajaphalattā sarīravācakena ka-saddena visesetvā kāraṇavohārena ‘‘karajo’’ti vuccati. Tena sukkasoṇitasaṅkhātena karajena sambhūto kāyo karajakāyoti ācariyā. Tathā hi kāyo mātāpettikasambhavoti vutto. Mahāassapūrasuttantaṭīkāyaṃ pana ‘‘karīyati gabbhāsaye khipīyatīti karo, sambhavo, karato jātoti karajo, mātāpettikasambhavoti attho. Mātuādīnaṃ saṇṭhāpanavasena karato hatthato jātoti karajoti apare. Ubhayathāpi karajakāyanti catusantatirūpamāhā’’ti vuttaṃ. Karoti putte nibbattetīti karo, sukkasoṇitaṃ, tena jāto karajotipi vadanti. Tathā asambhūtopi ca devādīnaṃ kāyo tabbohārena ‘‘karajakāyo’’ti vuccati yathā ‘‘pūtikāyo, jarasiṅgālo’’ti. Tesanti manussānaṃ. Acchayāgu nāma pasannā akasaṭā yāgu. Vatthunti karajakāyaṃ. Ekaṃ āhāravelanti ekadivasamattaṃ, kesañci matena pana sattāhaṃ.

Câu “dù ăn và uống không ngừng nghỉ” này được nói theo cách phỏng đoán, chứ không phải được nói theo cách quy định như vậy, vì việc ăn và uống như thế không có sự quy định. Sức mạnh của nghiệp sanh hỏa giới là do được tạo ra bởi phước báu cao thượng và do sự tiêu hóa món vật thực ambrosia cao thượng, nặng, và mịn. Còn sự yếu ớt của thân sanh từ bụi là do bản chất vi tế. Thật vậy, chính vì thế mà đức Thế Tôn, tại hang Indasāla, đã bảo vua trời Sakka, người không thể đứng trên mặt đất thông thường, rằng: “Hãy hóa hiện một thân thể thô.” Còn đối với loài người, sự yếu ớt của nghiệp sanh hỏa giới và sức mạnh của thân sanh từ bụi nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã nói. Trong cụm từ karajakāya, ka được gọi là thân thể, phát sinh trong đó. Bụi là karaja, đó là gì? Là tinh huyết. Thật vậy, vì là kết quả của bụi tham ái đã được nói đến như sau: “Tham ái là bụi, chứ không phải được gọi là phấn,” nên nó được gọi là “karaja” bằng cách dùng từ ka chỉ thân thể để làm rõ, theo cách gọi nguyên nhân. Các vị thầy nói rằng thân thể được sinh ra từ karaja, tức là tinh huyết, là karajakāya. Thật vậy, thân thể được gọi là do cha mẹ sinh ra. Lại nữa, trong Chú giải kinh Mahāassapūra có nói: “Được làm, được gieo vào trong dạ con, nên là karo, tức là sự sinh thành; sinh ra từ karo nên là karajo, nghĩa là do cha mẹ sinh ra. Các vị khác nói: Do được tạo ra từ tay qua việc sắp đặt của mẹ v.v... nên là karajo. Trong cả hai trường hợp, ngài nói rằng thân sanh từ bụi là bốn loại sắc do nghiệp sanh.” Các vị cũng nói: “Làm ra, tạo ra con cái, nên là karo, tức là tinh huyết; sinh ra từ đó là karajo.” Tương tự, thân của chư thiên v.v... dù không được sinh ra như vậy, cũng được gọi là “karajakāya” theo cách nói đó, giống như “thân hôi thối, con chó rừng già.” Tesaṃ có nghĩa là của loài người. Acchayāgu là cháo trong, không cặn. Vatthu là thân sanh từ bụi. Ekaṃ āhāravelaṃ là khoảng một ngày, nhưng theo quan điểm của một số vị thì là bảy ngày.

Evaṃ anvayato byatirekato ca dassetvā upamāvasenapi tamāvikaronto ‘‘yathā nāmā’’tiādimāha. Tattapāsāṇeti accuṇhapāsāṇe. Rattasetapadumato avasiṭṭhaṃ uppalaṃ. Akathāyanti mahāaṭṭhakathāyaṃ. Avisesenāti ‘‘devāna’’nti avisesena, devānaṃ kammajatejo balavā hoti, karajaṃ mandanti vā kammajatejakarajakāyānaṃ balavamandatāsaṅkhāta kāraṇasāmaññena. Tadetañhi kāraṇaṃ sabbesampi devānaṃ samānameva, tasmā sabbepi devā gahetabbāti vuttaṃ hoti. Kabaḷīkārabhūtaṃ sudhāhāraṃ upanissāya jīvantīti kabaḷīkārāhārūpajīvino. Kecīti abhayagirivāsino. ‘‘Khiḍḍāpadussanamatteneva hete khiḍḍāpadosikāti vuttā’’ti ayaṃ pāṭho ‘‘teyeva cavantīti veditabbā’’ti etassānantare paṭhitabbo tadanusandhikattā. Ayañhetthānusandhi – yadi sabbepi evaṃ karontā kāmāvacaradevā caveyyuṃ, atha kasmā ‘‘khiḍḍāpadosikā’’ti nāmavisesena bhagavatā vuttāti? Vicāraṇāya evamāhāti, etena imamatthaṃ dasseti ‘‘sabbepi devā evaṃ cavantāpi khiḍḍāya padussanasabhāvamattaṃ pati nāmavisesena [Pg.425] tathā vuttā’’ti. Yadeke vadeyyuṃ ‘‘kecivādapatiṭṭhāpakoyaṃ pāṭho’’ti, tadayuttameva iti-saddantarikattā, ante ca tassa avijjamānattā. Atthikehi pana tassa kecivādasamavarodhanaṃ ante itisaddo yojetabboti.

Sau khi đã chỉ ra như vậy theo phương pháp đồng thuận và dị biệt, và cũng để làm rõ điều đó bằng ví dụ, ngài đã nói “yathā nāma” v.v... Tattapāsāṇe có nghĩa là trên tảng đá rất nóng. Uppala là phần còn lại từ hoa sen đỏ và trắng. Aṭṭhakathāyaṃ là trong Đại Chú giải. Avisesena là không phân biệt, tức là “của chư thiên”; hoặc là do sự tương đồng về nguyên nhân được gọi là sức mạnh và sự yếu ớt của nghiệp sanh hỏa giới và thân sanh từ bụi, rằng nghiệp sanh hỏa giới của chư thiên thì mạnh, còn karaja thì yếu. Thật vậy, nguyên nhân này đối với tất cả chư thiên đều như nhau, do đó, ý muốn nói rằng tất cả chư thiên đều nên được hiểu. Họ sống nhờ vào món vật thực ambrosia giống như đoàn thực, nên được gọi là kabaḷīkārāhārūpajīvino. Keci là các vị ở tu viện Abhayagiri. Đoạn văn “Họ được gọi là Khiḍḍāpadosikā chỉ vì sự hư hỏng do vui đùa” này nên được đọc ngay sau đoạn “nên biết rằng chính họ mệnh chung” vì có sự liên kết với đoạn đó. Đây là sự liên kết ở đây: Nếu tất cả chư thiên ở cõi Dục làm như vậy đều mệnh chung, vậy tại sao đức Thế Tôn lại gọi họ bằng một tên đặc biệt là “Khiḍḍāpadosikā”? Khi có sự xem xét như vậy, ngài đã nói như thế, qua đó ngài chỉ ra ý nghĩa này: “Mặc dù tất cả chư thiên đều mệnh chung như vậy, họ được gọi như thế bằng một tên đặc biệt liên quan đến bản chất hư hỏng do vui đùa.” Nếu có người nói rằng: “Đoạn văn này thiết lập quan điểm của một số vị,” điều đó là không hợp lý, vì nó bị ngăn cách bởi từ iti, và ở cuối lại không có từ đó. Tuy nhiên, những ai muốn đưa nó vào quan điểm của một số vị thì nên thêm từ iti ở cuối.

47-48. Manopadosinoti kattuvasena padasiddhi, manopadosikāti ca sakatthavuttivasena, atthamattaṃ pana dassetuṃ ‘‘manenā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Manopadosakā’’ti vā vattabbe i-kārāgamavasena evaṃ vuttaṃ. Manenāti issāpakatattā paduṭṭhena manasā. Aparo nayo – usūyanavasena manasā padoso manopadoso, vināsabhūto so etesamatthīti manopadosikāti. ‘‘Te aññamaññamhi paduṭṭhacittā kilantakāyā kilantacittā te devā tamhā kāyā cavantī’’ti vacanato ‘‘ete cātumahārājikā’’ti āha. Manena padussanamatteneva hete manopadosikāti vuttā. ‘‘Tesu kirā’’tiādi vitthāro. Rathena vīthiṃ paṭipajjatīti upalakkhaṇamattaṃ aññehi aññatthāpi paṭipajjanasambhavato. Etanti attano sampattiṃ. Uddhumāto viyāti pītiyā karaṇabhūtāya unnato viya. Bhijjamāno viyāti tāya bhijjanto viya, pītiyā vā kattubhūtāya bhañjito viya. Kuddhā nāma suvijānanā honti, tasmā kuddhabhāvamassa ñatvāti attho.

47-48. Trong từ `Manopadosino` này, sự thành tựu của từ ngữ nên được hiểu theo nghĩa chủ cách. Và từ `manopadosikā` cũng nên được hiểu sự thành tựu của từ ngữ theo năng lực của tiếp vị ngữ `ṇika` được dùng theo nghĩa của chính nó. Tuy nhiên, để chỉ ra ý nghĩa đơn thuần, (vị Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng `manena`. Hoặc, khi đáng lẽ phải nói là `manopadosakā`, thì đã được nói như vậy (là `manopadosikā`) do sự thêm vào của mẫu tự `i`. `Manena` nghĩa là: với tâm bị ô nhiễm do bản chất ganh tỵ. Một phương pháp khác: `manopadoso` là sự tổn hại (`padoso`) bởi tâm (`manasā`) do sự ganh ghét (`usūyanavasena`). `Manopadosikā` là vì sự tổn hại (`padoso`) ấy, vốn là sự hủy hoại, có mặt nơi các vị trời này. Do có lời dạy rằng: "Các vị trời ấy có tâm ô nhiễm đối với nhau, thân mệt mỏi, tâm mệt mỏi, các vị trời ấy chết từ thân ấy", nên (vị Chú giải) đã nói: "Đây là các vị trời ở cõi Tứ Đại Thiên Vương". Các vị này được gọi là `manopadosikā` chỉ đơn thuần vì sự tổn hại bởi tâm. Câu bắt đầu bằng `Tesu kira` là phần giải thích chi tiết. Câu "đi trên đường bằng xe" chỉ là một ví dụ điển hình, vì có thể đi đến nơi khác bằng các phương tiện khác. `Etaṃ` nghĩa là tài sản của mình. `Uddhumāto viya` (như bị phồng lên) nghĩa là như được nâng lên bởi hỷ, vốn là công cụ. `Bhijjamāno viya` (như bị vỡ ra) nghĩa là như bị vỡ ra bởi hỷ ấy, hoặc như bị phá vỡ bởi hỷ, vốn là tác nhân. Những người nổi giận thì dễ nhận biết, do đó, ý nghĩa là "sau khi biết được trạng thái nổi giận của người ấy".

Akuddho rakkhatīti kuddhassa so kodho itarasmiṃ akujjhante anupādāno ceva ekavāramattaṃ uppattiyā anāsevano ca hutvā cāvetuṃ na sakkoti, udakantaṃ patvā aggi viya nibbāyati, tasmā akuddho itaraṃ cavanato rakkhati. Ubhosu pana kuddhesu bhiyyo bhiyyo aññamaññamhi parivaḍḍhanavasena tikhiṇasamudācāro nissayadahanaraso kodho uppajjamāno hadayavatthuṃ nidahanto accantasukhumālakarajakāyaṃ vināseti, tato sakalopi attabhāvo antaradhāyati, tamatthaṃ dassetumāha ‘‘ubhosu panā’’tiādi. Tathā cāha pāḷiyaṃ ‘‘te aññamaññamhi paduṭṭhacittā kilantakāyā kilantacittā te devā tamhā kāyā cavantī’’ti. Ekassa kodho itarassa paccayo hoti, tassapi kodho itarassa paccayo hotīti ettha kodhassa bhiyyo bhiyyo parivaḍḍhanāya eva paccayabhāvo veditabbo, na cavanāya nissayadahanarasena attanoyeva kodhena hadayavatthuṃ nidahantena accantasukhumālassa [Pg.426] karajakāyassa cavanato. Kandantānaṃyeva orodhānanti anādaratthe sāmivacanaṃ. Ayamettha dhammatāti ayaṃ tesaṃ karajakāyamandatāya, tathāuppajjanakassa ca kodhassa balavatāya ṭhānaso cavanabhāvo etesu devesu rūpārūpadhammānaṃ dhammaniyāmo sabhāvoti attho.

`Akuddho rakkhati` (người không giận giữ gìn) nghĩa là: cơn giận của vị trời nổi giận, khi vị trời kia không nổi giận, trở nên không có nhiên liệu và không được lặp lại sau khi chỉ khởi lên một lần, nên không thể làm cho (vị trời kia) chết được. Nó tắt ngấm như lửa tắt khi đến mép nước. Do đó, người không nổi giận bảo vệ người kia khỏi cái chết. Nhưng khi cả hai đều nổi giận, cơn giận có hành vi sắc bén, có đặc tính thiêu đốt vật nương tựa, khởi lên do sự gia tăng ngày càng nhiều đối với nhau, thiêu đốt ý vật, hủy hoại thân thể vi tế (karajakāya). Do đó, toàn bộ thân mạng biến mất. Để chỉ ra ý nghĩa đó, (vị Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng `ubhosu pana`. Và cũng vậy, trong kinh điển Pāli, Ngài đã nói: "Các vị trời ấy có tâm ô nhiễm đối với nhau, thân mệt mỏi, tâm mệt mỏi, các vị trời ấy chết từ thân ấy". Ở đây, trong câu "cơn giận của người này là duyên cho người kia, cơn giận của người kia cũng là duyên cho người này", nên hiểu rằng đó là duyên cho sự gia tăng ngày càng nhiều của cơn giận, chứ không phải là duyên cho cái chết. Tại sao? Vì cái chết của thân thể vi tế (karajakāya) là do chính cơn giận của mình, với đặc tính thiêu đốt vật nương tựa, đã thiêu đốt ý vật. `Kandantānaṃyeva orodhānaṃ` là một sở hữu cách mang ý nghĩa bất cần (mặc cho các cung phi đang than khóc). `Ayamettha dhammatā` (đây là pháp tánh ở đây) có nghĩa là: trạng thái chết ngay lập tức này nơi các vị trời ấy, do sự yếu ớt của thân thể (karajakāya) của họ và do sức mạnh của cơn giận khởi lên như vậy, là một định luật tự nhiên, một bản chất của các pháp sắc và danh.

49-52. Cakkhādīnaṃ bhedaṃ passatīti virodhipaccayasannipāte vikārāpattidassanato, ante ca adassanūpagamanato vināsaṃ passati oḷārikattā rūpadhammabhedassa. Paccayaṃ datvāti anantarapaccayādivasena paccayasattiṃ datvā, paccayo hutvāti vuttaṃ hoti, tasmā na passatīti sambandho, balavatarampi samānaṃ iminā kāraṇena na passatīti adhippāyo. Balavataranti ca cittassa lahutarabhedaṃ sandhāya vuttaṃ. Tathā hi ekasmiṃ rūpe dharanteyeva soḷasa cittāni bhijjanti. Cittassa bhedaṃ na passatīti ettha khaṇe khaṇe bhijjantampi cittaṃ parassa anantarapaccayabhāveneva bhijjati, tasmā purimacittassa abhāvaṃ paṭicchādetvā viya pacchimacittassa uppattito bhāvapakkho balavataro pākaṭova hoti, na abhāvapakkhoti idaṃ kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘cittaṃ panā’’tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ayañcattho alābhacakkanidassanena dīpetabbo. Yasmā pana takkīvādī nānattanayassa duravadhānatāya, ekattanayassa ca micchāgahitattā ‘‘yadevidaṃ viññāṇaṃ sabbadāpi evarūpena pavattati, ayaṃ me attā nicco’’tiādinā abhinivesaṃ janesi, tasmā tamatthaṃ ‘‘so taṃ apassanto’’tiādinā saha upamāya vibhāveti.

49-52. `Cakkhādīnaṃ bhedaṃ passati` (thấy sự hoại diệt của mắt, v.v.) nghĩa là: khi có sự hội tụ của các duyên đối nghịch, người ta thấy sự hủy hoại do thấy được sự biến đổi và do cuối cùng đi đến chỗ không thấy được, vì sự hoại diệt của sắc pháp là thô thiển. `Paccayaṃ datvā` (sau khi cho duyên) có nghĩa là: sau khi cho năng lực duyên theo cách của vô gián duyên, v.v., hoặc trở thành duyên. Do đó, nên kết nối với câu `na passati` (không thấy). Chủ ý của vị Chú giải là: "dù mạnh hơn, nhưng không thấy được vì lý do này". Và câu `balavataraṃ` (mạnh hơn) được nói đến để chỉ sự hoại diệt nhanh hơn của tâm. Thật vậy, trong khi một sắc pháp còn tồn tại, mười sáu tâm đã hoại diệt. Ở đây, trong câu `cittassa bhedaṃ na passati` (không thấy sự hoại diệt của tâm), mặc dù tâm hoại diệt trong từng khoảnh khắc, nó hoại diệt chỉ bằng cách trở thành vô gián duyên cho tâm kế tiếp. Do đó, do sự khởi lên của tâm sau, khía cạnh hiện hữu (bhāvapakkha) mạnh hơn trở nên rõ ràng, như thể che lấp sự không hiện hữu của tâm trước; khía cạnh không hiện hữu (abhāvapakkha) thì không rõ ràng. Nên hiểu rằng câu bắt đầu bằng `cittaṃ pana` được nói ra để chỉ ra lý do này. Ý nghĩa này cũng nên được làm sáng tỏ bằng ví dụ về vòng lửa (do quay đuốc). Hơn nữa, vì người theo luận lý, do sự khó nhận biết của phương pháp dị biệt và do sự nắm bắt sai lầm của phương pháp đồng nhất, đã sinh ra sự chấp thủ như: "Thức này của ta tồn tại với bản chất như vậy trong mọi lúc, tự ngã này của ta là thường hằng", v.v. Do đó, (vị Chú giải) làm sáng tỏ ý nghĩa đó bằng câu bắt đầu bằng `so taṃ apassanto` cùng với ví dụ.

Antānantavādavaṇṇanā

Chú giải về Thuyết Hữu biên và Vô biên

53. Antānantasahacarito vādo antānanto yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti, antānantasannissayo vā yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti, so etesanti antānantikāti atthaṃ dassetuṃ ‘‘antānantavādā’’ti vuttaṃ. Vuttanayena antānantasahacarito, tannissayo vā, antānantesu vā pavatto vādo etesanti antānantavādā. Idāni ‘‘antavā ayaṃ loko’’tiādinā vakkhamānapāṭhānurūpaṃ atthaṃ vibhajanto ‘‘antaṃ vā’’tiādimāha. Amati gacchati bhāvo osānametthāti hi anto, mariyādā[Pg.427], tappaṭisedhanena ananto. Anto ca ananto ca antānanto ca nevantanānanto ca antānanto tveva vutto sāmaññaniddesena, ekasesenavā ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’ntiādīsu (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1; udā. 1) viya. Catutthapadañhettha tatiyapadena samānatthanti antānantapadeneva yathāvuttanayadvayena catudhā attho viññāyati. Kassa panāyaṃ antānantoti? Lokīyati saṃsāranissaraṇatthikehi diṭṭhigatikehi avapassīyati, lokiyanti vā ettha tehi puññāpuññāni, tabbipāko cāti ‘‘loko’’ti saṅkhyaṃ gatassa attano. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘antānantaṃ lokassa paññapentī’’ti. Ko paneso attāti? Jhānavisayabhūtaṃ kasiṇanimittaṃ. Ayañhi diṭṭhigatiko paṭibhāganimittaṃ cakkavāḷapariyantaṃ, apariyantaṃ vā vaḍḍhanavasena, tadanussavādivasena ca tattha lokasaññī viharati, tathā ca aṭṭhakathāyaṃ vakkhati ‘‘taṃ ‘loko’ti gahetvā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.54-60) keci pana vadanti ‘‘jhānaṃ, taṃsampayuttadhammā ca idha attā, lokoti ca gahitā’’ti, taṃ aṭṭhakathāya na sameti.

53. Học thuyết đi kèm với hữu biên và vô biên là học thuyết hữu biên và vô biên, ví dụ như câu: ‘những ngọn giáo đang di chuyển.’ Hoặc học thuyết y cứ vào hữu biên và vô biên, ví dụ như câu: ‘những chiếc giường đang la hét.’ Học thuyết ấy có nơi các vị Sa-môn, Bà-la-môn này, nên các vị ấy là những người chủ trương thuyết hữu biên và vô biên. Để chỉ rõ ý nghĩa này, ngài Chú giải đã nói là ‘những người chủ trương thuyết hữu biên và vô biên.’ Theo phương pháp đã nói, học thuyết đi kèm với hữu biên và vô biên, hoặc y cứ vào đó, hoặc diễn ra trong hữu biên và vô biên, có nơi các vị này, nên các vị ấy là những người chủ trương thuyết hữu biên và vô biên. Bây giờ, để phân tích ý nghĩa tương ứng với đoạn văn sắp được nói đến, bắt đầu bằng câu ‘thế giới này là hữu biên,’ ngài đã nói ‘hoặc hữu biên’ v.v... Ở đây, trạng thái đi đến, đạt đến sự kết thúc là hữu biên (anto), tức là giới hạn; do sự phủ định điều đó nên là vô biên (ananto). Cả hữu biên, vô biên, hữu biên và vô biên, và chẳng phải hữu biên chẳng phải vô biên, chỉ được nói là hữu biên và vô biên theo cách chỉ định chung, hoặc theo phép tỉnh lược (ekasesa), giống như trong các câu ‘do danh và sắc làm duyên, sáu xứ sanh khởi’ v.v... Ở đây, từ thứ tư có cùng ý nghĩa với từ thứ ba, nên chỉ bằng từ hữu biên và vô biên (antānantapadena), ý nghĩa được hiểu theo bốn cách qua hai phương pháp đã nói. Nhưng thuyết hữu biên và vô biên này là của ai? Của tự ngã (attano) đã được gọi là ‘thế giới’ (loko), vì nó được nhìn nhận, được xem thường bởi những người có tà kiến muốn thoát khỏi luân hồi; hoặc vì ở đó, các nghiệp phước, phi phước và quả báo của chúng được họ nhìn nhận, xem thường. Do đó, trong kinh Pāli, ngài đã nói: ‘họ tuyên thuyết thế giới là hữu biên và vô biên.’ Nhưng tự ngã đó là gì? Là tướng kasina (kasiṇanimitta) đã trở thành đối tượng của thiền. Vị có tà kiến này, đối với tướng tương tự (paṭibhāganimitta) có giới hạn như vòng vũ trụ hoặc không có giới hạn, do sự phát triển và do nghe theo truyền thống v.v..., an trú với tưởng về ‘thế giới’ ở nơi đó. Và cũng vậy, trong Chú giải sẽ nói: ‘sau khi nắm lấy điều đó là ‘thế giới.’’ Tuy nhiên, một số vị nói rằng: ‘Ở đây, thiền và các pháp tương ưng với nó được xem là tự ngã và thế giới.’ Điều đó không phù hợp với Chú giải.

Etthāha – yuttaṃ tāva purimānaṃ tiṇṇampi vādīnaṃ antānantikattaṃ antañca anantañca antānantañca ārabbha pavattavādattā, pacchimassa pana takkikassa tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā kathaṃ antānantikattanti? Tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā eva. Antānantapaṭisedhanavādopi hi so antānantavisayoyeva tamārabbha pavattattā. Etadatthameva hi sandhāya aṭṭhakathāyaṃ ‘‘antaṃ vā antantaṃ vā antānantaṃ vā nevantānānantaṃ vā ārabbha pavattavādā’’ti vuttaṃ. Atha vā yathā tatiyavāde desapabhedavasena ekasseva lokassa antavatā, anantavatā ca sambhavati, evamettha takkīvādepi kālapabhedavasena ekasseva tadubhayasambhavato aññamaññapaṭisedhena tadubhayaññeva vuccati, dvinnampi ca paṭisedhānaṃ pariyudāsatā. Kathaṃ? Antavantapaṭisedhena hi anantavā vuccati, anantavantapaṭisedhena ca antavā. Dvipaṭisedho hi pakatiyatthañāpako. Iti paṭisedhanavasena antānantasaṅkhātassa ubhayassa vuttattā yuttoyeva tabbisayassa pacchimassāpi antānantikabhāvoti. Yadevaṃ so antānantikavādabhāvato tatiyavādasamavarodheyeva siyāti? Na, kālapabhedassa adhippetattā. Desapabhedavasena hi antānantiko tatiyavādī viya pacchimopi [Pg.428] takkiko kālapabhedavasena antānantiko hoti. Kathaṃ? Yasmā ayaṃ lokasaññito attā ananto kadā ci sakkhidiṭṭhoti adhigatavisesehi mahesīhi anusuyyati, tasmā nevantavā. Yasmā panāyaṃ antavā kadāci, sakkhidiṭṭhoti tehiyeva anusuyyati, tasmā nānantavāti. Ayaṃ takkiko avaḍḍhitabhāvapubbakattā paṭibhāganimittānaṃ vaḍḍhitabhāvassa ubhayathā labbhamānassa parikappitassa attano appaccakkhakāritāya anussavādimatte ṭhatvā vaḍḍhitakālavasena ‘‘nevantavā’’ti paṭikkhipati, avaḍḍhitakālavasena pana ‘‘nānantavā’’ti, na pana antatānantatānaṃ accantamabhāvena yathā taṃ ‘‘nevasaññānāsaññā’’ti. Yathā cānussutikatakkino, evaṃ jātissaratakkiādīnampi vasena yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ.

Ở đây, có người nói: ‘Việc ba nhà lý thuyết đầu tiên được gọi là những người chủ trương thuyết hữu biên và vô biên là hợp lý, vì học thuyết của họ phát sinh liên quan đến hữu biên, vô biên, và hữu biên và vô biên. Nhưng đối với nhà ngụy biện cuối cùng, học thuyết của vị ấy phát sinh do phủ định cả hai, làm sao có thể gọi là người chủ trương thuyết hữu biên và vô biên?’ Chính vì học thuyết phát sinh do phủ định cả hai. Vì người chủ trương phủ định hữu biên và vô biên cũng có đối tượng là hữu biên và vô biên, vì học thuyết của vị ấy phát sinh liên quan đến nó. Chính vì nhắm đến ý nghĩa này mà trong Chú giải đã nói: ‘những học thuyết phát sinh liên quan đến hữu biên, hoặc vô biên, hoặc hữu biên và vô biên, hoặc chẳng phải hữu biên chẳng phải vô biên.’ Hoặc là, giống như trong học thuyết thứ ba, do sự khác biệt về không gian, đối với cùng một thế giới, cả hai khả năng hữu biên và vô biên đều có thể xảy ra, cũng vậy, ở đây trong học thuyết của nhà ngụy biện, do sự khác biệt về thời gian, đối với cùng một sự vật, cả hai khả năng đều có thể xảy ra, nên do sự phủ định lẫn nhau, cả hai đều được nói đến, và sự phủ định cả hai là sự phủ định có giới hạn (pariyudāsa). Như thế nào? Do phủ định cái hữu biên, cái vô biên được nói đến; và do phủ định cái vô biên, cái hữu biên được nói đến. Vì sự phủ định kép cho biết ý nghĩa tự nhiên. Như vậy, do cả hai, được gọi là hữu biên và vô biên, được nói đến qua sự phủ định, nên việc nhà lý thuyết cuối cùng, người có đối tượng là chúng, cũng là người chủ trương thuyết hữu biên và vô biên là hợp lý. Nếu vậy, do là người chủ trương thuyết hữu biên và vô biên, vị ấy hẳn phải được bao gồm trong học thuyết thứ ba? Không, vì sự khác biệt về thời gian được chủ ý. Vì giống như nhà lý thuyết thứ ba là người chủ trương thuyết hữu biên và vô biên do sự khác biệt về không gian, nhà ngụy biện cuối cùng cũng là người chủ trương thuyết hữu biên và vô biên do sự khác biệt về thời gian. Như thế nào? Vì người ta nghe từ các bậc đại sĩ đã chứng đắc những thắng trí rằng: ‘Tự ngã này, được gọi là ‘thế giới,’ có lúc được tôi thấy trực tiếp là vô biên,’ do đó nó không phải là hữu biên. Và vì người ta nghe từ chính các vị ấy rằng: ‘Nó có lúc được tôi thấy trực tiếp là hữu biên,’ do đó nó không phải là vô biên. Nhà ngụy biện này, do các tướng tương tự có trạng thái chưa được phát triển trước đó, và do không tự mình trực chứng tự ngã được quan niệm là có thể đạt được theo cả hai cách (phát triển và chưa phát triển), chỉ đứng trên cơ sở nghe theo truyền thống v.v..., và bác bỏ ‘không phải là hữu biên’ dựa vào thời gian phát triển, và bác bỏ ‘không phải là vô biên’ dựa vào thời gian chưa phát triển; chứ không phải bác bỏ do sự hoàn toàn không có của tính hữu biên và vô biên, như trong trường hợp ‘phi tưởng phi phi tưởng.’ Và cũng như đối với nhà ngụy biện theo truyền thống, cũng vậy, đối với các nhà ngụy biện nhớ lại tiền kiếp v.v..., cần được áp dụng tùy theo trường hợp.

Keci pana yadi panāyaṃ attā antavā, evaṃ sati dūradese upapajjanānussaraṇādikiccanibbatti na siyā. Atha anantavā, evañca idha ṭhitasseva devalokanirayādīsu sukhadukkhānubhavanaṃ siyā. Sace pana antavā ceva anantavā ca, evampi tadubhayadosasamāyogo siyā. Tasmā ‘‘antavā, anantavā’’ti ca abyākaraṇīyo attāti evaṃ takkanavasena catutthavādappavattiṃ vaṇṇenti. Yadi panesa vuttanayena antānantiko bhaveyya, atha kasmā ‘‘ye te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu ‘antavā ayaṃ loko parivaṭumo’ti, tesaṃ musā’’tiādinā (dī. ni. 1.57) tassa purimavādattayapaṭikkhepo vuttoti? Purimavādattayassa tena yathādhippetappakāravilakkhaṇabhāvato. Teneva hi kāraṇena tathā paṭikkhepo vutto, na pana tassa antānantikattābhāvena, na ca pariyantarahitadiṭṭhivācāhi paṭikkhepena, avassañcetaṃ evameva ñātabbaṃ. Aññathā hesa amarāvikkhepapakkhaññeva bhajeyya catutthavādo. Na hi antatāanantatātadubhayavinimutto attano pakāro atthi, takkīvādī ca yuttimaggakoyeva. Kālabhedavasena ca ekasmimpi loke tadubhayaṃ no na yujjatīti. Bhavatu tāva pacchimavādīdvayassa antānantikabhāvo yutto antānantānaṃ vasena ubhayavisayattā tesaṃ vādassa. Kathaṃ pana purimavādīdvayassa paccekaṃ antānantikabhāvo yutto siyā [Pg.429] ekekavisayattā tesaṃ vādassāti? Vuccate – samudāye pavattamāna-saddassa avayavepi upacāravuttito. Samuditesu hi antānantavādīsu pavattamāno antānanti ka-saddo tattha niruḷhatāya tadavayavesupi paccekaṃ antānantikavādīsu pavattati yathā ‘‘arūpajjhānesu paccekaṃ aṭṭhavimokkhapariyāyo’’, yathā ca ‘‘loke sattāsayo’’ti. Atha vā abhinivesato purimakāle pavattavitakkavasena ayaṃ tattha vohāro kato. Tesañhi diṭṭhigatikānaṃ tathārūpacetosamādhisamadhigamato pubbakāle ‘‘antavā nu kho ayaṃ loko, udāhu anantavā’’ti ubhayākārāvalambino vitakkassa vasena niruḷho antānantikabhāvo pacchā visesalābhena tesu antānantavādesu ekasseva vādassa saṅgahe uppannepi purimasiddharuḷhiyā vohārīyati yathā ‘‘sabbe sattā maraṇadhammā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.133) arahati sattapariyāyo, yathā ca bhavantaragatepi maṇḍūkādivohāroti.

Lại nữa, một số vị cho rằng: Nếu tự ngã này là hữu biên, khi như vậy, việc hoàn thành các phận sự như là nhớ lại sự tái sanh ở nơi xa sẽ không thể có. Còn nếu là vô biên, thì ngay cả khi đang ở đây, việc trải nghiệm khổ và lạc ở các cõi trời, địa ngục v.v... sẽ có thể xảy ra. Còn nếu vừa hữu biên vừa vô biên, thì ngay cả như vậy, sự kết hợp của cả hai lỗi lầm ấy cũng sẽ xảy ra. Do đó, tự ngã không nên được tuyên bố là ‘hữu biên’ hay ‘vô biên.’ Như vậy, họ giải thích sự phát sinh của luận thuyết thứ tư theo cách suy luận. Nhưng nếu người này là người theo thuyết hữu biên và vô biên theo cách đã nói, vậy tại sao sự bác bỏ ba luận thuyết trước đó của người ấy lại được nói đến bằng cách bắt đầu với ‘những Sa-môn, Bà-la-môn nào đã nói rằng: thế giới này là hữu biên, có giới hạn, lời của họ là sai lầm’ v.v...? (Bởi vì) ba luận thuyết trước đó có đặc tính khác với cách thức được chủ trương bởi luận thuyết ấy. Chính vì lý do đó mà sự bác bỏ được nói như vậy, chứ không phải vì người ấy không có tính chất của người theo thuyết hữu biên và vô biên, và cũng không phải bằng sự bác bỏ bởi các tà kiến và lời nói không có giới hạn, và điều này chắc chắn phải được hiểu như vậy. Nếu không, luận thuyết thứ tư này chắc chắn sẽ rơi vào phe ngụy biện như con lươn. Vì không có loại tự ngã nào thoát khỏi tính hữu biên, tính vô biên, và cả hai, và người theo chủ nghĩa suy luận chỉ là người tìm kiếm lý lẽ. Và do sự khác biệt về thời gian, trong cùng một thế giới, cả hai điều đó không phải là không phù hợp. Trước hết, việc hai người theo luận thuyết sau cùng có tính chất của người theo thuyết hữu biên và vô biên là hợp lý, vì luận thuyết của họ có cả hai đối tượng, tức là hữu biên và vô biên. Nhưng làm thế nào mà việc hai người theo luận thuyết trước đó, mỗi người riêng lẻ, lại có tính chất của người theo thuyết hữu biên và vô biên là hợp lý được, vì luận thuyết của họ chỉ có một đối tượng duy nhất? Được trả lời rằng – do cách nói ẩn dụ của một từ được dùng cho toàn thể cũng được áp dụng cho một bộ phận. Thật vậy, từ ‘antānantika’ (người theo thuyết hữu biên và vô biên) được dùng cho những người theo thuyết hữu biên và vô biên nói chung, do đã trở nên phổ biến ở đó, nên cũng được áp dụng cho từng bộ phận của họ, tức là những người theo thuyết hữu biên và vô biên một cách riêng lẻ, giống như thuật ngữ ‘tám giải thoát’ được áp dụng cho từng thiền vô sắc, và giống như ‘khuynh hướng của chúng sanh trong thế gian.’ Hoặc là, cách gọi này được thực hiện ở đó do sự suy tầm đã khởi lên trong thời gian trước, xuất phát từ sự chấp thủ. Thật vậy, đối với những người có tà kiến đó, do đã đạt được định tâm như vậy, trong thời gian trước, tính chất của người theo thuyết hữu biên và vô biên đã trở nên phổ biến do sự suy tầm dựa trên cả hai khía cạnh ‘thế giới này là hữu biên chăng, hay là vô biên chăng?’. Về sau, mặc dù đã phát sinh việc chấp nhận chỉ một trong hai luận thuyết hữu biên và vô biên đó do đạt được một sự đặc biệt, nó vẫn được gọi theo cách dùng phổ biến đã được xác lập từ trước, giống như trong các câu ‘tất cả chúng sanh đều có pháp chết’ v.v... thuật ngữ ‘chúng sanh’ vẫn thích hợp (ngay cả với bậc A-la-hán), và giống như cách gọi ‘con ếch’ v.v... vẫn thích hợp ngay cả khi đã sanh vào một kiếp khác.

54-60. Paṭibhāganimittavaḍḍhanāya heṭṭhā, upari, tiriyañca cakkavāḷapariyantagatāgatavasena antānantabhāvoti dassetuṃ ‘‘paṭibhāganimitta’’ntiādi vuttaṃ. Nti paṭibhāganimittaṃ. Uddhamadho avaḍḍhetvā tiriyaṃ vaḍḍhetvāti etthāpi ‘‘cakkavāḷapariyantaṃ katvā’’ti adhikāravasena yojetabbaṃ. Vuttanayenāti ‘‘takkayatīti takkī’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 1.34) saddato, ‘‘catubbidho takkī’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 1.34) atthato ca sassatavāde vuttanayena. Diṭṭhapubbānusārenāti dassanabhūtena viññāṇena upaladdhapubbassa antavantādino anussaraṇena, evañca katvā anussutitakkīsuddhatakkīnampi idha saṅgaho siddho hoti. Atha vā diṭṭhaggahaṇeneva ‘‘naccagītavāditavisūkadassanā’’tiādīsu (dī. ni. 1.10, 194) viya sutādīnampi gahitabhāvo veditabbo. ‘‘Antavā’’tiādinā icchitassa attano sabbadābhāvaparāmasanavaseneva imesaṃ vādānaṃ pavattanato sassatadiṭṭhisaṅgaho daṭṭhabbo. Tathā hi vakkhati ‘‘satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.97, 98).

54-60. Để chỉ ra rằng ‘tính chất hữu biên và vô biên (phát sinh) do việc đi đến và không đi đến giới hạn của luân tường (cakkavāḷa) ở phía dưới, phía trên, và theo chiều ngang trong việc phát triển quang tướng (paṭibhāganimitta),’ (đoạn) bắt đầu bằng ‘paṭibhāganimitta’ đã được nói. ‘Nti’ là ‘paṭibhāganimittaṃ.’ Ngay cả ở đây, trong câu ‘không phát triển lên trên và xuống dưới, mà phát triển theo chiều ngang,’ (cụm từ) ‘làm cho đến giới hạn của luân tường’ nên được kết hợp theo quyền hạn của văn cảnh. ‘Vuttanayena’ có nghĩa là theo cách đã được nói trong thường kiến luận, cả về mặt từ ngữ qua (câu) bắt đầu bằng ‘takkayatīti takkī,’ và về mặt ý nghĩa qua (câu) bắt đầu bằng ‘catubbidho takkī.’ ‘Diṭṭhapubbānusārena’ có nghĩa là bằng cách nhớ lại điều hữu biên v.v... đã được nhận thức trước đây bởi thức có chức năng thấy, và làm như vậy, việc bao gồm cả những người suy luận theo truyền thống và những người suy luận thuần túy cũng được thành tựu ở đây. Hoặc là, nên hiểu rằng ngay cả những điều như nghe v.v... cũng đã được bao hàm chỉ bằng việc dùng từ ‘thấy’ (diṭṭha), giống như trong các trường hợp ‘xem múa, hát, nhạc, kịch’ v.v... Nên xem việc bao gồm trong thường kiến là do sự phát sinh của các luận thuyết này chỉ bởi sự xem xét sự tồn tại vĩnh viễn của tự ngã được mong muốn, bắt đầu bằng ‘hữu biên.’ Thật vậy, (vị Chú giải) sẽ nói: ‘Chỉ có bảy đoạn kiến, còn lại là thường kiến.’

Amarāvikkhepavādavaṇṇanā

Giải thích về Luận Thuyết Ngụy Biện Như Con Lươn

61. Na [Pg.430] maratīti ‘‘evamevā’’ti sanniṭṭhānābhāvena na upacchijjati, anekantikāyeva hotīti vuttaṃ hoti. Pariyantarahitāti osānavigatā, aniṭṭhaṅgatāti attho. Vividhoti ‘‘evampi me no’’tiādinā nānappakāro. Khepoti sakavādena paravādānaṃ khipanaṃ. Ko paneso amarāvikkhepoti? Tathāpavatto diṭṭhippadhāno tādisāya vācāya samuṭṭhāpako cittuppādoyeva. Amarāya diṭṭhiyā, vācāya ca vikkhipanti, vividhamapanentīti vā amarāvikkhepino, teyeva ‘‘amarāvikkhepikā’’tipi yujjati. ‘‘Macchajāti’’ cceva avatvā ‘‘ekā’’ti vadanto macchajātiviseso esoti dasseti. Ito cito ca sandhāvati ekasmiṃ sabhāve anavaṭṭhānato. Yathā gāhaṃ na upagacchati, tathā sandhāvanato, etena amarāya vikkhepo tathā, so viyāti amarāvikkhepoti atthamāha ‘‘sā ummujjananimujjanādivasenā’’tiādinā vikkhepapadatthena upamitattā. Ayameva hi attho ācariyasāriputtattherenāpi sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 1.tatiyasaṅgītikathāvaṇṇanā) vutto. Amarā viya vikkhepo amarāvikkhepoti keci. Atha vā amarā viya vikkhipantīti amarāvikkhepino, teyeva amarāvikkhepikā.

61. ‘Na marati’ (không chết) có nghĩa là nó không bị cắt đứt do không có sự quyết định ‘chỉ là như vậy,’ nó chỉ là không xác định. ‘Pariyantarahitā’ (không có giới hạn) có nghĩa là không có kết thúc, không đi đến hồi kết. ‘Vividho’ (nhiều loại) có nghĩa là nhiều loại khác nhau, bắt đầu bằng ‘ngay cả như vậy cũng không phải của tôi.’ ‘Khepo’ (sự bác bỏ) là sự bác bỏ các luận thuyết của người khác bằng luận thuyết của mình. Vậy, ngụy biện như con lươn này là gì? Đó chính là tâm sanh khởi, có tà kiến làm chủ, phát sinh như vậy, và làm khởi lên lời nói như thế. Họ ngụy biện bằng tà kiến và lời nói bất tử (không chết, không xác định), hoặc họ loại bỏ theo nhiều cách khác nhau, do đó họ là ‘amarāvikkhepino’ (những người ngụy biện như con lươn); chính họ cũng được gọi là ‘amarāvikkhepikā’ là hợp lý. Bằng cách nói ‘một’ mà không nói ‘loài cá,’ (ngài) chỉ ra rằng ‘đây là một loại cá đặc biệt.’ Nó chạy qua chạy lại từ đây đến kia vì không đứng yên trong một bản chất. Do chạy như vậy nên không thể nắm bắt được; bằng điều này, (ngài) nói lên ý nghĩa ‘amarāvikkhepo’ là sự lẩn tránh của con lươn (amarā) là như vậy, nó giống như thế, vì nó được so sánh với ý nghĩa của từ ‘vikkhepa’ (lẩn tránh, ngụy biện) qua (câu) bắt đầu bằng ‘nó (con lươn) bằng cách lặn lên lặn xuống v.v...’. Chính ý nghĩa này cũng đã được Trưởng lão Sāriputta, vị thầy, nói trong Sāratthadīpanī. Một số vị nói: ‘Amarāvikkhepo’ là sự ngụy biện giống như con lươn (amarā). Hoặc là, họ ngụy biện giống như con lươn, do đó họ là ‘amarāvikkhepino,’ và chính họ là ‘amarāvikkhepikā.’

62. Vikkhepavādino uttarimanussadhamme, abyākatadhamme ca (akusaladhammepi dī. ni. ṭī. 1.62) sabhāvabhedavasena paṭivijjhituṃ ñāṇaṃ natthīti kusalākusalapadānaṃ kusalākusalakammapathavaseneva attho vutto. Vighāto vihesā kāyikadukkhaṃ ‘‘vippaṭisāruppattiyā’’ti domanassassa hetubhāvena vacanato, tenāha ‘‘dukkhaṃ bhaveyyā’’ti. Musāvādeti nimitte bhummavacanaṃ, nissakkatthe vā. Musāvādahetu, musāvādato vā ottappena ceva hiriyā cāti attho. Kīdisaṃ amarāvikkhepamāpajjatīti āha ‘‘apariyantavikkhepa’’nti, tena amarāsadisavikkhepasaṅkhātaṃ dutiyanayaṃ nivatteti. Yathāvutte hi nayadvaye paṭhamanayavasenāyamattho dassito, dutiyanayavasena pana amarāsadisavikkhepaṃ dassetuṃ ‘‘idaṃ kusalanti puṭṭho’’tiādivacanaṃ vakkhati.

62. Đối với người có chủ thuyết ngụy biện (vikkhepavādino), trí tuệ (ñāṇaṃ) để thâm nhập (paṭivijjhituṃ) các pháp thượng nhân (uttarimanussadhamme) và các pháp không được giải thích rõ (abyākatadhamme) theo sự phân biệt tự tánh (sabhāvabhedavasena) là không có (natthi). Do đó (iti), ý nghĩa (attho) của các từ thiện và bất thiện (kusalākusalapadānaṃ) đã được nói (vutto) chỉ theo phương diện các thiện và bất thiện nghiệp đạo (kusalākusalakammapathavaseneva). Sự phiền não (vighāto) là sự khổ sở (vihesā), là khổ về thân (kāyikadukkhaṃ). Do câu nói “vì sự phát sinh hối hận” (vippaṭisāruppattiyā’ti) được giải thích là do nguyên nhân của ưu (domanassassa hetubhāvena), vì thế (tena) ngài (chú giải) đã nói (āha) “sẽ có sự khổ” (dukkhaṃ bhaveyyā’ti). Trong câu “musāvāde” (musāvādeti), đây là cách dùng địa phương cách (bhummavacanaṃ) với ý nghĩa chỉ định (nimitte), hoặc (vā) với ý nghĩa xuất xứ cách (nissakkatthe). Ý nghĩa là (attho): do nguyên nhân nói dối (musāvādahetu), hoặc (vā) do nói dối (musāvādato) mà có sự ghê sợ (ottappena ceva) và hổ thẹn (hiriyā ca). Vị ấy rơi vào (āpajjati) sự ngụy biện như con lươn (amarāvikkhepaṃ) như thế nào (kīdisaṃ)? (Để trả lời câu hỏi này), ngài (chú giải) đã nói (āha) “sự ngụy biện vô hạn” (apariyantavikkhepan’ti). Bằng câu nói đó (tena), ngài bác bỏ (nivatteti) phương pháp thứ hai (dutiyanayaṃ) được gọi là sự ngụy biện giống như con lươn (amarāsadisavikkhepasaṅkhātaṃ). Thật vậy (hi), trong hai phương pháp đã được nói đến (yathāvutte nayadvaye), ý nghĩa này (ayam attho) đã được trình bày (dassito) theo phương pháp thứ nhất (paṭhamanayavasena). Còn (pana) để trình bày (dassetuṃ) sự ngụy biện giống như con lươn (amarāsadisavikkhepaṃ) theo phương pháp thứ hai (dutiyanayavasena), ngài sẽ nói (vakkhati) câu bắt đầu bằng “khi được hỏi ‘đây là thiện?’” (idaṃ kusalanti puṭṭho’tiādivacanaṃ).

‘‘Evantipi me no’’ti yaṃ tayā puṭṭhaṃ, taṃ evantipi me laddhi no hotīti attho. Evaṃ sabbattha yathārahaṃ. Aniyamitavikkhepoti sassatādīsu ekasmimpi [Pg.431] pakāre aṭṭhatvā vikkhepakaraṇaṃ, paravādinā yasmiṃ kismiñci pakāre pucchite tassa paṭikkhepavikkhepoti vuttaṃ hoti. Atha vā apariyantavikkhepadassanaṃyeva aṭṭhakathāyaṃ kataṃ ‘‘evantipi me noti aniyamitavikkhepo’’tiādinā, ‘‘idaṃ kusalanti vā akusalanti vā puṭṭho’’tiādinā ca. ‘‘Evantipi me no’’tiādinā hi aniyametvā, niyametvā ca sassatekaccasassatucchedatakkīvādānaṃ paṭisedhanena taṃ taṃ vādaṃ paṭikkhipateva apariyantavikkhepavādattā. ‘‘Amarāvikkhepino’’ti dassetvā attanā pana anavaṭṭhitavādattā na kismiñci pakkhe avatiṭṭhatīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘sayaṃ pana idaṃ…pe… na byākarotī’’ti āha. Idāni kusalādīnaṃ abyākaraṇena tadeva anavaṭṭhānaṃ vibhāveti ‘‘idaṃ kusalanti puṭṭho’’tiādinā. Tenevāha ‘‘ekasmimpi pakkhe na tiṭṭhatī’’ti. Kiṃ no noti te laddhīti neva na hotīti tava laddhi hoti kinti attho. No notipi me noti neva na hotītipi me laddhi no hoti.

Câu ‘evantipi me no’ có nghĩa là: điều mà ông hỏi (yaṃ tayā puṭṭhaṃ), chủ thuyết của tôi (me laddhi) không phải là như vậy (taṃ evantipi no hoti). Cần hiểu ý nghĩa (attho) tương tự (evaṃ) ở mọi nơi (sabbattha) một cách thích hợp (yathārahaṃ). ‘Aniyamitavikkhepo’ (sự ngụy biện không xác định) là việc thực hành ngụy biện (vikkhepakaraṇaṃ) bằng cách không đứng vững (aṭṭhatvā) trên bất kỳ quan điểm nào (ekasmimpi pakāre) trong các quan điểm như thường kiến, v.v... (sassatādīsu). Điều này có nghĩa là (vuttaṃ hoti) khi một người theo tà thuyết (paravādinā) hỏi về bất kỳ quan điểm nào (yasmiṃ kismiñci pakāre pucchite), thì có sự ngụy biện bằng cách bác bỏ (paṭikkhepavikkhepo) quan điểm đó (tassa). Hoặc là (atha vā), chính sự trình bày về ngụy biện vô hạn (apariyantavikkhepadassanaṃyeva) đã được thực hiện (kataṃ) trong Chú giải (aṭṭhakathāyaṃ) bằng các câu bắt đầu bằng ‘evantipi me no’ti aniyamitavikkhepo’ và bằng các câu bắt đầu bằng ‘idaṃ kusalanti vā akusalanti vā puṭṭho’ti. Thật vậy (hi), bằng các câu bắt đầu bằng ‘evantipi me no’ti, do việc phủ nhận (paṭisedhanena) các chủ thuyết thường kiến, một phần thường kiến, đoạn kiến, và lý luận suông (sassatekaccasassatucchedatakkīvādānaṃ) một cách không xác định (aniyametvā) và có xác định (niyametvā), vị ấy chỉ bác bỏ (paṭikkhipateva) từng chủ thuyết đó (taṃ taṃ vādaṃ) vì có chủ thuyết ngụy biện vô hạn (apariyantavikkhepavādattā). Sau khi trình bày (dassetvā) rằng họ là ‘những người ngụy biện như con lươn’ (amarāvikkhepino’ti), để trình bày ý nghĩa rằng (imamatthaṃ dassetuṃ) bản thân họ (attanā pana), do có chủ thuyết không ổn định (anavaṭṭhitavādattā), không đứng vững (na avatiṭṭhati) trên bất kỳ lập trường nào (na kismiñci pakkhe), ngài (chú giải) đã nói (āha) ‘bản thân vị ấy... không trả lời’ (sayaṃ pana idaṃ…pe… na byākarotī’ti). Bây giờ (idāni), bằng việc không trả lời (abyākaraṇena) về thiện, v.v... (kusalādīnaṃ), ngài làm rõ (vibhāveti) chính sự không ổn định đó (tadeva anavaṭṭhānaṃ) bằng các câu bắt đầu bằng ‘khi được hỏi ‘đây là thiện?’ (idaṃ kusalanti puṭṭho’tiādinā). Chính vì thế (teneva), ngài đã nói (āha) ‘vị ấy không đứng trên bất kỳ lập trường nào’ (ekasmimpi pakkhe na tiṭṭhatī’ti). Câu ‘kiṃ no noti te laddhi’ có nghĩa là: có phải chủ thuyết của ông (tava laddhi hoti kiṃ) là ‘cũng không phải là không phải’ (neva na hotīti)? Chủ thuyết của tôi (me laddhi) không phải là ‘không phải là không phải’ (no notipi), cũng không phải là ‘không phải của tôi’ (me noti), cũng không phải là ‘cũng không phải là không phải’ (neva na hotītipi).

63. Attano paṇḍitabhāvavisayānaññeva rāgādīnaṃ vasena yojanaṃ kātuṃ ‘‘ajānantopī’’tiādimāha. Sahasāti anupadhāretvā vegena. ‘‘Bhadramukhāti paṇḍitānaṃ samudāciṇṇamālapanaṃ, sundaramukhāti attho. Tatthāti tasmiṃ byākaraṇe, nimitte cetaṃ bhummaṃ. Chandarāgapadānaṃ samānatthabhāvepi vikappanajotakena vā-saddena yogyattā gobalībaddādinayena bhinnatthatāva yuttāti āha ‘‘chando dubbalarāgo, rāgo balavarāgo’’ti. Dosapaṭighesupi eseva nayo. Ettakampi nāmāti ettha api-saddo sampiṇḍane vattati, nāma-saddo garahāyaṃ. Na kevalaṃ ito uttaritarameva, atha kho ettakampi na jānāmi nāma, pageva taduttarijānaneti attho. Parehi katasakkārasamānavisayānaṃ pana rāgādīnaṃ vasena ayaṃ yojanā – kusalākusalaṃ yathābhūtaṃ apajānantopi yesamahaṃ samavāyena kusalameva ‘‘kusala’’nti, akusalameva ‘‘akusala’’nti ca byākareyyaṃ, tesu tathā byākaraṇahetu ‘‘aho vata re paṇḍito’’ti sakkārasammānaṃ karontesu mama chando vā rāgo vā assāti. Dosapaṭighesupi vuttavipariyāyena yojetabbaṃ. ‘‘Taṃ mamassa upādānaṃ, so mamassa vighāto’’ti idaṃ abhidhammanayena (dha. sa. 1219 ādayo) yathālābhavacanaṃ yathāsambhavaṃ yojetabbanti āha ‘‘chandarāgadvaya’’ntiādi. Taṇhādiṭṭhiyo [Pg.432] eva hi ‘‘upādāna’’nti abhidhamme vuttā (dha. sa. 1219 ādayo) idāni suttantanayena avisesayojanaṃ dasseti ‘‘ubhayampi vā’’tiādinā. Suttante hi dosopi ‘‘upādāna’’nti vutto ‘‘kodhupādānavinibandhā vighātaṃ āpajjantī’’tiādīsu (dī. ni. ṭī. 1.63) ‘‘ubhayampī’’ti ca atthato vuttaṃ, na saddato catunnampi saddānamatthadvayavācakattā. Daḷhaggahaṇanti amuñcanaggahaṇaṃ. Paṭighopi hi ārammaṇaṃ na muñcati upanāhādivasena pavattanato, lobhasseva upādānabhāvena pākaṭattā dosassāpi upādānabhāvaṃ dassetuṃ idaṃ vuttaṃ. Vihananaṃ vihiṃsanaṃ vibādhanaṃ. Rāgopi hi pariḷāhavasena sāraddhavuttitāya nissayaṃ vihanati. ‘‘Rāgo hī’’tiādinā rāgadosānaṃ upādānabhāve visesadassanamukhena tadatthasamatthanaṃ. Vināsetukāmatāya ārammaṇaṃ gaṇhātīti sambandho. Itīti tasmā gahaṇavihananato.

63. Để thực hiện sự phối hợp (yojanaṃ kātuṃ) theo phương diện các tham ái, v.v... (rāgādīnaṃ vasena) vốn là đối tượng cho sự thông thái của chính mình (attano paṇḍitabhāvavisayānaññeva), ngài (chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng ‘dù không biết’ (ajānantopī’tiādimāha). ‘Sahasā’ nghĩa là không suy xét (anupadhāretvā), một cách vội vã (vegena). ‘Bhadramukha’ là cách xưng hô quen thuộc (samudāciṇṇamālapanaṃ) của các bậc hiền trí (paṇḍitānaṃ), có nghĩa là ‘người có gương mặt phúc hậu’ (sundaramukhāti attho). ‘Tattha’ nghĩa là trong sự trả lời đó (tasmiṃ byākaraṇe); và đây (cetaṃ) là cách dùng địa phương cách (bhummaṃ) với ý nghĩa chỉ định (nimitte). Mặc dù các từ ‘chanda’ và ‘rāga’ (chandarāgapadānaṃ) có cùng ý nghĩa (samānatthabhāvepi), nhưng do sự kết hợp (yogyattā) với từ ‘vā’ (vā-saddena) chỉ sự lựa chọn (vikappanajotakena), nên việc chúng có ý nghĩa khác nhau (bhinnatthatāva) theo phương pháp ‘gobalībadda’, v.v... là hợp lý (yuttā). Do đó (iti), ngài (chú giải) đã nói (āha) ‘chanda là tham ái yếu, rāga là tham ái mạnh’ (chando dubbalarāgo, rāgo balavarāgo’ti). Đối với ‘dosa’ và ‘paṭigha’ (dosapaṭighesupi) cũng theo phương pháp này (eseva nayo). Trong câu ‘ettakampi nāma’, từ ‘api’ (api-saddo) được dùng với nghĩa tổng hợp (sampiṇḍane), từ ‘nāma’ (nāma-saddo) được dùng với nghĩa khiển trách (garahāyaṃ). Ý nghĩa là (attho): không chỉ (na kevalaṃ) không biết (na jānāti) điều cao hơn thế này (ito uttaritarameva), mà (atha kho) ngay cả chừng này (ettakampi) ta cũng không biết (na jānāmi nāma), huống chi là biết điều cao hơn (pageva taduttarijānane). Còn (pana) đây là sự phối hợp (ayaṃ yojanā) theo phương diện các tham ái, v.v... (rāgādīnaṃ vasena) vốn là đối tượng của sự cung kính và tôn trọng do người khác thực hiện (parehi katasakkārasamānavisayānaṃ): Dù không biết (apajānantopi) thiện và bất thiện (kusalākusalaṃ) như thật (yathābhūtaṃ), nếu tôi (ahaṃ) trả lời (byākareyyaṃ) cho những người nào đó (yesaṃ) theo quan điểm của mình (samavāyena) rằng chính điều thiện là ‘thiện’ (kusalameva ‘kusalan’ti) và chính điều bất thiện là ‘bất thiện’ (akusalameva ‘akusalan’ti ca), thì đối với những người đó (tesu), do nguyên nhân trả lời như vậy (tathā byākaraṇahetu), khi họ thực hiện sự cung kính và tôn trọng (sakkārasammānaṃ karontesu) rằng ‘Ồ, vị này thật là bậc hiền trí!’ (aho vata re paṇḍito’ti), nơi tôi (mama) sẽ có (assa) dục (chando vā) hoặc tham (rāgo vā). Đối với ‘dosa’ và ‘paṭigha’ (dosapaṭighesupi) cũng cần được phối hợp theo cách ngược lại với điều đã nói (vuttavipariyāyena yojetabbaṃ). Câu ‘đó sẽ là sự chấp thủ của tôi, đó sẽ là sự phiền não của tôi’ (taṃ mamassa upādānaṃ, so mamassa vighāto’ti), theo phương pháp Vi Diệu Pháp (abhidhammanayena), cần được phối hợp (yojetabbaṃ) tùy theo từ ngữ có được (yathālābhavacanaṃ) và tùy theo khả năng (yathāsambhavaṃ). Do đó (iti), ngài (chú giải) đã nói (āha) câu bắt đầu bằng ‘cặp đôi dục và tham’ (chandarāgadvayan’tiādi). Thật vậy (hi), chính ái và tà kiến (taṇhādiṭṭhiyo eva) được gọi là ‘chấp thủ’ (upādānan’ti) trong Vi Diệu Pháp (abhidhamme vuttā). Bây giờ (idāni), ngài (chú giải) trình bày (dasseti) sự phối hợp không phân biệt (avisesayojanaṃ) theo phương pháp Kinh tạng (suttantanayena) bằng câu bắt đầu bằng ‘hoặc cả hai’ (ubhayampi vā’tiādinā). Thật vậy (hi), trong Kinh tạng (suttante), sân (dosopi) cũng được gọi là ‘chấp thủ’ (upādānan’ti vutto) trong các câu như ‘bị trói buộc bởi chấp thủ sân, họ gặp phải phiền não’ (kodhupādānavinibandhā vighātaṃ āpajjantī’tiādīsu). Và (ca) câu ‘cả hai’ (ubhayampī’ti) được nói theo ý nghĩa (atthato vuttaṃ), không phải theo từ ngữ (na saddato), vì cả bốn từ (catunnampi saddānaṃ) đều chỉ hai ý nghĩa (atthadvayavācakattā). ‘Daḷhaggahaṇaṃ’ là sự nắm giữ không buông bỏ (amuñcanaggahaṇaṃ). Thật vậy (hi), sự oán ghét (paṭighopi) cũng không buông bỏ (na muñcati) đối tượng (ārammaṇaṃ) vì nó diễn ra (pavattanato) theo cách căm hận, v.v... (upanāhādivasena). Do việc tham (lobhasseva) được biết đến rõ ràng (pākaṭattā) là chấp thủ (upādānabhāvena), nên câu này được nói (idaṃ vuttaṃ) để trình bày (dassetuṃ) rằng sân (dosassāpi) cũng là chấp thủ (upādānabhāvaṃ). ‘Vihananaṃ’ là sự làm hại (vihiṃsanaṃ), sự bức não (vibādhanaṃ). Thật vậy (hi), tham (rāgopi) cũng làm hại (vihanati) nơi nương tựa (nissayaṃ) do sự nóng nảy (sāraddhavuttitāya) theo cách thiêu đốt (pariḷāhavasena). Bằng câu bắt đầu bằng ‘rāgo hi’, ngài trình bày (dasseti) sự chứng minh ý nghĩa đó (tadatthasamatthanaṃ) bằng cách trình bày sự khác biệt (visesadassanamukhena) trong việc tham và sân (rāgadosānaṃ) là chấp thủ (upādānabhāve). Cần phải liên kết (sambandho kātabbo) rằng: (sân) nắm giữ (gaṇhāti) đối tượng (ārammaṇaṃ) với ý muốn hủy diệt (vināsetukāmatāya). ‘Iti’ có nghĩa là do đó (tasmā), do sự nắm giữ và làm hại (gahaṇavihananato).

64. Paḍati sabhāvadhamme jānāti, yathāsabhāvaṃ vā gacchatīti paṇḍā, sā yesaṃ te paṇḍitāti atthaṃ dasseti ‘‘paṇḍiccenā’’tiādinā. Paṇḍitassa bhāvo paṇḍiccaṃ, paññā. Yena hi dhammena pavattinimittabhūtena yutto ‘‘paṇḍito’’ti vuccati, soyeva dhammo paṇḍiccaṃ. Tena sutacintāmayapaññā vuttā tāsameva visayabhāvato. Samāpattilābhino hi bhāvanāmayapaññā. ‘‘Nipuṇā’’ti iminā pana kammanibbattaṃ paṭisandhipaññāsaṅkhātaṃ sābhāvikañāṇaṃ vuttanti āha ‘‘saṇhasukhumabuddhino’’ti. Atthantaranti atthanānattaṃ, atthameva vā. ‘‘Viññātaparappavādā’’ti etena kata-saddassa kiriyāsāmaññavācakattā ‘‘katavijjo’’tiādīsu viya kata-saddo ñāṇānuyuttataṃ vadatīti dasseti. ‘‘Katavādaparicayā’’ti etena pana ‘‘katasippo’’tiādīsu viya samudāciṇṇavādataṃ. Ubhinnamantarā pana samuccayadvayena sāmaññaniddesaṃ, ekasesaṃ vāti daṭṭhabbaṃ. Vālavedhīnaṃ rūpaṃ sabhāvo viya rūpametesanti vālavedhirūpāti āha ‘‘vālavedhidhanuggahasadisā’’ti. Satadhā bhinnassa vālaggassa aṃsukoṭivedhakadhanuggahasadisāti attho. Tādisoyeva hi ‘‘vālavedhī’’ti adhippeto. Maññe-saddo upamājotakoti vuttaṃ ‘‘bhindantā viyā’’ti. Paññāgatenāti paññāpabhedena, paññāya eva vā. Samanuyuñjanā laddhiyā pucchā. Samanugāhanā taṃkāraṇassāti dasseti ‘‘kiṃ kusala’’ntiādinā. Samanubhāsanāpi ovādavasena samanuyuñjanāyevāti āha [Pg.433] ‘‘samanuyuñjeyyu’’nti. ‘‘Na sampāyeyya’’nti ettha da-kārassa ya-kārādesataṃ, eyya-saddassa ca sāmatthiyatthataṃ dassetuṃ ‘‘na sampādeyya’’ntiādi vuttaṃ.

64. Trí tuệ nào biết được các pháp chân đế, hoặc đi đến bản chất như thật, nên gọi là paṇḍā. Những người nào có trí tuệ ấy thì gọi là paṇḍitā (bậc trí). Vị Chú giải đã chỉ dạy ý nghĩa này bằng câu v.v... 'paṇḍiccena'. Trạng thái của bậc trí là paṇḍiccaṃ, tức là trí tuệ. Thật vậy, người nào tương ưng với pháp trí tuệ vốn là nhân tố của sự biểu hiện thì được gọi là 'bậc trí' (paṇḍito), chính pháp ấy là paṇḍiccaṃ. Do từ ấy, văn tuệ và tư tuệ được nói đến, vì chúng chính là đối tượng (của paṇḍiccaṃ). Thật vậy, trí tuệ của người đắc thiền chứng là tu tuệ. Còn với từ 'nipuṇā' (sắc sảo), trí tự nhiên được gọi là trí tuệ tái tục do nghiệp tạo ra đã được nói đến, vì thế vị Chú giải nói 'saṇhasukhumabuddhino' (người có trí tuệ tế nhị, vi tế). 'Atthantaraṃ' là sự khác biệt về ý nghĩa, hoặc chỉ là ý nghĩa. Với từ 'viññātaparappavādā', vị ấy chỉ ra rằng do từ 'kata' có nghĩa là hành động nói chung, nên giống như trong các trường hợp 'katavijjo' v.v..., từ 'kata' nói lên sự tương ưng với trí tuệ. Còn với từ 'katavādaparicayā', giống như trong các trường hợp 'katasippo' v.v..., vị ấy chỉ ra trạng thái đã thực hành thuần thục chủ thuyết. Cần hiểu rằng, ở giữa hai từ này, bằng hai từ nối, vị ấy chỉ ra sự trình bày chung hoặc phép tỉnh lược (ekasesa). 'Những người này có bản chất (rūpa) giống như bản chất (rūpa) của những người bắn lông đuôi ngựa, nên họ là vālavedhirūpā'. Vị ấy nói 'vālavedhidhanuggahasadisā' (giống như những cung thủ bắn lông đuôi ngựa). Ý nghĩa là: 'Giống như những cung thủ có thể bắn trúng đầu sợi lông của một sợi lông đuôi ngựa đã được chẻ ra làm trăm'. Thật vậy, chỉ người như vậy mới được hiểu là 'vālavedhī' (người bắn lông đuôi ngựa). Từ 'maññe' có ý nghĩa so sánh, do đó đã được nói là 'bhindantā viya' (dường như đang chẻ ra). 'Paññāgatena' nghĩa là bằng sự phân loại của trí tuệ, hoặc chỉ bằng trí tuệ. 'Samanuyuñjanā' là sự chất vấn về chủ thuyết. 'Samanugāhanā' là sự thẩm tra về nguyên nhân của chủ thuyết ấy, vị ấy chỉ ra điều này bằng câu 'kiṃ kusalaṃ' v.v... 'Samanubhāsanā' (sự thuyết giảng) theo nghĩa giáo huấn cũng chính là 'samanuyuñjanā' (sự chất vấn), do đó vị ấy nói 'samanuyuñjeyyuṃ'. Ở đây, trong câu 'na sampāyeyyaṃ', để chỉ ra sự biến đổi của phụ âm 'd' thành 'y' và ý nghĩa năng lực của tiếp vị ngữ 'eyya', câu 'na sampādeyyaṃ' v.v... đã được nói đến.

65-66. Mandā atikkhā paññā yassāti mandapañño, tenāha ‘‘apaññassevetaṃ nāma’’nti. ‘‘Mohamūho’’ti vattabbe ha-kāralopena ‘‘momūho’’ti vuttaṃ, tañca atisayatthadīpakaṃ pariyāyadvayassa atirekatthabhāvatoti yathā ‘‘padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ ‘‘atisammūḷho’’ti. Siddhe hi sati punārambho niyamāya vā hoti, atthantaraviññāpanāya vā. Yathā pubbe kammunā āgato, tathā idhāpīti tathāgato, satto. Ettha ca kāmaṃ purimānampi tiṇṇaṃ kusalādidhammasabhāvānavabodhato attheva mandabhāvo, tesaṃ pana attano kusalādidhammānavabodhassa avabodhanato viseso atthīti. Pacchimoyeva tadabhāvato mandamomūhabhāvena vutto. Nanu ca pacchimassāpi attano dhammānavabodhassa avabodho atthiyeva ‘‘atthi paro loko’ti iti ce me assa, ‘atthi paro loko’ti iti te naṃ byākareyyaṃ, evantipi me no’’tiādivacanatoti? Kiñcāpi atthi, na pana tassa purimānaṃ viya apariññātadhammabyākaraṇanimittamusāvādādibhāyanajigucchanākāro atthi, atha kho mahāmūḷhoyevāti tathāvesa vutto. Atha vā ‘‘evantipi me no’’tiādinā pucchāya vikkhepakaraṇatthaṃ ‘‘atthi paro loko’’ti iti ce maṃ pucchasīti pucchāṭhapanameva tena dassīyati, na attano dhammānavabodhāvabodhoti ayameva visesena ‘‘mando momūho’’ti vutto. Teneva hi tathāvādīnaṃ sañcayaṃ belaṭṭhaputtaṃ ārabbha ‘‘ayañca imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbabālo sabbamūḷho’’ti (dī. ni. 1.181) vuttaṃ. Tattha ‘‘atthi paro loko’’ti sassatadassanavasena, sammādiṭṭhivasena vā pucchā. Yadi hi diṭṭhigatiko sassatadassanavasena puccheyya, yadi ca sammādiṭṭhiko sammādassanavasenāti dvidhāpi attho vaṭṭati. ‘‘Natthi paro loko’’ti natthikadassanavasena, sammādiṭṭhivasena vā, ‘‘atthi ca natthi ca paro loko’’ti ucchedadassanavasena, sammādiṭṭhivasena vā, ‘‘nevatthi na natthi paro loko’’ti vuttapakārattayapaṭikkhepe sati pakārantarassa asambhavato atthitānatthitāhi na vattabbākāro paro lokoti vikkhepaññeva purakkhārena[Pg.434], sammādiṭṭhivasena vā pucchā. Sesacatukkattayepi vuttanayānusārena attho veditabbo. Puññasaṅkhārattiko viya hi kāyasaṅkhārattikena purimacatukkasaṅgahito eva attho sesacatukkattayena sattaparāmāsapuññādisaphalatācodanānayena (attaparāmāsapuññādiphalatācodanānayena dī. ni. ṭī. 1.65, 66) saṅgahito. Ettha hi tatiyacatukkena puññādikammasaphalatāya, sesacatukkattayena ca sattaparāmāsatāya codanānayo vuttoti daṭṭhabbaṃ.

65-66. Người nào có trí tuệ chậm lụt, không sắc bén, người ấy là mandapañño (người trí tuệ chậm lụt). Do đó, vị Chú giải nói: 'Đây là tên gọi của người vô trí'. Đáng lẽ phải nói là 'mohamūho', nhưng do lược bỏ phụ âm 'ha' nên được nói là 'momūho'. Và từ này chỉ ý nghĩa tột bậc, vì hai từ đồng nghĩa có ý nghĩa vượt trội, giống như từ 'padaṭṭhānaṃ'. Do đó, vị Chú giải nói là 'atisammūḷho' (người cực kỳ si mê). Thật vậy, khi ý nghĩa đã thành tựu mà vẫn khởi sự lại, thì đó là để xác định hoặc để cho biết một ý nghĩa khác. 'Như đã đến do nghiệp trong quá khứ, cũng vậy ở đây', nên gọi là Tathāgato, tức là chúng sanh. Ở đây, quả thực ba người đầu tiên cũng có sự chậm lụt do không liễu tri được bản chất của các pháp thiện v.v..., nhưng có sự khác biệt ở chỗ họ liễu tri được sự không liễu tri các pháp thiện v.v... của chính mình. Chỉ người cuối cùng, do không có điều đó, nên được gọi là người chậm lụt và cực kỳ si mê. Chẳng phải người cuối cùng cũng có sự liễu tri về sự không liễu tri các pháp của mình hay sao, vì có lời nói rằng: 'Nếu tôi nghĩ rằng 'có đời sau', thì tôi sẽ tuyên bố cho họ rằng 'có đời sau', nhưng tôi không nghĩ như vậy' v.v...? Mặc dù có, nhưng người ấy không có thái độ ghê tởm và sợ hãi nói dối v.v... vốn là nguyên nhân của việc tuyên bố một pháp chưa được liễu tri, giống như ba người đầu. Trái lại, người ấy chỉ là kẻ đại si mê, do đó được gọi như vậy. Hoặc là, với câu 'nhưng tôi không nghĩ như vậy' v.v..., để lảng tránh câu hỏi, người ấy chỉ trình bày việc đặt ra câu hỏi rằng 'nếu ông hỏi tôi rằng 'có đời sau không'', chứ không trình bày sự liễu tri về sự không liễu tri các pháp của mình. Do đó, chính người này được gọi một cách đặc biệt là 'người chậm lụt và cực kỳ si mê'. Thật vậy, chính vì thế, liên quan đến Sañjaya Belaṭṭhaputta trong số những người có chủ thuyết như vậy, đã được nói rằng: 'Và người này là kẻ ngu dốt nhất, si mê nhất trong số các Sa-môn, Bà-la-môn này'. Trong đó, câu hỏi 'có đời sau không?' là theo quan điểm thường kiến hoặc theo chánh kiến. Thật vậy, nếu người có tà kiến hỏi theo quan điểm thường kiến, và nếu người có chánh kiến hỏi theo quan điểm chánh kiến, thì ý nghĩa trong cả hai trường hợp đều hợp lý. Câu hỏi 'không có đời sau?' là theo quan điểm hư vô hoặc theo chánh kiến. Câu hỏi 'vừa có vừa không có đời sau?' là theo quan điểm đoạn kiến hoặc theo chánh kiến. Câu hỏi 'không phải có cũng không phải không có đời sau?' là khi ba loại quan điểm đã nói trên bị bác bỏ, do không thể có loại quan điểm nào khác, nên đời sau có trạng thái không thể nói là có hay không có; đây là câu hỏi với chủ ý lảng tránh, hoặc theo chánh kiến. Trong ba bộ bốn còn lại, ý nghĩa cần được hiểu theo phương pháp đã nói. Thật vậy, giống như bộ ba về phước hành, ý nghĩa đã được bao gồm trong bộ bốn đầu tiên với bộ ba về thân hành, cũng được bao gồm trong ba bộ bốn còn lại theo phương pháp chất vấn về sự chấp thủ chúng sanh và quả của phước báu v.v... Cần hiểu rằng, ở đây, với bộ bốn thứ ba, phương pháp chất vấn về quả của nghiệp phước báu v.v... được nói đến, và với ba bộ bốn còn lại, phương pháp chất vấn về sự chấp thủ chúng sanh được nói đến.

Amarāvikkhepiko pana sassatādīnaṃ attano aruccanatāya sabbattha ‘‘evantipi me no’’tiādinā vikkhepaññeva karoti. Tattha ‘‘evantipi me no’’tiādi tattha tattha pucchitākārapaṭisedhanavasena vikkhepākāradassanaṃ. Kasmā pana vikkhepavādino paṭikkhepova sabbattha vutto. Nanu vikkhepapakkhassa ‘‘evameva’’nti anujānanampi vikkhepapakkhe avaṭṭhānato yuttarūpaṃ siyāti? Na, tatthāpi tassa sammūḷhattā, paṭikkhepavaseneva ca vikkhepavādassa pavattanato. Tathā hi sañcayo belaṭṭhaputto raññā ajātasattunā sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho paralokatthitādīnaṃ paṭisedhanamukheneva vikkhepaṃ byākāsi.

Hơn nữa, người theo chủ thuyết ngụy biện lẩn tránh, do không ưa thích các (quan điểm) như thường kiến, v.v... của bản thân, nên ở tất cả mọi nơi chỉ thực hiện việc lẩn tránh bằng cách nói: "Đối với tôi, điều này cũng không phải như vậy", v.v... Trong đó, câu nói: "Đối với tôi, điều này cũng không phải như vậy", v.v... là sự trình bày phương cách lẩn tránh bằng cách phủ định phương cách đã được hỏi ở nơi này nơi kia. Nhưng tại sao đối với người theo chủ thuyết lẩn tránh, chỉ có sự bác bỏ được nói đến ở tất cả mọi nơi? Chẳng phải ngay cả sự chấp thuận rằng: "Nó là như vậy" đối với phe lẩn tránh cũng nên là điều hợp lý do vì đứng vững trong phe lẩn tránh sao? Không, vì ngay cả trong trường hợp đó, do sự si mê của người ấy, và do chủ thuyết lẩn tránh được tiến hành chỉ bằng cách bác bỏ. Thật vậy, Sañcaya Belaṭṭhaputta, khi được vua Ajātasattu hỏi về quả Sa-môn hiện chứng, đã trả lời một cách lẩn tránh chỉ bằng cách phủ định sự hiện hữu của thế giới bên kia, v.v...

Etthāha – nanu cāyaṃ sabbopi amarāvikkhepiko kusalādayo dhamme, paralokatthitādīni ca yathābhūtaṃ anavabujjhamāno tattha tattha pañhaṃ puṭṭho pucchāya vikkhepanamattaṃ āpajjati, atha tassa kathaṃ diṭṭhigatikabhāvo siyā. Na hi avattukāmassa viya pucchitatthamajānantassa vikkhepakaraṇamattena diṭṭhigatikatā yuttāti? Vuccate – na heva kho pucchāya vikkhepakaraṇamattena tassa diṭṭhigatikatā, atha kho micchābhinivesavasena. Sassatābhinivesavasena hi micchābhiniviṭṭhoyeva puggalo mandabuddhitāya kusalādidhamme, paralokatthitādīni ca yāthāvato appaṭibujjhamāno attanā aviññātassa atthassa paraṃ viññāpetumasakkuṇeyyatāya musāvādabhayena ca vikkhepamāpajjatīti. Tathā hi vakkhati ‘‘yāsaṃ satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.97, 98) atha vā puññapāpānaṃ, tabbipākānañca anavabodhena, asaddahanena ca tabbisayāya pucchāya vikkhepakaraṇameva sundaranti khantiṃ ruciṃ uppādetvā abhinivisantassa uppannā visuṃyevesā ekā diṭṭhi sattabhaṅgadiṭṭhi viyāti daṭṭhabbaṃ. Tathā ca vuttaṃ [Pg.435] ‘‘pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā’’ cāti (dī. ni. aṭṭha. 1.61). Yaṃ panetaṃ vuttaṃ ‘‘imepi cattāro pubbe pavattadhammānusāreneva diṭṭhiyā gahitattā pubbantakappikesu paviṭṭhā’’ti, tadetassa amarāvikkhepavādassa sassatadiṭṭhisaṅgahavaseneva vuttaṃ. Kathaṃ panassa sassatadiṭṭhisaṅgahoti? Ucchedavasena anabhinivesanato. Natthi hi koci dhammānaṃ yathābhūtavedī vivādabahulattā lokassa. ‘‘Evameva’’nti pana saddantarena dhammanijjhānanā anādikālikā loke, tasmā sassatalesassa ettha labbhanato sassatadiṭṭhiyā etassa saṅgaho daṭṭhabbo.

Ở đây, có người nói: Chẳng phải tất cả những người theo chủ thuyết ngụy biện lẩn tránh này, do không hiểu biết đúng như thật các pháp thiện, v.v... và sự hiện hữu của thế giới bên kia, v.v..., khi được hỏi vấn đề ở nơi này nơi kia, chỉ đi đến việc lẩn tránh câu hỏi thôi sao? Vậy làm sao người ấy có thể có bản chất là tà kiến? Thật vậy, không hợp lý khi cho rằng người ấy có bản chất tà kiến chỉ bằng việc lẩn tránh, giống như người không muốn nói hoặc người không biết ý nghĩa được hỏi. (Đáp:) Được trả lời rằng: Việc người ấy có bản chất tà kiến không phải chỉ do việc lẩn tránh câu hỏi, mà là do sự chấp thủ sai lầm. Thật vậy, một người đã chấp thủ sai lầm do sự chấp thủ thường kiến, do trí tuệ kém cỏi, không giác ngộ đúng như thật các pháp thiện, v.v... và sự hiện hữu của thế giới bên kia, v.v..., do không có khả năng làm cho người khác hiểu ý nghĩa mà bản thân mình không biết, và do sợ nói dối, nên đi đến việc lẩn tránh. Thật vậy, (ngài Chú giải sư) sẽ nói rằng: "Trong số đó, bảy là đoạn kiến, còn lại là thường kiến". Hoặc là, nên được hiểu rằng: do không hiểu biết và không tin vào nghiệp thiện ác và quả báo của chúng, đối với câu hỏi về lĩnh vực đó, sau khi làm phát sinh sự kham nhẫn và ưa thích rằng "chỉ việc lẩn tránh là tốt đẹp", một tà kiến riêng biệt này đã phát sinh cho người đang chấp thủ, giống như tà kiến bảy phần (sattabhaṅgadiṭṭhi). Và cũng đã được nói rằng: "Tà kiến và lời nói của người có bản chất tà kiến là không có giới hạn". Còn điều này đã được nói: "Bốn người này, do đã chấp nhận tà kiến theo các pháp đã diễn ra trong quá khứ, nên được xếp vào các học thuyết liên quan đến quá khứ", điều đó được nói do vì chủ thuyết ngụy biện lẩn tránh này được bao gồm trong thường kiến. Nhưng làm thế nào nó được bao gồm trong thường kiến? Do không chấp thủ theo cách của đoạn kiến. Thật vậy, không có ai biết các pháp đúng như thật, do thế gian có nhiều tranh luận. Tuy nhiên, sự quán xét các pháp bằng một từ khác là "chỉ như vậy" là vô thủy trong thế gian, do đó, vì một dấu vết của thường kiến có thể được tìm thấy ở đây, nên sự bao gồm của nó trong thường kiến cần được hiểu.

Adhiccasamuppannavādavaṇṇanā

Giải thích về chủ thuyết Vô nhân sanh.

67. Adhicca yadicchakaṃ yaṃ kiñci kāraṇaṃ kassaci buddhipubbaṃ vinā samuppannoti attalokasaññitānaṃ khandhānaṃ adhiccuppattiākārārammaṇadassanaṃ adhiccasamuppannaṃ tadākārasannissayeneva pavattito, tadākārasahacaritato ca yathā ‘‘mañcā ghosanti, kuntā pacarantī’’ti, adhiccasamuppannadassanaṃ vā antapadalopena adhiccasamuppannaṃ yathā ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti, imamatthaṃ sandhāya ‘‘adhiccasamuppanno’’tiādi vuttaṃ. Akāraṇasamuppannanti kāraṇamantarena yadicchakaṃ samuppannaṃ.

67. (Tà kiến) cho rằng (tự ngã và thế giới) sanh khởi một cách ngẫu nhiên (adhicca), không có bất kỳ nguyên nhân nào (yaṃ kiñci kāraṇaṃ) tùy ý (yadicchakaṃ), không có trí tuệ đi trước (buddhipubbaṃ vinā) của bất kỳ ai, được gọi là adhiccasamuppanna (Vô nhân sanh). (Nói cách khác), tà kiến có đối tượng là phương cách sanh khởi ngẫu nhiên của các uẩn được gọi là tự ngã và thế giới được gọi là adhiccasamuppanna, do nó được tiến hành bằng cách nương tựa vào chính phương cách đó, và do nó đồng hành với phương cách đó, giống như (cách nói) "những cái giường đang la hét, những ngọn giáo đang đi tới". Hoặc là, adhiccasamuppannadassanaṃ (tà kiến Vô nhân sanh) trở thành adhiccasamuppanna bằng cách lược bỏ từ cuối, giống như rūpabhavo (sự hiện hữu trong cõi sắc) trở thành rūpaṃ (sắc). Nhắm đến ý nghĩa này, câu "adhiccasamuppanno", v.v... đã được nói. Akāraṇasamuppannaṃ (Vô nhân sanh) có nghĩa là sanh khởi một cách tùy ý, không có nguyên nhân.

68-73. Asaññasattāti ettha etaṃ asaññāvacananti attho. Desanāsīsanti desanāya jeṭṭhakaṃ padhānabhāvena gahitattā, tena saññaṃ dhuraṃ katvā bhagavatā ayaṃ desanā katā, na pana tattha aññesaṃ arūpadhammānampi atthitāyāti dasseti, tenevāha ‘‘acittuppādā’’tiādi. Bhagavā hi yathā lokuttaradhammaṃ desento samādhiṃ, paññaṃ vā dhuraṃ katvā deseti, evaṃ lokiyadhammaṃ desento cittaṃ, saññaṃ vā. Tattha ‘‘yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti (dha. sa. 277), pañcaṅgiko sammāsamādhi (dī. ni. 3.355) pañcañāṇiko sammāsamādhi, (dī. ni. 3.355; vibha. 804) paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti, tathā ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, (dha. sa. 1) kiṃ citto tvaṃ bhikkhu (pārā. 146, 180) manopubbaṅgamā dhammā, (dha. pa. 1; netti. 90; peṭako. 83, 84) santi bhikkhave, sattā [Pg.436] nānattakāyā nānattasaññino, (dī. ni. 3.332, 341, 357; a. ni. 7.44; a. ni. 9.24; cūḷani. 83) nevasaññānāsaññāyatana’’nti (dī. ni. 3.358) ca evamādīni suttāni etassatthassa sādhakāni. Titthaṃ vuccati micchāladdhi tattheva bāhullena paribbhamanato taranti bālā etthāti katvā, tadeva anappakānamanatthānaṃ titthiyānañca sañjātidesaṭṭhena, nivāsaṭṭhena vā āyatananti titthāyatanaṃ, tasmiṃ, aññatitthiyasamayeti attho. Titthiyā hi upapattivisese vimuttisaññino, saññāvirāgāvirāgesu ādīnavānisaṃsadassāvino ca hutvā asaññasamāpattiṃ nibbattetvā akkhaṇabhūmiyaṃ upapajjanti, na sāsanikā, tena vuttaṃ ‘‘ekacco titthāyatane pabbajitvā’’ti. Vāyokasiṇe parikammaṃ katvāti catutthe bhūtakasiṇe paṭhamādīni tīṇi jhānāni nibbattetvā tatiyajjhāne ciṇṇavasī hutvā tato vuṭṭhāya catutthajjhānādhigamāya parikammaṃ katvā, tenevāha ‘‘catutthajjhānaṃ nibbattetvā’’ti.

68-73. Trong đoạn văn này, nơi có từ Asaññasattā, ý nghĩa là: đây là lời nói về vô tưởng. Desanāsīsaṃ (đầu đề của bài pháp) là phần chính yếu của bài pháp, vì được xem là phần quan trọng. Do đó, Đức Thế Tôn đã thuyết bài pháp này bằng cách lấy tưởng làm trọng tâm, chứ không phải vì ở nơi đó (cõi Vô Tưởng) cũng có sự hiện hữu của các pháp vô sắc khác, (Ngài) đã chỉ ra như vậy. Chính vì thế, Ngài đã nói: “không có sự sanh khởi của tâm” v.v... Thật vậy, cũng như khi thuyết pháp siêu thế, Đức Thế Tôn lấy định hoặc tuệ làm trọng tâm mà thuyết, cũng vậy, khi thuyết pháp thế gian, Ngài (lấy) tâm hoặc tưởng (làm trọng tâm). Trong đó, các kinh như: “Vào lúc nào, vị ấy tu tập thiền siêu thế”, “chánh định có năm chi phần”, “chánh định có năm loại trí”, “và các lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận do thấy bằng trí tuệ”; cũng như: “Vào lúc nào, tâm thiện Dục giới sanh khởi”, “Này Tỳ khưu, ông có tâm gì?”, “Các pháp lấy ý làm đầu”, “Này các Tỳ khưu, có những chúng sanh có thân khác nhau, có tưởng khác nhau”, và “Phi tưởng phi phi tưởng xứ” v.v... là những bằng chứng cho ý nghĩa này. Tà kiến được gọi là tittha (bến nước, giáo phái), vì (những kẻ ngu si) thường xuyên lang thang trong đó và vì những kẻ ngu si “vượt qua” (lang thang) ở nơi đó. Chính cái đó, theo nghĩa là nơi sanh khởi hoặc nơi trú ngụ của vô số điều bất lợi và của các ngoại đạo, là xứ, nên gọi là titthāyatana (xứ của ngoại đạo). Trong đó, có nghĩa là “trong giáo lý của ngoại đạo khác”. Thật vậy, các ngoại đạo có tưởng rằng sự tái sanh đặc biệt (vào cõi Vô Tưởng) là giải thoát, và sau khi đã thấy sự nguy hại và lợi ích trong việc ly tham và không ly tham đối với tưởng, họ làm cho phát sanh Vô tưởng định và tái sanh vào cõi không có thời cơ (để đắc đạo quả), chứ không phải là những người trong giáo pháp này. Do đó, đã được nói rằng: “một người nào đó xuất gia trong một giáo phái ngoại đạo”. (Câu) “sau khi thực hành chuẩn bị trong đề mục gió” có nghĩa là: trong đề mục đại địa thứ tư, sau khi làm cho phát sanh ba thiền đầu tiên, sau khi đã thuần thục trong thiền thứ ba, xuất khỏi thiền đó và thực hành chuẩn bị để chứng đắc thiền thứ tư. Chính vì thế, đã nói rằng “sau khi làm cho phát sanh thiền thứ tư”.

Kasmā panettha vāyokasiṇeyeva parikammaṃ vuttanti? Vuccate – yatheva hi rūpapaṭibhāgabhūtesu kasiṇavisesesu rūpavibhāvanena rūpavirāgabhāvanāsaṅkhāto arūpasamāpattiviseso sacchikarīyati, evaṃ aparibyattaviggahatāya arūpapaṭibhāgabhūte kasiṇavisese arūpavibhāvanena arūpavirāgabhāvanāsaṅkhāto rūpasamāpattiviseso adhigamīyati, tasmā ettha ‘‘saññā rogo saññā gaṇḍo’’tiādinā, (ma. ni. 3.24) ‘‘dhi cittaṃ, dhibbate taṃ citta’’ntiādinā (dī. ni. ṭī. 1.68-73) ca nayena arūpapavattiyā ādīnavadassanena, tadabhāve ca santapaṇītabhāvasanniṭṭhānena rūpasamāpattiyā abhisaṅkharaṇaṃ, rūpavirāgabhāvanā pana saddhiṃ upacārena arūpasamāpattiyo visesena paṭhamāruppajjhānaṃ. Yadi evaṃ ‘‘paricchinnākāsakasiṇepī’’ti vattabbaṃ. Tassāpi hi arūpapaṭibhāgatā labbhatīti? Vattabbamevetaṃ kesañci, avacanaṃ pana pubbācariyehi aggahitabhāvena. Yathā hi rūpavirāgabhāvanā virajjanīyadhammabhāvamatte parinibbindā (virajjanīyadhamma bhāvamattena parinipphannā dī. ni. ṭī. 1.6-73) virajjanīyadhammapaṭibhāgabhūte ca visayavisese pātubhavati, evaṃ arūpavirāgabhāvanāpīti vuccamāne na koci virodho. Titthiyeheva pana tassā samāpattiyā paṭipajjitabbatāya, tesañca visayapadesanimittasseva tassa jhānassa paṭipattito taṃ kāraṇaṃ passantehi [Pg.437] pubbācariyehi catuttheyeva bhūtakasiṇe arūpavirāgabhāvanāparikammaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kiñca bhiyyo – vaṇṇakasiṇesu viya purimabhūtakasiṇattayepi vaṇṇapaṭicchāyāva paṇṇattiārammaṇaṃ jhānassa lokavohārānurodheneva pavattito, evañca katvā visuddhimagge (visuddhi. 1.96) pathavīkasiṇassa ādāsacandamaṇḍalūpamāvacanañca samatthitaṃ hoti. Catutthe pana bhūtakasiṇe bhūtapaṭicchāyā eva jhānassa gocarabhāvaṃ gacchatīti tasseva arūpapaṭibhāgatā yuttā, tasmā vāyokasiṇeyeva parikammaṃ vuttanti veditabbaṃ.

Tại sao ở đây, việc thực hành chuẩn bị chỉ được nói đến trong đề mục gió? Xin được trả lời: Thật vậy, cũng như trong các đề mục kasina đặc biệt tương tự như sắc, pháp chứng đặc biệt là Vô sắc định, được gọi là sự tu tập ly tham đối với sắc, được chứng ngộ bằng cách làm cho sắc hiện rõ; cũng vậy, trong đề mục kasina đặc biệt tương tự như vô sắc (tức đề mục gió) do có thân tướng không rõ ràng, pháp chứng đặc biệt là Sắc định, được gọi là sự tu tập ly tham đối với vô sắc, được chứng đắc bằng cách làm cho vô sắc hiện rõ. Do đó, ở đây, sự tạo tác Sắc định (tức Vô tưởng định) xảy ra bằng cách thấy sự nguy hại trong sự diễn tiến của các pháp vô sắc theo phương pháp “tưởng là bệnh, tưởng là khối u” v.v..., và “đáng khinh thay tâm, tâm ấy đáng bị khinh miệt” v.v..., và bằng cách xác quyết trạng thái tịch tịnh và cao thượng trong sự vắng mặt của chúng. Còn sự tu tập ly tham đối với sắc, cùng với cận hành định, là các Vô sắc định, đặc biệt là thiền Vô sắc thứ nhất. Nếu vậy, cũng nên nói “cũng trong đề mục hư không biến xứ hữu hạn”. Vì trạng thái tương tự vô sắc cũng có thể có được ở đề mục đó, phải không? (Đáp:) Điều này quả thực nên được nói theo (quan điểm) của một số vị, tuy nhiên, việc không nói đến là do các vị cổ sư đã không chấp nhận. Thật vậy, cũng như sự tu tập ly tham đối với sắc phát sanh khi nhàm chán chỉ trong trạng thái của pháp đáng ly tham và trong đối tượng đặc biệt tương tự như pháp đáng ly tham, cũng vậy, khi nói rằng sự tu tập ly tham đối với vô sắc (cũng như thế), thì không có gì mâu thuẫn. Tuy nhiên, nên hiểu rằng: do các vị cổ sư thấy lý do rằng pháp chứng ấy chỉ được thực hành bởi các ngoại đạo, và vì sự thực hành thiền ấy của họ chỉ là dấu hiệu cho một cảnh giới (tái sanh), nên việc thực hành chuẩn bị cho sự tu tập ly tham đối với vô sắc đã được nói đến chỉ trong đề mục đại địa thứ tư. Hơn nữa, giống như trong các đề mục màu sắc, trong ba đề mục đại địa trước cũng vậy, chỉ có hình ảnh phản chiếu của màu sắc là đối tượng chế định của thiền, vì nó diễn tiến theo cách nói thông thường của thế gian. Và do làm như vậy, trong bộ Visuddhimagga, lời nói ví dụ về gương và mặt trăng đối với đề mục đất trở nên được chứng minh. Tuy nhiên, trong đề mục đại địa thứ tư, chính hình ảnh phản chiếu của đại địa trở thành cảnh giới của thiền. Do đó, trạng thái tương tự vô sắc của chính đề mục ấy là hợp lý. Vì vậy, nên biết rằng việc thực hành chuẩn bị đã được nói đến chỉ trong đề mục gió.

Kathaṃ passatīti āha ‘‘citte satī’’tiādi. Santoti nibbuto, diṭṭhadhammanibbānametanti vuttaṃ hoti. Kālaṃ katvāti maraṇaṃ katvā, yo vā manussaloke jīvanakālo upatthambhakapaccayehi karīyati, taṃ karitvātipi attho. Asaññasattesu nibbattatīti asaññasattasaṅkhāte sattanikāye rūpapaṭisandhivaseneva upapajjati, aññesu vā cakkavāḷesu tassā bhūmiyā atthitāya anekavidhabhāvaṃ sandhāya puthuvacananiddesotipi daṭṭhabbaṃ. Idhevāti pañcavokārabhaveyeva. Tatthāti asaññībhave. Yadi rūpakkhandhamattameva asaññībhave pātubhavati, kathaṃ arūpasannissayena vinā tattha rūpaṃ pavattati, nanu siyā arūpasannissitāyeva rūpakkhandhassa uppatti idheva pañcavokārabhave tathā uppattiyā adassanatoti? Nāyamanuyogo aññatthāpi appaviṭṭho, kathaṃ pana rūpasannissayena vinā arūpadhātuyā arūpaṃ pavattatīti. Idampi hi tena samānajātiyameva. Kasmā? Idheva adassanato, kathañca kabaḷīkārāhārena vinā rūpadhātuyā rūpaṃ pavattatīti. Idampi ca taṃsabhāvameva, kiṃ kāraṇā? Idha adassanatoyeva. Iti aññatthāpi tathā pavattidassanato, kimetena aññanidassanena idheva anuyogena. Apica yathā yassa cittasantānassa nibbattikāraṇaṃ rūpe avigatataṇhaṃ, tassa saha rūpena sambhavato rūpaṃ nissāya pavatti rūpasāpekkhatāya kāraṇassa. Yassa pana nibbattikāraṇaṃ rūpe vigatataṇhaṃ, tassa vinā rūpena pavatti rūpanirapekkhatāya kāraṇassa, evaṃ yassa rūpappabandhassa nibbattikāraṇaṃ arūpe vigatataṇhaṃ, tassa vinā arūpena pavatti arūpanirapekkhatāya kāraṇassa, evaṃ bhāvanābalābhāvato pañcavokārabhave rūpārūpasambhavo viya, bhāvanābalena catuvokārabhave arūpasseva [Pg.438] sambhavo viya ca. Asaññībhavepi bhāvanābalena rūpasseva sambhavo daṭṭhabboti.

Vị ấy thấy thế nào? (Ngài) đã nói: ‘citte satī’ (khi có tâm) v.v... ‘Santo’ (tịch tịnh) là đã tịch diệt; được nói là hiện pháp Niết-bàn. ‘Kālaṃ katvā’ (sau khi mệnh chung) là sau khi chết; hoặc cũng có nghĩa là sau khi đã sống hết khoảng thời gian ở cõi người được tạo ra bởi các duyên trợ giúp. ‘Nibbattati asaññasattesu’ (sanh vào cõi vô tưởng) là sanh khởi ở trong chúng sanh được gọi là chúng sanh vô tưởng chỉ bằng cách tái sanh bằng sắc; hoặc cũng nên hiểu rằng, do sự hiện hữu của cõi ấy ở các thế giới khác, nên sự chỉ định bằng số nhiều là nhằm mục đích nói đến sự đa dạng. ‘Idheva’ (ngay tại đây) là ngay trong cõi năm uẩn. ‘Tattha’ (ở đó) là ở trong cõi vô tưởng. Nếu chỉ có sắc uẩn xuất hiện ở cõi vô tưởng, làm thế nào sắc tồn tại ở đó mà không có sự nương tựa của phi sắc? Chẳng phải sự sanh khởi của sắc uẩn phải nương tựa vào phi sắc hay sao, vì ở ngay cõi năm uẩn này không thấy có sự sanh khởi như vậy? Sự chất vấn này không phải là không áp dụng được ở nơi khác. Làm thế nào phi sắc tồn tại ở cõi vô sắc mà không có sự nương tựa của sắc? Điều này cũng cùng loại với điều kia. Tại sao? Vì không thấy (điều đó) ở ngay đây. Và làm thế nào sắc tồn tại ở cõi sắc giới mà không có đoàn thực? Điều này cũng có bản chất tương tự. Nguyên nhân là gì? Chính vì không thấy (điều đó) ở đây. Do đó, vì thấy sự tồn tại như vậy ở những nơi khác, có ích gì với sự chất vấn này ở ngay đây bằng một ví dụ khác? Hơn nữa, ví như dòng tâm nào có nhân sanh khởi là ái chưa đoạn trừ trong sắc, thì dòng tâm ấy cùng với sắc sanh khởi, sự tồn tại của nó nương vào sắc do nhân có sự lệ thuộc vào sắc. Còn dòng tâm nào có nhân sanh khởi là ái đã đoạn trừ trong sắc, thì sự tồn tại của nó không có sắc do nhân không có sự lệ thuộc vào sắc. Tương tự như vậy, dòng sắc nào có nhân sanh khởi là ái đã đoạn trừ trong phi sắc, thì sự tồn tại của nó không có phi sắc do nhân không có sự lệ thuộc vào phi sắc. Như vậy, do không có năng lực của sự tu tập, nên có sự sanh khởi của sắc và phi sắc ở cõi năm uẩn; do năng lực của sự tu tập, nên có sự sanh khởi của chỉ phi sắc ở cõi bốn uẩn. Và ở cõi vô tưởng cũng vậy, do năng lực của sự tu tập, nên cần hiểu rằng có sự sanh khởi của chỉ sắc.

Kathaṃ pana tattha kevalo rūpappabandho paccuppannapaccayarahito cirakālaṃ pavattatīti paccetabbaṃ, kittakaṃ vā kālaṃ pavattatīti codanaṃ manasi katvā ‘‘yathā nāmā’’tiādimāha. Tena na kevalaṃ idha ceva aññattha ca vutto āgamoyeva etadatthañāpane, atha kho ayaṃ panettha yuttīti dasseti. Jiyāvegukkhittoti dhanujiyāya vegena khipito. Jhānavego nāma jhānānubhāvo phaladāne samatthatā. Tattakameva kālanti ukkaṃsato pañca mahākappasatāni. Tiṭṭhantīti yathānibbattairiyāpathameva cittakammarūpakasadisā hutvā tiṭṭhanti. Jhānavegeti asaññasamāpattiparikkhitte catutthajjhānakammavege, pañcamajjhānakammavege vā. Antaradhāyatīti paccayanirodhena nirujjhati na pavattati. Idhāti kāmāvacarabhaveti attho aññattha tesamanuppattito. Paṭisandhisaññāti paṭisandhicittuppādoyeva saññāsīsena vutto. Kathaṃ pana anekakappasatamatikkamena ciraniruddhato viññāṇato idha viññāṇamuppajjati. Na hi niruddhe cakkhupasāde cakkhuviññāṇamuppajjamānaṃ diṭṭhanti? Nayidamekantato daṭṭhabbaṃ. Niruddhampi hi cittaṃ samānajātikassa antarā anuppajjanato samanantarapaccayamattaṃ hotiyeva, na bījaṃ. Bījaṃ pana kammameva, tasmā kammato bījabhūtato ārammaṇādīhi paccayehi asaññībhavato cutānaṃ kāmadhātuyā upapattiviññāṇaṃ hotiyeva, tenāha ‘‘idha paṭisandhisaññā uppajjatī’’ti. Ettha ca yathā nāma utuniyāmena pupphaggahaṇe niyatakālānaṃ rukkhānaṃ vidāraṇasaṅkhāte vekhe dinne vekhabalena aniyamatā hoti pupphaggahaṇassa, evameva pañcavokārabhave avippayogena vattamānesu rūpārūpadhammesu rūpārūpavirāgabhāvanāsaṅkhāte vekhe dinne tassa samāpattivekhabalassa anurūpato arūpabhave, asaññabhave ca yathākkamaṃ rūparahitā, arūparahitā ca khandhānaṃ pavatti hotīti veditabbaṃ.

Làm thế nào có thể tin rằng ở đó chỉ có dòng sắc, không có duyên hiện tại, lại tồn tại trong một thời gian dài? Hoặc nó tồn tại trong bao lâu? Suy xét câu chất vấn này, (ngài) đã nói: ‘yathā nāma’ (ví như) v.v... Qua đó, ngài chỉ ra rằng không chỉ có Thánh điển đã được nói ở đây và ở nơi khác để làm rõ ý nghĩa này, mà đây còn là lý lẽ hợp lý ở đây. ‘Jiyāvegukkhitto’ (được phóng đi bởi lực của dây cung) là được bắn đi bởi lực của dây cung. ‘Jhānavego’ (lực của thiền) là năng lực của thiền, là khả năng cho quả. ‘Tattakameva kālaṃ’ (trong khoảng thời gian bấy nhiêu) là tối đa năm trăm đại kiếp. ‘Tiṭṭhanti’ (chúng tồn tại) là chúng tồn tại giống như những hình vẽ, trong tư thế mà chúng đã sanh ra. ‘Jhānavege’ (khi lực của thiền) là khi lực của nghiệp thiền thứ tư, hoặc nghiệp thiền thứ năm, được bao bọc bởi Vô Tưởng Định. ‘Antaradhāyati’ (biến mất) là diệt đi do sự diệt của duyên, không tồn tại nữa. ‘Idha’ (ở đây) có nghĩa là trong cõi Dục giới, vì chúng không sanh khởi ở nơi khác. ‘Paṭisandhisaññā’ (tưởng tái sanh) là chính sự sanh khởi của tâm tái sanh được nói đến dưới danh nghĩa của tưởng. Nhưng làm thế nào mà sau khi đã trải qua hàng trăm kiếp, từ một thức đã diệt từ lâu, thức lại sanh khởi ở đây? Vì không thấy nhãn thức sanh khởi khi nhãn căn đã diệt. Điều này không nên hiểu một cách tuyệt đối. Vì tâm dù đã diệt, do không có tâm đồng loại sanh khởi xen vào, nó vẫn chỉ là vô gián duyên, không phải là hạt giống. Nhưng chính nghiệp mới là hạt giống. Do đó, từ nghiệp là hạt giống, với các duyên như đối tượng v.v..., thức tái sanh của những chúng sanh đã chết từ cõi vô tưởng sanh khởi trong Dục giới. Vì thế, ngài nói: ‘idha paṭisandhisaññā uppajjati’ (tưởng tái sanh sanh khởi ở đây). Và ở đây, ví như đối với những cây có thời gian ra hoa cố định theo quy luật thời tiết, khi bị tác động một sự phá hoại gọi là sự chẻ ra, thì do sức mạnh của sự phá hoại đó, việc ra hoa trở nên không cố định. Cũng vậy, trong cõi năm uẩn, nơi các pháp sắc và phi sắc tồn tại không tách rời, khi bị tác động bởi sự phá hoại gọi là sự tu tập ly tham đối với sắc và phi sắc, thì tùy theo sức mạnh của sự phá hoại của định ấy, sự tồn tại của các uẩn không có sắc ở cõi vô sắc và không có phi sắc ở cõi vô tưởng lần lượt xảy ra, nên hiểu như vậy.

Kasmā panettha puna saññuppādā ca pana ‘‘te devā tamhā kāyā cavantī’’ti saññuppādo tesaṃ cavanassa kāraṇabhāvena vutto, ‘‘saññuppādā’’ti vacanaṃ vā kimatthadassananti codanāya ‘‘yasmā panā’’tiādimāha. Idha paṭisandhisaññuppādena tesaṃ cavanassa paññāyanato ñāpakahetubhāvena vutto, ‘‘saññuppādā’’ti vacanaṃ vā tesaṃ cavanassa [Pg.439] paññāyanabhāvadassananti adhippāyo. ‘‘Saññuppādā’’ti hi etassa saññuppādena hetubhūtena cavanti, saññuppādā vā uppādasaññā te devāti sambandho. Santabhāvāyāti nibbānāya. Nanu cettha jātisatasahassadasasaṃvaṭṭādīnamatthake, tadabbhantare vā pavattāya asaññūpapattiyā vasena lābhīadhiccasamuppannikavādopi lābhīsassatavādo viya anekabhedo sambhavatīti? Saccameva, anantarattā pana āsannāya asaññūpapattiyā vasena lābhīadhiccasamuppannikavādo nayadassanavasena ekova dassitoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā sassatadiṭṭhisaṅgahato adhiccasamuppannikavādassa sassatavāde āgato sabbopi desanānayo yathāsambhavaṃ adhiccasamuppannikavādepi gahetabboti imassa visesassa dassanatthaṃ bhagavatā lābhīadhiccasamuppannikavādo avibhajitvā dassito, avassañcassa sassatadiṭṭhisaṅgaho icchitabbo saṃkilesapakkhe sattānamajjhāsayassa sassatucchedavaseneva duvidhattā, tesu ca ucchedappasaṅgābhāvato. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ āsaya-saddassa atthuddhāravasena vuttaṃ ‘‘sassatucchedadiṭṭhi cā’’ti, tathā ca vakkhati ‘‘yāsaṃ satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.97, 98).

Do đâu ở đây, lại nữa, do sự sanh khởi của tưởng, và rằng: “Các vị trời ấy mệnh chung từ thân ấy,” (như vậy) sự sanh khởi của tưởng được nói đến với vai trò là nguyên nhân cho sự mệnh chung của các vị ấy, hay lời nói: “Do sự sanh khởi của tưởng” là sự trình bày về ý nghĩa gì? — do câu chất vấn ấy, ngài (Chú Giải) đã nói câu bắt đầu là: “Yasmā panā.” Ở đây, do sự mệnh chung của các vị ấy được biết đến bởi sự sanh khởi của tưởng tái sanh, (sự sanh khởi của tưởng) được nói đến với vai trò là nhân tố chỉ điểm. Hay ý nghĩa là: Lời nói “do sự sanh khởi của tưởng” là sự trình bày về trạng thái được biết đến của sự mệnh chung của các vị ấy. Thật vậy, đối với câu “do sự sanh khởi của tưởng” này, (các vị ấy) mệnh chung do sự sanh khởi của tưởng vốn là nguyên nhân; hay mối liên hệ là: “Các vị trời ấy có tưởng đã sanh khởi.” Santabhāvāya có nghĩa là cho Niết Bàn. Phải chăng ở đây, chủ thuyết Vô Nhân Sanh của người đắc chứng, tùy thuộc vào sự chứng đắc vô tưởng đã diễn ra ở cuối hoặc ở bên trong mười trăm ngàn đại kiếp hoại, v.v..., cũng có thể có nhiều loại khác nhau giống như chủ thuyết Thường Kiến của người đắc chứng? — Quả thật là vậy. Tuy nhiên, do tính chất không có gián đoạn, nên cần phải hiểu rằng chỉ có một chủ thuyết Vô Nhân Sanh của người đắc chứng được trình bày theo phương pháp trình bày, tùy thuộc vào sự chứng đắc vô tưởng gần kề. Hoặc giả, do được bao gồm trong thường kiến, tất cả phương pháp thuyết giảng nào đã có trong chủ thuyết thường kiến của chủ thuyết Vô Nhân Sanh cũng nên được tiếp nhận trong chủ thuyết Vô Nhân Sanh tùy theo sự thích hợp. Để trình bày sự đặc biệt này, chủ thuyết Vô Nhân Sanh của người đắc chứng đã được Đức Thế Tôn trình bày mà không phân chia. Và sự bao gồm trong thường kiến của chủ thuyết này chắc chắn phải được chấp nhận, vì trong phe phiền não, khuynh hướng của chúng sanh chỉ có hai loại theo thường kiến và đoạn kiến, và trong hai loại ấy, không có khả năng là đoạn kiến. Thật vậy, trong Chú Giải, do việc rút ra ý nghĩa của từ āsaya, đã nói rằng: “Và thường kiến, đoạn kiến,” và cũng sẽ nói rằng: “Trong số đó, chỉ có bảy là đoạn kiến, còn lại là thường kiến.”

Nanu ca adhiccasamuppannikavādassa sassatadiṭṭhisaṅgaho na yutto ‘‘ahañhi pubbe nāhosi’’ntiādivasena pavattanato apubbasattapātubhāvagāhakattā. Sassatadiṭṭhi pana attano, lokassa ca sadābhāvagāhinī ‘‘atthitveva sassatisama’’nti pavattanatoti? No na yutto anāgatakoṭiadassanena sassataggāhasamavarodhattā. Yadipi hi ayaṃ vādo ‘‘somhi etarahi ahutvā santatāya pariṇato’’ti (dī. ni. 1.68) attano, lokassa ca atītakoṭiparāmasanavasena pavatto, tathāpi vattamānakālato paṭṭhāya na tesaṃ katthaci anāgate pariyantaṃ passati, visesena ca paccuppannānāgatakālesu apariyantadassanapabhāvito sassatavādo, yathāha ‘‘sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti (dī. ni. 1.31 atthato samānaṃ) yadevaṃ siyā imassa ca vādassa, sassatavādādīnañca pubbantakappikesu saṅgaho na yuttoyeva anāgatakālaparāmasanavasena pavattattāti? Yutto eva samudāgamassa atītakoṭṭhāsikattā. Tathā hi nesaṃ samudāgamo [Pg.440] atītaṃsapubbenivāsañāṇehi, tappatirūpakānussavādipabhāvitehi ca takkanehi saṅgahitoti, tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ. Atha vā sabbattha appaṭihatañāṇacārena dhammassāminā niravasesato agatiṃ, gatiñca yathābhūtaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditā etā diṭṭhiyo, tasmā yāvatikā diṭṭhiyo bhagavatā desitā, yathā ca desitā, tāvatikā tathā ceva sanniṭṭhānato sampaṭicchitabbā, na cettha yuttivicāraṇā kātabbā buddhavisayattā. Acinteyyo hi buddhānaṃ buddhavisayo, tathā ca vakkhati ‘‘tattha na ekantena kāraṇaṃ pariyesitabba’’nti (dī. ni. aṭṭha. 1.78-82).

Phải chăng việc bao gồm chủ thuyết Vô Nhân Sanh vào trong thường kiến là không hợp lý, vì nó diễn tiến theo cách: “Ta trước đây đã không hiện hữu,” v.v... và vì nó chấp thủ sự xuất hiện của một chúng sanh chưa từng có trước đây? Còn thường kiến thì lại chấp thủ sự hiện hữu thường hằng của tự ngã và thế gian, vì nó diễn tiến theo cách: “Thật sự hiện hữu, giống như cái thường hằng”? — Không phải là không hợp lý. (Nó hợp lý) vì đã rơi vào sự chấp thủ thường kiến do không thấy được điểm cuối cùng trong tương lai. Thật vậy, mặc dù chủ thuyết này diễn tiến theo cách xem xét điểm cuối cùng trong quá khứ của tự ngã và thế gian rằng: “Ta đây, hiện nay, đã không hiện hữu (trước kia), đã trở thành do sự liên tục,” tuy nhiên, bắt đầu từ thời điểm hiện tại, họ không thấy được điểm kết thúc nào trong tương lai ở bất cứ đâu. Và đặc biệt, chủ thuyết thường kiến được phát triển do không thấy được điểm kết thúc trong thời hiện tại và tương lai, như ngài đã nói: “Sẽ tồn tại y như vậy, giống như cái thường hằng.” Nếu như vậy, việc bao gồm chủ thuyết này và các chủ thuyết thường kiến, v.v... vào trong các chủ thuyết tư biện về quá khứ là không hợp lý, vì chúng diễn tiến theo cách xem xét thời gian tương lai? — (Không phải vậy), nó hợp lý vì sự khởi nguồn của chúng thuộc về phần quá khứ. Thật vậy, sự khởi nguồn của các tà kiến ấy được bao gồm bởi các trí túc mạng thông thuộc về phần quá khứ và bởi sự suy luận được phát triển từ việc nghe truyền khẩu, v.v... tương tự như vậy, và đã được giải thích đúng như thế. Hoặc giả, các tà kiến này đã được Đức Thế Tôn, bậc Pháp Vương, với trí tuệ hoạt động không bị ngăn ngại ở khắp mọi nơi, sau khi tự mình thắng tri và chứng ngộ một cách như thật, không thiếu sót về nơi không đến và nơi đến, đã trình bày rõ. Do đó, bao nhiêu tà kiến đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng, và được thuyết giảng như thế nào, thì bấy nhiêu tà kiến ấy nên được chấp nhận đúng như vậy theo sự quyết định, và ở đây không nên thực hiện việc thẩm tra lý lẽ, vì đó là phạm vi của chư Phật. Thật vậy, phạm vi của chư Phật là điều không thể nghĩ bàn, và cũng sẽ được nói rằng: “Ở đó, không nên tìm kiếm nguyên nhân một cách tuyệt đối.”

Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Phẩm thứ hai đã kết thúc.

Aparantakappikavādavaṇṇanā

Giải về các chủ thuyết tư biện về tương lai

74. ‘‘Aparanteñāṇaṃ (dha. sa. 1067), aparantānudiṭṭhino’’tiādīsu (dī. ni. 1.74) viya aparanta –saddānaṃ yathākkamaṃ anāgatakālakoṭṭhāsavācakataṃ sandhāyāha ‘‘anāgatakoṭṭhāsasaṅkhāta’’nti. ‘‘Pubbantaṃ kappetvā’’tiādīsu vuttanayena ‘‘aparantaṃ kappetvā’’tiādīsupi attho veditabbo. Visesamattameva cettha vakkhāma.

74. Giống như trong các câu: “Trí tuệ về tương lai,” “người theo tà kiến về tương lai,” v.v..., nhắm đến việc các từ aparanta (tương lai) theo thứ tự có nghĩa là phần thời gian vị lai, ngài (Chú Giải) đã nói: “Được gọi là phần vị lai.” Ý nghĩa trong các câu như: “Tư biện về tương lai,” v.v... cũng nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong các câu như: “Tư biện về quá khứ.” Ở đây, chúng tôi sẽ chỉ nói về điểm đặc biệt.

Saññīvādavaṇṇanā

Giải về chủ thuyết (bản ngã) có tưởng

75. Āghātanā uddhanti uddhamāghātanaṃ, maraṇato uddhaṃ pavatto attāti attho. ‘‘Uddhamāghātana’’nti pavatto vādo uddhamāghātano sahacaraṇavasena, taddhitavasena ca, antalopaniddeso vā esa. So etesanti uddhamāghātanikā. Evaṃ saddato nipphannaṃ atthato eva dassetuṃ ‘‘uddhamāghātanā attānaṃ vadantī’’ti vuttaṃ, āghātanā uddhaṃ uparibhūtaṃ attabhāvanti attho. Te hi diṭṭhigatikā ‘‘uddhaṃ maraṇato attā nibbikāro’’ti vadanti. ‘‘So etesa’’ntiādinā assatthiyatthaṃ dasseti yathā ‘‘buddhamassa atthīti buddho’’ti. Ayaṃ aṭṭhakathāto aparo nayo – saññīti pavatto vādo saññī sahacaraṇādinayena, saññī vādo etesanti saññīvādā samāsavasena. Saññīvādo eva vādo etesanti hi attho.

75. Āghātanā uddhaṃ là uddhamāghātanaṃ; ý nghĩa là: bản ngã tồn tại sau khi chết. Chủ thuyết diễn tiến là “sau khi chết” là uddhamāghātano, do ý nghĩa tương hợp, hoặc do tiếp vị ngữ, hoặc đây là cách chỉ định có sự lược bỏ từ cuối. Các vị ấy có chủ thuyết đó, nên là uddhamāghātanikā. Để trình bày về mặt ý nghĩa những gì đã được hình thành về mặt từ ngữ như vậy, câu “uddhamāghātanā attānaṃ vadanti” (họ nói về một bản ngã sau khi chết) đã được nói ra. Ý nghĩa là: bản thể hiện hữu ở trên, sau khi chết. Thật vậy, những người có tà kiến ấy nói rằng: “Sau khi chết, bản ngã không biến đổi.” Bằng câu “So etesaṃ,” v.v..., ngài trình bày ý nghĩa của tiếp vị ngữ sở hữu, ví như: “Buddhamassa atthīti buddho” (Vị ấy có sự giác ngộ, nên là Phật). Đây là một phương pháp khác với Chú Giải: Chủ thuyết diễn tiến là saññī (có tưởng) là saññī, theo phương pháp tương hợp, v.v... Các vị ấy có chủ thuyết saññī, nên là saññīvādā, theo cách dùng của hợp từ. Thật vậy, ý nghĩa là: “Chủ thuyết của các vị ấy chính là chủ thuyết có tưởng.”

76-77. Rūpī [Pg.441] attāti ettha kasiṇarūpaṃ ‘‘attā’’ti kasmā vuttaṃ, nanu rūpavinimuttena attanā bhavitabbaṃ ‘‘rūpamassa atthī’’ti vutte saññāya viya rūpassāpi attaniyattā. Na hi ‘‘saññī attā’’ti ettha saññā eva attā, atha kho ‘‘saññā assa atthī’’ti atthena attaniyāva, tathā ca vuttaṃ ‘‘tattha pavattasaññañcassa ‘saññā’ti gahetvā’’ti? Na kho panetamevaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘rūpamassa atthīti rūpī’’ti, atha kho ‘‘ruppanasīlo rūpī’’ti. Ruppanañcettha rūpasarikkhatāya kasiṇarūpassa vaḍḍhitāvaḍḍhitakālavasena visesāpatti. Sā hi ‘‘natthī’’ti na sakkā vattuṃ parittavipulatādivisesasabbhāvato. Yadevaṃ siyā ‘‘ruppanasīlo rūpī’’ti, atha imassa vādassa sassatadiṭṭhisaṅgaho na yujjati ruppanasīlassa bhedasabbhāvatoti? Yujjateva kāyabhedato uddhaṃ parikappitassa attano nibbikāratāya tena adhippetattā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘arogo paraṃ maraṇā’’ti. Atha vā ‘‘rūpamassa atthīti rūpī’’ti vuttepi na koci doso kappanāsiddhena bhedena abhedassāpi niddesadassanato yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti.

76-77. Ở đây, trong câu "ngã có sắc", tại sao sắc biến xứ được gọi là "ngã"? Chẳng phải ngã phải là cái gì đó tách rời khỏi sắc sao, vì khi nói rằng "nó có sắc", giống như trường hợp của tưởng, sắc cũng trở thành sở hữu của ngã. Thật vậy, trong câu "ngã có tưởng", không phải chính tưởng là ngã, mà đúng hơn, theo nghĩa "nó có tưởng", (tưởng) chỉ là sở hữu của ngã, và cũng đã được nói như vậy: "và nắm giữ tưởng khởi lên ở đó là 'tưởng' của nó"? (Đáp:) Tuy nhiên, không nên hiểu câu "nó có sắc" theo cách này, mà đúng hơn, "có sắc" (rūpī) có nghĩa là "có bản chất biến hoại". Và ở đây, "sự biến hoại" (ruppana) là sự đạt đến trạng thái đặc biệt của sắc biến xứ do sự tương tự với sắc (vật chất), tùy theo thời gian được phát triển hay không được phát triển. Thật vậy, không thể nói rằng sự đạt đến trạng thái đặc biệt đó là không có, vì sự hiện hữu của các đặc tính như nhỏ, lớn, v.v. (Vấn:) Nếu như vậy, "có sắc" có nghĩa là "có bản chất biến hoại", vậy thì việc xếp học thuyết này vào thường kiến là không hợp lý, vì cái có bản chất biến hoại thì có sự hiện hữu của sự tan vỡ? (Đáp:) (Việc xếp loại đó) là hợp lý, vì người đó chủ trương rằng ngã được tưởng định sau khi thân hoại là bất biến. Thật vậy, đã được nói rằng: "sau khi chết, (ngã) không bệnh hoạn". Hoặc là, ngay cả khi nói "nó có sắc", cũng không có lỗi gì, vì người ta thấy sự chỉ định cái không khác biệt bằng một sự khác biệt được tạo ra bởi sự tưởng định, giống như (câu) "thân của con búp bê bằng đá".

Apica avayavavasena avayavino tathāniddesanidassanato yathā ‘‘kāye kāyānupassī’’ti (saṃ. ni. 5.390), ruppanaṃ vā rūpaṃ, rūpasabhāvo, tadassa atthīti rūpī, attā ‘‘rūpino dhammā’’tiādīsu (dha. sa. 11.dukamātikā) viya, evañca katvā attano rūpasabhāvattā ‘‘rūpī attā’’ti vacanaṃ ñāyāgatamevāti vuttaṃ ‘‘kasiṇarūpaṃ attā’’ti. ‘‘Gahetvā’’ti etena cetassa sambandho. Tatthāti kasiṇarūpe. Assāti parikappitassa attano, ājīvakādayo takkamattena paññapenti viyāti attho. Ājīvakā hi takkikāyeva, na lābhino. Niyatavāditāya hi kammaphalapaṭikkhepato natthi tesaṃ jhānasamāpattilābho. Tathā hikaṇhābhijātiādīsu kāḷakādirūpaṃ ‘‘attā’’ti ekacce ājīvakā paṭijānanti. Purimanayena cettha lābhīnaṃ dasseti, pacchimanayena pana takkikaṃ. Evamīdisesu. Roga-saddo bhaṅgapariyāyo bhaṅgassāpi rujjanabhāvato, evañca katvā aroga-saddassa niccapariyāyatā upapannā hoti, tenāha ‘‘nicco’’ti. Roga-saddo vā byādhipariyāyo. Arogoti pana rogarahitatāsīsena nibbikāratāya niccataṃ diṭṭhigatiko paṭijānātīti dassetuṃ ‘‘nicco’’ti vuttaṃ[Pg.442]. Kasiṇugghāṭimākāsapaṭhamāruppaviññāṇanatthibhāvākiñcaññāyatanāni yathārahamarūpasamāpattinimittaṃ nāma. Nimbapaṇṇe tapparimāṇo tittakaraso viya sarīrapparimāṇo arūpī attā sarīre tiṭṭhatīti takkamatteneva nigaṇṭhā ‘‘arūpī attā saññī’’ti paññapentīti āha ‘‘nigaṇṭhādayo viyā’’ti.

Hơn nữa, vì người ta thấy sự chỉ định cái toàn thể thông qua bộ phận, giống như "quán thân trong thân"; hoặc là, sự biến hoại là sắc, là bản chất của sắc; nó có cái đó, nên gọi là "có sắc" (rūpī), giống như trong các câu "ngã là các pháp có sắc", v.v. Và làm như vậy, vì ngã có bản chất của sắc, nên câu "ngã có sắc là ngã" là hợp lý. Do đó, đã nói rằng "sắc biến xứ là ngã". Có sự liên kết của câu này với từ "gahetvā" (sau khi nắm giữ). "Tattha" (ở đó) nghĩa là trong sắc biến xứ. "Assa" (của nó) nghĩa là của ngã được tưởng định. Nghĩa là, giống như các vị Ajivaka (Lõa thể) v.v. chế định chỉ bằng sự suy luận. Thật vậy, các vị Ajivaka chỉ là những nhà lý luận, không phải là những người đắc (thiền). Thật vậy, do thuyết định mệnh và sự phủ nhận quả của nghiệp, họ không có sự chứng đắc thiền và định. Thật vậy, một số Ajivaka thừa nhận rằng sắc đen, v.v. trong các loại sinh đen, v.v. là "ngã". Ở đây, theo phương pháp trước, Ngài chỉ ra (quan điểm của) những người đắc thiền; còn theo phương pháp sau, (Ngài chỉ ra quan điểm của) những nhà lý luận. Trong những trường hợp như thế này, nên hiểu như vậy. Từ "roga" (bệnh) là một từ đồng nghĩa với "bhaṅga" (sự tan vỡ), vì sự tan vỡ cũng có bản chất gây đau khổ (rujjana). Và làm như vậy, việc từ "aroga" (không bệnh) là đồng nghĩa với "nicca" (thường hằng) trở nên hợp lý. Do đó, Ngài nói "thường hằng". Hoặc là, từ "roga" là đồng nghĩa với "byādhi" (bệnh tật). Còn "arogo" (không bệnh), để chỉ ra rằng người có tà kiến thừa nhận tính thường hằng do sự bất biến, dựa trên nền tảng là không có bệnh, nên đã nói là "thường hằng". Hư không do trừ bỏ biến xứ, thức của thiền vô sắc thứ nhất, xứ không có gì, và Vô sở hữu xứ, theo thứ tự, được gọi là đối tượng của các định vô sắc. Giống như vị đắng có kích thước tương đương với lá sầu đâu tồn tại trong lá sầu đâu, ngã vô sắc có kích thước tương đương với thân thể tồn tại trong thân thể. Chỉ bằng sự suy luận, các Nigantha (Ni-kiền-tử) chế định rằng "ngã vô sắc có tưởng". Do đó, Ngài nói "giống như các Nigantha, v.v.".

Tatiyā panāti ‘‘rūpī ca arūpī ca attā’’ti laddhi. Missakagāhavasenāti rūpārūpasamāpattīnaṃ yathāvuttāni nimittāni ekajjhaṃ katvā ekova ‘‘attā’’ti, tattha pavattasaññañcassa ‘‘saññā’’ti gahaṇavasena. Ayañhi diṭṭhigatiko rūpārūpasamāpattilābhī tāsaṃ nimittaṃ rūpabhāvena, arūpabhāvena ca ‘‘attā’’ti gahetvā ‘‘rūpī ca arūpī cā’’ti abhinivesaṃ janesi athetavādino viya, takkamatteneva vā rūpārūpadhammānaṃ missakagahaṇavasena ‘‘rūpī ca arūpī ca attā’’ti abhinivissa aṭṭhāsi. Catutthāti ‘‘neva arūpī ca nārūpī ca attā’’ti laddhi. Takkagāhenevāti saṅkhārasesasukhumabhāvappattadhammā viya accantasukhumabhāvappattiyā sakiccasādhanāsamatthatāya khambhakucchi [thambhakuṭṭa (dī. ni. ṭī. 176-77)] hatthapādādisaṅghāto viya neva rūpī, rūpasabhāvānativattanato na ca arūpīti evaṃ pavattatakkagāheneva.

Còn (quan điểm) thứ ba là học thuyết "ngã vừa có sắc vừa không có sắc". "Do cách nắm giữ hỗn hợp" có nghĩa là: do cách nắm giữ rằng các đối tượng của các định sắc giới và vô sắc giới như đã nói, sau khi được gộp chung lại, là một "ngã" duy nhất, và nắm giữ tưởng khởi lên ở đó là "tưởng" của nó. Thật vậy, người có tà kiến này, là người đắc các định sắc giới và vô sắc giới, sau khi nắm giữ đối tượng của chúng vừa là sắc vừa là vô sắc là "ngã", đã phát sinh sự chấp thủ rằng "(ngã) vừa có sắc vừa không có sắc", giống như người theo thuyết Athetavāda. Hoặc là, chỉ bằng sự suy luận, do cách nắm giữ hỗn hợp các pháp sắc và vô sắc, người đó đã chấp thủ và đứng vững trên quan điểm "ngã vừa có sắc vừa không có sắc". (Quan điểm) thứ tư là học thuyết "ngã không phải có sắc cũng không phải không có sắc". "Chỉ do cách nắm giữ bằng suy luận" có nghĩa là: giống như các pháp đã đạt đến trạng thái vi tế, là phần còn lại của các hành, do đạt đến trạng thái cực kỳ vi tế, không có khả năng hoàn thành phận sự của mình, giống như sự kết hợp của cột, bụng, tay, chân, v.v., không phải là có sắc, và cũng không phải là không có sắc, vì không vượt qua được bản chất của sắc; (quan điểm này) chỉ do cách nắm giữ bằng suy luận khởi lên như vậy.

Ayaṃ aṭṭhakathāmuttako nayo – nevarūpī nārūpīti ettha hi antānantikacatutthavāde viya aññamaññapaṭikkhepavasena attho veditabbo. Satipi ca tatiyavādena imassa samānatthabhāve tattha desakālabhedavasena viya idha kālavatthubhedavasena tatiyacatutthavādānaṃ viseso daṭṭhabbo. Kālabhedavasena hi idha tatiyavādassa pavatti rūpārūpanimittānaṃ sahaanupaṭṭhānato. Catutthavādassa pana vatthubhedavasena pavatti rūpārūpadhammasamūhabhāvatoti. Dutiyacatukkaṃ antānantikavāde vuttanayena veditabbaṃ sabbathā saddatthato samānatthattā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, tampi ‘‘amati gacchati bhāvo osānametthā’’tiādinā amhehi vuttameva, kevalaṃ pana tattha pubbantakappanāvasena pavatto, idha aparantakappanāvasenāti ayaṃ viseso pākaṭoyeva. Kāmañca nānattasaññī attāti ayampi vādo samāpannakavasena labbhati. Aṭṭhasamāpattilābhino diṭṭhigatikassa vasena saññābhedasambhavato. Tathāpi samāpattiyaṃ [Pg.443] ekarūpeneva saññāya upaṭṭhānato lābhīvasena ekattasaññitā sātisayaṃ yuttāti āha ‘‘samāpannakavasena ekattasaññī’’ti. Ekasamāpattilābhino eva vā vasena attho veditabbo. Satipi ca samāpattibhedato saññābhedasambhave bahiddhā puthuttārammaṇeyeva saññānānattassa oḷārikassa sambhavato takkīvaseneva nānattasaññitaṃ dassetuṃ ‘‘asamāpannakavasena nānattasaññī’’ti vuttaṃ. Parittakasiṇavasenāti avaḍḍhitattā appakakasiṇavasena, kasiṇaggahaṇañcettha saññāya visayadassanaṃ. Visayavasena hi saññāya parittatā, iminā ca satipi saññāvinimuttadhamme ‘‘saññāyeva attā’’ti vadatīti dasseti. Esa nayo vipulakasiṇavasenāti etthāpi. Evañca katvā antānantikavāde ceva idha ca antānantacatukke paṭhamadutiyavādesu saddatthamattato samānesupi sabhāvato tehi dvīhi vādehi imesaṃ dvinnaṃ vādānaṃ viseso siddho hoti, aññathā vuttappakāresu vādesu satipi pubbantāparantakappanabhedamattena kehici visese kehici avisesoyeva siyāti.

Đây là phương pháp ngoài Chú giải – ở đây, trong câu ‘nevarūpī nārūpī,’ ý nghĩa nên được hiểu theo cách loại trừ lẫn nhau, giống như trong luận điểm thứ tư của phái Hữu biên Vô biên. Và mặc dù luận điểm này có cùng ý nghĩa với luận điểm thứ ba, nhưng sự khác biệt giữa luận điểm thứ ba và thứ tư ở đây nên được xem xét theo sự khác biệt về thời gian và vật chất, giống như ở đó (sự khác biệt) là do khác biệt về không gian và thời gian. Thật vậy, ở đây, sự xuất hiện của luận điểm thứ ba là do sự khác biệt về thời gian, vì các tướng của sắc và vô sắc không đồng thời hiện khởi. Còn sự xuất hiện của luận điểm thứ tư là do sự khác biệt về vật chất, vì nó là một tập hợp các pháp sắc và vô sắc. Bộ bốn thứ hai nên được hiểu theo cách đã nói trong phái Hữu biên Vô biên, vì về mọi mặt, ý nghĩa của từ ngữ là như nhau. Điều gì cần nói ở đây, điều đó cũng đã được chúng tôi nói qua câu ‘amati gacchati bhāvo osānametthā’ v.v., chỉ có điều, ở đó nó diễn ra theo cách suy tưởng về quá khứ, còn ở đây là theo cách suy tưởng về tương lai, sự khác biệt này là rõ ràng. Và quả thực, luận điểm ‘bản ngã có tưởng đa dạng’ này cũng có thể được hiểu theo trường hợp người đã nhập định. Vì có khả năng có sự khác biệt về tưởng đối với người có tà kiến đã đắc tám thiền định. Tuy nhiên, trong thiền định, vì tưởng chỉ khởi lên theo một cách duy nhất, nên trạng thái có tưởng đơn nhất là vô cùng thích hợp đối với người đã đắc thiền, do đó ngài nói ‘có tưởng đơn nhất theo trường hợp người đã nhập định.’ Hoặc ý nghĩa nên được hiểu theo trường hợp người chỉ đắc một thiền định. Và mặc dù có khả năng có sự khác biệt về tưởng do sự khác biệt của các thiền định, nhưng vì sự đa dạng của tưởng một cách thô thiển chỉ có thể xảy ra bên ngoài đối với các đối tượng khác nhau, nên để chỉ ra trạng thái có tưởng đa dạng chỉ theo trường hợp của nhà tư biện, ngài đã nói ‘có tưởng đa dạng theo trường hợp người không nhập định.’ ‘Theo trường hợp kasina hữu hạn’ có nghĩa là do chưa được phát triển, theo trường hợp kasina nhỏ; và ở đây, việc dùng từ ‘kasina’ là để chỉ đối tượng của tưởng. Thật vậy, sự hữu hạn của tưởng là do đối tượng của nó, và qua đó, ngài chỉ ra rằng mặc dù có những pháp tách rời khỏi tưởng, người ấy vẫn nói rằng ‘chính tưởng là bản ngã.’ Phương pháp này cũng áp dụng cho trường hợp ‘theo trường hợp kasina quảng đại.’ Và làm như vậy, cả trong phái Hữu biên Vô biên và ở đây, trong bộ bốn Hữu biên Vô biên, mặc dù luận điểm thứ nhất và thứ hai giống nhau về mặt từ ngữ, nhưng về bản chất, sự khác biệt giữa hai luận điểm này (của phái Thường kiến) và hai luận điểm kia (của phái Hữu biên Vô biên) đã được xác lập; nếu không, trong các luận điểm đã được đề cập, mặc dù có sự khác biệt đối với một số luận điểm chỉ do sự khác biệt trong việc suy tưởng về quá khứ và tương lai, thì đối với một số luận điểm khác sẽ không có sự khác biệt nào cả.

Ayaṃ pana aṭṭhakathāmuttako nayo – ‘‘aṅguṭṭhappamāṇo attā, aṇumatto attā’’tiādiladdhivasena paritto ca so saññī cāti parittasaññī kāpilakāṇādapabhutayo [kapilakaṇādādayo (dī. ni. ṭī. 1.76-77)] viya. Attano sabbagatabhāvapaṭijānanavasena appamāṇo ca so saññī cāti appamāṇasaññīti.

Đây lại là phương pháp ngoài Chú giải – do quan điểm cho rằng ‘bản ngã có kích thước bằng ngón tay cái, bản ngã có kích thước bằng một nguyên tử’ v.v., nên nó vừa hữu hạn vừa có tưởng, do đó gọi là ‘có tưởng hữu hạn,’ giống như các phái Kāpila, Kaṇāda v.v. Do tuyên bố rằng bản ngã có tính chất biến khắp, nên nó vừa vô lượng vừa có tưởng, do đó gọi là ‘có tưởng vô lượng.’

Dibbacakkhuparibhaṇḍattā yathākammūpagañāṇassa dibbacakkhupabhāvajanitena yathākammūpagañāṇena dissamānāpi sattānaṃ sukhādisamaṅgitā dibbacakkhunāva diṭṭhā nāmāti āha ‘‘dibbena cakkhunā’’tiādi. Catukkanayaṃ, pañcakanayañca sandhāya tikacatukkajjhānabhūmiya’’nti vuttaṃ. Diṭṭhigatikavisayāsu hi pañcavokārajhānabhūmīsu vehapphalabhūmiṃ ṭhapetvā avasesā yathārahaṃ catukkanaye tikajjhānassa, pañcakanaye ca catukkajjhānassa vipākaṭṭhānattā tikacatukkajjhānabhūmiyo nāma. Suddhāvāsā pana tesamavisayā. Nibbattamānanti uppajjamānaṃ. Nanu ca ‘‘ekantasukhī attā’’tiādinā pavattavādānaṃ aparantadiṭṭhibhāvato ‘‘nibbattamānaṃ disvā’’ti paccuppannavacanaṃ anupapannameva siyā. Anāgatavisayā hi ete vādāti? Upapannameva anāgatassa ekantasukhībhāvādikassa pakappanāya [Pg.444] paccuppannanibbattidassanena adhippetattā. Tenevāha ‘‘nibbattamānaṃ disvā ‘ekantasukhī’ti gaṇhātī’’ti. Ettha ca tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ bāhullena sukhādisahitadhammappavattidassanaṃ paṭicca tesaṃ ‘‘ekantasukhī’’tiādigahaṇato tadanurūpāyeva bhūmi vuttāti daṭṭhabbaṃ. Saddantarābhisambandhavasena viya hi atthapakaraṇādivasenapi atthaviseso labbhati. ‘‘Ekantasukhī’’tiādīsu ca ekantabhāvo bahulaṃ pavattimattaṃ pati payutto. Tathāpavattimattadassanena tesaṃ evaṃ gahaṇato. Atha vā hatthidassakaandhā viya diṭṭhigatikā yaṃ yadeva passanti, taṃ tadeva abhinivissa voharanti. Vuttañhetaṃ bhagavatā udāne ‘‘aññatitthiyā bhikkhave, paribbājakā andhā acakkhukā’’tiādi, (udā. 55) tasmā alamettha yuttimagganāti. ‘‘Dibbena cakkhunā disvā’’ti vuttamatthaṃ samatthetuṃ ‘‘visesato hī’’tiādi vuttaṃ.

Vì nghiệp báo trí là một phần phụ của thiên nhãn, nên mặc dù trạng thái của chúng sinh được phú cho hạnh phúc v.v. được thấy bằng nghiệp báo trí sinh ra từ năng lực của thiên nhãn, nó vẫn được gọi là được thấy bằng chính thiên nhãn, do đó ngài nói ‘bằng thiên nhãn’ v.v. Với ý hướng đến pháp tứ thiền và ngũ thiền, ngài đã nói ‘cõi của tam thiền và tứ thiền.’ Thật vậy, trong các cõi thiền ngũ uẩn là đối tượng của những người có tà kiến, ngoại trừ cõi Quảng Quả, các cõi còn lại được gọi là ‘cõi của tam thiền và tứ thiền’ vì chúng là nơi cho quả của tam thiền trong pháp tứ thiền và tứ thiền trong pháp ngũ thiền, tương ứng. Còn các cõi Tịnh Cư thì không phải là đối tượng của họ. ‘Đang tái sinh’ có nghĩa là đang sinh khởi. (Hỏi:) Chẳng phải vì các luận điểm bắt đầu bằng ‘bản ngã hoàn toàn an lạc’ là những tà kiến về tương lai, nên cách nói ở thì hiện tại ‘thấy người đang tái sinh’ là không phù hợp sao? Vì những luận điểm này liên quan đến tương lai. (Đáp:) Nó hoàn toàn phù hợp, vì ý muốn nói rằng qua việc thấy sự tái sinh ở hiện tại, người ta suy diễn về trạng thái hoàn toàn an lạc v.v. trong tương lai. Do đó, ngài nói ‘thấy người đang tái sinh, liền cho rằng ‘nó hoàn toàn an lạc’.’ Và ở đây, nên hiểu rằng cõi tương ứng được đề cập đến là vì họ chấp thủ ‘hoàn toàn an lạc’ v.v. do thấy sự thịnh hành của các pháp đi kèm với hạnh phúc v.v. trong cõi đó. Thật vậy, giống như ý nghĩa đặc biệt có được qua sự liên kết với một từ khác, ý nghĩa đặc biệt cũng có được qua văn cảnh v.v. Và trong các câu như ‘hoàn toàn an lạc,’ trạng thái ‘hoàn toàn’ được áp dụng chỉ dựa trên sự thịnh hành. Vì họ chấp thủ như vậy do thấy sự thịnh hành đó. Hoặc, giống như những người mù xem voi, những người có tà kiến, bất cứ điều gì họ thấy, họ đều bám chấp và tuyên bố điều đó. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói trong kinh Udāna: ‘Này các Tỳ kheo, các du sĩ ngoại đạo là những người mù, không có mắt…’ v.v., do đó, không cần tìm kiếm lý lẽ ở đây. Để củng cố ý nghĩa đã được nói trong câu ‘thấy bằng thiên nhãn,’ ngài đã nói ‘visesato hī’ v.v.

Asaññīnevasaññīnāsaññīvādavaṇṇanā

Giải thích về các luận điểm Vô tưởng và Phi tưởng phi phi tưởng

78-83. Atha na koci viseso atthīti codanaṃ sodheti ‘‘kevalañhī’’tiādinā. ‘‘Asaññī’’ti ca ‘‘nevasaññīnāsaññī’’ti ca gaṇhantānaṃ tā diṭṭhiyoti sambandho. Kāraṇanti visesakāraṇaṃ, diṭṭhisamudāgamakāraṇaṃ vā. Satipi kiñci kāraṇapariyesanasambhave diṭṭhigatikavādānaṃ anādariyabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘na ekantena kāraṇaṃ pariyesitabba’’nti vuttaṃ. Kasmāti āha ‘‘diṭṭhigatikassā’’tiādi, etena pariyesanakkhamābhāvatoti apariyesitabbakāraṇaṃ dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti – asaññīvāde asaññībhave nibbattasattavasena pavatto paṭhamavādo, ‘‘saññaṃ attato samanupassatī’’ti ettha vuttanayena saññaṃyeva ‘‘attā’’ti gahetvā tassa kiñcanabhāvena ṭhitāya aññāya saññāya abhāvato ‘‘asaññī’’ti pavatto dutiyavādo, tathā saññāya saha rūpadhamme, sabbe eva vā rūpārūpadhamme ‘‘attā’’ti gahetvā pavatto tatiyavādo, takkagāhavaseneva catutthavādo pavatto.

78-83. Kế đó, ngài làm cho trong sạch sự chất vấn: 'Không có sự khác biệt nào cả' bằng đoạn văn bắt đầu là 'kevalañhī'. Cần phải liên kết rằng: 'Đó là các tà kiến của những người chấp thủ 'vô tưởng' và 'phi tưởng phi phi tưởng'. Từ 'Kāraṇaṃ' (nguyên nhân) có nghĩa là nguyên nhân đặc biệt, hoặc là nguyên nhân phát sinh tà kiến. Mặc dù có thể có việc tìm kiếm một vài nguyên nhân nào đó, để chỉ ra thái độ không tôn trọng đối với các chủ thuyết của những người có tà kiến, nên đã nói rằng: 'Không nhất thiết phải tìm kiếm nguyên nhân'. Tại sao? Ngài nói đoạn bắt đầu là 'diṭṭhigatikassa'. Bằng câu này, ngài chỉ ra nguyên nhân không cần phải tìm kiếm là 'vì không đáng để tìm kiếm'. Điều này được nói ra có nghĩa là: Trong chủ thuyết vô tưởng, chủ thuyết thứ nhất đã khởi lên do năng lực của chúng sanh đã sanh trong cõi vô tưởng; chủ thuyết thứ hai đã khởi lên do chấp thủ chính tưởng là 'tự ngã' theo phương pháp đã được nói ở đây là 'vị ấy quán tưởng là tự ngã', và do không có tưởng nào khác tồn tại như là một cái gì đó, nên (cho là) 'vô tưởng'; tương tự, chủ thuyết thứ ba đã khởi lên do chấp thủ các sắc pháp cùng với tưởng, hoặc tất cả các pháp sắc và vô sắc là 'tự ngã'; chủ thuyết thứ tư đã khởi lên chỉ do năng lực của sự chấp thủ theo suy luận.

Dutiyacatukkepi kasiṇarūpassa asañjānanasabhāvatāya asaññīti katvā antānantikavāde vuttanayena cattāro vikappā pavattā. Nevasaññīnāsaññīvāde pana nevasaññīnāsaññībhave nibbattasattasseva cutipaṭisandhīsu[Pg.445], sabbattha vā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthāya sukhumāya saññāya atthibhāvapaṭijānanavasena paṭhamavādo, asaññīvāde vuttanayena sukhumāya saññāya vasena, sañjānanasabhāvatāpaṭijānanavasena ca dutiyavādādayo pavattāti. Evaṃ kenaci pakārena satipi kāraṇapariyesanasambhave diṭṭhigatikavādānaṃ pariyesanakkhamābhāvato ādaraṃ katvā mahussāhena tesaṃ kāraṇaṃ na pariyesitabbanti. Etesaṃ pana saññīasaññīnevasaññīnāsaññīvādānaṃ sassatadiṭṭhisaṅgaho ‘‘arogo paraṃ maraṇā’’ti vacanato pākaṭoyeva.

Cũng trong bộ bốn thứ hai, do sắc kasiṇa có tự tánh không nhận biết, nên cho là 'vô tưởng', và bốn sự phân loại đã khởi lên theo phương pháp đã nói trong chủ thuyết hữu biên và vô biên. Còn trong chủ thuyết phi tưởng phi phi tưởng, chủ thuyết thứ nhất đã khởi lên do năng lực thừa nhận sự hiện hữu của tưởng vi tế, vốn không có khả năng thực hiện phận sự của tưởng rõ rệt ở trong lúc tử và tái sanh của chính chúng sanh đã sanh trong cõi phi tưởng phi phi tưởng, hoặc ở trong tất cả các cảnh. Các chủ thuyết thứ hai v.v... đã khởi lên theo phương pháp đã nói trong chủ thuyết vô tưởng, do năng lực của tưởng vi tế và do năng lực thừa nhận tự tánh nhận biết. Như vậy, mặc dù có thể có việc tìm kiếm nguyên nhân bằng một phương cách nào đó, nhưng vì các chủ thuyết của những người có tà kiến không đáng để tìm kiếm, nên không cần phải tìm kiếm nguyên nhân của chúng với sự tôn trọng và nỗ lực lớn. Còn việc các chủ thuyết về tưởng, vô tưởng, phi tưởng phi phi tưởng này được bao gồm trong thường kiến thì đã rõ ràng do lời dạy: 'Sau khi chết, (tự ngã) không bệnh hoạn'.

Ucchedavādavaṇṇanā

Giải thích về Đoạn Diệt Luận

84. Avijjamānassa vināsāsambhavato atthibhāvahetuko ucchedoti dassetuṃ vijjamānavācakena santa-saddena ‘‘sato’’ti pāḷiyaṃ vuttanti āha ‘‘vijjamānassā’’ti. Vijjamānatāpayutto cesa diṭṭhigatikavādavisayo sattoyeva idha adhippetoti dassanatthaṃ pāḷiyaṃ ‘‘sattassā’’ti vuttaṃ, tena imamatthaṃ dasseti – yathā hetuphalabhāvena pavattamānānaṃ sabhāvadhammānaṃ satipi ekasantānapariyāpannānaṃ bhinnasantatipatitehi visese hetuphalabhūtānaṃ paramatthato bhinnasabhāvattā bhinnasantānapatitānaṃ viya accantaṃ bhedasanniṭṭhānena nānattanayassa micchāgahaṇaṃ ucchedābhinivesassa kāraṇaṃ, evaṃ hetuphalabhūtānaṃ vijjamānepi sabhāvabhede ekasantatipariyāpannatāya ekattanayena accantamabhedagahaṇampi kāraṇamevāti. Santānavasena hi pavattamānesu khandhesu ghanavinibbhogābhāvena tesaṃ idha sattagāho, sattassa ca atthibhāvagāhahetuko ucchedavādo, anupubbanirodhavasena pana nirantaravināso idha ‘‘ucchedo’’ti adhippeto yāvāyaṃ attā ucchijjamāno bhavati, tāvāyaṃ vijjatiyevāti gahaṇatoti āha ‘‘upaccheda’’nti. U-saddo hi upa-saddapariyāyo, so ca upasaṅkamanattho, upasaṅkamanañcettha anupubbamuppajjitvā aparāparaṃ nirodhavasena nirantaratā. Apica punānuppajjamānavasena nirudayavināsoyeva ucchedo nāma yathāvuttanayena gahaṇatoti āha ‘‘upaccheda’’nti. U-saddo, hi upa-saddo ca ettha uparibhāgattho. Niruddhato parabhāgo ca idha uparibhāgoti vuccati.

84. Vì sự hủy diệt của cái không hiện hữu là không thể có, để chỉ ra rằng sự đoạn diệt có nguyên nhân từ sự hiện hữu, nên trong Pāḷi đã nói 'sato' bằng từ 'santa' chỉ sự hiện hữu; do đó ngài nói 'vijjamānassa'. Và để chỉ ra rằng đối tượng của chủ thuyết tà kiến này, vốn liên quan đến sự hiện hữu, được chủ trương ở đây chính là chúng sanh, nên trong Pāḷi đã nói 'sattassa'. Bằng từ đó, ngài chỉ ra ý nghĩa này: Giống như việc chấp thủ sai lầm phương pháp dị biệt bằng cách quyết định một cách tuyệt đối về sự khác biệt, như thể chúng là những dòng tương tục khác nhau, đối với các pháp tự tánh là nhân và quả, do chúng có tự tánh khác nhau về mặt chân đế, mặc dù có sự khác biệt giữa các pháp tự tánh đang diễn tiến theo cách nhân quả và được bao gồm trong một dòng tương tục với những pháp thuộc về các dòng tương tục khác nhau, là nguyên nhân của sự cố chấp vào đoạn diệt kiến; cũng vậy, việc chấp thủ một cách tuyệt đối về sự không khác biệt theo phương pháp đồng nhất, do được bao gồm trong một dòng tương tục, mặc dù có sự khác biệt về tự tánh của các pháp là nhân và quả, cũng chính là nguyên nhân. Thật vậy, đối với các uẩn đang diễn tiến theo năng lực của dòng tương tục, do không có sự phân chia khối đặc, nên ở đây có sự chấp thủ chúng sanh, và có chủ thuyết đoạn diệt với nguyên nhân là sự chấp thủ sự hiện hữu của chúng sanh. Tuy nhiên, sự hủy diệt không gián đoạn do năng lực của sự diệt tuần tự được chủ trương ở đây là 'đoạn diệt', do sự chấp thủ rằng 'chừng nào tự ngã này đang bị đoạn diệt, chừng đó nó vẫn hiện hữu'; do đó ngài nói 'upaccheda'. Thật vậy, từ 'u' là một từ đồng nghĩa với 'upa', và từ đó có nghĩa là đến gần. Và ở đây, sự đến gần là sự không gián đoạn do năng lực của sự diệt kế tiếp nhau sau khi đã sanh khởi tuần tự. Hơn nữa, sự hủy diệt không tăng trưởng do năng lực không sanh khởi lại chính được gọi là đoạn diệt, do sự chấp thủ theo phương pháp đã nói; do đó ngài nói 'upaccheda'. Thật vậy, từ 'u' và từ 'upa' ở đây có nghĩa là phần trên. Và ở đây, phần sau khi đã diệt được gọi là phần trên.

Nirantaravasena[Pg.446], nirudayavasena vā visesena nāso vināso, so pana maṃsacakkhupaññācakkhūnaṃ dassanapathātikkamanato adassanamevāti āha ‘‘adassana’’nti. Adassane hi nāsa-saddo loke niruḷho ‘‘dve cāpare vaṇṇavikāranāsā’’tiādīsu (kāsikā 6-3-109 suttaṃ passitabbaṃ) viya. Bhāvavigamanti sabhāvāpagamaṃ. Yathādhammaṃ bhavanaṃ bhāvoti hi atthena idha bhāva-saddo sabhāvavācako. Yo pana nirantaraṃ nirudayavināsavasena ucchijjati, so attano sabhāvena ṭhātumasakkuṇeyyatāya ‘‘bhāvāpagamo’’ti vuccati. ‘‘Tatthā’’tiādinā ucchedavādassa yathāpāṭhaṃ samudāgamaṃ nidassanamattena dasseti, tena vakkhati ‘‘tathā ca aññathā ca vikappetvāvā’’ti. Tatthāti ‘‘sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapentī’’ti vacane. Lābhīti dibbacakkhuñāṇalābhī. Tadavasesalābhī ceva sabbaso alābhī ca idha aparantakappikaṭṭhāne ‘‘alābhī’’ tveva vuccati.

Sự hủy diệt một cách đặc biệt do năng lực không gián đoạn hoặc do năng lực không tăng trưởng được gọi là 'vināsa'. Tuy nhiên, sự hủy diệt đó chính là sự không thấy được do vượt ngoài tầm thấy của nhục nhãn và tuệ nhãn; do đó ngài nói 'adassana'. Thật vậy, trong thế gian, từ 'nāsa' đã trở nên phổ biến với nghĩa là không thấy được, như trong các câu 'dve cāpare vaṇṇavikāranāsā' v.v... (nên xem kinh Kāsikā 6-3-109). 'Bhāvavigama' có nghĩa là sự ra đi của tự tánh. Thật vậy, ở đây từ 'bhāva' chỉ tự tánh với ý nghĩa 'sự hiện hữu theo đúng pháp'. Còn tự ngã nào bị đoạn diệt không gián đoạn do năng lực hủy diệt không tăng trưởng, tự ngã đó được gọi là 'bhāvāpagamo' do không thể tồn tại bằng tự tánh của chính nó. Bằng đoạn bắt đầu là 'Tattha', ngài chỉ ra sự phát sinh của chủ thuyết đoạn diệt theo đúng văn bản chỉ bằng cách nêu ra, do đó ngài sẽ nói: 'tathā ca aññathā ca vikappetvāvā'. 'Tattha' là trong câu 'sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti' (họ tuyên bố sự đoạn diệt, sự hủy diệt, sự phi hữu của chúng sanh đang hiện hữu). 'Lābhī' là người đắc thiên nhãn trí. Cả người đắc các thắng trí còn lại ngoài thiên nhãn và người hoàn toàn không đắc thắng trí, ở đây trong trường hợp của người chấp trước vào tương lai, đều được gọi là 'alābhī' (người không đắc).

Cutinti sekkhaputhujjanānampi cutimeva. Esa nayo cutimattamevāti etthāpi. Upapattiṃ apassantoti daṭṭhuṃ samatthepi sati anolokanavasena apassanto. Na upapātanti pubbayogābhāvena, parikammākaraṇena vā upapattiṃ daṭṭhuṃ na sakkoti, evañca katvā nayadvaye viseso pākaṭo hoti. Ko paralokaṃ jānāti, na jānātiyevāti natthikavādavasena ucchedaṃ gaṇhātīti saha pāṭhasesena sambandho, natthikavādavasena mahāmūḷhabhāveneva ‘‘ito añño paraloko atthī’’ti anavabodhanato imaṃ diṭṭhiṃ gaṇhātīti adhippāyo. ‘‘Ettakoyeva visayo, yvāyaṃ indriyagocaro’’ti attano dhītuyā hatthaggaṇhanakarājā viya kāmasukhābhirattatāyapi gaṇhātīti āha ‘‘kāmasukhagiddhatāya vā’’ti. Vaṇṭato patitapaṇṇānaṃ vaṇṭena apaṭisandhikabhāvaṃ sandhāya ‘‘na puna viruhantī’’ti vuttaṃ. Evameva sattāti yathā paṇḍupalāso bandhanā pavutto puna na paṭisandhīyati, evameva sabbepi sattā appaṭisandhikā maraṇapariyosānā aponobbhavikā appaṭisandhikamaraṇameva nigacchantīti attho. Udakapubbuḷakūpamā hi sattā puna anuppajjamānatoti tassa laddhi. Tathāti ‘‘lābhī anussaranto’’tiādinā [arahato (aṭṭha)] nidassanavasena vuttappakārena. Aññathāti takkanassa anekappakārasambhavato tato aññenapi pakārena. Lābhinopi cutito [Pg.447] uddhaṃ upapātassa adassanamattaṃ pati takkaneneva imā diṭṭhiyo uppajjantīti vuttaṃ ‘‘vikappetvāvā’’ti. Tathā ca vikappetvāva uppannā aññathā ca vikappetvāva uppannāti hi sambandho. Tattha ‘‘dve janā’’tiādinā ucchedaggāhakappabhedadassanena imamatthaṃ dasseti. Yathā amarāvikkhepikavādā ekantaalābhīvaseneva desitā, yathā ca uddhamāghātanikasaññīvāde catutthacatukke saññīvādā ekantalābhīvaseneva desitā, nayime. Ime pana sassatekaccasassatavādādayo viya lābhīalābhīvaseneva desitāti. Yadevaṃ kasmā sassatavādādīsu viya lābhīvasena, takkīvasena ca paccekaṃ desanamakatvā sassatavādādidesanāhi aññathā idha desanā katāti? Vuccate – desanāvilāsappattito. Desanāvilāsappattā hi buddhā bhagavanto, te veneyyajjhāsayānurūpaṃ vividhenākārena dhammaṃ desenti, na aññathā. Yadi hi idhāpi ca tathādesanāya nibandhanabhūto veneyyajjhāsayo bhaveyya, tathārūpameva bhagavā vadeyya, kathaṃ? ‘‘Idha bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya…pe… yathā samāhite citte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti, so dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena arahato cuticittaṃ passati, puthūnaṃ vā parasattānaṃ, na heva kho taduddhaṃ upapattiṃ. So evamāha ‘yato kho bho ayaṃ attā rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo kāyassa bhado ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’tiādinā’’ visesalābhino, takkino ca visuṃ katvā. Yasmā pana tathādesanāya nibandhanabhūto veneyyajjhāsayo na idha bhavati, tasmā desanāvilāsena veneyyajjhāsayānurūpaṃ sassatavādādidesanāhi aññathāyevāyaṃ desanā katāti daṭṭhabbaṃ.

Về câu "cuti" (chết), (đó là) cái chết của cả hữu học và phàm phu. Phương pháp này cũng (áp dụng) ở đây trong câu "cutimattameva" (chỉ là cái chết). Về câu "không thấy sự tái sanh" (upapattiṃ apassanto) có nghĩa là: Mặc dù có khả năng thấy, nhưng do không nhìn đến nên không thấy. Về câu "không (thấy) sự tái sanh" (na upapātaṃ) có nghĩa là: Do không có sự nỗ lực từ trước, hoặc do không thực hành các công phu chuẩn bị, nên không thể thấy được sự tái sanh, và do làm như vậy, sự khác biệt trong hai phương pháp trở nên rõ ràng. (Câu) "Ai biết được thế giới bên kia? Chắc chắn không ai biết" nên được liên kết với phần còn lại của câu là "do đó chấp thủ đoạn kiến theo chủ nghĩa hư vô (natthikavāda)". Ý nghĩa là: Do chủ nghĩa hư vô, do trạng thái vô cùng si mê, vì không liễu tri rằng "có một thế giới khác ngoài thế giới này", nên người ấy chấp thủ tà kiến này. (Vị ấy) chấp thủ (tà kiến này) cũng do say đắm trong dục lạc, giống như vị vua nắm tay con gái mình (và nghĩ) "Đối tượng chỉ có chừng này, tức là những gì thuộc phạm vi của các giác quan", vì thế (Chú giải) nói "hoặc do tham đắm dục lạc". Nhắm đến tình trạng không kết nối lại với cuống của những chiếc lá đã rụng khỏi cuống, nên câu "chúng không mọc lại" đã được nói ra. Về câu "chúng sanh cũng như vậy", ý nghĩa là: Giống như chiếc lá vàng úa, đã lìa khỏi chỗ nối kết (cuống), không kết nối lại được nữa, cũng vậy, tất cả chúng sanh đều không có sự tái nối, có cái chết là cùng tận, không có sự tái hữu, chỉ đi đến cái chết không có sự tái nối. Thật vậy, (theo) chủ thuyết của người ấy, chúng sanh ví như bong bóng nước, vì không sanh khởi trở lại. "Như vậy" (tathā) có nghĩa là: theo cách đã được nói ra như một ví dụ qua (câu) bắt đầu bằng "người chứng đắc khi hồi tưởng". "Theo cách khác" (aññathā) có nghĩa là: do sự suy luận có thể có nhiều cách khác nhau, nên (cũng có thể) theo một cách khác với cách đó. (Câu) "hoặc do suy diễn" được nói ra vì rằng: ngay cả đối với người chứng đắc, những tà kiến này cũng khởi lên chỉ bằng sự suy luận về việc không thấy sự tái sanh sau khi chết. Thật vậy, sự liên kết là: (tà kiến) đã khởi lên do suy diễn theo cách này, và (tà kiến) đã khởi lên do suy diễn theo cách khác. Ở đây, qua (câu) bắt đầu bằng "hai người", Ngài chỉ ra ý nghĩa này bằng cách trình bày sự phân biệt các loại chấp thủ đoạn kiến. Giống như các học thuyết ngụy biện (amarāvikkhepikavāda) được thuyết giảng chỉ dựa trên trường hợp người hoàn toàn không chứng đắc, và giống như trong học thuyết tưởng về cảnh giới sau khi chết (uddhamāghātanikasaññīvāda), ở bộ bốn thứ tư, các học thuyết về tưởng (saññīvāda) được thuyết giảng chỉ dựa trên trường hợp người hoàn toàn chứng đắc, (nhưng) những (đoạn kiến) này thì không như vậy. Trái lại, những (đoạn kiến) này, giống như các học thuyết thường kiến, một phần thường kiến, v.v., được thuyết giảng dựa trên cả trường hợp người chứng đắc và người không chứng đắc. Nếu vậy, tại sao ở đây, không giống như trong các học thuyết thường kiến, v.v., Ngài không thuyết giảng riêng biệt dựa trên trường hợp người chứng đắc và dựa trên trường hợp người suy luận, mà lại thuyết giảng khác với các bài thuyết giảng về thường kiến, v.v.? Xin thưa – là do đã đạt đến sự vẻ vang của bài thuyết pháp. Thật vậy, các Đức Phật, các Đức Thế Tôn đã đạt đến sự vẻ vang của bài thuyết pháp. Các Ngài thuyết pháp theo nhiều cách khác nhau, phù hợp với căn cơ của chúng sanh cần được giáo hóa, chứ không theo cách khác. Thật vậy, nếu ở đây cũng có căn cơ của chúng sanh cần được giáo hóa làm nền tảng cho một bài thuyết pháp như vậy, thì Đức Thế Tôn đã nói theo đúng cách thức đó. Như thế nào? (Ngài sẽ nói rằng:) "Này các Tỳ khưu, ở đây, một Sa môn hay Bà la môn nào đó, nương vào sự tinh tấn... (v.v.)... khi tâm đã được định tĩnh, vị ấy hướng tâm đến trí biết về sự chết và tái sanh của chúng sanh. Vị ấy với thiên nhãn thanh tịnh, siêu nhân, thấy được tâm tử của vị A-la-hán, hoặc của nhiều chúng sanh khác, nhưng không thấy sự tái sanh sau đó. Vị ấy nói như sau: 'Thưa các ngài, vì rằng bản ngã này có sắc, do bốn đại chủng tạo thành, sanh từ cha mẹ, sau khi thân hoại, nó bị đoạn diệt, bị hủy hoại, không tồn tại sau khi chết'", v.v., bằng cách phân biệt người chứng đắc đặc biệt và người suy luận. Tuy nhiên, vì ở đây không có căn cơ của chúng sanh cần được giáo hóa làm nền tảng cho một bài thuyết pháp như vậy, nên cần phải hiểu rằng bài thuyết pháp này đã được thực hiện khác với các bài thuyết giảng về thường kiến, v.v., bằng sự vẻ vang của bài thuyết pháp, phù hợp với căn cơ của chúng sanh cần được giáo hóa.

Atha vā sassatekaccasassatavādādīsu viya na idha takkīvādato visesalābhīvādo bhinnākāro, atha kho samānappakāratāya samānākāroyevāti imassa visesassa pakāsanatthaṃ ayamucchedavādo bhagavatā purimavādehi visiṭṭhākārabhāvena desito. Sambhavati hi idha takkinopi anussavādivasena adhigamavato viya abhiniveso. Apica na imā diṭṭhiyo bhagavatā anāgate evaṃbhāvīvasena [Pg.448] desitā, nāpi evamete bhaveyyunti parikappanāvasena, atha kho yathā yathā diṭṭhigatikehi ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti (ma. ni. 2.187, 203, 427; 3.27, 28; udā. 55) maññitā, tathā tathāyeva ime diṭṭhigatā yathābhuccaṃ sabbaññutaññāṇena paricchinditvā pakāsitā, yehi gambhīrādippakārā aputhujjanagocarā buddhadhammā pakāsanti, yesañca parikittanena tathāgatā sammadeva thomitā honti.

Hoặc là, ở đây (trong đoạn kiến), không giống như trong các học thuyết thường kiến, một phần thường kiến, v.v., học thuyết của người chứng đắc đặc biệt không có hình thức khác biệt với học thuyết của người suy luận; mà đúng hơn, do có cùng một loại nên chúng có cùng một hình thức. Vì vậy, để làm rõ sự khác biệt này, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng học thuyết đoạn kiến này với một hình thức đặc thù so với các học thuyết trước đó. Thật vậy, ở đây, sự chấp thủ của người suy luận cũng có thể xảy ra giống như sự chấp thủ của người đã liễu tri qua việc nghe truyền lại, v.v. Hơn nữa, những tà kiến này không được Đức Thế Tôn thuyết giảng dựa trên cơ sở rằng chúng sẽ xảy ra như vậy trong tương lai, cũng không phải được thuyết giảng dựa trên sự phỏng đoán rằng "những người này sẽ như vậy". Mà đúng hơn, những tà kiến này đã được Đức Thế Tôn, với Nhất thiết trí, phân định và tuyên thuyết đúng như thật, theo đúng cách mà những người có tà kiến đã quan niệm rằng: "Chỉ có điều này là sự thật, điều khác là vô ích". Qua đó, các Phật pháp, vốn có nhiều loại như thâm sâu, v.v., không phải là đối tượng của phàm phu, được làm sáng tỏ, và qua việc trình bày (các tà kiến) ấy, các đấng Như Lai được tán thán một cách chân chánh.

Aparo nayo – yathā ucchedavādīhi diṭṭhigatikehi uttaruttarabhavadassīhi aparabhavadassīnaṃ tesaṃ vādapaṭisedhavasena sakasakavādā patiṭṭhāpitā, tathāyevāyaṃ desanā katāti purimadesanāhi imissā desanāya pavattibhedo na codetabbo, evañca katvā arūpabhavabhedavasena ucchedavādo catudhā vibhajitvā viya kāmarūpabhavabhedavasenāpi anekadhā vibhajitvāyeva vattabbo, evaṃ sati bhagavatā vuttasattakato bahutarabhedo ucchedavādo āpajjatīti, atha vā paccekaṃ kāmarūpabhavabhedavasena viya arūpabhavavasenāpi na vibhajitvā vattabbo, evampi sati bhagavatā vuttasattakato appatarabhedova ucchedavādo āpajjatīti ca evaṃpakārāpi codanā anavakāsā eva hoti. Diṭṭhigatikānañhi yathābhimataṃ desanā pavattāti.

Một phương pháp khác – cũng giống như những người theo đoạn kiến, có tà kiến, thấy các cảnh giới kế tiếp cao hơn đã thiết lập luận thuyết của riêng mình bằng cách phủ định luận thuyết của những người thấy các cảnh giới khác, bài pháp này cũng được thuyết giảng như vậy. Do đó, không nên chất vấn về sự khác biệt trong cách trình bày của bài pháp này so với các bài pháp trước. Và làm như vậy, giống như đoạn kiến được phân chia thành bốn loại theo sự phân biệt của cõi vô sắc, đoạn kiến cũng nên được phân chia thành nhiều loại theo sự phân biệt của cõi dục và cõi sắc. Nếu như vậy, đoạn kiến sẽ trở thành có nhiều loại hơn bảy loại đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng. Hoặc là, không nên phân chia theo sự phân biệt của cõi vô sắc, cũng như không nên phân chia riêng biệt theo sự phân biệt của cõi dục và cõi sắc. Ngay cả khi như vậy, đoạn kiến sẽ trở thành có ít loại hơn bảy loại đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng. Và sự chất vấn như thế này cũng không có cơ sở. Vì rằng bài pháp được trình bày theo như sở thích của những người có tà kiến.

85. Mātāpitūnaṃ etanti taṃsambandhanato etaṃ mātāpitūnaṃ santakanti attho. Sukkasoṇitanti pitu sukkaṃ, mātu soṇitañca, ubhinnaṃ vā sukkasaṅkhātaṃ soṇitaṃ. Mātāpettiketi nimitte cetaṃ bhummaṃ. Itīti imehi tīhi padehi. ‘‘Rūpakāyavasenā’’ti avatvā ‘‘rūpakāyasīsenā’’ti vadanto arūpampi tesaṃ ‘‘attā’’ti gahaṇaṃ ñāpeti. Iminā pakārena itthanti āha ‘‘evameke’’ti. Evaṃ-saddo hettha idamattho, iminā pakārenāti attho. Eketi ekacce, aññe vā.

85. “Đây là của cha mẹ” có nghĩa là: do có liên quan đến họ, đây là sở hữu của cha mẹ. “Tinh huyết” có nghĩa là tinh của cha và huyết của mẹ, hoặc là huyết được gọi là tinh của cả hai. Câu “mātāpettike” này là biến cách thứ bảy trong ý nghĩa của dấu hiệu. “Iti” (như vậy) là bằng ba từ này. Vị ấy nói “bằng cái đầu là thân sắc” thay vì nói “bằng thân sắc”, qua đó cho biết rằng họ cũng chấp thủ cả pháp vô sắc là “ngã”. Vị ấy nói “một số người như thế này” để chỉ rằng “theo cách này, như thế này”. Ở đây, từ “evaṃ” có nghĩa là “idaṃ” (cái này), nghĩa là “theo cách này”. “Eke” có nghĩa là một số người, hoặc những người khác.

86. Manussānaṃ pubbe gahitattā, aññesañca asambhavato ‘‘kāmāvacaro’’ti ettha chakāmāvacaradevapariyāpannoti attho. Kabaḷīkāro cettha yathāvuttasudhāhāro.

86. Vì loài người đã được đề cập trước, và vì không thể có ở các loài khác, nên ở đây, câu “thuộc cõi dục” có nghĩa là bao gồm cả chư thiên ở sáu cõi trời dục giới. Và ở đây, đoàn thực là vật thực của chư thiên như đã nói.

87. Jhānamanena [Pg.449] nibbattoti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Mahāvayavo aṅgo, tattha visuṃ pavatto paccaṅgo, sabbehi aṅgapaccaṅgehi yutto tathā. Tesanti cakkhusotindriyānaṃ. Itaresanti ghānajivhākāyindriyānaṃ. Tesampi indriyānaṃ saṇṭhānaṃ purisavesavaseneva veditabbaṃ. Tathā hi aṭṭhakathāsu vuttaṃ ‘‘samānepi tattha ubhayaliṅgābhāve purisasaṇṭhānāva tattha brahmāno, na itthisaṇṭhānā’’ti.

87. Điều cần nói ở câu “thiền được tạo ra bởi cái này” đã được nói ở dưới. Bộ phận lớn là chi, trong đó bộ phận phát sinh riêng biệt là chi phần; như vậy, được hợp thành bởi tất cả các chi và chi phần. “Của những cái đó” là của nhãn căn và nhĩ căn. “Của những cái khác” là của tỷ căn, thiệt căn, và thân căn. Hình dạng của các căn đó cũng nên được hiểu theo hình tướng của nam giới. Thật vậy, trong các sách Chú giải đã nói: “Mặc dù ở đó không có cả hai giới tính, các vị Phạm thiên ở đó chỉ có hình dạng nam giới, không có hình dạng nữ giới”.

88-92. Ākāsānañcāyatana-saddo idha bhaveyevāti āha ‘‘ākāsānañcāyatanabhava’’nti. Etthāha – yuttaṃ tāva purimesu tīsu vādesu ‘‘kāyassa bhedā’’ti vattuṃ pañcavokārabhavapariyāpannaṃ attabhāvamārabbha pavattattā tesaṃ vādānaṃ, catuvokārabhavapariyāpannaṃ pana attabhāvaṃ nissāya pavattesu catutthādīsu catūsu vādesu kasmā ‘‘kāyassa bhedā’’ti vuttaṃ. Na hi arūpīnaṃ kāyo vijjati. Yo bhedoti vucceyyāti? Saccametaṃ, rūpattabhāve pana pavattavohāreneva diṭṭhigatiko arūpattabhāvepi kāyavohāraṃ āropetvā evamāha. Lokasmiñhi dissati aññatthabhūtopi vohāro tadaññatthasamāropito yathā taṃ ‘‘sasavisāṇaṃ, khaṃ puppha’’nti. Yathā ca diṭṭhigatikā diṭṭhiyo paññapenti, tathāyeva bhagavāpi desetīti. Apica nāmakāyabhāvato phassādidhammasamūhabhūte arūpattabhāve kāyaniddeso daṭṭhabbo. Samūhaṭṭhenapi hi ‘‘kāyo’’ti vuccati ‘‘hatthikāyo assakāyo’’tiādīsu viya. Ettha ca kāmāvacaradevattabhāvādiniravasesavibhavapatiṭṭhāpakānaṃ dutiyādivādānaṃ aparantakappikabhāvo yutto hotu anāgataddhavisayattā tesaṃ vādānaṃ, kathaṃ pana diṭṭhigatikassa paccakkhabhūtamanussattabhāvāpagamapatiṭṭhāpakassa paṭhamavādassa aparantakappikabhāvo yujjeyya paccuppannaddhavisayattā tassa vādassa. Dutiyavādādīnañhi purimapurimavādasaṅgahitasseva attano anāgate taduttaribhavūpapannassa samucchedabodhanato yujjati aparantakappikatā, tathā ceva vuttaṃ ‘‘no ca kho bho ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hotī’’tiādi (dī. ni. 1.85) yaṃ pana tattha vuttaṃ ‘‘atthi kho bho añño attā’’ti, (dī. ni. 1.87) taṃ manussattabhāvādiheṭṭhimattabhāvavisesāpekkhāya vuttaṃ, na sabbathā aññabhāvato. Paṭhamavādassa pana anāgate taduttaribhavūpapannassa attano samucchedabodhanābhāvato[Pg.450], ‘‘atthi kho bho añño attā’’ti ettha aññabhāvena aggahaṇato ca na yujjateva aparantakappikatāti? No na yujjati idhalokapariyāpannattepi paṭhamavādavisayassa anāgatakālikasseva tena adhippetattā. Paṭhamavādināpi hi idhalokapariyāpannassa attano paraṃ maraṇā ucchedo anāgatakālavaseneva adhippeto, tasmā cassa aparantakappikatāya na koci virodhoti.

88-92. Vị ấy nói “cõi Không Vô Biên Xứ” để chỉ rằng ở đây từ “Không Vô Biên Xứ” chỉ có nghĩa là cảnh giới. Ở đây, có người chất vấn: Trước hết, việc nói “sau khi thân hoại” trong ba luận thuyết đầu tiên là hợp lý, vì các luận thuyết đó phát sinh liên quan đến thân ngũ uẩn. Nhưng tại sao lại nói “sau khi thân hoại” trong bốn luận thuyết từ thứ tư trở đi, vốn phát sinh dựa vào thân tứ uẩn? Vì chúng sinh vô sắc không có thân. Cái gì hoại diệt mà được nói đến? – Điều này đúng, tuy nhiên, người có tà kiến đã áp đặt cách dùng từ “thân” ngay cả đối với thân vô sắc, bằng cách sử dụng cách nói thông thường áp dụng cho thân sắc, và đã nói như vậy. Vì trong thế gian, người ta thấy cách dùng từ vốn thuộc về một đối tượng khác được áp đặt cho một đối tượng khác, ví dụ như “sừng thỏ”, “hoa trên trời”. Và Đức Thế Tôn cũng thuyết giảng theo cách mà những người có tà kiến trình bày các tà kiến của họ. Hơn nữa, việc chỉ định là “thân” trong thân vô sắc, vốn là một tập hợp các pháp như xúc, v.v., nên được hiểu là do bản chất của nó là một danh thân. Vì từ “kāya” cũng được dùng với nghĩa là “tập hợp”, như trong “đàn voi”, “đàn ngựa”, v.v. Và ở đây, việc các luận thuyết từ thứ hai trở đi, vốn thiết lập sự đoạn diệt hoàn toàn của thân chư thiên cõi dục, v.v., là những quan điểm về tương lai là hợp lý, vì các luận thuyết đó liên quan đến thời vị lai. Nhưng làm thế nào mà luận thuyết thứ nhất, vốn thiết lập sự chấm dứt của thân người hiện tiền, lại có thể là một quan điểm về tương lai, khi luận thuyết đó liên quan đến thời hiện tại? Vì các luận thuyết từ thứ hai trở đi, việc chúng là quan điểm về tương lai là hợp lý, do chúng nói về sự đoạn diệt của chính tự ngã đã được bao gồm trong các luận thuyết trước đó, khi tự ngã đó tái sinh vào một cảnh giới cao hơn trong tương lai, và do đó đã được nói rằng: “Này bạn, tự ngã này không phải vì thế mà bị đoạn diệt hoàn toàn”, v.v. Còn điều đã được nói ở đó: “Này bạn, có một tự ngã khác”, điều đó được nói với sự tham chiếu đến sự khác biệt của thân thấp hơn, tức là thân người, v.v., chứ không phải vì nó hoàn toàn khác. Nhưng đối với luận thuyết thứ nhất, vì nó không nói về sự đoạn diệt của chính tự ngã khi tái sinh vào một cảnh giới cao hơn trong tương lai, và vì trong câu “Này bạn, có một tự ngã khác”, nó không được hiểu là một cái gì đó khác, nên việc nó là một quan điểm về tương lai là không hợp lý, phải không? – Không phải là không hợp lý. Mặc dù đối tượng của luận thuyết thứ nhất thuộc về thế giới này, nhưng nó vẫn hợp lý vì người đó chỉ có ý định về một chúng sinh trong tương lai. Vì ngay cả người theo luận thuyết thứ nhất cũng chỉ có ý định về sự đoạn diệt của tự ngã thuộc thế giới này sau khi chết, theo thời gian tương lai. Do đó, không có mâu thuẫn nào trong việc nó là một quan điểm về tương lai.

Diṭṭhadhammanibbānavādavaṇṇanā

Giải Thích Về Luận Thuyết Niết Bàn Hiện Tại

93. Ñāṇena daṭṭhabboti diṭṭho, diṭṭho ca so sabhāvaṭṭhena dhammo cāti diṭṭhadhammo, dassanabhūtena ñāṇena upaladdhasabhāvoti attho. So pana akkhānamindriyānaṃ abhimukhībhūto visayoyevāti vuttaṃ ‘‘paccakkhadhammo vuccatī’’ti. Tattha yo anindriyavisayo, sopi supākaṭabhāvena indriyavisayo viya hotīti katvā tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ, tenevāha ‘‘tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacana’’nti, tasmiṃ tasmiṃ bhave yathākammaṃ paṭilabhitabbattabhāvassa vācakaṃ padaṃ, nāmanti vā attho. Nibbānañcettha dukkhavūpasamanameva, na aggaphalaṃ, na ca asaṅkhatadhātu tesamavisayattāti āha ‘‘dukkhavūpasamana’’nti. Diṭṭhadhammanibbāne pavatto vādo etesanti diṭṭhadhammanibbānavādātipi yujjati.

93. Được thấy bằng trí tuệ nên gọi là diṭṭha (được thấy); và cái được thấy ấy, theo nghĩa là tự tánh, cũng là pháp (dhamma), nên gọi là diṭṭhadhamma (pháp được thấy). Nghĩa là có tự tánh được liễu tri bởi trí tuệ vốn là sự thấy. Lại nữa, nó chính là đối tượng hiện diện trước các căn được gọi là mắt, vì vậy đã được nói là "được gọi là pháp hiện tiền (paccakkhadhamma)". Ở đây, cái gì không phải là đối tượng của các căn, cái đó cũng trở nên giống như đối tượng của các căn do sự hiển bày rõ ràng, vì vậy nên hiểu rằng đã được nói như thế. Chính vì thế, ngài đã nói: "Đây là tên gọi của tự thể đã đạt được ở nơi này nơi kia". Nghĩa là, đó là từ ngữ, hoặc là danh xưng, chỉ cho tự thể cần phải đạt được tùy theo nghiệp trong mỗi kiếp sống. Và ở đây, Nibbāna chỉ là sự lắng dịu khổ đau, không phải là Thánh quả tối thượng, cũng không phải là pháp vô vi, vì chúng không phải là đối tượng của họ. Vì vậy, ngài nói "sự lắng dịu khổ đau". Cách giải thích "những người có chủ thuyết về Nibbāna trong hiện tại (diṭṭhadhammanibbānavādā) là những người có chủ thuyết diễn ra trong Nibbāna hiện tại" cũng hợp lý.

94. Kāmanīyattā kāmā ca te anekāvayavānaṃ samūhabhāvato sattānañca bandhanato guṇā cāti kāmaguṇāti atthaṃ sandhāyāha ‘‘manāpiyarūpādīhī’’tiādi. Yāva phoṭṭhabbārammaṇañcettha ādi-saddena saṅgaṇhāti. Suṭṭhu appitoti sammā ṭhapito. Ṭhapanā cettha allīyanāti āha ‘‘allīno’’ti. Parito tattha tattha kāmaguṇesu yathāsakaṃ indriyāni cāreti gocaraṃ gaṇhāpetīti atthaṃ dassetuṃ ‘‘tesū’’tiādi vuttaṃ, tenāha ‘‘ito cito ca upanetī’’ti. Pari-saddavisiṭṭho vā idha cara-saddo kīḷāyanti vuttaṃ ‘‘palaḷatī’’tiādi [laḷati (aṭṭhakathāyaṃ)]. Palaḷatīti hi pakārena laḷati, vilāsaṃ karotīti attho. ‘‘Ettha cā’’tiādinā uttamakāmaguṇikānameva diṭṭhadhammanibbānaṃ paññapentīti dasseti. Mandhātumahārājavasavattīdevarājakāmaguṇā hi uttamatāya nidassitā, kasmāti āha ‘‘evarūpe’’tiādi.

94. Do đáng được mong muốn nên chúng là dục (kāmā); và do là sự tập hợp của nhiều thành phần và do trói buộc chúng sanh nên chúng là những sợi dây (guṇā); do đó chúng được gọi là dục trưởng dưỡng (kāmaguṇā). Nhắm đến ý nghĩa này, ngài nói "bởi các sắc khả ái v.v...". Ở đây, bằng từ "ādi" (v.v...), ngài bao gồm cả đối tượng xúc. "Suṭṭhu appito" nghĩa là được đặt để một cách đúng đắn. Và ở đây, sự đặt để (ṭhapanā) là sự bám víu (allīyanā), vì vậy ngài nói "allīno" (bám víu). Để chỉ ra ý nghĩa "làm cho các căn vận hành xung quanh trong các dục trưởng dưỡng đây đó theo cách riêng của chúng, làm cho chúng nắm bắt đối tượng", ngài đã nói "tesu" (trong chúng) v.v..., vì vậy, ngài nói "đưa đến từ đây và từ kia". Hoặc là, ở đây, từ "cara" được đặc biệt hóa bởi từ "pari" có nghĩa là vui chơi, nên đã được nói là "palaḷati" (vui đùa) v.v... Thật vậy, "palaḷati" có nghĩa là vui đùa một cách đặc biệt, làm ra vẻ duyên dáng. Bằng câu "Ettha ca" (Và ở đây) v.v..., ngài chỉ ra rằng họ chỉ chế định Nibbāna trong hiện tại cho những người có dục trưởng dưỡng tối thượng. Thật vậy, các dục trưởng dưỡng của vua Mandhātu và vua trời Vasavattī được chỉ ra vì tính chất tối thượng của chúng. Tại sao? Ngài nói "evarūpe" (trong loại như vậy) v.v...

95. Aññathābhāvāti [Pg.451] kāraṇe nissakkavacanaṃ. Vuttanayenāti suttapadesu desitanayena, etena sokādīnamuppajjanākāraṃ dasseti. Ñātibhogarogasīladiṭṭhibyasanehi phuṭṭhassa cetaso abbhantaraṃ nijjhāyanaṃ socanaṃ antonijjhāyanaṃ, tadeva lakkhaṇametassāti antonijjhāyanalakkhaṇo. Tasmiṃ soke samuṭṭhānahetubhūte nissitaṃ tannissitaṃ. Bhusaṃ vilapanaṃ lālappanaṃ, tannissitameva lālappanaṃ, tadeva lakkhaṇamassāti tannissitalālappanalakkhaṇo. Pasādasaṅkhāte kāye nissitassa dukkhasahagatakāyaviññāṇassa paṭipīḷanaṃ kāyapaṭipīḷanaṃ, sasambhārakathanaṃ vā etaṃ yathā ‘‘dhanunā vijjhatī’’ti tadupanissayassa vā aniṭṭharūpassa pacchā pavattanato ‘‘rūpakāyassa paṭipīḷana’’ntipi vaṭṭati. Paṭighasampayuttassa manaso vihesanaṃ manovighātaṃ. Tadeva lakkhaṇamassāti sabbattha yojetabbaṃ. Ñātibyasanādinā phuṭṭhassa paridevanāyapi asakkuṇantassa antogatasokasamuṭṭhito bhuso āyāso upāyāso. So pana cetaso appasannākāro evāti āha ‘‘visādalakkhaṇo’’ti. Sādanaṃ pasādanaṃ sādo, pasannatā. Anupasaggopi hi saddo saupasaggo viya yathāvuttassa atthassa bodhako yathā ‘‘gotrabhū’’ti. Evaṃ sabbattha. Tato vigamanaṃ visādo, appasannabhāvo.

95. "Aññathābhāvā" là một từ ở xuất xứ cách với ý nghĩa nguyên nhân. "Vuttanayena" nghĩa là theo phương pháp đã được thuyết trong các đoạn kinh; bằng từ này, ngài chỉ ra cách thức sanh khởi của sầu v.v... Sự sầu muộn, sự thiêu đốt bên trong tâm của người bị xúc chạm bởi những tai họa về thân quyến, tài sản, bệnh tật, giới hạnh, và tà kiến là sự thiêu đốt bên trong; chính điều đó là trạng thái của nó, nên nó có trạng thái là sự thiêu đốt bên trong. Nương tựa vào sầu ấy vốn là nguyên nhân sanh khởi, đó là "tannissitaṃ" (nương tựa vào đó). Sự than khóc mãnh liệt là sự kể lể; sự kể lể chỉ nương tựa vào đó; chính điều đó là trạng thái của nó, nên nó có trạng thái là sự kể lể nương tựa vào đó. Sự bức bách của thân thức tương ưng khổ nương vào thân được gọi là tịnh sắc là sự bức bách thân; hoặc đây là cách nói bao gồm cả công cụ, như trong câu "bắn bằng cung"; hoặc cũng có thể chấp nhận ý nghĩa "sự bức bách của sắc thân" do nó diễn ra sau sắc không mong muốn vốn là nơi nương tựa của cả hai. Sự phiền não của tâm tương ưng với sân là sự tổn hại tâm. "Chính điều đó là trạng thái của nó" nên được áp dụng ở mọi nơi. Đối với người bị xúc chạm bởi tai họa về thân quyến v.v..., không thể than khóc, sự mệt mỏi mãnh liệt phát sinh từ sầu muộn bên trong là não (upāyāsa). Lại nữa, nó chính là trạng thái không trong sáng của tâm, vì vậy ngài nói "có trạng thái là tuyệt vọng (visāda)". Sādanaṃ là sự trong sáng (pasādanaṃ), sādo là sự trong sáng (pasannatā). Thật vậy, một từ dù không có tiếp đầu ngữ cũng có thể chỉ ra ý nghĩa đã nói như một từ có tiếp đầu ngữ, ví dụ như "gotrabhū". Nên hiểu như vậy ở mọi nơi. Sự ra đi khỏi đó là visādo (tuyệt vọng), tức là trạng thái không trong sáng.

96. Vitakkanaṃ vitakkitaṃ, taṃ panatthato vitakkova, tathā vicāritanti etthāpi, tena vuttaṃ ‘‘abhiniropanavasena pavatto vitakko’’tiādi. Etenāti vitakkavicāre parāmasitvā karaṇaniddeso, hetuniddeso vā. Tenetamatthaṃ dīpeti ‘‘khobhakarasabhāvattā vitakkavicārānaṃ taṃsahitampi jhānaṃ tehi sauppīḷanaṃ viya hotī’’ti, tenāha ‘‘sakaṇṭakaṃ [bhakaṇḍakaṃ (aṭṭhakathāyaṃ)] viya khāyatī’’ti. Oḷārikabhāvo hi vitakkavicārasaṅkhātena kaṇṭakena saha pavattakathā. Kaṇṭakasahitabhāvo ca sauppīḷanatā eva, loke hi sakaṇṭakaṃ pharusakaṃ oḷārikanti vadanti.

96. Sự tầm là vitakkitaṃ (cái được tầm); lại nữa, về mặt ý nghĩa, nó chính là tầm (vitakka). Tương tự như vậy đối với "vicāritaṃ" (cái được tứ). Vì vậy, đã được nói rằng "tầm là sự vận hành theo cách hướng tâm lên" v.v... "Etena" (bởi cái này) là sự chỉ định công cụ sau khi đã xem xét tầm và tứ, hoặc là sự chỉ định nguyên nhân. Bằng từ đó, ngài làm sáng tỏ ý nghĩa này: "Do tầm và tứ có bản chất gây dao động, nên ngay cả thiền đi cùng với chúng cũng giống như bị chúng bức bách". Vì vậy, ngài nói "nó hiện ra như có gai". Thật vậy, trạng thái thô là cách nói về sự diễn tiến cùng với cái gai được gọi là tầm và tứ. Và trạng thái có gai chính là trạng thái bị bức bách. Thật vậy, ở đời, người ta gọi cái có gai, cái thô ráp là "thô" (oḷārika).

97. Pītigataṃ pītiyeva ‘‘diṭṭhigata’’ntiādīsu (dha. sa. 381; mahāni. 12) viya gata-saddassa tabbhāvavuttito. Ayañhi saṃvaṇṇakānaṃ pakati, yadidaṃ anatthakapadaṃ, tulyādhikaraṇapadañca ṭhapetvā atthavaṇṇanā. Tathā hi tattha tattha dissati. ‘‘Yopanāti [Pg.452] yo yādiso, (pārā. 45) nibbānadhātūti nibbāyanamatta’’nti ca ādi. Yāya nimittabhūtāya ubbilāvanapītiyā uppannāya cittaṃ ubbilāvitaṃ nāma, sāyeva ubbilāvitattaṃ bhāvavācakassa nimitte pavattanato. Iti pītiyā uppannāya eva cittassa ubbilāvanato tassa ubbilāvitabhāvo pītiyā kato nāmāti āha ‘‘ubbilabhāvakaraṇa’’nti.

97. "Pītigataṃ" chính là hỷ (pīti), giống như trong các trường hợp "diṭṭhigataṃ" v.v..., do từ "gata" được dùng với ý nghĩa "trạng thái đó". Thật vậy, đây là thông lệ của các nhà chú giải, đó là việc giải thích ý nghĩa mà không cần đến từ vô nghĩa và từ đồng vị. Thật vậy, điều đó được thấy ở nhiều nơi. Ví dụ như: "Yopana nghĩa là yo yādiso (người nào, loại nào)", và "Nibbānadhātu nghĩa là chỉ là sự dập tắt" v.v... Khi hỷ làm cho nổi lên, vốn là nhân duyên, sanh khởi, thì tâm được gọi là "ubbilāvitaṃ" (được làm cho nổi lên). Chính cái đó là "ubbilāvitattaṃ" (trạng thái được làm cho nổi lên), do hậu tố chỉ trạng thái được dùng với ý nghĩa nhân duyên. Như vậy, do tâm chỉ nổi lên khi hỷ sanh khởi, nên trạng thái nổi lên của tâm ấy được gọi là do hỷ tạo ra. Vì vậy, ngài nói "làm cho có trạng thái nổi lên".

98. Ābhujanaṃ manasikaraṇaṃ ābhogo. Sammā anukkamena, punappunaṃ vā ārammaṇassa āhāro samannāhāro. Ayaṃ pana ṭīkāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.98) vuttanayo – cittassa ābhuggabhāvo ārammaṇe abhinatabhāvo ābhogo. Sukhena hi cittaṃ ārammaṇe abhinataṃ hoti, na dukkhena viya apanataṃ, nāpi adukkhamasukhena viya anabhinataṃ, anapanatañcāti. Ettha ca ‘‘manuññabhojanādīsu khuppipāsādiabhibhūtassa viya kāmehi viveciyamānassa upādārammaṇapatthanāvisesato abhivaḍḍhati, manuññabhojanaṃ bhuttāvino viya pana uḷārakāmarasassa yāvadatthaṃ nicitassa sahitassa bhuttakāmatāya kāmesu pātabyatā na hoti, visayānabhigiddhanato visayehi dummociyehi jalūkā viya sayameva muccatī’’ti ca ayoniso ummujjitvā kāmaguṇasantappitatāya saṃsāradukkhavūpasamaṃ byākāsi paṭhamavādī. Kāmādīnaṃ ādīnavadassitāya, paṭhamādijhānasukhassa santabhāvadassitāya ca paṭhamādijhānasukhatittiyā saṃsāradukkhupacchedaṃ byākaṃsu dutiyādivādino. Idhāpi ucchedavādeva vuttappakāro vicāro yathāsambhavaṃ ānetvā vattabbo. Ayaṃ panettha viseso – ekasmimpi attabhāve pañca vādā labbhanti. Paṭhamavāde yadi kāmaguṇasamappito attā, evaṃ so diṭṭhadhammanibbānappatto. Dutiyādivādesu yadi paṭhamavādasaṅgahito soyeva attā paṭhamajjhānādisamaṅgī, evaṃ sati diṭṭhadhammanibbānappattoti. Teneva hi ucchedavāde viya idha pāḷiyaṃ ‘‘añño attā’’ti aññaggahaṇaṃ na kataṃ. Kathaṃ pana accantanibbānapaññāpakassa attano diṭṭhadhammanibbānavādassa sassatadiṭṭhiyā saṅgaho, na ucchedadiṭṭhiyāti? Taṃtaṃsukhavisesasamaṅgitāpaṭiladdhena bandhavimokkhena suddhassa attano sakarūpeneva avaṭṭhānadīpanato. Tesañhi tathāpaṭiladdhena kammabandhavimokkhena suddho hutvā diṭṭhadhammanibbānappatto attā sakarūpeneva avaṭṭhāsīti laddhi. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘ettāvatā kho bho [Pg.453] ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī’’ti sassatabhāvañāpakacchāyāya eva tesaṃ vādadassanaṃ katanti.

98. Sự hướng tâm (ābhujanaṃ), sự tác ý (manasikaraṇaṃ) là sự hướng tâm (ābhogo). Theo thứ tự đúng đắn (sammā anukkamena), hoặc sự mang lấy (āhāro) đối tượng (ārammaṇassa) lập đi lập lại (punappunaṃ) là sự quán xét (samannāhāro). Còn đây là phương pháp đã được nói trong Phụ chú giải (ṭīkā): Trạng thái hướng đến (ābhuggabhāvo) của tâm (cittassa), trạng thái hướng về (abhinatabhāvo) đối tượng (ārammaṇe) là sự hướng tâm (ābhogo). Vì rằng tâm hướng về đối tượng một cách an lạc, không phải là xa lìa (đối tượng) một cách khổ sở, cũng không phải là không hướng về và không xa lìa (đối tượng) một cách không khổ không lạc. Và ở đây, người theo chủ thuyết thứ nhất đã giải thích sự lắng dịu khổ luân hồi do sự thỏa mãn trong các dục, sau khi đã tác ý không như lý rằng: “Sự mong cầu đối tượng của sự chấp thủ tăng trưởng một cách đặc biệt đối với người đang được tách ly khỏi các dục, giống như người bị đói khát v.v... áp đảo đối với các món ăn ngon v.v...; nhưng đối với người đã hưởng thụ vị ngọt của dục to lớn đến mức thỏa mãn, đã có sự thành tựu, thì không có sự khao khát trong các dục do trạng thái đã hưởng thụ dục, giống như người đã ăn món ăn ngon; do không tham đắm trong các đối tượng, nên được giải thoát khỏi các đối tượng khó giải thoát một cách tự nhiên, giống như con đỉa”. Những người theo chủ thuyết thứ hai trở đi đã giải thích sự đoạn tận khổ luân hồi do sự thỏa mãn với lạc trong thiền thứ nhất trở đi, do thấy sự nguy hại của các dục v.v..., và do thấy trạng thái an tịnh của lạc trong thiền thứ nhất trở đi. Ở đây cũng vậy, sự xem xét có hình thức đã được nói trong đoạn kiến nên được mang đến và nói ra tùy theo khả năng. Đây là sự khác biệt ở đây: Năm chủ thuyết được tìm thấy trong cùng một tự thân. Trong chủ thuyết thứ nhất, nếu tự ngã được dấn sâu vào các dục, như vậy nó đã đạt được Niết-bàn hiện tại. Trong các chủ thuyết thứ hai trở đi, nếu chính tự ngã đó, được bao gồm trong chủ thuyết thứ nhất, lại thành tựu thiền thứ nhất v.v..., như vậy nó đã đạt được Niết-bàn hiện tại. Chính vì vậy, trong Kinh điển ở đây, không có việc dùng từ “khác” như “tự ngã khác” giống như trong đoạn kiến. Nhưng làm thế nào mà chủ thuyết Niết-bàn hiện tại của tự ngã, vốn chủ trương Niết-bàn tuyệt đối, lại được bao gồm trong thường kiến, chứ không phải trong đoạn kiến? (Câu trả lời là:) Do việc chỉ ra sự tồn tại của tự ngã thanh tịnh bằng chính bản chất của nó, thông qua sự giải thoát khỏi ràng buộc đã đạt được nhờ thành tựu các loại lạc đặc biệt đó. Vì rằng, đối với họ, có tà kiến rằng: “Tự ngã, sau khi trở nên thanh tịnh nhờ sự giải thoát khỏi ràng buộc của nghiệp đã đạt được như vậy và đã đạt được Niết-bàn hiện tại, đã tồn tại bằng chính bản chất của nó”. Vì vậy, trong Kinh điển, việc trình bày chủ thuyết của họ đã được thực hiện với một sắc thái chỉ ra trạng thái thường hằng: “Thưa ngài, đến mức độ này, tự ngã này đã đạt được Niết-bàn hiện tại tối thượng”.

‘‘Ettāvatā’’tiādinā pāḷiyatthasampiṇḍanaṃ. Tattha yāsanti yathāvuttānaṃ diṭṭhīnaṃ aniyamaniddesavacanaṃ. Tassa imā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo kathitāti niyamanaṃ, niyatānapekkhavacanaṃ vā etaṃ ‘‘yaṃ sandhāya vutta’’nti āgataṭṭhāne viya. Sesāti pañcapaññāsa diṭṭhiyo. Tāsu antānantikavādādīnaṃ sassatadiṭṭhisaṅgahabhāvo tattha tattha pakāsitoyeva. Kiṃ panettha kāraṇaṃ, pubbantāparantā eva diṭṭhābhinivesassa visayabhāvena dassitā, na pana tadubhayamekajjhanti? Asambhavo evettha kāraṇaṃ. Na hi pubbantāparantesu viya tadubhayavinimutte majjhante diṭṭhikappanā sambhavati tadubhayantaramattena ittarakālattā. Atha pana paccuppannattabhāvo tadubhayavemajjhaṃ, evaṃ sati diṭṭhikappanākkhamo tassa ubhayasabhāvo pubbantāparantesuyeva antogadhoti kathaṃ tadubhayamekajjhaṃ adassitaṃ siyā. Atha vā pubbantāparantavantatāya ‘‘pubbantāparanto’’ti majjhanto vuccati, sopi ‘‘pubbantakappikā ca aparantakappikā ca pubbantāparantakappikā cā’’ti upari vadantena bhagavatā pubbantāparantehi visuṃ katvā vuttoyevāti daṭṭhabbo. Aṭṭhakathāyampi ‘‘sabbepi te pubbantāparantakappike’’ti etena sāmaññaniddesena, ekasesena vā saṅgahitoti veditabbaṃ. Aññathā hi saṅkaḍḍhitvā vuttavacanassa niravasesasaṅkaḍḍhanābhāvato anatthakatā āpajjeyyāti. Ke pana te pubbantāparantakappikāti? Ye antānantikā hutvā diṭṭhadhammanibbānavādāti evamādinā ubhayasambandhābhinivesino veditabbā.

Bằng câu bắt đầu bằng “Ettāvatā”, ngài tóm tắt ý nghĩa của Kinh văn. Trong đó, từ “yāsaṃ” là từ chỉ định không xác định các tà kiến đã được nói. (Câu) “Sáu mươi hai tà kiến này đã được nói về điều đó” là sự xác định, hoặc đây là từ không phụ thuộc vào sự xác định, giống như ở chỗ có câu “điều được nói đến”. “Phần còn lại” là năm mươi lăm tà kiến. Trong số đó, việc các chủ thuyết như hữu biên vô biên v.v... được bao gồm trong thường kiến đã được làm rõ ở nhiều nơi. Nguyên nhân ở đây là gì, (mà) chỉ có các tà kiến về quá khứ và tương lai được trình bày như là đối tượng của sự cố chấp tà kiến, chứ không phải cả hai được trình bày cùng lúc? Sự không thể xảy ra chính là nguyên nhân ở đây. Vì rằng sự suy diễn tà kiến không thể xảy ra ở khoảng giữa, vốn thoát khỏi cả hai (quá khứ và tương lai), giống như trong quá khứ và tương lai, vì khoảng thời gian ở giữa cả hai là ngắn ngủi. Hơn nữa, nếu tự thân hiện tại là khoảng giữa của cả hai, trong trường hợp đó, bản chất kép của nó, vốn có khả năng cho sự suy diễn tà kiến, đã được bao gồm trong chính quá khứ và tương lai, vậy làm sao cả hai lại không được trình bày cùng lúc? Hoặc là, do có phần đầu và phần cuối, khoảng giữa được gọi là “quá khứ và tương lai”. Và khoảng giữa đó cũng đã được Đức Thế Tôn, khi nói ở trên rằng “có những người suy diễn về quá khứ, có những người suy diễn về tương lai, và có những người suy diễn về quá khứ và tương lai”, nói riêng biệt với các tà kiến về quá khứ và tương lai, điều này cần được hiểu như vậy. Trong Chú giải cũng vậy, cần biết rằng chúng được bao gồm bằng sự chỉ định chung chung này “tất cả chúng đều là những người suy diễn về quá khứ và tương lai”, hoặc bằng phép tỉnh lược. Nếu không, vì lời nói được nói một cách tóm tắt sẽ không có sự tóm tắt không còn sót lại, nên sẽ trở thành vô ích. Vậy những người suy diễn về quá khứ và tương lai đó là ai? Cần biết rằng đó là những người có sự cố chấp liên quan đến cả hai, bắt đầu bằng câu: “Những người là người theo chủ thuyết hữu biên vô biên và là người theo chủ thuyết Niết-bàn hiện tại”.

100-104. ‘‘Idānī’’tiādinā appanāvacanadvayassa visesaṃ dasseti. Tattha ekajjhanti rāsikaraṇatthe nipāto. Ekadhā karotīti ekajjhantipi neruttikā, bhāvanapuṃsakañcetaṃ. Iti-saddo idamattho, iminā pakārena pucchitvā vissajjesīti attho. Ajjhāsayanti sassatucchedavasena diṭṭhijjhāsayaṃ. Tadubhayavasena hi sattānaṃ saṃkilesapakkhe duvidho ajjhāsayo. Tathā hi vuttaṃ –

100-104. Bằng câu bắt đầu bằng “Idāni”, ngài chỉ ra sự khác biệt của hai lời kết luận. Trong đó, “ekajjhaṃ” là một tiểu từ có nghĩa là gom lại thành một khối. Các nhà ngữ nguyên học cũng nói rằng “ekajjhaṃ” (có nghĩa là) nó làm thành một, và đây là một danh từ trung tính chỉ hành động. Từ “iti” có nghĩa là “cái này”, ý nghĩa là: “đã hỏi và trả lời theo cách này”. “Ajjhāsayaṃ” (có nghĩa là) khuynh hướng tà kiến theo thường kiến và đoạn kiến. Vì rằng, theo cả hai (thường kiến và đoạn kiến), khuynh hướng của chúng sinh về phương diện ô nhiễm có hai loại. Vì vậy, đã được nói rằng –

‘‘Sassatucchedadiṭṭhi ca, khanti cevānulomikā;

Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ, etaṃ āsayasaddita’’nti. (visuddhi. ṭī. 1.136;

dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā;

sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā, verajjakaṇḍavaṇṇanā;

vi. vi. ṭī. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanāpi passitabbaṃ);

“Thường kiến và đoạn kiến, và sự kham nhẫn tùy thuận; và trí tuệ như thật nào, điều đó được gọi là khuynh hướng”.

Tañca [Pg.454] bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ aparimāṇe eva ñeyyavisese uppajjanavasena anekabhedabhinnampi ‘‘cattāro janā sassatavādā’’tiādinā dvāsaṭṭhiyā pabhedehi saṅgaṇhanavasena sabbaññutaññāṇena paricchinditvā dassento pamāṇabhūtāya tulāya dhārayamāno viya hotīti āha ‘‘tulāya tulayanto viyā’’ti. Tathā hi vakkhati ‘‘antojālīkatā’’tiādi (dī. ni. aṭṭha. 1.146) ‘‘sinerupādato vālukaṃ uddharanto viyā’’ti pana etena sabbaññutaññāṇato aññassa ñāṇassa imissā desanāya asakkuṇeyyataṃ dasseti paramagambhīratāvacanato.

Và Đức Thế Tôn, trong vô lượng thế giới, đối với vô lượng chúng sanh, trong vô lượng pháp đặc biệt cần biết, mặc dù (các tà kiến) đã được phân chia thành nhiều loại khác nhau do sự sanh khởi, Ngài đã phân định bằng toàn trí tuệ theo cách tóm thâu bằng sáu mươi hai loại qua (câu) ‘bốn hạng người là thường kiến luận giả’ v.v..., và khi chỉ dạy, Ngài giống như người đang cân bằng cái cân vốn là vật đo lường, vì vậy (Chú giải sư) đã nói: ‘giống như người đang cân bằng cái cân.’ Thật vậy, (vị ấy) sẽ nói: ‘bị lọt vào trong lưới’ v.v... Hơn nữa, bằng câu ‘giống như người lấy một hạt cát từ chân núi Sineru,’ (vị ấy) chỉ ra sự bất khả năng của trí tuệ khác ngoài toàn trí tuệ đối với bài pháp này, do vì lời nói về sự vô cùng thâm sâu.

Ettha ca ‘‘sabbe te imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā’’ti vacanato, pubbantakappikādittayavinimuttassa ca kassaci diṭṭhigatikassa abhāvato yāni tāni sāmaññaphalādisuttantaresu vuttappakārāni akiriyāhetukanatthikavādādīni, yāni ca issarapakatipajāpatipurisakālasabhāvaniyatiyadicchāvādādippabhedāni diṭṭhigatāni (visuddhi. 1.160-162; vibha. anuṭī. 2.194-195 vākyakhandhesu passitabbaṃ) bahiddhāpi dissamānāni, tesaṃ ettheva saṅgahato antogadhatā veditabbā. Kathaṃ? Akiriyavādo tāva ‘‘vañjho kūṭaṭṭho’’tiādinā kiriyābhāvadīpanato sassatavāde antogadho, tathā ‘‘sattime kāyā’’tiādi (dī. ni. 1.174) nayappavatto pakudhavādo, ‘‘natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’tiādi (dī. ni. 1.168) nayappavatto ahetukavādo ca adhiccasamuppannavāde. ‘‘Natthi paro loko’’tiādi (dī. ni. 1.171) nayappavatto natthikavādo ucchedavāde. Tathā hi tattha ‘‘kāyassa bhedā ucchijjatī’’tiādi (dī. ni. 1.85) vuttaṃ. Paṭhamena ādi-saddena nigaṇṭhavādādayo saṅgahitā.

Và ở đây, do lời dạy rằng: ‘Tất cả các vị ấy (chỉ tuyên thuyết) bằng sáu mươi hai cơ sở này, hoặc bằng một trong số chúng, ngoài ra không có,’ và do sự không có bất cứ người có tà kiến nào thoát khỏi ba nhóm (tà kiến) bắt đầu với nhóm tưởng định về quá khứ, nên cần phải hiểu rằng những tà kiến như vô hành luận, vô nhân luận, đoạn kiến luận, v.v... là các loại đã được nói đến trong các kinh khác như kinh Sa-môn Quả, và những tà kiến có nhiều loại khác nhau như tự tại thiên luận, bản tánh luận, hóa chủ luận, tự ngã thời gian luận, tự tánh luận, định mệnh luận, ngẫu nhiên luận, v.v... dù được thấy ở bên ngoài, chúng vẫn được bao hàm do sự nhiếp thâu ngay tại đây. Như thế nào? Trước hết, vô hành luận được bao hàm trong thường kiến luận do chỉ ra sự không có hành động qua (câu) ‘bất thụ thai, đứng vững như đỉnh núi’ v.v... Tương tự, học thuyết của Pakudha được tiến hành theo cách ‘có bảy thân này’ v.v... (cũng được bao hàm trong thường kiến luận). Và vô nhân luận được tiến hành theo cách ‘không có nhân, không có duyên cho sự nhiễm ô của chúng sanh’ v.v... được bao hàm trong ngẫu nhiên khởi luận. Đoạn kiến luận được tiến hành theo cách ‘không có đời sau’ v.v... được bao hàm trong đoạn diệt luận. Thật vậy, ở đó đã nói rằng: ‘sau khi thân hoại, (chúng sanh) bị đoạn diệt’ v.v... Bằng từ ‘v.v...’ thứ nhất, các học thuyết của Nigantha (Ni-kiền-tử) v.v... được bao gồm.

Yadipi pāḷiyaṃ (dī. ni. 1.177) nāṭaputtavādabhāvena cātuyāmasaṃvaro āgato, tathāpi sattavatātikkamena vikkhepavāditāya nāṭaputtavādopi sañcayavādo viya amarāvikkhepavādesu antogadho. ‘‘Taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti (dī. ni. 1.377; ma. ni. 2.122; saṃ. ni. 2.35) evaṃpakārā vādā pana ‘‘rūpī attā hoti arogo [Pg.455] paraṃ maraṇā’’tiādivādesu saṅgahaṃ gacchanti. ‘‘Hoti tathāgato paraṃ maraṇā, atthi sattā opapātikā’’ti evaṃpakārā sassatavāde. ‘‘Na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, natthi sattā opapātikā’’ti evaṃpakārā ucchedavāde. ‘‘Hoti ca na hoti ca tathāgato paraṃ maraṇā, atthi ca natthi ca sattā opapātikā’’ti evaṃpakārā ekaccasassatavāde. ‘‘Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, nevatthi na natthi sattā opapātikā’’ti evaṃpakārā amarāvikkhepavāde. Issarapakatipajāpatipurisakālavādā ekaccasassatavāde. Kaṇādavādo, sabhāvaniyatiyadicchāvādā ca adhiccasamuppannavāde saṅgahaṃ gacchanti. Iminā nayena suttantaresu, bahiddhā ca aññatitthiyasamaye dissamānānaṃ diṭṭhigatānaṃ imāsuyeva dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīsu antogadhatā veditabbā. Te pana tattha tatthāgatanayena vuccamānā ganthavitthārakarā, atitthe ca pakkhandanamiva hotīti na vitthārayimha. Idha pāḷiyaṃ atthavicāraṇāya aṭṭhakathāyaṃ anuttānatthapakāsanameva hi amhākaṃ bhāroti.

Mặc dù trong Chánh tạng, pháp tứ chế phòng hộ được đề cập đến như là học thuyết của Nāṭaputta, tuy nhiên do sự vi phạm bảy giới hạnh và do là một học thuyết ngụy biện, học thuyết của Nāṭaputta cũng giống như học thuyết của Sañcaya, được bao hàm trong các học thuyết ngụy biện bất định. Còn các học thuyết thuộc loại như: ‘cái đó là sinh mạng, cái đó là thân thể,’ ‘sinh mạng là khác, thân thể là khác,’ thì được bao gồm trong các học thuyết như ‘tự ngã có sắc, không bệnh, sau khi chết (vẫn thường còn).’ Các học thuyết thuộc loại như: ‘Như Lai tồn tại sau khi chết,’ ‘có các chúng sanh hóa sanh,’ được bao gồm trong thường kiến luận. Các học thuyết thuộc loại như: ‘Như Lai không tồn tại sau khi chết,’ ‘không có các chúng sanh hóa sanh,’ được bao gồm trong đoạn diệt luận. Các học thuyết thuộc loại như: ‘Như Lai vừa tồn tại vừa không tồn tại sau khi chết,’ ‘chúng sanh hóa sanh vừa có vừa không,’ được bao gồm trong nhất phần thường trú luận. Các học thuyết thuộc loại như: ‘Như Lai không phải tồn tại cũng không phải không tồn tại sau khi chết,’ ‘chúng sanh hóa sanh không phải có cũng không phải không có,’ được bao gồm trong học thuyết ngụy biện bất định. Các học thuyết tự tại thiên, bản tánh, hóa chủ, tự ngã thời gian được bao gồm trong nhất phần thường trú luận. Học thuyết của Kaṇāda, và các học thuyết tự tánh, định mệnh, ngẫu nhiên được bao gồm trong ngẫu nhiên khởi luận. Bằng phương pháp này, bậc trí cần hiểu sự bao hàm của các tà kiến được thấy trong các kinh khác và trong các học thuyết ngoại đạo khác vào trong sáu mươi hai tà kiến này. Tuy nhiên, nếu chúng được trình bày theo cách đã được đề cập ở những nơi đó, chúng sẽ làm cho tập sách trở nên dài dòng và giống như việc đi vào nơi không có bến nước, vì vậy chúng tôi đã không trình bày chi tiết. Thật vậy, ở đây, trong việc khảo sát ý nghĩa của Chánh tạng, việc làm sáng tỏ ý nghĩa chưa rõ ràng trong Chú giải chính là nhiệm vụ của chúng tôi.

‘‘Evamayaṃ yathānusandhivasena desanā āgatā’’ti vacanappasaṅgena suttassānusandhayo vibhajituṃ ‘‘tayo hī’’tiādimāha. Atthantaranisedhanatthañhi visesaniddhāraṇaṃ. Tattha anusandhanaṃ anusandhi, sambandhamattaṃ, yaṃ desanāya kāraṇaṭṭhena ‘‘samuṭṭhāna’’ntipi vuccati. Pucchādayo hi desanāya bāhirakāraṇaṃ tadanurūpena desanāpavattanato. Taṃsambandhopi tannissitattā kāraṇameva. Abbhantarakāraṇaṃ pana mahākaruṇādesanāñāṇādayo. Ayamattho upari āvi bhavissati. Pucchāya kato anusandhi pucchānusandhi, pucchaṃ anusandhiṃ katvā desitattā suttassa sambandho pucchāya kato nāma hoti. Pucchāsaṅkhāto anusandhi pucchānusandhītipi yujjati. Pucchānissitena hi anusandhinā tannissayabhūtā pucchāpi gahitāti. Atha vā anusandhahatīti anusandhi, pucchāsaṅkhāto anusandhi etassāti pucchānusandhi, taṃtaṃsuttapadeso. Pucchāya vā anusandhīyatīti pucchānusandhi, pucchaṃ vacanasambandhaṃ katvā desito taṃsamuṭṭhāniko taṃtaṃsuttapadesova. Ajjhāsayānusandhimhipi eseva nayo. Anusandhīyatīti anusandhi, yo yo anusandhi, anusandhino anurūpaṃ vā yathānusandhi.

Nhân dịp có lời nói: ‘Như vậy, bài pháp này đã được trình bày tùy theo nhân duyên liên kết,’ để phân tích các nhân duyên liên kết của bài kinh, (Chú giải sư) đã nói: ‘có ba’ v.v... Thật vậy, sự xác định đặc điểm là để phủ định một ý nghĩa khác. Ở đây, ‘sự liên kết’ (anusandhanaṃ) là ‘nhân duyên liên kết’ (anusandhi), chỉ đơn thuần là sự nối kết, mà theo ý nghĩa là nguyên nhân của bài pháp, nó cũng được gọi là ‘sự khởi nguyên’ (samuṭṭhāna). Thật vậy, câu hỏi v.v... là nguyên nhân bên ngoài của bài pháp, vì bài pháp được tiến hành tương ứng với chúng. Sự liên quan đến chúng, do nương tựa vào chúng, cũng chính là nguyên nhân. Còn nguyên nhân bên trong là đại bi, trí thuyết pháp, v.v... Ý nghĩa này sẽ trở nên rõ ràng ở phần sau. ‘Nhân duyên liên kết được tạo ra bởi câu hỏi’ là pucchānusandhi (nhân duyên câu hỏi); do được thuyết giảng sau khi lấy câu hỏi làm nhân duyên liên kết, nên sự liên kết của bài kinh được gọi là được tạo ra bởi câu hỏi. Cũng hợp lý khi nói: ‘Nhân duyên liên kết được gọi là câu hỏi’ là pucchānusandhi. Thật vậy, qua nhân duyên liên kết nương tựa vào câu hỏi, câu hỏi vốn là nền tảng của nhân duyên liên kết ấy cũng được nắm bắt. Hoặc, ‘nó liên kết’ (anusandhahati) nên là ‘nhân duyên liên kết’ (anusandhi); ‘đoạn kinh này có nhân duyên liên kết được gọi là câu hỏi’ nên là pucchānusandhi, (chỉ cho) đoạn kinh tương ứng đó. Hoặc, ‘nó được liên kết bởi câu hỏi’ (pucchāya anusandhīyati) nên là pucchānusandhi, (chỉ cho) đoạn kinh tương ứng đó được thuyết giảng sau khi lấy câu hỏi làm sự liên kết của lời nói, và là cái làm phát sinh ra nhân duyên liên kết đó. Đối với ajjhāsayānusandhi (nhân duyên khuynh hướng) cũng theo phương pháp tương tự. ‘Nó được liên kết’ (anusandhīyati) nên là ‘nhân duyên liên kết’ (anusandhi); (yathānusandhi có nghĩa là) bất cứ nhân duyên liên kết nào, hoặc tương ứng với nhân duyên liên kết.

Pucchāya, ajjhāsayena ca ananusandhiko ādimhi desitadhammassa anurūpadhammavasena vā tappaṭipakkhadhammavasena vā pavatto uparisuttapadeso. Tathā [Pg.456] hi so ‘‘yena pana dhammena…pe… kakacūpamā āgatā’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 1.100-104) aṭṭhakathāyaṃ vutto, yathāpāḷimayaṃ vibhāgoti dasseti ‘‘tatthā’’tiādinā. Tattha ‘‘evaṃ vutte nando gopālako bhagavantaṃ etadavocā’’ti paṭhanti, taṃ na sundaraṃ sutte tathā abhāvato. ‘‘Evaṃ vutte nandagopālakasutte bhagavantaṃ etadavocā’’ti pana paṭhitabbaṃ tasmiṃ sutte ‘‘aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavocā’’ti atthassa upapattito. Idañhi saṃyuttāgamavare saḷāyatanavagge saṅgītasuttaṃ. Gaṅgāya vuyhamānaṃ dārukkhandhaṃ upamaṃ katvā saddhāpabbajite kulaputte desite nando gopālako ‘‘ahamimaṃ paṭipattiṃ pūressāmī’’ti bhagavato santike pabbajjaṃ, upasampadañca gahetvā tathāpaṭipajjamāno nacirasseva arahattaṃ patto. Tasmā ‘‘nandagopālakasutta’’nti paññāyittha. ‘‘Kiṃ nu kho bhante’’tiādīni pana aññataroyeva bhikkhu avoca. Vuttañhi tattha ‘‘evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca ‘kiṃ nu kho bhante, orimaṃ tīra’ntiādi’’.

Do câu hỏi, và do khuynh hướng (của người khác), phần kinh ở sau được khởi lên không có sự liên kết, hoặc do bởi pháp tương ứng, hoặc do bởi pháp đối nghịch với pháp đã được thuyết ở phần đầu. Thật vậy, phần kinh ấy đã được nói đến trong Chú giải qua đoạn: ‘yena pana dhammena…pe… kakacūpamā āgatā’ (dī. ni. aṭṭha. 1.100-104), và vị ấy chỉ ra sự phân tích theo đúng như Thánh điển Pāḷi qua đoạn bắt đầu bằng ‘tatthā’. Ở đây, các vị đọc là: ‘evaṃ vutte nando gopālako bhagavantaṃ etadavocā’, điều ấy không hay vì trong kinh không có như vậy. Trái lại, nên đọc là: ‘evaṃ vutte nandagopālakasutte bhagavantaṃ etadavocā’ vì trong kinh ấy, ý nghĩa ‘aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavocā’ (một vị tỳ khưu đã bạch với đức Thế Tôn) là hợp lý. Thật vậy, đây là bài kinh được kiết tập trong phẩm Sáu Xứ (Saḷāyatanavagga) thuộc bộ Tương Ưng (Saṃyuttāgama). Khi (đức Thế Tôn) thuyết giảng cho người thiện gia nam tử đã xuất gia do đức tin, bằng cách dùng ví dụ về khúc gỗ trôi trên sông Gaṅgā, người chăn bò tên Nanda đã nói rằng: ‘Con sẽ thực hành trọn vẹn pháp hành này’, rồi đã xin xuất gia và thọ cụ túc giới nơi đức Thế Tôn, và trong khi thực hành như vậy, không bao lâu đã đắc quả A-la-hán. Do đó, kinh này được biết đến với tên gọi là ‘Nandagopālakasutta’. Tuy nhiên, chính một vị tỳ khưu vô danh đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Kiṃ nu kho bhante’. Thật vậy, ở đó có nói rằng: ‘evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca ‘kiṃ nu kho bhante, orimaṃ tīra’ntiādi’ (Khi được nói như vậy, một vị tỳ khưu đã bạch với đức Thế Tôn rằng: ‘Bạch ngài, bờ bên này là gì?’ v.v...).

Tatrāyamattho – evaṃ vutteti ‘‘sace kho bhikkhave, dārukkhandho na orimaṃ tīraṃ upagacchatī’’tiādinā gaṅgāya vuyhamānaṃ dārukkhandhaṃ upamaṃ katvā saddhāpabbajite kulaputte desite. Bhagavantaṃ etadavocāti anusandhikusalatāya ‘‘kiṃ nu kho bhante’’tiādivacanamavoca. Tathāgato hi ‘‘imissaṃ parisati nisinno anusandhi kusalo atthi, so maṃ pañhaṃ pucchissatī’’ti ettakeneva desanaṃ niṭṭhāpesi. Orimaṃ tīranti orimabhūtaṃ tīraṃ. Tathā pārimaṃ tīranti. Majjhe saṃsīdoti vemajjhe saṃsīdanaṃ nimmujjanaṃ. Thale ussādoti jalamajjhe uṭṭhite thalasmiṃ ussārito āruḷho. Manussaggāhoti manussānaṃ sambandhībhūtānaṃ, manussehi vā gahaṇaṃ. Tathā amanussaggāhoti āvaṭṭaggāhoti udakāvaṭṭena gahaṇaṃ. Antopūtīti vakkahadayādīsu apūtikassāpi guṇānaṃ pūtibhāvena abbhantaraṃpūtīti.

Ở đây, ý nghĩa là như vầy: ‘evaṃ vutte’ (khi được nói như vậy) là khi (đức Thế Tôn) thuyết giảng cho người thiện gia nam tử đã xuất gia do đức tin, bằng cách dùng ví dụ về khúc gỗ trôi trên sông Gaṅgā, bắt đầu bằng câu: ‘sace kho bhikkhave, dārukkhandho na orimaṃ tīraṃ upagacchatī’ (Này các tỳ khưu, nếu khúc gỗ không dạt vào bờ bên này). ‘Bhagavantaṃ etadavoca’ (đã bạch với đức Thế Tôn) là do sự khéo léo trong việc liên kết, vị ấy đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘kiṃ nu kho bhante’. Thật vậy, đức Như Lai đã kết thúc bài pháp chỉ với chừng ấy, (với ý nghĩ rằng): ‘Trong hội chúng này có người ngồi đây khéo léo trong việc liên kết, người ấy sẽ hỏi ta một câu hỏi’. ‘Orimaṃ tīraṃ’ (bờ bên này) là bờ ở phía này. Tương tự như vậy đối với ‘pārimaṃ tīraṃ’ (bờ bên kia). ‘Majjhe saṃsīdo’ (chìm ở giữa) là sự chìm xuống, ngập lặn ở giữa. ‘Thale ussādo’ (tấp vào cồn) là bị tấp lên, mắc cạn trên cồn đất nổi lên giữa dòng nước. ‘Manussaggāho’ (bị người bắt) là bị những người có liên quan bắt giữ, hoặc bị người ta bắt giữ. Tương tự như vậy đối với ‘amanussaggāho’ (bị phi nhân bắt). ‘Āvaṭṭaggāho’ (bị nước xoáy cuốn) là bị nước xoáy cuốn đi. ‘Antopūti’ (thối rữa bên trong) là mặc dù không bị thối rữa ở thận, tim, v.v..., nhưng bên trong lại thối rữa do sự hư hoại của các phẩm hạnh.

‘‘Atha kho aññatarassa bhikkhuno’’tiādi majjhimāgamavare uparipaṇṇāsake mahāpuṇṇamasuttaṃ (ma. ni. 3.88-90) tatrāyamattho – iti kirāti ettha kira-saddo aruciyaṃ, tena bhagavato yathādesitāya attasuññatāya attano aruciyabhāvaṃ dīpeti. Bhoti dhammālapanaṃ, ambho sabhāvadhammāti attho. Yadi rūpaṃ anattā…pe… viññāṇaṃ anattā. Evaṃ satīti [Pg.457] sapāṭhasesayojanā. Anattakatānīti attanā na katāni, anattabhūtehi vā khandhehi katāni. Kamattānaṃ phusissantīti kīdisamattabhāvaṃ phusissanti. Asati attani khandhānañca khaṇikattā tāni kammāni kaṃ nāma attānaṃ attano phalena phusissanti, ko kammaphalaṃ paṭisaṃvedissatīti vuttaṃ hoti. Tassa bhikkhuno cetoparivitakkaṃ attano cetasā ceto – pariyañāṇasampayuttena sabbaññutaññāṇasampayuttena vā aññāya jānitvāti sambandho.

Đoạn kinh bắt đầu bằng ‘Atha kho aññatarassa bhikkhuno’ là kinh Đại Rằm (Mahāpuṇṇamasutta) trong tập Thượng Ngũ Thập (Uparipaṇṇāsaka) thuộc bộ Trung A-hàm (Majjhimāgama). Ở đây, ý nghĩa là như vầy: Trong câu ‘iti kira’, từ ‘kira’ có nghĩa là không hài lòng. Qua đó, vị ấy thể hiện sự không hài lòng của mình đối với tánh không về tự ngã như đã được đức Thế Tôn thuyết giảng. ‘Bho’ là một từ dùng để gọi pháp, có nghĩa là: ‘Này pháp có tự tánh!’. Nếu sắc là vô ngã... cho đến... nếu thức là vô ngã. ‘Evaṃ sati’ (khi như vậy), nên hiểu sự kết nối với phần còn lại của văn bản. ‘Anattakatāni’ (được làm bởi cái không phải là tự ngã) có nghĩa là không phải được làm bởi tự ngã, hoặc được làm bởi các uẩn vốn là vô ngã. ‘Kamattānaṃ phusissanti’ (sẽ chạm đến tự ngã nào) có nghĩa là chúng sẽ chạm đến tự ngã có bản chất như thế nào? Khi không có tự ngã, và do các uẩn chỉ tồn tại trong khoảnh khắc, những nghiệp ấy sẽ chạm đến tự ngã nào với quả của chúng? Ai sẽ cảm nhận được quả của nghiệp? – đó là điều được nói đến. Nên hiểu sự liên kết như sau: (Đức Thế Tôn) đã biết và hiểu được tư duy trong tâm của vị tỳ khưu ấy bằng tâm của chính Ngài – hoặc bằng tâm tương ưng với tha tâm thông (cetopariyañāṇa), hoặc bằng tâm tương ưng với nhất thiết trí (sabbaññutañāṇa).

Avidvāti sutādivirahena ariyadhammassa akovidatāya apaṇḍito. Vidvāti hi paṇḍitādhivacanaṃ vidati jānātīti katvā. Avijjāgatoti avijjāya upagato, ariyadhamme avinītatāya appahīnāvijjoti attho. Taṇhādhipateyyena cetasāti ‘‘yadi ahaṃ nāma koci natthi, evaṃ sati mayā katassa kammassa phalaṃ ko paṭisaṃvedeti, sati pana tasmiṃ siyā kammaphalūpabhogo’’ti taṇhādhipatito āgatena attavādupādānasahagatena cetasā. Atidhāvitabbanti atikkamitvā dhāvitabbaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – khaṇikattepi saṅkhārānaṃ yasmiṃ santāne kammaṃ kataṃ, tattheva phalūpapattito dhammapuñjamattasseva siddhe kammaphalasambandhe ekattanayaṃ micchā gahetvā ekena kārakavedakabhūtena bhavitabbaṃ, aññathā kammakammaphalānamasambandho siyāti attattaniyasuññatāpakāsanaṃ satthusāsanaṃ atikkamitabbaṃ maññeyyāti. Idāni anatidhāvitabbataṃ vibhāvetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññathā’’tiādimāha.

‘Avidvā’ (người vô trí) là người không có trí tuệ do không thông thạo pháp của bậc Thánh, vì thiếu văn, v.v... Thật vậy, ‘vidvā’ (người có trí) là một từ chỉ người có trí tuệ, vì ‘vidati’ có nghĩa là ‘jānāti’ (biết). ‘Avijjāgato’ (đi đến vô minh) có nghĩa là đã đi đến vô minh; ý nghĩa là người có vô minh chưa được đoạn trừ do không được rèn luyện trong pháp của bậc Thánh. ‘Taṇhādhipateyyena cetasā’ (với tâm do ái dục chi phối) là với tâm đi cùng với chấp thủ vào ngã luận, phát sinh từ sự chi phối của ái dục, (nghĩ rằng): ‘Nếu không có ai gọi là ‘ta’, trong trường hợp đó, ai sẽ cảm nhận quả của nghiệp do ta đã làm? Nhưng nếu có ‘ta’ ấy, thì sẽ có sự hưởng thụ quả của nghiệp’. ‘Atidhāvitabbaṃ’ (nên vượt qua) là nên chạy vượt qua, nên vi phạm. Điều này được nói đến có nghĩa là: Mặc dù các pháp hữu vi chỉ tồn tại trong khoảnh khắc, nhưng vì quả phát sinh ngay trong dòng tương tục nơi nghiệp đã được tạo, nên sự liên quan giữa nghiệp và quả của nghiệp được xác lập chỉ đối với một khối các pháp thuần túy. (Thế nhưng) do nắm giữ sai lầm thuyết nhất thể (ekattanayaṃ), người ấy có thể nghĩ rằng: ‘Phải có một người làm và một người cảm thọ duy nhất, nếu không thì sẽ không có sự liên quan giữa nghiệp và quả của nghiệp’, do đó nên vi phạm giáo huấn của bậc Đạo Sư vốn tuyên thuyết về tánh không của tự ngã và những gì thuộc về tự ngã. Bây giờ, để làm rõ rằng không nên vượt qua, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘taṃ kiṃ maññathā’ (Các ngươi nghĩ thế nào?).

Upari desanāti desanāsamuṭṭhānadhammadīpikāya heṭṭhimadesanāya upari pavattitā desanā. Desanāsamuṭṭhānadhammassa anurūpapaṭipakkhadhammappakāsanavasena duvidhesu yathānusandhīsu anurūpadhammappakāsanavasena yathānusandhidassanametaṃ ‘‘upari cha abhiññā āgatā’’ti. Tadavasesaṃ pana sabbampi paṭipakkhadhammappakāsanavasena. Majjhimāgamavare mūlapaṇṇāsakeyeva cetāni suttāni. Kilesenāti ‘‘lobho cittassa upakkileso’’tiādinā kilesavasena. Bhaṇḍanenāti vivādena. Akkhantiyāti kopena. Kakacūpamāti kharapantiupamā. Imasmimpīti pi-saddo apekkhāyaṃ ‘‘ayampi pārājiko’’tiādīsu (vi. 1.72-73, 167, 171, 195, 197) viya, sampiṇḍane vā, tena yathā vatthasuttādīsu paṭipakkhadhammappakāsanavasena yathānusandhi[Pg.458], evaṃ imasmimpi brahmajāleti apekkhanaṃ, sampiṇḍanaṃ vā karoti. Tathā hi niccasārādipaññāpakānaṃ diṭṭhigatānaṃ vasena uṭṭhitāyaṃ desanā niccasārādisuññatāpakāsanena niṭṭhāpitāti. ‘‘Tenā’’tiādinā yathāvuttasaṃvaṇṇanāya guṇaṃ dasseti.

Upari desanāti (thuyết giảng ở trên) là bài thuyết giảng được tiến hành ở trên bài thuyết giảng bên dưới vốn chỉ rõ pháp là nhân sanh của bài thuyết giảng. Trong hai loại liên kết mạch lạc (yathānusandhi) bằng cách trình bày pháp tương ứng và pháp đối nghịch của pháp là nhân sanh của bài thuyết giảng, câu nói: “upari cha abhiññā āgatā” (sáu thắng trí đã đến ở trên) này là sự trình bày về liên kết mạch lạc bằng cách trình bày pháp tương ứng. Còn lại, tất cả cũng là (sự trình bày về liên kết mạch lạc) bằng cách trình bày pháp đối nghịch. Và những bài kinh này chỉ có trong Mūlapaṇṇāsaka (Phần Năm Mươi Kinh Căn Bản) thuộc Majjhimāgama (Trung A-hàm) cao quý. Kilesena (bằng phiền não): Bằng phiền não theo cách nói bắt đầu là: “lobho cittassa upakkileso” (tham là tùy phiền não của tâm). Bhaṇḍanena (bằng sự tranh cãi): Bằng sự tranh luận. Akkhantiyā (bằng sự không kham nhẫn): Bằng sự tức giận. Kakacūpama (ví dụ cái cưa): Ví dụ cái cưa có hàng răng sắc bén. Imasmimpi (cũng trong trường hợp này): Pi-sadda (từ “pi”) có nghĩa là liên quan (apekkhā) giống như trong các trường hợp bắt đầu là: “ayampi pārājiko” (vị này cũng phạm tội pārājika), hoặc có nghĩa là tổng hợp (sampiṇḍana). Do đó, (pi-sadda) tạo ra sự liên quan hoặc sự tổng hợp rằng: “Giống như trong các bài kinh Vattha, v.v... có sự liên kết mạch lạc bằng cách trình bày pháp đối nghịch, cũng vậy, trong kinh Brahmajāla này cũng có (sự liên kết mạch lạc).” Thật vậy, bài thuyết giảng này được phát sanh do năng lực của các tà kiến vốn chế định về thường, lạc, v.v... và được kết thúc bằng cách trình bày sự trống rỗng khỏi thường, lạc, v.v... Bằng câu bắt đầu là “Tenā,” (vị ấy) chỉ ra phẩm chất của phần luận giải đã được nói.

Paritassitavipphanditavāravaṇṇanā

Luận giải về đoạn (nói về) sự khao khát và dao động

105-117. Mariyādavibhāgadassanatthanti diṭṭhigatikānaṃ taṇhādiṭṭhiparāmāsassa tathāgatānaṃ jānanapassanena, sassatādimicchādassanassa ca sammādassanena saṅkarābhāva-vibhāgappakāsanatthaṃ. Taṇhādiṭṭhiparāmāsoyeva tesaṃ, na tu tathāgatānamiva yathābhūtaṃ jānanapassanaṃ. Taṇhādiṭṭhivipphandanamevetaṃ micchādassanavedayitaṃ, na tu sotāpannassa sammādassanavedayitamiva niccalanti ca hi imāya desanāya mariyādavibhāgaṃ dasseti. Tena vakkhati ‘‘yena diṭṭhiassādena…pe… taṃ vedayita’’nti, ‘‘diṭṭhisaṅkhātena ceva…pe… dassetī’’ti ca. ‘‘Tadapī’’ti vuttattā yena somanassajātā paññapentīti attho labbhatīti dassetuṃ ‘‘yenā’’tiādi vuttaṃ. Sāmatthiyato hi avagatatthassevettha ta-saddena parāmasanaṃ. Diṭṭhiassādenāti diṭṭhiyā paccayabhūtena assādena. ‘‘Diṭṭhisukhenā’’tiādi tasseva vevacanaṃ. Ajānantānaṃ apassantānaṃ tesaṃ bhavantānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ tadapi vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ vedayitanti sambandho.

Mariyādavibhāgadassanatthaṃ (nhằm mục đích trình bày sự phân chia ranh giới): Nhằm mục đích trình bày sự phân chia về việc không có sự pha trộn giữa sự chấp thủ sai lầm bằng ái và kiến của những người có tà kiến với sự thấy biết của các đấng Như Lai, và giữa tà kiến về thường hằng, v.v... với chánh kiến. Của họ chỉ là sự chấp thủ sai lầm bằng ái và kiến, chứ không phải là sự thấy biết như thật giống như của các đấng Như Lai. Sự cảm thọ tà kiến này chỉ là sự dao động do ái và kiến, chứ không phải là sự bất động giống như sự cảm thọ chánh kiến của bậc Sotāpanna (Dự lưu). Thật vậy, bằng bài thuyết giảng này, (đức Thế Tôn) chỉ ra sự phân chia ranh giới. Do đó, ngài sẽ nói: “yena diṭṭhiassādena…pe… taṃ vedayitaṃ” (do vị ngọt của tà kiến ấy... chính là sự cảm thọ ấy), và: “diṭṭhisaṅkhātena ceva…pe… dasseti” (và bằng cái được gọi là tà kiến... chỉ ra). Do đã được nói: “Tadapi” (cả điều ấy nữa), nên để chỉ ra rằng ý nghĩa “do điều ấy, họ sanh khởi hỷ và chế định” được tiếp nhận, (vị Chú giải) đã nói câu bắt đầu là: “yenā.” Bởi năng lực, ở đây sự chấp thủ bằng ta-sadda (từ “ta”) chỉ là đối với ý nghĩa đã được hiểu. Diṭṭhiassādena (bằng vị ngọt của tà kiến): Bằng vị ngọt là nhân duyên của tà kiến. Câu bắt đầu là “Diṭṭhisukhena” (bằng lạc của tà kiến) là từ đồng nghĩa của chính từ ấy. Nên thực hiện sự liên kết rằng: “Cả sự cảm thọ ấy của các vị Sa-môn, Bà-la-môn kia, những người không biết, không thấy, cũng là sự cảm thọ của những người đã bị ái chi phối.”

‘‘Yathābhūtadhammānaṃ sabhāva’’nti ca avisesena vuttaṃ. Na hi saṅkhatadhammasabhāvaṃ ajānanamattena micchā abhinivisanti. Sāmaññajotanā ca visese avatiṭṭhati. Tasmāyamettha visesayojanā kātabbā – ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti idaṃ diṭṭhiṭṭhānaṃ evaṃgahitaṃ evaṃparāmaṭṭhaṃ evaṃgatikaṃ hoti evaṃabhisamparāyanti yathābhūtamajānantānaṃ apassantānaṃ atha vā yasmiṃ vedayite avītataṇhatāya evaṃdiṭṭhigataṃ upādīyati, taṃ vedayitaṃ samudayaatthaṅgamādito yathābhūtamajānantānaṃ apassantānanti. Evaṃ visesayojanāya hi yathā anāvaraṇañāṇasamantacakkhūhi tathāgatānaṃ yathābhūtamettha jānanaṃ, passanañca hoti, na evaṃ diṭṭhigatikānaṃ, atha kho tesaṃ taṇhādiṭṭhiparāmāsoyevāti imamatthaṃ imāya desanāya dassetīti pākaṭaṃ hoti. Evampi cāyaṃ desanā mariyādavibhāgadassanatthaṃ jātā.

Và (câu) “tự tánh của các pháp như thật” đã được nói một cách không đặc thù. Thật vậy, họ không chấp chặt một cách sai lầm chỉ vì không biết tự tánh của pháp hữu vi. Và sự trình bày tổng quát được xác lập trong trường hợp đặc thù. Do đó, ở đây nên thực hiện sự áp dụng đặc thù này: (Sự cảm thọ ấy của) những người không biết, không thấy như thật rằng: “Căn cứ địa của tà kiến này là ‘ngã và thế gian là thường hằng’ được chấp thủ như vậy, được chấp thủ sai lầm như vậy, có xu hướng như vậy, có kết quả ở đời sau như vậy.” Hoặc là: (Sự cảm thọ ấy của) những người không biết, không thấy như thật về sự sanh khởi, sự đoạn diệt, v.v... của cảm thọ ấy, là cảm thọ mà trong đó tà kiến như vậy được chấp thủ do chưa từ bỏ ái. Thật vậy, bằng sự áp dụng đặc thù như vậy, điều này trở nên rõ ràng: “Giống như có sự thấy biết như thật ở đây của các đấng Như Lai bằng trí vô ngại và toàn nhãn, những người có tà kiến không có (sự thấy biết) như vậy; trái lại, của họ chỉ là sự chấp thủ sai lầm bằng ái và kiến.” Bài thuyết giảng này chỉ ra ý nghĩa này. Như vậy, bài thuyết giảng này cũng được phát sanh nhằm mục đích trình bày sự phân chia ranh giới.

Vedayitanti [Pg.459] ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti (dī. ni. 1.31) diṭṭhipaññāpanavasena pavattaṃ diṭṭhissādasukhapariyāyena vuttaṃ, tadapi anubhavanaṃ. Taṇhāgatānanti taṇhāya upagatānaṃ, pavattānaṃ vā tadeva vuttinayena vivarati ‘‘kevalaṃ…pe… vedayita’’nti. Tañca kho panetanti ca yathāvuttaṃ vedayitameva paccāmasati, tenetaṃ dīpeti – ‘‘tadapi vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ vedayitamevā’’ti vacchinditvā ‘‘tadapi vedayitaṃ paritassitavipphanditamevā’’ti puna sambandho kātabboti. Tadapi tāva na sampāpuṇātīti heṭṭhimaparicchedena mariyādavibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘na sotāpannassa dassanamiva niccala’’nti vuttaṃ. Dassananti ca sammādassanasukhaṃ, maggaphalasukhanti vuttaṃ hoti. Kuto cāyamattho labbhatīti eva-saddasāmatthiyato. ‘‘Paritassitavipphanditamevā’’ti hi vuttena maggaphalasukhaṃ viya avipphanditaṃ hutvā ekarūpe avatiṭṭhati, atha kho taṃ vaṭṭāmisabhūtaṃ diṭṭhitaṇhāsallānuviddhatāya sauppīḷattā vipphanditamevāti attho āpanno hoti, tenevāha ‘‘paritassitenā’’tiādi. Ayamettha aṭṭhakathāmuttako sasambandhanayo.

Vedayitaṃ (sự cảm thọ): (Sự cảm thọ) được tiến hành do năng lực của sự chế định tà kiến: “Ngã và thế gian là thường hằng” đã được nói theo cách là vị ngọt, là lạc của tà kiến; cũng là sự cảm nghiệm ấy. Taṇhāgatānaṃ (của những người đã bị ái chi phối): Của những người bị ái chi phối, hoặc sanh khởi (do ái). (Vị ấy) giải thích chính từ ấy bằng phương pháp diễn giải (vuttinaya) trong câu: “kevalaṃ…pe… vedayitaṃ” (chỉ là... sự cảm thọ). Và bằng câu “Tañca kho panetaṃ” (Và chính điều này), (vị ấy) xem xét lại chính sự cảm thọ đã được nói. Do đó, (vị ấy) chỉ rõ điều này: Nên thực hiện sự liên kết lại rằng: “Cả sự cảm thọ ấy cũng chỉ là sự cảm thọ của những người đã bị ái chi phối” sau khi ngắt câu, rồi: “Cả sự cảm thọ ấy cũng chỉ là sự khao khát và dao động.” Để trình bày sự phân chia ranh giới bằng sự phân định thấp hơn rằng: “Cả điều ấy cũng chưa đạt đến,” (vị Chú giải) đã nói: “na sotāpannassa dassanamiva niccalaṃ” (không bất động giống như sự thấy của bậc Sotāpanna). Và “dassana” (sự thấy) có nghĩa là lạc của chánh kiến, lạc của Đạo và Quả. Ý nghĩa này được tiếp nhận từ đâu? Do năng lực của eva-sadda (từ “eva”). Thật vậy, khi nói: “paritassitavipphanditameva” (chỉ là sự khao khát và dao động), ý nghĩa này được thành tựu: “(Lạc của tà kiến ấy) không tồn tại trong một trạng thái duy nhất sau khi trở nên bất động giống như lạc của Đạo và Quả; trái lại, lạc của tà kiến ấy là mồi của luân hồi, chỉ là sự dao động do bị bức bách vì bị mũi tên ái và kiến đâm xuyên.” Do đó, vị Chú giải đã nói câu bắt đầu là: “paritassitena.” Đây là phương pháp liên kết câu cú không có trong Chú giải.

Evaṃ visesakāraṇato dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni vibhajitvā idāni avisesakāraṇato tāni dassetuṃ ‘‘tatra bhikkhave’’tiādikā desanā āraddhā. Sabbesañhi diṭṭhigatānaṃ vedanā, avijjā, taṇhā ca avisiṭṭhakāraṇaṃ. Tattha tadapīti ‘‘sassataṃ attānañca lokañca paññapentī’’ti ettha yadetaṃ ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti paññāpanahetubhūtaṃ sukhādibhedaṃ tividhampi vedayitaṃ, tadapi yathākkamaṃ dukkhasallāniccato, avisesena samudayatthaṅgamassādādīnavanissaraṇato vā yathābhūtamajānantānaṃ apassantānaṃ hoti, tato eva ca sukhādipatthanāsambhavato, taṇhāya ca upagatattā taṇhāgatānaṃ taṇhāparitassitena diṭṭhivipphanditameva diṭṭhicalanameva. ‘‘Asati attani ko vedanaṃ anubhavatī’’ti kāyavacīdvāresu diṭṭhiyā copanappattimattameva, na pana diṭṭhiyā paññapetabbo koci dhammo sassato atthīti adhippāyoti. Ekaccasassatādīsupi esa nayo.

Sau khi đã phân tích sáu mươi hai tà kiến theo nguyên nhân đặc biệt như vậy, bây giờ, để trình bày chúng theo nguyên nhân không đặc biệt (nguyên nhân chung), bài pháp bắt đầu bằng câu “Này các Tỳ khưu, ở đây...” đã được bắt đầu. Quả vậy, đối với tất cả các tà kiến, thọ, vô minh, và ái là nguyên nhân không đặc biệt. Trong đó, về từ “tadapi” (điều ấy cũng vậy), trong câu “họ trình bày ngã và thế gian là thường hằng”, cảm thọ nào có ba loại khác biệt như lạc v.v., là nguyên nhân của sự trình bày “ngã và thế gian là thường hằng”, thì cảm thọ ấy cũng xảy ra cho những người không biết, không thấy đúng như thật, theo thứ tự, như là mũi tên đau khổ, là vô thường, hoặc một cách chung chung, là sự sanh khởi, sự diệt tận, vị ngọt, sự nguy hại, và sự xuất ly. Và chính vì thế, do có thể mong cầu lạc v.v., và do bị ái tiếp cận, nên đối với những người bị ái tiếp cận, do sự khao khát của ái, đó chỉ là sự rung động của tà kiến, sự lay chuyển của tà kiến. (Câu hỏi) “Khi không có ngã, ai cảm thọ?”, (câu trả lời là) đó chỉ là sự đạt đến rung động của tà kiến ở thân môn và khẩu môn, chứ chủ ý là: không có pháp thường hằng nào có thể được trình bày bởi tà kiến. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các thuyết như nhất hướng thường kiến v.v.

Phassapaccayavāravaṇṇanā

Giải Thích về Đoạn Duyên do Xúc.

118. Paramparapaccayadassanatthanti yaṃ diṭṭhiyā mūlakāraṇaṃ, tassāpi kāraṇaṃ, puna tassapi kāraṇanti evaṃ paccayaparamparadassanatthaṃ. Yena hi taṇhāparitassitena [Pg.460] etāni diṭṭhigatāni pavattanti, tassa vedayitaṃ paccayo, vedayitassāpi phasso paccayoti evaṃ paccayaparamparavibhāvinī ayaṃ desanā. Kimatthiyaṃ pana paccayaparamparadassananti ce? Atthantaraviññāpanatthaṃ. Tena hi yathā diṭṭhisaṅkhāto paññāpanadhammo, tappaccayadhammā ca yathāsakaṃ paccayavaseneva uppajjanti, na paccayehi vinā, evaṃ paññapetabbadhammāpi rūpavedanādayo, na ettha koci sassato attā vā loko vāti evamatthantaraṃ viññāpitaṃ hoti. Taṇhādiṭṭhipariphanditaṃ tadapi vedayitaṃ diṭṭhikāraṇabhūtāya taṇhāya paccayabhūtaṃ phassapaccayā hotīti attho.

118. “Để trình bày các duyên nối tiếp” có nghĩa là: để trình bày chuỗi duyên nối tiếp như sau: cái gì là nguyên nhân gốc rễ của tà kiến, rồi nguyên nhân của nguyên nhân ấy, và lại nữa, nguyên nhân của nguyên nhân ấy. Quả vậy, do sự khao khát của ái nào mà các tà kiến này sanh khởi, thì thọ là duyên cho sự khao khát ấy, và xúc cũng là duyên cho thọ; như vậy, bài pháp này làm sáng tỏ chuỗi duyên nối tiếp. Nhưng nếu hỏi: “Việc trình bày chuỗi duyên nối tiếp có mục đích gì?”, (câu trả lời là:) “Để làm cho biết một ý nghĩa khác”. Quả vậy, do đó, cũng như pháp được trình bày gọi là tà kiến và các pháp là duyên của nó sanh khởi chỉ do năng lực của duyên tương ứng, không sanh khởi nếu không có duyên; cũng vậy, các pháp được trình bày như sắc, thọ, v.v., (cũng sanh khởi do duyên), và trong đó không có ngã hay thế gian nào là thường hằng. Như vậy, một ý nghĩa khác được làm cho biết. Có nghĩa là: cảm thọ ấy, vốn rung động bởi ái và tà kiến, là duyên cho ái, mà ái là nguyên nhân của tà kiến, thì (cảm thọ ấy) có xúc làm duyên.

131. Tassa paccayassāti tassa phassasaṅkhātassa paccayassa. Diṭṭhivedayite diṭṭhiyā paccayabhūte vedayite, phassapadhānehi attano paccayehi nipphādetabbe. Sādhetabbe cetaṃ bhummaṃ. Balavabhāvadassanatthanti balavakāraṇabhāvadassanatthaṃ. Tathā hi vināpi cakkhādivatthūhi, sampayuttadhammehi ca kehici vedanā uppajjati, na pana kadācipi phassena vinā, tasmā phasso vedanāya balavakāraṇaṃ. Na kevalaṃ vedanāya eva, atha kho sesasampayuttadhammānampi. Sannihitopi hi visayo sace cittuppādo phusanākāravirahito hoti, na tassa ārammaṇapaccayo bhavatīti phasso sabbesampi sampayuttadhammānaṃ visesapaccayo. Tathā hi bhagavatā dhammasaṅgaṇīpakaraṇe cittuppādaṃ vibhajantena ‘‘phasso hotī’’ti phassasseva paṭhamamuddharaṇaṃ kataṃ, vedanāya pana sātisayamadhiṭṭhānapaccayo eva. ‘‘Paṭisaṃvedissantī’’ti vuttattā ‘‘tadapī’’ti etthādhikāroti āha ‘‘taṃ vedayita’’nti. Gamyamānatthassa vā-saddassa payogaṃ pati kāmacārattā, lopattā, sesattāpi ca esa na payutto. Evamīdisesu. Hoti cettha –

131. “Của duyên ấy” (tassa paccayassa) có nghĩa là của duyên ấy, tức là duyên được gọi là xúc. “Trong cảm thọ của tà kiến” (diṭṭhivedayite) có nghĩa là trong cảm thọ là duyên của tà kiến, khi được tạo ra bởi các duyên của chính nó với xúc là chính. Và đây là cách dùng vị trí cách trong ý nghĩa “khi được hoàn thành”. “Để trình bày trạng thái mạnh mẽ” (balavabhāvadassanatthaṃ) có nghĩa là để trình bày trạng thái là một nguyên nhân mạnh mẽ. Quả vậy, thọ sanh khởi ngay cả khi không có vật (căn) như mắt v.v., và một số pháp tương ưng, nhưng không bao giờ (thọ) sanh khởi nếu không có xúc; do đó, xúc là nguyên nhân mạnh mẽ của thọ. (Xúc là nguyên nhân mạnh mẽ) không chỉ của riêng thọ, mà còn của các pháp tương ưng còn lại. Quả vậy, dù đối tượng có hiện diện, nếu tâm sanh khởi không có trạng thái tiếp xúc, nó sẽ không có duyên đối tượng; do đó, xúc là duyên đặc biệt của tất cả các pháp tương ưng. Quả vậy, trong bộ Pháp Tụ, khi phân tích tâm sanh khởi, Đức Thế Tôn đã nêu lên chính xúc trước tiên bằng câu “có xúc” (phasso hoti). Nhưng đối với thọ, (xúc) là duyên nền tảng một cách vượt trội. Do đã được nói “họ sẽ cảm thọ” (paṭisaṃvedissanti), nên (vị Chú giải) nói “cảm thọ ấy” (taṃ vedayitaṃ) vì từ “tadapi” (điều ấy cũng vậy) được kế thừa ở đây. Hoặc là, từ này (tức là vedayitaṃ) không được sử dụng do sự tùy ý (của người nói) trong việc dùng từ có ý nghĩa dễ hiểu, do sự lược bỏ, và do là phần còn lại. Trong những trường hợp như vậy, nên hiểu như thế. Và ở đây có câu kệ:

‘‘Gamyamānādhikārato, lopato sesato cāti;

Kāraṇehi catūhipi, na katthaci ravo yutto’’ti.

“Do sự kế thừa dễ hiểu, do sự lược bỏ, và do là phần còn lại; bởi bốn nguyên nhân này, một từ đôi khi không được sử dụng.”

‘‘Yathā hī’’tiādinā phassassa balavakāraṇatādassanena tadatthaṃ samattheti. Tattha patatoti patantassa. Thūṇāti upatthambhakadārussetaṃ adhivacanaṃ.

Bằng câu bắt đầu bằng “Yathā hi” (Ví như...), vị ấy đã chứng minh ý nghĩa đó bằng cách trình bày xúc là nguyên nhân mạnh mẽ. Trong đó, “patato” có nghĩa là “của (ngôi nhà) đang sụp đổ”. “Thūṇā” (cột) là tên gọi của cây cột chống đỡ.

Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathāvaṇṇanā

Giải Thích về Luận Thuyết Vòng Luân Hồi làm Nền Tảng cho các Tà Kiến.

144. Kiñcāpi [Pg.461] imasmiṃ ṭhāne pāḷiyaṃ vedayitamanāgataṃ, heṭṭhā pana tīsupi vāresu adhikatattā, upari ca ‘‘phussa phussa paṭisaṃvedentī’’ti vakkhamānattā vedayitamevettha padhānanti āha ‘‘sabbadiṭṭhivedayitāni sampiṇḍetī’’ti. ‘‘Yepi te’’ti tattha tattha āgatassa ca pi-saddassa atthaṃ sandhāya ‘‘sampiṇḍetī’’ti vuttaṃ. Ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā…pe… sabbepi te chahi phassāyatanehi phussa phussa paṭisaṃvedentīti hi vedayitakiriyāvasena taṃtaṃdiṭṭhigatikānaṃ sampiṇḍitattā vedayitasampiṇḍanameva jātaṃ. Sabbampi hi vākyaṃ kiriyāpadhānanti. Upari phasse pakkhipanatthāyāti ‘‘chahi phassāyatanehī’’ti vutte upari phasse pakkhipanatthaṃ, pakkhipanañcettha vedayitassa phassapaccayatādassanameva. ‘‘Chahi phassāyatanehi phussa phussa paṭisaṃvedentī’’ti iminā hi chahi ajjhattikāyatanehi chaḷārammaṇapaṭisaṃvedanaṃ ekantato chaphassahetukamevāti dassitaṃ hoti, tena vuttaṃ ‘‘sabbe te’’tiādi.

144. Mặc dù ở chỗ này, trong Chánh tạng, từ “vedayitaṃ” (cảm thọ) không xuất hiện, nhưng vì nó được kế thừa trong cả ba đoạn ở trước, và vì ở sau sẽ được nói “sau khi xúc chạm nhiều lần, họ cảm thọ” (phussa phussa paṭisaṃvedenti), nên (vị Chú giải) nói “vị ấy tóm thâu tất cả các cảm thọ của tà kiến” (sabbadiṭṭhivedayitāni sampiṇḍeti) vì chính cảm thọ là chủ yếu ở đây. Từ “sampiṇḍeti” (tóm thâu) được nói ra có liên quan đến ý nghĩa của từ “pi” xuất hiện ở nhiều nơi trong câu “Yepi te...” (Những vị nào...). Quả vậy, (câu) “Những Sa-môn, Bà-la-môn nào là những người theo thường kiến... tất cả họ (sabbepi te) đều cảm thọ sau khi xúc chạm nhiều lần qua sáu xứ xúc”; do năng lực của hành động cảm thọ, việc tóm thâu những người có tà kiến này kia đã được thực hiện, nên đó chính là sự tóm thâu cảm thọ. Quả vậy, mọi câu đều có động từ làm chính. Cụm từ “để thêm vào xúc ở sau” (upari phasse pakkhipanatthāya) có nghĩa là: khi đã nói “qua sáu xứ xúc” (chahi phassāyatanehi), (là) để thêm vào xúc ở sau. Và ở đây, “thêm vào” (pakkhipana) chính là việc trình bày rằng cảm thọ có xúc làm duyên. Quả vậy, bằng câu “sau khi xúc chạm nhiều lần qua sáu xứ xúc, họ cảm thọ”, điều được trình bày là: sự cảm nhận sáu đối tượng qua sáu nội xứ chắc chắn chỉ có sáu xúc làm nguyên nhân. Do đó, (vị Chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng “sabbe te...” (tất cả họ...).

Kambojoti evaṃnāmakaṃ raṭṭhaṃ. Tathā dakkhiṇāpatho. ‘‘Sañjātiṭṭhāne’’ti iminā sañjāyanti etthāti adhikaraṇattho sañjāti-saddoti dasseti. Evaṃ samosaraṇa-saddo. Āyatana-saddopi tadubhayatthe. Āyataneti samosaraṇabhūte catumahāpathe. Nanti mahānigrodharukkhaṃ. Idañhi aṅguttarāgame pañcanipāte saddhānisaṃsasuttapadaṃ. Tattha ca seyyathāpi bhikkhave subhūmiyaṃ catumahāpathe mahānigrodho samantā pakkhīnaṃ paṭisaraṇaṃ hotī’’ti (a. ni. 5.38) tanniddeso vutto. Sati satiāyataneti satisaṅkhāte kāraṇe vijjamāne, tatra tatreva sakkhitabbataṃ pāpuṇātīti attho. Āyatanti ettha phalāni tadāyattavuttitāya pavattanti, āyabhūtaṃ vā attano phalaṃ tanoti pavattetīti āyatanaṃ, kāraṇaṃ. Sammantīti upasammanti assāsaṃ janenti. Āyatana-saddo aññesu viya na ettha atthantarāvabodhakoti āha ‘‘paṇṇattimatte’’ti, tathā tathā paññattimatteti attho. Rukkhagacchasamūhe paṇṇattimatte hi araññavohāro, araññameva ca araññāyatananti. Atthattayepīti ettha pi-saddena ākaranivāsādhiṭṭhānatthe sampiṇḍeti. ‘‘Hiraññāyatanaṃ suvaṇṇāyatana’’ntiādīsu [Pg.462] hi ākare, ‘‘issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāse, ‘‘kammāyatanaṃ sippāyatana’’ntiādīsu adhiṭṭhāne pavattati, nissayeti attho.

Kamboja là xứ sở có tên như vậy. Tương tự là xứ Dakkhiṇāpatha. Với câu ‘sañjātiṭṭhāne’, ngài cho thấy rằng từ sañjāti có nghĩa là nơi chốn (adhikaraṇa), với ý nghĩa ‘chúng được sinh ra ở đây’ (sañjāyanti ettha). Tương tự là từ samosaraṇa. Từ āyatana cũng có cả hai nghĩa đó. Āyatane có nghĩa là tại ngã tư đường, nơi tụ hội. Naṃ là cây đa lớn. Đây là một câu trong bài kinh Saddhānisaṃsa, chương Năm Pháp, Tăng Chi Bộ. Và ở đó, lời giải thích về nó đã được nói: ‘Này các Tỳ khưu, ví như ở một vùng đất tốt, tại ngã tư đường có một cây đa lớn, là nơi nương tựa cho các loài chim từ khắp bốn phương’. Sati satiāyatane có nghĩa là: khi có nguyên nhân gọi là niệm, thì người ấy đạt đến trạng thái có thể chứng ngộ ở ngay tại nơi đó. Các quả phát sinh (pavattanti) ở đây (ettha) vì chúng phụ thuộc vào đó (tadāyattavuttitāya), nên được gọi là āyatana; hoặc nó làm phát sinh (tanoti, pavatteti) quả của chính nó (attano phalaṃ) vốn là nguồn lợi (āyabhūtaṃ), nên được gọi là āyatana, tức là nguyên nhân. Sammanti có nghĩa là chúng lắng dịu, chúng tạo ra sự an ổn. Ngài nói ‘paṇṇattimatte’ (chỉ là chế định) vì từ āyatana ở đây không biểu thị một ý nghĩa khác như trong các trường hợp khác; nghĩa là, nó chỉ là chế định theo cách này hay cách khác. Thật vậy, cách dùng từ ‘rừng’ (arañña) chỉ là một chế định cho một tập hợp cây cối và bụi rậm, và chính khu rừng đó là araññāyatana. Trong câu ‘atthattayepi’, từ ‘pi’ bao gồm các nghĩa: nguồn gốc (ākara), nơi ở (nivāsa), và nền tảng (adhiṭṭhāna). Thật vậy, trong các câu như ‘hiraññāyatanaṃ suvaṇṇāyatanaṃ’ (mỏ bạc, mỏ vàng), nó có nghĩa là nguồn gốc (ākare); trong các câu như ‘issarāyatanaṃ vāsudevāyatanaṃ’ (đền thờ Issara, đền thờ Vāsudeva), nó có nghĩa là nơi ở (nivāse); trong các câu như ‘kammāyatanaṃ sippāyatanaṃ’ (nơi làm việc, nơi học nghề), nó có nghĩa là nền tảng (adhiṭṭhāne), tức là nơi nương tựa.

Āyatanti ettha ākaronti, nivasanti, adhiṭṭhahantīti yathākkamaṃ vacanattho. Cakkhādīsu ca phassādayo ākiṇṇā, tāni ca nesaṃ vāso, adhiṭṭhānañca nissayapaccayabhāvato. Tasmā tadetampi atthattayamidha yujjatiyeva. Kathaṃ yujjatīti āha ‘‘cakkhādīsu hī’’tiādi. Phasso vedanā saññā cetanā cittanti ime phassapañcamakā dhammā upalakkhaṇavasena vuttā aññesampi taṃsampayuttadhammānaṃ āyatanabhāvato, padhānavasena vā. Tathā hi cittuppādaṃ vibhajantena bhagavatā teyeva ‘‘phasso hoti, vedanā, saññā, cetanā, cittaṃ hotī’’ti paṭhamaṃ vibhattā. Sañjāyanti tannissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito. Samosaranti tattha tattha vatthudvārārammaṇabhāvena samosaraṇato. Tāni ca nesaṃ kāraṇaṃ tesamabhāve abhāvato. Ayaṃ pana yathāvutto sañjātidesādiattho ruḷhivaseneva tattha tattha niruḷhatāya eva pavattattāti ācariyaānandattherena vuttaṃ. Ayaṃ pana padatthavivaraṇamukhena pavatto attho – āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatanaṃ. Cakkhādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādikiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭenti vāyamanti, āyabhūte ca dhamme etāni tanonti vitthārenti, āyatañca saṃsāradukkhaṃ nayanti pavattentīti. Iti iminā nayenāti ettha ādiatthena iti saddena ‘‘sotaṃ paṭiccā’’tiādipāḷiṃ saṅgaṇhāti.

Ý nghĩa của từ theo thứ tự là: chúng tràn ngập (ākaronti), chúng trú ngụ (nivasanti), chúng làm nền tảng (adhiṭṭhahanti) ở đây (ettha). Và trong mắt, v.v., xúc, v.v., tràn ngập; và những thứ đó (mắt, v.v.) là nơi ở (vāso) của chúng, và cũng là nền tảng (adhiṭṭhāna) vì là duyên y chỉ (nissayapaccaya). Do đó, cả ba ý nghĩa này đều thích hợp ở đây. Ngài nói ‘cakkhādīsu hi’, v.v., để trả lời câu hỏi ‘Làm thế nào mà nó thích hợp?’. Năm pháp này với xúc đứng đầu—xúc, thọ, tưởng, tư, tâm—được nói đến như là những ví dụ tiêu biểu (upalakkhaṇavasena), vì các pháp tương ưng khác cũng là āyatana; hoặc chúng được nói đến vì vai trò chính yếu (padhānavasena). Thật vậy, khi phân tích tâm sinh khởi, Đức Thế Tôn đã phân tích chính những pháp này trước tiên: ‘có xúc, có thọ, tưởng, tư, tâm’. Chúng được sinh ra (sañjāyanti) do sự phát sinh ngay tại đó (tattheva uppattito) với vai trò là đối tượng nương tựa (tannissayārammaṇa). Chúng tụ hội (samosaranti) do sự tụ hội (samosaraṇato) với vai trò là đối tượng, cửa và vật ở mỗi nơi. Và những thứ đó (mắt, v.v.) là nguyên nhân (kāraṇaṃ) của chúng (xúc, v.v.), vì khi những thứ đó không có mặt thì chúng cũng không có mặt. Nhưng ý nghĩa về nơi sinh, v.v., như đã nói, chỉ có được do cách dùng thông thường (ruḷhivasena), vì nó được sử dụng ở những nơi khác nhau chỉ do đã được xác lập (niruḷhatāya eva). Điều này đã được trưởng lão Ācariya Ānanda nói. Nhưng đây là ý nghĩa được trình bày qua việc giải thích từ ngữ: āyatana là do sự nỗ lực (āyatanato), do sự mở rộng (tananato) các nguồn lợi (āyānaṃ), và do sự dẫn đến (nayanato) cái dài lâu (āyatassa). Thật vậy, trong mắt, v.v., các tâm và sở hữu tâm có đối tượng và cửa tương ứng, chúng nỗ lực (āyatanti), tức là chúng khởi lên (uṭṭhahanti), gắng sức (ghaṭenti), cố gắng (vāyamanti) với chức năng riêng của chúng là kinh nghiệm, v.v.; và những thứ này (mắt, v.v.) mở rộng (tanonti, vitthārenti) các pháp là nguồn lợi (āyabhūte dhamme); và chúng dẫn đến (nayanti, pavattenti) khổ đau luân hồi (saṃsāradukkhaṃ) dài lâu (āyataṃ). Trong câu ‘iti iminā nayena’, từ ‘iti’ có nghĩa là ‘v.v.’ (ādi), và nó bao gồm cả đoạn kinh bắt đầu bằng ‘sotaṃ paṭicca’.

Tattha tiṇṇanti cakkhupasādarūpārammaṇacakkhuviññāṇādīnaṃ tiṇṇaṃ visayindriyaviññāṇānaṃ. Tesaṃ samāgamanabhāvena gahetabbato ‘‘phasso saṅgatī’’ti vutto. Tathā hi so ‘‘sannipātapaccupaṭṭhāno’’ti vuccati. Iminā nayena āropetvāti sambandho. Tena imamatthaṃ dasseti – yathā ‘‘cakkhuṃpaṭicca…pe… phasso’’ti (ma. ni. 1.204; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43, 45; 2.4.61; kathā. 465) etasmiṃ sutte vijjamānesupi saññādīsu sampayuttadhammesu vedanāya padhānakāraṇabhāvadassanatthaṃ phassasīsena desanā katā, evamidhāpi ‘‘phassapaccayā vedanā’’tiādinā phassaṃ ādiṃ katvā [Pg.463] aparantapaṭisandhānena paccayaparamparaṃ dassetuṃ ‘‘chahi phassāyatanehī’’ti ca ‘‘phussa phussā’’ti ca phassasīsena desanā katāti. Phassāyatanādīnīti ādi-saddena ‘‘phussa phussā’’ti vacanaṃ saṅgaṇhāti.

Ở đó, ‘của ba’ (tiṇṇaṃ) là của ba thứ: đối tượng, căn và thức, tức là sắc pháp trong suốt của mắt, đối tượng sắc, và nhãn thức, v.v. Vì nó được hiểu là sự gặp gỡ (samāgamana) của chúng, nên nó được gọi là ‘xúc là sự hội hợp’ (phasso saṅgatī). Thật vậy, nó được gọi là ‘có sự tụ hội làm hiện trạng’ (sannipātapaccupaṭṭhāna). Sự liên kết là ‘áp dụng (āropetvā) theo cách này’. Với điều đó, ngài chỉ ra ý nghĩa này: cũng như trong bài kinh ‘Duyên mắt... xúc’, mặc dù có các pháp tương ưng như tưởng, v.v., nhưng bài giảng được trình bày với xúc làm đầu để cho thấy vai trò nguyên nhân chính yếu của thọ; tương tự như vậy, ở đây, để chỉ ra chuỗi duyên nối tiếp đến đời sau (aparantapaṭisandhānena), bắt đầu với xúc trong câu ‘do xúc làm duyên, có thọ’, bài giảng đã được trình bày với xúc làm đầu trong các câu ‘với sáu xứ xúc’ và ‘sau khi xúc chạm’. Trong câu ‘phassāyatanādīni’, từ ‘ādi’ (v.v.) bao gồm cả câu ‘phussa phussā’.

‘‘Kiñcāpī’’tiādinā saddamattato codanālesaṃ dassetvā ‘‘tathāpī’’tiādinā atthato taṃ pariharati. Na āyatanāni phusanti rūpānamanārammaṇabhāvato. Phasso arūpadhammo visamāno ekadesena ārammaṇaṃ analliyamānopi phusanākārena pavatto phusanto viya hotīti āha ‘‘phassova taṃ taṃ ārammaṇaṃ phusatī’’ti. Teneva so ‘‘phusanalakkhaṇo, saṅghaṭṭanaraso’’ti ca vuccati. ‘‘Chahi phassāyatanehi phussa phussā’’ti aphusanakiccānipi nissitavohārena phusanakiccāni katvā dassanameva phasse upanikkhipanaṃ nāma yathā ‘‘mañcā ghosantī’’ti. Upanikkhipitvāti hi phusanakiccāropanavasena phassasmiṃ pavesetvāti attho. Phassagatikāni katvā phassupacāraṃ āropetvāti vuttaṃ hoti. Upacāro nāma vohāramattaṃ, na tena atthasiddhi ataṃsabhāvato. Atthasijjhanako pana taṃsabhāvoyeva attho gahetabboti dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādimāha. Yathāhu –

Với câu bắt đầu bằng ‘kiñcāpi’, ngài đưa ra một gợi ý phản bác (codanālesaṃ) chỉ dựa trên từ ngữ, và với câu bắt đầu bằng ‘tathāpi’, ngài giải quyết nó về mặt ý nghĩa. Các xứ không xúc chạm, vì các sắc pháp không có khả năng bắt đối tượng. Xúc là một pháp vô sắc, dù không đồng nhất (với đối tượng) và không dính mắc vào đối tượng ở một phần nào, nhưng nó diễn ra theo cách xúc chạm, giống như đang xúc chạm. Do đó, ngài (Chú giải sư) nói: ‘Chính xúc xúc chạm vào đối tượng này hay đối tượng kia’. Chính vì vậy, nó được gọi là ‘có sự xúc chạm làm tướng trạng’ và ‘có sự va chạm làm phận sự’. Trong câu ‘với sáu xứ xúc, sau khi xúc chạm’, việc trình bày các xứ như thể chúng có chức năng xúc chạm, dù chúng không có, bằng cách sử dụng lối nói ẩn dụ dựa vào pháp nương tựa (nissitavohārena), được gọi là sự quy gán (upanikkhipanaṃ) cho xúc, giống như trong câu ‘những chiếc giường đang la hét’ (mañcā ghosanti). Thật vậy, ‘upanikkhipitvā’ có nghĩa là ‘đưa vào xúc’ (phassasmiṃ pavesetvā) bằng cách gán cho nó chức năng xúc chạm. Điều này có nghĩa là: sau khi làm cho chúng có bản chất giống như xúc, ngài đã áp dụng một cách nói ẩn dụ về xúc (cho các xứ). Ẩn dụ (upacāra) chỉ là một cách nói (vohāramattaṃ); ý nghĩa thực sự không được thành tựu bởi nó, vì (các xứ) không có bản chất đó (bản chất của xúc). Nhưng ý nghĩa thực sự, cái hoàn thành mục đích, phải được hiểu là chính bản chất đó (bản chất của xúc). Để chỉ ra điều này, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘tasmā’. Như đã nói –

‘‘Atthañhi nātho saraṇaṃ avoca,Na byañjanaṃ lokahito mahesī’’ti.

Quả vậy, Bậc Hộ Trì, Đấng Đại Sĩ vì lợi ích cho thế gian, đã tuyên thuyết rằng ý nghĩa là nơi nương tựa, chứ không phải là văn tự.

Attano paccayabhūtānaṃ channaṃ phassānaṃ vasena cakkhusamphassajā yāva manosamphassajāti saṅkhepato chabbidhaṃ sandhāya ‘‘chaphassāyatanasambhavā vedanā’’ti vuttaṃ. Vitthārato pana –

Do năng lực của sáu xúc là nhân duyên của chính thọ, (thọ) từ nhãn xúc sanh cho đến ý xúc sanh, nhắm đến sáu loại thọ này một cách tóm tắt nên được nói là ‘thọ sanh từ sáu xứ xúc’. Còn nói một cách rộng rãi thì –

‘‘Phassato chabbidhāpetā, upavicārabhedato;

Tidhā nissitato dvīhi, tidhā kālena vaḍḍhitā’’ti. –

“Những thọ ấy, do xúc cũng có sáu loại; do sự phân loại theo upavicāra, cũng có ba loại; do nơi nương, do hai (cách); do thời gian, cũng có ba loại, (như vậy) được tăng trưởng.”

Aṭṭhasatapariyāye vuttanayena aṭṭhasatappabhedā. Mahāvihāravāsino cettha yathā viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ, evaṃ phassaṃ, vedanañca paccayapaccayuppannampi sasantatipariyāpannaṃ dīpento vipākameva icchanti, aññe pana yathā tathā vā paccayabhāvo sati na sakkā vajjetunti sabbameva icchanti. Sāti yathāvuttappabhedā vedanā. Rūpataṇhādibhedāyāti ‘‘seṭṭhiputto [Pg.464] brāhmaṇaputto’’ti pitunāmavasena viya ārammaṇanāmavasena vuttāya rūpataṇhā yāva dhammataṇhāti saṅkhepato chabbidhāya. Vitthārato pana –

Theo phương pháp đã được nói trong một trăm lẻ tám cách trình bày, (thọ) có một trăm lẻ tám loại. Và ở đây, các vị trưởng lão trú tại Đại Tự, trong khi trình bày rằng giống như thức, danh sắc, sáu xứ, cũng vậy xúc và thọ, dầu là nhân và quả của nhân, được bao gồm trong dòng tương tục của chính mình, các vị ấy chỉ chấp nhận quả. Còn các vị thầy khác thì cho rằng ‘dù thế nào đi nữa, khi có tình trạng là nhân thì không thể loại trừ’ nên chấp nhận tất cả. Chữ ‘sā’ (ấy) là thọ có các loại như đã nói. (Đối với ái) có các loại như sắc ái v.v... là: giống như (cách gọi) ‘con của trưởng giả’, ‘con của bà-la-môn’ theo tên của người cha, (ái) được nói theo tên của đối tượng, sắc ái cho đến pháp ái, đối với (ái) có sáu loại một cách tóm tắt như vậy. Còn nói một cách rộng rãi thì –

‘‘Rūpataṇhādikā kāma-taṇhādīhi tidhā puna;

Santānato dvidhā kāla-bhedena guṇitā siyu’’nti. –

“Các ái như sắc ái, do dục ái v.v... lại có ba; do dòng tương tục có hai, do khác biệt thời gian (có ba), được nhân lên.”

Evaṃ vuttaaṭṭhasatappabhedāya. Upanissayakoṭiyāti upanissayasīsena. Kasmā panettha upanissayapaccayova uddhaṭo, nanu sukhā vedanā, adukkhamasukhā ca taṇhāya ārammaṇamattaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapakatūpanissayavasena catudhā paccayo, dukkhā ca ārammaṇamattapakatūpanissayavasena dvidhāti? Saccametaṃ, upanissaye eva pana taṃ sabbampi antogadhanti evamuddhaṭo. Yuttaṃ tāva ārammaṇūpanissayassa upanissayasāmaññato upanissaye antogadhatā, kathaṃ pana ārammaṇamattaārammaṇādhipatīnaṃ tattha antogadhabhāvo siyāti? Tesampi ārammaṇasāmaññato ārammaṇūpanissayena saṅgahitattā ārammaṇūpanissayavasamodhānabhūteva upanissaye eva antogadhatā hoti. Etadatthameva hi sandhāya ‘‘upanissayenā’’ti avatvā ‘‘upanissayakoṭiyā’’ti vuttaṃ. Siddhe hi satyārambho niyamāya vā hoti atthantaraviññāpanāya vāti. Evamīdisesu.

(Đối với ái) có một trăm lẻ tám loại đã được nói như vậy. ‘Upanissayakoṭiyā’ là lấy y chỉ duyên làm đầu. Tại sao ở đây chỉ có y chỉ duyên được nêu ra? Chẳng phải lạc thọ và bất khổ bất lạc thọ là duyên cho ái theo bốn cách: đối tượng thuần túy, đối tượng trưởng, đối tượng y chỉ, và tự nhiên y chỉ hay sao? Và khổ thọ là duyên theo hai cách: đối tượng thuần túy và tự nhiên y chỉ hay sao? – Điều đó đúng, nhưng vì tất cả những (duyên) ấy đều được bao gồm trong chính y chỉ duyên, nên (y chỉ duyên) được nêu ra như vậy. Việc đối tượng y chỉ duyên được bao gồm trong y chỉ duyên theo nghĩa y chỉ duyên thông thường là hợp lý, nhưng làm thế nào việc đối tượng thuần túy và đối tượng trưởng được bao gồm trong đó có thể có được? – Vì những duyên ấy cũng được thu nhiếp bởi đối tượng y chỉ duyên theo nghĩa đối tượng thông thường, nên việc được bao gồm trong chính y chỉ duyên, vốn là sự hợp nhất theo năng lực của đối tượng y chỉ duyên, xảy ra. Chính vì nhắm đến ý nghĩa này mà (ngài Chú giải) đã không nói ‘upanissayena’ mà nói ‘upanissayakoṭiyā’. Vì khi (ý nghĩa) đã thành tựu mà vẫn khởi sự thì hoặc là để xác định, hoặc là để làm cho biết một ý nghĩa khác. Trong những trường hợp như thế này (nên hiểu) như vậy.

Catubbidhassāti kāmupādānaṃ yāva attavādupādānanti catubbidhassa. Nanu ca taṇhāva kāmupādānaṃ, kathaṃ sāyeva tassa paccayo siyāti? Saccaṃ, purimataṇhāya pana upanissayapaccayena pacchimataṇhāya daḷhabhāvato purimāyeva taṇhā pacchimāya paccayo bhavati. Taṇhādaḷhattameva hi ‘‘kāmupādānaṃ upāyāso upakaṭṭhā’’tiādīsu viya upa-saddassa daḷhatthe pavattanato. Apica dubbalā taṇhā taṇhāyeva, balavatī taṇhā kāmupādānaṃ. Atha vā apattavisayapatthanā taṇhā tamasi corānaṃ hatthapasāraṇaṃ viya, sampattavisayaggahaṇaṃ kāmupādānaṃ corānaṃ hatthagatabhaṇḍaggahaṇaṃ viya. Appicchatāpaṭipakkhā taṇhā. Santuṭṭhitāpaṭipakkhaṃ kāmupādānaṃ. Pariyesanadukkhamūlaṃ taṇhā, ārakkhadukkhamūlaṃ kāmupādānaṃ. Ayampi tesaṃ viseso kecivādavasena ācariyadhammapālattherena (dī. ni. ṭī. 1.144) dassito purimanayasseva visuddhimagge (visuddhi. 1.144) sakavādabhāvena vuttattā.

‘Của bốn loại’ là của bốn loại: dục thủ cho đến ngã luận thủ. Chẳng phải chính ái là dục thủ hay sao? Làm thế nào chính nó lại là duyên cho cái đó được? – Đúng vậy, nhưng do y chỉ duyên của ái trước mà ái sau trở nên vững chắc, nên chính ái trước là duyên cho ái sau. Vì chính sự vững chắc của ái là ‘dục thủ’, do tiếp đầu ngữ ‘upa’ có nghĩa là vững chắc, như trong các câu ‘kāmupādānaṃ upāyāso upakaṭṭhā’ v.v... Hơn nữa, ái yếu ớt chỉ là ái, ái mạnh mẽ là dục thủ. Hoặc là, sự mong muốn đối tượng chưa đạt được là ái, giống như kẻ trộm đưa tay ra trong bóng tối; sự nắm giữ đối tượng đã đạt được là dục thủ, giống như kẻ trộm nắm giữ món đồ đã vào tay. Ái là đối nghịch với sự ít ham muốn. Dục thủ là đối nghịch với sự biết đủ. Ái có gốc rễ là khổ trong sự tìm kiếm, dục thủ có gốc rễ là khổ trong sự bảo vệ. Sự khác biệt này của chúng cũng được ngài trưởng lão Ācariya Dhammapāla chỉ ra theo quan điểm của một số vị, vì chính phương pháp trước đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo như là quan điểm của chính mình.

Asahajātassa [Pg.465] upādānassa upanissayakoṭiyā, sahajātassa pana sahajātakoṭiyāti yathālābhamattho gahetabbo. Tattha asahajātā anantaraniruddhā anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi chadhā paccayo. Ārammaṇabhūtā pana ārammaṇamattaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayehi tidhā, taṃ sabbampi vuttanayena upanissayeneva saṅgahetvā ‘‘upanissayakoṭiyā’’ti vuttaṃ. Yasmā ca taṇhāya rūpādīni assādetvā kāmesu pātabyataṃ āpajjati, tasmā taṇhā kāmupādānassa upanissayakoṭiyā paccayo. Tathā rūpādibhede sammūḷho ‘‘natthi dinna’’ntiādinā (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; 2.94-95, 225; 3.91, 116, 136; saṃ. ni. 3.210; a. ni. 10.176, 217; dha. sa. 1221; vibha. 907, 925, 971) micchādassanaṃ, saṃsārato muccitukāmo asuddhimagge suddhimaggaparāmasanaṃ, khandhesu attattaniyagāhabhūtaṃ sakkāyadassanañca gaṇhāti. Tasmā itaresampi tiṇṇaṃ taṇhā upanissayakoṭiyā paccayoti daṭṭhabbaṃ. Sahajātā pana sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatahetuvasena sattadhā sahajātānaṃ paccayo. Tampi sabbaṃ sahajātapaccayeneva saṅgahetvā ‘‘sahajātakoṭiyā’’ti vuttaṃ.

(Ái là duyên) cho thủ không đồng sanh bằng phần y chỉ duyên, còn cho (thủ) đồng sanh thì bằng phần câu sanh duyên, ý nghĩa nên được hiểu tùy theo trường hợp. Trong đó, (ái) không đồng sanh, đã diệt ngay trước đó, là duyên theo sáu cách: vô gián, đẳng vô gián, vô gián y chỉ, bất hữu, ly khứ, và tập hành. Còn (ái) đã trở thành đối tượng thì là duyên theo ba cách: đối tượng thuần túy, đối tượng trưởng, và đối tượng y chỉ; tất cả những điều đó, sau khi được thu nhiếp chỉ bằng y chỉ duyên theo phương pháp đã nói, được gọi là ‘upanissayakoṭiyā’. Và vì rằng do ái, sau khi thưởng thức sắc v.v..., người ta đạt đến trạng thái đáng được tiêu thụ trong các dục, do đó, ái là duyên cho dục thủ bằng phần y chỉ duyên. Tương tự, người si mê trong các loại như sắc v.v... chấp giữ tà kiến qua (câu) ‘không có (quả của) sự bố thí’ v.v..., người muốn giải thoát khỏi luân hồi chấp giữ sự chấp thủ sai lầm về con đường thanh tịnh trong con đường không thanh tịnh, và chấp giữ thân kiến vốn là sự nắm giữ ‘ta’ và ‘của ta’ trong các uẩn. Do đó, nên hiểu rằng ái là duyên cho ba (thủ) còn lại bằng phần y chỉ duyên. Còn (ái) đồng sanh là duyên cho (các thủ) đồng sanh theo bảy cách: câu sanh, hỗ tương, y chỉ, tương ưng, hiện hữu, bất ly và nhân. Tất cả những điều đó cũng được thu nhiếp chỉ bằng câu sanh duyên và được gọi là ‘sahajātakoṭiyā’.

Bhavassāti kammabhavassa ceva upapattibhavassa ca. Tattha cetanādisaṅkhātaṃ sabbaṃ bhavagāmikammaṃ kammabhavo. Kāmabhavādinavavidho upapattibhavo. Tesu upapattibhavassa catubbidhampi upādānaṃ upapattibhavahetubhūtassa kammabhavassa kāraṇabhāvato, tassa ca sahāyabhāvūpagamanato pakatūpanissayavasena paccayo. Kammārammaṇakaraṇakāle pana kammasahajātamupādānaṃ upapattibhavassa ārammaṇavasena paccayo. Kammabhavassa pana sahajātassa sahajātamupādānaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatavasena ceva hetumaggavasena ca anekadhā paccayo. Asahajātassa pana anantarassa asahajātamupādānaṃ anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanavasena, itarassa ca nānantarassa pakatūpanissayavasena, sammasanādikālesu ārammaṇādivasena ca paccayo. Tattha anantarādike upanissayapaccaye, sahajātādike ca sahajātapaccaye pakkhipitvā tathāti vuttaṃ, rūpūpahārattho vā hesa anukaḍḍhanattho vā. Tena hi upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā cāti atthaṃ dasseti.

Bhavassāti là của nghiệp hữu (kammabhava) và của sanh hữu (upapattibhava). Ở đây, tất cả nghiệp đưa đến cõi hữu (bhavagāmikamma) được gọi là tư v.v... là nghiệp hữu. Sanh hữu có chín loại như dục hữu v.v... Trong hai loại hữu ấy, bốn loại thủ cũng là duyên cho sanh hữu và cho nghiệp hữu là nhân của sanh hữu, do vì là nguyên nhân và do vì đi đến trạng thái trợ giúp cho sanh hữu và nghiệp hữu ấy theo cách y chỉ cận y duyên. Lại nữa, trong lúc lấy nghiệp làm đối tượng, thủ đồng sanh với nghiệp là duyên cho sanh hữu theo cách đối tượng duyên. Lại nữa, thủ đồng sanh là duyên cho nghiệp hữu đồng sanh theo nhiều cách, theo cách đồng sanh duyên, tương hỗ duyên, y chỉ duyên, tương ưng duyên, hiện hữu duyên, bất ly duyên, và theo cách nhân duyên, đạo duyên. Lại nữa, thủ không đồng sanh là duyên cho nghiệp hữu không đồng sanh và kế cận theo cách vô gián duyên, đẳng vô gián duyên, vô gián cận y duyên, vô hữu duyên, ly khứ duyên, tập hành duyên; và là duyên cho loại khác không kế cận theo cách y chỉ cận y duyên; và là duyên trong các lúc quán xét v.v... theo cách đối tượng duyên v.v... Ở đây, sau khi đã bao gồm các duyên vô gián v.v... vào trong cận y duyên và các duyên đồng sanh v.v... vào trong đồng sanh duyên, lời tathā đã được nói đến. Hoặc từ tathā này có nghĩa là mang lại bản chất, hoặc có nghĩa là kéo theo. Do đó, nó cho thấy ý nghĩa là: “Do phương diện cận y và do phương diện đồng sanh.”

Bhavo [Pg.466] jātiyāti ettha bhavoti kammabhavo adhippeto. So hi jātiyā paccayo, na upapattibhavo. Jātiyeva hi upapattibhavoti, sā ca paṭhamābhinibbattakhandhā. Tena vuttaṃ ‘‘jātīti panettha savikārā pañcakkhandhā daṭṭhabbā’’ti, tenāyaṃ codanā nivattitā ‘‘nanu jātipi bhavoyeva, kathaṃ so jātiyā paccayo’’ti, kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘kammabhavo jātiyā paccayo’’ti ce? Bāhirapaccayasamattepi kammavaseneva hīnapaṇītādivisesadassanato. Yathāha bhagavā ‘‘kammaṃ satte vibhajati yadidaṃ hīnapaṇītatāyā’’ti (ma. ni. 3.289) savikārāti nibbattivikārena savikārā, na aññehi, te ca atthato upapattibhavoyeva, so eva ca tassa kāraṇaṃ bhavitumayutto taṇhāya kāmupādānassa paccayabhāve viya purimapacchimādivisesānamasambhavato, tasmā kammabhavoyeva upapattibhavasaṅkhātāya jātiyā kammapaccayena ceva pakatūpanissayapaccayena ca paccayoti atthaṃ dassetuṃ ‘‘kammapaccayaṃ upanissayeneva saṅgahetvā upanissayakoṭiyā paccayo’’ti vuttaṃ. Yasmā pana jātiyā sati jarāmaraṇaṃ, jarāmaraṇādinā phuṭṭhassa ca bālassa sokādayo sambhavanti, nāsati, tasmā jātijarāmaraṇādīnaṃ upanissayavasena paccayoti āha ‘‘jāti…pe… paccayo’’ti vitthārato atthavinicchayassa akatattā, sahajātūpanissayasīseneva paccayavicāraṇāya ca, dassitattā, aṅgādividhānassa ca anāmaṭṭhattā ‘‘ayamettha saṅkhepo’’tiādi vuttaṃ. Mahāvisayattā paṭiccasamuppādavicāraṇāya niravasesā ayaṃ kuto laddhabbāti codanamapaneti ‘‘vitthārato’’tiādinā. ‘‘Idha panassā’’tiādinā pāḷiyampi paṭiccasamuppādakathā ekadeseneva kathitāti dasseti. Tattha idhāti imasmiṃ brahmajāle. Assāti paṭiccasamuppādassa. Payojanamattamevāti diṭṭhiyā kāraṇabhūtavedanāvasena ekadesamattaṃ payojanameva. ‘‘Mattamevā’’ti hi avadhāraṇatthe pariyāyavacanaṃ ‘‘appaṃ vassasataṃ āyu, idānetarahi vijjatī’’tiādīsu viya aññamaññatthāvabodhanavasena sapayojanattā, matta-saddo vā pamāṇe, payojanasaṅkhātaṃ pamāṇameva, na taduttarīti attho. ‘‘Matta-saddo avadhāraṇe eva-saddo sanniṭṭhāne’’tipi vadanti. Evaṃ sabbattha. Hoti cettha –

Trong câu “hữu duyên cho sanh” (bhavo jātiyā), ở đây hữu (bhavo) được chủ trương là nghiệp hữu. Vì nghiệp hữu ấy là duyên cho sanh, không phải sanh hữu. Vì chính sanh là sanh hữu, và sanh ấy là các uẩn được sanh khởi lần đầu tiên. Do đó, có lời nói rằng: “Ở đây, sanh nên được hiểu là năm uẩn có sự biến đổi.” Do đó, sự chất vấn này đã được bác bỏ: “Chẳng phải sanh cũng là hữu hay sao? Làm thế nào hữu ấy là duyên cho sanh?” Lại nữa, nếu có câu hỏi: “Làm thế nào để biết được điều này: ‘Nghiệp hữu là duyên cho sanh’?” (Câu trả lời là:) Do vì sự khác biệt về hạ liệt, cao thượng v.v... được thấy chỉ do năng lực của nghiệp, mặc dù các duyên bên ngoài là tương đồng. Như đức Thế Tôn đã dạy: “Nghiệp phân chia các chúng sanh, nghĩa là trong sự hạ liệt và cao thượng.” (ma. ni. 3.289) Có sự biến đổi (savikārā) là có sự biến đổi do sự sanh khởi, không phải do các (nguyên nhân) khác. Và về mặt ý nghĩa, chúng chính là sanh hữu. Và chính sanh hữu ấy không thích hợp để trở thành nguyên nhân của nghiệp hữu ấy, vì không thể có sự khác biệt về trước, sau v.v... giống như trong trường hợp ái là duyên cho ái thủ. Do đó, để chỉ ra ý nghĩa rằng: “Chính nghiệp hữu là duyên cho sanh được gọi là sanh hữu, theo cách nghiệp duyên và theo cách y chỉ cận y duyên,” nên đã có lời nói rằng: “Sau khi đã bao gồm nghiệp duyên vào trong chính cận y duyên, (nghiệp hữu) là duyên do phương diện cận y.” Lại nữa, vì khi có sanh thì có già-chết, và đối với kẻ phàm phu bị già-chết v.v... chạm đến thì sầu v.v... sanh khởi, (còn) khi không có (sanh) thì (chúng) không (sanh khởi), do đó, sanh là duyên cho già-chết v.v... theo cách cận y duyên, nên Ngài đã nói: “Sanh... (vân vân)... là duyên.” Do vì sự quyết đoán ý nghĩa không được thực hiện một cách chi tiết, và do vì sự thẩm sát về duyên chỉ được trình bày với đồng sanh và cận y làm đầu, và do vì sự sắp đặt về chi phần v.v... không được đề cập đến, nên đã có lời nói rằng: “Đây là phần tóm tắt ở đây” v.v... Với câu “một cách chi tiết” (vitthārato) v.v..., ngài (chú giải) bác bỏ sự chất vấn: “Do vì sự thẩm sát về duyên khởi có phạm vi rộng lớn, làm sao có thể có được sự thẩm sát này một cách không thiếu sót?” Với câu “Ở đây, đối với nó” (idha panassā) v.v..., ngài chỉ ra rằng ngay cả trong Pāḷi, pháp thoại về duyên khởi cũng chỉ được thuyết giảng một phần. Ở đây, idha có nghĩa là trong kinh Phạm Võng này. Assā có nghĩa là của duyên khởi. Payojanamattamevā có nghĩa là chỉ là mục đích, một phần nhỏ, theo cách của thọ là nguyên nhân cho tà kiến. Vì “mattamevā” là từ đồng nghĩa với ý nghĩa xác định, giống như trong các câu như: “Tuổi thọ trăm năm là ít, hiện nay đang tồn tại,” do vì có mục đích qua việc làm cho hiểu rõ ý nghĩa lẫn nhau. Hoặc từ matta có nghĩa là đo lường, ý nghĩa là: “Chỉ là sự đo lường được gọi là mục đích, không có gì hơn thế.” Các vị (cổ sư) cũng nói rằng: “Từ matta có nghĩa là xác định, từ eva có nghĩa là quyết định.” Cần hiểu như vậy trong mọi trường hợp. Và ở đây có câu:

‘‘Mattamevāti [Pg.467] ekatthaṃ, mattapadaṃ pamāṇake;

Mattāvadhāraṇe vā, sanniṭṭhānamhi cetara’’nti.

“Mattamevā có một ý nghĩa, từ matta có nghĩa là đo lường; Hoặc matta có nghĩa là xác định, và từ kia (eva) có nghĩa là quyết định.”

Ekadesenevidha pāḷiyaṃ kathitattā paṭiccasamuppādassa tathā kathane saddhiṃ udāharaṇena kāraṇaṃ dassento ‘‘bhagavā hī’’tiādimāha. Tena imamadhippāyaṃ dasseti ‘‘vaṭṭakathaṃ kathento bhagavā avijjā-taṇhā-diṭṭhīnamaññatarasīsena kathesi, tesu idha diṭṭhisīseneva kathento vedanāya diṭṭhiyā balavakāraṇattā vedanāmūlakaṃ ekadesameva paṭiccasamuppādaṃ kathesī’’ti. Etāni ca suttāni aṅguttaranikāye dasanipāte (a. ni. 10.61 vākyakhandhe) tattha purimakoṭi na paññāyatīti asukassa nāma sammāsambuddhassa, cakkavattino vā kāle avijjā uppannā, na tato pubbeti evaṃ avijjāya purimo ādimariyādo appaṭihatassa mama sabbaññutaññāṇassāpi na paññāyati tatā mariyādassa avijjamānattāti attho. Evañcetanti iminā mariyādābhāvena ayaṃ avijjā kāmaṃ vuccati. Atha ca panāti evaṃ kālaniyamena mariyādābhāvena vuccamānāpi. Idappaccayāti imasmā pañcanīvaraṇasaṅkhātapaccayā avijjā sambhavatīti evaṃ dhammaniyāmena avijjāya koṭi paññāyatīti attho. ‘‘Ko cāhāro avijjāya, ‘pañca nīvaraṇā’ tissa vacanīya’’nti (a. ni. 10.61) hi tattheva vuttaṃ, ṭīkāyaṃ pana ‘‘āsavapaccayā’’ti (dī. ni. ṭī. 1.144) āha, taṃ udāharaṇasuttena na sameti. Ayaṃ paccayo idappaccayo ma-kārassa da-kārādesavasena. Saddavidū pana ‘‘īdisassa payogassa dissanato ida-saddoyeva pakatī’’ti vadanti, ayuttamevetaṃ vaṇṇavikārādivasena nānāpayogassa dissamānattā. Yathā hi vaṇṇavikārena ‘‘amū’’ti vuttepi ‘‘asū’’ti dissati, ‘‘imesū’’ti vuttepi ‘‘esū’’ti, evamidhāpi vaṇṇavikāro ca vākye viya samāsepi labbhateva yathā ‘‘jānipati tudampatī’’ti. Kimettha vattabbaṃ, pabhinnapaṭisambhidena āyasmatā mahākaccāyanattherena vuttameva pamāṇanti daṭṭhabbaṃ.

Do duyên khởi được thuyết giảng chỉ một phần trong bản Pāli này, khi thuyết giảng như vậy, vị Chú giải sư muốn trình bày lý do cùng với ví dụ, đã nói câu bắt đầu bằng ‘bhagavā hī’. Qua đó, ngài trình bày ý nghĩa này: “Khi thuyết giảng về luân hồi, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng với một trong ba pháp vô minh, ái, và tà kiến làm khởi điểm. Trong số đó, ở đây, khi thuyết giảng với tà kiến làm khởi điểm, do thọ là nhân duyên mạnh mẽ cho tà kiến, nên ngài đã thuyết giảng về duyên khởi chỉ một phần, lấy thọ làm gốc rễ”. Và những kinh này được thuyết trong Tăng Chi Bộ, phẩm Mười Pháp. Ở đó, câu ‘điểm khởi đầu không được biết đến’ có nghĩa là: ‘Vô minh đã khởi sanh vào thời của vị Chánh Đẳng Giác tên là... hoặc của vị Chuyển Luân Vương, chứ không phải trước đó’ – theo cách này, điểm khởi đầu, giới hạn ban đầu của vô minh không được biết đến ngay cả đối với Nhất thiết trí của ta, vốn không bị ngăn che, là do giới hạn như vậy không hiện hữu. ‘Evañcetaṃ’ có nghĩa là: do sự không có giới hạn này, vô minh này được gọi là ‘kāmaṃ’ (chắc chắn). ‘Atha ca pana’ có nghĩa là: mặc dù được nói là không có giới hạn theo thời gian nhất định. ‘Idappaccayā’ có nghĩa là: ‘do duyên này’, tức là do duyên này được gọi là năm triền cái, vô minh sanh khởi. Theo cách này, điểm khởi đầu của vô minh được biết đến theo định luật của pháp. Vì đã được nói ở chính nơi đó rằng: “Cái gì là vật thực cho vô minh? Phải nói rằng đó là năm triền cái.” Tuy nhiên, trong Phụ chú giải, ngài nói ‘do duyên lậu hoặc’, điều này không phù hợp với kinh được dẫn chứng. ‘Duyên này’ (ayaṃ paccayo) trở thành ‘idappaccayo’ do sự biến đổi mẫu tự ‘ma’ thành ‘da’. Tuy nhiên, các nhà ngữ pháp học nói rằng: “Do thấy cách dùng như vậy, từ ‘ida’ là dạng nguyên thể.” Điều này không hợp lý, vì có thể thấy nhiều cách dùng khác nhau do sự biến đổi âm vần v.v... Ví như do biến đổi âm vần, dù nói ‘amū’ vẫn thấy là ‘asū’, dù nói ‘imesū’ vẫn thấy là ‘esū’, cũng vậy ở đây. Và sự biến đổi âm vần cũng có thể có trong hợp từ (samāsa) như trong câu (vākya), ví như ‘jānipati tudampatī’. Ở đây cần nói gì? Cần phải hiểu rằng lời dạy của Tôn giả Mahākaccāyana, người đã chứng đắc Vô ngại giải trí, chính là tiêu chuẩn.

Bhavataṇhāyāti bhavasaññojanabhūtāya taṇhāya. Idappaccayāti imasmā avijjāpaccayā. ‘‘Ko cāhāro bhavataṇhāya, ‘avijjā’ tissa vacanīya’’nti hi vuttaṃ. Bhavadiṭṭhiyāti sassatadiṭṭhiyā. Idappaccayāti idha pana [Pg.468] vedanāpaccayātveva attho. Nanu diṭṭhiyo eva kathetabbā, kimatthiyaṃ pana paṭiccasamuppādakathananti anuyogenāha ‘‘tenā’’tiādi. Idaṃ vuttaṃ hoti – anulomena paṭiccasamuppādakathā nāma vaṭṭakathā, taṃ kathaneneva bhagavā ete diṭṭhigatikā yāvidaṃ micchādassanaṃ na paṭinissajjanti, tāva iminā paccayaparamparena vaṭṭeyeva nimujjantīti dassesīti. Ito bhavādito. Ettha bhavādīsu. Esa nayo sesapadadvayepi. Iminā apariyantaṃ aparāparuppattiṃ dasseti. Vipannaṭṭhāti vividhena nāsitā.

‘Bhavataṇhāya’ có nghĩa là: do ái đã trở thành hữu kiết sử. ‘Idappaccayā’ có nghĩa là: do duyên vô minh này. Vì đã được nói rằng: “Cái gì là vật thực cho hữu ái? Phải nói rằng đó là vô minh.” ‘Bhavadiṭṭhiyā’ có nghĩa là: do thường kiến. ‘Idappaccayā’ ở đây chỉ có nghĩa là ‘do duyên thọ’. Chẳng phải chỉ nên thuyết về các tà kiến sao? Việc thuyết giảng về duyên khởi có ích lợi gì? Do câu hỏi này, ngài (Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng ‘tena’. Điều này được nói ra có nghĩa là: bài thuyết giảng về duyên khởi theo chiều thuận chính là bài thuyết giảng về luân hồi. Chính bằng cách thuyết giảng điều đó, Đức Thế Tôn đã chỉ ra rằng: “Chừng nào những người có tà kiến này chưa từ bỏ tà kiến này, chừng đó họ còn chìm đắm trong luân hồi bởi chuỗi duyên này.” ‘Ito’ có nghĩa là từ hữu này trở đi. ‘Ettha’ có nghĩa là trong hữu này v.v... Phương pháp này cũng áp dụng cho hai từ còn lại. Qua đó, ngài chỉ ra sự sanh khởi nối tiếp không có hồi kết. ‘Vipannaṭṭhā’ có nghĩa là: bị hủy hoại theo nhiều cách.

Vivaṭṭakathādivaṇṇanā

Sớ giải về bài thuyết giảng thoát khỏi luân hồi, v.v...

145. Diṭṭhigatikādhiṭṭhānanti diṭṭhigatikānaṃ micchāgāhadassanavasena adhiṭṭhānabhūtaṃ, diṭṭhigatikavasena puggalādhiṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Puggalādhiṭṭhānadhammadesanā hesā. Yuttayogabhikkhuadhiṭṭhānanti yuttayogānaṃ bhikkhūnamadhiṭṭhānabhūtaṃ, bhikkhuvasena puggalādhiṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Vivaṭṭanti vaṭṭato vigataṃ. ‘‘Yehī’’tiādinā diṭṭhigatikānaṃ micchādassanassa kāraṇabhūtāya vedanāya paccayabhūtaṃ heṭṭhā vuttameva phassāyatanamidha gahitaṃ desanākusalena bhagavatāti dasseti. Vedanākammaṭṭhāneti ‘‘vedanānaṃ samudaya’’ntiādikaṃ imaṃ pāḷiṃ sandhāya vuttaṃ. Kiñcimattameva visesoti āha ‘‘yathā panā’’tiādi. Nti ‘‘phassasamudayā, phassanirodhā’’ti vuttaṃ kāraṇaṃ. ‘‘Āhārasamudayā’’tiādīsu kabaḷīkāro āhāro veditabbo. So hi ‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 429) paṭṭhāne vacanato kammasamuṭṭhānānampi cakkhādīnaṃ upatthambhakapaccayo hotiyeva. ‘‘Nāmarūpasamudayā’’tiādīsu vedanādikkhandhattayameva nāmaṃ. Nanu ca ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti vacanato sabbesu chasu phassāyatanesu ‘‘nāmarūpasamudayā nāmarūpanirodhā’’ icceva vattabbaṃ, atha kasmā cakkhāyatanādīsu ‘‘āhārasamudayā āhāranirodhā’’ti vuttanti? Saccametaṃ avisesena, idha pana evampi cakkhādīsu sambhavatīti visesato dassetuṃ tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ.

145. ‘Diṭṭhigatikādhiṭṭhānaṃ’ có nghĩa là: nền tảng của những người có tà kiến theo cách chấp thủ tà kiến; được nói là nền tảng cá nhân theo cách của những người có tà kiến. Vì đây là bài pháp thuyết giảng lấy cá nhân làm nền tảng. ‘Yuttayogabhikkhu-adhiṭṭhānaṃ’ có nghĩa là: nền tảng của các vị tỳ khưu chuyên tâm tu tập; được nói là nền tảng cá nhân theo cách của vị tỳ khưu. ‘Vivaṭṭaṃ’ có nghĩa là đã thoát khỏi luân hồi. Bằng câu bắt đầu bằng ‘yehi’, ngài chỉ ra rằng: ở đây, Đức Thế Tôn, bậc thiện xảo trong thuyết pháp, đã đề cập đến xúc xứ, vốn đã được nói ở trên, là duyên của thọ, là nguyên nhân của tà kiến của những người có tà kiến. ‘Vedanākammaṭṭhāne’ được nói liên quan đến đoạn Pāli bắt đầu bằng ‘vedanānaṃ samudayaṃ’. Vì chỉ có một chút khác biệt, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘yathā pana’. ‘Nti’ có nghĩa là lý do được nói là ‘do xúc sanh, do xúc diệt’. Trong các câu bắt đầu bằng ‘do vật thực sanh’, cần hiểu là đoàn thực. Vì đoàn thực đó, theo như đã nói trong bộ Vị Trí (Paṭṭhāna): “Đoàn thực là duyên cho thân này bằng vật thực duyên”, cũng là duyên trợ giúp cho nhãn căn v.v... vốn do nghiệp sanh. Trong các câu bắt đầu bằng ‘do danh sắc sanh’, chỉ có ba uẩn bắt đầu bằng thọ là danh. Chẳng phải theo như đã nói ‘do danh sắc làm duyên, sáu xứ sanh’, đối với tất cả sáu xúc xứ, chỉ nên nói ‘do danh sắc sanh, do danh sắc diệt’ sao? Vậy tại sao đối với nhãn xứ v.v... lại nói ‘do vật thực sanh, do vật thực diệt’? Điều đó đúng một cách tổng quát, nhưng ở đây, để chỉ ra một cách đặc biệt rằng điều này cũng có thể xảy ra đối với nhãn căn v.v..., nên đã được nói như vậy. Cần phải hiểu như thế.

Uttaritarajānaneneva diṭṭhigatassa jānanampi siddhanti katvā pāḷiyamanāgatepi ‘‘diṭṭhiñca jānātī’’ti vuttaṃ. Sīlasamādhipaññāyo lokiyalokuttaramissakā, vimutti pana ida heṭṭhimā phalasamāpattiyo ‘‘yāva arahattā’’ti [Pg.469] aggaphalassa visuṃ vacanato. Paccakkhānumānena cettha pajānanā, tenevāha ‘‘bahussuto ganthadharo bhikkhu jānātī’’tiādi, yathālābhaṃ vā yojetabbaṃ. Desanā panāti ettha pana-saddo aruciyattho, tenimaṃ dīpeti – yadipi anāgāmiādayo yathābhūtaṃ pajānanti, tathāpi arahato ukkaṃsagativijānanavasena desanā arahattanikūṭena niṭṭhāpitāti. Suvaṇṇageho viya ratanamayakaṇṇikāya desanā arahattakaṇṇikāya niṭṭhāpitāti attho. Ettha ca ‘‘yato kho…pe… pajānātī’’ti etena dhammassa niyyānikabhāvena saddhiṃ saṅghassa suppaṭipattiṃ dasseti, teneva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ko evaṃ jānātīti? Khīṇāsavo jānāti, yāva āraddhavipassako jānātī’’ti paripuṇṇaṃ katvā bhikkhusaṅgho dassito, tena yadetaṃ heṭṭhā vuttaṃ ‘‘bhikkhusaṅghavasenāpi dīpetu’’nti (dī. ni. aṭṭha. 1.8), taṃ yathārutavaseneva dīpitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.

Do sự hiểu biết về tà kiến cũng được thành tựu chỉ bằng sự hiểu biết vượt trội hơn, nên dù không có trong Pāli tạng, câu nói ‘và vị ấy biết tà kiến’ đã được nói đến. Giới, định, và tuệ là sự pha trộn giữa thế gian và siêu thế; còn giải thoát ở đây là các tầng thiền quả thấp hơn, vì quả vị cao nhất được nói riêng trong câu ‘cho đến A-la-hán quả’. Và ở đây, sự hiểu biết là do trực chứng và suy luận, chính vì thế ngài đã nói ‘vị tỳ-khưu đa văn, thông thuộc kinh điển, biết’ v.v..., hoặc nên được áp dụng tùy theo trường hợp. Ở đây trong câu ‘Desanā pana’, từ ‘pana’ có nghĩa là không ưa thích, do đó nó chỉ ra điều này: mặc dù các vị Bất lai v.v... hiểu biết đúng như thật, tuy nhiên, do sự hiểu biết về trạng thái siêu việt của bậc A-la-hán, bài pháp được kết thúc với đỉnh cao là A-la-hán quả. Nghĩa là: giống như một ngôi nhà vàng được hoàn tất với một chóp đỉnh bằng bảo châu, bài pháp được hoàn tất với chóp đỉnh là A-la-hán quả. Và ở đây, qua câu ‘yato kho…pe… pajānāti’, ngài chỉ ra sự thực hành tốt đẹp của Tăng chúng cùng với tính chất xuất ly của Giáo pháp. Chính vì thế, trong Chú giải, Tăng chúng được trình bày một cách đầy đủ bằng cách nói: ‘Ai biết như vậy? Vị lậu tận biết, cho đến vị đã khởi sự tu tập minh sát cũng biết.’ Do đó, điều đã được nói ở dưới là ‘cũng để chỉ rõ theo phương diện Tăng chúng’ (dī. ni. aṭṭha. 1.8), nên được hiểu là đã được giải thích đúng theo văn bản truyền thừa.

146. ‘‘Desanājālavimutto diṭṭigatiko nāma natthī’’ti dassanaṃ desanāya kevalaparipuṇṇataṃ ñāpetunti veditabbaṃ. Anto jālassāti antojālaṃ, dabbapavesanavasena antojāle akatāpi tannissitavādappavesanavasena katāti antojālīkatā, anto jālassa tiṭṭhantīti vā antojālā, dabbavasena anantojālāpi tannissitavādavasena antojālā katāti antojālīkatā. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikāravācakato īpaccayo, antasarassa vā īkārādesoti saddavidū yathā ‘‘dhavalīkāro, kabaḷīkāro’’ti (saṃ. ni. 1.181), imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘imassā’’tiādi vuttaṃ. Nissitā avasitāva hutvā ummujjamānā ummujjantīti attho. Māna-saddo cettha bhāvenabhāvalakkhaṇattho appahīnena ummujjanabhāvena puna ummujjanabhāvassa lakkhitattā, tathā ‘‘osīdantā’’tiādīsupi anta-saddo. Ummujjaneneva avuttassāpi nimujjanassa gahaṇanti dasseti ‘‘osīdantā’’tiādinā. Tattha apāyūpapattivasena adho osīdanaṃ, sampattibhavavasena uddhamuggamanaṃ. Tathā parittabhūmimahaggatabhūmivasena, diṭṭhiyā olīnatātidhāvanavasena, pubbantānudiṭṭhiaparantānudiṭṭhivasena ca yathākkamaṃ yojetabbaṃ. Pariyāpannāti antogadhā. Tabbhāvo ca tadābaddhenāti vuttaṃ ‘‘etena ābaddhā’’ti. ‘‘Na hetthā’’tiādinā yathāvuttapāḷiyā āpannatthaṃ dasseti.

146. Nên biết rằng, việc chỉ ra rằng ‘không có người nào có tà kiến mà thoát khỏi lưới giáo pháp’ là để cho biết sự hoàn hảo trọn vẹn của bài pháp. ‘Antojālaṃ’ là ở trong lưới. ‘Antojālīkatā’ là được làm cho ở trong lưới, vì dù không được đưa vào trong lưới theo cách bao gồm cá nhân, họ vẫn được đưa vào theo cách bao gồm các học thuyết nương tựa vào họ; hoặc ‘antojālā’ là họ đứng ở trong lưới, và ‘antojālīkatā’ là được làm cho ở trong lưới, vì dù không ở trong lưới về phương diện cá nhân, họ được làm cho ở trong lưới theo phương diện học thuyết nương tựa vào họ. Hậu tố ‘ī’ được dùng trong nghĩa ‘trở thành cái mà trước đó không phải’ (abhūtatabbhāva), do chỉ sự biến đổi khi kết hợp với các động từ căn ‘kar’, ‘as’, và ‘bhū’; hoặc các nhà ngữ pháp học nói rằng đó là sự thay thế nguyên âm cuối bằng ‘ī’, như trong ‘dhavalīkāro, kabaḷīkāro’. Để chỉ ra ý nghĩa này, câu ‘imassā’ v.v... đã được nói. Nghĩa là: sau khi đã bị chìm ngập và lặn xuống, họ trồi lên trong khi đang trồi lên. Ở đây, hậu tố ‘māna’ có ý nghĩa ‘bhāvenabhāvalakkhaṇa’ (dấu hiệu của một hành động bằng một hành động khác), vì trạng thái trồi lên lại được đánh dấu bởi trạng thái trồi lên chưa bị từ bỏ; tương tự, trong ‘osīdantā’ v.v..., hậu tố ‘anta’ cũng vậy. Ngài chỉ ra rằng chỉ bằng việc (nói đến) sự trồi lên, sự chìm xuống dù không được nói đến cũng được bao hàm, qua câu ‘osīdantā’ v.v... Trong đó, sự chìm xuống là do tái sanh vào cõi khổ; sự trồi lên là do có được sự tồn tại sung túc. Tương tự, nên được áp dụng theo thứ tự: theo phương diện cõi dục và cõi quảng đại; theo phương diện sự trì trệ và sự vội vã của tà kiến; và theo phương diện tà kiến về quá khứ và tà kiến về tương lai. ‘Pariyāpannā’ là được bao gồm bên trong. Và trạng thái đó là do bị ràng buộc bởi nó, nên được nói là ‘bị ràng buộc bởi điều này’. Qua câu ‘Na hetthā’ v.v..., ngài chỉ ra ý nghĩa có trong Pāli tạng đã được nói đến.

Idāni [Pg.470] upamāsaṃsandanamāha ‘‘kevaṭṭo viyā’’tiādinā. Ke udake vaṭṭati paricaratīti kevaṭṭo, macchabandho. Kāmaṃ kevaṭṭantevāsīpi pāḷiyaṃ vutto, so pana tadanugatikovāti tathā vuttaṃ. Dasasahassilokadhātūti jātikkhettaṃ sandhāyāha tattheva paṭivedhasambhavato, aññesañca taggahaṇeneva gahitattā. Aññatthāpi hi diṭṭhigatikā ettha pariyāpannā antojālīkatāva. Oḷārikāti pākaṭabhāvena thūlā. Tassāti parittodakassa.

Bây giờ, ngài nói về sự so sánh với ví dụ qua câu ‘giống như người đánh cá’ v.v... ‘Kevaṭṭo’ là người đi lại, di chuyển trong nước (ke), tức là người đánh cá. Mặc dù ‘người học trò của người đánh cá’ cũng được nói đến trong Pāli tạng, nhưng vị ấy chỉ là người đi theo người đánh cá kia, vì vậy nó được nói như thế. Câu ‘mười ngàn thế giới’ được nói đến là để ám chỉ đến trường sanh, vì sự chứng ngộ chỉ có thể xảy ra ở đó, và vì các trường khác cũng được bao hàm khi trường này được đề cập. Vì ngay cả ở những nơi khác, những người có tà kiến được bao gồm ở đây cũng đều bị đưa vào trong lưới. ‘Oḷārikā’ là thô thiển, do sự hiển nhiên. ‘Tassā’ là của vùng nước nhỏ.

147. ‘‘Sabbadiṭṭhīnaṃ saṅgahitattā’’ti etena vādasaṅgahaṇena puggalasaṅgahoti dasseti. Attano…pe… dassentoti desanākusalatāya yathāvuttesu diṭṭhigatikānaṃ ummujjananimujjanaṭṭhānabhūtesu katthacipi bhavādīsu attano anavarodhabhāvaṃ dassento. Nayantīti satte icchitaṭṭhānamāvahanti, taṃ pana tathāākaḍḍhanavasenāti āha ‘‘gīvāyā’’tiādi. ‘‘Nettisadisatāyā’’ti iminā sadisavohāraṃ, upamātaddhitaṃ vā dasseti. ‘‘Sā hī’’tiādi sadisatāvibhāvanā. Gīvāyāti ettha mahājanānanti sambandhīniddeso netīti etthāpi kammabhāvena sambajjhitabbo nī-saddassa dvikammikattā, ākhyātapayoge ca bahulaṃ sāmivacanassa kattukammatthajotakattā. Assāti anena bhagavatā, sā bhavanetti ucchinnāti sambandho. Puna appaṭisandhikabhāvāti sāmatthiyatthamāha. Jīvitapariyādāne vutteyeva hi puna appaṭisandhikabhāvo vutto nāma tasseva adassanassa padhānakāraṇattā. ‘‘Na dakkhantī’’ti ettha anāgatavacanavasena padasiddhi ‘‘yatra hi nāma sāvako evarūpaṃ ñassati vā dakkhati vā sakkhiṃ vā karissatī’’tiādīsu (pārā. 228; saṃ. ni. 2.202) viyāti dasseti ‘‘na dakkhissantī’’ti iminā. Kiṃ vuttaṃ hotīti āha ‘‘apaṇṇattikabhāvaṃ gamissantī’’ti. Apaṇṇattikabhāvanti ca dharamānakapaṇṇattiyā eva apaṇṇattikabhāvaṃ, atītapaṇṇattiyā pana tathāgatapaṇṇatti yāva sāsanantaradhānā, tato uddhampi aññabuddhuppādesu pavattati eva yathā adhunā vipassiādīnaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘vohāramattameva bhavissatī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.147) paññāya cettha paṇṇādesoti neruttikā.

147. Qua câu ‘vì tất cả các tà kiến đều được bao gồm’, ngài chỉ ra rằng qua việc bao gồm các học thuyết, các cá nhân cũng được bao gồm. Câu ‘chỉ ra rằng chính mình...’ có nghĩa là: do sự thiện xảo trong thuyết pháp, ngài chỉ ra rằng chính mình không bị bao gồm trong bất kỳ cõi nào, v.v..., những nơi là chỗ trồi lên và chìm xuống của những người có tà kiến đã được đề cập. ‘Nayanti’ có nghĩa là họ dẫn dắt chúng sanh đến nơi mong muốn; nhưng điều đó là do sự lôi kéo, nên ngài nói ‘bằng cổ’ v.v... Qua câu ‘vì sự tương đồng với dây dẫn’, ngài chỉ ra cách nói ẩn dụ, hoặc một từ phái sinh chỉ sự so sánh. Câu ‘Sā hi’ v.v... là sự giải thích về sự tương đồng. Ở đây trong từ ‘gīvāya’, (nên hiểu là) ‘của đại chúng’ là sự chỉ định mối quan hệ sở hữu; trong từ ‘neti’ cũng vậy, nó nên được kết nối với vai trò là đối cách, vì động từ căn ‘nī’ có hai đối cách, và trong các cấu trúc động từ, sở hữu cách thường chỉ chủ cách hoặc đối cách. ‘Assa’ có nghĩa là ‘bởi Đức Thế Tôn này’; mối liên hệ là ‘sợi dây dẫn đến các cõi tồn tại đó đã bị cắt đứt’. ‘Lại nữa, trạng thái không còn tái sanh’ – ngài nói về ý nghĩa có được do năng lực. Vì chỉ khi sự chấm dứt của mạng sống được nói đến, thì trạng thái không còn tái sanh mới được gọi là đã được nói đến, bởi chính điều đó là nguyên nhân chính của việc không nhìn thấy ngài. Ở đây trong câu ‘na dakkhanti’, sự hình thành của từ là theo thì tương lai, giống như trong các câu ‘Nơi nào mà một vị đệ tử sẽ biết, hoặc sẽ thấy, hoặc sẽ chứng thực một điều như vậy’ v.v... ngài chỉ ra điều này qua câu ‘na dakkhissanti’. ‘Điều gì đã được nói?’ – ngài nói: ‘họ sẽ đi đến trạng thái không thể định danh’. Và ‘trạng thái không thể định danh’ có nghĩa là trạng thái không thể định danh của chính sự định danh đang hiện hữu (tức là các uẩn); còn đối với sự định danh trong quá khứ, sự định danh ‘Như Lai’ vẫn tiếp tục cho đến khi giáo pháp biến mất, và ngay cả sau đó, trong thời kỳ xuất hiện của các vị Phật khác, nó vẫn tiếp tục, giống như hiện nay đối với sự định danh của các vị Phật Vipassī v.v... Vì vậy, ngài sẽ nói: ‘nó sẽ chỉ còn là một quy ước’. Và ở đây, các nhà từ nguyên học nói rằng ‘paṇṇa’ là sự thay thế cho ‘paññā’.

Kāyoti attabhāvo, yo rūpārūpadhammasamūho. Evañhissa ambarukkhasadisatā, tadavayavānañca rūpakkhandhacakkhāyatanacakkhudhātādīnaṃ ambapakkasadisatā [Pg.471] yujjati. Tanti kāyaṃ. Pañcapakkadvādasapakkaaṭṭhārasapakkaparimāṇāti pañcapakkaparimāṇā ekā, dvādasapakkaparimāṇā ekā, aṭṭhārasapakkaparimāṇā ekāti tividhā pakkambaphalapiṇḍī viya. Piṇḍo etassāti piṇḍī, thavako. Tadanvayānīti vaṇṭānugatāni, tenāha ‘‘taṃyeva vaṇṭaṃ anugatānī’’ti.

“Kāyoti” (Thân) là tự thể (attabhāvo), là sự tập hợp của các pháp sắc và danh. Thật vậy, khi (hiểu thân) như thế, sự tương đồng của nó với cây xoài, và sự tương đồng của các thành phần của nó là sắc uẩn, nhãn xứ, nhãn giới v.v... với những quả xoài chín là hợp lý. “Tanti” là chỉ cho “kāyaṃ” (thân). “Pañcapakkadvādasapakkaaṭṭhārasapakkaparimāṇāti” (có số lượng năm, mười hai, mười tám quả chín) là (thân ấy) giống như chùm quả xoài chín có ba loại: một (chùm) có số lượng năm quả chín, một (chùm) có số lượng mười hai quả chín, và một (chùm) có số lượng mười tám quả chín. “Piṇḍo etassāti piṇḍī”, (trong câu kệ) “piṇḍī” có nghĩa là “nó có một khối”, tức là một chùm (thavako). “Tadanvayānīti” có nghĩa là đi theo cuống (vaṇṭānugatāni), do đó ngài (chú giải) nói “taṃyeva vaṇṭaṃ anugatānīti” (chúng đi theo chính cuống ấy).

Maṇḍūkakaṇṭakavisasamphassanti visavantassa bhekavisesassa kaṇṭakena, tadaññena ca visena samphassaṃ, maṇḍūkakaṇṭake vijjamānassa visassa samphassaṃ vā. Sakaṇṭako jalacārī satto idha maṇḍūko nāma, yo ‘‘pāsāṇakacchapo’’ti voharanti, tassa naṅguṭṭhe aggakoṭiyaṃ ṭhito kaṇṭakotipi vadanti. Ekaṃ visamacchakaṇṭakantipi eke. Kirāti anussavanatthe nipāto. Ettha ca vaṇṭacchede vaṇṭūpanibandhānaṃ ambapakkānaṃ ambarukkhato vicchedo viya bhavanetticchede tadupanibandhānaṃ khandhādīnaṃ santānato vicchedoti ettāvatāva pāḷiyamāgataṃ opammaṃ, tadavasesaṃ pana atthato laddhamevāti daṭṭhabbaṃ.

“Maṇḍūkakaṇṭakavisasamphassanti” (sự xúc chạm với nọc độc của gai con cóc) là sự xúc chạm với gai của một loài cóc đặc biệt có nọc độc, và với nọc độc khác của nó, hoặc là sự xúc chạm của nọc độc có trong gai con cóc. Ở đây, “maṇḍūko” (con cóc) là một loài sinh vật sống dưới nước có gai, mà người ta gọi là “pāsāṇakacchapo” (rùa đá); các vị thầy cũng nói rằng đó là cái gai nằm ở chót đuôi của nó. Một số vị lại nói đó là một cái xương cá có độc. “Kirāti” là một bất biến từ (nipāta) có nghĩa là nghe nói lại. Và ở đây, cũng giống như khi cuống bị cắt đứt, những quả xoài chín dính vào cuống bị tách rời khỏi cây xoài, cũng vậy, khi dây ái dục dẫn đến hữu (bhavanetti) bị cắt đứt, các uẩn v.v... dính vào đó cũng bị tách rời khỏi dòng tương tục. Ví dụ được nêu trong Pāli chỉ có chừng ấy, còn phần còn lại nên được hiểu là đã được lĩnh hội về mặt ý nghĩa.

148. Buddhabalanti buddhānaṃ ñāṇabalaṃ. Kathitasuttassa nāmāti ettha nāma-saddo sambhāvane nipāto, tena ‘‘evampi nāma kathitasuttassā’’ti vuttanayena suttassa guṇaṃ sambhāveti. Handāti vossaggatthe. Tena hi adhunāva gaṇhāpessāmi. Na papañcaṃ karissāmīti vossaggaṃ karoti.

148. “Buddhabalanti” (Phật lực) là trí lực của các vị Phật. Ở đây, trong câu “kathitasuttassa nāma”, từ “nāma” là một bất biến từ (nipāta) có nghĩa là tán thán, do đó, theo cách nói “evampi nāma kathitasuttassā”, ngài tán thán phẩm chất của bài kinh. “Handāti” có nghĩa là quyết ý (vossagga). Do đó, (ngài) thực hiện sự quyết ý rằng: “Này, ngay bây giờ ta sẽ đặt tên. Ta sẽ không trì hoãn.”

Dhammapariyāyeti dhammadesanāsaṅkhātāya pāḷiyā. Idhatthoti diṭṭhadhammahitaṃ. Paratthoti samparāyahitaṃ, tadubhayattho vā. Bhāsitatthopi yujjati ‘‘dhammajāla’’nti ettha tantidhammassa gahitattā. Ihāti idha sāsane. Nanti nipātamattaṃ ‘‘na naṃ suto samaṇo gotamo’’tiādīsu viya. Nti dhammāti pāḷidhammā. Sabbena sabbaṃ saṅgaṇhanato atthasaṅkhātaṃ jālametthāti atthajālaṃ. Tathā dhammajālaṃ brahmajālaṃ diṭṭhijālanti etthāpi. Saṅgāmaṃ vijināti etenāti saṅgāmavijayo, saṅgāmo cettha pañcahi mārehi samāgamanaṃ abhiyujjhananti āha ‘‘devaputtamārampī’’tiādi. Atthasampattiyā hi atthajālaṃ. Byañjanasampattiyā, sīlādianavajjadhammaniddesato ca dhammajālaṃ. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtānaṃ maggaphalanibbānānaṃ vibhattattā brahmajālaṃ. Diṭṭivivecanamukhena suññatāpakāsanena sammādiṭṭhiyā vibhattattā diṭṭhijālaṃ. Titthiyavādanimmaddanupāyattā anuttaro saṅgāmavijayoti evampettha atthayojanā veditabbā.

“Dhammapariyāyeti” là trong Pāli được gọi là một pháp môn. “Idhatthoti” là lợi ích trong đời này. “Paratthoti” là lợi ích trong đời sau, hoặc lợi ích của cả hai. Ý nghĩa được thuyết giảng cũng hợp lý, vì trong “dhammajālaṃ”, pháp văn Pāli (tantidhamma) đã được đề cập. “Ihāti” là trong giáo pháp này. “Nanti” chỉ là một bất biến từ, giống như trong câu “na naṃ suto samaṇo gotamo” v.v... “Nti dhammāti” là các pháp văn Pāli. Vì nó thâu tóm tất cả một cách trọn vẹn, nên lưới được gọi là “ý nghĩa” có trong đó, do đó gọi là “atthajālaṃ” (lưới ý nghĩa). Tương tự như vậy đối với “dhammajālaṃ” (lưới pháp), “brahmajālaṃ” (lưới phạm thiên), và “diṭṭhijālaṃ” (lưới tà kiến). “Saṅgāmavijayo” (chiến thắng trận mạc) là vì người ta chiến thắng trận mạc nhờ vào pháp môn này; và ở đây, “saṅgāma” (trận mạc) là sự đối đầu và chiến đấu với năm loại ma, do đó ngài nói “devaputtamārampī” (cả thiên tử ma) v.v... Thật vậy, nó là “atthajālaṃ” do sự viên mãn về ý nghĩa. Nó là “dhammajālaṃ” do sự viên mãn về văn tự và do sự chỉ dẫn các pháp vô tội như giới v.v... Nó là “brahmajālaṃ” vì nó phân tích đạo, quả, và Nibbāna, những pháp đã trở thành phạm thiên (brahmabhūta) theo nghĩa tối thượng. Nó là “diṭṭhijālaṃ” vì nó phân tích chánh kiến qua việc làm sáng tỏ tánh không bằng phương pháp gỡ rối các tà kiến. Nó là “anuttaro saṅgāmavijayo” (chiến thắng trận mạc vô thượng) vì là phương tiện để đè bẹp các học thuyết của ngoại đạo. Như vậy, nên biết cách áp dụng ý nghĩa ở đây.

Nidānāvasānatoti [Pg.472] ‘‘atha bhagavā anuppatto’’ti vacanasaṅkhātanidānapariyosānato. Mariyādāvadhivacanañhetaṃ. Apica nidānāvasānatoti nidānapariyosāne vuttattā nidānāvasānabhūtato ‘‘mamaṃ vā bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyu’’ntiādi (dī. ni. 1.5, 6) vacanato. Ābhividhiavadhivacanañhetaṃ. Idañca ‘‘avocā’’ti kiriyāsambandhanena vuttaṃ. ‘‘Nidānena ādikalyāṇa’’nti vacanato pana nidānampi nigamanaṃ viya suttapariyāpannameva. Alabbha…pe… gambhīranti sabbaññutaññāṇassa visesanaṃ.

“Nidānāvasānatoti” là từ cuối phần duyên khởi, được gọi là những lời “atha bhagavā anuppatto”. Đây là một từ chỉ giới hạn (mariyādāvadhi). Hơn nữa, theo một phương pháp khác: “nidānāvasānatoti” là vì được nói ở cuối phần duyên khởi, từ phần đã trở thành cuối của duyên khởi, tức là từ những lời “mamaṃ vā bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ” v.v... Đây là một từ chỉ giới hạn bao hàm (ābhividhiavadhi). Và điều này được nói trong mối liên hệ với động từ “avocā”. Tuy nhiên, do câu nói “Nidānena ādikalyāṇaṃ” (Tốt đẹp ở phần đầu nhờ vào duyên khởi), phần duyên khởi cũng giống như phần kết luận, được bao gồm trong chính bài kinh. “Alabbha…pe… gambhīranti” là tính từ cho trí tuệ toàn giác (sabbaññutaññāṇa).

149. Yathā anattamanā attano anatthacaratāya paramanā verimanā nāma honti, yathāha dhammarājā dhammapade, udāne ca –

149. Giống như những người không hoan hỷ (anattamanā) do hành động vì sự bất lợi cho chính mình, trở thành những người có tâm khác (paramanā), được gọi là có tâm thù địch (verimanā), như Pháp Vương đã nói trong Kinh Pháp Cú và Kinh Phật Tự Thuyết:

‘‘Diso disaṃ yaṃ taṃ kayirā, verī vā pana verinaṃ;

Micchāpaṇihitaṃ cittaṃ, pāpiyo naṃ tato kare’’ti. (dha. pa. 42;

udā. 33);

“Kẻ thù làm hại kẻ thù, hay kẻ oán làm hại người oán; tâm hướng sai lầm còn có thể làm hại người ấy tệ hơn thế nữa.”

Na evamime anattamanā, ime pana attano atthacaratāya attamanā nāma hontīti āha ‘‘sakamanā’’ti. Sakamanatā ca pītiyā gahitacittattāti dasseti ‘‘buddhagatāyā’’tiādinā.

Những vị tỳ khưu này không phải không hoan hỷ như vậy, mà trái lại, những vị này do hành động vì lợi ích của chính mình nên được gọi là hoan hỷ (attamanā), do đó ngài (chú giải) nói “sakamanā” (có tâm của chính mình). Và ngài chỉ ra rằng trạng thái “sakamanatā” là do tâm bị hỷ lạc chiếm lĩnh, bằng những lời “buddhagatāyā” (hướng về đức Phật) v.v...

Ayaṃ pana aṭṭhakathāto aparo nayo – attamanāti samattamanā, imāya desanāya paripuṇṇamanasaṅkappāti attho. Desanāvilāso desanāya vijambhanaṃ, tañca desanākiccanipphādakaṃ sabbaññutaññāṇameva. Karavīkassa rutamiva mañjumadhurassaro yassāti karavīkarutamañjū, tena. Amatābhisekasadisenāti kāyacittadarathavūpasamakaṃ sabbasambhārābhisaṅkhataṃ udakaṃ dīghāyukatāsaṃvattanato amataṃ nāma. Tenābhisekasadisena. Brahmuno saro viya aṭṭhaṅgasamannāgato saro yassātibrahmassaro, tena. Abhinandatīti taṇhāyati, tenāha ‘‘taṇhāyampi āgato’’ti. Anekatthattā dhātūnaṃ abhinandantīti upagacchanti sevantīti atthoti āha ‘‘upagamanepī’’ti.

Tuy nhiên, đây là một phương pháp khác từ chú giải: “attamanāti” có nghĩa là “samattamanā” (tâm trọn vẹn), ý là có tâm và ý định được viên mãn bởi bài pháp này. “Desanāvilāso” (vẻ đẹp của bài pháp) là sự phô diễn của bài pháp, và đó chính là trí tuệ toàn giác hoàn thành nhiệm vụ thuyết pháp. “Karavīkarutamañjū” là người có giọng nói ngọt ngào, du dương như tiếng chim karavīka; “tena” là bởi vị ấy. “Amatābhisekasadisenāti” (giống như lễ quán đảnh bằng nước cam lồ): nước được pha chế với tất cả các nguyên liệu làm dịu đi sự khổ não của thân và tâm được gọi là “amata” (cam lồ) vì nó dẫn đến sự trường thọ. “Tenābhisekasadisena” là bởi (giọng nói) giống như lễ quán đảnh ấy. “Brahmassaro” là người có giọng nói gồm tám yếu tố giống như giọng nói của Phạm thiên; “tena” là bởi vị ấy. “Abhinandatīti” có nghĩa là khao khát (taṇhāyati), do đó ngài nói “taṇhāyampi āgato” (cũng được dùng với nghĩa là ái dục). Do các căn có nhiều nghĩa, nên nghĩa của “abhinandanti” là “họ đến gần, họ hầu cận”, do đó ngài nói “upagamanepī” (cũng có nghĩa là đến gần).

Tathā abhinandantīti sampaṭicchantīti atthamāha ‘‘sampaṭicchanepī’’ti. Abhinanditvāti vuttoyevattho ‘‘anumoditvā’’ti iminā pakāsitoti sandhāya ‘‘anumodanepī’’ti vuttaṃ.

Tương tự, ngài nói nghĩa của “abhinandanti” là “sampaṭicchanti” (họ chấp nhận) bằng từ “sampaṭicchanepī” (cũng có nghĩa là chấp nhận). Ý nghĩa đã được nói bởi “abhinanditvā” (sau khi hoan hỷ) được làm sáng tỏ bởi từ “anumoditvā” (sau khi tùy hỷ), nhắm đến ý nghĩa này mà (vị thầy) đã nói từ “anumodanepī” (cũng có nghĩa là tùy hỷ).

Imamevatthaṃ [Pg.473] gāthābandhavasena dassetuṃ ‘‘subhāsita’’ntiādimāha. Tattha saddato subhāsitaṃ, atthato sulapitaṃ. Sīlappakāsanena vā subhāsitaṃ, suññatāpakāsanena sulapitaṃ. Diṭṭhivibhajanena vā subhāsitaṃ, tannibbedhakasabbaññutaññāṇavibhajanena sulapitaṃ. Evaṃ avaṇṇavaṇṇanisedhanādīhipi idha dassitappakārehi yojetabbaṃ. Tādinoti iṭṭhāniṭṭhesu samapekkhanādīhi pañcahi kāraṇehi tādibhūtassa. Imassa padassa vitthāro ‘‘iṭṭhāniṭṭhe tādī, cattāvīti tādī, vantāvīti tādī’’tiādinā (mahāni. 38) mahāniddese vutto, so upari aṭṭhakathāyampi āvibhavissati. Kiñcāpi ‘‘katamañca taṃ bhikkhave’’tiādinā (dī. ni. 1.7) tattha tattha pavattāya kathetukamyatāpucchāya vissajjanavasena vuttattā idaṃ suttaṃ veyyākaraṇaṃ nāma bhavati. Byākaraṇameva hi veyyākaraṇaṃ, tathāpi pucchāvissajjanāvasena pavattaṃ suttaṃ sagāthakaṃ ce, geyyaṃ nāma bhavati. Niggāthakaṃ, ce aṅgantaraheturahitañca, veyyākaraṇaṃ nāma. Iti pucchāvissajjanāvasena pavattassāpi geyyasādhāraṇato, aṅgantaraheturahitassa ca niggāthakabhāvasseva anaññasādhāraṇato pucchāvissajjanabhāvamanapekkhitvā niggāthakabhāvameva veyyākaraṇahetutāya dassento ‘‘niggāthakattā hi idaṃ veyyākaraṇa’’nti āha.

Để trình bày chính ý nghĩa này bằng cách kết cấu kệ ngôn, ngài Chú giải sư đã nói câu bắt đầu bằng ‘subhāsitaṃ.’ Ở đây, ‘subhāsitaṃ’ (khéo nói) là về mặt từ ngữ, ‘sulapitaṃ’ (khéo thuyết) là về mặt ý nghĩa. Hoặc ‘subhāsitaṃ’ là do việc làm sáng tỏ về giới, ‘sulapitaṃ’ là do việc làm sáng tỏ về tánh không. Hoặc ‘subhāsitaṃ’ là do việc phân tích về tà kiến, ‘sulapitaṃ’ là do việc phân tích về trí tuệ Toàn Giác có khả năng thâm nhập tà kiến ấy. Như vậy, cũng nên được phối hợp bằng những cách thức đã được trình bày ở đây như là việc ngăn cấm sự chê bai và tán dương v.v... Về từ ‘tādino,’ (của bậc Tādī) là của bậc đã trở thành Tādī do năm nguyên nhân như là việc quán xét một cách bình đẳng đối với các cảnh khả ý và bất khả ý v.v... Sự giải thích chi tiết của từ này đã được nói đến trong bộ Mahāniddesa qua đoạn bắt đầu bằng ‘iṭṭhāniṭṭhe tādī, cattāvīti tādī, vantāvīti tādī,’ và sự giải thích chi tiết ấy cũng sẽ trở nên rõ ràng ở phần trên trong Chú giải. Mặc dù bài kinh này được gọi là Veyyākaraṇa do đã được nói lên bằng cách giải đáp cho câu hỏi muốn được nghe thuyết giảng đã được khởi lên ở các nơi qua đoạn bắt đầu bằng ‘katamañca taṃ bhikkhave,’ và quả thật Veyyākaraṇa chính là sự giải thích. Tuy nhiên, nếu bài kinh được tiến hành theo cách hỏi-đáp mà có kệ ngôn thì được gọi là Geyya. Nếu không có kệ ngôn và không có nguyên nhân thuộc chi phần khác thì được gọi là Veyyākaraṇa. Như vậy, đối với bài kinh được tiến hành theo cách hỏi-đáp thì cũng do có tính chất chung với Geyya, và đối với bài kinh không có nguyên nhân thuộc chi phần khác thì chỉ do trạng thái không có kệ ngôn là không chung với (chi phần) khác, nên ngài (Chú giải sư) đã không xem xét đến trạng thái hỏi-đáp mà chỉ trình bày trạng thái không có kệ ngôn là nguyên nhân của Veyyākaraṇa, và đã nói rằng: ‘Quả thật, bài kinh này là Veyyākaraṇa do không có kệ ngôn.’

Kasmāti codanaṃ sodheti ‘‘bhaññamāneti hi vutta’’nti iminā. Ubhayasambandhapadañhetaṃ heṭṭhā, upari ca sambajjhanato. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘bhaññamāne’’ti vattamānakālavasena vuttattā na kevalaṃ suttapariyosāneyeva, atha kho dvāsaṭṭhiyā ṭhānesu akampitthāti veditabbāti. Yadevaṃ sakalepi imasmiṃ sutte bhaññamāne akampitthāti atthoyeva sambhavati, na pana tassa tassa diṭṭhigatassa pariyosāne pariyosāneti atthoti? Nāyamanuyogo katthacipi na pavisati sambhavamatteneva anuyuñjanato, ayaṃ pana attho na sambhavamatteneva vutto, atha kho desanākāle kampanākāreneva ācariyaparamparābhatena. Teneva hi ākārenāyamattho saṅgītimāruḷho, tathāruḷhanayeneva ca saṅgahakārena vuttoti niṭṭhamettha gantabbaṃ, itarathā atakkāvacarassa imassatthassa takkapariyāhatakathanaṃ anupapannaṃ siyāti. Evamīdisesu. ‘‘Dhātukkhobhenā’’tiādīsu attho mahāparinibbānasuttavaṇṇanāya (dī. ni. aṭṭha. 2.171) gahetabbo.

(Ngài Chú giải sư) làm trong sạch sự chất vấn ‘Tại sao?’ bằng câu này: ‘bhaññamāneti hi vuttaṃ.’ Bởi vì đây là từ có liên quan đến cả hai, phía dưới và phía trên. Điều này được nói là: Do được nói bằng thì hiện tại là ‘bhaññamāne’ nên cần phải được hiểu rằng: ‘Không phải chỉ vào lúc kết thúc bài kinh, mà còn (đã rúng động) ở sáu mươi hai trường hợp.’ (Câu hỏi:) ‘Nếu như vậy, chỉ có ý nghĩa là đã rúng động trong khi toàn bộ bài kinh này đang được thuyết giảng là có thể xảy ra, chứ không phải ý nghĩa là (đã rúng động) vào lúc kết thúc của mỗi một tà kiến phải không?’ (Trả lời:) ‘Sự tra hỏi này không đi vào bất cứ đâu do việc tra hỏi chỉ bằng sự có thể xảy ra. Tuy nhiên, ý nghĩa này không được nói chỉ bằng sự có thể xảy ra, mà còn do cách thức rúng động vào lúc thuyết giảng đã được truyền thừa bởi các vị thầy tổ. Quả thật, chính do cách thức ấy mà ý nghĩa này đã được đưa vào kỳ kết tập, và đã được nói bởi vị kết tập chủ theo phương cách đã được đưa vào như vậy. Vì thế, ở đây cần phải đi đến kết luận. Nếu không thì sự trình bày được bao trùm bởi sự suy luận về ý nghĩa này vốn không thuộc phạm vi của sự suy luận sẽ là không hợp lý.’ Cần phải hiểu như vậy trong những trường hợp tương tự. Về các từ bắt đầu bằng ‘dhātukkhobhena,’ ý nghĩa nên được lấy theo Chú giải kinh Đại Bát-Niết-bàn.

Aparesupīti [Pg.474] ettha pi-saddena pāramipavicayanaṃ sampiṇḍeti. Vuttañhi buddhavaṃse –

Ở đây, trong câu ‘aparesupi,’ bằng ‘pi-sadda’ (từ ‘pi’), ngài (Chú giải sư) tóm gộp luôn việc quán xét các pháp ba-la-mật. Quả thật, đã được nói trong bộ Buddhavaṃsa (Phật Sử) rằng:

‘‘Ime dhamme sammasato, sabhāvasarasalakkhaṇe;

Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampathā’’ti. (bu. vaṃ. 166);

‘Trong khi đang quán xét các pháp này, với tự tánh, vai trò, và đặc điểm của chúng; do oai lực của các pháp, quả đất cùng với mười ngàn (thế giới) đã rúng động.’

Tathā sāsanapatiṭṭhānantaradhānādayopi. Tattha sāsanapatiṭṭhāne tāva bhagavato veḷuvanapaṭiggahaṇe, mahāmahindattherassa mahāmeghavanapaṭiggahaṇe, mahāariṭṭhattherassa vinayapiṭakasajjhāyaneti evamādīsu sāsanassa mūlāni otiṇṇānīti pītivasaṃ gatā naccantā viya ayaṃ mahāpathavī kampittha. Sāsanantaradhāne pana ‘‘aho īdisassa saddhammassa antaradhāna’’nti domanassappattā viya yathā taṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhāne. Vuttañhetamapadāne –

Tương tự, (ngài cũng tóm gộp) sự thiết lập và sự biến mất của giáo pháp v.v... Trong đó, trước tiên về sự thiết lập của giáo pháp, vào những dịp như là việc đức Thế Tôn thọ nhận tu viện Veḷuvana, việc trưởng lão Mahāmahindatthera thọ nhận khu vườn Mahāmeghavana, việc trưởng lão Mahāariṭṭhatthera trùng tụng tạng Luật v.v..., đại địa này đã rúng động giống như đang nhảy múa vì đi đến trạng thái hoan hỷ rằng: ‘Các nền tảng của giáo pháp đã được ăn sâu.’ Còn về sự biến mất của giáo pháp, đại địa này đã rúng động giống như đang bị ưu phiền rằng: ‘Ôi, sự biến mất của diệu pháp như thế này!’ giống như trường hợp vào lúc giáo pháp của đức Thế Tôn Kassapa biến mất. Điều này đã được nói trong bộ Apadāna (Thánh Nhân Ký Sự):

‘‘Tadāyaṃ pathavī sabbā, acalā sā calācalā;

Sāgaro ca sasokova, vinadī karuṇaṃ gira’’nti. (apa. 2.54.131);

‘Khi ấy, toàn thể quả đất này, vốn bất động, đã trở nên chấn động; và đại dương, giống như đang sầu muộn, đã gầm lên tiếng kêu bi thương.’

Bodhimaṇḍūpasaṅkamaneti visākhāpuṇṇamadivase paṭhamaṃ bodhimaṇḍūpasaṅkamane. Paṃsukūlaggahaṇeti puṇṇaṃ nāma dāsiṃ pārupitvā āmakasusāne chaḍḍitassa sāṇamayapaṃsukūlassa tumbamatte pāṇe vidhunitvā mahāariyavaṃse ṭhatvā gahaṇe. Paṃsukūladhovaneti tasseva paṃsukūlassa dhovane. Kāḷakārāmasuttaṃ (a. ni. 4.24) aṅguttarāgame catukkanipāte. Gotamakasuttampi (a. ni. 3.176) tattheva tikanipāte. Vīriyabalenāti mahābhinikkhamane cakkavattisiripariccāgahetubhūtavīriyappabhāvena. Bodhimaṇḍūpasaṅkamane –

Về câu ‘bodhimaṇḍūpasaṅkamane’ (vào lúc đi đến cội Bồ-đề), (có nghĩa là) vào lúc đi đến cội Bồ-đề lần đầu tiên vào ngày rằm tháng Vesākha. Về câu ‘paṃsukūlaggahaṇe’ (vào lúc thọ nhận y phấn tảo), (có nghĩa là) vào lúc thọ nhận tấm y phấn tảo bằng vải gai vốn đã được dùng để liệm người nữ tỳ tên là Puṇṇā và đã bị vứt bỏ ở nghĩa địa chôn xác tươi, sau khi đã giũ sạch các sinh vật có kích thước bằng một đấu, trong khi đang an trú trong dòng dõi cao quý của bậc Thánh. Về câu ‘paṃsukūladhovane’ (vào lúc giặt y phấn tảo), (có nghĩa là) vào lúc giặt chính tấm y phấn tảo ấy. Kinh Kāḷakārāma nằm trong chương Bốn Pháp của bộ Aṅguttaranikāya. Kinh Gotamakasutta cũng nằm trong chương Ba Pháp ở chính bộ ấy. Về câu ‘vīriyabalena’ (do sức mạnh của sự tinh tấn), (có nghĩa là) do ảnh hưởng của sự tinh tấn vốn là nguyên nhân từ bỏ sự huy hoàng của một vị Chuyển Luân Vương trong cuộc đại xuất gia. Vào lúc đi đến cội Bồ-đề –

‘‘Kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatu;

Upasussatu nissesaṃ, sarīre maṃsalohita’’nti. (ma. ni. 2.184;

saṃ. ni. 2.22, 237;

a. ni. 2.5;

8.13;

mahāni. 196;

avidūrenidānakathā);

‘Cứ mặc cho da, gân, và xương còn lại; cứ mặc cho thịt và máu trong thân này khô cạn hết cả.’

Vuttacaturaṅgasamannāgatavīriyānubhāvenāti yathārahamattho veditabbo. Acchariyavegābhihatāti vimhayāvahakiriyānubhāvaghaṭṭitā. Paṃsukūladhovane bhagavato puññatejenāti vadanti. Paṃsukūlaggahaṇe yathā acchariyavegābhihatāti yuttaṃ viya dissati, taṃ pana kadāci pavattattā [Pg.475] ‘‘akālakampanenā’’ti vuttaṃ. Vessantarajātake (jā. 2.22.1655) pana pāramīpūraṇapuññatejena anekakkhattuṃ kampitattā akālakampanaṃ nāma bhavati. Sakkhinidassane kathetabbassa atthassānurūpato sakkhi viya bhavatīti vuttaṃ ‘‘sakkhibhāvenā’’ti yathā taṃ māravijayakāle (jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā). Sādhukāradānenāti pakaraṇānurūpavasena vuttaṃ yathā taṃ dhammacakkappavattanasaṅgītikālādīsu (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 3.301).

Acchariyavegābhihatā có nghĩa là: bị tác động bởi oai lực của hành động đem lại sự kinh ngạc. Các vị thầy nói rằng: (Sự kiện ấy xảy ra) là do oai lực phước báu của Đức Thế Tôn trong lúc giặt y phấn tảo. Giống như trong lúc nhặt y phấn tảo, (quả đất rung động) do bị tác động bởi xung lực kỳ diệu, điều này có vẻ hợp lý. Nhưng vì sự kiện ấy thỉnh thoảng mới xảy ra nên được gọi là "sự rung động phi thời". Còn trong Vessantara-jātaka, do quả đất đã rung động nhiều lần bởi oai lực phước báu của việc thực hành trọn vẹn các pháp ba-la-mật, nên (sự kiện ấy) được gọi là sự rung động phi thời. Trong việc chỉ ra nhân chứng, vì phù hợp với ý nghĩa cần được nói đến, nó trở thành như một nhân chứng, do đó được nói là "với vai trò là nhân chứng", giống như vào lúc chiến thắng Ma vương. Cụm từ "do sự tán dương" được nói tùy theo sự phù hợp của văn cảnh, giống như vào những thời điểm như lúc thuyết kinh Chuyển Pháp Luân, lúc kết tập Tam Tạng, v.v...

‘‘Na kevala’’ntiādinā anekatthapathavīkampanadassanamukhena imassa suttassa mahānubhāvatāyeva dassitā. Tattha jotivaneti nandavane. Tañhi sāsanassa ñāṇālokasaṅkhātāya jotiyā pātubhūtaṭṭhānattā jotivananti vuccatīti vinayasaṃvaṇṇanāyaṃ vuttaṃ. Dhammanti anamataggasuttādidhammaṃ. Pācīnaambalaṭṭhikaṭṭhānanti pācīnadisābhāge taruṇambarukkhena lakkhitaṭṭhānaṃ.

Bằng đoạn văn bắt đầu với "Na kevalaṃ", chính oai lực vĩ đại của bài kinh này đã được chỉ ra thông qua việc trình bày về sự rung động của quả đất với nhiều ý nghĩa. Trong đó, "Jotivana" có nghĩa là trong khu vườn Nandavana. Thật vậy, nơi ấy được gọi là Jotivana vì là nơi xuất hiện của ánh sáng, tức là ánh sáng trí tuệ của giáo pháp. Điều này được nói trong Vinayasaṃvaṇṇanā. "Dhammaṃ" có nghĩa là các pháp như kinh Anamatagga, v.v... "Pācīnaambalaṭṭhikaṭṭhānaṃ" có nghĩa là nơi được đánh dấu bằng một cây xoài non ở phía đông.

Evanti bhagavatā desitakālādīsu pathavīkampanamatidisati. Anekasoti anekadhā. Sayambhunā desitassa brahmajālassa yassa suttaseṭṭhassāti yojanā. Idhāti imasmiṃ sāsane. Yonisoti micchādiṭṭhippahānasammādiṭṭhisamādānādinā ñāyena upāyena paṭipajjantūti attho. Ayaṃ tāvettha aṭṭhakathāya līnatthavibhāvanā.

Với từ "Evaṃ", (tác giả) chỉ đến sự rung động của quả đất vào những thời điểm, v.v... khi Đức Thế Tôn thuyết giảng. "Anekaso" có nghĩa là theo nhiều cách. Cách kết nối câu cú là: "của bài kinh tối thượng nào, tức là Phạm Võng, đã được thuyết giảng bởi bậc Toàn Giác". "Idha" có nghĩa là trong giáo pháp này. "Yonisoti" có nghĩa là: "mong rằng họ thực hành" theo phương pháp, theo phương tiện đúng đắn, chẳng hạn như từ bỏ tà kiến và chấp nhận chánh kiến. Đây trước hết là phần giải thích ý nghĩa ẩn tàng của Chú giải ở đây.

Pakaraṇanayavaṇṇanā

Giải thích về phương pháp luận của tập luận

‘‘Ito paraṃ ācariya-dhammapālena yā katā;

Samuṭṭhānādihārādi-vividhatthavibhāvanā.

"Sau đây, sự giải thích về các ý nghĩa đa dạng như nguồn khởi, các phương pháp luận, v.v... nào đã được thực hiện bởi ngài Trưởng lão Dhammapāla;

Na sā amhehupekkheyyā, ayañhi tabbisodhanā;

Tasmā tampi pavakkhāma, sotūnaṃ ñāṇavuḍḍhiyā.

Sự giải thích ấy không nên được chúng tôi bỏ qua, vì đây chính là sự làm sáng tỏ cho bài kinh ấy. Do đó, chúng tôi cũng sẽ trình bày điều đó, vì sự tăng trưởng trí tuệ của các thính giả."

Ayañhi pakaraṇanayena pāḷiyā atthavaṇṇanā – pakaraṇanayoti ca tambapaṇṇibhāsāya vaṇṇanānayo. ‘‘Nettipeṭakappakaraṇe dhammakathikānaṃ yojanānayotipi vadantī’’ti abhidhammaṭīkāyaṃ vuttaṃ. Yasmā panāyaṃ desanāya samuṭṭhānapayojanabhājanesu, piṇḍatthesu ca paṭhamaṃ niddhāritesu sukarā, hoti suviññeyyā ca, tasmā –

Thật vậy, đây là sự giải thích ý nghĩa của Pāli theo phương pháp luận của tập luận – và "phương pháp luận của tập luận" là phương pháp giải thích theo tiếng Tích Lan. Trong Abhidhamma-ṭīkā có nói rằng: "Trong các tập luận Netti và Peṭakopadesa, các vị thầy cũng nói rằng đó là phương pháp ứng dụng của các vị thuyết pháp". Và bởi vì sự giải thích này trở nên dễ thực hiện và dễ hiểu khi nguồn khởi, mục đích, đối tượng tiếp nhận, và các ý nghĩa tóm tắt của bài giảng được xác định trước tiên, do đó –

Samuṭṭhānaṃ [Pg.476] payojanaṃ, bhājanañcāpi piṇḍatthaṃ;

Niddhāretvāna paṇḍito, tato hārādayo saṃse.

"Bậc trí sau khi đã xác định nguồn khởi, mục đích, đối tượng tiếp nhận và ý nghĩa tóm tắt, sau đó nên trình bày các phương pháp luận, v.v..."

Tattha samuṭṭhānaṃ nāma desanānidānaṃ, taṃ sādhāraṇamasādhāraṇanti duvidhaṃ, tathā sādhāraṇampi ajjhattikabāhirato. Tattha sādhāraṇaṃ ajjhattikasamuṭṭhānaṃ nāma bhagavato mahākaruṇā. Tāya hi samussāhitassa lokanāthassa veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sattesu kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’tiādi. Ettha ca tividhāvatthāyapi mahākaruṇāya saṅgaho daṭṭhabbo yāvadeva saddhammadesanāhatthadānehi saṃsāramahoghato sattasantāraṇatthaṃ taduppattito. Yathā ca mahākaruṇā, evaṃ sabbaññutaññāṇadasabalañāṇādayopi desanāya sādhāraṇamajjhattikasamuṭṭhānaṃ nāma. Sabbañhi ñeyyadhammaṃ tesaṃ desetabbākāraṃ, sattānaṃ āsayānusayādikañca yāthāvato jānanto bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicitranayadesanaṃ pavattesi. Bāhiraṃ pana sādhāraṇasamuṭṭhānaṃ dasasahassimahābrahmaparivārassa sahampatibrahmuno ajjhesanaṃ. Tadajjhesanañhi pati dhammagambhīratāpaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭippassambhetvā dhammassāmī dhammadesanāya ussāhajāto ahosi.

Trong đó, "nguồn khởi" (samuṭṭhāna) là nhân duyên của bài giảng. Nguồn khởi ấy có hai loại: chung (sādhāraṇa) và riêng (asādhāraṇa). Tương tự, nguồn khởi chung cũng có hai phương diện: bên trong (ajjhattika) và bên ngoài (bāhira). Trong đó, nguồn khởi chung bên trong chính là lòng đại bi của Đức Thế Tôn. Thật vậy, do được thúc đẩy bởi lòng đại bi ấy, tâm của bậc Lãnh Đạo Thế Gian đã khởi lên để thuyết pháp cho chúng sanh cần được tế độ. Nhắm đến điều đó, có lời dạy rằng: "Do lòng bi mẫn đối với chúng sanh, Ngài đã nhìn khắp thế gian bằng Phật nhãn", v.v... Và ở đây, cần phải hiểu rằng lòng đại bi được bao gồm trong cả ba giai đoạn, vì nó khởi lên nhằm mục đích cứu vớt chúng sanh khỏi dòng lũ luân hồi bằng cách trao cho bàn tay của diệu pháp. Giống như lòng đại bi, các pháp như Nhất thiết trí, Thập lực trí, v.v... cũng là nguồn khởi chung bên trong của bài giảng. Thật vậy, Đức Thế Tôn, bậc biết rõ như thật tất cả các pháp cần biết, cách thức thuyết giảng chúng, và các khuynh hướng, tùy miên, v.v... của chúng sanh, đã khéo léo trong các xứ và phi xứ, v.v..., và đã thực hiện bài giảng với nhiều phương pháp đa dạng phù hợp với tâm tư của chúng sanh cần được tế độ. Còn nguồn khởi chung bên ngoài là lời thỉnh cầu của Phạm thiên Sahampati, người được vây quanh bởi chúng đại Phạm thiên từ mười ngàn thế giới. Thật vậy, do lời thỉnh cầu ấy, bậc Pháp Vương đã làm lắng dịu sự ít nhiệt tâm (trong việc thuyết pháp) vốn phát sinh từ việc quán xét sự sâu xa của Giáo pháp, và đã trở nên nhiệt thành trong việc thuyết giảng Giáo pháp.

Asādhāraṇampi ajjhattikabāhirato duvidhameva. Tattha ajjhattikaṃ yāya mahākaruṇāya, yena ca desanāñāṇena idaṃ suttaṃ pavattitaṃ, tadubhayameva. Sāmaññāvatthāya hi sādhāraṇampi samānaṃ mahākaruṇādivisesāvatthāya asādhāraṇaṃ bhavati, bāhiraṃ pana asādhāraṇasamuṭṭhānaṃ vaṇṇāvaṇṇabhaṇananti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Apica nindāpasaṃsāsu sattānaṃ veneyyāghātānandādibhāvamanāpatti. Tattha ca anādīnavadassanaṃ bāhiramasādhāraṇasamuṭṭhānameva, tathā nindāpasaṃsāsu paṭipajjanakkamassa, pasaṃsāvisayassa ca khuddakādivasena anekavidhassa sīlassa, sabbaññutaññāṇassa ca sassatādidiṭṭhiṭṭhāne, taduttari ca appaṭihatacāratāya, tathāgatassa ca katthacipi bhavādīsu apariyāpannatāya sattānamanavabodhopi bāhiramasādhāraṇasamuṭṭhānaṃ.

Nguồn khởi riêng cũng có hai loại: bên trong và bên ngoài. Trong đó, nguồn khởi bên trong chính là lòng đại bi và trí tuệ thuyết pháp nào mà nhờ đó bài kinh này được khởi xướng, chính là cả hai điều đó. Thật vậy, mặc dù ở trạng thái thông thường, nó là chung, nhưng ở trạng thái đặc biệt của lòng đại bi, v.v..., nó trở thành riêng. Còn nguồn khởi riêng bên ngoài, trong Chú giải nói rằng đó là việc nói lời tán thán và không tán thán. Hơn nữa, đó là việc không rơi vào trạng thái sân hận, hoan hỷ, v.v... của chúng sanh cần được tế độ trước những lời chê bai và khen ngợi. Và trong đó, việc không thấy có lỗi lầm cũng chính là nguồn khởi riêng bên ngoài. Tương tự, sự không thông hiểu của chúng sanh về: (1) trình tự thực hành đối với lời chê bai và khen ngợi, (2) về giới đức đa dạng theo các loại tiểu giới, v.v... vốn là đối tượng của lời khen ngợi, (3) về Nhất thiết trí, (4) về sự vận hành không chướng ngại của Như Lai trong các cơ sở của tà kiến như thường kiến, v.v... và cả những gì vượt trên đó, và (5) về việc Như Lai không bị bao gồm trong bất kỳ cảnh giới tồn tại nào, v.v... cũng là nguồn khởi riêng bên ngoài.

Payojanampi sādhāraṇāsādhāraṇato duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇaṃ anupādāparinibbānaṃ vimuttirasattā sabbāyapi bhagavato desanāya, tenevāha [Pg.477] ‘‘etadatthā kathā, etadatthā mantanā’’tiādi (pari. 366) asādhāraṇaṃ pana bāhirasamuṭṭhānato vipariyāyena veditabbaṃ. Nindāpasaṃsāsu hi sattānanveneyyāghātānandādibhāvappattiādikaṃ imissā desanāya phalabhūtaṃ kāraṇabhāvena imaṃ desanaṃ payojeti. Phalañhi taduppādakasattiyā kāraṇaṃ payojeti nāma phale satiyeva tāya sattiyā kāraṇabhāvappattito. Atha vā yathāvuttaṃ phalaṃ imāya desanāya bhagavantaṃ payojetīti ācariyasāriputtattherena vuttaṃ. Yañhi desanāya sādhetabbaṃ phalaṃ, taṃ ākaṅkhitabbattā desanāya desakaṃ payojeti nāma. Apica kuhanalapanādinānāvidhamicchājīvaviddhaṃsanaṃ, dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṃ, diṭṭhisīsena paccayākāravibhāvanaṃ, chaphassāyatanavasena catusaccakammaṭṭhānaniddeso, sabbadiṭṭhigatānaṃ anavasesapariyādānaṃ, attano anupādāparinibbānadīpanañca payojanameva.

Mục đích cũng có hai loại: chung và không chung. Trong đó, mục đích chung là vô dư y Niết-bàn, vì tất cả lời giáo huấn của Đức Thế Tôn đều có giải thoát là cốt tủy. Do đó, Ngài đã nói: "Cuộc nói chuyện là vì mục đích ấy, cuộc bàn luận là vì mục đích ấy" v.v... Còn mục đích không chung thì nên được hiểu theo cách ngược lại với sự phát sanh từ bên ngoài. Thật vậy, trong sự chê bai và tán thán, sự đạt đến trạng thái không sân hận và hoan hỷ v.v... của các chúng sanh hữu duyên, vốn là quả của bài pháp này, với tư cách là nguyên nhân, đã thúc đẩy bài pháp này. Thật vậy, quả được gọi là thúc đẩy nguyên nhân có năng lực sanh ra nó, vì chỉ khi có quả thì năng lực ấy mới đạt đến trạng thái là nguyên nhân. Hoặc là, quả đã được nói đến đã thúc đẩy Đức Thế Tôn thuyết bài pháp này, như vậy đã được trưởng lão Sāriputta, vị thầy, nói đến. Thật vậy, quả nào cần được thành tựu bởi bài pháp, quả ấy, vì là điều được mong mỏi, được gọi là thúc đẩy người thuyết pháp trong bài pháp. Hơn nữa, sự phá hủy các loại tà mạng khác nhau như lừa phỉnh, ba hoa v.v...; sự tháo gỡ lưới tà kiến gồm sáu mươi hai loại; sự giải thích về duyên khởi với tà kiến làm đầu; sự chỉ dẫn về đề mục thiền Tứ đế theo sáu xứ xúc; sự thâu nhiếp không còn sót lại tất cả các tà kiến; và sự làm sáng tỏ vô dư y Niết-bàn của chính mình, chính là mục đích.

Bhājanaṃ pana desanādhiṭṭhānaṃ. Ye hi vaṇṇāvaṇṇanimittaanurodhavirodhavantacittā kuhanādivividhamicchājīvaniratā sassatādidiṭṭhipaṅkanimuggā sīlakkhandhādīsu aparipūrakārino abuddhaguṇavisesañāṇā veneyyā, te imissā desanāya bhājanaṃ.

Còn đối tượng là nền tảng của bài pháp. Thật vậy, những chúng sanh hữu duyên nào có tâm thuận theo và chống đối do nhân duyên tán thán và chê bai, ưa thích các loại tà mạng khác nhau như lừa phỉnh v.v..., bị chìm đắm trong vũng lầy tà kiến như thường kiến v.v..., không thực hành viên mãn các uẩn như giới uẩn v.v..., không có trí tuệ biết được các đức tính đặc biệt của Đức Phật, thì những chúng sanh hữu duyên ấy là đối tượng của bài pháp này.

Piṇḍattho pana idha labbhamānapadehi, samudāyena ca suttapadena yathāsambhavaṃ saṅgahito attho. Āghātādīnaṃ akaraṇīyatāvacanena hi dassitaṃ paṭiññānurūpaṃ samaṇasaññāya niyojanaṃ, tathā khantisoraccānuṭṭhānaṃ, brahmavihārabhāvanānuyogo, saddhāpaññāsamāyogo, satisampajaññādhiṭṭhānaṃ, paṭisaṅkhānabhāvanābalasiddhi, pariyuṭṭhānānusayappahānaṃ, ubhayahitapaṭipatti, lokadhammehi anupalepo ca –

Còn ý nghĩa tóm tắt ở đây là ý nghĩa được thâu tóm tùy theo khả năng bằng các từ ngữ có được và bằng các từ ngữ của kinh hợp lại. Thật vậy, được chỉ ra bởi lời nói về việc không nên làm những điều như sân hận v.v... là sự hướng tâm vào tưởng sa-môn phù hợp với lời tuyên bố; cũng vậy, sự thực hành nhẫn nại và nhu hòa, sự chuyên tâm tu tập Phạm trú, sự kết hợp quân bình giữa tín và tuệ, sự quyết tâm với niệm và tỉnh giác, sự thành tựu sức mạnh của tuệ quán sát, sự đoạn trừ triền và tùy miên, sự thực hành lợi ích cho cả hai, và sự không bị dính mắc bởi các pháp thế gian –

Pāṇātipātādīhi paṭivirativacanena dassitā sīlavisuddhi, tāya ca hirottappasampatti, mettākaruṇāsamaṅgitā, vītikkamappahānaṃ, tadaṅgappahānaṃ, duccaritasaṃkilesappahānaṃ, viratittayasiddhi, piyamanāpagarubhāvanīyatānipphatti, lābhasakkārasilokasamudāgamo, samathavipassanānaṃ adhiṭṭhānabhāvo, akusalamūlatanukaraṇaṃ, kusalamūlaropanaṃ, ubhayānatthadūrīkaraṇaṃ, parisāsu visāradatā, appamādavihāro, parehi duppadhaṃsiyatā, avippaṭisārādisamaṅgitā ca –

Được chỉ ra bởi lời nói về sự từ bỏ sát sanh v.v... là giới thanh tịnh; và do giới thanh tịnh ấy, là sự thành tựu tàm và quý, sự đầy đủ từ và bi, sự đoạn trừ sự vi phạm, sự đoạn trừ bằng chi phần tương ứng, sự đoạn trừ các phiền não do ác hạnh, sự thành tựu ba sự chế ngự, sự thành tựu việc được yêu mến, quý trọng, và kính nể, sự phát sanh của lợi lộc, cung kính, và danh tiếng, việc trở thành nền tảng cho chỉ và quán, việc làm suy yếu các gốc bất thiện, việc gieo trồng các gốc thiện, việc loại bỏ sự bất lợi cho cả hai, sự dạn dĩ trong các hội chúng, sự sống không dể duôi, sự không thể bị người khác khuất phục, và sự đầy đủ với sự không hối hận v.v... –

‘‘Gambhīrā’’tiādivacanehi [Pg.478] dassitaṃ gambhīradhammavibhāvanaṃ, alabbhaneyyapatiṭṭhatā, kappānamasaṅkhyeyyenāpi dullabhapātubhāvatā, sukhumenapi ñāṇena paccakkhato paṭivijjhitumasakkuṇeyyatā, dhammanvayasaṅkhātena anumānañāṇenāpi duradhigamanīyatā, passaddhasabbadarathatā, santadhammavibhāvanaṃ, sobhanapariyosānatā, atittikarabhāvo, padhānabhāvappatti, yathābhūtañāṇagocaratā, sukhumasabhāvatā, mahāpaññāvibhāvanā ca. Diṭṭhidīpakapadehi dassitā samāsato sassataucchedadiṭṭhiyo līnatātidhāvanavibhāvanaṃ, ubhayavinibandhaniddeso, micchābhinivesakittanaṃ, kummaggapaṭipattippakāsanaṃ, vipariyesaggāhañāpanaṃ, parāmāsapariggaho, pubbantāparantānudiṭṭhipatiṭṭhāpanā, bhavavibhavadiṭṭhivibhāgā, taṇhāvijjāpavatti, antavānantavādiṭṭhiniddeso, antadvayāvatāraṇaṃ, āsavoghayogakilesaganthasaṃyojanupādānavisesavibhajanañca –

Được chỉ ra bởi các lời nói như "thâm sâu" v.v... là sự giải thích về pháp thâm sâu, sự không thể có được chỗ nương tựa, sự hiếm có xuất hiện dù trải qua vô số kiếp, sự không thể thấu triệt một cách trực tiếp dù bằng trí tuệ vi tế, sự khó chứng ngộ dù bằng trí tuệ suy luận được gọi là thuận theo pháp, sự đã lắng dịu mọi nhiệt não, sự giải thích về pháp tịch tịnh, sự có kết thúc tốt đẹp, sự không gây nhàm chán, sự đạt đến trạng thái chủ yếu, việc là đối tượng của trí tuệ như thật, sự có bản chất vi tế, và sự giải thích về đại trí tuệ. Được chỉ ra bởi các từ ngữ làm sáng tỏ tà kiến, một cách tóm tắt, là các tà kiến thường và đoạn; sự giải thích về sự thụ động và sự thái quá, sự chỉ dẫn về sự trói buộc bởi cả hai, sự kể ra sự chấp thủ sai lầm, sự làm sáng tỏ sự thực hành con đường sai lầm, sự làm cho biết về sự nắm giữ sai lệch, sự thâu tóm sự chấp thủ, sự thiết lập các tà kiến theo quá khứ và vị lai, sự phân loại các tà kiến hữu và phi hữu, sự diễn tiến của ái và vô minh, sự chỉ dẫn về các tà kiến hữu biên và vô biên, sự vượt qua hai cực đoan, và sự phân loại các đặc tính của lậu hoặc, bộc lưu, ách phược, phiền não, triền phược, kiết sử, và thủ –

Tathā ‘‘vedanānaṃ samudaya’’ntiādivacanehi dassitā catunnamariyasaccānaṃ anubodhapaṭibodhasiddhi, vikkhambhanasamucchedappahānaṃ taṇhāvijjāvigamo, saddhammaṭṭhitinimittapariggaho, āgamādhigamasampatti, ubhayahitapaṭipatti, tividhapaññāpariggaho, satisampajaññānuṭṭhānaṃ, saddhāpaññāsamāyogo, vīriyasamatānuyojanaṃ, samathavipassanānipphatti ca –

Cũng vậy, được chỉ ra bởi các lời nói như "sự sanh khởi của các cảm thọ" v.v... là sự thành tựu việc tùy giác và liễu tri Tứ Thánh Đế, sự đoạn trừ bằng cách đè nén và cắt đứt, sự chấm dứt ái và vô minh, sự nắm bắt dấu hiệu của sự tồn tại của Chánh pháp, sự thành tựu pháp học và pháp hành, sự thực hành lợi ích cho cả hai, sự thâu tóm ba loại trí tuệ, sự thực hành niệm và tỉnh giác, sự kết hợp quân bình giữa tín và tuệ, sự chuyên tâm vào sự quân bình giữa tấn và định, và sự thành tựu chỉ và quán –

‘‘Ajānataṃ apassata’’nti padehi dassitā avijjāsiddhi, tathā ‘‘taṇhāgatānaṃ paritassitavipphandita’’nti padehi taṇhāsiddhi, tadubhayena ca nīvaraṇasaññojanadvayasiddhi, anamataggasaṃsāravaṭṭānupacchedo, pubbantāharaṇāparantānusandhānāni, atītapaccuppannakālavasena hetuvibhāgo, avijjātaṇhānaṃ aññamaññānativattanaṃ, aññamaññūpakāritā, paññāvimutticetovimuttīnaṃ paṭipakkhaniddeso ca –

Được chỉ ra bởi các từ "của những người không biết, không thấy" là sự thành tựu của vô minh; cũng vậy, bởi các từ "sự run rẩy, giãy giụa của những người bị ái chi phối" là sự thành tựu của ái; và bởi cả hai điều đó là sự thành tựu của hai pháp là triền cái và kiết sử, sự không gián đoạn của vòng luân hồi vô thủy, sự truy tìm quá khứ và sự nối kết vị lai, sự phân loại nguyên nhân theo thời quá khứ và hiện tại, sự không vượt qua lẫn nhau của vô minh và ái, sự tương trợ lẫn nhau, và sự chỉ dẫn về các pháp đối nghịch của tuệ giải thoát và tâm giải thoát –

‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti padena dassitā sassatādipaññāpanassa paccayādhīnavuttitā, tena ca dhammānaṃ niccatāpaṭisedho, aniccatāpatiṭṭhāpanaṃ, paramatthato kārakādipaṭikkhepo, evaṃdhammatāniddeso, suññatāpakāsanaṃ samatthanirīha paccayalakkhaṇavibhāvanañca –

Được chỉ ra bởi từ "điều ấy cũng do xúc làm duyên" là sự diễn tiến phụ thuộc vào duyên của việc chế định thường kiến v.v...; và do đó, là sự phủ nhận tính thường hằng của các pháp, sự thiết lập tính vô thường, sự bác bỏ người làm v.v... về phương diện chân đế, sự chỉ dẫn về định luật như vậy, sự làm sáng tỏ tính không, và sự giải thích về đặc tính của duyên là có năng lực và không có sự nỗ lực –

‘‘Ucchinnabhavanettiko’’tiādinā [Pg.479] dassitā bhagavato pahānasampatti, vijjāvimuttivasībhāvo, sikkhattayanipphatti, nibbānadhātudvayavibhāgo, caturadhiṭṭhānaparipūraṇaṃ, bhavayoniādīsu apariyāpannatā ca –

Sự thành tựu về đoạn trừ của đức Thế Tôn, trạng thái thuần thục trong minh và giải thoát, sự hoàn tất tam học, sự phân tích hai yếu tố niết-bàn, sự viên mãn bốn pháp quyết định, và trạng thái không bị bao gồm trong các cảnh giới, các loài, v.v... đã được trình bày bằng (câu) bắt đầu là ‘Ucchinnabhavanettiko’.

Sakalena pana suttapadena dassito iṭṭhāniṭṭhesu bhagavato tādibhāvo, tattha ca paresaṃ patiṭṭhāpanaṃ, kusaladhammānaṃ ādibhūtadhammadvayaniddeso sikkhattayūpadeso, attantapādipuggalacatukkasiddhi, kaṇhakaṇhavipākādikammacatukkavibhāgo, caturappamaññāvisayaniddeso, samudayatthaṅgamādipañcakassa yathābhūtāvabodho, chasāraṇīyadhammavibhāvanā, dasanāthakadhammapatiṭṭhāpananti evamādayo yathāsambhavaṃ saṅgahetvā dassetabbā atthā piṇḍattho.

Lại nữa, bằng toàn bộ các câu kinh, (các pháp sau đây) đã được trình bày: trạng thái như nhiên của đức Thế Tôn đối với các đối tượng khả ái và không khả ái, và sự thiết lập cho những người khác trong trạng thái ấy, sự chỉ dẫn về hai pháp làm nền tảng cho các thiện pháp, sự chỉ dạy về tam học, sự thành tựu của bốn hạng người bắt đầu là người hành khổ mình, sự phân tích bốn loại nghiệp bắt đầu là nghiệp đen có quả báo đen, sự chỉ dẫn về đối tượng của bốn vô lượng tâm, sự liễu tri như thật về năm pháp bắt đầu là sự sanh và diệt, sự làm sáng tỏ sáu pháp đáng nhớ, sự thiết lập mười pháp làm nơi nương tựa. Các ý nghĩa như vậy, v.v... cần được trình bày sau khi đã được thâu tóm lại tùy theo sự thích hợp, (đó) là ý nghĩa tóm tắt.

Soḷasahāravaṇṇanā

Giải thích về mười sáu phương pháp.

Desanāhāravaṇṇanā

Giải thích về phương pháp Thuyết Giảng.

Idāni nettiyā, peṭakopadese ca vuttanayavasena hārādīnaṃ niddhāraṇaṃ. Tattha ‘‘attā, loko’’ti ca diṭṭhiyā adhiṭṭhānabhāvena, vedanāphassāyatanādimukhena ca gahitesu pañcasu upādānakkhandhesu taṇhāvajjitā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccaṃ. Taṇhā samudayasaccaṃ. Taṃ pana ‘‘paritassanāgahaṇena taṇhāgatāna’’nti, ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’ti ca padehi samudayaggahaṇenañca pāḷiyaṃ sarūpena gahitameva. Ayaṃ tāva suttantanayo.

Bây giờ, là sự xác định các phương pháp (hāra), v.v... theo phương thức đã được nói đến trong tạng Netti và Peṭakopadesa. Trong đó, đối với năm thủ uẩn được đề cập đến qua (các từ) ‘tự ngã, thế giới,’ và qua phương diện là nền tảng của tà kiến, và qua ngõ là thọ, xúc, xứ, v.v... thì năm thủ uẩn trừ ái ra là khổ đế. Ái là tập đế. Lại nữa, (tập đế) ấy đã được đề cập đến trong bản kinh Pāli một cách trực tiếp bằng việc dùng (từ) ‘paritassanā,’ bằng các câu ‘taṇhāgatānaṃ’ và ‘vedanāpaccayā taṇhā,’ và bằng việc dùng (từ) ‘samudaya.’ Trước tiên, đây là phương thức của Kinh tạng.

Abhidhamme pana vibhaṅgappakaraṇe āgatanayena āghātānandādivacanehi, ‘‘ātappamanvāyā’’tiādipadehi, cittapadosavacanena, sabbadiṭṭhigatikapadehi, kusalākusalaggahaṇena, bhavaggahaṇena, sokādiggahaṇena, diṭṭhiggahaṇena, tattha tattha samudayaggahaṇena cāti saṅkhepato sabbalokiyakusalākusaladhammavibhāvanapadehi gahitā dhammakilesā samudayasaccaṃ. Tadubhayesamappavatti nirodhasaccaṃ. Tassa pana tattha tattha vedanānaṃ atthaṅgamanissaraṇapariyāyehi paccattaṃ nibbutivacanena, anupādāvimuttivacanena ca pāḷiyaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccaṃ. Tassapi tattha tattha vedanānaṃ samudayādīni yathābhūtapaṭivedhanāpadesena channaṃ phassāyatanānaṃ samudayādīni yathābhūtapajānanapariyāyena, bhavanettiyā ucchedavacanena ca gahaṇaṃ veditabbaṃ.

Còn trong A-tỳ-đàm, theo phương thức đã có trong bộ Phân Tích, nghiệp và phiền não được đề cập đến một cách tóm tắt bằng các câu trình bày về các pháp thiện và bất thiện thuộc về thế gian, (như) bằng các lời nói về sân hận, hoan hỷ, v.v...; bằng các câu bắt đầu là ‘ātappamanvāyā;’ bằng lời nói về sự ô nhiễm của tâm; bằng các câu về tất cả các nơi đến của tà kiến; bằng việc dùng (từ) thiện và bất thiện; bằng việc dùng (từ) hữu; bằng việc dùng (từ) sầu, v.v...; bằng việc dùng (từ) kiến; và bằng việc dùng (từ) tập khởi ở các nơi khác nhau, (tất cả những điều đó) là tập đế. Sự không hiện hữu của cả hai (khổ đế và tập đế) ấy là diệt đế. Lại nữa, cần phải hiểu rằng (diệt đế) ấy được đề cập đến trong bản kinh Pāli ở các nơi khác nhau bằng các từ đồng nghĩa là sự chấm dứt và sự thoát ly của các cảm thọ, bằng lời nói riêng về sự tịch tịnh, và bằng lời nói về sự giải thoát không còn chấp thủ. Con đường đưa đến sự liễu tri về diệt đế là đạo đế. Cần phải hiểu rằng (đạo đế) ấy cũng được đề cập đến ở các nơi khác nhau bằng sự chỉ dẫn về sự thấu triệt như thật về sự sanh khởi, v.v... của các cảm thọ; bằng phương pháp liễu tri như thật về sự sanh khởi, v.v... của sáu xúc xứ; và bằng lời nói về sự đoạn trừ dây dẫn đến cõi hữu.

Tattha [Pg.480] samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇanti evaṃ catusaccavasena, yāni pāḷiyaṃ sarūpeneva āgatāni assādādīnavanissaraṇāni, tesañca vasena idha assādādayo veditabbā. Veneyyānaṃ tādibhāvāpattiādi phalaṃ. Yañhi desanāya sādhetabbaṃ heṭṭhā vuttaṃ payojanaṃ. Tadeva phalanti vuttovāyamattho. Tadatthañhi idaṃ suttaṃ bhagavatā desitaṃ. Āghātādīnamakaraṇīyatā, āghātādiphalassa ca anaññasantānabhāvitā nindāpasaṃsāsu yathāsabhāvaṃ paṭijānananibbeṭhanānīti evaṃ taṃtaṃpayojanādhigamahetu upāyo. Āghātādīnaṃ karaṇapaṭisedhanādiapadesena atthakāmehi tato cittaṃ sādhukaṃ rakkhitabbanti ayaṃ āṇārahassa dhammarājassa āṇattīti. Ayaṃ assādādīnavanissaraṇaphalūpāyāṇattivasena chabbidhadhammasandassanalakkhaṇo desanāhāro nāma. Vuttañca –

Trong đó, vị ngọt là do tập đế, sự nguy hại là do khổ đế, sự thoát ly là do đạo đế và diệt đế. Như vậy, theo phương diện của tứ đế, và theo phương diện của vị ngọt, sự nguy hại, sự thoát ly đã được trình bày một cách trực tiếp trong bản kinh Pāli, thì ở đây, vị ngọt, v.v... cần được hiểu. Sự đạt đến trạng thái như nhiên, v.v... của chúng sanh cần được giáo hóa là quả. Bởi vì mục đích nào đã được nói ở dưới là điều cần được thành tựu bởi bài thuyết giảng, chính mục đích ấy là quả, ý nghĩa này đã được nói đến. Vì mục đích ấy mà bài kinh này đã được đức Thế Tôn thuyết giảng. Sự không nên làm các việc như sân hận, v.v...; sự phát sanh quả của sân hận, v.v... trong dòng tâm thức của chính mình; sự thừa nhận và giải thích đúng theo bản chất trong sự chê bai và tán thán; như vậy, nhân tố để đạt được các mục đích tương ứng là phương tiện. Bằng sự chỉ dẫn về việc ngăn cấm làm các việc như sân hận, v.v..., những người mong cầu lợi ích nên khéo bảo vệ tâm khỏi những điều ấy. Đây là mệnh lệnh của đức Pháp Vương, bậc xứng đáng ra lệnh. Phương pháp này, có đặc tính trình bày sáu loại pháp theo phương diện vị ngọt, sự nguy hại, sự thoát ly, quả, phương tiện, và mệnh lệnh, được gọi là phương pháp Thuyết Giảng. Và đã được nói rằng –

‘‘Assādādīnavatā, nissaraṇampi ca phalaṃ upāyo ca;

Āṇattī ca bhagavato, yogīnaṃ desanāhāro’’ti.

“Vị ngọt và sự nguy hại, và cả sự thoát ly, quả và phương tiện, và mệnh lệnh của đức Thế Tôn, (dành cho) các hành giả, (đó) là phương pháp Thuyết Giảng.”

Vicayahāravaṇṇanā

Giải thích về phương pháp Thẩm Xét.

Kappanābhāvepi vohāravasena, anuvādavasena ca ‘‘mama’’nti vuttaṃ. Niyamābhāvato vikappanatthaṃ vāggahaṇaṃ. Taṃguṇasamaṅgitāya, abhimukhīkaraṇāya ca ‘‘bhikkhave’’ti āmantanaṃ. Aññabhāvato, paṭiviruddhabhāvato ca ‘‘pare’’ti vuttaṃ, vaṇṇapaṭipakkhato, avaṇṇanīyato ca ‘‘avaṇṇa’’nti, byattivasena, vitthāravasena ca ‘‘bhāseyyu’’nti, dhāraṇasabhāvato, adhammapaṭipakkhato ca ‘‘dhammassā’’ti, diṭṭhisīlehi saṃhatabhāvato, kilesānaṃ saṅghātakaraṇato ca ‘‘saṅghassā’’ti, vuttapaṭiniddesato, vacanupanyāsato ca ‘‘tatrā’’ti, sammukhībhāvato, puthubhāvato ca ‘‘tumhehī’’ti, cittassa hananato, ārammaṇābhighātato ca ‘‘āghāto’’ti, ārammaṇe saṅkocavuttiyā anabhimukhatāya, atuṭṭhākāratāya ca ‘‘appaccayo’’ti, ārammaṇacintanato, nissayato ca ‘‘cetaso’’ti, atthassa asādhanato, anu anu anatthasādhanato ca ‘‘anabhiraddhī’’ti, kāraṇānarahattā, satthusāsane

Mặc dù không có sự tưởng tượng, (từ) ‘của ta’ được nói theo cách dùng của thế gian và theo cách lặp lại. Việc dùng từ ‘hoặc’ có ý nghĩa phân biệt do không có sự xác định. Sự gọi ‘này các tỳ khưu’ là do (họ) có những phẩm chất ấy và để hướng sự chú ý. (Từ) ‘những người khác’ được nói do là người khác và do là đối nghịch. (Từ) ‘không tán thán’ (được nói) do là đối nghịch với sự tán thán và do không đáng được tán thán. (Từ) ‘họ có thể nói’ (được nói) theo cách rõ ràng và theo cách chi tiết. (Từ) ‘của Pháp’ (được nói) do có bản chất nâng đỡ và do là đối nghịch với phi pháp. (Từ) ‘của Tăng’ (được nói) do là sự kết hợp bởi kiến và giới, và do làm tiêu diệt các phiền não. (Từ) ‘trong đó’ (được nói) do chỉ lại điều đã nói và do trình bày gần với lời đã nói. (Từ) ‘bởi các ông’ (được nói) do là đối diện và do là số nhiều. (Từ) ‘sân hận’ (được nói) do làm tổn hại tâm và do tấn công đối tượng. (Từ) ‘bất bình’ (được nói) do có thái độ co rút đối với đối tượng, do không hướng đến, và do có vẻ không hài lòng. (Từ) ‘của tâm’ (được nói) do suy nghĩ về đối tượng và do là nơi nương tựa (của các tâm sở). (Từ) ‘sự không hoan hỷ’ (được nói) do không mang lại lợi ích và do mang lại điều bất lợi lặp đi lặp lại. Do không xứng đáng là nguyên nhân, trong giáo pháp của bậc Đạo sư

Ṭhitehi [Pg.481] kātumasakkuṇeyyattā ca ‘‘na karaṇīyā’’ti vuttaṃ. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ adhippetatthe pavattatānidassanena, atthaso ca –

và do những người đang đứng vững (trong giáo pháp) không thể làm được, (nên) được nói là ‘không nên làm.’ Như vậy, bằng sự chỉ ra sự vận hành trong các ý nghĩa được nhắm đến khác nhau, và theo ý nghĩa –

Mamanti sāminiddiṭṭhaṃ sabbanāmapadaṃ. Vāti vikappananiddiṭṭhaṃ nipātapadaṃ. Bhikkhaveti ālapananiddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ. Pareti kattuniddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ. Avaṇṇanti kammaniddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ. Bhāseyyunti kiriyāniddiṭṭhaṃ ākhyātapadaṃ. Dhammassa, saṅghassāti ca sāminiddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ. Tatrāti ādhāraniddiṭṭhaṃ sabbanāmapadaṃ. Tumhehīti kattuniddiṭṭhaṃ sabbanāmapadaṃ. Na-iti paṭisedhaniddiṭṭhaṃ nipātapadaṃ. Āghāto, appaccayo, anabhiraddhīti ca kammaniddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ. Cetasoti sāminiddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ. Karaṇīyāti kiriyāniddiṭṭhaṃ nāmapadanti. Evaṃ tassa tassa padassa visesatānidassanena, byañjanaso ca vicayanaṃ padavicayo. Ativitthārabhayena pana sakkāyeva aṭṭhakathaṃ, tassā ca līnatthavibhāvanaṃ anugantvā ayamattho viññunā vibhāvetunti na vitthārayimha.

Từ 'Mamaṃ' là sự chỉ định sở hữu chủ, một đại danh từ. Từ 'Vā' là sự chỉ định lựa chọn, một bất biến từ. Từ 'Bhikkhave' là sự chỉ định hô cách, một danh từ. Từ 'Pare' là sự chỉ định chủ cách, một danh từ. Từ 'Avaṇṇaṃ' là sự chỉ định đối cách, một danh từ. Từ 'Bhāseyyuṃ' là sự chỉ định hành động, một động từ. Các từ 'Dhammassa' và 'saṅghassa' là sự chỉ định sở hữu chủ, một danh từ. Từ 'Tatra' là sự chỉ định vị trí, một đại danh từ. Từ 'Tumhehi' là sự chỉ định chủ cách, một đại danh từ. Từ 'Na' là sự chỉ định phủ định, một bất biến từ. Các từ 'Āghāto', 'appaccayo', và 'anabhiraddhi' là sự chỉ định đối cách, một danh từ. Từ 'Cetaso' là sự chỉ định sở hữu chủ, một danh từ. Từ 'Karaṇīyā' là sự chỉ định hành động, một danh từ. Như vậy, sự khảo sát bằng cách chỉ ra đặc tính của mỗi từ và theo phương diện văn tự được gọi là khảo sát từ cú. Tuy nhiên, do sợ quá dài dòng, chúng tôi đã không trình bày chi tiết, vì rằng bậc trí có thể làm sáng tỏ ý nghĩa này sau khi theo sát Chú giải và sự giải thích ý nghĩa ẩn tàng của nó.

‘‘Tatra ce tumhe assatha kupitā vā anattamanā vā, api nu tumhe paresaṃ subhāsitaṃ dubbhāsitaṃ ājāneyyāthā’’ti ayaṃ anumatipucchā. Sattādhiṭṭhānā, anekādhiṭṭhānā, paramatthavisayā, paccuppannavisayāti evaṃ sabbattha yathāsambhavaṃ pucchāvicayanaṃ pucchāvicayo. ‘‘No hetaṃ bhante’’ti idaṃ vissajjanaṃ ekaṃsabyākaraṇaṃ, niravasesaṃ, sauttaraṃ, lokiyanti evaṃ sabbassāpi vissajjanassa yathārahaṃ vicayanaṃ vissajjanāvicayo.

Câu hỏi: 'Ở đó, nếu các ông tức giận hay không hài lòng, liệu các ông có thể biết được lời thiện thuyết và ác thuyết của người khác không?' này là câu hỏi xin sự đồng thuận. (Câu hỏi) có chúng sanh làm nền tảng, có nhiều nền tảng, có đối tượng là chân nghĩa, có đối tượng là hiện tại. Như vậy, ở khắp nơi, sự khảo sát câu hỏi tùy theo sự thích hợp được gọi là khảo sát câu hỏi. Câu trả lời: 'Bạch ngài, điều ấy không thể được' này là sự giải đáp một chiều, sự giải đáp không còn dư sót, sự giải đáp có phần hơn, sự giải đáp thuộc về thế gian. Như vậy, sự khảo sát toàn bộ sự giải đáp tùy theo sự thích hợp được gọi là khảo sát sự giải đáp.

‘‘Mamaṃ vā bhikkhave pare avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ…pe… na cetaso anabhiraddhi karaṇīyā’’ti imāya paṭhamadesanāya ‘‘mamaṃ vā…pe… tumhaṃyevassa tena antarāyo’’ti ayaṃ dutiyadesanā saṃsandati. Kasmā? Paṭhamāya manopadosaṃ nivāretvā dutiyāya tatthādīnavassa dassitattā. Tathā imāya dutiyadesanāya ‘‘mamaṃ vā…pe… api nu tumhe paresaṃ subhāsitaṃ dubbhāsitaṃ ājāneyyāthā’’ti ayaṃ tatiyadesanā saṃsandati. Kasmā? Dutiyāya tatthādīnavaṃ dassetvā tatiyāya vacanatthasallakkhaṇamattepi asamatthabhāvassa dassitattā. Tathā imāya tatiyadesanāya ‘‘mamaṃ vā…pe… na ca panetaṃ amhesu saṃvijjatī’’ti ayaṃ catutthadesanā saṃsandati. Kasmā? Tatiyāya manopadosaṃ sabbathā nivāretvā catutthāya avaṇṇaṭṭhāne paṭipajjitabbākārassa dassitattāti iminā nayena pubbena aparaṃ saṃsanditvā vicayanaṃ pubbāparavicayo. Assādavicayādayo vuttanayāva. Tesaṃ lakkhaṇasandassanamattameva hettha viseso.

Với bài thuyết giảng thứ nhất: 'Này các Tỳ khưu, hoặc người khác nói lời không tán thán Ta... cho đến... không nên có sự không hoan hỷ trong tâm', bài thuyết giảng thứ hai này: 'hoặc... cho đến... chính điều đó sẽ là sự trở ngại cho các ông' có sự liên kết. Tại sao? Vì bài thứ nhất ngăn ngừa sự ô nhiễm của ý, còn bài thứ hai chỉ ra sự nguy hại trong đó. Tương tự, với bài thuyết giảng thứ hai này, bài thuyết giảng thứ ba này: 'hoặc... cho đến... liệu các ông có thể biết được lời thiện thuyết và ác thuyết của người khác không?' có sự liên kết. Tại sao? Vì bài thứ hai chỉ ra sự nguy hại trong đó, còn bài thứ ba chỉ ra tình trạng không có khả năng ngay cả trong việc nhận biết ý nghĩa của lời nói. Tương tự, với bài thuyết giảng thứ ba này, bài thuyết giảng thứ tư này: 'hoặc... cho đến... và điều này không có nơi chúng tôi' có sự liên kết. Tại sao? Vì bài thứ ba ngăn ngừa sự ô nhiễm của ý một cách hoàn toàn, còn bài thứ tư chỉ ra cách thức nên thực hành ở nơi bị chê bai. Theo phương pháp này, sự khảo sát bằng cách liên kết điều sau với điều trước được gọi là khảo sát trước sau. Các sự khảo sát về vị ngọt, v.v... cũng theo phương pháp đã nói. Ở đây, sự khác biệt chỉ là việc chỉ ra đặc tính của chúng.

‘‘Api [Pg.482] nu tumhe paresaṃ subhāsitaṃ dubbhāsitaṃ ājāneyyāthā’’ti imāya pucchāya ‘‘no hetaṃ bhante’’ti ayaṃ vissajjanā sameti. Kupito hi neva buddhapaccekabuddhaariyasāvakānaṃ na mātāpitūnaṃ na paccatthikānaṃ subhāsitadubbhāsitassa atthaṃ ājānāti. ‘‘Katamañca taṃ bhikkhave, appamattakaṃ…pe… tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyyā’’ti imāya pucchāya ‘‘pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato’’tiādikā ayaṃ vissajjanā sameti. Bhagavā hi anuttarena pāṇātipātaviramaṇādiguṇena samannāgato, tañca kho samādhiṃ, paññañca upanidhāya appamattakaṃ oramattakaṃ sīlamattakaṃ. ‘‘Katame ca te bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā’’tiādikāya pucchāya ‘‘santi bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā’’tiādikā vissajjanā sameti. Sabbaññutaññāṇaguṇā hi aññatra tathāgatā aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭhattā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyāti iminā nayena vissajjanāya pucchānurūpatāvicayanameva idha saṅgahagāthāya abhāvato anugītivicayoti. Ayaṃ padapañhādiekādasadhammavicayanalakkhaṇo vicayahāro nāma. Vuttañca ‘‘yaṃ pucchitañca vissajjitañcā’’tiādi (netti. 4.2).

Với câu hỏi: 'Liệu các ông có thể biết được lời thiện thuyết và ác thuyết của người khác không?', câu trả lời này: 'Bạch ngài, điều ấy không thể được' là tương hợp. Vì rằng người tức giận không biết được ý nghĩa của lời thiện thuyết và ác thuyết của các vị Phật, Độc Giác Phật, Thánh đệ tử, cũng không của cha mẹ, cũng không của kẻ thù. Với câu hỏi: 'Và này các Tỳ khưu, điều nhỏ nhặt ấy là gì... cho đến... mà người nói sẽ nói lên lời tán thán Như Lai?', câu trả lời bắt đầu bằng: 'đã từ bỏ sát sanh, từ khước sát sanh' này là tương hợp. Vì rằng Đức Thế Tôn đã thành tựu các đức tính vô song như từ bỏ sát sanh, v.v..., và điều đó, khi so với định và tuệ, chỉ là nhỏ nhặt, thấp kém, chỉ là giới hạnh. Với câu hỏi bắt đầu bằng: 'Và này các Tỳ khưu, những pháp nào là sâu kín, khó thấy?', câu trả lời bắt đầu bằng: 'Này các Tỳ khưu, có một số Sa-môn, Bà-la-môn là những người suy lường về quá khứ' là tương hợp. Vì rằng các đức tính của trí toàn giác, ngoại trừ Như Lai, do có nền tảng không thể đạt được bằng trí của người khác, nên chúng sâu kín, khó thấy, khó chứng ngộ, tịch tịnh, cao siêu, vượt ngoài tầm tư duy, vi tế, chỉ bậc trí mới có thể biết được. Theo phương pháp này, chính sự khảo sát về sự tương hợp của câu trả lời với câu hỏi, do ở đây không có kệ tóm tắt, được gọi là khảo sát tùy thuyết. Phương pháp này, có đặc tính khảo sát mười một pháp bắt đầu bằng từ cú, câu hỏi, v.v... được gọi là phương pháp khảo sát. Và đã được nói rằng: 'Điều được hỏi và điều được trả lời...' v.v...

Yuttihārasaṃvaṇṇanā

Luận giải về Phương pháp Hợp lý

Mamanti sāminiddeso yujjati sabhāvaniruttiyā tathāpayogadissanato, avaṇṇassa ca tadapekkhattā. Vāti vikappanatthaniddeso yujjati nepātikānamanekatthattā, ettha ca niyamābhāvato. Bhikkhaveti āmantananiddeso yujjati tadattheyeva etassa payogassa dissanato, desakassa ca paṭiggāhakāpekkhatoti evamādinā byañjanato ca –

Sự chỉ định sở hữu chủ đối với 'mamaṃ' là hợp lý, do sự diễn đạt tự nhiên, do cách dùng như vậy được thấy, và do từ 'avaṇṇa' phụ thuộc vào nó. Sự chỉ định ý nghĩa lựa chọn đối với 'vā' là hợp lý, do các bất biến từ có nhiều nghĩa, và do ở đây không có quy tắc cố định. Sự chỉ định hô cách đối với 'bhikkhave' là hợp lý, do cách dùng này chỉ được thấy trong ý nghĩa đó, và do người thuyết giảng cần có người tiếp nhận. Theo phương diện văn tự, bắt đầu như vậy –

Sabbena sabbaṃ āghātādīnamakaraṇaṃ tādibhāvāya saṃvattatīti yujjati iṭṭhāniṭṭhesu samappavattisabbhāvato. Yasmiṃ santāne āghātādayo uppannā, tannimittakā antarāyā tasseva sampattivibandhāya saṃvattantīti yujjati kammānaṃ santānantaresu asaṅkamanato. Cittamabhibhavitvā uppannā āghātādayo subhāsitadubbhāsitasallakkhaṇepi asamatthatāya [Pg.483] saṃvattantīti yujjati kodhalobhānaṃ andhatamasabhāvato. Pāṇātipātādidussīlyato veramaṇī sabbasattānaṃ pāmojjapāsaṃsāya saṃvattatīti yujjati sīlasampattiyā mahato kittisaddassa abbhuggatattā. Gambhīratādivisesayuttena guṇena tathāgatassa vaṇṇanā ekadesabhūtāpi sakalasabbaññuguṇaggahaṇāya saṃvattatīti yujjati anaññasādhāraṇattā. Tajjāayonisomanasikāraparikkhatāni adhigamatakkanāni sassatavādādiabhinivesāya saṃvattantīti yujjati kappanajālassa asamugghāṭitattā. Vedanādīnaṃ anavabodhena vedanāpaccayā taṇhā vaḍḍhatīti yujjati assādānupassanāsabbhāvato, sati ca vedayitabhāve (vedayitarāge (dī. ni. ṭī. 1.149) tattha attattaniyagāho, sassatādigāho ca viparipphandatīti yujjati kāraṇassa sannihitattā. Taṇhāpaccayā hi upādānaṃ sambhavati. Sassatādivāde paññapentānaṃ, tadanucchavikañca vedanaṃ vedayantānaṃ phasso hetūti yujjati visayindriyaviññāṇasaṅgatiyā vinā tadabhāvato. Chaphassāyatananimittaṃ vaṭṭassa anupacchedoti yujjati tattha avijjātaṇhānaṃ appahīnattā. Channaṃ phassāyatanānaṃ samudayatthaṅgamādipajānanā sabbadiṭṭhigatikasaññaṃ aticca tiṭṭhatīti yujjati catusaccapaṭivedhabhāvato. Imāhiyeva dvāsaṭṭhiyā sabbadiṭṭhigatānaṃ antojālīkatabhāvoti yujjati akiriyavādādīnaṃ, issaravādādīnañca tadantogadhattā, tathā ceva heṭṭhā saṃvaṇṇitaṃ. Ucchinnabhavanettiko tathāgatassa kāyoti yujjati bhagavato abhinīhārasampattiyā catūsu satipaṭṭhānesu ṭhatvā sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ yathābhūtaṃ bhāvitattā. Kāyassa bhedā parinibbutaṃ na dakkhantīti yujjati anupādisesanibbānappattiyaṃ rūpādīsu kassacipi anavasesatoti iminā nayena atthato ca sutte byañjanatthānaṃ yuttitāvibhāvanalakkhaṇo yuttihāro nāma yathāha ‘‘sabbesaṃ hārānaṃ, yā bhūmī’’tiādi (netti. 4.3).

Việc hoàn toàn không làm những điều như oán hận v.v... đưa đến trạng thái như vậy là hợp lý, vì có sự hiện hữu của việc diễn tiến đồng đều đối với các đối tượng khả ái và không khả ái. Trong dòng tương tục của người nào mà oán hận v.v... đã sanh khởi, các chướng ngại có nguyên nhân từ đó đưa đến sự cản trở thành tựu của chính người ấy là hợp lý, vì các nghiệp không chuyển dịch sang các dòng tương tục khác. Oán hận v.v... sanh khởi áp đảo tâm đưa đến sự không có khả năng trong việc ghi nhận lời thiện thuyết và ác thuyết là hợp lý, vì sân và tham có bản chất là bóng tối mù mịt. Sự kiêng cữ khỏi ác giới như sát sanh v.v... đưa đến sự hoan hỷ và tán thán của tất cả chúng sanh là hợp lý, vì sự lan rộng của tiếng tăm lớn lao do sự thành tựu giới. Sự tán thán Như Lai bằng đức hạnh có đặc tính thâm sâu v.v..., dù chỉ là một phần, cũng đưa đến sự nắm bắt toàn bộ đức hạnh của bậc Toàn Tri là hợp lý, vì (đức hạnh ấy) không chung với những vị khác. Những sự suy lường về điều đã chứng ngộ, được bao bọc bởi như lý tác ý không thích hợp với tà kiến ấy, đưa đến sự chấp thủ thường kiến v.v... là hợp lý, vì lưới tà kiến là sự suy lường đã không được nhổ bật lên. Do không liễu tri thọ v.v..., ái tăng trưởng do duyên thọ là hợp lý, vì có sự hiện hữu của việc thường xuyên quán sát vị ngọt, và khi có trạng thái được cảm thọ, ở đó sự nắm giữ ngã và ngã sở, và sự nắm giữ thường kiến v.v... dao động là hợp lý, vì nguyên nhân đã có mặt. Quả vậy, thủ sanh khởi do duyên ái. Xúc là nhân của những người chế định thường kiến v.v... và của những người cảm thọ cảm giác tương ứng với điều đó là hợp lý, vì không có sự gặp gỡ của đối tượng, căn và thức thì không có xúc ấy. Sự không đoạn tận của vòng luân hồi có sáu xứ xúc làm nhân là hợp lý, vì ở đó vô minh và ái chưa được đoạn trừ. Sự biết rõ sự sanh, diệt v.v... của sáu xứ xúc vượt qua và đứng vững trên tưởng của tất cả những người có tà kiến là hợp lý, vì có sự thấu triệt Tứ đế. Trạng thái bị bao gồm trong lưới (giáo pháp) của tất cả các tà kiến chỉ bằng sáu mươi hai (tà kiến) này là hợp lý, vì vô hành kiến v.v... và tự tại kiến v.v... đã được bao gồm trong đó, và điều đó đã được giải thích ở dưới như vậy. Thân của Như Lai có dây dẫn đến hữu đã bị cắt đứt là hợp lý, vì sự thành tựu đại nguyện của Đức Thế Tôn, do đã đứng vững trong bốn niệm xứ và đã tu tập bảy giác chi như thật. Sau khi thân hoại, (chư thiên và nhân loại) sẽ không thấy được bậc đã Bát-niết-bàn là hợp lý, vì khi đạt đến Vô dư y Niết-bàn, không còn sót lại bất cứ pháp hữu vi nào trong sắc v.v... Theo phương pháp này, pháp cú dẫn Yutti có đặc tính làm sáng tỏ sự hợp lý của các ý nghĩa văn tự trong kinh và về mặt ý nghĩa được gọi là Yuttihāra, như đã nói: “Nền tảng của tất cả các pháp cú dẫn là gì” v.v...

Padaṭṭhānahāravaṇṇanā

Giải Thích Về Pháp Cú Dẫn Cận Nhân

Vaṇṇārahāvaṇṇadubbaṇṇatānādeyyavacanatādi vipattīnaṃ padaṭṭhānaṃ. Vaṇṇārahavaṇṇasubbaṇṇatāsaddheyyavacanatādi sampattīnaṃ padaṭṭhānaṃ. Tathā āghātādayo nirayādidukkhassa padaṭṭhānaṃ. Āghātādīnamakaraṇaṃ saggasampattiyādisabbasampattīnaṃ padaṭṭhānaṃ. Pāṇātipātādipaṭivirati ariyassa sīlakkhandhassa [Pg.484] padaṭṭhānaṃ, ariyo sīlakkhandho ariyassa samādhikkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Ariyo samādhikkhandho ariyassa paññākkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Gambhīratādivisesayuttaṃ bhagavato paṭivedhappakārañāṇaṃ desanāñāṇassa padaṭṭhānaṃ. Desanāñāṇaṃ veneyyānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇassa padaṭṭhānaṃ. Sabbāyapi diṭṭhiyā diṭṭhupādānabhāvato sā yathārahaṃ navavidhassapi bhavassa padaṭṭhānaṃ. Bhavo jātiyā. Jāti jarāmaraṇassa, sokādīnañca padaṭṭhānaṃ. Vedanānaṃ yathābhūtaṃ samudayatthaṅgamādipaṭivedhanā catunnaṃ ariyasaccānaṃ anubodhapaṭivedho hoti. Tattha anubodho paṭivedhassa padaṭṭhānaṃ. Paṭivedho catubbidhassa sāmaññaphalassa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Ajānataṃ apassata’’nti avijjāgahaṇaṃ. Tattha avijjā saṅkhārānaṃ padaṭṭhānaṃ, saṅkhārā viññāṇassa. Yāva vedanā taṇhāya padaṭṭhānanti netvā tesaṃ ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’tiādinā pāḷiyamāgatanayena sambajjhitabbaṃ. ‘‘Taṇhāgatānaṃ paritassitavipphandita’’nti ettha taṇhā upādānassa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti ettha sassatādipaññāpanaṃ paresaṃ micchābhinivesassa padaṭṭhānaṃ. Micchābhiniveso saddhammassavanasappurisūpanissayayonisomanasikāradhammānudhammapaṭipattīhi vimukhatāya asaddhammassavanādīnañca padaṭṭhānaṃ. ‘‘Aññatra phassā’’tiādīsu phasso vedanāya padaṭṭhānaṃ. Cha phassāyatanāni phassassa, sakalassa ca vaṭṭadukkhassa padaṭṭhānaṃ. Channaṃ phassāyatanānaṃ yathābhūtaṃ samudayādipajānanaṃ nibbidāya padaṭṭhānaṃ, nibbidā virāgassātiādinā yāva anupādāparinibbānaṃ netabbaṃ. Bhagavato bhavanettisamucchedo sabbaññutāya padaṭṭhānaṃ, tathā anupādāparinibbānassa cāti. Ayaṃ sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānadhammā, tesañca padaṭṭhānadhammāti yathāsambhavaṃ padaṭṭhānadhammaniddhāraṇalakkhaṇo padaṭṭhānahāro nāma. Vuttañhi ‘‘dhammaṃ deseti jino, tassa ca dhammassa yaṃ padaṭṭhāna’’ntiādi (netti. 4.4).

Sự chê bai người đáng tán dương, sự tán dương một cách tồi tệ là nền tảng cho các sự thất bại như lời nói không đáng tin cậy v.v... Sự tán dương người đáng tán dương, sự tán dương một cách tốt đẹp là nền tảng cho các sự thành tựu như lời nói đáng tin cậy v.v... Tương tự, sân hận v.v... là nền tảng cho khổ đau ở địa ngục v.v... Việc không thực hành sân hận v.v... là nền tảng cho tất cả các thành tựu như sự thành tựu ở cõi trời v.v... Sự từ bỏ sát sanh v.v... là nền tảng cho thánh giới uẩn, thánh giới uẩn là nền tảng cho thánh định uẩn. Thánh định uẩn là nền tảng cho thánh tuệ uẩn. Trí tuệ về các loại thấu triệt của Đức Thế Tôn, vốn tương ứng với các đặc tính như sự thâm sâu v.v..., là nền tảng cho thuyết pháp trí. Thuyết pháp trí là nền tảng cho sự giải thoát khỏi toàn bộ khổ đau luân hồi của chúng sanh cần được giáo hóa. Do không có tà kiến thủ, nên tất cả tà kiến, tùy theo trường hợp, là nền tảng cho cả chín loại hữu. Hữu là nền tảng cho sanh. Sanh là nền tảng cho già, chết, và sầu bi v.v... Sự thấu triệt về sanh, diệt v.v... của các thọ một cách như thật là sự tùy giác và thấu triệt bốn Thánh đế. Trong đó, tùy giác là nền tảng cho sự thấu triệt. Sự thấu triệt là nền tảng cho bốn loại quả Sa-môn. Qua câu ‘Do không biết, không thấy’, đó là sự nắm bắt vô minh. Ở đây, vô minh là nền tảng cho các hành; các hành là nền tảng cho thức. Cho đến ‘thọ là nền tảng cho ái’, cần được dẫn dắt và kết nối theo phương pháp đã được trình bày trong kinh điển qua câu ‘do duyên thọ nên có ái’ v.v... Trong câu ‘sự lo âu và dao động của những người bị ái chi phối’, ở đây ái là nền tảng cho thủ. Trong câu ‘điều ấy cũng do duyên xúc’, ở đây sự tuyên bố về thường kiến v.v... là nền tảng cho sự chấp thủ sai lầm của người khác. Sự chấp thủ sai lầm, do quay lưng lại với việc nghe diệu pháp, thân cận bậc chân nhân, như lý tác ý, và thực hành pháp tùy pháp, là nền tảng cho việc nghe phi pháp v.v... Trong các câu như ‘ngoại trừ xúc’, xúc là nền tảng cho thọ. Sáu xứ xúc là nền tảng cho xúc và cho toàn bộ khổ đau luân hồi. Sự biết rõ về sanh v.v... của sáu xứ xúc một cách như thật là nền tảng cho sự nhàm chán; sự nhàm chán là nền tảng cho sự ly tham, v.v... cần được dẫn dắt cho đến vô thủ trước bát-niết-bàn. Sự đoạn tận dây dẫn đến cõi hữu của Đức Thế Tôn là nền tảng cho nhất thiết trí, và cũng là nền tảng cho vô thủ trước bát-niết-bàn. Đây là các pháp nền tảng của các pháp đã được trình bày trong kinh, và cũng là các pháp nền tảng của chúng. Như vậy, phương pháp có đặc tính xác định các pháp nền tảng tùy theo khả năng được gọi là phương pháp nền tảng (Padaṭṭhānahāra). Thật vậy, đã được nói rằng: ‘Đấng Chiến Thắng thuyết giảng Pháp, và đâu là nền tảng của Pháp ấy’ v.v...

Lakkhaṇahāravaṇṇanā

Luận giải về Phương pháp Đặc tướng

Āghātādiggahaṇena kodhūpanāhamakkhapalāsaissāmacchariyasārambhaparavambhanādīnaṃ saṅgaho paṭighacittuppādapariyāpannatāya ekalakkhaṇattā. Ānandādiggahaṇena abhijjhāvisamalobhamānātimānamadappamādānaṃ saṅgaho lobhacittuppādapariyāpannatāya ekalakkhaṇattā. Tathā [Pg.485] āghātaggahaṇena avasiṭṭhaganthanīvaraṇānaṃ saṅgaho kāyaganthanīvaraṇalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Ānandaggahaṇena phassādīnaṃ saṅgaho saṅkhārakkhandhalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Sīlaggahaṇena adhicittādhipaññāsikkhānaṃ saṅgaho sikkhālakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Diṭṭhiggahaṇena avasiṭṭhaupādānānaṃ saṅgaho upādānalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. ‘‘Vedanāna’’nti ettha vedanāggahaṇena avasiṭṭhaupādānakkhandhānaṃ saṅgaho upādānakkhandhalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Tathā dhammāyatanadhammadhātupariyāpannavedanāggahaṇena sammasanupagānaṃ sabbesampi āyatanānaṃ, dhātūnañca saṅgaho āyatanalakkhaṇena, dhātulakkhaṇena ca ekalakkhaṇattā. ‘‘Ajānataṃ apassata’’nti ettha avijjāggahaṇena hetuāsavoghayoganīvaraṇādīnaṃ saṅgaho hetādilakkhaṇena ekalakkhaṇattā, tathā ‘‘taṇhāgatānaṃ paritassitavipphandita’’nti ettha taṇhāggahaṇenapi. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti ettha phassaggahaṇena saññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ saṅgaho vipallāsahetubhāvena, khandhalakkhaṇena ca ekalakkhaṇattā. Chaphassāyatanaggahaṇena avasiṭṭhakhandhāyatanadhātindriyādīnaṃ saṅgaho phassuppattinimittatāya, sammasanīyabhāvena ca ekalakkhaṇattā. Bhavanettiggahaṇena avijjādīnaṃ saṃkilesadhammānaṃ saṅgaho vaṭṭahetubhāvena ekalakkhaṇattāti. Ayaṃ sutte anāgatepi dhamme ekalakkhaṇatādinā āgate viya niddhāraṇalakkhaṇo lakkhaṇahāro nāma. Tathā hi vuttaṃ ‘‘vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā’’tiādi (netti. 4.5).

Do việc nắm bắt sân hận v.v..., các pháp như phẫn, hận, phú, não, tật, xan, bạo hành, khinh miệt v.v... được bao gồm, vì chúng có cùng đặc tướng do được bao hàm trong tâm sở sân. Do việc nắm bắt hỷ v.v..., các pháp như tham ái, tham không chính đáng, mạn, quá mạn, kiêu, dật được bao gồm, vì chúng có cùng đặc tướng do được bao hàm trong tâm sở tham. Tương tự, do việc nắm bắt sân hận, các triền và triền cái còn lại được bao gồm, vì chúng có cùng đặc tướng với đặc tướng của thân triền và triền cái. Do việc nắm bắt hỷ, các pháp như xúc v.v... được bao gồm, vì chúng có cùng đặc tướng với đặc tướng của hành uẩn. Do việc nắm bắt giới, tăng thượng tâm học và tăng thượng tuệ học được bao gồm, vì chúng có cùng đặc tướng với đặc tướng của học pháp. Do việc nắm bắt tà kiến, các thủ còn lại được bao gồm, vì chúng có cùng đặc tướng với đặc tướng của thủ. Trong câu ‘của các thọ’, ở đây do việc nắm bắt thọ, các thủ uẩn còn lại được bao gồm, vì chúng có cùng đặc tướng với đặc tướng của thủ uẩn. Tương tự, do việc nắm bắt thọ được bao hàm trong pháp xứ và pháp giới, tất cả các xứ và giới thuộc đối tượng của sự quán xét cũng được bao gồm, vì chúng có cùng đặc tướng với đặc tướng của xứ và đặc tướng của giới. Trong câu ‘do không biết, không thấy’, ở đây do việc nắm bắt vô minh, các pháp như nhân, lậu, bộc, ách, triền cái v.v... được bao gồm, vì chúng có cùng đặc tướng với đặc tướng của nhân v.v...; tương tự, trong câu ‘sự lo âu và dao động của những người bị ái chi phối’, cũng do việc nắm bắt ái. Trong câu ‘điều ấy cũng do duyên xúc’, ở đây do việc nắm bắt xúc, các pháp như tưởng, hành, và thức được bao gồm, vì chúng có cùng đặc tướng do là nhân của sự điên đảo và có đặc tướng của uẩn. Do việc nắm bắt sáu xứ xúc, các uẩn, xứ, giới, căn còn lại v.v... được bao gồm, vì chúng có cùng đặc tướng do là nhân duyên cho sự phát sinh của xúc và là đối tượng cần được quán xét. Do việc nắm bắt dây dẫn đến cõi hữu, các pháp phiền não như vô minh v.v... được bao gồm, vì chúng có cùng đặc tướng do là nhân của luân hồi. Đây là phương pháp có đặc tính xác định các pháp chưa được trình bày trong kinh như thể chúng đã được trình bày, thông qua việc có cùng đặc tướng v.v..., được gọi là phương pháp đặc tướng (Lakkhaṇahāra). Thật vậy, đã được nói rằng: ‘Khi một pháp được nói đến, những pháp nào có cùng đặc tướng...’ v.v...

Catubyūhahāravaṇṇanā

Luận giải về Phương pháp Tứ phân

Mamanti aneruttapadaṃ, tathā vāti ca. Bhikkhanasīlā bhikkhū. Parentiviruddhabhāvamupagacchantīti parā, aññatthe panetaṃ aneruttapadanti evamādinā neruttaṃ, taṃ pana ‘‘eva’’ntiādinidānapadānaṃ, ‘‘mama’’ntiādipāḷipadānañca aṭṭhakathāvasena, tassā līnatthavibhāvanīvasena ca suviññeyyattā ativitthārabhayena na vitthārayimha. Ye te nindāpasaṃsāhi sammākampitacetasā micchājīvato anoratā sassatādimicchābhinivesino sīlādidhammakkhandhesu appatiṭṭhitā sammāsambuddhaguṇarasassādavimukhā veneyyā, te kathaṃ nu kho yathāvuttadosavinimuttā sammāpaṭipattiyā ubhayahitaparā [Pg.486] bhaveyyunti ayamettha bhagavato adhippāyo. Evamadhippetā puggalā, desanābhājanaṭṭhāne ca dassitā imissā desanāya nidānaṃ.

Từ `mamanti` là từ không có từ nguyên, và từ `vāti` cũng vậy. Các vị có hạnh khất thực là các vị tỳ-khưu. Những người đi đến trạng thái đối nghịch là kẻ khác (parā), nhưng ở nghĩa khác thì từ này là từ không có từ nguyên, nên biết ngữ nguyên theo cách như vậy v.v... Nhưng chúng tôi đã không trình bày chi tiết về ngữ nguyên ấy của các từ nhân duyên như `evaṃ` v.v... và của các từ Pāḷi như `mamaṃ` v.v... theo cách của chú giải và theo cách của phụ chú giải giải thích nghĩa ẩn sâu của chú giải ấy, vì dễ hiểu và vì sợ quá dài dòng. Những chúng sanh hữu duyên nào có tâm bị dao động mạnh bởi sự chê bai và khen ngợi, không từ bỏ tà mạng, có sự chấp thủ sai lầm vào thường kiến v.v..., không an trú trong các uẩn pháp như giới v.v..., quay lưng lại với việc thưởng thức hương vị công đức của bậc Chánh Đẳng Giác, thì làm sao những vị ấy, thoát khỏi các lỗi đã nói, nhờ chánh hạnh, lại có thể hướng đến lợi ích cho cả hai được? Đây là chủ ý của Đức Thế Tôn ở đây. Như vậy, các hạng người được nhắm đến và các đối tượng của bài pháp đã được chỉ ra, (và) nhân duyên của bài pháp này (cũng đã được chỉ ra).

Pubbāparānusandhi pana padasandhipadatthaniddesanikkhepasuttadesanāsandhivasena chabbidhā. Tattha ‘‘mama’’nti etassa ‘‘avaṇṇa’’nti iminā sambandhotiādinā padassa padantarena sambandho padasandhi. ‘‘Mama’’nti vuttassa bhagavato ‘‘avaṇṇa’’nti vuttena parehi upavaditena aguṇenasambandhotiādinā padatthassa padatthantarena sambandho padatthasandhi. ‘‘Mamaṃ vā bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyu’’ntiādidesanā suppiyena paribbājakena vuttaavaṇṇānusandhivasena pavattā. ‘‘Mamaṃ vā bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyu’’ntiādidesanā brahmadattena māṇavena vuttavaṇṇānusandhivasena pavattā. ‘‘Atthi bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā’’tiādidesanā bhikkhūhi vuttavaṇṇānusandhivasena pavattāti evaṃ nānānusandhikassa suttassa taṃtadanusandhīhi, ekānusandhikassa ca pubbāparabhāgehi sambandho niddesasandhi. Nikkhepasandhi pana catubbidhasuttanikkhepavasena. Suttasandhi ca tividhasuttānusandhivasena aṭṭhakathāyaṃ eva vicāritā, amhehi ca pubbe saṃvaṇṇitā. Ekissā desanāya desanāntarehi saddhiṃ saṃsandanaṃ desanāsandhi, sā panevaṃ veditabbā – ‘‘mamaṃ vā bhikkhave…pe… na cetaso anabhiraddhi karaṇīyā’’ti ayaṃ desanā ‘‘ubhatodaṇḍakena cepi bhikkhave, kakacena corā ocarakā aṅgamaṅgāni okanteyyuṃ, tatrapi yo mano padūseñña, na me so tena sāsanakaro’’ti (ma. ni. 1.232) imāya desanāya saddhiṃ saṃsandati. ‘‘Tumhaṃyevassa tena anantarāyo’’ti ayaṃ ‘‘kammassakā māṇava sattā kammadāyādā kammayonī kammabandhū kammapaṭisaraṇā kammaṃ satte vibhajati, yadidaṃ hīnapaṇītatāyā’’ti (ma. ni. 3.289-297) imāya, ‘‘api nu tumhe…pe… ājāneyyāthā’’ti ayaṃ –

Lại nữa, sự liên kết trước sau có sáu loại theo cách liên kết từ, liên kết nghĩa của từ, liên kết chỉ dẫn, liên kết sắp đặt, liên kết kinh, và liên kết bài pháp. Trong đó, sự liên kết của từ `mamaṃ` với từ `avaṇṇaṃ` này v.v... là sự liên kết của một từ với một từ khác, gọi là liên kết từ (padasandhi). Sự liên kết của Đức Thế Tôn, người được nói đến là `mamaṃ`, với lời không tán dương, tức là lời chê bai, lỗi lầm do người khác nói ra là `avaṇṇaṃ` v.v... là sự liên kết của nghĩa một từ với nghĩa một từ khác, gọi là liên kết nghĩa của từ (padatthasandhi). Bài pháp bắt đầu bằng `Mamaṃ vā bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ` (Này các Tỳ-khưu, nếu có người khác nói xấu Ta) đã được thuyết giảng do sự liên kết với lời không tán dương được nói bởi du sĩ Suppiya. Bài pháp bắt đầu bằng `Mamaṃ vā bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ` (Này các Tỳ-khưu, nếu có người khác tán dương Ta) đã được thuyết giảng do sự liên kết với lời tán dương được nói bởi thanh niên Brahmadatta. Bài pháp bắt đầu bằng `Atthi bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā` (Này các Tỳ-khưu, có những pháp khác sâu kín, khó thấy, khó chứng) đã được thuyết giảng do sự liên kết với lời tán dương được nói bởi các vị Tỳ-khưu. Như vậy, sự liên kết của một kinh có nhiều mạch liên kết với các mạch liên kết tương ứng ấy, và sự liên kết của một kinh có một mạch liên kết với các phần trước và sau của nó, được gọi là liên kết chỉ dẫn (niddesasandhi). Còn liên kết sắp đặt (nikkhepasandhi) thì theo cách sắp đặt kinh theo bốn loại. Và liên kết kinh (suttasandhi) theo cách liên kết kinh theo ba loại đã được cứu xét trong Chú giải, và cũng đã được chúng tôi giải thích trước đây. Sự tương quan của một bài pháp với các bài pháp khác là liên kết bài pháp (desanāsandhi), và nó nên được hiểu như sau: Bài pháp này `mamaṃ vā bhikkhave…pe… na cetaso anabhiraddhi karaṇīyā` (Này các Tỳ-khưu... không nên có sự không hoan hỷ trong tâm) tương quan với bài pháp này: `ubhatodaṇḍakena cepi bhikkhave, kakacena corā ocarakā aṅgamaṅgāni okanteyyuṃ, tatrapi yo mano padūseñña, na me so tena sāsanakaro` (Này các Tỳ-khưu, dầu cho bọn cướp hạ tiện có dùng cưa hai lưỡi mà cưa từng tay chân, trong trường hợp ấy, vị nào khởi tâm sân hận, vị ấy không phải là người thực hành giáo pháp của Ta). Bài pháp này `tumhaṃyevassa tena anantarāyo` (chính các ông sẽ gặp nguy hiểm vì việc ấy) tương quan với bài pháp này: `kammassakā māṇava sattā kammadāyādā kammayonī kammabandhū kammapaṭisaraṇā kammaṃ satte vibhajati, yadidaṃ hīnapaṇītatāyā` (Này thanh niên, chúng sanh là chủ nhân của nghiệp, là người thừa tự của nghiệp, lấy nghiệp làm thai tạng, lấy nghiệp làm quyến thuộc, lấy nghiệp làm nơi nương tựa; nghiệp phân chia chúng sanh, nghĩa là làm cho họ trở nên hạ liệt và cao sang). Bài pháp này `api nu tumhe…pe… ājāneyyāthā` (Các ông có thể biết được... chăng?) tương quan với –

‘‘Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati;

Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ kodho sahate nara’’nti. (a. ni. 7.64;

mahāni. 5, 156, 195);

–

bài pháp này: `Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati; Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ kodho sahate nara` (Người sân không biết lợi ích, người sân không thấy Chánh pháp; Khi sân hận chế ngự người nào, khi ấy có bóng tối mịt mù).

Imāya, ‘‘mamaṃ vā bhikkhave, pare vaṇṇaṃ…pe… na cetaso ubbilāvitattaṃ karaṇīya’’nti ayaṃ ‘‘dhammāpi vo bhikkhave, pahātabbā, pageva adhammā’’ti [Pg.487] (ma. ni. 1.240), ‘‘kullūpamaṃ vo bhikkhave, dhammaṃ desessāmi nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāyā’’ti (ma. ni. 1.240) ca imāya, ‘‘tatra ce tumhe…pe… tumhaṃyevassa tena antarāyo’’ti ayaṃ –

Bài pháp này `mamaṃ vā bhikkhave, pare vaṇṇaṃ…pe… na cetaso ubbilāvitattaṃ karaṇīyaṃ` (Này các Tỳ-khưu, nếu có người khác tán dương Ta... không nên có sự hân hoan trong tâm) tương quan với bài pháp này: `dhammāpi vo bhikkhave, pahātabbā, pageva adhammā` (Này các Tỳ-khưu, các pháp cũng phải được từ bỏ, huống chi là phi pháp), và với bài pháp này: `kullūpamaṃ vo bhikkhave, dhammaṃ desessāmi nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāyā` (Này các Tỳ-khưu, Ta sẽ thuyết cho các ông bài pháp ví như chiếc bè, để vượt qua, không phải để nắm giữ). Bài pháp này `tatra ce tumhe…pe… tumhaṃyevassa tena antarāyo` (Trong trường hợp ấy, nếu các ông... chính các ông sẽ gặp nguy hiểm vì việc ấy) tương quan với –

‘‘Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati;

Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate nara’’nti. (itivu. 88;

mahāni. 5, 156;

cūḷani. 128) ca –

bài pháp này: `Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati; Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate nara` (Người tham không biết lợi ích, người tham không thấy Chánh pháp; Khi tham ái chế ngự người nào, khi ấy có bóng tối mịt mù), và –

‘‘Kāmandhā jālasañchannā, taṇhāchadanachāditā;

Pamattabandhunābaddhā, macchāva kumīnāmukhe;

Jarāmaraṇamanventi, vaccho khīrapakova mātara’’nti. (udā. 64;

netti. 27, 90;

peṭako. 14) ca –

bài pháp này: `Kāmandhā jālasañchannā, taṇhāchadanachāditā; Pamattabandhunābaddhā, macchāva kumīnāmukhe; Jarāmaraṇamanventi, vaccho khīrapakova mātaraṃ` (Mù quáng vì dục, bị lưới bao phủ, bị màn ái che lấp; Bị trói buộc bởi kẻ thân là sự dể duôi, như cá ở miệng đó; Chúng sanh đi theo già và chết, như bê con theo mẹ bú sữa), và –

Imāya, ‘‘appamattakaṃ kho panetaṃ sīlamattaka’’nti ayaṃ ‘‘vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ayampi kho brāhmaṇa yañño purimehi yaññehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti (dī. ni. 1.353) imāya paṭhamajjhānassa sīlato mahapphalamahānisaṃsataratāvacanena jhānato sīlassa appaphalaappānisaṃsatarabhāvadīpanato.

với bài pháp này. Bài pháp này `appamattakaṃ kho panetaṃ sīlamattakaṃ` (Chỉ có giới này là điều nhỏ nhặt) tương quan với bài pháp này: `vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ayampi kho brāhmaṇa yañño purimehi yaññehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā` (Ly dục... trú trong sơ thiền. Này Bà-la-môn, sự tế lễ này ít phiền phức hơn, ít tốn kém hơn, có quả báu lớn hơn và lợi ích lớn hơn các sự tế lễ trước), vì qua việc nói rằng sơ thiền có quả báu và lợi ích lớn hơn giới, nó đã chỉ ra rằng giới có quả báu và lợi ích nhỏ hơn thiền.

‘‘Pāṇātipātaṃ pahāyā’’tiādidesanā ‘‘samaṇo khalu bho gotamo sīlavā ariyasīlena samannāgato’’tiādidesanāya (dī. ni. 1.304), ‘‘aññeva dhammā gambhīrā’’tiādidesanā ‘‘adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho’’tiādidesanāya, (dī. ni. 2.67; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7, 8) gambhīratādivisesayuttadhammapaṭivedhena hi ñāṇassa gambhīrādibhāvo viññāyati.

Bài pháp bắt đầu bằng `Pāṇātipātaṃ pahāya` (Từ bỏ sát sanh) tương quan với bài pháp bắt đầu bằng `samaṇo khalu bho gotamo sīlavā ariyasīlena samannāgato` (Thưa ngài, Sa-môn Gotama thật có giới, thành tựu thánh giới). Bài pháp bắt đầu bằng `aññeva dhammā gambhīrā` (Có những pháp khác sâu kín) tương quan với bài pháp bắt đầu bằng `adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho` (Pháp này do Ta chứng ngộ, thật sâu kín, khó thấy, khó chứng). Vì rằng, chính nhờ sự thấu triệt pháp có những đặc tính như sự sâu kín v.v... mà trạng thái sâu kín v.v... của trí tuệ được biết đến.

‘‘Santi bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā’’tiādidesanā ‘‘santi bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā…pe… abhivadanti sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ, moghamaññanti ittheke abhivadanti, asassato, sassato ca asassato ca, nevasassato ca nāsassato ca, antavā, anantavā, antavā ca anantavā ca, nevantavā ca nānantavā ca attā ca loko ca, idameva saccaṃ, moghamaññanti ittheke abhivadantī’’tiādidesanāya (ma. ni. 3.27).

Bài thuyết giảng bắt đầu bằng: “Này các Tỳ khưu, có một số Sa-môn, Bà-la-môn là những người suy lường về quá khứ” tương ứng với bài thuyết giảng: “Này các Tỳ khưu, có một số Sa-môn, Bà-la-môn là những người suy lường về quá khứ... (v.v.)... họ tuyên bố rằng: ‘Ngã và thế gian là thường hằng, chỉ điều này là thật, ngoài ra là hư vọng.’ Một số người tuyên bố như vậy. (Một số khác tuyên bố:) ‘(Ngã và thế gian) là vô thường,’ ‘vừa thường hằng vừa vô thường,’ ‘không phải thường hằng cũng không phải vô thường,’ ‘hữu biên,’ ‘vô biên,’ ‘vừa hữu biên vừa vô biên,’ ‘không phải hữu biên cũng không phải vô biên.’ (Họ nói:) ‘Chỉ điều này là thật, ngoài ra là hư vọng.’ Một số người tuyên bố như vậy.”

Tathā [Pg.488] ‘‘santi bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā’’tiādidesanā ‘‘santi bhikkhave …pe… abhivadanti saññī attā hoti arogo paraṃ maraṇā. Ittheke abhivadanti asaññī, saññī ca asaññī ca, nevasaññī ca nāsaññī ca attā hoti arogo paraṃ maraṇā. Ittheke abhivadanti sato vā pana sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti, diṭṭhadhammanibbānaṃ vā paneke abhivadantī’’ntiādidesanāya (ma. ni. 3.21), ‘‘vedanānaṃ samudayañca…pe… tathāgato’’tiādidesanā ‘‘tadidaṃ saṅkhataṃ oḷārikaṃ, atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho, atthetanti iti viditvā tassa nissaraṇadassāvī tathāgato tadupātivatto’’tiādidesanāya (ma. ni. 3.29), ‘‘tadapi tesaṃ…pe… vipphanditamevā’’ti ayaṃ ‘‘idaṃ tesaṃ vata aññatreva saddhāya aññatra ruciyā aññatra anussavā aññatra ākāraparivitakkā aññatra diṭṭhinijjhānakkhantiyā paccattaṃyeva ñāṇaṃ bhavissati parisuddhaṃ pariyodāta’nti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Paccattaṃ kho pana bhikkhave, ñāṇe asati parisuddhe pariyodāte yadapi te bhonto samaṇabrāhmaṇā tattha ñāṇabhāvamattameva pariyodāpenti, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ upādānamakkhāyatī’’tiādidesanāya (saṃ. ni. 2.43), ‘‘tadapi phassapaccayā’’ti ayaṃ ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādāna’’nti (saṃ. ni. 2.45), ‘‘chandamūlakā ime āvuso dhammā manasikārasamuṭṭhānā phassasamodhānā vedanāsamosaraṇā’’ti (pariyesitabbaṃ) ca ādidesanāya, ‘‘yato kho bhikkhave, bhikkhu channaṃ phassāyatanāna’’ntiādidesanā ‘‘yato kho bhikkhave, bhikkhu neva vedanaṃ attato samanupassati, na saññaṃ, na saṅkhāre, na viññāṇaṃ attato samanupassati, so evaṃ asamanupassanto na kiñci loke upādiyati, anupādiyaṃ na paritassati, aparitassaṃ paccattaṃyeva parinibbāyatī’’tiādidesanāya, ‘‘sabbete imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi antojālīkatā’’tiādidesanā ‘‘ye hi keci bhikkhave…pe… abhivadanti, sabbete imāneva pañca kāyāni abhivadanti etesaṃ vā aññatara’’ntiādidesanāya (ma. ni. 3.26), ‘‘kāyassa bhedā…pe… devamanussā’’ti ayaṃ –

Tương tự, bài thuyết giảng bắt đầu bằng: “Này các Tỳ khưu, có một số Sa-môn, Bà-la-môn là những người suy lường về tương lai” tương ứng với bài thuyết giảng: “Này các Tỳ khưu ... (v.v.) ... họ tuyên bố rằng: ‘Sau khi chết, ngã có tưởng, không bệnh.’ Một số người tuyên bố rằng: ‘(Sau khi chết, ngã) không có tưởng,’ ‘vừa có tưởng vừa không có tưởng,’ ‘không phải có tưởng cũng không phải không có tưởng, không bệnh.’ Một số người khác lại chủ trương sự đoạn diệt, sự hoại diệt, sự không tồn tại của chúng sinh đang hiện hữu. Lại có một số người tuyên bố về Niết-bàn ngay trong hiện tại.”; bài thuyết giảng bắt đầu bằng: “sự sanh khởi của các cảm thọ... (v.v.)... Như Lai” tương ứng với bài thuyết giảng: “Cái này là pháp hữu vi, thô thiển. Lại nữa, có sự diệt của các pháp hành. Biết như vậy rằng: ‘Điều này có,’ Như Lai, người thấy được sự xuất ly khỏi pháp hữu vi ấy, đã vượt qua nó.”; lời dạy này: “Điều ấy của họ... (v.v.)... chỉ là sự dao động” tương ứng với bài thuyết giảng: “Chắc chắn rằng, đối với họ, ngoài đức tin, ngoài sở thích, ngoài sự truyền tụng, ngoài sự suy xét theo phương pháp, ngoài sự kham nhẫn qua thẩm sát tri kiến, sẽ có trí tuệ thanh tịnh, trong sạch phát sinh cho riêng mình — trường hợp này không xảy ra. Này các Tỳ khưu, khi không có trí tuệ thanh tịnh, trong sạch cho riêng mình, dù cho các vị Sa-môn, Bà-la-môn ấy có làm cho trong sạch chỉ mức độ hiện hữu của trí tuệ ở đó, điều ấy của các vị Sa-môn, Bà-la-môn ấy cũng được gọi là sự chấp thủ.”; lời dạy này: “Điều ấy cũng do duyên xúc” tương ứng với các bài thuyết giảng: “Do duyên con mắt và các sắc, nhãn thức sanh khởi; sự hội hợp của ba pháp này là xúc; do duyên xúc có thọ; do duyên thọ có ái; do duyên ái có thủ,” và “Này chư hiền, các pháp này có dục làm căn bản, có tác ý làm nơi sanh khởi, có xúc làm nơi tập hợp, có thọ làm nơi quy tụ.”; bài thuyết giảng bắt đầu bằng: “Này các Tỳ khưu, khi nào vị Tỳ khưu (hiểu rõ) sáu xứ xúc” tương ứng với bài thuyết giảng: “Này các Tỳ khưu, khi nào vị Tỳ khưu không quán xét thọ là tự ngã, không (quán xét) tưởng là tự ngã, không (quán xét) các hành là tự ngã, không (quán xét) thức là tự ngã, vị ấy do không quán xét như vậy nên không chấp thủ bất cứ điều gì ở đời. Do không chấp thủ, vị ấy không lo sợ. Do không lo sợ, vị ấy tự mình tịch tịnh Niết-bàn.”; bài thuyết giảng: “Tất cả những vị ấy đều bị vướng trong lưới bởi sáu mươi hai kiến xứ này” tương ứng với bài thuyết giảng: “Này các Tỳ khưu, bất cứ ai... (v.v.)... tuyên bố, tất cả những vị ấy đều tuyên bố về năm uẩn này hoặc một trong số chúng.”; lời dạy này: “Sau khi thân hoại... (v.v.)... chư Thiên và loài người” –

‘‘Accī [Pg.489] yathā vātavegena khittā (upasivāti bhagavā),Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ;

Evaṃ munī nāmakāyā vimutto,Atthaṃ paleti na upeti saṅkha’’nti. (su. ni. 1080) –

“Như ngọn lửa bị sức gió thổi bay, (Thế Tôn đáp Upasiva), đi đến chỗ biến mất, không được tính đếm; cũng vậy, bậc Mâu-ni được giải thoát khỏi danh thân, đi đến chỗ biến mất, không được tính đếm.” –

Ādidesanāya saddhiṃ saṃsandatīti. Ayaṃ neruttamadhippāyadesanānidānapubbāparānusandhīnaṃ catunnaṃ vibhāvanalakkhaṇo catubyūhahāro nāma. Vuttampi cetaṃ ‘‘neruttamadhippāyo’’tiādi (netti. 4.6).

tương ứng với bài thuyết giảng bắt đầu bằng... Đây được gọi là phương pháp Tứ Phân (Catubyūhahāra), có đặc tính làm sáng tỏ bốn pháp: ngữ nguyên, ý nghĩa, bài thuyết giảng, và sự liên kết trước sau. Điều này cũng đã được nói đến, bắt đầu bằng: “Ngữ nguyên, ý nghĩa...”.

Āvattahāravaṇṇanā

Chú giải về phương pháp Chuyển Tiếp

Āghātādīnamakaraṇīyatāvacanena khantisoraccānuṭṭhānaṃ. Tattha khantiyā saddhāpaññāparāpakāradukkhasahagatānaṃ saṅgaho, tathā soraccena sīlassa. Saddhādiggahaṇena ca saddhindriyādisakalabodhipakkhiyadhammā āvattanti. Sīlaggahaṇena avippaṭisārādayo sabbepi sīlānisaṃsadhammā āvattanti. Pāṇātipātādīhi paṭivirativacanena appamādavihāro, tena sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ āvattati. Gambhīratādivisesayuttadhammaggahaṇena mahābodhipakittanaṃ. Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi āsavakkhayañāṇaṃ, āsavakkhayañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ mahābodhīti vuccati, tena dasabalādayo sabbe buddhaguṇā āvattanti. Sassatādidiṭṭhiggahaṇena taṇhāvijjānaṃ saṅgaho, tāhi anamataggaṃ saṃsāravaṭṭaṃ āvattati. Vedanānaṃ yathābhūtaṃ samudayādipaṭivedhanena bhagavato pariññāttayavisuddhi, tāya paññāpāramimukhena sabbāpi pāramiyo āvattanti. ‘‘Ajānataṃ apassata’’nti ettha avijjāggahaṇena ayonisomanasikārapariggaho, tena ca nava ayonisomanasikāramūlakā dhammā āvattanti. ‘‘Taṇhāgatānaṃ paritassitavipphandita’’nti ettha taṇhāggahaṇena nava taṇhāmūlakā dhammā āvattanti. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’tiādi sassatādipaññāpanassa paccayādhīnavuttidassanaṃ, tena aniccatādilakkhaṇattayaṃ āvattati. Channaṃ phassāyatanānaṃ yathābhūtaṃ pajānanena vimuttisampadāniddeso, tena sattapi visuddhiyo āvattanti. ‘‘Ucchinnabhavanettiko tathāgatassa kāyo’’ti taṇhāpahānaṃ vuttaṃ, tena bhagavato sakalasaṃkilesappahānaṃ āvattatīti ayaṃ desanāya gahitadhammānaṃ sabhāgavisabhāgadhammavasena [Pg.490] āvattanalakkhaṇo āvattahāro nāma. Yathāha ‘‘ekamhi padaṭṭhāne, pariyesati sesakaṃ padaṭṭhāna’’ntiādi (netti. 4.7).

Bằng lời nói về việc không nên làm những điều như oán hận, (bao gồm) sự kham nhẫn, nhu hòa, và không khởi lên (phiền não). Trong đó, nhờ kham nhẫn, có sự bao gồm những người chịu đựng được nỗi khổ do người khác làm hại bằng đức tin và trí tuệ; tương tự, nhờ nhu hòa, (có sự bao gồm) giới. Và do nắm lấy đức tin v.v..., tất cả các pháp trợ Bồ-đề như tín quyền v.v... được bao hàm. Do nắm lấy giới, tất cả các pháp là quả báu của giới như không hối hận v.v... được bao hàm. Bằng lời nói về sự từ bỏ sát sanh v.v..., (bao gồm) sự sống không dể duôi; nhờ đó, toàn bộ phạm hạnh trong giáo pháp được bao hàm. Do nắm lấy pháp hợp với đặc tính thâm sâu v.v..., (bao gồm) sự tuyên dương đại Bồ-đề. Vì Lậu tận trí có Vô ngại trí làm nhân cần thiết, và Vô ngại trí có Lậu tận trí làm nhân cần thiết, được gọi là đại Bồ-đề; nhờ đó, tất cả các Phật đức như Thập lực v.v... được bao hàm. Do nắm lấy các tà kiến như thường kiến v.v..., (bao gồm) sự thâu nhiếp ái và vô minh; nhờ chúng, vòng luân hồi vô thỉ được bao hàm. Do sự thấu triệt như thật về tập khởi v.v... của các cảm thọ, (bao gồm) sự thanh tịnh của ba loại biến tri của Đức Thế Tôn; nhờ đó, qua ngõ trí tuệ ba-la-mật, tất cả các ba-la-mật cũng được bao hàm. Ở đây, trong câu "đối với người không biết, không thấy", do nắm lấy vô minh, (bao gồm) sự thâu nhiếp tác ý không như lý; và nhờ đó, chín pháp có tác ý không như lý làm gốc được bao hàm. Ở đây, trong câu "sự lo sợ và dao động của những người bị ái lôi kéo", do nắm lấy ái, chín pháp có ái làm gốc được bao hàm. Câu "điều ấy cũng do xúc làm duyên" v.v... là sự chỉ ra sự hiện hữu tùy thuộc vào duyên của việc chế định thường kiến v.v...; nhờ đó, ba tướng như vô thường v.v... được bao hàm. Do sự biết rõ như thật sáu xúc xứ, (bao gồm) sự chỉ dẫn về sự thành tựu giải thoát; nhờ đó, cả bảy thanh tịnh cũng được bao hàm. Trong câu "thân của Như Lai đã đoạn tận dây dẫn đến hữu", sự đoạn trừ ái được nói đến; nhờ đó, sự đoạn trừ toàn bộ tạp nhiễm của Đức Thế Tôn được bao hàm. Đây gọi là Āvattahāra (Luân chuyển cú pháp), có đặc tính luân chuyển các pháp đã được đề cập trong bài thuyết pháp theo phương diện các pháp tương đồng và không tương đồng. Như Ngài đã nói: "Ở một nhân cần thiết, tìm kiếm nhân cần thiết còn lại" v.v...

Vibhattihāravaṇṇanā

Giải thích về Vibhattihāra (Phân biệt cú pháp).

Āghātānandādayo akusalā dhammā, tesaṃ ayonisomanasikārādi padaṭṭhānaṃ. Yehi pana dhammehi āghātānandādīnaṃ akaraṇaṃ appavatti, te abyāpādādayo kusalā dhammā, tesaṃ yonisomanasikārādi padaṭṭhānaṃ. Tesu āghātādayokāmāvacarāva, abyāpādādayo catubhūmakā, tathā pāṇātipātādīhi paṭivirati kusalā vā abyākatā vā, tassā hirottappādayo dhammā padaṭṭhānaṃ. Tattha kusalā siyā kāmāvacarā, siyā lokuttarā. Abyākatā lokuttarāva. ‘‘Atthi bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā’’ti vuttadhammā siyā kusalā, siyā abyākatā. Tattha kusalānaṃ vuṭṭhānagāminivipassanā padaṭṭhānaṃ. Abyākatānaṃ maggadhammā, vipassanā, āvajjanā vā padaṭṭhānaṃ. Tesu kusalā lokuttarāva, abyākatā siyā kāmāvacarā, siyā lokuttarā, sabbāpi diṭṭhiyo akusalāva kāmāvacarāva, tāsaṃ avisesena micchābhinivese ayonisomanasikāro padaṭṭhānaṃ. Visesato pana santatighanavinibbhogābhāvato ekattanayassa micchāgāho atītajātianussaraṇatakkasahito sassatadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Hetuphalabhāvena sambandhabhāvassa aggahaṇato nānattanayassa micchāgāho tajjāsamannāhārasahito ucchedadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Evaṃ sesadiṭṭhīnampi yathāsambhavaṃ vattabbaṃ.

Các pháp như oán hận, hoan hỷ (trong điều ác) v.v... là các pháp bất thiện; nhân cần thiết của chúng là tác ý không như lý v.v... Lại nữa, những pháp nào mà nhờ đó sự không làm, sự không diễn tiến của oán hận, hoan hỷ v.v... (xảy ra), những pháp ấy là các pháp thiện như vô sân v.v...; nhân cần thiết của chúng là tác ý như lý v.v... Trong số đó, các pháp như oán hận v.v... chỉ thuộc Dục giới; các pháp như vô sân v.v... thuộc bốn cõi. Tương tự, sự từ bỏ sát sanh v.v... có thể là thiện hoặc vô ký; nhân cần thiết của nó là các pháp như tàm, quý v.v... Trong đó, pháp thiện có thể thuộc Dục giới, có thể là siêu thế. Pháp vô ký chỉ là siêu thế. Các pháp được nói trong câu "Này các Tỳ khưu, có những pháp khác thâm sâu" có thể là thiện, có thể là vô ký. Trong đó, nhân cần thiết của các pháp thiện là minh sát dẫn đến xuất khởi. Nhân cần thiết của các pháp vô ký là các pháp đạo, hoặc minh sát, hoặc hướng tâm. Trong số đó, các pháp thiện chỉ là siêu thế; các pháp vô ký có thể thuộc Dục giới, có thể là siêu thế. Tất cả các tà kiến đều là bất thiện và chỉ thuộc Dục giới; nhân cần thiết của chúng, một cách không đặc biệt, là tác ý không như lý trong sự chấp thủ sai lầm. Lại nữa, một cách đặc biệt, do không phân tích được tính liên tục và tính đặc khối, sự chấp thủ sai lầm theo nhất nguyên luận, đi cùng với sự suy luận và hồi tưởng về các kiếp quá khứ, là nhân cần thiết của thường kiến. Do không nắm bắt được tính tương quan theo thể cách nhân quả, sự chấp thủ sai lầm theo đa nguyên luận, đi cùng với sự tập trung tâm ý phù hợp với nó, là nhân cần thiết của đoạn kiến. Tương tự, đối với các tà kiến còn lại, (nhân cần thiết) cũng nên được nói đến tùy theo sự thích hợp.

‘‘Vedanāna’’nti ettha vedanā siyā kusalā, siyā akusalā, siyā abyākatā, siyā kāmāvacarā, siyā rūpāvacarā, siyā arūpāvacarā, tāsaṃ phasso padaṭṭhānaṃ. Vedanānaṃ yathābhūtaṃ vedanānaṃ samudayādipaṭivedhanaṃ maggañāṇaṃ, anupādāvimutti ca phalañāṇaṃ, tesaṃ ‘‘aññeva dhammā gambhīrā’’ti ettha vuttanayena dhammādivibhāgo netabbo. ‘‘Ajānataṃ apassata’’ntiādīsu avijjātaṇhā akusalā kāmāvacarā, tāsu avijjāya āsavā, ayonisomanasikāro eva vā padaṭṭhānaṃ. Taṇhāya saṃyojaniyesu dhammesu assādadassanaṃ padaṭṭhānaṃ. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti [Pg.491] ettha phassassa vedanāya viya dhammādivibhāgo veditabbo. Iminā nayena phassāyatanādīnampi yathārahaṃ dhammādivibhāgo netabboti ayaṃ saṃkilesadhamme, vodānadhamme ca sādhāraṇāsādhāraṇato, padaṭṭhānato, bhūmito ca vibhajanalakkhaṇo vibhattihāro nāma. Yathāha ‘‘dhammañca padaṭṭhānaṃ, bhūmiñca vibhajjate ayaṃ hāro’’tiādi (netti. 4.8).

Ở đây, trong câu "của các cảm thọ", cảm thọ có thể là thiện, có thể là bất thiện, có thể là vô ký; có thể thuộc Dục giới, có thể thuộc Sắc giới, có thể thuộc Vô sắc giới; xúc là nhân cần thiết của chúng. Sự thấu triệt như thật về tập khởi v.v... của các cảm thọ là đạo trí, và sự giải thoát không chấp thủ là quả trí; đối với chúng, sự phân loại các pháp v.v... nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong câu "những pháp khác thâm sâu". Trong các câu như "đối với người không biết, không thấy", vô minh và ái là bất thiện, thuộc Dục giới. Trong đó, đối với vô minh, các lậu hoặc, hoặc chính tác ý không như lý là nhân cần thiết. Đối với ái, sự thấy vị ngọt trong các pháp thuộc về kiết sử là nhân cần thiết. Ở đây, trong câu "điều ấy cũng do xúc làm duyên", sự phân loại các pháp v.v... của xúc nên được hiểu giống như của cảm thọ. Theo phương pháp này, sự phân loại các pháp v.v... của các xúc xứ v.v... cũng nên được hiểu tùy theo sự thích hợp. Đây gọi là Vibhattihāra (Phân biệt cú pháp), có đặc tính phân biệt trong các pháp tạp nhiễm và các pháp thanh tịnh, theo phương diện chung và riêng, theo nhân cần thiết, và theo cõi. Như Ngài đã nói: "Cú pháp này phân biệt pháp, nhân cần thiết, và cõi" v.v...

Parivattanahāravaṇṇanā

Giải thích về Parivattanahāra (Chuyển đổi cú pháp).

Āghātādīnamakaraṇaṃ khantisoraccāni anubrūhetvā paṭisaṅkhānabhāvanābalasiddhiyā ubhayahitapaṭipattimāvahati. Āghātādayo pana pavattiyamānā dubbaṇṇataṃ, dukkhaseyyaṃ, bhogahāniṃ, akittiṃ, parehi durupasaṅkamanatañca nipphādentā nirayādīsu mahādukkhamāvahanti. Pāṇātipātādipaṭivirati avippaṭisārādikalyāṇaṃ paramparamāvahati. Pāṇātipātādi pana vippaṭisārādiakalyāṇaṃ paramparamāvahati. Gambhīratādivisesayuttaṃ ñāṇaṃ veneyyānaṃ yathārahaṃ vijjābhiññādiguṇavisesamāvahati sabbaññeyyassa yathāsabhāvāvabodhato. Tathā gambhīratādivisesarahitaṃ pana ñāṇaṃ ñeyyesu sādhāraṇabhāvato yathāvuttaguṇavisesaṃ nāvahati. Sabbāpi cetā diṭṭhiyo yathārahaṃ sassatucchedabhāvato antadvayabhūtā sakkāyatīraṃ nātivattanti aniyyānikasabhāvattā. Sammādiṭṭhi pana saparikkhārā majjhimapaṭipadābhūtā sakkāyatīramatikkamma pāraṃ gacchati niyyānikasabhāvattā. Vedanānaṃ yathābhūtaṃ samudayādipaṭivedhanā anupādāvimuttimāvahati maggabhāvato. Vedanānaṃ yathābhūtaṃ samudayādiasampaṭivedho saṃsāracārakāvarodhamāvahati saṅkhārānaṃ paccayabhāvato. Vedayitasabhāvapaṭicchādako sammoho tadabhinandanamāvahati, yathābhūtāvabodho pana tattha nibbedhaṃ, virāgañca āvahati. Micchābhinivese ayonisomanasikārasahitā taṇhā anekavihitaṃ diṭṭhijālaṃ pasāreti. Yathāvuttataṇhāsamucchedo paṭhamamaggo taṃ diṭṭhijālaṃ saṅkoceti. Sassatavādādipaññāpanassa phasso paccayo asati phasse tadabhāvato. Diṭṭhibandhanabaddhānaṃ phassāyatanādīnamanirodhanena phassādianirodho saṃsāradukkhassa anivattiyeva yāthāvato phassāyatanādipariññā sabbadiṭṭhidassanāni ativattati, tesaṃ pana tathā apariññā [Pg.492] diṭṭhidassanaṃ nātivattati. Bhavanettisamucchedo āyatiṃ attabhāvassa anibbattiyā saṃvattati, asamucchinnāya bhavanettiyā anāgate bhavappabandho parivattatiyevāti ayaṃ sutte niddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ paṭipakkhato parivattanalakkhaṇo parivattanahāro nāma. Kimāha ‘‘kusalākusale dhamme, niddiṭṭhe bhāvite pahīne cā’’tiādi.

Việc không làm những điều như oán hận, sau khi làm tăng trưởng kham nhẫn và nhu hòa, do sự thành tựu bởi năng lực của sự tu tập quán xét, sẽ mang lại sự thực hành vì lợi ích cho cả hai. Trái lại, những điều như oán hận khi được phát sinh, trong khi tạo ra sự xấu xí, sự ngủ không yên, sự tổn thất tài sản, sự không danh tiếng, và sự khó gần gũi bởi người khác, sẽ mang lại khổ lớn ở các cõi như địa ngục. Sự từ bỏ sát sanh v.v... mang lại điều tốt đẹp như không hối hận một cách liên tục. Trái lại, sát sanh v.v... mang lại điều không tốt đẹp như hối hận một cách liên tục. Trí tuệ hợp với các đặc tính như sự thâm sâu, tùy theo khả năng của chúng sanh cần được giáo hóa, mang lại các đức tính đặc biệt như minh và thắng trí, do sự giác ngộ đúng như thật về tất cả những gì cần biết. Trái lại, trí tuệ không có các đặc tính như sự thâm sâu như vậy, do tính chất phổ thông đối với các đối tượng cần biết, không mang lại các đức tính đặc biệt đã nói. Tất cả các tà kiến này, tùy theo trường hợp, do là thường kiến và đoạn kiến, trở thành hai cực đoan, không vượt qua được bờ bên này là thân kiến, vì chúng có bản chất không đưa đến giải thoát. Trái lại, chánh kiến cùng với các pháp phụ trợ, trở thành trung đạo, vượt qua bờ bên này là thân kiến, đi đến bờ bên kia (Niết-bàn), vì có bản chất đưa đến giải thoát. Sự thấu triệt đúng như thật về sự sanh khởi v.v... của các cảm thọ mang lại sự giải thoát không còn chấp thủ, vì đó là bản chất của đạo. Sự không thấu triệt đúng như thật về sự sanh khởi v.v... của các cảm thọ mang lại sự giam hãm trong vòng luân hồi, vì đó là điều kiện cho các hành. Sự si mê che lấp bản chất của cái được cảm thọ mang lại sự hoan hỷ trong đó; trái lại, sự giác ngộ đúng như thật mang lại sự nhàm chán và sự ly tham đối với nó. Trong sự cố chấp sai lầm, ái dục đi cùng với tác ý không như lý sẽ giăng ra lưới tà kiến có nhiều loại. Đạo đầu tiên, là sự đoạn trừ ái dục đã nói, sẽ thu gọn lại lưới tà kiến đó. Xúc là điều kiện cho việc chế định thường kiến v.v..., vì khi không có xúc thì không có điều đó. Do không diệt trừ các xứ xúc v.v... của những người bị trói buộc bởi tà kiến, sự không diệt trừ xúc v.v... chính là sự không thoái lui khỏi khổ luân hồi. Sự liễu tri các xứ xúc v.v... một cách đúng như thật sẽ vượt qua tất cả các tà kiến; trái lại, sự không liễu tri chúng như vậy sẽ không vượt qua được tà kiến. Sự đoạn trừ dây ái dẫn dắt trong các cõi hữu đưa đến sự không tái sanh của tự thể trong tương lai; khi dây ái dẫn dắt trong các cõi hữu chưa được đoạn trừ, dòng tương tục của các cõi hữu trong tương lai vẫn tiếp tục xoay vần. Như vậy, đây được gọi là phương pháp chuyển dịch (parivattanahāra), có đặc tính chuyển dịch theo phương diện đối lập của các pháp đã được chỉ ra trong kinh. Ngài đã nói gì? Ngài đã nói: “Các pháp thiện và bất thiện, đã được chỉ ra, đã được tu tập, và đã được đoạn trừ” v.v...

Vevacanahāravaṇṇanā

Chú giải về Phương pháp Đồng nghĩa

‘‘Mamaṃ mama me’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘Vā yadi cā’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Bhikkhave samaṇā tapassino’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Pare aññe paṭiviruddhā’’ti…pe… naṃ. ‘‘Avaṇṇaṃ akittiṃ ninda’’nti…pe… naṃ. ‘‘Bhāseyyuṃ bhaṇeyyuṃ katheyyu’’nti…pe… naṃ. ‘‘Dhammassa vinayassa satthusāsanassā’’ti…pe… naṃ. ‘‘Saṅghassa samūhassa gaṇassā’’ti…pe… naṃ. ‘‘Tatra tattha tesū’’ti…pe… naṃ. ‘‘Tumhehi vo bhavantehī’’ti…pe… naṃ. ‘‘Āghāto doso byāpādo’’ti…pe… naṃ ‘‘appaccayo domanassaṃ cetasikadukkha’’nti…pe… naṃ. ‘‘Cetaso cittassa manaso’’ti…pe… naṃ. ‘‘Anabhiraddhi byāpatti manopadoso’’ti…pe… naṃ. ‘‘Na no a mā’’ti…pe… naṃ. ‘‘Karaṇīyā uppādetabbā pavattetabbā’’ti pariyāyavacanaṃ. Iminā nayena sabbapadesu vevacanaṃ vattabbanti ayaṃ tassa tassa atthassa taṃtaṃpariyāyasaddayojanālakkhaṇo vevacanahāro nāma. Vuttañhetaṃ ‘‘vevacanāni bahūni tu, sutte vuttāni ekadhammassā’’tiādi (netti. 4.10).

Các từ “mamaṃ, mama, me” là những từ đồng nghĩa. Các từ “vā, yadi ca” là những từ đồng nghĩa. Các từ “bhikkhave, samaṇā, tapassino” là những từ đồng nghĩa. Các từ “pare, aññe, paṭiviruddhā”... v.v... Các từ “avaṇṇaṃ, akittiṃ, ninda”... v.v... Các từ “bhāseyyuṃ, bhaṇeyyuṃ, katheyyuṃ”... v.v... Các từ “dhammassa, vinayassa, satthusāsanassa”... v.v... Các từ “saṅghassa, samūhassa, gaṇassa”... v.v... Các từ “tatra, tattha, tesu”... v.v... Các từ “tumhehi, vo, bhavantehi”... v.v... Các từ “āghāto, doso, byāpādo”... v.v... Các từ “appaccayo, domanassaṃ, cetasikadukkhaṃ”... v.v... Các từ “cetaso, cittassa, manaso”... v.v... Các từ “anabhiraddhi, byāpatti, manopadoso”... v.v... Các từ “na, no, a, mā”... v.v... Các từ “karaṇīyā, uppādetabbā, pavattetabbā” là những từ đồng nghĩa. Theo phương pháp này, nên nói về các từ đồng nghĩa trong tất cả các trường hợp. Như vậy, đây được gọi là phương pháp đồng nghĩa (vevacanahāra), có đặc tính kết hợp các từ đồng nghĩa tương ứng với mỗi ý nghĩa. Thật vậy, lời này đã được nói: “Có nhiều từ đồng nghĩa được nói trong kinh cho một pháp duy nhất” v.v...

Paññattihāravaṇṇanā

Chú giải về Phương pháp Chế định

Āghāto vatthuvasena dasavidhena, ekūnavīsatividhena vā paññatto. Apaccayo upavicāravasena chadhā paññatto. Ānando pītiādivasena vevacanena navadhā paññatto. Pīti sāmaññato pana khuddikādivasena pañcadhā paññatto. Somanassaṃ upavicāravasena chadhā, sīlaṃ vārittacārittādivasena anekadhā, gambhīratādivisesayuttaṃ ñāṇaṃ cittuppādavasena catudhā, dvādasadhā vā, visayabhedato anekadhā ca, diṭṭhisassatādivasena dvāsaṭṭhiyā bhedehi, tadantogadhavibhāgena anekadhā ca, vedanā chadhā, aṭṭhasatadhā, anekadhā ca, tassā samudayo pañcadhā, tathā atthaṅgamopi, assādo duvidhena, ādīnavo tividhena, nissaraṇaṃ ekadhā[Pg.493], catudhā ca, anupādāvimutti duvidhena, ‘‘ajānataṃ apassata’’nti vuttā avijjā visayabhedena catudhā, aṭṭhadhā ca, ‘‘taṇhāgatāna’’ntiādinā vuttā taṇhā chadhā, aṭṭhasatadhā, anekadhā ca, phasso nissayavasena chadhā, upādānaṃ catudhā, bhavo dvidhā, anekadhā ca, jāti vevacanavasena chadhā, tathā jarā sattadhā, maraṇaṃ aṭṭhadhā, navadhā ca, soko pañcadhā, paridevo chadhā, dukkhaṃ catudhā, tathā domanassaṃ, upāyāso catudhā paññattoti ayaṃ pabhedapaññatti, samūhapaññatti ca.

Sự oán hận được chế định theo 10 cách hoặc 19 cách tùy theo đối tượng. Sự không tin tưởng được chế định theo 6 cách tùy theo sự cận hành. Sự hoan hỷ được chế định theo 9 cách bằng các từ đồng nghĩa như hỷ v.v... Mặt khác, hỷ nói chung được chế định theo 5 cách tùy theo các loại như khinh hỷ v.v... Thọ hỷ được chế định theo 6 cách tùy theo sự cận hành, giới được chế định theo nhiều cách tùy theo phòng phi chỉ giới và tác trì chỉ giới v.v..., trí tuệ hợp với các đặc tính như sự thâm sâu được chế định theo 4 cách hoặc 12 cách tùy theo tâm sanh, và theo nhiều cách tùy theo sự khác biệt của đối tượng, tà kiến được chế định theo 62 loại tùy theo thường kiến v.v..., và theo nhiều cách tùy theo sự phân loại bao gồm trong đó, thọ được chế định theo 6 cách, 108 cách, và nhiều cách, sự sanh khởi của nó được chế định theo 5 cách, sự đoạn diệt cũng vậy, vị ngọt được chế định theo 2 cách, sự nguy hại được chế định theo 3 cách, sự xuất ly được chế định theo 1 cách và 4 cách, sự giải thoát không còn chấp thủ được chế định theo 2 cách, vô minh được nói là “của người không biết, không thấy” được chế định theo 4 cách và 8 cách tùy theo sự khác biệt của đối tượng, ái dục được nói bằng câu “của những người bị ái dục lôi kéo” v.v... được chế định theo 6 cách, 108 cách, và nhiều cách, xúc được chế định theo 6 cách tùy theo nơi nương tựa, thủ được chế định theo 4 cách, hữu được chế định theo 2 cách và nhiều cách, sanh được chế định theo 6 cách tùy theo từ đồng nghĩa, tương tự lão được chế định theo 7 cách, tử được chế định theo 8 cách và 9 cách, sầu được chế định theo 5 cách, bi được chế định theo 6 cách, khổ được chế định theo 4 cách, ưu cũng vậy, não được chế định theo 4 cách. Đây là sự chế định theo phân loại và sự chế định theo tập hợp.

‘‘Samudayo hotī’’ti pabhavapaññatti, ‘‘yathābhūtaṃ pajānātī’’ti dukkhassa pariññāpaññatti, samudayassa pahānapaññatti, nirodhassa sacchikiriyāpaññatti, maggassa bhāvanāpaññatti. ‘‘Antojālīkatā’’tiādisabbadiṭṭhīnaṃ saṅgahapaññatti. ‘‘Ucchinnabhavanettiko’’tiādi duvidhena parinibbānapaññattīti evaṃ āghātādīnaṃ pabhavapaññattipariññāpaññattiādivasena. Tathā ‘‘āghāto’’ti byāpādassa vevacanapaññatti. ‘‘Appaccayo’’ti domanassassavevacanapaññattītiādivasena ca paññattibhedo vibhajjitabboti ayaṃ ekekassa dhammassa anekāhi paññattīhi paññapetabbākāravibhāvanalakkhaṇo paññattihāro nāma, tena vuttaṃ ‘‘ekaṃ bhagavā dhammaṃ, paṇṇattīhi vividhāhi desetī’’tiādi (netti. 4.11).

"Samudayo hoti (có sự tập khởi)" là chế định về nguồn gốc (pabhavapaññatti). "Yathābhūtaṃ pajānāti (biết như thật)" là chế định về sự liễu tri (pariññāpaññatti) đối với khổ, chế định về sự đoạn tận (pahānapaññatti) đối với tập, chế định về sự chứng ngộ (sacchikiriyāpaññatti) đối với diệt, chế định về sự tu tập (bhāvanāpaññatti) đối với đạo. "Antojālīkatā (bị mắc vào lưới bên trong)" v.v... là chế định về sự tổng nhiếp (saṅgahapaññatti) tất cả tà kiến. "Ucchinnabhavanettiko (người đã cắt đứt dây dẫn đến hữu)" v.v... là chế định về niết-bàn (parinibbānapaññatti) theo hai cách. Như vậy, sự phân loại chế định cần được phân tích do năng lực của chế định về nguồn gốc, chế định về sự liễu tri, v.v... đối với sân hận (āghāta) v.v... Tương tự, "āghāto (sân hận)" là chế định đồng nghĩa (vevacanapaññatti) của sân (byāpāda). "Appaccayo (không vừa lòng)" là chế định đồng nghĩa của ưu (domanassa), v.v... và do năng lực của (các cách thức) này, sự phân loại chế định cần được phân tích. Đây được gọi là Paññattihāra (phương pháp chế định), có đặc tính là sự trình bày trạng thái cần được chế định bằng nhiều chế định đối với mỗi một pháp. Do đó, đã được nói rằng: "Đức Thế Tôn thuyết giảng một pháp bằng nhiều chế định khác nhau" v.v...

Otaraṇahāravaṇṇanā

Chú giải về Otaraṇahāra (Phương pháp Dẫn nhập)

Āghātaggahaṇena saṅkhārakkhandhasaṅgaho, tathā anabhiraddhiggahaṇena. Appaccayaggahaṇena vedanākkhandhasaṅgahoti idaṃ khandhamukhena otaraṇaṃ. Tathā āghātādiggahaṇena dhammāyatanaṃ, dhammadhātu, dukkhasaccaṃ, samudayasaccaṃ vā gahitanti idaṃ āyatanamukhena, dhātumukhena, saccamukhena ca otaraṇaṃ. Tathā āghātādīnaṃ sahajātā avijjā hetusahajātaaññamaññanissasampayuttaatthiavigatapaccayehi paccayo, asahajātā pana anantaraniruddhā anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi paccayo. Ananantarā pana upanissayavaseneva paccayo. Taṇhāupādānādi phassādīnampi tesaṃ sahajātānaṃ, asahajātānañca yathārahaṃ paccayabhāvo vattabbo. Koci panettha adhipativasena, koci kammavasena, koci āhāravasena, koci indriyavasena, koci jhānavasena koci [Pg.494] maggavasenāpi paccayoti ayampi viseso veditabboti idaṃ paṭiccasamuppādamukhena otaraṇaṃ. Imināva nayena ānandādīnampi khandhādimukhena otaraṇaṃ vibhāvetabbaṃ.

Do việc nắm lấy (từ) sân hận (āghāta), có sự bao gồm trong hành uẩn; tương tự, do việc nắm lấy (từ) không hoan hỷ (anabhiraddhi). Do việc nắm lấy (từ) không vừa lòng (appaccaya), có sự bao gồm trong thọ uẩn. Đây là sự dẫn nhập theo phương diện uẩn. Tương tự, do việc nắm lấy sân hận v.v..., pháp xứ, pháp giới, khổ đế, hoặc tập đế được nắm lấy. Đây là sự dẫn nhập theo phương diện xứ, theo phương diện giới, và theo phương diện đế. Tương tự, vô minh đồng sanh với sân hận v.v... là duyên (hỗ trợ) qua các duyên: nhân, đồng sanh, tương hỗ, y chỉ, tương ưng, hiện hữu, bất ly. Còn vô minh không đồng sanh, đã diệt ngay trước, là duyên qua các duyên: vô gián, đẳng vô gián, vô gián y chỉ, vô hữu, ly, thường cận. Còn vô minh không phải (diệt) ngay trước, là duyên chỉ do năng lực của cận y duyên. Tình trạng làm duyên của ái, thủ, v.v... đối với xúc v.v... đồng sanh với chúng, và đối với những pháp không đồng sanh, cần được nói đến tùy theo trường hợp. Ở đây, có pháp là duyên do năng lực của tăng thượng duyên, có pháp do năng lực của nghiệp duyên, có pháp do năng lực của vật thực duyên, có pháp do năng lực của quyền duyên, có pháp do năng lực của thiền na duyên, và có pháp do năng lực của đạo duyên. Sự đặc biệt này cũng cần được biết. Đây là sự dẫn nhập theo phương diện duyên khởi. Chính bằng phương pháp này, sự dẫn nhập theo phương diện uẩn v.v... đối với hỷ (ānanda) v.v... cũng cần được trình bày.

Tathā sīlaṃ pāṇātipātādīhi viraticetanā, abyāpādādicetasikadhammā ca, pāṇātipātādayo cetanāva, tesaṃ, tadupakārakadhammānañca lajjādayādīnaṃ saṅkhārakkhandhadhammāyatanādīsu saṅgahato purimanayeneva khandhādimukhena otaraṇaṃ vibhāvetabbaṃ. Esa nayo ñāṇadiṭṭhivedanāavijjātaṇhādiggahaṇesupi. Nissaraṇānupādāvimuttiggahaṇesu pana asaṅkhatadhātuvasenapi dhātumukhena otaraṇaṃ vibhāvetabbaṃ, tathā ‘‘vedanānaṃ…pe… anupādāvimutto’’ti etena bhagavato sīlādayo pañcadhammakkhandhā, satipaṭṭhānādayo ca bodhipakkhiyadhammā pakāsitā hontīti taṃmukhenapi otaraṇaṃ veditabbaṃ. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti sassatādipaññāpanassa paccayādhīnavuttitādīpanena aniccatāmukhena otaraṇaṃ, tathā evaṃdhammatāya paṭiccasamuppādamukhena otaraṇaṃ. Aniccassa dukkhānattabhāvato appaṇihitamukhena, suññatāmukhena otaraṇaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Ayaṃ paṭiccasamuppādādimukhehi suttatthassa otaraṇalakkhaṇo otaraṇahāro nāma. Tathā hi vuttaṃ ‘‘yo ca paṭiccuppādo, indriyakhandhā ca dhātuāyatanā’’tiādi (netti. 4.12).

Tương tự, giới là các tác ý kiêng cữ sát sanh v.v., và các tâm sở như vô sân v.v.; còn sát sanh v.v... chính là tác ý. Do sự bao gồm của chúng (các giới pháp) và của các pháp hỗ trợ cho chúng như tàm, quý v.v... vào trong hành uẩn, pháp xứ v.v..., sự dẫn nhập theo phương diện uẩn v.v... cần được trình bày chính bằng phương pháp trước. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong trường hợp nắm lấy trí, kiến, thọ, vô minh, ái v.v... Nhưng trong trường hợp nắm lấy sự xuất ly, sự giải thoát không chấp thủ, sự dẫn nhập theo phương diện giới cũng cần được trình bày do năng lực của vô vi giới. Tương tự, qua câu "vedanānaṃ…pe… anupādāvimutto (đối với các cảm thọ... không chấp thủ, được giải thoát)", năm pháp uẩn như giới v.v... của Đức Thế Tôn, và các pháp trợ Bồ-đề như Tứ Niệm Xứ v.v... được tuyên thuyết. Do đó, sự dẫn nhập cũng cần được biết theo phương diện ấy. Qua câu "Tadapi phassapaccayā (điều ấy cũng do xúc làm duyên)", sự dẫn nhập theo phương diện vô thường (được biết) qua việc chỉ ra rằng sự chế định thường kiến v.v... có sự vận hành tùy thuộc vào duyên. Tương tự, do bản chất như vậy, (có) sự dẫn nhập theo phương diện duyên khởi. Do cái vô thường có bản chất là khổ và vô ngã, (có) sự dẫn nhập theo phương diện vô nguyện và theo phương diện không. Trong các đoạn còn lại cũng chính là phương pháp này. Đây được gọi là Otaraṇahāra (phương pháp dẫn nhập), có đặc tính là sự dẫn nhập ý nghĩa kinh vào các phương diện duyên khởi v.v... Thật vậy, đã được nói rằng: "Pháp duyên sanh, các quyền, uẩn, giới và xứ" v.v...

Sodhanahāravaṇṇanā

Chú giải về Sodhanahāra (Phương pháp Thanh lọc)

‘‘Mamaṃ vā bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyu’’nti ārambho. ‘‘Dhammassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ saṅghassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyu’’nti padasuddhi, no ārambhasuddhi. ‘‘Tatra tumhehi na āghāto, na appaccayo, na cetaso anabhiraddhi karaṇīyā’’ti padasuddhi ceva ārambhasuddhi ca. Dutiyanayādīsupi eseva nayo, tathā ‘‘appamattakaṃ kho paneta’’ntiādi ārambho. ‘‘Katama’’ntiādi pucchā. ‘‘Pāṇātipātaṃ pahāyā’’tiādi padasuddhi, no ārambhasuddhi. No ca pucchāsuddhi. ‘‘Idaṃ kho’’tiādi pucchāsuddhi ceva padasuddhi ca, ārambhasuddhi.

"Này các Tỳ khưu, nếu người khác nói lời không tán thán Ta" là sự khởi đề (ārambha). "Hoặc nói lời không tán thán Pháp, hoặc nói lời không tán thán Tăng" là sự thanh lọc câu (padasuddhi), không phải sự thanh lọc khởi đề (ārambhasuddhi). "Ở đây, các con không nên sân hận, không nên bất bình, không nên không hoan hỷ trong tâm" vừa là sự thanh lọc câu, vừa là sự thanh lọc khởi đề. Trong các phương pháp thứ hai v.v... cũng chính là phương pháp này. Tương tự, "appamattakaṃ kho panetaṃ (nhưng điều này chỉ là nhỏ nhặt)" v.v... là sự khởi đề. "Katamaṃ (cái gì)" v.v... là câu hỏi (pucchā). "Pāṇātipātaṃ pahāya (từ bỏ sát sanh)" v.v... là sự thanh lọc câu, không phải sự thanh lọc khởi đề, và cũng không phải sự thanh lọc câu hỏi. "Idaṃ kho (chính điều này)" v.v... vừa là sự thanh lọc câu hỏi, vừa là sự thanh lọc câu, (và) là sự thanh lọc khởi đề.

Tathā ‘‘atthi bhikkhave’’tiādi ārambho. ‘‘Katame ca te’’tiādi pucchā. ‘‘Santi bhikkhave’’tiādi ārambho. ‘‘Kimāgammā’’tiādi ārambhapucchā[Pg.495]. ‘‘Yathā samāhite’’tiādi padasuddhi, no ārambhasuddhi, no ca pucchāsuddhi. ‘‘Ime kho’’tiādi padasuddhi ceva pucchāsuddhi ca ārambhasuddhi ca. Iminā nayena sabbattha ārambhādayo veditabbā. Ayaṃ padārambhānaṃ sodhitāsodhitabhāvavicāraṇalakkhaṇo sodhanahāro nāma, vuttampi ca ‘‘vissajjitamhi pañhe, gāthāyaṃ pucchitāyamārabbhā’’tiādi (netti. 4.13).

Tương tự, "Này các Tỳ khưu, có..." v.v... là sự khởi đề. "Và những cái đó là gì?" v.v... là câu hỏi. "Này các Tỳ khưu, có những..." v.v... là sự khởi đề. "Nương vào đâu?" v.v... là câu hỏi khởi đề (ārambhapucchā). "Như trong định..." v.v... là sự thanh lọc câu, không phải sự thanh lọc khởi đề, và cũng không phải sự thanh lọc câu hỏi. "Chính những điều này..." v.v... vừa là sự thanh lọc câu, vừa là sự thanh lọc câu hỏi, và là sự thanh lọc khởi đề. Bằng phương pháp này, khởi đề v.v... cần được biết ở khắp nơi. Đây được gọi là Sodhanahāra (phương pháp thanh lọc), có đặc tính là sự khảo sát tình trạng đã được thanh lọc và chưa được thanh lọc của câu và khởi đề. Và cũng đã được nói rằng: "Khi câu hỏi đã được giải đáp, khi kệ được hỏi và khởi đầu" v.v...

Adhiṭṭhānahāravaṇṇanā

Chú giải về Adhiṭṭhānahāra (Phương pháp Quyết định)

‘‘Avaṇṇa’’nti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ. Tamavikappetvā visesavacanaṃ ‘‘mamaṃ vā’’ti. Dhammassa vā saṅghassa vāti pakkhepi esa nayo. Tathā ‘‘sīla’’nti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ. Tamavikappetvā visesavacanaṃ ‘‘pāṇātipātā paṭivirato’’tiādi. ‘‘Aññeva dhammā’’tiādi sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, tamavikappetvā visesavacanaṃ ‘‘tayidaṃ bhikkhave, tathāgato pajānātī’’tiādi, tathā ‘‘pubbantakappikā’’tiādi sāmaññato adhiṭṭhānaṃ. Tamavikappetvā visesavacanaṃ ‘‘sassatavādā’’tiādi. Iminā nayena sabbattha yathādesitameva sāmaññavisesā niddhāretabbā. Ayaṃ suttāgatānaṃ dhammānaṃ avikappanāvasena yathādesitameva sāmaññavisesaniddhāraṇalakkhaṇo adhiṭṭhānahāro nāma, yathāha ‘‘ekattatāya dhammā, yepi ca vemattatāya niddiṭṭhā’’tiādi (netti. 4.14).

“Avaṇṇa” (sự không tán thán) theo nghĩa tổng quát là adhiṭṭhāna (nền tảng). Không phân biệt điều ấy, lời nói đặc biệt là “mamaṃ vā” (đối với ta). Đối với trường hợp “dhammassa vā saṅghassa vā” (đối với Pháp hay đối với Tăng) cũng theo phương pháp này. Tương tự, “sīla” (giới) theo nghĩa tổng quát là adhiṭṭhāna (nền tảng). Không phân biệt điều ấy, lời nói đặc biệt là “pāṇātipātā paṭivirato” (từ bỏ sát sanh) v.v... “Aññeva dhammā” (các pháp khác) v.v... theo nghĩa tổng quát là adhiṭṭhāna (nền tảng), không phân biệt điều ấy, lời nói đặc biệt là “tayidaṃ bhikkhave, tathāgato pajānāti” (này các Tỳ khưu, điều này Như Lai biết rõ) v.v... Tương tự, “pubbantakappikā” (những người suy lường về quá khứ) v.v... theo nghĩa tổng quát là adhiṭṭhāna (nền tảng). Không phân biệt điều ấy, lời nói đặc biệt là “sassatavādā” (những người theo thường kiến) v.v... Theo phương pháp này, ở khắp nơi, các pháp tổng quát và đặc biệt cần được xác định đúng như đã được thuyết giảng. Đây được gọi là Adhiṭṭhānahāra (phương pháp nền tảng), có đặc tính xác định các pháp tổng quát và đặc biệt đúng như đã được thuyết giảng, bằng cách không phân biệt các pháp đã được trình bày trong kinh. Như có lời dạy: “ekattatāya dhammā, yepi ca vemattatāya niddiṭṭhā” (các pháp có cùng một nghĩa, và cả những pháp được chỉ ra có nghĩa khác nhau) v.v...

Parikkhārahāravaṇṇanā

Giải Thích Về Parikkhārahāra (Phương Pháp Yếu Tố Hỗ Trợ)

Āghātādīnaṃ ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādīni (dha. sa. 1237; vibha. 909) ekūnavīsati āghātavatthūni hetu. Ānandādīnaṃ ārammaṇābhisineho hetu. Sīlassa hiriottappaṃ, appicchatādayo ca hetu. ‘‘Gambhīrā’’tiādinā vuttadhammassa sabbāpi pāramiyo hetu. Visesena paññāpāramī. Diṭṭhīnaṃ asappurisūpanissayo, asaddhammassavanaṃ micchābhinivesena ayonisomanasikāro ca avisesena hetu. Visesena pana sassatavādādīnaṃ atītajātianussaraṇādi hetu. Vedanānaṃ avijjā, taṇhā, kammādiphasso ca hetu. Anupādāvimuttiyā ariyamaggo hetu. Aññāṇassa ayonisomanasikāro hetu. Taṇhāya saṃyojaniyesu assādānupassanā hetu. Phassassa saḷāyatanāni hetu. Saḷāyatanassa nāmarūpaṃ hetu[Pg.496]. Bhavanettisamucchedassa visuddhibhāvanā hetūti ayaṃ parikkhārasaṅkhāte hetupaccaye niddhāretvā saṃvaṇṇanālakkhaṇo parikkhārahāro nāma, tena vuttaṃ ‘‘ye dhammā yaṃ dhammaṃ, janayantippaccayā paramparato’’tiādi.

Đối với các pháp như sân hận, mười chín sự hiềm hận bắt đầu bằng “anatthaṃ me acari” (nó đã làm điều bất lợi cho ta) v.v... là nhân. Đối với các pháp như hoan hỷ, sự quyến luyến đối tượng là nhân. Đối với giới, tàm và quý, và các pháp như thiểu dục là nhân. Đối với pháp được nói đến bắt đầu bằng “gambhīrā” (sâu xa), tất cả các ba-la-mật là nhân. Đặc biệt là trí tuệ ba-la-mật. Đối với các tà kiến, sự thân cận bậc phi chân nhân, sự nghe phi diệu pháp, và tác ý không như lý do chấp thủ sai lầm là nhân một cách không đặc biệt. Nhưng một cách đặc biệt, đối với các tà kiến như thường kiến, sự nhớ lại các kiếp quá khứ v.v... là nhân. Đối với các cảm thọ, vô minh, ái, và xúc do nghiệp v.v... là nhân. Đối với sự giải thoát không còn chấp thủ, thánh đạo là nhân. Đối với sự không biết, tác ý không như lý là nhân. Đối với ái, sự thường xuyên quán thấy vị ngọt trong các pháp đáng bị trói buộc là nhân. Đối với xúc, sáu xứ là nhân. Đối với sáu xứ, danh sắc là nhân. Đối với sự đoạn trừ dây dẫn đến hữu, sự tu tập thanh tịnh là nhân. Đây được gọi là Parikkhārahāra (phương pháp yếu tố hỗ trợ), có đặc tính giải thích sau khi đã xác định nhân duyên được gọi là yếu tố hỗ trợ. Do đó, có lời dạy rằng: “ye dhammā yaṃ dhammaṃ, janayantippaccayā paramparato” (những pháp nào sanh ra pháp nào, do duyên và do tương tục) v.v...

Samāropanahāravaṇṇanā

Giải Thích Về Samāropanahāra (Phương Pháp Áp Dụng)

Āghātādīnamakaraṇīyatāvacanena khantisampadā dassitā hoti. ‘‘Appamattakaṃ kho paneta’’ntiādinā soraccasampadā. ‘‘Atthi bhikkhave’’tiādinā ñāṇasampadā. ‘‘Aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā’’ti, ‘‘vedanānaṃ…pe… yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto’’ti ca etehi samādhisampadāya saddhiṃ vijjāvimuttivasībhāvasampadā dassitā. Tattha khantisampadā paṭisaṅkhānabalasiddhito soraccasampadāya padaṭṭhānaṃ, soraccasampadā pana atthato sīlameva, sīlaṃ samādhisampadāya padaṭṭhānaṃ. Samādhi ñāṇasampadāya padaṭṭhānanti ayaṃ padaṭṭhānasamāropanā.

Bằng lời nói về việc không nên làm các điều như sân hận, khanti-sampadā (sự toàn hảo về nhẫn nại) được chỉ ra. Bằng đoạn kinh bắt đầu bằng “Appamattakaṃ kho paneta” (việc này thật nhỏ nhoi), soracca-sampadā (sự toàn hảo về nhu hòa) được chỉ ra. Bằng đoạn kinh bắt đầu bằng “Atthi bhikkhave” (này các Tỳ khưu, có), ñāṇa-sampadā (sự toàn hảo về trí tuệ) được chỉ ra. Bằng những câu “Aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā” (đối với người không chấp thủ, Niết-bàn được biết đến cho riêng mình) và “vedanānaṃ…pe… yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto” (sau khi biết rõ các cảm thọ... như chúng thực sự là, vị ấy được giải thoát không còn chấp thủ), cùng với samādhi-sampadā (sự toàn hảo về định), vijjā-vimutti-vasībhāva-sampadā (sự toàn hảo về minh, giải thoát, và tự tại) được chỉ ra. Trong đó, khanti-sampadā, do sự thành tựu của paṭisaṅkhānabala (sức mạnh của sự thẩm sát), là nền tảng gần (padaṭṭhāna) cho soracca-sampadā. Còn soracca-sampadā, về mặt ý nghĩa, chính là giới. Giới là nền tảng gần cho samādhi-sampadā. Định là nền tảng gần cho ñāṇa-sampadā. Đây là padaṭṭhāna-samāropanā (sự áp dụng nền tảng gần).

Pāṇātipātādīhi paṭivirativacanaṃ sīlassa pariyāyavibhāgadassanaṃ. Sassatavādādivibhāgadassanaṃ pana diṭṭhiyā pariyāyavacananti ayaṃ vevacanasamāropanā.

Lời nói về sự từ bỏ các điều như sát sanh là sự trình bày phân loại đồng nghĩa (pariyāyavibhāgadassanaṃ) của giới. Còn sự trình bày phân loại các tà kiến như thường kiến là từ đồng nghĩa (pariyāyavacanaṃ) của tà kiến. Đây là vevacana-samāropanā (sự áp dụng từ đồng nghĩa).

Sīlena vītikkamappahānaṃ, tadaṅgappahānaṃ, duccaritasaṃkilesappahānañca sijjhati. Samādhinā pariyuṭṭhānappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ, taṇhāsaṃkilesappahānañca sijjhati. Paññāya diṭṭhisaṃkilesappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, anusayappahānañca sijjhatīti ayaṃ pahānasamāropanā.

Nhờ giới, sự đoạn trừ vi phạm (vītikkamappahāna), sự đoạn trừ theo từng phần (tadaṅgappahāna), và sự đoạn trừ phiền não do ác hạnh được thành tựu. Nhờ định, sự đoạn trừ phiền não khởi lên (pariyuṭṭhānappahāna), sự đoạn trừ bằng cách đè nén (vikkhambhanappahāna), và sự đoạn trừ phiền não do ái được thành tựu. Nhờ trí tuệ, sự đoạn trừ phiền não do tà kiến, sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt (samucchedappahāna), và sự đoạn trừ phiền não ngấm ngầm (anusayappahāna) được thành tựu. Đây là pahāna-samāropanā (sự áp dụng sự đoạn trừ).

Sīlādidhammakkhandhehi samathavipassanābhāvanāpāripūriṃ gacchati pahānattayasiddhitoti ayaṃ bhāvanāsamāropanā. Ayaṃ sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānavevacanapahānabhāvanāsamāropanavicāraṇalakkhaṇo samāropanahāro nāma. Vuttañhetaṃ ‘‘ye dhammā yaṃ mūlā, ye cekatthā pakāsitā muninā’’tiādi, (netti. 4.16) ayaṃ soḷasahārayojanā.

Nhờ các uẩn pháp như giới, sự tu tập chỉ và quán đạt đến viên mãn do sự thành tựu của ba loại đoạn trừ. Đây là bhāvanā-samāropanā (sự áp dụng sự tu tập). Đây được gọi là Samāropanahāra (phương pháp áp dụng), có đặc tính thẩm xét sự áp dụng nền tảng gần, từ đồng nghĩa, sự đoạn trừ, và sự tu tập đối với các pháp được trình bày trong kinh. Điều này đã được nói: “ye dhammā yaṃ mūlā, ye cekatthā pakāsitā muninā” (những pháp nào có gốc rễ nào, và những pháp nào được bậc Mâu-ni tuyên bố là có cùng một nghĩa) v.v... Đây là sự kết hợp mười sáu phương pháp (soḷasahārayojanā).

Soḷasahāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Giải Thích Về Mười Sáu Phương Pháp đã hoàn tất.

Pañcavidhanayavaṇṇanā

Giải Thích Về Năm Loại Phương Pháp

Nandiyāvaṭṭanayavaṇṇanā

Giải Thích Về Phương Pháp Nandiyāvaṭṭa (Xoáy Ốc Thuận Chiều)

Āghātādīnamakaraṇavacanena [Pg.497] taṇhāvijjāsaṅkoco dassito. Sati hi attattaniyavatthūsu sinehe, sammohe ca ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādinā āghāto jāyati, nāsati. Tathā ‘‘pāṇātipātā paṭivirato’’tiādivacanehi ‘‘paccattaññeva nibbuti viditā, anupādāvimutto, channaṃ phassāyatanānaṃ…pe… yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādivacanehi ca taṇhāvijjānaṃ accantappahānaṃ dassitaṃ hoti. Tāsaṃ pana pubbantakappikādipadehi, ‘‘ajānataṃ apassata’’ntiādipadehi ca sarūpatopi dassitānaṃ taṇhāvijjānaṃ rūpadhammā, arūpadhammā ca adhiṭṭhānaṃ. Yathākkamaṃ samatho ca vipassanā ca paṭipakkho, tesaṃ pana cetovimutti, paññāvimutti ca phalaṃ. Tattha taṇhā samudayasaccaṃ, taṇhāvijjā vā, tadadhiṭṭhānabhūtā rūpārūpadhammā dukkhasaccaṃ, tesamappavatti nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā samathavipassanā maggasaccanti evaṃ, catusaccayojanā veditabbā.

Bằng lời nói về việc không làm các điều như sân hận, sự co rút của ái và vô minh được chỉ ra. Vì khi có sự luyến ái và si mê trong các sự vật thuộc về tự ngã và của tự ngã, sân hận khởi lên qua các câu như “nó đã làm điều bất lợi cho ta”; khi không có, sân hận không khởi lên. Tương tự, bằng các lời nói như “pāṇātipātā paṭivirato” (từ bỏ sát sanh), và bằng các lời nói như “paccattaññeva nibbuti viditā” (Niết-bàn được biết đến cho riêng mình), “anupādāvimutto” (giải thoát không còn chấp thủ), “channaṃ phassāyatanānaṃ…pe… yathābhūtaṃ pajānāti” (biết rõ sáu xứ xúc... như chúng thực sự là), sự đoạn trừ hoàn toàn ái và vô minh được chỉ ra. Hơn nữa, đối với ái và vô minh ấy, vốn cũng được chỉ ra về bản chất qua các từ như “pubbantakappikā” (những người suy lường về quá khứ) và “ajānataṃ apassataṃ” (đối với những người không biết, không thấy), các pháp sắc và các pháp phi sắc là nền tảng. Theo thứ tự, chỉ và quán là đối trị. Còn tâm giải thoát và tuệ giải thoát là quả của chúng. Trong đó, ái là Tập đế, hoặc ái và vô minh (là Tập đế). Các pháp sắc và phi sắc, vốn là nền tảng của chúng, là Khổ đế. Sự không sinh khởi của chúng là Diệt đế. Chỉ và quán, vốn biết rõ sự diệt, là Đạo đế. Như vậy, sự kết hợp với Tứ diệu đế cần được hiểu.

Taṇhāggahaṇena cettha māyāsāṭheyyamānātimānamadapamādapāpicchatāpāpamittatāahirikānottappādivasena sabbopi akusalapakkho netabbo. Tathā avijjāggahaṇenapi viparītamanasikārakodhupanāhamakkhapaḷāsaissāmacchariyasārambha dovacassatā bhavadiṭṭhivibhavadiṭṭhādivasena. Vuttavipariyāyena pana amāyāasāṭheyyādivasena, aviparītamanasikārādivasena ca sabbopi kusalapakkho netabbo. Tathā samathapakkhiyānaṃ saddhindriyādīnaṃ, vipassanāpakkhiyānañca aniccasaññādīnaṃ vasenāti ayaṃ taṇhāvijjāhi saṃkilesapakkhaṃ suttatthaṃ samathavipassanāhi ca vodānapakkhaṃ catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇassa nandiyāvaṭṭanayassa bhūmi. Vuttañhi ‘‘taṇhañca avijjampi ca, samathena vipassanāya yo netī’’tiādi.

Ở đây, bằng việc nắm giữ ái (taṇhāggahaṇena), toàn bộ phận bất thiện (sabbopi akusalapakkho) cần được dẫn dắt (netabbo) theo cách thức của lừa dối (māyā), xảo trá (sāṭheyya), kiêu mạn (māna), quá mạn (atimāna), say đắm (mada), phóng dật (pamāda), ác dục (pāpicchatā), bạn ác (pāpamittatā), không hổ thẹn (ahirika), không ghê sợ (anottappa), v.v... Tương tự, bằng việc nắm giữ vô minh (avijjāggahaṇenapi), (toàn bộ phận bất thiện cần được dẫn dắt) theo cách thức của tác ý sai lạc (viparītamanasikāra), phẫn nộ (kodha), oán hận (upanāha), gièm pha (makkha), cạnh tranh (paḷāsa), tật đố (issā), bỏn xẻn (macchariya), tranh giành (sārambha), khó dạy (dovacassatā), thường kiến (bhavadiṭṭhi), đoạn kiến (vibhavadiṭṭhi), v.v... Trái lại (pana), theo cách ngược lại với điều đã nói (vuttavipariyāyena), toàn bộ phận thiện (sabbopi kusalapakkho) cần được dẫn dắt (netabbo) theo cách thức không lừa dối (amāyā), không xảo trá (asāṭheyya), v.v... và theo cách thức tác ý không sai lạc (aviparītamanasikāra), v.v... Tương tự, (toàn bộ phận thiện cần được dẫn dắt) theo cách thức của các pháp thuộc về phần chỉ (samathapakkhiyānaṃ) như tín quyền (saddhindriya), v.v... và của các pháp thuộc về phần quán (vipassanāpakkhiyānaṃ) như vô thường tưởng (aniccasaññā), v.v... Đây (ayaṃ) là nền tảng (bhūmi) của phương pháp Nandiyāvaṭṭa (nandiyāvaṭṭanayassa), có đặc tính dẫn dắt (nayanalakkhaṇassa), thông qua cửa ngõ phối hợp Tứ Thánh Đế (catusaccayojanamukhena), (dẫn dắt) phần phiền não (saṃkilesapakkhaṃ) bằng ái và vô minh (taṇhāvijjāhi), và phần thanh tịnh (vodānapakkhaṃ) bằng chỉ và quán (samathavipassanāhi ca). Vì đã được nói rằng (vuttañhi): ‘Vị nào dẫn dắt (yo neti) ái và vô minh (taṇhañca avijjampi ca) bằng chỉ (samathena) và quán (vipassanāya)’ v.v...

Tipukkhalanayavaṇṇanā

Giải Thích Về Phương Pháp Tipukkhala

Āghātādīnamakaraṇavacanena adosasiddhi, tathā pāṇātipātapharusavācāhi paṭivirativacanenāpi. Ānandādīnamakaraṇavacanena pana alobhasiddhi[Pg.498], tathā abrahmacariyato paṭivirativacanenāpi. Adinnādānādīhi pana paṭivirativacanena tadubhayasiddhi. ‘‘Tayidaṃ bhikkhave, tathāgato pajānātī’’tiādinā amohasiddhi. Iti tīhi akusalamūlehi gahitehi tappaṭipakkhato āghātādīnamakaraṇavacanena ca tīṇi kusalamūlāni siddhāniyeva honti. Tattha tīhi akusalamūlehi tividhaduccaritasaṃkilesamalavisamākusalasaññāvitakkapañcādivasena sabbopi akusalapakkho vitthāretabbo. Tathā tīhi kusalamūlehi tividhasucaritavodānasamakusalasaññāvitakkapaññāsaddhammasamādhi- vimokkhamukhavimokkhādivasena sabbopi kusalapakkho vibhāvetabbo.

Sự thành tựu vô sân (adosasiddhi) có được nhờ lời dạy về việc không làm (akaraṇavacanena) các điều như oán hận (āghātādīnaṃ); tương tự, (cũng có được) nhờ lời dạy về việc từ bỏ (paṭivirativacanena) sát sanh (pāṇātipāta) và ác khẩu (pharusavācā). Còn sự thành tựu vô tham (alobhasiddhi) có được nhờ lời dạy về việc không làm (akaraṇavacanena) các điều như hoan hỷ (ānandādīnaṃ). Sự thành tựu vô si (amohasiddhi) có được nhờ (câu) ‘Này các Tỳ khưu, điều này Như Lai biết rõ’ (tayidaṃ bhikkhave, tathāgato pajānāti), v.v... Như vậy (iti), do ba bất thiện căn đã được nắm giữ (tīhi akusalamūlehi gahitehi), và do lời dạy về việc không làm các điều như oán hận (āghātādīnamakaraṇavacanena) là pháp đối lập của chúng (tappaṭipakkhato), ba thiện căn (tīṇi kusalamūlāni) chắc chắn được thành tựu (siddhāniyeva honti). Trong đó (tattha), toàn bộ phận bất thiện (sabbopi akusalapakkho) cần được quảng diễn (vitthāretabbo) theo cách thức của ba loại ác hạnh (tividhaduccarita), phiền não (saṃkilesa), cấu uế (mala), bất thiện không đồng đều (visamākusala), tưởng bất thiện (akusalasaññā), tầm bất thiện (akusalavitakka), và các pháp che chướng (papañca), v.v... do ba bất thiện căn (tīhi akusalamūlehi). Tương tự (tathā), toàn bộ phận thiện (sabbopi kusalapakkho) cần được làm cho sáng tỏ (vibhāvetabbo) theo cách thức của ba loại thiện hạnh (tividhasucarita), thanh tịnh (vodāna), thiện đồng đều (samakusala), tưởng thiện (kusalasaññā), tầm thiện (kusalavitakka), trí tuệ (paññā), diệu pháp (saddhamma), định (samādhi), giải thoát môn (vimokkhamukha), và giải thoát (vimokkha), v.v... do ba thiện căn (tīhi kusalamūlehi).

Ettha cāyaṃ saccayojanā – lobho samudayasaccaṃ, sabbāni vā kusalākusalamūlāni, tehi pana nibbattā tesamadhiṭṭhānagocarabhūtā upādānakkhandhā dukkhasaccaṃ, tesamappavatti nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā vimokkhādikā maggasaccanti. Ayaṃ akusalamūlehi saṃkilesapakkhaṃ, kusalamūlehi ca vodānapakkhaṃ catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇassa tipukkhalanayassa bhūmi. Tathā hi vuttaṃ –

Và đây (cāyaṃ) là sự phối hợp với các sự thật (saccayojanā) ở đây (ettha): Tham (lobho) là tập đế (samudayasaccaṃ), hoặc (vā) tất cả các thiện căn và bất thiện căn (sabbāni kusalākusalamūlāni) (cũng là tập đế). Còn (pana) các thủ uẩn (upādānakkhandhā), được sanh khởi (nibbattā) bởi chúng (tehi) và là nền tảng và đối tượng của chúng (tesamadhiṭṭhānagocarabhūtā), là khổ đế (dukkhasaccaṃ). Sự không sanh khởi của chúng (tesamappavatti) là diệt đế (nirodhasaccaṃ). Sự liễu tri về diệt (nirodhapajānanā), tức là giải thoát (vimokkha), v.v..., là đạo đế (maggasaccaṃ). Đây (ayaṃ) là nền tảng (bhūmi) của phương pháp Tipukkhala (tipukkhalanayassa), có đặc tính dẫn dắt (nayanalakkhaṇassa), thông qua cửa ngõ phối hợp Tứ Thánh Đế (catusaccayojanamukhena), (dẫn dắt) phần phiền não (saṃkilesapakkhaṃ) bằng các bất thiện căn (akusalamūlehi), và phần thanh tịnh (vodānapakkhaṃ) bằng các thiện căn (kusalamūlehi ca). Vì đã được nói như vậy (tathā hi vuttaṃ):

‘‘Yo akusale samūlehi,Neti kusale ca kusalamūlehī’’tiādi. (netti. 4.18);

‘Vị nào dẫn dắt (yo neti) các pháp bất thiện (akusale) cùng với các căn của chúng (samūlehi), và (ca) các pháp thiện (kusale) cùng với các thiện căn (kusalamūlehi)’ v.v...

Sīhavikkīḷitanayavaṇṇanā

Giải Thích Về Phương Pháp Sīhavikkīḷita

Āghātānandādīnamakaraṇa-vacanena satisiddhi. Micchājīvāpaṭivirativacanena vīriyasiddhi. Vīriyena hi kāmabyāpādavihiṃsāvitakke vinodeti, vīriyasādhanañca ājīvapārisuddhisīlanti. Pāṇātipātādīhi paṭivirativacanena satisiddhi. Satiyā hi sāvajjānavajjo diṭṭho hoti. Tattha ca ādīnavānisaṃse sallakkhetvā sāvajjaṃ pahāya anavajjaṃ samādāya vattati. Tathā hi sā ‘‘niyyātanapaccupaṭṭhānā’’ti vuccati. ‘‘Tayidaṃ bhikkhave, tathāgato pajānātī’’tiādinā samādhipaññāsiddhi. Paññavā hi yathābhūtāvabodho samāhito ca yathābhūtaṃ pajānātīti.

Sự thành tựu niệm (satisiddhi) có được nhờ lời dạy về việc không làm (akaraṇavacanena) các điều như oán hận (āghāta), hoan hỷ (ānanda), v.v... Sự thành tựu tinh tấn (vīriyasiddhi) có được nhờ lời dạy về việc từ bỏ tà mạng (micchājīvāpaṭivirativacanena). Vì rằng (hi), nhờ tinh tấn (vīriyena) mà người ấy loại bỏ (vinodeti) các tầm về dục (kāmavitakka), sân (byāpādavitakka), và hại (vihiṃsāvitakka); và giới thanh tịnh mạng (ājīvapārisuddhisīla) được thành tựu nhờ tinh tấn (vīriyasādhanaṃ). Sự thành tựu niệm (satisiddhi) có được nhờ lời dạy về việc từ bỏ (paṭivirativacanena) sát sanh (pāṇātipāta), v.v... Vì rằng (hi), nhờ niệm (satiyā) mà điều có tội và không có tội (sāvajjānavajjo) được thấy rõ (diṭṭho hoti). Và trong đó (tattha ca), sau khi nhận rõ (sallakkhetvā) sự nguy hiểm (ādīnava) và lợi ích (ānisaṃsa), người ấy từ bỏ (pahāya) điều có tội (sāvajjaṃ) và thực hành (samādāya vattati) điều không có tội (anavajjaṃ). Vì vậy (tathā hi), niệm ấy (sā) được gọi là ‘có sự giải thoát là hiện trạng’ (niyyātanapaccupaṭṭhānā). Sự thành tựu định và tuệ (samādhipaññāsiddhi) có được nhờ (câu) ‘Này các Tỳ khưu, điều này Như Lai biết rõ’ (tayidaṃ bhikkhave, tathāgato pajānāti), v.v... Vì rằng (hi), người có trí tuệ (paññavā) thì có sự giác ngộ đúng như thật (yathābhūtāvabodho), và người có định (samāhito) thì biết rõ đúng như thật (yathābhūtaṃ pajānāti).

Tathā ‘‘nicco dhuvo’’tiādinā anicce ‘‘nicca’’nti vipallāso, ‘‘arogo paraṃ maraṇā, ekantasukhī attā, diṭṭhadhammanibbānappatto’’ti ca evamādīhi asukhe ‘‘sukha’’nti vipallāso. ‘‘Pañcahi kāmaguṇehi samappito’’tiādinā [Pg.499] asubhe ‘‘subha’’nti vipallāso. Sabbeheva diṭṭhippakāsanapadehi anattani ‘‘attā’’ti vipallāsoti evamettha cattāro vipallāsā siddhā honti, tesaṃ paṭipakkhato cattāri satipaṭṭhānāni siddhāneva. Tattha catūhi yathāvuttehi indriyehi cattāro puggalā niddisitabbā. Kathaṃ duvidho hi taṇhācarito mudindriyo tikkhindriyoti, tathā diṭṭhicaritopi. Tesu paṭhamo asubhe ‘‘subha’’nti vipallatthadiṭṭhiko satibalena yathābhūtaṃ kāyasabhāvaṃ sallakkhetvā sammattaniyāmaṃ okkamati. Dutiyo asukhe ‘‘sukha’’nti vipallatthadiṭṭhiko ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.14; 6.58) vuttena vīriyasaṃvarasaṅkhātena vīriyabalena taṃ vipallāsaṃ vidhamati. Tatiyo anicce ‘‘nicca’’nti vipallatthadiṭṭhiko samādhibalena samāhitabhāvato saṅkhārānaṃ khaṇikabhāvaṃ yathābhūtaṃ paṭivijjhati. Catuttho santatisamūhakiccārammaṇaghanavicittattā phassādidhammapuñjamatte anattani ‘‘attā’’ti vipallatthadiṭṭhiko catukoṭikasuññatāmanasikārena taṃ micchābhinivesaṃ viddhaṃseti. Catūhi cettha vipallāsehi caturāsavoghayogaganthaagatitaṇhuppādupādānasattaviññāṇaṭṭhitiapariññādivasena sabbopi akusalapakkho netabbo. Tathā catūhi satipaṭṭhānehi catubbidhajhānavihārādhiṭṭhānasukhabhāgiyadhammaappamaññāsammappadhānaiddhipādādivasena sabbopi vodānapakkho netabbo.

Tương tự (tathā), do (các câu) như ‘thường còn, bền vững’ (nicco dhuvo), có sự điên đảo (vipallāso) (cho là) ‘thường còn’ (niccaṃ) trong cái vô thường (anicce); và do những (câu) như ‘sau khi chết sẽ không bệnh, tự ngã hoàn toàn an lạc, đã chứng đắc Niết-bàn ngay trong hiện tại’ (arogo paraṃ maraṇā, ekantasukhī attā, diṭṭhadhammanibbānappatto), có sự điên đảo (vipallāso) (cho là) ‘lạc’ (sukhaṃ) trong cái khổ (asukhe). Do (câu) như ‘được cung phụng với năm dục công đức’ (pañcahi kāmaguṇehi samappito), có sự điên đảo (vipallāso) (cho là) ‘tịnh’ (subhaṃ) trong cái bất tịnh (asubhe). Do tất cả các từ ngữ biểu thị tà kiến (sabbeheva diṭṭhippakāsanapadehi), có sự điên đảo (vipallāso) (cho là) ‘tự ngã’ (attā) trong cái vô ngã (anattani). Như vậy (evaṃ), ở đây (ettha) bốn điên đảo (cattāro vipallāsā) được thành tựu (siddhā honti); do đối lập với chúng (tesaṃ paṭipakkhato), bốn niệm xứ (cattāri satipaṭṭhānāni) cũng chắc chắn được thành tựu (siddhāneva). Trong đó (tattha), bốn hạng người (cattāro puggalā) cần được chỉ ra (niddisitabbā) bằng bốn quyền (catūhi indriyehi) như đã nói (yathāvuttehi). Như thế nào (kathaṃ)? Vì rằng (hi), người có ái tánh (taṇhācarito) có hai loại (duvidho): độn quyền (mudindriyo) và lợi quyền (tikkhindriyo); tương tự (tathā), người có kiến tánh (diṭṭhicarito) cũng vậy. Trong số họ (tesu), người thứ nhất (paṭhamo) (ái tánh, độn quyền) có tà kiến điên đảo (vipallatthadiṭṭhiko) rằng ‘tịnh’ (subhaṃ) trong cái bất tịnh (asubhe), nhờ niệm lực (satibalena), sau khi nhận rõ (sallakkhetvā) bản chất của thân (kāyasabhāvaṃ) đúng như thật (yathābhūtaṃ), đi vào (okkamati) chánh tánh quyết định (sammattaniyāmaṃ). Người thứ hai (dutiyo) (ái tánh, lợi quyền) có tà kiến điên đảo (vipallatthadiṭṭhiko) rằng ‘lạc’ (sukhaṃ) trong cái khổ (asukhe), nhờ tinh tấn lực (vīriyabalena) được gọi là tinh tấn phòng hộ (vīriyasaṃvarasaṅkhātena) đã được nói trong (câu) ‘không dung chứa dục tầm đã sanh khởi’ (uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti), v.v..., phá hủy (vidhamati) sự điên đảo ấy (taṃ vipallāsaṃ). Người thứ ba (tatiyo) (kiến tánh, độn quyền) có tà kiến điên đảo (vipallatthadiṭṭhiko) rằng ‘thường còn’ (niccaṃ) trong cái vô thường (anicce), nhờ định lực (samādhibalena), do trạng thái đã được định tĩnh (samāhitabhāvato), thâm nhập (paṭivijjhati) bản chất sát-na (khaṇikabhāvaṃ) của các hành (saṅkhārānaṃ) đúng như thật (yathābhūtaṃ). Người thứ tư (catuttho) (kiến tánh, lợi quyền), do sự đa dạng của khối tương tục, tập hợp, phận sự, và đối tượng (santatisamūhakiccārammaṇaghanavicittattā), có tà kiến điên đảo (vipallatthadiṭṭhiko) rằng ‘tự ngã’ (attā) trong cái vô ngã (anattani) vốn chỉ là một khối các pháp như xúc, v.v... (phassādidhammapuñjamatte), phá hủy (viddhaṃseti) sự cố chấp sai lầm ấy (taṃ micchābhinivesaṃ) bằng cách tác ý về tánh không bốn góc (catukoṭikasuññatāmanasikārena). Và ở đây (cettha), toàn bộ phận bất thiện (sabbopi akusalapakkho) cần được dẫn dắt (netabbo) theo cách thức của bốn lậu hoặc (caturāsava), bốn bộc lưu (caturogha), bốn phối hợp (caturyoga), bốn triền phược (catuggantha), bốn thiên vị (caturagati), bốn ái sanh (catutaṇhuppāda), bốn thủ (caturupādāna), và sự không liễu tri bảy thức trú (sattaviññāṇaṭṭhitiapariññā), v.v... do bốn điên đảo (catūhi vipallāsehi). Tương tự (tathā), toàn bộ phận thanh tịnh (vodānapakkho) cần được dẫn dắt (netabbo) theo cách thức của bốn thiền (catubbidhajhāna), trú (vihāra), quyết định (adhiṭṭhāna), pháp thuộc phần lạc (sukhabhāgiyadhamma), bốn vô lượng tâm (caturappamaññā), bốn chánh cần (catussammappadhāna), bốn thần túc (caturiddhipāda), v.v... do bốn niệm xứ (catūhi satipaṭṭhānehi).

Ettha cāyaṃ saccayojanā – subhasaññāsukhasaññāhi, catūhipi vā vipallāsehi samudayasaccaṃ, tesamadhiṭṭhānārammaṇabhūtā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccaṃ, tesamappavatti nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā satipaṭṭhānādikā maggasaccanti. Ayaṃ vipallāsehi saṃkilesapakkhaṃ, saddhindriyādīhi vodānapakkhaṃ catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇassa sīhavikkīḷitanayassa bhūmi, yathāha ‘‘yo neti vipallāsehi, kilese indriyehi saddhamme’’tiādi (netti. 4.19).

Và đây là sự phối hợp Tứ đế: Tập đế là do tưởng về tịnh, tưởng về lạc, hoặc do bốn điên đảo; Khổ đế là năm thủ uẩn, là nền tảng và đối tượng của chúng; Diệt đế là sự không tiếp tục sanh khởi của chúng; Đạo đế là các pháp như Tứ niệm xứ, là sự tuệ tri về Diệt đế. Đây là nền tảng của pháp Sư tử phấn tấn (sīhavikkīḷitanaya), có đặc tính dẫn dắt thông qua phương pháp phối hợp Tứ đế, với các điên đảo là phần nhiễm ô, và các pháp như tín quyền là phần thanh tịnh, như đã nói: "Vị ấy dẫn dắt các phiền não bằng các điên đảo, và chánh pháp bằng các quyền" v.v... (Netti. 4.19).

Disālocanaaṅkusanayadvayavaṇṇanā

Giải thích về hai pháp Quan sát phương hướng và Móc câu.

Iti tiṇṇaṃ atthanayānaṃ siddhiyā vohāranayadvayampi siddhameva hoti. Tathā hi atthanayattayadisābhūtadhammānaṃ samālocanameva disālocananayo. Tesaṃ samānayanameva aṅkusanayo. Tasmā yathāvuttanayena [Pg.500] atthanayānaṃ disābhūtadhammasamālokananayanavasena tampi nayadvayaṃ yojetabbanti, tena vuttaṃ ‘‘veyyākaraṇesu hi ye, kusalākusalā’’tiādi (netti. 4.20). Ayaṃ pañcanayayojanā.

Như vậy, do sự thành tựu của ba pháp về nghĩa, hai pháp về từ ngữ cũng được thành tựu. Thật vậy, pháp Quan sát phương hướng (disālocananaya) chính là sự quan sát kỹ lưỡng các pháp là phương hướng của ba pháp về nghĩa. Pháp Móc câu (aṅkusanaya) chính là sự dẫn dắt đúng đắn các pháp ấy. Do đó, nên biết rằng hai pháp ấy cũng cần được phối hợp theo phương pháp đã nói, bằng cách quan sát kỹ lưỡng các pháp là phương hướng của các pháp về nghĩa. Do đó, đã nói rằng: "Trong các bài ký thuyết, những pháp nào là thiện, bất thiện" v.v... (Netti. 4.20). Đây là sự phối hợp năm pháp.

Pañcavidhanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về năm loại pháp đã kết thúc.

Sāsanapaṭṭhānavaṇṇanā

Giải thích về các Nền tảng của Giáo pháp

Idaṃ pana suttaṃ soḷasavidhe sāsanapaṭṭhāne saṃkilesavāsanāsekkhabhāgiyaṃ taṇhādiṭṭhādisaṃkilesānaṃ sīlādipuññakiriyassa, asekkhasīlādikkhandhassa ca vibhattattā, saṃkilesavāsanānibbedhāsekkhabhāgiyameva vā yathāvuttatthānaṃ sekkhasīlakkhandhādikassa ca vibhattattā. Aṭṭhavīsatividhe pana sāsanapaṭṭhāne lokiyalokuttaraṃ sattadhammādhiṭṭhānaṃ ñāṇañeyyaṃ dassanabhāvanaṃ sakavacanaparavacanaṃ vissajjanīyāvissajjanīyaṃ kammavipākaṃ kusalākusalaṃ anuññātapaṭikkhittaṃ bhavo ca lokiyalokuttarādīnamatthānaṃ idha vibhattattāti. Ayaṃ sāsanapaṭṭhānayojanā.

Hơn nữa, bài kinh này, trong mười sáu loại nền tảng của giáo pháp, thuộc về phần nhiễm ô, phần tiềm miên, và phần vô học, vì đã phân tích các phiền não như tham ái, tà kiến; các phước nghiệp như giới; và các uẩn như giới của bậc vô học. Hoặc, (bài kinh này) thuộc về phần nhiễm ô, phần tiềm miên, phần yếm ly, và phần vô học, vì đã phân tích các ý nghĩa đã nói và các uẩn như giới của bậc hữu học. Hơn nữa, trong hai mươi tám loại nền tảng của giáo pháp, (bài kinh này) là hiệp thế và siêu thế; có chúng sanh và pháp làm nền tảng; có trí và đối tượng của trí; có kiến và tu; có lời của mình và lời của người khác; có điều nên trả lời và không nên trả lời; có nghiệp và quả của nghiệp; có thiện và bất thiện; có điều được cho phép và điều bị cấm; và có hữu, vì các ý nghĩa như hiệp thế, siêu thế v.v... đã được phân tích ở đây. Đây là sự phối hợp các nền tảng của giáo pháp.

Pakaraṇanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về các pháp của luận đã kết thúc.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya ajjavamaddavasoraccasaddhāsatidhitibuddhikhantivīriyādidhammasamaṅginā sāṭṭhakathe piṭakattaye asaṅgāsaṃhīravisāradañāṇacārinā anekappabhedasakasamayasamayantaragahanajjhogāhinā mahāgaṇinā mahāveyyākaraṇena ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatināmatherena mahādhammarājādhirājagarunā katāya sādhuvilāsiniyā nāma līnatthapakāsaniyā brahmajālasuttavaṇṇanāya līnatthavibhāvanā.

Như vậy, đây là phần giải thích các ý nghĩa ẩn tàng của Chú giải kinh Phạm Võng trong bộ Sớ giải tên là Sādhuvilāsinī, làm sáng tỏ những ý nghĩa ẩn tàng, được soạn bởi Trưởng lão có danh hiệu là Ñāṇābhivaṃsa Dhammasenāpati, vị thầy của Đại Pháp Vương, người có các pháp như sự ngay thẳng, nhu hòa, hiền thiện, tín, niệm, trí, nhẫn, tấn; có trí tuệ thông suốt, không trở ngại, không do dự trong Tam tạng và Chú giải; thâm nhập vào những chỗ sâu kín của nhiều loại học thuyết khác nhau, cả trong và ngoài giáo pháp; là vị thầy của đại chúng, là nhà ngữ pháp vĩ đại; (bộ Sớ giải này) làm sáng tỏ những ý nghĩa tối vi tế, sâu xa, khó liễu tri của bộ Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh, và làm phát sanh sự thành thạo trong trí tuệ trong sạch và rộng lớn.

Brahmajālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải kinh Phạm Võng đã kết thúc.

Paṭhamo bhāgo niṭṭhito.

Phần thứ nhất đã kết thúc.