| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部） | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部） | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部） | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ） | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ） | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ） | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། දීඝනිකායෙ རིང་མོའི་སྡེ་ལས། පාථිකවග්ගටීකා པཱ་ཐི་ཀའི་ཚོམས་ཀྱི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ། 1. පාථිකසුත්තවණ්ණනා ༡. པཱ་ཐི་ཀའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། සුනක්ඛත්තවත්ථුවණ්ණනා ལེགས་པའི་རྒྱུ་སྐར་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 1. අපුබ්බපදවණ්ණනාති [Pg.1] අත්ථසංවණ්ණනාවසෙන හෙට්ඨා අග්ගහිතතාය අපුබ්බස්ස අභිනවස්ස පදස්ස වණ්ණනා අත්ථවිභාවනා. ‘‘හිත්වා පුනප්පුනාගතමත්ථ’’න්ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා) හි වුත්තං. මල්ලෙසූති එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ඡායූදකසම්පන්නෙ වනසණ්ඩෙ විහරතීති අනුපියසාමන්තා කතස්ස විහාරස්ස අභාවතො. යදි න තාව පවිට්ඨො, කස්මා ‘‘පාවිසී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පවිසිස්සාමී’’තිආදි, තෙන අවස්සං භාවිනි භූතෙ විය උපචාරා හොන්තීති දස්සෙති. ඉදානි තමත්ථං උපමාය විභාවෙන්තො ‘‘යථා කි’’න්තිආදිමාහ. එතන්ති එතං ‘‘අතිප්පගො ඛො’’තිආදිකං චින්තනං අහොසි. අතිවිය පගො ඛොති අතිවිය පාතොව. ඡන්නකොපීනතාය, පරිබ්බාජකපබ්බජ්ජුපගමෙන ච ඡන්නපරිබ්බාජකං, න නග්ගපරිබ්බාජකං. ༡. “ཚིག་སྔར་མ་བྱུང་བའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་” ཞེས་པ་ནི། དོན་བཤད་པའི་དབང་གིས་གོང་དུ་མ་བཟུང་བའི་ཕྱིར། སྔར་མ་བྱུང་བའམ་གསར་དུ་བྱུང་བའི་ཚིག་གི་རྣམ་པར་བཤད་པ་སྟེ་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། འདི་ལྟར་ “ཡང་དང་ཡང་དུ་བྱུང་བའི་དོན་བོར་ནས།” (རིང་མོའི་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། གླེང་གཞིའི་གཏམ།) ཞེས་གསུངས་སོ།། “མལ་ལ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ན།” ཞེས་པ་འདིར་གང་བཤད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། “གྲིབ་བསིལ་དང་ཆུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ནགས་ཚལ་དུ་བཞུགས་སོ།།” ཞེས་པ་ནི། ཨ་ནུ་པི་ཡའི་ཉེ་འཁོར་དུ་བཏབ་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གལ་ཏེ་ད་དུང་མ་ཞུགས་ན། ཅིའི་ཕྱིར་ “གཤེགས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་ཤེ་ན། “གཤེགས་པར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་སོགས་གསུངས་ཏེ། དེས་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་ལ་འདས་པ་ལྟར་བཏགས་ནས་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ།། ད་ནི་དོན་དེ་ཉིད་དཔེས་གསལ་བར་བྱེད་པ་ “དཔེར་ན་ཅི་ཞིག” ཅེས་སོགས་གསུངས་སོ།། “འདི་” ཞེས་པ་ནི། “ཤིན་ཏུ་སྔ་བར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་སོགས་ཀྱི་བསམ་པ་བྱུང་བའོ།། “ཤིན་ཏུ་སྔ་བར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་སྔ་མོ་ཉིད་དོ།། གསང་གནས་བཀབ་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར། གོས་གྱོན་པའི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་ཡིན་གྱི། གཅེར་བུའི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། 2. යස්මා භගවතො උච්චාකුලප්පසුතතං, මහාභිනික්ඛමනනික්ඛන්තතං, අනඤ්ඤසාධාරණදුක්කරචරණං, විවෙකවාසං, ලොකසම්භාවිතතං, ඔවාදානුසාසනීහි ලොකස්ස බහුපකාරතං, පරප්පවාදමද්දනං, මහිද්ධිකතං, මහානුභාවතන්ති එවමාදිකං තංතංඅත්තපච්චක්ඛගුණවිසෙසං නිස්සාය යෙභුය්‍යෙන [Pg.2] අඤ්ඤතිත්ථියාපි භගවන්තං දිස්වා ආදරගාරවබහුමානං දස්සෙන්තියෙව, තස්මා වුත්තං ‘‘භගවන්තං දිස්වා මානථද්ධතං අකත්වා’’තිආදි. ලොකසමුදාචාරවසෙනාති ලොකොපචාරවසෙන. චිරස්සන්ති චිරකාලෙන. ආදීනි වදන්ති උපචාරවසෙන. තස්සාති භග්ගවගොත්තස්ස පරිබ්බාජකස්ස. ගිහිසහායොති ගිහිකාලතො පට්ඨාය සහායො. පච්චක්ඛාතොති යෙනාකාරෙන පච්චක්ඛානා, තං දස්සෙතුං ‘‘පච්චක්ඛාමී’’තිආදි වුත්තං. ༢. གང་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་རིགས་མཐོན་པོར་སྐྱེ་བ་དང་། མངོན་པར་བྱུང་བ་ཆེན་པོས་ངེས་པར་བྱུང་བ་དང་། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་དཀའ་བ་སྤྱད་པ་དང་། དབེན་པར་གནས་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱིས་བཀུར་བ་དང་། གདམས་ངག་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པས་འཇིག་རྟེན་ལ་ཕན་པ་ཆེན་པོ་མཛད་པ་དང་། ཕ་རོལ་གྱི་རྒོལ་བ་འཇོམས་པ་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་ཆེ་བ་དང་། མཐུ་སྟོབས་ཆེ་བ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་རང་གི་མངོན་སུམ་གྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དེ་དང་དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས། ཕལ་ཆེར་མུ་སྟེགས་ཅན་གཞན་དག་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཇལ་བའི་ཚེ་གུས་པ་དང་། ཞེ་ས་དང་། རྩི་མཐོང་ཆེན་པོ་སྟོན་པ་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ “བཅོམ་ལྡན་འདས་མཇལ་ནས་ང་རྒྱལ་གྱིས་རེངས་པར་མ་བྱས་པར།” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཀུན་སྤྱོད་ཀྱི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་ཀྱི་དབང་གིས་སོ།། “ཡུན་རིང་པོ་ནས་” ཞེས་པ་ནི་དུས་ཡུན་རིང་པོ་ནས་སོ།། སོགས་པ་ནི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་སྨྲའོ།། “དེ་ལ་” ཞེས་པ་ནི། བྷགྒ་ཝའི་རིགས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་དེ་ལའོ།། “ཁྱིམ་པའི་གྲོགས་པོ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་པའི་དུས་ནས་བཟུང་བའི་གྲོགས་པོའོ།། “སྤངས་སོ་” ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་གང་གིས་སྤོང་བ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བདག་གིས་སྤོང་ངོ་།།” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། 3. උද්දිස්සාති සත්ථුකාරභාවෙන උද්දිස්සාති අයමෙත්ථ අධිප්පායොති තං දස්සෙන්තො ‘‘භගවා මෙ’’තිආදිමාහ. යදා සුනක්ඛත්තස්ස ‘‘භගවන්තං පච්චක්ඛාමී’’ති චිත්තං උප්පන්නං, වාචා භින්නා, තදා එවස්ස භගවතා සද්ධිං කොචි සම්බන්ධො නත්ථි අසක්‍යපුත්තියභාවතො සාසනතො පරිබාහිරත්තා. අයං තාවෙත්ථ සාසනයුත්ති, සා පනායං ඨපෙත්වා සාසනයුත්තිකොවිදෙ අඤ්ඤෙසං න සම්මදෙව විසයොති භගවා සබ්බසාධාරණවසෙනස්ස අත්තනා සම්බන්ධාභාවං දස්සෙතුං ‘‘අපි නූ’’ති ආදිං වත්වා සුනක්ඛත්තං ‘‘කො සන්තො කං පච්චාචික්ඛසී’’ති ආහ. යස්මා මුඛාගතොයං සම්බන්ධො, න පූජාගතාදිකො, යො ච යාචකයාචිතබ්බතාවසෙන හොති, තදුභයඤ්චෙත්ථ නත්ථීති දස්සෙන්තො භගවා සුනක්ඛත්තං ‘‘කො සන්තො කං පච්චාචික්ඛසී’’ති අවොච, තස්මා තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘යාචකො වා’’තිආදි වුත්තං. යාචිතකො වා යාචකං පච්චාචික්ඛෙය්‍යාති සම්බන්ධො. ත්වං පන නෙව යාචකො ‘‘අහං භන්තෙ භගවන්තං උද්දිස්ස විහරිස්සාමී’’ති එවං මම සන්තිකං අනුපගතත්තා. න යාචිතකො ‘‘එහි ත්වං සුනක්ඛත්ත මමං උද්දිස්ස විහරාහී’’ති එවං මයා අපත්ථිතත්තා. ༣. “མཚོན་ཏེ་” ཞེས་པ་ནི། སྟོན་པའི་དངོས་པོའི་ཚུལ་གྱིས་མཚོན་ཏེ་ཞེས་པ་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་བདག་གིའོ།།” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། གང་གི་ཚེ་ལེགས་པའི་རྒྱུ་སྐར་ལ་ “བཅོམ་ལྡན་འདས་སྤོང་ངོ་།།” སྙམ་པའི་སེམས་སྐྱེས་ཤིང་ཚིག་ཤོར་བའི་ཚེ། དེའི་ཚེ་ཉིད་ནས་ཁོ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་ལྷན་ཅིག་འབྲེལ་བ་གང་ཡང་མེད་དེ། ཤཱཀྱའི་བུའི་དངོས་པོ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། བསྟན་པ་ལས་ཕྱི་རོལ་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ནི་འདིར་བསྟན་པའི་རིགས་པ་ཡིན་ལ། དེ་ཡང་བསྟན་པའི་རིགས་པ་ལ་མཁས་པ་རྣམས་མ་གཏོགས་པ། གཞན་དག་གི་ཡུལ་དུ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་མ་གྱུར་པས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཐུན་མོང་གི་སྒོ་ནས་རང་ཉིད་དང་འབྲེལ་བ་མེད་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཅི་ཞིག” ཅེས་སོགས་གསུངས་ནས། ལེགས་པའི་རྒྱུ་སྐར་ལ། “ཁྱོད་སུ་ཞིག་ཡིན་པས་སུ་ཞིག་ལ་སྤོང་བར་བྱེད།” ཅེས་གསུངས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་འབྲེལ་བ་འདི་ནི་ཁ་ནས་བྱུང་བ་ཙམ་ཡིན་གྱི། མཆོད་པ་སོགས་ལས་བྱུང་བ་མ་ཡིན་པ་དང་། གང་ཡང་སློང་བ་པོ་དང་བསླང་བྱའི་དབང་གིས་འགྱུར་བ་དེ་གཉིས་ཀ་འདིར་མེད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལེགས་པའི་རྒྱུ་སྐར་ལ། “ཁྱོད་སུ་ཞིག་ཡིན་པས་སུ་ཞིག་ལ་སྤོང་བར་བྱེད།” ཅེས་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་དོན་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སློང་བ་པོ་འམ།” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། “ཡང་ན་བསླང་བྱས་སློང་བ་པོ་ལ་སྤོང་བར་བྱེད་དོ།།” ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ།། ཁྱོད་ནི་སློང་བ་པོ་ཡང་མ་ཡིན་ཏེ། “བཙུན་པ་བདག་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཚོན་ཏེ་གནས་པར་བགྱིའོ།།” ཞེས་དེ་ལྟར་བདག་གི་དྲུང་དུ་མ་འོངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། བསླང་བྱ་ཡང་མ་ཡིན་ཏེ། “ལེགས་པའི་རྒྱུ་སྐར་ཁྱོད་ཚུར་ཤོག་ལ། བདག་མཚོན་ཏེ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག” ཅེས་དེ་ལྟར་བདག་གིས་མ་བསླངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། කො සමානොති යාචකයාචිතකෙසු කො නාම හොන්තො. කන්ති යාචකයාචිතකෙසු එව කං නාම හොන්තං මං පච්චාචික්ඛසි. තුච්ඡපුරිසාති ඣානමග්ගාදිඋත්තරිමනුස්සධම්මෙසු කස්සචිපි අභාවා රිත්තපුරිසා. නනු චායං සුනක්ඛත්තො ලොකියජ්ඣානානි, එකච්චාභිඤ්ඤඤ්ච උප්පාදෙසීති? කිඤ්චාපි උප්පාදෙසි, තතො පන භගවති ආඝාතුප්පාදනෙන සහෙව පරිහීනො අහොසි. අපරාධො නාම සුප්පටිපත්තියා විරජ්ඣනහෙතුභූතො කිලෙසුප්පාදොති ආහ ‘‘යත්තකො තෙ අපරාධො, තත්තකො දොසො’’ති. යාවඤ්චාති අවධිපරිච්ඡෙදභාවදස්සනං ‘‘යාවඤ්ච [Pg.3] තෙන භගවතා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.3) විය. තෙති තයා. ඉදන්ති නිපාතමත්තං. අපරද්ධන්ති අපරජ්ඣිතං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘පච්චාචික්ඛාමිදානාහං භන්තෙ භගවන්ත’’න්තිආදීනි වදන්තෙන තුච්ඡපුරිස තයා යාවඤ්චිදං අපරද්ධං, න තස්ස අපරාධස්ස පමාණං අත්ථීති. “སུ་ཞིག་ཡིན་པས་” ཞེས་པ་ནི། སློང་བ་པོ་དང་བསླང་བྱ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་སུ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་པས། “སུ་ལ་” ཞེས་པ་ནི། སློང་བ་པོ་དང་བསླང་བྱ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་སུ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་པའི་བདག་ལ་སྤོང་བར་བྱེད། “སྐྱེས་བུ་གསོག་པོ་” ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་དང་ལམ་ལ་སོགས་པའི་མིའི་ཆོས་བླ་མ་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་མི་སྟོང་པའོ།། ཅི་ལེགས་པའི་རྒྱུ་སྐར་འདིས་འཇིག་རྟེན་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་དང་། མངོན་ཤེས་ལ་ལ་ཞིག་བསྐྱེད་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། ཅི་སྟེ་བསྐྱེད་པར་གྱུར་ཀྱང་། དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་བསྐྱེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཉམས་པར་གྱུར་ཏོ།། “ཉེས་པ་” ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལས་ཉམས་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བ་ཡིན་པས། “ཁྱོད་ཀྱི་ཉེས་པ་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་གྱི་སྐྱོན་ནོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཇི་ཙམ་དུ་” ཞེས་པ་ནི། “ཇི་ཙམ་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེས་” ཞེས་སོགས་ལྟར་མཚམས་རྣམ་པར་གཅོད་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའོ།། “ཁྱོད་ཀྱིས་” ཞེས་པའོ།། “འདི་” ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ཕྲད་ཙམ་མོ།། “ཉེས་པར་བྱས་པ་” ཞེས་པའོ།། འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། “བཙུན་པ་བདག་གིས་ད་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་སྤོང་ངོ་།།” ཞེས་སོགས་སྨྲ་བའི་སྐྱེས་བུ་གསོག་པོ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཇི་ཙམ་དུ་ཉེས་པར་བྱས་པ་དེར། ཉེས་པ་དེའི་ཚད་མེད་དོ།། ཞེས་པའོ།། 4. මනුස්සධම්මාති භාවනානුයොගෙන විනා මනුස්සෙහි අනුට්ඨාතබ්බධම්මා. සො හි මනුස්සානං චිත්තාධිට්ඨානමත්තෙන ඉජ්ඣනතො තෙසං සම්භාවිතධම්මො විය ඨිතො තථා වුත්තො, මනුස්සග්ගහණඤ්චෙත්ථ තෙසු බහුලං පවත්තනතො. ඉද්ධිභූතං පාටිහාරියං, න ආදෙසනානුසාසනීපාටිහාරියන්ති අධිප්පායො. කතෙති පවත්තිතෙ. නිය්‍යාතීති නිග්ගච්ඡති, වට්ටදුක්ඛතො නිග්ගමනවසෙන පවත්තතීති අත්ථො. ධම්මෙ හි නිග්ගච්ඡන්තෙ තංසමඞ්ගිපුග්ගලො ‘‘නිග්ගච්ඡතී’’ති වුච්චති, අට්ඨකථායං පන නි-සද්දො උපසග්ගමත්තං, යාති ඉච්චෙව අත්ථොති දස්සෙතුං ගච්ඡතීති අත්ථො වුත්තො. තත්‍රාති පධානභාවෙන වුත්තස්ස අත්ථස්ස භුම්මවසෙන පටිනිද්දෙසොති තස්මිං ධම්මෙ සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය නිය්‍යන්තෙති අයමෙත්ථ අත්ථොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තස්මිං…පෙ… සංවත්තමානෙ’’ති. ༤. “མིའི་ཆོས་” ཞེས་པ་ནི། སྒོམ་པའི་རྣལ་འབྱོར་མེད་པར་མི་རྣམས་ཀྱིས་བསྒྲུབ་པར་མི་ནུས་པའི་ཆོས་སོ།། འདི་ལྟར་དེ་ནི་མི་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཀྱི་མཐུ་ཙམ་གྱིས་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་སྲིད་པའི་ཆོས་ལྟར་གནས་པས་དེ་ལྟར་གསུངས་ལ། འདིར་མི་ཞེས་བཟུང་བ་ནི་དེ་དག་ལ་ཕལ་ཆེར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། རྫུ་འཕྲུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་ཡིན་གྱི། ཀུན་བརྗོད་པ་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། “བྱས་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི། བརྩམས་པ་ལའོ།། “ངེས་པར་འབྱུང་བ་” ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་འབྱུང་བ་སྟེ། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཕྱིར་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཆོས་ཉིད་ཕྱིར་འབྱུང་བའི་ཚེ། དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ལ་ “ཕྱིར་འབྱུང་ངོ་།།” ཞེས་བརྗོད་ལ། འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི་ “ནི” (ni) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ཙམ་ཡིན་ཞིང་། “ཡཱ་ཏི” (yāti) ཞེས་པ་ཉིད་དོན་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འགྲོའོ།།” ཞེས་པའི་དོན་གསུངས་སོ།། “དེ་ལ་” ཞེས་པ་ནི། གཙོ་བོའི་དངོས་པོར་གསུངས་པའི་དོན་ལ་གཞི་གནས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སླར་བསྟན་པ་སྟེ། ཆོས་དེ་ལ་ཡང་དག་པར་སྡུག་བསྔལ་ཟད་པའི་ཕྱིར་ངེས་པར་འབྱུང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་འདིར་དོན་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལ་...ལྷ་རྣམས་...ཉེ་བར་གནས་པ་ན།” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། 5. අග්ගන්ති ඤායතීති අග්ගඤ්ඤං. ලොකපඤ්ඤත්තින්ති ලොකස්ස පඤ්ඤාපනං. ලොකස්ස අග්ගන්ති ලොකුප්පත්තිසමයෙ ‘‘ඉදං නාම ලොකස්ස අග්ග’’න්ති එවං ජානිතබ්බං බුජ්ඣිතබ්බං. අග්ගමරියාදන්ති ආදිමරියාදං. ༥. “མཆོག་ཏུ་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་ཤེས་པར་བྱ་བའོ།། “འཇིག་རྟེན་གྱི་བཏགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐོག་མ་” ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་ཆགས་པའི་དུས་སུ་ “འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐོག་མ་ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་ཞིང་རྟོགས་པར་བྱ་བའོ།། “ཐོག་མའི་མཚམས་” ཞེས་པ་ནི་དང་པོའི་མཚམས་སོ།། 6. එත්තකං විප්පලපිත්වාති ‘‘න දානාහං භන්තෙ භගවන්තං උද්දිස්ස විහරිස්සාමී’’ති, ‘‘න හි පන මෙ භන්තෙ භගවා උත්තරිමනුස්සධම්මා ඉද්ධිපාටිහාරියං කරොතී’’ති, ‘‘න හි පන මෙ භන්තෙ භගවා අග්ගඤ්ඤං පඤ්ඤපෙතී’’ති ච එත්තකං විප්පලපිත්වා. ඉදං කිර සො භගවා සත්ථුකිච්චං ඉද්ධිපාටිහාරියං, අග්ගඤ්ඤපඤ්ඤාපනඤ්ච කාතුං න සක්කොතීති පකාසෙන්තො කථෙසි. තෙනාහ ‘‘සුනක්ඛත්තො කිරා’’තිආදි. උත්තරවචනවසෙන පතිට්ඨාභාවතො අප්පතිට්ඨො. තතො එව නිරවො නිස්සද්දො. ༦. “འདི་ཙམ་འཁྱལ་བར་སྨྲས་ནས་” ཞེས་པ་ནི། “བཙུན་པ་བདག་ནི་ད་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཚོན་ཏེ་མི་གནས་སོ།།” ཞེས་པ་དང་། “བཙུན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདག་གི་ཕྱིར་མིའི་ཆོས་བླ་མ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོ་འཕྲུལ་མི་མཛད་དོ།།” ཞེས་པ་དང་། “བཙུན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདག་གི་ཕྱིར་ཐོག་མར་བྱུང་བ་མི་གསལ་བར་མཛད་དོ།།” ཞེས་པ་སྟེ་འདི་ཙམ་འཁྱལ་བར་སྨྲས་ནས་སོ།། འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེས་སྟོན་པའི་མཛད་པ་སྟེ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོ་འཕྲུལ་དང་། ཐོག་མར་བྱུང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་མཛད་མི་ནུས་སོ་ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་སྨྲས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ལེགས་པའི་རྒྱུ་སྐར་ནི་གྲགས་ཏེ།” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། ལན་གྱི་ཚིག་གི་དབང་གིས་གནས་མེད་པའི་ཕྱིར་གཞི་མེད་པའོ།། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྒྲ་མེད་ཅིང་ཅང་མི་སྨྲ་བའོ།། ආදීනවදස්සනත්ථන්ති දිට්ඨධම්මිකස්ස ආදීනවස්ස දස්සනත්ථං. තෙනාහ ‘‘සයමෙව ගරහං පාපුණිස්සසී’’ති. සම්පරායිකා පන ආදීනවා අනෙකවිධා, තෙ දස්සෙන්තො සුනක්ඛත්තො න සද්දහෙය්‍යාති දිට්ඨධම්මිකස්සෙව ගහණං[Pg.4]. අනෙකකාරණෙනාති ‘‘ඉතිපි සො භගවා අරහ’’න්තිආදිනා (දී. නි. 1.157, 255) අනෙකවිධෙන වණ්ණකාරණෙන. එවං මෙ අවණ්ණො න භවිස්සතීති අජ්ඣාසයෙන අත්තනො බාලතාය වණ්ණාරහානං අවණ්ණං කථෙත්වා. එවං භගවා මක්ඛිභාවෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා පුන තස්ස කථනෙ කාරණං විභාවෙතුං ‘‘ඉති ඛො තෙ’’තිආදිමාහාති තං දස්සෙතුං ‘‘තතො’’තිආදි වුත්තං. එවඤ්හි සුනක්ඛත්තස්ස අප්පකොපි වචනොකාසො න භවිස්සතීති. අපක්කමීති අත්තනා යථාඨිතා වුට්ඨාය අපසක්කි. අපක්කන්තො සාසනතො භට්ඨො. තෙනාහ ‘‘චුතො’’ති. එවමෙවාති අපක්කමන්තො ච න යථා තථා අපක්කමි, යථා පන කායස්ස භෙදා අපායෙ නිබ්බත්තෙය්‍ය, එවමෙව අපක්කමි. “ཉེས་དམིགས་བསྟན་པའི་ཆེད་དུ་” ཞེས་པ་ནི་ཚེ་འདིའི་ཉེས་དམིགས་བསྟན་པའི་ཆེད་དུའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “རང་ཉིད་ཁ་ན་མ་ཐོ་བར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཕྱི་མའི་ཚེ་རབས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་ནི་རྣམ་པ་མང་པོ་ཡོད་ལ། དེ་དག་བསྟན་ན་ལེགས་པའི་རྒྱུ་སྐར་གྱིས་ཡིད་མི་ཆེས་པར་འགྱུར་བས། ཚེ་འདི་པ་ཉིད་བཟུང་བའོ།། “རྒྱུ་མང་པོའི་སྒོ་ནས་” ཞེས་པ་ནི། “འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའོ།།” ཞེས་སོགས་རྣམ་པ་མང་པོའི་བསྔགས་པའི་རྒྱུ་ཉིདདོ།། “འདི་ལྟར་བདག་ལ་མི་བསྔགས་པ་མི་འབྱུང་ངོ་།།” སྙམ་པའི་བསམ་པས་རང་གི་བྱིས་པ་ཉིད་ཀྱིས་བསྔགས་པར་འོས་པ་རྣམས་ལ་མི་བསྔགས་པ་བརྗོད་ནས། དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཤོར་བའི་དངོས་པོ་ལ་ཉེས་དམིགས་བསྟན་ནས། སླར་ཡང་དེ་བཤད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ “འདི་ལྟར་ཁྱོད་ཀྱི་” ཞེས་སོགས་གསུངས་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ནས་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་བྱས་ན་ལེགས་པའི་རྒྱུ་སྐར་ལ་སྨྲ་བའི་གོ་སྐབས་ཆུང་ངུ་ཡང་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། “ཕྱིར་སོང་ངོ་།།” ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་ཇི་ལྟར་གནས་པ་ལས་ལངས་ཏེ་ཕྱིར་བགྲོད་པའོ།། “ཕྱིར་སོང་བ་” ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པ་ལས་ཉམས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ལྷུང་ངོ་།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། “དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་” ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་འགྲོ་བ་ན་ཇི་ལྟར་ཡང་རུང་བར་ཕྱིར་སོང་བ་མ་ཡིན་གྱི། ལུས་ཞིག་ནས་ངན་སོང་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ་ཕྱིར་སོང་ངོ་།། කොරඛත්තියවත්ථුවණ්ණනා ཀོ་རཀྵ་ཏྲི་ཡའི་གཏམ་རྒྱུད་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 7. ද්වීහි පදෙහීති ද්වීහි වාක්‍යෙහි ආරද්ධං බ්‍යතිරෙකවසෙන තදුභයත්ථනිද්දෙසවසෙන උපරිදෙසනාය පවත්තත්තා. අනුසන්ධිදස්සනවසෙනාති යථානුසන්ධිසඞ්ඛාතඅනුසන්ධිදස්සනවසෙන. ༧. “ཚིག་གཉིས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི། ཚིག་གྲུབ་པ་གཉིས་ཀྱིས་བརྩམས་པ་སྟེ། བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་དེ་གཉིས་ཀའི་དོན་བསྟན་པའི་དབང་གིས་གོང་མའི་བསྟན་པ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། “མཚམས་སྦྱོར་བ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་མཚམས་སྦྱོར་བར་བགྲང་བའི་མཚམས་སྦྱོར་བ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་སོ།། එකං සමයන්ති ච භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘එකස්මිං සමයෙ’’ති ච. ථූලූ නාම ජනපදොති ජනපදීනං රාජකුමාරානං වසෙන තථාලද්ධනාමො. කුක්කුරවතං සමාදානවසෙන එතස්මිං අත්ථීති කුක්කුරවතිකොති ආහ ‘‘සමාදින්නකුක්කුරවතො’’ති. අඤ්ඤම්පීති ‘‘චතුක්කොණ්ඩිකස්සෙව විචරණං, තථා කත්වාව ඛාදනං, භුඤ්ජනං, වාමපාදං උද්ධරිත්වා මුත්තස්ස විස්සජ්ජන’’න්ති එවමාදිකං අඤ්ඤම්පි සුනඛෙහි කාතබ්බකිරියං. චතූහි සරීරාවයවෙහි කුණ්ඩනං ගමනං චතුක්කොණ්ඩො, සො එතස්මිං අත්ථීති චතුක්කොණ්ඩිකො. සො පන යස්මා චතූහි සරීරාවයවෙහි සඞ්ඝට්ටිතගමනො හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘චතුසඞ්ඝට්ටිතො’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘ද්වෙ ජණ්ණූනී’’තිආදි. භක්ඛසන්ති වා භක්ඛිතබ්බං, අසිතබ්බඤ්ච. තෙනෙවාහ ‘‘යං කිඤ්චි ඛාදනීයං භොජනීය’’න්ති. කාමං ඛාදනඤ්ච නාම මුඛෙන කාතබ්බං, හත්ථෙන පන තත්ථ උපනාමනං නිවාරෙතුං අවධාරණං කතන්ති ආහ ‘‘හත්ථෙන අපරාමසිත්වා’’ති, අග්ගහෙත්වාති අත්ථො. සුන්දරරූපොති සුන්දරභාවො. වතාති පත්ථනත්ථෙ නිපාතො ‘‘අහො වතාහං ලාභී අස්ස’’න්තිආදීසු විය. ‘‘සමණෙන නාම එවරූපෙන භවිතබ්බං අහො වතාහං එදිසො භවෙය්‍ය’’න්ති එවං තස්ස පත්ථනා අහොසි. තෙනාහ ‘‘එවං කිරා’’තිආදි. “དུས་གཅིག་ན་” ཞེས་པ་ནི། གཞི་གནས་ཀྱི་དོན་དུ་ལས་སུ་བྱ་བའི་ཚིག་ཡིན་པས། “དུས་གཅིག་གི་ཚེ་” ཞེས་ཀྱང་གསུངས་སོ།། “ཐུ་ལུ་ཞེས་བྱ་བའི་ཡུལ་” ཞེས་པ་ནི། ཡུལ་གྱི་རྒྱལ་བུ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་དེ་ལྟར་མིང་ཐོབ་པའོ།། “ཁྱིའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་དབང་གིས་འདི་ལ་ཡོད་པས་ཁྱིའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཅན་” ཞེས་པ་ནི། “ཁྱིའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཡང་དག་པར་བླངས་པའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། “གཞན་ཡང་” ཞེས་པ་ནི། “རྐང་ལག་བཞི་པོ་བཙུགས་ནས་རྒྱུ་བ་དང་། དེ་ལྟར་བྱས་ནས་ཟ་བ་དང་། བཟའ་བཏུང་བྱེད་པ་དང་། རྐང་པ་གཡོན་པ་བཏེགས་ནས་གཅིན་གཏོང་བ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གཞན་ཡང་ཁྱི་རྣམས་ཀྱིས་བྱ་བའི་བྱ་བའོ།། ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་བཞིས་ས་ལ་བཙུགས་ནས་འགྲོ་བ་ནི་རྐང་ལག་བཞི་བཙུགས་པ་སྟེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་རྐང་ལག་བཞི་བཙུགས་པའོ།། དེ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་བཞི་ས་ལ་བརྡེགས་ནས་འགྲོ་བ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ “བཞི་འཛོམས་ནས་འགྲོ་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “པུས་མོ་གཉིས་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། “ཟའོ།།” ཞེས་པ་ནི་བཟའ་བར་བྱ་བ་དང་བཅའ་བར་བྱ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “བཟའ་བ་དང་བཅའ་བ་ཅི་ཡང་རུང་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འདོད་པ་ལྟར་ཟ་བ་ནི་ཁས་བྱ་བ་ཡིན་ལ། ལག་པས་དེར་ཉེ་བར་གཏོད་པ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་ངེས་པར་བཟུང་བ་ནི། “ལག་པས་མ་རེག་པར་” ཞེས་གསུངས་ཏེ། མ་བཟུང་བར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “གཟུགས་བཟང་པོ་” ཞེས་པ་ནི་མཛེས་པའི་རང་བཞིན་ནོ།། “ཀྱེ་མ་” ཞེས་པ་ནི་སྨོན་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དེ། “ཀྱེ་མ་བདག་གིས་ཐོབ་པར་གྱུར་ཅིག” ཅེས་སོགས་ལྟར་རོ།། “དགེ་སྦྱོང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདི་འདྲ་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་དགོས་ཏེ། ཀྱེ་མ་བདག་ཀྱང་འདི་འདྲ་བར་གྱུར་ཅིག” ཅེས་དེ་ལྟར་ཁོའི་སྨོན་ལམ་བྱུང་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “འདི་ལྟར་གྲགས་ཏེ།” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། ගරහත්ථෙ [Pg.5] අපි-කාරො ‘‘අපි සිඤ්චෙ පලණ්ඩක’’න්තිආදීසු විය. අරහන්තෙ ච බුද්ධෙ, බුද්ධසාවකෙ ‘‘අරහන්තො ඛීණාසවා න හොන්තී’’ති එවං තස්ස දිට්ඨි උප්පන්නා. යථාහ මහාසීහනාදසුත්තෙ ‘‘නත්ථි සමණස්ස ගොතමස්ස උත්තරිමනුස්සධම්මා අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසා’’ති (ම. නි. 1.146). සත්තමං දිවසන්ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං. අලසකෙනාති අජීරණෙන ආමරොගෙන. “ཀྱང་” (api) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྨད་པའི་དོན་ཏེ། “བཙོང་ལ་ཆུ་འདེབས་པར་བྱེད་དོ།།” ཞེས་སོགས་ལྟར་རོ།། དགྲ་བཅོམ་པ་དང་སངས་རྒྱས་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ། “དགྲ་བཅོམ་པ་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་མེད་དོ།།” ཞེས་དེ་ལྟར་ཁོའི་ལྟ་བ་སྐྱེས་སོ།། ཇི་སྐད་དུ་སེང་གེའི་སྒྲ་ཆེན་པོའི་མདོ་ལས། “དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མ་ལ་མིའི་ཆོས་བླ་མ་འཕགས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་མཐོང་བའི་ཁྱད་པར་མེད་དོ།།” ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ།། “ཉིན་བདུན་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་གཞི་གནས་ཀྱི་དོན་དུ་ལས་སུ་བྱ་བའི་ཚིག་གོ། “མ་ཞུ་བའི་ནད་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ཟས་མ་ཞུ་བའི་མ་ཞུའི་ནད་ཀྱིས་སོ།། අට්ඨිතචමත්තතාය පුරාණපණ්ණසදිසො. බීරණත්ථම්බකන්ති බීරණගච්ඡා. རུས་པ་དང་པགས་པ་ཙམ་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ལོ་མ་རྙིང་པ་དང་འདྲའོ།། “བཱི་ར་ཎའི་རྩྭ་ཕུང་” ཞེས་པ་ནི་བཱི་ར་ཎའི་རྩྭ་ཚོགས་སོ།། මත්තා එතස්ස අත්ථීති මත්තං, භොජනමත්තවන්තන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පමාණයුත්ත’’න්ති. මන්තා මන්තාති මන්තාය මන්තාය. འདི་ལ་ཚོད་ཡོད་པས་ན་ཚོད་ཅེས་བྱ་སྟེ། ཟས་ཀྱི་ཚོད་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཚོད་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“Mantā mantā”ནི་བློ་གྲོས་ཀྱིས་སམ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཞེས་པའོ། ། 8. එකද්වීහිකාය ගණනාය. නිරාහාරොව අහොසි භගවතො වචනං අඤ්ඤථා කාතුකාමො, තථාභූතොපි සත්තමෙ දිවසෙ උපට්ඨාකෙන උපනීතං භක්ඛසං දිස්වා ‘‘ධී’’ති උපට්ඨාපෙතුං අසක්කොන්තො භොජනතණ්හාය ආකඩ්ඪියමානහදයො තං කුච්ඡිපූරං භුඤ්ජිත්වා භගවතා වුත්තනියාමෙනෙව කාලමකාසි. තෙන වුත්තං ‘‘අථස්සා’’තිආදි. සචෙපි…පෙ… චින්තෙය්‍යාති යදි එසො අචෙලො ‘‘ධී’’ති පච්චුපට්ඨපෙත්වා ‘‘අජ්ජපි අහං න භුඤ්ජෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙය්‍ය, තථාචින්තනෙ සතිපි දෙවතාවිග්ගහෙන තං දිවසං…පෙ… කරෙය්‍ය. කස්මා? අද්වෙජ්ඣවචනා හි තථාගතා, න තෙසං වචනං විතථං හොති. ༨. གཅིག་གཉིས་ཀྱི་གྲངས་ཀྱིས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བཀའ་གཞན་དུ་བྱེད་པར་འདོད་དེ་ཟས་མེད་པར་གནས་སོ། །དེ་ལྟར་གྱུར་ཀྱང་ཉིན་བདུན་པར་རིམ་གྲོ་པས་བཤམས་པའི་ཟས་མཐོང་ནས། “ཀྱེ་མ་ཧུད་”ཅེས་སྐྱུག་བྲོ་བའི་བློ་བསྐྱེད་མ་ནུས་པར། ཟས་ཀྱི་སྲེད་པས་ཡིད་དྲངས་ཏེ་ལྟོ་བ་གང་བར་ཟོས་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཇི་སྐད་གསུངས་པ་བཞིན་དུ་དུས་བྱས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“athassā”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“གལ་ཏེ་ཡང་...བསམ་ན་”ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་གཅེར་བུ་པ་འདིས་“ཀྱེ་མ་ཧུད་”ཅེས་བློ་བསྐྱེད་དེ། “དེ་རིང་ཡང་བདག་གིས་ཟས་མི་བཟའོ”སྙམ་དུ་བསམས་ནའང་། དེ་ལྟར་བསམས་ཀྱང་ལྷའི་མཐུས་ཉིན་མོ་དེར་...བྱེད་པར་འགྱུར་རོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་ནི་གཉིས་སུ་མེད་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པ་ཡིན་པས་ན། དེ་དག་གི་བཀའ་ནི་བརྫུན་པ་མ་ཡིན་ནོ། ། ගතගතට්ඨානං අඞ්ගණමෙව හොතීති තෙහි තං කඩ්ඪිත්වා ගච්ඡන්තෙහි ගතගතප්පදෙසො උත්තරකසාමන්තා විවටඞ්ගණමෙව හුත්වා උපට්ඨාති. තෙති තිත්ථියා. සුසානංයෙව ගන්ත්වාති ‘‘බීරණත්ථම්බකං අතික්කමිස්සාමා’’ති ගච්ඡන්තාපි අනෙකවාරං තං අනුසංයායිත්වා පුනපි තංයෙව සුසානං උපගන්ත්වා. “སོང་སོང་བའི་གནས་ཐམས་ཅད་ཁྱོན་ཡངས་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་དག་གིས་ཁོ་དྲུད་དེ་འགྲོ་བའི་ཚེ། སོང་སོང་བའི་ས་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་བྱང་གི་མཚམས་ནས་ཁྱོན་ཡངས་པའི་ར་བར་གྱུར་ཏེ་སྣང་བའོ། །“དེ་དག་”ནི་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་སོ། །“དུར་ཁྲོད་ཉིད་དུ་སོང་ནས་”ཞེས་པ་ནི། “བཱི་ར་ཎའི་ཚལ་ལས་བརྒལ་བར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་སོང་ཡང་། ལན་མང་དུ་དེའི་མཐའ་བསྐོར་ཏེ་སླར་ཡང་དུར་ཁྲོད་དེ་ཉིད་དུ་ཕྱིན་པའོ། ། 9. ඉදන්ති ඉදං මතසරීරං. ‘‘තමෙව වා සරීරං කථාපෙසීති තං සරීරං අධිට්ඨහිත්වා ඨිතපෙතෙන කථාපෙසී’’ති කෙචි. කොරඛත්තියං වා අසුරයොනිතො ආනෙත්වා කථාපෙතු අඤ්ඤං වා පෙතං, කො එත්ථ විසෙසො. ‘‘අචින්තෙය්‍යො හි බුද්ධවිසයො’’ති පන වචනතො තදෙව සරීරං සුනක්ඛත්තෙන පහතමත්තං බුද්ධානුභාවෙන උට්ඨාය තමත්ථං ඤාපෙසීති දට්ඨබ්බං. පුරිමොයෙව පන අත්ථො අට්ඨකථාසු විනිච්ඡිතො. තථා හි වක්ඛති ‘‘නිබ්බත්තට්ඨානතො’’තිආදි (දී. නි. අට්ඨ. 3.10). ༩. “འདི་”ཞེས་པ་ནི་རོ་འདིའོ། །“ལུས་དེ་ཉིད་སྨྲར་བཅུག་གོ་ཞེས་པ་ནི། ལུས་དེ་ལ་བྱིན་གྱིས་བརླབས་ཏེ་གནས་པའི་ཡི་དྭགས་ཤིག་གིས་སྨྲར་བཅུག་པའོ་”ཞེས་ཁ་ཅིག་ཟེར་རོ། །ཀོ་ར་རྒྱལ་རིགས་ལྷ་མིན་གྱི་སྐྱེ་གནས་ནས་བཀུག་སྟེ་སྨྲར་བཅུག་གམ། ཡང་ན་ཡི་དྭགས་གཞན་ཞིག་གིས་སྨྲར་བཅུག་ཀྱང་། འདི་ལ་ཁྱད་པར་ཅི་ཡོད། འོན་ཀྱང་“སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡུལ་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ལུས་དེ་ཉིད་ལེགས་སྐར་གྱིས་རེག་མ་ཐག་ཏུ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུས་ལངས་ཏེ་དོན་དེ་ཤེས་པར་བྱས་སོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་སྔ་མའི་དོན་ཉིད་གཏན་ལ་ཕབ་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་ལྟར་ཡང་“སྐྱེ་བའི་གནས་ནས་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ། ། 10. විපාකන්ති [Pg.6] ඵලං, අත්ථනිබ්බත්තීති අත්ථො. ༡༠. “རྣམ་པར་སྨིན་པ་”ནི་འབྲས་བུ་སྟེ། དོན་གྲུབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། සමානෙතබ්බානීති සම්මා ආනෙතබ්බානි, සරූපතො ආනෙත්වා දස්සෙතබ්බානීති අත්ථො. පාටිහාරියානං පඨමාදිතා භගවතා වුත්තානුපුබ්බියා වෙදිතබ්බා. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘පරචිත්තවිභාවනං, ආයුපරිච්ඡෙදවිභාවනං, බ්‍යාධිවිභාවනං, ගතිවිභාවනං, සරීරනික්ඛෙපවිභාවනං, සුනක්ඛත්තෙන සද්ධිං කථාවිභාවනඤ්චාති ඡ පාටිහාරියානී’’ති වදන්ති, තං යදි සුනක්ඛත්තස්ස චිත්තවිභාවනං සන්ධාය වුත්තං, එවං සති ‘‘සත්තා’’ති වත්තබ්බං තස්ස භාවිඅවණ්ණවිභාවනාය සද්ධිං. අථ අචෙලස්ස මරණචිත්තවිභාවනං, තං ‘‘සත්තමං දිවසං කාලං කරිස්සතී’’ති ඉමිනා සඞ්ගහිතන්ති විසුං න වත්තබ්බං, තස්මා අට්ඨකථායං වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං. “བསྡུ་བར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་དྲང་བར་བྱ་བ་སྟེ། རང་གི་ངོ་བོ་ནས་དྲངས་ཏེ་བསྟན་པར་བྱ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཆོ་འཕྲུལ་རྣམས་ཀྱི་ཐོག་མ་ལ་སོགས་པའི་གོ་རིམ་ནི། བཅོམ་立ན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ལ་ཁ་ཅིག་ནི་“གཞན་གྱི་སེམས་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། ཚེའི་ཚད་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། ནད་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། འགྲོ་བ་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། ལུས་འདོར་བ་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། ལེགས་སྐར་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྨྲ་བ་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་ཆོ་འཕྲུལ་དྲུག་གོ་”ཞེས་ཟེར་རོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལེགས་སྐར་གྱི་སེམས་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་དགོངས་ཏེ་གསུངས་ན། དེ་ལྟ་ན་ཁོའི་མ་འོངས་པའི་ཁ་དོག་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་“བདུན་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །ཡང་ན་གཅེར་བུ་པའི་འཆི་སེམས་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ན། དེ་ནི་“ཉིན་བདུན་པར་དུས་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པའི་ནང་དུ་འདུས་པས་ན། སོ་སོར་བརྗོད་པར་མི་བྱ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་བཟུང་བར་བྱའོ། ། අචෙලකළාරමට්ටකවත්ථුවණ්ණනා གཅེར་བུ་པ་ཀ་ལཱ་ར་མ་ཊཱ་ཀའི་གཏམ་བཤད་པའོ། ། 11. නික්ඛන්තදන්තමට්ටකොති නික්ඛන්තදන්තො මට්ටකො. සො කිර අචෙලකභාවතො පුබ්බෙ මට්ටකිතො හුත්වා විචරි විවරදන්තො ච, තෙන නං ‘‘කොරමට්ටකො’’ති සඤ්ජානන්ති. යං කිඤ්චි තස්ස දෙන්තො ‘‘සාධුරූපො අයං සමණො’’ති සම්භාවෙන්තො අග්ගං සෙට්ඨංයෙව දෙන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘ලාභග්ගං පත්තො, අග්ගලාභං පත්තො’’ති. බහූ අචෙලකා තං පරිවාරෙත්වා විචරන්ති, ගහට්ඨා ච තං බහූ අඩ්ඪා විභවසම්පන්නා කාලෙන කාලං උපසඞ්කමිත්වා පයිරුපාසන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘යසග්ගං අග්ගපරිවාරං පත්තො’’ති. වතානියෙව පජ්ජිතබ්බතො පදානි. අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො වතකොට්ඨාසා වා. සමත්තානීති සමං අත්තනි ගහිතානි. පුරත්ථිමෙනාති එන-සද්දසම්බන්ධෙන ‘‘වෙසාලි’’න්ති උපයොගවචනං, අවිදූරත්ථෙ ච එන-සද්දො පඤ්චම්‍යන්තොති ආහ ‘‘වෙසාලිතො අවිදූරෙ’’ති. ༡༡. “སོ་ཕྱིར་ཐོན་པའི་མ་ཊཱ་ཀ་”ཞེས་པ་ནི་སོ་ཕྱིར་ཐོན་པའི་མ་ཊཱ་ཀའོ། །འདི་ནི་གཅེར་བུ་པར་མ་གྱུར་པའི་སྔོན་རོལ་དུ་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་ཅིང་སོ་བར་གསེང་ཡོད་པར་རྒྱུ་བས་ན། དེའི་ཕྱིར་ཁོ་ལ་“ཀོ་ར་མ་ཊཱ་ཀ་”ཞེས་ཤེས་སོ། །གང་སུ་ཞིག་གིས་ཁོ་ལ་ཅི་ཞིག་སྦྱིན་པའི་ཚེ། “དགེ་སྦྱོང་འདི་ནི་ཚུལ་དང་ལྡན་པའོ་”ཞེས་བཀུར་སྟི་བྱེད་ཅིང་མཆོག་དང་རབ་ཉིད་སྦྱིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“རྙེད་པའི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་དུ་ཕྱིན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གཅེར་བུ་པ་มང་པོས་ཁོ་ལ་བསྐོར་ཏེ་རྒྱུ་ཞིང་། ཁྱིམ་བདག་ཕྱུག་པོ་ལོངས་སྤྱོད་དང་ལྡན་པ་མང་པོ་ཡང་དུས་དུས་སུ་ལྷགས་ཏེ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“གྲགས་པའི་མཆོག་དང་འཁོར་གྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་དུ་ཕྱིན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་བརྟུལ་ཞུགས་ཉིད་ནི་གནས་སོ། །ཡང་ན་ཕན་ཚུན་མ་འདྲེས་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱི་ཆ་ཤས་རྣམས་སོ། །“ཡང་དག་པར་བླངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་བདག་གིས་བླངས་པ་ཞེས་པའོ། །“ཤར་ཕྱོགས་སུ་”ཞེས་པ་ནི་ ena ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་འབྲེལ་བས་“ཡངས་པ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་སྒྲ་ཡིན་ལ། མི་རིང་བའི་དོན་ལ་ ena ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་སྒྲ་ཡིན་པས་ན། “ཡངས་པ་ཅན་ནས་མི་རིང་བའི་ས་ན་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། 12. සාසනෙ පරිචයවසෙන තිලක්ඛණාහතං පඤ්හං පුච්ඡි. න සම්පායාසීති නාවබුජ්ඣි න සම්පාදෙසි. තෙනාහ ‘‘සම්මා ඤාණගතියා’’තිආදි. සම්පායනං වා සම්පාදනං. පඤ්හං පුට්ඨස්ස ච සම්පාදනං නාම සම්මදෙව කථනන්ති තදභාවං දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. කොපවසෙන තස්ස අක්ඛීනි කම්පනභාවං ආපජ්ජිංසූති ආහ ‘‘කම්පනක්ඛීනිපි පරිවත්තෙත්වා’’ති. කොපන්ති කොධං, සො පන චිත්තස්ස පකුප්පනවසෙන පවත්තතීති ආහ ‘‘කුප්පනාකාර’’න්ති[Pg.7]. දොසන්ති ආඝාතං, සො පන ආරම්මණෙ දුස්සනවසෙන පවත්තීති ආහ ‘‘දුස්සනාකාර’’න්ති. අතුට්ඨාකාරන්ති තුට්ඨියා පීතියා පටිපක්ඛභූතප්පවත්තිආකාරං. කායවචීවිකාරෙහි පාකටමකාසි. මා වත නොති එත්ථ මාති පටික්ඛෙපො, නොති මය්හන්ති අත්ථොති ආහ ‘‘අහො වත මෙ න භවෙය්‍යා’’ති. මං වත නොති එත්ථ පන නොති සංසයෙති ආහ ‘‘අහොසි වත නු මමා’’ති. ༡༢. བསྟན་པ་ལ་གོམས་པའི་དབང་གིས་མཚན་ཉིད་གསུམ་དང་འབྲེལ་བའི་དྲི་བ་དྲིས་སོ། །“ལན་མ་བཏབ་”ཅེས་པ་ནི་ཁོང་དུ་མ་ཆུད་ཅིང་ལན་མ་གྲུབ་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འགྲོས་ཀྱིས་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་ sampāyana ནི་ལན་འདེབས་པའོ། །དྲི་བ་དྲིས་པ་ལ་ལན་འདེབས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལེགས་པར་སྨྲ་བ་ཉིད་ཡིན་ལ། དེ་མེད་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར་“ཡང་ན་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཁྲོ་བའི་དབང་གིས་ཁོའི་མིག་གཉིས་འདར་བར་གྱུར་པས་ན། “མིག་འདར་བཞིན་དུ་བཟློག་ནས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁྲོ་བ་ནི་ཞེ་སྡང་སྟེ་དེ་ནི་སེམས་འཁྲུག་པའི་དབང་གིས་འབྱུང་བས་ན་“འཁྲུག་པའི་རྣམ་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གནོད་སེམས་ནི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཏེ། དེ་ནི་དམིགས་པ་ལ་སྡང་བའི་དབང་གིས་འབྱུང་བས་ན་“སྡང་བའི་རྣམ་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“མི་དགའ་བའི་རྣམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་དང་ཚིམ་པའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པའི་འཇུག་ཚུལ་ཏེ། ལུས་དང་ངག་གི་རྣམ་འགྱུར་གྱིས་གསལ་བར་བྱས་སོ། །འདིར་ “mā vata no” ཞེས་པ་ལ། mā ནི་དགག་པ་དང་། no ནི་བདག་གི་ཞེས་པའི་དོན་ཡིན་པས་ན། “ཀྱེ་མ་ཧུད་བདག་ལ་དེ་ལྟར་མ་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་གསུངས་སོ། །འོན་ཀྱང་ “maṃ vata no” ཞེས་པ་ལ། no ནི་ཐེ་ཚོམ་གྱི་དོན་ཡིན་པས་ན། “ཀྱེ་མ་ཧུད་བདག་གི་ཡིན་ནམ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། 14. පරිපුබ්බො දහිත-සද්දො වත්ථනිවාසනං වදතීති ආහ ‘‘පරිදහිතො නිවත්ථවත්ථො’’ති. යසනිමිත්තකතාය ලාභස්ස යසපරිහානියාව ලාභපරිහානි වුත්තා හොතීති පාළියං ‘‘යසා නිහීනො’’ති වුත්තං. ༡༤. “pari” སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ “dahita” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གོས་གྱོན་པ་ལ་བརྗོད་པས་ན། “paridahito ནི་གོས་གྱོན་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །རྙེད་པ་ནི་གྲགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་འབྱུང་བས་ན། གྲགས་པ་ཉམས་པས་རྙེད་པ་ཉམས་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ལུང་ལས་“གྲགས་པ་ལས་ཉམས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། අචෙලපාථිකපුත්තවත්ථුවණ්ණනා གཅེར་བུ་པ་པཱ་ཐི་ཀའི་བུའི་གཏམ་བཤད་པའོ། ། 15. ‘‘අහං සබ්බං ජානාමී’’ති එවං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං වදති පටිජානාතීති ඤාණවාදො, තෙන මයා ඤාණවාදෙන සද්ධිං. අතික්කම්ම ගච්ඡතොති උපඩ්ඪභාගෙන පරිච්ඡින්නං පදෙසං අතික්කමිත්වා ඉද්ධිපාටිහාරියං කාතුං ගච්ඡතො. කිං පනායං අචෙලො පාථිකපුත්තො අත්තනො පමාණං න ජානාතීති? නො න ජානාති. යදි එවං, කස්මා සුක්ඛගජ්ජිතං ගජ්ජීති? ‘‘එවාහං ලොකෙ පාසංසො භවිස්සාමී’’ති කොහඤ්ඤෙ කත්වා සුක්ඛගජ්ජිතං ගජ්ජි. තෙන වුත්තං ‘‘නගරවාසිනො’’තිආදි. පට්ඨපෙත්වාති යුගග්ගාහං ආරභිත්වා. ༡༥. “བདག་གིས་ཐམས་ཅད་ཤེས་སོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སྨྲ་ཞིང་ཁས་ལེན་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་སྨྲ་བ་སྟེ། ཡེ་ཤེས་སྨྲ་བ་བདག་དང་ལྷན་ཅིག་ཅེས་པའོ། །“བརྒལ་ཏེ་འགྲོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱེད་ཀྱི་ཆས་བཅད་པའི་ས་ཕྱོགས་ལས་བརྒལ་ཏེ། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོ་འཕྲུལ་བྱེད་པར་འགྲོ་བའོ། །འོ་ན་གཅེར་བུ་པ་པཱ་ཐི་ཀའི་བུ་འདིས་རང་གི་ཚོད་མི་ཤེས་སམ། མི་ཤེས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ཡིན་ན། ཅིའི་ཕྱིར་སྟོང་སྒྲ་བསྒྲགས་ཤེ་ན། “འདི་ལྟར་བདག་འཇིག་རྟེན་ན་བསྔགས་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་དུ་གཡོ་སྒྱུ་བྱས་ཏེ་སྟོང་སྒྲ་བསྒྲགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“གྲོང་ཁྱེར་གྱི་གནས་པ་རྣམས་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“བཙུགས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་འགྲན་ཟླ་བྱེད་པ་བརྩམས་ནས་སོ། ། 16. හීනජ්ඣාසයත්තා…පෙ… උදපාදි. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘හීනාධිමුත්තිකා සත්තා හීනාධිමුත්තිකෙ එව සත්තෙ සෙවන්ති භජන්ති පයිරුපාසන්තී’’ති (සං. නි. 2.98). ༡༦. དམན་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་...སྐྱེས་སོ། །འདི་ལྟར་“སེམས་ཅན་མོས་པ་དམན་པ་རྣམས་ནི་སེམས་ཅན་མོས་པ་དམན་པ་ཉིད་ལ་བསྟེན་ཅིང་། འགྲོགས་ལ། བསྙེན་བཀུར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། යස්මා තථාවුත්තා වාචා තථාරූපචිත්තහෙතුකා, තඤ්ච චිත්තං තථාරූපදිට්ඨිචිත්තහෙතුකං, තස්මා ‘‘තං වාචං අප්පහායා’’ති වත්වා යථා තස්සා අප්පහානං හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘තං චිත්තං අප්පහායා’’ති ආහ, තස්ස ච යථා අප්පහානං හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘තං දිට්ඨිං අප්පටිනිස්සජ්ජිත්වා’’ති අවොච. යස්මා වා තථාරූපා වාචා මහාසාවජ්ජා, චිත්තං තතො මහාසාවජ්ජතරං තංසමුට්ඨාපකභාවතො, දිට්ඨි පන තතො මහාසාවජ්ජතමා තදුභයස්ස මූලභාවතො, තස්මා තෙසං මහාසාවජ්ජතාය ඉමං විභාගං දස්සෙත්වා අයං අනුක්කමො ඨපිතොති වෙදිතබ්බො. තෙසං පන [Pg.8] යථා පහානං හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘අහ’’න්තිආදි වුත්තං. ‘‘නාහං බුද්ධො’’ති වදන්තොති සාඨෙය්‍යෙන විනා උජුකමෙව ‘‘අහං බුද්ධො න හොමී’’ති වදන්තො. චිත්තදිට්ඨිප්පහානෙපි එසෙව නයො. විපතෙය්‍යාති එත්ථ වි-සද්දො පඨමෙ විකප්පෙ උපසග්ගමත්තං, දුතියෙ පන විසරණත්ථොති ආහ ‘‘සත්තධා වා පන ඵලෙය්‍යා’’ති. གང་གི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་སྨྲས་པའི་ཚིག་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ལ། སེམས་དེ་ཡང་དེ་ལྟ་བུའི་ལྟ་བའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་པས་ན། “ཚིག་དེ་མ་སྤངས་པར་”ཞེས་གསུངས་ནས། དེ་མ་སྤངས་པ་ཇི་ལྟར་ཡིན་པ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་“སེམས་དེ་མ་སྤངས་པར་”ཞེས་གསུངས་ཤིང་། དེ་ཡང་མ་སྤངས་པ་ཇི་ལྟར་ཡིན་པ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་“ལྟ་བ་དེ་མ་བཏང་བར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། དེ་ལྟ་བུའི་ཚིག་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ལ། སེམས་ནི་དེ་ཀུན་ནས་སློང་བ་ཡིན་པས་དེ་བས་ཀྱང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བ་ཡིན་ཞིང་། ལྟ་བ་ནི་དེ་གཉིས་ཀྱི་རྩ་བ་ཡིན་པས་དེ་བས་ཀྱང་ཆེས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བ་ཡིན་པས་ན། དེ་དག་གི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའི་རྣམ་པ་འདི་བསྟན་ནས་གོ་རིམ་འདི་བཞག་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་དག་སྤོང་བའི་ཚུལ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་“བདག་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“བདག་སངས་རྒྱས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྨྲ་བ་”ནི་གཡོ་སྒྱུ་མེད་པར་དྲང་པོར་“བདག་སངས་རྒྱས་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྨྲ་བའོ། །སེམས་དང་ལྟ་བ་སྤོང་བ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“Vipateyya” ཞེས་པ་ལ། vi ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཕྱོགས་སྔ་མ་ལ་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ཙམ་ཡིན་ལ། ཕྱོགས་ཕྱི་མ་ལ་ནི་འཐོར་བའི་དོན་ཡིན་པས་ན། “ཡང་ན་ཚལ་པ་བདུན་དུ་འགས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། 17. එකංසෙනාති එකන්තෙන, එකන්තිකං පන වචනපරියායවිනිමුත්තං හොතීති ආහ ‘‘නිප්පරියායෙනා’’ති. ඔධාරිතාති අවධාරිතා නියමෙත්වා භාසිතා. විගතරූපෙනාති අපගතසභාවෙන. තෙනාහ ‘‘විගච්ඡිතසභාවෙනා’’ති, ඉද්ධානුභාවෙන අපනීතසකභාවෙන. තෙන වුත්තං ‘‘අත්තනො’’තිආදි. ༡༧. “Ekaṃsena” ནི་གཅིག་ཏུ་ཞེས་པ་སྟེ་གཅིག་ཏུ་བ་ནི་ཚིག་གི་རྣམ་གྲངས་དང་བྲལ་བ་ཡིན་པས་ན། “རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ངེས་པར་བཟུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་བྱས་ཏེ་སྨྲས་པའོ། །“རང་བཞིན་དང་བྲལ་བས་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ངོ་བོ་མེད་པར་གྱུར་པས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“རང་བཞིན་དང་བྲལ་བས་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་མཐུས་རང་གི་ངོ་བོ་བསལ་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་“རང་གི་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། 18. ද්වයං ගච්ඡතීති ද්වයගාමිනී. කීදිසං ද්වයන්ති ආහ ‘‘සරූපෙනා’’තිආදි. අයඤ්හි සො ගණ්ඩස්සුපරිඵොට්ඨබ්බාදොසං. ༡༨. “གཉིས་སུ་འགྲོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་གཉིས་སུ་འགྲོ་བའོ། །གཉིས་པོ་གང་ཞེ་ན། “རང་གི་ངོ་བོས་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་འབྲུམ་བུའི་སྟེང་དུ་འབྲུམ་བུ་བརྡོལ་བའི་སྐྱོན་དེ་ཉིད་དོ། ། 19. අජිතස්ස ලිච්ඡවිසෙනාපතිස්ස මහානිරයෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො ආගන්ත්වා අචෙලස්ස පාථිකපුත්තස්ස සන්තිකෙ පරොදනං. අභාවාති පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරස්ස පාටිහාරියකරණස්ස අභාවා. භගවා පන සන්නිපතිතපරිසායං පසාදජනනත්ථං තදනුරූපං පාටිහාරියමකාසියෙව. යථාහ ‘‘තෙජොධාතුං සමාපජ්ජිත්වා’’තිආදි. ༡༩. ལི་ཙ་བཱིའི་དམག་དཔོན་ཨ་ཛི་ཏ་དམྱལ་བ་ཆེན་པོར་སྐྱེས་ནས། དེ་ནས་འོངས་ཏེ་གཅེར་བུ་པ་པཱ་ཐི་ཀའི་བུའི་དྲུང་དུ་ངུ་བའོ། །“མེད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་སྔར་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ལྟ་བུའི་ཆོ་འཕྲུལ་བྱེད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདུས་པའི་འཁོར་རྣམས་ལ་དད་པ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། དེ་དང་མཐུན་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་ཉིད་མཛད་དོ། །ཇི་སྐད་དུ་“མེའི་ཁམས་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། ། ඉද්ධිපාටිහාරියකථාවණ්ණනා རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོ་འཕྲུལ་གྱི་གཏམ་བཤད་པའོ། ། 20. නිචයනං ධනධඤ්ඤානං සඤ්චයනං නිචයො, තත්ථ නියුත්තාති නෙචයිකා, ගහපති එව නෙචයිකා ගහපතිනෙචයිකා. එත්තකානි ජඞ්ඝසහස්සානීති පරිමාණාභාවතො සහස්සෙහිපි අපරිමාණගණනා. තෙනෙවාති ඉමස්ස වසෙන සන්නිපතිතාය එවං මහතියා පරිසාය බන්ධනමොක්ඛං කාතුං ලබ්භති, එතෙනෙව කාරණෙන. ༢༠. ནོར་དང་འབྲུ་གསོག་པ་ནི་གསོག་པ་སྟེ་དེ་ལ་བརྩོན་པ་རྣམས་ནི་གསོག་པ་པོའོ། །ཁྱིམ་བདག་ཉིད་གསོག་པ་པོ་ཡིན་པས་ན་ཁྱིམ་བདག་གསོག་པ་པོའོ། །“རྐང་པ་སྟོང་ཕྲག་འདི་སྙེད་”ཅེས་པ་ནི་ཚད་མེད་པའི་ཕྱིར་སྟོང་ཕྲག་གིས་ཀྱང་གྲངས་ཚད་མེད་པའོ། །“དེའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་འདིའི་དབང་གིས་འདུས་པའི་འཁོར་ཆེན་པོ་འདི་ལྟ་བུ་འཆིང་བ་ལས་ཐར་བར་བྱེད་ནུས་པས་ན། རྒྱུ་མཚན་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སོ། ། 21. චිත්තුත්‍රාසභයන්ති චිත්තස්ස උත්‍රාසනාකාරෙන පවත්තභයං, න ඤාණභයං, නාපි ‘‘භායති එතස්මා’’ති එවං වුත්තං ආරම්මණභයං. ඡම්භිතත්තන්ති තෙනෙව චිත්තුත්‍රාසභයෙන සකලසරීරස්ස ඡම්භිතභාවො. ලොමහංසොති තෙනෙව භයෙන, තෙන ච ඡම්භිතත්තෙන සකලසරීරෙ ලොමානං [Pg.9] හට්ඨභාවො, සො පන තෙසං භිත්තියං නාගදන්තානං විය උද්ධංමුඛතාති ආහ ‘‘ලොමානං උද්ධග්ගභාවො’’ති. අන්තන්තෙන ආවිජ්ඣිත්වාති අත්තනො නිසීදනත්ථං නිගූළ්හට්ඨානං උපපරික්ඛන්තො පරිබ්බාජකාරාමං පරියන්තෙන අනුසංයායිත්වා, කස්සචිදෙව සුනක්ඛත්තස්ස වා සුනක්ඛත්තසදිසස්ස වා සබ්බඤ්ඤුපටිඤ්ඤං අප්පහාය සත්ථු සම්මුඛීභාවෙ සත්තධා තස්ස මුද්ධාඵලනං ධම්මතා. තෙන වුත්තං ‘‘මා නස්සතු බාලො’’තිආදි. ༢༡. སེམས་སྐྲག་པའི་འཇིགས་པ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་སྐྲག་པའི་ཚུལ་གྱིས་བྱུང་བའི་འཇིགས་པ་སྟེ་ཤེས་རབ་ཀྱི་འཇིགས་པ་མ་ཡིན་ལ། “འདི་ལས་འཇིགས་སོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་དམིགས་པའི་འཇིགས་པ་ཡང་མ་ཡིན་ནོ། །“བརྒྱལ་བར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་སྐྲག་པའི་འཇིགས་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ལུས་ཐམས་ཅད་རེངས་པར་གྱུར་པའོ། །སྤུ་ཟིང་ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་པ་དེ་དང་རེངས་པ་དེས་ལུས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྤུ་ལངས་པ་སྟེ་དེ་ནི་རྩིག་པའི་གཟེར་བཞིན་དུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་ཡིན་པས་ན། “སྤུ་གྱེན་དུ་ལངས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“མཐའ་སྐོར་དུ་འཁོར་ནས་”ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་འདུག་པའི་ཕྱིར་གསང་བའི་གནས་བཙལ་ཏེ། ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བའི་ཀུན་དགའ་ར་བའི་མཐའ་བསྐོར་ནས་སོང་བའོ། །ལེགས་སྐར་རམ། ལེགས་སྐར་དང་འདྲ་བ་གང་སུ་ཞིག་གིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པར་ཁས་ལེན་པ་མ་བཏང་བར། སྟོན་པའི་སྤྱན་སྔར་ལྷགས་ཚེ། ཁོའི་མགོ་བོ་ཚལ་པ་བདུན་དུ་འགས་པ་ནི་ཆོས་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“བྱིས་པ་དེ་མ་བརླག་ཅིག་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། 22. සංසප්පතීති තත්ථෙව පාසාණඵලකෙ බාලදාරකො විය උට්ඨාතුං අසක්කොන්තො අවසීදනවසෙන ඉතො චිතො ච සංසප්පති. තෙනාහ ‘‘ඔසීදතී’’ති. තත්ථෙව සඤ්චරතීති තස්මිංයෙව පාසාණෙ ආනිසදුපට්ඨිනො සඤ්චලනං නිසජ්ජවසෙනෙව සඤ්චරති, න උට්ඨාය පදසා. ༢༢. འཕྱེ་བར་བྱེད་པ་ ཞེས་པ་ནི། དེ་ཉིད་ཀྱི་རྡོ་ལེབ་སྟེང་དུ་བྱིས་པ་ཆུང་ངུ་བཞིན་ལངས་མི་ནུས་པར། བྱིང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཕན་ཚུན་དུ་འཕྱེ་བར་བྱེད་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ བྱིང་བར་འགྱུར་ ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ཉིད་དུ་རྒྱུ་བར་བྱེད་པ་ ཞེས་པ་ནི། རྡོ་ལེབ་དེ་ཉིད་ཀྱི་སྟེང་དུ་འཕོངས་ཀྱིས་བསྡད་དེ་འགུལ་སྐྱོད་བྱེད་པ་ནི་འདུག་པའི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་རྒྱུ་བ་ཡིན་གྱི། ལངས་ནས་རྐང་པས་འགྲོ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། 23. විනට්ඨරූපොති සම්භාවනාය විනාසෙන, ලාභස්ස විනාසෙන ච විනට්ඨසභාවො. ༢༣. ཉམས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ ཞེས་པ་ནི། བཀུར་སྟི་ཉམས་པ་དང་། རྙེད་པ་ཉམས་པས་རང་བཞིན་ཉམས་པའོ། ། පඨමභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. བམ་པོ་དང་པོའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 25. ගොයුත්තෙහීති බලවන්තබලීබද්දයොජිතෙහි. ༢༥. གླང་གིས་སྦྱར་བ་ ཞེས་པ་ནི། སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་གླང་གིས་སྦྱར་བའོ། ། 26. තස්සාති ජාලියස්ස. අයඤ්හි මණ්ඩිසෙන පරිබ්බාජකෙන සද්ධිං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුණි, තතො පුරෙතරං භගවතො ගුණානං අජානනකාලෙ අයං පවත්ති. තෙනෙවාහ ‘‘තිට්ඨතු තාව පාටිහාරියං…පෙ… පරාජයො භවිස්සතී’’ති. ༢༦. དེའི་ ཞེས་པ་ནི་ཛཱ་ལི་ཡ་ལའོ། །འདི་ནི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མཎྜི་ས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་བཅར་ནས་ཆོས་ཉན་པ་ཡིན་ལ། དེའི་གོང་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་མ་ཤེས་པའི་དུས་སུ་བྱུང་བ་འདི་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ ཆོ་འཕྲུལ་ནི་རེ་ཞིག་བཞག་ལ། །བྱ་བ་ནས། །ཕམ་པར་འགྱུར་རོ་ ཞེས་གསུངས་སོ། ། 27. තිණසීහොති තිණසදිසහරිතවණ්ණො සීහො. කාළසීහොති කාළවණ්ණො සීහො. පණ්ඩුසීහොති පණ්ඩුවණ්ණො සීහො. කෙසරසීහොති කෙසරවන්තො සෙතවණ්ණො, ලොහිතවණ්ණො වා සීහො. මිගරඤ්ඤොති එත්ථ මිග-සද්දො කිඤ්චාපි පසදකුරුඞ්ගාදීසු කෙසුචිදෙව චතුප්පදෙසු නිරුළ්හො, ඉධ පන සබ්බසාධාරණවසෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘මිගරඤ්ඤොති සබ්බචතුප්පදානං රඤ්ඤො’’ති වුත්තං. ආගන්ත්වා සෙති එත්ථාති ආසයො, නිවාසනට්ඨානං. සීහනාදන්ති පරිස්සයානං සහනතො, පටිපක්ඛස්ස ච හනනතො ‘‘සීහො’’ති ලද්ධනාමස්ස මිගාධිපස්ස ඝොසං, සො පන තෙන යස්මා කුතොචිපි අභීතභාවෙන පවත්තීයති, තස්මා වුත්තං ‘‘අභීතනාද’’න්ති. තත්ථ තත්ථ තාසු තාසු දිසාසු ගන්ත්වා චරිතබ්බතාය [Pg.10] භක්ඛිතබ්බතාය ගොචරො ඝාසොති ආහ ‘‘ගොචරායාති ආහාරත්ථායා’’ති. වරං වරන්ති මිගසඞ්ඝෙ මිගසමූහෙ මුදුමංසතාය වරං වරං මහිංසවනවරාහාදිං වධිත්වාති යොජනා. තෙනාහ ‘‘ථූලං ථූල’’න්ති. වරවරභාවෙන හි තස්ස වරභාවො ඉච්ඡිතො. සූරභාවං සන්නිස්සිතං සූරභාවසන්නිස්සිතං, තෙන. සූරභාවෙනාපි හි ‘‘කිං ඉමෙ පාණකෙ දුබ්බලෙ හන්ත්වා’’ති අප්පථාමෙසු පාණෙසු කාරුඤ්ඤං උපතිට්ඨති. ༢༧. རྩྭ་སེང་ ཞེས་པ་ནི་རྩྭ་དང་འདྲ་བར་ལྗང་གུའི་མདོག་ཅན་གྱི་སེང་གེའོ། །སེང་གེ་ནག་པོ་ ཞེས་པ་ནི་མདོག་ནག་པོའི་སེང་གེའོ། །སེང་གེ་སྐྱ་བོ་ ཞེས་པ་ནི་མདོག་སྐྱ་བོའི་སེང་གེའོ། །རལ་པ་ཅན་གྱི་སེང་གེ་ ཞེས་པ་ནི་རལ་པ་དང་ལྡན་པའི་མདོག་དཀར་པོའམ། ཡང་ན་དམར་པོའི་སེང་གེའོ། །རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ ཞེས་པ་ལ། འདིར་ རི་དྭགས་ ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤྭ་བ་ཁྲ་བོ་དང་གླ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྐང་བཞི་པ་འགའ་ཞིག་ལ་གྲགས་མོད་ཀྱང་། འདིར་ནི་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་དུ་སྦྱར་བའི་དབང་གིས་ རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཞེས་པ་ནི་རྐང་བཞི་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ་ ཞེས་གསུངས་སོ། །འོངས་ནས་ཉལ་བའི་གནས་ ཞེས་པ་ནི་གནས་སམ་གནས་མལ་ལོ། །སེང་གེའི་སྒྲ་ ཞེས་པ་ནི། ཉེན་ཁ་བཟོད་པ་དང་། ཕྱིར་རྒོལ་བ་འཇོམས་པ་ལས་ སེང་གེ་ ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་རི་དྭགས་ཀྱི་དབང་པོའི་སྒྲ་སྐད་དེ། དེས་གང་ལས་ཀྱང་འཇིགས་པ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། འཇིགས་པ་མེད་པའི་སྒྲ་ ཞེས་གསུངས་སོ། །ཕྱོགས་དེ་དང་དེར་སོང་ནས་རྒྱུ་བ་དང་བཟའ་བར་བྱ་བའི་སྤྱོད་ཡུལ་ནི་ཟས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་ཟས་ཀྱི་ཆེད་དུ་ ཞེས་གསུངས་སོ། །མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ ཞེས་པ་ནི། རི་དྭགས་ཀྱི་ཚོགས་ནང་ནས་ཤ་འཇམ་པའི་ཕྱིར་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་མ་ཧེ་དང་ཕག་རྒོད་ལ་སོགས་པ་བསད་ནས་ཞེས་སྦྱར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ ཚོན་པོ་ཚོན་པོ་ ཞེས་གསུངས་སོ། །མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དེའི་ཕུལ་དུ་བྱུང་བ་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དཔའ་བའི་རང་བཞིན་ལ་བརྟེན་པ་ ནི་དཔའ་བའི་རང་བཞིན་ལ་བརྟེན་པ་སྟེ། དེས་སོ། །དཔའ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་ཀྱང་ སྲོག་ཆགས་ཉམ་ཆུང་འདི་དག་བསད་ནས་ཅི་བྱ་ སྙམ་དུ་སྟོབས་མེད་པའི་སྲོག་ཆགས་རྣམས་ལ་སྙིང་རྗེ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། ། 28. විඝාසොති පරස්ස භක්ඛිතසෙසතාය විරූපො ඝාසො විඝාසො, උච්ඡිට්ඨං. තෙනාහ ‘‘භක්ඛිතාතිරිත්තමංස’’න්ති, තස්මිං විඝාසෙ, විඝාසනිමිත්තන්ති අත්ථො. අස්මිමානදොසෙනාති අස්මිමානදොසහෙතු, අහංකාරනිමිත්තන්ති අත්ථො. සො පනස්ස අස්මිමානො යථා උප්පජ්ජි, තං දස්සෙතුං ‘‘තත්‍රාය’’න්තිආදි වුත්තං. ༢༨. ལྷག་མ་ ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱིས་ཟོས་པའི་ལྷག་མ་ཉམས་པའི་ཟས་ཏེ། ཕྱགས་དར་རམ་ལྷག་མའོ། །དེའི་ཕྱིར་ ཟོས་པའི་ལྷག་མའི་ཤ་ ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་དེ་ལ། ལྷག་མའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ངའོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་གྱི་སྐྱོན་གྱིས་ ཞེས་པ་ནི། ངའོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་གྱི་སྐྱོན་གྱི་རྒྱུ་ལས་ཏེ། ང་རྒྱལ་གྱི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཁོའི་ངའོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་དེ་ཇི་ལྟར་སྐྱེས་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། དེ་ལ་འདི་ ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། ‘‘සෙගාලකංයෙවා’’තිපි පාඨො, යථාවුත්තොව අත්ථො. භෙරණ්ඩකංයෙවාති භෙරණ්ඩසකුණරවසදිසංයෙව, භෙරණ්ඩො නාම එකො පක්ඛී ද්විමුඛො, තස්ස කිර සද්දො අතිවිය විරූපො අමනාපො. තෙනාහ ‘‘අප්පියඅමනාපසද්දමෙවා’’ති. සම්මාපටිපත්තියා විසෙසතො සුට්ඨු ගතාති සුගතා, සම්මාසම්බුද්ධා. තෙ අපදායන්ති සොධෙන්ති සත්තසන්තානං එතෙහීති සුගතාපදානානි, තිස්සො සික්ඛා. යස්මා තාහි තෙ ‘‘සුගතා’’ති ලක්ඛීයන්ති, තා ච තෙසං ඔවාදභූතා, තස්මා ‘‘සුගතලක්ඛණෙසූ’’තිආදි වුත්තං. යදි තා සුගතස්ස ලක්ඛණභූතා, සාසනභූතා ච, කථං පනෙස පාථිකපුත්තො තත්ථ තාසු සික්ඛාසු ජීවති, කො තස්ස තාහි සම්බන්ධොති ආහ ‘‘එතස්ස හී’’තිආදි. සම්බුද්ධානං දෙමාති දෙන්තීති බුද්ධසඤ්ඤාය දෙන්තීති අධිප්පායො. තෙන එස…පෙ… ජීවති නාම න සුගතන්වයඅජ්ඣුපගමනතො. ‘‘තථාගතෙ’’තිආදි එකත්තෙ පුථුවචනන්ති ආහ ‘‘තථාගත’’න්තිආදි. බහුවචනං එව ගරුස්මිං එකස්මිම්පි බහුවචනප්පයොගතො එකවචනං විය වුත්තං වචනවිපල්ලාසෙන. ཝ་ལྟ་བུ་ཁོ་ན་ ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཡོད་དེ། དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་པ་ཉིད་དོ། །བྷེ་རཎྜ་ཀ་བཞིན་ཁོ་ན་ ཞེས་པ་ནི་བྷེ་རཎྜ་བྱའི་སྐད་དང་འདྲ་བ་ཁོ་ན་སྟེ། བྷེ་རཎྜ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མགོ་གཉིས་ཡོད་པའི་བྱ་ཞིག་ཡིན་ལ། དེའི་སྐད་ནི་ཤིན་ཏུ་མི་སྡུག་ཅིང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བར་གྲགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ མི་སྡུག་ཅིང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་སྒྲ་ཁོ་ན་ ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པས་ཁྱད་པར་དུ་ལེགས་པར་གཤེགས་པས་ན་ བདེ་བར་གཤེགས་པ་ སྟེ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་སོ། །གང་དག་གིས་སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་དག་པར་བྱེད་པས་ན་ བདེ་བར་གཤེགས་པའི་མཛད་པ་ སྟེ། བསླབ་པ་གསུམ་མོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་གིས་དེ་དག་ བདེ་བར་གཤེགས་པ་ ཞེས་མཚོན་པར་བྱེད་ལ། དེ་དག་ནི་དེ་དག་གི་གདམས་ངག་ཀྱང་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བདེ་བར་གཤེགས་པའི་མཚན་ཉིད་རྣམས་ལ་ ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་དག་བདེ་བར་གཤེགས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་བསྟན་པ་ཡིན་ན། པཱ་ཐི་ཀའི་བུ་འདི་ཇི་ལྟར་བསླབ་པ་དེ་དག་ལ་གནས་ཤིང་འཚོ་བ་ཡིན། དེ་ལ་འདིའི་འབྲེལ་བ་ཅི་ཡོད་ཅེ་ན། འདི་ལ་ནི་ ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་འབུལ་ལོ་ ཞེས་པ་ནི་འབུལ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་སུ་འདུ་ཤེས་པས་འབུལ་ལོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་འདི་ནི་...བྱ་བ་ནས...འཚོ་བ་ཡིན་གྱི། བདེ་བར་གཤེགས་པའི་རྗེས་སུ་ཞུགས་པས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་ལ་ ཞེས་སོགས་ནི་གཅིག་པུའི་དོན་ལ་མང་ཚིག་སྦྱར་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །བཀུར་འོས་པའི་གང་ཟག་གཅིག་ལའང་མང་ཚིག་སྦྱར་བའི་ཕྱིར། ཚིག་གི་རྣམ་འགྱུར་གྱིས་གཅིག་ཚིག་བཞིན་དུ་གསུངས་པའོ། ། 29. සමෙක්ඛිත්වාති සමං කත්වා මිච්ඡාදස්සනෙන අපෙක්ඛිත්වා, තං පන අපෙක්ඛනං තථා මඤ්ඤනමෙවාති ආහ ‘‘මඤ්ඤිත්වා’’ති. පුබ්බෙ වුත්තං සමෙක්ඛනම්පි මඤ්ඤනං එවාති වුත්තං ‘‘අමඤ්ඤීති පුන අමඤ්ඤිත්ථා’’ති, තෙන අපරාපරං තස්ස මඤ්ඤනප්පවත්තිං දස්සෙති. භෙරණ්ඩකරවං කොසති වික්කොසතීති කොත්ථු. ༢༩. བལྟས་ནས་ ཞེས་པ་ནི། མཉམ་པར་བྱས་ཏེ་ལོག་ལྟས་བལྟས་པ་སྟེ། ལྟ་བ་དེ་ནི་དེ་ལྟར་སེམས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བསམས་ནས་ ཞེས་གསུངས་སོ། །སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ལྟ་བ་དེའང་སེམས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། བསམས་སོ་ཞེས་པ་ནི་ཡང་བསམས་སོ་ ཞེས་གསུངས་ཏེ། དེས་ཁོའི་སེམས་ཚུལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་འབྱུང་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །བྷེ་རཎྜའི་སྐད་ལྟར་སྐད་ཅོར་འདོན་ཅིང་སྒྲོག་པ་ནི་ཝའོ། ། 30. තෙ [Pg.11] තෙ පාණෙ බ්‍යාපාදෙන්තො ඝසතීති බ්‍යග්ඝොති ඉමිනා නිබ්බචනෙන ‘‘බ්‍යග්ඝො’’ති මිගරාජස්සපි සියා නාමන්ති ආහ ‘‘බ්‍යග්ඝොති මඤ්ඤතීති සීහොහමස්මීති මඤ්ඤතී’’ති. යදිපි යථාවුත්තනිබ්බචනවසෙන සීහොපි ‘‘බ්‍යග්ඝො’’ති වත්තබ්බතං අරහති, බ්‍යග්ඝ-සද්දො පන මිගරාජෙ එව නිරුළ්හොති දස්සෙන්තො ‘‘සීහෙන වා’’තිආදිමාහ. ༣༠. སྲོག་ཆགས་དེ་དང་དེ་དག་བསད་ནས་ཟ་བས་ན་སྟག་གོ་ ཞེས་པའི་ངེས་ཚིག་འདིས། སྟག་ ཅེས་པ་ནི་རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལའང་འཇུག་སྲིད་པའི་ཕྱིར། སྟག་གོ་སྙམ་དུ་སེམས་པ་ནི་ང་ནི་སེང་གེ་ཡིན་ནོ་སྙམ་དུ་སེམས་པའོ། ། ཞེས་གསུངས་སོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ངེས་ཚིག་གི་དབང་གིས་སེང་གེ་ལའང་ སྟག་ ཅེས་བརྗོད་པར་འོས་མོད་ཀྱང་། སྟག་ ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཉིད་ལ་གྲགས་པ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། སེང་གེས་སམ། ། ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། 31. සීහෙන විචරිතවනෙ සංවඩ්ඪත්තා වුත්තං ‘‘මහාවනෙ සුඤ්ඤවනෙ විවඩ්ඪො’’ති. ༣༡. སེང་གེས་རྒྱུ་བའི་ཚལ་དུ་འཚར་ལོངས་བྱུང་བའི་ཕྱིར། ནགས་ཚལ་ཆེན་པོ་སྟོང་པའི་ནགས་སུ་འཚར་ལོངས་བྱུང་བ་ ཞེས་གསུངས་སོ། ། 34. කිලෙසබන්ධනාති තණ්හාබන්ධනතො. තණ්හාබන්ධනඤ්හි ථිරං දළ්හබන්ධනං දුම්මොචනීයං. යථාහ – ༣༤. ཉོན་མོངས་པའི་བཅིངས་པ་ལས་ ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་བཅིངས་པ་ལས་སོ། །སྲེད་པའི་བཅིངས་པ་ནི་བརྟན་ཞིང་དམ་པ་དང་། གྲོལ་བར་དཀའ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘සාරත්තරත්තා මණිකුණ්ඩලෙසු,පුත්තෙසු දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා; එතං දළ්හං බන්ධනමාහු ධීරා,ඔහාරිනං සිථිලං දුප්පමුඤ්ච’’න්ති. (ධ. ප. 346; ජා. 1.2.102); ནོར་བུ་རྣ་ཆ་ལ་ཆགས་ཤིང་ཞེན་པ་དང་། །བུ་དང་ཆུང་མ་དག་ལ་ལྟ་བ་གང་། །འདི་ནི་དམ་པའི་བཅིངས་པ་ཡིན་པར་མཁས་པས་གསུངས། །ཐུར་དུ་འདྲེན་ཅིང་ལྷོད་པར་སྣང་ཡང་གྲོལ་བར་དཀའ། ། ཞེས་སོ། ། කිලෙසබන්ධනාති වා දසවිධසංයොජනතො. මහාවිදුග්ගං නාම චත්තාරො ඔඝා මහන්තං ජලවිදුග්ගං විය අනුපචිතකුසලසම්භාරෙහි දුග්ගමට්ඨෙන. ཡང་ན། ཉོན་མོངས་པའི་བཅིངས་པ་ལས་ ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་བཅུ་ལས་སོ། །བགྲོད་དཀའ་བ་ཆེན་པོ་ ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཆུ་བོ་བཞི་སྟེ། དགེ་བའི་ཚོགས་མ་བསགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར། ཆུའི་གཡང་ས་ཆེན་པོ་བཞིན་ནོ། ། අග්ගඤ්ඤපඤ්ඤත්තිකථාවණ්ණනා མཆོག་གི་གདགས་པའི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། 36. ඉමස්ස පදස්ස. ඉදං නාම ලොකස්ස අග්ගන්ති ජානිතබ්බං, තං අග්ගඤ්ඤං, සො පන ලොකස්ස උප්පත්තික්කමො පවත්ති පවෙණී චාති ආහ ‘‘ලොකුප්පත්තිචරියවංස’’න්ති. සම්මාසම්බොධිතො උත්තරිතරං නාම කිඤ්චි නත්ථි පජානිතබ්බෙසු, තං පන කොටිං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘යාව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණා පජානාමී’’ති ආහ. ‘‘මම පජානනා’’ති අස්සාදෙන්තො තණ්හාවසෙන, ‘‘අහං පජානාමී’’ති අභිනිවිසන්තො දිට්ඨිවසෙන, ‘‘සුට්ඨු පජානාමි සම්මා පජානාමී’’ති පග්ගණ්හන්තො මානවසෙන න පරාමසාමීති යොජනා. ‘‘පච්චත්තඤ්ඤෙවා’’ති පදං ‘‘නිබ්බුති විදිතා’’ති පදද්වයෙනාපි යොජෙතබ්බං ‘‘පච්චත්තංයෙව උප්පාදිතා නිබ්බුති ච පච්චත්තංයෙව විදිතා’’ති, සයම්භුඤාණෙන නිබ්බත්තිතා නිබ්බුති සයමෙව විදිතාති අත්ථො. අට්ඨකථායං පන ‘‘පච්චත්ත’’න්ති පදං විවිධවිභත්තිකං හුත්වා ආවුත්තිනයෙන [Pg.12] ආවත්තතීති දස්සෙතුං ‘‘අත්තනායෙව අත්තනී’’ති වුත්තං. අවිදිතනිබ්බානාති අප්පටිලද්ධනිබ්බානා මිච්ඡාපටිපන්නත්තා. පජානනම්පි හි තදධිගමවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. එති ඉට්ඨභාවෙන පවත්තතීති අයො, සුඛං. තප්පටික්ඛෙපෙන අනයො, දුක්ඛං. තදෙව හිතසුඛස්ස බ්‍යසනතො බ්‍යසනං. ༣༦. ཚིག་འདི་ལ། འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མཆོག་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ནི་མཆོག་གོ། །དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་སྐྱེ་བའི་རིམ་པ་དང་། འཇུག་པ་དང་། རྒྱུད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་སྐྱེ་བ་དང་སྤྱོད་པའི་རྒྱུད་ ཞེས་གསུངས་སོ། །ཤེས་བྱ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལས་ལྷག་པ་ཅིང་ཡང་མེད་ལ། དེ་ཉིད་མཐར་ཐུག་པར་བྱས་ནས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བར་དུ་ཤེས་སོ་ ཞེས་གསུངས་སོ། །ངའི་ཤེས་པ་ ཞེས་སྲེད་པའི་དབང་གིས་རོ་མྱོང་བ་དང་། ངས་ཤེས་སོ་ ཞེས་ལྟ་བའི་དབང་གིས་མངོན་པར་ཞེན་པ་དང་། ལེགས་པར་ཤེས་སོ། །ཡང་དག་པར་ཤེས་སོ་ ཞེས་ང་རྒྱལ་གྱི་དབང་གིས་འཛིན་པ་ནི་མི་བྱེད་དོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །སོ་སོ་རང་ཉིད་ཁོ་ན་ ཞེས་པའི་ཚིག་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཤེས་པ་ ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་ལའང་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། སོ་སོ་རང་ཉིད་ཁོ་ནས་བསྐྱེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་སོ་སོ་རང་ཉིད་ཁོ་ནས་ཤེས་སོ་ ཞེས་པའོ། །རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི་ སོ་སོ་རང་ཉིད་ ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་རྣམ་དབྱེ་སྣ་ཚོགས་སུ་གྱུར་ཏེ་བཟླས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཁོར་བར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། རང་ཉིད་ཀྱིས་རང་ལ་ ཞེས་གསུངས་སོ། །མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མ་ཤེས་པ་རྣམས་ ཞེས་པ་ནི། ལོག་པར་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མ་ཐོབ་པ་རྣམས་སོ། །ཤེས་པ་ཉིད་ཀྱང་དེ་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདོད་པའི་དངོས་པོའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས་ན་ ཨ་ཡ་ སྟེ་བདེ་བའོ། །དེ་ལས་བཟློག་པ་ནི་ ཨ་ན་ཡ་ སྟེ་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །དེ་ཉིད་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ཉམས་པའི་ཕྱིར་ ཉམས་པ་ ཞེས་བྱའོ། ། 37. තං දස්සෙන්තොති භගවාපි ‘‘අඤ්ඤතිත්ථියො තත්ථ සාරසඤ්ඤී’’ති තං දස්සෙන්තො. ආධිපච්චභාවෙනාති ආධිපච්චසභාවෙන. යස්ස ආචරියවාදස්ස වසෙන පුරිසො ‘‘ආචරියො’’ති වුච්චති, සො ආචරියවාදො ආචරියභාවොති ආහ ‘‘ආචරියභාවං ආචරියවාද’’න්ති. එත්ථාති ආචරියවාදෙ. ඉති කත්වාති ඉමිනා කාරණෙන. සොති ආචරියවාදො. ‘‘අග්ගඤ්ඤං’’ ත්වෙව වුත්තො අග්ගඤ්ඤවිසයත්තා. කෙන විහිතන්ති කෙන පකාරෙන විහිතං. තෙනාහ ‘‘කෙන විහිතං කින්ති විහිත’’න්ති. බ්‍රහ්මජාලෙති බ්‍රහ්මජාලසංවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.28). තත්ථ හි විත්ථාරතො වුත්තවිධිං ඉධ අතිදිසති, පාළි පන තත්ථ චෙව ඉධ ච එකසදිසා වාති. ༣༧. དེ་སྟོན་པ་ ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་ གཞན་མུ་སྟེགས་ཅན་དེ་ལ་སྙིང་པོར་འདུ་ཤེས་པ་ དེ་ཉིད་སྟོན་པའོ། །དབང་འབྱོར་བའི་ཚུལ་གྱིས་ ཞེས་པ་ནི་དབང་འབྱོར་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ། །སློབ་དཔོན་གྱི་སྨྲ་བ་གང་གི་དབང་གིས་གང་ཟག་ལ་ སློབ་དཔོན་ ཞེས་བརྗོད་པ་དེ། སློབ་དཔོན་གྱི་སྨྲ་བ་དེ་ནི་སློབ་དཔོན་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སློབ་དཔོན་གྱི་དངོས་པོ་སྟེ་སློབ་དཔོན་གྱི་སྨྲ་བ་ ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལ་ ཞེས་པ་ནི་སློབ་དཔོན་གྱི་སྨྲ་བ་ལའོ། །འདི་ལྟར་བྱས་ནས་ ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་འདིའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ ཞེས་པ་ནི་སློབ་དཔོན་གྱི་སྨྲ་བའོ། །མཆོག་ ཅེས་གསུངས་པ་ནི་མཆོག་གི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གང་གིས་བཀོད་པ་ ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གང་གིས་བཀོད་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ གང་གིས་བཀོད་པ་སྟེ་ཇི་ལྟར་བཀོད་པ་ ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚངས་པའི་དྲ་བ་ལས་ ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་སོ། །དེར་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་ཆོ་ག་འདིར་སྦྱར་བ་ཡིན་ལ། ལུང་གི་ཚིག་ནི་དེར་ཡང་འདིར་ཡང་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ། ། 41. ඛිඩ්ඩා පදොසිකා මූලභූතා එත්ථ සන්තීති ඛිඩ්ඩාපදොසිකං, ආචරියකං. තෙනෙවාහ ‘‘ඛිඩ්ඩාපදොසිකමූලක’’න්ති. මනොපදොසිකන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ༤༡. རྩེད་མོས་ཉམས་པ་ རྩ་བར་གྱུར་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ རྩེད་མོས་ཉམས་པ་ སྟེ། སློབ་དཔོན་གྱི་ལུགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ རྩེད་མོས་ཉམས་པ་རྩ་བར་གྱུར་པ་ ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡིད་ཁྲོས་པས་ཉམས་པ་ ཞེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། 47. යෙන වචනෙන අබ්භාචික්ඛන්ති, තස්ස අවිජ්ජමානතා නාම අත්ථවසෙනෙවාති ආහ ‘‘අසංවිජ්ජමානට්ඨෙනා’’ති. තුච්ඡා, මුසාති ච කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘තුච්ඡෙන, මුසාවාදෙනා’’ති. වචනස්ස අන්තොසාරං නාම අවිපරීතො අත්ථොති තදභාවෙනාහ ‘‘අන්තොසාරවිරහිතෙනා’’ති. අභිආචික්ඛන්තීති අභිභවිත්වා ඝට්ටෙන්තා කථෙන්ති, අක්කොසන්තීති අත්ථො. විපරීතසඤ්ඤොති අයාථාවසඤ්ඤො. සුභං විමොක්ඛන්ති ‘‘සුභ’’න්ති වුත්තවිමොක්ඛං. වණ්ණකසිණන්ති සුනීලකසුපීතකාදිවණ්ණකසිණං. සබ්බන්ති යං සුභං, අසුභඤ්ච වණ්ණකසිණං, තඤ්ච සබ්බං. න අසුභන්ති අසුභම්පි ‘‘අසුභ’’න්ති තස්මිං සමයෙ න සඤ්ජානාති, අථ ඛො ‘‘සුභං’’ ත්වෙව සඤ්ජානාතීති අත්ථො. විපරීතා අයාථාවගාහිතාය, අයාථාවවාදිතාය ච. ༤༧. ཚིག་གང་གིས་སྐུར་བ་འདེབས་པ་དེ། དོན་གྱི་དབང་གིས་མེད་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མེད་པའི་དོན་གྱིས་ ཞེས་གསུངས་སོ། །གསོབ་ དང་ རྫུན་ ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པའི་དོན་ལ་རང་གི་ཚིག་སྟེ། གསོབ་དང་རྫུན་གྱིས་ ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚིག་གི་ནང་གི་སྙིང་པོ་ནི་མ་ནོར་བའི་དོན་ཡིན་ལ། དེ་མེད་པའི་ཕྱིར། ནང་གི་སྙིང་པོ་དང་བྲལ་བ་ ཞེས་གསུངས་སོ། །སྐུར་བ་འདེབས་པ་ ཞེས་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་བརྡེག་སྟེ་སྨྲ་བ་སྟེ། སྤྱོ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་འདུ་ཤེས་ ཞེས་པ་ནི་མ་ཡིན་པ་ལ་ཡིན་པར་འཛིན་པའི་འདུ་ཤེས་སོ། །སྡུག་པའི་རྣམ་ཐར་ ཞེས་པ་ནི་ སྡུག་པ་ ཞེས་གསུངས་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པའོ། །ཁ་དོག་གི་ཟད་པར་ ཞེས་པ་ནི་སྔོན་པོ་གསལ་པོ་དང་སེར་པོ་གསལ་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཁ་དོག་གི་ཟད་པར་རོ། །ཐམས་ཅད་ ཞེས་པ་ནི་སྡུག་པ་དང་མི་སྡུག་པའི་ཁ་དོག་གི་ཟད་པར་གང་ཡིན་པ་དེ་ཐམས་ཅད་དོ། །མི་སྡུག་པ་མ་ཡིན་པ་ ཞེས་པ་ནི་མི་སྡུག་པའང་དེའི་ཚེ་ མི་སྡུག་པ་ ཞེས་མི་ཤེས་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ སྡུག་པ་ ཁོ་ནར་ཤེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཕྱིན་ཅི་ལོག་པ་ ནི་མ་ཡིན་པ་ལ་འཛིན་པ་དང་། མ་ཡིན་པ་ལ་སྨྲ་བའི་ཕྱིར་རོ། ། 48. යස්මා [Pg.13] සො පරිබ්බාජකො අවිස්සට්ඨමිච්ඡාගාහිතාය සම්මා අප්පටිපජ්ජිතුකාමො සම්මාපටිපන්නං විය මං සමණො ගොතමො, භික්ඛවො ච සඤ්ජානන්තූති අධිප්පායෙන ‘‘තථා ධම්මං දෙසෙතු’’න්තිආදිමාහ, තස්මා වුත්තං ‘‘මයා එතස්ස…පෙ… වට්ටතී’’ති. මම්මන්ති මම්මප්පදෙසං පීළාජනනට්ඨානං. සුට්ඨූති සක්කච්චං. යථා න විනස්සති, එවං අනුරක්ඛ. ༤༨. གང་གི་ཕྱིར་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་དེས་ལོག་པར་འཛིན་པ་མ་བཏང་བར་ཡང་དག་པར་སྒྲུབ་པར་མི་འདོད་བཞིན་དུ། དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མ་དང་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་ང་ནི་ཡང་དག་པར་སྒྲུབ་པ་པོ་ཞིག་ཏུ་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག་ སྙམ་པའི་བསམ་པས་ དེ་ལྟར་ཆོས་སྟོན་ཅིག་ ཅེས་སོགས་སྨྲས་པའི་ཕྱིར། བདག་གིས་འདི་ལ...བྱ་བ་ནས...རིགས་སོ་ ཞེས་གསུངས་སོ། །གནད་ ཅེས་པ་ནི་གནད་ཀྱི་གནས་ཏེ་ཟུག་རྔུ་སྐྱེད་པའི་གནས་སོ། །ལེགས་པར་ ཞེས་པ་ནི་གུས་པས་སོ། །ཇི་ལྟར་མི་ཉམས་པ་དེ་ལྟར་སྲུངས་ཤིག වාසනායාති කිලෙසක්ඛයාවහාය පටිපත්තියා වාසනාය. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති. བག་ཆགས་ཀྱིས་ ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཟད་པར་བྱེད་པའི་སྒྲུབ་པའི་བག་ཆགས་ཀྱིས་སོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། පාථිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා. པཱ་ཐི་ཀའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད་དོ། ། 2. උදුම්බරිකසුත්තවණ්ණනා ༢. ཨུ་དུམྦ་རི་ཀའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། නිග්‍රොධපරිබ්බාජකවත්ථුවණ්ණනා ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་ནྱ་གྲོ་དྷའི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། 49. උදුම්බරිකායාති [Pg.14] සම්බන්ධෙ සාමිවචනන්ති ආහ ‘‘උදුම්බරිකාය දෙවියා සන්තකෙ පරිබ්බාජකාරාමෙ’’ති. ‘‘උදුම්බරිකාය’’න්ති වා පාඨො, තථා සති අධිකරණෙ එතං භුම්මං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො උදුම්බරිකාය රඤ්ඤො දෙවියා නිබ්බත්තිතො ආරාමො උදුම්බරිකා, තස්සං උදුම්බරිකායං. තෙනාහ ‘‘උදුම්බරිකාය දෙවියා සන්තකෙ’’ති. තාය හි නිබ්බත්තිතො තස්සා සන්තකො. වරණාදිපාඨවසෙන චෙත්ථ නිබ්බත්තත්ථබොධකස්ස සද්දස්ස අදස්සනං. සන්ධානොති භින්නානම්පි තෙසං සන්ධාපනෙන ‘‘සන්ධානො’’ති එවං ලද්ධනාමො. සංවණ්ණිතොති පසංසිතො. ඉරියතීති පවත්තති. අරියෙන ඤාණෙනාති කිලෙසෙහි ආරකත්තා අරියෙන ලොකුත්තරෙන ඤාණෙන. අරියාය විමුත්තියාති සුවිසුද්ධාය ලොකුත්තරඵලවිමුත්තියා. ༤༩. “ཨུདུམྦརིཀཱཡཱ” ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའི་སྒྲ་སྟེ་བདག་པོའི་ཚིག་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཨུདུམྦརི་ཀཱ་ལྷ་མོའི་མངའ་རིས་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བའི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ན།” ཞེས་གསུངས། ཡང་ན་ “ཨུདུམྦརིཀཱཡཾ” ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཡིན་ཏེ། དེ་ལྟ་ན་གནས་གཞི་ལ་གནས་གཞིའི་སྒྲ་འཇུག་གོ། འདིར་དོན་ནི། རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོ་ཨུདུམྦརི་ཀས་བསྐྲུན་པའི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ནི་ཨུདུམྦརི་ཀ་ཞེས་བྱ་ལ། དེར་ཨུདུམྦརི་ཀ་དེར། དེའི་ཕྱིར་ “ཨུདུམྦརི་ཀཱ་ལྷ་མོའི་མངའ་རིས་ན།” ཞེས་གསུངས། མོས་བསྐྲུན་པའི་ཕྱིར་མོའི་མངའ་རིས་སོ། །འདིར་ཝ་ར་ཎ་ལ་སོགས་པའི་ཀློག་ཚུལ་གྱི་དབང་གིས་བསྐྲུན་པའི་དོན་སྟོན་པའི་སྒྲ་མི་མངོན་ནོ། །“སནྡྷཱན” ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པ་རྣམས་ཀྱང་མཐུན་པར་བྱེད་པས་ “སནྡྷཱན” ཞེས་མིང་ཐོབ་པའོ། །“སཾཝཎྞིཏ” ཞེས་པ་ནི་བསྔགས་པའོ། །“ཨིརིཡཏི” ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའམ་གནས་པའོ། །“འཕགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་རིང་དུ་གྱུར་པས་འཕགས་པ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས། །“འཕགས་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བས” ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་འབྲས་བུའི་རྣམ་གྲོལ་གྱིས། දිවා-සද්දො දින-සද්දො විය දිවසපරියායො, තස්ස විසෙසනභාවෙන වුච්චමානො දිවා-සද්දො සවිසෙසං දිවසභාගං දීපෙතීති ආහ ‘‘දිවසස්ස දිවා’’තිආදි. යස්මා සමාපන්නස්ස චිත්තං නානාරම්මණතො පටිසංහතං හොති, ඣානසමඞ්ගී ච පවිවෙකූපගමනෙන සඞ්ගණිකාභාවතො එකාකියාය නිලීනො විය හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘තතො තතො…පෙ… ගතො’’ති. මනො භවන්ති මනසො විවට්ටනිස්සිතං වඩ්ඪිං ආවහන්තීති මනොභාවනියාති ආහ ‘‘මනවඩ්ඪකාන’’න්තිආදි. උන්නමති න සඞ්කුචති, අලීනඤ්ච හොතීති අත්ථො. “དིཝཱ” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ “དིན” ཞེས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ་ཉིན་མོའི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་ལ། དེའི་ཁྱད་པར་གྱི་དངོས་པོར་བརྗོད་པའི་ “དིཝཱ” ཞེས་པའི་སྒྲས་ཁྱད་པར་དང་བཅས་པའི་ཉིན་མོའི་ཆ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “ཉིན་མོའི་ཉིན་མོར” ལ་སོགས་པ་གསུངས། གང་གི་ཕྱིར་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་པོའི་སེམས་ནི་དམིགས་པ་སྣ་ཚོགས་ལས་ཕྱིར་བསྡུས་པ་ཡིན་ལ། བསམ་གཏན་དང་ལྡན་པ་ནི་དབེན་པར་སོང་བས་འདུ་འཛི་མེད་པའི་ཕྱིར་གཅིག་པུར་ཡིབ་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་པས། དེའི་ཕྱིར་ “དེ་དང་དེ་ལས... སོང་བ” ཞེས་གསུངས། ཡིད་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་ཡིད་ཀྱི་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་ལ་བརྟེན་པའི་འཕེལ་བ་སྐྱེད་པས་ “ཡིད་འཕེལ་བར་བྱེད་པ” ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། “ཡིད་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི” ལ་སོགས་པ་གསུངས། མངོན་པར་འཕགས་ཤིང་མི་ཞུམ་པ་དང་། བྱིང་བ་མེད་པར་གྱུར་པ་ནི་དོན་ཏོ། ། 51. යාවතාති යාවන්තොති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘යත්තකා’’ති. තෙසන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. නිද්ධාරණඤ්ච කෙනචි විසෙසෙන ඉච්ඡිතබ්බං. යෙහි ච ගුණවිසෙසෙහි සමන්නාගතා භගවතො සාවකා උපාසකා රාජගහෙ පටිවසන්ති, අයඤ්ච තෙහි සමන්නාගතොති ඉමං විසෙසං දීපෙතුං ‘‘තෙසං අබ්භන්තරො’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘භගවතො කිරා’’තිආදි. ༥༡. “ཡཱཝཏཱ” ཞེས་པའི་དོན་ནི་ “ཇི་ཙམ་པ” ཞེས་པ་འདི་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཇི་སྙེད་པ” ཞེས་གསུངས། “དེ་དག་གི” ཞེས་པ་ནི་དབྱེ་བའི་བདག་པོའི་སྒྲའོ། །དབྱེ་བ་ནི་ཁྱད་པར་འགའ་ཞིག་གིས་འདོད་པར་བྱ་དགོས། ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་གང་དག་དང་ལྡན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་དགེ་བསྙེན་རྣམས་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་གནས་པ་དང་། འདི་ཡང་དེ་དག་དང་ལྡན་ནོ་ཞེས་པའི་ཁྱད་པར་འདི་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “དེ་དག་གི་ནང་ནས” ཞེས་གསུངས། དེའི་ཕྱིར་ “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གྲགས་པ་ལྟར” ལ་སོགས་པ་གསུངས། 52. තෙසන්ති පරිබ්බාජකානං. කථායාති තිරච්ඡානකථාය. දස්සනෙනාති දිට්ඨිදස්සනෙන. ආකප්පෙනාති වෙසෙන. කුත්තෙනාති කිරියාය. ආචාරෙනාති අඤ්ඤමඤ්ඤස්මිං ආචරිතබ්බආචාරෙන. විහාරෙනාති රත්තින්දිවං [Pg.15] විහරිතබ්බවිහරණෙන. ඉරියාපථෙනාති ඨානාදිඉරියාපථෙන. අඤ්ඤාකාරතාය අඤ්ඤතිත්ථෙ නියුත්තාති අඤ්ඤතිත්ථියා. සඞ්ගන්ත්වා සමාගන්ත්වා රාසී හුත්වා පරෙහි නිසින්නට්ඨානෙ. අරඤ්ඤානි ච තානි වනපත්ථානි චාති අරඤ්ඤවනපත්ථානි. තත්ථ යං අරඤ්ඤකඞ්ගනිප්ඵාදකං ආරඤ්ඤකානං, තං ‘‘අරඤ්ඤ’’න්ති වෙදිතබ්බං. වනපත්ථන්ති ගාමන්තං අතික්කමිත්වා මනුස්සානං අනුපචාරට්ඨානං, යත්ථ න කසීයති න වප්පීයති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘වනපත්ථන්ති දූරානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචන’’න්ති ‘‘වනපත්ථන්ති වනසණ්ඩානමෙතං සෙනාසනානං, වනපත්ථන්ති භීසනකානමෙතං, වනපත්ථන්ති සලොමහංසානමෙතං, වනපත්ථන්ති පරියන්තානමෙතං වනපත්ථන්ති න මනුස්සූපචාරානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචන’’න්ති (විභ. 531). තෙන වුත්තං ‘‘ගාමූපචාරතො මුත්තානී’’තිආදි. පන්තානීති පරියන්තානි අතිදූරානි. තෙනාහ ‘‘දූරතරානී’’තිආදි. විහාරූපචාරෙනාති විහාරස්ස උපචාරප්පදෙසෙන. අද්ධිකජනස්සාති මග්ගගාමිනො ජනස්ස. මන්දසද්දානීති උච්චාසද්දමහාසද්දාභාවතො තනුසද්දානි. මනුස්සෙහි සමාගම්ම එකජ්ඣං පවත්තිතසද්දො නිග්ඝොසො, තස්ස යස්මා අත්ථො දුබ්බිභාවිතො හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘අවිභාවිතත්ථෙන නිග්ඝොසෙනා’’ති. විගතවාතානීති විගතසද්දානි. ‘‘රහස්ස කරණස්ස යුත්තානී’’ති ඉමිනාපි තෙසං ඨානානං අරඤ්ඤලක්ඛණයුත්තතං, ජනවිවිත්තතං, වනවිවිත්තමෙව ච විභාවෙති, තථා ‘‘එකීභාවස්ස අනුරූපානී’’ති ඉමිනා. ༥༢. “དེ་དག་གི” ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“གཏམ་གྱིས” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་གཏམ་གྱིས། “ལྟ་བས” ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བ་མཐོང་བས། “ཆ་བྱད་ཀྱིས” ཞེས་པ་ནི་ཆས་སོ། །“བྱ་བས” ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས། “སྤྱོད་ལམ་གྱིས” ཞེས་པ་ནི་ཕན་ཚུན་བསྟེན་པར་བྱ་བའི་སྤྱོད་ལམ་གྱིས། “གནས་པས” ཞེས་པ་ནི་ཉིན་མཚན་དུ་གནས་པར་བྱ་བའི་གནས་པས། “སྤྱོད་ལམ་གྱིས” ཞེས་པ་ནི་འགྲེང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་ལམ་གྱིས། རྣམ་པ་གཞན་དུ་གྱུར་པས་མུ་སྟེགས་གཞན་ལ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་ “མུ་སྟེགས་ཅན་གཞན” ནོ། །“འདུས་ཤིང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཚོགས་ཏེ་ཕུང་པོར་གྱུར་ནས” ཞེས་པ་ནི་གཞན་དག་གིས་བསྡད་པའི་གནས་སུའོ། །“དགོན་པ་དང་ནགས་ཁྲོད་དག་ཀྱང་ཡིན་པས་དགོན་པའི་ནགས་ཁྲོད” དོ། །དེ་ལ་གང་ཞིག་དགོན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དགོན་པའི་ཡན་ལག་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི་ “དགོན་པ” ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ནགས་ཁྲོད” ཅེས་པ་ནི་གྲོང་གི་མཐའ་ལས་འདས་ཤིང་མི་རྣམས་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་མ་ཡིན་པའི་གནས་ཏེ། གང་དུ་རྨོ་བ་དང་འདེབས་པ་མི་བྱེད་པའོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “ནགས་ཁྲོད་ཅེས་པ་ནི་རྒྱང་རིང་བའི་གནས་མལ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ནགས་ཁྲོད་ཅེས་པ་ནི་ནགས་ཚལ་སྟུག་པོའི་གནས་མལ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ནགས་ཁྲོད་ཅེས་པ་ནི་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་གནས་མལ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ནགས་ཁྲོད་ཅེས་པ་ནི་སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་པའི་གནས་མལ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ནགས་ཁྲོད་ཅེས་པ་ནི་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་གནས་མལ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ནགས་ཁྲོད་ཅེས་པ་ནི་མིའི་ཉེ་འཁོར་མ་ཡིན་པའི་གནས་མལ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།” ཞེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གྲོང་གི་ཉེ་འཁོར་ལས་གྲོལ་བ” ལ་སོགས་པ་གསུངས། “མཐའ་འཁོབ་ཀྱི” ཞེས་པ་ནི་མཐའ་སྐོར་གྱི་ཤིན་ཏུ་རྒྱང་རིང་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཤིན་ཏུ་རྒྱང་རིང་བ” ལ་སོགས་པ་གསུངས། “གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཉེ་འཁོར་གྱིས” ཞེས་པ་ནི་གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཉེ་འཁོར་གྱི་ས་ཆས་སོ། །“ལམ་པོ་ཆེ་བའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི” ཞེས་པ་ནི་ལམ་དུ་འགྲོ་བའི་སྐྱེ་བོའོ། །“སྒྲ་ཆུང་བ” ཞེས་པ་ནི་སྐད་ཆེན་པོ་དང་སྒྲ་ཆེན་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར་སྒྲ་ཕྲ་བའོ། །མི་རྣམས་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདུས་ཏེ་གཅིག་ཏུ་བྱུང་བའི་སྒྲ་ནི་འུར་སྒྲ་སེ། དེའི་དོན་ནི་གསལ་པོར་རྟོགས་དཀའ་བའི་ཕྱིར། “དོན་མི་གསལ་བའི་འུར་སྒྲ་དང་བཅས” ཞེས་གསུངས། “རླུང་མེད་པ” ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་དང་བྲལ་བའོ། །“གསང་བའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་ལ་འོས་པ” ཞེས་པས་ཀྱང་གནས་དེ་དག་གི་དགོན་པའི་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དང་། སྐྱེ་བོ་དབེན་པ་ཉིད་དང་། ནགས་དབེན་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ “གཅིག་པུར་གནས་པ་དང་མཐུན་པ” ཞེས་པས་ཀྱང་ངོ་། ། 53. කෙනාති හෙතුම්හි, සහයොගෙ ච කරණවචනන්ති ආහ ‘‘කෙන කාරණෙන කෙන පුග්ගලෙන සද්ධි’’න්ති. එකොපි හි විභත්තිනිද්දෙසො අනෙකත්ථවිභාවනො හොති, තථා තද්ධිතත්ථපදසමාහාරෙති. ༥༣. “ཀེན” ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་དང་ལྷན་ཅིག་སྦྱོར་བ་ལ་བྱེད་པའི་སྒྲ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “རྒྱུ་མཚན་གང་གིས་སམ་གང་ཟག་གང་དང་ལྷན་ཅིག” ཞེས་གསུངས། རྣམ་དབྱེ་གཅིག་གི་བསྟན་པས་ཀྱང་དོན་དུ་མ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་བཞིན་དུ་ཏདྡྷི་ཏའི་དོན་དང་ཚིག་བསྡུས་པ་ལའང་རིག་པར་བྱའོ། ། සංසන්දනන්ති ආලාපසල්ලාපවසෙන කථාසංසන්දනං. ඤාණබ්‍යත්තභාවන්ති බ්‍යත්තඤාණභාවං, සො පන පරස්ස වචනෙ උත්තරදානවසෙන, පරෙන වා වුත්තඋත්තරෙ පච්චුත්තරදානවසෙන සියාති ආහ ‘‘උත්තරපච්චුත්තරනයෙනා’’ති. යො හි පරස්ස වචනං තිපුක්ඛලෙන නයෙන රූපෙති, තථා පරස්ස රූපනවචනං ජාතිභාවං ආපාදෙති, තස්ස තාදිසං වචනසභාවං ඤාණවෙය්‍යත්තියං විභාවෙති පාකටං කරොතීති. සුඤ්ඤාගාරෙසු නට්ඨාති සුඤ්ඤාගාරෙසු නිවාසෙසු නට්ඨා විනට්ඨා [Pg.16] අභාවං ගතා. නාස්ස පඤ්ඤා නස්සෙය්‍ය තෙහි තෙහි කතපුච්ඡනපටිපුච්ඡනනිමිත්තං නානාපටිභානුප්පත්තියා විසාරමාපන්නං පුච්ඡිතං පඤ්හං විස්සජ්ජෙතුං අසමත්ථතාය. ඔරොධෙය්‍යාමාති නිරුස්සාහං විය කරොන්තා අවරොධෙය්‍යාම, තං පරස්ස ඔරොධනං වාදජාලෙන විනන්ධනං විය හොතීති ආහ ‘‘විනන්ධෙය්‍යාමා’’ති. තදත්ථං තෙන තුච්ඡකුම්භිනිදස්සනං කතං, තං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘පූරිතඝටො හී’’තිආදි වුත්තං. “མཐུན་པར་བྱེད་པ” ཞེས་པ་ནི་གླེང་མོ་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་གཏམ་མཐུན་པར་བྱེད་པའོ། །“ཡེ་ཤེས་མཁས་པའི་རང་བཞིན” ཞེས་པ་ནི་མཁས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཏེ། དེ་ནི་གཞན་གྱི་ཚིག་ལ་ལན་འདེབས་པའི་སྒོ་ནས་སམ། ཡང་ན་གཞན་གྱིས་བརྗོད་པའི་ལན་ལ་སླར་ལན་འདེབས་པའི་སྒོ་ནས་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “ལན་དང་སླར་ལན་གྱི་ཚུལ་གྱིས” ཞེས་གསུངས། གང་ཞིག་གཞན་གྱི་ཚིག་ལ་ཚུལ་གསུམ་གྱིས་རྣམ་པར་འབྱེད་ཅིང་། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་གྱི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཚིག་སྐྱེ་བའི་རང་བཞིན་དུ་བྱེད་པ་དེའི་ཚིག་གི་རང་བཞིན་དེ་ལྟ་བུ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཁས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་དོ། །“ཁང་སྟོང་དག་ཏུ་བརླག་པ” ཞེས་པ་ནི་ཁང་སྟོང་གི་གནས་དག་ཏུ་བརླག་ཅིང་ཞིག་ནས་མེད་པར་གྱུར་པའོ། །དྲི་བ་དང་དྲི་ལན་བྱས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྤོབས་པ་སྣ་ཚོགས་སྐྱེས་པས་རྒྱ་ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་དྲིས་པའི་དྲི་བ་ལ་ལན་འདེབས་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཤེས་རབ་ནི་བརླག་པར་མི་འགྱུར་རོ། །“བཀག་པར་བྱའོ” ཞེས་པ་ནི་སྤྲོ་བ་མེད་པ་བཞིན་དུ་བྱེད་ཅིང་འགོག་པར་བྱེད་པ་སྟེ། གཞན་དེ་འགོག་པ་ནི་སྨྲ་བའི་དྲ་བས་ཀུན་ནས་འཆིང་བ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “ཀུན་ནས་འཆིང་བར་བྱའོ” ཞེས་གསུངས། དེའི་དོན་དུ་ཁོས་བུམ་པ་སྟོང་པའི་དཔེ་བཀོད་པ་ཡིན་ལ། དེ་ཉིད་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བུམ་པ་གང་བ་ནི” ལ་སོགས་པ་གསུངས། බලං දීපෙන්තොති අභූතමෙව අත්තනො ඤාණබලං පකාසෙන්තො. අසම්භින්නන්ති ජාතිසම්භෙදාභාවෙන අසම්භින්නං. අඤ්ඤජාතිසම්භෙදෙ සති අස්සතරස්ස අස්සස්ස ජාතභාවො විය සීහස්සපි සීහථාමාභාවො සියාති ආහ ‘‘අසම්භින්නකෙසරසීහ’’න්ති. ඨානසො වාති තඞ්ඛණෙ එව. “སྟོབས་གསལ་བར་བྱེད་པ” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་མ་བྱུང་བ་ཉིད་སྟོན་པའོ། །“མ་འདྲེས་པ” ཞེས་པ་ནི་རིགས་མ་འདྲེས་པའི་ཕྱིར་མ་འདྲེས་པའོ། །རིགས་གཞན་དང་འདྲེས་པ་ཡོད་ན་དྲེལ་རྟ་ལས་སྐྱེས་པ་བཞིན་དུ་སེང་གེ་ལའང་སེང་གེའི་མཐུ་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “རིགས་མ་འདྲེས་པའི་རལ་པ་ཅན་གྱི་སེང་གེ” ཞེས་གསུངས། “གནས་སུ” ཞེས་པ་ནི་སྐད་ཅིག་དེ་ཉིད་ལའོ། ། 54. ‘‘සුමාගධා නාම නදී’’ති කෙචි, තං මිච්ඡාති දස්සෙන්තො ‘‘සුමාගධා නාම පොක්ඛරණී’’ති වත්වා තස්සා පොක්ඛරණිභාවස්ස සුත්තන්තරෙ ආගතතං දස්සෙතුං ‘‘යස්සා තීරෙ’’තිආදි වුත්තං. මොරානං නිවාපො එත්ථාති මොරනිවාපො. බ්‍යධිකරණානම්පි හි පදානං බාහිරත්ථසමාසො හොතියෙව යථා ‘‘උරසිලොමො’’ති. අථ වා නිවුත්ථං එත්ථාති නිවාපො, මොරානං නිවාපො මොරනිවාපො, මොරානං නිවාපදින්නට්ඨානං. තෙනාහ ‘‘යත්ථ මොරාන’’න්තිආදි. යස්මා නිග්‍රොධො තපොජිගුච්ඡවාදො, සාසනෙ ච භික්ඛූ අත්තකිලමථානුයොගං වජ්ජෙත්වා භාවනානුයොගෙන පරමස්සාසප්පත්තෙ විහරන්තෙ පස්සති, තස්මා ‘‘කථං නු ඛො සමණො ගොතමො කායකිලමථෙන විනාව සාවකෙ විනෙතී’’ති සඤ්ජාතසන්දෙහො ‘‘කො නාම සො’’තිආදිනා භගවන්තං පුච්ඡි. අස්සසති අනුසඞ්කිතපරිසඞ්කිතො හොති එතෙනාති අස්සාසො, පීතිසොමනස්සන්ති ආහ ‘‘අස්සාසප්පත්තාති තුට්ඨිප්පත්තා සොමනස්සප්පත්තා’’ති. අධිකො සෙට්ඨො ආසයො නිස්සයො අජ්ඣාසයොති ආහ ‘‘උත්තමනිස්සයභූත’’න්ති. ආදිභූතං පුරාතනං සෙට්ඨචරියං ආදිබ්‍රහ්මචරියං, ලොකුත්තරමග්ගන්ති අත්ථො. තථා හෙස සබ්බබුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකෙහි තෙනෙව ආකාරෙන අධිගතො. තෙනාහ ‘‘පුරාණ…පෙ… අරියමග්ග’’න්ති. තථා හි තං භගවා ‘‘අද්දස පුරාණං මග්ගං පුරාණමඤ්ජස’’න්ති අවොච. පූරෙත්වා භාවනාපාරිපූරිවසෙන. ‘‘පූරෙත්වා’’ති වා ඉදං ‘‘අජ්ඣාසයං ආදිබ්‍රහ්මචරිය’’න්ති එත්ථ පාඨසෙසොති [Pg.17] වදන්ති. ‘‘අජ්ඣාසයං ආදිබ්‍රහ්මචරියං පටිජානන්ති අස්සාසප්පත්තා’’ති එවං වා එත්ථ යොජනා. ༥༤. “སུ་མཱ་ག་དྷཱ་ཞེས་བྱ་བའི་ཆུ་བོ” ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲ་བ་དེ་ནི་ལོག་པ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སུ་མཱ་ག་དྷཱ་ཞེས་བྱ་བའི་རྫིང་བུ” ཞེས་གསུངས་ནས། དེའི་རྫིང་བུའི་རང་བཞིན་མདོ་གཞན་ལས་བྱུང་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གང་གི་འགྲམ་ན” ལ་སོགས་པ་གསུངས། རྨ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་ཟས་འདིར་སྦྱིན་པས་ “རྨ་བྱའི་ཟས་སྦྱིན་པའི་གནས” སོ། །གཞི་མི་མཐུན་པའི་ཚིག་རྣམས་ལའང་ཕྱི་རོལ་གྱི་དོན་བསྡུ་བའི་སྒྲ་ཡོད་དེ། དཔེར་ན། “བྲང་ལ་སྤུ་ཡོད་པ” ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །ཡང་ན། འདིར་གནས་པས་ “གནས” ཏེ། རྨ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་གནས་ནི་རྨ་བྱའི་གནས་ཏེ། རྨ་བྱ་རྣམས་ལ་ཟས་སྦྱིན་པའི་གནས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གང་དུ་རྨ་བྱ་རྣམས་ཀྱི” ལ་སོགས་པ་གསུངས། གང་གི་ཕྱིར་ནི་གྲོ་དྷ་ནི་དཀའ་ཐུབ་ལ་སྨོད་པར་སྨྲ་བ་ཡིན་ལ། བསྟན་པ་འདི་ལ་དགེ་སློང་རྣམས་ལུས་ངལ་བར་བྱེད་པའི་སྦྱོར་བ་སྤངས་ནས། བསྒོམ་པའི་སྦྱོར་བས་མཆོག་གི་དབུགས་དབྱུང་ཐོབ་པར་གནས་པ་མཐོང་བས། དེའི་ཕྱིར་ “དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མས་ལུས་ངལ་བར་བྱེད་པ་མེད་པར་ཇི་ལྟར་ཉན་ཐོས་རྣམས་འདུལ་བར་བྱེད” ཅེས་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེས་ཏེ། “དེ་སུ་ཞིག་ཡིན” ལ་སོགས་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དྲིས་སོ། །འདིས་དབུགས་འབྱིན་ཞིང་དོགས་པ་དང་ཡིད་གཉིས་མེད་པར་བྱེད་པས་དབུགས་དབྱུང་སྟེ། དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་ལ་བྱ་བའི་ཕྱིར། “དབུགས་དབྱུང་ཐོབ་པ་ནི་ཚིམ་པ་ཐོབ་པ་དང་ཡིད་བདེ་བ་ཐོབ་པའོ” ཞེས་གསུངས། ལྷག་པ་དང་གཙོ་བོའི་བསམ་པ་དང་རྟེན་ནི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “མཆོག་གི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ” ཞེས་གསུངས། ཐོག་མ་ནས་བྱུང་བའི་སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པ་བཟང་པོ་ནི་ཐོག་མའི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟར་ན་དེ་ནི་སངས་རྒྱས་དང་རང་སངས་རྒྱས་དང་ཉན་ཐོས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཚུལ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་རྟོགས་པར་མཛད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “སྔོན་གྱི... འཕགས་པའི་ལམ” ཞེས་གསུངས། དེ་ལྟར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། “ངས་སྔོན་གྱི་ལམ་དང་སྔོན་གྱི་ཤུལ་མཐོང་ངོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །“རྫོགས་པར་བྱས་ནས” ཞེས་པ་ནི་བསྒོམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་དབང་གིས་སོ། །ཡང་ན་ “རྫོགས་པར་བྱས་ནས” ཞེས་པ་འདི་ནི་ “ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་ཐོག་མའི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ” ཞེས་པ་འདིའི་ཚིག་ལྷག་མ་ཡིན་པར་སྨྲའོ། །ཡང་ན་འདིར་ “ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་ཐོག་མའི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ཁས་ལེན་ཅིང་དབུགས་དབྱུང་ཐོབ་པའོ” ཞེས་སྦྱོར་རོ། ། තපොජිගුච්ඡාවාදවණ්ණනා དཀའ་ཐུབ་ལ་སྨོད་པར་སྨྲ་བའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 55. පකතා හුත්වා විච්ඡින්නා විප්පකතාති ආහ ‘‘අනිට්ඨිතාව හුත්වා ඨිතා’’ති. ༥༥. བྱས་ཤིང་རྒྱུན་ཆད་པ་ནི་མ་རྫོགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “མ་གྲུབ་པར་གནས་པ” ཞེས་གསུངས། 56. වීරියෙන පාපජිගුච්ඡනවාදොති ලූඛපටිපත්තිසාධනෙන වීරියෙන අත්තතණ්හාවිනොදනවසෙන පාපකස්ස ජිගුච්ඡනවාදො. ජිගුච්ඡතීති ජිගුච්ඡො, තබ්භාවො ජෙගුච්ඡං, අධිකං ජෙගුච්ඡං අධිජෙගුච්ඡං, අතිවිය පාපජිගුච්ඡනං, තස්මිං අධිජෙගුච්ඡෙ. කායදළ්හීබහුලං තපතීති තපො, අත්තකිලමථානුයොගවසෙන පවත්තං වීරියං, තෙන කායදළ්හීබහුලතානිමිත්තස්ස පාපස්ස ජිගුච්ඡනං, විරජ්ජනම්පි තපොජිගුච්ඡාති ආහ ‘‘වීරියෙන පාපජිගුච්ඡා’’ති. ඝාසච්ඡාදනසෙනාසනතණ්හාවිනොදනමුඛෙන අත්තස්නෙහවිරජ්ජනන්ති අත්ථො. උපරි වුච්චමානෙසු නානාකාරෙසු අචෙලකාදිවතෙසු එකජ්ඣං සමාදින්නානං පරිසොධනමෙවෙත්ථ පාරිපූරණං, න සබ්බෙසං අනවසෙසතො සමාදානං තස්ස අසම්භවතොති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණාති පරිසුද්ධා’’ති. පරිසොධනඤ්ච නෙසං සකසමයසිද්ධෙන නයෙන පටිපජ්ජනමෙව. විපරියායෙන අපරිසුද්ධතා වෙදිතබ්බා. ༥༦. “བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་སྡིག་པ་ལ་སྨོད་པར་སྨྲ་བ” ཞེས་པ་ནི་དཀའ་ཐུབ་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་ལ་བརྩོན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་བདག་ལ་སྲེད་པ་བསལ་བའི་དབང་གིས་སྡིག་པ་ལ་སྨོད་པར་སྨྲ་བའོ། །སྨོད་པར་བྱེད་པས་སྨོད་པ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་སྨོད་པ་ཉིད་དོ། །ལྷག་པའི་སྨོད་པ་ནི་ལྷག་པར་སྨོད་པ་སྟེ། ཤིན་ཏུ་སྡིག་པ་ལ་སྨོད་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟ་བུའི་ལྷག་པར་སྨོད་པ་ལའོ། །ལུས་བརྟན་པར་བྱེད་པ་མང་དུ་གདུང་བར་བྱེད་པས་དཀའ་ཐུབ་སྟེ། ལུས་ངལ་བར་བྱེད་པའི་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་སོ། །དེས་ལུས་བརྟན་པར་བྱེད་པ་མང་པོའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་སྡིག་པ་ལ་སྨོད་པ་དང་། ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའང་དཀའ་ཐུབ་ཀྱི་སྨོད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་སྡིག་པ་ལ་སྨོད་པ” ཞེས་གསུངས། ཟས་དང་གོས་དང་གནས་མལ་ལ་སྲེད་པ་བསལ་བའི་སྒོ་ནས་བདག་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ་ནི་དོན་ཏོ། །གོང་དུ་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་གོས་མེད་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་སོགས་པ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བླངས་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཉིད་འདིར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་གྱི། ཐམས་ཅད་མ་ལུས་པར་ལེན་པ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། “ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་དག་པའོ” ཞེས་གསུངས། དེ་དག་ཡོངས་སུ་དག་པ་ནི་རང་གི་གྲུབ་པའི་མཐས་གྲུབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྒྲུབ་པ་ཉིད་དོ། །བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་ཡོངས་སུ་མ་དག་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། 57. ‘‘එකං පඤ්හම්පි න කථෙතී’’ති පඨමං අත්තනා පුච්ඡිතපඤ්හස්ස අකථිතත්තා වුත්තං. ༥༧. “དྲི་བ་གཅིག་ལའང་ལན་མི་སྨྲའོ” ཞེས་པ་ནི་ཐོག་མར་རང་གིས་དྲིས་པའི་དྲི་བ་ལ་ལན་མ་བཤད་པའི་ཕྱིར་གསུངས། තපනිස්සිතකොති අත්තකිලමථානුයොගසඞ්ඛාතං තපං නිස්සාය සමාදාය වත්තනකො. සීහනාදෙති සීහනාදසුත්තවණ්ණනායං. යස්මා තත්ථ විත්ථාරිතනයෙන වෙදිතබ්බානි, තස්මා තස්සා අත්ථප්පකාසනාය වුත්තනයෙනපි වෙදිතබ්බානි. “དཀའ་ཐུབ་ལ་བརྟེན་པ” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ངལ་བར་བྱེད་པའི་སྦྱོར་བར་གཏོགས་པའི་དཀའ་ཐུབ་ལ་བརྟེན་ཅིང་བླངས་ནས་འཇུག་པའོ། །“སེང་གེའི་སྒྲ” ཞེས་པ་ནི་སེང་གེའི་སྒྲའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལའོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེར་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དེའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ། ། උපක්කිලෙසවණ්ණනා ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 58. ‘‘සම්මා ආදියතී’’ති වත්වා සම්මා ආදියනඤ්චස්ස දළ්හග්ගාහො එවාති ආහ ‘‘දළ්හං ගණ්හාතී’’ති. ‘‘සාසනාවචරෙනාපි දීපෙතබ්බ’’න්ති වත්වා [Pg.18] තං දස්සෙතුං ‘‘එකච්චො හී’’තිආදි වුත්තං, තෙන ධුතඞ්ගධරතාමත්තෙන අත්තමනතා, පරිපුණ්ණසඞ්කප්පතා සම්මාපටිපත්තියා උපක්කිලෙසොති ඉමමත්ථං දස්සෙති, න යථාවුත්තතපසමාදානධුතඞ්ගධරතානං සතිපි අනිය්‍යානිකත්තෙ සදිසතන්ති දට්ඨබ්බං. ༥༨. “ཡང་དག་པར་ལེན་པོ” ཞེས་གསུངས་ནས། དེའི་ཡང་དག་པར་ལེན་པ་ནི་དམ་པོར་འཛིན་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “དམ་པོར་འཛིན་པོ” ཞེས་གསུངས། “བསྟན་པ་ལ་སྤྱོད་པས་ཀྱང་གསལ་བར་བྱའོ” ཞེས་གསུངས་ནས། དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཁ་ཅིག་ནི” ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེས་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་འཛིན་པ་ཙམ་གྱིས་ཡིད་མགུ་བ་དང་། བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པའི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཉིད་སྟོན་གྱི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དཀའ་ཐུབ་ལེན་པ་དང་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་འཛིན་པ་རྣམས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དུ་མཚུངས་པ་ནི་མ་ཡིན་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། ། ‘‘දුවිධස්සාපීති ‘අත්තමනො හොති පරිපුණ්ණසඞ්කප්පො’ති ච එවං උපක්කිලෙසභෙදෙන වුත්තස්ස දුවිධස්සාපි තපස්සිනො’’ති කෙචි. යස්මා පන අට්ඨකථායං සාසනිකවසෙනාපි අත්ථො දීපිතො, තස්මා බාහිරකස්ස, සාසනිකස්ස චාති එවං දුවිධස්සාපි තපස්සිනොති අත්ථො වෙදිතබ්බො. තථා චෙව හි උපරිපි අත්ථවණ්ණනං වක්ඛතීති. එත්තාවතාති යදිදං ‘‘කො අඤ්ඤො මයා සදිසො’’ති එවං අතිමානස්ස, අනිට්ඨිතකිච්චස්සෙව ච ‘‘අලමෙත්තාවතා’’ති එවං අතිමානස්ස ච උප්පාදනං, එත්තාවතා. “རྣམ་པ་གཉིས་པོ་ལའང་”ཞེས་པ་ནི། “ཡིད་རངས་པར་གྱུར་ཅིང་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་དང་། འདི་ལྟར་ཉོན་མོངས་པའི་དབྱེ་བས་གསུངས་པའི་དཀའ་ཐུབ་པ་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་ལའང་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །གང་གི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་དུ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་དོན་གསལ་བར་བྱས་པས། དེའི་ཕྱིར་ཕྱི་རོལ་པ་དང་བསྟན་པ་ལ་གནས་པ་ཞེས་འདི་ལྟར་རྣམ་པ་གཉིས་པོའི་དཀའ་ཐུབ་པ་ལའང་ཞེས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ཉིད་དུ་འོག་ནས་ཀྱང་དོན་བཤད་པར་འགྱུར་རོ། །“འདི་ཙམ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི། གང་འདི་“ང་དང་མཚུངས་པ་གཞན་སུ་ཞིག་ཡོད་”ཅེས་འདི་ལྟར་ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་དང་། བྱ་བ་མ་ཚར་བ་ཉིད་ལའང་“འདི་ཙམ་གྱིས་ཆོག་གོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་སྐྱེ་བ་ནི། འདི་ཙམ་གྱིས་སོ། ། උක්කංසතීති උක්කට්ඨං කරොති. උක්ඛිපතීති අඤ්ඤෙසං උපරි ඛිපති, පග්ගණ්හාතීති අත්ථො. පරං සංහාරෙතීති පරං සංහරං නිහීනං කරොති. අවක්ඛිපතීති අධො ඛිපති, අවමඤ්ඤතීති අත්ථො. “བསྟོད་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་བྱེད་པའོ། །“འདེགས་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་སྟེང་དུ་འདོར་བའམ། གཟེངས་བསྟོད་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །“གཞན་ལ་སྨོད་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་ལ་སྨད་དེ་དམན་པར་བྱེད་པའོ། །“སྨད་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་འོག་ཏུ་འདོར་བའམ། བརྙས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། ། මානමදකරණෙනාති මානසඞ්ඛාතස්ස මදස්ස කරණෙන උප්පාදනෙන. මුච්ඡිතො හොතීති මුච්ඡාපන්නො හොති, සා පන මුච්ඡාපත්ති අභිජ්ඣාසීලබ්බතපරාමාසකායගන්ථෙහි ගධිතචිත්තතා, තත්ථ ච අතිලග්ගභාවොති ආහ ‘‘ගධිතො අජ්ඣොසන්නො’’ති. පමජ්ජනඤ්චෙත්ථ පමජ්ජනමෙවාති ආහ ‘‘පමාදමාපජ්ජතී’’ති. කෙවලං ධුතඞ්ගසුද්ධිකො හුත්වා කම්මට්ඨානං අනනුයුඤ්ජන්තො තාය එව ධුතඞ්ගසුද්ධිකතාය අත්තුක්කංසනාදිවසෙන පවත්තෙය්‍යාති දස්සෙතුං ‘‘සාසනෙ’’තිආදි වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ධුතඞ්ගමෙව…පෙ… පච්චෙතී’’ති. “ང་རྒྱལ་གྱི་མྱོས་པ་བྱེད་པས་”ཞེས་པ་ནི། ང་རྒྱལ་དུ་བགྲང་བའི་མྱོས་པ་བྱེད་པ་སྟེ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་སོ། །“བརྒྱལ་བར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་རྨོངས་པར་གྱུར་པ་སྟེ། རྨོངས་པར་གྱུར་པ་དེ་ནི་བརྣབ་སེམས་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་མཆོག་འཛིན་གྱི་ལུས་ཀྱི་འཆིང་བས་སེམས་བཅིངས་པ་དང་། དེ་ལ་ཤིན་ཏུ་ཆགས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཆགས་ཤིང་ཞེན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལ་བག་མེད་པ་ནི་བག་མེད་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བག་མེད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁོ་ན་རེ་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་དག་པ་ཙམ་དུ་གྱུར་ཏེ། ལས་ཀྱི་ས་ལ་མི་བརྩོན་པར། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་དག་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་བདག་ལ་བསྟོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བསྟན་པ་ལ་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ཁོ་ན་...ལྟར་...རྟེན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། 59. තෙයෙව පච්චයා. සුට්ඨු කත්වා පටිසඞ්ඛරිත්වා ලද්ධාති ආදරගාරවයොගෙන සක්කච්චං අභිසඞ්ඛරිත්වා දානවසෙන උපනයවසෙන ලද්ධා. වණ්ණභණනන්ති ගුණකිත්තනං. අස්සාති තපස්සිනො. ༥༩. “རྐྱེན་དེ་དག་ཉིད་དོ། །ལེགས་པར་བྱས་ཤིང་བཅོས་ཏེ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། གུས་པ་དང་བཀུར་སྟི་དང་ལྡན་པས་མ་ནོར་བར་མངོན་པར་འདུ་བྱས་ཏེ། སྦྱིན་པའི་དབང་གིས་དང་ཉེ་བར་གཏོད་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པའོ། །“བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པའོ། །“དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་དཀའ་ཐུབ་པ་དེ་ལའོ། ། 60. වොදාසන්ති බ්‍යාසනං, විභජ්ජනන්ති අත්ථො. තං පනෙත්ථ විභජ්ජනං ද්විධා ඉච්ඡිතන්ති ආහ ‘‘ද්වෙභාගං ආපජ්ජතී’’ති. ද්වෙ භාගෙ කරොති රුච්චනාරුච්චනවසෙන[Pg.19]. ගෙධජාතොති සඤ්ජාතගෙධො. මුච්ඡනං නාම සතිවිප්පවාසෙනෙව හොති, න සතියා සතීති ආහ ‘‘සමුට්ඨස්සතී’’ති. ආදීනවමත්තම්පීති ගධිතාදිභාවෙන පරිභොගෙ ආදීනවමත්තම්පි න පස්සති. මත්තඤ්ඤුතාති පරිභොගෙ මත්තඤ්ඤුතා. පච්චවෙක්ඛණපරිභොගමත්තම්පීති පච්චවෙක්ඛණමත්තෙන පරිභොගම්පි එකවාරං පච්චවෙක්ඛිත්වාපි පරිභුඤ්ජනම්පි න කරොති. ༦༠. “རྣམ་པར་དབྱེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་འཐོར་བ་སྟེ། རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་ལ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དེ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འདོད་པའི་ཕྱིར། “ཆ་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །མོས་པ་དང་མི་མོས་པའི་དབང་གིས་ཆ་གཉིས་སུ་བྱེད་དོ། །“བརྣབ་སེམས་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པ་སྐྱེས་པའོ། །རྨོངས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དྲན་པ་ཉམས་པ་ཉིད་ཀྱིས་འགྱུར་གྱི། དྲན་པ་ཡོད་པས་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “དྲན་པ་ཉམས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཉེས་དམིགས་ཙམ་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོས་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལ་ཉེས་དམིགས་ཙམ་ཡང་མི་མཐོང་བའོ། །“ཚོད་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལ་ཚོད་ཤེས་པའོ། །“སོ་སོར་རྟོག་པས་ལོངས་སྤྱོད་པ་ཙམ་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཙམ་གྱིས་ལོངས་སྤྱོད་པའང་ལན་གཅིག་ཀྱང་སོ་སོར་བརྟགས་ཏེ་ལོངས་སྤྱོད་པར་ཡང་མི་བྱེད་པའོ། ། 61. විචක්කසණ්ඨානාති විපුලතමචක්කසණ්ඨානා. සබ්බස්ස භුඤ්ජනතො අයොකූටසදිසා දන්තා එව දන්තකූටං. අපසාදෙතීති පසාදෙති. අචෙලකාදිවසෙනාති අචෙලකවතාදිවසෙන. ලූඛාජීවින්ති සල්ලෙඛපටිපත්තියා ලූඛජීවිකං. ༦༡. “འཁོར་ལོའི་དབྱིབས་ལྟ་བུ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཡངས་པའི་འཁོར་ལོའི་དབྱིབས་ལྟ་བུའོ། །ཐམས་ཅད་ཟ་བའི་ཕྱིར་ལྕགས་ཀྱི་ཐོ་བ་ལྟ་བུའི་སོ་ཉིད་ནི་སོའི་རྩེ་མོའོ། །“སེལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དྭངས་པར་བྱེད་པའོ། །“གོས་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་གོས་མེད་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སོ། །“ལྷག་པར་སྤྱོད་པས་འཚོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་སྦྱོང་བའི་སྒྲུབ་པས་ལྷག་པར་འཚོ་བའོ། ། 62. තපං කරොතීති භාවනාමනසිකාරලක්ඛණං තපං චරති චරන්තො විය හොති. චඞ්කමං ඔතරති භාවනං අනුයුඤ්ජන්තො විය. විහාරඞ්ගණං සම්මජ්ජති වත්තපටිපත්තිං පූරෙන්තො විය. ༦༢. “དཀའ་ཐུབ་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་བསྒོམ་པ་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དཀའ་ཐུབ་ལ་སྤྱོད་པ་སྟེ། སྤྱོད་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའོ། །“འཆག་ས་ལ་འབབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་བསྒོམ་པ་ལ་བརྩོན་པ་བཞིན་ནོ། །“གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཁྱམས་ཕྱག་དར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆོ་གའི་སྒྲུབ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ། ། ‘‘ආදස්සයමානො’’ති වා පාඨො. ཡང་ན་ “སྟོན་པར་བྱེད་པ་” ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ལོ། ། කිඤ්චි වජ්ජන්ති කිඤ්චි කායිකං වා වාචසිකං වා දොසං. දිට්ඨිගතන්ති විපරීතදස්සනං. අරුච්චමානන්ති අත්තනො සිද්ධන්තෙ පටික්ඛිත්තභාවෙන අරුච්චමානං. රුච්චති මෙති ‘‘කප්පති මෙ’’ති වදති. අනුජානිතබ්බන්ති තච්ඡාවිපරීතභූතභාවෙන ‘‘එවමෙත’’න්ති අනුජානිතබ්බං. සවනමනොහාරිතාය ‘‘සාධු සුට්ඨූ’’ති අනුමොදිතබ්බං. “ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཅུང་ཟད་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་སམ་ངག་གི་ཉེས་པ་ཅུང་ཟད་དོ། །“ལྟ་བར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་ལྟ་བའོ། །“མི་མོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་གྲུབ་པའི་མཐའ་ལ་བཀག་པ་ཉིད་ཀྱིས་མི་མོས་པའོ། །“བདག་ལ་མོས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་“བདག་ལ་རུང་ངོ་”ཞེས་སྨྲའོ། །“རྗེས་སུ་གནང་བར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་དུ་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་“འདི་ནི་འདི་ལྟར་རོ་”ཞེས་རྗེས་སུ་གནང་བར་བྱའོ། །ཐོས་པ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཕྱིར་“ལེགས་སོ་ལེགས་སོ་”ཞེས་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བར་བྱའོ། ། 63. කුජ්ඣනසීලතාය කොධනො. වුත්තලක්ඛණො උපනාහො එතස්ස අත්ථීති උපනාහී. එවංභූතො ච තංසමඞ්ගී හොතීති ‘‘සමන්නාගතො හොතී’’ති වුත්තං. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. ༦༣. ཁྲོ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“ཁྲོ་བའོ།” །གསུངས་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་འཁོན་འཛིན་འདི་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་“འཁོན་དུ་འཛིན་པའོ།” །འདི་ལྟར་གྱུར་ཅིང་དེ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་“ལྡན་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་འདི་ནི་འདི་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་རོ། ། අයං පන විසෙසො – ඉස්සති උසූයතීති උස්සුකී. සඨනං අසන්තගුණසම්භාවනං සඨො, සො එතස්ස අත්ථීති සඨො. සන්තදොසපටිච්ඡාදනසභාවා මායා, මායා එතස්ස අත්ථීති මායාවී. ගරුට්ඨානියානම්පි පණිපාතාකරණලක්ඛණං ථම්භනං ථද්ධං, තමෙත්ථ අත්ථීති ථද්ධො. ගුණෙහි සමානං, අධිකඤ්ච අතික්කමිත්වා නිහීනං කත්වා මඤ්ඤනසීලතාය අතිමානී. අසන්තගුණසම්භාවනත්ථිකතාසඞ්ඛාතා පාපා ලාමකා ඉච්ඡා එතස්සාති පාපිච්ඡො. මිච්ඡා විපරීතා දිට්ඨි එතස්සාති මිච්ඡාදිට්ඨිකො. ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති [Pg.20] (ම. නි. 187, 202, 427; 3.27, 29; උදා. 55; මහානි. 20; නෙත්ති. 58) එවං අත්තනා අත්තාභිනිවිට්ඨතාය සතා දිට්ඨි සන්දිට්ඨි, තමෙව පරාමසතීති සන්දිට්ඨිපරාමාසී. අට්ඨකථායං පන ‘‘සයං දිට්ඨි සන්දිට්ඨී’’ති වත්ථුවසෙන අත්ථො වුත්තො. ආ බාළ්හං විය ධීයතීති ආධානන්ති ආහ ‘‘දළ්හං සුට්ඨු ඨපිත’’න්ති. යථාගහිතං ගාහං පටිනිස්සජ්ජනසීලො පටිනිස්සග්ගී, තප්පටික්ඛෙපෙන දුප්පටිනිස්සග්ගී. පටිසෙධත්ථො හි අයං දු-සද්දො යථා ‘‘දුප්පඤ්ඤො, (ම. නි. 1.449) දුස්සීලො’’ති (අ. නි. 5.213; 10.75; පාරා. 195; ධ. ප. 308) ච. འདི་ལ་ནི་ཁྱད་པར་འདི་ཡོད་དེ། ཕྲག་དོག་བྱེད་ཅིང་མི་བཟོད་པར་བྱེད་པས་“ཕྲག་དོག་ཅན་ནོ།” །གཡོ་སྒྱུ་ནི་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་སྒྲོག་པ་སྟེ་གཡོ་ཅན་ནོ། །དེ་འདི་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་“གཡོ་ཅན་ནོ།” །ཡོད་པའི་སྐྱོན་འཆབ་པའི་རང་བཞིན་ནི་སྒྱུ་སྟེ། སྒྱུ་དེ་འདི་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་“སྒྱུ་ཅན་ནོ།” །བླ་མ་ལྟ་བུའི་གནས་ལ་ཡང་ཕྱག་མི་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་རེངས་པ་ནི་གྱོང་པོ་སྟེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་“གྱོང་པོའོ།” །ཡོན་ཏན་གྱིས་མཉམ་པ་དང་ལྷག་པ་ལས་ཀྱང་བརྒལ་ཏེ། དམན་པར་བྱས་ནས་སེམས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་ཅན་ནོ།” །མེད་པའི་ཡོན་ཏན་སྒྲོག་པར་འདོད་པ་སྟེ་བགྲང་བར་བྱ་བའི་སྡིག་པ་དང་དམན་པའི་འདོད་པ་འདི་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་“འདོད་པ་ངན་པ་ཅན་ནོ།” །ལོག་པ་སྟེ་ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་ལྟ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་“ལོག་པར་ལྟ་བ་ཅན་ནོ།” །“འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གསོག་གོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་རང་གིས་རང་ཉིད་མངོན་པར་ཞེན་པས་ཡོད་པའི་ལྟ་བ་ནི་རང་གི་ལྟ་བ་སྟེ། དེ་ཉིད་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་“རང་གི་ལྟ་བ་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པའོ།” །འགྲེལ་བཤད་དུ་ནི་“རང་གི་ལྟ་བ་ནི་རང་གི་ལྟ་བའོ”ཞེས་དངོས་པོའི་དབང་གིས་དོན་གསུངས་སོ། །ཤིན་ཏུ་བརྟན་པར་འཛིན་པ་ལྟ་བུ་ནི་འཛིན་པ་སྟེ། “བརྟན་པོར་ལེགས་པར་བཞག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་བཟུང་བའི་འཛིན་པ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནི་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་སྟེ། དེ་བཀག་པས་“ཡོངས་སུ་གཏོང་དཀའ་བའོ།” །དགག་པའི་དོན་ནི་འདིར་ “དུ་” (du) ཞེས་པའི་སྒྲ་སྟེ། དཔེར་ན། “ཤེས་རབ་འཆལ་བ་ (duppañño) དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ (dussīlo)” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། ། පරිසුද්ධපපටිකප්පත්තකථාවණ්ණනා ཤུན་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཐོབ་པའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། 64. ඉධ නිග්‍රොධ තපස්සීති යථානුක්කන්තං පුරිමපාළිං නිගමනවසෙන එකදෙසෙන දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘එවං භගවා’’තිආදි. ගහිතලද්ධින්ති ‘‘අචෙලකාදිභාවො සෙය්‍යො, තෙන ච සංසාරසුද්ධි හොතී’’ති එවං ගහිතලද්ධිං. රක්ඛිතං තපන්ති තාය ලද්ධියා සමාදියිත්වා රක්ඛිතං අචෙලකවතාදිතපං. ‘‘සබ්බමෙව සංකිලිට්ඨ’’න්ති ඉමිනා යං වක්ඛති පරිසුද්ධපාළිවණ්ණනායං ‘‘ලූඛතපස්සිනො චෙව ධුතඞ්ගධරස්ස ච වසෙන යොජනා වෙදිතබ්බා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 3.64), තස්ස පරිකප්පිතරූපස්ස ලූඛස්ස තපස්සිනොති අයමෙත්ථ අධිප්පායොති දස්සෙති. ‘‘පරිසුද්ධපාළිදස්සනත්ථ’’න්ති ච ඉමිනා තිත්ථියානං වසෙන පාළි යෙවෙත්ථ ලබ්භති, න පන තදත්ථොති දස්සෙති. වුත්තවිපක්ඛවසෙනාති වුත්තස්ස අත්ථස්ස පටිපක්ඛවසෙන, පටික්ඛෙපවසෙනාති අත්ථො. තස්මිං ඨානෙති හෙතුඅත්ථෙ භුම්මන්ති තස්ස හෙතුඅත්ථෙන කරණවචනෙන අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘එවං සො තෙනා’’තිආදිමාහ. උත්තරි වායමමානොති යථාසමාදින්නෙහි ධුතධම්මෙහි අපරිතුට්ඨො, අපරියොසිතසඞ්කප්පො ච හුත්වා උපරි භාවනානුයොගවසෙන සම්මාවායාමං කරොන්තො. ༦༤. “འདིར་ནི་ནི་གྲོ་དྷ་དཀའ་ཐུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་རིམ་པས་འོངས་པའི་སྔོན་གྱི་མདོ་ཚིག་མཇུག་བསྡུ་བའི་དབང་གིས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་སྟོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“བཟུང་བའི་གྲུབ་མཐའ་”ཞེས་པ་ནི། “གོས་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་མཆོག་ཡིན་ལ། དེས་ཀྱང་འཁོར་བ་ལས་དག་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་བཟུང་བའི་གྲུབ་མཐའོ། །“བསྲུངས་པའི་དཀའ་ཐུབ་”ཞེས་པ་ནི། གྲུབ་མཐའ་དེས་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་བསྲུངས་པའི་གོས་མེད་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་སོགས་པའི་དཀའ་ཐུབ་བོ། །“ཐམས་ཅད་ཉིད་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་”ཞེས་པ་འདིས། གང་ཞིག་ཡོངས་སུ་དག་པའི་མདོ་ཚིག་གི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལས་“ལྷག་པར་སྤྱོད་པའི་དཀའ་ཐུབ་པ་ཉིད་དང་། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་འཛིན་པ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་སྦྱོར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་པ་དེ། དེའི་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ལྷག་པར་སྤྱོད་པའི་དཀའ་ཐུབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །“ཡོངས་སུ་དག་པའི་མདོ་ཚིག་བསྟན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་འདིས་ཀྱང་། མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་མདོ་ཚིག་ཉིད་འདིར་རྙེད་ཀྱི། དེའི་དོན་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །“གསུངས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི། གསུངས་པའི་དོན་གྱི་གཉེན་པོའི་དབང་གིས་ཏེ། བཀག་པའི་དབང་གིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“གནས་དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ལ་གནས་གཞི་སྟེ། དེའི་རྒྱུའི་དོན་གྱིས་བྱེད་པའི་ཚིག་གིས་དོན་སྟོན་པར། “འདི་ལྟར་ཁོ་དེས་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“ལྷག་པར་བརྩོན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་སྦྱངས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་ཆོག་པར་མི་འཛིན་ཅིང་། བསམ་པ་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པར་གྱུར་ཏེ། གོང་ནས་གོང་དུ་བསྒོམ་པ་ལ་བརྩོན་པའི་དབང་གིས་ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ་བྱེད་པའོ། ། 69. ඉතො පරන්ති ඉතො යථාවුත්තනයතො පරං. අග්ගභාවං වා සාරභාවං වාති තපොජිගුච්ඡාය අග්ගභාවං වා සාරභාවං වා අජානන්තො. ‘‘අයමෙවස්ස අග්ගභාවො සාරභාවො’’ති මඤ්ඤමානො ‘‘අග්ගප්පත්තා, සාරප්පත්තා චා’’ති ආහ. ༦༩. “འདི་ལས་གཞན་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདི་ལས་ཇི་ལྟར་གསུངས་པའི་ཚུལ་ལས་གཞན་པའོ། །“མཆོག་གི་དངོས་པོའམ་སྙིང་པོའི་དངོས་པོ་”ཞེས་པ་ནི། དཀའ་ཐུབ་ཀྱི་སྐྱོན་འཛེམ་པའི་མཆོག་གི་དངོས་པོའམ་སྙིང་པོའི་དངོས་པོ་མི་ཤེས་པའོ། །“འདི་ཉིད་འདིའི་མཆོག་གི་དངོས་པོ་དང་སྙིང་པོའི་དངོས་པོའོ་”ཞེས་སེམས་བཞིན་དུ། “མཆོག་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། སྙིང་པོར་ཕྱིན་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། පරිසුද්ධතචප්පත්තාදිකථාවණ්ණනා ཤུན་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཐོབ་པ་ལ་སོགས་པའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། 70. යමනං [Pg.21] සංයමනං යාමො, හිංසාදීනං අකරණවසෙන චතුබ්බිධො යාමොව චාතුයාමො, සො එව සංවරො, තෙන සංවුතො ගුත්තසබ්බද්වාරො චාතුයාමසංවරසංවුතො. තෙනාහ ‘‘චතුබ්බිධෙන සංවරෙන පිහිතො’’ති. අතිපාතනං හිංසනන්ති ආහ ‘‘පාණං න හනතී’’ති. ලොභචිත්තෙන භාවිතං සම්භාවිතන්ති කත්වා භාවිතං නාම පඤ්ච කාමගුණා. අයඤ්ච තෙසු තෙසංයෙව සමුදාචාරො මග්ගොට්ඨාපකං වියාති ආහ ‘‘තෙසං සඤ්ඤායා’’ති. ༧༠. གཅུན་པ་ནི་ཡང་དག་པར་གཅུན་པ་སྟེ་བསྡམ་པའོ། །འཚེ་བ་ལ་སོགས་པ་མི་བྱེད་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་བཞིའི་བསྡམ་པ་ཉིད་ནི་བསྡམ་པ་བཞི་སྟེ། དེ་ཉིད་ནི་སྡོམ་པའོ། །དེས་བསྡམས་ཤིང་སྒོ་ཐམས་ཅད་སྲུང་བ་ནི་བསྡམ་པ་བཞིའི་སྡོམ་པས་བསྡམས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་“རྣམ་པ་བཞིའི་སྡོམ་པས་བཅད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“བསྒྲལ་བ་ནི་འཚེ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར།” “སྲོག་ཆགས་མི་གསོད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཆགས་པའི་སེམས་ཀྱིས་བསྒོམས་པ་ནི་མངོན་པར་བསྒོམས་པར་བྱས་ཏེ། བསྒོམས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའོ། །འདི་ཡང་དེ་དག་ལ་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་ནི་ལམ་སློང་བ་བཞིན་ནོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “དེ་དག་གི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། එතන්ති අභිහරණං, හීනාය අනාවත්තනඤ්ච. තෙනාහ ‘‘සො අභිහරතීති ආදිලක්ඛණ’’න්ති. අභිහරතීති අභිබුද්ධිං නෙති. තෙනාහ ‘‘උපරූපරි වඩ්ඪෙතී’’ති. චක්කවත්තිනාපි පබ්බජිතස්ස අභිවාදනාදි කරීයතෙවාති පබ්බජ්ජා සෙට්ඨා ගුණවිසෙසයොගතො, දොසවිරහිතතො ච, යතො සා පණ්ඩිතපඤ්ඤත්තා වුත්තා. ගිහිභාවො පන නිහීනො තදුභයාභාවතොති ආහ ‘‘හීනාය ගිහිභාවත්ථායා’’ති. “འདི་ནི་” མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་དང་། དམན་པ་ལ་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཁོ་མངོན་པར་སྒྲུབ་པོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འཕེལ་བར་བྱེད་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་“གོང་ནས་གོང་དུ་སྤེལ་ལོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོས་ཀྱང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་ཕྱག་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱོན་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་མཆོག་ཡིན་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་དེ་ནི་མཁས་པས་བཅས་པ་ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁྱིམ་པའི་དངོས་པོ་ནི་དེ་གཉིས་ཀ་མེད་པའི་ཕྱིར་དམན་པ་ཡིན་པས། “དམན་པ་སྟེ་ཁྱིམ་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། 71. තචප්පත්තාති තචං පත්තා, තචසදිසා හොතීති අත්ථො. ༧༡. “ཤུན་པ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤུན་པ་ཐོབ་པ་སྟེ། ཤུན་པ་དང་མཚུངས་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། 74. තිත්ථියානං වසෙනාති තිත්ථියානං සමයවසෙන. නෙසන්ති තිත්ථියානං. තන්ති දිබ්බචක්ඛුං. සීලසම්පදාති සබ්බාකාරසම්පන්නං චතුපාරිසුද්ධිසීලං. තචසාරසම්පත්තිතොති තචතපොජිගුච්ඡායාසාරසම්පත්තිතො. විසෙසභාවන්ති විසෙසසභාවං. ༧༤. “མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་མུ་སྟེགས་པའི་གྲུབ་པའི་མཐའི་དབང་གིས་སོ། །“དེ་དག་གི་”ཞེས་པ་ནི་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“དེ་ནི་”ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་མིག་གོ། །“ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞིའོ། །“ཤུན་པའི་སྙིང་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལས་”ཞེས་པ་ནི་ཤུན་པའི་དཀའ་ཐུབ་ཀྱི་སྐྱོན་འཛེམ་པའི་སྙིང་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལས་སོ། །“ཁྱད་པར་གྱི་དངོས་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་རང་བཞིན་ནོ། ། අචෙලකපාළිමත්තම්පීති අචෙලකපාළිආගතත්ථමත්තම්පි නත්ථි, තස්මා මයං අනස්සාම විනට්ඨාති අත්ථො. අ-කාරො වා නිපාතමත්තං, නස්සාමාති විනස්සාම. කුතො පරිසුද්ධපාළීති කුතො එව අම්හෙසු පරිසුද්ධපාළිආගතපටිපත්ති. එස නයො සෙසෙසුපි. සුතිවසෙනාපීති සොතපථාගමනමත්තෙනාපි න ජානාම. “གོས་མེད་པའི་མདོ་ཚིག་ཙམ་ཡང་”ཞེས་པ་ནི། གོས་མེད་པའི་མདོ་ཚིག་ལས་བྱུང་བའི་དོན་ཙམ་ཡང་མེད་པས། དེའི་ཕྱིར་བདག་ཅག་ནི་བརླག་ཅིང་ཉམས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་ “ཨ་” (a) ཡིག་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་སྟེ། “ནསྶཱམ” (nassāma) ཞེས་པ་ནི་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ། །“ཡོངས་སུ་དག་པའི་མདོ་ཚིག་གང་ལས་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི། བདག་ཅག་ལ་ཡོངས་སུ་དག་པའི་མདོ་ཚིག་ལས་བྱུང་བའི་སྒྲུབ་པ་གང་ལས་འགྱུར་ཏེ། ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་རོ། །“ཐོས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་རྣ་བའི་ལམ་དུ་འོངས་པ་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་མི་ཤེས་སོ། ། නිග්‍රොධස්සපජ්ඣායනවණ්ණනා ནི་གྲོ་དྷ་འགྱོད་པ་སྐྱེས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། 75. අස්සාති [Pg.22] සන්ධානස්ස ගහපතිස්ස. කක්ඛළන්ති ඵරුසං. දුරාසදවචනන්ති අවත්තබ්බවචනං. යස්මා ඵරුසවචනං යං උද්දිස්ස පයුත්තං, තස්මිං ඛමාපිතෙ ඛමාපකස්ස පටිපාකතිකං හොති, තස්මා ‘‘අයං මයී’’තිආදි වුත්තං. ༧༥. “དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་བདག་སྦྱོར་བྱེད་ལའོ། །“རྩུབ་མོ་”ཞེས་པ་ནི་བརླང་པོའོ། །“བསྙེན་པར་དཀའ་བའི་ཚིག་”ཞེས་པ་ནི་བརྗོད་པར་མི་བྱ་བའི་ཚིག་གོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཚིག་རྩུབ་པོ་གང་ལ་དམིགས་ཏེ་སྦྱར་བ་དེ། བཟོད་པར་གསོལ་བ་ན་བཟོད་པར་གསོལ་བ་པོ་ལ་སྔར་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་བདག་ལ་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། 76. බොධත්ථාය ධම්මං දෙසෙති, න අත්තනො බුද්ධභාවඝොසනත්ථාය. වාදත්ථායාති පරවාදභඤ්ජනවාදත්ථාය. රාගාදිසමනත්ථාය ධම්මං දෙසෙති, න අන්තෙවාසිකම්‍යතාය. ඔඝනිත්ථරණත්ථායාති චතුරොඝනිත්ථරණත්ථාය ධම්මං දෙසෙති සබ්බසො ඔරපාරාතිණ්ණමාවහත්තා දෙසනාය. සබ්බකිලෙසපරිනිබ්බානත්ථාය ධම්මං දෙසෙති කිලෙසානං ලෙසෙනපි දෙසනාය අපරාමට්ඨභාවතො. ༧༦. རྟོགས་པའི་ཕྱིར་ཆོས་སྟོན་གྱི། རང་ཉིད་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་སྒྲོག་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ། །“རྩོད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་གྱི་རྒོལ་བ་འཇོམས་པའི་རྩོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཞི་བའི་ཕྱིར་ཆོས་སྟོན་གྱི། ཉེ་གནས་འདོད་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ། །“ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ཆུ་བོ་བཞི་ལས་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་ཆོས་སྟོན་ཏེ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཚུར་རོལ་དང་ཕ་རོལ་ལས་བརྒལ་བ་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་ཆོས་སྟོན་ཏེ། ཉོན་མོངས་པའི་ཆ་ཤས་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་བསྟན་པ་ལ་མ་རེག་པའི་ཕྱིར་རོ། ། බ්‍රහ්මචරියපරියොසානාදිවණ්ණනා ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་མཐར་ཐུག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། 77. ඉදං සබ්බම්පීති සත්තවස්සතො පට්ඨාය යාව ‘‘සත්තාහ’’න්ති පදං, ඉදං සබ්බම්පි වචනං. අසඨො පන අමායාවී උජුජාතිකො තික්ඛපඤ්ඤො උග්ඝටිතඤ්ඤූති අධිප්පායො. සො හි තංමුහුත්තෙනෙව අරහත්තං පත්තුං සක්ඛිස්සතීති. වඞ්කවඞ්කොති කායවඞ්කාදීහිපි වඞ්කෙහි වඞ්කො ජිම්හො කුටිලො. ‘‘සඨං පනාහං අනුසාසිතුං න සක්කොමී’’ති න ඉදං භගවා කිලාසුභාවෙනෙව වදති, අථ ඛො තස්ස අභාජනභාවෙනෙව. ༧༧. “ཐམས་ཅད་ཀྱང་འདི་”ཞེས་པ་ནི། ལོ་བདུན་ནས་བཟུང་སྟེ་“ཞག་བདུན་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་བར་གྱི་ཚིག་འདི་ཐམས་ཅད་ལའོ།། གཡོ་མེད་པ་དང་། སྒྱུ་མེད་པ། དྲང་པོའི་རང་བཞིན་ཅན། ཤེས་རབ་རྣོ་བ། མགོ་སྨོས་པ་ཙམ་གྱིས་གོ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདི་ལྟར་ཁོ་ནས་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་ནུས་སོ་ཞེས་པའོ།། “གྱ་གྱུ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་གྱ་གྱུ་ལ་སོགས་པའི་གྱ་གྱུ་རྣམས་ཀྱིས་གྱ་གྱུ་དང་། གཡོ་ཅན། ཀྱོག་ཀྱོག་གོ། “གཡོ་ཅན་ལ་ནི་ངས་གདམས་ངག་སྦྱིན་མི་ནུས་སོ་”ཞེས་པ་འདི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལེ་ལོའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ཉིད་སྣོད་དུ་མ་རུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། 78. පකතියා ආචරියොති යො එව තුම්හාකං ඉතො පුබ්බෙ පකතියා ආචරියො අහොසි, සො එව ඉදානිපි පුබ්බාචිණ්ණවසෙන ආචරියො හොතු, න මයං තුම්හෙ අන්තෙවාසිකෙ කාතුකාමාති අධිප්පායො. න මයං තුම්හාකං උද්දෙසෙන අත්ථිකා, ධම්මතන්ති මෙව පන තුම්හෙ ඤාපෙතුකාමම්හාති අධිප්පායො. ආජීවතොති ජීවිකාය වුත්තිතො. අකුසලාති කොට්ඨාසං පත්තාති අකුසලාති තං තං කොට්ඨාසතංයෙව උපගතා. කිලෙසදරථසම්පයුත්තාති කිලෙසදරථසහිතා තංසම්බන්ධනතො. ජාතිජරාමරණානං හිතාති ජාතිජරාමරණියා. සංකිලෙසො එත්ථ අත්ථි, සංකිලෙසෙ වා නියුත්තාති සංකිලෙසිකා. වොදානං වුච්චති විසුද්ධි, තස්ස පච්චයභූතත්තා වොදානියා. තථාභූතා චෙතෙ වොදාපෙන්තීති ආහ ‘‘සත්තෙ වොදාපෙන්තී’’ති. සිඛාප්පත්තා පඤ්ඤාය පාරිපූරිවෙපුල්ලතා මග්ගඵලවසෙනෙව ඉච්ඡිතබ්බාති [Pg.23] ආහ ‘‘මග්ගපඤ්ඤා…පෙ… වෙපුල්ලත’’න්ති. උභොපි වා එතානි පාරිපූරිවෙපුල්ලානි. යා හි තස්ස පාරිපූරී, සා එව වෙපුල්ලතාති. තතොති සංකිලෙසධම්මප්පහානවොදානධම්මාභිබුද්ධිහෙතු. ༧༨. “རང་བཞིན་གྱི་སློབ་དཔོན་”ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་ཁྱེད་ཅག་གི་འདི་ལས་སྔོན་རང་བཞིན་གྱི་སློབ་དཔོན་དུ་གྱུར་པ་དེ་ཉིད་ད་ལྟའང་སྔར་གོམས་པའི་དབང་གིས་སློབ་དཔོན་དུ་གྱུར་ཅིག ངེད་ཅག་གིས་ཁྱེད་རྣམས་ཉེ་གནས་སུ་བྱེད་པར་མི་འདོད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ངེད་ཅག་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་ཆེད་དུ་དགོས་པ་མེད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུན་ཉིད་ཁྱེད་རྣམས་ལ་ཤེས་པར་བྱེད་འདོད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “འཚོ་བ་ལས་”ཞེས་པ་ནི་འཚོ་ཐབས་ཀྱི་གནས་སྐབས་ལས་སོ།། “མི་དགེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པ་སྟེ། མི་དགེ་བ་ནི་ཆ་ཤས་དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་ཉེ་བར་སོང་བའོ།། “ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་དང་བཅས་པ་སྟེ། དེ་དང་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། “སྐྱེ་རྒ་འཆི་བ་ལ་ཕན་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་རྒ་འཆི་བའི་ཆོས་ཅན་ནོ།། འདི་ལ་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཡོད་པའམ། ཡང་ན་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ལ་སྦྱོར་བས་ན་“ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་”ནོ།། རྣམ་པར་བྱང་བ་ནི་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་བརྗོད་དེ། དེའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་“རྣམ་པར་བྱང་བར་བྱེད་པ་”འོ།། དེ་ལྟར་གྱུར་པ་འདི་དག་གིས་རྣམ་པར་བྱང་བར་བྱེད་པས་ན། “སེམས་ཅན་རྣམས་རྣམ་པར་བྱང་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། རྩེ་མོར་སོན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་རྒྱས་པ་ནི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་འདོད་པར་བྱ་བས་ན། “ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་...ལྷག་པར་རྒྱས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་འདི་གཉིས་ཀ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་རྒྱས་པ་སྟེ། གང་ཞིག་དེའི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དེ་ཉིད་རྒྱས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། “དེ་ལས་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་སྤངས་ཤིང་རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཆོས་མངོན་པར་འཕེལ་བའི་རྒྱུ་ལས་སོ།། 79. ‘‘යථා මාරෙනා’’ති නයිදං නිදස්සනවසෙන වුත්තං, අථ ඛො තථාභාවකථනමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘මාරො කිරා’’තිආදි වුත්තං. අථාති මාරෙන තෙසං පරියුට්ඨානප්පත්තිතො පච්ඡා අඤ්ඤාසීති යොජනා. කස්මා පන භගවා පගෙව න අඤ්ඤාසීති? අනාවජ්ජිතත්තා. මාරං පටිබාහිත්වාති මාරෙන තෙසු කතං පරියුට්ඨානං විධමෙත්වා, න තෙසං සති පයොජනෙ බුද්ධානං දුක්කරං. සොති මග්ගඵලුප්පත්තිහෙතු. තෙසං පරිබ්බාජකානං. ༧༩. “བདུད་ཀྱིས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་”ཞེས་པ་འདི་ནི་དཔེའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ལྟར་གྱུར་པའི་ཚུལ་བརྗོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བདུད་ཀྱིས་སྐད་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “དེ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་བདུད་ཀྱིས་དེ་དག་ལ་ཀུན་ནས་ལྡང་བར་བྱས་པའི་རྗེས་སུ་མཁྱེན་ཏོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། ཅིའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྔོན་ནས་མ་མཁྱེན་ཞེ་ན། ཡིད་ལ་མ་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ།། “བདུད་བཟློག་ནས་”ཞེས་པ་ནི་བདུད་ཀྱིས་དེ་དག་ལ་བྱས་པའི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་བཅོམ་ནས་ཏེ། དགོས་པ་ཡོད་ཚེ་སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་དེ་དག་གི་དཀའ་བ་མེད་དོ།། “དེ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ལའོ།། “དེ་དག་གི་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་དེ་དག་གིའོ།། ඵුට්ඨාති පරියුට්ඨානවසෙන ඵුට්ඨා. යත්‍රාති නිද්ධාරණෙ භුම්මන්ති ආහ ‘‘යෙසූ’’ති. අඤ්ඤාණත්ථන්ති ආජානනත්ථං, උපසග්ගමත්තඤ්චෙත්ථ ආ-කාරොති ආහ ‘‘ජානනත්ථ’’න්ති, වීමංසනත්ථන්ති අත්ථො. චිත්තං නුප්පන්නන්ති ‘‘ජානාම තාවස්ස ධම්ම’’න්ති ආජානනත්ථං ‘‘බ්‍රහ්මචරියං චරිස්සාමා’’ති එකස්මිං දිවසෙ එකවාරම්පි තෙසං චිත්තං නුප්පන්නං. සත්තාහො පන වුච්චමානො එතෙසං කිං කරිස්සතීති යොජනා. සත්තාහං පූරෙතුන්ති සත්තාහං බ්‍රහ්මචරියං පූරෙතුං, බ්‍රහ්මචරියවසෙන වා සත්තාහං පූරෙතුන්ති අත්ථො. පරවාදභින්දනන්ති පරවාදමද්දනං. සකවාදසමුස්සාපනන්ති සකවාදපග්ගණ්හනං. වාසනායාති සච්චසම්පටිවෙධවාසනාය. නෙසන්ති ච පකරණවසෙන වුත්තං. තදඤ්ඤෙසම්පි හි භගවතො සම්මුඛා, පරම්පරාය ච දෙවමනුස්සානං සුණන්තානං වාසනාය පච්චයො එවාති. යං පනෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති. “རེག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་དབང་གིས་རེག་པའོ།། “གང་ལ་”ཞེས་པ་ནི་དབྱེ་བའི་གཞི་གནས་ཀྱི་སྒྲ་ཡིན་པས་ན། “གང་དག་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཤེས་པའི་ཆེད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་ཤེས་པའི་ཆེད་དུ་སྟེ། འདིར་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་ཙམ་ནི་ཨཱ་ (ā) ཡིག་ཡིན་པས་ན། “ཤེས་པའི་ཆེད་དུ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། བརྟག་དཔྱད་བྱེད་པའི་ཆེད་དུ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “སེམས་མ་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི། “ཐོག་མར་ཁོང་གི་ཆོས་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་ཀུན་ཏུ་ཤེས་པའི་ཆེད་དུའམ། “ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱད་དོ་”ཞེས་ཉིན་གཅིག་ལ་ལན་གཅིག་ཀྱང་དེ་དག་གི་སེམས་མ་སྐྱེས་སོ།། འོན་ཀྱང་ཞག་བདུན་ཞེས་བརྗོད་པ་འདིས་དེ་དག་ལ་ཅི་ཞིག་བྱ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། “ཞག་བདུན་རྫོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ཞག་བདུན་དུ་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་རྫོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་ཞག་བདུན་རྫོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “ཕ་རོལ་གྱི་སྨྲ་བ་འཇིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་གྱི་སྨྲ་བ་འཇོམས་པའོ།། “རང་གི་སྨྲ་བ་འཛུགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་སྨྲ་བ་གཟེངས་བསྟོད་པའོ།། “བག་ཆགས་ཀྱི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་བག་ཆགས་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། “དེ་དག་གི་”ཞེས་པ་ནི་སྐབས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་དེ་ལས་གཞན་པའི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་རམ། བརྒྱུད་ནས་ཐོས་པ་རྣམས་ཀྱི་བག་ཆགས་ཀྱི་རྐྱེན་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། འདིར་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། උදුම්බරිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා. ཨུ་དུམྦ་རི་ཀའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད། 3. චක්කවත්තිසුත්තවණ්ණනා ༣. འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། අත්තදීපසරණතාවණ්ණනා བདག་ཉིད་གླིང་དང་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པའི་འགྲེལ་བཤད། 80. උත්තානං [Pg.24] වුච්චති පාකටං, තප්පටික්ඛෙපෙන අනුත්තානං අපාකටං, පටිච්ඡන්නං, අපචුරං, දුවිඤ්ඤෙය්‍යඤ්ච. අනුත්තානානං පදානං වණ්ණනා අනුත්තානපදවණ්ණනා. උත්තානපදවණ්ණනාය පයොජනාභාවතො අනුත්තානග්ගහණං. ‘‘මාතුලා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමො එකො රුක්ඛො, තස්සා ආසන්නප්පදෙසෙ මාපිතත්තා නගරම්පි ‘‘මාතුලා’’ ත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. තෙන වුත්තං ‘‘මාතුලායන්ති එවං නාමකෙ නගරෙ’’ති. අවිදූරෙති තස්ස නගරස්ස අවිදූරෙ. ༨༠. “གསལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་པ་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་བཀག་པས་“མི་གསལ་བ་”ནི་མི་མངོན་པ་དང་། སྦས་པ། དཀོན་པ། རྟོགས་དཀའ་བ་ཉིད་དོ།། མི་གསལ་བའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ནི་མི་གསལ་བའི་ཚིག་གི་འགྲེལ་བཤད་དོ།། གསལ་བའི་ཚིག་གི་འགྲེལ་བཤད་ལ་དགོས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་མི་གསལ་བ་བཟུང་བའོ།། “མཱ་ཏུ་ལཱ་”ཞེས་པ་ནི་མོ་རྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་མིང་ཐོབ་པའི་ཤིང་ཞིག་སྟེ། དེའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་ཡུལ་དུ་བཏབ་པའི་ཕྱིར་གྲོང་ཁྱེར་ལའང་“མཱ་ཏུ་ལཱ་”ཞེས་བྱ་བར་གྲགས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་“མཱ་ཏུ་ལཱ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “མི་རིང་བ་ན་”ཞེས་པ་ནི་གྲོང་ཁྱེར་དེའི་ཉེ་འཁོར་དུའོ།། කාමඤ්චෙත්ථ සුත්තෙ ‘‘භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ, රාජා දළ්හනෙමි නාම අහොසී’’තිආදිනා අතීතවංසදීපිකා කථා ආදිතො පට්ඨාය ආගතා, ‘‘අඩ්ඪතෙය්‍යවස්සසතායුකානං මනුස්සානං වස්සසතායුකා පුත්තා භවිස්සන්තී’’තිආදිනා පන සවිසෙසං අනාගතත්ථපටිසංයුත්තා කථා ආගතාති වුත්තං ‘‘අනාගතවංසදීපිකාය සුත්තන්තකථායා’’ති. අනාගතත්ථදීපනඤ්හි අච්ඡරියං, තත්ථාපි අනාගතස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස පටිපත්තිකිත්තනං අච්ඡරියතමං. සමාගමෙනාති සන්නිපාතෙන. འདིར་མདོ་ལས་“དགེ་སློང་དག སྔོན་བྱུང་བ་རྒྱལ་པོ་གཏན་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་བྱུང་སྟེ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འདས་པའི་རབས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་གཏམ་ཐོག་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་འབྱུང་ལ། “ལོ་ཉིས་བརྒྱ་ལྔ་བཅུ་ཐུབ་པའི་མི་རྣམས་ཀྱི་བུ་རྣམས་ནི་ལོ་བརྒྱ་ཐུབ་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ནི་ཁྱད་པར་དུ་མ་འོངས་པའི་དོན་དང་འབྲེལ་བའི་གཏམ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། “མ་འོངས་པའི་རབས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་མདོ་སྡེའི་གཏམ་ལས་”ཞེས་གསུངས་སོ།། མ་འོངས་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་ངོ་མཚར་ཆེ་ལ། དེའི་ནང་ནས་ཀྱང་མ་འོངས་པའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་བརྗོད་པ་ནི་ཆེས་ཆེར་ངོ་མཚར་ཆེ་བ་ཉིད་དོ།། “འདུ་བས་”ཞེས་པ་ནི་ཚོགས་པས་སོ།། ‘‘භත්තග්ගං අමනාප’’න්තිආදි කෙවලං තෙසං පරිවිතක්කමත්තං. අමනාපන්ති අමනුඤ්ඤං. බුද්ධෙසු කතො අප්පකොපි අපරාධො අප්පකො කාරො විය ගරුතරවිපාකොති ආහ ‘‘බුද්ධෙහි සද්ධිං…පෙ… සදිසං හොතී’’ති. තත්‍රාති තස්මිං මාතුලනගරස්ස සමීපෙ, තස්සං වා පරිසායං. “ཟས་མཆོག་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དེ་དག་གི་རྟོག་པ་ཙམ་མོ།། “ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་མི་འཐད་པའོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་ཉེས་པ་ཆུང་ངུ་བྱས་པའང་བྱ་བ་ཆུང་ངུ་བྱས་པ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཤིན་ཏུ་ལྕི་བས་ན། “སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་...མཚུངས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “དེ་ན་”ཞེས་པ་ནི་མཱ་ཏུ་ལཱའི་གྲོང་ཁྱེར་དེའི་ཉེ་འཁོར་རམ། ཡང་ན་འཁོར་དེ་ཉིད་ལའོ།། අත්තදීපාති එත්ථ කාමං යො පරො න හොති, සො අත්තාති සසන්තානො ‘‘අත්තා’’ති වුච්චති, හිතසුඛෙසිභාවෙන පන අත්තනිබ්බිසෙසත්තා ධම්මො ඉධ ‘‘අත්තා’’ති අධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘අත්තා නාම ලොකියලොකුත්තරො ධම්මො’’ති. ද්විධා ආපො ගතො එත්ථාති දීපො, ඔඝෙන අනජ්ඣොත්ථතො භූමිභාගො. ඉධ පන කාමොඝාදීහි අනජ්ඣොත්ථරණීයත්තා දීපො වියාති දීපො, අත්තා දීපො පතිට්ඨා එතෙසන්ති අත්තදීපා. තෙනාහ ‘‘අත්තානං දීප’’න්තිආදි. දීපභාවො චෙත්ථ පටිසරණතාති ආහ ‘‘ඉදං තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. අඤ්ඤසරණපටික්ඛෙපවචනන්ති අඤ්ඤසරණභාවපටික්ඛෙපවචනං. ඉදඤ්හි න අඤ්ඤං සරණං කත්වා [Pg.25] විහරණස්සෙව පටික්ඛෙපවචනං, අථ ඛො අඤ්ඤස්ස සරණසභාවස්සෙව පටික්ඛෙපවචනං තප්පටික්ඛෙපෙ ච තෙන ඉතරස්සාපි පටික්ඛෙපසිද්ධිතො. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. ඉදානි තමෙවත්ථං සුත්තන්තරෙන සාධෙතුං ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදි. යදි එත්ථ පාකතිකො අත්තා ඉච්ඡිතො, කථං තස්ස දීපසරණභාවො, තස්මා අධිප්පායිකො එත්ථ අත්තා භවෙය්‍යාති පුච්ඡති ‘‘කො පනෙත්ථ අත්තා නාමා’’ති. ඉතරො යථාධිප්පෙතං අත්තානං දස්සෙන්තො ‘‘ලොකියලොකුත්තරො ධම්මො’’ති. දුතියවාරොපි පඨමවාරස්සෙව පරියායභාවෙන දෙසිතොති දස්සෙතුං ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං. “བདག་ཉིད་གླིང་”ཞེས་པ་འདིར་འདོད་པ་ལྟར་ན། གང་ཞིག་གཞན་མ་ཡིན་པ་དེ་ནི་བདག་སྟེ། རང་གི་རྒྱུད་ལ་“བདག་”ཅེས་བརྗོད་ལ། ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འདོད་པའི་དབང་གིས་བདག་དང་དབྱེར་མེད་པའི་ཕྱིར་འདིར་ཆོས་ཉིད་“བདག་”ཏུ་དགོངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་“བདག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཆུ་གཉིས་སུ་བགོས་ནས་སོང་བས་ན་གླིང་སྟེ། ཆུ་ལུད་ཀྱིས་མ་ནོན་པའི་ས་ཕྱོགས་སོ།། འདིར་ནི་འདོད་པའི་ཆུ་ལུད་ལ་སོགས་པས་གནོན་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་གླིང་དང་འདྲ་བས་ན་གླིང་སྟེ། བདག་ཉིད་གླིང་དང་གནས་སུ་གྱུར་པ་དེ་དག་ནི་བདག་ཉིད་གླིང་ཅན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་“བདག་ཉིད་གླིང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདིར་གླིང་གི་དངོས་པོ་ཉིད་ནི་སྐྱབས་ཉིད་ཡིན་པས་ན། “འདི་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “གཞན་སྐྱབས་སུ་མི་འཛིན་པའི་ཚིག་”ཅེས་པ་ནི་གཞན་སྐྱབས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་འགོག་པའི་ཚིག་གོ། འདི་ནི་གཞན་སྐྱབས་སུ་བྱས་ནས་གནས་པ་ཁོ་ན་འགོག་པའི་ཚིག་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་གཞན་གྱི་སྐྱབས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཉིད་འགོག་པ་སྟེ། དེ་བཀག་པས་དེས་གཞན་དེ་ཡང་འགོག་པར་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་“མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ད་ནི་དོན་དེ་ཉིད་མདོ་སྡེ་གཞན་གྱིས་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་“འདི་སྐད་ཀྱང་གསུངས་ཏེ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། གལ་ཏེ་འདིར་ཕལ་པའི་བདག་འདོད་ན་ནི། དེ་ཇི་ལྟར་གླིང་དང་སྐྱབས་སུ་འགྱུར། དེའི་ཕྱིར་འདིར་དགོངས་པའི་བདག་ཅིག་ཡིན་དགོས་སོ་ཞེས་དྲི་བ་ནི། “འདིར་བདག་ཅེས་བྱ་བ་གང་ཞིག་ཡིན་”ཞེས་པའོ།། ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་དགོངས་པའི་བདག་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་སོ་”ཞེས་པའོ།། ཐེངས་གཉིས་པའང་ཐེངས་དང་པོ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་བསྟན་ཏོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ගොචරෙති භික්ඛූනං ගොචරට්ඨානභූතෙ. තෙනාහ ‘‘චරිතුං යුත්තට්ඨානෙ’’ති. සකෙති කථං පනායං භික්ඛූනං සකොති ආහ ‘‘පෙත්තිකෙ විසයෙ’’ති. පිතිතො සම්මාසම්බුද්ධතො ආගතත්තා ‘‘අයං තුම්හාකං ගොචරො’’ති තෙන උද්දිට්ඨත්තා පෙත්තිකෙ විසයෙති. චරන්තන්ති සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘අයමෙවත්ථො’’ති, චරන්තානන්ති ච අත්ථො, තෙනායං විභත්තිවිපල්ලාසෙනපි වචනවිපල්ලාසෙනපීති දස්සෙති. කිලෙසමාරස්ස ඔතාරාලාභෙනෙව ඉතරමාරානම්පි ඔතාරාලාභො වෙදිතබ්බො. අයං පනත්ථොති ගොචරෙ චරණං සන්ධායාහ, වත්ථු පන බ්‍යතිරෙකමුඛෙන ආගතං. “སྤྱོད་ཡུལ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་གནས་སུ་གྱུར་པ་ལའོ།། དེའི་ཕྱིར་“རྒྱུ་བར་འོས་པའི་གནས་སུ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “རང་གི་”ཞེས་པ་ནི། འདི་ཇི་ལྟར་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་རང་གི་ཡིན་ཞེ་ན། “ཕའི་ཡུལ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཕ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལས་འོངས་པའི་ཕྱིར་དང་། “འདི་ནི་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ་”ཞེས་ཁོང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་“ཕའི་ཡུལ་ལ་”ཞེས་བྱའོ།། “རྒྱུ་བ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་པོའི་དོན་ལ་ལས་སུ་བྱ་བའི་སྒྲ་ཡིན་པས་ན། “འདི་ཉིད་དོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། རྒྱུ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཡང་ཡིན་པས། དེས་ན་འདི་ནི་རྣམ་དབྱེ་ནོར་བ་དང་ཚིག་གི་གྲངས་ནོར་བའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་བསྟན་ཏོ།། ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་ཀྱིས་གླགས་མ་རྙེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་བདུད་གཞན་རྣམས་ཀྱང་གླགས་མ་རྙེད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དོན་འདི་ནི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་རྒྱུ་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་ལ། དངོས་པོ་ནི་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་འོངས་སོ།། සකුණෙ හන්තීති සකුණග්ඝි, මහාසෙනසකුණො. අජ්ඣප්පත්තාති අභිභවනවසෙන පත්තා උපගතා. න ම්‍යායන්ති මෙ අයං සකුණග්ඝි නාලං අභවිස්ස. නඞ්ගලකට්ඨකරණන්ති නඞ්ගලෙන කසිතප්පදෙසො. ලෙඩ්ඩුට්ඨානන්ති ලෙඩ්ඩූනං උට්ඨපිතට්ඨානං. සකෙ බලෙති අත්තනො බලහෙතු. අපත්ථද්ධාති අවගාළ්හත්ථම්භා සඤ්ජාතත්ථම්භා. අස්සරමානාති අව්හායන්තී. “བྱ་རྣམས་གསོད་པས་ན་བྱ་ཁྲ་”སྟེ། བྱ་ཆེན་པོའི་དམག་ཚོགས་སོ།། “ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་སླེབས་ཤིང་ཉེ་བར་སོང་བའོ།། “ངའི་འདི་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་བྱ་ཁྲ་འདི་ངའི་ཆེད་དུ་མི་ནུས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ།། “ཐོང་གཤོལ་གྱིས་རྨོས་པའི་ས་”ཞེས་པ་ནི་ཐོང་གཤོལ་གྱིས་རྨོས་པའི་ས་ཕྱོགས་སོ།། “བོང་བའི་གནས་”ཞེས་པ་ནི་བོང་བ་རྣམས་བཏེགས་པའི་གནས་སོ།། “རང་གི་སྟོབས་ལ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་སྟོབས་ཀྱི་རྒྱུ་ལའོ།། “མི་འཇིགས་པར་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་བརྟན་པོར་གནས་པ་སྟེ་བརྟན་པ་སྐྱེས་པའོ།། “འབོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐད་གཏོང་བའོ།། මහන්තං ලෙඩ්ඩුන්ති නඞ්ගලෙන භින්නට්ඨානෙ සුක්ඛතාය තිඛිණසිඞ්ගඅයොඝනසදිසං මහන්තං ලෙඩ්ඩුං. අභිරුහිත්වාති තස්ස අධොභාගෙන අත්තනා පවිසිත්වා නිලීනයොග්ගප්පදෙසං සල්ලක්ඛෙත්වා තස්සුපරි චඞ්කමන්තො අස්සරමානො අට්ඨාසි. ‘‘එහි ඛො’’තිආදි තස්ස අස්සරමානාකාරදස්සනං. සන්නය්හාති වාතග්ගහණවසෙන උභො පක්ඛෙ සමං ඨපෙත්වා. පච්චුපාදීති පාවිසි. තත්ථෙවාති යත්ථ පුබ්බෙ ලාපො ඨිතො, තත්ථෙව ලෙඩ්ඩුම්හි[Pg.26]. උරන්ති අත්තනො උරප්පදෙසං. පච්චතාළෙසීති පති අතාළෙසි සාරම්භවසෙන වෙගෙන ගන්ත්වා පහරණතො විධාරෙන්තී පතාළෙසි. ආරම්මණන්ති පච්චයං. ‘‘අවසර’’න්ති කෙචි. “བོང་བ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ཐོང་གཤོལ་གྱིས་བཤིགས་པའི་གནས་སུ་སྐམ་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྭ་རྣོན་པོའམ་ལྕགས་ཀྱི་ཐོ་བ་དང་འདྲ་བའི་བོང་བ་ཆེན་པོའོ།། “བཞོན་ནས་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་འོག་ཏུ་རང་ཉིད་ཞུགས་ཏེ་ཡིབ་པར་འོས་པའི་གནས་མཚོན་ནས། དེའི་སྟེང་དུ་འཆག་ཅིང་འབོད་བཞིན་དུ་གནས་སོ།། “ཚུར་ཤོག་ཅིག་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དེའི་འབོད་པའི་རྣམ་པ་སྟོན་པའོ།། “གཤོག་པ་བརྐྱངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་རླུང་འཛིན་པའི་དབང་གིས་གཤོག་པ་གཉིས་ཀ་མཉམ་པར་བཞག་ནས་སོ།། “ཞུགས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་ནང་དུ་སོང་བའོ།། “དེ་ཉིད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་དུ་མཆིལ་པ་གནས་པའི་བོང་བ་དེ་ཉིད་ལའོ།། “བྲང་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་བྲང་གི་ཕྱོགས་སོ།། “བརྡབས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་བརྡབས་པ་སྟེ། མངོན་པར་བརྩོན་པའི་དབང་གིས་མགྱོགས་པར་སོང་ནས་བརྡེག་པའི་ཕྱིར་དབྲལ་ཞིང་བརྡབས་སོ།། “དམིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་ནོ།། ཁ་ཅིག་ནི་“སྐབས་”ཞེས་ཟེར་རོ།། ‘‘කුසලාන’’න්ති එවං පවත්තාය දෙසනාය කො අනුසන්ධි? යථාඅනුසන්ධි එව. ආදිතො හි ‘‘අත්තදීපා, භික්ඛවෙ, විහරථා’’තිආදිනා (දී. නි. 3.80) යෙව අත්තධම්මපරියායෙන ලොකියලොකුත්තරධම්මා ගහිතා, තෙ යෙවෙත්ථ කුසලග්ගහණෙන ගහිතාති. අනවජ්ජලක්ඛණානන්ති අවජ්ජපටිපක්ඛසභාවානං. ‘‘අවජ්ජරහිතසභාවාන’’න්ති කෙචි. තත්ථ පුරිමෙ අත්ථවිකප්පෙ විපාකධම්මධම්මා එව ගහිතා, දුතියෙ පන විපාකධම්මාපි. යදි එවං, කථං තෙසං සමාදාය වත්තනන්ති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං ‘‘විපාකධම්මා සීලාදි විය සමාදාය වත්තිතබ්බා’’ති. සමාදානන්ති පන අත්තනො සන්තානෙ සම්මා ආදානං පච්චයවසෙන පවත්ති යෙවාති දට්ඨබ්බං. විපාකධම්මා හි පච්චයවිසෙසෙහි සත්තසන්තානෙ සම්මදෙව ආහිතා ආයුආදිසම්පත්තිවිසෙසභූතා උපරූපරිකුසලවිසෙසුප්පත්තියා උපනිස්සයා හොන්තීති වදන්ති. පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති එත්ථ පුඤ්ඤන්ති උත්තරපදලොපෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘පුඤ්ඤඵලං වඩ්ඪතී’’ති. පුඤ්ඤඵලන්ති ච එකදෙසසරූපෙකසෙසෙන වුත්තං ‘‘පුඤ්ඤඤ්ච පුඤ්ඤඵලඤ්ච පුඤ්ඤඵල’’න්ති ආහ ‘‘උපරූපරි පුඤ්ඤම්පි පුඤ්ඤවිපාකොපි වෙදිතබ්බො’’ති. “དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་འདི་ལྟར་བསྟན་པའི་མཚམས་སྦྱོར་ཅི་ཞིག་ཡིན། མཚམས་སྦྱོར་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་ཉིད་དོ། ཐོག་མ་ཉིད་ནས་“དགེ་སློང་དག་རང་ཉིད་གླིང་དུ་བྱས་ཏེ་གནས་ཤིག”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་རང་གི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་བཟུང་བ་ཡིན་ལ། དེ་དག་ཉིད་འདིར་དགེ་བ་བཟུང་བས་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བའི་གཉེན་པོའི་རང་བཞིན་ཅན་རྣམས་ཀྱིའོ། ཁ་ཅིག་ནི་“ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བྲལ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་ཟེར། དེ་ལ་དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་སྔ་མ་ལྟར་ན། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཁོ་ན་བཟུང་ལ། གཉིས་པ་ལྟར་ན། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་བཟུང་ངོ། གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ཡིན་ན། དེ་དག་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་འཇུག་པ་ཇི་ལྟར་ཡིན། འདི་ནི་“རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་འཇུག་པར་བྱའོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་མི་བལྟའོ། ཡང་དག་པར་ལེན་པ་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་རྒྱུད་ལ་ཡང་དག་པར་ལེན་པ་སྟེ། རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་འཇུག་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་རྐྱེན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ལ་ཡང་དག་པར་བཞག་པ་སྟེ། ཚེ་ལ་སོགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པ་དང་། གོང་ནས་གོང་དུ་དགེ་བའི་ཁྱད་པར་སྐྱེ་བའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་སོ། “བསོད་ནམས་འཕེལ་ལོ་”ཞེས་པ་འདིར་བསོད་ནམས་ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་བསྟན་པ་ཡིན་པས། “བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུ་འཕེལ་ལོ་”ཞེས་གསུངས། བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་མཚུངས་པའི་ལྷག་མ་ལས་“བསོད་ནམས་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུའོ་”ཞེས་གསུངས་པས། “གོང་ནས་གོང་དུ་བསོད་ནམས་ཀྱང་རུང་བསོད་ནམས་ཀྱི་རྣམ་སྨིན་ཀྱང་རུང་བར་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ‘‘මාතාපිතූන’’න්තිආදි නිදස්සනමත්තං, තස්මා අඤ්ඤම්පි එවරූපං හෙතූපනිස්සයං කුසලං දට්ඨබ්බං. සිනෙහවසෙනාති උපනිස්සයභූතස්ස සිනෙහස්ස වසෙන, න සම්පයුත්තස්ස. න හි සිනෙහසම්පයුත්තං නාම කුසලං අත්ථි. මුදුමද්දවචිත්තන්ති මෙත්තාවසෙන අතිවිය මද්දවන්තං චිත්තං. යථා මත්ථකප්පත්තං වට්ටගාමිකුසලං දස්සෙතුං ‘‘මාතාපිතූනං …පෙ… මුදුමද්දවචිත්ත’’න්ති වුත්තං, එවං මත්ථකප්පත්තමෙව විවට්ටගාමිකුසලං දස්සෙතුං ‘‘චත්තාරො සති…පෙ… බොධිපක්ඛියධම්මා’’ති වුත්තං. තදඤ්ඤෙපි පන දානසීලාදිධම්මා වට්ටස්ස උපනිස්සයභූතා වට්ටගාමිකුසලං විවට්ටස්ස උපනිස්සයභූතා විවට්ටගාමිකුසලන්ති වෙදිතබ්බා. පරියොසානන්ති ඵලවිසෙසාවහතාය ඵලදාය කොටි සිඛාප්පත්ති, දෙවලොකෙ ච පවත්තිසිරිවිභවොති පරියොසානං ‘‘මනුස්සලොකෙ’’ති විසෙසිතං, මනුස්සලොකවසෙනෙව චායං [Pg.27] දෙසනා ආගතාති. මග්ගඵලනිබ්බානසම්පත්ති පරියොසානන්ති යොජනා. විවට්ටගාමිකුසලස්ස විපාකං සුත්තපරියොසානෙ දස්සිස්සති ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛො නාම රාජා’’තිආදිනා (දී. නි. 3.108). “ཕ་མ་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་དུ་ཟད་དོ། དེ་ལྟ་བས་ན་གཞན་ཡང་འདི་འདྲ་བའི་རྒྱུ་དང་ཉེར་ལེན་གྱི་དགེ་བ་ནི་བལྟ་བར་བྱའོ། བྱམས་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་ཉེར་ལེན་དུ་གྱུར་པའི་བྱམས་པའི་དབང་གིས་ཡིན་གྱི། མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། བྱམས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དགེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། སེམས་འཇམ་ཞིང་མཉེན་པ་ཞེས་པ་ནི་བྱམས་པའི་དབང་གིས་ཤིན་ཏུ་མཉེན་པའི་སེམས་སོ། ཇི་ལྟར་འཁོར་བར་འགྲོ་བའི་དགེ་བ་རྩེ་མོར་སོན་པ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “ཕ་མ་རྣམས་ལ། །པེ་། སེམས་འཇམ་ཞིང་མཉེན་པ་”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པར་འགྲོ་བའི་དགེ་བ་རྩེ་མོར་སོན་པ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་དང་། །པེ་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལས་གཞན་པའི་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་འཁོར་བའི་ཉེར་ལེན་དུ་གྱུར་པ་ནི་འཁོར་བར་འགྲོ་བའི་དགེ་བ་དང་། འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པའི་ཉེར་ལེན་དུ་གྱུར་པ་ནི་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པར་འགྲོ་བའི་དགེ་བ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། མཐར་ཐུག་པ་ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་འབྲས་བུ་སྟེར་བའི་མཐའ་རྩེ་མོར་སོན་པ་དང་། ལྷའི་འཇིག་རྟེན་དུ་འཇུག་པའི་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་མཐར་ཐུག་པ་སྟེ། “མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་”ཞེས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ལ། མིའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་དབང་གིས་ཁོ་ན་བསྟན་པ་འདི་བྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། ལམ་དང་འབྲས་བུ་མྱང་འདས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་མཐར་ཐུག་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པར་འགྲོ་བའི་དགེ་བའི་རྣམ་སྨིན་ནི་མདོའི་མཐར་“དགེ་སློང་དག་དེ་ནས་རྒྱལ་པོ་དུང་ཞེས་བྱ་བ་”ལ་སོགས་པས་སྟོན་པར་འགྱུར་རོ། දළ්හනෙමිචක්කවත්තිරාජකථාවණ්ණනා འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་མུ་ཁྱུད་བརྟན་པོའི་གཏམ་བཤད་པའོ།། 81. ඉධාති ඉමස්මිං ‘‘කුසලානං, භික්ඛවෙ, ධම්මාන’’න්තිආදිනා (දී. නි. 3.110) සුත්තදෙසනාය ආරද්ධට්ඨානෙ වට්ටවිවට්ටගාමිභාවෙන සාධාරණෙ කුසලග්ගහණෙ. තත්ථ වට්ටගාමිකුසලානුසන්ධිවසෙන ‘‘භූතපුබ්බං භික්ඛවෙ’’ති දෙසනං ආරභි, ආරභන්තො ච දෙසියමානමත්තං. ධම්මපටිග්ගාහකානං භික්ඛූනං සඞ්ඛෙපතො එවං දීපෙත්වා ආරභීති දස්සෙතුං ‘‘භික්ඛවෙ’’තිආදි වුත්තං, පඨමං තථා අදීපෙන්තොපි භගවා අත්ථතො දීපෙති වියාති අධිප්පායො. ༨༡. འདིར་ཞེས་པ་ནི་“དགེ་སློང་དག་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་བསྟན་པ་འགོ་བརྩམས་པའི་གནས་འདིར། འཁོར་བ་དང་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པར་འགྲོ་བའི་དངོས་པོ་ཐུན་མོང་དུ་དགེ་བ་བཟུང་བ་ལའོ། དེ་ལ་འཁོར་བར་འགྲོ་བའི་དགེ་བའི་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་“དགེ་སློང་དག་སྔོན་བྱུང་བ་”ཞེས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་འགོ་བརྩམས་ཤིང་། འགོ་རྩོམ་པ་ན་བསྟན་པར་བྱ་བ་ཙམ་མོ། ཆོས་འཛིན་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་མདོར་བསྡུས་ཏེ་འདི་ལྟར་གསལ་བར་བྱས་ནས་འགོ་བརྩམས་སོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “དགེ་སློང་དག་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། ཐོག་མར་དེ་ལྟར་མི་གསལ་བར་མཛད་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་མཛད་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། 82. ඊසකම්පීති අප්පමත්තකම්පි. අවසක්කිතන්ති ඔගතභට්ඨං. නෙමිඅභිමුඛන්ති නෙමිප්පදෙසස්ස සම්මුඛා. බන්ධිංසු චක්කරතනස්ස ඔසක්කිතානොසක්කිතභාවං ජානිතුං. තදෙතන්ති යථාවුත්තට්ඨානා චවනං. අතිබලවදොසෙති රඤ්ඤො බලවති අනත්ථෙ උපට්ඨිතෙ සති. ༨༢. ཅུང་ཟད་ཀྱང་ཞེས་པ་ནི་ཉུང་ངུ་ཙམ་ཡང་ངོ། ཕྱིར་ནུར་བ་ཞེས་པ་ནི་འོག་ཏུ་ལྷུང་ཞིང་ཉམས་པའོ། མུ་ཁྱུད་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་མུ་ཁྱུད་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་མདུན་དུའོ། འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་ཕྱིར་ནུར་བ་དང་མ་ནུར་བའི་ཚུལ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་བཅིངས་སོ། དེ་འདི་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གནས་ལས་ཉམས་པའོ། ཤིན་ཏུ་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་སྐྱོན་གྱི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོའི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་ནའོ། අප්පමත්තොති රඤ්ඤො ආණාය පමාදං අකරොන්තො. བག་ཡོད་པ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོའི་བཀའ་ལ་བག་མེད་པར་མི་བྱེད་པའོ། එකසමුද්දපරියන්තමෙවාති ජම්බුදීපමෙව සන්ධාය වදති. සො උත්තරතො අස්සකණ්ණපබ්බතෙන පරිච්ඡින්නං හුත්වා අත්තානං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතඑකසමුද්දපරියන්තො. පුඤ්ඤිද්ධිවසෙනාති චක්කවත්තිභාවාවහාය පුඤ්ඤිද්ධියා වසෙන. རྒྱ་མཚོ་གཅིག་གིས་མཐའ་བསྐོར་བ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་ཁོ་ན་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། དེ་ནི་བྱང་ཕྱོགས་སུ་རི་རྟ་རྣས་བཅད་ཅིང་། རང་ཉིད་བསྐོར་ནས་གནས་པའི་རྒྱ་མཚོ་གཅིག་གིས་མཐའ་བསྐོར་བའོ། བསོད་ནམས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་དངོས་པོ་འདྲེན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་དབང་གིས་སོ། 83. එවං කත්වාති කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා. සුකතං කම්මන්ති දසකුසලකම්මපථමෙව වදති. ༨༣. དེ་ལྟར་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི་ངུར་སྨྲིག་གི་གོས་བགོས་ནས་སོ། ལེགས་པར་བྱས་པའི་ལས་ཞེས་པ་ནི་དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་ཁོ་ན་ལ་གསུངས་སོ། ‘‘දසවිධං, ද්වාදසවිධ’’න්ති ච වුත්තවිභාගො පරතො ආගමිස්සති. පූරෙන්තෙනෙවාති පූරෙත්වා ඨිතෙනෙව. නිද්දොසෙති චක්කවත්තිවත්තස්ස පටිපක්ඛභූතානං දොසානං අපගමනෙ නිද්දොසෙ. චක්කවත්තීනං වත්තෙති චක්කවත්තිරාජූහි වත්තිතබ්බවත්තෙ. භාවිනි භූතෙ විය හි උපචාරො යථා ‘‘අගමා රාජගහං බුද්ධො’’ති (සු. නි. 410). අධිගතචක්කවත්තිභාවාපි හි තෙ තත්ථ වත්තන්තෙවාති තථා වුත්තං. “རྣམ་པ་བཅུ་དང་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་”ཞེས་གསུངས་པའི་དབྱེ་བ་ནི་འོག་ནས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཏེ་གནས་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། སྐྱོན་མེད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་སྤྱོད་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པའི་སྐྱོན་རྣམས་དང་བྲལ་བས་སྐྱོན་མེད་པ་ལའོ། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བ་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སྤྱད་པར་བྱ་བའི་སྤྱོད་པ་ལའོ། མ་འོངས་པ་ལ་འདས་པ་ལྟར་བཏགས་པ་ནི་དཔེར་ན། “སངས་རྒྱས་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་གཤེགས་སོ་”ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པ་རྣམས་ཀྱང་དེ་ལ་འཇུག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། චක්කවත්තිඅරියවත්තවණ්ණනා འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་འཕགས་པའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པའོ།། 84. අඤ්ඤථා [Pg.28] වත්තිතුං අදෙන්තො සො ධම්මො අධිට්ඨානං එතස්සාති තදධිට්ඨානං, තෙන තදධිට්ඨානෙන චෙතසා. සක්කරොන්තොති ආදරකිරියාවසෙන කරොන්තො. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. ගරුං කරොන්තොති පාසාණච්ඡත්තං විය ගරුකරණවසෙන ගරුං කරොන්තො. තෙනෙවාහ ‘‘තස්මිං ගාරවුප්පත්තියා’’ති. මානෙන්තොති සම්භාවනාවසෙන මනෙන පියායන්තො. තෙනාහ ‘‘තමෙවා’’තිආදි. එවං පූජයතො අපචායතො එවඤ්ච යථාවුත්තසක්කාරාදිසම්භවොති තං දස්සෙතුං ‘‘තං අපදිසිත්වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ධම්මාධිපතිභූතො ආගතභාවෙනා’’ති ඉමිනා යථාවුත්තධම්මස්ස ජෙට්ඨකභාවෙන පුරිමපුරිමතරඅත්තභාවෙසු සක්කච්ච සමුපචිතභාවං දස්සෙති. ‘‘ධම්මවසෙනෙව සබ්බකිරියානං කරණෙනා’’ති එතෙන ඨානනිසජ්ජාදීසු යථාවුත්තධම්මනින්නපොණපබ්භාරභාවං දස්සෙති. අස්සාති රක්ඛාවරණගුත්තියා. පරං රක්ඛන්තො අඤ්ඤං දිට්ඨධම්මිකාදිඅනත්ථතො රක්ඛන්තො තෙනෙව පරත්ථසාධනෙන ඛන්තිආදිගුණෙන අත්තානං තතො එව රක්ඛති. මෙත්තචිත්තතාති මෙත්තචිත්තතාය. නිවාසනපාරුපනගෙහාදීනං සීතුණ්හාදිපටිබාහනෙන ආවරණං. අන්තො ජනස්මින්ති අබ්භන්තරභූතෙ පුත්තදාරාදිජනෙ. ༨༤. གཞན་དུ་འཇུག་པར་མི་སྟེར་བའི་ཆོས་དེ་ནི་འདིའི་གཞི་ཡིན་པས་ན་དེའི་གཞི་ཅན་ཏེ། དེའི་གཞི་ཅན་གྱི་སེམས་ཀྱིས་སོ། བཀུར་སྟི་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་གུས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་བྱེད་པའོ། དེའི་ཕྱིར་“ཇི་ལྟར་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། བླ་མར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་རྡོའི་གདུགས་བཞིན་དུ་ལྕི་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་བླ་མར་བྱེད་པའོ། དེའི་ཕྱིར་“དེ་ལ་གུས་པ་སྐྱེས་པས་”ཞེས་གསུངས་སོ། རི་མོར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་བརྩི་མཐོང་གི་དབང་གིས་ཡིད་ཀྱིས་གཅེས་པར་འཛིན་པའོ། དེའི་ཕྱིར་“དེ་ཉིད་ལ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལྟར་མཆོད་ཅིང་རྗེད་པ་དང་། འདི་ལྟར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བཀུར་སྟི་ལ་སོགས་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་དེ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལ་བརྟེན་ནས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། “ཆོས་ཀྱི་བདག་པོར་གྱུར་ཏེ་འོངས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པས་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆོས་ཀྱི་གཙོ་བོ་ཉིད་ཀྱིས་སྔ་མ་སྔ་མའི་ལུས་རྣམས་སུ་གུས་པས་བསགས་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་ཏོ། “ཆོས་ཀྱི་དབང་ཁོ་ནས་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་བྱེད་པས་”ཞེས་པས་ནི་འགྲེང་བ་དང་འདུག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆོས་ལ་གཞོལ་བ་དང་འབབ་པ་དང་བབས་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་ཏོ། འདི་ལ་ཞེས་པ་ནི་བསྲུང་བ་དང་སྐྱོབ་པ་དང་སྦས་པའི་ཕྱིར་རོ། གཞན་བསྲུང་བ་ནི་གཞན་ཚེ་འདིའི་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་བསྲུང་བ་སྟེ། གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་བཟོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་རང་ཉིད་དེ་ལས་བསྲུང་བར་བྱེད་དོ། བྱམས་པའི་སེམས་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་བྱམས་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། ཤམ་ཐབས་དང་ཆོས་གོས་དང་ཁང་ཁྱིམ་ལ་སོགས་པས་གྲང་བ་དང་ཚ་བ་ལ་སོགས་པ་བཟློག་པས་ནི་སྐྱོབ་པའོ། ནང་གི་སྐྱེ་བོ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ནང་དུ་གྱུར་པའི་བུ་དང་ཆུང་མ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་བོ་ལའོ། ‘‘සීලසංවරෙ පතිට්ඨාපෙහී’’ති ඉමිනා රක්ඛං දස්සෙති, ‘‘වත්ථගන්ධමාලාදීනි දෙහී’’ති ඉමිනා ආවරණං, ඉතරෙන ගුත්තිං. භත්තවෙතනසම්පදානෙනපීති පි-සද්දෙන සීලසංවරෙ පතිට්ඨාපනාදීනි සම්පිණ්ඩෙති. එසෙව නයො ඉතො පරෙසුපි පි-සද්දග්ගහණෙසු. නිගමො නිවාසො එතෙසන්ති නෙගමා, එවං ජානපදාති ආහ ‘‘නිගමවාසිනො’’තිආදි. “ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ལ་དགོད་པར་བྱའོ་”ཞེས་པས་ནི་བསྲུང་བ་སྟོན་ཏོ། “གོས་དང་སྤོས་དང་ཕྲེང་བ་ལ་སོགས་པ་བྱིན་ཅིག་”ཅེས་པས་ནི་སྐྱོབ་པ་སྟོན་ཏོ། གཞན་གྱིས་ནི་སྦས་པའོ། ཟས་དང་གླ་རྔན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྦྱིན་པས་ཀྱང་ཞེས་པའི་“ཀྱང་”གི་སྒྲས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ལ་དགོད་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། ཚུལ་འདི་ཉིད་འདི་ལས་གཞན་པའི་“ཀྱང་”གི་སྒྲ་བཟུང་བ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། གྲོང་རྡལ་ནི་འདི་དག་གི་གནས་ཡིན་པས་ན་གྲོང་རྡལ་གྱི་མི་རྣམས་ཏེ། དེ་བཞིན་དུ་ཡུལ་ཁམས་ཀྱི་མི་རྣམས་ཀྱང་ཡིན་པས་“གྲོང་རྡལ་ན་གནས་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། නවවිධා මානමදාති ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදි (සං. නි. 4.108; ධ. ස. 1121; විභ. 866; මහානි. 21, 178) නයප්පවත්තියා නවවිධා මානසඞ්ඛාතා මදා. මානො එව හෙත්ථ පමජ්ජනාකාරෙන පවත්තියා මානමදො. සොභනෙ කායිකවාචසිකකම්මෙ රතොති සූරතො උ-කාරස්ස දීඝං කත්වා, තස්ස භාවො සොරච්චං, කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො, සබ්බං වා කායවචීසුචරිතං. සුට්ඨු ඔරතොති සොරතො, තස්ස භාවො සොරච්චං, යථාවුත්තමෙව සුචරිතං. රාගාදීනන්ති රාගදොසමොහමානාදීනං. දමනාදීහීති දමනසමනපරිනිබ්බාපනෙහි. එකමත්තානන්ති [Pg.29] එකං චිත්තං, එකච්චං අත්තනො චිත්තන්ති අත්ථො. රාගාදීනඤ්හි පුබ්බභාගියං දමනාදිපච්චෙකං ඉච්ඡිතබ්බං, න මග්ගක්ඛණෙ විය එකජ්ඣං පටිසඞ්ඛානමුඛෙන පජහනතො. එකමත්තානන්ති වා විවෙකවසෙන එකං එකාකිනං අත්තානං. කාලෙ කාලෙති තෙසං සන්තිකං උපසඞ්කමිතබ්බෙ කාලෙ කාලෙ. ང་རྒྱལ་གྱི་རྒྱགས་པ་རྣམ་པ་དགུ་ཞེས་པ་ནི་“ང་ནི་མཆོག་གོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས་ང་རྒྱལ་དུ་བགྲང་བའི་རྒྱགས་པ་རྣམ་པ་དགུའོ། འདིར་ང་རྒྱལ་ཉིད་བག་མེད་པའི་རྣམ་པས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ང་རྒྱལ་གྱི་རྒྱགས་པའོ། ལུས་དང་ངག་གི་ལས་བཟང་པོ་ལ་དགའ་བས་ན་དེས་པའོ། ཨུ་ཡིག་རིང་པོར་བྱས་ནས་དེའི་དངོས་པོ་ནི་དེས་པ་ཉིད་དེ། ལུས་དང་ངག་གི་འགལ་བ་མེད་པ་འམ། ཡང་ན་ལུས་དང་ངག་གི་ལེགས་པར་སྤྱད་པ་ཐམས་ཅད་དོ། ཤིན་ཏུ་དེས་པས་ན་དེས་པའོ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་དེས་པ་ཉིད་དེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ལེགས་པར་སྤྱད་པ་ཉིད་དོ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་དང་ང་རྒྱལ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། འདུལ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་འདུལ་བ་དང་ཞི་བ་དང་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། བདག་ཉིད་གཅིག་པུ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་གཅིག་སྟེ། རང་གི་སེམས་གཅིག་པུ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་འདུལ་བ་ལ་སོགས་པ་སོ་སོར་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་གྱི། ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་བཞིན་དུ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་སྒོ་ནས་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྤོང་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ཡང་ན་བདག་ཉིད་གཅིག་པུ་ཞེས་པ་ནི་དབེན་པའི་དབང་གིས་གཅིག་པུ་གཅིག་པུར་གྱུར་པའི་བདག་ཉིད་དོ། དུས་དུས་སུ་ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་བགྲོད་པར་བྱ་བའི་དུས་དུས་སུའོ། ඉධ ඨත්වාති ‘‘ඉදං ඛො, තාත, ත’’න්ති එවං නිගමනවසෙන වුත්තට්ඨානෙ ඨත්වා. වත්තන්ති අරියචක්කවත්තිවත්තං. සමානෙතබ්බන්ති ‘‘දසවිධං, ද්වාදසවිධ’’න්ති ච හෙට්ඨා වුත්තගණනාය ච සමානං කාතබ්බං අනූනං අනධිකං කත්වා දස්සෙතබ්බං. අධම්මරාගස්සාති අයුත්තට්ඨානෙ රාගස්ස. විසමලොභස්සාති යුත්තට්ඨානෙපි අතිවිය බලවභාවෙන පවත්තලොභස්ස. འདིར་གནས་ནས་ཞེས་པ་ནི་“གཅེས་པ་འདི་ནི་དེ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་མཇུག་བསྡུ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་གནས་ལ་གནས་ནས་སོ། སྤྱོད་པ་ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་སྤྱོད་པའོ། མཚུངས་པར་བྱའོ་ཞེས་པ་ནི་“རྣམ་པ་བཅུ་དང་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་”ཞེས་འོག་ཏུ་གསུངས་པའི་གྲངས་དང་མཚུངས་པར་བྱ་སྟེ། མ་ཉུང་མ་མང་བར་བྱས་ནས་བསྟན་པར་བྱའོ། ཆོས་མ་ཡིན་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་མི་རིགས་པའི་གནས་ལ་འདོད་ཆགས་སྐྱེས་པའོ། མི་མཐུན་པའི་བརྣབ་སེམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་རིགས་པའི་གནས་ལའང་ཤིན་ཏུ་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་བརྣབ་སེམས་སོ། චක්කරතනපාතුභාවවණ්ණනා འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་བྱུང་བ་བཤད་པའོ།། 85. වත්තමානස්සාති පරිපුණ්ණෙ චක්කවත්තිවත්තෙ වත්තමානස්ස, නො අපරිපුණ්ණෙති ආහ ‘‘පූරෙත්වා වත්තමානස්සා’’ති. කිත්තාවතා පනස්ස පාරිපූරී හොතීති? තත්ථ ‘‘කතාධිකාරස්ස තාව හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන ද්වාදසහිපි සංවච්ඡරෙහි පූරති, පඤ්චවීසතියා, පඤ්ඤාසාය වා සංවච්ඡරෙහි. අයඤ්ච භෙදො ධම්මච්ඡන්දස්සපි තික්ඛමජ්ඣමුදුතාවසෙන, ඉතරස්ස තතො භිය්‍යොපී’’ති වදන්ති. ༨༥. འཇུག་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་སྤྱོད་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལ་འཇུག་པ་ལའོ། ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་པས་“ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཏེ་འཇུག་པ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ཅི་ཙམ་གྱིས་འདིའི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་ཞེ་ན། དེ་ལ་“ལྷག་པར་བྱས་པ་ལ་རེ་ཞིག་མཐའ་མ་ལ་ལོ་བཅུ་གཉིས་ཀྱིས་ཀྱང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ལ། ཉི་ཤུ་རྩ་ལྔའམ། ལྔ་བཅུ་ལོན་པའི་ལོ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ངོ། དབྱེ་བ་འདི་ཡང་ཆོས་ལ་འདུན་པའི་རྣོ་བ་དང་འབྲིང་དང་རྟུལ་བའི་དབང་གིས་ཡིན་ལ། གཞན་ལ་ནི་དེ་ལས་ཀྱང་མང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་སོ། දුතියාදිචක්කවත්තිකථාවණ්ණනා འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པའི་གཏམ་བཤད་པའོ།། 90. අත්තනො මතියාති පරම්පරාගතං පුරාණං තන්තිං පවෙණිං ලඞ්ඝිත්වා අත්තනො ඉච්ඡිතාකාරෙන. තෙනාහ ‘‘පොරාණක’’න්තිආදි. ༩༠. རང་གི་བློས་ཞེས་པ་ནི་བརྒྱུད་ནས་འོངས་པའི་སྔོན་གྱི་ལུགས་དང་རྒྱུན་ལས་འདས་ཏེ་རང་གི་འདོད་པའི་རྣམ་པས་སོ། དེའི་ཕྱིར་“སྔོན་གྱི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། න පබ්බන්තීති සමිද්ධියා න පූරෙන්ති, ඵීතා න හොන්තීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘න වඩ්ඪන්තී’’ති. තථා චාහ ‘‘කත්ථචි සුඤ්ඤා හොන්තී’’ති. තත්ථ තත්ථ රාජකිච්චෙ රඤ්ඤා අමා සහ වත්තන්තීති අමච්චා, යෙහි විනා රාජකිච්චං නප්පවත්තති. පරම්පරාගතා හුත්වා රඤ්ඤො පරිසාය භවාති පාරිසජ්ජා. තෙනාහ ‘‘පරිසාවචරා’’ති. තස්මිං ඨානන්තරෙ ඨපිතා හුත්වා රඤ්ඤො ආයං, වයඤ්ච යාථාවතො ගණෙන්තීති ගණකා. ජාතිකුලසුතාචාරාදිවසෙන පුථුත්තං ගතත්තා මහතී මත්තා එතෙසන්ති මහාමත්තා, තෙ පන මහානුභාවා අමච්චා එවාති ආහ ‘‘මහාඅමච්චා’’ති. යෙ රඤ්ඤො හත්ථානීකාදීසු අවට්ඨිතා, තෙ අනීකට්ඨාති ආහ ‘‘හත්ථිආචරියාදයො’’ති[Pg.30]. මන්තං පඤ්ඤං අසිතා හුත්වා ජීවන්තීති මන්තස්සාජීවිනො, මතිසජීවාති අත්ථො, යෙ තත්ථ තත්ථ රාජකිච්චෙ උපදෙසදායිනො. තෙනාහ ‘‘මන්තා වුච්චති පඤ්ඤා’’තිආදි. “Na pabbantīti” (མི་འཕེལ་བའམ་མི་རྒྱས་པ་ནི་) འབྱོར་པས་མི་གང་བའམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་མི་འགྱུར་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ “མི་འཕེལ་ལོ་” (na vaḍḍhantīti) ཞེས་གསུངས། དེ་བཞིན་དུ་ “གནས་འགའ་ཞིག་ཏུ་སྟོང་པར་འགྱུར་རོ་” (katthaci suññā hontīti) ཞེས་ཀྱང་གསུངས། དེ་དང་དེའི་རྒྱལ་པོའི་བྱ་བ་ལ་རྒྱལ་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པས་ན་ “བློན་པོ་” (amaccā) སྟེ། གང་དག་མེད་པར་རྒྱལ་པོའི་བྱ་བ་མི་འཇུག་པའོ། །བརྒྱུད་པ་ནས་འོངས་ཏེ་རྒྱལ་པོའི་འཁོར་དུ་གཏོགས་པས་ན་ “འཁོར་གཏོགས་” (pārisajjā) སྟེ། དེའི་ཕྱིར་ “འཁོར་དུ་རྒྱུ་བ་” (parisāvacarā) ཞེས་གསུངས། གོ་གནས་དེར་བཞག་ནས་རྒྱལ་པོའི་འབབ་དང་འགྲོ་སྒོ་རྣམས་ཇི་བཞིན་དུ་རྩི་བས་ན་ “རྩིས་པ་” (gaṇakā) ཞེས་བྱའོ། །རིགས་དང་། རུས་དང་། ཐོས་པ་དང་། སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སོ་སོར་གྱུར་པས་ན་འདི་དག་གི་ཚད་ཆེན་པོ་ཡིན་པས་ “བློན་ཆེན་” (mahāmattā) ཏེ། དེ་དག་ནི་མཐུ་སྟོབས་ཆེ་བའི་བློན་པོ་ཉིད་ཡིན་པས་ “བློན་པོ་ཆེན་པོ་” (mahāamaccā) ཞེས་གསུངས། རྒྱལ་པོའི་གླང་པོ་ཆེའི་དམག་ཚོགས་ལ་སོགས་པ་ལ་གནས་པ་རྣམས་ནི་ “དམག་སྒར་གནས་” (anīkaṭṭhā) ཏེ། དེའི་ཕྱིར་ “གླང་པོ་ཆེའི་སློབ་དཔོན་ལ་སོགས་པ་” (hatthiācariyādayo) ཞེས་གསུངས། གྲོས་སམ་ཤེས་རབ་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བས་ན་ “གྲོས་ཀྱིས་འཚོ་བ་” (mantassājīvino) སྟེ། བློ་གྲོས་ཀྱིས་འཚོ་བའི་དོན་ཏོ། །གང་དག་དེ་དང་དེའི་རྒྱལ་པོའི་བྱ་བ་ལ་གདམས་ངག་སྟེར་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གྲོས་ནི་ཤེས་རབ་ལ་བརྗོད་དོ་” (mantā vuccati paññā) ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ආයුවණ්ණාදිපරිහානිකථාවණ්ණනා ཚེ་དང་ལང་ཚོ་ལ་སོགས་པ་ཉམས་པའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། 91. බලවලොභත්තාති ‘‘ඉමස්මිං ලොකෙ ඉදානි දලිද්දමනුස්සා නාම බහූ, තෙසං සබ්බෙසං ධනෙ අනුප්පදියමානෙ මය්හං කොසස්ස පරික්ඛයො හොතී’’ති එවං උප්පන්නබලවලොභත්තා. උපරූපරිභූමීසූති ඡකාමසග්ගසඞ්ඛාතාසු උපරූපරිකාමභූමීසු. කම්මස්ස ඵලං අග්ගං නාම, තං පනෙත්ථ උද්ධගාමීති ආහ ‘‘උද්ධං අග්ගං අස්සා’’ති. සග්ගෙ නියුත්තා, සග්ගප්පයොජනාති වා සොවග්ගිකා. දසන්නං විසෙසානන්ති දිබ්බආයුවණ්ණයසසුඛආධිපතෙය්‍යානඤ්චෙව දිබ්බරූපාදීනඤ්ච ඵලවිසෙසානං. වණ්ණග්ගහණෙන චෙත්ථ සකො අත්තභාවවණ්ණො ගහිතො, රූපග්ගහණෙන බහිද්ධා රූපාරම්මණං. ༩༡. “སྟོབས་ལྡན་གྱི་བརྣབ་སེམས་དང་ལྡན་པ་” (balavalobhattā) ཞེས་པ་ནི། “འཇིག་རྟེན་འདིར་ད་ལྟ་དབུལ་པོའི་མི་ཞེས་བྱ་བ་མང་པོ་ཡོད་ལ། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལ་ནོར་སྦྱིན་པར་བྱས་ན་བདག་གི་མཛོད་ཟད་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་འདི་ལྟར་སྐྱེས་པའི་སྟོབས་ལྡན་གྱི་བརྣབ་སེམས་དང་ལྡན་པའོ། །“གོང་ནས་གོང་གི་ས་རྣམས་སུ་” (uparūparibhūmīsū) ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ལྷ་རིས་དྲུག་ཏུ་བགྲང་བའི་གོང་ནས་གོང་གི་འདོད་པའི་ས་རྣམས་སུའོ། །ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་མཆོག་ཅེས་བྱ་བ་དེ་ནི་འདིར་གྱེན་དུ་འགྲོ་བ་ཡིན་པས་ “གྱེན་དུ་འགྲོ་བའི་མཆོག་འདི་ལ་ཡོད་དོ་” (uddhaṃ aggaṃ assā) ཞེས་གསུངས། མཐོ་རིས་ལ་གཞོལ་བའམ། མཐོ་རིས་ཀྱི་དོན་དུ་གཉེར་བས་ན་ “མཐོ་རིས་ཀྱི་” (sovaggikā) ཞེས་བྱའོ། །“ཁྱད་པར་བཅུ་པོ་རྣམས་ཀྱི་” (dasannaṃ visesānaṃ) ཞེས་པ་ནི། ལྷའི་ཚེ་དང་། ཁ་དོག་དང་། གྲགས་པ་དང་། བདེ་བ་དང་། དབང་ཕྱུག་དང་། ལྷའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་རྣམས་ཀྱིའོ། །འདིར་ “ཁ་དོག་” (vaṇṇā) བཟུང་བས་ནི་རང་གི་ལུས་ཀྱི་ཁ་དོག་བཟུང་ལ། “གཟུགས་” (rūpa) བཟུང་བས་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་ཀྱི་ཡུལ་བཟུང་བའོ།། 92. සුට්ඨු නිසිද්ධන්ති යථායං ඉමිනා අත්තභාවෙන අදින්නං ආදාතුං න සක්කොති, එවං සම්මදෙව තතො නිසෙධිතං කත්වා. මූලහතන්ති ජීවිතා වොරොපනෙන මූලෙ එව හතං. ༩༢. “ལེགས་པར་བཀག་པ་” (suṭṭhu nisiddhaṃ) ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་འདིས་ལུས་འདིའི་སྒོ་ནས་མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་མི་ནུས་པ་དེ་ལྟར་དེ་ལས་ཡང་དག་པར་བཀག་པ་བྱས་པའོ། །“རྩ་བ་ནས་བཅད་པ་” (mūlahataṃ) ཞེས་པ་ནི། སྲོག་དང་ཕྲལ་བའི་སྒོ་ནས་རྩ་བ་ཉིད་ནས་བཅད་པའོ།། 96. රාගවසෙන චරණං චරිත්තං, චරිත්තමෙව චාරිත්තං, මෙථුනන්ති අධිප්පායො, තං පන ‘‘පරෙසං දාරෙසූ’’ති වුත්තත්තා ‘‘මිච්ඡාචාර’’න්ති ආහ. ༩༦. འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་སྤྱོད་པ་ནི་ “སྤྱོད་པ་” (caritta) སྟེ། སྤྱོད་པ་ཉིད་ལ་ “ཀུན་སྤྱོད་” (cāritta) ཅེས་བྱ་ལ། འཁྲིག་པ་ནི་དོན་ཏོ། །དེ་ཉིད་ “གཞན་གྱི་ཆུང་མ་ལ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ “ལོག་པར་གཡེམ་པ་” (micchācāra) ཞེས་གསུངས། 100. පච්චනීකදිට්ඨීති ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිකාය (ම. නි. 1.441; 2.94; විභ. 793) සම්මාදිට්ඨියා පටිපක්ඛභූතා දිට්ඨි. ༡༠༠. “མི་མཐུན་པའི་ལྟ་བ་” (paccanīkadiṭṭhī) ཞེས་པ་ནི། “སྦྱིན་པ་ཡོད་དོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པའི་ལྟ་བའོ།། 101. මාතුච්ඡාදිකා උපරි සයමෙව වක්ඛති. අතිබලවලොභොති අතිවිය බලවා බහලකිලෙසො, යෙන අකාලෙ, අදෙසෙ ච පවත්තති. මිච්ඡාධම්මොති මිච්ඡා විපරීතො අවිසභාගවත්ථුකො ලොභධම්මො. තෙනාහ ‘‘පුරිසාන’’න්තිආදි. ༡༠༡. “མ་ནུ་མོ་ལ་སོགས་པ་” (mātucchādikā) ནི་གོང་དུ་རང་ཉིད་ཀྱིས་གསུང་བར་འགྱུར་རོ། །“ཤིན་ཏུ་སྟོབས་ལྡན་གྱི་བརྣབ་སེམས་” (atibalavalobha) ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཉོན་མོངས་པ་མཐུག་པོ་སྟེ། གང་གིས་དུས་མ་ཡིན་པ་དང་གནས་མ་ཡིན་པར་འཇུག་པའོ། །“ལོག་པའི་ཆོས་” (micchādhamma) ཞེས་པ་ནི། ལོག་པ་དང་། ཕྱིན་ཅི་ལོག་པ་དང་། མི་མཐུན་པའི་དངོས་པོ་ལ་དམིགས་པའི་བརྣབ་སེམས་ཀྱི་ཆོས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། තස්ස භාවොති යෙන මෙත්තාකරුණාපුබ්බඞ්ගමෙන චිත්තෙන පුග්ගලො ‘‘මත්තෙය්‍යො’’ති වුච්චති, සො තස්ස යථාවුත්තචිත්තුප්පාදො, තංසමුට්ඨානා ච කිරියා මත්තෙය්‍යතා. තෙනාහ ‘‘මාතරි සම්මා පටිපත්තියා එතං නාම’’න්ති[Pg.31]. යා සම්මා පජ්ජිතබ්බෙ සම්මා අප්පටිපත්ති, සොපි දොසො අගාරවකිරියාදිභාවතො. විප්පටිපත්තියං පන වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ආහ ‘‘තස්සා අභාවො චෙව තප්පටිපක්ඛතා ච අමත්තෙය්‍යතා’’ති. කුලෙ ජෙට්ඨානන්ති අත්තනො කුලෙ වුද්ධානං මහාපිතුචූළපිතුජෙට්ඨකභාතිකාදීනං. “དེའི་དངོས་པོ་” (tassa bhāvo) ཞེས་པ་ནི། བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་སེམས་གང་གིས་གང་ཟག་ལ་ “མ་ལ་གུས་པ་” (matteyyo) ཞེས་བྱ་ལ། དེའི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་དེ་དང་། དེ་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་བྱ་བ་ནི་ “མ་ལ་གུས་པ་ཉིད་” (matteyyatā) དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “མ་ལ་ཡང་དག་པར་སྒྲུབ་པ་ནི་མིང་འདིའོ་” ཞེས་གསུངས། ཡང་དག་པར་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ལ་ཡང་དག་པར་མི་སྒྲུབ་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་མ་གུས་པའི་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྐྱོན་ཡིན་ནོ། །ལོག་པར་སྒྲུབ་པ་ལ་ནི་སྨོས་ཅི་དགོས་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་ “དེ་མེད་པ་ཉིད་དང་དེའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ནི་མ་ལ་མི་གུས་པ་ཉིད་དོ་” (amatteyyatā) ཞེས་གསུངས། “རིགས་ཀྱི་གཙོ་བོ་རྣམས་ལ་” (kule jeṭṭhānaṃ) ཞེས་པ་ནི། རང་གི་རིགས་ཀྱི་རྒན་རབས་ཏེ། ཕ་ཆེན་དང་། ཕ་ཆུང་དང་། ཕུ་བོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའོ།། දසවස්සායුකසමයවණ්ණනා ཚེ་ལོ་བཅུ་པའི་དུས་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། 103. ‘‘ය’’න්ති ඉමිනා සමයො ආමට්ඨො, භුම්මත්ථෙ චෙතං පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘යස්මිං සමයෙ’’ති. අලං පතිනොති අලංපතෙය්‍යා. තස්සා පරියත්තතා භරියාභාවෙනාති ආහ ‘‘දාතුං යුත්තා’’ති. අග්ගරසානීති මධුරභාවෙන, භෙසජ්ජභාවෙන ච අග්ගභූතරසානි. ༡༠༣. “གང་” (yaṃ) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདིས་དུས་ལ་གོ་བར་བྱས་ལ། འདི་ནི་རྟེན་གཞིའི་དོན་དུ་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲ་ཡིན་པས་ “དུས་གང་གི་ཚེ་” (yasmiṃ samaye) ཞེས་གསུངས། “ཁྱོ་ཤུག་ཏུ་རུང་བ་” (alaṃ patino) ཞེས་པ་ནི། ཁྱོ་ཤུག་ཏུ་འོས་པའོ། །མོ་དེ་ཆུང་མའི་དངོས་པོར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ན་ “གཉེན་ལ་སྦྱིན་པར་འོས་པ་” (dātuṃ yuttā) ཞེས་གསུངས། “རོ་མཆོག་རྣམས་” (aggarasāni) ཞེས་པ་ནི། མངར་བའི་དངོས་པོ་དང་། སྨན་གྱི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་རོ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་རྣམས་སོ།། දිප්පිස්සන්තීති පටිපක්ඛභාවෙන සමුජ්ජලිස්සන්ති. තෙනාහ ‘‘කුසලන්තිපි න භවිස්සතී’’ති. අහො පුරිසොති මාතාදීසුපි ඊදිසො, අඤ්ඤෙසං කෙසං කිං විස්සජ්ජෙස්සති, අහො තෙජවපුරිසොති. “འབར་བར་འགྱུར་རོ་” (dippissanti) ཞེས་པ་ནི། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དངོས་པོས་ཀུན་ཏུ་འབར་བར་འགྱུར་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “དགེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ཡང་མི་འབྱུང་ངོ་” ཞེས་གསུངས། “ཀྱེ་མ་སྐྱེས་བུ་” (aho puriso) ཞེས་པ་ནི། མ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡང་འདི་འདྲ་བ་ཡིན་ན། གཞན་སུ་ཞིག་ལ་ཅི་ཞིག་གཏོང་བར་འགྱུར། ཀྱེ་མ་མཐུ་རྩལ་ཅན་གྱི་སྐྱེས་བུ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ගෙහෙ මාතුගාමං වියාති අත්තනො ගෙහෙ දාසිභරියාභූතමාතුගාමං විය. මිස්සීභාවන්ති මාතාදීසු භරියාය විය චාරිත්තසඞ්කරං. “ཁྱིམ་གྱི་བུད་མེད་བཞིན་དུ་” (gehe mātugāmaṃ viya) ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ཁྱིམ་གྱི་བྲན་མོའམ་ཆུང་མར་གྱུར་པའི་བུད་མེད་བཞིན་དུའོ། །“འདྲེས་པར་འགྱུར་བ་” (missībhāvaṃ) ཞེས་པ་ནི། མ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆུང་མ་བཞིན་དུ་སྤྱོད་པ་འཆོལ་བར་འགྱུར་བའོ།། බලවකොපොති හන්තුකාමතාවසෙන උප්පත්තියා බලවකොපො. ආඝාතෙතීති ආහනති, අත්තනො කක්ඛළඵරුසභාවෙන චිත්තං විබාධතීති අත්ථො. නිස්සයදහනරසො හි දොසො. බ්‍යාපාදෙතීති විනාසෙති, මනොපදූසනතො මනස්ස පකොපනතො. තිබ්බන්ති තික්ඛං, සා පනස්ස තික්ඛතා සරීරෙ අවහන්තෙපි සිනෙහවත්ථුං ලඞ්ඝිත්වාපි පවත්තියා වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘පියමානස්සපී’’තිආදි. “སྟོབས་ལྡན་གྱི་ཁོང་ཁྲོ་” (balavakopo) ཞེས་པ་ནི། གསོད་པར་འདོད་པའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་སྟོབས་ལྡན་གྱི་ཁོང་ཁྲོའོ། །“ཀུན་ནས་མནར་སེམས་བྱེད་པ་” (āghāteti) ཞེས་པ་ནི། གནོད་པ་བྱེད་པ་སྟེ། རང་གི་རྩུབ་ཅིང་གདུག་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་སེམས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །གནས་ལ་སྲེག་པའི་རོ་དང་ལྡན་པ་ནི་ཞེ་སྡང་ཉིད་དོ། །“གནོད་སེམས་བྱེད་པ་” (byāpādeti) ཞེས་པ་ནི། འཇིག་པར་བྱེད་པ་སྟེ། ཡིད་གདུག་པར་བྱེད་པ་དང་ཡིད་འཁྲུག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“དྲག་པོ་” (tibbaṃ) ཞེས་པ་ནི། རྣོ་བ་སྟེ། དེའི་རྣོ་བ་ཉིད་ནི་ལུས་ལ་གནོད་པ་མི་བྱེད་པའི་ཚེ་ཡང་། བྱམས་པའི་ཡུལ་ལས་འདས་ཏེ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རིག་པར་བྱ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་ “ཕན་ཚུན་བྱམས་པ་ལ་ཡང་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། 104. කප්පවිනාසො කප්පො උත්තරපදලොපෙන, අන්තරාව කප්පො අන්තරකප්පො. තණ්හාදිභෙදො කප්පො එතස්ස අත්ථීති කප්පො, සත්තලොකොති ආහ ‘‘අන්තරාව ලොකවිනාසො’’ති. ස්වායං අන්තරකප්පො කතිවිධො, කථඤ්චස්ස සම්භවො, කිං ගතිකොති අන්තොගධං චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අන්තරකප්පො ච නාමා’’තිආදි. ලොභුස්සදායාති ලොභාධිකාය පජාය වත්තමානාය. ༡༠༤. ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་བསྐལ་པ་འཇིག་པ་ནི་ “བསྐལ་པ་” (kappo) སྟེ། བར་ཉིད་ཀྱི་བསྐལ་པ་ནི་ “བར་གྱི་བསྐལ་པ་” (antarakappo) འོ། །སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་བསྐལ་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ “བསྐལ་པ་” སྟེ། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “བར་ཉིད་དུ་འཇིག་རྟེན་འཇིག་པ་” ཞེས་གསུངས། བར་གྱི་བསྐལ་པ་དེ་ཉིད་རྣམ་པ་དུ་ཞིག དེ་ཇི་ལྟར་འབྱུང་། དེ་གང་དུ་འགྲོ་ཞེ་ན། ནང་དུ་འདུས་པའི་དྲི་བ་ལ་དགོངས་ནས་ “བར་གྱི་བསྐལ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། “བརྣབ་སེམས་ཤས་ཆེ་བས་” (lobhussadāya) ཞེས་པ་ནི། བརྣབ་སེམས་ལྷག་པར་ཆེ་བའི་སྐྱེ་དགུ་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ།། එවං චින්තයිංසූති පුබ්බෙ යථානුස්සවානුස්සරණෙන, අත්තනො ච ආයුවිසෙසස්ස ලභනතො. ගුම්බලතාදීහි ගහනං ඨානන්ති ගුම්බලතාදීහි සඤ්ඡන්නතාය ගහනභූතං ඨානං. රුක්ඛෙහි ගහනන්ති රුක්ඛෙහි නිරන්තරනිචිතෙහි ගහනභූතං[Pg.32]. නදීවිදුග්ගන්ති ඡින්නතටාහි නදීහි ඔරතො, පාරතො ච විදුග්ගං. තෙනාහ ‘‘නදීන’’න්තිආදි. පබ්බතෙහි විසමං පබ්බතන්තරං. පබ්බතෙසු වා ඡින්නතටෙසු දුරාරොහං විසමට්ඨානං. සභාගෙති ජීවනවසෙන සමානභාගෙ සදිසෙ කරිස්සන්ති. “འདི་ལྟར་བསམས་སོ་” (evaṃ cintayiṃsu) ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་ཐོས་པ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། རང་གི་ཚེའི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཚལ་དང་འཁྲི་ཤིང་ལ་སོགས་པས་དབེན་པའི་གནས་” (gumbalatādīhi gahanaṃ ṭhānaṃ) ཞེས་པ་ནི། ཚལ་དང་འཁྲི་ཤིང་ལ་སོགས་པས་བཀབ་པས་དབེན་པར་གྱུར་པའི་གནས་སོ། །“ཤིང་གིས་དབེན་པ་” (rukkhehi gahanaṃ) ཞེས་པ་ནི། ཤིང་རྣམས་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་གཏམས་པས་དབེན་པར་གྱུར་པའོ། །“ཆུ་བོའི་གཡང་ས་” (nadīviduggaṃ) ཞེས་པ་ནི། ངོགས་ཆད་པའི་ཆུ་བོ་རྣམས་ཀྱི་ཚུར་རོལ་དང་ཕར་རོལ་གྱི་གཡང་སའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཆུ་བོ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། “རི་ཡིས་མི་མཉམ་པ་” (pabbatehi visamaṃ) ཞེས་པ་ནི། རི་བར་རྣམས་སོ། །ཡང་ན་རི་བོ་ངོགས་ཆད་པ་རྣམས་སུ་བགྲོད་དཀའ་བའི་གནས་མི་མཉམ་པའོ། །“སྐལ་བ་མཉམ་པ་” (sabhāge) ཞེས་པ་ནི། འཚོ་བའི་དབང་གིས་སྐལ་བ་མཉམ་པ་དང་འདྲ་བར་བྱེད་པའོ།། ආයුවණ්ණාදිවඩ්ඪනකථාවණ්ණනා ཚེ་དང་ལང་ཚོ་ལ་སོགས་པ་འཕེལ་བའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། 105. ආයතන්ති වා දීඝං චිරකාලිකං. මරණවසෙන හි ඤාතික්ඛයො ආයතො අපුනරාවත්තනතො, න රාජභයාදිනා උක්කමනවසෙන පුනරාවත්තියාපි තස්ස ලබ්භනතො. ඔසක්කෙය්‍යාමාති ඔරමෙය්‍යාම. විරමණම්පි අත්ථතො පජහනමෙව පරිච්චජනභාවතොති ආහ ‘‘පජහෙය්‍යාමාති අත්ථො’’ති. සීලගබ්භෙ වඩ්ඪිතත්තාති මාතු, පිතු ච සීලවන්තතාය තදවයවභූතෙ ගබ්භෙ වඩ්ඪි ‘‘සීලගබ්භෙ වඩ්ඪිතා’’ති වුත්තා, එතෙන උතුආහාරස්ස විය තදඤ්ඤස්සාපි බාහිරස්ස පච්චයස්ස වසෙන සත්තසන්තානස්ස විසෙසාධානං හොතීති දස්සෙති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං බ්‍රහ්මජාලටීකායං (දී. නි. ටී. 1.7) වුත්තමෙව. ඛෙත්තවිසුද්ධියාති අධිට්ඨානභූතවත්ථුවිසුද්ධියා. නනු ච තං විසෙසාධානං ජායමානං රූපසන්තතියා එව භවෙය්‍යාති? සච්චමෙතං, රූපසන්තතියා පන තථා ආහිතවිසෙසාය අරූපසන්තතිපි ලද්ධූපකාරා එව හොති තප්පටිබද්ධවුත්තිභාවතො. යථා කබළීකාරාහාරෙන උපත්ථම්භිතෙ රූපකායෙ සබ්බොපි අත්තභාවො අනුග්ගහිතො එව නාම හොති, යථා පන රඤ්ඤො චක්කවත්තිනො පුඤ්ඤවිසෙසං උපනිස්සාය තස්ස ඉත්ථිරතනාදීනං අනඤ්ඤසාධාරණා තෙ තෙ විසෙසා සම්භවන්ති තබ්භාවෙ භාවතො, තදභාවෙ ච අභාවතො, එවමෙව තස්මිං කාලෙ මාතාපිතූනං යථාවුත්තපුඤ්ඤවිසෙසං උපනිස්සාය තෙසං පුත්තානං ජායමානානං දීඝායුකතා ඛෙත්තවිසුද්ධියාව හොතීති වෙදිතබ්බා සංවෙගධම්මඡන්දාදිසමුපබ්‍රූහිතාය තදා තෙසං කුසලචෙතනාය තථා උළාරභාවෙන සමුප්පජ්ජනතො. එත්ථාති ඉමස්මිං මනුස්සලොකෙ, තත්ථාති යථාවුත්තං කුසලධම්මං සමාදාය වත්තමානෙ සත්තනිකායෙ. තත්ථෙවාති තස්මිංයෙව සත්තනිකායෙ. ‘‘අත්තනොව සීලසම්පත්තියා’’ති වුත්තං සසන්තතිපරියාපන්නස්ස ධම්මස්ස තත්ථ විසෙසප්පච්චයභාවතො. ඛෙත්තවිසුද්ධිපි පන ඉධාපි පටික්ඛිපිතුං න සක්කා. ༡༠༥. “རྒྱ་ཆེ་བ་” (āyataṃ) ཞེས་པ་ནི། རིང་པོའམ་ཡུན་རིང་བའོ། །ཤི་བའི་དབང་གིས་གཉེན་ཟད་པ་ནི་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་ཕྱིར་རྒྱ་ཆེ་བ་ཡིན་ལ། རྒྱལ་པོའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པས་བྲོས་པའི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་ཕྱིར་ལྡོག་པར་འགྱུར་བའང་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཕྱིར་བཤོལ་ལོ་” (osakkeyyāma) ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་ལྡོག་པའོ། །སྤོང་བ་ཡང་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་གཏོང་བ་ཉིད་ཡིན་ཏེ། ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “སྤང་བར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ་” ཞེས་གསུངས། “ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་མངལ་དུ་འཕེལ་བ་” (sīlagabbhe vaḍḍhitā) ཞེས་པ་ནི། ཕ་དང་མའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་དེའི་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པའི་མངལ་དུ་འཕེལ་བ་ལ་ “ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་མངལ་དུ་འཕེལ་བ་” ཞེས་གསུངས་ཏེ། འདིས་ནི་དུས་བཞིའི་ཟས་བཞིན་དུ་དེ་ལས་གཞན་པའི་ཕྱི་རོལ་གྱི་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་ཀྱང་སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ལ་ཁྱད་པར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །འདིར་གང་ཞིག་བཤད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་རྒྱ་ཆེར་བཤད་པ་ (brahmajālaṭīkā) རུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །“ཞིང་ཡོངས་སུ་དག་པས་” (khettavisuddhiyā) ཞེས་པ་ནི། གཞི་རུ་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་དག་པས་སོ། །ཅི་སྟེ་ཁྱད་པར་དེ་ལྟར་སྐྱེ་བ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུད་ཁོ་ན་ལ་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་ཏེ། གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་དེ་ལྟར་བསྐྱེད་པའི་ཁྱད་པར་གྱིས་གཟུགས་མེད་པའི་རྒྱུད་ཀྱང་ཕན་ཐོགས་པ་ཐོབ་པ་ཉིད་དེ། དེ་ལ་རག་ལས་ཏེ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་ལྟར་ཁམ་གྱི་ཟས་ཀྱིས་བརྟན་པར་བྱས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ལ་ལུས་ཐམས་ཅད་རྗེས་སུ་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་བཞིན་དང་། ཇི་ལྟར་རྒྱལ་པོ་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལ་བརྟེན་ནས་དེའི་བུད་མེད་རིན་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཁྱད་པར་དེ་དང་དེ་དག་འབྱུང་བ་ནི། དེ་ཡོད་པས་ཡོད་པ་དང་། དེ་མེད་པས་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་དུས་དེར་ཕ་མའི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལ་བརྟེན་ནས་དེ་དག་གི་བུ་སྐྱེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཚེ་རིང་བ་ཉིད་ནི་ཞིང་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཉིད་ཀྱིས་འགྱུར་བར་རིག་པར་བྱ་སྟེ། སྐྱོ་བ་དང་ཆོས་ལ་འདུན་པ་ལ་སོགས་པས་བསྐྱེད་པའི་དེ་དག་གི་དགེ་བའི་སེམས་པ་དེ་ལྟར་རྒྱ་ཆེན་པོར་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“འདིར་” (ettha) ཞེས་པ་ནི། མིའི་འཇིག་རྟེན་འདིའོ། །“དེར་” (tattha) ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་ཡང་དག་པར་བླངས་ནས་གནས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་ལའོ། །“དེ་ཉིད་དུ་” (tattheva) ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་དེ་ཉིད་ལའོ། །“རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་” ཞེས་གསུངས་པ་ནི། རང་གི་རྒྱུད་དུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་དེ་ལ་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ཡང་ཞིང་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཉིད་སྤང་བར་མི་ནུས་སོ།། කොට්ඨාසාති [Pg.33] චත්තාරීසවස්සායුකාතිආදයො අසීතිවස්සසහස්සායුකපරියොසානා එකාදස කොට්ඨාසා. අදින්නාදානාදීහීති ආදි-සද්දෙන කුලෙ ජෙට්ඨාපචායිකාපරියොසානානං දසන්නං පාපකොට්ඨාසානං ගහණං. “ཆ་རྣམས་” (koṭṭhāsā) ཞེས་པ་ནི། ལོ་བཞི་བཅུ་ཐུབ་པ་ལ་སོགས་པ་ནས་ལོ་བརྒྱད་ཁྲི་ཐུབ་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་ཆ་བཅུ་གཅིག་པོའོ། །“མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ལ་སོགས་པས་” (adinnādānādīhi) ཞེས་པའི་ “སོགས་པ་” སྒྲས་ནི། རིགས་ཀྱི་གཙོ་བོ་ལ་གུས་པར་བྱེད་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་སྡིག་པའི་ཆ་བཅུ་པོ་བཟུང་བའོ།། සඞ්ඛරාජඋප්පත්තිවණ්ණනා རྒྱལ་པོ་དུང་གི་སྐྱེ་བ་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། 106. එවං උප්පජ්ජනකතණ්හාති එවං වචීභෙදං පාපනවසෙන පවත්තා භුඤ්ජිතුකාමතා. අනසනන්ති කායිකකිරියාඅසමත්ථතාහෙතුභූතො සරීරසඞ්කොචො. තෙනාහ ‘‘අවිප්ඵාරිකභාවො’’තිආදි. ඝනනිවාසතන්ති ගාමනිගමරාජධානීනං ඝනනිවිට්ඨතං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස නාතිදූරවත්තිතං. නිරන්තරපූරිතොති නිරන්තරං විය පුණ්ණො තත්‍රුපගානං සත්තානං බහුභාවතො. ༡༠༦. “འདི་ལྟར་སྐྱེ་བའི་སྲེད་པ་” (evaṃ uppajjanakataṇhā) ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟར་ངག་གི་དབྱེ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པའི་བཟའ་བར་འདོད་པ་ཉིད་དོ། །“ཟས་མེད་པ་” (anasanaṃ) ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་བྱ་བ་ལ་མི་ནུས་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ལུས་ཀྱི་ཞུམ་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “མི་འཕེལ་བའི་དངོས་པོ་” (avipphārikabhāvo) ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། “མཐུག་པོར་གནས་པ་” (ghananivāsataṃ) ཞེས་པ་ནི། གྲོང་དང་། གྲོང་རྡལ་དང་། རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་རྣམས་ཕན་ཚུན་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བར་གནས་ཤིང་མཐུག་པོར་ཆགས་པའོ། །“རྒྱུན་མ་ཆད་པར་གང་བ་” (nirantarapūrito) ཞེས་པ་ནི། དེར་སོང་བའི་སེམས་ཅན་མང་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རྒྱུན་མ་ཆད་པ་བཞིན་དུ་གང་བའོ།། මෙත්තෙය්‍යබුද්ධුප්පාදවණ්ණනා སངས་རྒྱས་བྱམས་པ་བྱོན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། 107. කිඤ්චාපි පුබ්බෙ වඩ්ඪමානකවසෙන දෙසනා ආගතං, ඉදං පන න වඩ්ඪමානකවසෙන වුත්තං. කස්මාති චෙ ආහ ‘‘න හී’’තිආදි. සත්තානං වඩ්ඪමානායුකකාලෙ බුද්ධා න නිබ්බත්තන්ති සංසාරෙ සංවෙගස්ස දුබ්බිභාවනීයත්තා. තතො වස්සසතසහස්සතො ඔරමෙව බුද්ධුප්පාදකාලො. ༡༠༧. ཅི་སྟེ་སྔོན་ཆད་འཕེལ་བའི་དབང་གིས་ཆོས་བསྟན་པ་འོངས་ཀྱང་། འདི་ནི་འཕེལ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། “མ་ཡིན་ནོ་” (na hi) ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཚེ་འཕེལ་བའི་དུས་སུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་བྱོན་ཏེ། འཁོར་བ་ལ་སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་དཀའ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ལོ་འབུམ་ཕན་ཆད་ཉིད་ནི་སངས་རྒྱས་བྱོན་པའི་དུས་ཡིན་ནོ།། 108. සමුස්සිතට්ඨෙන යූපො වියාති යූපො, යූපන්ති එත්ථ සත්තා අනෙකභූමිකූටාගාරොවරකාදිවන්තතායාති යූපො, පාසාදො. රඤ්ඤො හෙතුභූතෙනාති හෙතුඅත්ථෙ කරණවචනන්තිදස්සෙතිඋස්සාහසම්පත්තිආදිනා. මහතා රාජානුභාවෙන, මහතා ච කිත්තිසද්දෙන සමන්නාගතත්තා චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි මහාජනස්ස රඤ්ජනතො මහාපනාදො නාම රාජා ජාතො. ජාතකෙති මහාපනාදජාතකෙ (ජා. 1.3.40 මහාපනාදජාතකෙ). ༡༠༨. “བསྒྲེངས་པའི་དོན་གྱིས་མཆོད་སྡོང་བཞིན་པས་ན་མཆོད་སྡོང་” (yūpo) ཞེས་བྱ་སྟེ། འདིར་ “མཆོད་སྡོང་” (yūpaṃ) ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་རྣམས་ཐོག་རིམ་མང་པོ་དང་། ཁང་པ་བརྩེགས་པ་དང་། སྦུབས་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་མཆོད་སྡོང་སྟེ་ཁང་བཟང་ངོ། །“རྒྱལ་པོའི་རྒྱུར་གྱུར་པས་” (rañño hetubhūtena) ཞེས་པ་ནི། རྒྱུའི་དོན་དུ་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏེ། བརྩོན་འགྲུས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པས་སོ། །རྒྱལ་པོའི་མཐུ་ཆེན་པོ་དང་། གྲགས་པའི་སྒྲ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞིས་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་མགུ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ “སྒྲ་ཆེན་” (mahāpanādo) ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོར་གྱུར་ཏོ། །སྐྱེས་པའི་རབས་ལས་ནི་ “སྒྲ་ཆེན་གྱི་སྐྱེས་རབས་” (mahāpanādajātaka) སུའོ།། පනාදො නාම සො රාජාති ‘‘අතීතෙ පනාදො නාම සො රාජා අස්සොසී’’ති අත්තභාවන්තරතාය අත්තානං පරං විය නිද්දිසති. ආයස්මා හි භද්දජිත්ථෙරො අත්තනා අජ්ඣාවුත්ථපුබ්බං සුවණ්ණපාසාදං දස්සෙත්වා එවමාහ. යස්ස යූපො සුවණ්ණයොති යස්ස රඤ්ඤො අයං යූපො පාසාදො සුවණ්ණයො සුවණ්ණමයො. තිරියං සොළසුබ්බෙධොති විත්ථාරතො සොළසසරපාතප්පමාණො, සො පන අඩ්ඪයොජනප්පමාණො හොති. උබ්භමාහු [Pg.34] සහස්සධාති උබ්භං උච්චභාවං අස්ස පාසාදස්ස සහස්සධා සහස්සකණ්ඩප්පමාණං ආහු, සො පන යොජනතො පඤ්චවීසතියොජනප්පමාණො හොති. කෙචි පනෙත්ථ ගාථාසුඛත්ථං ‘‘ආහූ’’ති දීඝං කතං, අහු අහොසීති අත්ථං වදන්ති. «Panādo nāma so rājā» (རྒྱལ་པོ་པ་ན་དཱ་ཞེས་བྱ་བ་དེ་) ཞེས་པ་ནི། “འདས་པའི་དུས་སུ་རྒྱལ་པོ་པ་ན་དཱ་ཞེས་བྱ་བ་དེ་ཐོས་སོ་”ཞེས་སྐྱེ་བ་གཞན་གྱི་དབང་གིས་བདག་ཉིད་གཞན་ལྟ་བུར་སྟོན་པའོ། །ཚེ་དང་ལྡན་པ་བྷདྡ་ཇི་གནས་བརྟན་གྱིས་བདག་ཉིད་སྔོན་གནས་མྱོང་བའི་གསེར་གྱི་ཁང་བཟང་བསྟན་ནས་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་སོ། །«Yassa yūpo suvaṇṇayo» (གང་གི་མཆོད་སྡོང་གསེར་ལས་གྲུབ་པ་) ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་པོ་གང་གི་མཆོད་སྡོང་སཏེ་ཁང་བཟང་འདི་ཉིད་གསེར་ལས་གྲུབ་པ་སཏེ་གསེར་གྱི་རང་བཞིན་ནོ། །«Tiriyaṃ soḷasubbedho» (ཞེང་དུ་བཅུ་དྲུག་འཕང་དུ་) ཞེས་པ་ནི། ཞེང་དུ་མདའ་རྒྱང་བཅུ་དྲུག་གི་ཚད་དེ། དེ་ནི་དཔག་ཚད་ཕྱེད་ཀྱི་ཚད་ཡིན་ནོ། །«Ubbhamāhu sahassadhā» (གྱེན་དུ་སྟོང་ཕྲག་གསུངས་པ་) ཞེས་པ་ནི། ཁང་བཟང་དེའི་གྱེན་གྱི་མཐོ་ཚད་ནི་སྟོང་ཕྲག་སཏེ་ཐོག་རིམ་སྟོང་གི་ཚད་དུ་གསུངས་སོ། །དེ་ནི་དཔག་ཚད་ཉི་ཤུ་རྩ་ལྔའི་ཚད་ཡིན་ནོ། །འདིར་ཁ་ཅིག་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་བདེ་བའི་ཕྱིར་ «āhū» ཞེས་རིང་པོར་བྱས་པ་སཏེ། «ahu» (བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ་) ཞེས་པའི་དོན་དུ་སྨྲའོ། ། සහස්සකණ්ඩොති සහස්සභූමිකො, ‘‘සහස්සඛණ්ඩො’’ තිපි පාඨො, සො එව අත්ථො. සතගෙණ්ඩූති අනෙකසතනියූහකො. ධජාලූති තත්ථ තත්ථ නියූහසිඛරාදීසු පතිට්ඨපිතෙහි සත්තිධජවීරඞ්ගධජාදීහි ධජෙහි සම්පන්නො. හරිතාමයොති චාමීකරසුවණ්ණමයො. කෙචි පන හරිතාමයොති ‘‘හරිතමණිපරික්ඛටො’’ති වදන්ති. ගන්ධබ්බාති නටා. ඡසහස්සානි සත්තධාති ඡමත්තානි ගන්ධබ්බසහස්සානි සත්තධා තස්ස පාසාදස්ස සත්තසු ඨානෙසු රඤ්ඤො අභිරමාපනත්ථං නච්චිංසූති අත්ථො. තෙ එවං නච්චන්තාපි කිර රාජානං හාසෙතුං නාසක්ඛිංසු. අථ සක්කො දෙවරාජා දෙවනටං පෙසෙත්වා සමජ්ජං කාරෙසි, තදා රාජා හසීති. «Sahassakaṇḍo» (ཚན་པ་སྟོང་) ཞེས་པ་ནི། ཐོག་རིམ་སྟོང་ཡོད་པའོ། །«sahassakhaṇḍo» ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། དོན་ནི་གཅིག་ཉིད་དོ། །«Satageṇḍu» (ཕྱུར་བུ་བརྒྱ་པ་) ཞེས་པ་ནི། སྒོ་ཁང་གི་ཕྱུར་བུ་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མ་ཡོད་པའོ། །«Dhajālū» (བ་དན་ཅན་) ཞེས་པ་ནི། དེ་དང་དེའི་སྒོ་ཁང་གི་རྩེ་མོ་ལ་སོགས་པ་ལ་བཙུགས་པའི་མདུང་དར་དང་དཔའ་དར་ལ་སོགས་པའི་བ་དན་དང་ལྡན་པའོ། །«Haritāmayo» (གསེར་ལྗང་གུ་ལས་གྲུབ་པ་) ཞེས་པ་ནི། ཛཱ་མྦཱུ་ན་དའི་གསེར་ལས་གྲུབ་པའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ «haritāmayo» ཞེས་པ་ནི་ “རིན་པོ་ཆེ་ལྗང་གུས་བསྐོར་བ་”ཞེས་སྨྲའོ། །«Gandhabbā» (དྲི་ཟ་རྣམས་) ཞེས་པ་ནི། ཟློས་གར་མཁན་རྣམས་སོ། །«Chasahassāni sattadhā» (དྲུག་སྟོང་ཚན་བདུན་) ཞེས་པ་ནི། དྲི་ཟ་སྟོང་ཕྲག་དྲུག་ཙམ་གྱིས་བདུན་ཚན་དུ་བྱས་ཏེ། ཁང་བཟང་དེའི་གནས་བདུན་དུ་རྒྱལ་པོ་མགུ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གར་བྱས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་དག་གིས་དེ་ལྟར་གར་བྱས་ཀྱང་རྒྱལ་པོ་བཞད་གད་སློང་མ་ཐུབ་པར་གྲགས་སོ། །དེ་ནས་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ལྷའི་ཟློས་གར་མཁན་བཏང་སྟེ་འདུ་འཛི་བྱེད་དུ་བཅུག་པ་ན། དེའི་ཚེ་རྒྱལ་པོ་བཞད་གད་ཤོར་རོ། ། කොටිගාමො නාම මාපිතො. වත්ථූති භද්දජිත්ථෙරස්ස වත්ථු. තං ථෙරගාථාවණ්ණනායං (ථෙරගා. අට්ඨ. භද්දජිත්ථෙරගාථාවණ්ණනාය) විත්ථාරතො ආගතමෙව. ඉතරස්සාති නළකාරදෙවපුත්තස්ස. ආනුභාවාති පුඤ්ඤානුභාවනිමිත්තං. «Koṭigāmo» ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསྐྲུན་པའོ། །«Vatthu» (གཞི་) ཞེས་པ་ནི། གནས་བརྟན་བྷདྡ་ཇིའི་གཏམ་རྒྱུད་དོ། །དེ་ནི་གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འགྲེལ་བཤད་དུ་རྒྱས་པར་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ། །«Itarassa» (གཞན་གྱི་) ཞེས་པ་ནི། འདམ་བུ་མཁན་གྱི་ལྷའི་བུའོ། །«Ānubhāvā» (མཐུ་) ཞེས་པ་ནི། བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་ལས་བྱུང་བའི་མཚན་མའོ། ། දානවසෙන දත්වාති තං පාසාදං අත්තනො පරිග්ගහභාවවියොජනෙන දානමුඛෙ නියොජෙත්වා. විස්සජ්ජෙත්වාති චිත්තෙනෙව පරිච්චජනවසෙන දත්වා පුන දක්ඛිණෙය්‍යානං සන්තකභාවකරණෙන නිරපෙක්ඛපරිච්චාගවසෙන විස්සජ්ජෙත්වා. එත්තකෙනාති ‘‘භූතපුබ්බං භික්ඛවෙ’’ති ආදිං කත්වා යාව ‘‘පබ්බජිස්සතී’’ති පදං එත්තකෙන දෙසනාමග්ගෙන. «Dānavasena datvā» (སྦྱིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་བྱིན་ནས་) ཞེས་པ་ནི། ཁང་བཟང་དེ་ཉིད་རང་གི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དངོས་པོ་ལས་བྲལ་བར་བྱས་ཏེ་སྦྱིན་པའི་སྒོར་བཏང་བའོ། །«Vissajjetvā» (བཏང་ནས་) ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཉིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་བྱིན་ནས། སླར་ཡང་ཡོན་གནས་རྣམས་ཀྱི་དབང་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་རེ་བ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་བཏང་བའོ། །«Ettakena» (འདི་ཙམ་གྱིས་) ཞེས་པ་ནི། “དགེ་སློང་དག་སྔོན་བྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། “རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་བར་གྱི་ཆོས་བསྟན་པའི་ལམ་འདི་ཙམ་གྱིས་སོ། ། භික්ඛුනො ආයුවණ්ණාදිවඩ්ඪනකථාවණ්ණනා དགེ་སློང་གི་ཚེ་དང་མདོག་ལ་སོགས་པ་འཕེལ་བའི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། 110. ඉදං භික්ඛුනො ආයුස්මින්ති ආයුස්මිං සාධෙතබ්බෙ ඉදං භික්ඛුනො ඉච්ඡිතබ්බං චිරජීවිතාය හෙතුභාවතොති. තෙනාහ ‘‘ඉදං ආයුකාරණ’’න්ති. ༡༡༠. «Idaṃ bhikkhuno āyusmiṃ» (འདི་ནི་དགེ་སློང་གི་ཚེ་ཡིན་ནོ་) ཞེས་པ་ནི། ཚེ་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ལ་འདི་ནི་དགེ་སློང་གིས་འདོད་པར་བྱ་བ་སྟེ། ཡུན་རིང་དུ་འཚོ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ “འདི་ནི་ཚེའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། සම්පන්නසීලස්ස අවිප්පටිසාරපාමොජ්ජපීතිපස්සද්ධිසුඛසමාධියථාභූතඤාණාදිසම්භවතො තංසමුට්ඨානපණීතරූපෙහි කායස්ස ඵුටත්තා සරීරෙ වණ්ණධාතු [Pg.35] විප්පසන්නා හොති, කල්‍යාණො ච කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡතීති ආහ ‘‘සීලවතො හී’’තිආදි. ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་ནི། འགྱོད་པ་མེད་པ་དང་། མཆོག་ཏུ་དགའ་བ། དགའ་བ། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ། བདེ་བ། ཏིང་ངེ་འཛིན། ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་གཟུགས་གྱ་ནོམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལུས་ལ་ཁྱབ་པའི་ཕྱིར། ལུས་ཀྱི་ཁ་དོག་གི་ཁམས་ནི་ཤིན་ཏུ་དྭངས་པར་འགྱུར་ཞིང་། སྙན་པའི་གྲགས་པ་བཟང་པོ་ཡང་ཀུན་ཏུ་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ལ་ནི་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། විවෙකජං පීතිසුඛාදීති ආදි-සද්දෙන සමාධිජං පීතිසුඛං, අපීතිජං කායසුඛං, සතිපාරිසුද්ධිජං උපෙක්ඛාසුඛඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. «Vivekajaṃ pītisukhaṃ» (དབེན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་དང་བདེ་བ་) ཞེས་པའི་སོགས་ཁོངས་ནས། ཏིང་ངེ་འཛིན་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་དང་བདེ་བ་དང་། དགའ་བ་མེད་པའི་ལུས་ཀྱི་བདེ་བ་དང་། དྲན་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བདེ་བ་ཡང་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། ། අප්පටික්කූලතාවහොති අප්පමාණානං සත්තානං, අත්තනො ච තෙසු අප්පටික්කූලභාවතො. හිතූපසංහාරාදිවසෙන පවත්තියා සබ්බදිසාසු ඵරණඅප්පමාණවසෙන සබ්බදිසාසු විප්ඵාරිකතා. «Appaṭikkūlatāvaho» (མི་མཐun་པ་མེད་པར་འགྱུར་བ་) ཞེས་པ་ནི། ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་དང་། བདག་ཉིད་ཀྱང་དེ་དག་ལ་མི་མཐུན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཕན་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་དུ་ཁྱབ་པ་ཚད་མེད་པའི་དབང་གིས་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་དུ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། ། ‘‘අරහත්තඵලසඞ්ඛාතං බල’’න්ති වුත්තං තස්ස අකුප්පධම්මතාය කෙනචි අනභිභවනීයභාවතො. “དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུར་གཏོགས་པའི་སྟོབས་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། དེ་ནི་མི་འཁྲུགས་པའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པས་སུས་ཀྱང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ‘‘ලොකෙ’’ති ඉදං යථා ‘‘එකබලම්පී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධීයති, එවං ‘‘දුප්පසහං දුරභිසම්භව’’න්ති ඉමෙහිපි සම්බන්ධිතබ්බං. ලොකපරියාපන්නෙහෙව හි ධම්මෙහි තෙසං බලස්ස දුප්පසහතා, දුරභිසම්භවතා, න ලොකුත්තරෙහීති. එත්ථෙවාති එතස්මිං අරහත්තඵලෙ එව, තදත්ථන්ති අත්ථො. «Loke» (འཇིག་རྟེན་ན་) ཞེས་པ་འདི་ «ekabalampi» (སྟོབས་གཅིག་པུ་ཡང་) ཞེས་པ་འདི་དང་སྦྱོར་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ «duppasahaṃ» (གཞོམ་པར་དཀའ་བ་) དང་ «durabhisambhavaṃ» (ཐོབ་པར་དཀའ་བ་) ཞེས་པ་འདི་དག་དང་ཡང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་ནི་དེ་དག་གི་སྟོབས་གཞོམ་པར་དཀའ་བ་དང་ཐོབ་པར་དཀའ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་གྱི། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །«Ettheva» (འདི་ཉིད་དུ་) ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་འདི་ཉིད་ལ་སཏེ། དེའི་དོན་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ලොකුත්තරපුඤ්ඤම්පීති ලොකුත්තරපුඤ්ඤම්පි පුඤ්ඤඵලම්පි. යාව ආසවක්ඛයා පවඩ්ඪති විවට්ටගාමිකුසලධම්මානං සමාදානහෙතූති යොජනා. අමතපානං පිවිංසු හෙට්ඨිමමග්ගඵලසමධිගමවසෙනාති අධිප්පායො. «Lokuttarapuññampi» (འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱང་) ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱང་སཏེ་བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ཡང་ངོ་། །ཟག་པ་ཟད་པའི་བར་དུ་འཕེལ་ཏེ། འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པར་བྱེད་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །འོག་མའི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་མངོན་དུ་བྱས་པའི་དབང་གིས་བདུད་རྩིའི་བཏུང་བ་འཐུངས་སོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ། ། චක්කවත්තිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා. འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། ། 4. අග්ගඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා ༤. ཆོས་ཀྱི་མཆོག་གི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། වාසෙට්ඨභාරද්වාජවණ්ණනා བཱ་སེ་ཊྛ་དང་བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛའི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། 111. එත්ථාති [Pg.36] ‘‘පුබ්බාරාමෙ, මිගාරමාතුපාසාදෙ’’ති එතස්මිං පදද්වයෙ. කොයං පුබ්බාරාමො, කථඤ්ච පුබ්බාරාමො, කා ච මිගාරමාතා, කථඤ්චස්සා පාසාදො අහොසීති එතස්මිං අන්තොලීනෙ අනුයොගෙ. අයං ඉදානි වුච්චමානා අනුපුබ්බිකථා ආදිතො පට්ඨාය සඞ්ඛෙපෙනෙව අනුපුබ්බිකථා. පදුමුත්තරං භගවන්තං එකං උපාසිකං අග්ගුපට්ඨායිකට්ඨානෙ ඨපෙන්තිං දිස්වාන තත්ථ සඤ්ජාතගාරවබහුමානා තමෙවත්ථං පුරක්ඛත්වා භගවන්තං නිමන්තෙත්වා. මෙණ්ඩකපුත්තස්සාති මෙණ්ඩකසෙට්ඨිපුත්තස්ස. සොතාපන්නා අහොසි තථා කතාධිකාරත්තා. ༡༡༡. «Ettha» (འདིར་) ཞེས་པ་ནི། “ཤར་གྱི་ཀུན་དགའ་ར་བ་དང་། རི་དྭགས་སྐྱེས་མའི་ཁང་བཟང་”ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་པོ་འདི་ལའོ། །ཤར་གྱི་ཀུན་དགའ་ར་བ་འདི་གང་ཞིག་ཡིན། ཇི་ལྟར་ཤར་གྱི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ཡིན། རི་དྭགས་སྐྱེས་མ་ནི་སུ་ཞིག་ཡིན། མོ་ལ་ཁང་བཟང་དེ་ཇི་ལྟར་བྱུང་བ་ཡིན་ཞེས་པའི་ནང་གི་དྲི་བ་འདི་ལ། ད་ལྟ་བཤད་པར་བྱ་བའི་མཐར་ཆགས་ཀྱི་གཏམ་འདི་ནི་ཐོག་མ་ནས་བཟུང་སཏེ་མདོར་བསྡུས་པའི་མཐར་ཆགས་ཀྱི་གཏམ་མོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་པདྨའི་མཆོག་གིས་དགེ་བསྙེན་མ་ཞིག་ཉེ་གནས་མཆོག་གི་གོ་སར་བཞག་པ་མཐོང་ནས། དེ་ལ་གུས་པ་དང་བཀུར་སཏི་ཆེན་པོ་སྐྱེས་ཏེ། དོན་དེ་ཉིད་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གདན་དྲངས་སོ། །«Meṇḍakaputtassa» (མེཎྜ་ཀའི་བུ་) ཞེས་པ་ནི། ཁྱིམ་བདག་ཆེན་པོ་མེཎྜ་ཀའི་བུའོ། །དེ་ལྟར་ལྷག་པར་བྱས་པའི་མཐུ་ལས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏོ། ། මාතුට්ඨානෙ ඨපෙසි අත්තනො සීලාචාරසම්පත්තියා ගරුට්ඨානියත්තා. උපයොගන්ති තත්ථ තත්ථ අප්පෙතබ්බට්ඨානෙ අප්පනාවසෙන විනියොගං අගමංසු. අඤ්ඤෙහි ච වෙළුරියලොහිතඞ්කමසාරගල්ලාදීහි. භස්සතීති ඔතරති. සුද්ධපාසාදොව න සොභතීති කෙවලො එකපාසාදො එව විහාරො න සොභති. නියූහානි බහූනි නීහරිත්වා කත්තබ්බසෙනාසනානි ‘‘දුවඩ්ඪගෙහානී’’ති වදන්ති. මජ්ඣෙ ගබ්භො සමන්තතො අනුපරියායතොති එවං ද්වික්ඛත්තුං වඩ්ඪෙත්වා කතසෙනාසනානි දුවඩ්ඪගෙහානි. චූළපාසාදාති ඛුද්දකපාසාදා. རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་སྤྱོད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་བཀུར་བར་འོས་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། མའི་གོ་སར་བཞག་གོ །«Upayogaṃ» (བཀོལ་སྤྱོད་) ཞེས་པ་ནི། དེ་དང་དེའི་སྦྱོར་བར་བྱ་བའི་གནས་སུ་སྦྱོར་བའི་སྒོ་ནས་བཀོལ་སྤྱོད་དུ་བཏང་བའོ། །བཻཌཱུརྱ་དང་། པདྨ་རཱ་ག (Lohitaṅka) དང་། རྡོའི་སྙིང་པོ་ (Masāragalla) ལ་སོགས་པ་གཞན་དག་གིས་ཀྱང་ངོ་། །«Bhassati» (འབབ་པ་) ཞེས་པ་ནི། མར་འབབ་པའོ། །«Suddhapāsādova na sobhati» (ཁང་བཟང་རྐྱང་པ་ནི་མི་མཛེས་སོ་) ཞེས་པ་ནི། གཙུག་ལག་ཁང་ཁང་བཟང་གཅིག་པུ་རྐྱང་པ་ནི་མི་མཛེས་སོ། །སྒོ་ཁང་མང་པོ་ཕྱིར་ཕྱུང་ནས་བྱ་བའི་གནས་མལ་རྣམས་ལ་ “ཁང་པ་ཉིས་འགྱུར་” (Duvaḍḍhageha) ཞེས་སྨྲའོ། །དབུས་སུ་གཙང་ཁང་ཡོད་ཅིང་མཐའ་སྐོར་དུ་བསྐོར་བ་སཏེ། དེ་ལྟར་ཉིས་འགྱུར་དུ་སྤེལ་ནས་བྱས་པའི་གནས་མལ་རྣམས་ནི་ཁང་པ་ཉིས་འགྱུར་རོ། །«Cūḷapāsādā» (ཁང་བཟང་ཆུང་ངུ་རྣམས་) ཞེས་པ་ནི། ཁང་བཟང་ཆུང་བ་རྣམས་སོ། ། උත්තරදෙවීවිහාරො නාම නගරස්ස පාචීනද්වාරසමීපෙ කතවිහාරො. «Uttaradevīvihāro» (ལྷ་མོ་བྱང་མའི་གཙུག་ལག་ཁང་) ཞེས་བྱ་བ་ནི། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཤར་སྒོའི་ཉེ་འཁོར་དུ་བཞེངས་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་ངོ། ། තිත්ථියලිඞ්ගස්ස අග්ගහිතත්තා නෙව තිත්ථියපරිවාසං වසන්ති. අනුපසම්පන්නභාවතො ආපත්තියා ආපන්නාය අභාවතො න ආපත්තිපරිවාසං වසන්ති. භික්ඛුභාවන්ති උපසම්පදං. තෙවිජ්ජසුත්තන්ති ඉමස්මිං දීඝනිකායෙ තෙවිජ්ජසුත්තං සුත්වා. མུ་སཏེགས་པའི་རྟགས་མ་བླངས་པའི་ཕྱིར། མུ་སཏེགས་པའི་གནས་སྐབས་ཀྱི་དགེ་སྦྱོང་གི་གནས་སུ་མི་གནས་སོ། །བསྙེན་པར་མ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྟུང་བ་བྱུང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། ལྟུང་བའི་ཕྱིར་གནས་སྐབས་ཀྱི་གནས་སུ་མི་གནས་སོ། །«Bhikkhubhāvaṃ» (དགེ་སློང་གི་དངོས་པོ་) ཞེས་པ་ནི། བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་ཉིད་དོ། །«Tevijjasuttaṃ» (རིག་བྱེད་གསུམ་གྱི་མདོ་) ཞེས་པ་ནི། ལུང་རིང་པོ་འདིའི་ནང་གི་རིག་བྱེད་གསུམ་གྱི་མདོ་ཐོས་ནས་སོ། ། 113. අනුවත්තමානා චඞ්කමිංසු අනනුචඞ්කමනෙ යථාධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස පුච්ඡනාදීනං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. තෙසන්ති තෙසං ද්වින්නං. තෙනාහ ‘‘පණ්ඩිතතරො’’ති. අත්ථාති භවත්ථ. කුලසම්පන්නාති සම්පන්නකුලා උදිතොදිතෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ උප්පන්නා. බ්‍රාහ්මණකුලාති කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙන අනුපද්දුතා [Pg.37] එව බ්‍රාහ්මණකුලා. තෙනාහ ‘‘භොගාදිසම්පන්න’’න්තිආදි. ඉමෙ බ්‍රාහ්මණා උච්චා හුත්වා ‘‘ඉමං වසලං පබ්බජ්ජං පබ්බජිංසූ’’තිආදිනා ජාතිආදීනි ඝට්ටෙන්තා අක්කොසන්ති. පරිභාසන්තීති පරිභවිත්වා භාසන්ති. අත්තනො අනුරූපායාති අත්තනො අජ්ඣාසයස්ස අනුරූපාය. අන්තරන්තරා විච්ඡිජ්ජ පවත්තියමානා පරිභාසා පරිපුණ්ණා නාම න හොති ඛණ්ඩභාවතො, තබ්බිපරියායතො පරිපුණ්ණා නාම හොතීති ආහ ‘‘අන්තරා’’තිආදි. ༡༡༣. «Anuvattamānā caṅkamiṃsu» (རྗེས་སུ་མཐུན་པར་འཆག་སར་གཤེགས་སོ་) ཞེས་པ་ནི། རྗེས་སུ་མ་འཆགས་ན་འདོད་པའི་དོན་དྲི་བ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །«Tesaṃ» (དེ་དག་གི་) ཞེས་པ་ནི། དེ་གཉིས་ཀྱིའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “མཁས་པ་ཆེས་ཆེ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །«Attha» (ཡིན་ནོ་) ཞེས་པ་ནི། གནས་པའོ། །«Kulasampannā» (རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་) ཞེས་པ་ནི། རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སཏེ། གོང་ནས་གོང་དུ་མཐོ་བའི་བྲམ་ཟེའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པའོ། །«Brāhmaṇakulā» (བྲམ་ཟེའི་རིགས་) ཞེས་པ་ནི། ཉམས་པ་གང་གིས་ཀྱང་མ་གནོད་པའི་བྲམ་ཟེའི་རིགས་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ལོངས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །བྲམ་ཟེ་འདི་དག་ནི་མཐོ་བར་གྱurཏེ། “དམངས་རིགས་ཀྱི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་འདི་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་”ཞེས་སོགས་ཀྱིས་རིགས་ལ་སོགས་པ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་ཅིང་གཤེ་བར་བྱེད་དོ། །«Paribhāsanti» (སྤྱོམ་པར་བྱེད་དོ་) ཞེས་པ་ནི། བརྙས་བཅོས་བྱས་ནས་སྨྲ་བའོ། །«Attano anurūpāya» (རང་དང་མཐུན་པ་) ཞེས་པ་ནི། རང་གི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པའོ། །བར་དང་བར་དུ་ཆད་ནས་འཇུག་པའི་སྤྱོམ་པ་ནི་དུམ་བུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ལ། དེ་ལས་བཟློག་པ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། “བར་དུ་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། අප්පතිට්ඨතායාති අපස්සයරහිතත්තා. විභින්නොති විනට්ඨො. «Appatiṭṭhatāya» (གནས་མེད་པའི་ཕྱིར་) ཞེས་པ་ནི། རྟེན་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །«Vibhinnā» (རྣམ་པར་ཞིག་པ་) ཞེས་པ་ནི། ཉམས་པའོ། ། ඉතරෙ තයො වණ්ණාති ඛත්තියාදයො වණ්ණා හීනා. නනු ඛත්තියාව සෙට්ඨා වණ්ණා යථා බුද්ධා එතරහි ඛත්තියකුලෙ එව උප්පන්නාති? සච්චමෙතං, තෙ පන අත්තනො මිච්ඡාභිමානෙන, මිච්ඡාගාහෙන ච ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො’’ති වදන්ති, තං තෙසං වචනමත්තං. ‘‘සුජ්ඣන්තීති සුද්ධා හොන්ති, න නින්දං ගරහං පාපුණන්තී’’ති වදන්ති. සුජ්ඣන්ති වා සංසාරතො සුජ්ඣන්ති, න සෙසා වණ්ණා අසුක්කජාතිකත්තා, මන්තජ්ඣෙනාභාවතො චාති. බ්‍රහ්මුනො මුඛතො ජාතා වෙදවචනතො ජාතාති මුඛතො ජාතා. තතො එව බ්‍රහ්මුනො මහාබ්‍රහ්මුනො වෙදවචනතො විජාතාති බ්‍රහ්මජා. තෙන දුවිධෙනාපි නිම්මිතාති බ්‍රහ්මනිම්මිතා. වෙදවෙදඞ්ගාදිබ්‍රහ්මදායජ්ජං අරහන්තීති බ්‍රහ්මදායාදා. මුණ්ඩකෙ සමණකෙති එත්ථ ක-කාරො ගරහායන්ති ආහ ‘‘නින්දන්තා ජිගුච්ඡන්තා වදන්තී’’ති. ඉබ්භෙති සුද්දෙ, තෙ පන ඝරබන්ධනෙන බද්ධා නිහීනතරාති ආහ ‘‘ගහපතිකෙ’’ති. කණ්හෙති කණ්හජාතිකෙ. බන්ධනට්ඨෙන බන්ධු, කස්ස පන බන්ධූති ආහ ‘‘මාරස්ස බන්ධුභූතෙ’’ති. පාදාපච්චෙති පාදතො ජාතාපච්චෙ. අයං කිර බ්‍රාහ්මණානං ලද්ධි ‘‘බ්‍රාහ්මණා බ්‍රහ්මුනො මුඛතො ජාතා, ඛත්තියා උරතො, ඌරූහි වෙස්සා, පාදතො සුද්දා’’ති. «Itare tayo vaṇṇā» (རིགས་གཞན་གསུམ་པོ་) ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པའི་རིགས་དམན་པ་རྣམས་སོ། །ཅི་རྒྱལ་རིགས་ཉིད་རིགས་མཆོག་མ་ཡིན་ནམ། ཇི་ལྟར་སངས་རྒྱས་རྣམས་ད་ལྟ་རྒྱལ་རིགས་སུ་སྐྱེས་པ་ལྟ་བུའོ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་དག་ནི་རང་གི་ལོག་པའི་ང་རྒྱལ་དང་ལོག་པར་འཛིན་པས། “བྲམ་ཟེ་ཉིད་རིགས་མཆོག་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྨྲ་སཏེ། དེ་ནི་དེ་དག་གི་ཚིག་ཙམ་མོ། །“རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་ཏེ་དག་པར་འགྱུར་ཞིང་། སྨད་པ་དང་སྒྲོ་སྐུར་ཐོབ་པར་མི་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྨྲའོ། །ཡང་ན་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་འཁོར་བ་ལས་རྣམ་པར་དག་པ་སཏེ། རིགས་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་དཀར་པོའི་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། གསང་སྔགས་ཀློག་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་སོ། །ཚངས་པའི་ཞལ་ནས་སྐྱེས་པ་སཏེ་རིག་བྱེད་ཀྱི་ཚིག་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ «mukhato jātā» (ཞལ་ནས་སྐྱེས་པ་) ཞེས་བྱའོ། །དེ་ཉིད་ལས་ཚངས་པ་ཆེན་པོའི་རིག་བྱེད་ཀྱི་ཚིག་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ «brahmajā» (ཚངས་པ་ལས་སྐྱེས་པ་) ཞེས་བྱའོ། །དེ་གཉིས་ཀྱིས་སྤྲུལ་པའི་ཕྱིར་ «brahmanimmitā» (ཚངས་པས་སྤྲུལ་པ་) ཞེས་བྱའོ། །རིག་བྱེད་དང་རིག་བྱེད་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པའི་ཚངས་པའི་སྐལ་བ་འཛིན་པར་འོས་པའི་ཕྱིར་ «brahmadāyādā» (ཚངས་པའི་སྐལ་བ་འཛིན་པ་) ཞེས་བྱའོ། །«Muṇḍake samaṇake» (མགོ་རེག་དགེ་སྦྱོང་ཆུང་ངུ་) ཞེས་པ་འདིར་ «ka» (ཀ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྨད་པའི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སྨོད་ཅིང་སྐྱུག་བྲོ་བར་སྨྲའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །«Ibbhe» (དམངས་རིགས་) ཞེས་པ་ནི། དམངས་རིགས་ཏེ། དེ་དག་ནི་ཁྱིམ་གྱི་འཆིང་བས་བཅིངས་ཤིང་ཆེས་དམན་པའི་ཕྱིར། “ཁྱིམ་པ་ཆུང་ངུ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །«Kaṇhe» (ནག་པོ་) ཞེས་པ་ནི། རིགས་ནག་པོའོ། །འཆིང་བའི་དོན་གྱིས་ «bandhu» (གཉེན་) ཞེས་བྱ་ན། སུའི་གཉེན་ཡིན་ཞེ་ན། “བདུད་ཀྱི་གཉེན་དུ་གྱུར་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །«Pādāpacce» (ཞབས་ལས་སྐྱེས་པའི་བུ་རྒྱུད་) ཞེས་པ་ནི། ཞབས་ལས་སྐྱེས་པའི་བུ་རྒྱུད་དོ། །འདི་ནི་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་གྲུབ་མཐའ་སཏེ། “བྲམ་ཟེ་རྣམས་ནི་ཚངས་པའི་ཞལ་ནས་སྐྱེས། རྒྱལ་རིགས་རྣམས་ནི་བྲང་ལས། རྗེའུ་རིགས་རྣམས་ནི་བརླ་ལས། དམངས་རིགས་རྣམས་ནི་ཞབས་ལས་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་སོ། ། 114. යස්මා පඨමකප්පිකකාලෙ චතුවණ්ණවවත්ථානං නත්ථි, සබ්බෙව සත්තා එකසදිසා, අපරභාගෙ පන තෙසං පයොගභෙදවසෙන අහොසි, තස්මා වුත්තං ‘‘පොරාණං…පෙ… අජානන්තා’’ති. ලද්ධිභින්දනත්ථායාති ‘‘බ්‍රාහ්මණා බ්‍රහ්මුනො පුත්තා ඔරසා මුඛතො ජාතා’’ති එවං පවත්තාය ලද්ධියා විනිවෙඨනත්ථං. පුත්තප්පටිලාභත්ථායාති ‘‘එවං මයං පෙත්තිකං ඉණං [Pg.38] සොධෙස්සාමා’’ති ලද්ධියං ඨත්වා පුත්තප්පටිලාභාය. අයඤ්හෙත්ථ ධම්මිකානං බ්‍රාහ්මණානං අජ්ඣාසයො. සඤ්ජාතපුප්ඵාති රජස්සලා. ඉත්ථීනඤ්හි කුමාරිභාවප්පත්තිතො පට්ඨාය පච්ඡිමවයතො ඔරං අසති විබන්ධෙ අට්ඨමෙ අට්ඨමෙ සත්තාහෙ ගබ්භාසයසඤ්ඤිතෙ තතියෙ ආවත්තෙ කතිපයා ලොහිතපීළකා සණ්ඨහිත්වා අග්ගහිතපුප්ඵා එව භිජ්ජන්ති, තතො ලොහිතං පග්ඝරති, තත්ථ උතුසමඤ්ඤා, පුප්ඵසමඤ්ඤා ච. නෙසන්ති බ්‍රාහ්මණානං. සච්චවචනං සියාති ‘‘බ්‍රහ්මුනො පුත්තා’’තිආදිවචනං සච්චං යදි සියා, බ්‍රාහ්මණීනං…පෙ… මුඛං භවෙය්‍ය, න චෙතං අත්ථි. ༡༡༤. བསྐལ་པ་ཐོག་མའི་དུས་སུ་རིགས་བཞིའི་རྣམ་གཞག་མེད་པར། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་གཅིག་མཚུངས་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། ཕྱིས་ཀྱི་དུས་སུ་ནི་དེ་དག་གི་སྦྱོར་བའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་ཕྱིར། “སྔོན་གྱི་...པེ་...མི་ཤེས་པ་རྣམས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །«Laddhibhindanatthāya» (གྲུབ་མཐའ་གཞིག་པའི་ཕྱིར་) ཞེས་པ་ནི། “བྲམ་ཟེ་རྣམས་ནི་ཚངས་པའི་བུ་བྲང་སྐྱེས་ཞལ་ནས་སྐྱེས་པའོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་གྲུབ་མཐའ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་རོ། །«Puttappaṭilābhatthāya» (བུ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་) ཞེས་པ་ནི། “འདི་ལྟར་བདག་ཅག་གིས་ཕའི་བུ་ལོན་སྤྲོད་པར་བྱའོ་”ཞེས་པའི་གྲུབ་མཐའ་ལ་གནས་ནས་བུ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ནི་འདིར་ཆོས་དང་མཐུན་པའི་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པའོ། །«Sañjātapupphā» (མེ་ཏོག་སྐྱེས་པ་) ཞེས་པ་ནི། རྡུལ་དང་ལྡན་པའོ། །བུད་མེད་རྣམས་ཀྱི་གཞོན་ནུའི་དངོས་པོར་གྱུར་པ་ནས་བཟུང་སཏེ། ཚེ་སྨད་ཀྱི་ཚུན་ལ། གེགས་མེད་པར་བདུན་ཕྲག་བརྒྱད་པ་བརྒྱད་པ་ལ། མངལ་གྱི་གནས་ཞེས་བྱ་བའི་འཁོར་ལོ་གསུམ་པ་ལ་ཁྲག་གི་ཆུ་བུར་འགའ་ཞིག་ཆགས་ནས། མེ་ཏོག་མ་བླངས་པ་ཉིད་དུ་འཇིག་པར་འགྱུར་ལ། དེ་ལས་ཁྲག་འབབ་པར་འགྱུར་ཏེ། དེ་ལ་ཟླ་མཚན་གྱི་མིང་དང་མེ་ཏོག་གི་མིང་ཞེས་བྱའོ། །«Nesaṃ» (དེ་དག་གི་) ཞེས་པ་ནི། བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིའོ། །«Saccavacanaṃ siyā» (བདེན་པའི་ཚིག་ཏུ་འགྱུར་རོ་) ཞེས་པ་ནི། “ཚངས་པའི་བུ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བདེན་པར་འགྱུར་ན། བྲམ་ཟེ་མོ་རྣམས་ཀྱི་...པེ་...ཞལ་དུ་འགྱུར་དགོས་ནའང་། དེ་ནི་མེད་དོ། ། චතුවණ්ණසුද්ධිවණ්ණනා རིགས་བཞི་རྣམ་པར་དག་པའི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། 115. මුඛච්ඡෙදකවාදන්ති ‘‘බ්‍රාහ්මණා මහාබ්‍රහ්මුනො මුඛතො ජාතා’’ති වාදස්ස ඡෙදකවාදං. අරියභාවෙ අසමත්ථාති අනරියභාවාවහා. පකතිකාළකාති සභාවෙනෙව න සුද්ධා. කණ්හොති කිලිට්ඨො උපතාපකො. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛොති අත්ථො’’ති. ༡༡༥. «ཁ་གཅོད་པའི་སྨྲ་བ་»ཞེས་པ་ནི། “བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཚངས་པ་ཆེན་པོའི་ཁ་ནས་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་པའི་སྨྲ་བ་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་སྨྲ་བའོ།། «འཕགས་པའི་དངོས་པོ་ལ་མི་ནུས་པ་»ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པ་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོ་འདྲེན་པའོ།། «རང་བཞིན་གྱིས་ནག་པ་»ཞེས་པ་ནི། རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་མ་དག་པའོ།། «ནག་པོ་»ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་གདུང་བར་བྱེད་པའོ།། དེའི་ཕྱིར། “སྡུག་བསྔལ་གྱི་དོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། සුක්කභාවො නාම පරිසුද්ධතාති ආහ ‘‘නික්කිලෙසභාවෙන පණ්ඩරා’’ති. සුක්කොති න කිලිට්ඨො අනුපතාපකොති වුත්තං ‘‘සුඛොති අත්ථො’’ති. «དཀར་པོའི་དངོས་པོ་»ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཉིད་དེ། “ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་དངོས་པོས་དཀར་བའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «དཀར་པོ་»ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་དང་གདུང་བར་མི་བྱེད་པ་སྟེ། “བདེ་བའི་དོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། 116. උභයවොකිණ්ණෙති වචනවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘උභයෙසු වොකිණ්ණෙසූ’’ති. මිස්සීභූතෙසූති ‘‘කදාචි කණ්හා ධම්මා, කදාචි සුක්කා ධම්මා’’ති එවං එකස්මිං සන්තානෙ, එකස්මිංයෙව ච අත්තභාවෙ පවත්තියා මිස්සීභූතෙසු, න පන එකජ්ඣං පවත්තියා. එත්ථාති අනන්තරවුත්තධම්මාව අන්වාධිට්ඨාති ආහ ‘‘කණ්හසුක්කධම්මෙසූ’’ති. යස්මා ච තෙ බ්‍රාහ්මණා න චෙව තෙ ධම්මෙ අතික්කන්තා, යාය ච පටිපදාය අතික්කමෙය්‍යුං, සාපි තෙසං පටිපදා නත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘වත්තමානාපී’’ති. නානුජානන්ති අයථාභුච්චවාදභාවතො. අනුජානනඤ්ච නාම අබ්භනුමොදනන්ති තදභාවං දස්සෙන්තෙන ‘‘නානුමොදන්ති, න පසංසන්තී’’ති වුත්තං. චතුන්නං වණ්ණානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. තෙසන්ති පන සම්බන්ධෙපි වා සාමිවචනං. තෙ ච බ්‍රාහ්මණා න එවරූපා න එදිසා, යාදිසො අරහා එකදෙසෙනාපි තෙන තෙසං සදිසතාභාවතො, තස්මා තෙන කාරණෙන නෙසං බ්‍රාහ්මණානං ‘‘බ්‍රාහ්මණොව [Pg.39] සෙට්ඨො වණ්ණො’’ති වාදං විඤ්ඤූ යථාභූතවාදිනො බුද්ධාදයො අරියා නානුජානන්ති. ༡༡༦. «གཉིས་ཀ་འདྲེས་པ་»ཞེས་པ་ནི། ཚིག་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་གསུངས་པ་སྟེ། “གཉིས་ཀ་འདྲེས་པ་རྣམས་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «འདྲེས་པར་གྱུར་པ་རྣམས་ལ་»ཞེས་པ་ནི། “རེས་འགའ་ཆོས་ནག་པོ། རེས་འགའ་ཆོས་དཀར་པོ་”ཞེས་པ་ལྟར། རྒྱུད་གཅིག་དང་ལུས་གཅིག་ཉིད་ལ་འཇུག་པས་འདྲེས་པར་གྱུར་པ་ལས། ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇུག་པས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། «འདི་ལ་»ཞེས་པ་ནི། དེ་མ་ཐག་ཏུ་གསུངས་པའི་ཆོས་ཉིད་ལ་གཞི་བྱས་པ་སྟེ། “ཆོས་ནག་པོ་དང་དཀར་པོ་རྣམས་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་བྲམ་ཟེ་དེ་དག་གིས་ཆོས་དེ་དག་ལས་མ་འདས་ཤིང་། ལམ་གང་གིས་འདའ་བར་འགྱུར་བའི་ལམ་དེ་ཡང་དེ་དག་ལ་མེད་པའི་ཕྱིར། “གནས་བཞིན་དུ་ཡང་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «རྗེས་སུ་མི་གནང་ངོ་»ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པར་སྨྲ་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། རྗེས་སུ་གནང་བ་ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བ་སྟེ། དེ་མེད་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “རྗེས་སུ་མི་ཡི་རང་། མི་བསྟོད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «རིགས་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱི་»ཞེས་པ་ནི། ངེས་པར་འབྱེད་པའི་འབྲེལ་སྒྲའོ།། «དེ་དག་གི་»ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའི་འབྲེལ་སྒྲའོ།། བྲམ་ཟེ་དེ་དག་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ནམ་དེ་འདྲ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། ཕྱོགས་གཅིག་གིས་ཀྱང་དེ་དག་དང་མཚུངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་རྒྱུ་མཚན་དེས་ན། བྲམ་ཟེ་དེ་དག་གི་ “བྲམ་ཟེ་ཉིད་རིགས་མཆོག་གོ་”ཞེས་པའི་སྨྲ་བ་ལ། མཁས་པ་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་སྨྲ་བའི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་རྗེས་སུ་མི་གནང་ངོ་།། ආරකත්තාදීහීති එත්ථ කිලෙසානං ආරකත්තා පහීනභාවතො දූරත්තා අරහං, කිලෙසාරීනං හතත්තා අරහං, සංසාරචක්කස්ස අරානං හතත්තා අරහං, පච්චයාදීනං අරහත්තා අරහං, පාපකරණෙ රහාභාවෙන අරහන්ති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.125 ආදයො), තං සංවණ්ණනාසු (විසුද්ධි. ටී. 1.124) ච වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. ආසවානං ඛීණත්තාති චතුන්නම්පි ආසවානං අනවසෙසතො පහීනත්තා. බ්‍රහ්මචරියවාසන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසං. තස්ස වාසස්ස පරියොසිතත්තා වුත්ථවාසො, දසන්නම්පි වා අරියවාසානං වුත්ථත්තා වුත්ථවාසො. වුත්තඤ්හෙතං – «རིང་བ་ཉིད་ལ་སོགས་པས་»ཞེས་པ་འདི་ལ། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རིང་བས་ན་དགྲ་བཅོམ་པའོ།། ཉོན་མོངས་པའི་དགྲ་རྣམས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་པའོ།། འཁོར་བའི་འཁོར་ལོའི་རྩིབས་རྣམས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་པའོ།། ཡོ་བྱད་ལ་སོགས་པ་འོས་པའི་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་པའོ།། སྡིག་པ་བྱེད་པ་ལ་གསང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་པ་ཞེས་བྱ་བར་དོན་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ནི་འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ཏེ། རྒྱས་པར་ནི་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ (Visuddhimagga) དང་། དེའི་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཤེས་པར་བྱའོ།། «ཟག་པ་ཟད་པའི་ཕྱིར་»ཞེས་པ་ནི། ཟག་པ་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱང་ལྷག་མ་མེད་པར་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། «ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་»ཞེས་པ་ནི། ལམ་གྱི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་པའོ།། གནས་པ་དེ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་ «གནས་ཟིན་པ་»ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན་འཕགས་པའི་གནས་པ་བཅུ་པོ་རྣམས་ལ་གནས་ཟིན་པའི་ཕྱིར་ «གནས་ཟིན་པ་»ཞེས་བྱའོ།། འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘දසයිමෙ, භික්ඛවෙ, අරියාවාසා, යදරියා ආවසිංසු වා ආවසන්ති වා ආවසිස්සන්ති වා. කතමෙ දස? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනො හොති ඡළඞ්ගසමන්නාගතො එකාරක්ඛො චතුරාපස්සෙනො පනුණ්ණපච්චෙකසච්චො සමවයසඨෙසනො අනාවිලසඞ්කප්පො පස්සද්ධකායසඞ්ඛාරො සුවිමුත්තචිත්තො සුවිමුත්තපඤ්ඤො. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, දස අරියාවාසා’’ති (අ. නි. 10.19). “དགེ་སློང་དག། འཕགས་པའི་གནས་པ་བཅུ་པོ་འདི་དག་ནི། གང་དག་ལ་འཕགས་པ་རྣམས་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། གནས་སོ། གནས་པར་འགྱུར་རོ།། བཅུ་གང་ཞེ་ན། འདི་ན་དགེ་སློང་དག། དགེ་སློང་ནི་ཡན་ལག་ལྔ་ཡོངས་སུ་སྤངས་པ་ཡིན་ནོ། ཡན་ལག་དྲུག་དང་ལྡན་པའོ། སྲུང་བ་གཅིག་པའོ། བརྟེན་པ་བཞི་པའོ། སོ་སོའི་བདེན་པ་བསལ་བའོ། ཚོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྤངས་པའོ། རྙོག་པ་མེད་པའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ཅན་ནོ། ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའོ། སེམས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། ཤེས་རབ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ།། དགེ་སློང་དག། འདི་དག་ནི་འཕགས་པའི་གནས་པ་བཅུ་པོའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། වුස්සතීති වා වුසිතං, අරියමග්ගො, අරියඵලඤ්ච, තං එතස්ස අත්ථීති අතිසයවචනිච්ඡාවසෙන අරහා ‘‘වුසිතවා’’ති වුත්තො. කරණීයං නාම පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියාභාවනා දුක්ඛස්සන්තං කාතුකාමෙහි එකන්තතො කත්තබ්බත්තා, තං පන යස්මා චතූහි මග්ගෙහි පච්චෙකං චතූසු සච්චෙසු කාතබ්බං කතං, තස්මා වුත්තං ‘‘චතූහි…පෙ… කතකරණීයො’’ති. ඔසීදාපනට්ඨෙන භාරා වියාති භාරා, කිලෙසා, ඛන්ධා ච. වුත්තඤ්හි ‘‘භාරා හවෙ පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති (සං. නි. 3.22) ඔහාරිතොති අපනීතො. සකො අත්ථො සදත්ථොති එත්ථ ද-කාරො පදසන්ධිකරො. කාමං දිට්ඨිආදයොපි සංයොජනානි එව, තථාපි තණ්හාය භවසංයොජනට්ඨො සාතිසයො. යථාහ ‘‘අවිජ්ජානීවරණානං සත්තානං තණ්හාසංයොජනාන’’න්ති. (සං. නි. 2.125, 126, 127, 132, 134, 136, 142; 3.5.520; කථා. 75) තතො සා එව සුත්තෙ (දී. නි. 2.400; ම. නි. 1.93, 133; 3.373; සං. නි. 3.1081; පටි. ම. 1.34 ආදයො) සමුදයසච්චභාවෙන වුත්තා, තස්මා වුත්තං ‘‘භවසංයොජනං වුච්චති තණ්හා’’ති. සම්මදඤ්ඤා විමුත්තොති සම්මා අඤ්ඤාය ජානනභූතාය අග්ගමග්ගපඤ්ඤාය [Pg.40] සම්මා යථාභූතං යං යථා ජානිතබ්බං, තං තථා ජානිත්වා විමුත්තො. ඉමස්මිං ලොකෙති ඉමස්මිං සත්තලොකෙ. ඉධත්තභාවෙති ඉමස්මිං අත්තභාවෙ, පරත්තභාවෙති පරස්මිං අත්තභාවෙ, ඉධලොකෙ, පරලොකෙ චාති අත්ථො. «གནས་པ་»ཞེས་པ་ནི་གནས་པར་བྱེད་པ་སྟེ། འཕགས་པའི་ལམ་དང་འཕགས་པའི་འབྲས་བུའོ།། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། ལྷག་པར་བརྗོད་པར་འདོད་པའི་དབང་གིས་དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་ “གནས་ཟིན་པ་”ཞེས་བརྗོད་དོ།། «བྱ་བ་»ཞེས་པ་ནི། ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་། སྤོང་བ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་དང་། སྒོམ་པ་སྟེ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐའ་བྱེད་པར་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་གཅིག་ཏུ་བྱ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ཡང་གང་གི་ཕྱིར་ལམ་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སོ་སོར་བདེན་པ་བཞི་ལ་བྱ་བར་བྱ་བ་བྱས་ཟིན་པའི་ཕྱིར། “ལམ་བཞིས་...པེ་...བྱ་བ་བྱས་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «ཁུར་»ཞེས་པ་ནི། བྱིང་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཁུར་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་ཁུར་ཏེ། ཉོན་མོངས་པ་དང་ཕུང་པོ་རྣམས་སོ།། འདི་ལྟར་ “ཕུང་པོ་ལྔ་ནི་ཁུར་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «བོར་བ་»ཞེས་པ་ནི་བསལ་བའོ།། «རང་གི་དོན་»ཞེས་པ་འདིར་ «ད་» (da) ཡིག་ནི་ཚིག་སྦྱོར་བའོ།། ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཉིད་ཡིན་མོད་ཀྱང་། འོན་ཀྱང་སྲེད་པའི་སྲིད་པའི་ཀུན་སྦྱོར་གྱི་དོན་ནི་ལྷག་པར་གྱུར་པ་སྟེ། ཇི་སྐད་དུ། “མ་རིག་པས་བསྒྲིབས་པ་སྲེད་པས་ཀུན་ནས་སྦྱར་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་མདོ་ལས་དེ་ཉིད་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་པས། “སྲིད་པའི་ཀུན་སྦྱོར་ནི་སྲེད་པ་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «ཡང་དག་པར་ཤེས་ནས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་»ཞེས་པ་ནི། མཁྱེན་པར་གྱུར་པའི་ལམ་མཆོག་གི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་བ་དེ་ལྟར་ཤེས་ནས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ།། «འཇིག་རྟེན་འདི་ལ་»ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་འདི་ལའོ།། «འདིར་ལུས་ལ་»ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ལུས་འདི་ལའོ།། «གཞན་གྱི་ལུས་ལ་»ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་ལུས་ལའོ།། འཇིག་རྟེན་འདི་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། 117. අන්තරවිරහිතාති විභාගවිරහිතා. තෙනාහ ‘‘අත්තනො කුලෙන සදිසා’’ති. අනුයන්තීති අනුයන්තා, අනුයන්තා එව ආනුයන්තා, අනුවත්තකා. තෙනාහ ‘‘වසවත්තිනො’’ති. ༡༡༧. «བར་མེད་པ་»ཞེས་པ་ནི་དབྱེ་བ་མེད་པའོ།། དེའི་ཕྱིར། “རང་གི་རིགས་དང་མཚུངས་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «རྗེས་སུ་འབྲང་བ་»ཞེས་པ་ནི། རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཉིད་དེ། རྗེས་སུ་མཐུན་པར་འཇུག་པ་རྣམས་སོ།། དེའི་ཕྱིར། “དབང་དུ་བྱེད་པ་རྣམས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། 118. නිවිට්ඨාති සද්ධෙය්‍යවත්ථුස්මිං අනුපවිසනවසෙන නිවිට්ඨා. තතො එව තස්මිං අධිකං නිවිසනතො අභිනිවිට්ඨා. අචලට්ඨිතාති අචලභාවෙ ඨිතා. ༡༡༨. «གནས་པ་»ཞེས་པ་ནི། དད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལ་རྗེས་སུ་ཞུགས་པའི་དབང་གིས་གནས་པའོ།། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་ལ་ལྷག་པར་གནས་པས་ན་ «མངོན་པར་གནས་པ་»ཞེས་བྱའོ།། «མི་གཡོ་བར་གནས་པ་»ཞེས་པ་ནི། མི་གཡོ་བའི་དངོས་པོ་ལ་གནས་པའོ།། යන්ති යං කථෙතබ්බධම්මං අනුපධාරෙත්වා, තදත්ථඤ්ච අප්පච්චක්ඛං කත්වා කථනං, එතං අට්ඨානං අකාරණං තස්ස බොධිමූලෙයෙව සමුච්ඡින්නත්තා. විච්ඡින්දජනනත්ථන්ති රතනත්තයසද්ධාය විච්ඡින්දස්ස උප්පාදනත්ථං, අඤ්ඤථත්තායාති අත්ථො. සොති මාරො. මුසාවාදං කාතුං නාසක්ඛීති ආගතඵලස්ස අරියසාවකස්ස පුරතො මුසා වත්තුං න විසහි, තස්මා ආම මාරොස්මීති පටිජානි. සිලාපථවියන්ති රතනමයසිලාපථවියං. සිනෙරුං කිර පරිවාරෙත්වා ඨිතො භූමිප්පදෙසො සත්තරතනමයො, ‘‘සුවණ්ණමයො’’ති කෙචි, සා විත්ථාරතො, උබ්බෙධතො අනෙකයොජනසහස්සපරිමාණා අතිවිය නිච්චලා. කිං ත්වං එත්ථාති කිං කාරණා ත්වං එත්ථ. ‘‘ඨිතො’’ති අච්ඡරං පහරි. ඨාතුං අසක්කොන්තොති අරියසාවකස්ස පුරතො ඨාතුං අසක්කොන්තො. අයඤ්හි අරියධම්මාධිගමස්ස ආනුභාවො, යං මාරොපි නාම මහානුභාවො උජුකං පටිප්පරිතුං න සක්කොති. «གང་ཞིག་»ཞེས་པ་ནི། བཤད་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་མ་བརྟག་པར་དང་། དེའི་དོན་ཡང་མངོན་སུམ་དུ་མ་བྱས་པར་སྨྲ་བ་སྟེ། དེ་ནི་གནས་མ་ཡིན་ཞིང་རྒྱུ་མེད་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་ཉིད་དུ་ཀུན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར་རོ།། «ཐེ་ཚོམ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་»ཞེས་པ་ནི། དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་དད་པ་ལ་ཐེ་ཚོམ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་ཏེ། གཞན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། «དེ་»ནི་བདུད་དོ།། «རྫུན་སྨྲ་བར་མི་ནུས་སོ་»ཞེས་པ་ནི། འབྲས་བུ་ཐོབ་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་མདུན་དུ་རྫུན་སྨྲ་བར་མ་ནུས་པས། དེའི་ཕྱིར་ “ཡིན་ཏེ། ང་བདུད་དོ་”ཞེས་ཁས་བླངས་སོ།། «རྡོའི་ས་གཞི་ལ་»ཞེས་པ་ནི། རིན་པོ་ཆེ་ལས་གྲུབ་པའི་རྡོའི་ས་གཞི་ལའོ།། རི་རབ་ལ་བསྐོར་ནས་གནས་པའི་ས་ཕྱོགས་ནི་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་བདུན་ལས་གྲུབ་པ་ཡིན་པར་གྲགས་ལ། ཁ་ཅིག་ནི་ “གསེར་ལས་གྲུབ་པའོ་”ཞེས་ཟེར་ཏེ། དེ་ནི་ཞེང་དང་དཔངས་སུ་དཔག་ཚད་སྟོང་ཕྲག་དུ་མ་ཡོད་པ་ཤིན་ཏུ་མི་གཡོ་བའོ།། «ཁྱོད་ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་»ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་མཚན་ཅིའི་ཕྱིར་ཁྱོད་འདིར་ཡོད་ཅེས་པའོ།། «གནས་སོ་»ཞེས་སེ་གོལ་བརྡབས་སོ།། «གནས་པར་མི་ནུས་པ་»ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་མདུན་དུ་གནས་པར་མི་ནུས་པའོ།། འདི་ནི་འཕགས་པའི་ཆོས་རྟོགས་པའི་མཐུ་ཡིན་ཏེ། བདུད་མཐུ་ཆེན་པོ་ཅན་ཡིན་ཡང་དྲང་པོར་ཁ་གཏད་གཅོག་པར་མི་ནུས་སོ།། මග්ගො එව මූලං මග්ගමූලං, තස්ස. සඤ්ජාතත්තා උප්පන්නත්තා. තෙන මග්ගමූලෙන පතිට්ඨිතසන්තානෙ ලද්ධපතිට්ඨා. භගවතො දෙසනාධම්මං නිස්සාය අරියාය ජාතියා ජාතො ‘‘භගවන්තං නිස්සාය අරියභූමියං ජාතො’’ති වුත්තො. ‘‘උරෙ වසිත්වා’’ති ඉදං ධම්මඝොසස්ස උරතො සමුට්ඨානතාය වුත්තං. උරෙ වායාමජනිතාභිජාතිතාය වා ඔරසො. මුඛතො ජාතෙන ජාතො ‘‘මුඛතො ජාතො’’ති වුත්තො. කාරණකාරණෙපි හි කාරණෙ විය වොහාරො හොති ‘‘තිණෙහි භත්තං සිද්ධ’’න්ති. කෙචි පන ‘‘විමොක්ඛමුඛස්ස වසෙන [Pg.41] ජාතත්තා මුඛතො ජාතො’’ති වදන්ති, තත්ථාපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. පුරිමෙනත්ථෙන යොනිජො, සෙදජො, මුඛජොති තීසු සම්බන්ධෙසු මුඛජෙන සම්බන්ධෙන භගවතො පුත්තභාවො විභාවිතො. අත්ථද්වයෙනාපි ධම්මජභාවොයෙව දීපිතො. අරියධම්මප්පත්තිතො ලද්ධවිසෙසො හුත්වා පවත්තො තදුත්තරකාලිකො ඛන්ධසන්තානො ‘‘අරියධම්මතො ජාතො’’ති වෙදිතබ්බො, අරියධම්මං වා මග්ගඵලං නිස්සාය, උපනිස්සාය ච ජාතො සබ්බොපි ධම්මප්පබන්ධො ‘‘අරියධම්මතො ජාතො’’ති ගහෙතබ්බො. තෙසං පන අරියධම්මානං අපරියොසිතකිච්චතාය අරියභාවෙන අභිනිබ්බත්තිමත්තං උපාදාය ‘‘අරියධම්මතො ජාතත්තා’’ති වුත්තං. පරියොසිතකිච්චතාය තථා නිබ්බත්තිපාරිපූරිං උපාදාය ‘‘නිම්මිතත්තා’’ති වුත්තං, යතො ‘‘ධම්මජො ධම්මනිම්මිතො’’ති වුත්තං. ‘‘නවලොකුත්තරධම්මදායං ආදියතීති ධම්මදායාදො’’ තිපි පාඨො. අස්සාති ‘‘භගවතොම්හිපුත්තො’’තිආදිනා වුත්තස්ස වාක්‍යස්ස. අත්ථං දස්සෙන්තොති භාවත්ථං පකාසෙන්තො. තථාගතස්ස අනඤ්ඤසාධාරණසීලාදිධම්මක්ඛන්ධස්ස සමූහනිවෙසවසෙන ධම්මකායතාය න කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථි, සත්ථුට්ඨානියස්ස පන ධම්මකායතං දස්සෙතුං ‘‘කස්මා තථාගතො ධම්මකායොති වුත්තො’’ති සයමෙව පුච්ඡං සමුට්ඨාපෙත්වා ‘‘තථාගතො හී’’තිආදිනා තමත්ථං විස්සජ්ජෙති. හදයෙන චින්තෙත්වාති ‘‘ඉමං ධම්මං ඉමස්ස දෙසෙස්සාමී’’ති තස්ස උපගතස්ස වෙනෙය්‍යජනස්ස බොධනත්ථං චිත්තෙන චින්තෙත්වා. වාචාය අභිනීහරීති සද්ධම්මදෙසනාවාචාය කරවීකරුතමඤ්ජුනා බ්‍රහ්මස්සරෙන වෙනෙය්‍යසන්තානාභිමුඛං තදජ්ඣාසයානුරූපං හිතමත්ථං නීහරි උපනෙසි. තෙනාති තෙන කාරණෙන එවංසද්ධම්මාධිමුත්තිභාවෙන. අස්සාති තථාගතස්ස. ධම්මමයත්තාති ධම්මභූතත්තා. ඉධාධිප්පෙතධම්මො සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතොති ආහ ‘‘ධම්මකායත්තා එව බ්‍රහ්මකායො’’ති. සබ්බසො අධම්මං පජහිත්වා අනවසෙසතො ධම්මො එව භූතොති ධම්මභූතො. තථාරූපො ච යස්මා සභාවතො ධම්මො එවාති වත්තබ්බතං අරහතීති ආහ ‘‘ධම්මසභාවො’’ති. «ལམ་གྱི་རྩ་བ་»ཞེས་པ་ནི། ལམ་ཉིད་རྩ་བ་ཡིན་པས་ལམ་གྱི་རྩ་བའོ།། དེའི། «སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་»ཞེས་པ་ནི་བྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། ལམ་གྱི་རྩ་བ་དེས་རྒྱུད་ལ་གནས་པ་ཐོབ་པའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བསྟན་པའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བས་སྐྱེས་པས། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བརྟེན་ནས་འཕགས་པའི་ས་ལ་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «བྲང་ལ་གནས་ནས་»ཞེས་པ་འདི་ནི། ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་བྲང་ནས་ལྡང་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་བྲང་ནས་བརྩོན་འགྲུས་བསྐྱེད་དེ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ན་བྲང་ལས་སྐྱེས་པའོ།། ཁ་ནས་སྐྱེས་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ «ཁ་ནས་སྐྱེས་པ་»ཞེས་གསུངས་སོ།། རྒྱུའི་རྒྱུ་ལ་ཡང་རྒྱུ་ཉིད་ལྟར་ཐ་སྙད་བྱེད་དེ། དཔེར་ན། “རྩྭ་ཡིས་ཟས་བསྐོལ་ཏོ་”ཞེས་པ་ལྟར་རོ།། ཁ་ཅིག་ནི་ “རྣམ་པར་ཐར་པའི་སྒོའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ཁ་ནས་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་ཟེར་ཏེ། དེ་ལའང་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། སྔ་མའི་དོན་གྱིས་ནི། མངལ་ནས་སྐྱེས་པ། དྲོད་གཤེར་ལས་སྐྱེས་པ། ཁ་ནས་སྐྱེས་པ་ཞེས་པའི་འབྲེལ་བ་གསུམ་ལས། ཁ་ནས་སྐྱེས་པའི་འབྲེལ་བས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྲས་ཉིད་དུ་གསལ་བར་བྱས་སོ།། དོན་གཉིས་ཀས་ཀྱང་ཆོས་ལས་སྐྱེས་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་ཏོ།། འཕགས་པའི་ཆོས་ཐོབ་པ་ལས་ཁྱད་པར་ཐོབ་སྟེ་འཇུག་པའི་དེའི་འོག་གི་ཕུང་པོའི་རྒྱུད་ནི་ “འཕགས་པའི་ཆོས་ལས་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཡང་ན་འཕགས་པའི་ཆོས་སམ་ལམ་དང་འབྲས་བུ་ལ་བརྟེན་ཅིང་ཉེ་བར་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ “འཕགས་པའི་ཆོས་ལས་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་གཟུང་བར་བྱའོ།། འཕགས་པའི་ཆོས་དེ་དག་གི་བྱ་བ་མ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར། འཕགས་པའི་དངོས་པོ་ཙམ་སྐྱེས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ “འཕགས་པའི་ཆོས་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ།། བྱ་བ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་སྐྱེ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ “སྤྲུལ་པའོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་ “ཆོས་ལས་སྐྱེས་པ། ཆོས་ཀྱིས་སྤྲུལ་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དགུ་པོའི་སྐལ་བ་ལེན་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་ལ་སྤྱོད་པའོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་ཀྱང་ཡོད་དོ།། «དེའི་»ཞེས་པ་ནི་ “ང་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྲས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གིའོ།། «དོན་སྟོན་པ་»ཞེས་པ་ནི་གནས་ལུགས་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་འདུས་པར་གནས་པའི་དབང་གིས་ཆོས་ཀྱི་སྐུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདི་ལ་སྨྲ་བར་བྱ་བ་ཅིའང་མེད་དོ།། སྟོན་པའི་གོ་སར་བཞུགས་པ་དེའི་ཆོས་ཀྱི་སྐུ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཅིའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ཆོས་ཀྱི་སྐུ་ཞེས་བྱ་”ཞེས་རང་ཉིད་ཀྱིས་དྲི་བ་བསླངས་ནས། “དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དོན་དེ་ལན་བཏབ་པའོ།། «སྙིང་གིས་བསམས་ནས་»ཞེས་པ་ནི། “ཆོས་འདི་འདི་ལ་བཤད་པར་བྱའོ་”ཞེས་རང་གི་དྲུང་དུ་ལྷགས་པའི་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོ་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སེམས་ཀྱིས་བསམས་ནས་སོ།། «ངག་གིས་ཕྱུང་བའོ་»ཞེས་པ་ནི། དམ་པའི་ཆོས་སྟོན་པའི་ངག་གིས། ཀ་ལ་པིང་ཀའི་སྒྲ་ལྟར་སྙན་པའི་ཚངས་པའི་དབྱངས་ཀྱིས། གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་ཕྱོགས་ཏེ། དེའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པའི་ཕན་པའི་དོན་ཕྱུང་ཞིང་ཉེ་བར་བཀོད་པའོ།། «དེའི་ཕྱིར་»ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་དེས་ཏེ། དེ་ལྟར་དམ་པའི་ཆོས་ལ་མོས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། «དེའི་»ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའིའོ།། «ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཉིད་»ཅེས་པ་ནི་ཆོས་སུ་གྱུར་པ་ཉིད་དོ།། འདིར་འདོད་པའི་ཆོས་ནི་མཆོག་གི་དོན་གྱིས་ཚངས་པར་གྱུར་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཆོས་ཀྱི་སྐུ་ཉིད་ཚངས་པའི་སྐུ་འོ།”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཆོས་མ་ཡིན་པ་ཐམས་ཅད་བཏང་ནས་ལྷག་མ་མེད་པར་ཆོས་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཆོས་སུ་གྱུར་པའོ།། དེ་ལྟ་བུ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པས་ན་ཆོས་ཉིད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པར་འོས་པའི་ཕྱིར། “ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། 119. සෙට්ඨච්ඡෙදකවාදන්ති ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො’’ති (දී. නි. 3.116) එවං වුත්තසෙට්ඨභාවච්ඡෙදකවාදං. අපරෙනපි නයෙනාති යථාවුත්තසෙට්ඨච්ඡෙදකවාදතො අපරෙනපි පොරාණකලොකුප්පත්තිදස්සනනයෙන. සෙට්ඨච්ඡෙද…පෙ… දස්සෙතුන්ති සොපි හි ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො, හීනා අඤ්ඤෙ [Pg.42] වණ්ණා’’ති, ‘‘බ්‍රාහ්මණා බ්‍රහ්මුනො පුත්තා ඔරසා මුඛතො ජාතා බ්‍රහ්මජා’’ති (දී. නි. 3.114) ච එවං පවත්තාය මිච්ඡාදිට්ඨියා විනිවෙඨනො ජාතිබ්‍රාහ්මණානං සෙට්ඨභාවස්ස ඡෙදනතො සෙට්ඨච්ඡෙදනවාදො නාම හොතීති දස්සෙතුන්ති අත්ථො. ༡༡༩. "Seṭṭhacchedakavāda" (གཙོ་བོ་གཅོད་པའི་སྨྲ་བ།) ཞེས་པ་ནི། "བྲམ་ཟེ་ཉིད་གཙོ་བོའི་རིགས་ཡིན།" (དཱིགྷ་ནིཀཱཡ། ༣.༡༡༦) ཞེས་འདི་ལྟར་གསུངས་པའི་གཙོ་བོའི་དངོས་པོ་གཅོད་པར་སྨྲ་བ་ལའོ།། "ཚུལ་གཞན་གྱིས་ཀྱང་" ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གཙོ་བོ་གཅོད་པའི་སྨྲ་བ་ལས་གཞན་པའི་སྔོན་གྱི་བསྐལ་པར་འཇིག་རྟེན་བྱུང་ཚུལ་བསྟན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཀྱང་ངོ་།། "གཙོ་བོ་གཅོད་པ་...ལྷག་མ་...བསྟན་པའི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་དེ་ཡང་ "བྲམ་ཟེ་ཉིད་གཙོ་བོའི་རིགས་ཡིན། རིགས་གཞན་རྣམས་ནི་དམན་པ་ཡིན།" ཞེས་དང་། "བྲམ་ཟེ་རྣམས་ནི་ཚངས་པའི་བུ་གཅེས་པ། ཞལ་ནས་སྐྱེས་པ། ཚངས་པ་ལས་སྐྱེས་པ་ཡིན།" (དཱིགྷ་ནིཀཱཡ། ༣.༡༡༤) ཞེས་འདི་ལྟར་འཇུག་པའི་ལོག་ལྟ་བཟློག་པར་བྱེད་པ་དང་། སྐྱེ་བས་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་གཙོ་བོའི་དངོས་པོ་གཅོད་པའི་ཕྱིར། "གཙོ་བོ་གཅོད་པར་སྨྲ་བ་" ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཏེ། འདི་ནི་དོན་ཏོ།། ඉත්ථභාවන්ති ඉමං පකාරතං මනුස්සභාවං. සාමඤ්ඤජොතනා හි විසෙසෙ අවතිට්ඨති, පකරණවසෙන වා අයමත්ථො අවච්ඡින්නො දට්ඨබ්බො. මනෙනෙව නිබ්බත්තාති බාහිරපච්චයෙන විනා කෙවලං උපචාරඣානමනසාව නිබ්බත්තා. යාය උපචාරජ්ඣානචෙතනාය තෙ තත්ථ නිබ්බත්තා, නීවරණවික්ඛම්භනාදිනා උළාරො තස්සා පවත්තිවිසෙසො, තස්මා ඣානඵලකප්පො තස්සා ඵලවිසෙසොති ආහ ‘‘බ්‍රහ්මලොකෙ වියා’’තිආදි. ‘‘සයංපභා’’ති පදානං තත්ථ සූරියාලොකාදීහි විනා අන්ධකාරං විධමන්තා සයමෙව පභාසන්තීති සයංපභා, අන්තලික්ඛෙ ආකාසෙ චරන්තීති අන්තලික්ඛචරා, තදඤ්ඤකාමාවචරසත්තානං විය සරීරස්ස විචරණට්ඨානස්ස අසුභතාභාවතො සුභං, සුභෙව තිට්ඨන්තීති සුභට්ඨායිනොති අත්ථො වෙදිතබ්බො. "འདི་ལྟ་བུའི་དངོས་པོ་" ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་འདི་ལྟ་བུའི་མིའི་དངོས་པོ་ལའོ།། སྤྱིར་བསྟན་པ་ནི་བྱེ་བྲག་ལ་གནས་པ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་སྐབས་ཀྱི་དབང་གིས་དོན་འདི་ཉིད་རྣམ་པར་བཅད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། "ཡིད་ཉིད་ལས་བྱུང་བ་" ཞེས་པ་ནི། ཕྱིའི་རྐྱེན་མེད་པར་མ་བཅོས་པའི་ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ཡིད་ཙམ་གྱིས་སྐྱེས་པ་ལའོ།། ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་གྱི་སེམས་པ་གང་གིས་དེ་དག་དེར་སྐྱེས་པ་ནི། སྒྲིབ་པ་རྣམ་པར་གནོན་པ་ལ་སོགས་པས་དེའི་འཇུག་པ་ཁྱད་པར་ཅན་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་བསམ་གཏན་གྱི་འབྲས་བུ་དང་མཚུངས་པ་ནི་དེའི་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་ཡིན་ནོ་ཞེས་ "ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་བཞིན་ནོ་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། "རང་ཉིད་འོད་གསལ་བ་" ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི། དེར་ཉི་མའི་འོད་ལ་སོགས་པ་མེད་པར་མུན་པ་སེལ་ཞིང་རང་ཉིད་ལས་འོད་འབྱུང་བས་ན་རང་ཉིད་འོད་གསལ་བ་དང་། བར་སྣང་ནམ་མཁའ་ལ་རྒྱུ་བས་ན་བར་སྣང་ལ་རྒྱུ་བ་དང་། འདོད་ཁམས་ཀྱི་སེམས་ཅན་གཞན་དག་བཞིན་དུ་ལུས་དང་རྒྱུ་བའི་གནས་མི་སྡུག་པ་མ་ཡིན་པས་ན་མཛེས་པ་དང་། མཛེས་པ་ཉིད་ལ་གནས་པས་ན་མཛེས་པར་གནས་པ་ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། රසපථවිපාතුභාවවණ්ණනා རོ་ས་ཞག་བྱུང་བའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 120. සබ්බං චක්කවාළන්ති අනවසෙසං කොටිසතසහස්සං චක්කවාළං. සමතනීති සඤ්ඡාදෙන්තී විප්ඵරි, සා පන තස්මිං උදකෙ පතිට්ඨිතා අහොසීති ආහ ‘‘පතිට්ඨහී’’ති. වණ්ණෙන සම්පන්නාති සම්පන්නවණ්ණා. මක්ඛිකණ්ඩකරහිතන්ති මක්ඛිකාහි ච තාසං අණ්ඩකෙහි ච රහිතං. ༡༢༠. "འཁོར་ཡུག་ཐམས་ཅད་" ཞེས་པ་ནི། མ་ལུས་པའི་འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ལའོ།། "མཉམ་པར་ཁྱབ་པ་" ཞེས་པ་ནི། གཡོགས་ཏེ་ཁྱབ་པར་གྱུར་པ་སྟེ། དེ་ནི་ཆུ་དེ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་ "གནས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "ཁ་དོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་" ཞེས་པ་ནི། ཁ་དོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་དོ།། "སྦྲང་བུ་དང་སྒོ་ང་མེད་པ་" ཞེས་པ་ནི། སྦྲང་བུ་རྣམས་དང་དེ་དག་གི་སྒོ་ང་རྣམས་དང་བྲལ་བ་ལའོ།། අතීතානන්තරෙපි කප්පෙ ලොලොයෙව. කස්මා? එවං චිරපරිචිතලොලතාවසෙන සබ්බපඨමං තථා අකාසීති දස්සෙති. කිමෙවිදන්ති ‘‘වණ්ණතො, ගන්ධතො ච තාව ඤාතං, රසතො පන කිමෙවිදං භවිස්සතී’’ති සංසයජාතො වදති. තිට්ඨතීති අට්ඨාසි. "འདས་མ་ཐག་པའི་བསྐལ་པ་ལའང་ཆགས་པ་ཅན་ཉིད་དོ།།" ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འདི་ལྟར་ཡུན་རིང་པོར་གོམས་པའི་ཆགས་པའི་དབང་གིས་ཐོག་མ་ཉིད་དུ་དེ་ལྟར་བྱས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། "འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་" ཞེས་པ་ནི། "ཁ་དོག་དང་དྲི་ལས་ནི་ཤེས་པར་གྱུར་ཏོ།། རོ་ལས་ནི་འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་" ཞེས་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེས་ནས་སྨྲའོ།། "གནས་སོ་" ཞེས་པ་ནི། ལྷག་པར་གནས་སོ།། චන්දිමසූරියාදිපාතුභාවවණ්ණනා ཟླ་བ་དང་ཉི་མ་ལ་སོགས་པ་བྱུང་བའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 121. ආලුප්පකාරකන්ති එත්ථ ආලොපපරියායො ආලුප්ප-සද්දොති ආහ ‘‘ආලොපං කත්වා’’ති. පච්චක්ඛභූතානම්පි [Pg.43] චන්දිමසූරියානං පවත්තියං ලොකියානං සම්මොහො හොති, තං විධමිතුං ‘‘කො පන තෙස’’න්තිආදිනා අට්ඨ පඤ්හාවිස්සජ්ජනානි ගහිතානි. තත්ථ තෙසන්ති චන්දිමසූරියානං. කස්මින්ති කස්මිං ඨානෙ. ‘‘කො උපරී’’ති එතෙනෙව කො හෙට්ඨාති අයමත්ථො වුත්තොයෙව. තථා ‘‘කො සීඝං ගච්ඡතී’’ති ඉමිනා කො සණිකං ගච්ඡතීති අයම්පි අත්ථො වුත්තොයෙව. වීථියොති ගමනවීථියො. එකතොති එකස්මිං ඛණෙ පාතුභවන්ති. සූරියමණ්ඩලෙ පන අත්ථඞ්ගතෙ චන්දමණ්ඩලං පඤ්ඤායිත්ථ. ඡන්දං ඤත්වා වාති රුචිං ඤත්වා විය. ༡༢༡. "ཁམ་གྱི་རྣམ་པ་" ཞེས་པ་ལ། འདིར་ "ཨཱལུཔྤ" (āluppa) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ "ཨཱལོཔ" (ālopa - ཁམ་) གྱི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་པས། "ཁམ་དུ་བྱས་ནས་" ཞེས་གསུངས་སོ།། མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ཟླ་བ་དང་ཉི་མའི་འཇུག་པ་ལའང་འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ལ་རྨོངས་པ་ཡོད་པས། དེ་བསལ་བའི་ཕྱིར། "གང་ཞིག་དེ་དག་གི་..." ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དྲི་བ་དང་ལན་བརྒྱད་བཟུང་ངོ་།། དེ་ལ་ "དེ་དག་གི་" ཞེས་པ་ནི། ཟླ་བ་དང་ཉི་མ་གཉིས་ཀྱིའོ།། "གང་ལ་" ཞེས་པ་ནི། གནས་གང་ལའོ།། "གང་ཞིག་སྟེང་ན་ཡོད་དམ་" ཞེས་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་གང་ཞིག་འོག་ན་ཡོད་དམ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཡང་བཤད་ཟིན་ཏོ།། དེ་བཞིན་དུ་ "གང་ཞིག་མྱུར་དུ་འགྲོ་འམ་" ཞེས་པས་གང་ཞིག་དལ་གྱིས་འགྲོ་འམ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཡང་བཤད་ཟིན་ཏོ།། "ལམ་རྣམས་" ཞེས་པ་ནི། འགྲོ་བའི་ལམ་རྣམས་སོ།། "ལྷན་ཅིག་ཏུ་" ཞེས་པ་ནི། སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་བྱུང་བའོ།། ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་ནུབ་པ་ན་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ།། "འདོད་པ་ཤེས་ནས་སམ་" ཞེས་པ་ནི། མོས་པ་ཤེས་པ་བཞིན་ནོ།། උභයන්ති අන්තො, බහි ච. "གཉིས་ཀ་" ཞེས་པ་ནི། ནང་དང་ཕྱིའོ།། උජුකන්ති ආයාමතො, විත්ථාරතො, උබ්බෙධතො ච. පරිමණ්ඩලතොති පරික්ඛෙපතො. "དྲང་པོ་" ཞེས་པ་ནི། སྲིད་དང་། ཞེང་དང་། དཔངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ།། "ཟླུམ་པོ་" ཞེས་པ་ནི། མཐའ་སྐོར་གྱི་སྒོ་ནས་སོ།། උජුකං සණිකං ගච්ඡති අමාවාසියං සූරියෙන සද්ධිං ගච්ඡන්තො දිවසෙ දිවසෙ ථොකං ථොකං ඔහීයන්තො පුණ්ණමාසියං උපඩ්ඪමග්ගමෙව ඔහීයනතො. තිරියං සීඝං ගච්ඡති එකස්මිම්පි මාසෙ කදාචි දක්ඛිණතො, කදාචි උත්තරතො දස්සනතො. ‘‘ද්වීසු පස්සෙසූ’’ති ඉදං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. චන්දස්ස පුරතො, පච්ඡතො, සමඤ්ච තාරකා ගච්ඡන්තියෙව. අත්තනො ඨානන්ති අත්තනො ගමනට්ඨානං. න විජහන්ති අත්තනො වීථියාව ගච්ඡනතො. සූරියස්ස උජුකං ගමනස්ස සීඝතා චන්දස්ස ගමනං උපාදාය වෙදිතබ්බා. තිරියං ගමනං දක්ඛිණදිසතො උත්තරදිසාය, උත්තරදිසතො ච දක්ඛිණදිසාය ගමනං දන්ධං ඡහි ඡහි මාසෙහි ඉජ්ඣනතො. සොති සූරියො. කාළපක්ඛඋපොසථතොති කාළපක්ඛෙ උපොසථෙ චන්දෙන සහෙව ගන්ත්වා තතො පරං. පාටිපදදිවසෙති සුක්කපක්ඛපාටිපදදිවසෙ. ඔහාය ගච්ඡති අත්තනො සීඝගාමිතාය, තස්ස ච දන්ධගාමිතාය. ලෙඛා විය පඤ්ඤායති පච්ඡිමදිසායං. යාව උපොසථදිවසාති යාව සුක්කපක්ඛඋපොසථදිවසා. ‘‘චන්දො අනුක්කමෙන වඩ්ඪිත්වා’’ති ඉදං උපරිභාගතො පතිතසූරියාලොකතාය හෙට්ඨතො පවත්තාය සූරියස්ස දූරභාවෙන දිවසෙ දිවසෙ අනුක්කමෙන පරිහායමානාය අත්තනො ඡායාය වසෙන අනුක්කමෙන චන්දමණ්ඩලප්පදෙසස්ස වඩ්ඪමානස්ස විය දිස්සමානතාය වුත්තං, තස්මා අනුක්කමෙන වඩ්ඪිත්වා විය. උපොසථදිවසෙ පුණ්ණමායං පරිපුණ්ණො හොති, පරිපුණ්ණමණ්ඩලො හුත්වා දිස්සතීති අත්ථො. ධාවිත්වා ගණ්හාති චන්දස්ස දන්ධගතිතාය, අත්තනො ච සීඝගතිතාය. අනුක්කමෙන හායිත්වාති එත්ථ ‘‘අනුක්කමෙන [Pg.44] වඩ්ඪිත්වා’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තත්ථ පන ඡායාය හායමානතාය මණ්ඩලං වඩ්ඪමානං විය දිස්සති, ඉධ ඡායාය වඩ්ඪමානතාය මණ්ඩලං හායමානං විය දිස්සති. "དྲང་པོར་དལ་གྱིས་འགྲོ་བ་" ཞེས་པ་ནི། གནམ་སྟོང་ལ་ཉི་མ་དང་ལྷན་ཅིག་འགྲོ་བཞིན་དུ་ཉིན་རེ་བཞིན་ཅུང་ཟད་ཅུང་ཟད་ཕྱིར་ལུས་ཏེ། ཉ་ལ་ལམ་ཕྱེད་ཙམ་ཕྱིར་ལུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། "འཕྲེད་དུ་མྱུར་དུ་འགྲོ་བ་" ཞེས་པ་ནི། ཟླ་བ་གཅིག་ལའང་རེས་འགའ་ལྷོ་ནས་དང་། རེས་འགའ་བྱང་ནས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། "ཕྱོགས་གཉིས་སུ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་ཕལ་ཆེ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། ཟླ་བའི་མདུན་དང་། རྒྱབ་དང་། མཉམ་དུ་སྐར་མ་རྣམས་འགྲོ་བ་ཉིད་དོ།། "རང་གི་གནས་" ཞེས་པ་ནི། རང་གི་འགྲོ་བའི་གནས་སོ།། "མི་གཏོང་བ་" ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ལམ་ཉིད་དུ་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཉི་མའི་དྲང་པོར་འགྲོ་བའི་མྱུར་བ་ནི་ཟླ་བའི་འགྲོ་བ་ལ་ལྟོས་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འཕྲེད་དུ་འགྲོ་བ་ནི་ལྷོ་ཕྱོགས་ནས་བྱང་ཕྱོགས་སུ་དང་། བྱང་ཕྱོགས་ནས་ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་འགྲོ་བ་དལ་བ་སྟེ། ཟླ་བ་དྲུག་དྲུག་གིས་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། "དེ་" ཞེས་པ་ནི། ཉི་མའོ།། "ནག་ཕྱོགས་ཀྱི་གསོ་སྦྱོང་ལས་" ཞེས་པ་ནི། ནག་ཕྱོགས་ཀྱི་གསོ་སྦྱོང་ལ་ཟླ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སོང་ནས་དེའི་འོག་ཏུའོ།། "ཚེས་གཅིག་གི་ཉིན་" ཞེས་པ་ནི། དཀར་ཕྱོགས་ཀྱི་ཚེས་གཅིག་གི་ཉིན་ལའོ།། "བོར་ནས་འགྲོ་བ་" ཞེས་པ་ནི། རང་ཉིད་མྱུར་དུ་འགྲོ་བ་དང་། དེ་ཉིད་དལ་གྱིས་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་རོ།། ནུབ་ཕྱོགས་སུ་རི་མོ་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ་།། "གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོའི་བར་དུ་" ཞེས་པ་ནི། དཀར་ཕྱོགས་ཀྱི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོའི་བར་དུའོ།། "ཟླ་བ་རིམ་གྱིས་འཕེལ་ནས་" ཞེས་པ་འདི་ནི། སྟེང་གི་ཆ་ལས་བབས་པའི་ཉི་མའི་འོད་ཀྱིས་འོག་ནས་འཇུག་པའི་ཉི་མ་དང་ཐག་རིང་བའི་ཕྱིར། ཉིན་རེ་བཞིན་རིམ་གྱིས་འགྲིབ་པར་འགྱུར་བའི་རང་གི་གྲིབ་མའི་དབང་གིས་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་ཕྱོགས་འཕེལ་བ་བཞིན་དུ་སྣང་བའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་རིམ་གྱིས་འཕེལ་བ་བཞིན་ནོ།། ཉ་བའི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་ཏེ། དཀྱིལ་འཁོར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྱུར་ནས་སྣང་བའི་དོན་ཏོ།། "རྒྱུགས་ཏེ་འཛིན་པ་" ཞེས་པ་ནི། ཟླ་བ་དལ་གྱིས་བགྲོད་པ་དང་། རང་ཉིད་མྱུར་དུ་བགྲོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། "རིམ་གྱིས་འགྲིབ་ནས་" ཞེས་པ་འདིར་ "རིམ་གྱིས་འཕེལ་ནས་" ཞེས་པ་འདིར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། འོན་ཀྱང་དེར་ནི་གྲིབ་མ་འགྲིབ་པའི་ཕྱིར་དཀྱིལ་འཁོར་འཕེལ་བ་བཞིན་དུ་སྣང་ལ། འདིར་ནི་གྲིབ་མ་འཕེལ་བའི་ཕྱིར་དཀྱིལ་འཁོར་འགྲིབ་པ་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ་།། යාය වීථියා සූරියෙ ගච්ඡන්තෙ වස්සවලාහකා දෙවපුත්තා සූරියාභිතාපසන්තත්තා අත්තනො විමානතො න නික්ඛමන්ති, කීළාපසුතා හුත්වා න විචරන්ති, තදා කිර සූරියස්ස විමානං පකතිමග්ගතො අධො ඔතරිත්වා විචරති, තස්ස ඔරුය්හ චරණෙනෙව චන්දවිමානම්පි අධො ඔරුය්හ චරති තග්ගතිකත්තා, තස්මා සා වීථි උදකාභාවෙන අජානුරූපතාය ‘‘අජවීථී’’ති සමඤ්ඤං ගතා. යාය පන වීථියා සූරියෙ ගච්ඡන්තෙ වස්සවලාහකා දෙවපුත්තා සූරියාභිතාපාභාවතො අභිණ්හං අත්තනො විමානතො බහි නික්ඛමිත්වා කීළාපසුතා ඉතො චිතො ච විචරන්ති, තදා කිර සූරියවිමානං පකතිමග්ගතො උද්ධං ආරුහිත්වා විචරති, තස්ස උද්ධං ආරුය්හ චරණෙනෙව චන්දවිමානම්පි උද්ධං ආරුය්හ චරති තග්ගතිකත්තා, තග්ගතිකතා ච සමානගතිනා වාතමණ්ඩලෙන විමානස්ස ඵෙල්ලිතබ්බත්තා, තස්මා සා වීථි උදකබහුභාවෙන නාගානුරූපතාය ‘‘නාගවීථී’’ති සමඤ්ඤං ගතා. යදා සූරියො උද්ධමනාරුහන්තො, අධො ච අනොතරන්තො පකතිමග්ගෙනෙව ගච්ඡති, තදා වස්සවලාහකා යථාකාලං, යථාරුචි ච විමානතො නික්ඛමිත්වා සුඛෙන විචරන්ති, තෙන කාලෙන කාලං වස්සනතො ලොකෙ උතුසමතා හොති, තාය උතුසමතාය හෙතුභූතාය සා චන්දිමසූරියානං ගති ගවානුරූපතාය ‘‘ගොවීථී’’ති සමඤ්ඤං ගතා. තෙන වුත්තං ‘‘අජවීථී’’තිආදි. ལམ་གང་ལ་ཉི་མ་འགྲོ་བ་ན། ཆར་འཛིན་གྱི་ལྷའི་བུ་རྣམས་ཉི་མའི་གདུང་བས་གདུངས་ཏེ་རང་གི་གཞལ་ཡས་ཁང་ནས་ཕྱིར་མི་འབྱུང་ཞིང་། རྩེད་མོ་ལ་གཞོལ་ཏེ་མི་རྒྱུ་བ་དེའི་ཚེ། གྲགས་པ་ལྟར་ན་ཉི་མའི་གཞལ་ཡས་ཁང་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ལམ་ལས་འོག་ཏུ་བབས་ཏེ་རྒྱུ་ལ། དེ་འོག་ཏུ་བབས་ཏེ་རྒྱུ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཟླ་བའི་གཞལ་ཡས་ཁང་ཡང་འོག་ཏུ་བབས་ཏེ་རྒྱུ་སྟེ། དེའི་འགྲོས་དང་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ལམ་དེ་ནི་ཆུ་མེད་པས་ར་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ "རའི་ལམ་" (ཨ་ཛ་བཱི་ཐཱི) ཞེས་པའི་མིང་དུ་གྱུར་ཏོ།། ལམ་གང་ལ་ཉི་མ་འགྲོ་བ་ན། ཆར་འཛིན་གྱི་ལྷའི་བུ་རྣམས་ཉི་མའི་གདུང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རྒྱུན་དུ་རང་གི་གཞལ་ཡས་ཁང་ནས་ཕྱིར་བྱུང་སྟེ། རྩེད་མོ་ལ་གཞོལ་བཞིན་དུ་ཕར་ཚུར་རྒྱུ་བ་དེའི་ཚེ། གྲགས་པ་ལྟར་ན་ཉི་མའི་གཞལ་ཡས་ཁང་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ལམ་ལས་སྟེང་དུ་འཛེགས་ཏེ་རྒྱུ་ལ། དེ་སྟེང་དུ་འཛེགས་ཏེ་རྒྱུ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཟླ་བའི་གཞལ་ཡས་ཁང་ཡང་སྟེང་དུ་འཛེགས་ཏེ་རྒྱུ་སྟེ། དེའི་འགྲོས་དང་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། འགྲོས་མཚུངས་པ་ཉིད་ནི་མཚུངས་པར་རྒྱུ་བའི་རླུང་གི་དཀྱིལ་འཁོར་གྱིས་གཞལ་ཡས་ཁང་འཕུལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ལམ་དེ་ནི་ཆུ་མང་བས་ཀླུ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ "ཀླུའི་ལམ་" (ནཱ་ག་བཱི་ཐཱི) ཞེས་པའི་མིང་དུ་གྱུར་ཏོ།། གང་གི་ཚེ་ཉི་མ་སྟེང་དུ་མི་འཛེགས་ཤིང་འོག་ཏུའང་མི་འབབ་པར་རང་བཞིན་གྱི་ལམ་ཉིད་དུ་འགྲོ་བ་དེའི་ཚེ། ཆར་འཛིན་གྱི་ལྷའི་བུ་རྣམས་དུས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དང་འདོད་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གཞལ་ཡས་ཁང་ནས་ཕྱིར་བྱུང་སྟེ་བདེ་བར་རྒྱུ་ལ། དེས་ན་དུས་ནས་དུས་སུ་ཆར་འབབ་པས་འཇིག་རྟེན་དུ་དུས་བཞི་མཉམ་པར་འགྱུར་ཞིང་། དུས་བཞི་མཉམ་པ་དེའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཟླ་བ་དང་ཉི་མ་གཉིས་ཀྱི་བགྲོད་པ་དེ་ནི་བ་ལང་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ "བ་ལང་གི་ལམ་" (གོ་བཱི་ཐཱི) ཞེས་པའི་མིང་དུ་གྱུར་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ "རའི་ལམ་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། එවං ‘‘කති නෙසං වීථියො’’ති පඤ්හං විස්සජ්ජෙත්වා ‘‘කථං විචරන්තී’’ති පඤ්හං විස්සජ්ජෙතුං ‘‘චන්දිමසූරියා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සිනෙරුතො බහි නික්ඛමන්තීති සිනෙරුසමීපෙන තං පදක්ඛිණං කත්වා ගච්ඡන්තා තතො ගමනවීථිතො බහි අත්තනො තිරියගමනෙන චක්කවාළාභිමුඛා නික්ඛමන්ති. අන්තො විචරන්තීති එවං ඡ මාසෙ ඛණෙ ඛණෙ සිනෙරුතො අපසක්කනවසෙන තතො නික්ඛමිත්වා චක්කවාළසමීපං පත්තා, තතොපි ඡ මාසෙ ඛණෙ ඛණෙ අපසක්කනවසෙන නික්ඛමිත්වා සිනෙරුසමීපං පාපුණන්තා අන්තො විචරන්ති. ඉදානි තමෙවත්ථං සඞ්ඛෙපෙන වුත්තං විවරිතුං ‘‘තෙහී’’තිආදි වුත්තං. සිනෙරුස්ස, චක්කවාළස්ස ච යං ඨානං වෙමජ්ඣං, තස්ස, සිනෙරුස්ස ච යං ඨානං වෙමජ්ඣං, තෙන ගච්ඡන්තා ‘‘සිනෙරුසමීපෙන [Pg.45] විචරන්තී’’ති වුත්තා, න සිනෙරුස්ස අග්ගාළින්දඅල්ලීනා. චක්කවාළසමීපෙන චරිත්වාති එත්ථාපි එසෙව නයො. මජ්ඣෙනාති සිනෙරුස්ස, චක්කවාළස්ස ච උජුකං වෙමජ්ඣෙන මග්ගෙන. චිත්‍රමාසෙ මජ්ඣෙනාති එත්ථාපි එසෙව නයො. དེ་ལྟར་ "དེ་དག་གི་ལམ་དུ་ཞིག་ཡོད་དམ་" ཞེས་པའི་དྲི་བའི་ལན་བཏབ་ནས། "ཇི་ལྟར་རྒྱུ་བར་བྱེད་དམ་" ཞེས་པའི་དྲི་བའི་ལན་གདབ་པའི་ཕྱིར། "ཟླ་བ་དང་ཉི་མ་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "རི་རབ་ལས་ཕྱིར་འབྱུང་བ་" ཞེས་པ་ནི། རི་རབ་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་དེ་ལ་གཡས་སྐོར་བྱས་ཏེ་འགྲོ་བཞིན་དུ། དེ་ནས་འགྲོ་བའི་ལམ་ལས་ཕྱིར་རང་གི་འཕྲེད་ཀྱི་བགྲོད་པས་འཁོར་ཡུག་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་འབྱུང་བའོ།། "ནང་དུ་རྒྱུ་བ་" ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟར་ཟླ་བ་དྲུག་ཏུ་སྐད་ཅིག་སྐད་ཅིག་ལ་རི་རབ་ལས་ཕྱིར་བསྣུར་བའི་དབང་གིས་དེ་ལས་ཕྱིར་བྱུང་སྟེ་འཁོར་ཡུག་གི་ཉེ་འཁོར་དུ་སླེབས་པ་དང་། དེ་ལས་ཀྱང་ཟླ་བ་དྲུག་ཏུ་སྐད་ཅིག་སྐད་ཅིག་ལ་ཕྱིར་བསྣུར་བའི་དབང་གིས་ཕྱིར་བྱུང་སྟེ་རི་རབ་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་སླེབས་བཞིན་དུ་ནང་དུ་རྒྱུ་བའོ།། ད་ནི་དོན་དེ་ཉིད་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པ་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར། "དེ་དག་གིས་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། རི་རབ་དང་འཁོར་ཡུག་གཉིས་ཀྱི་དབུས་གང་ཡིན་པ་དང་། དེ་དང་རི་རབ་གཉིས་ཀྱི་དབུས་གང་ཡིན་པ་དེས་འགྲོ་བཞིན་དུ། "རི་རབ་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་རྒྱུ་བ་" ཞེས་གསུངས་ཀྱི། རི་རབ་ཀྱི་སྟེང་གི་ཁྱམས་ལ་འབྱར་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། "འཁོར་ཡུག་གི་ཉེ་འཁོར་དུ་རྒྱུ་བ་" ཞེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། "དབུས་ནས་" ཞེས་པ་ནི། རི་རབ་དང་འཁོར་ཡུག་གཉིས་ཀྱི་དྲང་པོའི་དབུས་ཀྱི་ལམ་ནས་སོ།། "ནག་པ་ཉ་བའི་ཟླ་བའི་དབུས་ནས་" ཞེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། එකප්පහාරෙනාති එකවෙලාය, එකෙනෙව වා අත්තනො එකප්පහාරෙන. මජ්ඣන්හිකොති ඨිතමජ්ඣන්හිකො කාලො හොති. තදා හි සූරියමණ්ඩලං උග්ගච්ඡන්තං හුත්වාපි ඉමස්මිං දීපෙ ඨිතස්ස උපඩ්ඪමෙව දිස්සති, උත්තරකුරූසු ඨිතස්ස ඔගච්ඡන්තං හුත්වා. එවඤ්හි එකවෙලායමෙව තීසු දීපෙසු ආලොකකරණං. "དུས་གཅིག་ཏུ་" ཞེས་པ་ནི། དུས་གཅིག་ལའམ། ཡང་ན་རང་གི་ཐེངས་གཅིག་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། "ཉིན་གུང་" ཞེས་པ་ནི། ཉིན་གུང་གནས་པའི་དུས་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཚེ་ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་ཤར་བར་གྱུར་ཀྱང་གླིང་འདི་ལ་གནས་པ་ལ་ཕྱེད་ཙམ་ཉིད་དུ་སྣང་ལ། སྒྲ་མི་སྙན་ལ་གནས་པ་ལ་ནི་ནུབ་པར་གྱུར་ཏོ།། འདི་ལྟར་དུས་གཅིག་ཉིད་དུ་གླིང་གསུམ་ལ་སྣང་བར་བྱེད་དོ།། යෙසු කත්තිකාදිනක්ඛත්තසමඤ්ඤා, තානිපි තාරකරූපානි යෙවාති වුත්තං ‘‘සෙසතාරකරූපානි චා’’ති, නක්ඛත්තසඤ්ඤිතතාරකරූපතො අවසිට්ඨතාරකරූපානීති අත්ථො. උභයානිපි තානි දෙවතානං වසනකවිමානානීති වෙදිතබ්බානි. රා-සද්දො තියති ඡිජ්ජති එත්ථාති රත්ති, සත්තානං සද්දස්ස වූපසමනකාලොති අත්ථො. දිබ්බන්ති සත්තා කීළන්ති ජොතන්ති එත්ථාති දිවා. සත්තානං ආයුං මිනන්තො විය සියති අන්තං කරොතීති මාසො. තං තං කිරියං අරති වත්තෙතීති උතු. තං තං සත්තං, ධම්මප්පවත්තිඤ්ච සඞ්ගම්ම වදන්තො විය සරති වත්තෙතීති සංවච්ඡරො. གང་དག་ལ་སྨིན་དྲུག་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་སྐར་གྱི་མིང་ཡོད་པ་དེ་དག་ཀྱང་སྐར་མའི་གཟུགས་ཉིད་ཡིན་ནོ་ཞེས་ "ལྷག་མའི་སྐར་མའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱང་" ཞེས་གསུངས་ཏེ། རྒྱུ་སྐར་དུ་གྲགས་པའི་སྐར་མའི་གཟུགས་ལས་ལྷག་མའི་སྐར་མའི་གཟུགས་རྣམས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེ་གཉིས་ཀ་ནི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་གནས་པའི་གཞལ་ཡས་ཁང་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། "རཱ་" (rā) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདིར་ཟད་ཅིང་ཆད་པར་འགྱུར་བས་ན་ "རཏྟི" (ratti - མཚན་མོ་) སྟེ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྒྲ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་དུས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་རྩེ་ཞིང་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ "དིབྦ" (dibba) སྟེ་ "དིཝཱ" (divā - ཉིན་མོ་) འོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཚེ་འཇལ་བ་བཞིན་དུ་ཟད་པར་བྱེད་པས་ན་ "མཱས" (māsa - ཟླ་བ་) འོ།། བྱ་བ་དེ་དང་དེ་ལ་དགའ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ "ཨུཏུ" (utu - དུས་བཞི་) འོ།། སེམས་ཅན་དེ་དང་དེ་དང་ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པ་ལ་འདུས་ཏེ་སྨྲ་བ་བཞིན་དུ་དྲན་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ "སཾཝཙྪར" (saṃvacchara - ལོ་) འོ།། 122. විවජ්ජනං විවජ්ජො, සො එව වෙවජ්ජං, වණ්ණස්ස වෙවජ්ජං වණ්ණවෙවජ්ජං, වණ්ණසම්පත්තියා විගමො, තස්ස පන අත්ථිතා ‘‘වණ්ණවෙවජ්ජතා’’ති වුත්තා. තෙනාහ ‘‘විවජ්ජභාවො’’ති. තෙසන්ති වණ්ණවන්තානං සත්තානං. අතිමානප්පච්චයාති දුබ්බණ්ණවම්භනවසෙන අතික්කම්ම අත්තනො වණ්ණං පටිච්ච මානපච්චයා, මානසම්පග්ගණ්හනනිමිත්තන්ති අත්ථො. සාතිසයො රසො එතිස්සා අත්ථීති රසාති ලද්ධමානාය, අනුභාසිංසූති අනුරොධවසෙන භාසිංසු. ලොකුප්පත්තිවංසකථන්ති ලොකුප්පත්තිවංසජං පවෙණීකථං, ආදිකාලෙ උප්පන්නං පවෙණීආගතකථන්ති අත්ථො. ‘‘අනුපතන්තී’’තිපි පාඨො, සො එවත්ථො. ༡༢༢. རྣམ་པར་སྤོང་བ་ནི་རྣམ་པར་སྤང་བའོ། །དེ་ཉིད་ནི་རྣམ་པར་འགྱུར་བའོ། །ཁ་དོག་གི་རྣམ་པར་འགྱུར་བ་ནི་ཁ་དོག་རྣམ་པར་འགྱུར་བ་སྟེ། ཁ་དོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་བྲལ་བའོ། །དེ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ “ཁ་དོག་རྣམ་པར་འགྱུར་བའི་ཉིད་” ཅེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “རྣམ་པར་འགྱུར་བའི་དངོས་པོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“དེ་དག་གི་” ཞེས་པ་ནི་ཁ་དོག་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིའོ། །“ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་གྱི་རྐྱེན་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ཁ་དོག་ངན་པ་ལ་བརྙས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བརྒལ་ཏེ། རང་གི་ཁ་དོག་ལ་བརྟེན་ནས་ང་རྒྱལ་གྱི་རྐྱེན་གྱིས་ཏེ། ང་རྒྱལ་བསྐྱེད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“རོ་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི་འདི་ལ་ལྷག་པའི་རོ་ཡོད་པས་ན་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཐོབ་པ་ལའོ། །“རྗེས་སུ་སྨྲས་སོ་” ཞེས་པ་ནི་མཐུན་པའི་དབང་གིས་སྨྲས་སོ། །“འཇིག་རྟེན་བྱུང་བའི་རྒྱུད་ཀྱི་གཏམ་” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་བྱུང་བའི་རྒྱུད་ལས་སྐྱེས་པའི་བརྒྱུད་པའི་གཏམ་སྟེ། ཐོག་མའི་དུས་སུ་བྱུང་བའི་བརྒྱུད་པ་ལས་འོངས་པའི་གཏམ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“རྗེས་སུ་ལྷུང་བ་” ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཡོད་དེ། དོན་ནི་དེ་ཉིད་དོ།། භූමිපප්පටකපාතුභාවාදිවණ්ණනා སའི་སྤྲི་མ་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པ་བཤད་པ། 123. එදිසො හුත්වාති අහිච්ඡත්තකසදිසො හුත්වා. ༡༢༣. “འདི་འདྲ་བར་གྱུར་ཏེ་” ཞེས་པ་ནི་ཤ་མོ་དང་འདྲ་བར་གྱུར་ཏེའོ།། 124. පදාලතාති [Pg.46] ‘‘පදා’’ති එවංනාමා එකා ලතා, සා පන යස්මා සම්පන්නවණ්ණගන්ධරසා, තස්මා ‘‘භද්දලතා’’ති වුත්තා. නාළිකාති නාළිවල්ලි. අහායීති නස්සි. ༡༢༤. “པ་དཱ་ལྡུམ་བུ་” ཞེས་པ་ནི་ “པ་དཱ་” ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་གྱི་ལྡུམ་བུ་ཞིག་སྟེ། དེ་ནི་ཁ་དོག་དང་དྲི་དང་རོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། “ལྡུམ་བུ་བཟང་པོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“ནཱ་ལི་ཀཱ་” ཞེས་པ་ནི་སྦུ་གུ་ཅན་གྱི་འཁྲི་ཤིང་ངོ། །“ཉམས་སོ་” ཞེས་པ་ནི་ཞིག་གོ། 125. අකට්ඨපාකොති අකට්ඨෙයෙව ඨානෙ උප්පජ්ජිත්වා පච්චනකො, නීවාරො විය සඤ්ජාතො හුත්වා නිප්පජ්ජනකොති අත්ථො. කණො ‘‘කුණ්ඩක’’න්ති ච වුච්චති. ථුසන්ති තණ්ඩුලං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතත්තචො, තදභාවතො ‘‘අකණො, අථුසො’’ති සාලි වුත්තො. ‘‘පටිවිරූළ්හ’’න්ති ඉදං පක්කභාවස්ස කාරණවචනං. පටිවිරූළ්හතො හි තං පක්කන්ති. යස්මිං ඨානෙ සායං පක්කො සාලි ගහිතො, තදෙව ඨානං දුතියදිවසෙ පාතො පක්කෙන සාලිනා පරිපුණ්ණං හුත්වා තිට්ඨතීති ආහ ‘‘සායං ගහිතට්ඨානං පාතො පක්කං හොතී’’තිආදි. අලායිතන්ති ලායිතට්ඨානම්පි තෙසං කම්මප්පච්චයා අලායිතමෙව හුත්වා අනූනං පරිපුණ්ණමෙව පඤ්ඤායති, න කෙවලං පඤ්ඤායනමෙව, අථ ඛො තථාභූතමෙව හුත්වා තිට්ඨති. ༡༢༥. “མ་རྨོས་པར་སྨིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་མ་རྨོས་པའི་ས་ཉིད་དུ་སྐྱེས་ནས་སྨིན་པ་སྟེ། འབྲས་རྒོད་བཞིན་དུ་སྐྱེས་ནས་གྲུབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“ཕུབ་མ་” ལ་ “ཀུཎྜ་ཀ་” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །“ཕུབ་མ་” ནི་འབྲས་ལ་ཀུན་ནས་གཡོགས་ཏེ་གནས་པའི་པགས་པ་སྟེ། དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་འབྲས་སཱ་ལུ་ལ་ “ཕུབ་མ་མེད་པ། སྦུན་པ་མེད་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“སླར་སྐྱེས་པ་” ཞེས་པ་འདི་ནི་སྨིན་པའི་དངོས་པོའི་རྒྱུ་མཚན་བརྗོད་པ་སྟེ། སླར་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་དེ་ཉིད་སྨིན་པའོ། །ཕྱི་དྲོ་སྨིན་པའི་འབྲས་སཱ་ལུ་བླངས་པའི་གནས་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་དུ། ཉིན་གཉིས་པའི་ཞོགས་པར་སྨིན་པའི་འབྲས་སཱ་ལུས་ཡོངས་སུ་གང་སྟེ་གནས་པའི་ཕྱིར། “ཕྱི་དྲོ་བླངས་པའི་གནས་སུ་ཞོགས་པར་སྨིན་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“མ་བརྔས་པ་” ཞེས་པ་ནི་བརྔས་པའི་གནས་ཀྱང་དེ་དག་གི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་མ་བརྔས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ། མ་ཉམས་པར་ཡོངས་སུ་གང་བ་ཉིད་དུ་སྣང་ལ། སྣང་བ་ཙམ་དུ་མ་ཟད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ་གནས་སོ།། ඉත්ථිපුරිසලිඞ්ගාදිපාතුභාවවණ්ණනා བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པའི་དབང་པོ་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པ་བཤད་པ། 126. ‘‘මනුස්සකාලෙ’’ති ඉදං පුබ්බෙ මනුස්සභූතානංයෙව තත්ථ ඉදානි නිකන්තිවසෙන උප්පත්ති හොතීති කත්වා වුත්තං, දෙවතානම්පි පුරිමජාතියං ඉත්ථිභාවෙ ඨිතානං තත්ථ විරාගාදිපුරිසත්තප්පච්චයෙ අසති තදා ඉත්ථිලිඞ්ගමෙව පාතුභවති. පුරිසත්තපච්චයෙති ‘‘අත්තනොපි අනිස්සරතා, සබ්බකාලං පරායත්තවුත්තිතා, රජස්සලතා වඤ්චතා, ගබ්භධාරණං, පඨමාය පකතියා නිහීනපකතිතා, සූරවීරතාභාවො, ‘අප්පකා ජනා’ති ‘හීළෙතබ්බතා’ති එවමාදි ආදීනවපච්චවෙක්ඛණපුබ්බකම්පි ඉත්ථිභාවෙ ‘අලං ඉත්ථිභාවෙන, න හි ඉත්ථිභාවෙ ඨත්වා චක්කවත්තිසිරිං, න සක්කමාරබ්‍රහ්මසිරියො පච්චනුභවිතුං, න පච්චෙකබොධිං, න සම්මාසම්බොධිං අධිගන්තුං සක්කා’ති එවං ඉත්ථිභාවවිරජ්ජනං, ‘යථාවුත්තආදීනවවිරහතො උත්තමපකතිභාවතො සම්පදමිදං පුරිසත්තං නාම සෙට්ඨං උත්තමං, එත්ථ ඨත්වා සක්කා එතා සම්පත්තියො සම්පාපුණිතු’න්ති එවං පුරිසත්තභාවෙ සම්භාවනාපුබ්බකං පත්ථනාඨපනං, ‘තත්ථ නින්නපොණපබ්භාරචිත්තතා’ති’’ එවමාදිකෙ පුරිසභාවස්ස පච්චයභූතෙ ධම්මෙ. පූරෙත්වා වඩ්ඪෙත්වා. පච්චක්ඛං භූතං, සදිසඤ්ච දිට්ඨධම්මිකං, සම්පරායිකඤ්ච සුවිපුලං අනත්ථං අචින්තෙත්වා පුරිසස්ස කාමෙසු මිච්ඡාචරණං කෙවලං ඉත්ථියං ආසාපත්ති [Pg.47] ඵලෙනෙවාති ආසාආපත්ති ඉත්ථිභාවාවහාපි හොතියෙව. තන්නින්නපොණපබ්භාරභාවෙන තන්නිකන්තියා නිමිත්තභාවාපත්තිතොති වුත්තං ‘‘පුරිසො ඉත්ථත්තභාවං ලභන්තො කාමෙසුමිච්ඡාචාරං නිස්සාය ලභතී’’ති. තදාති යථාවුත්තෙ පඨමකප්පිකකාලෙ. පකතියාති සභාවෙන. මාතුගාමස්සාති පුරිමත්තභාවෙ මාතුගාමභූතස්ස. පුරිසස්සාති එත්ථාපි ‘‘පකතියා’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. උපනිජ්ඣායතන්ති උපෙච්ච නිජ්ඣායන්තානං. යථා අඤ්ඤමඤ්ඤස්මිං සාරාගො උප්පජ්ජති, එවං සාපෙක්ඛභාවෙන ඔලොකෙන්තානං. රාගපරිළාහොති රාගජො පරිළාහො. ༡༢༦. “མིའི་དུས་སུ་” ཞེས་པ་ནི་སྔོན་མིར་གྱུར་པ་ཉིད་དེར་ད་ལྟ་ཆགས་པའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །ལྷ་རྣམས་ཀྱང་སྐྱེ་བ་སྔ་མ་ལ་བུད་མེད་ཀྱི་དངོས་པོར་གནས་པ་ལ། དེར་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོའི་རྐྱེན་མེད་ན་དེའི་ཚེ་བུད་མེད་ཀྱི་དབང་པོ་ཉིད་མངོན་དུ་འགྱུར་རོ། །“སྐྱེས་པའི་དངོས་པོའི་རྐྱེན་ལ་” ཞེས་པ་ནི། “རང་ཉིད་ལ་རང་དབང་མེད་པ་དང་། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་གཞན་ལ་རག་ལས་པར་གནས་པ་དང་། ཟླ་མཚན་འབབ་པ་དང་། གཡོ་སྒྱུ་དང་། མངལ་འཛིན་པ་དང་། ཐོག་མའི་རང་བཞིན་གྱིས་དམན་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་དང་། དཔའ་རྩལ་མེད་པ་དང་། ‘སྐྱེ་བོ་ཉུང་ངུ་’ ཞེས་ ‘བརྙས་པར་བྱ་བ་ཉིད་’ ལ་སོགས་པའི་ཉེས་དམིགས་ལ་སྔོན་དུ་སོ་སོར་བརྟགས་ནས། བུད་མེད་ཀྱི་དངོས་པོ་ལ། ‘བུད་མེད་ཀྱི་དངོས་པོས་ཆོག་གོ །བུད་མེད་ཀྱི་དངོས་ོར་གནས་ནས་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་དཔལ་དང་། བརྒྱ་བྱིན་དང་བདུད་དང་ཚངས་པའི་དཔལ་མྱོང་བར་མི་ནུས་ལ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་དང་། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་མི་ནུས་སོ་’ ཞེས་དེ་ལྟར་བུད་མེད་ཀྱི་དངོས་པོ་ལ་ཡིད་འབྱུང་བ་དང་། ‘ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཉེས་དམིགས་དང་བྲལ་ཞིང་མཆོག་གི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སྐྱེས་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་འདི་ནི་གཙོ་བོ་དང་མཆོག་ཡིན་ཏེ། འདིར་གནས་ནས་འབྱོར་པ་འདི་དག་ཐོབ་པར་ནུས་སོ་’ ཞེས་དེ་ལྟར་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོ་ལ་བཀུར་སྟི་སྔོན་དུ་བཏང་བའི་སྨོན་ལམ་འདེགས་པ་དང་། ‘དེ་ལ་གཞོལ་བ་དང་འབབ་པ་དང་བབས་པའི་སེམས་ཉིད་’ ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །“རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་” ནི་འཕེལ་བར་བྱས་ཏེའོ། །མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་དང་། མཚུངས་པ་དང་། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་གནོད་པ་ཤིན་ཏུ་ཆེན་པོ་ལ་མ་བསམས་པར། སྐྱེས་པས་འདོད་པ་ལོག་པར་སྤྱོད་པ་ནི་བུད་མེད་ལ་ཆགས་པ་སྐྱེས་པའི་འབྲས་བུ་ཉིད་ཀྱིས་ཏེ། ཆགས་པ་སྐྱེས་པ་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་དངོས་པོ་འདྲེན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་གཞོལ་བ་དང་འབབ་པ་དང་བབས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ལ་ཆགས་པ་རྒྱུ་མཚན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། “སྐྱེས་པས་བུད་མེད་ཀྱི་དངོས་པོ་ཐོབ་པ་ནི་འདོད་པ་ལོག་པར་སྤྱོད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཐོབ་བོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“དེའི་ཚེ་” ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བསྐལ་པ་ཐོག་མའི་དུས་སུའོ། །“རང་བཞིན་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ངོ་བོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“བུད་མེད་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་སྔ་མ་ལ་བུད་མེད་དུ་གྱུར་པ་ལའོ། །“སྐྱེས་པའི་” ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ “རང་བཞིན་གྱིས་” ཞེས་པའི་ཚིག་བཀུག་སྟེ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“ཉེ་བར་གཏོད་དེ་ལྟ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བཅར་ནས་ལྟ་བ་རྣམས་ཀྱིའོ། །ཇི་ལྟར་ཕན་ཚུན་ལ་ཀུན་ཏུ་ཆགས་པ་སྐྱེ་བ་དེ་ལྟར་རེ་བ་དང་བཅས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྟ་བ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་” ནི་འདོད་ཆགས་ལས་སྐྱེས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བའོ།། නිබ්බුය්හමානායාති පරිණතා හුත්වා නිය්‍යමානාය. “ཁྱེར་བར་གྱུར་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་གྱུར་ཏེ་ཁྱེར་བ་ལའོ།། මෙථුනධම්මසමාචාරවණ්ණනා འཁྲིག་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། 127. ගොමයපිණ්ඩමත්තම්පි නාලත්ථාති සම්මදෙව විවාහකම්මං නාලත්ථාති අධිප්පායෙන වදන්ති. පාතබ්‍යතන්ති තස්මිං අසද්ධම්මෙ කිලෙසකාමෙන පිවිතබ්බතං කිඤ්චි පිවිතබ්බවත්ථුං පිවන්තා විය අතිවිය තොසෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බතං ආපජ්ජිංසු, පාතබ්‍යතන්ති වා පරිභුඤ්ජනකතං ආපජ්ජිංසු උපගච්ඡිංසු. පරිභොගත්ථො හි අයං පා-සද්දො, කත්තුසාධනො ච තබ්‍ය-සද්දො, යථාරුචි පරිභුඤ්ජිංසූති අත්ථො. ༡༢༧. “བ་ལང་གི་ལྕི་བའི་གོང་བུ་ཙམ་ཡང་མ་ཐོབ་བོ་” ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་གཉེན་འབྲེལ་བྱེད་པའི་ལས་མ་ཐོབ་བོ་ཞེས་བྱ་བའི་བསམ་པས་སྨྲས་སོ། །“བཏུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་དེ་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པས་བཏུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དེ། བཏུང་བར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་གང་ཞིག་འཐུང་བ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་ཚིམ་པར་བྱས་ནས་ལོངས་སྤྱད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏོ། །ཡང་ན་ “བཏུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་” ཅེས་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ་ཉེ་བར་སོང་བའོ། །“པཱ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་ལོངས་སྤྱོད་པའི་དོན་ཡིན་ལ། “ཏ་བྱ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བྱེད་པ་པོ་སྒྲུབ་པ་སྟེ། ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་ལོངས་སྤྱད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། සන්නිධිකාරකන්ති සන්නිධිකාරං, ක-කාරො පදවඩ්ඪනමත්තන්ති ආහ ‘‘සන්නිධිං කත්වා’’ති. අපදානන්ති අවඛණ්ඩනං. එකෙකස්මිං ඨානෙති යත්ථ යත්ථ වහිතං, තස්මිං තස්මිං එකෙකස්මිං ඨානෙ. ගුම්බගුම්බාති පුඤ්ජපුඤ්ජා. “གསོག་འཇོག་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་གསོག་འཇོག་སྟེ། “ཀ་” ཡིག་ནི་ཚིག་ཁ་སྐོང་བ་ཙམ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “གསོག་འཇོག་བྱས་ཏེ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“དབྱེ་བ་” ཞེས་པ་ནི་སོ་སོར་བགོ་བའོ། །“གནས་རེ་རེ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་གང་དང་གང་དུ་བོར་བའི་གནས་དེ་དང་དེ་རེ་རེ་ལའོ། །“ཚོམ་བུ་ཚོམ་བུ་” ཞེས་པ་ནི་སྤུངས་པ་སྤུངས་པའོ།། සාලිවිභාගවණ්ණනා འབྲས་སཱ་ལུ་བགོ་བཤའ་བྱས་པ་བཤད་པ། 128. සීමං ඨපෙය්‍යාමාති ‘‘අයං භූමිභාගො අසුකස්ස, අයං භූමිභාගො අසුකස්සා’’ති එවං පරිච්ඡෙදං කරෙය්‍යාම. තං අග්ගං කත්වාති තං ආදිං කත්වා. ༡༢༨. “མཚམས་གཟུགས་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི་ “ས་ཕྱོགས་འདི་ནི་ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་གིའོ། །ས་ཕྱོགས་འདི་ནི་ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་གིའོ་” ཞེས་དེ་ལྟར་ས་མཚམས་གཅོད་པར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“དེ་གཙོ་བོར་བྱས་ཏེ་” ཞེས་པ་ནི་དེ་ཐོག་མར་བྱས་ཏེའོ།། මහාසම්මතරාජවණ්ණනා རྒྱལ་པོ་མང་པོས་བཀུར་བ་བཤད་པ། 130. පකාසෙතබ්බන්ති දොසවසෙන පකාසෙතබ්බං. ඛිපිතබ්බන්ති ඛෙපං කාතබ්බං. තෙනාහ ‘‘හාරෙතබ්බ’’න්ති, සත්තනිකායතො නීහරිතබ්බං. ༡༣༠. “བསྒྲག་པར་བྱ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེས་པའི་སྒོ་ནས་བསྒྲག་པར་བྱ་བའོ། །“སྤང་བར་བྱ་བ་” ཞེས་པ་ནི་སྤང་བར་བྱ་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “བསྐྲད་པར་བྱ་བ་” ཞེས་གསུངས་ཏེ། སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་ལས་ཕྱིར་དབྱུང་བར་བྱ་བའོ།། නෙසන්ති [Pg.48] නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. “དེ་དག་གི་” ཞེས་པ་ནི་དབྱེ་བའི་འབྲེལ་སྒྲའོ།། 131. අක්ඛරන්ති නිරුත්තිං. සා හි මහාජනෙන සම්මතොති නිද්ධාරෙත්වා වත්තබ්බතො නිරුත්ති, තස්මිංයෙව නිරූළ්හභාවතො, අඤ්ඤත්ථ අසඤ්චරණතො අක්ඛරන්ති ච වුච්චති, තථා සඞ්ඛාතබ්බතො සඞ්ඛා, සමඤ්ඤායතීති සමඤ්ඤා, පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති, වොහරණතො වොහාරො. උප්පන්නොති පවත්තො. න කෙවලං අක්ඛරමෙවාති න කෙවලං සමඤ්ඤාකරණමෙව. ඛෙත්තසාමිනොති තං තං භූමිභාගං පරිග්ගහෙත්වා ඨිතසත්තා. තීහි සඞ්ඛෙහීති තිවිධකිරියාභිසඞ්ඛතෙහි තීහි සඞ්ඛෙහි ඛත්තියාදීහි තීහි වණ්ණෙහි පරිග්ගහිතෙහි. ‘‘ඛත්තියානුයන්තබ්‍රාහ්මණගහපතිකනෙගමජානපදෙහි තීහි ගහපතීහි පරිග්ගහිතෙහී’’ති ච වදන්ති. අග්ගන්ති ඤාතෙනාති අග්ගං කුලන්ති ඤාතෙන. ඛත්තියකුලඤ්හි ලොකෙ සබ්බසෙට්ඨං. යථාහ ‘‘ඛත්තියො සෙට්ඨො ජනෙතස්මිං, යෙ ගොත්තපටිසාරිනො’’ති, (දී. නි. 1.277; 3.140; ම. නි. 2.30; සං. නි. 1.182, 245) අභෙදොපචාරෙන පන අක්ඛරස්ස ඛත්තියසද්දස්සපි සෙට්ඨතාති පාළියං ‘‘අග්ගඤ්ඤෙන අක්ඛරෙනා’’ති වුත්තං. ඉදානි අභෙදොපචාරෙන විනා එව අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අග්ගෙ වා’’තිආදි වුත්තං. ༡༣༡. “ཡི་གེ་” ཞེས་པ་ནི་ངེས་ཚིག་གོ །དེ་ནི་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་བཀུར་བར་ངེས་པར་བྱས་ནས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ངེས་ཚིག་སྟེ། དེ་ཉིད་ལ་གྲགས་ཤིང་གཞན་དུ་མི་འཕོ་བའི་ཕྱིར་ “ཡི་གེ་” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་གྲངས་སུ་བགྲང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “གྲངས་” དང་། ཀུན་ཏུ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ “ཀུན་ཏུ་ཐ་སྙད་” དང་། གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ “བཏགས་པ་” དང་། ཐ་སྙད་འདོགས་པའི་ཕྱིར་ “ཐ་སྙད་” ཅེས་བྱའོ། །“བྱུང་བ་” ནི་འཇུག་པའོ། །“ཡི་གེ་ཙམ་དུ་མ་ཟད་” ཅེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་ཐ་སྙད་འདོགས་པ་ཙམ་དུ་མ་ཟད་པའོ། །“ཞིང་གི་བདག་པོ་” ཞེས་པ་ནི་ས་ཕྱོགས་དེ་དང་དེ་བཟུང་ནས་གནས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་སོ། །“བསྡུས་པ་གསུམ་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་མངོན་པར་འདུས་བྱས་པའི་བསྡུས་པ་གསུམ་སྟེ། རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པའི་རིགས་གསུམ་གྱིས་བཟུང་བའོ། །“རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་བྲམ་ཟེ་དང་། ཁྱིམ་བདག་དང་། གྲོང་གི་མི་དང་། ཡུལ་གྱི་མི་སྟེ་ཁྱིམ་བདག་གསུམ་གྱིས་བཟུང་བའོ།” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །“མཆོག་ཏུ་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་རིགས་མཆོག་ཏུ་ཤེས་པའོ། །རྒྱལ་རིགས་ནི་འཇིག་རྟེན་འདིར་ཐམས་ཅད་ལས་མཆོག་ཡིན་ཏེ། ཇི་སྐད་དུ། “རིགས་ལ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ཡི། །སྐྱེ་བོ་འདི་དག་ཀུན་གྱི་ནང་། །རྒྱལ་རིགས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཡིན། །” ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། དབྱེར་མེད་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་ཡི་གེ་དང་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་སྒྲ་གཉིས་ཀ་མཆོག་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ལུང་ལས། “མཆོག་གི་ཡི་གེས་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ད་ནི་དབྱེར་མེད་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པ་མེད་པར་དོན་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “མཆོག་ལ་ཡང་ན་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། බ්‍රාහ්මණමණ්ඩලාදිවණ්ණනා བྲམ་ཟེའི་ཚོགས་ལ་སོགས་པ་བཤད་པ། 132. යෙන අනාරම්භභාවෙන බාහිතාකුසලා ‘‘බ්‍රාහ්මණා’’ති වුත්තා, තමෙව තාව දස්සෙතුං පාළියං ‘‘වීතඞ්ගාරා’’තිආදි වුත්තන්ති තදත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘පචිත්වා’’තිආදිමාහ. තමෙනන්ති වචනවිපල්ලාසෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘තෙ එතෙ’’ති. අභිසඞ්ඛරොන්තාති චිත්තමන්තභාවෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං අභිවිසිට්ඨෙ කරොන්තා, බ්‍රාහ්මණාකප්පභාවෙන සඞ්ඛරොන්තා ච. වාචෙන්තාති පරෙසං කථෙන්තා, යෙ තථා ගන්ථෙ කාතුං න ජානන්ති. අච්ඡන්තීති ආසන්ති, උපවිසන්තීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘වසන්තී’’ති. අච්ඡෙන්තීති කාලං ඛෙපෙන්ති. හීනසම්මතං ඣානභාවනානුයොගං ඡඩ්ඩෙත්වා ගන්ථෙ පසුතතාදීපනතො. සෙට්ඨසම්මතං ජාතං ‘‘වෙදධරා සොත්තියා සුබ්‍රාහ්මණාති එවං සෙට්ඨසම්මතං ජාතං. ༡༣༢. བྱ་བ་མེད་པའི་དངོས་པོ་གང་གིས་མི་དགེ་བ་བསལ་བའི་ཕྱིར་ “བྲམ་ཟེ་” ཞེས་གསུངས་པ་དེ་ཉིད་རེ་ཞིག་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ལུང་ལས། “མེལ་ཚེ་མེད་པ་” ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། དེའི་དོན་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ “བཙོས་ནས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“དེ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ཚིག་བརྗེ་བའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “དེ་དག་འདི་དག་” ཅེས་གསུངས་སོ། །“མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་བསམ་བློ་དང་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས་ཕན་ཚུན་ཁྱད་པར་དུ་བྱེད་པ་དང་། བྲམ་ཟེའི་ཆ་བྱད་ཀྱི་སྒོ་ནས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའོ། །“ཀློག་ཏུ་འཇུག་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཞན་དག་ལ་སྨྲ་བ་སྟེ། གང་དག་དེ་ལྟར་གཞུང་རྩོམ་མི་ཤེས་པ་རྣམས་ལའོ། །“གནས་སོ་” ཞེས་པ་ནི་འདུག་པ་སྟེ། བསྡད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གནས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“གནས་སོ་” ཞེས་པས་ནི་དུས་འདའ་བར་བྱེད་པའོ། །དམན་པར་འདོད་པའི་བསམ་གཏན་སྒོམ་པའི་བརྩོན་འགྲུས་བོར་ནས། གཞུང་ལ་བརྩོན་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། མཆོག་ཏུ་འདོད་པར་གྱུར་པ་ནི། “རིག་བྱེད་འཛིན་པ་དང་། ཐོས་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། བྲམ་ཟེ་བཟང་པོ་” ཞེས་དེ་ལྟར་མཆོག་ཏུ་འདོད་པར་གྱུར་ཏོ།། 133. මෙථුනධම්මං සමාදියිත්වාති ජායාපතිකභාවෙන ද්වයං ද්වයං නිවාසං අජ්ඣුපගන්ත්වා. වාණිජකම්මාදිකෙති ආදි-සද්දෙන කසිකම්මාදිං සඞ්ගණ්හාති. ༡༣༣. “འཁྲིག་པའི་ཆོས་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་” ཞེས་པ་ནི་བཟའ་ཚང་གི་དངོས་པོས་གཉིས་གཉིས་གནས་མལ་དུ་ཞུགས་པའོ། །“ཚོང་གི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལ་” ཞེས་པའི་ “ལ་སོགས་པ་” ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་ཞིང་ལས་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ།། 134. ලුද්දාචාරකම්මඛුද්දාචාරකම්මුනාති [Pg.49] පරවිහෙඨනාදිලුද්දාචාරකම්මුනා, නළකාරදාරුකම්මාදිඛුද්දාචාරකම්මුනා ච. සුද්දන්ති එත්ථ සු-ඉති සීඝත්ථෙ නිපාතො. දා-ඉති ගරහණත්ථෙති ආහ ‘‘සුද්දං සුද්දං ලහුං ලහුං කුච්ඡිතං ගච්ඡන්තී’’ති. ༡༣༤. “དྲག་ཤུལ་གྱི་སྤྱོད་པའི་ལས་དང་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་སྤྱོད་པའི་ལས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་གཞན་ལ་གནོད་པ་ལ་སོགས་པ་དྲག་ཤུལ་གྱི་སྤྱོད་པའི་ལས་དང་། སྨྱུག་མ་མཁན་དང་ཤིང་གི་ལས་ལ་སོགས་པ་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་སྤྱོད་པའི་ལས་ཀྱིས་སོ། །“ཤཱུ་དྲ་” ཞེས་པ་འདིར་ “སུ་” ཞེས་པ་ནི་མྱུར་བའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །“དཱ་” ཞེས་པ་ནི་སྨད་པའི་དོན་གྱི་ཕྱིར། “དམངས་རིགས་དམངས་རིགས་མྱུར་པོ་མྱུར་པོར་སྨད་པར་འགྲོའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། 135. අහූති කාලවිපල්ලාසවසෙන වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘හොති ඛො’’ති ආහ. ඉමිනාති ‘‘ඉමෙහි ඛො, වාසෙට්ඨ, චතූහි මණ්ඩලෙහි සමණමණ්ඩලස්ස අභිනිබ්බත්ති හොතී’’ති ඉමිනා වචනෙන. ඉමං දස්සෙතීති සමණමණ්ඩලං නාම…පෙ… සුද්ධිං පාපුණන්තීති ඉමං අත්ථජාතං දස්සෙති. යදි ඉමෙහි…පෙ… අභිනිබ්බත්ති හොති, එවං සන්තෙ ඉමානෙව චත්තාරි මණ්ඩලානි පධානානි, සමණමණ්ඩලං අප්පධානං තතො අභිනිබ්බත්තත්තාති? නයිදමෙවන්ති දස්සෙතුං ‘‘ඉමානී’’තිආදි වුත්තං. සමණමණ්ඩලං අනුවත්තන්ති ගුණෙහි විසිට්ඨභාවතො. ගුණො හි විඤ්ඤූනං අනුවත්තනහෙතු, න කොලපුත්තියං, වණ්ණපොක්ඛරතා, වාක්කරණමත්තං වා. තෙනාහ ‘‘ධම්මෙනෙව අනුවත්තන්ති, නො අධම්මෙනා’’ති. සො ධම්මො ච ලොකුත්තරොව අධිප්පෙතො, යෙන සංසාරතො විසුජ්ඣති, තස්මා සමණමණ්ඩලන්ති ච සාසනිකමෙව සමණගණං වදතීති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘සමණමණ්ඩලඤ්හී’’තිආදි. ༡༣༥. “བྱུང་ངོ་” ཞེས་པ་ནི་དུས་བརྗེ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་པར། “འགྱུར་རོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདིས་” ཞེས་པ་ནི། “ཝཱ་སེཊྛ། ཚོགས་བཞི་པོ་འདི་དག་ལས་དགེ་སྦྱོང་གི་ཚོགས་མངོན་པར་གྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདིས། “འདི་སྟོན་ཏོ་” ཞེས་པ་ནི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཚོགས་ནི་…བྱས་ནས…རྣམ་པར་དག་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་གྱི་རྣམ་པ་འདི་སྟོན་ཏོ། །གལ་ཏེ་འདི་དག་ལས་…བྱས་ནས…མངོན་པར་གྲུབ་པར་འགྱུར་ན། དེ་ལྟ་ན་ཚོགས་བཞི་པོ་འདི་དག་ཉིད་གཙོ་བོ་ཡིན་ལ། དགེ་སྦྱོང་གི་ཚོགས་ནི་དེ་ལས་མངོན་པར་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་གཙོ་བོ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། འདི་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “འདི་དག་” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཡོན་ཏན་གྱིས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར་དགེ་སྦྱོང་གི་ཚོགས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་ངོ། །ཡོན་ཏན་ནི་མཁས་པ་རྣམས་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་རྒྱུ་ཡིན་གྱི། རིགས་མཐོ་བ་དང་། ཁ་དོག་བཟང་བ་དང་། སྨྲ་བརྗོད་ཙམ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་རྗེས་སུ་འབྲང་གི །ཆོས་མ་ཡིན་པས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཆོས་དེ་ཡང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཉིད་དུ་འདོད་དེ། གང་གིས་འཁོར་བ་ལས་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “དགེ་སྦྱོང་གི་ཚོགས་” ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པ་ལ་གཏོགས་པའི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཚོགས་ཉིད་ལ་བརྗོད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “དགེ་སྦྱོང་གི་ཚོགས་ནི་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། දුච්චරිතාදිකථාවණ්ණනා ཉེས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པའི་གཏམ་བཤད་པ། 136. මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන සමාදින්නකම්මං නාම ‘‘කො අනුබන්ධිතබ්බො. අජොතග්ගිසොට්ඨිමිසො’’තිආදිනා යඤ්ඤවිධානාදිවසෙන පවත්තිතං හිංසාදිපාපකම්මං. මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මස්සාති ‘‘එස සද්ධාධිගතො දෙවයානො, යෙන යන්ති පුත්තිනො විසොකා’’තිආදිනා පවත්තිතස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිසහගතකම්මස්ස. සමාදානං තස්ස තථා පවත්තනං, තස්සා වා දිට්ඨියා උපගමනං. ༡༣༦. “ལོག་པར་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་ལས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། “སུ་ཞིག་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་བྱ་བ་ཡིན། ཨ་ཇོ་ཏགྒི་སོ་ཏྠི་མི་སོ་” (Ajotaggisoṭṭhimiso) ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་མཆོད་སྦྱིན་གྱི་ཆོ་ག་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བརྩམས་པའི་འཚེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པའི་ལས་སོ།། “ལོག་པར་ལྟ་བའི་ལས་ཀྱི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། “འདི་ནི་དད་པས་ཐོབ་པའི་ལྷའི་ལམ་སྟེ། གང་གིས་བུ་དང་ལྡན་པ་མྱ་ངན་མེད་པར་འགྲོའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བརྩམས་པའི་ལོག་པར་ལྟ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ལས་སོ།། “ཡང་དག་པར་ལེན་པ་”ནི་དེ་ལྟར་འཇུག་པ་འམ། ཡང་ན་ལྟ་བ་དེ་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ།། 137. ද්වයකාරීති කුසලාකුසලද්වයස්ස කත්තා. තයිදං ද්වයං යස්මා එකජ්ඣං නප්පවත්තති, තස්මා ආහ ‘‘කාලෙනා’’තිආදි. එකක්ඛණෙ උභයවිපාකදානට්ඨානං නාම නත්ථි එකස්මිං ඛණෙ චිත්තද්වයූපසඤ්හිතාය සත්තසන්තතියා අභාවතො. යථා පන ද්වයකාරිනො සුඛදුක්ඛපටිසංවෙදිතා සම්භවති, තං දස්සෙතුං ‘‘යෙන පනා’’තිආදි වුත්තං. එවංභූතොති විකලාවයවො. ද්වෙපිහි කුසලාකුසලකම්මානි කතූපචිතානි සභාවතො බලවන්තානෙව හොන්ති, තස්මා මරණකාලෙ උපට්ඨහන්ති[Pg.50]. තෙසු අකුසලං බලවතරං හොති පච්චයලාභතො. නිකන්තිආදයො හි පච්චයවිසෙසා අකුසලස්සෙව සභාගා, න කුසලස්ස, තස්මා කතූපචිතභාවෙන සමානබලෙසුපි කුසලාකුසලෙසු පච්චයලාභෙන විපච්චිතුං ලද්ධොකාසතාය කුසලතො අකුසලං බලවතරං හොතීති, තථාභූතම්පි තං යථා විපාකදානෙ ලද්ධොකාසස්ස කුසලස්සාපි අවසරො හොති, තථා ලද්ධපච්චයං පටිසන්ධිදානාභිමුඛං කුසලං පටිබාහිත්වා පටිසන්ධිං දෙන්තං තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තාපෙතීති. ‘‘අකුසලං බලවතරං හොතී’’ති එත්ථ ‘‘අකුසලං චෙ බලවතරං හොති, තං කුසලං පටිබාහිත්වා’’ති වුත්තනයෙනෙව අත්ථං වත්වා තෙසු කුසලං චෙ බලවතරං හොති, තඤ්ච අකුසලං පටිබාහිත්වා මනුස්සයොනියං නිබ්බත්තාපෙති, අකුසලං පවත්තිවෙදනීයං හොති, අථ නං තං කාණම්පි කරොති ඛුජ්ජම්පි පීඨසප්පිම්පි කුච්ඡිරොගාදීහි වා උපද්දුතං. එවං සො පවත්තියං නානප්පකාරං දුක්ඛං පච්චනුභවතීති ඉදං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී හොතී’’ති. තත්‍රායං විනිච්ඡයො – වුත්තකාලෙ වා කාරෙන සමානබලෙසු කුසලාකුසලකම්මෙසු උපට්ඨහන්තෙසු මරණස්ස ආසන්නවෙලායං යදි බලවතරානි කුසලජවනානි ජවන්ති, යථාඋපට්ඨිතං අකුසලං පටිබාහිත්වා කුසලං වුත්තනයෙන පටිසන්ධිං දෙති. අථ බලවතරානි අකුසලජවනානි ජවන්ති, යථාඋපට්ඨිතං කුසලං පටිබාහිත්වා අකුසලං වුත්තනයෙනෙව පටිසන්ධිං දෙති. තං කිස්ස හෙතු? උභින්නං කම්මානං සමානබලවභාවතො, පච්චයන්තරසාපෙක්ඛතො චාති, සබ්බං වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. ༡༣༧. “གཉིས་བྱེད་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་གཉིས་བྱེད་པ་པོའོ།། གཉིས་པོ་འདི་ནི་དུས་གཅིག་ཏུ་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “དུས་ཀྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་གཉིས་ཀའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པའི་གནས་མེད་དེ། སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་སེམས་གཉིས་ཉེ་བར་གནས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་མེད་པའི་ཕྱིར། འོན་ཀྱང་གཉིས་བྱེད་པ་པོ་ལ་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་ཇི་ལྟར་འབྱུང་བ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གང་གིས་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “དེ་ལྟ་བུར་གྱུར་པ་”ནི་དབང་པོ་མ་ཚང་བའོ།། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་གཉིས་ཀ་བྱས་ཤིང་བསགས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཁོ་ན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་འཆི་བའི་དུས་སུ་མངོན་དུ་འགྱུར་རོ།། དེ་དག་གི་ནང་ནས་མི་དགེ་བ་ནི་རྐྱེན་རྙེད་པའི་ཕྱིར་སྟོབས་ཆེས་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ།། སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་གྱི་ཁྱད་པར་རྣམས་ནི་མི་དགེ་བ་དང་མཐུན་པ་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི། དགེ་བ་དང་མཐུན་པ་མ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་དངོས་པོས་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་སྟོབས་མཚུངས་པ་ཡིན་ནའང་། རྐྱེན་རྙེད་པས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པའི་གོ་སྐབས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། དགེ་བ་ལས་མི་དགེ་བ་སྟོབས་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟ་བུར་གྱུར་པ་དེ་ཡང་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པ་ལ་གོ་སྐབས་ཐོབ་པའི་དགེ་བ་ལའང་གོ་སྐབས་ཡོད་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར། རྐྱེན་ཐོབ་ནས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྦྱིན་པ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་དགེ་བ་བཀག་ནས། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྦྱིན་བཞིན་དུ་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེ་བར་བྱེད་དོ།། “མི་དགེ་བ་སྟོབས་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར། “གལ་ཏེ་མི་དགེ་བ་སྟོབས་ཆེ་བ་ཡིན་ན། དེས་དགེ་བ་བཀག་ནས་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དོན་བཤད་ནས། དེ་དག་གི་ནང་ནས་གལ་ཏེ་དགེ་བ་སྟོབས་ཆེ་བ་ཡིན་ན། དེས་ཀྱང་མི་དགེ་བ་བཀག་ནས་མིའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེ་བར་བྱེད་ལ། མི་དགེ་བ་ནི་འཇུག་པའི་དུས་སུ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཡིན་པས། དེས་དེ་ཉིད་ལོང་བ་འམ། སྒུར་པོ་འམ། ཞ་བོ་འམ། ཡང་ན་ལྟོ་བའི་ནད་ལ་སོགས་པས་གཙེས་པར་བྱེད་དོ།། དེ་ལྟར་ཁོ་ན་འཇུག་པའི་དུས་སུ་རྣམ་པ་དུ་མའི་སྡུག་བསྔལ་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་འདི་ལ་དགོངས་ནས། “བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལ་རྣམ་པར་ངེས་པ་ནི། གསུངས་པའི་དུས་སུ་འཆི་བའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་ཚེ་སྟོབས་མཚུངས་པའི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་རྣམས་མངོན་དུ་འགྱུར་བ་ན། གལ་ཏེ་སྟོབས་ཆེ་བའི་དགེ་བའི་རྒྱུག་སེམས་རྣམས་རྒྱུག་ན། མངོན་དུ་གྱུར་པའི་མི་དགེ་བ་བཀག་ནས་དགེ་བས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྦྱིན་ནོ།། གལ་ཏེ་སྟོབས་ཆེ་བའི་མི་དགེ་བའི་རྒྱུག་སེམས་རྣམས་རྒྱུག་ན། མངོན་དུ་གྱུར་པའི་དགེ་བ་བཀག་ནས་མི་དགེ་བས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཁོ་ནས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྦྱིན་ནོ།། དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ལས་གཉིས་ཀ་སྟོབས་མཚུངས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། རྐྱེན་གཞན་ལ་ལྟོས་པའི་ཕྱིར་ཏེ། ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་དཔྱད་དེ་བཟུང་བར་བྱའོ།། බොධිපක්ඛියභාවනාවණ්ණනා བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་བསྒོམ་པ་བཤད་པ། 138. බොධි වුච්චති මග්ගසම්මාදිට්ඨි, චත්තාරි අරියසච්චානි බුජ්ඣතීති කත්වා, සභාවතො, තංසභාවතො ච තස්සා පක්ඛෙ භවාති බොධිපක්ඛියා, සතිවීරියාදයො ධම්මා, තෙසං බොධිපක්ඛියානං. පටිපාටියාති බොධිපක්ඛියදෙසනාපටිපාටියා. භාවනං අනුගන්ත්වාති අනුක්කමෙන පවත්තං භාවනං පත්වා. තෙනාහ ‘‘පටිපජ්ජිත්වා’’ති. සඋපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා වසෙන ඛීණාසවස්ස සෙට්ඨභාවං ලොකස්ස පාකටං කත්වා දස්සෙතුං සක්කා, න ඉතරාය සබ්බසො අපඤ්ඤත්තිභාවූපගමනෙ තස්ස [Pg.51] අදස්සනතොති වුත්තං ‘‘පරිනිබ්බාතීති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායතී’’ති. විනිවත්තෙත්වාති තතො චතුවණ්ණතො නීහරිත්වා. ༡༣༨. འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། རང་བཞིན་གྱིས་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་“བྱང་ཆུབ་”ཅེས་བྱ་ལ། རང་བཞིན་དེ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དེའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པ་རྣམས་ནི་“བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་”ཏེ། དྲན་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ།། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་དེ་དག་གིའོ།། “གོ་རིམ་གྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་བསྟན་པའི་གོ་རིམ་གྱིས་སོ།། “བསྒོམ་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རིམ་གྱིས་ཞུགས་པའི་བསྒོམ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཞུགས་ནས་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་ཟག་པ་ཟད་པའི་མཆོག་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ལ་གསལ་བར་བྱས་ཏེ་བསྟན་པར་ནུས་ཀྱི། ཅིག་ཤོས་ (ཕུང་པོ་ལྷག་མེད་) ཀྱིས་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་གདགས་སུ་མེད་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་པས་དེ་མི་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཕྱིར་བཟློག་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལས་རིགས་བཞི་པོ་ལས་ཕྱིར་ཕྱུང་ནས་སོ།། 140. තමෙවත්ථන්ති ‘‘ඛීණාසවොව දෙවමනුස්සෙසු සෙට්ඨො’’ති වුත්තමෙවත්ථං. ༡༤༠. “དོན་དེ་ཉིད་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། “ཟག་པ་ཟད་པ་ཁོ་ན་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་ན་མཆོག་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་དེ་ཉིད་དོ།། සෙට්ඨච්ඡෙදකවාදමෙවාති ජාතිබ්‍රාහ්මණානං සෙට්ඨභාවසමුච්ඡෙදකමෙව කථං. දස්සෙත්වා භාසිත්වා. සුත්තන්තං විනිවත්තෙත්වාති පුබ්බෙ ලොකියධම්මසන්දස්සනවසෙන පවත්තං අග්ගඤ්ඤසුත්තං ‘‘සත්තන්නං බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං භාවනමන්වායා’’තිආදිනා තතො විනිවත්තෙත්වා නීහරිත්වා තෙන අසංසට්ඨං කත්වා. ආවජ්ජන්තාති සමන්නාහරන්තා. අනුමජ්ජන්තාති පුබ්බෙනාපරං අත්ථතො විචරන්තාති. “མཆོག་ཉིད་གཅོད་པའི་སྨྲ་བ་ཁོ་ན་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྐྱེ་བས་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་གི་དངོས་པོ་རྣམ་པར་གཅོད་པ་ཁོ་ནའི་གཏམ་མོ།། “བསྟན་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གསུངས་ནས་སོ།། “མདོ་སྡེ་ཕྱིར་བཟློག་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྔོན་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་བསྟན་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་མཆོག་གི་མདོ་ (Aggaññasutta) དེ། “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་བདུན་བསྒོམ་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དེ་ལས་ཕྱིར་བཟློག་སྟེ་ཕྱུང་ནས་དེ་དང་མ་འདྲེས་པར་བྱས་ནས་སོ།། “སེམས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ།། “རྗེས་སུ་དཔྱོད་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྔ་ཕྱི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་རྟོག་པའོ།། අග්ගඤ්ඤසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා. ཆོས་ཀྱི་མཆོག་གི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ། 5. සම්පසාදනීයසුත්තවණ්ණනා ༥. དད་པ་རབ་ཏུ་དང་བར་བྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པ། සාරිපුත්තසීහනාදවණ්ණනා ཤཱ་རིའི་བུའི་སེང་གེའི་སྒྲ་བཤད་པ། 141. පාවාරෙන්ති [Pg.52] සඤ්ඡාදෙන්ති සරීරං එතෙනාති පාවාරො, වත්ථං. පාවරණං වා පාවාරො, ‘‘වත්ථං දුස්ස’’න්ති පරියායසද්දා එතෙති දුස්සමෙව පාවාරො, සො එතස්ස බහුවිධො අනෙකකොටිප්පභෙදො භණ්ඩභූතො අත්ථීති දුස්සපාවාරිකො. සො කිර පුබ්බෙ දහරකාලෙ දුස්සපාවාරභණ්ඩමෙව බහුං පරිග්ගහෙත්වා වාණිජ්ජං අකාසි, තෙන නං සෙට්ඨිට්ඨානෙ ඨිතම්පි ‘‘පාවාරිකො’’ ත්වෙව සඤ්ජානන්ති. භගවතීති ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා, තෙන භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ථෙරෙන වුත්තවචනං සබ්බං සඞ්ගණ්හාති. ‘‘කස්මා එවං අවොචා’’ති තථාවචනෙ කාරණං පුච්ඡිත්වා ‘‘සොමනස්සපවෙදනත්ථ’’න්ති කස්මා පයොජනං විස්සජ්ජිතං, තයිදං අම්බං පුට්ඨස්ස ලබුජං බ්‍යාකරණසදිසන්ති? නයිදමෙවං චින්තෙතබ්බං. යා හිස්ස ථෙරස්ස තදා භගවති සොමනස්සුප්පත්ති, සා නිද්ධාරිතරූපා කාරණභාවෙන චොදිතා, තස්මා එවං අවොචාති, සා එව ච යස්මා නිද්ධාරිතරූපා පවෙදනවසෙන භගවතො සම්මුඛා තථාවචනං පයොජෙති, තස්මා ‘‘අත්තනො උප්පන්නසොමනස්සපවෙදනත්ථ’’න්ති පයොජනභාවෙන විස්සජ්ජිතං. ༡༤༡. “གཡོགས་པར་བྱེད་པ་སྟེ་འདིས་ལུས་འགེབས་པར་བྱེད་པས་ན་གོས་ཆེན་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། གོས་སོ།། ཡང་ན་གྱོན་པ་ནི་གོས་ཆེན་ཏེ། “གོས་དང་རས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་ཡིན་པས་རས་ཉིད་གོས་ཆེན་ཡིན་ལ། དེ་ལ་འདིའི་རྣམ་པ་མང་པོ་བྱེ་བ་ཕྲག་དུ་མའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཚོང་ཟོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཡོད་པས་ན་“རས་གོས་ཚོང་པ་”ཞེས་བྱའོ།། ཐོས་པ་ནི་ཁོ་དེ་སྔོན་གཞོན་ནུའི་དུས་སུ་རས་གོས་ཀྱི་ཚོང་ཟོག་མང་པོ་བཟུང་ནས་ཚོང་བྱས་པས། དེའི་ཕྱིར་ཁོ་ཚོང་དཔོན་གྱི་གོ་འཕང་ལ་གནས་ཀྱང་ “རས་གོས་ཚོང་པ་”ཞེས་ཁོ་ན་ངོ་ཤེས་སོ།། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་”ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་ནི་སོགས་པའི་དོན་ཏམ། ཡང་ན་རྣམ་པའི་དོན་ཡིན་པས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ཉེ་བར་འགྲོས་ནས་གནས་བརྟན་གྱིས་གསུངས་པའི་ཚིག་ཐམས་ཅད་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། “ཅིའི་ཕྱིར་དེ་སྐད་ཅེས་སྨྲས་”ཞེས་དེ་ལྟར་སྨྲས་པའི་རྒྱུ་མཚན་དྲིས་ནས། “ཡིད་རངས་པ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་དགོས་པ་ལན་བཏབ་པ་འདི་ནི། ཨཱམྲའི་འབྲས་བུ་དྲིས་པ་ལ་ལི་ཁཱ་རའི་འབྲས་བུའི་ལན་བཏབ་པ་དང་འདྲ་བ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། འདི་ལ་དེ་ལྟར་བསམ་པར་མི་བྱ་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་གནས་བརྟན་དེ་ལ་དེའི་ཚེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཡིད་རངས་པ་སྐྱེས་པ་དེ་ནི། ངེས་པར་བྱས་པའི་རྣམ་པ་ཉིད་རྒྱུ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། དེ་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་དང་། གང་གི་ཕྱིར་དེ་ཉིད་ངེས་པར་བྱས་པའི་རྣམ་པ་བརྗོད་པའི་སྒོ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མངོན་སུམ་དུ་དེ་ལྟར་སྨྲ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “རང་ལ་སྐྱེས་པའི་ཡིད་རངས་པ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་དགོས་པའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་ལན་བཏབ་པའོ།། තත්‍රාති තස්මිං සොමනස්සපවෙදනෙ. විහාරෙ නිවාසපරිවත්තනවසෙන සුනිවත්ථනිවාසනො. ආභුජිත්වාති ආබන්ධිත්වා. “དེ་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡིད་རངས་པ་བརྗོད་པ་དེ་ལའོ།། “གཙུག་ལག་ཁང་དུ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གནས་མལ་བརྗེ་བའི་དབང་གིས་གོས་ལེགས་པར་བགོས་པའོ།། “བསྐུམ་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐྱིལ་ཀྲུང་བཅས་ནས་སོ།། සමාපත්තිතො වුට්ඨාය ‘‘අහො සන්තො වතායං අරියවිහාරො’’ති සමාපත්තිසුඛපච්චවෙක්ඛණමුඛෙන අත්තනො ගුණෙ අනුස්සරිතුං ආරද්ධො, ආරභිත්වා ච නෙසං තං තං සාමඤ්ඤවිසෙසවිභාගවසෙන අනුස්සරි. තථා හි ‘‘සමාධී’’ති සාමඤ්ඤතො ගහිතස්සෙව ‘‘පඨමං ඣාන’’න්තිආදිනා විසෙසවිභාගො, ‘‘පඤ්ඤා’’ති සාමඤ්ඤතො ච ගහිතස්සෙව ‘‘විපස්සනාඤාණ’’න්තිආදිනා විසෙසවිභාගො උද්ධටො. ‘‘ලොකියාභිඤ්ඤාසු දිබ්බචක්ඛුඤාණස්සෙව ගහණං ථෙරස්ස ඉතරෙහි සාතිසයන්ති දස්සෙතු’’න්ති වදන්ති, පුබ්බෙනිවාසඤාණම්පි පන ‘‘කප්පසතසහස්සාධිකස්සා’’තිආදිනා කිච්චවසෙන දස්සිතමෙව, ලක්ඛණහාරවසෙන වා ඉතරෙසං පෙත්ථ ගහිතතා වෙදිතබ්බා. སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལས་ལངས་ནས། “ཀྱེ་མ་འཕགས་པའི་གནས་པ་འདི་ནི་ཞི་བ་ཞིག་གོ་”ཞེས་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་དདེ་བ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་སྒོ་ནས་རང་གི་ཡོན་ཏན་རྣམས་རྗེས་སུ་དྲན་པར་བརྩམས་ལ། བརྩམས་ནས་ཀྱང་དེ་དག་གི་སྤྱི་དང་བྱེ་བྲག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་དྲན་ནོ།། འདི་ལྟར་ “ཏིང་ངེ་འཛིན་”ཞེས་སྤྱིར་བཟུང་བ་ཉིད་ལ། “བསམ་གཏན་དང་པོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱེ་བྲག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་དང་། “ཤེས་རབ་”ཅེས་སྤྱིར་བཟུང་བ་ཉིད་ལ། “ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱེ་བྲག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཕྱུང་ངོ།། “འཇིག་རྟེན་པའི་མངོན་ཤེས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཁོ་ན་བཟུང་བ་ནི། གནས་བརྟན་གྱིས་གཞན་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ་”ཞེས་སྨྲ་མོད་ཀྱི། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱང་ “བསྐལ་པ་བརྒྱ་སྟོང་ལྷག་པའི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བའི་དབང་གིས་བསྟན་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། ཡང་ན་མཚན་ཉིད་བསྡུ་བའི་ཚུལ་གྱིས་འདིར་གཞན་དག་ཀྱང་བཟུང་བར་རིག་པར་བྱའོ།། අත්ථප්පභෙදස්ස [Pg.53] සල්ලක්ඛණවිභාවනවවත්ථානකරණසමත්ථං අත්ථෙ පභෙදගතං ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. තථා ධම්මප්පභෙදස්ස සල්ලක්ඛණවිභාවනවවත්ථානකරණසමත්ථං ධම්මෙ පභෙදගතං ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. නිරුත්තිපභෙදස්ස සල්ලක්ඛණවිභාවනවවත්ථානකරණසමත්ථං නිරුත්තියං පභෙදගතං ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා. පටිභානප්පභෙදස්ස සල්ලක්ඛණවිභාවනවවත්ථාන කරණසමත්ථං පටිභානෙ පභෙදගතං ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ, (විසුද්ධි. 2.428) තං සංවණ්ණනාසු (විසුද්ධි. ටී. 2.428) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. සාවකවිසයෙ පරමුක්කංසගතං ඤාණං සාවකපාරමිඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං විය සබ්බඤෙය්‍යධම්මෙසු. තස්සාපි හි විසුං පරිකම්මං නාම නත්ථි, සාවකපාරමියා පන සම්මදෙව පරිපූරිතත්තා අග්ගමග්ගසමධිගමෙනෙවස්ස සමධිගමො හොති. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙව සම්මාසම්බුද්ධානං යාව නිසින්නපල්ලඞ්කා අනුස්සරතොති යොජනා. དོན་གྱི་དབྱེ་བ་མཚོན་པ་དང་། གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་འཇོག་པར་བྱེད་ནུས་པ། དོན་གྱི་དབྱེ་བ་ལ་ཞུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་“དོན་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་”འོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་ཀྱི་དབྱེ་བ་མཚོན་པ་དང་། གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་འཇོག་པར་བྱེད་ནུས་པ། ཆོས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལ་ཞུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་“ཆོས་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་”འོ།། ངེས་པའི་ཚིག་གི་དབྱེ་བ་མཚོན་པ་དང་། གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་འཇོག་པར་བྱེད་ནུས་པ། ངེས་པའི་ཚིག་གི་དབྱེ་བ་ལ་ཞུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་“ངེས་པའི་ཚིག་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་”འོ།། སྤོབས་པའི་དབྱེ་བ་མཚོན་པ་དང་། གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་འཇོག་པར་བྱེད་ནུས་པ། སྤོབས་པའི་དབྱེ་བ་ལ་ཞུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་“སྤོབས་པ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་”འོ།། འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ (Visuddhimagga) སུ་གསལ་བས། དེའི་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཁོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཡུལ་ལ་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་“ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་”ཏེ། ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་བཞིན་ནོ།། དེ་ལའང་ལོགས་སུ་སྦྱོར་བ་བྱ་བ་མེད་དེ། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལེགས་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར། ལམ་གྱི་མཆོག་ཐོབ་པ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་བཞིན་དུ། བཞུགས་པའི་སྟན་ལ་གནས་ནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་བར་དུ་སྦྱོར་བར་བྱའོ།། භගවතො සීලං නිස්සාය ගුණෙ අනුස්සරිතුමාරද්ධොති යොජනා. යස්මා ගුණානං බහුභාවතො නෙසං එකජ්ඣං ආපාථාගමනං නත්ථි, සති ච තස්මිං අනිරූපිතරූපෙනෙව අනුස්සරණෙන භවිතබ්බං, තස්මා ථෙරො සවිසයෙ ඨත්වා තෙ අනුපදං සරූපතො අනුස්සරි, අනුස්සරන්තො ච සබ්බපඨමං සීලං අනුස්සරි, තං දස්සෙන්තො ‘‘භගවතො සීලං නිස්සායා’’ති ආහ, සීලං ආරබ්භාති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. යස්මා චෙත්ථ ථෙරො එකෙකවසෙන භගවතො ගුණෙ අනුස්සරිත්වා තතො පරං චතුක්කපඤ්චකාදිවසෙන අනුස්සරි, තස්මා ‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදෙ’’ති වත්වා තතො පරං බොජ්ඣඞ්ගභාවනාසාමඤ්ඤෙන ඉන්ද්‍රියෙසු වත්තබ්බෙසු තානි අග්ගහෙත්වා ‘‘චත්තාරො මග්ගෙ’’තිආදි වුත්තං. චතුයොනිපරිච්ඡෙදකඤාණං මහාසීහනාදසුත්තෙ (ම. නි. 1.152) ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. චත්තාරො අරියවංසා අරියවංසසුත්තෙ (අ. නි. 4.28) ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་བརྟེན་ནས་ཡོན་ཏན་རྣམས་རྗེས་སུ་དྲན་པར་བརྩམས་སོ་ཞེས་སྦྱོར་བར་བྱའོ།། ཡོན་ཏན་རྣམས་མང་པོ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་དུས་གཅིག་ཏུ་ཡིད་ཀྱི་ཡུལ་དུ་འགྱུར་བ་མེད་ལ། དེ་ལྟར་ཡོད་ནའང་མ་ངེས་པའི་རྣམ་པ་ཁོ་ནས་རྗེས་སུ་དྲན་པར་འགྱུར་བས་ན། དེའི་ཕྱིར་གནས་བརྟན་རང་གི་ཡུལ་ལ་གནས་ཏེ། དེ་དག་རིམ་པ་བཞིན་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་དྲན་པར་བྱས་ལ། རྗེས་སུ་དྲན་པ་ནའང་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མར་ཚུལ་ཁྲིམས་རྗེས་སུ་དྲན་པར་བྱས་ཏེ། དེ་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་བརྟེན་ནས་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་བརྩམས་ནས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། འདིར་གནས་བརྟན་གྱིས་རེ་རེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་རྗེས་སུ་དྲན་ནས། དེའི་འོག་ཏུ་བཞི་ཚན་དང་ལྔ་ཚན་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཕྱིར། “རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་བཞི་”ཞེས་གསུངས་ནས། དེའི་འོག་ཏུ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བསྒོམ་པའི་སྤྱིའི་སྒོ་ནས་དབང་པོ་རྣམས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པ་ལ། དེ་དག་མ་བཟུང་བར་ “ལམ་བཞི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། སྐྱེ་གནས་བཞི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་སེང་གེའི་སྒྲ་ཆེན་པོའི་མདོ་ (Mahāsīhanādasutta) ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་ཁོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འཕགས་པའི་རིགས་བཞི་ནི་འཕགས་པའི་རིགས་ཀྱི་མདོ་ (Ariyavaṃsasutta) ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་ཁོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། පධානියඞ්ගාදයො සඞ්ගීති (දී. නි. 3.317) දසුත්තරසුත්තෙසු (දී. නි. 3.355) ආගමිස්සන්ති. ඡ සාරණීය ධම්මා පරිනිබ්බානසුත්තෙ (දී. නි. 2.141) ආගතා එව. සුඛං සුපනාදයො (අ. නි. 11.15; පටි. ම. 2.22) එකාදස මෙත්තානිසංසා[Pg.54]. ‘‘ඉදං දුක්ඛං අරියසච්ච’’න්තිආදිනා සං. නි. 5.1081, මහාව. 15, පටි. ම. 2.30) චතූසු අරියසච්චෙසු තිපරිවත්තවසෙන ආගතා ද්වාදස ධම්මචක්කාකාරා. මග්ගඵලෙසු පවත්තානි අට්ඨ ඤාණානි, ඡ අසාධාරණඤාණානි චාති චුද්දස බුද්ධඤාණානි. පඤ්චදස විමුත්තිපරිපාචනියා ධම්මා මෙඝියසුත්තවණ්ණනායං (උදා. අට්ඨ. 31) ගහෙතබ්බා, සොළසවිධා ආනාපානස්සති ආනාපානස්සතිසුත්තෙ (ම. නි. 3.148), අට්ඨාරස බුද්ධධම්මා (මහානි. 69, 156; චූළනි. 85; පටි. ම. 3.5; දී. නි. අට්ඨ. 3.305) එවං වෙදිතබ්බා – སྤོང་བའི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པ་ནི་འདུས་པར་བརྗོད་པའི་མདོ་ (དཱིགྷནིཀཱཡ། ༣.༣༡༧) དང་གཅིག་ལས་འཕར་བའི་མདོ་ (དཱིགྷནིཀཱཡ། ༣.༣༥༥) དག་ལས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །རྗེས་སུ་དྲན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་དྲུག་ནི་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་མདོ་ (དཱིགྷནིཀཱཡ། ༢.༡༤༡) ལས་བྱུང་བ་ཉིད་དོ། །བདེ་བར་ཉལ་བ་ལ་སོགས་པ་བྱམས་པའི་ཕན་ཡོན་བཅུ་གཅིག་དང་། །'འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་འཕགས་པའི་བདེན་པའོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ (སཾཡུཏྟནིཀཱཡ། ༥.༡༠༨༡། མཧཱཝགྒ། ༡༥། པཊིསམྦྷིདཱམགྒ། ༢.༣༠) འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་ལ་ལན་གསུམ་དུ་བཟླས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བྱུང་བའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་དང་། །ལམ་དང་འབྲས་བུ་ལ་འཇུག་པའི་ཡེ་ཤེས་བརྒྱད་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་སྟེ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་བཅུ་བཞི་དང་། །རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་བཅོ་ལྔ་ནི་མེ་གྷི་ཡའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ (ཨུདཱནཨཊྛཀཐཱ། ༣༡) ལས་བླང་བར་བྱའོ། །དབུགས་དབྱུང་རྔུབ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་ནི་དབུགས་དབྱུང་རྔུབ་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་མདོ་ (མཛྫྷིམནིཀཱཡ། ༣.༡༤༨) ལས་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་བཅོ་བརྒྱད་ (མཧཱནིདྡེས། ༦༩, ༡༥༦། ཅཱུལླནིདྡེས། ༨༥། པཊིསམྦྷིདཱམགྒ། ༣.༥། དཱིགྷནིཀཱཡཨཊྛཀཐཱ། ༣.༣༠༥) ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། අතීතංසෙ බුද්ධස්ස භගවතො අප්පටිහතං ඤාණං, අනාගතංසෙ, පච්චුප්පන්නංසෙ බුද්ධස්ස භගවතො අප්පටිහතං ඤාණං. ඉමෙහි තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්ති, සබ්බං වචීකම්මං, සබ්බං මනොකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්ති. ඉමෙහි ඡහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො නත්ථි ඡන්දස්ස හානි, නත්ථි ධම්මදෙසනාය හානි, නත්ථි වීරියස්ස හානි, නත්ථි සමාධිස්ස හානි, නත්ථි පඤ්ඤාය හානි, නත්ථි විමුත්තියා හානි. ඉමෙහි ද්වාදසහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො නත්ථි දවා, නත්ථි රවා, නත්ථි අප්ඵුට්ඨං, නත්ථි වෙගායිතත්තං, නත්ථි අබ්‍යාවටමනො, නත්ථි අප්පටිසඞ්ඛානුපෙක්ඛාති. འདས་པའི་དུས་ལ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོགས་པ་མེད་པ། མ་འོངས་པའི་དུས་ལའང་ཐོགས་པ་མེད་པ། ད་ལྟར་གྱི་དུས་ལའང་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོགས་པ་མེད་པའོ། །ཆོས་གསུམ་པོ་འདི་དག་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་ལས་ཐམས་ཅད་ཡེ་ཤེས་སྔོན་དུ་འགྲོ་ཞིང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ། ངག་གི་ལས་ཐམས་ཅད་དང་། ཡིད་ཀྱི་ལས་ཐམས་ཅད་ཡེ་ཤེས་སྔོན་དུ་འགྲོ་ཞིང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ། །ཆོས་དྲུག་པོ་འདི་དག་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འདུན་པ་ཉམས་པ་མེད། ཆོས་སྟོན་པ་ཉམས་པ་མེད། བརྩོན་འགྲུས་ཉམས་པ་མེད། ཏིང་ངེ་འཛིན་ཉམས་པ་མེད། ཤེས་རབ་ཉམས་པ་མེད། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཉམས་པ་མེད་དོ། །ཆོས་བཅུ་གཉིས་པོ་འདི་དག་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཀུ་རེ་རྩེ་བ་མེད། ཅ་ཅོ་སྒྲོག་པ་མེད། མ་རྟོགས་པ་མེད། བྲེལ་བའི་རང་བཞིན་མེད། བྱ་བ་མེད་པའི་ཡིད་མེད། སོ་སོར་མ་བརྟགས་པའི་བཏང་སྙོམས་མེད་དོ། ། තත්ථ ‘‘නත්ථි දවාති ඛිඩ්ඩාධිප්පායෙන කිරියා නත්ථි. නත්ථි රවාති සහසා කිරියා නත්ථී’’ති වදන්ති. සහසා පන කිරියා දවා, ‘‘අඤ්ඤං කරිස්සාමී’’ති අඤ්ඤස්ස කරණං රවා. නත්ථි අප්ඵුටන්ති ඤාණෙන අඵුසිතං නත්ථි. නත්ථි වෙගායිතත්තන්ති තුරිතකිරියා නත්ථි. නත්ථි අබ්‍යාවටමනොති නිරත්ථකචිත්තසමුදාචාරො නත්ථි. නත්ථි අප්පටිසඞ්ඛානුපෙක්ඛාති අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා නත්ථි. කෙචි පන ‘‘නත්ථි ධම්මදෙසනාය හානී’’ති අපඨිත්වා ‘‘නත්ථි ඡන්දස්ස හානි, නත්ථි වීරියස්ස හානි, නත්ථි සතියා [සත්තියා (විභ. මූලටී. සුත්තන්තභාජනීයවණ්ණනා)] හානී’’ති පඨන්ති. དེ་ལ་ 'ཀུ་རེ་རྩེ་བ་མེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་རྩེད་མོའི་བསམ་པས་བྱ་བ་བྱེད་པ་མེད་པའོ། །'ཅ་ཅོ་སྒྲོག་པ་མེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་གློ་བུར་དུ་བྱ་བ་བྱེད་པ་མེད་པ་ལ་ཟེར་རོ། །འོན་ཀྱང་གློ་བུར་དུ་བྱ་བ་བྱེད་པ་ནི་ཀུ་རེ་རྩེ་བ་ཡིན་ལ། 'གཞན་ཞིག་བྱའོ་' སྙམ་ནས་གཞན་ཞིག་བྱེད་པ་ནི་ཅ་ཅོ་སྒྲོག་པའོ། །'མ་རྟོགས་པ་མེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མ་ཁྱབ་པ་མེད་པའོ། །'བྲེལ་བའི་རང་བཞིན་མེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་བྲེལ་བྲེལ་ཏོལ་ཏོལ་གྱིས་བྱ་བ་བྱེད་པ་མེད་པའོ། །'བྱ་བ་མེད་པའི་ཡིད་མེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་དོན་མེད་པའི་སེམས་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་མེད་པའོ། །'སོ་སོར་མ་བརྟགས་པའི་བཏང་སྙོམས་མེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་མི་ཤེས་པའི་བཏང་སྙོམས་མེད་པའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ 'ཆོས་སྟོན་པ་ཉམས་པ་མེད་པ་' ཞེས་པ་མ་བཀླགས་པར། 'འདུན་པ་ཉམས་པ་མེད། བརྩོན་འགྲུས་ཉམས་པ་མེད། དྲན་པ་ (ཡང་ན་མཐུ་) ཉམས་པ་མེད་' ཅེས་ཀློག་གོ། ། ජරාමරණාදීසු එකාදසසු පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු පච්චෙකං චතුසච්චයොජනාවසෙන පවත්තානි චතුචත්තාලීස ඤාණානියෙව (සං. නි. 2.33) සුඛවිසෙසානං අධිට්ඨානභාවතො ඤාණවත්ථූනි. වුත්තඤ්හෙතං – རྒ་ཤི་ལ་སོགས་པ་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཡན་ལག་བཅུ་གཅིག་པོ་རེ་རེ་ལ། བདེན་པ་བཞི་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེ་བཞི་པོ་ཉིད་ (སཾཡུཏྟནིཀཱཡ། ༢.༣༣) བདེ་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་གཞི་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཞི་རྣམས་ཡིན་ནོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘යතො [Pg.55] ඛො භික්ඛවෙ අරියසාවකො එවං ජරාමරණං පජානාති, එවං ජරාමරණසමුදයං පජානාති, එවං ජරාමරණනිරොධං පජානාති, එවං ජරාමරණනිරොධගාමිනිං පටිපදං පජානාතී’’තිආදි (සං. නි. 2.33). 'དགེ་སློང་དག གང་གི་ཚེ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་འདི་ལྟར་རྒ་ཤི་ཤེས་པར་བྱེད། འདི་ལྟར་རྒ་ཤི་ཀུན་འབྱུང་ཤེས་པར་བྱེད། འདི་ལྟར་རྒ་ཤི་འགོག་པ་ཤེས་པར་བྱེད། འདི་ལྟར་རྒ་ཤི་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ཤེས་པར་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། ජරාමරණසමුදයොති චෙත්ථ ජාති අධිප්පෙතා. සෙසපදෙසු භවාදයො වෙදිතබ්බා. འདིར་ 'རྒ་ཤི་ཀུན་འབྱུང་' ཞེས་པས་སྐྱེ་བ་ལ་དགོངས་སོ། །ལྷག་མའི་ཚིག་རྣམས་ལས་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། කුසලචිත්තුප්පාදෙසු ඵස්සාදයො පරොපණ්ණාස කුසලධම්මා. དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་རྣམས་ལ། རེག་པ་ལ་སོགས་པ་དགེ་བའི་ཆོས་ལྔ་བཅུ་ལྷག་ཡོད་དོ། ། ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ඤාණං, ‘‘අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණ’’න්ති ඤාණං, අතීතම්පි අද්ධානං ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ඤාණං, ‘‘අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණ’’න්ති ඤාණං, අනාගතම්පි අද්ධානං ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ඤාණං, ‘‘අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණ’’න්ති ඤාණං. ‘‘යම්පි ඉදං ධම්මට්ඨිතිඤාණං, තම්පි ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්ම’’න්ති ඤාණන්ති එවං ජරාමරණාදීසු එකාදසසු පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු පච්චෙකං සත්ත සත්ත කත්වා සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනි (සං. නි. 2.34) වෙදිතබ්බානි. තත්ථ යම්පීති ඡබ්බිධම්පි පච්චවෙක්ඛණඤාණං විපස්සනාරම්මණභාවෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා වුත්තං. ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති ඡපි ඤාණානි සඞ්ඛිපිත්වා වුත්තං ඤාණං. ‘‘ඛයධම්ම’’න්තිආදිනා පන පකාරෙන පවත්තඤාණස්ස දස්සනං, විපස්සනාදස්සනතො විපස්සනා පටිවිපස්සනාදස්සනමත්තමෙවාති න තං ‘‘අඞ්ග’’න්ති වදන්ති, පාළියං (සං. නි. 2.34) පන සබ්බත්ථ ඤාණවසෙන අඞ්ගානං වුත්තත්තා ‘‘නිරොධධම්මන්ති ඤාණ’’න්ති ඉති-සද්දෙන පකාසෙත්වා වුත්තං විපස්සනාඤාණං සත්තමං ඤාණන්ති අයමත්ථො දිස්සති. න හි යම්පි ඉදං ධම්මට්ඨිතිඤාණං, තම්පි ඤාණන්ති සම්බන්ධො හොති ඤාණග්ගහණෙන එතස්මිං ඤාණභාවදස්සනස්ස අනධිප්පෙතත්තා, ‘‘ඛයධම්මං…පෙ… නිරොධධම්ම’’න්ති එතෙසං සම්බන්ධභාවප්පසඞ්ගො චාති. චතුවීසති…පෙ… වජිරඤාණන්ති එත්ථ කෙචි තාව ආහු ‘‘භගවා දෙවසිකං ද්වාදසකොටිසතසහස්සක්ඛත්තුං මහාකරුණාසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, ද්වාදසකොටිසතසහස්සක්ඛත්තුමෙව ච අරහත්තඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, තාසං පුරෙචරං, සහවචරඤ්ච ඤාණං පටිපක්ඛෙහි අභෙජ්ජතං, මහත්තඤ්ච උපාදාය මහාවජිරඤාණං නාම. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – 'སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་རྒ་ཤིའོ་' ཞེས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། 'སྐྱེ་བ་མེད་ན་རྒ་ཤི་མེད་དོ་' ཞེས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། འདས་པའི་དུས་ལའང་ 'སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་རྒ་ཤིའོ་' ཞེས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། 'སྐྱེ་བ་མེད་ན་རྒ་ཤི་མེད་དོ་' ཞེས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། མ་འོངས་པའི་དུས་ལའང་ 'སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་རྒ་ཤིའོ་' ཞེས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། 'སྐྱེ་བ་མེད་ན་རྒ་ཤི་མེད་དོ་' ཞེས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། 'ཆོས་གནས་པའི་ཡེ་ཤེས་གང་ཡིན་པ་འདི་ཡང་ཟད་པའི་ཆོས་ཅན། འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཅན། འགོག་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ་' ཞེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། འདི་ལྟར་རྒ་ཤི་ལ་སོགས་པ་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཡན་ལག་བཅུ་གཅིག་པོ་རེ་རེ་ལ། བདུན་བདུན་དུ་བྱས་ཏེ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཞི་བདུན་ཅུ་རྩ་བདུན་ (སཾཡུཏྟནིཀཱཡ། ༢.༣༤) ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་ 'གང་ཡིན་པ་' ཞེས་པ་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམ་པ་དྲུག་པོ་ཐམས་ཅད་ལྷག་མཐོང་གི་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པའོ། །'ཆོས་གནས་པའི་ཡེ་ཤེས་' ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་པོ་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །'ཟད་པའི་ཆོས་ཅན་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་འཇུག་པའི་ཡེ་ཤེས་བསྟན་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་ལ་ལྟ་བ་ལས་ལྷག་མཐོང་དང་ཡང་བསྐྱར་ལྷག་མཐོང་ལ་ལྟ་བ་ཙམ་ཉིད་ཡིན་པས། དེ་ནི་ 'ཡན་ལག་' ཅེས་མི་བརྗོད་དོ། །འོན་ཀྱང་ལུང་ (སཾཡུཏྟནིཀཱཡ། ༢.༣༤) ལས་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་ཡན་ལག་རྣམས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'འགོག་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ་ཞེས་པའི་ཡེ་ཤེས་' ཞེས་ 'ཞེས་བྱ་བའི་' སྒྲས་གསལ་བར་བྱས་ཏེ་གསུངས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཡེ་ཤེས་བདུན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྣང་ངོ་། །'ཆོས་གནས་པའི་ཡེ་ཤེས་གང་ཡིན་པ་འདི་ཡང་ཡེ་ཤེས་སོ་' ཞེས་འབྲེལ་བ་མི་རུང་སྟེ། ཡེ་ཤེས་སུ་བཟུང་བས་འདི་ལ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དངོས་པོ་བསྟན་པ་མ་དགོངས་པའི་ཕྱིར་དང་། 'ཟད་པའི་ཆོས་ཅན་... འགོག་པའི་ཆོས་ཅན་' ཞེས་པ་འདི་དག་གི་འབྲེལ་བ་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །'ཉི་ཤུ་རྩ་བཞི་... རྡོ་རྗེ་ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤེས་' ཞེས་པ་འདིར་ཐོག་མར་ཁ་ཅིག་ན་རེ། 'བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཉིན་རེ་བཞིན་ཐེངས་འབུམ་ཕྲག་བྱེ་བ་བཅུ་གཉིས་སུ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་ཅིང་། ཐེངས་འབུམ་ཕྲག་བྱེ་བ་བཅུ་གཉིས་ཉིད་དུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་ལ། དེ་དག་གི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱིས་མི་ཕྱེད་པ་དང་། ཆེན་པོ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་རྡོ་རྗེ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱའོ། །འདི་སྐད་དུའང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ།' ‘තථාගතං[Pg.56], භික්ඛවෙ, අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං ද්වෙ විතක්කා බහුලං සමුදාචරන්ති – ඛෙමො ච විතක්කො, පවිවෙකො ච විතක්කො’ති (ඉතිවු. 38). 'དགེ་སློང་དག དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་རྟོག་པ་གཉིས་མང་དུ་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་དེ། བདེ་བའི་རྟོག་པ་དང་། རབ་ཏུ་དབེན་པའི་རྟོག་པའོ།' (ཨིཏིཝུཏྟཀ། ༣༨) ඛෙමවිතක්කො හි භගවතො මහාකරුණාසමාපත්තිං පූරෙත්වා ඨිතො, පවිවෙකවිතක්කො අරහත්තඵලසමාපත්තිං. බුද්ධානඤ්හි භවඞ්ගපරිවාසො ලහුකො, මත්ථකප්පත්තො සමාපත්තීසු වසීභාවො, තස්මා සමාපජ්ජනවුට්ඨානානි කතිපයචිත්තක්ඛණෙහෙව ඉජ්ඣන්ති. පඤ්ච රූපාවචරසමාපත්තියො චතස්සො අරූපසමාපත්තියො අප්පමඤ්ඤාසමාපත්තියා සද්ධිං දස, නිරොධසමාපත්ති, අරහත්තඵලසමාපත්ති චාති ද්වාදසෙතා සමාපත්තියො භගවා පච්චෙකං දිවසෙ දිවසෙ කොටිසතසහස්සක්ඛත්තුං පුරෙභත්තං සමාපජ්ජති, තථා පච්ඡාභත්ත’’න්ති. ‘‘එවං සමාපජ්ජිතබ්බසමාපත්තිසඤ්චාරිතඤාණං මහාවජිරඤාණං නාමා’’ති කෙචි. བདེ་བའི་རྟོག་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་གནས་ལ། རབ་ཏུ་དབེན་པའི་རྟོག་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་ཀྱི་རྒྱུན་ནི་ཡང་བ་དང་། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ལ་དབང་འབྱོར་བ་རྩེ་མོར་སོན་པའི་ཕྱིར། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དང་ལྡང་བ་རྣམས་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་འགའ་ཞིག་གིས་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། །གཟུགས་ཀྱི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལྔ་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་བཞི་སྟེ། ཚད་མེད་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དང་ལྷན་ཅིག་བཅུ་དང་། འགོག་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་སྟེ། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་བཅུ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཉིན་རེ་བཞིན་སྔ་དྲོའི་དུས་སུ་ཐེངས་འབུམ་ཕྲག་བྱེ་བ་རེ་རེ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུའང་སྙོམས་པར་འཇུག་གོ། །'འདི་ལྟར་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་བྱ་བའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་རྒྱུ་བའི་ཡེ་ཤེས་ནི་རྡོ་རྗེ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱའོ་' ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། ། අපරෙ පන ‘‘යං තං භගවතා අභිසම්බොධිදිවසෙ පච්ඡිමයාමෙ පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන පටිලොමනයෙන ජරාමරණතො පට්ඨාය ඤාණං ඔතාරෙත්වා අනුපදධම්මවිපස්සනං ආරභන්තෙන යථා නාම පුරිසො සුවිදුග්ගං මහාගහනං මහාවනං ඡින්දන්තො අන්තරන්තරා නිසානසිලායං ඵරසුං සුනිසිතං කරොති, එවමෙව නිසානසිලාසදිසියො සමාපත්තියො අන්තරන්තරා සමාපජ්ජිත්වා ඤාණස්ස තික්ඛවිසදසූරභාවං සම්පාදෙතුං අනුලොමපටිලොමතො පච්චෙකං පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගවසෙන සම්මසන්තො දිවසෙ දිවසෙ ලක්ඛකොටිලක්ඛකොටිඵලසමාපත්තියො සමාපජ්ජති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘චතුවීසති…පෙ… මහාවජිරඤාණං නිස්සායා’ති’’. නනු භගවතො සමාපත්තිසමාපජ්ජනෙ පරිකම්මෙ පයොජනං නත්ථීති? නයිදං එකන්තිකං. තථා හි වෙදනාපටිප්පණාමනාදීසු සවිසෙසං පරිකම්මපුබ්බඞ්ගමෙන සමාපත්තියො සමාපජ්ජි. අපරෙ පන ‘‘ලොකියසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙ පරිකම්මෙන පයොජනං නත්ථි. ලොකුත්තරසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙ තජ්ජං පරිකම්මං ඉච්ඡිතබ්බමෙවා’’ති වදන්ති. གཞན་དག་ནི་རེ། 'བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཉིན་མོའི་ཐུན་ཐ་མ་ལ། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་སྒོ་ནས་ལུགས་ལྡོག་གི་ཚུལ་གྱིས་རྒ་ཤི་ནས་བརྩམས་ཏེ་ཡེ་ཤེས་བཅུག་ནས། ཆོས་རེ་རེ་བཞིན་ལྷག་མཐོང་ལ་རྩོམ་པའི་ཚེ། དཔེར་ན་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་ཤིན་ཏུ་བགྲོད་དཀའ་བའི་ནགས་ཚལ་ཆེན་པོ་གཅོད་པའི་ཚེ། བར་བར་དུ་བརྡར་རྡོའི་སྟེང་དུ་སྟ་རེ་ཤིན་ཏུ་རྣོ་བར་བྱེད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་བརྡར་རྡོ་ལྟ་བུའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ལ་བར་བར་དུ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྣོ་བ་དང་། གསལ་བ་དང་། མཐུ་དང་ལྡན་པའི་རང་བཞིན་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། ལུགས་མཐུན་དང་ལུགས་ལྡོག་གི་སྒོ་ནས་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཡན་ལག་རེ་རེའི་དབང་གིས་སོ་སོར་རྟོག་བཞིན། ཉིན་རེ་བཞིན་འབུམ་ཕྲག་བྱེ་བ་འབུམ་ཕྲག་བྱེ་བའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས། ཉི་ཤུ་རྩ་བཞི་... རྡོ་རྗེ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྟེན་ནས་ ཞེས་གསུངས་སོ།' ཅི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་སྔོན་འགྲོའི་སྦྱོར་བ་ལ་དགོས་པ་མེད་དམ་ཞེ་ན། འདི་ནི་མཐའ་གཅིག་ཏུ་མ་ཡིན་ཏེ། འདི་ལྟར་ཚོར་བ་བཟློག་པ་ལ་སོགས་པ་དག་ལ། ཁྱད་པར་དུ་སྔོན་འགྲོའི་སྦྱོར་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བས་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཞན་དག་ནི་ 'འཇིག་རྟེན་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་སྔོན་འགྲོའི་སྦྱོར་བས་དགོས་པ་མེད། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་ནི་དེ་དང་མཐུན་པའི་སྔོན་འགྲོའི་སྦྱོར་བ་འདོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ་' ཞེས་སྨྲའོ། ། ‘‘අපරම්පරා’’ති පදං යෙසං දෙසනාය අත්ථි, තෙ අපරම්පරියාව. කුසලපඤ්ඤත්තියන්ති කුසලධම්මානං පඤ්ඤාපනෙ. අනුත්තරොති උත්තමො. උපනිස්සයෙ ඨත්වාති ඤාණූපනිස්සයෙ ඨත්වා යාදිසො පුබ්බූපනිස්සයො පුබ්බයොගො, [Pg.57] තත්ථ පතිට්ඨාය. මහන්තතො සද්දහති පටිපක්ඛවිගමෙන ඤාණස්ස විය සද්ධායපි තික්ඛවිසදභාවාපත්තිතො. අවසෙසඅරහන්තෙහීති පකතිසාවකෙහි. අසීති මහාථෙරා පරමත්ථදීපනියං ථෙරගාථාවණ්ණනායං නාමතො උද්ධටා. චත්තාරො මහාථෙරාති මහාකස්සපඅනුරුද්ධමහාකච්චානමහාකොට්ඨිකත්ථෙරා. තෙසුපි අග්ගසාවකෙසු සාරිපුත්තත්ථෙරො පඤ්ඤාය විසිට්ඨභාවතො. සාරිපුත්තත්ථෙරතොපි එකො පච්චෙකබුද්ධො තික්ඛවිසදඤාණො අභිනීහාරමහන්තතාය සම්භතඤාණසම්භාරත්තා. සතිපි පච්චෙකබොධියා අවිසෙසෙසු බහූසු එකජ්ඣං සන්නිපතිතෙසු පුබ්බයොගවසෙන ලොකියෙ විසයෙ සියා කස්සචි ඤාණස්ස විසිට්ඨතාති දස්සෙතුං ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘සබ්බඤ්ඤුබුද්ධොව බුද්ධගුණෙ මහන්තතො සද්දහතී’’ති ඉදං හෙට්ඨා ආගතදෙසනාසොතවසෙන වුත්තං. බුද්ධා හි බුද්ධගුණෙ මහත්තං පච්චක්ඛතොව පස්සන්ති, න සද්දහනවසෙන. 'གཞན་ལ་རག་མ་ལས་པ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གང་དག་གི་བསཏན་པ་ལ་ཡོད་པ་ནི། དེ་དག་ནི་གཞན་ལ་རག་མ་ལས་པ་ཉིད་དོ། །'དགེ་བ་གདགས་པ་ལ་' ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་གདགས་པ་ལའོ། །'བླ་ན་མེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གོ། །'ཉེར་བརྟེན་ལ་གནས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེར་བརྟེན་ལ་གནས་ནས། སྔོན་གྱི་ཉེར་བརྟེན་དང་སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་ཇི་ལྟ་བུ་ཡོད་པ་དེ་ལ་གནས་ནས་སོ། །'ཆེན་པོར་དད་པ་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་དང་བྲལ་བས་ཡེ་ཤེས་བཞིན་དུ་དད་པའང་རྣོ་ཞིང་གསལ་བའི་རང་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །'ལྷག་མའི་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ལས་' ཞེས་པ་ནི་ཕལ་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལས་སོ། །གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་བརྒྱད་ཅུ་ནི་དོན་དམ་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བའི་གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་མིང་ནས་ཕྱུང་བའོ། །གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་བཞི་ནི་གནས་བརྟན་འོད་སྲུང་ཆེན་པོ་དང་། མ་འགགས་པ། ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ནཱ་ཆེན་པོ། གསུས་པོ་ཆེ་རྣམས་སོ། །དེ་དག་ལས་ཀྱང་མཆོག་གི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་ལས་ཀྱང་རང་སངས་རྒྱས་གཅིག་ནི་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཚོགས་བསགས་པའི་ཕྱིར། ཡེ་ཤེས་རྣོ་ཞིང་གསལ་བའོ། །རང་བྱང་ཆུབ་ལ་ཁྱད་པར་མེད་པའི་མང་པོ་དག་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདུས་པར་གྱུར་ནའང་། སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་འཇིག་རྟེན་པའི་ཡུལ་ལ་ཁ་ཅིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་སྲིད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'གལ་ཏེ་ཡང་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ལ་ཆེན་པོར་དད་པ་བྱེད་དོ་' ཞེས་པ་འདི་ནི་འོག་ནས་འབྱུང་བའི་བསྟན་པའི་རྒྱུན་གྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆེན་པོ་ཉིད་མངོན་སུམ་ཉིད་དུ་གཟིགས་ཀྱི། དད་པའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ། ། ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘සෙය්‍යථාපි නාමා’’තිආදි ආරද්ධං. ගම්භීරො උත්තානොති ගම්භීරො වා උත්තානො වාති ජානනත්ථං. ‘‘එවමෙවා’’තිආදි යථාදස්සිතාය උපමාය උපමෙය්‍යෙන සංසන්දනං. බුද්ධගුණෙසු අප්පමත්තවිසයම්පි ලොකියමහාජනස්ස ඤාණං අපවත්තිතරූපෙනෙව පවත්තති අනවත්තිතසභාවත්තාති වුත්තං ‘‘එකබ්‍යාම…පෙ… වෙදිතබ්බා’’ති. තත්ථ ඤාතඋදකං වියාති පමාණතො ඤාතඋදකං විය. අරියානං පන තත්ථ අත්තනො විසයෙ පවත්තනකඤාණං පවත්තිතරූපෙනෙව පවත්තති අත්තනො පටිවෙධානුරූපං, අභිනීහාරානුරූපඤ්ච අවත්තිතසභාවත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘දසබ්‍යාමයොත්තෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පටිවිද්ධසච්චානම්පි පටිපක්ඛවිධමනපුබ්බයොගවිසෙසවසෙන ඤාණං සාතිසයං, මහානුභාවඤ්ච හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං සොතාපන්නඤාණස්ස දසබ්‍යාමඋදකං ඔපම්මභාවෙන දස්සෙත්වා තතො පරෙසං දසුත්තරදිගුණදසගුණඅසීතිගුණවිසිට්ඨං උදකං ඔපම්මං කත්වා දස්සිතං. නනු එවං සන්තෙ බුද්ධගුණා පරිමිතපරිච්ඡින්නා, ථෙරෙන ච තෙ පරිච්ඡිජ්ජ ඤාතාති ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජතීති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ යථා සො පුරිසො’’තිආදිමාහ. තත්ථ සො පුරිසොති සො චතුරාසීතිබ්‍යාමසහස්සප්පමාණෙන යොත්තෙන චතුරාසීතිබ්‍යාමසහස්සට්ඨානෙ මහාසමුද්දෙ උදකං මිනිත්වා ඨිතො පුරිසො. සො හි ථෙරස්ස උපමාභාවෙන ගහිතො. ධම්මන්වයෙනාති [Pg.58] අනුමානඤාණෙන. තඤ්හි සිද්ධං ධම්මං අනුගන්ත්වා පවත්තනතො ‘‘ධම්මන්වයො’’ති වුච්චති, තථා අන්වයවසෙන අත්ථස්ස බුජ්ඣනතො අන්වයබුද්ධි, අනුමෙය්‍යං අනුමිනොතීති අනුමානං, නිදස්සනෙ දිට්ඨනයෙන අනුමෙය්‍යං ගණ්හාතීති ‘‘නයග්ගාහො’’ති ච වුච්චති. තෙනාහ ‘‘ධම්මන්වයෙනා’’තිආදි. ස්වායං ධම්මන්වයො න යස්ස කස්සචි හොති, අථ ඛො තථාරූපස්ස අග්ගසාවකස්සෙවාති ආහ ‘‘සාවකපාරමිඤාණෙ ඨත්වා’’ති. යදි ථෙරො බුද්ධගුණෙ එකදෙසතො පච්චක්ඛෙ කත්වා තදඤ්ඤෙ නයග්ගාහෙන ගණ්හි, නනු එවං සන්තෙ බුද්ධගුණා පරිමිතපරිච්ඡින්නා ආපන්නාති? නයිදං එවන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අනන්තා අපරිමාණා’’ති. ད་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་དེ་དཔེའི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “དཔེར་ན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བརྩམས་སོ། །“ཟབ་པ་དང་གསལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཟབ་པ་འམ་གསལ་བ་ཉིད་དུ་ཤེས་པའི་དོན་ཏོ། །“དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་བསྟན་པའི་དཔེ་དང་དཔེ་ཅན་སྦྱོར་བའོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་འཇིག་རྟེན་པའི་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་ཤེས་པ་ནི་ཡུལ་ཆུང་ངུ་ལ་ཡང་མ་ཞུགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་སྟེ། མ་ལོག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར། “འདོམ་གང་…པེ་…ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“ཆུ་ཤེས་པ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་ཚད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཆུ་ཤེས་པ་བཞིན་ནོ། །འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་དེ་ལ་རང་གི་ཡུལ་ལ་འཇུག་པའི་ཤེས་པ་ནི་ཞུགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་སྟེ། རང་གི་རྟོགས་པ་དང་མཐུན་པ་དང་། སྨོན་ལམ་གྱི་མཐུ་དང་མཐུན་ཞིང་མ་ལོག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “འདོམ་བཅུའི་ཐག་པས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་བདེན་པ་རྟོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་འཇོམས་པར་བྱེད་པའི་སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་དབང་གིས་ཤེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་དང་། མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ཤེས་པ་ལ་འདོམ་བཅུའི་ཆུ་དཔེར་བསྟན་ནས། དེའི་འོག་མ་རྣམས་ལ་བཅུ་འགྱུར་དང་། ཉིས་བརྒྱ་འགྱུར་དང་། བརྒྱད་ཅུ་འགྱུར་གྱིས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཆུ་དཔེར་བྱས་ནས་བསྟན་ཏོ། །ཅི་སྟེ་འདི་ལྟར་ཡིན་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ནི་ཚད་ཡོད་པ་དང་མཚམས་བཅད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ལ། གནས་བརྟན་གྱིས་ཀྱང་དེ་དག་མཚམས་བཅད་ནས་ཤེས་སོ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། དེ་ལྟར་མི་འགྱུར་བར་སྟོན་པ་ནི། “དེ་ལ་ཇི་ལྟར་སྐྱེས་བུ་དེ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“སྐྱེས་བུ་དེ་”ཞེས་པ་ནི་འདོམ་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞིའི་ཚད་ཀྱི་ཐག་པས་འདོམ་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞིའི་གནས་ཀྱི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་ཆུ་གཞལ་ནས་གནས་པའི་སྐྱེས་བུ་དེའོ། །དེ་ནི་གནས་བརྟན་གྱི་དཔེར་བཟུང་བའོ། །“ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བས་”ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་དཔག་པའི་ཤེས་པས་སོ། །དེ་ནི་གྲུབ་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་“ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་”ཞེས་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་དབང་གིས་དོན་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་“རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་བློ་”ཞེས་དང་། གཞལ་བྱ་ལ་རྗེས་སུ་དཔག་པའི་ཕྱིར་“རྗེས་དཔག་”ཅེས་དང་། དཔེ་ལ་མཐོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་གཞལ་བྱ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་“ཚུལ་འཛིན་པ་”ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་འདི་ནི་གང་ཟག་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་ཡོད་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུའི་ཉན་ཐོས་མཆོག་ཉིད་ལ་ཡོད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། “ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཤེས་པ་ལ་གནས་ནས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་གནས་བརྟན་གྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས། དེ་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ཚུལ་འཛིན་པའི་སྒོ་ནས་བཟུང་ན། ཅི་སྟེ་འདི་ལྟར་ཡིན་ན་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཚད་ཡོད་པ་དང་མཚམས་བཅད་པར་མི་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། འདི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པ་ནི། “མཐའ་ཡས་པ་ཚད་མེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ‘‘සද්දහතී’’ති වත්වා පුන තමෙවත්ථං විභාවෙන්තො ‘‘ථෙරෙන හි…පෙ… බහුතරා’’ති ආහ. කථං පනායමත්ථො එවං දට්ඨබ්බොති එවං අධිප්පායභෙදකං උපමාය සඤ්ඤාපෙතුං ‘‘යථා කථං වියා’’තිආදි වුත්තං ‘‘උපමායමිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්තී’’ති (සං. නි. 2.67) ඉතො නව ඉතො නවාති ඉතො මජ්ඣට්ඨානතො යාව දක්ඛිණතීරා නව ඉතො මජ්ඣට්ඨානතො යාව උත්තරතීරා නව. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං සුත්තෙන සමත්ථෙතුං ‘‘බුද්ධොපී’’ති ගාථමාහ. “དད་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། ཡང་དོན་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “གནས་བརྟན་གྱིས་ནི་…པེ་…མང་བ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་ན་དོན་འདི་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་བྱ་ཞེ་ན། འདི་ལྟར་བསམ་པའི་བྱེ་བྲག་དཔེའི་སྒོ་ནས་གོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “དཔེར་ན་ཇི་ལྟ་བུ་ཞེ་ན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། “འདི་ལ་མཁས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཁ་ཅིག་དཔེའི་སྒོ་ནས་བཤད་པའི་དོན་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་” (སཾ་ནི། ༢.༦༧) ཞེས་པ་དང་། “འདི་ནས་དགུ་འདི་ནས་དགུ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་དབུས་ཀྱི་གནས་ནས་ལྷོའི་མཐའི་བར་དུ་དགུ་དང་། འདི་དབུས་ཀྱི་གནས་ནས་བྱང་གི་མཐའི་བར་དུ་དགུ་ཞེས་པའོ། །ད་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་དེ་མདོ་དང་སྦྱར་ནས་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། “སངས་རྒྱས་ཀྱང་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། ། යමකයුගළමහානදීමහොඝො වියාති ද්වින්නං එකතො සමාගතත්තා යුගළභූතානං මහානදීනං මහොඝො විය. “ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་ཟུང་གི་ཆུ་ལོན་ཆེན་པོ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི། གཉིས་གཅིག་ཏུ་འདུས་པའི་ཕྱིར་ཟུང་དུ་གྱུར་པའི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཆུ་ལོན་ཆེན་པོ་བཞིན་ནོ། ། අනුච්ඡවිකං කත්වාති යොයං මම පසාදො බුද්ධගුණෙ ආරබ්භ ඔගාළ්හො හුත්වා උප්පන්නො, තං අනුච්ඡවිකං අනුරූපං කත්වා. පටිග්ගහෙතුං සම්පටිච්ඡිතුං අඤ්ඤො කොචි න සක්ඛිස්සති යාථාවතො අනවබුජ්ඣනතො. පටිග්ගහෙතුං සක්කොති තස්ස හෙතුතො, පච්චයතො, සභාවතො, කිච්චතො, ඵලතො සම්මදෙව පටිවිජ්ඣනතො. පූරත්තන්ති පුණ්ණභාවො. පග්ඝරණකාලෙති විකිරණකාලෙ, පතනකාලෙති අත්ථො. ‘‘පසන්නො’’ති ඉමිනා පසාදස්ස වත්තමානතා දීපිතාති ‘‘උප්පන්නසද්ධො’’ති ඉමිනාපි සද්ධාය පච්චුප්පන්නතා පකාසිතාති ආහ ‘‘එවං සද්දහාමීති අත්ථො’’ති. අභිඤ්ඤායතීති අභිඤ්ඤො, අධිකො අභිඤ්ඤො භිය්‍යොභිඤ්ඤො, සො එව අතිසයවචනිච්ඡාවසෙන ‘‘භිය්‍යොභිඤ්ඤතරො’’ති වුත්තොති ආහ ‘‘භිය්‍යතරො අභිඤ්ඤාතො’’ති. දුතියවිකප්පෙ පන අභිජානාතීති අභිඤ්ඤා, අභිවිසිට්ඨා පඤ්ඤා, භිය්‍යො අභිඤ්ඤා [Pg.59] එතස්සාති භිය්‍යොභිඤ්ඤො, සො එව අතිසයවචනිච්ඡාවසෙන භිය්‍යොභිඤ්ඤතරො, ස්වායමස්ස අතිසයො අභිඤ්ඤාය භිය්‍යොභාවකතොති ආහ ‘‘භිය්‍යතරාභිඤ්ඤො වා’’ති. සම්බුජ්ඣති එතායාති සම්බොධි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, අග්ගමග්ගඤාණඤ්ච. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානඤ්හි අග්ගමග්ගඤාණං, අග්ගමග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සම්බොධි නාම. තත්ථ පධානවසෙන තදත්ථදස්සනෙ පඨමවිකප්පො, පදට්ඨානවසෙන දුතියවිකප්පො. කස්මා පනෙත්ථ අරහත්තමග්ගඤාණස්සෙව ගහණං, නනු හෙට්ඨිමානිපි භගවතො මග්ගඤාණානි සවාසනමෙව යථාසකං පටිපක්ඛවිධමනවසෙන පවත්තානි. සවාසනප්පහානඤ්හි ඤෙය්‍යාවරණප්පහානන්ති? සච්චමෙතං, තං පන අපරිපුණ්ණං පටිපක්ඛවිධමනස්ස විප්පකතභාවතොති ආහ ‘‘අරහත්තමග්ගඤාණෙ වා’’ති. අග්ගමග්ගවසෙන චෙත්ථ අරියානං බොධිත්තයපාරිපූරීති දස්සෙතුං ‘‘අරහත්තමග්ගෙනෙව හී’’තිආදි වුත්තං. නිප්පදෙසාති අනවසෙසා. ගහිතා හොන්තීති අරහත්තමග්ගෙන ගහිතෙන අධිගතෙන ගහිතා අධිගතා හොන්ති. සබ්බන්ති තෙහි අධිගන්තබ්බං. තෙනාති සම්බොධිනා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානෙන අරහත්තමග්ගඤාණෙන. “མཐུན་པར་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ལ་དམིགས་ནས་གཏིང་ཟབ་པར་སྐྱེས་པའི་དད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ། མཐུན་པ་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་བྱས་ནས་སོ། །“དང་དུ་ལེན་པ་”འམ་ཕྱིར་བཟློག་པར་བྱེད་པ་ནི། གཞན་སུ་ཡང་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་མི་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་མི་ནུས་སོ། །དང་དུ་ལེན་ནུས་པ་ནི་དེའི་རྒྱུ་དང་། རྐྱེན་དང་། རང་བཞིན་དང་། བྱེད་ལས་དང་། འབྲས་བུའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“གང་བ་ཉིད་”ནི་ཁེངས་པའི་དངོས་པོའོ། །“འཛག་པའི་དུས་སུ་”ཞེས་པ་ནི་འཐོར་བའི་དུས་སུའམ་འབབ་པའི་དུས་སུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“དད་པ་”ཞེས་པས་དད་པ་ད་ལྟར་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་བསྟན་ལ། “དད་པ་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པས་ཀྱང་དད་པ་ད་ལྟར་བར་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟར་དད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“མངོན་པར་ཤེས་པས་ན་མངོན་ཤེས་”ཞེས་བྱ་ལ། ལྷག་པར་མངོན་པར་ཤེས་པས་ན་“ལྷག་པར་མངོན་པར་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཁྱད་པར་གྱི་ཚིག་ཏུ་བརྗོད་པར་འདོད་པའི་དབང་གིས་“ལྷག་པར་མངོན་པར་ཤེས་པ་ཉིད་”ཅེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ལྷག་པར་མངོན་པར་ཤེས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལ་ནི། མངོན་པར་ཤེས་པས་ན་མངོན་ཤེས་ཏེ། མངོན་པར་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཤེས་རབ་བོ། །དེ་ལ་ལྷག་པའི་མངོན་ཤེས་ཡོད་པས་ན་ལྷག་པར་མངོན་པར་ཤེས་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཁྱད་པར་གྱི་ཚིག་ཏུ་བརྗོད་པར་འདོད་པའི་དབང་གིས་ལྷག་པར་མངོན་པར་ཤེས་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཁྱད་པར་འདི་ནི་མངོན་ཤེས་ལྷག་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་གྱིས། “ཡང་ན་ལྷག་པར་མངོན་པར་ཤེས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིས་རྫོགས་པར་རྟོགས་པས་ན་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལམ་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བར་གནས་པའི་རྒྱུ་ནི་ལམ་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་ཡིན་ལ། ལམ་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བར་གནས་པའི་རྒྱུ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཡིན་པས་ན་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱའོ། །དེ་ལ་གཙོ་བོའི་དབང་གིས་དེའི་དོན་སྟོན་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་དང་པོ་དང་། ཉེ་བར་གནས་པའི་རྒྱུའི་དབང་གིས་ནི་རྣམ་གྲངས་གཉིས་པའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཁོ་ན་བཟུང་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་འོག་མའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ཀྱང་བག་ཆགས་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་རང་རང་གི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་འཇོམས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞུགས་པ་མ་ཡིན་ནམ། བག་ཆགས་དང་བཅས་པ་སྤངས་པ་ནི་ཤེས་བྱའི་སྒྲིབ་པ་སྤངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་འཇོམས་པ་མ་རྫོགས་པ་དང་བྱ་བ་མ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། “ཡང་ན་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ལམ་མཆོག་གི་དབང་གིས་འདིར་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་གསུམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ཆ་ཤས་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་མ་ལུས་པའོ། །“བཟུང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་བཟུང་ཞིང་རྟོགས་པས་བཟུང་ཞིང་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ། །“ཐམས་ཅད་”ཅེས་པ་ནི་དེ་དག་གིས་རྟོགས་པར་བྱ་བའོ། །“དེས་”ཞེས་པ་ནི་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བར་གནས་པའི་རྒྱུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སོ། ། 142. ඛාදනීයානං උළාරතා සාතරසානුභාවෙනාති ආහ ‘‘මධුරෙ ආගච්ඡතී’’ති. පසංසාය උළාරතා විසිට්ඨභාවෙනාති ආහ ‘‘සෙට්ඨෙ’’ති, ඔභාසස්ස උළාරතා මහන්තභාවෙනාති වුත්තං ‘‘විපුලෙ’’ති. උසභස්ස අයන්ති ආසභී, ඉධ පන ආසභී වියාති ආසභී. තෙනාහ ‘‘උසභස්ස වාචාසදිසී’’ති. යෙන පන ගුණෙනස්සා තංසදිසතා, තං දස්සෙතුං ‘‘අචලා අසම්පවෙධී’’ති වුත්තං. යතො කුතොචි අනුස්සවනං අනුස්සවො. විජ්ජාට්ඨානෙසු කතපරිචයානං ආචරියානං තං තමත්ථං විඤ්ඤාපෙන්තී පවෙණී ආචරියපරම්පරා. කෙවලං අත්තනො මතියා ‘‘ඉතිකිර එවංකිරා’’ති පරිකප්පනා ඉතිකිර. පිටකස්ස ගන්ථස්ස සම්පදානතො සයං සම්පදානභාවෙන ගහණං පිටකසම්පදානං. යථාසුතානං අත්ථානං ආකාරස්ස පරිවිතක්කනං ආකාරපරිවිතක්කො. තථෙව ‘‘එවමෙත’’න්ති දිට්ඨියා නිජ්ඣානක්ඛමනං දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්ති. ආගමාධිගමෙහි විනා තක්කමග්ගං නිස්සාය තක්කනං තක්කො. අනුමානවිධිං නිස්සාය නයග්ගාහො. යස්මා බුද්ධවිසයෙ ඨත්වා භගවතො අයං ථෙරස්ස චොදනා, ථෙරස්ස ච සො අවිසයො, තස්මා ‘‘පච්චක්ඛතො ඤාණෙන පටිවිජ්ඣිත්වා වියා’’ති වුත්තං. සීහනාදො වියාති සීහනාදො, තංසදිසතා චස්ස සෙට්ඨභාවෙන, සො [Pg.60] චෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘සීහනාදො’’තිආදිමාහ. නෙව දන්ධායන්තෙනාති න මන්දායන්තෙන. න භග්ගරායන්තෙනාති අපරිසඞ්කන්තෙන. ༡༤༢. “བཟའ་བར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱ་ཆེ་བ་ནི་རོ་མངར་བ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་སྒོ་ནས་སོ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། “མངར་བ་ལ་འཇུག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །བསྔགས་པའི་རྒྱ་ཆེ་བ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སྒོ་ནས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། “མཆོག་ལ་”ཞེས་དང་། སྣང་བའི་རྒྱ་ཆེ་བ་ནི་ཆེན་པོའི་སྒོ་ནས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། “ཡངས་པ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁྱུ་མཆོག་གི་འདི་ནི་ཁྱུ་མཆོག་གི་སྟེ། འདིར་ནི་ཁྱུ་མཆོག་བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར། “ཁྱུ་མཆོག་གི་སྐད་དང་འདྲ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡོན་ཏན་གང་གིས་དེ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “མི་གཡོ་བ་མི་འཁྲུགས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་ཡང་རུང་བ་ལས་ཐོས་པ་ནི་ཐོས་རྒྱུན་ནོ། །རིག་པའི་གནས་རྣམས་ལ་གོམས་པ་བྱས་པའི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་དོན་དེ་དང་དེ་གོ་བར་བྱེད་པའི་བརྒྱུད་པ་ནི་སློབ་དཔོན་གྱི་བརྒྱུད་པའོ། །རང་གི་བློ་ཁོ་ནས་“འདི་ལྟར་རོ་འདི་ལྟར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་རྟོག་པ་ནི་སྒྲོག་པའོ། །སྡེ་སྣོད་ཀྱི་གཞུང་སྤྲད་པ་ལས་རང་ཉིད་ཀྱིས་ལེན་པ་ནི་སྡེ་སྣོད་ལེན་པའོ། །ཇི་ལྟར་ཐོས་པའི་དོན་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པ་ལ་རྟོག་པ་ནི་རྣམ་པར་རྟོག་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་“འདི་ནི་འདི་ལྟར་རོ་”ཞེས་ལྟ་བས་ངེས་པར་རྟོག་པ་ལ་བཟོད་པ་ནི་ལྟ་བ་ངེས་པར་རྟོག་པ་ལ་བཟོད་པའོ། །ལུང་དང་རྟོགས་པ་མེད་པར་རྟོག་གེའི་ལམ་ལ་བརྟེན་ནས་རྟོག་པ་ནི་རྟོག་གེའོ། །རྗེས་སུ་དཔག་པའི་ཆོ་ག་ལ་བརྟེན་ནས་ཚུལ་འཛིན་པ་ནི་ཚུལ་འཛིན་པའོ། །གང་གི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡུལ་ལ་གནས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གནས་བརྟན་གྱི་བརྒལ་བརྟག་འདི་བྱུང་ལ། དེ་ནི་གནས་བརྟན་གྱི་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “མངོན་སུམ་དུ་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྟོགས་པ་བཞིན་དུ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“སེང་གེའི་སྒྲ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་སེང་གེའི་སྒྲ་སྟེ། དེ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་ནི་མཆོག་གི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་སོ། །དེ་ནི་འདིར་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་པ་ནི། “སེང་གེའི་སྒྲ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“བུལ་བར་མི་བྱེད་པས་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་མི་འགྱངས་པས་སོ། །“ཞུམ་པར་མི་བྱེད་པས་”ཞེས་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་མི་ཟ་བས་སོ། ། අනුයොගදාපනත්ථන්ති අනුයොගං සොධාපෙතුං. විමද්දක්ඛමඤ්හි සීහනාදං නදන්තො අත්ථතො තත්ථ අනුයොගං සොධෙති නාම. අනුයුඤ්ජන්තො ච නං සොධාපෙති නාම. දාතුන්ති සොධෙතුං. කෙචි ‘‘දානත්ථ’’න්ති අත්ථං වදන්ති, තදයුත්තං. න හි යො සීහනාදං නදති, සො එව තත්ථ අනුයොගං දෙතීති යුජ්ජති. නිඝංසනන්ති විමද්දනං. ධමමානන්ති තාපයමානං, තාපනඤ්චෙත්ථ ගග්ගරියා ධමාපනසීසෙන වදති. සබ්බෙ තෙති සබ්බෙ තෙ අතීතෙ නිරුද්ධෙ සම්මාසම්බුද්ධෙ, තෙනෙතං දස්සෙති – යෙ තෙ අහෙසුං අතීතං අද්ධානං තව අභිනීහාරතො ඔරං සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසං තාව සාවකඤාණගොචරෙ ධම්මෙ පරිච්ඡින්දන්තො මාරාදයො විය බුද්ධානං ලොකියචිත්තචාරං ත්වං ජානෙය්‍යාසි. යෙ පන තෙ අබ්භතීතා තතො පරතො ඡින්නවටුමා ඡින්නපපඤ්චා පරියාදිණ්ණවට්ටා සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තා සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසං සබ්බෙසම්පි සාවකඤාණස්ස අවිසයභූතෙ ධම්මෙ කථං ජානිස්සසීති. “རྗེས་སུ་འབྲེལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བ་དག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། བརྡར་བཟོད་པའི་སེང་གེའི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་དེ་ལ་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བ་དག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །རྗེས་སུ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པ་ནི་དེ་དག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །“སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་དག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཁ་ཅིག་ནི་“སྦྱིན་པའི་དོན་དུ་”ཞེས་དོན་བཤད་པ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། གང་ཞིག་སེང་གེའི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ལ་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བ་སྦྱིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་མི་འཐད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“བརྡར་བ་”ནི་གཞོམ་པའོ། །“སྦུད་པ་”ནི་གདུང་བར་བྱེད་པ་སྟེ། འདིར་གདུང་བ་ནི་སྦུད་པ་བུས་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་སོ། །“དེ་དག་ཐམས་ཅད་”ཅེས་པ་ནི་འདས་ཤིང་འགགས་པའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་དག་ཐམས་ཅད་དོ། །དེས་འདི་ཉིད་སྟོན་ཏེ། འདས་པའི་དུས་སུ་ཁྱོད་ཀྱི་སྨོན་ལམ་གྱི་ཚུན་ཆད་དུ་བྱུང་བའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་གི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་མཚམས་བཅད་ནས། བདུད་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པའི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུ་བ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ། །འོན་ཀྱང་འདས་པ་དེ་ལས་གཞན་པའི་ལམ་བཅད་པ། སྤྲོས་པ་བཅད་པ། འཁོར་བ་ཟད་པ། སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ལས་འདས་པའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་འགྱུར་ཞེ་ནའོ། ། අනාගතබුද්ධානං පනාති පන-සද්දො විසෙසත්ථජොතනො, තෙන අතීතෙසු තාව ඛන්ධානං භූතපුබ්බත්තා තත්ථ සියා ඤාණස්ස සවිසයෙ ගති, අනාගතෙසු පන සබ්බසො අසඤ්ජාතෙසු කථන්ති ඉමමත්ථං ජොතෙති. තෙනාහ ‘‘අනාගතාපී’’තිආදි. ‘‘චිත්තෙන පරිච්ඡින්දිත්වා විදිතා’’ති කස්මා වුත්තං, නනු අතීතානාගතෙ සත්තාහෙ එව පවත්තං චිත්තං චෙතොපරියඤාණස්ස විසයො, න තතො පරන්ති? නයිදං චෙතොපරියඤාණකිච්චවසෙන වුත්තං, අථ ඛො පුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසඤාණවසෙන වුත්තං, තස්මා නායං දොසො. “མ་བྱོན་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ནི་”ཞེས་པ་ལ་“ནི་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་སྟོན་པ་སྟེ། དེས་འདས་པ་རྣམས་ལ་ནི་ཕུང་པོ་སྔོན་བྱུང་བའི་ཕྱིར་དེ་ལ་རང་གི་ཡུལ་ལ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་ཡོད་སྲིད་མོད། མ་བྱོན་པ་རྣམས་ལ་ནི་གཏན་ནས་མ་སྐྱེས་པས་ཇི་ལྟར་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“མ་བྱོན་པ་རྣམས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“སེམས་ཀྱིས་མཚམས་བཅད་ནས་ཤེས་སོ་”ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཞེ་ན། འདས་པ་དང་མ་བྱོན་པའི་ཞག་བདུན་ཁོ་ན་ལ་ཞུགས་པའི་སེམས་ནི་གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཡུལ་ཡིན་གྱི། དེ་ལས་ལྷག་པ་ནི་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། འདི་ནི་གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བྱེད་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་མ་བྱོན་པའི་དུས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འདི་ལ་སྐྱོན་མེད་དོ། ། විදිතට්ඨානෙ න කරොති සික්ඛාපදෙනෙව තාදිසස්ස පටික්ඛෙපස්ස පටික්ඛිත්තත්තා, සෙතුඝාතතො ච. කථං පන ථෙරො ද්වයසම්භවෙ පටික්ඛෙපමෙව අකාසි, න විභජ්ජ බ්‍යාකාසීති ආහ ‘‘ථෙරො කිරා’’තිආදි. පාරං පරියන්තං මිනොතීති පාරමී, සා එව ඤාණන්ති පාරමිඤාණං, සාවකානං පාරමිඤාණං සාවකපාරමිඤාණං, තස්මිං. සාවකානං උක්කංසපරියන්තගතෙ ජානනෙ නායං අනුයොගො, අථ ඛො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ සබ්බඤ්ඤුතාය ජානනෙ. කෙචි පන ‘‘සාවකපාරමිඤාණෙති සාවකපාරමිඤාණවිසයෙ’’ති අත්ථං වදන්ති. තථා සෙසපදෙසුපි. සීල ..පෙ… සමත්ථන්ති සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිසඞ්ඛාතකාරණානං [Pg.61] ජානනසමත්ථං. බුද්ධසීලාදයො හි බුද්ධානං බුද්ධකිච්චස්ස, පරෙහි ‘‘බුද්ධා’’ති ජානනස්ස ච කාරණං. ཤེས་པའི་གནས་སུ་མི་བྱེད་དེ། བསླབ་པའི་གཞི་ཉིད་ཀྱིས་དེ་འདྲའི་དགག་པ་བཀག་པའི་ཕྱིར་དང་། ཟམ་པ་གཅོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོ་ན་གནས་གཉིས་འབྱུང་བ་ལ་གནས་བརྟན་གྱིས་དགག་པ་ཉིད་ཅི་ཕྱིར་མཛད་ཅིང་། རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་མ་བཤད་ཅེ་ན། ”གནས་བརྟན་ནི་གྲགས་ཏེ“་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ཕ་རོལ་ཏེ་མཐའ་འཇལ་བས་ན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །དེ་ཉིད་ཡེ་ཤེས་ཡིན་པས་ན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། དེ་ལའོ། །ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པའི་ཤེས་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་འདི་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཤེས་པ་ལའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ ”ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཡུལ་ལ་“ཞེས་དོན་བཤད་དོ། །ལྷག་མའི་ཚིག་རྣམས་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། །”ཚུལ་ཁྲིམས་...ལ་སོགས་པ་...ནུས་པ་“ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱུ་རྣམས་ཤེས་པར་ནུས་པའོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཛད་པ་དང་། གཞན་དག་གིས་ ”སངས་རྒྱས་“ཞེས་ཤེས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། 143. අනුමානඤාණං විය සංසයපිට්ඨිකං අහුත්වා ‘‘ඉදමිද’’න්ති යථාසභාවතො ඤෙය්‍යං ධාරෙති නිච්ඡිනොතීති ධම්මො, පච්චක්ඛඤාණන්ති ආහ ‘‘ධම්මස්ස පච්චක්ඛතො ඤාණස්සා’’ති. අනුඑතීති අන්වයොති ආහ ‘‘අනුයොගං අනුගන්ත්වා’’ති. පච්චක්ඛසිද්ධඤ්හි අත්ථං අනුගන්ත්වා අනුමානඤාණස්ස පවත්ති දිට්ඨෙන අදිට්ඨස්ස අනුමානන්ති වෙදිතබ්බො. විදිතෙ වෙදකම්පි ඤාණං අත්ථතො විදිතමෙව හොතීති ‘‘අනුමානඤාණං නයග්ගාහො විදිතො’’ති වුත්තං. විදිතොති විද්ධො පටිලද්ධො, අධිගතොති අත්ථො. අප්පමාණොති අපරිමාණො මහාවිසයත්තා. තෙනාහ ‘‘අපරියන්තො’’ති. තෙනාති අපරියන්තත්තා, තෙන වා අපරියන්තෙන ඤාණෙන, එතෙනෙව ථෙරො යං යං අනුමෙය්‍යමත්ථං ඤාතුකාමො හොති, තත්ථ තත්ථස්ස අසඞ්ගමප්පටිහටඅනුමානඤාණං පවත්තතීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘සො ඉමිනා’’තිආදි. තත්ථ ඉමිනාති ඉමිනා කාරණෙන. පාකාරස්ස ථිරභාවං උද්ධමුද්ධං ආපෙතීති උද්ධාපං, පාකාරමූලං. ආදි-සද්දෙන පාකාරද්වාරබන්ධපරිඛාදීනං සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. පච්චන්තෙ භවං පච්චන්තිමං. පණ්ඩිතදොවාරිකට්ඨානියං කත්වා ථෙරො අත්තානං දස්සෙතීති දස්සෙන්තො ‘‘එකද්වාරන්ති කස්මා ආහා’’ති චොදනං සමුට්ඨාපෙසි. යස්සා පඤ්ඤාය වසෙන පුරිසො ‘‘පණ්ඩිතො’’ති වුච්චති, තං පණ්ඩිච්චන්ති ආහ ‘‘පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො’’ති. තංතංඉතිකත්තබ්බතාසු ඡෙකභාවො බ්‍යත්තභාවො වෙය්‍යත්තියං. මෙධති සම්මොසං හිංසති විධමතීති මෙධා, සා එතස්ස අත්ථීති මෙධාවී. ඨානෙ ඨානෙ උප්පත්ති එතිස්සා අත්ථීති ඨානුප්පත්තිකා, ඨානසො උප්පජ්ජනකපඤ්ඤා. අනුපරියායන්ති එතෙනාති අනුපරියායො, සො එව පථොති අනුපරියායපථො, පරිතො පාකාරස්ස අනුසංයායනමග්ගො. පාකාරභාගා සන්ධාතබ්බා එත්ථාති පාකාරසන්ධි, පාකාරස්ස ඵුල්ලිතප්පදෙසො. සො පන හෙට්ඨිමන්තෙන ද්වින්නම්පි ඉට්ඨකානං විගමෙන එවං වුච්චතීති ආහ ‘‘ද්වින්නං ඉට්ඨකානං අපගතට්ඨාන’’න්ති. ඡින්නට්ඨානන්ති ඡින්නභින්නප්පදෙසො, ඡින්නට්ඨානං වා. තඤ්හි ‘‘විවර’’න්ති වුච්චති. ༡༤༣. རྗེས་སུ་དཔག་པའི་ཡེ་ཤེས་བཞིན་དུ་ཐེ་ཚོམ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་མ་ཡིན་པར། ”འདི་ནི་འདིའོ་“ཞེས་རང་བཞིན་བཞིན་དུ་ཤེས་བྱ་འཛིན་ཅིང་གཏན་ལ་འབེབས་པས་ན་ཆོས་ཏེ། མངོན་སུམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ”ཆོས་ཀྱི་མངོན་སུམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་“ཞེས་གསུངས། རྗེས་སུ་འཇུག་པས་ན་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་སྟེ། ”རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་“ཞེས་གསུངས། མངོན་སུམ་གྱིས་གྲུབ་པའི་དོན་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་རྗེས་དཔག་གི་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པ་ནི། མཐོང་བ་ལ་བརྟེན་ནས་མ་མཐོང་བ་རྗེས་སུ་དཔག་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །ཤེས་བྱ་ཤེས་པ་ན། ཤེས་བྱེད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱང་དོན་གྱིས་ཤེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། ”རྗེས་དཔག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཚུལ་འཛིན་པ་ནི་ཤེས་པའོ་“ཞེས་གསུངས། ཤེས་པ་ནི་རྙེད་པ་དང་ཐོབ་པ་སྟེ་རྟོགས་པའི་དོན་ནོ། །ཚད་མེད་པ་ནི་ཡུལ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཚད་མེད་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ ”མཐའ་ཡས་པ་“ཞེས་གསུངས། དེས་ཞེས་པ་ནི་མཐའ་ཡས་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་མཐའ་ཡས་པའི་ཡེ་ཤེས་དེས་ཏེ། འདི་ཉིད་ཀྱིས་གནས་བརྟན་གྱིས་རྗེས་སུ་དཔག་པར་བྱ་བའི་དོན་གང་དང་གང་ཤེས་པར་འདོད་པ་དེ་དང་དེ་ལ། ཁོང་གི་ཆགས་པ་མེད་པ་དང་ཐོགས་པ་མེད་པའི་རྗེས་དཔག་གི་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པར་སྟོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ ”ཁོང་གིས་འདིས“་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་འདིས་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་འདིས། རྩིག་པའི་བརྟན་པའི་དངོས་པོ་གོང་ནས་གོང་དུ་སྐྱེད་པས་ན་གྱང་རྨང་སྟེ། རྩིག་པའི་རྩ་བའོ། །”ལ་སོགས་པ་“ཞེས་པའི་སྒྲས་རྩིག་པའི་སྒོ་གཏན་དང་འོབས་ལ་སོགས་པ་བསྡུ་བར་རིག་པར་བྱའོ། །མཐའ་འཁོབ་ཏུ་བྱུང་བ་ནི་མཐའ་འཁོབ་པའོ། །མཁས་པའི་སྒོ་སྲུང་གི་གནས་སུ་བྱས་ནས་གནས་བརྟན་གྱིས་བདག་ཉིད་སྟོན་པར་མཛད་དེ། སྟོན་པར་མཛད་བཞིན་དུ་ ”སྒོ་གཅིག་ཅེས་ཅི་ཕྱིར་གསུངས་སམ་“ཞེས་རྩོད་པ་བསླངས་སོ། །ཤེས་རབ་གང་གི་དབང་གིས་སྐྱེས་བུ་ལ་ ”མཁས་པ་“ཞེས་བརྗོད་པ་དེ་ནི་མཁས་པ་ཉིད་དེ། ”མཁས་པ་ཉིད་དང་ལྡན་པ་“ཞེས་གསུངས། དེ་དང་དེའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་ལ་མཁས་པ་དང་གསལ་བའི་དངོས་པོ་ནི་བྱང་ཆ་ཉིད་དོ། །གཏི་མུག་འཇོམས་ཤིང་གནོད་པ་བྱེད་ཅིང་སེལ་བས་ན་བློ་གྲོས་ཏེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པའོ། །གནས་དང་གནས་སུ་སྐྱེ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་གནས་སུ་སྐྱེ་བ་སྟེ། གནས་སྐབས་སུ་སྐྱེ་བའི་ཤེས་རབ་བོ། །འདིས་ཀུན་ནས་བསྐོར་བས་ན་ཀུན་བསྐོར་བ་སྟེ། དེ་ཉིད་ལམ་ཡིན་པས་ན་ཀུན་བསྐོར་བའི་ལམ་སྟེ། རྩིག་པའི་མཐའ་སྐོར་དུ་འགྲོ་བའི་ལམ་མོ། །རྩིག་པའི་ཆ་ཤས་རྣམས་འདིར་མཐུད་པར་བྱ་བས་ན་རྩིག་པའི་མཚམས་ཏེ། རྩིག་པའི་གས་ཆག་གི་གནས་སོ། །དེ་ནི་འོག་གི་མཐའ་ནས་ས་ཕག་གཉིས་པོ་ཞིག་པས་དེ་ལྟར་བརྗོད་དེ། ”ས་ཕག་གཉིས་ཞིག་པའི་གནས་“ཞེས་གསུངས། ཆད་པའི་གནས་ནི་ཆད་ཅིང་ཞིག་པའི་ཕྱོགས་སམ། ཡང་ན་ཆད་པའི་གནས་སོ། །དེ་ནི་ ”བུ་ག་“ཞེས་བྱའོ། ། කිලිට්ඨන්ති මලීනං. උපතාපෙන්තීති කිලෙසපරිළාහෙන සන්තාපෙන්ති. විබාධෙන්තීති පීළෙන්ති. උප්පන්නාය පඤ්ඤාය නීවරණෙහි න කිඤ්චි කාතුං සක්කාති ආහ ‘‘අනුප්පන්නාය පඤ්ඤාය උප්පජ්ජිතුං න දෙන්තී’’ති. තස්මාති පච්චයූපඝාතෙන [Pg.62] උප්පජ්ජිතුං අප්පදානතො. චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුට්ඨු ඨපිතචිත්තාති චතුබ්බිධායපි සතිපට්ඨානභාවනාය සම්මදෙව ඨපිතචිත්තා. යථාසභාවෙන භාවෙත්වාති අවිපරීතසභාවෙන යථා පටිපක්ඛා සමුච්ඡිජ්ජන්ති, එවං භාවෙත්වා. ཉོན་མོངས་པ་ནི་དྲི་མ་ཅན་ནོ། །གདུང་བར་བྱེད་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་ཚ་བས་གདུང་བར་བྱེད་པའོ། །གནོད་པར་བྱེད་པ་ནི་གཙེས་པར་བྱེད་པའོ། །ཤེས་རབ་སྐྱེས་པ་ལ་སྒྲིབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཅིའང་བྱེད་མི་ནུས་པས། ”མ་སྐྱེས་པའི་ཤེས་རབ་སྐྱེ་བར་མི་སྟེར་རོ་“ཞེས་གསུངས། དེའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་ཉམས་པར་བྱས་པས་སྐྱེ་བར་མི་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་ལ་སེམས་ལེགས་པར་གནས་པ་ནི། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞིའི་བསྒོམ་པ་ལའང་སེམས་ལེགས་པར་གནས་པའོ། །རང་བཞིན་བཞིན་དུ་བསྒོམས་ནས་ཞེས་པ་ནི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་གཉེན་པོ་རྣམས་རྩད་ནས་གཅོད་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་བསྒོམས་ནས་སོ། ། පුරිමනයෙ සතිපට්ඨානානි, බොජ්ඣඞ්ගා ච මිස්සකා අධිප්පෙතාති තතො අඤ්ඤථා වත්තුං ‘‘අපිචෙත්ථා’’තිආදි වුත්තං. මිස්සකාති සමථවිපස්සනාමග්ගවසෙන මිස්සකා. ‘‘චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුප්පතිට්ඨිතචිත්තා’’තිආදිතො වුත්තත්තා සතිපට්ඨානෙ විපස්සනාති ගහෙත්වා ‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යථාභූතං භාවෙත්වා’’ති වුත්තත්තා, මග්ගපරියාපන්නානංයෙව ච නෙසං නිප්පරියායබොජ්ඣඞ්ගභාවතො, තෙසු ච සබ්බසො අධිගතෙසු ලොකනාථෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි අධිගතමෙව හොතීති ‘‘බොජ්ඣඞ්ගෙ මග්ගො, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්චාති ගහිතෙ සුන්දරො පඤ්හො භවෙය්‍යා’’ති මහාසිවත්ථෙරො ආහ, න පනෙවං ගහිතං පොරාණෙහීති අධිප්පායො. ඉතීති වුත්තප්පකාරපරාමසනං. ථෙරොති සාරිපුත්තත්ථෙරො. ཚུལ་སྔ་མ་ལ་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་རྣམས་དང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་འདྲེས་པར་འདོད་པས། དེ་ལས་གཞན་དུ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། ”ཡང་ན་འདི་ལ་“ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འདྲེས་པ་ནི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་གྱི་དབང་གིས་འདྲེས་པའོ། །”དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་ལ་སེམས་ལེགས་པར་གནས་པ་“ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་ལྷག་མཐོང་དུ་བཟུང་ནས། ”བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བསྒོམས་ནས་“ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། ལམ་གྱིས་བསྡུས་པ་རྣམས་ཉིད་ལ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་དངོས་པོ་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་ཡོད་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་དག་ཐམས་ཅད་དུ་ཐོབ་པ་ན། འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱང་ཐོབ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། ”བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་ལམ་དང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ་ཞེས་བཟུང་ན་དྲི་བ་བཟང་པོར་འགྱུར་རོ་“ཞེས་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་མ་ཧཱ་སဳཝས་གསུངས་ཏེ། སྔོན་གྱི་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ལྟར་མ་བཟུང་བའི་བསམ་པའོ། །”འདི་ལྟར་“ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ལ་གོ་བའོ། །གནས་བརྟན་ནི་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུའོ། ། තත්ථාති තෙසු පච්චන්තනගරාදීසු. නගරං විය නිබ්බානං තදත්ථිකෙහි උපගන්තබ්බතො, උපගතානඤ්ච පරිස්සයරහිතසුඛාධිගමනට්ඨානතො. පාකාරො විය සීලං තදුපගතානං පරිතො ආරක්ඛභාවතො. පරියායපථො විය හිරී සීලපාකාරස්ස අධිට්ඨානභාවතො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘පරියායපථොති ඛො භික්ඛු හිරියා එතං අධිවචන’’න්ති. ද්වාරං විය අරියමග්ගො නිබ්බානනගරප්පවෙසනඅඤ්ජසභාවතො. පණ්ඩිතදොවාරිකො විය ධම්මසෙනාපති නිබ්බානනගරපවිට්ඨපවිසනකානං සත්තානං සල්ලක්ඛණතො. දින්නොති දාපිතො, සොධිතොති අත්ථො. དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་ལའོ། །གྲོང་ཁྱེར་བཞིན་དུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། བགྲོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་མེད་པའི་བདེ་བ་ཐོབ་པའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྩིག་པ་བཞིན་དུ་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་དེར་ཞུགས་པ་རྣམས་ཀུན་ནས་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །སྐོར་ལམ་བཞིན་དུ་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྩིག་པའི་གཞི་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་སྐད་དུ་ ”དགེ་སློང་དག་ སྐོར་ལམ་ཞེས་པ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ་“ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྒོ་བཞིན་དུ་འཕགས་པའི་ལམ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་འཇུག་པའི་ལམ་དྲང་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །མཁས་པའི་སྒོ་སྲུང་བཞིན་དུ་ཆོས་ཀྱི་སྤྱི་དཔོན་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཞུགས་པ་དང་འཇུག་པར་འགྱུར་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བྱིན་པ་ནི་སྦྱིན་དུ་བཅུག་པ་སྟེ་དག་པར་བྱས་པའི་དོན་ནོ། ། 144. නිප්ඵත්තිදස්සනත්ථන්ති සිද්ධිදස්සනත්ථං, අධිගමදස්සනත්ථන්ති අත්ථො. ‘‘පඤ්චනවුතිපාසණ්ඩෙ’’ති ඉදං යස්මා ථෙරො පරිබ්බාජකො හුත්වා තතො පුබ්බෙව නිබ්බානපරියෙසනං චරමානො තෙ තෙ පාසණ්ඩිනො උපසඞ්කමිත්වා නිබ්බානං පුච්ඡි, තෙ නාස්ස චිත්තං ආරාධෙසුං, තං සන්ධාය වුත්තං. තෙ පන පාසණ්ඩා හෙට්ඨා වුත්තා එව. තත්ථෙවාති තස්සයෙව භාගිනෙය්‍යස්ස දෙසියමානාය දෙසනාය. පරස්ස වඩ්ඪිතං භත්තං භුඤ්ජන්තො විය සාවකපාරමිඤාණං හත්ථගතං අකාසි අධිගච්ඡි. උත්තරුත්තරන්ති හෙට්ඨිමස්ස හෙට්ඨිමස්ස උත්තරණතො අතික්කමනතො උත්තරුත්තරං, තතො එව පධානභාවං පාපිතතාය [Pg.63] පණීතපණීතං. උත්තරුත්තරන්ති වා උපරූපරි. පණීතපණීතන්ති පණීතතරං, පණීතතමඤ්චාති අත්ථො. කණ්හන්ති කාළකං සංකිලෙසධම්මං. සුක්කන්ති ඔදාතං වොදානධම්මං. සවිපක්ඛං කත්වාති පහාතබ්බපහායකභාවදස්සනවසෙන යථාක්කමං උභයං සවිපක්ඛං කත්වා. ‘‘අයං කණ්හධම්මො, ඉමස්ස අයං පහායකො’’ති එවං කණ්හං පටිබාහිත්වා දෙසනාවසෙන නීහරිත්වා සුක්කං, ‘‘අයං සුක්කධම්මො, ඉමිනා අයං පහාතබ්බො’’ති එවං සුක්කං පටිබාහිත්වා කණ්හං. සඋස්සාහන්ති ඵලුප්පාදනසමත්ථතාවසෙන සබ්‍යාපාරං. තෙනාහ ‘‘සවිපාක’’න්ති. විපාකධම්මන්ති අත්ථො. ༡༤༤. ”གྲུབ་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་“ཞེས་པ་ནི་འགྲུབ་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཏེ། རྟོགས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ནོ། །”མུ་སྟེགས་ཅན་དགུ་བཅུ་རྩ་ལྔ་“ཞེས་པ་འདི་ནི། གནས་བརྟན་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བྱས་ནས་དེའི་གོང་དུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཚོལ་ཞིང་རྒྱུ་བ་ན། མུ་སྟེགས་ཅན་དེ་དང་དེ་དག་གི་གནས་སུ་སོང་ནས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དྲིས་ཀྱང་། དེ་དག་གིས་ཁོང་གི་ཐུགས་མགུ་བར་མ་ནུས་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །མུ་སྟེགས་ཅན་དེ་དག་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པ་རྣམས་ཉིད་དོ། །”དེ་ཉིད་དུ་“ཞེས་པ་ནི་ཚ་བོ་དེ་ཉིད་ལ་བཤད་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ལའོ། །གཞན་གྱིས་བཤམས་པའི་ཟས་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པ་བཞིན་དུ་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལག་ཏུ་ཆུད་པར་བྱས་ཏེ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །”གོང་ནས་གོང་དུ་“ཞེས་པ་ནི་འོག་མ་འོག་མ་ལས་བརྒལ་ཞིང་འདས་པའི་ཕྱིར་གོང་ནས་གོང་དུ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གཙོ་བོའི་དངོས་པོར་ཕྱིན་པས་ན་གྱ་ནོམ་པ་ལས་གྱ་ནོམ་པའོ། །ཡང་ན་གོང་ནས་གོང་དུ་ཞེས་པ་ནི་སྟེང་ནས་སྟེང་དུའོ། །གྱ་ནོམ་པ་ལས་གྱ་ནོམ་པ་ཞེས་པ་ནི་ཆེས་གྱ་ནོམ་པ་དང་མཆོག་ཏུ་གྱ་ནོམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ནོ། །ནག་པོ་ནི་ནག་པོ་སྟེ་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་སོ། །དཀར་པོ་ནི་དཀར་པོ་སྟེ་རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཆོས་སོ། །གཉེན་པོ་དང་བཅས་པར་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི་སྤང་བྱ་དང་སྤོང་བྱེད་ཀྱི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་གཉིས་ཀ་གཉེན་པོ་དང་བཅས་པར་བྱས་ནས། ”འདི་ནི་ཆོས་ནག་པོའོ། །འདི་ནི་འདིའི་སྤོང་བྱེད་དོ་“ཞེས་དེ་ལྟར་ནག་པོ་བཟློག་ནས་ཆོས་བསྟན་པའི་དབང་གིས་དཀར་པོ་ཕྱུང་སྟེ། ”འདི་ནི་ཆོས་དཀར་པོའོ། །འདིས་ནི་འདི་སྤང་བར་བྱའོ་“ཞེས་དེ་ལྟར་དཀར་པོ་བཟློག་ནས་ནག་པོའོ། །བརྩོན་འགྲུས་དང་བཅས་པ་ནི་འབྲས་བུ་སྐྱེད་པར་ནུས་པའི་དབང་གིས་བྱ་བ་དང་བཅས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ ”རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་བཅས་པ་“ཞེས་གསུངས། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཅན་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ནོ། ། තස්මිං දෙසිතෙ ධම්මෙති තස්මිං වුත්තනයෙන භගවා තුම්හෙහි දෙසිතෙ ධම්මෙ එකච්චං ධම්මං නාම සාවකපාරමිඤාණං ජානිත්වා පටිවිජ්ඣිත්වා. තංජානනෙ හි වුත්තෙ චතුසච්චධම්මජානනං අවුත්තසිද්ධන්ති. ‘‘චතුසච්චධම්මෙසූ’’ති ඉදං පොරාණට්ඨකථායං වුත්තාකාරදස්සනං. විපක්ඛො පන පරතො ආගමිස්සති. එත්ථාති ‘‘ධම්මෙසු නිට්ඨං අගම’’න්ති එතස්මිං පදෙ. ථෙරසල්ලාපොති ථෙරානං සල්ලාපසදිසො විනිච්ඡයවාදො. කාළවල්ලවාසීති කාළවල්ලවිහාරවාසී. ඉදානීති එතරහි ‘‘ඉදාහං භන්තෙ’’තිආදිවචනකාලෙ. ඉමස්මිං පන ඨානෙති ‘‘ධම්මෙසු නිට්ඨං අගම’’න්ති ඉමස්මිං පදෙසෙ, ඉමස්මිං වා නිට්ඨානකාරණභූතෙ යොනිසො පරිවිතක්කනෙ. ‘‘ඉමස්මිං පන ඨානෙ බුද්ධගුණෙසු නිට්ඨඞ්ගතො’’ති කස්මා වුත්තං, නනු සාවකපාරමිඤාණසමධිගතකාලෙ එව ථෙරො බුද්ධගුණෙසු නිට්ඨඞ්ගතොති? සච්චමෙතං, ඉදානි පන තං පාකටං ජාතන්ති එවං වුත්තං. සබ්බන්ති ‘‘චතුසච්චධම්මෙසූ’’තිආදි සුමත්ථෙරෙන වුත්තං සබ්බං. අරහත්තෙ නිට්ඨඞ්ගතොති එත්ථාපි වුත්තනයෙනෙව අනුයොගපරිහාරා වෙදිතබ්බා. යදිපි ධම්මසෙනාපති ‘‘සාවකපාරමිඤාණං මයා සමධිගත’’න්ති ඉතො පුබ්බෙපි ජානාතියෙව, ඉදානි පන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාපරිමෙය්‍යභෙදෙ බුද්ධගුණෙ නයග්ගාහවසෙන පරිග්ගහෙත්වා කිච්චසිද්ධියා තස්මිං ඤාණෙ නිට්ඨඞ්ගතො අහොසීති දස්සෙන්තො ‘‘මහාසිවත්ථෙරො…පෙ… ධම්මෙසූති සාවකපාරමිඤාණෙ නිට්ඨඞ්ගතො’’ති අවොච. ”ཆོས་དེ་བསྟན་པ་ལ་“ཞེས་པ་ནི། བཤད་པའི་ཚུལ་དེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁྱེད་ཀྱིས་བསྟན་པའི་ཆོས་ལ། ཆོས་ཕྱོགས་གཅིག་སྟེ་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་ནས། དེ་ཤེས་པ་གསུངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ཤེས་པ་ནི་མ་གསུངས་ཀྱང་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །”བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྣམས་ལ་“ཞེས་པ་འདི་ནི་སྔོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་དུ་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་སྟོན་པའོ། །མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ནི་འོག་ནས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །འདིར་ཞེས་པ་ནི་ ”ཆོས་རྣམས་ལ་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་ཏོ་“ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་ལའོ། །གནས་བརྟན་གྱི་གསུང་གླེང་ནི་གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱི་གསུང་གླེང་དང་འདྲ་བའི་གཏན་ལ་དབབ་པའི་གཏམ་མོ། །ཀཱ་ལཱ་ཝལླ་གནས་པ་ནི་ཀཱ་ལཱ་ཝལླ་གཙུག་ལག་ཁང་ན་གནས་པའོ། །ད་ལྟ་ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟ་ ”བཙུན་པ་ བདག་གིས་ད་ལྟ་“ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གི་དུས་སུའོ། །གནས་འདིར་ཞེས་པ་ནི་ ”ཆོས་རྣམས་ལ་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་ཏོ་“ཞེས་བྱ་བའི་གནས་འདི་ལའམ། ཡང་ན་མཐར་ཐུག་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་འདི་ལའོ། །”གནས་འདིར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་ཏོ་“ཞེས་ཅི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པའི་དུས་ཉིད་ན་གནས་བརྟན་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་པ་མ་ཡིན་ནམ། འདི་ནི་བདེན་ཏེ། ད་ལྟ་ནི་དེ་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །ཐམས་ཅད་ཅེས་པ་ནི་ ”བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྣམས་ལ་“ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གནས་བརྟན་སུ་མ་གསུངས་པ་ཐམས་ཅད་དོ། །དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པ་འདིར་ཡང་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་དྲི་བ་དང་ལན་རིག་པར་བྱའོ། །ཆོས་ཀྱི་སྤྱི་དཔོན་གྱིས་ ”བདག་གིས་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པོ་“ཞེས་འདིའི་གོང་དུའང་ཤེས་པ་ཉིད་ཡིན་མོད་ཀྱི། ད་ལྟ་ནི་གྲངས་མེད་ཅིང་གཞལ་དུ་མེད་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཚུལ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་བཟུང་ནས། བྱ་བ་གྲུབ་པས་ཡེ་ཤེས་དེ་ལ་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་སྟོན་པར་མཛད་དེ། ”གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་མ་ཧཱ་སဳཝས་...ལ་སོགས་པ་...ཆོས་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་ཏོ་“ཞེས་གསུངས་སོ། ། බුද්ධගුණා පන නයතො ආගතා, තෙ නයග්ගාහතො යාථාවතො ජානන්තො සාවකපාරමිඤාණෙ තථාජානනවසෙන නිට්ඨඞ්ගතත්තා සාවකපාරමිඤාණමෙව තස්ස අපරාපරුප්පත්තිවසෙන, තෙන තෙන භාවෙතබ්බකිච්චබහුතාවසෙන ච ‘‘ධම්මෙසූ’’ති පුථුවචනෙන වුත්තං. අනන්තාපරිමෙය්‍යානං අනඤ්ඤවිසයානං [Pg.64] බුද්ධගුණානං නයතො පරිග්ගණ්හනෙන ථෙරස්ස සාතිසයො භගවති පසාදො උප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘භිය්‍යොසොමත්තායා’’තිආදි. ‘‘සුට්ඨු අක්ඛාතො’’ති වත්වා තං එවස්ස සුට්ඨු අක්ඛාතතං දස්සෙතුං ‘‘නිය්‍යානිකො මග්ගො’’ති වුත්තං. ස්වාක්ඛාතතා හි ධම්මස්ස යදත්ථං දෙසිතො, තදත්ථසාධනෙන වෙදිතබ්බා. ඵලත්ථාය නිය්‍යාතීති අනන්තරවිපාකත්තා, අත්තනො උප්පත්තිසමනන්තරමෙව ඵලනිප්ඵාදනවසෙන පවත්තතීති අත්ථො. වට්ටචාරකතො නිය්‍යාතීති වා නිය්‍යානිකො, නිය්‍යානසීලොති වා. රාගදොසමොහනිම්මදනසමත්ථොති ඉධාපි ‘‘පසන්නොස්මි භගවතීති දස්සෙතී’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. වඞ්කාදීති ආදි-සද්දෙන ජිම්හකුටිලෙ, අඤ්ඤෙ ච පටිපත්තිදොසෙ සඞ්ගණ්හාති. භගවා තුම්හාකං බුද්ධසුබුද්ධතා විය ධම්මසුධම්මතා, සඞ්ඝසුප්පටිපත්ති ච ධම්මෙසු නිට්ඨඞ්ගමනෙන සාවකපාරමිඤාණෙ නිට්ඨඞ්ගතත්තා මය්හං සුට්ඨු විභූතා සුපාකටා ජාතාති දස්සෙන්තො ථෙරො ‘‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝොති පසීදි’’න්ති අවොච. སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ནི་ཚུལ་གྱི་སྒོ་ནས་འོངས་པ་ཡིན་ལ། ཚུལ་དེ་དག་བཟུང་བའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་ཤིང་། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་དེ་ལྟར་ཤེས་པའི་དབང་གིས་ངེས་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་དེའི་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་དང་། དེ་དང་དེས་བསྒོམ་པར་བྱ་བའི་བྱ་བ་མང་བའི་དབང་གིས་ 'ཆོས་རྣམས་ལ་' ཞེས་མང་ཚིག་གིས་གསུངས་སོ།། མཐའ་ཡས་ཤིང་མུ་མེད་པ་གཞན་གྱི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཚུལ་གྱི་སྒོ་ནས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པས། གནས་བརྟན་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ལྷག་པར་དད་པ་སྐྱེས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། 'ལྷག་པར་དུ་ཡང་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། 'ལེགས་པར་གསུངས་པ་' ཞེས་གསུངས་ནས། དེའི་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ལམ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། ཆོས་ཀྱི་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ཉིད་ནི་གང་གི་དོན་དུ་བསྟན་པ་དེའི་དོན་གྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འབྲས་བུའི་དོན་དུ་ངེས་པར་འབྱུང་བས་ན་བར་མ་ཆོད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉིད་དེ། རང་ཉིད་སྐྱེས་མ་ཐག་ཏུ་འབྲས་བུ་གྲུབ་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། ཡང་ན་འཁོར་བའི་རྒྱུན་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བས་ན་ངེས་པར་འབྱུང་བ་སྟེ། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ།། འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་གི་རྒྱགས་པ་འཇོམས་ནུས་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཡང་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དད་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ་' ཞེས་སྦྱར་རོ།། 'གྱ་གྱུ་ལ་སོགས་པ་' ཞེས་བྱ་བའི་སོགས་ཁོངས་ཀྱིས་ནི་གྱ་གྱུ་དང་ངན་གཡོ་དང་། གཞན་ཡང་སྒྲུབ་པའི་སྐྱོན་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁྱེད་ཀྱི་སངས་རྒྱས་ལེགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་ཉིད་བཞིན་དུ། ཆོས་ལེགས་པར་ཆོས་ཉིད་དང་། དགེ་འདུན་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ཉིད་ཀྱང་ཆོས་རྣམས་ལ་ངེས་པར་རྟོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་ངེས་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། བདག་ལ་ཤིན་ཏུ་གསལ་ཞིང་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་ཏོ་ཞེས་སྟོན་པར། གནས་བརྟན་གྱིས་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་ལེགས་པར་གསུངས་པ་དང་། དགེ་འདུན་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ལ་དད་པར་གྱུར་ཏོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། කුසලධම්මදෙසනාවණ්ණනා དགེ་བའི་ཆོས་བསྟན་པ་བཤད་པ། 145. අනුත්තරභාවොති සෙට්ඨභාවො. අනුත්තරො භගවා යෙන ගුණෙන, සො අනුත්තරභාවො, තං අනුත්තරියං. යස්මා තස්සාපි ගුණස්ස කිඤ්චි උත්තරිතරං නත්ථි එව, තස්මා වුත්තං ‘‘සා තුම්හාකං දෙසනා අනුත්තරාති වදතී’’ති. කුසලෙසු ධම්මෙසූති කුසලධම්මනිමිත්තං. නිමිත්තත්ථෙ හි එතං භුම්මං, තස්මා කුසලධම්මදෙසනාහෙතුපි භගවාව අනුත්තරොති අත්ථො. භූමිං දස්සෙන්තොති විසයං දස්සෙන්තො. කුසලධම්මදෙසනාය හි කුසලා ධම්මා විසයො. වුත්තපදෙති ‘‘කුසලෙසු ධම්මෙසූ’’ති එවං වුත්තවාක්‍යෙ, එවං වා වුත්තධම්මකොට්ඨාසෙ. ‘‘පඤ්චධා’’ති කස්මා වුත්තං, නනු ඡෙකට්ඨෙනපි කුසලං ඉච්ඡිතබ්බං ‘‘කුසලො ත්වං රථස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගාන’’න්තිආදීසූති (ම. නි. 2.87)? සච්චමෙතං, සො පන ඡෙකට්ඨො කොසල්ලසම්භූතට්ඨෙනෙව සඞ්ගහිතොති විසුං න ගහිතො. ‘‘කච්චි නු භොතො කුසලං, කච්චි භොතො අනාමය’’න්ති (ජා. 1.15.146; 2.22.2008) ජාතකෙ ආගතත්තා ‘‘ජාතකපරියායං පත්වා ආරොග්‍යට්ඨෙන කුසලං වට්ටතී’’ති වුත්තං. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, ගහපතයො, ඉමෙ ධම්මා කුසලා වා අකුසලා වා සාවජ්ජා වා අනවජ්ජා වා’’තිආදීසු සුත්තපදෙසෙසු ‘‘කුසලා’’ති වුත්තධම්මා එව ‘‘අනවජ්ජා’’ති වුත්තාති [Pg.65] ආහ ‘‘සුත්තන්තපරියායං පත්වා අනවජ්ජට්ඨෙන කුසලං වට්ටතී’’ති. අභිධම්මෙ ‘‘කොසල්ල’’න්ති පඤ්ඤා ආගතාති යොනිසොමනසිකාරහෙතුකස්ස කුසලස්ස කොසල්ලසම්මූතට්ඨො, දරථාභාවදීපනතො නිද්දරථට්ඨො, ‘‘කුසලස්ස කතත්තා උපචිතත්තා’’ති වත්වා ඉට්ඨවිපාකනිද්දිසනතො සුඛවිපාකට්ඨො ච අභිධම්මනයසිද්ධොති ආහ ‘‘අභිධම්ම…පෙ… විපාකට්ඨෙනා’’ති. බාහිතිකසුත්තෙ (ම. නි. 2.358) භගවතො කායසමාචාරාදිකෙ වණ්ණෙන්තෙන ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන ‘‘යො ඛො මහාරාජ කායසමාචාරො අනවජ්ජො’’ති කුසලො කායසමාචාරො රඤ්ඤො පසෙනදිස්ස වුත්තො. න හි භගවතො සුඛවිපාකකම්මං අත්ථීති සබ්බසාවජ්ජරහිතා කායසමාචාරාදයො ‘‘කුසලා’’ති වුත්තා, ඉධ පන ‘‘කුසලෙසු ධම්මෙසූ’’ති බොධිපක්ඛියධම්මා ‘‘කුසලා’’ති වුත්තා, තෙ ච සමථවිපස්සනා මග්ගසම්පයුත්තා එකන්තෙන සුඛවිපාකා එවාති අවජ්ජරහිතතාමත්තං උපාදාය අනවජ්ජත්ථො කුසල-සද්දොති ආහ ‘‘ඉමස්මිං පන…පෙ… දට්ඨබ්බ’’න්ති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘ඵලසතිපට්ඨානං පන ඉධ අනධිප්පෙත’’න්ති ඉදඤ්ච වචනං සමත්ථිතං හොති සවිපාකස්සෙව ගහණන්ති කත්වා. ༡༤༥. 'བླ་ན་མེད་པའི་རང་བཞིན་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་མཆོག་གི་རང་བཞིན་ནོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཡོན་ཏན་གང་གིས་བླ་ན་མེད་པ་དེ་ནི་བླ་ན་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཏེ། དེ་ནི་བླ་ན་མེད་པ་ཉིད་དོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཡོན་ཏན་དེ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་པ་དེའི་ཕྱིར། 'ཁྱེད་ཀྱི་བསྟན་པ་དེ་ནི་བླ་ན་མེད་པའོ་ཞེས་གསུངས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། 'དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་ནོ།། རྒྱུ་མཚན་གྱི་དོན་ལ་བདུན་པ་འདི་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་དགེ་བའི་ཆོས་བསྟན་པའི་རྒྱུ་ལས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་བླ་ན་མེད་པའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། 'ས་བསྟན་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྤྱོད་ཡུལ་བསྟན་པའོ།། དགེ་བའི་ཆོས་བསྟན་པ་ལ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སྤྱོད་ཡུལ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། 'གསུངས་པའི་ཚིག་ལ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ 'དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་' ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་ཚིག་གམ། ཡང་ན་དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཆ་ལའོ།། 'རྣམ་པ་ལྔ་' ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། མཁས་པའི་དོན་གྱིས་ཀྱང་དགེ་བ་འདོད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནམ། 'ཁྱོད་ནི་ཤིང་རྟའི་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་ལ་མཁས་པའོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། མཁས་པའི་དོན་དེ་ནི་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའི་དོན་ཉིད་དུ་འདུས་པའི་ཕྱིར་ལོགས་སུ་མ་བཟུང་ངོ།། 'ཤེས་རབ་ཀྱི་བདག་ཉིད་ཅན་ལ་དགེ་བ་འམ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་རབས་ལས་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། 'སྐྱེས་རབས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སུ་སླེབས་པ་ན་ནད་མེད་པའི་དོན་གྱིས་དགེ་བ་ཞེས་བྱའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། 'ཁྱིམ་བདག་དག་འདི་ལ་ཅི་སྙམ་དུ་སེམས་ཏེ། ཆོས་འདི་དག་ནི་དགེ་བའམ་མི་དགེ་བའམ། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའམ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཡིན་ནམ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་མདོའི་ཚིག་རྣམས་སུ། 'དགེ་བ་' ཞེས་གསུངས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཉིད་ 'ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'མདོ་སྡེའི་རྣམ་གྲངས་སུ་སླེབས་པ་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་དགེ་བ་ཞེས་བྱའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། ཆོས་མངོན་པ་ལས་ 'མཁས་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཤེས་རབ་ལ་འཇུག་པས། ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྒྱུར་བྱས་པའི་དགེ་བའི་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའི་དོན་དང་། གདུང་བ་མེད་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་གདུང་བ་མེད་པའི་དོན་དང་། 'དགེ་བ་བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་ཕྱིར་' ཞེས་གསུངས་ནས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་བདེ་བའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་དོན་ཉིད་ཆོས་མངོན་པའི་ཚུལ་ལས་གྲུབ་པས། 'ཆོས་མངོན་པ་...པེ་... རྣམ་པར་སྨིན་པའི་དོན་གྱིས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། ཕྱི་རོལ་གྱི་མདོ་ལས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུའི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའི་ཆོས་ཀྱི་མཛོད་འཛིན་པས། 'རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ལུས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་གང་ཞིག་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་' ཞེས་དགེ་བའི་ལུས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་རྒྱལ་པོ་གསལ་རྒྱལ་ལ་གསུངས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བདེ་བའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་ལས་མེད་པའི་ཕྱིར། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བའི་ལུས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ 'དགེ་བ་' ཞེས་གསུངས་ལ། འདིར་ནི་ 'དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་' ཞེས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་ 'དགེ་བ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་དག་ཀྱང་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཤིན་ཏུ་བདེ་བའི་རྣམ་སྨིན་ཅན་ཉིད་ཡིན་པས། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཙམ་ལ་བརྟེན་ནས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་དགེ་བའི་སྒྲ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། 'འདིར་ནི་...པེ་... བལྟ་བར་བྱའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་བྱས་པས་ 'འབྲས་བུའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་ནི་འདིར་བཞེད་པ་མ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་ཡང་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་བཟུང་བའི་ཕྱིར་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ།། ‘‘චුද්දසවිධෙනා’’තිආදි සතිපට්ඨානෙ (දී. නි. 2.376; ම. නි. 1.109) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. පග්ගහට්ඨෙනාති කුසලපක්ඛස්ස පග්ගණ්හනසභාවෙන. කිච්චවසෙනාති අනුප්පන්නාකුසලානුප්පාදනාදිකිච්චවසෙන. තතො එව චස්ස චතුබ්බිධතා. ඉජ්ඣනට්ඨෙනාති නිප්පජ්ජනසභාවෙන. ඡන්දාදයො එව ඉද්ධිපාදෙසු විසිට්ඨසභාවා, ඉතරෙ අවිසිට්ඨා, තෙසම්පි විසෙසො ඡන්දාදිකතොති ආහ ‘‘ඡන්දාදිවසෙන නානාසභාවා’’ති. 'རྣམ་པ་བཅུ་བཞིའི་སྒོ་ནས་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། 'རབ་ཏུ་འཛིན་པའི་དོན་གྱིས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་རབ་ཏུ་འཛིན་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ།། 'བྱ་བའི་དབང་གིས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་མ་སྐྱེས་པའི་མི་དགེ་བ་མི་སྐྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བའི་དབང་གིས་སོ།། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་ལ་རྣམ་པ་བཞི་ཉིད་དོ།། 'འགྲུབ་པའི་དོན་གྱིས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་འགྲུབ་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ།། འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་རྣམས་ལ་ཁྱད་པར་གྱི་རང་བཞིན་ཡིན་ལ། གཞན་དག་ནི་ཁྱད་པར་མེད་པ་ཡིན་ཞིང་། དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་ཡང་འདུན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'འདུན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རང་བཞིན་ཐ་དད་པའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། අධිමොක්ඛාදිසභාවවසෙනාති පසාදාධිමොක්ඛාදිසලක්ඛණවසෙන. උපත්ථම්භනට්ඨෙනාති සම්පයුත්තධම්මානං උපත්ථම්භනකභාවෙන. අකම්පියට්ඨෙනාති පටිපක්ඛෙහි අකම්පියසභාවෙන. සලක්ඛණෙනාති අධිමොක්ඛාදිසභාවෙන. නිය්‍යානට්ඨෙනාති සංකිලෙසපක්ඛතො, වට්ටචාරකතො ච නිග්ගමනට්ඨෙන. උපට්ඨානාදිනාති උපට්ඨානධම්මවිචයපග්ගහසම්පියායනපස්සම්භනසමාධානඅජ්ඣුපෙක්ඛනසඞ්ඛාතෙන අත්තනො සභාවෙන. හෙතුට්ඨෙනාති නිබ්බානස්ස සම්පාපකහෙතුභාවෙන. දස්සනාදිනාති දස්සනාභිනිරොපනපරිග්ගහසමුට්ඨාපනවොදාපනපග්ගහුපට්ඨානසමාධානසඞ්ඛාතෙන අත්තනො සභාවෙන. 'མོས་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་དབང་གིས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་དད་པ་དང་མོས་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་གི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་སོ།། 'ཉེ་བར་རྟེན་པའི་དོན་གྱིས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་རྟེན་པར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ།། 'མི་བསྐྱོད་པའི་དོན་གྱིས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱིས་མི་བསྐྱོད་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ།། 'རང་གི་མཚན་ཉིད་ཀྱིས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་མོས་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ།། 'ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དོན་གྱིས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཕྱོགས་དང་འཁོར་བའི་རྒྱུན་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དོན་གྱིས་སོ།། 'ཉེ་བར་གནས་པ་ལ་སོགས་པས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཆོས་རབ་ཏུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་། རབ་ཏུ་འཛིན་པ་དང་། དགའ་བ་དང་། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། བཏང་སྙོམས་སུ་བགྲང་བའི་རང་གི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ།། 'རྒྱུའི་དོན་གྱིས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། 'མཐོང་བ་ལ་སོགས་པས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་མཐོང་བ་དང་། རྟོག་པ་དང་། ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་དང་། ཀུན་ནས་སློང་བ་དང་། རྣམ་པར་བྱང་བ་དང་། རབ་ཏུ་འཛིན་པ་དང་། ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དུ་བགྲང་བའི་རང་གི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ།། සාසනස්ස [Pg.66] පරියොසානදස්සනත්ථන්ති සාසනං නාම නිප්පරියායතො සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා. තත්ථ යෙ සමථවිපස්සනාසහගතා, තෙ සාසනස්ස ආදි, මග්ගපරියාපන්නා මජ්ඣෙ, ඵලභූතා පරියොසානං, තංදස්සනත්ථං. තෙනාහ ‘‘සාසනස්ස හී’’තිආදි. 'བསྟན་པའི་མཐའ་མ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསྟན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་ནོ།། དེ་ལ་གང་དག་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དེ་དག་ནི་བསྟན་པའི་ཐོག་མ་ཡིན་ལ། ལམ་གྱིས་བསྡུས་པ་རྣམས་ནི་བར་དང་། འབྲས་བུར་གྱུར་པ་རྣམས་ནི་མཐའ་མ་ཡིན་པས། དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། පුන එතදානුත්තරියං භන්තෙති යථාරද්ධාය දෙසනාය නිගමනං. වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස පුන වචනඤ්හි නිගමනං වුත්තං. තං දෙසනන්ති තං කුසලෙසු ධම්මෙසු දෙසනාප්පකාරං, දෙසනාවිධිං, දෙසෙතබ්බඤ්ච, සකලං වා සම්පුණ්ණං අනවසෙසං අභිජානාති අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානාති, අසෙසං අභිජානනතො එව උත්තරි උපරි අභිඤ්ඤෙය්‍යං නත්ථි. ඉතොති භගවතා අභිඤ්ඤාතතො. අඤ්ඤො පරමත්ථවසෙන ධම්මො වා පඤ්ඤත්තිවසෙන පුග්ගලො වා අයං නාම යං භගවා න ජානාතීති ඉදං නත්ථි න උපලබ්භති සබ්බස්සෙව සම්මදෙව තුම්හෙහි අභිඤ්ඤාතත්තා. කුසලෙසු ධම්මෙසු අභිජානනෙ, දෙසනායඤ්ච භගවතො උත්තරිතරො නත්ථි. 'བཙུན་པ་ཡང་འདི་ནི་བླ་ན་མེད་པའོ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་ལྟར་བརྩམས་པའི་བསྟན་པའི་མཇུག་བསྡུ་བའོ།། གསུངས་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་ཡང་བརྗོད་པ་ནི་མཇུག་བསྡུ་བ་ཞེས་བྱའོ།། 'བསྟན་པ་དེ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བསྟན་པའི་རྣམ་པ་དེ་དང་། བསྟན་པའི་ཆོ་ག་དང་། བསྟན་པར་བྱ་བ་དང་། ཐམས་ཅད་དམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་མ་ལུས་པ་ 'མངོན་པར་ཤེས་ཏེ་' ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་སོ།། མ་ལུས་པར་མངོན་པར་ཤེས་པའི་ཕྱིར་ཉིད་དེ་ལས་ལྷག་པར་གོང་དུ་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་མེད་དོ།། 'འདི་ལས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མངོན་པར་མཁྱེན་པ་ལས་སོ།། དོན་དམ་པའི་དབང་གིས་ཆོས་གཞན་ནམ། བཏགས་པའི་དབང་གིས་གང་ཟག་གཞན་འདི་ལྟ་བུ་ཞིག་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མི་མཁྱེན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་མེད་དེ་མི་དམིགས་ཏེ། ཐམས་ཅད་ཉིད་ཁྱེད་ཀྱིས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་མངོན་པར་མཁྱེན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་མངོན་པར་ཤེས་པ་དང་། བསྟན་པ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལས་ལྷག་པ་གཞན་མེད་དོ།། ආයතනපණ්ණත්තිදෙසනාවණ්ණනා སྐྱེ་མཆེད་གདགས་པ་བསྟན་པ་བཤད་པ། 146. ආයතනපඤ්ඤාපනාසූති චක්ඛාදීනං, රූපාදීනඤ්ච ආයතනානං සම්බොධනෙසු, තෙසං අජ්ඣත්තිකබාහිරවිභාගතො, සභාගවිභාගතො, සමුදයතො, අත්ථඞ්ගමතො, ආහාරතො, ආදීනවතො, නිස්සරණතො ච දෙසනායන්ති අත්ථො. ༡༤༦. 'སྐྱེ་མཆེད་གདགས་པ་རྣམས་ལ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་མིག་ལ་སོགས་པ་དང་། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་ལ། དེ་དག་ནང་དང་ཕྱིའི་རྣམ་དབྱེ་དང་། སྐལ་བ་མཉམ་པའི་རྣམ་དབྱེ་དང་། ཀུན་འབྱུང་བ་དང་། ནུབ་པ་དང་། ཟས་དང་། ཉེས་དམིགས་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པ་ལའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ගබ්භාවක්කන්තිදෙසනාවණ්ණනා མངལ་དུ་འཇུག་པ་བསྟན་པ་བཤད་པ། 147. ගබ්භොක්කමනෙසූති ගබ්භභාවෙන මාතුකුච්ඡියං අවක්කමනෙසු අනුප්පවෙසෙසු, ගබ්භෙ වා මාතුකුච්ඡිස්මිං අවක්කමනෙසු. පවිසතීති පච්චයවසෙන තත්ථ නිබ්බත්තෙන්තො පවිසන්තො විය හොතීති කත්වා වුත්තං. ඨාතීති සන්තානට්ඨිතියා පවත්තති, තථාභූතො ච තත්ථ වසන්තො විය හොතීති ආහ ‘‘වසතී’’ති. පකතිලොකියමනුස්සානං පඨමා ගබ්භාවක්කන්තීති පචුරමනුස්සානං ගබ්භාවක්කන්ති දෙසනාවසෙන ඉධ පඨමා. ‘‘දුතියා ගබ්භාවක්කන්තී’’තිආදීසුපි එවං යොජනා වෙදිතබ්බා. ༡༤༧. 'མངལ་དུ་འཇུག་པ་རྣམས་ལ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་མངལ་གྱི་དངོས་པོས་མའི་མངལ་དུ་འཇུག་པ་དང་ཞུགས་པ་ལའམ། ཡང་ན་མའི་མངལ་གྱི་མངལ་དུ་འཇུག་པ་ལའོ།། 'འཇུག་གོ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་དེར་སྐྱེ་བཞིན་པ་ན་འཇུག་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། 'གནས་སོ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྒྱུན་གནས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་ལ། དེ་ལྟར་གྱུར་པ་ན་དེར་གནས་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། 'གནས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། ཕལ་པའི་འཇིག་རྟེན་པའི་མི་རྣམས་ཀྱི་མངལ་དུ་འཇུག་པ་དང་པོ་ནི་མི་ཕལ་ཆེ་བའི་མངལ་དུ་འཇུག་པ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་འདིར་དང་པོའོ།། 'མངལ་དུ་འཇུག་པ་གཉིས་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་དེ་ལྟར་སྦྱར་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། අලමෙවාති යුත්තමෙව. 'རུང་བ་ཉིད་དོ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཐད་པ་ཉིད་དོ།། ඛිපිතුං [Pg.67] න සක්කොන්තීති තථා වාතානං අනුප්පජ්ජනමෙව වදති. සෙසන්ති පුන ‘‘එතදානුත්තරිය’’තිආදි පාඨප්පදෙසං වදති. 'འཕེན་པར་མི་ནུས་སོ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལྟར་རླུང་རྣམས་མི་སྐྱེ་བ་ཉིད་ལ་གསུངས་སོ།། 'ལྷག་མ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡང་ 'འདི་ནི་བླ་ན་མེད་པའོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གི་ཆ་ལ་གསུངས་སོ།། ආදෙසනවිධාදෙසනාවණ්ණනා ཀུན་ཏུ་བརྗོད་པའི་ཆོ་ག་བསྟན་པ་བཤད་པ། 148. පරස්ස චිත්තං ආදිසති එතෙහීති ආදෙසනානි, යථාඋපට්ඨිතනිමිත්තාදීනි, තානි එව අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අසංකිණ්ණරූපෙන ඨිතත්තා ආදෙසනවිධා, ආදෙසනාභාගා, තාසු ආදෙසනවිධාසු. තෙනාහ ‘‘ආදෙසනකොට්ඨාසෙසූ’’ති. ආගතනිමිත්තෙනාති යස්ස ආදිසති, තස්ස, අත්තනො ච උපගතනිමිත්තෙන, නිමිත්තප්පත්තස්ස ලාභාලාභාදිආදිසනවිධිදස්සනස්ස පවත්තත්තා ‘‘ඉදං නාම භවිස්සතී’’ති වුත්තං. පාළියං පන ‘‘එවම්පි තෙ මනො’’තිආදිනා පරස්ස චිත්තාදිසනමෙව ආගතං, තං නිදස්සනමත්තං කතන්ති දට්ඨබ්බං. තථා හි ‘‘ඉදං නාම භවිස්සතී’’ති වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස විභාවනවසෙන වත්ථු ආගතං. ගතනිමිත්තං නාම ගමනනිමිත්තං. ඨිතනිමිත්තං නාම අත්තනො සමීපෙ ඨානනිමිත්තං, පරස්ස ගමනවසෙන, ඨානවසෙන ච ගහෙතබ්බනිමිත්තං. මනුස්සානං පරචිත්තවිදූනං, ඉතරෙසම්පි වා සවනවසෙන පරස්ස චිත්තං ඤත්වා කථෙන්තානං සද්දං සුත්වා. යක්ඛපිසාචාදීනන්ති හිඞ්කාරයක්ඛානඤ්චෙව කණ්ණපිසාචාදිපිසාචානං, කුම්භණ්ඩනාගාදීනඤ්ච. ༡༤༨. འདི་དག་གིས་གཞན་གྱི་སེམས་ཀུན་ཏུ་བརྗོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཀུན་ཏུ་བརྗོད་པ་རྣམས་ཏེ། ཇི་ལྟར་ཉེ་བར་གནས་པའི་མཚན་མ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ།། དེ་དག་ཉིད་ཕན་ཚུན་མ་འདྲེས་པའི་གཟུགས་སུ་གནས་པའི་ཕྱིར་ཀུན་ཏུ་བརྗོད་པའི་ཆོ་ག་སྟེ། ཀུན་ཏུ་བརྗོད་པའི་ཆ་རྣམས་སོ།། ཀུན་ཏུ་བརྗོད་པའི་ཆོ་ག་དེ་དག་ལའོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'ཀུན་ཏུ་བརྗོད་པའི་ཆ་རྣམས་ལ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། 'འོངས་པའི་མཚན་མས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་གང་ལ་ཀུན་ཏུ་བརྗོད་པ་དེ་དང་། རང་གི་ཉེ་བར་འོངས་པའི་མཚན་མས་ཏེ། མཚན་མ་ཐོབ་པ་ལ་རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པ་ཀུན་ཏུ་བརྗོད་པའི་ཆོ་ག་བསྟན་པ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། 'འདི་ལྟ་བུ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། གཞུང་ལས་ནི་ 'ཁྱོད་ཀྱི་ཡིད་ཀྱང་འདི་ལྟར་རོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གཞན་གྱི་སེམས་ཀུན་ཏུ་བརྗོད་པ་ཉིད་འོངས་ལ། དེ་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་དུ་བྱས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་ 'འདི་ལྟ་བུ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རོ་' ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གཞི་འདི་འོངས་སོ།། 'སོང་བའི་མཚན་མ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་འགྲོ་བའི་མཚན་མའོ།། 'གནས་པའི་མཚན་མ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་གི་ཉེ་སྐོར་དུ་གནས་པའི་མཚན་མ་སྟེ། གཞན་གྱི་འགྲོ་བའི་དབང་གིས་དང་། གནས་པའི་དབང་གིས་བཟུང་བར་བྱ་བའི་མཚན་མའོ།། 'མི་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་གཞན་དག་གིས་ཀྱང་ཐོས་པའི་དབང་གིས་གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་ནས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་སྒྲ་ཐོས་ནས་སོ།། 'གནོད་སྦྱིན་དང་ཤ་ཟ་ལ་སོགས་པའི་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཧིངྐཱ་ར་གནོད་སྦྱིན་རྣམས་དང་། རྣ་བའི་ཤ་ཟ་ལ་སོགས་པའི་ཤ་ཟ་རྣམས་དང་། གྲུལ་བུམ་དང་ཀླུ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འོ།། විතක්කවිප්ඵාරවසෙනාති විප්ඵාරිකභාවෙන පවත්තවිතක්කස්ස වසෙන. උප්පන්නන්ති තතො සමුට්ඨිතං. විප්පලපන්තානන්ති කස්සචි අත්ථස්ස අබොධනතො විරූපං, විවිධං වා පලපන්තානං. සුත්තපමත්තාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන වෙදනාට්ටඛිත්තචිත්තාදීනං සඞ්ගහො. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘ඉදං වක්ඛාමි, එවං වක්ඛාමීති විතක්කයතො විතක්කවිප්ඵාරසද්දො නාම උප්පජ්ජතී’’ති (අභි. අට්ඨ. 1.වචීකම්මද්වාරකථාපි) ආගතත්තා ජාගරන්තානං පකතියං ඨිතානං අවිප්පලපන්තානං විතක්කවිප්ඵාරසද්දො කදාචි උප්පජ්ජතීති විඤ්ඤායති, යො ලොකෙ ‘‘මන්තජප්පො’’ති වුච්චති. යස්ස මහාඅට්ඨකථායං අසොතවිඤ්ඤෙය්‍යතා වුත්තා. තාදිසඤ්හි සන්ධාය විඤ්ඤත්තිසහජමෙව ‘‘ජිව්හාතාලුචලනාදිකරවිතක්කසමුට්ඨිතං සුඛුමසද්දං දිබ්බසොතෙන සුත්වා ආදිසතීති සුත්තෙ වුත්ත’’න්ති (ධ. ස. මූලටී. වචීකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා) ආනන්දාචරියො අවොච. වුත්තලක්ඛණො එව පන නාතිසුඛුමො අත්තනො, අච්චාසන්නප්පදෙසෙ ඨිතස්ස ච මංසසොතස්සාපි ආපාථං ගච්ඡතීති සක්කා විඤ්ඤාතුං. තස්සාති [Pg.68] තස්ස පුග්ගලස්ස. තස්ස වසෙනාති තස්ස විතක්කස්ස වසෙන. එවං අයම්පි ආදෙසනවිධා චෙතොපරියඤාණවසෙනෙව ආගතාති වෙදිතබ්බා. කෙචි පන ‘‘තස්ස වසෙනාති තස්ස සද්දස්ස වසෙනා’’ති අත්ථං වදන්ති, තං අයුත්තං. න හි සද්දග්ගහණෙන තංසමුට්ඨාපකචිත්තං ගය්හති, සද්දග්ගහණානුසාරෙනපි තදත්ථස්සෙව ගහණං හොති, න චිත්තස්ස. එතෙනෙව යදෙකෙ ‘‘යං විතක්කයතොති යමත්ථං විතක්කයතො’’ති වත්වා ‘‘තස්ස වසෙනාති තස්ස අත්ථස්ස වසෙනා’’ති වණ්ණෙන්ති, තම්පි පටික්ඛිත්තං. རྟོག་པ་ཁྱབ་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། ཁྱབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞུགས་པའི་རྟོག་པའི་དབང་གིས། བྱུང་བ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའོ། །སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི། དོན་གང་ཡང་མ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་མི་མཛེས་པའམ། ཡང་ན་སྣ་ཚོགས་སུ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིའོ། །གཉིད་ལོག་པ་དང་བག་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པའི་སོགས་ཁོངས་ནས། ཚོར་བས་གཟིར་བ་དང་སེམས་འཁྲུགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བསྡུས་སོ། །འོན་ཀྱང་འགྲེལ་བཤད་ཆེན་མོ་ལས། “འདི་སྨྲ་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་སྨྲ་བར་བྱའོ་ཞེས་རྟོག་པ་ལ། རྟོག་པ་ཁྱབ་པའི་སྒྲ་ཞེས་བྱ་བ་འབྱུང་ངོ་” ཞེས་འབྱུང་བས། སད་པ་དང་། རང་བཞིན་དུ་གནས་པ་དང་། སྨྲེ་སྔགས་མི་འདོན་པ་རྣམས་ལའང་རྟོག་པ་ཁྱབ་པའི་སྒྲ་ནི་རེས་འགའ་སྐྱེ་བར་ཤེས་ཏེ། དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་ “གསང་སྔགས་བཟླས་པ་” ཞེས་བྱའོ། །གང་ཞིག་འགྲེལ་བཤད་ཆེན་མོ་ལས་རྣ་བའི་ཤེས་པས་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པར་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟ་བུ་ལ་དགོངས་ནས་རིག་བྱེད་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཉིད་དེ། “ལྕེ་དང་རྐན་གཡོ་བ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པའི་རྟོག་པ་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་ཕྲ་བའི་སྒྲ་ནི། ལྷའི་རྣ་བས་ཐོས་ནས་ལུང་སྟོན་ཏོ་ཞེས་མདོ་ལས་གསུངས་སོ་” ཞེས་སློབ་དཔོན་ཀུན་དགའ་བོས་གསུངས་སོ། །གསུངས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དེ་ཉིད་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བ་མ་ཡིན་པས། རང་ཉིད་དང་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བའི་ཡུལ་ན་གནས་པའི་ཤའི་རྣ་བའི་ཡུལ་དུའང་འགྱུར་བར་ཤེས་པར་ནུས་སོ། །དེའི་ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་དེའི་འོ། །དེའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པ་དེའི་དབང་གིས། དེ་ལྟར་ལུང་སྟོན་པའི་ཆོ་ག་འདི་ཡང་སེམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་ཉིད་དུ་འོངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ “དེའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་དེའི་དབང་གིས་” ཞེས་དོན་སྨྲ་བ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། སྒྲ་འཛིན་པ་ཙམ་གྱིས་དེ་ཀུན་ནས་སློང་བའི་སེམས་འཛིན་པར་མི་འགྱུར་ལ། སྒྲ་འཛིན་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཀྱང་དེའི་དོན་ཉིད་འཛིན་པར་འགྱུར་གྱི། སེམས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ཉིད་ཀྱིས་གང་དག་ “གང་རྟོག་པ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གང་ལ་རྟོག་པ་” ཞེས་བཤད་ནས། “དེའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་དོན་དེའི་དབང་གིས་” ཞེས་འགྲེལ་བར་བྱེད་པ་དེ་ཡང་བཀག་པ་ཡིན་ནོ།། මනසා සඞ්ඛරීයන්තීති මනොසඞ්ඛාරා, වෙදනාසඤ්ඤා. පණිහිතාති පුරිමපරිබන්ධවිනයෙන පධානභාවෙන නිහිතා ඨපිතා. තෙනාහ ‘‘චිත්තසඞ්ඛාරා සුට්ඨපිතා’’ති. විතක්කස්ස විතක්කනං නාම උප්පාදනමෙවාති ආහ ‘‘පවත්තෙස්සතී’’ති. ‘‘පජානාතී’’ති පුබ්බෙ වුත්තපදසම්බන්ධදස්සනවසෙන ආනෙති. ආගමනෙනාති ඣානස්ස ආගමනට්ඨානවසෙන. පුබ්බභාගෙනාති මග්ගස්ස සබ්බපුබ්බභාගෙන විපස්සනාරම්භෙන. උභයං පෙතං යො සයං ඣානලාභී, අධිගතමග්ගො ච අඤ්ඤං තදත්ථාය පටිපජ්ජන්තං දිස්වා ‘‘අයං ඉමිනා නීහාරෙන පටිපජ්ජන්තො අද්ධා ඣානං ලභිස්සති, මග්ගං අධිගමිස්සතී’’ති අභිඤ්ඤාය විනා අනුමානවසෙන ජානාති, තං දස්සෙතුං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ආගමනෙන ජානාති නාමා’’තිආදි. අනන්තරාති වුට්ඨිතකාලං සන්ධායාහ. තදා හි පවත්තවිතක්කපජානනෙනෙව ඣානස්ස හානභාගියතාදිවිසෙසපජානනං. ཡིད་ཀྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པས་ཡིད་ཀྱི་འདུ་བྱེད་དེ། ཚོར་བ་དང་འདུ་ཤེས་སོ། །གཞག་པ་ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་བར་ཆད་བསལ་བའི་སྒོ་ནས་གཙོ་བོའི་ཚུལ་གྱིས་བཞག་པའམ་གནས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “སེམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ལེགས་པར་བཞག་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །རྟོག་པའི་རྟོག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐྱེད་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འཇུག་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“རབ་ཏུ་ཤེས་སོ་” ཞེས་པ་ནི་སྔོན་དུ་གསུངས་པའི་ཚིག་གི་འབྲེལ་བ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་དྲངས་པའོ། །འོངས་པས་ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་འབྱུང་བའི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས། སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཐོག་མའི་ཆ་ཤས་ཀུན་གྱིས་ཏེ། ལྷག་མཐོང་གི་རྩོམ་པས་སོ། །འདི་གཉིས་ཀ་ནི། གང་ཞིག་རང་ཉིད་བསམ་གཏན་ཐོབ་པ་དང་ལམ་རྟོགས་པ་ཞིག་གིས། གཞན་དོན་དེའི་ཕྱིར་སྒྲུབ་པ་ལ་ཞུགས་པ་མཐོང་ནས། “འདི་ནི་ཚུལ་འདིས་སྒྲུབ་པ་ལ་ཞུགས་པས་ངེས་པར་བསམ་གཏན་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཞིང་། ལམ་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་མངོན་ཤེས་མེད་པར་རྗེས་སུ་དཔག་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “འོངས་པས་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་མ་ཐག་པ་ཞེས་པ་ནི་ལངས་པའི་དུས་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཚེ་ན་ཞུགས་པའི་རྟོག་པ་རབ་ཏུ་ཤེས་པ་ཉིད་ཀྱིས། བསམ་གཏན་གྱི་ཉམས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་རབ་ཏུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ།། කිං පනිදං චෙතොපරියඤාණං පරස්ස චිත්තං පරිච්ඡිජ්ජ ජානන්තං ඉද්ධිචිත්තභාවතො අවිසෙසතො සබ්බෙසම්පි චිත්තං ජානාතීති? නොති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. න අරියානන්ති යෙන චිත්තෙන තෙ අරියා නාම ජාතා, තං ලොකුත්තරචිත්තං න ජානාති අප්පටිවිද්ධභාවතො. යථා හි පුථුජ්ජනො සබ්බෙසම්පි අරියානං ලොකුත්තරචිත්තං න ජානාති අප්පටිවිද්ධත්තා, එවං අරියොපි හෙට්ඨිමො උපරිමස්ස ලොකුත්තරචිත්තං න ජානාති අප්පටිවිද්ධත්තා එව. යථා පන උපරිමො හෙට්ඨිමං ඵලසමාපත්තිං න සමාපජ්ජති, කිං එවං සො තස්ස ලොකුත්තරචිත්තං න ජානාතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘උපරිමො පන හෙට්ඨිමස්ස ජානාතී’’ති, පටිවිද්ධත්තාති අධිප්පායො. ‘‘උපරිමො හෙට්ඨිමං න සමාපජ්ජතී’’ති වත්වා තත්ථ කාරණමාහ ‘‘තෙසඤ්හී’’තිආදි. තෙසන්ති අරියානං. හෙට්ඨිමා හෙට්ඨිමා සමාපත්ති භූමන්තරප්පත්තියා පටිප්පස්සද්ධිකප්පා. තෙනාහ ‘‘තත්‍රුපපත්තියෙව හොතී’’ති, න [Pg.69] උපරිභූමිපත්ති. නිමිත්තාදිවසෙන ඤාතස්ස කදාචි බ්‍යභිචාරොපි සියා, න පන අභිඤ්ඤාඤාණෙන ඤාතස්සාති ආහ ‘‘චෙතො…පෙ… නත්ථී’’ති. ‘‘තං භගවා’’තිආදි සෙසං නාම. ཅི་སེམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་འདི་ནི། གཞན་གྱི་སེམས་ཡོངས་སུ་བཅད་ནས་ཤེས་པ་ཡིན་པས། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་སེམས་ཀྱི་དངོས་པོ་ལས་ཁྱད་པར་མེད་པར་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སེམས་ཀྱང་ཤེས་སམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ “དེ་ལ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་མ་ཡིན་ཞེས་པ་ནི། སེམས་གང་གིས་འཕགས་པ་རྣམས་འཕགས་པ་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་པ་དེའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སེམས་ནི། རྟོགས་པར་མ་བྱས་པའི་ཕྱིར་མི་ཤེས་སོ། །འདི་ལྟར་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོས་འཕགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སེམས་ནི་མ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་མི་ཤེས་པ་བཞིན། དེ་ལྟར་འཕགས་པ་འོག་མས་ཀྱང་གོང་མའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སེམས་ནི་མ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་མི་ཤེས་སོ། །འོན་ཀྱང་གོང་མས་འོག་མའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་མི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་བཞིན། ཅི་དེ་ལྟར་དེས་དེའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སེམས་མི་ཤེས་སམ་སྙམ་པའི་རྩོད་པ་ལ་དགོངས་ནས། “གོང་མས་ནི་འོག་མའི་ཤེས་སོ་” ཞེས་གསུངས་ཏེ། རྟོགས་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །“གོང་མས་འོག་མའི་ལ་མི་སྙོམས་པར་འཇུག་གོ་” ཞེས་གསུངས་ནས། དེ་ལ་རྒྱུ་མཚན་གསུངས་པ་ནི་ “དེ་དག་གི་ནི་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ། །དེ་དག་གི་ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །འོག་མ་འོག་མའི་སྙོམས་འཇུག་ནི་ས་གཞན་ཐོབ་པས་ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་འདྲའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “དེར་སྐྱེ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་” ཞེས་གསུངས་ཀྱི། གོང་མའི་ས་ཐོབ་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །མཚན་མ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པ་ལ་ནི་རེས་འགའ་འཁྲུལ་བའང་སྲིད་ཀྱི། མངོན་ཤེས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “སེམས་…པེ་… མེད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་སོ།། දස්සනසමාපත්තිදෙසනාවණ්ණනා མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་བསྟན་པ་བཤད་པ། 149. බ්‍රහ්මජාලෙති බ්‍රහ්මජාලසුත්තවණ්ණනායං. උත්තරපදලොපෙන හෙස නිද්දෙසො. ආතප්පන්ති වීරියං ආතප්පති කොසජ්ජං සබ්බම්පි සංකිලෙසපක්ඛන්ති. කුසලවීරියස්සෙව හෙත්ථ ගහණං අප්පමාදාදිපදන්තරසන්නිධානතො. පදහිතබ්බතොති පදහනතො, භාවනං උද්දිස්ස වායමනතොති අත්ථො. අනුයුඤ්ජිතබ්බතොති අනුයුඤ්ජනතො. ඊදිසානං පදානං බහුලංකත්තුවිසයතාය ඉච්ඡිතබ්බත්තා ආතප්පපදස්ස විය ඉතරෙසම්පි කත්තුසාධනතා දට්ඨබ්බා. පටිපත්තියං නප්පමජ්ජති එතෙනාති අප්පමාදො, සතිඅවිප්පවාසො. සම්මා මනසි කරොති එතෙනාති සම්මාමනසිකාරො, තථාපවත්තො කුසලචිත්තුප්පාදො. භාවනානුයොගමෙව තථා වදති. දෙසනාක්කමෙන පඨමා, දස්සනසමාපත්ති නාම කරජකායෙ පටික්කූලාකාරස්ස සම්මදෙව දස්සනවසෙන පවත්තසමාපත්තිභාවතො. නිප්පරියායෙනෙවාති වුත්තලක්ඛණදස්සනසමාපත්තිසන්නිස්සයත්තා, දස්සනමග්ගඵලභාවතො ච පඨමසාමඤ්ඤඵලං පරියායෙන විනා දස්සනසමාපත්ති. ༡༤༩. ཚངས་པའི་དྲ་བ་ལས་ཞེས་པ་ནི། ཚངས་པའི་དྲ་བའི་མདོའི་བཤད་པ་ལའོ། །འདི་ནི་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའོ། །བརྩོན་འགྲུས་ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཏེ། ལེ་ལོ་དང་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་གདུང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་ནི་བག་ཡོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གཞན་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར། དགེ་བའི་བརྩོན་འགྲུས་ཉིད་བཟུང་བའོ། །བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཏེ། སྒོམ་པ་ལ་དམིགས་ནས་བརྩོན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །རྗེས་སུ་བརྩོན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། རྗེས་སུ་བརྩོན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟ་བུའི་ཚིག་རྣམས་ནི་བྱེད་པ་པོའི་ཡུལ་དུ་མང་དུ་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཚིག་བཞིན་དུ་གཞན་དག་ཀྱང་བྱེད་པ་པོ་སྒྲུབ་པའི་སྒྲ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདིས་སྒྲུབ་པ་ལ་བག་མི་མེད་པར་བྱེད་པས་བག་ཡོད་པ་སྟེ། དྲན་པ་མ་ཉམས་པའོ། །འདིས་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བའོ། །སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་ཉིད་ལ་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །བསྟན་པའི་གོ་རིམ་གྱིས་དང་པོ་སྟེ། མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་ཅེས་བྱ་བ་ནི། སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ལུས་ལ་མི་སྡུག་པའི་རྣམ་པ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་མཐོང་བའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་སྙོམས་འཇུག་གི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། གསུངས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་བརྟེན་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། མཐོང་བའི་ལམ་གྱི་འབྲས་བུའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ན། དགེ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་གྱི་འབྲས་བུ་དང་པོ་ནི་རྣམ་གྲངས་མེད་པར་མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་གོ། අතික්කම්ම ඡවිමංසලොහිතං අට්ඨිං පච්චවෙක්ඛතීති තානි අපච්චවෙක්ඛිත්වා අට්ඨිමෙව පච්චවෙක්ඛති. අට්ඨිආරම්මණා දිබ්බචක්ඛුපාදකජ්ඣානසමාපත්තීති වුත්තනයෙන අට්ඨිආරම්මණා දිබ්බචක්ඛුඅධිට්ඨානා පඨමජ්ඣානසමාපත්ති. යො හි භික්ඛු ආලොකකසිණෙ චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තං පාදකං කත්වා අධිගතදිබ්බචක්ඛුඤාණො හුත්වා සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ අට්ඨිං පරිග්ගහෙත්වා තත්ථ පටික්කූලමනසිකාරවසෙන පඨමං ඣානං නිබ්බත්තෙති, තස්සායං පඨමජ්ඣානසමාපත්ති දුතියා දස්සනසමාපත්ති. තෙන වුත්තං ‘‘අට්ඨි අට්ඨී’’තිආදි. යො පනෙත්ථ පාළියං ද්වත්තිංසාකාරමනසිකාරො වුත්තො, සො මග්ගසොධනවසෙන වුත්තො. තත්ථ වා කතපරිචයස්ස සුඛෙනෙව වුත්තනයා අට්ඨිපච්චවෙක්ඛණා සමිජ්ඣතීති. තෙනෙවෙත්ථ ‘‘ඉමං චෙවා’’ති ‘‘අතික්කම්ම චා’’ති ච-සද්දො සමුච්චයත්ථො වුත්තො. තං ඣානන්ති යථාවුත්තං [Pg.70] පඨමජ්ඣානං. අයන්ති අයං සකදාගාමිඵලසමාපත්ති. සාතිසයං චතුසච්චදස්සනාගමනතො පරියායෙන විනා මුඛ්‍යා දුතියා දස්සනසමාපත්ති. යාව තතියමග්ගා වත්තතීති ආහ ‘‘ඛීණාසවස්ස වසෙන චතුත්ථා දස්සනසමාපත්ති කථිතා’’ති. པགས་པ་དང་ཤ་དང་ཁྲག་ལས་འདས་ཏེ་རུས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་གོ་ཞེས་པ་ནི། དེ་དག་ལ་སོ་སོར་མ་བརྟག་པར་རུས་པ་ཉིད་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའོ། །རུས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ལྷའི་སྤྱན་གྱི་གཞི་ཅན་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་སྙོམས་འཇུག་ཅེས་པ་ནི། གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རུས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ལྷའི་སྤྱན་གྱི་གནས་ཀྱི་བསམ་གཏན་དང་པོའི་སྙོམས་འཇུག་གོ། །དགེ་སློང་གང་ཞིག་སྣང་བའི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་བསམ་གཏན་བཞི་པ་བསྐྱེད་དེ། དེ་ཉིད་གཞིར་བྱས་ནས་ལྷའི་སྤྱན་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏེ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བཅས་པའི་ལུས་ལ་རུས་པ་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས། དེ་ལ་མི་སྡུག་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་དང་པོ་སྐྱེད་པར་བྱེད་ན། དེའི་བསམ་གཏན་དང་པོའི་སྙོམས་འཇུག་འདི་ནི་མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་གཉིས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “རུས་པ་རུས་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདིར་ལུང་ལས་རྣམ་པ་སོ་གཉིས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་གང་གསུངས་པ་དེ་ནི། ལམ་སྦྱོང་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པའོ། །ཡང་ན་དེ་ལ་གོམས་པ་བྱས་པ་ལ་ནི་བདེ་བླག་ཉིད་དུ་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རུས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་འདིར་ “འདི་ཉིད་ཀྱང་” ཞེས་པ་དང་ “འདས་ནས་ཀྱང་” ཞེས་པའི་ “ཀྱང་” གི་སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་དུ་གསུངས་སོ། །བསམ་གཏན་དེ་ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོའོ། །འདི་ཞེས་པ་ནི་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་འདིའོ། །དེ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་མཐོང་བ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། རྣམ་གྲངས་མེད་པར་གཙོ་བོའི་མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་གཉིས་པའོ། །ལམ་གསུམ་པའི་བར་དུ་འཇུག་གོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ཟག་པ་ཟད་པའི་དབང་གིས་མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་བཞི་པ་གསུངས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། පාළියං පුරිසස්ස චාති ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකෙ, තෙන යථාවුත්තසමාපත්තිද්වයතො වුච්චමානංයෙව ඉමස්ස විසෙසං ජොතෙති. අවිච්ඡෙදෙන පවත්තියා සොතසදිසතාය විඤ්ඤාණමෙව විඤ්ඤාණසොතං, තදෙතං විඤ්ඤාණං පුරිමතො අනන්තරපච්චයං ලභිත්වා පච්ඡිමස්ස අනන්තරපච්චයො හුත්වා පවත්තතීති අයං අස්ස සොතාගතතාය සොතසදිසතා, තස්මා පජානිතබ්බභාවෙන වුත්තං එකමෙව චෙත්ථ විඤ්ඤාණං, තස්මා අට්ඨකථායං ‘‘විඤ්ඤාණසොතන්ති විඤ්ඤාණමෙවා’’ති වුත්තං. ද්වීහිපි භාගෙහීති ඔරභාගපරභාගෙහි. ඉධලොකො හිස්ස ඔරභාගො, පරලොකො පරභාගො ද්වින්නම්පි වසෙනෙතං සම්බන්ධන්ති. තෙනාහ ‘‘ඉධලොකෙ පතිට්ඨිත’’න්තිආදි. විඤ්ඤාණස්ස ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජන්තස්ස කාමං නත්ථි කස්සචි පතිට්ඨිතතා, තණ්හාවසෙන පන තං ‘‘පතිට්ඨිත’’න්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘ඡන්දරාගවසෙනා’’ති. වුත්තඤ්හෙතං – ལུང་ལས་སྐྱེས་བུའི་ཡང་ཞེས་པའི་ “ཡང་” གི་སྒྲ་ནི་ལྡོག་པའི་དོན་ཏེ། དེས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྙོམས་འཇུག་གཉིས་ལས་བསྟན་པ་ཉིད་ཀྱིས་འདིའི་ཁྱད་པར་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པས་ཆུ་ཀླུང་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཉིད་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུན་ཏེ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་འདི་ནི་སྔ་མ་ལས་དེ་མ་ཐག་པའི་རྐྱེན་ཐོབ་ནས། ཕྱི་མའི་དེ་མ་ཐག་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་ཏེ་འཇུག་པས་ན། འདི་ནི་དེའི་རྒྱུན་དུ་གྱུར་པས་ཆུ་ཀླུང་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོར་གསུངས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་འདིར་གཅིག་ཉིད་དེ། དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་ལས་ “རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུན་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཉིད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཆ་གཉིས་ཀྱིས་ཀྱང་ཞེས་པ་ནི། ཚུར་གྱི་ཆ་དང་ཕར་གྱི་ཆས་སོ། །འདི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་འདི་ནི་དེའི་ཚུར་གྱི་ཆ་ཡིན་ལ། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ནི་ཕར་གྱི་ཆ་སྟེ། གཉིས་ཀའི་དབང་གིས་འདི་འབྲེལ་ལོ། །དེའི་ཕྱིར་ “འཇིག་རྟེན་འདིར་གནས་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །སྐད་ཅིག་རེ་རེ་བཞིན་འཇིག་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་གནས་པ་གང་ཡང་མེད་མོད། འོན་ཀྱང་སྲེད་པའི་དབང་གིས་དེ་ལ་ “གནས་པ་” ཞེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། “འདོད་ཆགས་དང་བཅས་པའི་དབང་གིས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘කබළීකාරෙ චෙ භික්ඛවෙ ආහාරෙ අත්ථි රාගො, අත්ථි නන්දී, අත්ථි තණ්හා, පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං විරුළ්හං. යත්ථ පතිට්ඨිතං විඤ්ඤාණං විරුළ්හං…පෙ… අත්ථි තත්ථ ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තී’’තිආදි (සං. නි. 2.64; කථා. 296; මහානි. 7). “དགེ་སློང་དག །གལ་ཏེ་ཁམ་གྱི་ཟས་ལ་འདོད་ཆགས་ཡོད་ཅིང་། དགའ་བ་ཡོད་ལ། སྲེད་པ་ཡོད་ན། དེ་ལ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གནས་ཤིང་རྒྱས་པར་འགྱུར་རོ། །གང་དུ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གནས་ཤིང་རྒྱས་པར་གྱུར་པ་…པེ་… དེར་མ་འོངས་པ་ན་ཡང་སྲིད་པ་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ།། කම්මන්ති කුසලාකුසලකම්මං, උපයොගවචනමෙතං. කම්මතො උපගච්ඡන්තන්ති කම්මභාවෙන උපගච්ඡන්තං, විඤ්ඤාණන්ති අධිප්පායො. අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණඤ්හි යෙන කම්මුනා සහගතං, අඤ්ඤදත්ථු තබ්භාවමෙව උපගතං හුත්වා පවත්තති. ඉධලොකෙ පතිට්ඨිතං නාම ඉධ කතූපචිතකම්මභාවූපගමනතො. කම්මභවං ආකඩ්ඪන්තන්ති කම්මවිඤ්ඤාණං අත්තනා සම්පයුත්තකම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිනිබ්බත්තනෙන තදභිමුඛං ආකඩ්ඪන්තං. තෙනෙව පටිසන්ධිනිබ්බත්තනසාමත්ථියෙන පරලොකෙ පතිට්ඨිතං නාම අත්තනො ඵලස්ස තත්ථ පතිට්ඨාපනෙන. කෙචි පන ‘‘අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං පරතො විපාකං දාතුං අසමත්ථං ඉධලොකෙ පතිට්ඨිතං නාම, දාතුං සමත්ථං පන පරලොකෙ පතිට්ඨිතං [Pg.71] නාමා’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං ‘‘උභයතො අබ්බොච්ඡින්න’’න්ති වුත්තත්තා. යඤ්ච තෙහි ‘‘පරලොකෙ පතිට්ඨිත’’න්ති වුත්තං, තං ඉධලොකෙපි පතිට්ඨිතමෙව. න හි තස්ස ඉධලොකෙ පතිට්ඨිතභාවෙන විනා පරලොකෙ පතිට්ඨිතභාවො සම්භවති. සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං චෙතොපරියඤාණන්ති සෙක්ඛානං, පුථුජ්ජනානඤ්ච චෙතසො පරිච්ඡින්දනකඤාණං. කථිතං පරිච්ඡින්දිතබ්බස්ස චෙතසො ඡන්දරාගවසෙන පතිට්ඨිතභාවජොතනතො. ལས་ཞེས་པ་ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་ཏེ། འདི་ནི་བྱ་བའི་ཚིག་གོ། །ལས་ལས་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ཞེས་པ་ནི། ལས་ཀྱི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་སྟེ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་ལས་གང་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དེས། ངེས་པར་དེའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །འཇིག་རྟེན་འདིར་གནས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདིར་བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་ལས་ཀྱི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ལས་ཀྱི་སྲིད་པ་འདྲེན་པ་ཞེས་པ་ནི། ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་རང་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ལས་མངོན་པར་རྒྱུག་པར་བྱས་ནས། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྐྱེད་པའི་སྒོ་ནས་དེའི་ཕྱོགས་སུ་འདྲེན་པའོ། །ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྐྱེད་པའི་མཐུ་དེ་ཉིད་ཀྱིས། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ན་གནས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། རང་གི་འབྲས་བུ་དེར་འགོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་ཁ་ཅིག་ནི་ “མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཕ་རོལ་ཏུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་མི་ནུས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་འདིར་གནས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། སྦྱིན་ནུས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ན་གནས་པ་ཞེས་བྱའོ་” ཞེས་སྨྲ་བ་ནི། དེ་དག་གི་བློ་ཙམ་སྟེ། “གཉིས་ཀ་ལས་རྒྱུན་མ་ཆད་པ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གང་ཡང་དེ་དག་གིས་ “འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ན་གནས་པ་” ཞེས་བཤད་པ་དེ་ནི། འཇིག་རྟེན་འདིར་ཡང་གནས་པ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་དེ་འཇིག་རྟེན་འདིར་གནས་པའི་དངོས་པོ་མེད་པར། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ན་གནས་པའི་དངོས་པོ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །སློབ་པ་དང་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི། སློབ་པ་དང་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཡོངས་སུ་གཅོད་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཡོངས་སུ་གཅད་པར་བྱ་བའི་སེམས་ནི་འདོད་ཆགས་དང་བཅས་པའི་དབང་གིས་གནས་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། චතුත්ථාය දස්සනසමාපත්තියා තතියදස්සනසමාපත්තියං වුත්තප්පටික්ඛෙපෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་བཞི་པ་ནི་མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་གསུམ་པ་ལ་བསྟན་པའི་དགག་པ་ལ་བརྟེན་ནས་དོན་རྟོགས་པར་བྱའོ།། පුරිමානං ද්වින්නං සමාපත්තීනං පුබ්බෙ සමථවසෙන අත්ථස්ස වුත්තත්තා ඉදානි විපස්සනාවසෙන දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. නිච්චලමෙව පුබ්බෙ වුත්තස්ස අත්ථස්ස අපනෙතබ්බතො. අත්ථන්තරත්ථතාය දස්සියමානාය පදං චලිතං නාම හොති. අපරො නයොති එත්ථ පඨමජ්ඣානස්ස පඨමදස්සනසමාපත්තිභාවෙ අපුබ්බං නත්ථි. දුතියජ්ඣානං දුතියාති එත්ථ පන ‘‘අට්ඨිකවණ්ණකසිණවසෙන පටිලද්ධදුතියජ්ඣානං දුතියා දස්සනසමාපත්තී’’ති වදන්ති, තතියජ්ඣානම්පි තථෙව පටිලද්ධං. දස්සනසමාපත්තිභාවො පන යො භික්ඛු ආලොකකසිණෙ චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තං පාදකං කත්වා අධිගතදිබ්බචක්ඛුකො හුත්වා සවිඤ්ඤාණකෙ අට්ඨිං පරිග්ගහෙත්වා තත්ථ වණ්ණකසිණවසෙන හෙට්ඨිමානි තීණි ඣානානි නිබ්බත්තෙති, තස්ස. තතියජ්ඣානං තතියා දස්සනසමාපත්ති අධිට්ඨානභූතස්ස දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස වසෙන. චතුත්ථජ්ඣානං චතුත්ථාති රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තං පාදකං කත්වා අධිගතදිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස තං චතුත්ථජ්ඣානං චතුත්ථා දස්සනසමාපත්ති. ඉධාපි සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං චෙතසො පරිච්ඡින්දනෙන තතියා දස්සනසමාපත්ති, අරහතො චිත්තස්ස පරිච්ඡින්දනෙන චතුත්ථා දස්සනසමාපත්ති වෙදිතබ්බා. එවඤ්හෙසා අත්ථවණ්ණනා පාළියා සංසන්දෙය්‍ය. ‘‘පඨමමග්ගො’’තිආදීසු අට්ඨිආරම්මණපඨමජ්ඣානපාදකො පඨමමග්ගො පඨමා දස්සනසමාපත්ති. අට්ඨිආරම්මණදුතියජ්ඣානපාදකො දුතියමග්ගො දුතියා දස්සනසමාපත්ති. පරචිත්තඤාණසහගතා චතුත්ථජ්ඣානපාදකා තතියචතුත්ථමග්ගා තතියචතුත්ථදස්සනසමාපත්තියොති. පුරිසස්ස විඤ්ඤාණපජානනං පනෙත්ථ අසම්මොහවසෙන දට්ඨබ්බං. སྔ་མའི་སྙོམས་འཇུག་གཉིས་ཀྱི་དོན་སྔར་ཞི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་བསྟན་ཟིན་པས། ད་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཡང་ན” (apicā) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །སྔར་བཤད་པའི་དོན་མི་འགྱུར་བ་ཉིད་བསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དོན་གཞན་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ན། ཚིག་གཡོ་བ་ཞེས་བྱའོ། །“ལུགས་གཞན་ནི” ཞེས་པ་འདིར་བསམ་གཏན་དང་པོ་ནི་མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་དང་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་ལ་གསར་པ་ཅི་ཡང་མེད། འོན་ཀྱང་འདིར་ “བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ནི་གཉིས་པའོ” ཞེས་པ་ལ། “ཀེང་རུས་ཀྱི་ཁ་དོག་གི་ཟད་པར་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་ (vaṇṇakasiṇa) ཀྱི་དབང་གིས་ཐོབ་པའི་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ནི་མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་གཉིས་པའོ” ཞེས་སྨྲ་ལ། བསམ་གཏན་གསུམ་པའང་དེ་བཞིན་དུ་ཐོབ་པ་ཡིན། མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་གི་དངོས་པོ་ནི། དགེ་སློང་གང་ཞིག་སྣང་བའི་ཟད་པར་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་བསམ་གཏན་བཞི་པ་བསྐྱེད་དེ། དེ་གཞི་རྟེན་དུ་བྱས་ནས་ལྷའི་མིག་གི་ཤེས་པ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཅིང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བཅས་པའི་ཀེང་རུས་ལ་དམིགས་ནས། དེ་ལ་ཁ་དོག་གི་ཟད་པར་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དབང་གིས་འོག་མའི་བསམ་གཏན་གསུམ་བསྐྱེད་པ་དེའི་ཚེ། བསམ་གཏན་གསུམ་པ་ནི་གཞི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ལྷའི་མིག་གི་ཤེས་པའི་དབང་གིས་མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་གསུམ་པའོ། །“བསམ་གཏན་བཞི་པ་ནི་བཞི་པའོ” ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་བཞི་པ་བསྐྱེད་དེ། དེ་གཞི་རྟེན་དུ་བྱས་ནས་ལྷའི་མིག་གི་ཤེས་པ་ཐོབ་པ་དེའི་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ནི་མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་བཞི་པའོ། །འདིར་ཡང་སློབ་པ་དང་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཡོངས་སུ་གཅོད་པས་ནི་མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་གསུམ་པ་དང་། དགྲ་བཅོམ་པའི་སེམས་ཡོངས་སུ་གཅོད་པས་ནི་མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་བཞི་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་དོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་འདི་ཉིད་ལུང་ (pāḷi) དང་མཐུན་པར་འགྱུར་རོ། །“ལམ་དང་པོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཀེང་རུས་ལ་དམིགས་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་གཞི་རྟེན་དུ་བྱས་པའི་ལམ་དང་པོ་ནི་མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་དང་པོའོ། །ཀེང་རུས་ལ་དམིགས་པའི་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་གཞི་རྟེན་དུ་བྱས་པའི་ལམ་གཉིས་པ་ནི་མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་གཉིས་པའོ། །གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་བསམ་གཏན་བཞི་པ་གཞི་རྟེན་དུ་བྱས་པའི་ལམ་གསུམ་པ་དང་བཞི་པ་ནི་མཐོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་གསུམ་པ་དང་བཞི་པའོ། །འདིར་སྐྱེས་བུའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྟོགས་པ་ནི་མ་རྨོངས་པའི་དབང་གིས་བལྟ་བར་བྱའོ།། පුග්ගලපණ්ණත්තිදෙසනාවණ්ණනා གང་ཟག་གི་བཏགས་པའི་བསྟན་པའི་བཤད་པ། 150. පුග්ගලපණ්ණත්තීසූති [Pg.72] පුග්ගලානං පඤ්ඤාපනෙසු. ගුණවිසෙසවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො ඨපනෙසු. ලොකවොහාරවසෙනාති ලොකසම්මුතිවසෙන. ලොකවොහාරො හෙස, යදිදං ‘‘සත්තො පුග්ගලො’’තිආදි. රූපාදීසු සත්තවිසත්තතාය සත්තො. තස්ස තස්ස සත්තනිකායස්ස පූරණතො ගලනතො, මරණවසෙන පතනතො ච පුග්ගලො. සන්තතියා නයනතො නරො. අත්තභාවස්ස පොසනතො පොසො. එවං පඤ්ඤාපෙතබ්බාසු වොහරිතබ්බාසු. ‘‘සබ්බමෙතං පුග්ගලො’’ති ඉමිස්සා සාධාරණපඤ්ඤත්තියා විභාවනවසෙන වුත්තං, න ඉධාධිප්පෙතඅසාධාරණපඤ්ඤත්තියා, තස්මා ලොකපඤ්ඤත්තීසූති සත්තලොකගතපඤ්ඤත්තීසු. අනුත්තරො හොති අනඤ්ඤසාධාරණත්තා තස්ස පඤ්ඤාපනස්ස. ༡༥༠. “གང་ཟག་གི་བཏགས་པ་རྣམས་ལ” ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་རྣམས་གདགས་པ་ལའོ། །ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱི་དབང་གིས་ཕན་ཚུན་མ་འདྲེས་པར་འཇོག་པ་ལའོ། །“འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་ཀྱི་དབང་གིས” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། །འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་དེ། འདི་ལྟ་སྟེ། “སེམས་ཅན། གང་ཟག” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། །གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆགས་ཤིང་ཞེན་པའི་ཕྱིར་ “སེམས་ཅན” (satta) ནོ། །སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་དེ་དང་དེའི་གསོ་བ་ (pūraṇa) དང་། འཇིག་པ་ (galana) དང་། འཆི་བའི་དབང་གིས་ལྷུང་བའི་ཕྱིར་ “གང་ཟག” (puggala) གོ །རྒྱུན་གྱིས་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་ “མི” (nara) འོ། །ལུས་གསོ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ “སྐྱེས་བུ” (posa) འོ། །དེ་ལྟར་གདགས་པར་བྱ་བ་དང་ཐ་སྙད་གདགས་པར་བྱ་བ་རྣམས་ལའོ། །“འདི་ཐམས་ཅད་ནི་གང་ཟག་གོ” ཞེས་པ་ནི་ཐུན་མོང་གི་བཏགས་པ་འདི་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། འདིར་འདོད་པའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་བཏགས་པའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ “འཇིག་རྟེན་གྱི་བཏགས་པ་རྣམས་ལ” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་གཏོགས་པའི་བཏགས་པ་རྣམས་ལའོ། །གདགས་པ་དེ་ཉིད་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བླ་ན་མེད་པ་ཡིན་ནོ།། ද්වීහි භාගෙහීති කාරණෙ, නිස්සක්කෙ චෙතං පුථුවචනං, ආවුත්තිආදිවසෙන චායමත්ථො වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘අරූපසමාපත්තියා’’තිආදි, එතෙන ‘‘සමාපත්තියා වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන, මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛෙන විමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති එවං පවත්තො තිපිටකචූළනාගත්ථෙරවාදො, ‘‘නාමකායතො, රූපකායතො ච විමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති එවං පවත්තො තිපිටකමහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරවාදො, ‘‘සමාපත්තියා වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන එකවාරං විමුත්තොව මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛෙන එකවාරං විමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති එවං පවත්තො තිපිටකචූළාභයත්ථෙරවාදො චාති ඉමෙසං තිණ්ණම්පි ථෙරවාදානං එකජ්ඣං සඞ්ගහො කතොති දට්ඨබ්බං. විමුත්තොති කිලෙසෙහි විමුත්තො, කිලෙසවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදනෙහි වා කායද්වයතො විමුත්තොති අත්ථො. අරූපසමාපත්තීනන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. අරහත්තප්පත්තඅනාගාමිනොති භූතපුබ්බගතියා වුත්තං. න හි අරහත්තප්පත්තො අනාගාමී නාම හොති. පාළීති පුග්ගලපඤ්ඤත්තිපාළි. අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වාති අට්ඨ සමාපත්තියො සහජාතනාමකායෙන පටිලභිත්වා. පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති විපස්සනාපඤ්ඤාය සඞ්ඛාරගතං, මග්ගපඤ්ඤාය චත්තාරි සච්චානි පස්සිත්වා චත්තාරොපි ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. දිස්වාති දස්සනහෙතු. න හි ආසවෙ පඤ්ඤාය පස්සන්ති, දස්සනකාරණා පන [Pg.73] පරික්ඛීණා ‘‘දිස්වා පරික්ඛීණා’’ති වුත්තා දස්සනායත්තපරික්ඛීණත්තා. එවඤ්හි දස්සනං ආසවානං ඛයස්ස පුරිමකිරියාභාවෙන වුත්තං. “ཆ་གཉིས་ཀྱིས” ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་ལའོ། །འདི་ནི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་སྒྲ་ལས་མང་ཚིག་གི་སྒྲ་ཡིན་ལ། ཟློས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དོན་འདི་རིག་པར་བྱའོ་ཞེས་ “གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་གིས” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདིའི་སྒོ་ནས་གནས་བརྟན་སྨྲ་བ་གསུམ་པོ་འདི་དག་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་པར་ལྟ་བར་བྱ་སྟེ། སྡེ་སྣོད་གསུམ་འཛིན་པའི་གནས་བརྟན་ཀླུ་ཆུང་བའི་བཞེད་པ་ལྟར་ན། “སྙོམས་འཇུག་གི་རྣམ་པར་གནོན་པའི་རྣམ་ཐར་གྱིས་དང་། ལམ་གྱི་གཅོད་པའི་རྣམ་ཐར་གྱིས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་གཉིས་ཀའི་ཆ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ” ཞེས་པ་དང་། སྡེ་སྣོད་གསུམ་འཛིན་པའི་གནས་བརྟན་ཆོས་སྐྱོང་ཆེན་པོའི་བཞེད་པ་ལྟར་ན། “མིང་གི་ལུས་དང་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་གཉིས་ཀའི་ཆ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ” ཞེས་པ་དང་། སྡེ་སྣོད་གསུམ་འཛིན་པའི་གནས་བརྟན་འཇིགས་མེད་ཆུང་བའི་བཞེད་པ་ལྟར་ན། “སྙོམས་འཇུག་གི་རྣམ་པར་གནོན་པའི་རྣམ་ཐར་གྱིས་ལན་ཅིག་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཉིད་དང་། ལམ་གྱི་གཅོད་པའི་རྣམ་ཐར་གྱིས་ལན་ཅིག་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་གཉིས་ཀའི་ཆ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ” ཞེས་པ་རྣམས་སོ། །“རྣམ་པར་གྲོལ་བ” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའམ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་རྣམ་པར་གནོན་པ་དང་གཅོད་པ་དག་གིས་ལུས་གཉིས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་དོན་ཏོ། །“གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་ཀྱི” ཞེས་པ་ནི་དབྱེ་བའི་འབྲེལ་སྒྲའོ། །“དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་མི་འོང་བ” ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་གནས་སྐབས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན། དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་ལ་ཕྱིར་མི་འོང་བ་ཞེས་བྱ་བ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ལུང” ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གི་བཏགས་པའི་ལུང་ངོ། །“རྣམ་ཐར་བརྒྱད་པོ་ལུས་ཀྱིས་རེག་སྟེ” ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་མིང་གི་ལུས་ཀྱིས་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ཐོབ་པར་བྱས་ནས་སོ། །“ཤེས་རབ་ཀྱིས་མཐོང་ཞིང་ཟག་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་གྱུར་ཏོ” ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་རང་བཞིན་མཐོང་ཞིང་། ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་བདེན་པ་བཞི་མཐོང་ནས་ཟག་པ་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་གྱུར་པའོ། །“མཐོང་ནས” ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བའི་རྒྱུ་ལའོ། །ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཟག་པ་རྣམས་མཐོང་བ་མ་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་མཐོང་བའི་རྒྱུ་ལས་ཟད་པའི་ཕྱིར། མཐོང་བ་ལ་རག་ལས་ནས་ཟད་པས་ “མཐོང་ནས་ཟད་པ” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་མཐོང་བ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་སྔོན་གྱི་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ།། පඤ්ඤාය විසෙසතො මුත්තොති පඤ්ඤාවිමුත්තො අනවසෙසතො ආසවානං පරික්ඛීණත්තා. අට්ඨවිමොක්ඛපටික්ඛෙපවසෙනෙව, න තදෙකදෙසභූතරූපජ්ඣානපටික්ඛෙපවසෙන. එවඤ්හි අරූපජ්ඣානෙකදෙසාභාවෙපි අට්ඨවිමොක්ඛපටික්ඛෙපො න හොතීති සිද්ධං හොති. අරූපාවචරජ්ඣානෙසු හි එකස්මිම්පි සති උභතොභාගවිමුත්තොයෙව නාම හොති, න පඤ්ඤාවිමුත්තොති. “ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཁྱད་པར་དུ་གྲོལ་བ” ཞེས་པ་ནི་ཟག་པ་མ་ལུས་པར་ཟད་པའི་ཕྱིར་ “ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ” འོ། །འདི་ནི་རྣམ་ཐར་བརྒྱད་པོ་དགག་པའི་དབང་གིས་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི། དེའི་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་དགག་པའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཆ་ཤས་ཤིག་མེད་པར་གྱུར་ཀྱང་། རྣམ་ཐར་བརྒྱད་པོ་དགག་པ་མི་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་གྲུབ་པོ། །གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་རྣམས་ལས་གཅིག་ཙམ་ཡོད་ནའང་། གཉིས་ཀའི་ཆ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་གྱི། ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ඵුට්ඨන්තං සච්ඡිකරොතීති ඵුට්ඨානං අන්තො ඵුට්ඨන්තො, ඵුට්ඨානං අරූපජ්ඣානානං අනන්තරො කාලොති අධිප්පායො, අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං, ඵුට්ඨානන්තරකාලමෙව සච්ඡිකාතබ්බං, සච්ඡිකතො සච්ඡිකරණූපායෙනාති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘සො ඣානඵස්ස’’න්තිආදි. එකච්චෙ ආසවාති හෙට්ඨිමමග්ගත්තයවජ්ඣා ආසවා. යො හි අරූපජ්ඣානෙන රූපකායතො, නාමකායෙකදෙසතො ච වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන විමුත්තො, තෙන නිරොධසඞ්ඛාතො විමොක්ඛො ආලොචිතො පකාසිතො විය හොති, න පන කායෙන සච්ඡිකතො. නිරොධං පන ආරම්මණං කත්වා එකච්චෙසු ආසවෙසු ඛෙපිතෙසු තෙන සච්ඡිකතො හොති, තස්මා සො සච්ඡිකාතබ්බං නිරොධං යථාලොචිතං නාමකායෙන සච්ඡිකරොතීති කායසක්ඛීති වුච්චති, න තු විමුත්තොති එකච්චානං ආසවානං අපරික්ඛීණත්තා. “རེག་པའི་མཐའ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད” ཞེས་པ་ནི་རེག་པ་རྣམས་ཀྱི་མཐའ་ནི་རེག་པའི་མཐའ་སྟེ། རེག་པར་གྱུར་པའི་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་ཀྱི་མཚམས་མེད་པའི་དུས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །འདི་ནི་རྒྱུན་ཆགས་པར་སྦྱོར་བའི་ལས་ཀྱི་སྒྲ་ཡིན་ལ། རེག་པའི་མཚམས་མེད་པའི་དུས་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བར་འོས་པ། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་ཐབས་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཁོ་བོས་བསམ་གཏན་གྱི་རེག་པ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ཟག་པ་ཁ་ཅིག” ཞེས་པ་ནི་ལམ་འོག་མ་གསུམ་གྱིས་སྤང་བྱ་མ་གཏོགས་པའི་ཟག་པ་རྣམས་སོ། །གང་ཞིག་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་སྒོ་ནས་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་དང་མིང་གི་ལུས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཤིག་ལས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་རྣམ་ཐར་གྱིས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དེས། འགོག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་ཐར་ནི་བལྟས་ཤིང་གསལ་བར་བྱས་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་གྱི། ལུས་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་འགོག་པ་ལ་དམིགས་ནས་ཟག་པ་ཁ་ཅིག་ཟད་པར་བྱས་པ་ན། དེས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཁོ་ན་ཉིད་དུ་བལྟས་པ་བཞིན་དུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་འགོག་པ་དེ་མིང་གི་ལུས་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པས་ “ལུས་ཀྱི་མངོན་སུམ་བྱེད་པ” (kāyasakkhī) ཞེས་བྱ་ལ། ཟག་པ་ཁ་ཅིག་ཡོངས་སུ་མ་ཟད་པའི་ཕྱིར་ “རྣམ་པར་གྲོལ་བ” ནི་མ་ཡིན་ནོ།། දිට්ඨන්තං පත්තොති දස්සනසඞ්ඛාතස්ස සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්ස අනන්තරං පත්තොති අත්ථො. ‘‘දිට්ඨත්තා පත්තො’’තිපි පාඨො, තෙන චතුසච්චදස්සනසඞ්ඛාතාය දිට්ඨියා නිරොධස්ස පත්තතං දීපෙති. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛා සඞ්ඛාරා’’තිආදි. පඨමඵලතො පට්ඨාය යාව අග්ගමග්ගා දිට්ඨිප්පත්තොති ආහ ‘‘එසොපි කායසක්ඛී විය ඡබ්බිධො හොතී’’ති. ඉදං දුක්ඛන්ති ‘‘ඉදං දුක්ඛං, එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො උද්ධං දුක්ඛ’’න්ති යථාභූතං පජානාති. යස්මා ඉදං යාථාවසරසතො පජානාති, පජානන්තො ච ඨපෙත්වා තණ්හං පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ ‘‘දුක්ඛසච්ච’’න්ති පජානාති. තණ්හං පන ඉදං දුක්ඛං ඉතො සමුදෙති, තස්මා ‘‘අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති යථාභූතං පජානාති. යස්මා ඉදං දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච නිබ්බානං පත්වා නිරුජ්ඣන්ති වූපසමන්ති අප්පවත්තිං ගච්ඡන්ති, තස්මා තං ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධො’’ති යථාභූතං පජානාති. අරියො පන අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො [Pg.74] තං දුක්ඛනිරොධං ගච්ඡති, තෙන තං ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති යථාභූතං පජානාති. එත්තාවතා නානක්ඛණෙ සච්චවවත්ථානං දස්සිතං. ඉදානි තං එකක්ඛණෙ දස්සෙතුං ‘‘තථාගතප්පවෙදිතා’’තිආදි වුත්තං. තථාගතප්පවෙදිතාති තථාගතෙන බොධිමණ්ඩෙ පටිවිද්ධා විදිතා පාකටා කතා. ධම්මාති චතුසච්චධම්මා. වොදිට්ඨා හොන්තීති සුදිට්ඨා හොන්ති. වොචරිතාති සුචරිතා, තෙසු තෙන පඤ්ඤා සුට්ඨු චරාපිතාති අත්ථො. අයන්ති අයං එවරූපො පුග්ගලො ‘‘දිට්ඨිප්පත්තො’’ති වුච්චති. “མཐོང་བའི་མཐར་ཕྱིན་པ” ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཚམས་མེད་པར་ཕྱིན་པའི་དོན་ཏོ། །“མཐོང་བའི་ཕྱིར་ཕྱིན་པ” ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། དེས་ནི་བདེན་པ་བཞི་མཐོང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ལྟ་བས་འགོག་པ་ཐོབ་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ “འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འབྲས་བུ་དང་པོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ལམ་མཆོག་གི་བར་དུ་མཐོང་བས་ཐོབ་པ་ཡིན་པས། “འདི་ཡང་ལུས་ཀྱི་མངོན་སུམ་བྱེད་པ་བཞིན་དུ་རྣམ་པ་དྲུག་ཏུ་འགྱུར་རོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ” ཞེས་པ་ནི། “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ། །སྡུག་བསྔལ་བ་ནི་འདི་ཙམ་མོ། །འདི་ལས་གོང་དུ་སྡུག་བསྔལ་བ་མེད་དོ” ཞེས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་འདི་ཉིད་གནས་ལུགས་ཀྱི་དོན་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་ཤེས་ཤིང་། རབ་ཏུ་ཤེས་པ་ནི་སྲེད་པ་བཞག་ནས་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་ལ་ “སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ” ཞེས་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ། །སྲེད་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་འདི་ཉིད་འདི་ལས་ཀུན་ཏུ་འབྱུང་བར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་ “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་བའོ” ཞེས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་འདི་དང་ཀུན་འབྱུང་བ་གཉིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་ནས་འགག་ཅིང་ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་མི་འབྱུང་བར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་ “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པའོ” ཞེས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ། །འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་དེ་ལ་འགྲོ་བར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་ “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་མོ” ཞེས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་སྐད་ཅིག་མ་ཐ་དད་པ་ལ་བདེན་པ་རྣམ་པར་གཞག་པ་བསྟན་ཏོ། །ད་ནི་དེ་ཉིད་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་བསྟན་པ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་བསྟན་པ” ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ལ་མངོན་པར་རྟོགས་ཤིང་མཁྱེན་ཏེ་གསལ་བར་མཛད་པའོ། །“ཆོས་རྣམས” ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །“ལེགས་པར་མཐོང་བར་གྱུར” ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་མཐོང་བར་གྱུར་པའོ། །“ལེགས་པར་སྤྱད་པ” (vocaritā) ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་སྤྱད་པ་སྟེ། དེ་དག་ལ་དེས་ཤེས་རབ་ལེགས་པར་སྤྱད་པར་བྱས་པའི་དོན་ཏོ། །“འདི” ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་གང་ཟག་ལ་ “མཐོང་བས་ཐོབ་པ” (diṭṭhippatto) ཞེས་བྱའོ།། සද්ධාය විමුත්තොති සද්දහනවසෙන විමුත්තො, එතෙන සබ්බථා අවිමුත්තස්සපි සද්ධාමත්තෙන විමුත්තභාවං දස්සෙති. සද්ධාවිමුත්තොති වා සද්ධාය අධිමුත්තොති අත්ථො. වුත්තනයෙනෙවාති කායසක්ඛිම්හි වුත්තනයෙනෙව. නො ච ඛො යථා දිට්ඨිප්පත්තස්සාති යථා දිට්ඨිප්පත්තස්ස ආසවා පරික්ඛීණා, න එවං සද්ධාය විමුත්තස්සාති අත්ථො. කිං පන නෙසං කිලෙසප්පහානෙ නානත්තං අත්ථීති? නත්ථි. අථ කස්මා සද්ධාවිමුත්තො දිට්ඨිප්පත්තං න පාපුණාතීති? ආගමනීයනානත්තෙන. දිට්ඨිප්පත්තො හි ආගමනම්හි කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙන්තො අප්පදුක්ඛෙන, අකිලමන්තො ච සක්කොති වික්ඛම්භෙතුං, සද්ධාවිමුත්තො දුක්ඛෙන කිලමන්තො වික්ඛම්භෙති, තස්මා දිට්ඨිප්පත්තං න පාපුණාති. තෙනාහ ‘‘එතෙසු හී’’තිආදි. “དད་པས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ” ཞེས་པ་ནི་དད་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་སྟེ། འདིའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མ་གྲོལ་བའང་དད་པ་ཙམ་གྱིས་གྲོལ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །ཡང་ན་ “དད་པས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ” ཞེས་པ་ནི་དད་པ་ལ་མོས་པའི་དོན་ཏོ། །“བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་མངོན་སུམ་བྱེད་པ་ལ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“མཐོང་བས་ཐོབ་པ་བཞིན་ནི་མ་ཡིན་ནོ” ཞེས་པ་ནི། མཐོང་བས་ཐོབ་པའི་ཟག་པ་རྣམས་ཟད་པ་བཞིན་དུ། དད་པས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཟག་པ་རྣམས་དེ་ལྟར་ཟད་པ་མ་ཡིན་པའི་དོན་ཏོ། །འོ་ན་དེ་དག་གི་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བ་ལ་ཁྱད་པར་ཅི་ཞིག་ཡོད་དམ་ཞེ་ན། མེད་དོ། །འོ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་དད་པས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ནི་མཐོང་བས་ཐོབ་པའི་གོ་འཕང་ལ་མི་རེག་གམ་ཞེ་ན། ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་ཐབས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་སོ། །མཐོང་བས་ཐོབ་པ་ནི་ཐོབ་པར་བྱེད་པ་ན། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཚེ་སྡུག་བསྔལ་ཆུང་ངུ་དང་། ངལ་བ་མེད་པར་རྣམ་པར་གནོན་ནུས་ལ། དད་པས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་དང་ངལ་བ་དང་བཅས་པས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཕྱིར། མཐོང་བས་ཐོབ་པའི་གོ་འཕང་ལ་མི་རེག་གོ །དེའི་ཕྱིར་ “འདི་དག་གི་ནང་ནས” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ආරම්මණං යාථාවතො ධාරෙති අවධාරෙතීති ධම්මො, පඤ්ඤා. පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමන්ති පඤ්ඤාපධානං. පඤ්ඤං වාහෙතීති පඤ්ඤාවාහී, පඤ්ඤං සාතිසයං පවත්තෙතීති අත්ථො. පඤ්ඤා වා ඉමං පුග්ගලං වාහෙති, නිබ්බානාභිමුඛං ගමෙතීති අත්ථො. සද්ධානුසාරිනිද්දෙසෙපි එසෙව නයො. “དམིགས་པ་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་འཛིན་ཅིང་ངེས་པར་འཛིན་པ” ནི་ཆོས་ཏེ་ཤེས་རབ་བོ། །“ཤེས་རབ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ” ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའོ། །“ཤེས་རབ་འདྲེན་པ” ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་འདྲེན་པ་སྟེ། ཤེས་རབ་ཁྱད་པར་དུ་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་ཤེས་རབ་ཀྱིས་གང་ཟག་འདི་འདྲེན་པ་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕྱོགས་སུ་བགྲོད་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །དད་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་བསྟན་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། තස්මාති විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.770, 776) වුත්තත්තා, තතො එව විසුද්ධිමග්ගෙ, තං සංවණ්ණනාසු (විසුද්ධි. ටී. 2.776) වුත්තනයෙනෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. “དེའི་ཕྱིར” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་ (visuddhimagga) ལས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེ་ཉིད་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་དང་། དེའི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་རྣམས་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདིར་དོན་རིག་པར་བྱའོ།། පධානදෙසනාවණ්ණනා བརྩོན་པའི་བསྟན་པའི་བཤད་པ། 151. පදහනවසෙනාති භාවනානුයොගවසෙන. සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා පධානාති වුත්තා විවෙකනිස්සිතාදිභාවෙන පදහිතබ්බතො භාවෙතබ්බතො. ༡༥༡. “བརྩོན་པའི་དབང་གིས” ཞེས་པ་ནི་སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་སོ། །བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་ནི་དབེན་པ་ལ་བརྟེན་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་བརྩོན་པར་བྱ་བ་དང་བསྒོམ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བརྩོན་པ” ཞེས་གསུངས་སོ།། පටිපදාදෙසනාවණ්ණනා ལམ་གྱི་བགྲོད་པའི་བསྟན་པའི་བཤད་པ། 152. දුක්ඛෙන [Pg.75] කසිරෙන සමාධිං උප්පාදෙන්තස්සාති පුබ්බභාගෙ ආගමනකාලෙ කිච්ඡෙන දුක්ඛෙන සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලමන්තස්ස කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙත්වා ලොකුත්තරසමාධිං උප්පාදෙන්තස්ස. දන්ධං තං ඨානං අභිජානන්තස්සාති වික්ඛම්භිතෙසු කිලෙසෙසු විපස්සනාපරිවාසෙ චිරං වසිත්වා තං ලොකුත්තරසමාධිසඞ්ඛාතං ඨානං දන්ධං සණිකං අභිජානන්තස්ස පටිවිජ්ඣන්තස්ස, සච්ඡිකරොන්තස්ස පාපුණන්තස්සාති අත්ථො. අයං වුච්චතීති යා එසා එවං උප්පජ්ජති, අයං කිලෙසවික්ඛම්භනපටිපදාය දුක්ඛත්තා, විපස්සනාපරිවාසපඤ්ඤාය ච දන්ධත්තා මග්ගකාලෙ එකචිත්තක්ඛණෙ උප්පන්නාපි පඤ්ඤා ආගමනවසෙන ‘‘දුක්ඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා නාමා’’ති වුච්චති. උපරි තීසු පදෙසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ༡༥༢. “དཀའ་ཚེགས་དང་བཅས་ཏེ་ཏིང་ངེ་འཛིན་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་ཆ་སྒྲུབ་པའི་དུས་སུ་དཀའ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་། སྦྱོར་བ་དང་བཅས་པས་ངལ་ཞིང་། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མགོ་གནོན་ཏེ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ལའོ།། “གནས་དེ་བུལ་བོར་མངོན་པར་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མགོ་གནོན་པ་ན་ལྷག་མཐོང་གི་བསྐོར་བ་ལ་ཡུན་རིང་དུ་གནས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དུ་བགྲང་བའི་གནས་དེ་བུལ་ཞིང་དལ་བས་མངོན་པར་ཤེས་པ་དང་། རྟོགས་པ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་དང་། ཐོབ་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “འདི་ནི་བརྗོད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། གང་འདི་ལྟར་སྐྱེ་བ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་མགོ་གནོན་པའི་ལམ་དཀའ་བའི་ཕྱིར་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་བསྐོར་བའི་ཤེས་རབ་བུལ་བའི་ཕྱིར། ལམ་གྱི་དུས་སུ་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་སྐྱེས་པའི་ཤེས་རབ་ཡིན་ཡང་། འོངས་པའི་དབང་གིས་ “མངོན་པར་ཤེས་པ་བུལ་ལ་ལམ་དཀའ་བ་ཞེས་བྱའོ་” ཞེས་བརྗོད་དོ།། གོང་གི་ཚིག་གསུམ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། භස්සසමාචාරාදිදෙසනාවණ්ණනා གཏམ་གྱི་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 153. භස්සසමාචාරෙති වචීසමාචාරෙ. ඨිතොති යථාරද්ධං තං අවිච්ඡෙදවසෙන කථෙන්තො. තෙනාහ ‘‘කථාමග්ගං අනුපච්ඡින්දිත්වා කථෙන්තො’’ති. මුසාවාදූපසඤ්හිතන්ති අන්තරන්තරා පවත්තෙන මුසාවාදෙන උපසංහිතං. විභූති වුච්චති විසුංභාවො, තත්ථ නියුත්තන්ති වෙභූතිකං, තදෙව වෙභූතියං, පෙසුඤ්ඤං. තෙනාහ ‘‘භෙදකරවාච’’න්ති. කරණුත්තරියලක්ඛණතො සාරම්භතො ජාතාති සාරම්භජා. තස්සා පවත්තිආකාරදස්සනත්ථං ‘‘ත්වං දුස්සීලො’’තිආදි වුත්තං. බහිද්ධාකථා අමනාපා, මනාපාපි පරස්ස චිත්තවිඝාතාවහත්තා කරණුත්තරියපක්ඛියමෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘තුය්හ’’න්තිආදිමාහ. වික්ඛෙපකථාපවත්තන්ති වික්ඛෙපකථාවසෙන පවත්තං. ජයපුරෙක්ඛාරො හුත්වාති අත්තනො ජයං පුරක්ඛත්වා. යං කිඤ්චි න භාසතීති යොජනා. ‘‘මන්තා’’ති වුච්චති පඤ්ඤා, මන්තනං ජානනන්ති කත්වා. ‘‘මන්තා’’ති ඉදං ‘‘මන්තෙත්වා’’ති ඉමිනා සමානත්ථං නිපාතපදන්ති ආහ ‘‘උපපරික්ඛිත්වා’’ති. යුත්තකථමෙවාති අත්තනො, සුණන්තස්ස ච යුත්තරූපමෙව කථං. හදයෙ නිදහිතබ්බයුත්තන්ති අත්ථසම්පත්තියා, බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා අත්ථවෙදාදිපටිලාභනිමිත්තත්තා චිත්තෙ ඨපෙතබ්බං, විමුත්තායතනභාවෙන මනසි කාතබ්බන්ති අත්ථො. සබ්බඞ්ගසම්පන්නාපි වාචා අකාලෙ භාසිතා අභාජනෙ භාසිතා විය න අත්ථාවහාති ආහ ‘‘යුත්තපත්තකාලෙනා’’ති. අයඤ්ච චතුරඞ්ගසමන්නාගතා සුභාසිතවාචා [Pg.76] සච්චසම්බොධාවහාදිතාය සත්තානං මහිද්ධිකා මහානිසංසාති දස්සෙතුං ‘‘එවං භාසිතා හී’’තිආදි වුත්තං. ༡༥༣. “གཏམ་གྱི་སྤྱོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ངག་གི་སྤྱོད་པ་ལའོ།། “གནས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་བརྩམས་པ་དེ་རྒྱུན་མ་ཆད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྨྲ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “གཏམ་གྱི་རྒྱུན་མ་བཅད་པར་སྨྲ་བའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “རྫུན་གྱིས་བསྒྲུབས་པ་” ཞེས་པ་ནི་བར་བར་དུ་འཇུག་པའི་རྫུན་གྱིས་བསྒྲུབས་པའོ།། རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ནི་སོ་སོར་འབྱེད་པའི་དངོས་པོ་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ལ་སྦྱོར་བ་ནི་ཕྲ་མ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཕྲ་མའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “དབྱེན་བྱེད་པའི་ཚིག་གོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། བྱེད་པ་ལྷག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་རྩོད་པ་ལས་སྐྱེས་པས་ན་རྩོད་པ་ལས་སྐྱེས་པའོ།། དེའི་འཇུག་ཚུལ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་ “ཁྱོད་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཕྱི་རོལ་གྱི་གཏམ་ནི་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ཡིན་ལ། ཡིད་དུ་འོང་བ་ཡིན་ཡང་གཞན་གྱི་སེམས་ལ་གནོད་པ་སྐྱེལ་བའི་ཕྱིར་བྱེད་པ་ལྷག་པའི་ཕྱོགས་ཉིད་དོ་ཞེས་སྟོན་པར། “ཁྱོད་ཀྱི་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “རྣམ་པར་གཡེང་བའི་གཏམ་དུ་འཇུག་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གཡེང་བའི་གཏམ་གྱི་དབང་གིས་འཇུག་པའོ།། “རྒྱལ་ཁ་སྔོན་དུ་བྱས་ཏེ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་རྒྱལ་ཁ་མདུན་དུ་བཞག་ནས་སོ།། གང་ཅིའང་མི་སྨྲའོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། “མནྟཱ་ (གྲོས་)” ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ལ་བརྗོད་དེ། གྲོས་བྱེད་པ་ནི་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། “མནྟཱ་” ཞེས་པ་འདི་ནི་ “གྲོས་བྱས་ནས་” ཞེས་པ་དང་དོན་གཅིག་པའི་ཚིག་ཕྲད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བརྟགས་ཤིང་དཔྱད་ནས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “རིགས་པའི་གཏམ་ཉིད་” ཅེས་པ་ནི་རང་ཉིད་དང་ཉན་པ་པོ་གཉིས་ཀར་རིགས་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་གཏམ་མོ།། “སྙིང་ལ་བཅང་བར་འོས་པ་” ཞེས་པ་ནི། དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ཚིག་འབྲུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་དོན་རྟོགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སེམས་ལ་བཞག་པར་བྱ་བ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དངོས་པོས་ཡིད་ལ་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡན་ལག་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པའི་ཚིག་ཡིན་ཡང་། དུས་མ་ཡིན་པར་སྨྲས་ན་སྣོད་མ་ཡིན་པ་ལ་སྨྲས་པ་བཞིན་དོན་མི་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། “རིགས་ཤིང་འཚམ་པའི་དུས་སུ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་ལེགས་པར་སྨྲས་པའི་ཚིག་འདི་ནི། བདེན་པ་དང་བྱང་ཆུབ་སྒྲུབ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྫུ་འཕྲུལ་ཆེན་པོ་དང་ཕན་ཡོན་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟར་སྨྲས་པ་ནི་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། සීලාචාරෙති සීලෙ ච ආචාරෙ ච පරිසුද්ධසීලෙ චෙව පරිසුද්ධමනොසමාචාරෙ ච. ඨිතොති පතිට්ඨහන්තො. සච්චං එතස්ස අත්ථීති සච්චොති ආහ ‘‘සච්චකථො’’ති. එස නයො සද්ධොති එත්ථාපි. තෙනාහ ‘‘සද්ධාසම්පන්නො’’ති. ‘‘නනු ච හෙට්ඨා සච්චං කථිතමෙවා’’ති කස්මා වුත්තං? හෙට්ඨා හි වචීසමාචාරං කථෙන්තෙන සච්චං කථිතං, පටිපක්ඛපටික්ඛෙපවසෙන ඉධ සීලං කථෙන්තෙන තං පරිපුණ්ණං කත්වා දස්සෙතුං සච්චං සරූපෙනෙව කථිතං. ‘‘පුග්ගලාධිට්ඨානාය කථාය ආරබ්භන්තරඤ්චෙතං, තථාපි සච්චං වත්වා අනන්තරමෙව සච්චස්ස කථනං පුනරුත්තං හොතීති පරස්ස චොදනාවසරො මා හොතූ’’ති තත්ථ පරිහාරං දාතුකාමො ‘‘ඉධ කස්මා පුන වුත්ත’’න්ති ආහ. හෙට්ඨා වාචාසච්චං කථිතං චතුරඞ්ගසමන්නාගතං සුභාසිතවාචං දස්සෙන්තෙන. අන්තමසො…පෙ… දස්සෙතුං ඉධ වුත්තං ‘‘එවං සීලං සුපරිසුද්ධං හොතී’’ති. ඉමස්මිං පනත්ථෙ ‘‘එවං පරිත්තකං ඛො, රාහුල, තෙසං සාමඤ්ඤං, යෙසං නත්ථි සම්පජානමුසාවාදෙ ලජ්ජා’’තිආදි නයප්පවත්තං රාහුලොවාදසුත්තං දස්සෙතබ්බං. “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་སྤྱོད་པ་” ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་སྤྱོད་པ་ལའང་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་རྣམ་པར་དག་པའི་ཡིད་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ལའོ།། “གནས་པ་” ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་གནས་པའོ།། འདི་ལ་བདེན་པ་ཡོད་པས་ན་བདེན་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། “བདེན་པར་སྨྲ་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚུལ་འདི་ནི་དད་པ་ལ་ཡང་སྦྱར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ “དད་པ་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “འོ་ན་འོག་ཏུ་བདེན་པ་བཤད་ཟིན་པ་མ་ཡིན་ནམ་” ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། འོག་ཏུ་ངག་གི་སྤྱོད་པ་བཤད་པས་བདེན་པ་བཤད་ལ། འདིར་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྤོང་བའི་དབང་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་བཤད་པས་དེ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། བདེན་པ་རང་གི་ངོ་བོ་ཉིད་དུ་བཤད་དོ།། “གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་གཏམ་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་འདི་བརྩམས་པ་ཡིན་ཡང་། བདེན་པ་སྨྲས་ནས་དེའི་རྗེས་ཐོགས་ཉིད་དུ་བདེན་པ་སྨྲ་བ་ནི་ཟློས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། གཞན་གྱིས་རྒོལ་བའི་སྐབས་མི་འབྱུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར།” དེ་ལ་ལན་གདབ་པར་འདོད་ནས། “འདིར་ཅིའི་ཕྱིར་ཡང་བཤད་ཅེ་ན།” ཞེས་གསུངས་སོ།། འོག་ཏུ་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་ལེགས་པར་སྨྲས་པའི་ཚིག་སྟོན་པས་ངག་གི་བདེན་པ་བཤད་དོ།། ཐ་ན་...ཞེས་པ་ནས་...སྟོན་པའི་ཕྱིར། འདིར་ “འདི་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། དོན་འདི་ལ་ནི། “ར་ཧུ་ལ། ཤེས་བཞིན་དུ་རྫུན་སྨྲ་བ་ལ་ངོ་ཚ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟར་ཆུང་ངོ་།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ར་ཧུ་ལ་ལ་གདམས་པའི་མདོ་བསྟན་པར་བྱའོ།། ගුත්තා සතිකවාටෙන පිදහිතා ද්වාරා එතෙනාති ගුත්තද්වාරොති ආහ ‘‘ඡසු ඉන්ද්‍රියෙසූ’’තිආදි. පරියෙසනපටිග්ගණ්හනපරිභොගවිස්සජ්ජනවසෙන භොජනෙ මත්තං ජානාතීති භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ. සමන්ති අවිසමං. සමචාරිතා හි කායවිසමාදීනි පහාය කායසමාදිපූරණං. නිසජ්ජායාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, තෙන ‘‘ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙතී’’ති එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති. භාවනාය චිත්තපරිසොධනඤ්හි ජාගරියානුයොගො, න නිද්දාවිනොදනමත්තං. නිත්තන්දීති විගතථිනමිද්ධො. සා පන නිත්තන්දිතා කායාලසියවිගමනෙ පාකටා හොතීති වුත්තං ‘‘කායාලසියවිරහිතො’’ති. ‘‘ආරද්ධවීරියො’’ති ඉමිනා දුවිධොපි වීරියාරම්භො ගහිතොති තං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘කායිකවීරියෙනාපී’’තිආදි වුත්තං. සඞ්ගම්ම ගණවිහාරො සහවාසො සඞ්ගණිකා, සා පන කිලෙසෙහිපි එවං හොතීති තතො විසෙසෙතුං ‘‘ගණසඞ්ගණික’’න්ති වුත්තං. ගණෙන සඞ්ගණිකං ගණසඞ්ගණිකන්ති. ආරම්භවත්ථුවසෙනාති අනධිගතවිසෙසාධිගමකාරණවසෙන එකවිහාරී, න කෙවලං එකීභාවවසෙන. කිලෙසසඞ්ගණිකන්ති [Pg.77] කිලෙසසහිතචිත්තතං. යථා තථාති විපස්සනාවසෙන, පටිසඞ්ඛානවසෙන වා. සමථවසෙන ආරම්මණූපනිජ්ඣානං. විපස්සනාවසෙන ලක්ඛණූපනිජ්ඣානං. དྲན་པའི་སྒོ་གླེགས་ཀྱིས་སྒོ་རྣམས་བསྡམས་ཤིང་བརྒྱབ་པས་ན་དབང་པོའི་སྒོ་བསྡམས་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། “དབང་པོ་དྲུག་རྣམས་ལ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཚོལ་བ་དང་། ལེན་པ་དང་། ལོངས་སྤྱོད་པ་དང་། གཏོང་བའི་དབང་གིས་ཟས་ཀྱི་ཚོད་ཤེས་པས་ན་ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པའོ།། མཉམ་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་མཉམ་པ་མ་ཡིན་པའོ།། མཉམ་པར་སྤྱོད་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་མི་མཉམ་པ་ལ་སོགས་པ་སྤངས་ཏེ་ལུས་མཉམ་པ་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའོ།། “འདུག་པ་ལ་” ཞེས་པ་འདིར་ “ཞེས་བྱ་བའི་” སྒྲ་ནི་སོགས་པའི་དོན་ཡིན་པས། དེས་ “སྒྲིབ་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་སེམས་རྣམ་པར་སྦྱོང་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ།། བསྒོམས་པས་སེམས་རྣམ་པར་སྦྱོང་བ་ནི་མི་ཉལ་བར་བརྩོན་པ་ཡིན་གྱི། གཉིད་བསལ་བ་ཙམ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། “ལེ་ལོ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྨུགས་པ་གཉིད་དང་བྲལ་བའོ།། ལེ་ལོ་མེད་པ་དེ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྙོམ་ལས་དང་བྲལ་བ་ལ་གསལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “ལུས་ཀྱི་སྙོམ་ལས་དང་བྲལ་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་” ཞེས་པས་ནི་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀ་བཟུང་བས། དེ་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “ལུས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ཀྱང་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདུ་འཛི་ནི་ཚོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་ཤིང་མཉམ་དུ་གནས་པ་སྟེ། དེ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་ལྟར་འགྱུར་བས་ན། དེ་ལས་བྱེ་བྲག་ཏུ་དབྱེ་བའི་ཕྱིར། “ཚོགས་ཀྱི་འདུ་འཛི་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚོགས་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་འདུ་འཛི་ནི་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་འཛིའོ།། “བརྩོན་པའི་གཞིའི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་ནི། མ་ཐོབ་པའི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུའི་དབང་གིས་གཅིག་པུར་གནས་པ་ཡིན་གྱི། གཅིག་པུར་གནས་པ་ཙམ་གྱི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། “ཉོན་མོངས་པའི་འདུ་འཛི་” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པའི་སེམས་ཉིད་དོ།། “ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་” ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་སམ། སོ་སོར་བརྟགས་པའི་དབང་གིས་སོ།། ཞི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་ནི་དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའོ།། ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་ནི་མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའོ།། කල්‍යාණපටිභානොති සුන්දරපටිභානො, සා පනස්ස පටිභානසම්පදා වචනචාතුරියසහිතාව ඉච්ඡිතාති ආහ ‘‘වාක්කරණ…පෙ… සම්පන්නො චා’’ති. ‘‘පටිභාන’’න්ති හි ඤාණම්පි වුච්චති ඤාණස්ස උපට්ඨිතවචනම්පි. තත්ථ අත්ථයුත්තං කාරණයුත්තං පටිභානමස්සාති යුත්තපටිභානො. පුච්ඡිතානන්තරමෙව සීඝං බ්‍යාකාතුං අසමත්ථතාය නො මුත්තපටිභානං අස්සාති නො මුත්තපටිභානො. ඉධ පන විකිණ්ණවාචො මුත්තපටිභානො අධිප්පෙතොති අධිප්පායෙන ‘‘සීලසමාචාරස්මිඤ්හි ඨිතභික්ඛු මුත්තපටිභානො න හොතී’’ති වුත්තං. ගමනසමත්ථායාති අස්සුතං ධම්මං ගමෙතුං සමත්ථාය. ධාරණසමත්ථායාති සාතිසයං සතිවීරියසහිතතාය යථාසුතං යථාපරියත්තං ධම්මං ධාරෙතුං සමත්ථාය. මුනනතො අනුමිනනතො මුතීති අනුමාන පඤ්ඤාය නාමං. තීහි පදෙහීති ‘‘ගතිමා ධිතිමා මුතිමා’’ති තීහි පදෙහි. හෙට්ඨාති හෙට්ඨා ‘‘ආරද්ධවීරියො’’ති වුත්තට්ඨානෙ. ඉධාති ‘‘ධිතිමා’’ති වුත්තට්ඨානෙ. වීරියම්පි හෙට්ඨා ගුණභූතං ගහිතන්ති වුත්තොවායමත්ථො. හෙට්ඨාති ‘‘ජාගරියානුයොගමනුයුත්තො, ඣායී’’ති එත්ථ විපස්සනාපඤ්ඤා කථිතා. ඉධාති ‘‘ධිතිමා මුතිමා’’ති එත්ථ බුද්ධවචනගණ්හනපඤ්ඤා කථිතා කරණපුබ්බාපරකොසල්ලපඤ්ඤාදීපනතො. කිලෙසකාමොපි වත්ථුකාමො විය යථාපවත්තො අස්සාදීයතීති වුත්තං ‘‘වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු අගිද්ධො’’ති. “སྤོབས་པ་བཟང་པོ་” ཞེས་པ་ནི་མཛེས་པའི་སྤོབས་པ་སྟེ། དེའི་སྤོབས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དེ་ནི་ངག་གི་ཚིག་ལ་མཁས་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་འདོད་པའི་ཕྱིར། “ངག་གི་སྦྱོར་བ་...ཞེས་པ་ནས་...ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “སྤོབས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ལའང་བརྗོད་ལ། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཚིག་ལའང་བརྗོད་དོ།། དེ་ལ་དོན་དང་ལྡན་པ་དང་རྒྱུ་དང་ལྡན་པའི་སྤོབས་པ་ཡོད་པས་ན་རིགས་པའི་སྤོབས་པ་ཅན་ནོ།། དྲིས་མ་ཐག་ཏུ་མྱུར་དུ་ལན་གདབ་みནུས་པའི་ཕྱིར། ཐོགས་པ་མེད་པའི་སྤོབས་པ་མེད་པ་ནི་ཐོགས་པ་མེད་པའི་སྤོབས་པ་ཅན་མ་ཡིན་པའོ།། འདིར་ནི་ཚིག་འཆལ་བ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་སྤོབས་པ་ཅན་དུ་འདོད་པའི་བསམ་པས། “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་པའི་དགེ་སློང་ནི་ཐོགས་པ་མེད་པའི་སྤོབས་པ་ཅན་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “རྟོགས་པར་ནུས་པ་” ཞེས་པ་ནི་མ་ཐོས་པའི་ཆོས་རྟོགས་པར་ནུས་པ་ལའོ།། “འཛིན་པར་ནུས་པ་” ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཁྱད་པར་ཅན་དང་ལྡན་པས་ཇི་ལྟར་ཐོས་པ་དང་ཇི་ལྟར་བསླབས་པའི་ཆོས་འཛིན་པར་ནུས་པ་ལའོ།། རྟོགས་པ་དང་རྗེས་སུ་དཔག་པ་ལས་བྱུང་བས་ན་བློ་གྲོས་ (མུ་ཏི) ཞེས་བྱ་སྟེ། རྗེས་དཔག་གི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིང་ངོ་།། “ཚིག་གསུམ་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ “རྟོགས་པ་ཅན། བརྟན་པ་ཅན། བློ་གྲོས་ཅན་” ཞེས་པའི་ཚིག་གསུམ་གྱིས་སོ།། “འོག་ཏུ་” ཞེས་པ་ནི་འོག་གི་ “བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་” ཞེས་གསུངས་པའི་གནས་སུའོ།། “འདིར་” ཞེས་པ་ནི་ “བརྟན་པ་ཅན་” ཞེས་གསུངས་པའི་གནས་སུའོ།། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱང་འོག་ཏུ་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆ་ཤས་སུ་བཟུང་བས་ན། འདི་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཏོ།། “འོག་ཏུ་” ཞེས་པ་ནི་ “མི་ཉལ་བར་བརྩོན་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ། བསམ་གཏན་པ་” ཞེས་པ་འདིར་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་བཤད་དོ།། “འདིར་” ཞེས་པ་ནི་ “བརྟན་པ་ཅན། བློ་གྲོས་ཅན་” ཞེས་པ་འདིར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་འཛིན་པའི་ཤེས་རབ་བཤད་དེ། བྱ་བའི་སྔ་ཕྱི་ལ་མཁས་པའི་ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ཡང་ཟང་ཟིང་གི་འདོད་པ་བཞིན་དུ་ཇི་ལྟར་འཇུག་པ་བཞིན་རོ་མྱོང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “ཟང་ཟིང་གི་འདོད་པ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ལ་མ་ཆགས་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། අනුසාසනවිධාදෙසනාදිවණ්ණනා རྗེས་སུ་བསྟན་པའི་ཆོ་ག་བསྟན་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 154. අත්තනො උපායමනසිකාරෙනාති අත්තනි සම්භූතෙන පථමනසිකාරෙන භාවනාමනසිකාරෙන. පටිපජ්ජමානොති විසුද්ධිං පටිපජ්ජමානො. ༡༥༤. “རང་གི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། རང་ལ་སྐྱེས་པའི་ལམ་གྱི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་སྟེ་བསྒོམ་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ།། “སྒྲུབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་དག་པ་སྒྲུབ་པའོ།། 155. කිලෙසවිමුත්තිඤාණෙති කිලෙසප්පහානජානනෙ. ༡༥༥. “ཉོན་མོངས་པ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པ་ཤེས་པ་ལའོ།། 156. පරියාදියමානොති පරිච්ඡිජ්ජ ගණ්හන්තොති අත්ථො. සුද්ධක්ඛන්ධෙයෙව අනුස්සරති නාමගොත්තං පරියාදියිතුං අසක්කොන්තො. වුත්තමෙවත්ථං විවරිතුං ‘‘එකො හී’’තිආදි වුත්තං. සක්කොති පරියාදියිතුං. අසක්කොන්තස්ස [Pg.78] වසෙන ගහිතං, ‘‘අමුත්‍රාසිං එවංනාමො’’තිආදි වුත්තන්ති අත්ථො. අසක්කොන්තස්සාති ච ආරොහනෙ අසක්කොන්තස්ස, ඔරොහනෙ පන ඤාණස්ස ථිරභූතත්තා. තෙනාහ ‘‘සුද්ධක්ඛන්ධෙයෙව අනුස්සරන්තො’’තිආදි. එතන්ති පුබ්බාපරවිරොධං. න සල්ලක්ඛෙසි දිට්ඨාභිනිවෙසෙන කුණ්ඨඤාණත්තා. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨිගතිකත්තා’’ති. ඨානන්ති එකස්මිං පක්ඛෙ අවට්ඨානං. නියමොති වාදනියමො පටිනියතවාදතා. තෙනාහ ‘‘ඉමං ගහෙත්වා’’තිආදි. ༡༥༦. “མཐར་གཏུགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་བཅད་དེ་འཛིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། མིང་དང་རུས་མཐར་གཏུགས་པར་མི་ནུས་པས། ཕུང་པོ་རྐྱང་པ་ཉིད་རྗེས་སུ་དྲན་ནོ།། བཤད་ཟིན་པའི་དོན་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “གཅིག་ནི་...” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། མཐར་གཏུགས་པར་ནུས་སོ།། མི་ནུས་པའི་དབང་གིས་བཟུང་བ་ནི། “ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་ན་ང་འདི་ལྟ་བུའི་མིང་ཅན་དུ་གྱུར་ཏོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “མི་ནུས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཡར་འཛེགས་པ་ལ་མི་ནུས་པ་སྟེ། མར་བབས་པ་ལ་ནི་ཡེ་ཤེས་བརྟན་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཕུང་པོ་རྐྱང་པ་ཉིད་རྗེས་སུ་དྲན་བཞིན་དུ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་སྔ་ཕྱི་མི་མཐུན་པའོ།། ལྟ་བ་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པས་ཤེས་རབ་རྟུལ་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་མི་རྟོགས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ལྟ་བའི་རྗེས་སུ་སོང་བའི་ཕྱིར་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “གནས་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ལ་གནས་པའོ།། “ངེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྨྲ་བའི་ངེས་པ་སྟེ་སོ་སོར་ངེས་པར་སྨྲ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “འདི་བཟུང་ནས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། 157. පිණ්ඩගණනායාති ‘‘එකං ද්වෙ’’තිආදිනා අගණෙත්වා සඞ්කලනපදුප්පාදනාදිනා පිණ්ඩනවසෙන ගණනාය. අච්ඡිද්දකවසෙනාති අවිච්ඡින්දකගණනාවසෙන ගණනා කමගණනං මුඤ්චිත්වා ‘‘ඉමස්මිං රුක්ඛෙ එත්තකානි පණ්ණානී’’ති වා ‘‘ඉමස්මිං ජලාසයෙ එත්තකානි උදකාළ්හකානී’’ති වා එවං ගණෙතබ්බස්ස එකජ්ඣම්පි පිණ්ඩෙත්වා ගණනා. කමගණනා හි අන්තරන්තරා විච්ඡිජ්ජ පවත්තියා පච්ඡින්දිකා. සා පනෙසා ගණනා සවනන්තරං අනපෙක්ඛිත්වා මනසාව ගණෙතබ්බතො ‘‘මනොගණනා’’තිපි වුච්චතීති ආහ ‘‘මනොගණනායා’’ති. පිණ්ඩගණනමෙව දස්සෙති, න විභාගගණනං. සඞ්ඛාතුං න සක්කා අඤ්ඤෙහි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාභාවතො. පඤ්ඤාපාරමියා පූරිතභාවං දස්සෙන්තො ඉතරාසං පූරණෙන විනා තස්සා පූරණං නත්ථීති ‘‘දසන්නං පාරමීනං පූරිතත්තා’’ති ආහ. තෙනාහ ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස සුප්පටිවිද්ධත්තා’’ති. එත්තකන්ති දස්සෙථාති දීපෙති ථෙරො. යං පන පාළියං ‘‘සාකාරං සඋද්දෙසං අනුස්සරතී’’ති වුත්තං, තං තස්ස අනුස්සරණමත්තං සන්ධාය වුත්තං, න ආයුනො වස්සාදිගණනාය පරිච්ඡින්දනං තස්ස අවිසයභාවතො. ༡༥༧. “རིལ་པོར་བགྲང་བ་” ཞེས་པ་ནི་ “གཅིག་གཉིས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མི་བགྲང་བར། བསྡོམས་པའི་ཚིག་སྐྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རིལ་པོར་བསྡུས་ཏེ་བགྲང་བ་ལའོ།། “བར་མ་ཆད་པའི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་བགྲང་བའི་དབང་གིས་བགྲང་བ་སྟེ། རིམ་གྱིས་བགྲང་བ་བཏང་ནས། “ཤིང་འདི་ལ་ལོ་མ་འདི་སྙེད་ཅིག་ཡོད་དོ་” འམ། “ཆུ་གཞོང་འདི་ལ་ཆུའི་བྲེ་ཚད་འདི་སྙེད་ཅིག་ཡོད་དོ་” ཞེས་པ་ལྟར། བགྲང་བར་བྱ་བ་རྣམས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ཏེ་བགྲང་བའོ།། རིམ་གྱིས་བགྲང་བ་ནི་བར་བར་དུ་ཆད་དེ་འཇུག་པས་ན་གཅོད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།། བགྲང་བ་དེ་ནི་ཐོས་མ་ཐག་ཏུ་ལྟོས་པ་མེད་པར་ཡིད་ཁོ་ནས་བགྲང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཡིད་ཀྱིས་བགྲང་བ་” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པས་ན། “ཡིད་ཀྱིས་བགྲང་བས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། རིལ་པོར་བགྲང་བ་ཉིད་སྟོན་གྱི། རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་བགྲང་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། གཞན་དག་གིས་བགྲང་བར་མི་ནུས་ཏེ། བགྲང་དུ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་པར། གཞན་དག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་མེད་པར་དེ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། “ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “འདི་སྙེད་ཅིག་” ཅེས་སྟོན་ཅིག་ཅེས་གནས་བརྟན་གྱིས་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། ལུང་ལས། “རྣམ་པ་དང་བཅས་ཤིང་ཡུལ་དང་བཅས་པར་རྗེས་སུ་དྲན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། དེའི་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ཙམ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། ཚེ་ལོ་ལ་སོགས་པ་བགྲང་བས་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་དེའི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། 158. තුම්හාකං සම්මාසම්බුද්ධානං යෙව අනුත්තරා අනඤ්ඤසාධාරණත්තා. ඉදානි තස්සා දෙසනාය මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණස්ස විය විභාගාභාවං දස්සෙතුං ‘‘අතීතබුද්ධාපී’’තිආදි වුත්තං. ඉමිනාපි කාරණෙනාති අනුත්තරභාවෙන, අඤ්ඤෙහි බුද්ධෙහි එකසදිසභාවෙන ච. ༡༥༨. ཁྱེད་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཁོ་ནའི་བླ་ན་མེད་པ་ནི་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ད་ནི་ཆོས་བསྟན་པ་དེའི་དབུས་སུ་གསེར་བཅག་པ་བཞིན་དུ་དབྱེ་བ་མེད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“རྒྱུ་འདིས་ཀྱང་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བླ་ན་མེད་པའི་དངོས་པོ་དང་། སངས་རྒྱས་གཞན་རྣམས་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། ། 159. ආසවානං ආරම්මණභාවූපගමනෙන සාසවා. උපෙච්ච ආධීයන්තීති උපාධී, දොසාරොපනානි, සහ උපාධීහීති සඋපාධිකා. අනරියිද්ධියඤ්හි අත්තනො චිත්තදොසෙන එකච්චෙ උපාරම්භං දදන්ති, ස්වායමත්ථො කෙවට්ටසුත්තෙන දීපෙතබ්බො. නො ‘‘අරියා’’ති වුච්චති සාසවභාවතො. නිද්දොසෙහි [Pg.79] ඛීණාසවෙහි පවත්තෙතබ්බතො නිද්දොසා දොසෙහි සහ අප්පවත්තනතො. තතො එව අනුපාරම්භා. අරියානං ඉද්ධීති අරියිද්ධීති වුච්චති. ༡༥༩. ཟག་པ་རྣམས་ཀྱི་དམིགས་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་པས་ནི་ཟག་བཅས་སོ། །ཉེ་བར་བཟུང་ནས་གནས་པས་ན་ཉེ་བར་ལེན་པའི་དངོས་པོ་སྟེ། སྐྱོན་འདོགས་པ་རྣམས་སོ། །ཉེ་བར་ལེན་པའི་དངོས་པོ་དང་བཅས་པས་ན་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པ་སྟེ། འཕགས་པ་མ་ཡིན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ལ་ནི་རང་གི་སེམས་ཀྱི་སྐྱོན་གྱིས་ཁ་ཅིག་གིས་ཀླན་ཀ་འཚོལ་བར་བྱེད་དེ། དོན་འདི་ནི་ཀེ་བཊྚའི་མདོ་ལས་གསལ་བར་བྱ་དགོས། ཟག་བཅས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“འཕགས་པ་”ཞེས་མི་བརྗོད་དོ། །སྐྱོན་མེད་པ་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྐྱོན་མེད་པ་སྟེ། སྐྱོན་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཀླན་ཀ་མེད་པ་འོ། །འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་ལ་འཕགས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ཞེས་བྱའོ། ། අප්පටික්කූලසඤ්ඤීති ඉට්ඨසඤ්ඤී ඉට්ඨාකාරෙන පවත්තචිත්තො. පටික්කූලෙති අමනුඤ්ඤෙ අනිට්ඨෙ. ධාතුසඤ්ඤන්ති ‘‘ධාතුයො’’ති සඤ්ඤං. උපසංහරතීති උපනෙති පවත්තෙති. අනිට්ඨස්මිං වත්ථුස්මින්ති අනිට්ඨෙ සත්තසඤ්ඤිතෙ ආරම්මණෙ. මෙත්තාය වා ඵරතීති මෙත්තං හිතෙසිතං උපසංහරන්තො සබ්බත්ථකමෙව තං තත්ථ ඵරති. ධාතුතො වා උපසංහරතීති ධම්මසභාවචින්තනෙන ධාතුසො, පච්චවෙක්ඛණාය ධාතුමනසිකාරං වා තත්ථ පවත්තෙති. අප්පටික්කූලෙ සත්තෙ ඤාතිමිත්තාදිකෙ යාථාවතො ධම්මසභාවචින්තනෙන අනිච්චසඤ්ඤාය විසභාගභූතෙ ‘‘කෙසාදි අසුචිකොට්ඨාසමෙවා’’ති අසුභසඤ්ඤං ඵරති අසුභමනසිකාරං පවත්තෙති. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛායාති ඉට්ඨානිට්ඨඡළාරම්මණාපාථෙ පරිසුද්ධපකතිභාවාවිජහනලක්ඛණාය ඡසු ද්වාරෙසු පවත්තනතො ‘‘ඡළඞ්ගුපෙක්ඛායා’’ති ලද්ධනාමාය තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය. “མི་སྡུག་པར་མི་འདུ་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བར་འདུ་ཤེས་པ་སྟེ། ཡིད་དུ་འོང་བའི་རྣམ་པས་ཞུགས་པའི་སེམས་སོ། །“མི་སྡུག་པ་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་མི་འདོད་པ་ལའོ། །“ཁམས་སུ་འདུ་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་“ཁམས་རྣམས་སོ་”སྙམ་པའི་འདུ་ཤེས་སོ། །“ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉེ་བར་འགོད་པ་སྟེ་འཇུག་པར་བྱེད་པའོ། །“མི་འདོད་པའི་དངོས་པོ་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་ཅན་དུ་འདུ་ཤེས་པའི་དམིགས་པ་མི་འདོད་པ་ལའོ། །“ཡང་ན་བྱམས་པས་ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕན་བདེ་འདོད་པའི་བྱམས་པ་ཉེ་བར་བཀོད་དེ་དེར་ཐམས་ཅད་དུ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའོ། །“ཡང་ན་ཁམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལ་བསམས་ནས་ཁམས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་སམ། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཕྱིར་དེར་ཁམས་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་འཇུག་པར་བྱེད་པའོ། །མི་སྡུག་པ་མ་ཡིན་པའི་སེམས་ཅན་གཉེན་འབྲེལ་དང་གྲོགས་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བསམས་ནས་མི་རྟག་པར་འདུ་ཤེས་པས་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པ་ན། “སྐྲ་ལ་སོགས་པ་མི་གཙང་བའི་ཚོགས་ཁོ་ནའོ་”ཞེས་མི་སྡུག་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་ཁྱབ་པར་བྱེད་ཅིང་མི་སྡུག་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་འཇུག་པར་བྱེད་པའོ། །“ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་ཀྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་མི་འོང་བའི་དམིགས་པ་དྲུག་གི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་ན། རང་བཞིན་ཡོངས་སུ་དག་པ་མི་གཏོང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་སྒོ་དྲུག་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་”ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཐོབ་པའི་དབུས་སུ་གནས་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱིས་སོ། ། තං දෙසනන්ති තං ද්වීසු ඉද්ධිවිධාසු දෙසනප්පකාරං දෙසනාවිධිං. අසෙසං සකලන්ති අසෙසං නිරවසෙසං සම්පුණ්ණං අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානාති. අසෙසං අභිජානතො තතො උත්තරි අභිඤ්ඤෙය්‍යං නත්ථි. ඉතොති භගවතො අභිඤ්ඤාතතො. අඤ්ඤො පරමත්ථවසෙන ධම්මො වා පඤ්ඤත්තිවසෙන පුග්ගලො වා අයං නාම යං භගවා න ජානාතීති ඉදං නත්ථි න උපලබ්භති සබ්බස්සෙව සම්මදෙව තුම්හෙහි අභිඤ්ඤාතත්තා. ද්වීසු ඉද්ධිවිධාසු අභිජානනෙ, දෙසනායඤ්ච භගවතො උත්තරිතරො නත්ථි. ඉමිනාපීති පි-සද්දො න කෙවලං වුත්තත්ථසමුච්චයත්ථො, අථ ඛො අවුත්තත්ථසමුච්චයත්ථොපි දට්ඨබ්බො. යං තං භන්තෙතිආදිනාපි හි භගවතො ගුණදස්සනං තස්සෙව පසාදස්ස කාරණවිභාවනං. “བསྟན་པ་དེ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་དེའི་བསྟན་པའི་ཚུལ་ལམ་བསྟན་པའི་ཆོ་གའོ། །“མ་ལུས་པ་མཐའ་དག་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མ་ལུས་པ་ལྷག་མ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མངོན་པར་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཁྱེན་ཏོ། །མ་ལུས་པར་མངོན་པར་མཁྱེན་པ་དེ་ལས་ལྷག་པར་མངོན་པར་ཤེས་བྱ་གཞན་མེད་དོ། །“འདི་ལས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མངོན་པར་མཁྱེན་པ་ལས་སོ། །དོན་དམ་པའི་དབང་གིས་ཆོས་གཞན་ནམ། བཏགས་པའི་དབང་གིས་གང་ཟག་གཞན་གང་ཞིག་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མི་མཁྱེན་པ་དེ་ལྟ་བུ་ནི་མེད་དེ་མི་དམིགས་ཏེ། ཐམས་ཅད་ཁྱེད་ཀྱིས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་མངོན་པར་མཁྱེན་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་མངོན་པར་མཁྱེན་པ་དང་བསྟན་པ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལས་ལྷག་པ་གཞན་མེད་དོ། །“འདིས་ཀྱང་”ཞེས་བྱ་བའི་“ཀྱང་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་སྡུད་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། མ་བཤད་པའི་དོན་ཡང་སྡུད་པའི་དོན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །“བཙུན་པ་གང་དེ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་བསྟན་པ་ནི་དད་པ་དེ་ཉིད་ཀྱི་རྒྱུ་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། ། අඤ්ඤථාසත්ථුගුණදස්සනාදිවණ්ණනා སྟོན་པའི་ཡོན་ཏན་གཞན་དུ་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་བཤད་པ། 160. පුබ්බෙ ‘‘එතදානුත්තරියං භන්තෙ’’තිආදිනා යථාවුත්තබුද්ධගුණා දස්සිතා, තතො අඤ්ඤො එවායං පකාරො ‘‘යං තං භන්තෙ’’තිආදිනා ආරද්ධොති ආහ ‘‘අපරෙනාපි ආකාරෙනා’’ති. බුද්ධානං සම්මාසම්බොධියා සද්දහනතො විසෙසතො සද්ධා කුලපුත්තා නාම බොධිසත්තා, මහාබොධිසත්තාති අධිප්පායො. තෙ හි මහාභිනීහාරතො පට්ඨාය [Pg.80] මහාබොධියං සත්තා ආසත්තා ලග්ගා නියතභාවූපගමනෙන කෙනචි අසංහාරියභාවතො. යතො නෙසං න කථඤ්චි තත්ථ සද්ධාය අඤ්ඤථත්තං හොති, එතෙනෙව තෙසං කම්මඵලං සද්ධායපි අඤ්ඤථත්තාභාවො දීපිතො දට්ඨබ්බො. තස්මාති යස්මා අතිසයවචනිච්ඡාවසෙන, ‘‘අනුප්පත්තං තං භගවතා’’ති සද්දන්තරසන්නිධානෙන ච විසිට්ඨවිසයං ‘‘සද්ධෙන කුලපුත්තෙනා’’ති ඉදං පදං, තස්මා. ලොකුත්තරධම්මසමධිගමමූලකත්තා සබ්බබුද්ධගුණසමධිගමස්ස ‘‘නව ලොකුත්තරධම්මා’’ති වුත්තං. ‘‘ආරද්ධවීරියෙනා’’තිආදීසු සමාසපදෙසු ‘‘වීරියං ථාමො’’තිආදීනි අවයවපදානි. ආදි-සද්දෙන පරක්කමපදං සඞ්ගණ්හාති, න ධොරය්හපදං. න හි තං වීරියවෙවචනං, අථ ඛො වීරියවන්තවාචකං. ධුරාය නියුත්තොති හි ධොරය්හො. තෙනාහ ‘‘තං ධුරං වහනසමත්ථෙන මහාපුරිසෙනා’’ති. පග්ගහිතවීරියෙනාති අසිථිලවීරියෙන. ථිරවීරියෙනාති උස්සොළ්හීභාවූපගමනෙන ථිරභාවප්පත්තවීරියෙන. අසමධුරෙහීති අනඤ්ඤසාධාරණධුරෙහි. පරෙසං අසය්හසහනා හි ලොකනාථා. තං සබ්බං අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යභෙදං බුද්ධානං ගුණජාතං. පාරමිතා, බුද්ධගුණා, වෙනෙය්‍යසත්තාති යස්මා ඉදං තයං සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං සමානමෙව, තස්මා ආහ ‘‘අතීතානාගත…පෙ… ඌනො නත්ථී’’ති. ༡༦༠. སྔོན་དུ་“བཙུན་པ་འདི་ནི་བླ་ན་མེད་པའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་བསྟན་ཏོ། །དེ་ལས་གཞན་པའི་རྣམ་པ་འདི་ནི་“བཙུན་པ་གང་དེ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། “རྣམ་པ་གཞན་གྱིས་ཀྱང་”ཞེས་གསུངས་སོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་དད་པའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་དུ་དད་པའི་རིགས་ཀྱི་བུ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སྟེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །དེ་དག་ནི་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོ་ལ་ཆགས་ཤིང་ཞེན་ལ་འབྲེལ་བས་ངེས་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། སུས་ཀྱང་བཟློག་ཏུ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་ལ་དེར་དད་པ་རྣམ་པ་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་ཀྱིས། དེ་དག་གི་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ལ་དད་པ་ཡང་རྣམ་པ་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་གསལ་བར་བྱས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །“དེའི་ཕྱིར་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་མཆོག་ཏུ་བརྗོད་པར་འདོད་པའི་དབང་གིས་དང་། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཐོབ་པ་”ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་གཞན་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར། “དད་པའི་རིགས་ཀྱི་བུས་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པས་ནའོ། །འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྟོགས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པའི་རྩ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དགུ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བསྡུས་པ་རྣམས་ལས། “བརྩོན་འགྲུས་དང་མཐུ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཡན་ལག་གི་ཚིག་རྣམས་སོ། །“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་ཕ་རོལ་གནོན་པའི་ཚིག་སྡུད་པ་ཡིན་གྱི། ཁུར་འཁུར་བའི་ཚིག་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར། འོན་ཀྱང་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པ་སྟོན་བྱེད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཁུར་ལ་སྦྱོར་བས་ན་ཁུར་འཁུར་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཁུར་དེ་འཁུར་བར་ནུས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“བརྩོན་འགྲུས་བཟུང་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྷོད་པ་མེད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་སོ། །“བརྩོན་འགྲུས་བརྟན་པོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་དེ་བརྟན་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་སོ། །“མཚུངས་པ་མེད་པའི་ཁུར་གྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཁུར་གྱིས་སོ། །གཞན་གྱིས་བཟོད་པར་དཀའ་བ་བཟོད་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་རྣམས་སོ། །དེ་ཐམས་ཅད་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་ཅིང་ཚད་མེད་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་སོ། །ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་། གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་གང་གི་ཕྱིར་འདི་གསུམ་ག་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ལ་མཚུངས་པ་ཉིད་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་…བྱས་ནས་…དམན་པ་མེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། කාමසුඛල්ලිකානුයොගන්ති කාමසුඛෙ අල්ලීනා හුත්වා අනුයුඤ්ජනං. කො ජානාති පරලොකං ‘‘අත්ථී’’ති, එත්ථ ‘‘කො එකවිසයොයං ඉන්ද්‍රියගොචරො’’ති එවංදිට්ඨි හුත්වාති අධිප්පායො. සුඛොති ඉට්ඨො සුඛාවහො. පරිබ්බාජිකායාති තාපසපරිබ්බාජිකාය තරුණියා. මුදුකායාති සුඛුමාලාය. ලොමසායාති තරුණමුදුලොමවතියා. මොළිබන්ධාහීති මොළිං කත්වා බන්ධකෙසාහි. පරිචාරෙන්තීති අත්තනො පාරිචාරිකං කරොන්ති, ඉන්ද්‍රියානි වා තත්ථ පරිතො චාරෙන්ති. ලාමකන්ති පටිකිලිට්ඨං. ගාමවාසීනං බාලානං ධම්මං. පුථුජ්ජනානමිදන්ති පොථුජ්ජනිකං. යථා පන තං ‘‘පුථුජ්ජනානමිද’’න්ති වත්තබ්බතං ලභති, තං දස්සෙතුං ‘‘පුථුජ්ජනෙහි සෙවිතබ්බ’’න්ති ආහ. අනරියෙහි සෙවිතබ්බන්ති වා අනරියං. යස්මා පන නිද්දොසත්ථො අරියත්ථො, තස්මා ‘‘අනරියන්ති න නිද්දොස’’න්ති වුත්තං. අනත්ථසංයුත්තන්ති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිවිවිධවිපුලානත්ථසඤ්හිතං. අත්තකිලමථානුයොගන්ති අත්තනො කිලමථස්ස ඛෙදනස්ස අනුයුඤ්ජනං. දුක්ඛං එතස්ස අත්ථීති දුක්ඛං. දුක්ඛමනං එතස්සාති දුක්ඛමං. “འདོད་པའི་བདེ་བ་ལ་སྦྱོར་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདོད་པའི་བདེ་བ་ལ་ཆགས་ཤིང་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའོ། །“འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཡོད་དོ་ཞེས་སུས་ཤེས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདིར་“དབང་པོའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཡུལ་གཅིག་པོ་འདི་སུས་ཤེས་”ཞེས་པ་ལྟ་བུའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པའི་བསམ་པའོ། །“བདེ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་བདེ་བ་འདྲེན་པའོ། །“ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དཀའ་ཐུབ་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་གཞོན་ནུ་མས་སོ། །“འཇམ་པོས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་གཞོན་ཤ་ཆགས་པས་སོ། །“སྤུ་ཅན་གྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཞོན་ནུའི་སྤུ་འཇམ་པོ་དང་ལྡན་པས་སོ། །“གཙུག་ཕུད་བཅིངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐྲ་གཙུག་ཕུད་དུ་བྱས་ཏེ་བཅིངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །“ཉེ་བར་སྤྱོད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་གི་གཡོག་བྱེད་པར་བྱེད་དམ། ཡང་ན་དེར་དབང་པོ་རྣམས་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བར་བྱེད་པའོ། །“དམན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའོ། །གྲོང་ན་གནས་པའི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་སོ། །“སྐྱེ་བོ་ཐ་མལ་པ་རྣམས་ཀྱི་འདི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་རང་བཞིན་ནོ། །ཇི་ལྟར་ན་དེ་ཉིད་“སྐྱེ་བོ་ཐ་མལ་པ་རྣམས་ཀྱི་འདི་”ཞེས་བརྗོད་པར་འོས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འཕགས་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“འཕགས་པ་མ་ཡིན་པ་”འོ། །གང་གི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་དོན་ནི་སྐྱོན་མེད་པའི་དོན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“འཕགས་པ་མ་ཡིན་པ་ནི་སྐྱོན་མེད་པ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“དོན་དང་མི་ལྡན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་ལ་སོགས་པའི་དོན་མེད་པ་སྣ་ཚོགས་པ་དང་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའོ། །“བདག་ཉིད་ངལ་ཞིང་དུབ་པ་ལ་སྦྱོར་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདག་ཉིད་ངལ་ཞིང་དུབ་པར་བྱེད་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའོ། །“སྡུག་བསྔལ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདི་ལ་སྡུག་བསྔལ་ཡོད་པས་སྡུག་བསྔལ་བའོ། །“ཤིན་ཏུ་སྡུག་བསྔལ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདི་ལ་ཤིན་ཏུ་སྡུག་བསྔལ་བའོ། ། ආභිචෙතසිකානන්ති [Pg.81] අභිචෙතො වුච්චති අභික්කන්තං විසුද්ධං චිත්තං, අධිචිත්තං වා, තස්මිං අභිචෙතසි ජාතානීති ආභිචෙතසිකානි, අභිචෙතොසන්නිස්සිතානි වා. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානන්ති දිට්ඨධම්මෙ සුඛවිහාරානං, දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛො අත්තභාවො, තත්ථ සුඛවිහාරභූතානන්ති අත්ථො, රූපාවචරඣානානමෙතං අධිවචනං. තානි හි අප්පෙත්වා නිසින්නා ඣායිනො ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අසංකිලිට්ඨං නෙක්ඛම්මසුඛං වින්දන්ති, තස්මා ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානී’’ති වුච්චන්තීති. කථිතා ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරො’’ති සප්පීතිකත්තා, ලොකුත්තරවිපාකසුඛුමසඤ්හිතත්තා ච. සහ මග්ගෙන විපස්සනාපාදකජ්ඣානං කථිතං ‘‘චත්තාරොමෙ චුන්ද සුඛල්ලිකානුයොගා එකන්තනිබ්බිදායා’’තිආදිනා (දී. නි. 3.184) චතුත්ථජ්ඣානිකඵලසමාපත්තීති චතුත්ථජ්ඣානිකා ඵලසමාපත්ති දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරභාවෙන කථිතා. චත්තාරි රූපාවචරානි ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරජ්ඣානානී’’ති කථිතානීති අත්ථො. නිකාමලාභීති නිකාමෙන ලාභී අත්තනො ඉච්ඡාවසෙන ලාභී. ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතුං සමත්ථොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යථාකාමලාභී’’ති. අදුක්ඛලාභීති සුඛෙනෙව පච්චනීකධම්මානං සමුච්ඡින්නත්තා සමාපජ්ජිතුං සමත්ථො. අකසිරලාභීති අකසිරානං විපුලානං ලාභී, යථාපරිච්ඡෙදෙනෙව වුට්ඨාතුං සමත්ථො. එකච්චො හි ලාභීයෙව හොති, න පන සක්කොති ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතුං. එකච්චො තථා සමාපජ්ජිතුං සක්කොති, පාරිබන්ධකෙ පන කිච්ඡෙන වික්ඛම්භෙති. එකච්චො තථා ච සමාපජ්ජති, පාරිබන්ධකෙ ච අකිච්ඡෙනෙව වික්ඛම්භෙති, න සක්කොති නාළිකයන්තං විය යථාපරිච්ඡෙදෙ වුට්ඨාතුං. භගවා පන සබ්බසො සමුච්ඡින්නපාරිබන්ධකත්තා වසිභාවස්ස සම්මදෙව සමධිගතත්තා සබ්බමෙතං සම්මදෙව සක්කොති. “ལྷག་པའི་སེམས་ལ་ཡོད་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་“ལྷག་པའི་སེམས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་ཅིང་རྣམ་པར་དག་པའི་སེམས་སམ། ལྷག་པའི་སེམས་ལ་བརྗོད་དེ། ལྷག་པའི་སེམས་དེ་ལ་སྐྱེས་པས་ན་“ལྷག་པའི་སེམས་ལ་ཡོད་པ་”སྟེ། ཡང་ན་ལྷག་པའི་སེམས་ལ་བརྟེན་པ་རྣམས་སོ། །“ཚེ་འདི་ལ་བདེ་བར་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚེ་འདི་ལ་བདེ་བར་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྟེ། “ཚེ་འདི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མངོན་སུམ་གྱི་ལུས་འདི་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ལ་བདེ་བར་གནས་པར་གྱུར་པ་རྣམས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏེ། འདི་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །བསམ་གཏན་པ་རྣམས་ནི་དེ་དག་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས་འདུག་སྟེ། ལུས་འདི་ཉིད་ལ་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ངེས་འབྱུང་གི་བདེ་བ་མྱོང་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“ཚེ་འདི་ལ་བདེ་བར་གནས་པ་རྣམས་”ཞེས་བརྗོད་དོ། །དགའ་བ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཕྲ་མོ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་“ཚེ་འདི་ལ་བདེ་བར་གནས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ལམ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལྷག་མཐོང་གི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་བསམ་གཏན་ནི། “ཙུནྡ་བདེ་བ་ལ་སྦྱོར་བ་འདི་བཞི་ནི་གཅིག་ཏུ་སྐྱོ་བར་འགྱུར་བ་…”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་ཏེ། “བསམ་གཏན་བཞི་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་”ཅེས་བྱ་བ་ནི་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ཚེ་འདི་ལ་བདེ་བར་གནས་པའི་དངོས་པོར་གསུངས་སོ། །གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་བཞི་པོ་ནི་“ཚེ་འདི་ལ་བདེ་བར་གནས་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་”ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། །“འདོད་དགུར་ཐོབ་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདོད་པ་བཞིན་དུ་ཐོབ་པ་སྟེ། རང་གི་འདོད་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པའོ། །འདོད་ཅིང་རེ་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་ནུས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་ཐོབ་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“སྡུག་བསྔལ་མེད་པར་ཐོབ་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདེ་བླག་ཏུ་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀུན་ཏུ་བཅད་པའི་ཕྱིར་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་ནུས་པའོ། །“ཚེགས་མེད་པར་ཐོབ་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚེགས་མེད་པར་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པ་སྟེ། ཇི་ལྟར་བཅད་པ་བཞིན་དུ་ལྡང་བར་ནུས་པའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ཐོབ་པ་ཙམ་དུ་ཟད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་འདོད་ཅིང་རེ་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་མི་ནུས་སོ། །ཁ་ཅིག་ནི་དེ་ལྟར་སྙོམས་པར་འཇུག་ནུས་ཀྱང་། བར་དུ་གཅོད་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་དཀའ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་རྣམ་པར་གནོན་ནོ། །ཁ་ཅིག་ནི་དེ་ལྟར་སྙོམས་པར་འཇུག་ཅིང་བར་དུ་གཅོད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་ཚེགས་མེད་པར་རྣམ་པར་གནོན་མོད། ཆུ་ཚོད་ཀྱི་འཁྲུལ་འཁོར་བཞིན་དུ་ཇི་ལྟར་བཅད་པ་བཞིན་དུ་ལྡང་མི་ནུས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བར་དུ་གཅོད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀུན་ཏུ་བཅད་པའི་ཕྱིར་དང་། དབང་འབྱོར་པ་ཉིད་ཡང་དག་པར་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། དེ་ཐམས་ཅད་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ནུས་སོ། ། අනුයොගදානප්පකාරවණ්ණනා སྦྱོར་བ་སྦྱིན་པའི་ཚུལ་བཤད་པ། 161. දසසහස්සිලොකධාතුයාති ඉමාය ලොකධාතුයා සද්ධිං ඉමං ලොකධාතුං පරිවාරෙත්වා ඨිතාය දසසහස්සිලොකධාතුයා. ජාතිඛෙත්තභාවෙන හි තං එකජ්ඣං ගහෙත්වා ‘‘එකිස්සා ලොකධාතුයා’’ති වුත්තං, තත්තකාය එව ජාතිඛෙත්තභාවො ධම්මතාවසෙන වෙදිතබ්බො. ‘‘පරිග්ගහවසෙනා’’ති කෙචි. සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං තත්තකං එව [Pg.82] ජාතිඛෙත්තං. ‘‘තන්නිවාසීනංයෙව ච දෙවානං ධම්මාභිසමයො’’ති වදන්ති. පකම්පනදෙවතූපසඞ්කමනාදිනා ජාතචක්කවාළෙන සමානයොගක්ඛමට්ඨානං ජාතිඛෙත්තං. සරසෙනෙව ආණාපවත්තනට්ඨානං ආණාඛෙත්තං. බුද්ධඤාණස්ස විසයභූතං ඨානං විසයඛෙත්තං. ඔක්කමනාදීනං ඡන්නමෙව ගහණං නිදස්සනමත්තං මහාභිනීහාරාදිකාලෙපි තස්ස පකම්පනලබ්භනතො. ආණාඛෙත්තං නාම, යං එකච්චං සංවට්ටති, විවට්ටති ච. ආණා වත්තති තන්නිවාසිදෙවතානං සිරසා සම්පටිච්ඡනෙන, තඤ්ච ඛො කෙවලං බුද්ධානං ආනුභාවෙනෙව, න අධිප්පායවසෙන. ‘‘යාවතා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යා’’ති (අ. නි. 3.81) වචනතො තතො පරම්පි ආණා පවත්තෙය්‍යෙව. ༡༦༡. “སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སུ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ལ་བསྐོར་ནས་གནས་པའི་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སུའོ། །སྐྱེ་བའི་ཞིང་གི་དངོས་པོས་ནི་དེ་གཅིག་ཏུ་བཟུང་ནས་“འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་གི་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། དེ་ཙམ་ཁོ་ན་ལ་སྐྱེ་བའི་ཞིང་གི་དངོས་པོ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་སོ་”ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ནི་དེ་ཙམ་ཁོ་ནའོ། །“དེར་གནས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྨྲའོ། །གཡོ་བ་དང་ལྷ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སྐྱེ་བའི་འཁོར་ཡུག་དང་མཚུངས་པར་སྦྱོར་རུང་བའི་གནས་ནི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ངོ་། །སྒྲ་ཙམ་གྱིས་བཀའ་འཇུག་པའི་གནས་ནི་བཀའི་ཞིང་ངོ་། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་གནས་ནི་ཡུལ་གྱི་ཞིང་ངོ་། །མངལ་དུ་འཇུག་པ་ལ་སོགས་པ་དྲུག་ཁོ་ན་བཟུང་བ་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་སྟེ། སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་བཏབ་པའི་དུས་ལ་སོགས་པར་ཡང་དེ་གཡོ་བ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །བཀའི་ཞིང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གང་ཞིག་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འཇིག་པ་དང་ཆགས་པའོ། །དེར་གནས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་སྤྱི་བོས་བཀའ་དང་དུ་ལེན་པས་བཀའ་འཇུག་སྟེ། དེ་ཡང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་མཐུ་ཁོ་ནས་ཡིན་གྱི་བསམ་པའི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །“ཇི་ཙམ་འདོད་པ་བཞིན་དུ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ལས་ནི་དེ་ལས་གཞན་དུ་ཡང་བཀའ་འཇུག་པ་ཉིད་དོ། ། නුප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථීති ‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජතී’’ති (ම. නි. 1.285; 2.341; මහාව. 11; කථා. 405) ඉමිස්සා ලොකධාතුයා ඨත්වා වදන්තෙන භගවතා, ඉමස්මිංයෙව සුත්තෙ ‘‘කිං පනාවුසො, සාරිපුත්ත, අත්ථෙතරහි අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා භගවතා සමසමො සම්බොධිය’’න්ති (දී. නි. 3.161) එවං පුට්ඨො ‘‘අහං භන්තෙ නොති වදෙය්‍ය’’න්ති (දී. නි. 3.161) වත්වා තස්ස කාරණං දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා’’ති (දී. නි. 3.161; ම. නි. 3.129; අ. නි. 1.277; නෙත්ති. 57; මි. ප. 5.1.1) ඉමං සුත්තං දස්සෙන්තෙන ධම්මසෙනාපතිනා ච බුද්ධඛෙත්තභූතං ඉමං ලොකධාතුං ඨපෙත්වා අඤ්ඤත්ථ අනුප්පත්ති වුත්තා හොතීති අධිප්පායො. “མི་སྐྱེའོ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “ང་ལ་སློབ་དཔོན་མེད། ང་དང་མཚུངས་པ་མི་དམིགས་སོ་” ཞེས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ཉིད་ལ་བཞུགས་ནས་གསུངས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་། མདོ་འདི་ཉིད་ལས། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུ་ཉིད་ལ། ད་ལྟའི་དུས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་མཉམ་ཞིང་མཚུངས་པའི་དགེ་སྦྱོང་ངམ་བྲམ་ཟེ་གཞན་བྱང་ཆུབ་ལ་ཡོད་དམ་” ཞེས་དྲིས་པ་ན། “བཙུན་པ་བདག་གིས་མེད་དོ་ཞེས་སྨྲའོ་” ཞེས་གསུངས་ནས། དེའི་རྒྱུ་མཚན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གནས་མ་ཡིན་ཞིང་གོ་སྐབས་མེད་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གཉིས་ [ལྷན་ཅིག་མི་སྐྱེའོ་]” ཞེས་པའི་མདོ་འདི་སྟོན་པར་མཛད་པའི་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གྱིས་ཀྱང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་བཞག་ནས་གཞན་དུ་མི་སྐྱེ་བར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ།། එකතොති සහ, එකස්මිං කාලෙති අත්ථො. සො පන කාලො කථං පරිච්ඡින්නොති? චරිමභවෙ පටිසන්ධිග්ගහණතො පට්ඨාය යාව ධාතුපරිනිබ්බානන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ බොධිපල්ලඞ්කෙ’’තිආදිමාහ. නිසින්නකාලතො පට්ඨායාති පටිලොමක්කමෙන වදති. ඛෙත්තපරිග්ගහො කතොව හොති ‘‘ඉදං බුද්ධානං ජාතිඛෙත්ත’’න්ති. කෙන පන පරිග්ගහො කතො? උප්පජ්ජමානෙන බොධිසත්තෙන. පරිනිබ්බානතො පට්ඨායාති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බානතො පට්ඨාය. එත්ථන්තරෙති චරිමභවෙ බොධිසත්තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණං, ධාතුපරිනිබ්බානන්ති ඉමෙහි ද්වීහි පරිච්ඡින්නෙ එතස්මිං අන්තරෙ. “ལྷན་ཅིག་ཏུ་” ཞེས་པ་ནི་མཉམ་དུའམ། དུས་གཅིག་ཏུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དུས་དེ་ཡང་ཇི་ལྟར་ཡོངས་སུ་ཆད་ཅེ་ན། ཚེ་མཐའ་མར་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་བ་ནས་བཟུང་སྟེ། ཁམས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བར་དུ་སྟོན་པར་མཛད་དེ། “དེར་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ལ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“བཞུགས་པའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་” ཞེས་པ་ནི་ལུགས་ལྡོག་གི་རིམ་པས་གསུངས་པའོ། །“འདི་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ངོ་” ཞེས་ཞིང་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་ཉིད་དོ། །སུས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ཞེ་ན། སྐྱེ་བཞིན་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་སོ། །“ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་” ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་སུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནས་བཟུང་སྟེའོ། །“འདིའི་བར་དུ་” ཞེས་པ་ནི་ཚེ་མཐའ་མར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་བ་དང་། ཁམས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་སྟེ་གཉིས་པོ་འདིས་ཡོངས་སུ་བཅད་པའི་བར་སྐབས་འདིར་རོ།། තිපිටකඅන්තරධානකථාවණ්ණනා སྡེ་སྣོད་གསུམ་ནུབ་པའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། ‘‘න [Pg.83] නිවාරිතා’’ති වත්වා තත්ථ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘තීණි හී’’තිආදි වුත්තං. පටිපත්තිඅන්තරධානෙන සාසනස්ස ඔසක්කිතත්තා අපරස්ස උප්පත්ති ලද්ධාවසරා හොති. පටිපදාති පටිවෙධාවහා පුබ්බභාගපටිපදා. “མ་བཀག་གོ་” ཞེས་གསུངས་ནས་དེའི་རྒྱུ་མཚན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གསུམ་པོ་དག་ནི་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །སྒྲུབ་པ་ནུབ་པས་བསྟན་པ་ཉམས་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། གཞན་ཞིག་སྐྱེ་བའི་གོ་སྐབས་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ། །“ལམ་” ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པ་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་སྔོན་འགྲོའི་ལམ་མོ།། ‘‘පරියත්ති පමාණ’’න්ති වත්වා තමත්ථං බොධිසත්තං නිදස්සනං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. තයිදං හීනං නිදස්සනං කතන්ති දට්ඨබ්බං. නිය්‍යානිකධම්මස්ස හි ඨිතිං දස්සෙන්තො අනිය්‍යානිකධම්මං නිදස්සෙති. “ལུང་གི་ཆོས་ནི་ཚད་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་ནས། དོན་དེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དཔེར་མཛད་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དཔེར་ན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་དམན་པའི་དཔེ་མཛད་པ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཆོས་ཀྱི་གནས་པ་སྟོན་པ་ན། ངེས་པར་མི་འབྱུང་བའི་ཆོས་དཔེར་མཛད་པའི་ཕྱིར་རོ།། මාතිකාය අන්තරහිතායාති ‘‘යො පන භික්ඛූ’’තිආදි (පාරා. 39, 44; පාචි. 45) නයප්පවත්තාය සික්ඛාපදපාළිමාතිකාය අන්තරහිතාය. නිදානුද්දෙසසඞ්ඛාතෙ පාතිමොක්ඛෙ, පබ්බජ්ජාඋපසම්පදාකම්මෙසු ච සාසනං තිට්ඨති. යථා වා පාතිමොක්ඛෙ ධරන්තෙ එව පබ්බජ්ජා උපසම්පදා ච, එවං සති එව තදුභයෙ පාතිමොක්ඛං තදුභයාභාවෙ පාතිමොක්ඛාභාවතො. තස්මා තයිදං තයං සාසනස්ස ඨිතිහෙතූති ආහ ‘‘පාතිමොක්ඛපබ්බජ්ජාඋපසම්පදාසු ඨිතාසු සාසනං තිට්ඨතී’’ති. යස්මා වා උපසම්පදාධීනං පාතිමොක්ඛං අනුපසම්පන්නස්ස අනිච්ඡිතත්තා, උපසම්පදා ච පබ්බජ්ජාධීනා, තස්මා පාතිමොක්ඛෙ, තං සිද්ධියා සිද්ධාසු පබ්බජ්ජුපසම්පදාසු ච සාසනං තිට්ඨති. ඔසක්කිතං නාමාති පච්ඡිමකපටිවෙධසීලභෙදද්වයං එකතො කත්වා තතො පරං විනට්ඨං නාම හොති, පච්ඡිමකපටිවෙධතො පරං පටිවෙධසාසනං, පච්ඡිමකසීලභෙදතො පරං පටිපත්තිසාසනං විනට්ඨං නාම හොතීති අත්ථො. “མ་མོ་ནུབ་པ་ན་” ཞེས་པ་ནི། “དགེ་སློང་གང་ཞིག་...” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་བསླབ་པའི་གཞིའི་ལུང་གི་མ་མོ་ནུབ་པ་ནའོ། །གླེང་གཞི་འདོན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སོ་སོར་ཐར་པ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་བསྙེན་པར་རྫོགས་པའི་ལས་རྣམས་ལ་བསྟན་པ་གནས་སོ། །ཡང་ན། ཇི་ལྟར་སོ་སོར་ཐར་པ་གནས་པ་ན། རབ་བྱུང་དང་བསྙེན་རྫོགས་ཀྱང་ཡོད་ལ། དེ་གཉིས་ཡོད་ན་སོ་སོར་ཐར་པ་ཡོད་ཅིང་། དེ་གཉིས་མེད་ན་སོ་སོར་ཐར་པ་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུམ་པོ་འདི་ནི་བསྟན་པ་གནས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པས། “སོ་སོར་ཐར་པ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་རྣམས་གནས་པ་ན། བསྟན་པ་གནས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། བསྙེན་པར་མ་རྫོགས་པ་ལ་སོ་སོར་ཐར་པ་མི་འདོད་པས་སོ་སོར་ཐར་པ་ནི་བསྙེན་རྫོགས་ལ་རག་ལས་ལ། བསྙེན་རྫོགས་ཀྱང་རབ་བྱུང་ལ་རག་ལས་པའི་ཕྱིར། སོ་སོར་ཐར་པ་དང་། དེ་གྲུབ་པས་གྲུབ་པའི་རབ་བྱུང་དང་བསྙེན་རྫོགས་རྣམས་ལ་བསྟན་པ་གནས་སོ། །“ཉམས་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི། མཐའ་མའི་རྟོགས་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པ་གཉིས་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས། དེའི་འོག་ཏུ་ཞིག་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། མཐའ་མའི་རྟོགས་པའི་འོག་ཏུ་རྟོགས་པའི་བསྟན་པ་ཞིག་པ་དང་། མཐའ་མའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པའི་འོག་ཏུ་སྒྲུབ་པའི་བསྟན་པ་ཞིག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། සාසනඅන්තරහිතවණ්ණනා བསྟན་པ་ནུབ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། එතෙන කාමං ‘‘සාසනට්ඨිතියා පරියත්ති පමාණ’’න්ති වුත්තං, පරියත්ති පන පටිපත්තිහෙතුකාති පටිපත්තියා අසති සා අප්පතිට්ඨා හොති පටිවෙධො විය, තස්මා පටිපත්තිඅන්තරධානං සාසනොසක්කනස්ස විසෙසකාරණන්ති දස්සෙත්වා තයිදං සාසනොසක්කනං ධාතුපරිනිබ්බානොසානන්ති දස්සෙතුං ‘‘තීණි පරිනිබ්බානානී’’තිආදි වුත්තං. ධාතූනං සන්නිපාතනාදි බුද්ධානං අධිට්ඨානෙනෙවාති වෙදිතබ්බං. འདིས་ནི་ “བསྟན་པ་གནས་པའི་ཕྱིར་ལུང་གི་ཆོས་ནི་ཚད་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་མོད་ཀྱི། ལུང་ནི་སྒྲུབ་པ་ལ་རྒྱུ་བྱས་པ་ཡིན་པས། སྒྲུབ་པ་མེད་ན་རྟོགས་པ་བཞིན་དུ་དེ་ཡང་མི་གནས་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་སྒྲུབ་པ་ནུབ་པ་ནི་བསྟན་པ་ཉམས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པར་བསྟན་ནས། བསྟན་པ་ཉམས་པ་འདི་ནི་རིང་བསྲེལ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་མཐར་ཐུག་པ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་གསུམ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །རིང་བསྲེལ་འདུ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་བྱིན་གྱིས་བརླབས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། තාති [Pg.84] රස්මියො. කාරුඤ්ඤන්ති පරිදෙවනකාරුඤ්ඤං. ජම්බුදීපෙ, දීපන්තරෙසු, දෙවනාගබ්‍රහ්මලොකෙසු ච විප්පකිරිත්වා ඨිතානං ධාතූනං මහාබොධිපල්ලඞ්කට්ඨානෙ එකජ්ඣං සන්නිපාතනං, රස්මිවිස්සජ්ජනං, තත්ථ තෙජොධාතුයා උට්ඨානං, එකජාලිභාවො චාති සබ්බමෙතං සත්ථු අධිට්ඨානවසෙනෙවාති වෙදිතබ්බං. “འོད་ཟེར་” ཞེས་པ་ནི་འོད་ཟེར་རྣམས་སོ། །“སྙིང་རྗེ་” ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་གྱི་སྙིང་རྗེའོ། །འཛམ་བུའི་གླིང་དང་། གླིང་གཞན་དག་དང་། ལྷ་དང་ཀླུ་དང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་སུ་ཐོར་ནས་གནས་པའི་རིང་བསྲེལ་རྣམས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་གནས་སུ་གཅིག་ཏུ་འདུ་བ་དང་། འོད་ཟེར་འཕྲོ་བ་དང་། དེར་མེའི་ཁམས་ལངས་པ་དང་། མེ་ལྕེ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་འདི་ཐམས་ཅད་ནི་སྟོན་པའི་བྱིན་གྱིས་བརླབས་པའི་དབང་གིས་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། අනච්ඡරියත්තාති ද්වීසුපි උප්පජ්ජමානෙසු අච්ඡරියත්තාභාවදොසතොති අත්ථො. බුද්ධා නාම මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණං විය එකසදිසාති තෙසං දෙසනාපි එකරසා එවාති ආහ ‘‘දෙසනාය ච විසෙසාභාවතො’’ති, එතෙන ච අනච්ඡරියත්තමෙව සාධෙති. ‘‘විවාදභාවතො’’ති එතෙන විවාදාභාවත්ථං ද්වෙ එකතො න උප්පජ්ජන්තීති දස්සෙති. “ངོ་མཚར་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་གཉིས་ཀ་སྐྱེས་ན་ངོ་མཚར་བ་མེད་པའི་སྐྱོན་གྱི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་དབུས་ནས་བཅག་པའི་གསེར་བཞིན་དུ་གཅིག་པ་ཉིད་དུ་མཚུངས་པས། དེ་དག་གི་གསུང་ཆོས་ཀྱང་རོ་གཅིག་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ཆོས་བསྟན་པ་ལ་ཡང་ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་གསུངས་ལ། འདིས་ནི་ངོ་མཚར་མ་ཡིན་པ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །“རྩོད་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་པས་ནི་རྩོད་པ་མེད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གཉིས་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མི་སྐྱེའོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། තත්ථාති මිලින්දපඤ්හෙ (මි. ප. 5.1.1). එකුද්දෙසොති එකො එකවිධො අභින්නො උද්දෙසො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. “དེར་” ཞེས་པ་ནི་མི་ལིནྡའི་དྲི་བ་ལའོ། །“འདོན་པ་གཅིག་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཅིག་དང་། རྣམ་པ་གཅིག་པ་དང་། དབྱེར་མེད་པའི་འདོན་པའོ། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། එකං එව බුද්ධං ධාරෙතීති එකබුද්ධධාරණී, එතෙන එවංසභාවා එතෙ බුද්ධගුණා, යෙන දුතියං බුද්ධගුණං ධාරෙතුං අසමත්ථා අයං ලොකධාතූති දස්සෙති. පච්චයවිසෙසනිප්ඵන්නානඤ්හි ධම්මානං සභාවවිසෙසො න සක්කා නිවාරෙතුන්ති. ‘‘න ධාරෙය්‍යා’’ති වත්වා තමෙව අධාරණං පරියායෙහි පකාසෙන්තො ‘‘චලෙය්‍යා’’තිආදිමාහ. තත්ථ චලෙය්‍යාති පරිප්ඵන්දෙය්‍ය. කම්පෙය්‍යාති පවෙධෙය්‍ය. නමෙය්‍යාති එකපස්සෙන නතා භවෙය්‍ය. ඔණමෙය්‍යාති ඔසීදෙය්‍ය. විනමෙය්‍යාති විවිධා ඉතො චිතො ච නමෙය්‍ය. විකිරෙය්‍යාති වාතෙන භුසමුට්ඨි විය විප්පකිරෙය්‍ය. විධමෙය්‍යාති විනස්සෙය්‍ය. විද්ධංසෙය්‍යාති සබ්බසො විද්ධස්තා භවෙය්‍ය. තථාභූතා ච න කත්ථචි තිට්ඨෙය්‍යාති ආහ ‘‘න ඨානං උපගච්ඡෙය්‍යා’’ති. “སངས་རྒྱས་གཅིག་ཉིད་འཛིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་གཅིག་འཛིན་པ་སྟེ། འདིས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་འདི་ལྟ་བུ་ཡིན་པས། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གཉིས་པ་ཞིག་འཛིན་མི་ནུས་པར་སྟོན་ཏོ། །རྐྱེན་གྱི་ཁྱད་པར་ལས་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་གྱི་ཁྱད་པར་ནི་བཟློག་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“མི་འཛིན་ཏོ་” ཞེས་གསུངས་ནས། མི་འཛིན་པ་དེ་ཉིད་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསལ་བར་མཛད་དེ། “གཡོ་བར་འགྱུར་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “གཡོ་བར་འགྱུར་” ཞེས་པ་ནི་འཕར་ཞིང་གཡོ་བའོ། །“འགུལ་བར་འགྱུར་” ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་འགུལ་བའོ། །“གཞོལ་བར་འགྱུར་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་གཞོལ་བར་འགྱུར་བའོ། །“བྱིང་བར་འགྱུར་” ཞེས་པ་ནི་ནུབ་པར་འགྱུར་བའོ། །“འདུད་པར་འགྱུར་” ཞེས་པ་ནི་ཕན་ཚུན་དུ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་འདུད་པའོ། །“གཏོར་བར་འགྱུར་” ཞེས་པ་ནི་རླུང་གིས་ཕུབ་མའི་སྤར་བ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་གཏོར་བའོ། །“འཇིག་པར་འགྱུར་” ཞེས་པ་ནི་མེད་པར་འགྱུར་བའོ། །“རྣམ་པར་འཇིག་པར་འགྱུར་” ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་རྣམ་པར་ཞིག་པར་འགྱུར་བའོ། །དེ་ལྟར་གྱུར་པ་ན་གང་དུ་ཡང་མི་གནས་པའི་ཕྱིར། “གནས་སུ་མི་འགྱུར་རོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ඉදානි තත්ථ නිදස්සනං දස්සෙන්තො ‘‘යථා මහාරාජා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සමුපාදිකාති සමං උද්ධං පජ්ජති පවත්තතීති සමුපාදිකා, උදකස්ස උපරි සමංගාමිනීති අත්ථො. වණ්ණෙනාති සණ්ඨානෙන. පමාණෙනාති ආරොහෙන. කිසථූලෙනාති කිසථූලභාවෙන, පරිණාහෙනාති අත්ථො. ද්වින්නම්පීති ද්වෙපි, ද්වින්නම්පි වා සරීරභාරං. ད་ནི་དེ་ལ་དཔེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་དཔེར་ན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “མཉམ་པར་འཕྱོ་བ་” ཞེས་པ་ནི་མཉམ་པར་སྟེང་དུ་འཕྱོ་ཞིང་འཇུག་པས་མཉམ་པར་འཕྱོ་བ་སྟེ། ཆུའི་སྟེང་དུ་མཉམ་པར་འགྲོ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཁ་དོག་གིས་” ཞེས་པ་ནི་དབྱིབས་ཀྱིས་སོ། །“ཚད་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་སྲིད་ཀྱིས་སོ། །“ཕྲ་སྦོམ་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ཕྲ་བ་དང་སྦོམ་པའི་རང་བཞིན་ཏེ། ཞེང་གི་ཚད་ཀྱིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“གཉིས་ཀའི་ཡང་” ཞེས་པ་ནི་གཉིས་ཀའམ། ཡང་ན་གཉིས་ཀའི་ལུས་ཀྱི་ལྗིད་ཚད་དོ།། ඡාදෙන්තන්ති රොචෙන්තං රුචිං උප්පාදෙන්තං. තන්දීකතොති තෙන භොජනෙන තන්දීභූතො. අනොණමිතදණ්ඩජාතොති යාවදත්ථභොජනෙන ඔණමිතුං අසමත්ථතාය [Pg.85] අනොණමිතදණ්ඩො විය ජාතො. සකිං භුත්තොවාති එකං වඩ්ඪිතකං භුත්තමත්තොව මරෙය්‍යාති. අතිධම්මභාරෙනාති ධම්මෙන නාම පථවී තිට්ඨෙය්‍ය, සකිං තෙනෙව චලති විනස්සතීති අධිප්පායෙන පුච්ඡති. පුන ථෙරො රතනං නාම ලොකෙ කුටුම්බං සන්ධාරෙන්තං, අභිමතඤ්ච ලොකෙන; තං අත්තනො ගරුසභාවතාය සකටභඞ්ගස්ස කාරණං අතිභාරභූතං දිට්ඨමෙවං ධම්මො ච හිතසුඛවිසෙසෙහි තංසමඞ්ගිනං ධාරෙන්තො, අභිමතො ච විඤ්ඤූනං ගම්භීරප්පමෙය්‍යභාවෙන ගරුසභාවත්තා අතිභාරභූතො පථවිචලනස්ස කාරණං හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉධ මහාරාජ ද්වෙ සකටා’’තිආදිමාහ, එතෙනෙව තථාගතස්ස මාතුකුච්ඡිඔක්කමනාදිකාලෙ පථවිකම්පනකාරණං සංවණ්ණිතන්ති දට්ඨබ්බං. එකස්සාති එකස්මා, එකස්ස වා සකටස්ස රතනං තස්මා සකටතො ගහෙත්වාති අත්ථො. “ཚིམ་པར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བར་བྱེད་པའམ་འདོད་པ་སྐྱེད་པའོ། །“སྙོམ་ལས་སུ་གྱུར་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཟས་དེས་སྙོམ་ལས་སུ་གྱུར་པའོ། །“མི་གུག་པའི་དབྱུག་པ་ལྟར་གྱུར་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཅི་བདེར་ཟོས་པས་གུག་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་མི་གུག་པའི་དབྱུག་པ་ལྟར་གྱུར་པའོ། །“ལན་ཅིག་ཟོས་པ་ཙམ་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ཟས་ཐེངས་གཅིག་བླུད་པ་ཙམ་ཟོས་པས་འཆི་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ། །“ཆོས་ཀྱི་ཁུར་ལྷག་པར་ཆེ་བས་” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱིས་ས་ཆེན་པོ་འདི་གནས་པར་འགྱུར་ན། ཅིའི་ཕྱིར་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ལན་ཅིག་ཏུ་གཡོ་ཞིང་འཇིག་པར་འགྱུར་ཞེས་པའི་བསམ་པས་འདྲིའོ། །ཡང་གནས་བརྟན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ན་རིན་པོ་ཆེ་ཞེས་བྱ་བ་ཁྱིམ་འཛིན་པར་བྱེད་པ་དང་འཇིག་རྟེན་གྱིས་འདོད་པ་དེ་ཉིད། རང་གི་ལྗིད་ཆེ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་ཤིང་རྟ་འཇིག་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པ་སྟེ་ཁུར་ལྷག་པར་ཆེ་བར་མཐོང་བ་བཞིན་དུ། ཆོས་ཀྱང་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་ཁྱད་པར་གྱིས་དེ་དང་ལྡན་པ་འཛིན་པར་བྱེད་པ་དང་། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདོད་པ་ཡིན་ཡང་། ཟབ་ཅིང་དཔག་པར་དཀའ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་ལྗིད་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཁུར་ལྷག་པར་ཆེ་བར་གྱུར་ཏེ་ས་གཡོ་བའི་རྒྱུར་འགྱུར་བར་སྟོན་པར་མཛད་དེ། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་འདི་ན་ཤིང་རྟ་གཉིས་...” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ཉིད་ཀྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡུམ་གྱི་ལྷུམས་སུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་སུ་ས་གཡོ་བའི་རྒྱུ་མཚན་བཤད་པར་རིག་པར་བྱའོ། །“གཅིག་གི་” ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ལས་སམ། ཡང་ན་ཤིང་རྟ་གཅིག་གི་རིན་པོ་ཆེ་ཤིང་རྟ་དེ་ལས་བླངས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ඔසාරිතන්ති උච්චාරිතං, කථිතන්ති අත්ථො. “བསྒྲགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་བརྗོད་པའམ་བཤད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། අග්ගොති සබ්බසත්තෙහි අග්ගො. “མཆོག་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་གོ། සභාවපකතිකාති සභාවභූතා අකිත්තිමා පකතිකා. කාරණමහන්තත්තාති කාරණානං මහන්තතාය, මහන්තෙහි බුද්ධකරධම්මෙහි පාරමිසඞ්ඛාතෙහි කාරණෙහි බුද්ධගුණානං නිබ්බත්තිතොති වුත්තං හොති. පථවිආදීනි මහන්තානි වත්ථූනි, මහන්තා ච සක්කභාවාදයො අත්තනො අත්තනො විසයෙ එකෙකාව, එවං සම්මාසම්බුද්ධොපි මහන්තො අත්තනො විසයෙ එකො එව. කො ච තස්ස විසයො? බුද්ධභූමි, යාවතකං වා ඤෙය්‍යමෙවං ‘‘ආකාසො විය අනන්තවිසයො භගවා එකො එව හොතී’’ති වදන්තො ‘‘එකිස්සා ලොකධාතුයා’’ති වුත්තලොකධාතුතො අඤ්ඤෙසුපි චක්කවාළෙසු අපරස්ස බුද්ධස්ස අභාවං දස්සෙති. “རང་བཞིན་གྱི་གཤིས་” ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པ་བཅོས་མིན་གྱི་གཤིས་སོ། །“རྒྱུ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་རྣམས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཏེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སངས་རྒྱས་བྱེད་པའི་ཆོས་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །ས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། བརྒྱ་བྱིན་གྱི་རང་བཞིན་ལ་སོགས་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་རང་རང་གི་ཡུལ་ལ་གཅིག་གཅིག་པུ་ཁོ་ན་ཡིན་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཆེན་པོ་ཡང་རང་གི་ཡུལ་ལ་གཅིག་པུ་ཁོ་ནའོ། །དེའི་ཡུལ་ནི་གང་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ས་དང་། ཤེས་བྱ་ཇི་སྙེད་པ་སྟེ། “ནམ་མཁའ་བཞིན་དུ་མཐའ་ཡས་པའི་ཡུལ་ཅན་གྱི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་གཅིག་པུ་ཁོ་ནའོ་” ཞེས་གསུངས་པས། “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་” ཞེས་གསུངས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ལས་གཞན་པའི་འཁོར་ཡུག་རྣམས་སུ་ཡང་སངས་རྒྱས་གཞན་མེད་པར་སྟོན་ཏོ།། ‘‘සම්මුඛා මෙත’’න්තිආදිනා පවත්තිතං අත්තනො බ්‍යාකරණං අවිපරීතත්ථතාය සත්ථරි පසාදුප්පාදනෙන සම්මාපටිපජ්ජමානස්ස අනුක්කමෙන ලොකුත්තරධම්මාවහම්පි හොතීති ආහ ‘‘ධම්මස්ස…පෙ… පටිපද’’න්ති. වාදස්ස අනුපතනං අනුප්පවත්ති වාදානුපාතොති ආහ ‘‘වාදොයෙවා’’ති. “བདག་གིས་མངོན་སུམ་དུ་ཐོས་སོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བསྟན་པའི་རང་གི་ལུང་བསྟན་པ་ནི། དོན་མ་ནོར་བ་ཉིད་ཀྱིས་སྟོན་པ་ལ་དད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་ཅིང་། ཡང་དག་པར་སྒྲུབ་པ་པོ་ལ་རིམ་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་འདྲེན་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ཆོས་ཀྱི་... ལ་སོགས་པ་... ལམ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །སྨྲས་པའི་རྗེས་སུ་འཇུག་པ་ནི་ “སྨྲས་པའི་རྗེས་མཐུན་” ཡིན་པས་ “སྨྲས་པ་ཉིད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། අච්ඡරියඅබ්භුතවණ්ණනා རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། 162. උදායීති [Pg.86] නාමං, මහාසරීරතාය පන ථෙරො මහාඋදායීති පඤ්ඤායිත්ථ, යස්ස වසෙන විනයෙ නිසීදනස්ස දසා අනුඤ්ඤාතා. පඤ්චවණ්ණාති ඛුද්දිකාදිභෙදතො පඤ්චප්පකාරා. පීතිසමුට්ඨානෙහි පණීතරූපෙහි අතිබ්‍යාපිතදෙහො ‘‘නිරන්තරං පීතියා ඵුටසරීරො’’ති වුත්තො, තතො එවස්සා පරියායතො ඵරණලක්ඛණම්පි වුත්තං. අප්ප-සද්දො ‘‘අප්පකසිරෙනෙවා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.101; 5.158; අ. නි. 7.71) විය ඉධ අභාවත්ථොති ආහ ‘‘අප්පිච්ඡතාති නිත්තණ්හතා’’ති. තීහාකාරෙහීති යථාලාභයථාබලයථාසාරුප්පප්පකාරෙහි. ༡༦༢. “འཆར་བྱེད་” ཞེས་པ་ནི་མིང་སྟེ། ལུས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་གནས་བརྟན་དེ་ནི་ “འཆར་བྱེད་ཆེན་པོ་” ཞེས་གྲགས་ལ། ཁོང་ལ་བརྟེན་ནས་འདུལ་བ་ལས་གདིང་བའི་མཐའ་ཆགས་གནང་བ་ཡིན་ནོ། །“ཁ་དོག་ལྔ་” ཞེས་པ་ནི་ཆུང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་ལྔའོ། །དགའ་བ་ལས་བྱུང་བའི་གྱ་ནོམ་པའི་གཟུགས་ཀྱིས་ལུས་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པ་ལ་ “རྒྱུན་མི་ཆད་པར་དགའ་བས་ལུས་ལ་ཁྱབ་པ་” ཞེས་གསུངས་ཤིང་། དེའི་ཕྱིར་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཁྱབ་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱང་གསུངས་སོ། །“ཉུང་བ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ “ཚེགས་ཆུང་ངུས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་འདིར་མེད་པའི་དོན་ཡིན་པས། “འདོད་པ་ཆུང་བ་ནི་སྲེད་པ་མེད་པའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་དང་། ཇི་ལྟར་མཐུ་ཡོད་པ་དང་། ཇི་ལྟར་འཚམ་པའི་རྣམ་པས་སོ།། න න කථෙති කථෙතියෙව. චීවරාදිහෙතුන්ති චීවරුප්පාදාදිහෙතුභූතං පයුත්තකථං න කථෙති. වෙනෙය්‍යවසෙනාති විනෙතබ්බපුග්ගලවසෙන. කථෙති ‘‘එවමයං විනයං උපගච්ඡතී’’ති. ‘‘සබ්බාභිභූ සබ්බවිදූහමස්මී’’තිආදිකා (ම. නි. 1.285; 2.341; මහාව. 11; කථා. 405; ධ. ප. 353) ගාථාපි ‘‘දසබලසමන්නාගතො, භික්ඛවෙ, තථාගතො’’තිආදිකා (සං. නි. 2.21, 22) සුත්තන්තාපි. མི་སྨྲ་བ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ་སྨྲ་བ་ཉིད་དོ། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་འབྱུང་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་སྦྱོར་བའི་གཏམ་མི་སྨྲའོ། གདུལ་བྱའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་གདུལ་བར་བྱ་བའི་གང་ཟག་གི་དབང་གིས་སོ། ‘འདི་ལྟར་འདི་ནི་འདུལ་བ་ལ་འཇུག་པར་འགྱུར་རོ’ཞེས་སྨྲའོ། ‘ང་ནི་ཐམས་ཅད་ལས་རྒྱལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཡིན’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡང་། ‘དགེ་སློང་དག དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པའོ’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་སྡེ་རྣམས་ཀྱང་ངོ་། 163. අභික්ඛණන්ති අභිණ්හං. නිග්ගාථකත්තා, පුච්ඡනවිස්සජ්ජනවසෙන පවත්තිතත්තා ච ‘‘වෙය්‍යාකරණ’’න්ති වුත්තං. සෙසං සබ්බං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං එවාති. ༡༦༣. མངོན་པར་གཏོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡང་ཡང་ངོ་། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། དྲི་བ་དང་ལན་གྱི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་‘ལུང་བསྟན་པ’ཞེས་གསུངས་སོ། ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། සම්පසාදනීයසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා. དད་པ་རབ་ཏུ་དང་བར་བྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད་དོ། 6. පාසාදිකසුත්තවණ්ණනා ༦. མཛེས་པའི་མདོའི་བཤད་པའོ། නිගණ්ඨනාටපුත්තකාලඞ්කිරියවණ්ණනා གཅེར་བུ་པ་གཉེན་གྱི་བུ་དུས་ལས་བྱས་པའི་བཤད་པའོ། 164. ලක්ඛස්ස [Pg.87] සරවෙධං අවිරජ්ඣිත්වාන විජ්ඣනවිධිං ජානන්තීති වෙධඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘ධනුම්හි කතසික්ඛා’’ති. සිප්පං උග්ගහණත්ථායාති ධනුසිප්පාදිසිප්පස්ස උග්ගහණත්ථාය. මජ්ඣිමෙන පමාණෙන සරපාතයොග්‍යතාවසෙන කතත්තා දීඝපාසාදො. ༡༦༤. འབེན་ལ་མདའ་འཕོག་པ་མ་འཆུགས་པར་འཕོག་པའི་ཆོ་ག་ཤེས་པས་ན་འཕོག་རྩལ་ཅན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་‘གཞུ་ལ་སྦྱངས་པ་བྱས་པ’ཞེས་གསུངས་སོ། བཟོ་བསླབ་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་གཞུའི་བཟོ་ལ་སོགས་པའི་བཟོ་རིག་པ་བསླབ་པའི་ཕྱིར་རོ། ཚད་འབྲིང་པོས་མདའ་འཕོག་པར་འོས་པའི་དབང་གིས་བྱས་པའི་ཕྱིར་ཁང་བཟང་རིང་པོའོ། සම්පති කාලං කතොති අචිරකාලං කතො. ද්වෙධිකජාතාති ජාතද්වෙධිකා සඤ්ජාතභෙදා. ද්වෙජ්ඣජාතාති දුවිධභාවප්පත්තා. භණ්ඩන්ති පරිභාසන්ති එතෙනාති භණ්ඩනං, විරුද්ධචිත්තං. තන්ති භණ්ඩනං. ‘‘ඉදං නහානාදි න කත්තබ්බ’’න්ති පඤ්ඤත්තවත්තං පණ්ණත්ති. ධම්මවිනයන්ති පාවචනං සිද්ධන්තං. විජ්ඣන්තා මුඛසත්තීහි. සහිතං මෙති මය්හං වචනං සහිතං සිලිට්ඨං පුබ්බාපරසම්බන්ධං අත්ථයුත්තං කාරණයුත්තං. තෙනාහ ‘‘අත්ථසංහිත’’න්ති. අධිචිණ්ණන්ති ආචිණ්ණං. විපරාවත්තන්ති විරොධදස්සනවසෙන පරාවත්තිතං, පරාවත්තං දූසිතන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘චිරකාලවසෙන පගුණං, තං මම වාදං ආගම්ම නිවත්ත’’න්ති. පරියෙසමානො විචර තත්ථ ගන්ත්වා සික්ඛාති අත්ථො. සචෙ සක්කොසි, ඉදානියෙව මයා වෙඨිතං දොසං නිබ්බෙඨෙහි. මරණමෙවාති අඤ්ඤමඤ්ඤඝාතනවසෙන මරණමෙව. නාටපුත්තස්ස ඉමෙති නාටපුත්තියා, තෙ පන තස්ස සිස්සාති ආහ ‘‘අන්තෙවාසිකෙසූ’’ති. පුරිමපටිපත්තිතො පටිනිවත්තනං පටිවානං, තං රූපං සභාවො එතෙසන්ති පටිවානරූපා. තෙනාහ ‘‘නිවත්තනසභාවා’’ති. කථනං අත්ථස්ස ආචික්ඛනං. පවෙදනං හෙතුදාහරණානි ආහරිත්වා බොධනං. තෙනාහ ‘‘දුප්පවෙදිතෙති දුවිඤ්ඤාපිතෙ’’ති. න උපසමාය සංවත්තතීති අනුපසමසංවත්තනං, තදෙව අනුපසමසංවත්තනිකං, තස්මිං. සමුස්සිතං හුත්වා පතිට්ඨාහෙතුභාවතො ථූපං, පතිට්ඨාති ආහ ‘‘භින්නථූපෙති භින්නපතිට්ඨෙ’’ති, ථූපොති වා ධම්මස්ස නිය්‍යානභාවො වෙදිතබ්බො අඤ්ඤෙ ධම්මෙ අභිභුය්‍ය සමුස්සිතට්ඨෙන, සො නිගණ්ඨස්ස සමයෙ. කෙහිචි අභින්නසම්මතොපි භින්නො විනට්ඨො එව සබ්බෙන සබ්බං අභාවතොති සො භින්නථූපො, සො එව නිය්‍යානභාවො වට්ටදුක්ඛතො මුච්චිතුකාමානං පටිසරණං, තමෙත්ථ නත්ථීති අප්පටිසරණො[Pg.88], තස්මිං භින්නථූපෙ අප්පටිසරණෙති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ད་ལྟ་ཉིད་དུ་དུས་ལས་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་རིང་པོར་མ་ལོན་པར་ཤི་བའོ། གཉིས་སུ་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི་གཉིས་སུ་གྱུར་པ་སྟེ་དབྱེན་བྱུང་བའོ། ཐེ་ཚོམ་སྐྱེས་པ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པའོ། འདིས་གཤེ་ཞིང་སྨོད་པས་ན་འཐབ་རྩོད་དེ་འགལ་བའི་སེམས་སོ། དེ་ནི་འཐབ་རྩོད་དོ། ‘འདི་ནི་ཁྲུས་ལ་སོགས་པ་མི་བྱའོ’ཞེས་བཅས་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་ནི་བཅས་པའོ། ཆོས་དང་འདུལ་བ་ཞེས་པ་ནི་གསུང་རབ་བམ་གྲུབ་པའི་མཐའོ། ཁ་ཡི་མཚོན་ཆས་འབིགས་པའོ། ངའི་ཚིག་ནི་འབྲེལ་ཆགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ངའི་ཚིག་འབྲེལ་ཆགས་ཤིང་འབྱར་བ་སྔ་ཕྱི་འབྲེལ་ཆགས་པ་དོན་དང་ལྡན་པ་རྒྱུ་མཚན་དང་ལྡན་པའོ། དེའི་ཕྱིར་‘དོན་དང་ལྡན་པ’ཞེས་གསུངས་སོ། གོམས་པར་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་སྤྱད་པའོ། ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་བསྒྱུར་བ་ཞེས་པ་ནི་འགལ་བ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་བསྒྱུར་བ་སྟེ། བསྒྱུར་ཅིང་ཉམས་པར་བྱས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་‘ཡུན་རིང་པོའི་དབང་གིས་བྱང་བར་བྱས་པ་དེ་ངའི་སྨྲ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ཕྱིར་ལོག་གོ’ཞེས་གསུངས་སོ། ཚོལ་ཞིང་རྒྱུས་ཤིག་ཅེས་པ་ནི་དེར་སོང་ལ་སློབས་ཤིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། གལ་ཏེ་ནུས་ན་ད་ལྟ་ཉིད་དུ་ངས་དཀྲིས་པའི་སྐྱོན་འདི་བཤིགས་ཤིག འཆི་བ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་ཕན་ཚུན་གསོད་པའི་དབང་གིས་འཆི་བ་ཉིད་དོ། གཉེན་གྱི་བུའི་འདི་དག་ནི་གཉེན་གྱི་བུའི་སློབ་མ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་ཁོའི་སློབ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་‘ཉེ་གནས་རྣམས་ལ’ཞེས་གསུངས་སོ། སྔོན་གྱི་སྒྲུབ་པ་ལས་ཕྱིར་ལྡོག་པ་ནི་ཕྱིར་ལྡོག་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་རང་བཞིན་དུ་ཡོད་པས་ན་ཕྱིར་ལྡོག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་‘ཕྱིར་ལྡོག་པའི་རང་བཞིན་ཅན’ཞེས་གསུངས་སོ། སྨྲ་བ་ནི་དོན་བསྟན་པའོ། རབ་ཏུ་བསྟན་པ་ནི་གཏན་ཚིགས་དང་དཔེ་ཉེ་བར་བཀོད་ནས་གོ་བར་བྱེད་པའོ། དེའི་ཕྱིར་‘ཉེས་པར་བསྟན་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་དཀའ་བར་བྱས་པ་ལ’ཞེས་གསུངས་སོ། ཉེ་བར་ཞི་བར་མི་འགྱུར་བས་ན་ཉེ་བར་མི་ཞི་བར་འགྱུར་བ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཉེ་བར་མི་ཞི་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ། དེ་ལའོ། མཐོན་པོར་གྱུར་ནས་གནས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མཆོད་རྟེན་ཏེ། གནས་ས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་‘མཆོད་རྟེན་ཞིག་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་གནས་ས་ཞིག་པ་ལ’ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན་ཆོས་གཞན་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་མཐོན་པོར་གནས་པའི་དོན་གྱིས་ཆོས་ཀྱི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དངོས་པོ་ནི་མཆོད་རྟེན་ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ནི་གཅེར་བུ་པའི་ལུགས་ལའོ། ཁ་ཅིག་གིས་མ་ཞིག་པར་འདོད་ཀྱང་། ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་དུ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཞིག་ཅིང་ཉམས་པ་ཉིད་པས་ན་དེ་ནི་མཆོད་རྟེན་ཞིག་པའོ། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དངོས་པོ་དེ་ཉིད་ཡིན་ལ། དེ་འདིར་མེད་པས་ན་སྐྱབས་མེད་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་ན་མཆོད་རྟེན་ཞིག་ཅིང་སྐྱབས་མེད་པ་འདི་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདིར་ཤེས་པར་བྱའོ། ආචරියප්පමාණන්ති ආචරියමුට්ඨි හුත්වා පමාණභූතං. නානානීහාරෙනාති නානාකාරෙන. སློབ་དཔོན་གྱི་ཚད་ཅེས་པ་ནི་སློབ་དཔོན་གྱི་དཔེ་མཁྱུད་དུ་གྱུར་ནས་ཚད་དུ་གྱུར་པའོ། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ། 165. තථෙව සමුදාචරිංසු භූතපුබ්බගතියා. සාමාකානන්ති සාමාකධඤ්ඤානං. ༡༦༥. སྔོན་གྱི་འགྲོ་སྟངས་བཞིན་དུ་དེ་བཞིན་དུ་ཀུན་ཏུ་སྤྱད་དོ། ཙི་ཙེ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་ཙི་ཙེའི་འབྲུ་རྣམས་ཀྱིའོ། ‘‘යෙනස්ස උපජ්ඣායො’’ති වත්වා යථාස්ස ආයස්මතො චුන්දස්ස ධම්මභණ්ඩාගාරිකො උපජ්ඣායො අහොසි, තං විත්ථාරෙන දස්සෙතුං ‘‘බුද්ධකාලෙ කිරා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ බුද්ධකාලෙති භූතකථනමෙතං, න විසෙසනං. සත්ථු පරිනිබ්බානතො පුරෙතරමෙව හි ධම්මසෙනාපති පරිනිබ්බුතො. ‘གང་ན་ཁོའི་མཁན་པོ་ཡོད་པ་དེར’ཞེས་གསུངས་ནས། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཙུནྡ་དེའི་མཁན་པོ་ཆོས་ཀྱི་མཛོད་འཛིན་པ་ཇི་ལྟར་ཡིན་པ་དེ་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘སངས་རྒྱས་ཀྱི་དུས་སུ་སྐད་དོ’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དུས་སུ་ཞེས་པ་ནི་བྱུང་བ་བརྗོད་པ་འདི་ཉིད་དེ། ཁྱད་པར་དུ་བྱེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། སྟོན་པ་མྱ་ངན་ལས་མ་འདས་པའི་སྔོན་རོལ་ཉིད་དུ་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་རོ། ධම්මරතනපූජාවණ්ණනා ཆོས་དཀོན་མཆོག་ལ་མཆོད་པ་བྱས་པའི་བཤད་པའོ། සද්ධිවිහාරිකං අදාසීති සද්ධිවිහාරිකං කත්වා අදාසි. ལྷན་ཅིག་གནས་པར་བྱས་ནས་བྱིན་ནོ། කථාය මූලන්ති භගවතො සන්තිකා ලභිතබ්බධම්මකථාය කාරණං. සමුට්ඨාපෙතීති උට්ඨාපෙති, දාලිද්දියපඞ්කතො උද්ධරතීති අධිප්පායො. සන්ධමන්ති සම්මදෙව ධමන්තො. එකෙකස්මිං පහාරෙයෙව තයො තයො වාරෙ කත්වා දිවා නවවාරෙ රත්තිං නවවාරෙ. උපට්ඨානමෙව ගච්ඡති බුද්ධුපට්ඨානවසෙන, පඤ්හාපුච්ඡනාදිවසෙන පන අන්තරන්තරාපි ගච්ඡතෙව, ගච්ඡන්තො ච දිවසස්ස…පෙ… ගච්ඡති. ඤාතුං ඉච්ඡිතස්ස අත්ථස්ස උද්ධරණභාවතො පඤ්හොව පඤ්හුද්ධාරො, තං ගහෙත්වාව ගච්ඡති අත්තනො මහාපඤ්ඤතාය, සත්ථු ච ධම්මදෙසනායං අකිලාසුභාවතො. གཏམ་གྱི་རྩ་བ་ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔ་ནས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་གྱི་རྒྱུའོ། ཀུན་ནས་སློང་བ་ཞེས་པ་ནི་སློང་བ་སྟེ། དབུལ་ཕོངས་ཀྱི་འདམ་ལས་འདྲེན་པའོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ། རབ་ཏུ་འབུད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་འབུད་པའོ། བརྡུང་བ་རེ་རེ་ཉིད་ལ་ལན་གསུམ་གསུམ་བྱས་ཏེ། ཉིན་མོ་ལན་དགུ་དང་མཚན་མོ་ལན་དགུའོ། སངས་རྒྱས་ལ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་རིམ་གྲོ་ལ་ཉིད་དུ་འགྲོ་ལ། དྲི་བ་འདྲི་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ནི་བར་བར་དུ་ཡང་འགྲོ་ཉིད་དེ། འགྲོ་བཞིན་དུ་ཉིན་མོའི་…བྱེའོ…འགྲོའོ། ཤེས་པར་འདོད་པའི་དོན་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དྲི་བ་ཉིད་ནི་དྲི་བ་འདྲེན་པ་སྟེ། རང་ཉིད་ཤེས་རབ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་དང་། སྟོན་པ་ཆོས་སྟོན་པ་ལ་མི་སྐྱོ་བའི་ཕྱིར་དེ་ཉིད་བཟུང་ནས་འགྲོའོ། අසම්මාසම්බුද්ධප්පවෙදිතධම්මවිනයවණ්ණනා ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་མ་བསྟན་པའི་ཆོས་དང་འདུལ་བའི་བཤད་པའོ། 166. ආරොචිතෙපි තස්මිං අත්ථෙ. සාමිකො හොති, තස්ස සාමිකභාවං දස්සෙතුං ‘‘සොව තස්සා ආදිමජ්ඣපරියොසානං ජානාතී’’ති ආහ. එවන්ති වචනසම්පටිච්ඡනං. චුන්දත්ථෙරෙන හි ආනීතං කථාපාභතං භගවා සම්පටිච්ඡන්තො ‘‘එව’’න්ති ආහ. ‘‘එව’’න්ති දුරක්ඛාතෙ ධම්මවිනයෙ සාවකානං ද්වෙධිකාදිභාවෙන විහරණකිරියාපරාමසනඤ්හෙතං. ༡༦༦. དོན་དེ་གསོལ་བར་བྱས་ཀྱང་། བདག་པོ་ཡིན་པས་ན། དེའི་བདག་པོ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘ཁོ་ཉིད་ཀྱིས་དེའི་ཐོག་མ་དང་བར་དང་མཐའ་མ་ཤེས་སོ’ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་བཞིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་ཚིག་དང་དུ་ལེན་པའོ། གནས་བརྟན་ཙུནྡས་བསྐྱལ་བའི་གཏམ་གྱི་སྐྱེས་དེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དང་དུ་ལེན་བཞིན་དུ་‘དེ་བཞིན་ནོ’ཞེས་གསུངས་སོ། ‘དེ་བཞིན་ནོ’ཞེས་པ་ནི་ཉེས་པར་བཤད་པའི་ཆོས་དང་འདུལ་བ་ལ་ཉན་ཐོས་རྣམས་གཉིས་སུ་གྱུར་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པའི་བྱ་བ་ལ་དམིགས་པ་ཉིད་དོ། යස්මා [Pg.89] …පෙ… පාකටං හොති බ්‍යතිරෙකමුඛෙන ච නෙය්‍යස්ස අත්ථස්ස විභූතභාවාපත්තිතො. අථ වා යස්මා…පෙ… පාකටං හොති දොසෙසු ආදීනවදස්සනෙන තප්පටිපක්ඛෙසු ගුණෙසු ආනිසංසස්ස විභූතභාවාපත්තිතො. වොක්කම්මාති අපසක්කෙත්වා. ආමෙඩිතලොපෙන චායං නිද්දෙසො, වොක්කම්ම වොක්කම්මාති වුත්තං හොති, තෙන තස්ස වොක්කමනස්ස අන්තරන්තරාති අයමත්ථො ලබ්භතීති ආහ ‘‘න නිරන්තර’’න්තිආදි. ධම්මානුධම්මපටිපත්තිආදයොති තෙන සත්ථාරා වුත්තමුත්තිධම්මස්ස අනුධම්මං අප්පටිපජ්ජනාදයො. ආදි-සද්දෙන පාළියං ආගතා අසාමීචිපටිපදාදයො ච සඞ්ගය්හන්ති. මනුස්සත්තම්පීති පි-සද්දෙන ‘‘විචාරණපඤ්ඤාය අසම්භවො, දොසෙසු අනභිනිවෙසිතා, අසන්දිට්ඨිපරාමාසිතා’’ති එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ‘‘තථා එව’’න්ති පදෙහි යථාක්කමං පකාරස්ස කාමං තිරොක්ඛතා, පච්චක්ඛතා වුච්චති, තථාපි යථා ‘‘තථා පටිපජ්ජතූ’’ති පදෙන පටිපජ්ජනාකාරො නියමෙත්වා විහිතො, තථා ‘‘එවං පටිපජ්ජතූ’’ති ඉමිනාපීති ඉදං තස්ස අත්ථදස්සනභාවෙන වුත්තං. සමාදපිතත්තා මිච්ඡාපටිපදාය අපුඤ්ඤං පසවති. གང་གི་ཕྱིར་…བྱེའོ…གསལ་བར་འགྱུར་ཏེ། བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱ་བའི་དོན་གསལ་བའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། ཡང་ན། གང་གི་ཕྱིར་…བྱེའོ…གསལ་བར་འགྱུར་ཏེ། ཉེས་པ་རྣམས་ལ་དམིགས་བསལ་མཐོང་བས་དེའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་ཕན་ཡོན་གསལ་བའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། བྱོལ་ནས་ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་བསྣུར་ནས་སོ། ཟློས་པ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པ་འདི་ནི། བྱོལ་ཞིང་བྱོལ་ནས་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། དེས་ན་བྱོལ་བ་དེའི་བར་བར་དུ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། ‘རྒྱུན་མི་ཆད་པ་མ་ཡིན་པ’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ཆོས་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་སྒྲུབ་པ་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པ་ནི། སྟོན་པ་དེས་གསུངས་པའི་ཐར་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་མི་སྒྲུབ་པ་ལ་སོགས་པའོ། སོགས་ཁོངས་ནས་ལུང་དུ་བྱུང་བའི་མི་མཐུན་པའི་ལམ་ལ་སོགས་པ་ཡང་སྡུད་དོ། མི་ཉིད་ཀྱང་ཞེས་པའི་ཀྱང་སྒྲས་‘དཔྱོད་པའི་ཤེས་རབ་མེད་པ། ཉེས་པ་ལ་མི་ཞེན་པ། ལྟ་བ་མཆོག་འཛིན་མེད་པ’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བསྡུ་བར་ལྟ་བར་བྱའོ། ‘དེ་བཞིན་ཉིད’ཅེས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིས་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་རྣམ་པ་འདོད་པ་ལྟར་ལྐོག་ཏུ་གྱུར་པ་དང་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་གསུངས་ཀྱང་། འོན་ཀྱང་ཇི་ལྟར་‘དེ་བཞིན་དུ་སྒྲུབས་ཤིག’ཅེས་པའི་ཚིག་གིས་སྒྲུབ་པའི་རྣམ་པ་ངེས་པར་བྱས་ནས་བསྟན་པ་ལྟར། ‘འདི་ལྟར་སྒྲུབས་ཤིག’ཅེས་པ་འདིས་ཀྱང་ངོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་དེའི་དོན་སྟོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་སོ། ལོག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་ཡང་དག་པར་བསྐུལ་བའི་ཕྱིར་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་སྐྱེད་དོ། 167. ඤායති මුත්තිධම්මො එතෙනාති ඤායො, තෙන සත්ථාරා වුත්තො ධම්මානුධම්මො, තං පටිපන්නොති ඤායප්පටිපන්නො, සො පන යස්මා තස්ස මුත්තිධම්මස්ස අධිගමෙ කාරණසම්මතො, තස්මා වුත්තං ‘‘කාරණප්පටිපන්නො’’ති. නිප්ඵාදෙස්සතීති සාධෙස්සති, සිද්ධිං ගමිස්සතීති වුත්තං හොති. දුක්ඛනිබ්බත්තකන්ති සම්පති, ආයතිඤ්ච දුක්ඛස්ස නිබ්බත්තකං. වීරියං කරොති මිච්ඡාපටිපන්නත්තා. ༡༦༧. འདིས་ཐར་པའི་ཆོས་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་རིགས་པ་སྟེ། སྟོན་པ་དེས་གསུངས་པའི་ཆོས་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་དེ་ལ་ཞུགས་པས་ན་རིགས་པ་ལ་ཞུགས་པའོ། དེ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་ཐར་པའི་ཆོས་དེ་རྟོགས་པའི་རྒྱུར་འདོད་པ་དེའི་ཕྱིར། ‘རྒྱུ་ལ་ཞུགས་པ’ཞེས་གསུངས་སོ། འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་སྒྲུབ་པར་འགྱུར་ཏེ། གྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། སྡུག་བསྔལ་སྐྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟ་དང་མ་འོངས་པ་ན་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེད་པའོ། ལོག་པར་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་མོ། සම්මාසම්බුද්ධප්පවෙදිතධම්මවිනයාදිවණ්ණනා ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བསྟན་པའི་ཆོས་དང་འདུལ་བ་ལ་སོགས་པའི་བཤད་པའོ། 168. නිය්‍යාතීති වත්තති, සංවත්තතීති වා අත්ථො. ༡༦༨. ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའམ། ཡང་ན་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། 170. ඉධ සාවකස්ස සම්මාපටිපත්තියා එකන්තිකඅපස්සයදස්සනත්ථං සත්ථු සම්මාසම්බුද්ධතා, ධම්මස්ස ච ස්වාක්ඛාතතා කිත්තිතාති ‘‘සම්මාපටිපන්නස්ස කුලපුත්තස්ස පසංසං දස්සෙත්වා’’ති වුත්තං. එවඤ්හි ඉමිස්සා දෙසනාය සංකිලෙසභාගියභාවෙන උට්ඨිතාය වොදානභාගියභාවෙන යථානුසන්ධිනා පවත්ති දීපිතා හොති. අබොධිතත්ථාති අප්පවෙදිතත්ථා, පරමත්ථං චතුත්ථසච්චපටිවෙධං අපාපිතාති අත්ථො. පාළියං ‘‘අස්සා’’ති පදං ‘‘සාවකා සද්ධම්මෙ’’ති [Pg.90] ද්වීහි පදෙහි යොජෙතබ්බං ‘‘අස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාවකා, අස්ස සද්ධම්මෙ’’ති. සබ්බසඞ්ගහපදෙහි කතන්ති සබ්බස්ස සාසනත්ථස්ස සඞ්ගණ්හනපදෙහි එකජ්ඣං කතං. තෙනාහ ‘‘සබ්බසඞ්ගාහිකං කතං න හොතීති අත්ථො’’ති. පුබ්බෙනාපරං සම්බන්ධත්ථභාවෙන සඞ්ගහෙතබ්බතාය වා සඞ්ගහානි පදානි කතානි එතස්සාති සඞ්ගහපදකතං, බ්‍රහ්මචරියං. තප්පටික්ඛෙපෙන න ච සඞ්ගහපදකතන්ති යොජනා. රාගාදිපටිපක්ඛහරණං, යථානුසිට්ඨං වා පටිපජ්ජමානානං වට්ටදුක්ඛතො පටිහරණං නිබ්බානපාපනං පටිහාරො, සො එව ආ-කාරස්ස ඉ-කාරං කත්වා පටිහිරො, පටිහිරො එව පාටිහිරො, සහ පාටිහිරෙනාති සප්පාටිහිරං, තථා සුප්පවෙදිතතාය සප්පාටිහිරං කතන්ති සප්පාටිහිරකතං. තාදිසං පන වට්ටතො නිය්‍යානෙ නියුත්තං, නිය්‍යානප්පයොජනඤ්ච හොතීති ආහ ‘‘නිය්‍යානික’’න්ති. දෙවලොකතොති දෙවලොකතො පට්ඨාය රූපීදෙවනිකායතො පභුති. සුප්පකාසිතන්ති සුට්ඨු පකාසිතං. යාව දෙවමනුස්සෙහීති වා යාව දෙවමනුස්සෙහි යත්තකා දෙවා මනුස්සා ච, තාව තෙ සබ්බෙ අභිබ්‍යාපෙත්වා සුප්පකාසිතං. අනුතාපාය හොතීති අනුතප්පො, සො පන අනුතාපං කරොන්තො විය හොතීති වුත්තං ‘‘අනුතාපකරො හොතී’’ති. ༡༧༠. འདིར་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་གཅིག་ཏུ་བརྟེན་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། སྟོན་པའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་དང་། ཆོས་ཀྱི་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ཉིད་བསྔགས་པས་ན། ‘ཡང་དག་པར་ཞུགས་པའི་རིགས་ཀྱི་བུ་ལ་བསྔགས་པ་བསྟན་ནས’ཞེས་གསུངས་སོ། འདི་ལྟར་ན་ཀུན་ཉོན་གྱི་ཆ་དང་མཐུན་པར་བྱུང་བའི་ཆོས་བསྟན་པ་འདི། རྣམ་བྱང་གི་ཆ་དང་མཐུན་པར་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཞིན་དུ་འཇུག་པ་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ། མ་རྟོགས་པའི་དོན་ཅན་ཞེས་པ་ནི་མ་བསྟན་པའི་དོན་ཅན་ཏེ། དོན་དམ་པ་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པ་ལ་མ་བཀོད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ལུང་གི་ནང་དུ་‘འདིའི’ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་‘ཉན་ཐོས་རྣམས་དམ་པའི་ཆོས་ལ’ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་དང་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། ‘ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་འདིའི་ཉན་ཐོས་རྣམས། འདིའི་དམ་པའི་ཆོས་ལ’ཞེས་སོ། བསྡུ་བའི་ཚིག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པའི་དོན་ཐམས་ཅད་སྡུད་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིས་གཅིག་ཏུ་བྱས་པའོ། དེའི་ཕྱིར་‘ཐམས་ཅད་སྡུད་པར་བྱས་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ’ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན། སྔ་ཕྱི་འབྲེལ་བའི་དོན་གྱི་དངོས་པོར་བསྡུ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། འདི་ལ་བསྡུ་བའི་ཚིག་རྣམས་བྱས་པས་ན་བསྡུ་བའི་ཚིག་གིས་བྱས་པ་སྟེ། ཚངས་པར་སྤྱོད་པའོ། དེ་བཀག་པའི་སྒོ་ནས་བསྡུ་བའི་ཚིག་གིས་བྱས་པ་ཡང་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་གཉེན་པོ་འཛིན་པ་འམ། ཡང་ན་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པ་རྣམས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་སྐྱོབ་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འགོད་པ་ནི་སྐྱོབ་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཨཱ་ཡིག་ཨི་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བས་སྐྱོབ་པ་ཉིད་དོ། སྐྱོབ་པ་ཉིད་ནི་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ། ཆོ་འཕྲུལ་དང་བཅས་པས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་དང་བཅས་པའོ། དེ་ལྟར་ལེགས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཆོ་འཕྲུལ་དང་བཅས་པར་བྱས་པ་ནི་ཆོ་འཕྲུལ་དང་བཅས་པར་བྱས་པའོ། དེ་ལྟ་བུ་ནི་འཁོར་བ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་སྦྱོར་ཞིང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དགོས་པ་ཅན་ཡང་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ‘ངེས་པར་འབྱུང་བ’ཞེས་གསུངས་སོ། ལྷའི་འཇིག་རྟེན་ནས་ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་ནས་བཟུང་སྟེ་གཟུགས་ཅན་གྱི་ལྷའི་རིས་ནས་བརྩམས་པའོ། ལེགས་པར་བསྒྲགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་གསལ་བར་བྱས་པའོ། ཡང་ན། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་བར་དུ་ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་མི་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལ་ཁྱབ་པར་བྱས་ནས་ལེགས་པར་བསྒྲགས་པའོ། འགྱོད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་འགྱོད་པ་སྟེ། དེ་ནི་འགྱོད་པ་བྱེད་པ་ལྟ་བུར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། ‘འགྱོད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ཡིན’ཞེས་གསུངས་སོ། 172. ථිරොති ඨිතධම්මො කෙනචි අසංහාරියො, අසෙක්ඛා සීලක්ඛන්ධාදයො ථෙරකාරකා ධම්මා. ༡༧༢. བརྟན་པོ་ཞེས་པ་ནི་གནས་པའི་ཆོས་ཏེ་སུས་ཀྱང་མི་འཕྲོག་པ་དང་། མི་སློབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་གནས་བརྟན་དུ་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། 173. යොගෙහි ඛෙමත්තාති යොගෙහි අනුපද්දුතත්තා. සද්ධම්මස්සාති අස්ස සද්ධම්මස්ස. අස්සාති ච අස්ස සත්ථුනො. ༡༧༣. སྦྱོར་བ་རྣམས་ལས་བདེ་འཇགས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བ་རྣམས་ཀྱིས་མ་གཙེས་པའི་ཕྱིར་རོ། དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་དམ་པའི་ཆོས་འདིའི་འོ། འདིའི་ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པ་འདིའི་འོ། 174. උපාසකා බ්‍රහ්මචාරිනො නාම විසෙසතො අනාගාමිනො. සොතාපන්නසකදාගාමිනොපි තාදිසා තථා වුච්චන්තීති ‘‘බ්‍රහ්මචරියවාසං වසමානා අරියසාවකා’’ ඉච්චෙව වුත්තං. ༡༧༤. དགེ་བསྙེན་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ཕྱིར་མི་འོང་བ་རྣམས་སོ། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་དང་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་དེ་ལྟ་བུ་རྣམས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། ‘ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས’ཞེས་གསུངས་སོ། 176. සබ්බකාරණසම්පන්නන්ති යත්තකෙහි කාරණෙහි සම්පන්නං නාම හොති, තෙහි සබ්බෙහි කාරණෙහි සම්පන්නං සම්පත්තං උපගතං පරිපුණ්ණං, සමන්නාගතං වා. ඉමමෙව ධම්මන්ති ඉමමෙව සාසනධම්මං. ༡༧༦. “རྒྱུ་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་རྐྱེན་ཇི་ཙམ་གྱིས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པ། ཐོབ་པ། ཉེ་བར་གནས་པ། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ། ཡང་ན་ཡང་དག་པར་ལྡན་པའོ།། “ཆོས་འདི་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པའི་ཆོས་འདི་ཉིད་ལའོ།། උදකෙන [Pg.91] පදෙසඤ්ඤුනා අත්තනො පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියතං දස්සෙතුං අනිය්‍යානිකෙ අත්ථෙ පයුත්තං පහෙළිකසදිසං වචනං, භගවතා අත්තනො සබ්බඤ්ඤුතාය නිය්‍යානිකෙ අත්ථෙ යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘උදකො සුද’’න්තිආදි වුත්තන්ති තං දස්සෙතුං ‘‘සො කිරා’’තිආදිමාහ. ཡུལ་ཤེས་པའི་ཨུ་ད་ཀ་ཞེས་བྱ་བས། རང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མཁས་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ངེས་པར་འབྱུང་བ་མ་ཡིན་པའི་དོན་ལ་སྦྱར་བའི་ལྡེའུ་སྐད་ལྟ་བུའི་ཚིག་དེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་གི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དོན་ལ་སྦྱར་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཨུ་ད་ཀ་ནི་འདི་ལྟར་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ནི་གྲགས་པ་ལྟར་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། සඞ්ගායිතබ්බධම්මාදිවණ්ණනා ཡང་དག་པར་བསྡུ་བར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་སོགས་པ་བཤད་པ། 177. සඞ්ගම්ම සමාගම්මාති තස්මිංයෙව ඨානෙ ලබ්භමානානං ගතිවසෙන සඞ්ගම්ම ඨානන්තරතො පක්කොසනෙන සමාගතානං වසෙන සමාගම්ම. තෙනාහ ‘‘සඞ්ගන්ත්වා සමාගන්ත්වා’’ති. අත්ථෙන අත්ථන්ති පදන්තරෙ ආගතඅත්ථෙන සහ තත්ථ තත්ථ ආගතමත්ථං. බ්‍යඤ්ජනෙන බ්‍යඤ්ජනන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. සමානෙන්තෙහීති සමානං කරොන්තෙහි, ඔපම්මං වා ආනෙන්තෙහි. සඞ්ගායිතබ්බන්ති සම්මදෙව ගායිතබ්බං කථෙතබ්බං, තං පන සඞ්ගායනං වාචනාමග්ගොති ආහ ‘‘වාචෙතබ්බ’’න්ති. ༡༧༧. “འདུས་ཤིང་ཚོགས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། གནས་དེ་ཉིད་དུ་རྙེད་པར་འགྱུར་བ་རྣམས་འགྲོ་བའི་དབང་གིས་འདུས་པ་དང་། གནས་གཞན་ནས་བོས་པའི་སྒོ་ནས་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འོངས་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཚོགས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་“འདུས་ཤིང་ཚོགས་ནས་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “དོན་གྱིས་དོན་”ཞེས་པ་ནི། ཚིག་གཞན་དུ་བྱུང་བའི་དོན་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་དེ་དང་དེར་བྱུང་བའི་དོན་ཏོ།། “ཚིག་འབྲུས་ཚིག་འབྲུ་”ཞེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། “མཚུངས་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི། མཚུངས་པར་བྱེད་པ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་དཔེ་ཉེ་བར་འགོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། “ཡང་དག་པར་བསྡུ་བར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་བརྗོད་པར་བྱ་ཞིང་བཤད་པར་བྱ་བ་སྟེ། ཡང་དག་པར་བསྡུད་པ་དེ་ནི་ཀློག་པའི་ལམ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཀློག་པར་བྱ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། 178. තස්ස වා භාසිතෙති තස්ස භික්ඛුනො භාසිතෙ අත්ථෙ චෙව බ්‍යඤ්ජනෙ ච. අත්ථමිච්ඡාගහණරොපනානි යථා හොන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදි වුත්තං. ආරම්මණං ‘‘සතිපට්ඨාන’’න්ති ගණ්හාති, න සතියෙව ‘‘සතිපට්ඨාන’’න්ති. ‘‘සතිපට්ඨානානී’’ති බ්‍යඤ්ජනං රොපෙති තස්මිං අත්ථෙ, න ‘‘සතිපට්ඨානා’’ති. උපපන්නතරානීති යුත්තතරානි. අල්ලීනතරානීති සිලිට්ඨතරානි. යා චෙවාති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං, විභත්තිලොපෙන වා. පුන යා චෙවාති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙනෙව නිද්දෙසො. නෙව උස්සාදෙතබ්බොති න උක්කංසෙතබ්බො විරජ්ඣිත්වා වුත්තත්තා. න අපසාදෙතබ්බොති න සන්තජ්ජෙතබ්බො විවාදපරිහරණත්ථං. ධාරණත්ථන්ති උපධාරණත්ථං සල්ලක්ඛණත්ථං. ༡༧༨. “ཡང་ན་དེས་སྨྲས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། དགེ་སློང་དེས་སྨྲས་པའི་དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་གཉིས་ཀ་ལའོ།། དོན་ལོག་པར་འཛིན་པ་དང་སྒྲོ་འདོགས་པ་ཇི་ལྟར་འགྱུར་བ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དམིགས་པ་ནི་“དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་”ཞེས་འཛིན་གྱི། དྲན་པ་ཉིད་ནི་“དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་”ཞེས་མི་འཛིན་ཏོ།། དོན་དེ་ལ་“དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་རྣམས་”ཞེས་པའི་ཚིག་སྒྲོ་འདོགས་ཀྱི། “དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་”ཞེས་མི་འདོགས་སོ།། “འཐད་པ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི། རིགས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། “འབྱར་བར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི། འབྲེལ་ཆགས་པ་ཉིད་དོ།། “གང་ཡང་”ཞེས་པ་ནི། རྟགས་ནོར་བའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའམ། ཡང་ན་རྣམ་དབྱེ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། ཡང་“གང་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་རྟགས་ནོར་བའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པ་ཉིད་དོ།། “བསྟོད་པར་མི་བྱ་”ཞེས་པ་ནི། འགལ་བར་སྨྲས་པའི་ཕྱིར་མཆོག་ཏུ་མི་བསྟོད་པའོ།། “སྨད་པར་མི་བྱ་”ཞེས་པ་ནི། རྩོད་པ་སྤང་བའི་ཕྱིར་སྡིགས་མོ་མི་བྱ་བའོ།། “གཟུང་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་གཟུང་བ་དང་མཚན་མར་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། 181. අත්ථෙන උපෙතන්ති අවිපරීතෙන අත්ථෙන උපෙතං තං ‘‘අයමෙත්ථ අත්ථො’’ති උපෙච්ච පටිජානිත්වා ඨිතං. තථාරූපො ච තස්ස බුජ්ඣිතා නාම හොතීති ආහ ‘‘අත්ථස්ස විඤ්ඤාතාර’’න්ති. එවමෙතං භික්ඛුං පසංසථාති වුත්තනයෙන ධම්මභාණකං අමුං භික්ඛුං ‘‘එවං ලාභා නො ආවුසො’’තිආදිආකාරෙන පසංසථ. ඉදානිස්ස පසංසභාවං දස්සෙතුං ‘‘එසො හී’’තිආදි වුත්තං. එසාති පරියත්තිධම්මස්ස සත්ථුකිච්චකරණතො, තත්ථ චස්ස සම්මදෙව අවට්ඨිතභාවතො ‘‘බුද්ධො නාම එසා’’ති [Pg.92] වුත්තො. ‘‘ලාභා නො’’තිආදිනා චස්ස භික්ඛූනං පියගරුභාවං විභාවෙන්තො සත්ථා තං අත්තනො ඨානෙ ඨපෙසීති වුත්තො. ༡༨༡. “དོན་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི། མ་ནོར་བའི་དོན་དང་ལྡན་པ་སྟེ། “འདི་ལ་དོན་འདི་ཡོད་དོ་”ཞེས་ཉེ་བར་ཁས་བླངས་ནས་གནས་པའོ།། དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་ནི་དེའི་དོན་རྟོགས་པ་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “དོན་རིག་པ་པོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “དེ་ལྟར་དགེ་སློང་འདི་ལ་བསྟོད་པར་གྱིས་ཤིག་”ཞེས་པ་ནི། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་སྨྲ་བའི་དགེ་སློང་དེ་ལ། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་བདག་ཅག་ལ་རྙེད་པ་འདི་ལྟ་བུ་ཡོད་དོ་”ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་བསྟོད་པར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའོ།། ད་ནི་དེའི་བསྟོད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “འདི་ནི་”ཞེས་པ་ནི། ལུང་གི་ཆོས་ཀྱིས་སྟོན་པའི་མཛད་པ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལ་ཁོང་ཉིད་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “བདག་ཅག་ལ་རྙེད་པ་ཡོད་དོ་”ལ་སོགས་པས་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་དགའ་བ་དང་གུས་པའི་དངོས་པོ་རྣམ་པར་འབྱེད་བཞིན། སྟོན་པས་ཁོང་ཉིད་རང་གི་གནས་སུ་བཞག་གོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། පච්චයානුඤ්ඤාතකාරණාදිවණ්ණනා ཡོ་བྱད་གནང་བའི་རྒྱུ་ལ་སོགས་པ་བཤད་པ། 182. තතොපි උත්තරිතරන්ති යා පුබ්බෙ සම්මාපටිපන්නස්ස භික්ඛුනො පසංසනවසෙන ‘‘ඉධ පන චුන්ද සත්ථා ච හොති සම්මාසම්බුද්ධො’’තිආදිනා (දී. නි. 3.167, 169) පවත්තිතදෙසනාය උපරි ‘‘ඉධ චුන්ද සත්ථා ච ලොකෙ උදපාදී’’තිආදිනා (දී. නි. 3.170, 171) දෙසනා වඩ්ඪිතා. තතොපි උත්තරිතරං සවිසෙසං දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො ‘‘පච්චයහෙතූ’’තිආදිමාහ. තත්ථ පච්චයහෙතූති පච්චයසංවත්තනහෙතු. උප්පජ්ජනකා ආසවාති පච්චයානං පරියෙසනහෙතු චෙව පරිභොගහෙතු ච උප්පජ්ජනකා කාමාසවාදයො. තෙසං දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො මිච්ඡාආජීවං පහාය සම්මාආජීවෙන ජීවිතං කප්පෙතී’’ති (සං. නි. 5.8) ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරං පටිසෙවතී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.23; අ. නි. 6.58) ච සම්මාපටිපත්තිං උපදිසන්තො භගවා පටිඝාතාය ධම්මං දෙසෙති නාම. ‘‘යො තුම්හෙසු පාළියා අත්ථබ්‍යඤ්ජනානි මිච්ඡා ගණ්හාති, සො නෙව උස්සාදෙතබ්බො, න අපසාදෙතබ්බො, සාධුකං සඤ්ඤාපෙතබ්බො තස්සෙව අත්ථස්ස නිසන්තියා’’ති එවං පරියත්තිධම්මෙ මිච්ඡාපටිපන්නෙ සම්මාපටිපත්තියං භික්ඛූ නියොජෙන්තො භගවා භණ්ඩනහෙතු උප්පජ්ජනකානං සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතාය ධම්මං දෙසෙති නාම. යථා තෙ න පවිසන්තීති තෙ ආසවා අත්තනො චිත්තසන්තානං යථා න ඔතරන්ති. මූලඝාතෙන පටිහනනායාති යථා මූලඝාතො හොති, එවං මූලඝාතවසෙන පජහනාය. තන්ති චීවරං. යථා චීවරං ඉදමත්ථිකතමෙව උපාදාය අනුඤ්ඤාතං, එවං පිණ්ඩපාතාදයොපි. ༡༨༢. “དེ་ལས་ཀྱང་ཆེས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་ཡང་དག་པར་ཞུགས་པའི་དགེ་སློང་ལ་བསྟོད་པའི་དབང་གིས། “ཙུནྡ་འདི་ན་སྟོན་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་པ་ཡོད་དོ་”ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཆོས་བཤད་པ་དེའི་སྟེང་དུ། “ཙུནྡ་འདི་ན་སྟོན་པ་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ་”ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཆོས་བཤད་པ་སྤེལ་བའོ།། དེ་ལས་ཀྱང་ཆེས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཆོས་བཤད་པ་ཁྱད་པར་ཅན་སྤེལ་བཞིན། “ཡོ་བྱད་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“ཡོ་བྱད་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་”ཞེས་པ་ནི། ཡོ་བྱད་འགྲུབ་པའི་རྒྱུ་ལའོ།། “སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཟག་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། ཡོ་བྱད་ཚོལ་བའི་རྒྱུ་དང་ཉེ་བར་སྤྱོད་པའི་རྒྱུ་ལས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་འདོད་པའི་ཟག་པ་ལ་སོགས་པའོ།། མཐོང་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཟག་པ་དེ་དག་ལ། “དགེ་སློང་དག་འདི་ན་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ལོག་པའི་འཚོ་བ་སྤངས་ནས་ཡང་དག་པའི་འཚོ་བས་འཚོ་བ་བྱེད་དོ་”ཞེས་དང་། “དགེ་སློང་དག་འདི་ན་དགེ་སློང་གིས་སོ་སོར་བརྟགས་ནས་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཆོས་གོས་ལ་ཉེ་བར་སྤྱོད་དོ་”ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་སྟོན་བཞིན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྤང་བའི་ཕྱིར་ཆོས་སྟོན་པ་ཞེས་བྱའོ།། “ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་གང་ཞིག་གཞུང་གི་དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་ལོག་པར་འཛིན་པ་དེ། བསྟོད་པར་མི་བྱ་ཞིང་སྨད་པར་མི་བྱ་བར། དོན་དེ་ཉིད་ངེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ལེགས་པར་གོ་བར་བྱའོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་ལུང་གི་ཆོས་ལ་ལོག་པར་ཞུགས་པ་རྣམས་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་སྦྱོར་བཞིན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འཐབ་རྩོད་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་གྱི་ཟག་པ་རྣམས་སྤང་བའི་ཕྱིར་ཆོས་སྟོན་པ་ཞེས་བྱའོ།། “དེ་དག་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། ཟག་པ་དེ་དག་རང་གི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་ཇི་ལྟར་མི་འབབ་པ་ལའོ།། “རྩ་བ་ནས་བཅོམ་སྟེ་སྤང་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། རྩ་བ་ནས་འཇིག་པ་ཇི་ལྟར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར། རྩ་བ་ནས་འཇིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤང་བའི་ཕྱིར་རོ།། “དེ་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་ལའོ།། ཇི་ལྟར་ཆོས་གོས་འདི་ནི་དགོས་པ་འདི་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་གནང་བ་དེ་བཞིན། བསོད་སྙོམས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་ངོ་།། සුඛල්ලිකානුයොගාදිවණ්ණනා བདེ་བར་སྦྱོར་བ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་ལ་སོགས་པ་བཤད་པ། 183. සුඛිතන්ති සඤ්ජාතසුඛං. පීණිතන්ති ධාතං සුහිතං. තථාභූතො පන යස්මා ථූලසරීරො හොති, තස්මා ‘‘ථූලං කරොතී’’ති වුත්තං. ༡༨༣. “བདེ་བར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་བདེ་བ་སྐྱེས་པའོ།། “ཚིམ་པར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་ངོམས་ཤིང་ཕན་པར་གྱུར་པའོ།། དེ་ལྟར་གྱུར་པ་ནི་ལུས་སྦོམ་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “སྦོམ་པོར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། 186. නඨිතසභාවාති [Pg.93] අනවට්ඨිතසභාවා, එවරූපාය කථාය අනවට්ඨානභාවතො සභාවොපි තෙසං අනවට්ඨිතොති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘ජිව්හා නො අත්ථී’’තිආදි. කාමං ‘‘පඤ්චහි චක්ඛූහී’’ති වුත්තං, අග්ගහිතග්ගහණෙන පන චත්තාරි චක්ඛූනි වෙදිතබ්බානි. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්හි සමන්තචක්ඛූති. තස්ස වා ඤෙය්‍යධම්මෙසු ජානනවසෙන පවත්තිං උපාදාය ‘‘ජානතා’’ති වුත්තං. හත්ථාමලකං විය පච්චක්ඛතො දස්සනවසෙන පවත්තිං උපාදාය ‘‘පස්සතා’’ති වුත්තං. නෙමං වුච්චති ථම්භාදීහි අනුපවිට්ඨභූමිප්පෙදෙසොති ආහ ‘‘ගම්භීරභූමිං අනුපවිට්ඨො’’ති. සුට්ඨු නිඛාතොති භූමිං නිඛනිත්වා සම්මදෙව ඨපිතො. තස්මින්ති ඛීණාසවෙ. අනජ්ඣාචාරො අචලො අසම්පවෙධී, යස්මා අජ්ඣාචාරො සෙතුඝාතො ඛීණාසවානං. සොතාපන්නාදයොති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ගහිතෙසු අනාගාමිනො තාව නවසුපි ඨානෙසු ඛීණාසවා විය අභබ්බා, සොතාපන්නසකදාගාමිනො පන ‘‘තතියපඤ්චමට්ඨානෙසු අභබ්බා’’ති න වත්තබ්බා, ඉතරෙසු සත්තසු ඨානෙසු අභබ්බාව. ༡༨༦. “མི་གནས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་མི་བརྟན་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཏེ། འདི་ལྟ་བུའི་གཏམ་གྱིས་མི་གནས་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་རང་བཞིན་ཡང་མི་བརྟན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་“བདག་ཅག་ལ་ལྕེ་ཡོད་དོ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “སྤྱན་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་གསུངས་པ་ནི་འདོད་པ་ལྟར་ཡིན་མོད་ཀྱང་། མ་བཟུང་བ་འཛིན་པའི་སྒོ་ནས་སྤྱན་བཞི་པོ་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཀུན་ཏུ་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན་ཤེས་བྱའི་ཆོས་རྣམས་ལ་མཁྱེན་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པ་ལ་བརྟེན་ནས། “མཁྱེན་པ་པོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ལག་མཐིལ་གྱི་སྐྱུ་རུ་ར་བཞིན་དུ་མངོན་སུམ་དུ་གཟིགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པ་ལ་བརྟེན་ནས། “གཟིགས་པ་པོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཀ་བ་ལ་སོགས་པས་མ་ཞུགས་པའི་ས་ཕྱོགས་ལ་འདི་སྐད་མི་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། “ས་ཟབ་མོར་ཞུགས་པ་”ཞེས་གསུངས་ོ།། “ལེགས་པར་བཙུགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ས་ལ་བརྐོས་ནས་ལེགས་པར་བཞག་པའོ།། “དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པ་ལའོ།། ལྷག་པར་མི་སྤྱོད་པ། མི་གཡོ་བ། མི་འཁྲུགས་པ་སྟེ། ལྷག་པར་སྤྱོད་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆུ་ལོན་འཇིག་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། “རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པ་འདིར། སོགས་སྒྲས་བཟུང་བ་རྣམས་ལས། ཕྱིར་མི་འོང་བ་ནི་གནས་དགུ་པོ་ཐམས་ཅད་དུ་ཟག་པ་ཟད་པ་བཞིན་དུ་མི་སྐལ་བ་ཡིན་ལ། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་དང་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་ནི་“གནས་གསུམ་པ་དང་ལྔ་པ་ལ་མི་སྐལ་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་མི་བརྗོད་དེ། གནས་གཞན་བདུན་པོ་རྣམས་ལ་ནི་མི་སྐལ་བ་ཉིད་དོ།། පඤ්හබ්‍යාකරණවණ්ණනා དྲི་བ་ལུང་བསྟན་པ་བཤད་པ། 187. ගිහිබ්‍යඤ්ජනෙනාති ගිහිලිඞ්ගෙන. ඛීණාසවො පන ගිහිබ්‍යඤ්ජනෙන අරහත්තං පත්තොපි න තිට්ඨති විවෙකට්ඨානස්ස අභාවාති අධිප්පායො. තස්ස වසෙනාති භුම්මදෙවත්තභාවෙ ඨත්වා අරහත්තප්පත්තස්ස වසෙන. අයං පඤ්හොති ‘‘අභබ්බො සො නව ඨානානි අජ්ඣාචරිතු’’න්ති අයං පඤ්හො ආගතො ඉතරස්ස පබ්බජ්ජාය, පරිනිබ්බානෙන වා අභබ්බතාය අවුත්තසිද්ධත්තා. යදි එවං කථං භික්ඛුගහණන්ති ආහ ‘‘භින්නදොසත්තා’’තිආදි. අපරිච්ඡෙදන්ති අපරියන්තං, තයිදං සුවිපුලන්ති ආහ ‘‘මහන්ත’’න්ති. ඤෙය්‍යස්ස හි විපුලතාය ඤාණස්ස විපුලතා වෙදිතබ්බා, එතෙන ‘‘අපරිච්ඡෙද’’න්ති වුච්චමානම්පි ඤෙය්‍යං සත්ථු ඤාණස්ස වසෙන පරිච්ඡෙදමෙවාති දස්සිතං හොති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ඤාණපරියන්තිකං නෙය්‍ය’’න්ති (මහානි. 69, 156; චූළනි. 85; පටි. ම. 3.5) අනාගතෙ අපඤ්ඤාපනන්ති අනාගතෙ විසයෙ ඤාණස්ස අපඤ්ඤාපනං. ‘‘පච්චක්ඛං විය කත්වා’’ති කස්මා විය-සද්දග්ගහණං කතං, නනු බුද්ධානං සබ්බම්පි ඤාණං අත්තනො විසයං පච්චක්ඛමෙව කත්වා පවත්තති එකප්පමාණභාවතොති? සච්චමෙතං, ‘‘අක්ඛ’’න්ති පන චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියං වුච්චති, තං අක්ඛං පති වත්තතීති චක්ඛාදිනිස්සිතං විඤ්ඤාණං, තස්ස [Pg.94] ච ආරම්මණං ‘‘පච්චක්ඛ’’න්ති ලොකෙ නිරුළ්හමෙතන්ති තං නිදස්සනං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘පච්චක්ඛං විය කත්වා’’ති අවොච, න පන භගවතො ඤාණස්ස අප්පච්චක්ඛාකාරෙන පවත්තනතො. තථා හි වදන්ති – ༡༨༧. “ཁྱིམ་པའི་རྟགས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་པའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་སོ།། ཟག་པ་ཟད་པ་ནི་ཁྱིམ་པའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཐོབ་ཀྱང་། དབེན་པའི་གནས་མེད་པའི་ཕྱིར་མི་གནས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “དེའི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི། ས་བླའི་ལྷའི་ལུས་ལ་གནས་ནས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་སོ།། “དྲི་བ་འདི་”ཞེས་པ་ནི། “ཁོང་ནི་གནས་དགུ་པོ་ལ་ལྷག་པར་སྤྱོད་པར་མི་སྐལ་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པའི་དྲི་བ་འདི་ནི། གཞན་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་སྒོ་ནས་མི་སྐལ་བ་ཉིད་མ་སྨྲས་ཀྱང་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་བྱུང་བའོ།། གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་དགེ་སློང་ཞེས་བཟུང་ཞེ་ན། “ཉེས་པ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “ཚད་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཐའ་ཡས་པ་སྟེ། དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཡངས་པའི་ཕྱིར་“ཆེན་པོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཤེས་བྱ་ཡངས་པའི་ཕྱིར་ཡེ་ཤེས་ཡངས་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། འདིས། “ཚད་མེད་པ་”ཞེས་བརྗོད་ཀྱང་ཤེས་བྱ་ནི་སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་ཚད་ཡོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། འདི་སྐད་དུ། “ཤེས་བྱ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐར་ཐུག་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “མ་འོངས་པ་ལ་མི་གསལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། མ་འོངས་པའི་ཡུལ་ལ་ཡེ་ཤེས་མི་གསལ་བའོ།། “མངོན་སུམ་བཞིན་དུ་བྱས་ནས་”ཞེས་པར། ཅིའི་ཕྱིར་“བཞིན་དུ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བཟུང་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་རང་གི་ཡུལ་མངོན་སུམ་ཉིད་དུ་བྱས་ནས་འཇུག་པ་ཚད་མ་གཅིག་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱང་། “དབང་པོ་”ཞེས་པ་ནི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་ལ་བརྗོད་དེ། དབང་པོ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་མིག་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། དེའི་དམིགས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་དུ་“མངོན་སུམ་”ཞེས་གྲགས་པ་ཡིན་པས། དེ་དཔེར་མཚོན་ནས་སྟོན་བཞིན། “མངོན་སུམ་བཞིན་དུ་བྱས་ནས་”ཞེས་གསུངས་ཀྱི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་མངོན་སུམ་མ་ཡིན་པའི་རྣམ་པས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། འདི་ལྟར་སྨྲས་ཏེ། ‘‘ආවිභූතං පකාසනං, අනුපද්දුතචෙතසං; අතීතානාගතෙ ඤාණං, පච්චක්ඛානං වසිස්සතී’’ති. “གསལ་བར་གྱུར་ཅིང་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། །ཉོན་མོངས་མེད་པའི་སེམས་ཉིད་ལ། །འདས་དང་མ་འོངས་ཡེ་ཤེས་ནི། །མངོན་སུམ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བར་འགྱུར། །”ཞེས་སོ།། අඤ්ඤත්ථ විහිතකෙනාති අඤ්ඤස්මිං විසයෙ පවත්තිතෙන. සඞ්ගාහෙතබ්බන්ති සමං කත්වා කථයිතබ්බං, කථනං පන පඤ්ඤාපනං නාම හොතීති පඤ්ඤාපෙතබ්බන්ති අත්ථො වුත්තො. තාදිසන්ති සතතං සමිතං පවත්තකං. ඤාණං නාම නත්ථීති ආවජ්ජනෙන විනා ඤාණුප්පත්තියා අසම්භවතො. එකාකාරෙන ච ඤාණෙ පවත්තමානෙ නානාකාරස්ස විසයස්ස අවබොධො න සියා. අථාපි සියා, අනිරුපිතරූපෙනෙව අවබොධො සියා, තෙන ච ඤාණං ඤෙය්‍යං අඤ්ඤාතසදිසමෙව සියා. න හි ‘‘ඉදං ත’’න්ති විවෙකෙන අනවබුද්ධො අත්ථො ඤාතො නාම හොති, තස්මා ‘‘චරතො ච තිට්ඨතො චා’’තිආදි බාලලාපනමත්තං. තෙනාහ ‘‘යථරිව බාලා අබ්‍යත්තා, එවං මඤ්ඤන්තී’’ති. “གཞན་དུ་བཞག་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཡུལ་གཞན་ལ་ཞུགས་པའོ།། “བསྡུ་བར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི། མཚུངས་པར་བྱས་ནས་བཤད་པར་བྱ་བ་སྟེ། བཤད་པ་ནི་གདགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “གདགས་པར་བྱ་བ་”ཞེས་པའི་དོན་གསུངས་སོ།། “དེ་ལྟ་བུ་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱུན་མི་ཆད་པར་རྟག་ཏུ་འཇུག་པའོ།། “ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་པར་ཡེ་ཤེས་སྐྱེ་བ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ།། རྣམ་པ་གཅིག་གིས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པ་ན། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ཡུལ་རྟོགས་པར་མི་འགྱུར་རོ།། གལ་ཏེ་ཡོད་པར་གྱུར་ནའང་། མ་ངེས་པའི་རྣམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྟོགས་པར་འགྱུར་ལ། དེས་ན་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་བྱ་ནི་མ་ཤེས་པ་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། “འདི་ནི་དེའོ་”ཞེས་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་མ་རྟོགས་པའི་དོན་ནི་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འགྲོ་བཞིན་པ་དང་གནས་བཞིན་པ་”ལ་སོགས་པ་ནི་བྱིས་པའི་སྨྲེ་སྔགས་ཙམ་མོ།། དེའི་ཕྱིར་“བྱིས་པ་མི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་སེམས་པ་དེ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། සතිං අනුස්සරතීති සතානුසාරි, සතියානුවත්තනවසෙන පවත්තඤාණං. තෙනාහ ‘‘පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිසම්පයුත්තක’’න්ති. ඤාණං පෙසෙසීති ඤාණං පවත්තෙසි. සබ්බත්ථකමෙව ඤෙය්‍යාවරණස්ස සුප්පහීනත්තා අප්පටිහතං අනිවාරිතං ඤාණං ගච්ඡති පවත්තතිච්චෙව අත්ථො. ‘‘බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණ’’න්ති (චූළනි. 211) වචනතො චතුමග්ගඤාණං බොධි, තතො තස්ස අධිගතත්තා උප්පජ්ජනකං පච්චවෙක්ඛණඤාණං ‘‘බොධිජං ඤාණං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. බොධිජං බොධිමූලෙ ජාතං චතුමග්ගඤාණං, තඤ්ච ඛො අනාගතං ආරබ්භ උද්දිස්ස තස්ස අප්පවත්තිඅත්ථං තථාගතස්ස උප්පජ්ජති තස්ස උප්පන්නත්තා ආයතිං පුනබ්භවාභාවතො. කථං තථාගතො අනාගතමද්ධානං ආරබ්භ අතීරකං ඤාණදස්සනං පඤ්ඤාපෙතීති? අතීතස්ස පන අද්ධුනො මහන්තතාය අතීරකං ඤාණදස්සනං තත්ථ පඤ්ඤාපෙතීති කො එත්ථ විරොධො. තිත්ථියා පන ඉමමත්ථං යාථාවතො අජානන්තා – ‘‘තයිදං කිං සු, තයිදං කථංසූ’’ති අත්තනො අඤ්ඤාණමෙව පාකටං කරොන්ති. තස්මා භගවතා සසන්තතිපරියාපන්නධම්මප්පවත්තිං සන්ධාය ‘‘අඤ්ඤවිහිතකං ඤාණදස්සන’’න්තිආදි වුත්තං. ඉතරං පන සන්ධාය වුච්චමානෙ සති තථාරූපෙ පයොජනෙ අනාගතම්පි අද්ධානං [Pg.95] ආරබ්භ අතීරකමෙව ඤාණදස්සනං පඤ්ඤාපෙය්‍ය භගවාති අනත්ථසංහිතන්ති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘න ඉධලොකත්ථං වා පරලොකත්ථං වා නිස්සිත’’න්ති. යං පන සත්තානං අනත්ථාවහත්තා අනත්ථසංහිතං, තත්ථ සෙතුඝාතො තථාගතස්ස. ‘‘භාරතයුද්ධසීතාහරණසදිස’’න්ති ඉමිනා තස්සා කථාය යෙභුය්‍යෙන අභූතත්ථතං දීපෙති. සහෙතුකන්ති ඤාපකෙන හෙතුනා සහෙතුකං. සො පන හෙතු යෙන නිදස්සනෙන සාධීයති, තං තස්ස කාරණන්ති තෙන සකාරණං කත්වා. යථා හි පටිඤ්ඤාතත්ථසාධනතො හෙතු, එවං සාධකං නිදස්සනන්ති. යුත්තපත්තකාලෙයෙවාති යුත්තානං පත්තකාලෙ එව. යෙ හි වෙනෙය්‍යා තස්සා කථාය යුත්තා අනුච්ඡවිකා, තෙසංයෙව යොජනෙ සන්ධාය වා කථාය පත්තො උපකාරාවහො කාලො, තදා එව කථෙතීති අත්ථො. དྲན་པ་རྗེས་སུ་དྲན་པས་ན་དྲན་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་སྟེ། དྲན་པའི་རྗེས་སུ་འཇུག་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་“སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཡེ་ཤེས་བཏང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པར་བྱས་པའོ།། ཤེས་བྱའི་སྒྲིབ་པ་ཤིན་ཏུ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། ཐམས་ཅད་དུ་ཐོགས་པ་མེད་པ་དང་བཀག་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་འཇུག་ཅིང་རྒྱུ་བ་ཉིད་ནི་དོན་ཏོ།། “ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ནི་བྱང་ཆུབ་ཡིན་ལ། དེ་ཐོབ་པ་ལས་སྐྱེ་བའི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ། “བྱང་ཆུབ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། བྱང་ཆུབ་ལས་སྐྱེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་སྐྱེས་པའི་ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། དེ་ནི་མ་འོངས་པ་ལ་དམིགས་ཤིང་ཆེད་དུ་བྱས་ནས་དེ་མི་འབྱུང་བའི་དོན་དུ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་སྐྱེ་སྟེ། དེ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་མ་འོངས་པ་ན་ཡང་སྲིད་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཇི་ལྟར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མ་འོངས་པའི་དུས་ལ་དམིགས་ནས་མཐའ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་ཉེ་བར་འགོད་པར་མཛད་ཅེ་ན། འདས་པའི་དུས་ནི་ཆེ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། དེ་ལ་མཐའ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་ཉེ་བར་འགོད་པ་ལ་འདིར་འགལ་བ་ཅི་ཞིག་ཡོད། མུ་སྟེགས་ཅན་རྣམས་ནི་དོན་འདི་ཚུལ་བཞིན་དུ་མི་ཤེས་པར། “འདི་ནི་ཅི་ཞིག འདི་ནི་ཇི་ལྟར་ཞིག”ཅེས་རང་གི་མི་ཤེས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་གི་རྒྱུད་དུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པ་ལ་དགོངས་ནས། “གཞན་དུ་གཏོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གཞན་ལ་དགོངས་ཏེ་གསུངས་པ་ན། དེ་ལྟ་བུའི་དགོས་པ་ཡོད་ཚེ་མ་འོངས་པའི་དུས་ལ་དམིགས་ནས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཐའ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་ཉེ་བར་འགོད་པར་འགྱུར་མོད། དེ་ནི་དོན་དང་མི་ལྡན་པ་ཡིན་པས། འདིར་དོན་འདི་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འཇིག་རྟེན་འདིའི་དོན་ནམ། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་གྱི་དོན་ལ་གནས་པ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་དོན་མེད་པ་ཉེ་བར་འཁྱེར་བའི་ཕྱིར་དོན་དང་མི་ལྡན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཟམ་པ་བཅད་པ་ལྟར་རྩ་བ་ནས་བཅད་དོ།། “བྷཱ་ར་ཏའི་གཡུལ་དང་སཱི་ཏཱ་འཕྲོག་པ་ལྟ་བུ་”ཞེས་པས་གཏམ་དེ་དག་ཕལ་ཆེར་བདེན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཉིད་དུ་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། “རྒྱུ་དང་བཅས་པ་”ཞེས་པ་ནི་གོ་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་དང་བཅས་པའོ།། རྒྱུ་དེ་ཡང་དཔེ་གང་གིས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི་དེའི་གཏན་ཚིགས་ཡིན་པས། དེ་ཉིད་གཏན་ཚིགས་དང་བཅས་པར་བྱས་ནས་སོ།། ཇི་ལྟར་དམ་བཅས་པའི་དོན་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་རྒྱུ་ཡིན་པ་ལྟར། སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་དཔེ་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ།། “རིགས་ཤིང་བབས་པའི་དུས་ཉིད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་རིགས་པ་རྣམས་ལ་བབས་པའི་དུས་ཉིད་དུའོ།། གདུལ་བྱ་གང་དག་གཏམ་དེ་ལ་འོས་ཤིང་འཚམ་པ་རྣམས་ལ། དེ་དག་སྦྱོར་བ་ལ་དགོངས་ནས་སམ། ཡང་ན་གཏམ་གྱི་ཕན་ཐོགས་པའི་དུས་ལ་བབས་པ་ན། དེའི་ཚེ་ཉིད་དུ་གསུང་བ་ནི་དོན་ཏོ།། 188. ‘‘තථා තථෙව ගදනතො’’ති ඉමිනා ‘‘තථාගතො’’ති ආමෙඩිතලොපෙනායං නිද්දෙසොති දස්සෙති. තථා තථෙවාති ච ධම්මඅත්ථසභාවානුරූපං, වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපඤ්චාති අධිප්පායො. දිට්ඨන්ති රූපායතනං දට්ඨබ්බතො, තෙන යං දිට්ඨං, යං දිස්සති, යං දක්ඛති, යං සති සමවායෙ පස්සෙය්‍යං, තං සබ්බං ‘‘දිට්ඨං’’ ත්වෙව ගහිතං කාලවිසෙසස්ස අනාමට්ඨභාවතො. ‘‘සුත’’න්තිආදීසුපි එසෙව නයො. සුතන්ති සද්දායතනං සොතබ්බතො. මුතන්ති සනිස්සයෙන ඝානාදිඉන්ද්‍රියෙන සයං පත්වා පාපුණිත්වා ගහෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘පත්වා ගහෙතබ්බතො’’ති. විඤ්ඤාතන්ති විජානිතබ්බං, තං පන දිට්ඨාදිවිනිමුත්තං විඤ්ඤෙය්‍යන්ති ආහ ‘‘සුඛදුක්ඛාදිධම්මායතන’’න්ති. පත්තන්ති යථා තථා පත්තං, හත්ථගතං අධිගතන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පරියෙසිත්වා වා අපරියෙසිත්වා වා’’ති. පරියෙසිතන්ති පත්තියාමත්ථං පරියිට්ඨං, තං පන පත්තං වා සියා අප්පත්තං වා උභයථාපි පරියෙසිතමෙවාති ආහ ‘‘පත්තං වා අප්පත්තං වා’’ති. පදද්වයෙනාපි ද්විප්පකාරම්පි පත්තං, ද්විප්පකාරම්පි පරියෙසිතං, තෙන තෙන පකාරෙන තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධන්ති දස්සෙති. චිත්තෙන අනුසඤ්චරිතන්ති චොපනං අපාපෙත්වා චිත්තෙනෙව අනුසංචරිතං, පරිවිතක්කිතන්ති අත්ථො. පීතකන්ති ආදීති ආදි-සද්දෙන ලොහිතකඔදාතාදි සබ්බං රූපාරම්මණවිභාගං සඞ්ගණ්හාති. සුමනොති රාගවසෙන, ලොභවසෙන, සද්ධාදිවසෙන වා සුමනො. දුම්මනොති බ්‍යාපාදවිතක්කවසෙන, විහිංසාවිතක්කවසෙන වා දුම්මනො. මජ්ඣත්තොති අඤ්ඤාණවසෙන වා ඤාණවසෙන [Pg.96] වා මජ්ඣත්තො. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. තත්ථ තත්ථ ආදි-සද්දෙන සඞ්ඛසද්දො පණවසද්දො, පත්තගන්ධො පුප්ඵගන්ධො, පත්තරසො ඵලරසො, උපාදින්නං අනුපාදින්නං, මජ්ඣත්තවෙදනා කුසලකම්මං අකුසලකම්මන්ති එවං ආදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ༡༨༨. “དེ་བཞིན་དེ་བཞིན་དུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པས་ནི་ཟློས་པ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་“དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་བསྟན་པར་བྱེད་དོ།། “དེ་བཞིན་དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དང་དོན་གྱི་རང་བཞིན་དང་མཐུན་པ་དང་། གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “མཐོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་བལྟ་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དེ། དེས་ན་གང་ཞིག་མཐོང་ཟིན་པ་དང་། གང་ཞིག་མཐོང་བཞིན་པ་དང་། གང་ཞིག་མཐོང་བར་འགྱུར་བ་དང་། ཚོགས་པ་ཡོད་ན་གང་ཞིག་མཐོང་བར་འགྱུར་བ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་དུས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་གིས་མ་རེག་པའི་ཕྱིར། “མཐོང་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ཉིད་དུ་བཟུང་ངོ།། “ཐོས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། “ཐོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཉན་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་དོ།། “བྱེ་བྲག་ཏུ་རྟོགས་པ་”ནི་རྟེན་དང་བཅས་པའི་སྣ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོས་རང་ཉིད་ཕྲད་ཅིང་ཐོབ་ནས་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཕྲད་ནས་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “རྣམ་པར་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་སྟེ། དེ་ནི་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་གྲོལ་བའི་ཤེས་བྱ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པ་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཡང་རུང་སྟེ་ཐོབ་པ་དང་། ལག་ཏུ་སོན་པ་དང་། རྟོགས་པ་ཉིད་ནི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་“བཙལ་ཏེ་འམ་མ་བཙལ་བར་ཡང་རུང་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “བཙལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བཙལ་བ་སྟེ། དེ་ནི་ཐོབ་པར་འགྱུར་རམ་མ་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཡང་རུང་། གཉིས་ཀའི་ཆ་ནས་བཙལ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཐོབ་པའམ་མ་ཐོབ་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚིག་གཉིས་པོ་འདིས་ཀྱང་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་ཐོབ་པ་དང་། རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་བཙལ་བ་དེ་དག་རྣམ་པ་དེ་དང་དེས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པར་བསྟན་ཏོ།། “ཡིད་ཀྱིས་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་གཡོ་བ་ལ་མ་རེག་པར་ཡིད་ཉིད་ཀྱིས་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བ་སྟེ། ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ཉིད་ནི་དོན་ཏོ།། “སེར་པོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་ལས་“སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་དམར་པོ་དང་དཀར་པོ་ལ་སོགས་པ་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པའི་རྣམ་དབྱེ་ཐམས་ཅད་བསྡུས་སོ།། “ཡིད་བདེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་སམ། བརྣབ་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་སམ། དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཡིད་བདེ་བའོ།། “ཡིད་མི་བདེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་གནོད་སེམས་ཀྱི་རྟོག་པའི་དབང་གིས་སམ། རྣམ་པར་འཚེ་བའི་རྟོག་པའི་དབང་གིས་ཡིད་མི་བདེ་བའོ།། “བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མི་ཤེས་པའི་དབང་གིས་སམ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་པའོ།། ཐམས་ཅད་དུ་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་“སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་དུང་གི་སྒྲ་དང་། རྔའི་སྒྲ། ལོ་མའི་དྲི་དང་། མེ་ཏོག་གི་དྲི། ལོ་མའི་རོ་དང་། ཤིང་ཏོག་གི་རོ། ཟིན་པའི་ཆོས་དང་། མ་ཟིན་པའི་ཆོས། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་དང་། དགེ་བའི་ལས། མི་དགེ་བའི་ལས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བསྡུས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། අප්පත්තන්ති ඤාණෙන අසම්පත්තං, අවිදිතන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඤාණෙන අසච්ඡිකත’’න්ති. තථෙව ගතත්තාති තථෙව ඤාතත්තා අභිසම්බුද්ධත්තා. ගත-සද්දෙන එකත්ථං බුද්ධිඅත්ථන්ති අත්ථො. ‘‘ගතිඅත්ථා හි ධාතවො බුද්ධිඅත්ථා භවන්තී’’ති අක්ඛරචින්තකා. “མ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མ་སླེབས་པ་སྟེ། མ་ཤེས་པ་ཉིད་ནི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་མ་བྱས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་དང་། མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཕྱིར་རོ།། “གཤེགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་“རྟོགས་པ་”ཞེས་བྱ་བའི་དོན་དང་དོན་གཅིག་པ་ཉིད་ནི་དོན་ཏོ།། སྒྲ་རིག་པ་བ་རྣམས་ཀྱིས་“འགྲོ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་བྱིངས་རྣམས་ནི་རྟོགས་པའི་དོན་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བཤད་པའི་ཕྱིར་རོ།། අබ්‍යාකතට්ඨානාදිවණ්ණනා ལུང་དུ་མ་བསྟན་པའི་གནས་ལ་སོགས་པ་བཤད་པ། 189. ‘‘අසමතං කථෙත්වා’’ති වත්වා සමොපි නාම කොචි නත්ථි, කුතො උත්තරිතරොති දස්සෙතුං ‘‘අනුත්තරත’’න්ති වුත්තං. සා පනායං අසමතා, අනුත්තරතා ච සබ්බඤ්ඤුතං පූරෙත්වා ඨිතාති දස්සෙතුං ‘‘සබ්බඤ්ඤුත’’න්ති වුත්තං. සා සබ්බඤ්ඤුතා සද්ධම්මවරචක්කවත්තිභාවෙන ලොකෙ පාකටා ජාතාති දස්සෙතුං ‘‘ධම්මරාජභාවං කථෙත්වා’’ති වුත්තං. තථා සබ්බඤ්ඤුභාවෙන ච සත්ථා ඉමෙසු දිට්ඨිගතවිපල්ලාසෙසු එවං පටිපජ්ජතීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉදානී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සීහනාදන්ති අභීතනාදං සෙට්ඨනාදං. සෙට්ඨනාදො හෙස, යදිදං ඨපනීයස්ස පඤ්හස්ස ඨපනීයභාවදස්සනං. ඨපනීයතා චස්ස පාළිආරුළ්හා එව ‘‘න හෙත’’න්තිආදිනා. යථා උපචිතකම්මකිලෙසෙන ඉත්ථත්තං ආගන්තබ්බං, තථා නං ආගතොති තථාගතො, සත්තො. තථා හි සො රූපාදීසු සත්තො විසත්තොති කත්වා ‘‘සත්තො’’ති ච වුච්චති. ඉත්ථත්තන්ති ච පටිලද්ධත්තා තථා පච්චක්ඛභූතො අත්තභාවොති වෙදිතබ්බො. ༡༨༩. “མཚུངས་པ་མེད་པ་གསུངས་ནས་”ཞེས་གསུངས་ནས། མཚུངས་པ་ཉིད་ཀྱང་གང་ཡང་མེད་ན། གོང་ན་མེད་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བླ་ན་མེད་པ་ཉིད་”ཅེས་གསུངས་སོ།། མཚུངས་པ་མེད་པ་དང་བླ་ན་མེད་པ་ཉིད་དེ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ནས་གནས་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་”ཅེས་གསུངས་སོ།། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་དེ་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་དངོས་པོས་འཇིག་རྟེན་ན་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་དངོས་པོ་གསུངས་ནས་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྟོན་པས་ལྟ་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་འདི་དག་ལ་འདི་ལྟར་འཇུག་པར་མཛད་དོ་ཞེས་སྟོན་པར། “དེང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“སེང་གེའི་སྒྲ་”ཞེས་པ་ནི་མི་འཇིགས་པའི་སྒྲ་སྟེ་མཆོག་གི་སྒྲའོ།། འདི་ནི་མཆོག་གི་སྒྲ་སྟེ། གང་འདི་བཞག་པར་བྱ་བའི་དྲི་བ་ལ་བཞག་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའོ།། དེའི་བཞག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ནི་“འདི་ནི་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་གཞུང་ལས་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ།། ཇི་ལྟར་བསགས་པའི་ལས་དང་ཉོན་མོངས་པས་འདི་ཉིད་དུ་འོང་བར་བྱ་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འོངས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་སྟེ་སེམས་ཅན་ནོ།། དེ་ལྟར་ཁོང་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆགས་ཤིང་ཞེན་པའི་ཕྱིར། “སེམས་ཅན་”ཞེས་ཀྱང་བྱའོ།། “འདི་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ལུས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ‘‘අත්ථසංහිතං න හොතී’’ති ඉමිනා උභයත්ථ විධුරතාදස්සනෙන නිරත්ථකවිප්පලාපතං තස්ස වාදස්ස විභාවෙති, උභයලොකත්ථවිධුරම්පි සමානං ‘‘කිං නු ඛො විවට්ටනිස්සිත’’න්ති කොචි ආසඞ්කෙය්‍යාති තදාසඞ්කානිවත්තනත්ථං ‘‘න ච ධම්මසංහිත’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘නවලොකුත්තරධම්මනිස්සිතං න හොතී’’ති. යදිපි තං න විවට්ටොගතං හොති, විවට්ටස්ස පන අධිට්ඨානභූතං නු ඛොති කොචි ආසඞ්කෙය්‍යාති තදාසඞ්කානිවත්තනත්ථං ‘‘න ආදිබ්‍රහ්මචරියක’’න්තිආදි වුත්තං. “དོན་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པས་ནི་གཉིས་ཀའི་ཆ་ནས་ཕོངས་པ་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས། སྨྲ་བ་དེའི་དོན་མེད་པའི་ཀྱལ་ཀ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། འཇིག་རྟེན་གཉིས་ཀའི་དོན་ལ་མ་གནས་པ་ཡིན་དུ་ཆུག་ཀྱང་། “འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་ལ་གནས་པ་ཞིག་ཡིན་ནམ་”སྙམ་དུ་སུ་ཞིག་དོགས་པར་འགྱུར་བ་ལ། དེའི་དོགས་པ་བཟློག་པའི་ཕྱིར། “ཆོས་དང་ལྡན་པའང་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་“འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དགུ་ལ་གནས་པ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། གལ་ཏེ་དེ་ཉིད་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་ལ་མ་གཏོགས་པ་ཡིན་དུ་ཆུག་ཀྱང་། འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པའི་གཞི་ཉིད་ཡིན་ནམ་སྙམ་དུ་སུ་ཞིག་དོགས་པར་འགྱུར་བ་ལ། དེའི་དོགས་པ་བཟློག་པའི་ཕྱིར། “ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཐོག་མ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། 190. කාමං [Pg.97] තණ්හාපි දුක්ඛසභාවත්තා ‘‘දුක්ඛ’’න්ති බ්‍යාකාතබ්බා, පභවභාවෙන පන සා තතො විසුං කාතබ්බාති ‘‘තණ්හං ඨපෙත්වා’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තස්සෙව දුක්ඛස්ස පභාවිකා’’තිආදි. නනු ච අවිජ්ජාදයොපි දුක්ඛස්ස සමුදයොති? සච්චං සමුදයො, තස්සා පන කම්මස්ස විචිත්තභාවහෙතුතො, දුක්ඛුප්පාදනෙ විසෙසපච්චයභාවතො ච සාතිසයො සමුදයට්ඨොති සා එව සුත්තෙසු තථා වුත්තා. තෙනාහ ‘‘තණ්හා දුක්ඛසමුදයොති බ්‍යාකත’’න්ති. උභින්නං අප්පවත්තීති දුක්ඛසමුදයානං අප්පවත්තිනිමිත්තං. ‘‘දුක්ඛපරිජානනො’’තිආදි මග්ගකිච්චදස්සනං, තෙන මග්ගස්ස භාවනත්ථොපි අත්ථතො දස්සිතොවාති දට්ඨබ්බං. න හි භාවනාභිසමයෙන විනා පරිඤ්ඤාභිසමයාදයො සම්භවන්තීති. සච්චවවත්ථාපනං අප්පමාදපටිපත්තිභාවතො අසම්මොහකල්‍යාණකිත්තිසද්දාදිනිමිත්තතාය යථා සාතිසයං ඉධලොකත්ථාවහං, එවං යාව ඤාණස්ස තික්ඛවිසදභාවප්පත්තියා අභාවෙන නවලොකුත්තරධම්මසම්පාපකං න හොති, තාව තත්ථ තත්ථ සම්පත්තිභවෙ අබ්භුදයසම්පත්ති අනුගතමෙව සියාති වුත්තං ‘‘එතං ඉධලොකපරලොකත්ථනිස්සිත’’න්ති. නවලොකුත්තරධම්මනිස්සිතන්ති නවවිධම්පි ලොකුත්තරධම්මං නිස්සාය පවත්තං තදධිගමූපායභාවතො. යස්මා සච්චසම්බොධං උද්දිස්ස සාසනබ්‍රහ්මචරියං වුස්සති, න අඤ්ඤදත්ථං, තස්මා එතං සච්චවවත්ථාපනං ‘‘ආදිපධාන’’න්ති වුත්තං පඨමතරං චිත්තෙ ආදාතබ්බතො. ༡༩༠. སྲེད་པ་ཡང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་ལུང་བསྟན་པར་བྱ་བ་ཡིན་མོད། འབྱུང་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་ལས་སོ་སོར་བྱ་དགོས་པས། “སྲེད་པ་མ་གཏོགས་པར་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་“སྡུག་བསྔལ་དེ་ཉིད་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཀུན་འབྱུང་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ་ཀུན་འབྱུང་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ལས་ཀྱི་སྣ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྡུག་བསྔལ་སྐྱེད་པ་ལ་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཀུན་འབྱུང་གི་དོན་ལྷག་པར་ཆེ་བ་ཉིད་དེ། དེའི་ཕྱིར་མདོ་རྣམས་སུ་དེ་ཉིད་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་“སྲེད་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཀུན་འབྱུང་ཞེས་ལུང་བསྟན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “གཉིས་ཀ་མི་འབྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཀུན་འབྱུང་མི་འབྱུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་ནོ།། “སྡུག་བསྔལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་ལམ་གྱི་བྱེད་ལས་བསྟན་པ་སྟེ། དེས་ན་ལམ་བསྒོམ་པའི་དོན་ཀྱང་དོན་གྱིས་བསྟན་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། བསྒོམ་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་མེད་པར། ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལ་སོགས་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། བདེན་པ་རྣམ་པར་འཇོག་པ་ནི་བག་ཡོད་པའི་སྒྲུབ་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། མ་རྨོངས་པ་དང་སྙན་པའི་གྲགས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་ཇི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་འདིའི་དོན་ལྷག་པར་འཁྱེར་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ཡེ་ཤེས་རྣོ་ཞིང་གསལ་བའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པ་མེད་པའི་བར་དུ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དགུ་ཐོབ་པར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ཡང་། དེ་སྲིད་དུ་སྐྱེ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་མངོན་པར་མཐོ་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་འདི་དང་ཕ་རོལ་གྱི་དོན་ལ་གནས་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དགུ་ལ་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དགུ་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་ཞུགས་པ་སྟེ། དེ་རྟོགས་པའི་ཐབས་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཆེད་དུ་བསྟན་པའི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་པ་ཡིན་གྱི། དོན་གཞན་གྱི་ཕྱིར་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བདེན་པ་རྣམ་པར་འཇོག་པ་འདི་ནི་ཐོག་མར་སེམས་ལ་བླང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། “ཐོག་མའི་གཙོ་བོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། පුබ්බන්තසහගතදිට්ඨිනිස්සයවණ්ණනා སྔོན་གྱི་མཐའ་དང་ལྡན་པའི་ལྟ་བའི་རྟེན་བཤད་པ། 191. තං මයා බ්‍යාකතමෙවාති තං මයා තථා බ්‍යාකතමෙව, බ්‍යාකාතබ්බං නාම මයා අබ්‍යාකතං නත්ථීති බ්‍යාකරණාවෙකල්ලෙන අත්තනො ධම්මසුධම්මතාය බුද්ධසුබුද්ධතං විභාවෙති. තෙනාහ ‘‘සීහනාදං නදන්තො’’ති. පුරිමුප්පන්නා දිට්ඨියො අපරාපරුප්පන්නානං දිට්ඨීනං අවස්සයා හොන්තීති ‘‘දිට්ඨියොව දිට්ඨිනිස්සයා’’ති වුත්තං. දිට්ඨිගතිකාති දිට්ඨිගතියො, දිට්ඨිප්පවත්තියොති අත්ථො. ඉදමෙව දස්සනං සච්චන්ති ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති ඉදමෙව දස්සනං සච්චං අමොඝං අවිපරීතං. අඤ්ඤෙසං වචනං මොඝන්ති ‘‘අසස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති එවමාදිකං අඤ්ඤෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං වචනං මොඝං තුච්ඡං, මිච්ඡාති අත්ථො. න සයං කාතබ්බොති අසයංකාරොති ආහ ‘‘අසයංකතො’’ති, යාදිච්ඡිකත්තාති අධිප්පායො. ༡༩༡. “དེ་ནི་ངས་ལུང་བསྟན་ཟིན་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ནི་ངས་དེ་ལྟར་ལུང་བསྟན་ཟིན་པ་ཉིད་དེ། ལུང་བསྟན་པར་བྱ་བ་གང་ཞིག་ངས་ལུང་མ་བསྟན་པ་མེད་དོ་ཞེས་ལུང་བསྟན་པ་ལ་མ་ཚང་བ་མེད་པའི་སྒོ་ནས། རང་གི་ཆོས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་བཟང་པོ་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སངས་རྒྱས་ཉིད་བཟང་པོ་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་“སེང་གེའི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། སྔོན་སྐྱེས་པའི་ལྟ་བ་རྣམས་ནི་ཕྱི་མ་ཕྱི་མར་སྐྱེས་པའི་ལྟ་བ་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “ལྟ་བ་ཉིད་ལྟ་བའི་རྟེན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ལྟ་བར་སོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བ་རྣམས་ཏེ། ལྟ་བའི་འཇུག་པ་ཉིད་ནི་དོན་ཏོ།། “ལྟ་བ་འདི་ཉིད་བདེན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་“བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པའོ་”ཞེས་ལྟ་བ་འདི་ཉིད་བདེན་པ་དང་། མི་བསླུ་བ་དང་། ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའོ།། “གཞན་གྱི་ཚིག་ནི་གསོག་གོ་”ཞེས་པ་ནི་“བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནི་མི་རྟག་པའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གཞན་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་ནི་གསོག་དང་། སྟོང་པ་དང་། རྫུན་པ་ཉིད་ནི་དོན་ཏོ།། “རང་གིས་བྱས་པ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གིས་བྱེད་པ་པོ་མ་ཡིན་པ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་“བདག་གིས་མ་བྱས་པ་”ཞེས་གསུངས་ལ། གློ་བུར་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། 192. අත්ථි [Pg.98] ඛොති එත්ථ ඛො-සද්දො පුච්ඡායං, අත්ථි නූති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘අත්ථි ඛො ඉදං ආවුසො වුච්චතී’’තිආදි. ආවුසො යං තුම්හෙහි ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති වුච්චති, ඉදමත්ථි ඛො ඉදං වාචාමත්තං, නො නත්ථි, තස්මා වාචාවත්ථුමත්තතො තස්ස යං ඛො තෙ එවමාහංසු ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝං අඤ්ඤ’’න්ති, තං තෙසං නානුජානාමීති එවමෙත්ථ අත්ථො ච යොජනා ච වෙදිතබ්බා. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං බ්‍රහ්මජාලටීකායං (දී. නි. ටී. 1.30) වුත්තමෙව. දිට්ඨිපඤ්ඤත්තියාති දිට්ඨියා පඤ්ඤාපනෙ ‘‘එවං එසා දිට්ඨි උප්පන්නා’’ති තස්සා දිට්ඨියා සමුදයතො, අත්ථඞ්ගමතො, අස්සාදතො, ආදීනවතො, නිස්සරණතො ච යාථාවතො පඤ්ඤාපනෙ. අවිපරීතවුත්තියා සමෙන ඤාණෙන සමං කඤ්චි නෙව සමනුපස්සාමි. අධිපඤ්ඤත්තීති අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මපඤ්ඤාපනා. යං අජානන්තා බාහිරකා දිට්ඨිපඤ්ඤත්තියෙව අල්ලීනාති තඤ්ච පඤ්ඤත්තිතො අජානන්තා ථාමසා පරාමාසා අභිනිවිස්ස වොහරන්ති. එත්ථ ච යායං ‘‘දිට්ඨිපඤ්ඤත්ති නාමා’’ති වුත්තා දිට්ඨියා දිට්ඨිගතිකෙහි එවං ගහිතතාය විභාවනා, තත්ථ ච භගවතො උත්තරිතරො නාම කොචි නත්ථි, ස්වායමත්ථො බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. අට්ඨ. 1.30) විභාවිතො එව. ‘‘අධිපඤ්ඤත්තී’’ති වුත්තා පන විභාවියමානා ලොකස්ස නිබ්බිදාහෙතුභාවෙන බහුලීකාරාති තස්සා වසෙන භගවා අනුත්තරභාවං පවෙදෙන්තො ‘නෙව අත්තනා සමසමං සමනුපස්සාමී’ති සීහනාදං නදී’’ති කෙචි. අට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 3.192) පන ‘‘යඤ්ච වුත්තං ‘පඤ්ඤත්තියා’ති යඤ්ච ‘අධිපඤ්ඤත්තී’ති, උභයමෙතං අත්ථතො එක’’න්ති ‘‘ඉධ පන පඤ්ඤත්තියාති එත්ථාපි පඤ්ඤත්ති චෙව අධිපඤ්ඤත්ති ච අධිප්පෙතා, අධිපඤ්ඤත්තීති එත්ථාපී’’ති ච වුත්තා, උභයස්සපි වසෙනෙත්ථ භගවා සීහනාදං නදීති විඤ්ඤායති. උභයං පෙතං අත්ථතො එකන්ති ච පඤ්ඤත්තිභාවසාමඤ්ඤං සන්ධාය වුත්තං, න භෙදාභාවතො. තෙනාහ ‘‘භෙදතො හී’’තිආදි. ඛන්ධපඤ්ඤත්තීති ඛන්ධානං ‘‘ඛන්ධා’’ති පඤ්ඤාපනා දස්සනා පකාසනා ඨපනා නික්ඛිපනා. ‘‘ආචික්ඛති දස්සෙති පඤ්ඤාපෙති පට්ඨපෙතී’’ති (සං. නි. 2.20, 97) ආගතට්ඨානෙ හි පඤ්ඤාපනා දස්සනා පකාසනා පඤ්ඤත්ති නාම, ‘‘සුපඤ්ඤත්තං මඤ්චපීඨ’’න්ති (පාරා. 269) ආගතට්ඨානෙ ඨපනා නික්ඛිපනා පඤ්ඤත්ති නාම, ඉධ උභයම්පි යුජ්ජති. ༡༩༢. "Atthi kho" ཞེས་པ་འདིར་ "kho" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་འདྲི་བའི་དོན་ཏེ། "ཡོད་དམ་" ཞེས་པ་འདིར་དོན་ཡིན་པས་ "ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་འདི་ནི་ཡོད་དོ་ཞེས་བྱ་བར་བརྗོད་དོ་" ཞེས་སོགས་གསུངས། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་ "བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པའོ་" ཞེས་གང་བརྗོད་པ་འདི་ནི་ཚིག་ཙམ་དུ་ཡོད་པ་ཡིན་གྱི་མེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ཚིག་གི་དངོས་པོ་ཙམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཁོང་ཚོས་ "འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གཏི་མུག་གོ་" ཞེས་དེ་ལྟར་སྨྲས་པ་དེ་ནི་ཁོང་ཚོར་ངས་མི་མཐུན་པར་མི་བྱེད་དོ་ཞེས་འདིར་དོན་དང་སྦྱོར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་གང་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་རྒྱ་ཆེར་བཤད་པ་ (dī. ni. ṭī. 1.30) ཉིད་དུ་གསུངས་ཟིན་ཏོ། །"ལྟ་བ་བཏགས་པ་" (diṭṭhipaññattiyā) ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། "འདི་ལྟར་ལྟ་བ་འདི་བྱུང་ངོ་" ཞེས་ལྟ་བ་དེའི་ཀུན་འབྱུང་བ་དང་། ནུབ་པ་དང་། རོ་མྱང་བ་དང་། ཉེས་དམིགས་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བ་རྣམས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །"ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་འཇུག་པས་" མཉམ་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་མཉམ་པ་སུ་ཡང་ངས་མི་མཐོང་ངོ་། །"ལྷག་པར་བཏགས་པ་" (adhipaññattī) ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་བཏགས་པའོ། །ཕྱི་རོལ་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཤེས་པར་ལྟ་བ་བཏགས་པ་ཉིད་ལ་ཆགས་ཤིང་། དེ་ཡང་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་མ་ཤེས་པར་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་མཆོག་ཏུ་འཛིན་ཅིང་མངོན་པར་ཞེན་ནས་ཐ་སྙད་འདོགས་སོ། །འདིར་ཡང་ "ལྟ་བ་བཏགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་" གང་གསུངས་པ་འདི་ནི་ལྟ་བ་ལ་ཞུགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། དེ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལས་ལྷག་པ་གཞན་སུ་ཡང་མེད་དེ། དོན་འདི་ནི་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་བཤད་པ་ (dī. ni. aṭṭha. 1.30) རུ་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱས་པ་ཉིད་དོ། །"ལྷག་པར་བཏགས་པ་" ཞེས་གསུངས་པ་ནི་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་ན། འཇིག་རྟེན་གྱི་སྐྱོ་བའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་མང་དུ་བྱེད་པ་ཡིན་པས། དེའི་དབང་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བླ་ན་མེད་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་མཛད་དེ། "བདག་དང་མཉམ་པ་ཉིད་ཀྱང་ངས་མི་མཐོང་ངོ་" ཞེས་སེང་གེའི་སྒྲ་བསྒྲགས་སོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །འགྲེལ་བཤད་ (dī. ni. aṭṭha. 3.192) ལས་ནི་ "གང་ཡང་ 'བཏགས་པ་' ཞེས་གསུངས་པ་དང་། གང་ཡང་ 'ལྷག་པར་བཏགས་པ་' ཞེས་གསུངས་པ་གཉིས་ཀ་འདི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་གཅིག་གོ་" ཞེས་དང་། "འདིར་ཡང་བཏགས་པ་ཞེས་པ་འདིར་ཡང་བཏགས་པ་དང་ལྷག་པར་བཏགས་པ་གཉིས་ཀ་འདོད་ལ། ལྷག་པར་བཏགས་པ་ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ངོ་" ཞེས་གསུངས་པས། གཉིས་ཀའི་དབང་གིས་འདིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སེང་གེའི་སྒྲ་བསྒྲགས་པར་ཤེས་སོ། །"གཉིས་ཀ་འདི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་གཅིག་གོ་" ཞེས་པ་ནི་བཏགས་པའི་དངོས་པོ་ཐུན་མོང་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། དབྱེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ "དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ནི་" ཞེས་སོགས་གསུངས། ཕུང་པོ་བཏགས་པ་ (khandhapaññattī) ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་ "ཕུང་པོ་" ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྟོན་པ་དང་། རྣམ་པར་སྒྲོག་པ་དང་། གཞག་པ་དང་། གཏོད་པའོ། །"སྟོན་ཏོ། །འཆད་དོ། །འདོགས་སོ། །རྣམ་པར་འགོད་དོ་" (saṃ. ni. 2.20, 97) ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྟོན་པ་དང་། རྣམ་པར་སྒྲོག་པ་ནི་བཏགས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། "ཁྲི་སྟན་ལེགས་པར་བཏིང་བ་" (pārā. 269) ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་ནི་གཞག་པ་དང་གཏོད་པ་ལ་བཏགས་པ་ཞེས་བྱ་བས། འདིར་ནི་གཉིས་ཀ་ཡང་རུང་ངོ་། ། දිට්ඨිනිස්සයප්පහානවණ්ණනා ལྟ་བའི་རྟེན་སྤོང་བའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 196. පජහනත්ථන්ති [Pg.99] අච්චන්තාය පටිනිස්සජ්ජනත්ථං. යස්මා තෙන පජහනෙන සබ්බෙ දිට්ඨිනිස්සයා සම්මදෙව අතික්කන්තා හොන්ති වීතික්කන්තා, තස්මා ‘‘සමතික්කමායාති තස්සෙව වෙවචන’’න්ති අවොච. න කෙවලං සතිපට්ඨානා කථිතමත්තා, අථ ඛො වෙනෙය්‍යසන්තානෙ පතිට්ඨාපිතාති දස්සෙතුං ‘‘දෙසිතා’’ති වත්වා ‘‘පඤ්ඤත්තා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘දෙසිතාති කථිතා. පඤ්ඤත්තාති ඨපිතා’’ති. ඉදානි සතිපට්ඨානදෙසනාය දිට්ඨිනිස්සයානං එකන්තිකං පහානාවහභාවං දස්සෙතුං ‘‘සතිපට්ඨානභාවනාය හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සතිපට්ඨානභාවනායාති ඉමිනා තෙසං භාවනාය එව නෙසං පහානං, දෙසනා පන තදුපනිස්සයභාවතො තථා වුත්තාති දස්සෙති. සෙසං සබ්බං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති. ༡༩༦. "སྤོང་བའི་དོན་དུ་" (pajahanatthaṃ) ཞེས་པ་ནི་གཏན་དུ་ངེས་པར་གཏོང་བའི་དོན་དུའོ། །གང་གི་ཕྱིར་སྤོང་བ་དེས་ལྟ་བའི་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་འདས་ཤིང་ཤིན་ཏུ་འདས་པར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་ "ཡང་དག་པར་འདའ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ་" ཞེས་གསུངས། དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་རྣམས་བཤད་པ་ཙམ་དུ་མ་ཟད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་རབ་ཏུ་བཀོད་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "བསྟན་པ་" ཞེས་གསུངས་ནས་ "བཏགས་པ་" ཞེས་གསུངས་ཏེ། "བསྟན་པ་ནི་བཤད་པའོ། །བཏགས་པ་ནི་བཞག་པའོ། །" ཞེས་གསུངས། ད་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་བསྟན་པས་ལྟ་བའི་རྟེན་རྣམས་གཏན་དུ་སྤོང་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་བསྒོམས་པས་ནི་" ཞེས་སོགས་གསུངས། དེ་ལ་ "དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་བསྒོམས་པས་" ཞེས་པས་ནི་དེ་དག་བསྒོམས་པ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དག་སྤོང་བ་ཡིན་ལ། བསྟན་པ་ནི་དེའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་པར་བསྟན་ཏོ། །ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། පාසාදිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා. ཀུན་དགའ་བར་འགྱུར་བའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ། 7. ලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා ༧. མཚན་གྱི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණවණ්ණනා སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 199. අභිනීහාරාදිගුණමහත්තෙන [Pg.100] මහන්තො පුරිසොති මහාපුරිසො, සො ලක්ඛීයති එතෙහීති මහාපුරිසලක්ඛණානි. තං මහාපුරිසං බ්‍යඤ්ජයන්ති පකාසෙන්තීති මහාපුරිසබ්‍යඤ්ජනානි. මහාපුරිසො නිමීයති අනුමීයති එතෙහීති මහාපුරිසනිමිත්තානි. තෙනාහ ‘‘අයං…පෙ… කාරණානී’’ති. ༡༩༩. སྨོན་ལམ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཆེ་བའི་སྐྱེས་བུ་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་སྟེ། དེ་ནི་འདི་དག་གིས་མཚོན་པར་བྱེད་པས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་རྣམས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེ་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་སྟོན་པས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་མ་རྣམས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་འདི་དག་གིས་འཇལ་ཞིང་རྗེས་སུ་དཔག་པས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་ལྟས་རྣམས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'འདི་ནི་... བྱེ་བྲག་... རྒྱུ་རྣམས་སོ་' ཞེས་གསུངས། 200. ධාරෙන්තීති ලක්ඛණපාඨං ධාරෙන්ති, තෙන ලක්ඛණානි තෙ සරූපතො ජානන්ති, න පන සමුට්ඨානතොති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘නො ච ඛො’’තිආදි, තෙන අනඤ්ඤසාධාරණමෙතං, යදිදං මහාපුරිසලක්ඛණානං කාරණවිභාවනන්ති දස්සෙති. කස්මා ආහාති යථාවුත්තස්ස සුත්තස්ස සමුට්ඨානකාරණං පුච්ඡති, ආචරියො ‘‘අට්ඨුප්පත්තියා අනුරූපත්තා’’ති වත්වා තමෙවස්ස අට්ඨුප්පත්තිං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘සා පනා’’තිආදිමාහ. සබ්බපාලිඵුල්ලොති සබ්බසො සමන්තතො විකසිතපුප්ඵො. විකසනමෙව හි පුප්ඵස්ස නිප්ඵත්ති. පාරිච්ඡත්තකො වියාති අනුස්සවලද්ධමත්තං ගහෙත්වා වදන්ති. උප්පජ්ජතීති ලබ්භති, නිබ්බත්තතීති අත්ථො. ༢༠༠. "འཛིན་ཏོ་" (dhārenti) ཞེས་པ་ནི་མཚན་གྱི་གཞུང་འཛིན་པ་སྟེ། དེས་ན་ཁོང་ཚོས་མཚན་རྣམས་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་ཤེས་ཀྱི། ཀུན་འབྱུང་བའི་སྒོ་ནས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ "འོན་ཀྱང་..." ཞེས་སོགས་གསུངས་ཏེ། དེས་ན་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་གྱི་རྒྱུ་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་འདི་ནི་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟན་ཏོ། །"ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན།" ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་མདོ་འདི་བྱུང་བའི་རྒྱུ་འདྲི་བ་སྟེ། སློབ་དཔོན་གྱིས་ "གླེང་གཞི་དང་མཐུན་པའི་ཕྱིར་" ཞེས་གསུངས་ནས། དེའི་གླེང་གཞི་ཉིད་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ "དེ་ནི་..." ཞེས་སོགས་གསུངས། "ཀུན་ཏུ་མེ་ཏོག་རྒྱས་པ་" (sabbapāliphullo) ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཀུན་ནས་མེ་ཏོག་ཁ་བྱེ་བ་སྟེ། ཁ་བྱེ་བ་ཉིད་ནི་མེ་ཏོག་གི་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། །"ཡོངས་འདུ་ས་བརྟོལ་གྱི་ཤིང་བཞིན་" (pāricchattako viya) ཞེས་པ་ནི་ཐོས་རྒྱུན་ལས་བྱུང་བ་ཙམ་བཟུང་ནས་སྨྲའོ། །"སྐྱེའོ་" (uppajjati) ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པའམ་གྲུབ་པའི་དོན་ནོ། ། යෙන කම්මෙනාති යෙන කුසලකම්මුනා. යං නිබ්බත්තන්ති යං යං ලක්ඛණං නිබ්බත්තං. දස්සනත්ථන්ති තස්ස තස්ස කුසලකම්මස්ස සරූපතො, කිච්චතො, පවත්තිආකාරවිසෙසතො, පච්චයතො, ඵලවිසෙසතො ච දස්සනත්ථං, එතෙනෙව පටිපාටියා උද්දිට්ඨානං ලක්ඛණානං අසමුද්දෙසකාරණවිභාවනාය කාරණං දීපිතං හොති සමානකාරණානං ලක්ඛණානං එකජ්ඣං කාරණදස්සනවසෙනස්ස පවත්තත්තා. එවමාහාති ‘‘බාහිරකාපි ඉසයො ධාරෙන්තී’’තිආදිනා ඉමිනා ඉමිනා පකාරෙන ආහ. "ལས་གང་གིས་" (yena kammena) ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་ལས་གང་གིས་སོ། །"གང་གྲུབ་པ་" (yaṃ nibbattaṃ) ཞེས་པ་ནི་མཚན་གང་དང་གང་གྲུབ་པའོ། །"བསྟན་པའི་ཕྱིར་" (dassanatthaṃ) ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་ལས་དེ་དང་དེའི་རང་གི་ངོ་བོ་དང་། བྱེད་ལས་དང་། འཇུག་པའི་རྣམ་པ་ཁྱད་པར་ཅན་དང་། རྐྱེན་དང་། འབྲས་བུ་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཏེ། འདི་ཉིད་ཀྱིས་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་བསྟན་པའི་མཚན་རྣམས་ཀྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྒྱུ་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་ཏེ། རྒྱུ་མཚུངས་པའི་མཚན་རྣམས་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྒྱུ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། "དེ་ལྟར་གསུངས་སོ་" ཞེས་པ་ནི་ "ཕྱི་རོལ་གྱི་དྲང་སྲོང་རྣམས་ཀྱང་འཛིན་ཏོ་" ཞེས་སོགས་རྣམ་པ་འདི་དང་འདིས་གསུངས་པའོ། ། සුප්පතිට්ඨිතපාදතාලක්ඛණවණ්ණනා ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པའི་མཚན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 201. ‘‘පුරිමං ජාතින්ති පුරිමායං ජාතියං, භුම්මත්ථෙ එතං උපයොගවචන’’න්ති වදන්ති. ‘‘පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධසන්තානෙ ඨිතො’’ති වචනතො අච්චන්තසංයොගෙ වා උපයොගවචනං. යත්ථ යත්ථ හි ජාතියං මහාසත්තො පුඤ්ඤකම්මං [Pg.101] කාතුං ආරභති, ආරභතො පට්ඨාය අච්චන්තමෙව තත්ථ පුඤ්ඤකම්මප්පසුතො හොති. තෙනාහ ‘‘දළ්හසමාදානො’’තිආදි. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. නිවුත්ථක්ඛන්ධා ‘‘ජාතී’’ති වුත්තා ඛන්ධවිනිමුත්තාය ජාතියා අභාවතො, නිබ්බත්තිලක්ඛණස්ස ච විකාරස්ස ඉධ අනුපයුජ්ජනතො. ජාතවසෙනාති ජායනවසෙන. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා ‘‘පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධා’’ති ඉමං පදං උපසංහරති. භවනවසෙනාති පච්චයතො නිබ්බත්තනවසෙන. නිවුත්ථවසෙනාති නිවුසිතතාවසෙන. ආලයට්ඨෙනාති ආවසිතභාවෙන. නිවාසත්ථො හි නිකෙතත්ථො. ༢༠༡. "སྔོན་གྱི་སྐྱེ་བ་" (purimaṃ jātiṃ) ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་སྐྱེ་བ་ལ་སྟེ། འདི་ནི་གནས་ཀྱི་དོན་དུ་ལས་སུ་བྱ་བའི་ཚིག་གོ་ཞེས་སྨྲའོ། །ཡང་ན་ "སྔོན་གནས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུད་ལ་གནས་པ་" ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཤིན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ལ་ལས་སུ་བྱ་བའི་ཚིག་གོ། །གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་གང་དང་གང་དུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་བྱེད་པ་རྩོམ་པ་ན། བརྩམས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་གཏན་དུ་དེར་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ལ་བརྩོན་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ "བརྟན་པར་བླངས་པ་" ཞེས་སོགས་གསུངས། ཚིག་གཞན་གཉིས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །གནས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་ "སྐྱེ་བ་" ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཕུང་པོ་ལས་ལོགས་སུ་གྱུར་པའི་སྐྱེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་འགྱུར་བ་འདིར་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །"སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་" ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་དབང་གིས་སོ། །"དེ་བཞིན་དུ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་འདིས་ "སྔོན་གནས་པའི་ཕུང་པོ་" ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །"སྲིད་པའི་དབང་གིས་" ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་སོ། །"གནས་པའི་དབང་གིས་" ཞེས་པ་ནི་གནས་པར་བྱས་པའི་དབང་གིས་སོ། །"གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་" ཞེས་པ་ནི་གནས་པའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་ཏེ། གནས་པའི་དོན་ནི་ཁང་ཁྱིམ་གྱི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། තත්ථාති දෙවලොකාදිම්හි. ආදි-සද්දෙන එකච්චං තිරච්ඡානයොනිං සඞ්ගණ්හාති. න සුකරන්ති දෙවගතියා එකන්තසුඛතාය, දුග්ගතියා එකන්තදුක්ඛතාය, දුක්ඛබහුලතාය ච පුඤ්ඤකිරියාය ඔකාසො න සුලභරූපො පච්චයසමවායස්ස දුල්ලභභාවතො, උප්පජ්ජමානා ච සා උළාරා, විපුලා ච න හොතීති ගතිවසෙනාපි ඛෙත්තවිසෙසතා ඉච්ඡිතබ්බා ‘‘තිරච්ඡානගතෙ දානං දත්වා සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා, පුථුජ්ජනදුස්සීලෙ දානං දත්වා සහස්සගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා’’ති (ම. නි. 3.379) වචනතො. මනුස්සගතියා පන සුඛබහුලතාය පුඤ්ඤකිරියාය ඔකාසො සුලභරූපො පච්චයසමවායස්ස ච යෙභුය්‍යෙන සුලභභාවතො. යඤ්ච තත්ථ දුක්ඛං උප්පජ්ජති, තම්පි විසෙසතො පුඤ්ඤකිරියාය උපනිස්සයො හොති, දුක්ඛූපනිසා සද්ධාති. යථා හි අයොඝනෙන සත්ථකෙ නිප්ඵාදියමානෙ තස්ස එකන්තතො අග්ගිම්හි තාපනං, උදකෙන වා තෙමනං ඡෙදනකිරියාසමත්ථතාය න විසෙසපච්චයො, තාපෙත්වා පන සමානයොගතො උදකතෙමනං තස්සා විසෙසපච්චයො, එවමෙව සත්තසන්තානස්ස එකන්තදුක්ඛසමඞ්ගිතා දුක්ඛබහුලතා එකන්තසුඛසමඞ්ගිතා සුඛබහුලතා ච පුඤ්ඤකිරියාසමත්ථතාය න විසෙසපච්චයො, සති පන සමානයොගතො දුක්ඛසන්තාපනෙ, සුඛුමබ්‍රූහනෙ ච ලද්ධූපනිස්සයා පුඤ්ඤකිරියා සමත්ථතාය සම්භවති, තථා සති උප්පජ්ජමානා පුඤ්ඤකිරියා මහාජුතිකා මහාවිප්ඵාරා පටිපක්ඛච්ඡෙදනසමත්ථා හොති. තස්මා මනුස්සභාවො පුඤ්ඤකිරියාය විසෙසපච්චයො. තෙන වුත්තං ‘‘තත්ථ න සුකරං, මනුස්සභූතස්සෙව සුකර’’න්ති. "དེ་ལ་" (tattha) ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་ལ་སོགས་པ་ལའོ། །"ལ་སོགས་པ་" ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་ཁ་ཅིག་ཀྱང་སྡུད་དོ། །"སླ་བ་མ་ཡིན་ནོ་" (na sukaraṃ) ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་འགྲོ་བ་ནི་གཅིག་ཏུ་བདེ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། ངན་འགྲོ་ནི་གཅིག་ཏུ་སྡུག་བསྔལ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་མང་བའི་ཕྱིར། བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བའི་གོ་སྐབས་ནི་རྙེད་པར་སླ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། རྐྱེན་འདུ་བ་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེས་པ་དེ་ཡང་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཡངས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འགྲོ་བའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཞིང་གི་ཁྱད་པར་འདོད་པར་བྱ་སྟེ། "དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སོང་བ་ལ་སྦྱིན་པ་བྱིན་ན་ཡོན་ཏན་བརྒྱ་འགྱུར་དུ་རེ་བར་བྱའོ། །སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པ་ལ་སྦྱིན་པ་བྱིན་ན་ཡོན་ཏན་སྟོང་འགྱུར་དུ་རེ་བར་བྱའོ། །" (ma. ni. 3.379) ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །མིའི་འགྲོ་བ་ལ་ནི་བདེ་བ་མང་བའི་ཕྱིར་བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བའི་གོ་སྐབས་རྙེད་པར་སླ་བ་ཡིན་ཏེ། རྐྱེན་འདུ་བ་ཡང་ཕལ་ཆེར་རྙེད་པར་སླ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེར་སྡུག་བསྔལ་གང་སྐྱེ་བ་དེ་ཡང་ཁྱད་པར་དུ་བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། "སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་ལས་དད་པའོ་" ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་དཔེར་ན། ལྕགས་ཀྱི་ཐོ་བས་མཚོན་ཆ་ཞིག་སྒྲུབ་པ་ན། དེ་གཅིག་ཏུ་མེ་ལ་བསྲོ་བའམ། ཡང་ན་ཆུས་བརླན་པ་ཙམ་ནི་གཅོད་པའི་བྱ་བ་ལ་མཐུ་ཐོབ་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་མ་ཡིན་གྱི། བསྲོས་ནས་མཉམ་པར་སྦྱར་ཏེ་ཆུས་བརླན་པ་ནི་དེའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ཡིན་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གཅིག་ཏུ་སྡུག་བསྔལ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་མང་བ་ཉིད་དམ། གཅིག་ཏུ་བདེ་བ་དང་བདེ་བ་མང་བ་ཉིད་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བ་ལ་མཐུ་ཐོབ་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་མ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་མཉམ་པར་སྦྱར་ཏེ་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་གདུང་བ་དང་། བདེ་བས་གསོ་བ་ཡོད་པ་ན། ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཐོབ་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བ་ནི་མཐུ་དང་ལྡན་པར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ལ། དེ་ལྟར་ན་སྐྱེ་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བ་དེ་ནི་གཟི་བརྗིད་ཆེ་བ་དང་། རྒྱ་ཆེ་བ་དང་། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་གཅོད་པར་ནུས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་མིའི་དངོས་པོ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ། །དེས་ན་ "དེ་ལ་ནི་སླ་བ་མ་ཡིན་གྱི། མིར་གྱུར་པ་ཉིད་ལ་སླའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། ། අථ [Pg.102] ‘‘මනුස්සභූතස්සා’’ති එත්ථ කො වචනත්ථො? ‘‘මනස්ස උස්සන්නතාය මනුස්සාති, සූරභාවසතිමන්තතාබ්‍රහ්මචරියයොග්‍යතාදිගුණවසෙන උපචිතමනකා උක්කට්ඨගුණචිත්තාති අත්ථො. කෙ පන තෙ? ජම්බුදීපවාසිනො සත්තවිසෙසා. තෙනාහ භගවා – འོ་ན་ 'མིར་གྱུར་པ་ལ་' ཞེས་པ་འདིར་ཚིག་གི་དོན་ཅི་ཞེ་ན། 'ཡིད་མཐོ་བའི་ཕྱིར་མིའོ་' (manussa) ཞེས་བྱ་སྟེ། དཔའ་བའི་དངོས་པོ་དང་། དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དང་། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་རུང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་དབང་གིས་ཡིད་བསགས་པ་སྟེ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་སེམས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཁོང་ཚོ་སུ་ཞེ་ན། འཛམ་བུའི་གླིང་ན་གནས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཁྱད་པར་རྣམས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ་– ‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහි ජම්බුදීපකා මනුස්සා උත්තරකුරුකෙ ච මනුස්සෙ අධිග්ගණ්හන්ති දෙවෙ ච තාවතිංසෙ. කතමෙහි තීහි? සූරා සතිමන්තො ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’ති (අ. නි. 9.21; කථා. 271). 'དགེ་སློང་དག་གནས་གསུམ་གྱིས་འཛམ་བུའི་གླིང་གི་མི་རྣམས་ནི་སྒྲ་མི་སྙན་གྱི་མི་རྣམས་དང་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་ལྷ་རྣམས་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་སོ། །གསུམ་གང་ཞེ་ན། དཔའ་བ་དང་། དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། འདིར་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་པའོ། །' (a. ni. 9.21; kathā. 271) ཞེས་སོ། ། තථා හි බුද්ධා භගවන්තො, පච්චෙකබුද්ධා, අග්ගසාවකා, මහාසාවකා, චක්කවත්තිනො, අඤ්ඤෙ ච මහානුභාවා සත්තා තත්ථෙව උප්පජ්ජන්ති. තෙ හි සමානරූපාදිතාය පන සද්ධිං පරිත්තදීපවාසීහි ඉතරමහාදීපවාසිනොපි මනුස්සා ත්වෙව පඤ්ඤායිංසූ’’ති කෙචි. අපරෙ පන භණන්ති ‘‘ලොභාදීහි, අලොභාදීහි ච සහිතස්ස මනස්ස උස්සන්නතාය මනුස්සා. යෙ හි සත්තා මනුස්සජාතිකා, තෙසු විසෙසතො ලොභාදයො, අලොභාදයො ච උස්සන්නා, තෙ ලොභාදිඋස්සන්නතාය අපායමග්ගං, අලොභාදිඋස්සන්නතාය සුගතිමග්ගං, නිබ්බානගාමිමග්ගඤ්ච පරිපූරෙන්ති, තස්මා ලොභාදීහි, අලොභාදීහි ච සහිතස්ස මනස්ස උස්සන්නතාය පරිත්තදීපවාසීහි සද්ධිං චතුදීපවාසිනො සත්තවිසෙසා මනුස්සාති වුච්චන්තී’’ති. ලොකියා පන ‘‘මනුනො අපච්චභාවෙන මනුස්සා’’ති වදන්ති. මනු නාම පඨමකප්පිකො ලොකමරියාදාය ආදිභූතො සත්තානං හිතාහිතවිධායකො කත්තබ්බාකත්තබ්බතාසු නියොජනතාවසෙන පිතුට්ඨානියො, යො සාසනෙ ‘‘මහාසම්මතො’’ති වුච්චති අම්හාකං මහාබොධිසත්තො, පච්චක්ඛතො, පරම්පරා ච තස්ස ඔවාදානුසාසනියං ඨිතා සත්තා පුත්තසදිසතාය ‘‘මනුස්සා, මානුසා’’ති ච වුච්චන්ති. තතො එව හි තෙ ‘‘මානවා, මනුජා’’ති ච වොහරීයන්ති. මනුස්සභූතස්සාති මනුස්සෙසු භූතස්ස ජාතස්ස, මනුස්සභාවං වා පත්තස්සාති අත්ථො. අයඤ්ච නයො ලොකියමහාජනස්ස වසෙන වුත්තො. මහාබොධිසත්තානං පන සන්තානස්ස මහාභිනීහාරතො පට්ඨාය කුසලධම්මපටිපත්තියං සම්මදෙව අභිසඞ්ඛතත්තා තෙසං සුගතියං, අත්තනො උප්පජ්ජනදුග්ගතියඤ්ච නිබ්බත්තානං කුසලකම්මං ගරුතරමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘අකාරණං වා එත’’න්තිආදි වුත්තං. འདི་ལྟར་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་། ཉན་ཐོས་མཆོག་རྣམས་དང་། ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་དང་། གཞན་ཡང་མཐུ་རྩལ་ཆེ་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་དེ་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །ཁ་ཅིག་ན་རེ། དེ་དག་ནི་གཟུགས་མཚུངས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གླིང་ཕྲན་གྱི་ཡུལ་མི་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་གླིང་ཆེན་གཞན་གྱི་ཡུལ་མི་རྣམས་ཀྱང་མི་ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་སོ་ཞེས་ཟེར། གཞན་དག་ན་རེ། ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་ཆགས་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་བཅས་པའི་ཡིད་ཤས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་མི་ཞེས་བྱའོ། །གང་གི་ཕྱིར་མིའི་སྐྱེ་གནས་སུ་གཏོགས་པའི་སེམས་ཅན་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ལ་ཁྱད་པར་དུ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་ཆགས་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་ཤས་ཆེ་ཞིང་། དེ་དག་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཤས་ཆེ་བས་ངན་འགྲོའི་ལམ་དང་། ཆགས་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་ཤས་ཆེ་བས་བདེ་འགྲོའི་ལམ་དང་མྱང་འདས་སུ་འགྲོ་བའི་ལམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་ཆགས་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་བཅས་པའི་ཡིད་ཤས་ཆེ་བའི་ཕྱིར། གླིང་ཕྲན་གྱི་ཡུལ་མི་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་གླིང་བཞིའི་ཡུལ་མི་སེམས་ཅན་གྱི་བྱེ་བྲག་རྣམས་ལ་མི་ཞེས་བརྗོད་དོ་ཞེས་ཟེར། འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ནི་ཤེད་བུའི་བུ་རྒྱུད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མི་ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཤེད་བུ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསྐལ་པ་དང་པོའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཚུལ་ལུགས་ཀྱི་ཐོག་མ་ཡིན་ཞིང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་གནོད་སྒྲུབ་པ་པོ། བྱ་བ་དང་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཕའི་གོ་སར་གནས་པ་ཞིག་སྟེ། དེ་ནི་བསྟན་པ་ལ་"མང་པོས་བཀུར་བ་"ཞེས་བྱ་བ་ང་ཚོའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་དེ་ཉིད་ཡིན་ནོ། །མངོན་སུམ་དང་བརྒྱུད་པའི་སྒོ་ནས་ཁོང་གི་གདམས་ངག་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ལ་གནས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་བུ་དང་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་"མི་"དང་"ཤེད་སྐྱེས་"ཞེས་བརྗོད་དོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་དག་ལ་"ཤེད་བུའི་བུ་"དང་"ཡིད་སྐྱེས་"ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །"མིར་གྱུར་པ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་མིའི་ནང་དུ་བྱུང་བ་སྟེ་སྐྱེས་པའམ། ཡང་ན་མིའི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་སོང་བའི་དོན་ཏོ། །ལུགས་འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་སྐྱེ་བོ་ཕལ་པ་ལ་ལྟོས་ནས་གསུངས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་ནི་ཐུགས་བསྐྱེད་ཆེན་པོ་ནས་བཟུང་དགེ་བའི་ཆོས་སྒྲུབ་པ་ལ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་མངོན་པར་འདུས་བྱས་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་བདེ་འགྲོར་སྐྱེ་བ་དང་། རང་ཉིད་ངན་འགྲོར་སྐྱེ་བའི་དགེ་བའི་ལས་ནི་ཤིན་ཏུ་ལྕི་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "འདི་ནི་རྒྱུ་མེད་པ་མ་ཡིན་ནོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། එවරූපෙ [Pg.103] අත්තභාවෙති හත්ථිආදිඅත්තභාවෙ. ඨිතෙන කතකම්මං න සක්කා සුඛෙන දීපෙතුං ලොකෙ අප්පඤ්ඤාතරූපත්තා. සුඛෙන දීපෙතුං ‘‘අසුකස්මිං දෙසෙ අසුකස්මිං නගරෙ අසුකො නාම රාජා, බ්‍රාහ්මණො හුත්වා ඉමං කුසලකම්මං අකාසී’’ති එවං සුවිඤ්ඤාපයභාවතො. ථිරග්ගහණොති අසිථිලග්ගාහී ථාමප්පත්තග්ගහණො. නිච්චලග්ගහණොති අචඤ්චලග්ගාහී තත්ථ කෙනචිපි අසංහාරියො. පටිකුටතීති සංකුටති, ජිගුච්ඡනවසෙන විවට්ටති වා. පසාරියතීති විත්ථතං හොති වෙපුල්ලං පාපුණාති. "འདི་འདྲ་བའི་ལུས་ལ་"ཞེས་པ་ནི་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ལའོ། །དེ་ལྟར་གནས་པས་བྱས་པའི་ལས་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་རྣམ་པ་མི་གསལ་བའི་ཕྱིར་བདེ་བླག་ཏུ་བསྟན་པར་མི་ནུས་སོ། །བདེ་བླག་ཏུ་བསྟན་པ་ནི་"ཡུལ་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ན། གྲོང་ཁྱེར་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ན། ཆེ་གེ་མོ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོའམ་བྲམ་ཟེར་གྱུར་ཏེ་དགེ་བའི་ལས་འདི་བྱས་སོ་"ཞེས་དེ་ལྟར་ལེགས་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །"བརྟན་པོར་འཛིན་པ་"ཞེས་པ་ནི་ལྷོད་པ་མེད་པར་འཛིན་པ་སྟེ་མཐུ་རྩལ་ཐོབ་པའི་འཛིན་པའོ། །"མི་གཡོ་བར་འཛིན་པ་"ཞེས་པ་ནི་འགྱུར་བ་མེད་པར་འཛིན་པ་སྟེ་དེ་ལ་སུས་ཀྱང་མི་འཕྲོག་པའོ། །"ཕྱིར་ལྡོག་པ་"ཞེས་པ་ནི་འཁུམ་པ་སྟེ། སྐྱུག་བྲོ་བའི་དབང་གིས་ཕྱིར་ལྡོག་པའོ། །"བརྐྱང་བ་"ཞེས་པ་ནི་ཡངས་པར་འགྱུར་བ་སྟེ་རྒྱ་ཆེན་པོར་འགྱུར་བའོ། ། තවෙසො මහාසමුද්දසදිසොති එසො උදකොඝො තෙව මහාසමුද්දසදිසො. "ཁྱོད་ཀྱི་འདི་ནི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་དང་མཚུངས་སོ་"ཞེས་པ་ནི། ཆུའི་རྒྱུན་འདི་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ། ། දීයති එතෙනාති දානං, පරිච්චාගචෙතනා. දිය්‍යනවසෙනාති දෙය්‍යධම්මස්ස පරියත්තං කත්වා පරිච්චජනවසෙන දානං. සංවිභාගකරණවසෙනාති තස්සෙව අත්තනා සද්ධිං පරස්ස සංවිභජනවසෙන සංවිභාගො, තථාපවත්තා චෙතනා. සීලසමාදානෙති සීලස්ස සම්මදෙව ආදානෙ, ගහණෙ පවත්තනෙති අත්ථො. තං පවත්තිකාලෙන දස්සෙන්තො ‘‘පූරණකාලෙ’’ති ආහ. මාතු හිතො මත්තෙය්‍යො, යස්ස පන ධම්මස්ස වසෙන සො ‘‘මත්තෙය්‍යො’’ති වුච්චති, සො මත්තෙය්‍යතාති ආහ ‘‘මාතු කාතබ්බවත්තෙ’’ති. එසෙව නයො ‘‘පෙත්තෙය්‍යතායා’’තිආදීසු. අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙසූති අඤ්ඤමඤ්ඤවිසිට්ඨෙසු අඤ්ඤෙසු, තෙ පන කුසලභාවෙන වුත්තා කුසලාති ආහ ‘‘එවරූපෙසූ’’ති. අධිකුසලෙසූති අභිවිසිට්ඨෙසු කුසලෙසු, සා පන අභිවිසිට්ඨතා උපාදායුපාදාය හොති. යං පනෙත්ථ උක්කංසගතං අධිකුසලං, තදුක්කංසනයෙන ඉධාධිප්පෙතන්ති තං දස්සෙතුං ‘‘අත්ථි කුසලා, අත්ථි අධිකුසලා’’තිආදි වුත්තං. නනු පඤ්ඤාපාරමිසඞ්ගහඤාණසම්භාරභූතා කුසලා ධම්මා නිප්පරියායෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපටිලාභපච්චයා කුසලා නාම, ඉමෙ පන මහාපුරිසලක්ඛණනිබ්බත්තකා පුඤ්ඤසම්භාරභූතා කස්මා තථා වුත්තාති? සබ්බෙසම්පි මහාබොධිසත්තසන්තානගතානං පාරමිධම්මානං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපටිලාභපච්චයභාවතො. මහාභිනීහාරතො පට්ඨාය හි මහාපුරිසො යං කිඤ්චි පුඤ්ඤං කරොති, සබ්බං තං සම්මාසම්බොධිසමධිගමායෙව පරිණාමෙති. තථා හි සසම්භාරාබ්‍යාසො, දීඝකාලාබ්‍යාසො, නිරන්තරාබ්‍යාසො, සක්කච්චාබ්‍යාසොති චත්තාරො අබ්‍යාසා චතුරධිට්ඨානපරිපූරිතසම්බන්ධා අනුපුබ්බෙන මහාබොධිට්ඨානා සම්පජ්ජන්ති. "འདིས་སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱིན་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་སེམས་པའོ། །"སྦྱིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་"ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཡོངས་སུ་བཙལ་ནས་གཏོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྦྱིན་པའོ། །"བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་"ཞེས་པ་ནི་དེ་ཉིད་རང་དང་ལྷན་ཅིག་གཞན་ལ་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་སེམས་པའོ། །"ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ལེན་པ་སྟེ། འཛིན་པ་ལ་འཇུག་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ཉིད་འཇུག་པའི་དུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི་"རྫོགས་པའི་དུས་སུ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །མའི་ཕན་པ་སྒྲུབ་པ་ནི་མ་ལ་ཕན་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། ཆོས་གང་གི་དབང་གིས་དེ་ལ་"མ་ལ་ཕན་པར་བྱེད་པ་"ཞེས་བྱ་བ་དེ་ནི་མ་ལ་ཕན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དེ། "མ་ལ་བྱ་བའི་ལས་ལ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་འདི་ཉིད་"ཕ་ལ་ཕན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ལ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་སྦྱར་རོ། །"གང་ཡང་རུང་བ་དག་ལ་"ཞེས་པ་ནི་ཕན་ཚུན་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་གཞན་དག་ལའོ། །དེ་དག་ནི་དགེ་བའི་དངོས་པོར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དགེ་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། "འདི་འདྲ་བ་དག་ལ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །"ལྷག་པའི་དགེ་བ་རྣམས་ལ་"ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་དགེ་བ་རྣམས་ལའོ། །མངོན་པར་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་དེ་ནི་ལྟོས་ནས་ལྟོས་ནས་འགྱུར་རོ། །འདིར་གང་ཞིག་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་པའི་ལྷག་པའི་དགེ་བ་དེ་ནི་མཐར་ཐུག་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདིར་འདོད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "དགེ་བ་ཡོད་དོ། །ལྷག་པའི་དགེ་བ་ཡོད་དོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཅི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བསྡུས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཚོགས་སུ་གྱུར་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པས་དགེ་བ་ཞེས་བྱ་ལ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱེད་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་སུ་གྱུར་པ་འདི་དག་ནི་ཅིའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་ཤེ་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་རྒྱུད་ལ་གནས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཐུགས་བསྐྱེད་ཆེན་པོ་ནས་བཟུང་སྟེ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་བསོད་ནམས་གང་ཅི་ཞིག་བྱས་པ་དེ་ཐམས་ཅད་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ཉིར་ཀྱི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་བསྔོ་བར་བྱེད་དོ། །འདི་ལྟར་ཚོགས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་དང་། དུས་རིང་པོའི་སྦྱོར་བ་དང་། རྒྱུན་མི་ཆད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་། གུས་པའི་སྦྱོར་བ་སྟེ་སྦྱོར་བ་བཞི་པོ་དག་ནི་ལྷག་པར་གནས་པ་བཞི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་འབྲེལ་པ་དང་བཅས་ཏེ། རིམ་གྱིས་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་གོ་འཕང་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། ། සකිම්පීති [Pg.104] පි-සද්දෙන අනෙකවාරම්පි කතං විජාතියෙන අන්තරිතං සඞ්ගණ්හාති. අභිණ්හකරණෙනාති බහුලීකාරෙන. උපචිතන්ති උපරූපරි වඩ්ඪිතං. පිණ්ඩීකතන්ති පිණ්ඩසො කතං. රාසීකතන්ති රාසිභාවෙන කතං. අනෙකක්ඛත්තුඤ්හි පවත්තියමානං කුසලකම්මං සන්තානෙ තථාලද්ධපරිභාවනං පිණ්ඩීභූතං විය, රාසීභූතං විය ච හොති. විපාකං පති සංහච්චකාරිභාවත්තා චක්කවාළං අතිසම්බාධං භවග්ගං අතිනීචං, සචෙ පනෙ තං රූපං සියාති අධිප්පායො. විපුලත්තාති මහන්තත්තා. යස්මා පන තං කම්මං මෙත්තාකරුණාසතිසම්පජඤ්ඤාහි පරිග්ගහිතතාය දුරසමුස්සාරිතං පමාණකරණධම්මන්ති පමාණරහිතතාය ‘‘අප්පමාණ’’න්ති වත්තබ්බතං අරහති, තස්මා ‘‘අප්පමාණත්තා’’ති වුත්තං. "ལན་ཅིག་ཀྱང་"ཞེས་པའི་"ཀྱང་"སྒྲས་ནི་རིགས་མི་མཐུན་པས་བར་དུ་ཆོད་ཀྱང་ལན་མང་པོ་བྱས་པ་རྣམས་ཀྱང་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །"ལན་མང་དུ་བྱས་པས་"ཞེས་པ་ནི་གོམས་པར་བྱས་པས་སོ། །"བསགས་པ་"ཞེས་པ་ནི་གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་བར་བྱས་པའོ། །"གོང་བུར་བྱས་པ་"ཞེས་པ་ནི་རིལ་པོར་བྱས་པའོ། །"སྤུངས་པར་བྱས་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོའི་དངོས་པོར་བྱས་པའོ། །ལན་མང་དུ་འཇུག་པའི་དགེ་བའི་ལས་ནི་རྒྱུད་ལ་དེ་ལྟར་བསྒོས་པ་ཐོབ་པས་གོང་བུར་གྱུར་པ་བཞིན་དང་། ཕུང་པོར་གྱུར་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། །རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་ལྟོས་ནས་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གལ་ཏེ་དེ་ལ་གཟུགས་ཡོད་པར་གྱུར་ན་འཁོར་ཡུག་ནི་ཤིན་ཏུ་དོག་པར་འགྱུར་ཞིང་སྲིད་པའི་རྩེ་མོ་ནི་ཤིན་ཏུ་དམའ་བར་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ། །"ཡངས་པའི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ནི་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །གང་གི་ཕྱིར་ལས་དེ་ནི་བྱམས་པ་དང་། སྙིང་རྗེ་དང་། དྲན་པ་དང་། ཤེས་བཞིན་རྣམས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་གཞལ་དཀའ་ཞིང་ཚད་འཛིན་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་པས། ཚད་མེད་པའི་ཕྱིར་"ཚད་མེད་པ་"ཞེས་བརྗོད་པར་འོས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་"ཚད་མེད་པའི་ཕྱིར་"ཞེས་གསུངས་སོ། ། අධිභවතීති ඵලස්ස උළාරභාවෙන අභිභුය්‍ය තිට්ඨති. අත්ථතො පණීතපණීතානං භොගානං පටිලාභො එවාති ආහ ‘‘අතිරෙකං ලභතී’’ති. අධිගච්ඡතීති වින්දති, නිබ්බත්තමානොව තෙන සමන්නාගතො හොතීති අත්ථො. එකදෙසෙන අඵුසිත්වා සබ්බප්පදෙසෙහි ඵුසනතො සබ්බප්පදෙසෙහි ඵුසන්තියො එතෙසං පාදතලානං සන්තීති ‘‘සබ්බාවන්තෙහි පාදතලෙහී’’ති වුත්තං. යථා නික්ඛිපනෙ සබ්බෙ පාදතලප්පදෙසා සංහච්චකාරිනො අනින්නතාය සමභාවතො, එවං උද්ධරණෙපීති වුත්තං ‘‘සමං ඵුසති, සමං උද්ධරතී’’ති. ඉදානි ඉමස්ස මහාපුරිසලක්ඛණස්ස සමධිගමෙන ලද්ධබ්බනිස්සන්දඵලවිභාවනමුඛෙන ආනුභාවං විභාවෙතුං ‘‘සචෙපි හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නරකන්ති ආවාටං. අන්තො පවිසති සමභාවාපත්තියා. ‘‘චක්කලක්ඛණෙන පතිට්ඨාතබ්බට්ඨාන’’න්ති ඉදං යං භූමිප්පදෙසං පාදතලං ඵුසති, තත්ථ චක්කලක්ඛණම්පි ඵුසනවසෙන පතිට්ඨාතීති කත්වා වුත්තං. තස්ස පන තථා පතිට්ඨානං සුප්පතිට්ඨිතපාදතාය එවාති සුප්පතිට්ඨිතපාදතාය ආනුභාවකිත්තනෙ ‘‘ලක්ඛණන්තරානයනං කිමත්ථිය’’න්ති න චින්තෙතබ්බං. සීලතෙජෙනාති සීලප්පභාවෙන. පුඤ්ඤතෙජෙනාති කුසලප්පභාවෙන. ධම්මතෙජෙනාති ඤාණප්පභාවෙන. තීහිපි පදෙහි භගවතො බුද්ධභූතස්ස ධම්මා ගහිතා, ‘‘දසන්නං පාරමීන’’න්ති ඉමිනා බුද්ධකරධම්මා ගහිතා. "ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་"ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་སྒོ་ནས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་གནས་པའོ། །དོན་དུ་ནི་ཤིན་ཏུ་གྱ་ནོམ་པའི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར་"ལྷག་པར་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །"རྙེད་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པ་ནི་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་སྟེ། སྐྱེ་བ་ཉིད་ན་དེ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་བའི་དོན་ཏོ། །ཕྱོགས་གཅིག་གིས་མ་རེག་པར་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་རེག་པའི་ཕྱིར། ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་རེག་པར་བྱེད་པའི་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་ན་"ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་"ཞེས་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་འཇོག་པའི་ཚེ་ཞབས་མཐིལ་གྱི་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་གཤོང་བུ་མེད་པར་མཉམ་པའི་དངོས་པོར་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ་འདེགས་པའི་ཚེའང་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། "མཉམ་པར་རེག་ཅིང་མཉམ་པར་འདེགས་སོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །ད་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་འདི་མངོན་པར་གྲུབ་པས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་རྒྱུ་མཐུན་པའི་འབྲས་བུ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་མཐུ་རྩལ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། "གལ་ཏེ་ཡང་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་"དོང་"ཞེས་པ་ནི་ས་དོང་ངོ། །མཉམ་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བས་ནང་དུ་འཇུག་གོ །"འཁོར་ལོའི་མཚན་གྱིས་གནས་པར་བྱ་བའི་གནས་"ཞེས་པ་འདི་ནི་ས་ཕྱོགས་གང་ལ་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་གྱིས་རེག་པ་དེར། འཁོར་ལོའི་མཚན་ཡང་རེག་པའི་དབང་གིས་གནས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་གནས་པ་དེ་ནི་ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཡིན་པས། ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པའི་མཐུ་རྩལ་བསྔགས་པ་ལ། "མཚན་གཞན་འདྲེན་པ་ནི་ཅིའི་ཕྱིར་ཡིན་ནམ་"ཞེས་བསམ་པར་མི་བྱའོ། །"ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་ཀྱིས་"ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་མཐུས་སོ། །"བསོད་ནམས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་ཀྱིས་"ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་མཐུས་སོ། །"ཆོས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་ཀྱིས་"ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐུས་སོ། །ཚིག་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་བཟུང་ལ། "ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་"ཞེས་པས་ནི་སངས་རྒྱས་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་བཟུང་ངོ། ། 202. මහාසමුද්දොව සීමා සබ්බභූමිස්සරභාවතො. ‘‘අඛිලමනිමිත්තමකණ්ටක’’න්ති තීහිපි පදෙහි ථෙය්‍යාභාවොව වුත්තොති ආහ ‘‘නිච්චොර’’න්තිආදි[Pg.105]. ඛරසම්ඵස්සට්ඨෙනාති ඝට්ටනෙන දුක්ඛසම්ඵස්සභාවෙන ඛිලාති. උපද්දවපච්චයට්ඨෙනාති අනත්ථහෙතුතාය නිමිත්තාති. ‘‘අඛිල’’න්තිආදිනා එකචාරීහි චොරාභාවො වුත්තො, ‘‘නිරබ්බුද’’න්ති ඉමිනා පන ගණබන්ධවසෙන විචරණචොරාභාවො වුත්තොති දස්සෙතුං ‘‘ගුම්බං ගුම්බං හුත්වා’’තිආදි වුත්තං. අවික්ඛම්භනීයොති න විබන්ධනීයො කෙනචි අප්පටිබාහනීයො ඨානතො අනික්කඩ්ඪනීයො. පටිපක්ඛං අනිට්ඨං අත්ථෙතීති පච්චත්ථිකො, එතෙන පාකටභාවෙන විරොධං අකරොන්තො වෙරිපුග්ගලො වුත්තො. පටිවිරුද්ධො අමිත්තො පච්චාමිත්තො, එතෙන පාකටභාවෙන විරොධං කරොන්තො වෙරිපුග්ගලො වුත්තො. වික්ඛම්භෙතුං නාසක්ඛිංසු, අඤ්ඤදත්ථු සයමෙව විඝාතබ්‍යසනං පාපුණිංසු චෙව සාවකත්තඤ්ච පවෙදෙසුං. ༢༠༢. ས་གཞི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ཉིད་ནི་ས་མཚམས་སོ། །"ཐ་བ་མེད་པ་དང་། རྟགས་མེད་པ་དང་། ཚེར་མ་མེད་པ་"ཞེས་པའི་ཚིག་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས་ནི་རྐུ་བ་མེད་པ་ཉིད་གསུངས་སོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། "རྐུན་མ་མེད་པ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །རྩུབ་མོའི་རེག་བྱའི་དོན་གྱིས་ཏེ་བརྡེག་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རེག་བྱའི་དངོས་པོས་ན་"ཐ་བ་"ཞེས་བྱའོ། །ཉེ་བར་འཚེ་བའི་རྐྱེན་གྱི་དོན་གྱིས་ཏེ་ཕུང་ཀྲོལ་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་"རྟགས་"ཞེས་བྱའོ། །"ཐ་བ་མེད་པ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ནི་གཅིག་པུར་རྒྱུ་བའི་རྐུན་པོ་མེད་པ་གསུངས་ལ། "གནོད་པ་མེད་པ་"ཞེས་པས་ནི་ཚོགས་བཅས་ཏེ་རྒྱུ་བའི་རྐུན་པོ་མེད་པ་གསུངས་སོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ཚོགས་དང་ཚོགས་སུ་གྱུར་ཏེ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །"མི་བཟློག་པ་"ཞེས་པ་ནི་སུས་ཀྱང་བཀག་པར་མི་ནུས་པ་སྟེ། གནས་ལས་ཕྱིར་དབྱུང་བར་མི་ནུས་པའོ། །མི་འདོད་པའི་ཕྱོགས་སུ་གནས་པས་ན་"ཕྱིར་རྒོལ་བ་"སྟེ། འདིས་ནི་མངོན་སུམ་དུ་འགལ་བ་མི་བྱེད་པའི་དགྲ་བོ་བསྟན་ཏོ། །ཤིན་ཏུ་འགལ་བའི་མཛའ་བཤེས་མ་ཡིན་པ་ནི་"དགྲ་བོ་"སྟེ། འདིས་ནི་མངོན་སུམ་དུ་འགལ་བ་བྱེད་པའི་དགྲ་བོ་བསྟན་ཏོ། །བཟློག་པར་མ་ནུས་ཏེ། གཞན་དུ་ན་རང་ཉིད་ཁོ་ན་ཉམས་ཉེས་པའི་ཕུང་ཀྲོལ་ལ་སོང་ཞིང་ཉན་ཐོས་ཉིད་དུ་ཁས་བླངས་སོ། ། ‘‘කම්ම’’න්තිආදීසු කම්මං නාම බුද්ධභාවං උද්දිස්ස කතූපචිතො ලක්ඛණසංවත්තනියො පුඤ්ඤසම්භාරො. තෙනාහ ‘‘සතසහස්සකප්පාධිකානී’’තිආදි. කම්මසරික්ඛකං නාම තස්සෙව පුඤ්ඤසම්භාරස්ස කරණකාලෙ කෙනචි අකම්පනීයස්ස දළ්හාවත්ථිතභාවස්ස අනුච්ඡවිකො සුප්පතිට්ඨිතපාදතාසඞ්ඛාතස්ස ලක්ඛණස්ස පරෙහි අවික්ඛම්භනීයතාය ඤාපකනිමිත්තභාවො, ස්වායං නිමිත්තභාවො තස්සෙව ලක්ඛණස්සාති අට්ඨකථායං ‘‘කම්මසරික්ඛකං නාම…පෙ… මහාපුරිසලක්ඛණ’’න්ති වුත්තං. ඨානගමනෙසු පාදානං දළ්හාවත්ථිතභාවො ලක්ඛණං නාම. පාදානං භූමියං සමං නික්ඛිපනං, පාදතලානං සබ්බභාගෙහි ඵුසනං, සමමෙව උද්ධරණං, තස්මා සුට්ඨු සමං සබ්බභාගෙහි පතිට්ඨිතා පාදා එතස්සාති සුප්පතිට්ඨිතපාදො, තස්ස භාවො සුප්පතිට්ඨිතපාදතාති වුච්චති ලක්ඛණං. සුට්ඨු සමං භූමියා ඵුසනෙනෙව හි නෙසං තත්ථ දළ්හාවත්ථිතභාවො සිද්ධො, යං ‘‘කම්මසරික්ඛක’’න්ති වුත්තං. ලක්ඛණානිසංසොති ලක්ඛණපටිලාභස්ස උද්‍රයො, ලක්ඛණසංවත්තනියස්ස කම්මස්ස ආනිසංසඵලන්ති අත්ථො. නිස්සන්දඵලං පන හෙට්ඨා භාවිතමෙව. "ལས་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ལས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ལ་དམིགས་ནས་བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་མཚན་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་"བསྐལ་པ་འབུམ་ལས་ལྷག་པ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །"ལས་དང་མཐུན་པ་"ཞེས་བྱ་བ་ནི། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་དེ་ཉིད་བྱེད་པའི་དུས་སུ་སུས་ཀྱང་མི་གཡོ་བར་བརྟན་པོར་གནས་པའི་དངོས་པོ་དང་མཐུན་པར། ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་ཉིད་དུ་གྲགས་པའི་མཚན་དེ་གཞན་གྱིས་མི་བཟློག་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་དངོས་པོ་སྟེ། རྒྱུ་མཚན་གྱི་དངོས་པོ་དེ་ནི་མཚན་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འགྲེལ་བཤད་ལས་"ལས་དང་མཐུན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་...ལཱ...སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་ནོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །གནས་པ་དང་འགྲོ་བའི་ཚེ་ཞབས་རྣམས་བརྟན་པོར་གནས་པའི་དངོས་པོ་ནི་མཚན་ཞེས་བྱའོ། །ཞབས་རྣམས་ས་ལ་མཉམ་པར་འཇོག་པ་དང་། ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་གྱི་ཆ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་རེག་པ་དང་། མཉམ་པ་ཉིད་དུ་འདེགས་པ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་ཆ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་མཉམ་པར་གནས་པའི་ཞབས་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ལ་ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བའི་མཚན་ནོ། །ས་ལ་ཤིན་ཏུ་མཉམ་པར་རེག་པ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་དེ་དག་ལ་དེར་བརྟན་པོར་གནས་པའི་དངོས་པོ་གྲུབ་པ་སྟེ། གང་ཞིག་"ལས་དང་མཐུན་པ་"ཞེས་གསུངས་པ་དེའོ། །"མཚན་གྱི་ཕན་ཡོན་"ཞེས་པ་ནི་མཚན་ཐོབ་པའི་འབྲས་བུ་སྟེ། མཚན་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ལས་ཀྱི་ཕན་ཡོན་གྱི་འབྲས་བུ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །རྒྱུ་མཐུན་པའི་འབྲས་བུ་ནི་གོང་དུ་བསྟན་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། ། 203. කම්මාදිභෙදෙති කම්මකම්මසරික්ඛකලක්ඛණ ලක්ඛණානිසංසවිසඤ්ඤිතෙ විභාගෙ. ගාථාබන්ධං සන්ධාය වුත්තං, අත්ථො පන අපුබ්බං නත්ථීති අධිප්පායො. පොරාණකත්ථෙරාති අට්ඨකථාචරියා. වණ්ණනාගාථාති ථොමනාගාථා වුත්තමෙවත්ථං ගහෙත්වා ථොමනාවසෙන පවත්තත්තා. අපරභාගෙ [Pg.106] ථෙරා නාම පාළිං, අට්ඨකථඤ්ච පොත්ථකාරොපනවසෙන සමාගතා මහාථෙරා, යෙ සාට්ඨකථං පිටකත්තයං පොත්ථකාරුළ්හං කත්වා සද්ධම්මං අද්ධනියචිරට්ඨිතිකං අකංසු. එකපදිකොති ‘‘දළ්හසමාදානො අහොසී’’තිආදිපාඨෙ එකෙකපදගාහී. අත්ථුද්ධාරොති තදත්ථස්ස සුඛග්ගහණත්ථං ගාථාබන්ධවසෙන උද්ධරණතො අත්ථුද්ධාරභූතො, තයිදං පාළියං ආගතපදානි ගහෙත්වා ගාථාබන්ධවසෙන තදත්ථවිචාරණභාවදස්සනං, න පන ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන ඨපිතභාවපටික්ඛිපනන්ති දට්ඨබ්බං. ༢༠༣. ལས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ནི། ལས་དང་ལས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་མཚུངས་པ་དང་། མཚན་ཉིད་ཀྱི་ཕན་ཡོན་དུ་གྲགས་པའི་དབྱེ་བ་ལའོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། དོན་ནི་གསར་པ་གང་ཡང་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། གནས་བརྟན་རྙིང་པ་རྣམས་ནི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་སོ།། བསྔགས་པའི་ཚིགས་བཅད་ནི་བསྟོད་པའི་ཚིགས་བཅད་དེ། བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་བཟུང་ནས་བསྟོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཕྱིས་ཀྱི་དུས་སུ་གནས་བརྟན་ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྡེ་སྣོད་དང་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་གླེགས་བམ་དུ་འགོད་པའི་ཆེད་དུ་འདུས་པའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་རྣམས་ཏེ། གང་དག་གིས་འགྲེལ་བཤད་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་པོ་གླེགས་བམ་དུ་བཀོད་ནས་དམ་པའི་ཆོས་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པར་མཛད་དོ།། ཚིག་གཅིག་པ་ནི། 'བརྟན་པོར་བླངས་པ་ཡིན་ནོ།།' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རིས་ལས་ཚིག་རེ་རེ་འཛིན་པ་ལའོ།། དོན་ཕྱུང་བ་ནི། དེའི་དོན་བདེ་བླག་ཏུ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱུང་བས་ན་དོན་ཕྱུང་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་སྡེ་སྣོད་ལས་བྱུང་བའི་ཚིག་རྣམས་བཟུང་ནས་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་དེའི་དོན་ལ་དཔྱད་པའི་ཚུལ་བསྟན་པ་ཡིན་གྱི། ཆོས་ཀྱི་མཛོད་འཛིན་པས་བཞག་པའི་དངོས་པོ་ལ་བཀག་པ་མ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། කුසලධම්මානං වචීසච්චස්ස බහුකාරතං, තප්පටිපක්ඛස්ස ච මුසාවාදස්ස මහාසාවජ්ජතං දස්සෙතුං අනන්තරමෙව කුසලකම්මපථධම්මෙ වදන්තොපි තතො වචීසච්චං නීහරිත්වා කථෙති සච්චෙති වා සන්නිධානෙව ‘‘ධම්මෙ’’ති වුච්චමානා කුසලකම්මපථධම්මා එව යුත්තාති වුත්තං ‘‘ධම්මෙති දසකුසලකම්මපථධම්මෙ’’ති. ගොබලීබද්දඤායෙන වා එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉන්ද්‍රියදමනෙති ඉන්ද්‍රියසංවරෙ. කුසලකම්මපථග්ඝණෙනස්ස වාරිත්තසීලමෙව ගහිතන්ති ඉතරම්පි සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං සංයමස්සෙව ගහණං කතන්ති ‘‘සංයමෙති සීලසංයමෙ’’ති වුත්තං. සුචි වුච්චති පුග්ගලො යස්ස ධම්මස්ස වසෙන, තං සොචෙය්‍යං, කායසුචරිතාදි. එතස්සෙව හි විභාගස්ස දස්සනත්ථං වුත්තම්පි චෙතං පුන වුත්තං, මනොසොචෙය්‍යග්ගහණෙන වා ඣානාදිඋත්තරිමනුස්සධම්මානම්පි සඞ්ගණ්හනත්ථං සොචෙය්‍යග්ගහණං. ආලයභූතන්ති සමථවිපස්සනානං අධිට්ඨානභූතං. උපොසථකම්මන්ති උපොසථදිවසෙ සමාදියිත්වා සමාචරිතබ්බං පුඤ්ඤකම්මං උපොසථො සහචරණඤායෙන. ‘‘අවිහිංසායාති සත්තානං අවිහෙඨනායා’’ති වදන්ති, තං පන සීලග්ගහණෙනෙව ගහිතං. තස්මා අවිහිංසායාති කරුණායාති අත්ථො. අවිහිංසාග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ අප්පමඤ්ඤාසාමඤ්ඤෙන චත්තාරොපි බ්‍රහ්මවිහාරා උපචාරාවත්ථා ගහිතා ලක්ඛණහාරනයෙන. සකලන්ති අනවසෙසං පරිපුණ්ණං. එවමෙත්ථ කාමාවචරත්තභාවපරියාපන්නත්තා ලක්ඛණස්ස තංසංවත්තනිකකාමාවචරකුසලධම්මා එව පාරමිතාසඞ්ගහපුඤ්ඤසම්භාරභූතකායසුචරිතාදීහි ද්වාදසධා විභත්තා එව. ගාථායං ‘‘සච්චෙ’’තිආදිනා දසධා සඞ්ගය්හ දස්සිතා. එස නයො සෙසලක්ඛණෙපි. དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལས་ངག་གི་བདེན་པའི་ཕན་ཡོན་ཆེ་བ་དང་། དེའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་རྫུན་དུ་སྨྲ་བའི་ཉེས་དམིགས་ཆེ་བ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། དེ་མ་ཐག་ཏུ་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་གསུངས་བཞིན་དུའང་། དེ་ལས་ངག་གི་བདེན་པ་ལོགས་སུ་ཕྱུང་ནས་གསུངས་པ་འམ་ཡང་ན། ཉེ་འཁོར་ཉིད་དུ་ 'ཆོས་' ཞེས་གསུངས་པ་ནི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཉིད་འཐད་པའི་ཕྱིར། 'ཆོས་ཞེས་པ་ནི་དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་མོ།།' ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་བ་ལང་དང་གླང་གི་ཚུལ་གྱིས་འདིར་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། དབང་པོ་དུལ་བ་ནི་དབང་པོ་སྡོམ་པ་ལའོ།། དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་བཟུང་བས་འདིའི་སྤང་བྱའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་བཟུང་བ་ཡིན་པས། ཅིག་ཤོས་ཀྱང་བསྡུས་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། སྡོམ་པ་ཉིད་བཟུང་བར་མཛད་པས་ན། 'སྡོམ་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པའོ།།' ཞེས་གསུངས་སོ།། ཆོས་གང་གི་དབང་གིས་གང་ཟག་ལ་གཙང་མ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། གཙང་སྦྲ་སཏེ། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པའོ།། དབྱེ་བ་འདི་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་བཤད་ཟིན་པ་འདི་ཡང་བསྐྱར་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། ཡང་ན་ཡིད་ཀྱི་གཙང་སྦྲ་བཟུང་བས་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་མིའི་ཆོས་བླ་མ་རྣམས་ཀྱང་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་གཙང་སྦྲ་བཟུང་བའོ།། གནས་སུ་གྱུར་པ་ནི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའོ།། གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་ནི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོར་བླངས་ནས་སྤྱད་པར་བྱ་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཏེ། ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསོ་སྦྱོང་ཞེས་བྱའོ།། 'རྣམ་པར་མི་འཚེ་བ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་གནོད་པ་མི་བྱེད་པའོ།།' ཞེས་གསུངས་ཀྱང་། དེ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་བསྡུས་ཟིན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་མི་འཚེ་བ་ནི་སྙིང་རྗེ་ལ་བྱའོ།། འདིར་རྣམ་པར་མི་འཚེ་བ་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཚད་མེད་པ་སྤྱིའི་སྒོ་ནས་ཚངས་པའི་གནས་བཞི་པོའི་ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་གནས་སྐབས་རྣམས་ཀྱང་མཚན་ཉིད་འདྲེན་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཟུང་བར་རིག་པར་བྱའོ།། མཐའ་དག་པ་ནི་མ་ལུས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ།། འདིར་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་ལ་གཏོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཉིད་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བསྡུ་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་སུ་གྱུར་པའི་ལུས་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བཅུ་གཉིས་སུ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ཉིད་དོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས་ 'བདེན་པ་' ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བཅུ་པོར་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་ཏོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མའི་མཚན་ཉིད་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། අංනුභීති ගාථාසුඛත්ථං අකාරං සානුනාසිකං කත්වා වුත්තං. බ්‍යඤ්ජනානි ලක්ඛණානි ආචික්ඛන්තීති වෙයඤ්ජනිකා. වික්ඛම්භෙතබ්බන්ති පටිබාහිතබ්බං තස්සාති [Pg.107] මහාපුරිසස්ස, තස්ස වා මහාපුරිසලක්ඛණස්ස. ලක්ඛණසීසෙන චෙත්ථ තංසංවත්තනිකපුඤ්ඤසම්භාරො වුච්චති. 'ཨཾ་ནུ་བྷཱི་' ཞེས་པ་ནི་ཚིགས་བཅད་བདེ་བའི་ཕྱིར་ཡི་གེ་ཨ་ལ་སྣ་ལྡན་སྦྱར་ནས་གསུངས་པའོ།། མཚན་མ་དང་མཚན་ཉིད་རྣམས་སྟོན་པར་བྱེད་པས་ན་མཚན་ཉིད་མཁན་ནོ།། རྣམ་པར་གནོན་པར་བྱ་བ་ནི་བཟློག་པར་བྱ་བ་སྟེ། དེའི་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེའམ། ཡང་ན་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་ཉིད་དེའོ།། འདིར་མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་དེ་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་ལ་གསུངས་སོ།། පාදතලචක්කලක්ඛණවණ්ණනා ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་བཤད་པའོ།། 204. භයං නාම භීති, තං පන උබ්බිජ්ජනාකාරෙන, උත්තසනාකාරෙන ච පවත්තියා දුවිධන්ති ආහ ‘‘උබ්බෙගභයඤ්චෙව උත්තාසභයඤ්චා’’ති. තදුභයම්පි භයං විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. අපනූදිතාති යථා චොරාදයො විලුප්පනබන්ධනාදීනි පරස්ස න කරොන්ති, කතඤ්ච පච්චාහරණාදිනා පටිපාකතිකං හොති, එවං යථා ච චණ්ඩහත්ථිආදයො දූරතො පරිවජ්ජිතා හොන්ති, අපරිවජ්ජිතෙ තස්ස යථා ඨානෙ ඨිතෙහි අභිභවො න හොති, එවං අපනූදිතා. අතිවාහෙතීති අතික්කාමෙති. තං ඨානන්ති තං සාසඞ්කට්ඨානං. අසක්කොන්තානන්ති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං, අසක්කොන්තෙති අත්ථො. අසක්කොන්තානන්ති වා අනාදරෙ සාමිවචනං. සහ පරිවාරෙනාති සපරිවාරං. තත්ථ කිඤ්චි දෙය්‍යධම්මං දෙන්තො යදා තස්ස පරිවාරභාවෙන අඤ්ඤම්පි දෙය්‍යධම්මං දෙති, එවං තස්ස තං දානමයං පුඤ්ඤං සපරිවාරං නාම හොති. ༢༠༤. འཇིགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐྲག་པ་སྟེ། དེ་ནི་ཡིད་སྐྲག་པའི་རྣམ་པ་དང་། དངངས་པའི་རྣམ་པས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པ་གཉིས་ཡོད་པས་ན། 'ཡིད་སྐྲག་པའི་འཇིགས་པ་དང་དངངས་པའི་འཇིགས་པའོ།།' ཞེས་གསུངས་སོ།། འཇིགས་པ་དེ་གཉིས་ཀ་སོ་སོར་དབྱེ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'དེ་ལ།' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། བཟློག་པ་ནི། དཔེར་ན་ཇག་པ་ལ་སོགས་པས་གཞན་ལ་འཕྲོག་པ་དང་བཅིང་བ་ལ་སོགས་པ་མི་བྱེད་པ་དང་། བྱས་པ་རྣམས་ཀྱང་ཕྱིར་སྤྲོད་པ་ལ་སོགས་པས་སྔར་བཞིན་དུ་འགྱུར་བ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་གླང་པོ་ཆེ་གཏུམ་པོ་ལ་སོགས་པ་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་སྤོང་བར་བྱེད་པ་དང་། མ་སྤངས་པའི་ཚེ་ནའང་དེ་ཉིད་གནས་པའི་ས་དེར་གནས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་མི་ནོན་པ་ལྟ་བུར། དེ་ལྟར་བཟློག་པའོ།། བརྒལ་བར་བྱེད་པ་ནི་འདས་པར་བྱེད་པའོ།། གནས་དེ་ནི་དོགས་པ་དང་བཅས་པའི་གནས་དེའོ།། 'མི་ནུས་པ་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་བྱ་བའི་ཡུལ་གྱི་དོན་དུ་འབྲེལ་སྒྲ་སྦྱར་བ་སྟེ། མི་ནུས་པ་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན་ 'མི་ནུས་པ་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་མ་གུས་པའི་དོན་གྱི་འབྲེལ་སྒྲའོ།། འཁོར་དང་བཅས་པ་ནི་འཁོར་དང་ལྡན་པའོ།། དེ་ལ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་སྦྱིན་པའི་ཚེ། དེའི་འཁོར་གྱི་ཚུལ་དུ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་གཞན་ཡང་སྦྱིན་ན། དེ་ལྟར་ན་དེའི་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་དེ་ནི་འཁོར་དང་བཅས་པ་ཞེས་བྱའོ།། තමත්ථං විත්ථාරෙන දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ අන්න’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ යථා දෙය්‍යධම්මං තස්ස අන්නදානස්ස පරිවාරො, එවං තස්ස සක්කච්චකරණං පීති දස්සෙන්තො ‘‘අථ ඛො’’තිආදිමාහ. යාගුභත්තං දත්වාව අදාසීති යොජනා. එස නයො ඉතො පරතොපි. සුත්තං වට්ටෙතීති චීවරස්ස සිබ්බනසුත්තකං දුවට්ටතිවට්ටාදිවසෙන වට්ටිතං අකාසි. රජනන්ති අල්ලිආදිරජනවත්ථුං. පණ්ඩුපලාසන්ති රජනුපගමෙව පණ්ඩුවණ්ණං පලාසං. དོན་དེ་ཉིད་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'དེ་ལ་ཟས་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཇི་ལྟར་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ནི་ཟས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་དེའི་འཁོར་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་དེའི་གུས་པར་བྱེད་པ་དང་དགའ་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'དེ་ནས་ནི་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཐུག་པ་དང་ཟས་བྱིན་ནས་ཉིད་དུ་བྱིན་ནོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། ཚུལ་འདི་ནི་འདི་ལས་གཞན་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། སྐུད་པ་བསྒྲིལ་བ་ནི་ཆོས་གོས་འཚེམ་པའི་སྐུད་པ་ཉིས་བསྒྲིལ་དང་སུམ་བསྒྲིལ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བསྒྲིལ་བར་བྱས་པའོ།། ཚོས་ནི་མཚལ་ལ་སོགས་པའི་ཚོས་ཀྱི་དངོས་པོའོ།། ལོ་མ་སེར་པོ་ནི་ཚོས་སུ་རུང་བའི་ལོ་མ་སེར་པོའོ།། හෙට්ඨිමානීති අන්නාදීනි චත්තාරි. නිසදග්ගහණෙනෙව නිසදපොතොපි ගහිතො. චීනපිට්ඨං සින්ධුරකචුණ්ණං. කොජවන්ති උද්දලොමිඑකන්තලොමිආදිකොජවත්ථරණ. සුවිභත්තඅන්තරානීති සුට්ඨු විභත්තඅන්තරානි, එතෙන චක්කාවයවට්ඨානානං සුපරිච්ඡින්නතං දස්සෙති. འོག་མ་རྣམས་ནི་ཟས་ལ་སོགས་པ་བཞི་པོའོ།། གཏན་གཏུན་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་གཏུན་བུ་ཡང་བཟུང་བའོ།། རྒྱ་ནག་གི་ཕྱེ་ནི་ལི་ཁྲིའི་ཕྱེ་མའོ།། ཀོ་ཇ་བ་ནི་སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་དང་སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཀོ་ཇའི་གདན་ནོ།། བར་མཚམས་ལེགས་པར་ཕྱེ་བ་ནི་བར་མཚམས་ཤིན་ཏུ་ལེགས་པར་ཕྱེ་བ་སྟེ། འདིས་འཁོར་ལོའི་ཡན་ལག་གི་གནས་རྣམས་ཤིན་ཏུ་ལེགས་པར་མཚམས་ཕྱེ་བ་ཉིད་བསྟན་ཏོ།། ලද්ධාභිසෙකා ඛත්තියා අත්තනො විජිතෙ විසවිතාය බ්‍රාහ්මණාදිකෙ චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි රඤ්ජෙතුං සක්කොන්ති, න ඉතරාති ආහ ‘‘රාජානොති අභිසිත්තා’’ති. රාජතො යථාලද්ධගාමනිගමාදිං ඉස්සරවතාය භුඤ්ජන්තීති භොජකා, තාදිසො භොගො එතෙසං අත්ථි[Pg.108], තත්ථ වා නියුත්තාති භොගිකා, තෙ එව ‘‘භොගියා’’ති වුත්තා. සපරිවාරං දානන්ති වුත්තනයෙන සපරිවාරදානං. ජානාතූති ‘‘සදෙවකො ලොකො ජානාතූ’’ති ඉමිනා විය අධිප්පායෙන නිබ්බත්තං චක්කලක්ඛණන්ති ලක්ඛණස්සෙව කම්මසරික්ඛතා දස්සිතා. එවං සති තිකමෙව සියා, න චතුක්කං, තස්මා චක්කලක්ඛණස්ස මහාපරිවාරතාය ඤාපකනිමිත්තභාවො කම්මසරික්ඛකං නාම. තෙනෙවාහ ‘‘සපරිවාරං…පෙ… ජානාතූති නිබ්බත්ත’’න්ති. ‘‘දීඝායුකතාය තං නිමිත්ත’’න්ති (දී. නි. 3.207) ච වක්ඛති, තථා ‘‘තං ලක්ඛණං භවති තදත්ථජොතක’’න්ති (දී. නි. 3.221) ච. නිස්සන්දඵලං පන පටිපක්ඛාභිභවො දට්ඨබ්බො. තෙනෙවාහ ගාථායං ‘‘සත්තුමද්දනො’’ති. དབང་བསྐུར་ཐོབ་པའི་རྒྱལ་རིགས་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་མངའ་རིས་སུ་དབང་ཡོད་པའི་ཕྱིར། བྲམ་ཟེ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞིས་མགུ་བར་བྱེད་ནུས་ཀྱི། གཞན་དག་གིས་ནི་མ་ཡིན་པས་ན། 'རྒྱལ་པོ་རྣམས་ནི་དབང་བསྐུར་བའོ།།' ཞེས་གསུངས་སོ།། རྒྱལ་པོ་ལས་ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་ལ་སོགས་པ་དབང་ཕྱུག་གི་ཚུལ་གྱིས་ལོངས་སྤྱོད་པས་ན་ཟ་བ་པོ་སྟེ། དེ་ལྟ་བུའི་ལོངས་སྤྱོད་འདི་དག་ལ་ཡོད་པ་འམ། ཡང་ན་དེ་ལ་བསྐོས་པས་ན་ལོངས་སྤྱོད་པ་སྟེ། དེ་དག་ཉིད་ལ་ 'བྷོ་གི་ཡཱ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། འཁོར་དང་བཅས་པའི་སྦྱིན་པ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཁོར་དང་བཅས་པའི་སྦྱིན་པའོ།། ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པ་ནི། 'ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་པ་ལྟ་བུའི་བསམ་པས་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་གྲུབ་པ་ཡིན་པས། མཚན་ཉིད་ཉིད་ཀྱི་ལས་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་བསྟན་ཏོ།། དེ་ལྟར་ཡིན་ན་གསུམ་ཉིད་དུ་གྱུར་གྱི་བཞི་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་འཁོར་ལོའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་འཁོར་ཆེན་པོ་ཉིད་མཚོན་པའི་རྒྱུ་རུ་གྱུར་པ་ནི་ལས་དང་མཚུངས་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'འཁོར་དང་བཅས་པ་... ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་གྲུབ་པའོ།།' ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ 'ཚེ་རིང་བའི་ཕྱིར་དེ་ནི་མཚན་མའོ།།' ཞེས་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ 'མཚན་ཉིད་དེ་ནི་དེའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།།' ཞེས་ཀྱང་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ།། རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་ནི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས་ 'དགྲ་འཇོམས་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། 205. එතන්ති එතං ගාථාබන්ධභූතං වචනං, තං පනත්ථතො ගාථා එවාති ආහ ‘‘ඉමා තදත්ථපරිදීපනා ගාථා වුච්චන්තී’’ති. ༢༠༥. འདི་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་དུ་གྱུར་པའི་ཚིག་འདི་ཡིན་ལ། དེ་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཚིགས་བཅད་ཉིད་ཡིན་པས་ན། 'དེའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་གསུངས་སོ།།' ཞེས་གསུངས་སོ།། පුරත්ථාති වා ‘‘පුරෙ’’ති වුත්තතොපි පුබ්බෙ. යස්මා මහාපුරිසො න අතීතාය එකජාතියං, නාපි කතිපයජාතීසු, අථ ඛො පුරිමපුරිමතරාසු තථාව පටිපන්නො, තස්මා තත්ථ පටිපත්තිං දස්සෙතුං ‘‘පුරෙ පුරත්ථා’’ති වුත්තං. ඉමිස්සාපි ජාතියං අතීතකාලවසෙන ‘‘පුරෙපුරත්ථා’’ති වත්තුං ලබ්භාති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘පුරිමාසු ජාතීසූ’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඉමිස්සා’’තිආදි. කෙචි ‘‘ඉමිස්සා ජාතියා පුබ්බෙ තුසිතදෙවලොකෙ කතකම්මපටික්ඛෙපවචන’’න්ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං තත්ථ තාදිසස්ස කතකම්මස්ස අභාවතො. අපනූදනොති අපනෙතා. අධිමුත්තොති යුත්තපයුත්තො. ཡང་ན་ 'སྔོན་' ཞེས་གསུངས་པ་ལས་ཀྱང་སྔོན་ནོ།། གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་འདས་པའི་སྐྱེ་བ་གཅིག་ཁོ་ནའམ། སྐྱེ་བ་འགའ་ཞིག་ཁོ་ནར་མ་ཡིན་པར། འོན་ཀྱང་སྔོན་དང་སྔོན་གྱི་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ་དེ་བཞིན་དུ་ཞུགས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དེར་སྒྲུབ་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'སྔོན་དང་སྔོན་གྱི་དུས་སུ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། སྐྱེ་བ་འདི་ལའང་འདས་པའི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་ 'སྔོན་དང་སྔོན་གྱི་དུས་སུ་' ཞེས་བརྗོད་དུ་རུང་བས། དེ་ལས་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར། 'སྔོན་གྱི་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ་' ཞེས་གསུངས་སོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། 'འདི་ཉིད་ཀྱི་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཁ་ཅིག་ནི་ 'སྐྱེ་བ་འདིའི་སྔོན་རོལ་དུ་དགའ་ལྡན་གྱི་ལྷ་ཡུལ་དུ་བྱས་པའི་ལས་ལ་བཀག་པའི་ཚིག་གོ།' ཞེས་སྨྲ་མོད་ཀྱང་། དེ་ནི་དེ་དག་གི་རང་བཟོ་ཙམ་སྟེ། དེར་དེ་ལྟ་བུའི་བྱས་པའི་ལས་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། བཟློག་པ་ནི་སེལ་བར་བྱེད་པའོ།། མོས་པ་ནི་བརྩོན་ཞིང་སྦྱོར་བའོ།། පුඤ්ඤකම්මෙනාති දානාදිපුඤ්ඤකම්මෙන. එවං සන්තෙති සතමත්තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන එකෙකං ලක්ඛණං නිබ්බත්තෙය්‍ය, එවං සති. න රොචයිංසූති කෙවලං සතමත්තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන ලක්ඛණනිබ්බත්තිං න රොචයිංසු අට්ඨකථාචරියා. කථං පන රොචයිංසූති ආහ ‘‘අනන්තෙසු පනා’’තිආදි. එකෙකං කම්මන්ති එකෙකං දානාදිපුබ්බකම්මං. එකෙකං සතගුණං කත්වාති අනන්තාසු ලොකධාතූසු යත්තකා සත්තා, තෙහි සබ්බෙහි පච්චෙකං සතක්ඛත්තුං කතානි දානාදිපුඤ්ඤකම්මානි යත්තකානි, තතො එකෙකං පුඤ්ඤකම්මං මහාසත්තෙන සතගුණං කතං ‘‘සත’’න්ති අධිප්පෙතං, තස්මා ඉධ සත-සද්දො බහුභාවපරියායො, න සඞ්ඛ්‍යාවචනොති දස්සෙති ‘‘සතග්ඝි සතං දෙවමනුස්සා’’තිආදීසු [Pg.109] විය. තෙනාහ ‘‘තස්මා සතපුඤ්ඤලක්ඛණොති ඉමමත්ථං රොචයිංසූ’’ති. བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཀྱིས་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཀྱིས་སོ།། དེ་ལྟར་ཡིན་ན་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་བརྒྱ་ཙམ་གྱིས་མཚན་ཉིད་རེ་རེ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་བ་ལྟ་བུ་སྟེ། དེ་ལྟར་ཡིན་ནའོ།། མི་བཞེད་པ་ནི། བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་བརྒྱ་ཙམ་ཁོ་ནས་མཚན་ཉིད་འགྲུབ་པ་ཉིད་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་མ་བཞེད་དོ།། འོ་ན་ཇི་ལྟར་བཞེད་ཅེ་ན། 'མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་ལས་ནི་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ལས་རེ་རེ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྔོན་གྱི་ལས་རེ་རེའོ།། རེ་རེ་ལ་བརྒྱ་འགྱུར་དུ་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི། མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་སེམས་ཅན་ཇི་སྙེད་ཡོད་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་སོ་སོར་ལན་བརྒྱར་བྱས་པའི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཇི་སྙེད་པ་ལས། བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་རེ་རེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་བརྒྱ་འགྱུར་དུ་མཛད་པ་ནི་ 'བརྒྱ་' ཞེས་པའི་དོན་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་འདིར་བརྒྱ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མང་པོའི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་གྱི། གྲངས་བརྗོད་པ་མ་ཡིན་པར་བསྟན་ཏེ། 'བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོའི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'དེས་ན་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་གྲུབ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་' ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཉིད་བཞེད་དོ།། ආයතපණ්හිතාදිතිලක්ඛණවණ්ණනා ཞབས་ཀྱི་རྟིང་པ་རིང་བ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་གསུམ་བཤད་པའོ།། 206. සරසචුති නාම ජාතස්ස සත්තස්ස යාවජීවං ජීවිත්වා පකතියා මරණං. ආකඩ්ඪජියස්ස ධනුදණ්ඩස්ස විය පාදානං අන්තොමුඛං කුටිලතාය අන්තොවඞ්කපාදතා. බහිමුඛං කුටිලතාය බහිවඞ්කපාදතා. පාදතලස්ස මජ්ඣෙ ඌනතාය උක්කුටිකපාදතා. අග්ගපාදෙන ඛඤ්ජනකා අග්ගකොණ්ඩා. පණ්හිප්පදෙසෙන ඛඤ්ජනකා පණ්හිකොණ්ඩා. උන්නතකායෙනාති අනොනතභාවෙන සමුස්සිතසරීරෙන. මුට්ඨිකතහත්ථාති ආවුධාදීනං ගහණත්ථං කතමුට්ඨිහත්ථා. ඵණහත්ථකාති අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨඞ්ගුලිහත්ථා. ඉදමෙත්ථ කම්මසරික්ඛකන්ති ඉදං ඉමෙසං තිණ්ණම්පි ලක්ඛණානං තථාගතස්ස දීඝායුකතාය ඤාපකනිමිත්තභාවො එත්ථ ආයතපණ්හිතා, දීඝඞ්ගුලිතා බ්‍රහ්මුජුගත්තතාති එතස්මිං ලක්ඛණත්තයෙ කම්මසරික්ඛකත්තං. නිස්සන්දඵලං පන අනන්තරායතාදි දට්ඨබ්බං. ༢༠༦. རང་བཞིན་གྱིས་འཆི་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚེ་གང་བོར་འཚོ་ནས་རང་བཞིན་གྱིས་འཆི་བའོ།། གཞུ་བཀང་བའི་གཞུ་ཤིང་བཞིན་དུ་རྐང་པ་ནང་དུ་གུག་པས་ན་ནང་དུ་གུག་པའི་རྐང་པ་ཉིད་དོ།། ཕྱིར་གུག་པས་ན་ཕྱིར་གུག་པའི་རྐང་པ་ཉིད་དོ།། རྐང་མཐིལ་གྱི་དབུས་དམའ་བས་ན་ཙོག་པུར་གནས་པའི་རྐང་པ་ཉིད་དོ།། རྐང་པའི་རྩེ་མོས་ཞ་བར་འགྲོ་བ་ནི་རྩེ་མོ་ཞ་བའོ།། རྟིང་པའི་ཕྱོགས་ཀྱིས་ཞ་བར་འགྲོ་བ་ནི་རྟིང་པ་ཞ་བའོ།། ལུས་མཐོ་བ་ནི་མ་དམའ་བའི་ཚུལ་གྱིས་ལུས་ཤིན་ཏུ་བསྒྲེངས་པའོ།། ལག་པ་ཁུ་ཚུར་བཅངས་པ་ནི་མཚོན་ཆ་ལ་སོགས་པ་གཟུང་བའི་ཕྱིར་ལག་པ་ཁུ་ཚུར་བྱས་པའོ།། སྦྲུལ་གྱི་གདེངས་ཀ་ལྟ་བུའི་ལག་པ་ནི་ཕན་ཚུན་སོར་མོ་འབྲེལ་བའི་ལག་པའོ།། འདིར་ལས་དང་མཚུངས་པ་ནི། འདིར་མཚན་ཉིད་གསུམ་པོ་འདི་དག་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཚེ་རིང་བའི་མཚོན་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་རུ་གྱུར་པ་སྟེ། འདིར་རྟིང་པ་རིང་བ་དང་། སོར་མོ་རིང་བ་དང་། ལུས་ཚངས་པར་དྲང་བ་སྟེ་མཚན་ཉིད་གསུམ་པོ་འདི་ལ་ལས་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ།། རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་ནི་བར་ཆད་མེད་པ་ལ་སོགས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། 207. භායිතබ්බවත්ථුනිමිත්තං උප්පජ්ජමානම්පි භයං අත්තසිනෙහහෙතුකං පහීනසිනෙහස්ස තදභාවතොති ආහ ‘‘යථා මය්හං මරණතො භයං මම ජීවිතං පිය’’න්ති. සුචිණ්ණෙනාති සුට්ඨු කතූපචිතෙන සුචරිතකම්මුනා. ༢༠༧. འཇིགས་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོའི་རྒྱུ་ལས་སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པའང་རང་ལ་ཆགས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་པས། ཆགས་པ་སྤངས་པ་ལ་དེ་མེད་པའི་ཕྱིར། 'ཇི་ལྟར་བདག་ལ་འཆི་བ་ལས་འཇིགས་པ་ཡོད་པ་བཞིན་དུ་བདག་གི་སྲོག་ནི་གཅེས་པའོ།།' ཞེས་གསུངས་སོ།། ལེགས་པར་སྤྱད་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་ལེགས་པར་སྤྱད་པའི་ལས་ཀྱིས་སོ།། චවිත්වාති සග්ගතො චවිත්වා. ‘‘සුජාතගත්තො සුභුජො’’ති ආදයො සරීරාවයවගුණා ඉමෙහි ලක්ඛණෙහි අවිනාභාවිනොති දස්සෙතුං වුත්තා. චිරයපනායාති අත්තභාවස්ස චිරකාලං පවත්තනාය. තෙනාහ ‘‘දීඝායුකභාවායා’’ති. තතොති චක්කවත්තී හුත්වා යාපනතො. වසිප්පත්තොති ඣානාදීසු වසීභාවඤ්චෙව චෙතොවසිභාවඤ්ච පත්තො හුත්වා, කථං ඉද්ධිභාවනාය ඉද්ධිපාදභාවනායාති අත්ථො. යාපෙති චිරතරන්ති යොජනා. “ཤི་འཕོས་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་མཐོ་རིས་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེའོ།། “ལུས་ལེགས་པར་སྐྱེས་པ་དང་དཔུང་པ་ལེགས་པ་”ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ནི་མཚན་འདི་དག་དང་མི་འབྲལ་བ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། “ཡུན་རིང་དུ་འཚོ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཚེ་རིང་བའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “དེ་ལས་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོར་གྱུར་ནས་འཚོ་བ་ལས་སོ།། “དབང་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་ལ་དབང་འབྱོར་པ་ཉིད་དང་སེམས་ལ་དབང་འབྱོར་པ་ཉིད་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏེ། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། རྫུ་འཕྲུལ་བསྒོམ་པ་སྟེ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་བསྒོམ་པས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “ཡུན་རིང་དུ་འཚོ་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་སྦྱར་རོ།། සත්තුස්සදතාලක්ඛණවණ්ණනා སྐུ་ཤ་འབུར་བ་བདུན་གྱི་མཚན་བཤད་པ། 208. රසො ජාතො එතෙසන්ති රසිතානි, මහාරසානි. තෙනාහ ‘‘රසසම්පන්නාන’’න්ති. පිට්ඨඛජ්ජකාදීනීති පූපසක්ඛලිමොදකාදීනි. ආදි-සද්දෙන පන කදලිඵලාදිං සඞ්ගණ්හාති. පිට්ඨං පක්ඛිපිත්වා පචිතබ්බපායසං පිට්ඨපායසං. ආදි-සද්දෙන තථාරූපභොජ්ජයාගුආදිං සඞ්ගණ්හාති. ༢༠༨. རོ་བྲོ་བ་སྐྱེས་པས་ན་རོ་བྲོ་བ་སྟེ་རོ་ཆེན་པོ་རྣམས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་“རོ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཕྱེ་ལས་བྱས་པའི་བཟའ་བ་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁུར་བ་དང་མོ་ད་ཀ་ལ་སོགས་པའོ།། “ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་ཆུ་ཤིང་གི་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ།། ཕྱེ་བཏབ་སྟེ་བསྐོལ་བའི་འོ་ཐུག་ནི་ཕྱེ་ཐུག་གོ། “ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་བཟའ་བའི་ཐུག་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ།། ඉධ [Pg.110] කම්මසරික්ඛකං නාම සත්තුස්සදතාලක්ඛණස්ස පණීතලාභිතාය ඤාපකනිමිත්තභාවො. ඉමිනා නයෙන තත්ථ තත්ථ ලක්ඛණෙ කම්මසරික්ඛකං නිද්ධාරෙත්වා යොජෙතබ්බං. འདིར་ལས་དང་མཐུན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐུ་ཤ་འབུར་བ་བདུན་གྱི་མཚན་གྱིས་གྱ་ནོམ་པ་ཐོབ་པར་མཚོན་པའི་རྟགས་ཉིད་དོ།། ཚུལ་འདིས། མཚན་སོ་སོ་ལ་ལས་དང་མཐུན་པ་རྣམས་ངེས་པར་བཟུང་ནས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། 209. උත්තමො අග්ගරසදායකොති සබ්බසත්තානං උත්තමො ලොකනාථො අග්ගානං පණීතානං රසානං දායකො. උත්තමානං අග්ගරසානන්ති පණීතෙසුපි පණීතරසානං. ඛජ්ජභොජ්ජාදිජොතකන්ති ඛජ්ජභොජ්ජාදිලාභජොතකං. ලාභසංවත්තනිකස්ස කම්මස්ස ඵලං ‘‘ලාභසංවත්තනික’’න්ති කාරණූපචාරෙන වදති. තදත්ථජොතකන්ති වා තස්ස පණීතභොජනදායකත්තසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස ජොතකං. තදාධිගච්ඡතීති එත්ථ ආ-කාරො නිපාතමත්තන්ති ආහ ‘‘තං අධිගච්ඡතී’’ති. ලාභිරුත්තමන්ති ර-කාරො පදසන්ධිකරො. ༢༠༩. “མཆོག་ཏུ་རོ་མཆོག་སྦྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་རོ་མཆོག་གྱ་ནོམ་པ་སྦྱིན་པའོ།། “མཆོག་གི་རོ་མཆོག་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཀྱང་གྱ་ནོམ་པའི་རོའོ།། “བཟའ་བཅའ་ལ་སོགས་པ་གསལ་བྱེད་”ཞེས་པ་ནི་བཟའ་བཅའ་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། རྙེད་པ་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ལ། རྒྱུའི་བཏགས་མིང་གིས་“རྙེད་པ་འགྲུབ་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། “དེའི་དོན་གསལ་བྱེད་”ཅེས་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པའི་ཟས་སྦྱིན་པ་ཉིད་དུ་བགྲང་བའི་དོན་དེ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། “དེ་ཐོབ་པར་འགྱུར་”ཞེས་པ་འདིར་ཨཱ་ཡིག་ནི་ཚིག་ཕྲད་ཙམ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ཐོབ་པར་འགྱུར་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “རྙེད་པའི་མཆོག་”ཅེས་པར་ར་ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཡི་གེའོ།། කරචරණාදිලක්ඛණවණ්ණනා ཕྱག་དང་ཞབས་ལ་སོགས་པའི་མཚན་བཤད་པ། 210. පබ්බජිතපරික්ඛාරං පත්තචීවරාදිං ගිහිපරික්ඛාරං වත්ථාවුධයානසයනාදිං. ༢༡༠. རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཡོ་བྱད་ནི་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའོ།། ཁྱིམ་པའི་ཡོ་བྱད་ནི་གོས་དང་མཚོན་ཆ་དང་བཞོན་པ་དང་མལ་ཆ་ལ་སོགས་པའོ།། සබ්බන්ති සබ්බං උපකාරං. මක්ඛෙත්වා නාසෙති මක්ඛිභාවෙ ඨත්වා. තෙලෙන විය මක්ඛෙතීති සතධොතතෙලෙන මක්ඛෙති විය. අත්ථසංවඩ්ඪනකථායාති හිතාවහකථාය. කථාගහණඤ්චෙත්ථ නිදස්සනමත්තං. පරෙසං හිතාවහො කායපයොගොපි අත්ථචරියා. අට්ඨකථායං පන වචීපයොගවසෙනෙව අත්ථචරියා වුත්තා. “ཐམས་ཅད་”ཞེས་པ་ནི་ཕན་འདོགས་པ་ཐམས་ཅད་དོ།། “བྱུགས་ནས་འཇིག་པར་བྱེད་”ཅེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་སྒྲིབ་པའི་ངང་དུ་གནས་ནས་སོ།། “སྣུམ་གྱིས་བྱུགས་པ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་ལན་བརྒྱར་བཀྲུས་པའི་སྣུམ་གྱིས་བྱུགས་པ་བཞིན་ནོ།། “དོན་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་གཏམ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཕན་པ་སྒྲུབ་པའི་གཏམ་གྱིས་སོ།། འདིར་གཏམ་ཞེས་བཟུང་བ་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་མོ།། གཞན་ལ་ཕན་པ་སྒྲུབ་པའི་ལུས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ཡང་དོན་སྤྱོད་པ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་འགྲེལ་བཤད་དུ་ངག་གི་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་དོན་སྤྱོད་པ་གསུངས་སོ།། සමානත්තතායාති සදිසභාවෙ සමානට්ඨානෙ ඨපනෙන, තං පනස්ස සමානට්ඨානෙ ඨපනං අත්තසදිසතාකරණං, සුඛෙන එකසම්භොගතා, අත්තනො සුඛුප්පත්තියං; තස්ස ච දුක්ඛුප්පත්තියං තෙන අත්තනො එකසම්භොගතාති ආහ ‘‘සමානසුඛදුක්ඛභාවෙනා’’ති. සා ච සමානසුඛදුක්ඛතා එකතො නිසජ්ජාදිනා පාකටා හොතීති තං දස්සෙන්තො ‘‘එකාසනෙ’’තිආදිමාහ. න හි සක්කා එකපරිභොගො කාතුං ජාතියා හීනත්තා. තථා අකරියමානෙ ච සො කුජ්ඣති භොගෙන අධිකත්තා, තස්මා දුස්සඞ්ගහො. න හි සො එකපරිභොගං ඉච්ඡති ජාතියා හීනභාවතො. න අකරියමානෙ ච කුජ්ඣති භොගෙන හීනභාවතො. උභොහීති ජාතිභොගෙහි. සදිසොපි සුසඞ්ගහො එකසදිසභාවෙනෙව [Pg.111] ඉතරෙන සහ එකපරිභොගස්ස පච්චාසීසාය, අකරණෙ ච තස්ස කුජ්ඣනස්සාභාවතො. අදීයමානෙපි කිස්මිඤ්චි ආමිසෙ අකරියමානෙපි සඞ්ගහෙ. න පාපකෙන චිත්තෙන පස්සති පෙසලභාවතො. තතො එව පරිභොගොපි…පෙ… හොති. එවරූපන්ති ගිහී චෙ, උභොහි සදිසං; පබ්බජිතො චෙ, සීලවන්තන්ති අධිප්පායො. “དོན་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་འདྲ་བའི་རང་བཞིན་ཏེ་མཉམ་པའི་གནས་སུ་བཞག་པས་སོ།། དེ་ལྟར་མཉམ་པའི་གནས་སུ་འཇོག་པ་ནི་རང་དང་འདྲ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། བདེ་བ་ལ་མཉམ་དུ་སྤྱོད་པ་དང་། རང་ལ་བདེ་བ་སྐྱེ་བ་དང་། དེ་ལ་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བ་ན་དེས་རང་དང་མཉམ་དུ་སྤྱོད་པ་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་“བདེ་སྡུག་མཉམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་གསུངས་སོ།། བདེ་སྡུག་མཉམ་པ་ཉིད་དེ་ཡང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདུག་པ་ལ་སོགས་པས་གསལ་བར་འགྱུར་བས། དེ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་“སྟན་གཅིག་ལ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། རིགས་དམའ་བའི་ཕྱིར་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལོངས་སྤྱོད་པར་མི་ནུས་སོ།། དེ་ལྟར་མ་བྱས་པ་ན་ཁོ་རང་ལོངས་སྤྱོད་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཁྲོ་བར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་བསྡུ་བར་དཀའོ།། རིགས་དམའ་བའི་ཕྱིར་ཁོ་རང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལོངས་སྤྱོད་པར་མི་འདོད་དོ།། མ་བྱས་ཀྱང་ལོངས་སྤྱོད་དམན་པའི་ཕྱིར་ཁྲོ་བར་མི་འགྱུར་རོ།། “གཉིས་ཀས་”ཞེས་པ་ནི་རིགས་དང་ལོངས་སྤྱོད་གཉིས་ཀས་སོ།། འདྲ་བ་ཡང་བསྡུ་བར་སླ་སྟེ། མཉམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་གཞན་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལོངས་སྤྱོད་པར་རེ་བ་དང་། མ་བྱས་ཀྱང་དེ་ལ་ཁྲོ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཟང་ཟིང་གང་ཡང་མ་བྱིན་ཞིང་བསྡུ་བ་མ་བྱས་ཀྱང་། སེམས་པ་བཟང་བའི་ཕྱིར་སྡང་བའི་སེམས་ཀྱིས་མི་ལྟའོ།། དེ་ཉིད་ལས་ལོངས་སྤྱོད་པ་ཡང་...ལྟ་བུར་འགྱུར་རོ།། “འདི་ལྟ་བུ་”ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་ཁྱིམ་པ་ཡིན་ན་གཉིས་ཀ་མཉམ་པ་དང་། གལ་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཡིན་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ལ་བྱ་བའི་བསམ་པའོ།། සුසඞ්ගහිතාව හොන්තීති සුට්ඨු සඞ්ගහිතා එව හොන්ති දළ්හභත්තිභාවතො. තෙනාහ ‘‘න භිජ්ජන්තී’’ති. “ཤིན་ཏུ་བསྡུས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་དད་པ་བརྟན་པའི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་བསྡུས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་“མི་ཕྱེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། දානාදිසඞ්ගහකම්මන්ති දානාදිභෙදං පරසඞ්ගණ්හනවසෙන පවත්තං කුසලකම්මං. “སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པས་བསྡུ་བའི་ལས་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་གཞན་བསྡུ་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་དགེ་བའི་ལས་སོ།། 211. අනවඤ්ඤාතෙන අපරිභූතෙන සම්භාවිතෙන. පමොදො වුච්චති හාසො, න අප්පමොදෙනාති එත්ථ පටිසෙධද්වයෙන සො එව වුත්තො. සො ච ඔදග්‍යසභාවත්තා න දීනො ධම්මූපසඤ්හිතත්තා න ගබ්භයුත්තොති ආහ ‘‘න දීනෙන න ගබ්භිතෙනාති අත්ථො’’ති. සත්තානං අගණ්හනගුණෙනාති යොජනා. ༢༡༡. “བརྙས་པ་མེད་པས་”ཞེས་པ་ནི་མ་བརྙས་ཤིང་བཀུར་བར་བྱས་པས་སོ།། “མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་”ནི་རྒོད་པ་ལ་བརྗོད་དེ། “མི་དགའ་བ་མ་ཡིན་པས་”ཞེས་པ་འདིར་དགག་པ་གཉིས་ཀྱིས་དེ་ཉིད་གསུངས་སོ།། དེ་ཡང་སྤྲོ་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་པས་ཞུམ་པ་མ་ཡིན་ལ། ཆོས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རེངས་པ་དང་མི་ལྡན་པས། “ཞུམ་པ་མ་ཡིན་ཞིང་རེངས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཐ་ཚིག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་མི་བརྙས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཞེས་སྦྱར་རོ།། අතිරුචිරන්ති අතිවිය රුචිරකතං, තං පන පස්සන්තානං පසාදාවහන්ති ආහ ‘‘සුපාසාදික’’න්ති. සුට්ඨු ඡෙකන්ති අතිවිය සුන්දරං. විධාතබ්බොති විධාතුං සන්දිසිතුං සක්කුණෙය්‍යො. පියං වදතීති පියවදූ යථා ‘‘සබ්බවිදූ’’ති. සුඛමෙව සුඛතා, තං සුඛතං. ධම්මඤ්ච අනුධම්මඤ්චාති ලොකුත්තරධම්මඤ්චෙව තස්ස අනුරූපපුබ්බභාගධම්මඤ්ච. “མཛེས་པ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པར་བྱས་པ་སྟེ། དེ་ནི་མཐོང་བ་རྣམས་ལ་དད་པ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་“མཛེས་ཤིང་ཡིད་དུ་འོང་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཤིན་ཏུ་མཁས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་བཟང་བའོ།། “བསྐོ་བར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བསྐོ་བ་དང་བསྒོ་བར་ནུས་པའོ།། “སྙན་པར་སྨྲ་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྙན་པར་སྨྲ་བ་སྟེ། དཔེར་ན་“ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་”ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། བདེ་བ་ཉིད་ནི་བདེ་བ་ཉིད་དེ། དེ་ནི་བདེ་བ་ཉིད་དོ།། “ཆོས་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཉིད་དང་། དེ་དང་མཐུན་པའི་སྔོན་འགྲོའི་ཆོས་སོ།། උස්සඞ්ඛපාදාදිලක්ඛණවණ්ණනා ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་སྟེང་དུ་ཕྱོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་བཤད་པ། 212. ‘‘අත්ථූපසංහිත’’න්ති ඉමිනා වට්ටනිස්සිතා ධම්මකථා වුත්තාති ආහ ‘‘ඉධලොකපරලොකත්ථනිස්සිත’’න්ති. ‘‘ධම්මූපසංහිත’’න්ති ඉමිනා විවට්ටනිස්සිතා, තස්මා දසකුසලකම්මපථා විවට්ටසන්නිස්සයා වෙදිතබ්බා. නිදංසෙසීති සන්දස්සෙසි තෙ ධම්මෙ පච්චක්ඛෙ කත්වා පකාසෙසි. නිදංසනකථන්ති පාකටකරණකථං. ජෙට්ඨට්ඨෙන අග්ගො, පාසංසට්ඨෙන සෙට්ඨො, පමුඛට්ඨෙන පාමොක්ඛො, පධානට්ඨෙන උත්තමො, හිතසුඛත්ථිකෙහි පකාරතො වරණීයතො රජනීයතො පවරොති එවං අත්ථවිසෙසවාචීනම්පි ‘‘අග්ගො’’තිආදීනං පදානං භාවත්ථස්ස භෙදාභාවතො ‘‘සබ්බානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානී’’ති ආහ. ༢༡༢. “དོན་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་འདིས་འཁོར་བ་ལ་བརྟེན་པའི་ཆོས་བཤད་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་དོན་ལ་བརྟེན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཆོས་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་འདིས་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་ལ་བརྟེན་པ་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་རྣམས་ནི་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་ལ་བརྟེན་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། “བསྟན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དེ་དག་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་གསལ་བར་བསྟན་པའོ།། “སྟོན་པའི་གཏམ་”ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པའི་གཏམ་མོ།། གཙོ་བོའི་དོན་གྱིས་མཆོག་དང་། བསྔགས་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་གཙོ་བོ་དང་། སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དོན་གྱིས་དབུ་མཛད་དང་། གཙོ་བོའི་དོན་གྱིས་བླ་ན་མེད་པ་དང་། ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བདམས་ཤིང་ཆགས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་རབ་ཅེས་བྱ་བ་སྟེ། དེ་ལྟར་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་བརྗོད་པ་ཡིན་ནའང་། “མཆོག་”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་གནས་ལུགས་ཀྱི་དོན་ལ་དབྱེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། “ཐམས་ཅད་ནི་ཕན་ཚུན་རྣམ་གྲངས་སུ་གྱུར་པ་ཁོ་ནའོ།”ཞེས་གསུངས་སོ།། උද්ධඞ්ගමනීයාති [Pg.112] සුණන්තානං උපරූපරි විසෙසං ගමෙන්තීති උද්ධඞ්ගමනීයා. සඞ්ඛාය අධො පිට්ඨිපාදසමීපෙ එව පතිට්ඨිතත්තා අධොසඞ්ඛා පාදා එතස්සාති අධොසඞ්ඛපාදො. සඞ්ඛාති ච ගොප්ඵකානමිදං නාමං. “གྱེན་དུ་འགྲོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཉན་པ་པོ་རྣམས་གོང་ནས་གོང་དུ་ཁྱད་པར་དུ་བགྲོད་པར་བྱེད་པས་ན་གྱེན་དུ་འགྲོ་བའོ།། ལོང་བུའི་འོག་ཞབས་ཀྱི་རྟིང་པའི་ཉེ་འཁོར་ཉིད་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར། འདིའི་ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་འོག་ཏུ་ཡོད་པས་ན་ཞབས་ཀྱི་ལོང་བུ་འོག་ཏུ་ཡོད་པའོ།། གཞན་ཡང་“སངྑཱ”ཞེས་པ་ནི་ལོང་བུ་རྣམས་ཀྱི་མིང་འདིའོ།། 213. ධම්මදානයඤ්ඤන්ති ධම්මදානසඞ්ඛාතං යඤ්ඤං. ༢༡༣. “ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པའི་མཆོད་སྦྱིན་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ཉིད་དུ་བགྲང་བའི་མཆོད་སྦྱིན་ནོ།། සුට්ඨු සණ්ඨිතාති සම්මදෙව සණ්ඨිතා. පිට්ඨිපාදස්ස උපරි පකතිඅඞ්ගුලෙන චතුරඞ්ගුලෙ ජඞ්ඝාපදෙසෙ නිගූළ්හා අපඤ්ඤායමානරූපා හුත්වා ඨිතාති අත්ථො. “ལེགས་པར་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་གནས་པའོ།། ཞབས་ཀྱི་རྟིང་པའི་སྟེང་དུ་ཕལ་པའི་སོར་བཞི་ཙམ་གྱི་བྱིན་པའི་གནས་སུ་ནུབ་ཅིང་མི་མངོན་པའི་གཟུགས་སུ་གྱུར་ཏེ་གནས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། එණිජඞ්ඝලක්ඛණවණ්ණනා བྱིན་པ་ཨེ་ཎ་ཡ་རི་དྭགས་ཀྱི་འདྲ་བའི་མཚན་བཤད་པ། 214. සිප්පන්ති සික්ඛිතබ්බට්ඨෙන ‘‘සිප්ප’’න්ති ලද්ධනාමං සත්තානං ජීවිකාහෙතුභූතං ආජීවවිධිං. ජීවිකත්ථං, සත්තානං උපකාරත්ථඤ්ච වෙදිතබ්බට්ඨෙන විජ්ජා, මන්තසත්ථාදි. චරන්ති තෙන සුගතිං, සුඛඤ්ච ගච්ඡන්තීති චරණං. කම්මස්සකතාඤාණං උත්තරපදලොපෙන ‘‘කම්ම’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘කම්මන්ති කම්මස්සකතාජානනපඤ්ඤා’’ති. තානි චෙවාති පුබ්බෙ වුත්තහත්ථිආදීනි චෙව. සත්ත රතනානීති මුත්තාදීනි සත්ත රතනානි. ච-සද්දෙන රඤ්ඤො උපභොගභූතානං වත්ථසෙය්‍යාදීනං සඞ්ගහො. රඤ්ඤො අනුච්ඡවිකානීති රඤ්ඤො පරිභුඤ්ජනයොග්‍යානි. සබ්බෙසන්ති ‘‘රාජාරහානී’’තිආදිනා වුත්තානං සබ්බෙසංයෙව එකජ්ඣං ගහණං. බුද්ධානං පරිසා නාම ඔධිසො අනොධිසො ච සමිතපාපා, තථත්ථාය පටිපන්නා ච හොතීති වුත්තං ‘‘සමණානං කොට්ඨාසභූතා චතස්සො පරිසා’’ති. ༢༡༤. “བཟོ་”ཞེས་པ་ནི་བསླབ་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་“བཟོ་”ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པ་སྟེ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཚོ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་འཚོ་བའི་ཆོ་གའོ།། “རིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཚོ་བའི་དོན་དང་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་རིག་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་གསང་སྔགས་ཀྱི་བསྟན་བཅོས་ལ་སོགས་པའོ།། “སྤྱོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེས་སྤྱོད་ཅིང་བདེ་འགྲོ་དང་བདེ་བ་ལ་འགྲོ་བར་བྱེད་པའོ།། ལས་བདག་གིར་བྱ་བའི་ཡེ་ཤེས་ལ། ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པས་“ལས་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ལས་ཞེས་པ་ནི་ལས་བདག་གིར་བྱ་བ་ཤེས་པའི་ཤེས་རབ་བོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “དེ་དག་ཉིད་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་དུ་གསུངས་པའི་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དོ།། “རིན་པོ་ཆེ་བདུན་”ཞེས་པ་ནི་མུ་ཏིག་ལ་སོགས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་བདུན་ནོ།། “དང་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་རྒྱལ་པོའི་ཉེར་སྤྱོད་དུ་གྱུར་པའི་གོས་དང་མལ་ཆ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ།། “རྒྱལ་པོ་ལ་འོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོས་ལོངས་སྤྱོད་པར་འོས་པའོ།། “ཐམས་ཅད་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་“རྒྱལ་པོ་ལ་འོས་པ་”ལ་སོགས་པས་གསུངས་པ་ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་པའོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་འཁོར་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕྱོགས་རེ་བ་དང་ཕྱོགས་རེ་བ་མ་ཡིན་པར་སྡིག་པ་ཞི་བར་བྱས་པ་དང་། དེའི་དོན་དུ་ཞུགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “དགེ་སྦྱོང་གི་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པའི་འཁོར་བཞི་པོ་རྣམས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། සිප්පාදිවාචනන්ති සිප්පානං සික්ඛාපනං. පාළියම්පි හි ‘‘වාචෙතා’’ති වාචනසීසෙන සික්ඛාපනං දස්සිතං. උක්කුටිකාසනන්ති තංතංවෙය්‍යාවච්චකරණෙන උක්කුටිකස්ස නිසජ්ජා. පයොජනවසෙන ගෙහතො ගෙහං ගාමතො ගාමං ජඞ්ඝායො කිලමෙත්වා පෙසනං ජඞ්ඝපෙසනිකා. ලිඛිත්වා පාතිතං විය හොති අපරිපුණ්ණභාවතො. අනුපුබ්බඋග්ගතවට්ටිතන්ති ගොප්ඵකට්ඨානතො පට්ඨාය යාව ජාණුප්පදෙසා මංසූපචයස්ස අනුක්කමෙන සමන්තතො වඩ්ඪිතත්තා අනුපුබ්බෙන උග්ගතං හුත්වා සුවට්ටිතං. එණිජඞ්ඝලක්ඛණන්ති සණ්ඨානමත්තෙන එණිමිගජඞ්ඝාසදිසජඞ්ඝලක්ඛණං. “བཟོ་ལ་སོགས་པ་ཀློག་པ་”ཞེས་པ་ནི་བཟོ་རྣམས་སློབ་པར་བྱེད་པའོ།། གཞུང་ལས་ཀྱང་“ཀློག་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་ཀློག་པའི་སྒོ་ནས་སློབ་པ་ཉིད་བསྟན་ཏོ།། “ཙོག་པུར་འདུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་སོ་སོ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཙོག་པུར་འདུག་པའོ།། “བྱིན་པ་བཀོལ་ཏེ་གཏོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་དགོས་པའི་དབང་གིས་ཁྱིམ་ནས་ཁྱིམ་དང་གྲོང་ནས་གྲོང་དུ་བྱིན་པ་ངལ་བར་བྱས་ཏེ་གཏོང་བའོ།། ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་བྲིས་ནས་བོར་བ་བཞིན་ནོ།། “རིམ་གྱིས་འབུར་ཞིང་ཟླུམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལོང་བུའི་གནས་ནས་བཟུང་སྟེ་པུས་མོའི་གནས་ཀྱི་བར་དུ་ཤ་རྒྱས་པ་རིམ་གྱིས་ཀུན་ནས་འཕེལ་བའི་ཕྱིར། རིམ་གྱིས་འབུར་ཞིང་ཤིན་ཏུ་ཟླུམ་པའོ།། “བྱིན་པ་ཨེ་ཎ་ཡ་ལྟ་བུའི་མཚན་”ཞེས་པ་ནི་དབྱིབས་ཙམ་གྱིས་རི་དྭགས་ཨེ་ཎ་ཡའི་བྱིན་པ་དང་འདྲ་བའི་བྱིན་པའི་མཚན་ནོ།། 215. ‘‘යතුපඝාතායා’’ති [Pg.113] එත්ථ ත-කාරො පදසන්ධිකරො, අනුනාසිකලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘ය’’න්තිආදි. ‘‘උද්ධග්ගලොමා සුඛුමත්තචොත්ථතා’’ති වුත්තත්තා චොදකෙන ‘‘කිං පන අඤ්ඤෙන කම්මෙන අඤ්ඤං ලක්ඛණං නිබ්බත්තතී’’ති චොදිතො, ආචරියො ‘‘න නිබ්බත්තතී’’ති වත්වා ‘‘යදි එවං ඉධ කස්මා ලක්ඛණන්තරං කථිත’’න්ති අන්තොලීනමෙව චොදනං පරිහරන්තො ‘‘යං පන නිබ්බත්තතීති…පෙ… ඉධ වුත්ත’’න්ති ආහ. තත්ථ යං පන නිබ්බත්තතීති යං ලක්ඛණං වුච්චමානලක්ඛණනිබ්බත්තකෙන කම්මුනා නිබ්බත්තති. තං අනුබ්‍යඤ්ජනං හොතීති තං ලක්ඛණං වුච්චමානස්ස ලක්ඛණස්ස අනුකූලලක්ඛණං නාම හොති. තස්මා තෙන කාරණෙන ඉධ එණිජඞ්ඝලක්ඛණකථනෙ ‘‘උද්ධග්ගලොමා සුඛුමත්තචොත්ථතා’’ති ලක්ඛණන්තරං වුත්තං. ༢༡༥. “གང་ཞིག་གནོད་པ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་འདིར་ཏ་ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཡི་གེ་ཡིན་ལ། རྗེས་སུ་ང་རོ་བསྡུས་ནས་བསྟན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “གང་ཞིག་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་དང་པགས་པ་སྲབ་མོས་གཡོགས་པ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། རྒོལ་བས་“ཅི་ལས་གཞན་གྱིས་མཚན་གཞན་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རམ་”ཞེས་བརྒལ་བ་ན། སློབ་དཔོན་གྱིས་“མི་འགྲུབ་བོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། “གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་འདིར་ཅིའི་ཕྱིར་མཚན་གཞན་བཤད་པ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་པའི་ནང་དུ་གབ་པའི་རྒོལ་བ་དེ་སྤོང་བའི་ཕྱིར། “གང་ཞིག་འགྲུབ་པར་འགྱུར་བ་ནི་...ཞེས་པ་འདིར་གསུངས་སོ།”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“གང་ཞིག་འགྲུབ་པར་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་བཤད་པར་བྱ་བའི་མཚན་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ལས་དེས་མཚན་གང་ཞིག་འགྲུབ་པར་འགྱུར་བའོ།། “དེ་ནི་དཔེ་བྱད་དུ་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་མཚན་དེ་ནི་བཤད་པར་བྱ་བའི་མཚན་གྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་མཚན་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་རྒྱུ་མཚན་དེས་འདིར་བྱིན་པ་ཨེ་ཎ་ཡ་ལྟ་བུའི་མཚན་བཤད་པ་ན། “སྤུ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པ་དང་པགས་པ་སྲབ་མོས་གཡོགས་པ་”ཞེས་པའི་མཚན་གཞན་གསུངས་སོ།། සුඛුමච්ඡවිලක්ඛණවණ්ණනා པགས་པ་ཤིན་ཏུ་སྲབ་པའི་མཚན་བཤད་པ། 216. සමිතපාපට්ඨෙන සමණං, න පබ්බජ්ජාමත්තෙන. බාහිතපාපට්ඨෙන බ්‍රාහ්මණං, න ජාතිමත්තෙන. ༢༡༦. སྡིག་པ་ཞི་བར་བྱས་པའི་དོན་གྱིས་དགེ་སྦྱོང་ཡིན་གྱི། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཙམ་གྱིས་མ་ཡིན་ནོ།། སྡིག་པ་བསལ་བའི་དོན་གྱིས་བྲམ་ཟེ་ཡིན་གྱི། རིགས་ཙམ་གྱིས་མ་ཡིན་ནོ།། මහන්තානං අත්ථානං පරිග්ගණ්හනතො මහතී පඤ්ඤා එතස්සාති මහාපඤ්ඤො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයොති ආහ ‘‘මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතොති අත්ථො’’ති. නානත්තන්ති යාහි මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතත්තා භගවා ‘‘මහාපඤ්ඤො’’තිආදිනා කිත්තීයති, තාසං මහාපඤ්ඤාදීනං ඉදං නානත්තං අයං වෙමත්තතා. དོན་ཆེན་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་འདི་ལ་ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་ཡོད་པས་ན་ཤེས་རབ་ཆེ་བའོ།། ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཤེས་རབ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཐ་དད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པ་གང་དག་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་“ཤེས་རབ་ཆེ་བ་”ལ་སོགས་པས་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ། ཤེས་རབ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གི་ཐ་དད་པ་འདི་དང་བྱེ་བྲག་འདིའོ།། යස්ස කස්සචි විසෙසතො අරූපධම්මස්ස මහත්තං නාම කිච්චසිද්ධියා වෙදිතබ්බන්ති තදස්සා කිච්චසිද්ධියා දස්සෙන්තො ‘‘මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධෙ පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා’’තිආදිමාහ. තත්ථ හෙතුමහන්තතාය, පච්චයමහන්තතාය, නිස්සයමහන්තතාය, පභෙදමහන්තතාය, කිච්චමහන්තතාය, ඵලමහන්තතාය, ආනිසංසමහන්තතාය ච සීලක්ඛන්ධස්ස මහන්තභාවො වෙදිතබ්බො. තත්ථ හෙතු අලොභාදයො. පච්චයො හිරොත්තප්පසද්ධාසතිවීරියාදයො. නිස්සයො සාවකබොධිපච්චෙකබොධිසම්මාසම්බොධිනියතතා, තංසමඞ්ගිනො ච පුරිසවිසෙසා. පභෙදො චාරිත්තවාරිත්තාදිවිභාගො. කිච්චං තදඞ්ගාදිවසෙන පටිපක්ඛවිධමනං. ආනිසංසො පියමනාපතාදි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ, (විසුද්ධි. 1.6) ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තාදීසු (ම. නි. 1.65) ච ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිනා නයෙන [Pg.114] සමාධික්ඛන්ධාදීනම්පි මහන්තතා යථාරහං විත්ථාරෙත්වා වෙදිතබ්බා. ඨානාඨානානං පන මහාවිසයතාය, සා බහුධාතුකසුත්තෙ ආගතනයෙන වෙදිතබ්බා. විහාරසමාපත්තියො සමාධික්ඛන්ධනිද්ධාරණනයෙන වෙදිතබ්බා. අරියසච්චානං සකලසාසනසඞ්ගහතො, සො සච්චවිභඞ්ග- (විභ. 189) තංසංවණ්ණනාසු (විභ. අට්ඨ. 189) ආගතනයෙන, සතිපට්ඨානා දීනං සතිපට්ඨානවිභඞ්ගාදීසු, (විභ. 355) තංසංවණ්ණනාසු (විභ. අට්ඨ. 355) ච ආගතනයෙන, සාමඤ්ඤඵලානං මහතො හිතස්ස, මහතො සුඛස්ස, මහතො අත්ථස්ස, මහතො යොගක්ඛෙමස්ස නිබ්බත්තිභාවතො, සන්තපණීතනිපුණඅතක්කාවචරපණ්ඩිතවෙදනීයභාවතො ච; අභිඤ්ඤානං මහාසම්භාරතො, මහාවිසයතො, මහාකිච්චතො, මහානුභාවතො, මහානිබ්බත්තිතො ච, නිබ්බානස්ස මදනිම්මදනාදිමහත්තසිද්ධිතො මහන්තතා වෙදිතබ්බා. གང་ཡང་རུང་བའི་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཆེན་པོའི་ཉིད་ནི་བྱ་བ་གྲུབ་པ་ལས་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དེའི་བྱ་བ་གྲུབ་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པས་ཤེས་རབ་ཆེན་པོའོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་རྒྱུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། རྐྱེན་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། རྟེན་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། དབྱེ་བ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། བྱ་བ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། ཕན་ཡོན་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་ཆེན་པོའི་དངོས་པོ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་རྒྱུ་ནི་མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའོ། །རྐྱེན་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་། ཁྲེལ་ཡོད་པ་དང་། དད་པ་དང་། དྲན་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པའོ། །རྟེན་ནི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་དང་། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་དང་། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་ངེས་པ་ཉིད་དང་། དེ་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་ཁྱད་པར་ཅན་རྣམས་སོ། །དབྱེ་བ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་སྒྲུབ་པ་དང་འགལ་བ་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའོ། །བྱ་བ་ནི་དེའི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་འཇོམས་པའོ། །ཕན་ཡོན་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་མགུ་བར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའོ། །འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་དང་། ཨཱཀངྑེཡྻ་མདོ་ལ་སོགས་པར་འབྱུང་བའི་ཚུལ་ཉིད་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཚུལ་འདིས་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱང་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་རྒྱས་པར་བཤད་དེ་ཤེས་པར་བྱའོ། །གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡུལ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། དེ་ནི་ཁམས་མང་པོ་པའི་མདོ་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །གནས་པ་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་རྣམ་པར་ངེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས་ནི་བསྟན་པ་མཐའ་དག་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། དེ་ནི་བདེན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་དང་། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་རྣམས་ནི་ཕན་པ་ཆེན་པོ་དང་། བདེ་བ་ཆེན་པོ་དང་། དོན་ཆེན་པོ་དང་། རྣལ་འབྱོར་གྱི་བདེ་འཇགས་ཆེན་པོ་མངོན་པར་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་དང་། ཞི་བ་དང་། གྱ་ནོམ་པ་དང་། ཕྲ་བ་དང་། རྟོག་གེའི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་དང་། མཁས་པས་རིག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །མངོན་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ནི་ཚོགས་ཆེན་པོ་དང་། ཡུལ་ཆེན་པོ་དང་། བྱ་བ་ཆེན་པོ་དང་། མཐུ་ཆེན་པོ་དང་། མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ཆེན་པོའི་ཕྱིར་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་རྒྱགས་པ་བཅོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆེན་པོ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། පුථුපඤ්ඤාති එත්ථාපි වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – නානාඛන්ධෙසු ඤාණං පවත්තතීති ‘‘අයං රූපක්ඛන්ධො නාම…පෙ… අයං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාමා’’ති එවං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තෙසුපි ‘‘එකවිධෙන රූපක්ඛන්ධො, එකාදසවිධෙන රූපක්ඛන්ධො. එකවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො. එකවිධෙන සඤ්ඤාක්ඛන්ධො. එකවිධෙන සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො. එකවිධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති එවං එකෙකස්ස ඛන්ධස්ස අතීතාදිභෙදවසෙනාපි නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තථා ‘‘ඉදං චක්ඛායතනං නාම…පෙ...ඉදං ධම්මායතනං නාම. තත්ථ දසායතනා කාමාවචරා, ද්වෙ චතුභූමකා’’ති එවං ආයතනානං නානත්තං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. නානාධාතූසූති ‘‘අයං චක්ඛුධාතු නාම…පෙ… අයං මනොවිඤ්ඤාණධාතු නාම. තත්ථ සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, ද්වෙ ධාතුයො චතුභූමිකා’’ති එවං නානාධාතූසු ඤාණං පවත්තති, තයිදං උපාදින්නකධාතුවසෙන වුත්තං. පච්චෙකබුද්ධානම්පි හි ද්වින්නඤ්ච අග්ගසාවකානං උපාදින්නකධාතූසු එවං නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති, තඤ්ච ඛො එකදෙසතොව, න නිප්පදෙසතො. අනුපාදින්නකධාතූනං පන ලක්ඛණාදිමත්තමෙව ජානන්ති, න නානාකරණං. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානමෙව පන ‘‘ඉමාය නාමධාතුයා උස්සන්නත්තා ඉමස්ස රුක්ඛස්ස ඛන්ධො සෙතො, ඉමස්ස කාළො, ඉමස්ස මට්ඨො, ඉමස්ස බහලත්තචො[Pg.115], ඉමස්ස තනුතචො. ඉමස්ස පත්තං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන එවරූපං. ඉමස්ස පුප්ඵං නීලං, ඉමස්ස පීතකං, ලොහිතකං, ඔදාතං, සුගන්ධං, දුග්ගන්ධං. ඵලං ඛුද්දකං, මහන්තං, දීඝං, වට්ටං, සුසණ්ඨානං, දුස්සණ්ඨානං, මට්ඨං, ඵරුසං, සුගන්ධං, දුග්ගන්ධං, මධුරං, තිත්තකං, අම්බිලං, කටුකං, කසාවං. කණ්ටකො තිඛිණො, අතිඛිණො, උජුකො, කුටිලො, කණ්හො, නීලො, ඔදාතො හොතී’’ති ධාතුනානත්තං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. "ཤེས་རབ་ཡངས་པ་"ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཡང་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ནི་ཁྱད་པར་ཡིན་ཏེ། ཕུང་པོ་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པ་ནི། "འདི་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱའོ། །...པེ་... འདི་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱའོ། །"ཞེས་དེ་ལྟར་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཐ་དད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ། །དེ་དག་ལས་ཀྱང་ "གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ནི་རྣམ་པ་གཅིག་དང་། གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་གཅིག ཚོར་བའི་ཕུང་པོ་ནི་རྣམ་པ་གཅིག་དང་། ཚོར་བའི་ཕུང་པོ་ནི་རྣམ་པ་མང་པོ། འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ནི་རྣམ་པ་གཅིག འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ནི་རྣམ་པ་གཅིག རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོ་ནི་རྣམ་པ་གཅིག་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོ་ནི་རྣམ་པ་མང་པོའོ་"ཞེས་དེ་ལྟར་ཕུང་པོ་རེ་རེ་ལའང་འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་ཐ་དད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ། །དེ་བཞིན་དུ་ "འདི་ནི་མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱའོ། །...པེ་... འདི་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱའོ། །དེ་ལ་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་དང་། གཉིས་ནི་ས་བཞི་པའོ་"ཞེས་དེ་ལྟར་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་ཐ་དད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ། །"ཁམས་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་"ཞེས་པ་ནི། "འདི་ནི་མིག་གི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ། །...པེ་... འདི་ནི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་ཁམས་བཅུ་དྲུག་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་དང་། ཁམས་གཉིས་ནི་ས་བཞི་པའོ་"ཞེས་དེ་ལྟར་ཁམས་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པ་སྟེ། འདི་ནི་ཟིན་པའི་ཁམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་ཉན་ཐོས་མཆོག་གཉིས་ལའང་ཟིན་པའི་ཁམས་རྣམས་ལ་དེ་ལྟར་ཐ་དད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་མོད་ཀྱི། དེ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ན་ལས་ཡིན་གྱི་མཐའ་དག་པ་ལས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །མ་ཟིན་པའི་ཁམས་རྣམས་ཀྱི་ནི་མཚན་ཉིད་ཙམ་ཁོ་ན་ཤེས་ཀྱི་ཐ་དད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཁོ་ནས་ནི། "མིང་གི་ཁམས་འདི་རྒྱས་པའི་ཕྱིར་ཤིང་འདིའི་སྡོང་པོ་ནི་དཀར་པོའོ། །འདིའི་ནི་ནག་པོའོ། །འདིའི་ནི་འཇམ་པོའོ། །འདིའི་ནི་པགས་པ་མཐུག་པོའོ། །འདིའི་ནི་པགས་པ་སྲབ་པོའོ། །འདིའི་ལོ་མ་ནི་ཁ་དོག་དང་དབྱིབས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འདི་ལྟ་བུའོ། །འདིའི་མེ་ཏོག་ནི་སྔོན་པོའོ། །འདིའི་ནི་སེར་པོའོ། །དམར་པོའོ། །དཀར་པོའོ། །དྲི་ཞིམ་པོའོ། །དྲི་ང་བའོ། །འབྲས་བུ་ནི་ཆུང་ངུའོ། །ཆེན་པོའོ། །རིང་པོའོ། །ཟླུམ་པོའོ། །དབྱིབས་ལེགས་པའོ། །དབྱིབས་མི་ལེགས་པའོ། །འཇམ་པོའོ། །རྩུབ་པོའོ། །དྲི་ཞིམ་པོའོ། །དྲི་ང་བའོ། །མངར་བའོ། །ཁ་བའོ། །སྐྱུར་བའོ། །ཚ་བའོ། །བསྐ་བའོ། །ཚེར་མ་ནི་རྣོ་བའོ། །ཤིན་ཏུ་རྣོ་བའོ། །དྲང་པོའོ། །གྱ་གྱུ་ཅན་ནོ། །ནག་པོའོ། །སྔོན་པོའོ། །དཀར་པོའོ་"ཞེས་ཁམས་ཀྱི་ཐ་དད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ། ། නානාපටිච්චසමුප්පාදෙසූති අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදතො ච නානාපභෙදෙසු පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු. අවිජ්ජාදිඅඞ්ගානි හි පච්චෙකං පටිච්චසමුප්පාදසඤ්ඤිතානි. තෙනාහ සඞ්ඛාරපිටකෙ ‘‘ද්වාදස පච්චයා ද්වාදස පටිච්චසමුප්පාදා’’ති. නානාසුඤ්ඤතමනුපලබ්භෙසූති නානාසභාවෙසු නිච්චසාරාදිවිරහිතෙසු සුඤ්ඤතභාවෙසු තතො එව ඉත්ථිපුරිසඅත්තත්තනියාදිවසෙන අනුපලබ්භනසභාවෙසු පකාරෙසු. ම-කාරො හෙත්ථ පදසන්ධිකරො. නානාඅත්ථෙසූති අත්ථපටිසම්භිදාය විසයභූතෙසු පච්චයුප්පන්නාදිවසෙන නානාවිධෙසු අත්ථෙසු. ධම්මෙසූති ධම්මපටිසම්භිදාය විසයභූතෙසු පච්චයාදිවසෙන නානාවිධෙසු ධම්මෙසු. නිරුත්තීසූති තෙසංයෙව අත්ථධම්මානං නිද්ධාරණවචනසඞ්ඛාතෙසු නානානිරුත්තීසු. පටිභානෙසූති අත්ථපටිසම්භිදාදීසු විසයභූතෙසු ‘‘ඉමානි ඤාණානි ඉදමත්ථජොතකානී’’ති (විභ. 726, 729, 731, 732, 734, 736, 739) තථා තථා පටිභානතො උපතිට්ඨනතො ‘‘පටිභානානී’’ති ලද්ධනාමෙසු නානාඤාණෙසු. ‘‘පුථුනානාසීලක්ඛන්ධෙසූ’’තිආදීසු සීලස්ස පුථුත්තං වුත්තමෙව, ඉතරෙසං පන වුත්තනයානුසාරෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා පාකටමෙව. යං පන අභින්නං එකමෙව නිබ්බානං, තත්ථ උපචාරවසෙන පුථුත්තං ගහෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘පුථුජ්ජනසාධාරණෙ ධම්මෙ සමතික්කම්මා’’ති, තෙනස්ස මදනිම්මදනාදිපරියායෙන පුථුත්තං පරිදීපිතං හොති. "རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་"ཞེས་པ་ནི། ནང་དང་ཕྱི་རོལ་གྱི་དབྱེ་བ་དང་། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཡན་ལག་གི་དབྱེ་བ་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལའོ། །མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་རྣམས་ནི་རེ་རེ་ནས་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བར་མཚོན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡེ་སྣོད་ལས། "རྐྱེན་བཅུ་གཉིས་ནི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་བཅུ་གཉིས་སོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །"སྟོང་པ་ཉིད་དང་མི་དམིགས་པ་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་"ཞེས་པ་ནི། རྟག་པའི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པས་དབེན་པའི་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་རང་བཞིན་ཐ་དད་པ་རྣམས་དང་། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་སྐྱེས་པ་དང་། བུད་མེད་དང་། བདག་དང་། བདག་གི་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མི་དམིགས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་རྣམ་པ་རྣམས་ལའོ། །འདིར་ "མ་" (ma) ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བའོ། །"དོན་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་"ཞེས་པ་ནི། དོན་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པ། རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དོན་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་རྣམས་ལའོ། །"ཆོས་རྣམས་ལ་"ཞེས་པ་ནི། ཆོས་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པ། རྐྱེན་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཆོས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་རྣམས་ལའོ། །"ངེས་པའི་ཚིག་རྣམས་ལ་"ཞེས་པ་ནི། དོན་དང་ཆོས་དེ་དག་ཉིད་རྣམ་པར་ངེས་པར་བྱེད་པའི་ཚིག་ཏུ་བགྲང་བའི་ངེས་པའི་ཚིག་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལའོ། །"སྤོབས་པ་རྣམས་ལ་"ཞེས་པ་ནི། དོན་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པ། "ཡེ་ཤེས་འདི་དག་ནི་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་པའོ་"ཞེས་དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་སྤོབས་པ་སྐྱེ་ཞིང་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར། "སྤོབས་པ་"ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལའོ། །"ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཡངས་ཤིང་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡངས་པ་ཉིད་ནི་བཤད་ཟིན་ཏོ། །གཞན་རྣམས་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཤེས་སླ་བའི་ཕྱིར་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །གང་ཡང་དབྱེར་མེད་པ་གཅིག་ཁོ་ན་ཉིད་ཀྱི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དེ་ལ། བཏགས་པའི་དབང་གིས་ཡངས་པ་ཉིད་དུ་གཟུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། "སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དང་ཐུན་མོང་བའི་ཆོས་རྣམས་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་ཏེ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ན་དེའི་རྒྱགས་པ་བཅོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཡངས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ། ། එවං විසයවසෙන පඤ්ඤාය මහත්තං, පුථුත්තං දස්සෙත්වා ඉදානි සම්පයුත්තධම්මවසෙන හාසභාවං, පවත්තිආකාරවසෙන ජවනභාවං, කිච්චවසෙන තික්ඛාදිභාවං දස්සෙතුං ‘‘කතමා හාසපඤ්ඤා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ හාසබහුලොති පීතිබහුලො. සෙසපදානි තස්සෙව වෙවචනානි. සීලං පරිපූරෙතීති හට්ඨපහට්ඨො උදග්ගුදග්ගො හුත්වා ඨපෙත්වා ඉන්ද්‍රියසංවරං තස්ස විසුං වුත්තත්තා අනවසෙසසීලං පරිපූරෙති. පීතිසොමනස්සසහගතා හි පඤ්ඤා අභිරතිවසෙන ආරම්මණෙ ඵුල්ලිතවිකසිතා විය [Pg.116] පවත්තති, න එවං උපෙක්ඛාසහගතා. පුන සීලක්ඛන්ධන්ති අරියසීලක්ඛන්ධමාහ. ‘‘සමාධික්ඛන්ධ’’න්තිආදීසුපි එසෙව නයො. དེ་ལྟར་ཡུལ་གྱི་དབང་གིས་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་ཡངས་པ་ཉིད་བསྟན་ནས། ད་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་རངས་པའི་དངོས་པོ་དང་། འཇུག་པའི་རྣམ་པའི་དབང་གིས་མགྱོགས་པའི་དངོས་པོ་དང་། བྱ་བའི་དབང་གིས་རྣོ་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "རངས་པའི་ཤེས་རབ་གང་ཞེ་ན།" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ "རངས་པ་མང་བ་" ནི་དགའ་བ་མང་བའོ། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ། །"ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་" ནི་རབ་ཏུ་དགའ་ཞིང་མགུ་བ་དང་ཡིད་རངས་པར་གྱུར་ནས། དབང་པོ་སྡོམ་པ་ནི་ལོགས་སུ་བཤད་པའི་ཕྱིར་དེ་མ་གཏོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་མ་ལུས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའོ། །དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་དམིགས་པ་ལ་མེ་ཏོག་ཁ་བྱེ་ཞིང་རྒྱས་པ་བཞིན་དུ་འཇུག་གི། བཏང་སྙོམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ "ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་" ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་གསུངས་སོ། །"ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། සබ්බං තං රූපං අනිච්චතො ඛිප්පං ජවතීති යා රූපධම්මෙ ‘‘අනිච්චා’’ති සීඝවෙගෙන පවත්තති, පටිපක්ඛදූරභාවෙන පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස සාතිසයත්තා ඉන්දෙන විස්සට්ඨවජිරං විය ලක්ඛණං අවිරජ්ඣන්තී අදන්ධායන්තී රූපක්ඛන්ධෙ අනිච්චලක්ඛණං වෙගසා පටිවිජ්ඣති, සා ජවනපඤ්ඤා නාමාති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එවං ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනාවසෙන ජවනපඤ්ඤං දස්සෙත්වා බලවවිපස්සනාවසෙන දස්සෙතුං ‘‘රූප’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඛයට්ඨෙනාති යත්ථ යත්ථ උප්පජ්ජති, තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජනතො ඛයසභාවත්තා. භයට්ඨෙනාති භයානකභාවතො. අසාරකට්ඨෙනාති අසාරකභාවතො අත්තසාරවිරහතො, නිච්චසාරාදිවිරහතො ච. තුලයිත්වාති තුලනභූතාය විපස්සනාපඤ්ඤාය තුලෙත්වා. තීරයිත්වාති තාය එව තීරණභූතාය තීරයිත්වා. විභාවයිත්වාති යාථාවතො පකාසෙත්වා පච්චක්ඛං කත්වා. විභූතං කත්වාති පාකටං කත්වා. රූපනිරොධෙති රූපක්ඛන්ධනිරොධහෙතුභූතෙ නිබ්බානෙ නින්නපොණපබ්භාරභාවෙන. ඉදානි සිඛාප්පත්තවිපස්සනාවසෙන ජවනපඤ්ඤං දස්සෙතුං පුන ‘‘රූප’’න්තිආදි වුත්තං. ‘‘වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාවසෙනා’’ති කෙචි. "གཟུགས་དེ་ཐམས་ཅད་མི་རྟག་པ་ཉིད་དུ་མྱུར་དུ་འཇུག་གོ་"ཞེས་པ་ནི། གང་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་ལ་ "མི་རྟག་པའོ་"ཞེས་ཤིན་ཏུ་མྱུར་བའི་ཤུགས་ཀྱིས་འཇུག་པ་སྟེ། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་དང་། སྔོན་གྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར། དབང་པོས་འཕངས་པའི་རྡོ་རྗེ་བཞིན་དུ་མཚན་ཉིད་ལ་མི་ནོར་ཞིང་མི་བུལ་བར། གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་ཤུགས་ཀྱིས་རྟོགས་པ་དེ་ནི་མགྱོགས་པའི་ཤེས་རབ་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་མཚན་ཉིད་ལ་དམིགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་མགྱོགས་པའི་ཤེས་རབ་བསྟན་ནས། སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "གཟུགས་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ "ཟད་པའི་དོན་གྱིས་" ཞེས་པ་ནི། གང་དང་གང་དུ་སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་འཇིག་པའི་ཕྱིར་ཟད་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིའོ། །"འཇིགས་པའི་དོན་གྱིས་" ཞེས་པ་ནི། འཇིགས་སུ་རུང་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིའོ། །"སྙིང་པོ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་" ཞེས་པ་ནི། སྙིང་པོ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་བདག་གི་སྙིང་པོ་དང་བྲལ་བ་དང་། རྟག་པའི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པས་དབེན་པའི་ཕྱིར་རོ། །"གཞལ་ནས་" ཞེས་པ་ནི། འཇལ་བར་བྱེད་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་གཞལ་ནས་སོ། །"རྟོགས་ནས་" ཞེས་པ་ནི། དེ་ཉིད་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་རྟོགས་ནས་སོ། །"རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱས་ནས་" ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བསྟན་ནས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་སོ། །"གསལ་པོར་བྱས་ནས་" ཞེས་པ་ནི། མངོན་དུ་གྱུར་པར་བྱས་ནས་སོ། །"གཟུགས་འགོག་པ་ལ་" ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་འགོག་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཞོལ་བ་དང་། འབབ་པ་དང་། བབས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིའོ། །ད་ནི་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་མགྱོགས་པའི་ཤེས་རབ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཡང་ "གཟུགས་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །"ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྱུར་བའི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་སོ་" ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། ། ඤාණස්ස තික්ඛභාවො නාම සවිසෙසං පටිපක්ඛපහානෙන වෙදිතබ්බොති. ‘‘ඛිප්පං කිලෙසෙ ඡින්දතීති තික්ඛපඤ්ඤා’’ති වත්වා තෙ පන කිලෙසෙ විභාගෙන දස්සෙන්තො ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්ක’’න්තිආදිමාහ. තික්ඛපඤ්ඤො ඛිප්පාභිඤ්ඤො හොති, පටිපදා චස්ස න චලතීති ආහ ‘‘එකස්මිං ආසනෙ චත්තාරො අරියමග්ගා…පෙ… අධිගතා හොන්තී’’තිආදි. ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྣོ་བ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྤངས་པ་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ། །"ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མྱུར་དུ་གཅོད་པས་རྣོ་བའི་ཤེས་རབ་བོ་"ཞེས་གསུངས་ནས། ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་ནི་དབྱེ་བས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཤེས་རབ་རྣོ་བ་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པ་མྱུར་བ་ཡིན་ལ། དེའི་ལམ་གྱི་བགྲོད་པ་ནི་མི་གཡོ་བའི་ཕྱིར། "སྟན་གཅིག་ལ་འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་པོ་...པེ་... ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා, සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මා නිරොධධම්මා’’ති යාථාවතො දස්සනෙන සච්චප්පටිවෙධො ඉජ්ඣති, න අඤ්ඤථාති කාරණමුඛෙන නිබ්බෙධිකපඤ්ඤං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරෙසු උබ්බෙගබහුලො හොතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උබ්බෙගබහුලොති වුත්තනයෙන සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අභිණ්හපවත්තසංවෙගො. උත්තාසබහුලොති ඤාණුත්තාසවසෙන සබ්බසඞ්ඛාරෙසු බහුසො උත්‍රාසමානසො, එතෙන ආදීනවානුපස්සනමාහ. ‘‘උක්කණ්ඨනබහුලො’’ති පන ඉමිනා නිබ්බිදානුපස්සනමාහ[Pg.117], ‘‘අරතිබහුලො’’තිආදිනා තස්සා එව අපරාපරුප්පත්තිං. බහිමුඛොති සබ්බසඞ්ඛාරතො බහිභූතං නිබ්බානං උද්දිස්ස පවත්තඤාණමුඛො, තථා වා පවත්තිතවිමොක්ඛමුඛො. නිබ්බිජ්ඣනං නිබ්බෙධො, සො එතිස්සා අත්ථි, නිබ්බිජ්ඣතීති වා නිබ්බෙධිකා, සා එව පඤ්ඤා නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා, උත්තානත්ථත්තා ච සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. “འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ནི་མི་རྟག་པ། སྡུག་བསྔལ་བ། འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན། འདུས་བྱས། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ། ཟད་པའི་ཆོས་ཅན། འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཅན། འགོག་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ།།” ཞེས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་མཐོང་བས་བདེན་པ་རྟོགས་པ་འགྲུབ་ཀྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་རྒྱུའི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཤེས་རབ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་སྐྲག་པ་མང་བར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “སྐྲག་པ་མང་བ་” ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་རྒྱུན་དུ་སྐྱེ་བའི་སྐྱོ་ཤས་སོ།། “འཇིགས་པ་མང་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇིགས་པའི་དབང་གིས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་ལན་མང་དུ་འཇིགས་པའི་ཡིད་དང་ལྡན་པ་སྟེ། འདིས་ནི་ཉེས་དམིགས་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་གསུངས་སོ།། “ཡིད་འབྱུང་བ་མང་བ་” ཞེས་པས་ནི་སྐྱོ་བ་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་གསུངས་ལ། “མི་དགའ་བ་མང་བ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ནི་དེ་ཉིད་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བ་གསུངས་སོ།། “ཕྱི་རོལ་ལ་ཕྱོགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལས་ཕྱི་རོལ་དུ་གྱུར་པའི་མྱང་འདས་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒོ་སྟེ། ཡང་ན་དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་སྒོའོ།། རྟོགས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱེད་པ་སྟེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་སམ། ཡང་ན་ངེས་པར་འབྱེད་པས་ན་ “ངེས་པར་འབྱེད་པ་” སྟེ། ཤེས་རབ་དེ་ཉིད་ནི་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཤེས་རབ་བོ།། འདིར་དོན་གྱི་ཆ་གང་ཞིག་མ་བཤད་པ་དེ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དང་། གོ་སླ་བའི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ།། 217. පබ්බජිතං උපාසිතාති එත්ථ යාදිසං පබ්බජිතං උපාසතො පඤ්ඤාපටිලාභො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘පණ්ඩිතං පබ්බජිත’’න්ති වුත්තං. උපාසනඤ්චෙත්ථ උපට්ඨානවසෙන ඉච්ඡිතං, න උපනිසීදනමත්තෙනාති ආහ ‘‘පයිරුපාසිතා’’ති. අත්ථන්ති හිතං. අබ්භන්තරං කරිත්වාති අබ්භන්තරගතං කත්වා. තෙනාහ ‘‘අත්ථයුත්ත’’න්ති. භාවනපුංසකනිද්දෙසො චායං, හිතූපසඤ්හිතං කත්වාති අත්ථො. අන්තර-සද්දො වා චිත්තපරියායො ‘‘යස්සන්තරතො න සන්ති කොපා’’තිආදීසු (උදා. 20) විය. තස්මා අත්ථන්තරොති හිතජ්ඣාසයොති අත්ථො. ༢༡༧. “རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་བསྟེན་པ་” ཞེས་པ་འདིར། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་གང་འདྲ་ཞིག་ལ་བསྟེན་ན་ཤེས་རབ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “མཁས་པའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་བསྟེན་པ་ནི་རིམ་གྲོ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འདོད་པ་ཡིན་གྱི། ཉེ་བར་འདུག་པ་ཙམ་གྱིས་མ་ཡིན་པས་ “ཉེ་བར་བསྟེན་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “དོན་” ཞེས་པ་ནི་ཕན་པོ།། “ནང་དུ་བྱས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ནང་དུ་ཞུགས་པར་བྱས་ནས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “དོན་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་སྒོམ་པའི་མ་ནིང་གི་མཚོན་པ་སྟེ། ཕན་པ་དང་ཉེ་བར་སྦྱར་བར་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན་ “ནང་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ “གང་གི་ནང་ན་ཁྲོ་བ་མེད་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ (ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚོམས་ ༢༠) བཞིན་དུ་སེམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “དོན་གྱི་ནང་ཉིད་” ཅེས་པ་ནི་ཕན་པའི་བསམ་པ་ཅན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། පටිලාභත්ථාය ගතෙනාති පටිලාභත්ථාය පවත්තෙන, පටිලාභසංවත්තනියෙනාති අත්ථො. උප්පාදෙ ච නිමිත්තෙ ච ඡෙකාති උප්පාදවිධිම්හි චෙව නිමිත්තවිධිම්හි ච කුසලා. උප්පාදනිමිත්තකොවිදතාසීසෙන චෙත්ථ ලක්ඛණකොසල්ලමෙව දස්සෙති. අථ වා සෙසලක්ඛණානං නිබ්බත්තියා බුද්ධානං, චක්කවත්තීනඤ්ච උප්පාදො අනුමීයති, යානි තෙහි ලද්ධබ්බආනිසංසානි නිමිත්තානි, තස්මිං උප්පාදෙ ච නිමිත්තෙ ච අනුමිනනාදිවසෙන ඡෙකා නිපුණාති අත්ථො. ඤත්වා පස්සිස්සතීති ඤාණෙන ජානිත්වා පස්සිස්සති, න චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙනාති අධිප්පායො. “ཐོབ་པའི་དོན་དུ་སོང་བས་” ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པའི་དོན་དུ་ཞུགས་པ། ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “སྐྱེ་བ་དང་མཚན་མ་ལ་མཁས་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་ཆོ་ག་དང་མཚན་མའི་ཆོ་ག་གཉིས་ཀ་ལ་མཁས་པའོ།། འདིར་སྐྱེ་བ་དང་མཚན་མ་ལ་མཁས་པའི་སྒོ་ནས་མཚན་ཉིད་ལ་མཁས་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། ཡང་ན། མཚན་ཉིད་ལྷག་མ་རྣམས་གྲུབ་པས་སངས་རྒྱས་དང་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་རྗེས་སུ་དཔག་པར་བྱེད་ལ། དེ་དག་གིས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕན་ཡོན་གྱི་མཚན་མ་གང་དག་ཡིན་པ་དེའི་སྐྱེ་བ་དང་མཚན་མ་ལ་རྗེས་སུ་དཔག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མཁས་ཤིང་བྱང་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཤེས་ནས་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་ནས་མཐོང་བར་འགྱུར་གྱི། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དགོངས་པའོ།། අත්ථානුසාසනීසූති අත්ථානං හිතානං අනුසාසනීසු. යස්මා අනත්ථපටිවජ්ජනපුබ්බිකා සත්තානං අත්ථපටිපත්ති, තස්මා අනත්ථොපි පරිච්ඡිජ්ජ ගහෙතබ්බො, ජානිතබ්බො චාති වුත්තං ‘‘අත්ථානත්ථං පරිග්ගාහකානි ඤාණානී’’ති, යතො ‘‘ආයුපායකොසල්ලං විය අපායකොසල්ලම්පි ඉච්ඡිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. “དོན་གྱི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་རྣམས་ལ་” ཞེས་པ་ནི་དོན་དང་ཕན་པའི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་རྣམས་ལའོ།། གང་གི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དོན་གྱི་སྒྲུབ་པ་ནི་དོན་མ་ཡིན་པ་སྤོང་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཅན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དོན་མ་ཡིན་པའང་ཡོངས་སུ་བཅད་དེ་བཟུང་བར་བྱ་ཞིང་ཤེས་པར་བྱ་དགོས་པས། “དོན་དང་དོན་མ་ཡིན་པ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་སོ་” ཞེས་གསུངས་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་ “འཕེལ་བའི་ཐབས་ལ་མཁས་པ་བཞིན་དུ་ཟད་པའི་ཐབས་ལ་མཁས་པའང་འདོད་པར་བྱའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། සුවණ්ණවණ්ණලක්ඛණවණ්ණනා གསེར་གྱི་མདོག་གི་མཚན་ཉིད་བཤད་པའོ།། 218. පටිසඞ්ඛානබලෙන [Pg.118] කොධවිනයෙන අක්කොධනො, න භාවනාබලෙනාති දස්සෙතුං ‘‘න අනාගාමිමග්ගෙනා’’තිආදි වුත්තං. එවං අක්කොධවසිකත්තාති එවං මඝමාණවො විය න කොධවසං ගතත්තා. නාභිසජ්ජීති කුජ්ඣනවසෙනෙව න අභිසජ්ජි. යඤ්හි කොධස්ස උප්පත්තිට්ඨානභූතෙ ආරම්මණෙ උපනාහස්ස පච්චයභූතං කුජ්ඣනවසෙන අභිසජ්ජනං, තං ඉධාධිප්පෙතං, න ලුබ්භනවසෙන. තෙනාහ ‘‘කුටිලකණ්ටකො වියා’’තිආදි. සො හි යත්ථ ලග්ගති, තං ඛොභෙන්තො එව ලග්ගති. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං මම්මට්ඨානෙ. මම්මන්ති ඵුට්ඨමත්තෙපි රුජ්ජනට්ඨානං. පුබ්බුප්පත්තිකොති පඨමුප්පන්නො. තතො බලවතරො බ්‍යාපාදො ලද්ධාසෙවනතාය චිත්තස්ස බ්‍යාපජ්ජනතො. තතො බලවතරා පතිත්ථියනාති සාතිසයං ලද්ධාසෙවනතාය තතො බ්‍යාපාදාවත්ථායපි බලවතරා පතිත්ථියනා පච්චත්ථිකභාවෙන ථාමප්පත්තිතො. ༢༡༨. སོ་སོར་བརྟག་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་ཁོང་ཁྲོ་བཏུལ་བས་ཁོང་ཁྲོ་མེད་པ་ཡིན་གྱི། སྒོམ་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “དེ་ལྟར་ཁོང་ཁྲོའི་དབང་དུ་མ་སོང་བས་” ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་མ་གྷ་བཞིན་དུ་ཁོང་ཁྲོའི་དབང་དུ་མ་སོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། “ཆགས་པར་མ་གྱུར་ཏོ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྲོ་བའི་དབང་གིས་ཆགས་པར་མ་གྱུར་པའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཁོང་ཁྲོ་སྐྱེ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་དམིགས་པ་ལ་འཁོན་དུ་འཛིན་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ཁྲོ་བའི་དབང་གིས་ཆགས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་གྱི། བརྐམ་པའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཚེར་མ་གུག་པོ་བཞིན་ནོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ནི་གང་ལ་ཐོགས་པ་དེ་ཉིད་དཀྲུག་བཞིན་དུ་ཐོགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། “དེ་དང་དེ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་གནད་ཀྱི་གནས་དེ་དང་དེ་ལའོ།། “གནད་” ཞེས་པ་ནི་རེག་པ་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་ན་བའི་གནས་སོ།། “སྔོན་དུ་སྐྱེ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཐོག་མར་སྐྱེས་པའོ།། དེ་ལས་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ནི་གནོད་སེམས་ཏེ། གོམས་པ་ཐོབ་པས་སེམས་གནོད་སེམས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལས་ཀྱང་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ནི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་པ་སྟེ། ལྷག་པར་གོམས་པ་ཐོབ་པས་དེའི་གནོད་སེམས་ཀྱི་གནས་སྐབས་ལས་ཀྱང་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་པ་སྟེ། དགྲ་བོའི་དངོས་པོར་མཐུ་བརྟན་པོ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། සුඛුමත්ථරණාදීති ආදි-සද්දෙන පණීතභොජනීයාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො භොජනදානස්සපි වණ්ණසම්පදානිමිත්තභාවතො. තෙනාහ භගවා ‘‘භොජනං භික්ඛවෙ දදමානො දායකො පටිග්ගාහකානං…පෙ… ආයුං දෙති, වණ්ණං දෙතී’’ති (අ. නි. 5.37) තථා ච වක්ඛති ‘‘ආමිසදානෙන වා’’ති. “འཇམ་པའི་གདན་ལ་སོགས་པ་” ཞེས་པའི་ “ལ་སོགས་པ་” སྒྲས་ནི་བཟའ་བཅའ་གྱ་ནོམ་པ་ལ་སོགས་པའང་བསྡུ་བར་ལྟ་བར་བྱ་སྟེ། ཟས་སྦྱིན་པའང་ཁ་དོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “དགེ་སློང་དག ཟས་སྦྱིན་པའི་སྦྱིན་བདག་གིས་ལེན་པ་པོ་རྣམས་ལ། །ལོ་བརྒྱ་སྟེར་ཞིང་མདོག་ཀྱང་སྟེར་བར་བྱེད། །” ཅེས་ (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ་ ༥.༣༧) གསུངས་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ “ཟང་ཟིང་གི་སྦྱིན་པས་སམ། །” ཞེས་ཀྱང་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ།། 219. ති අදාසි. දෙවොති මෙඝො, පජ්ජුන්නො එව වා. වරතරොති උත්තමතරො. පබ්බජ්ජාය විසදිසාවත්ථාදි භාවතො න පබ්බජ්ජාති අපබ්බජ්ජා, ගිහිභාවො. අච්ඡාදෙන්ති කොපීනං පටිච්ඡාදෙන්ති එතෙහීති අච්ඡාදනානි, නිවාසනානි, තෙසං අච්ඡාදනානඤ්චෙව සෙස වත්ථානඤ්ච කොජවාදි උත්තමපාවුරණානඤ්ච. විනාසොති කතස්ස කම්මස්ස අවිපච්චිත්වා විනාසො. ༢༡༩. ཞེས་བྱ་བ་བྱིན་ནོ།། “ལྷ་” ཞེས་པ་ནི་སྤྲིན་ནམ། ཡང་ན་ཆར་འབེབས་པའི་ལྷ་ཉིད་དོ།། “མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་” ཞེས་པ་ནི་དམ་པའོ།། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་མི་མཐུན་པའི་གནས་སྐབས་ལ་སོགས་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་མ་ཡིན་པ་ནི་ “རབ་ཏུ་བྱུང་བ་མ་ཡིན་པ་” སྟེ། ཁྱིམ་པའི་དངོས་པོའོ།། ངོ་ཚ་བའི་གནས་འགེབས་པར་བྱེད་པས་ན་ “གོས་” ཏེ། ཤམ་ཐབས་རྣམས་སོ།། གོས་དེ་དག་དང་གོས་ལྷག་མ་རྣམས་དང་། བལ་གྱི་གདན་ལ་སོགས་པའི་བླ་གོས་མཆོག་རྣམས་ཀྱང་ངོ་།། “ཉམས་པ་” ཞེས་པ་ནི་བྱས་པའི་ལས་རྣམ་པར་མ་སྨིན་པར་ཉམས་པའོ།། කොසොහිතවත්ථගුය්හලක්ඛණවණ්ණනා འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པའི་མཚན་ཉིད་བཤད་པའོ།། 220. සමානෙතාති සම්මදෙව ආනෙතා සමාගමෙතා. රජ්ජෙ පතිට්ඨිතෙන සක්කා කාතුං බහුභතිකස්සෙව ඉජ්ඣනතො. කත්තා නාම නත්ථීති වජ්ජං පටිච්ඡාදෙන්තීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො, කරොන්ති වජ්ජපටිච්ඡාදනකම්මන්ති වා. නනු වජ්ජපටිච්ඡාදනකම්මං නාම සාවජ්ජන්ති? සච්චං සාවජ්ජං සංකිලිට්ඨචිත්තෙන [Pg.119] පටිච්ඡාදෙන්තස්ස, ඉදං පන අසංකිලිට්ඨචිත්තෙන පරස්ස උප්පජ්ජනකඅනත්ථං පරිහරණවසෙන පවත්තං අධිප්පෙතං. ‘‘ඤාතිසඞ්ගහං කරොන්තෙනා’’ති එතෙන ඤාතත්ථචරියාවසෙන තං කම්මං පවත්තතීති දස්සෙති. ༢༢༠. “སྡུད་པ་པོ་” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་སྡུད་པ་པོ་སྟེ་ཕྲད་པར་བྱེད་པའོ།། རྒྱལ་སྲིད་ལ་གནས་པས་བྱ་ནུས་པ་སྟེ། གཡོག་འཁོར་མང་པོ་ཅན་ཁོ་ན་ལ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། “བྱེད་པ་པོ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་འགེབས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། ཡང་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་འགེབས་པའི་ལས་བྱེད་དོ་ཞེས་པའོ།། ཅི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་འགེབས་པའི་ལས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ། ཉོན་མོངས་པ་ཅན་གྱི་སེམས་ཀྱིས་འགེབས་པ་ལ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་ཡིན་མོད། འདི་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་སེམས་ཀྱིས་གཞན་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་དོན་མ་ཡིན་པ་སྤོང་བའི་དབང་གིས་ཞུགས་པ་ལ་དགོངས་སོ།། “གཉེན་འདུས་བྱས་པས་” ཞེས་པས་ནི་གཉེན་གྱི་དོན་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་ལས་དེ་འཇུག་པར་སྟོན་ཏོ།། 221. අමිත්තතාපනාති අමිත්තානං තපනසීලා, අමිත්තතාපනං හොතු වා මා වා එවංසභාවාති අත්ථො. න හි චක්කවත්තිනො පුත්තානං අමිත්තා නාම කෙචි හොන්ති, යෙ තෙ භවෙය්‍යුං, චක්කානුභාවෙනෙව සබ්බෙපි ඛත්තියාදයො අනුවත්තකා තෙසං භවන්ති. ༢༢༡. “དགྲ་བོ་གདུང་བར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བོ་རྣམས་གདུང་བར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཏེ། དགྲ་བོ་གདུང་བར་འགྱུར་རམ་མི་འགྱུར་ཀྱང་རུང་དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་བུ་རྣམས་ལ་དགྲ་བོ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡང་མི་སྲིད་དེ། གལ་ཏེ་ཡོད་ནའང་འཁོར་ལོའི་མཐུས་རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་དེ་དག་གི་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། පඨමභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. བཤད་པའི་ཐེངས་དང་པོ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། පරිමණ්ඩලාදිලක්ඛණවණ්ණනා ཟླུམ་པོ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་བཤད་པའོ།། 222. සමන්ති සමානං. තෙන තෙන ලොකෙ විඤ්ඤාතගුණෙන සමං සමානං ජානාති, යතො තත්ථ පටිපජ්ජනවිධිනාව ඉතරස්මිං පටිපජ්ජති. සයං ජානාතීති අපරනෙය්‍යො හුත්වා සයමෙව ජානාති. පුරිසං ජානාතීති වා ‘‘අයං සෙට්ඨො, අයං මජ්ඣිමො, අයං නිහීනො’’ති තං තං පුරිසං යාථාවතො ජානාති. පුරිසවිසෙසං ජානාතීති තස්මිං තස්මිං පුරිසෙ විජ්ජමානං විසෙසං ජානාති, යතො තත්ථ තත්ථ අනුරූපදානපදානාදිපටිපත්තියා යුත්තපත්තකාරී හොති. තෙනාහ ‘‘අයමිදමරහතී’’තිආදි. ༢༢༢. “མཉམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་མཚུངས་པའོ།། འཇིག་རྟེན་ན་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཡོན་ཏན་དེ་དང་དེས་མཉམ་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་དེ་ལ་འཇུག་པའི་ཆོ་ག་ཉིད་ཀྱིས་གཞན་ལའང་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། “བདག་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་བཀྲི་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པར་བདག་ཉིད་ཁོ་ནས་ཤེས་པའོ།། ཡང་ན་ “སྐྱེས་བུ་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ “འདི་ནི་མཆོག་གོ། འདི་ནི་བར་མའོ།། འདི་ནི་ཐ་མའོ།།” ཞེས་སྐྱེས་བུ་དེ་དང་དེ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པའོ།། “སྐྱེས་བུའི་ཁྱད་པར་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དེ་དང་དེ་ལ་ཡོད་པའི་ཁྱད་པར་ཤེས་པ་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་དེ་དང་དེ་ལ་མཐུན་པའི་སྦྱིན་པ་དང་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲུབ་པས་རིགས་པ་དང་འཚམ་པར་བྱེད་པ་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ “འདིས་ནི་འདི་འོས་སོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། සම්පත්තිපටිලාභට්ඨෙනාති දිට්ඨධම්මිකාදිසම්පත්තීනං පටිලාභාපනට්ඨෙන. සමසඞ්ගහකම්මන්ති සමං ජානිත්වා තදනුරූපං තස්ස තස්ස සඞ්ගණ්හනකම්මං. “ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་པའི་དོན་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ཚེ་འདིའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་སོ།། “མཉམ་པར་སྡུད་པའི་ལས་” ཞེས་པ་ནི་མཉམ་པར་ཤེས་ནས་དེ་དང་མཐུན་པར་དེ་དང་དེ་སྡུད་པའི་ལས་སོ།། 223. තුලයිත්වාති තීරයිත්වා. පටිවිචිනිත්වාති වීමංසිත්වා. නිපුණයොගතො නිපුණා, අතිවිය නිපුණා අතිනිපුණා, සා පන තෙසං නිපුණතා සණ්හසුඛුමා පඤ්ඤාති ආහ ‘‘සුඛුමපඤ්ඤා’’ති. ༢༢༣. “གཞལ་ནས་” ཞེས་པ་ནི་གཏན་ལ་ཕབ་ནས་སོ།། “སོ་སོར་བརྟགས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་དཔྱད་ནས་སོ།། ཞིབ་མོར་སྦྱོར་བ་ལས་བྱུང་བས་ཞིབ་མོ་སྟེ། ལྷག་པར་ཞིབ་མོ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཞིབ་མོའོ།། དེ་དག་གི་ཞིབ་མོ་ཉིད་ནི་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པའི་ཤེས་རབ་ཡིན་པས་ “ཕྲ་བའི་ཤེས་རབ་” ཅེས་གསུངས་སོ།། සීහපුබ්බද්ධකායාදිලක්ඛණවණ්ණනා སེང་གེའི་ལུས་ཀྱི་སྟོད་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་བཤད་པའོ།། 224. ඛෙමකාමොති අනුපද්දවකාමො. කම්මස්සකතාඤාණං සත්තානං වඩ්ඪිආවහං සබ්බසම්පත්තිවිධායකන්ති ආහ ‘‘පඤ්ඤායාති කම්මස්සකතාපඤ්ඤායා’’ති. ༢༢༤. “བདེ་བར་འདོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་མེད་པར་འདོད་པའོ།། ལས་བདག་གིར་བྱ་བའི་ཡེ་ཤེས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཕེལ་བ་སྐྱེད་པ་དང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་སྒྲུབ་པ་ཡིན་པས་ “ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་ལས་བདག་གིར་བྱ་བའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། සමන්තපරිපූරානීති [Pg.120] සමන්තතො සබ්බභාගෙහි පරිපුණ්ණානි. තතො එව අහීනානි අනූනානි. ධනාදීහීති ධනධඤ්ඤාදීහි. “ཀུན་ནས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ནས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ཉམས་པ་མེད་པ་ནི་མ་ཚང་བ་མེད་པའོ།། “ནོར་ལ་སོགས་པས་” ཞེས་པ་ནི་ནོར་དང་འབྲུ་ལ་སོགས་པས་སོ།། 225. ඔකප්පනසද්ධා සද්ධෙය්‍යවත්ථුං ඔක්කන්දිත්වා පක්ඛන්දිත්වා සද්දහනසද්ධා. සා එව පසාදනීයවත්ථුස්මිම්පි අභිප්පසීදනවසෙන පවත්තියා පසාදසද්ධා. පරියත්තිසවනෙනාති සත්තානං හිතසුඛාවහාය පරියත්තියා සවනෙන. ධාරණපරිචයාදීනං තංමූලකත්තා තථා වුත්තං. එතෙසන්ති සද්ධාදීනං. සහ හානධම්මෙනාති සහානධම්මො, න සහානධම්මොති අසහානධම්මො, තස්ස භාවො අසහානධම්මතා, තං අසහානධම්මතං, අපරිහානියසභාවන්ති අත්ථො. ༢༢༥. “ཡིད་ཆེས་པའི་དད་པ་” ཞེས་པ་ནི་དད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལ་ཞུགས་ཤིང་མཆོངས་ནས་དད་པའི་དད་པའོ།། དེ་ཉིད་དང་བ་སྐྱེད་པའི་དངོས་པོ་ལའང་མངོན་པར་དང་བའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས་ན་ “དང་བའི་དད་པ་” འོ།། “ལུང་ཐོས་པས་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྐྱེད་པའི་ལུང་ཐོས་པས་སོ།། འཛིན་པ་དང་གོམས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དེ་ལ་རྩ་བ་བྱས་པ་ཡིན་པས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། “དེ་དག་གི་” ཞེས་པ་ནི་དད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། ཉམས་པའི་ཆོས་དང་ལྷན་ཅིག་པ་ནི་ཉམས་པའི་ཆོས་ཅན་ཏེ། ཉམས་པའི་ཆོས་ཅན་མ་ཡིན་པ་ནི་མི་ཉམས་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ།། དེའི་དངོས་པོ་ནི་མི་ཉམས་པའི་ཆོས་ཉིད་དེ། དེ་ནི་མི་ཉམས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། රසග්ගසග්ගිතාලක්ඛණවණ්ණනා རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་ཐོབ་པའི་མཚན་ཉིད་བཤད་པའོ།། 226. තිලඵලමත්තම්පි භොජනං. සබ්බත්ථ ඵරතීති සබ්බා රසාහරණියො අනුස්සරන්තං සභාවෙන සබ්බස්මිං කායෙ ඵරති. සමා හුත්වා වහන්තීති අවිසමා උජුකා හුත්වා පවත්තන්ති. ༢༢༦. ཏིལ་གྱི་འབྲུ་མ་ཙམ་གྱི་ཟས་ཀྱང་། “ཀུན་ལ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་རོ་འཛིན་པའི་རྩ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་རང་བཞིན་གྱིས་ལུས་མཐའ་དག་ལ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའོ།། “མཉམ་པར་གྱུར་ནས་འབབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་མི་མཉམ་པ་མེད་པར་དྲང་པོར་གྱུར་ནས་འཇུག་པའོ།། ආරොග්‍යකරණකම්මන්ති අරොගභාවකරං සත්තානං අවිහෙඨනකම්මං. මධුරාදිභෙදං රසං ගසති හරති එතෙහි, සයමෙව වා තං ගසන්ති ගිලන්ති අන්තො පවෙසෙන්තීති රසග්ගසා, රසග්ගසානං අග්ගා රසග්ගසග්ගා, තෙ එත්ථ සන්තීති රසග්ගසග්ගී, තදෙව ලක්ඛණං. භවති හි අභින්නෙපි වත්ථුස්මිං තග්ගතවිසෙසාවබොධනත්ථං භින්නං විය කත්වා වොහාරො යථා ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ති. රසග්ගසග්ගිතාසඞ්ඛාතං වා ලක්ඛණං රසග්ගසග්ගිලක්ඛණං. “ནད་མེད་པར་བྱེད་པའི་ལས་” ཞེས་པ་ནི་ནད་མེད་པའི་དངོས་པོ་བྱེད་པ་སྟེ། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྣམ་པར་འཚེ་བ་མེད་པའི་ལས་སོ།། མངར་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་རོ་ཟ་ཞིང་ལེན་པར་བྱེད་པས་སམ། ཡང་ན་དུས་སུ་དེ་དག་ཟ་ཞིང་མིད་དེ་ནང་དུ་འཇུག་པར་བྱེད་པས་ན་ “རོ་འཛིན་པའི་རྩ་” སྟེ། རོ་འཛིན་པའི་རྩ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ནི་ “རོ་འཛིན་པའི་རྩ་མཆོག་” གོ། དེ་དག་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ “རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་ཐོབ་པ་” སྟེ། དེ་ཉིད་མཚན་ཉིད་དོ།། དངོས་པོ་ཐ་མི་དད་པ་ལའང་དེ་ལ་ཡོད་པའི་ཁྱད་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། ཐ་དད་པ་བཞིན་དུ་བྱས་ནས་ཐ་སྙད་འདོགས་པ་ཡོད་དེ། དཔེར་ན། “རྡོ་བུའི་ལུས་” ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། ཡང་ན། རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མཚན་ཉིད་ནི་རོ་བྲོ་བའི་མཆོག་ཐོབ་པའི་མཚན་ཉིད་དོ།། 227. වධ-සද්දො ‘‘අත්තානං වධිත්වා වධිත්වා රොදතී’’තිආදීසු (පාචි. 879) බාධනත්ථොපි හොතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘මාරණවධෙනා’’ති වුත්තං, මාරණසඞ්ඛාතෙන වධෙනාති අත්ථො. බාධනත්ථො එව වා වධ-සද්දො, මාරණෙන, බාධනෙන චාති අත්ථො. උබ්බාධනායාති බන්ධනාගාරෙ පක්ඛිපිත්වා උද්ධං උද්ධං බාධනෙන. තෙනාහ ‘‘බන්ධනාගාරප්පවෙසනෙනා’’ති. ༢༢༧. “གསོད་པ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ “བདག་ཉིད་ལ་བརྡེགས་ཤིང་བརྡེགས་ནས་ངུ་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ (ལྟུང་བྱེད་ ༨༧༩) ལས་གནོད་པ་བྱེད་པའི་དོན་ལའང་འཇུག་པས། དེ་ལས་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར། “གསོད་པའི་གསོད་པས་” ཞེས་གསུངས་ཏེ། སྲོག་གཅོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གསོད་པས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན་གསོད་པའི་སྒྲ་ནི་གནོད་པ་བྱེད་པའི་དོན་ཁོ་ན་སྟེ། སྲོག་གཅོད་པ་དང་གནོད་པ་བྱེད་པས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “མནར་གཅོད་པས་” ཞེས་པ་ནི་བཙོན་རར་བཅུག་ནས་ཡང་དང་ཡང་དུ་གནོད་པ་བྱེད་པས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “བཙོན་རར་འཇུག་པས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། අභිනීලනෙත්තාදිලක්ඛණවණ්ණනා སྤྱན་མཐོན་མཐིང་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་བཤད་པའོ།། 228. විසටන්ති කුජ්ඣනවසෙන විනිසටං කත්වා. තෙනාහ ‘‘කක්කටකො වියා’’තිආදි. විසාචීති විරූපං සාචිතකං, විජිම්හන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘වඞ්කක්ඛිකොටියා’’ති[Pg.121], කුටිලඅක්ඛිකොටිපාතෙනාති අත්ථො. විචෙය්‍ය පෙක්ඛිතාති උජුකං අනොලොකෙත්වා දිට්ඨිපාතං විචාරෙත්වා ඔලොකෙත්වා. තෙනාහ ‘‘යො කුජ්ඣිත්වා’’තිආදි. පරොති කුජ්ඣිතො. න ඔලොකෙති තං සම්මුඛා ගච්ඡන්තං කුජ්ඣිත්වා න ඔලොකෙති, පරම්මුඛා. විතෙය්‍යාති විරූපං තිරියං, විඤ්ඤූනං ඔලොකනක්කමං වීතික්කමිත්වාති අත්ථො. ජිම්හං අනොලොකෙත්වා උජුකං ඔලොකනං නාම කුටිලභාවකරානං පාපධම්මානං අභාජනඋජුකතචිත්තතස්සෙව හොතීති ආහ ‘‘උජුමනො හුත්වා උජුං පෙක්ඛිතා’’ති. යථා ච උජුං පෙක්ඛිතා හොතීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. පසටන්ති උම්මීලනවසෙන සම්මදෙව පත්ථටං. විපුලං විත්ථතන්ති තස්සෙව වෙවචනං. පියං පියායිතබ්බං දස්සනං ඔලොකනං එතස්සාති පියදස්සනො. ༢༢༨. “Visaṭanti” (ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་ནི) ཁྲོ་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་ཁྱབ་པར་བྱས་ནས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཀརྐ་ཊ་ཀ་ (སྡིག་པ་རྭ་ཅན) བཞིན་ནོ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“Visācī” ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་སྡུག་པར་འཁྱོག་པོ་བྱས་པ་སྟེ། གྱ་གྱུ་ཅན་གྱི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ “མིག་གི་ཟུར་འཁྱོག་པོས” ཞེས་གསུངས་ཏེ། མིག་གི་ཟུར་འཁྱོག་པོར་བལྟས་པས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“Viceyya pekkhitā” (རྣམ་པར་དཔྱད་དེ་ལྟ་བ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་དྲང་པོར་མི་ལྟ་བར་མིག་གི་ལྟ་སྟངས་རྣམ་པར་དཔྱད་དེ་ལྟ་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གང་ཞིག་ཁྲོས་ནས” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“Paro” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁྲོས་པའོ། །“Na oloketi” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་གི་མདུན་དུ་འོང་བ་དེ་ལ་ཁྲོས་ནས་མི་ལྟ་བར་རྒྱབ་གཏོད་པའོ། །“Viteyyā” ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་སྡུག་པར་གཟས་ཏེ་ལྟ་བ་སྟེ། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་ལྟ་བའི་ཚུལ་ལས་འདས་ཏེ་ལྟ་བའི་དོན་ཏོ། །གྱ་གྱུར་མི་ལྟ་བར་དྲང་པོར་ལྟ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གྱ་གྱུའི་རང་བཞིན་བྱེད་པའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སྣོད་མ་ཡིན་ཞིང་སེམས་དྲང་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དེ་ཉིད་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། “སེམས་དྲང་པོར་གྱུར་ཏེ་དྲང་པོར་ལྟ་བའོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་དྲང་པོར་ལྟ་བར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“Pasaṭaṃ” ཞེས་བྱ་བ་ནི་མིག་ཕྱེ་བའི་དབང་གིས་ལེགས་པར་བརྐྱངས་པའོ། །“Vipulaṃ vitthataṃ” (ཡངས་ཤིང་རྒྱ་ཆེ་བ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ། །“Piyaṃ” ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགའ་བར་བྱ་བའི་ལྟ་བ་སྟེ། ལྟ་བ་འདི་ཉིད་ཡོད་པས་ན་ “Piyadassano” (མཐོང་ན་དགའ་བ) ཞེས་བྱའོ། ། කාණොති අක්ඛීනි නිම්මීලෙත්වා පෙක්ඛනකො. කාකක්ඛීති කෙකරක්ඛො. වඞ්කක්ඛීති ජිම්හපෙක්ඛනකො. ආවිලක්ඛීති ආකුලදිට්ඨිපාතො. නීලපීතලොහිතසෙතකාළවණ්ණානං වසෙන පඤ්චවණ්ණො. තත්ථ පීතලොහිතවණ්ණා සෙතමණ්ඩලගතරාජිවසෙන, නීලසෙතකාළවණ්ණා පන තංතංමණ්ඩලවසෙනෙව වෙදිතබ්බා. ‘‘පසාදොති පන තෙසං වණ්ණානං පසන්නාකාරං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති කෙචි. පඤ්චවණ්ණො පසාදොති පන යථාවුත්තපඤ්චවණ්ණපරිවාරො, තෙහි වා පටිමණ්ඩිතො පසාදොති අත්ථො. නෙත්තසම්පත්තිකරානීති ‘‘පඤ්චවණ්ණපසාදතා තිරොහිතවිදූරගතදස්සනසමත්ථතා’’ති එවමාදි චක්ඛුසම්පදාය කාරණානි. ලක්ඛණසත්ථෙ යුත්තාති ලක්ඛණසත්ථෙ ආයුත්තා සුකුසලා. “Kāṇo” (ཞར་བ) ཞེས་བྱ་བ་ནི་མིག་བཙུམས་ནས་ལྟ་བའོ། །“Kākakkhī” (བྱ་རོག་གི་མིག་ལྟ་བུ) ཞེས་བྱ་བ་ནི་མིག་གཟེར་བའོ། །“Vaṅkakkhī” (མིག་འཁྱོག་པོ) ཞེས་བྱ་བ་ནི་གྱ་གྱུར་ལྟ་བའོ། །“Āvilakkhī” (མིག་རྙོག་པོ) ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྟ་སྟངས་འཁྲུགས་པའོ། །སྔོན་པོ་དང་། སེར་པོ་དང་། དམར་པོ་དང་། དཀར་པོ་དང་། ནག་པོའི་ཁ་དོག་གི་དབང་གིས་ཁ་དོག་ལྔའོ། །དེ་ལ་སེར་པོ་དང་དམར་པོའི་ཁ་དོག་ནི་དཀར་པོའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་གནས་པའི་རི་མོའི་དབང་གིས་དང་། སྔོན་པོ་དང་དཀར་པོ་དང་ནག་པོའི་ཁ་དོག་ནི་དེ་དང་དེའི་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །“Pasādo (དང་བ) ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁ་དོག་དེ་དག་གི་དང་བའི་རྣམ་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ” ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །“Pañcavaṇṇo pasādo” (ཁ་དོག་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་དང་བ) ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཁ་དོག་ལྔའི་འཁོར་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་དེ་དག་གིས་བརྒྱན་པའི་དང་བའི་དོན་ཏོ། །“Nettasampattikarāni” (མིག་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བྱེད་པ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “ཁ་དོག་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་དང་བ་ཉིད་དང་། བསྒྲིབས་པ་དང་རྒྱང་རིང་པོར་སོང་བ་རྣམས་མཐོང་ནུས་པ་ཉིད་དོ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་མིག་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་རྣམས་སོ། །“Lakkhaṇasatthe yuttā” ཞེས་བྱ་བ་ནི་མཚན་གྱི་བསྟན་བཅོས་ལ་བརྩོན་ཞིང་ཤིན་ཏུ་མཁས་པའོ། ། උණ්හීසසීසලක්ඛණවණ්ණනා གཙུག་ཏོར་གྱི་མཚན་བཤད་པའོ། ། 230. පුබ්බඞ්ගමොති එත්ථ පුබ්බඞ්ගමතා නාම පමුඛතා, ජෙට්ඨසෙට්ඨකභාවො බහුජනස්ස අනුවත්තනීයතාති ආහ ‘‘ගණජෙට්ඨකො’’තිආදි. ༢༣༠. “Pubbaṅgamo” (སྔོན་དུ་འགྲོ་བ) ཞེས་བྱ་བ་འདི་ལ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་གཙོ་བོ་ཉིད་དང་། གཙོ་བོ་དང་མཆོག་གི་དངོས་པོ་དང་། སྐྱེ་བོ་མང་པོས་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཚོགས་ཀྱི་གཙོ་བོ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། පුබ්බඞ්ගමතාති පුබ්බඞ්ගමස්ස කම්මං. යස්ස හි කායසුචරිතාදිකම්මස්ස වසෙන මහාපුරිසො බහුජනස්ස පුබ්බඞ්ගමො අහොසි, තදස්ස කම්මං ‘‘පුබ්බඞ්ගමතා’’ති අධිප්පෙතං, න පුබ්බඞ්ගමභාවො. තෙනාහ ‘‘ඉධ කම්මං නාම පුබ්බඞ්ගමතා’’ති. පීතිපාමොජ්ජෙන [Pg.122] පරිපුණ්ණසීසොති පීතියා, පාමොජ්ජෙන ච සම්පුණ්ණපඤ්ඤාසීසො බහුලං සොමනස්සසහගතඤාණසම්පයුත්තචිත්තසමඞ්ගී එව හුත්වා විචරති. මහාපුරිසොති මහාපුරිසජාතිකො. “Pubbaṅgamatā” (སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཉིད་) ཅེས་བྱ་བ་ནི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ལས་སོ། །ལུས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་བཟང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ལས་གང་གི་དབང་གིས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བར་གྱུར་པ་ན། དེའི་ལས་དེ་ཉིད་ལ་ “སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཉིད་” ཅེས་དགོངས་ཀྱི། སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དངོས་པོ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ “འདིར་ལས་ལ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཉིད་ཅེས་བྱའོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །“Pītipāmojjena paripuṇṇasīso” (དགའ་བ་དང་མགུ་བས་ཡོངས་སུ་གང་བའི་མགོ་བོ་ཅན་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགའ་བ་དང་མགུ་བས་ཡོངས་སུ་གང་བའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མགོ་བོ་ཅན་ཏེ། ཕལ་ཆེར་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ་སྤྱོད་པའོ། །“Mahāpuriso” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་རིགས་ཅན་ནོ། ། 231. බහුජනන්ති සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘බහුජනස්සා’’ති. පරිභුඤ්ජනට්ඨෙන පටිභොගො, උපයොගවත්ථු පටිභොගො, තස්ස හිතාති පටිභොගියා. දෙසකාලං ඤත්වා තදුපකරණූපට්ඨානාදි වෙය්‍යාවච්චකරා සත්තා. අභිහරන්තීති බ්‍යාහරන්ති. තස්ස තස්ස වෙය්‍යාවච්චස්ස පටිහරණතො පවත්තනකරණතො පටිහාරො, වෙය්‍යාවච්චකරො, තස්ස භාවො පටිහාරකන්ති ආහ ‘‘වෙය්‍යාවච්චකරභාව’’න්ති. විසවනං විසවො, කාමකාරො වසිතා, සො එතස්ස අත්ථීති විසවීති ආහ ‘‘චිණ්ණවසී’’ති. ༢༣༡. “Bahujanaṃ” (སྐྱེ་བོ་མང་པོ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབྲེལ་བའི་དོན་ལ་ལས་ཀྱི་ཚིག་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སྐྱེ་བོ་མང་པོའི” ཞེས་གསུངས་སོ། །ལོངས་སྤྱོད་པའི་དོན་གྱིས་ན་ “Paṭibhogo” (ཉེ་བར་སྤྱད་པ) སྟེ། ཉེ་བར་སྤྱད་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཉེ་བར་སྤྱད་པ་སྟེ། དེ་ལ་ཕན་པས་ན་ “Paṭibhogiyā” (ཉེ་བར་སྤྱད་པར་འོས་པ) ཞེས་བྱའོ། །ཡུལ་དང་དུས་ཤེས་ནས་དེའི་ཡོ་བྱད་ཉེ་བར་གནས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཞབས་ཏོག་བྱེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་སོ། །“Abhiharanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྨྲ་བའོ། །ཞབས་ཏོག་དེ་དང་དེ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་དང་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ “Paṭihāro” (ཞབས་ཏོག་བྱེད་པ) སྟེ། ཞབས་ཏོག་བྱེད་པ་པོའོ། །དེའི་དངོས་པོ་ནི་ “Paṭihārakaṃ” ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཞབས་ཏོག་བྱེད་པ་པོའི་དངོས་པོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །དབང་དུ་འགྱུར་བ་ནི་ “Visavo” (དབང་སྒྱུར་བ) སྟེ། འདོད་དགུར་བྱེད་པ་དང་དབང་འབྱོར་བ་ཉིད་དོ། །དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ “Visavī” (དབང་དང་ལྡན་པ) སྟེ། “དབང་འབྱོར་བ་སྤྱད་པ” ཞེས་གསུངས་སོ། ། එකෙකලොමතාදිලක්ඛණවණ්ණනා སྤུ་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་བཤད་པའོ། ། 232. උපවත්තතීති අනුකූලභාවං උපෙච්ච වත්තති. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣාසයං අනුවත්තතී’’ති. ༢༣༢. “Upavattati” (རྗེས་སུ་འཇུག་པ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་མཐུན་པའི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་སོང་ནས་འཇུག་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “བསམ་པ་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ” ཞེས་གསུངས་སོ། ། එකෙකලොමලක්ඛණන්ති එකෙකස්මිං ලොමකූපෙ එකෙකලොමතාලක්ඛණං. එකෙකෙහි ලොමෙහීති අඤ්ඤෙසං සරීරෙ එකෙකස්මිම්පි ලොමකූපෙ අනෙකානිපි ලොමානි උට්ඨහන්ති, න තථාගතස්ස. තෙහි පුන පච්චෙකං ලොමකූපෙසු එකෙකෙහෙව උප්පන්නෙහි කුණ්ඩලාවත්තෙහි පදක්ඛිණාවත්තකජාතෙහි නිචිතං විය සරීරං හොතීති වුත්තං ‘‘එකෙකලොමූපචිතඞ්ගවා’’ති. “Ekekalomalakkhaṇaṃ” (སྤུ་རེ་རེ་ནས་སྐྱེས་པའི་མཚན་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ལ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་པའི་མཚན་ནོ། །“Ekekehi lomehi” (སྤུ་རེ་རེ་དག་གིས་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཞན་དག་གི་ལུས་ལ་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ལའང་སྤུ་དུ་མ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་གྱི། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་སོ་སོ་ལ་རེ་རེ་ཁོ་ན་སྐྱེས་ཤིང་། གཡས་སུ་འཁྱིལ་བ་དང་གཡས་ཕྱོགས་སུ་འཁོར་བར་གྱུར་པ་དེ་དག་གིས་ལུས་ཡོངས་སུ་གང་བ་བཞིན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། “སྤུ་རེ་རེས་ཉེ་བར་བསགས་པའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་པའོ” ཞེས་གསུངས་སོ། ། චත්තාලීසාදිලක්ඛණවණ්ණනා སོ་བཞི་བཅུ་མངའ་བ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་བཤད་པའོ། ། 234. අභින්දිතබ්බපරිසොති පරෙහි කෙනචි සඞ්ගහෙන සඞ්ගහෙත්වා, යුත්තිකාරණං දස්සෙත්වා වා න භින්දිතබ්බපරිසො. ༢༣༤. “Abhinditabbapariso” (འཁོར་མི་ཕྱེད་པ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཞན་དག་གིས་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་གང་གིས་ཀྱང་བསྡུས་ནས་སམ། རིགས་པ་དང་རྒྱུ་མཚན་བསྟན་ནས་ཀྱང་དབྱེ་བར་མི་ནུས་པའི་འཁོར་དང་ལྡན་པའོ། ། අපිසුණවාචායාති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං, පෙසුඤ්ඤස්ස පටිපක්ඛභූතං කුසලකම්මං. පිසුණා වාචා එතස්සාති පිසුණවාචො, තස්ස පිසුණවාචස්ස පුග්ගලස්ස. අපරිපුණ්ණාති චත්තාරීසතො ඌනභාවෙන න පරිපුණ්ණා. විරළාති සවිවරා. “Apisuṇavācāya” (ཕྲ་མ་མ་ཡིན་པའི་ཚིག་གིས་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལས་ཀྱི་དོན་ལ་འབྲེལ་བའི་ཚིག་སྟེ། ཕྲ་མའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པའི་དགེ་བའི་ལས་སོ། །ཕྲ་མའི་ཚིག་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ “Pisuṇavāco” (ཕྲ་མ་སྨྲ་བ) སྟེ། ཕྲ་མ་སྨྲ་བའི་གང་ཟག་དེའོ། །“Aparipuṇṇā” (ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཞི་བཅུ་ལས་ཉུང་བའི་དངོས་པོས་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའོ། །“Viraḷā” (སོ་སིང་ངེ་བ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་བར་མཚམས་དང་བཅས་པའོ། ། පහූතජිව්හාදිලක්ඛණවණ්ණනා ལྗགས་རིང་ཞིང་ཡངས་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་བཤད་པའོ། ། 236. ආදෙය්‍යවාචොති [Pg.123] ආදරගාරවවසෙන ආදාතබ්බවචනො. ‘‘එවමෙත’’න්ති ගහෙතබ්බවචනො සිරසා සම්පටිච්ඡිතසාසනො. ༢༣༦. “Ādeyyavāco” (ཚིག་གཟུང་བར་འོས་པ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་གུས་པ་དང་བཀུར་སྟིའི་དབང་གིས་གཟུང་བར་འོས་པའི་ཚིག་ཅན་ནོ། །“འདི་ནི་དེ་བཞིན་ནོ” ཞེས་གཟུང་བར་འོས་པའི་ཚིག་ཅན་ཏེ། བཀའ་སྤྱི་བོས་ནོད་པར་བྱེད་པའོ། ། බද්ධජිව්හාති යථා සුඛෙන පරිවත්තති, එවං සිරාදීහි පලිබුද්ධජිව්හා. ගූළ්හජිව්හාති රසබහලතාය ගූළ්හගණ්ඩසදිසජිව්හා. ද්විජිව්හාති අග්ගෙ කප්පභාවෙන ද්විධාභූතජිව්හා. මම්මනාති අප්පරිප්පුටතලාපා. ඛරඵරුසකක්කසාදිවසෙන සද්දො භිජ්ජති භින්නකාරො හොති. විච්ඡින්දිත්වා පවත්තස්සරතාය ඡින්නස්සරා වා. අනෙකාකාරතාය භින්නස්සරා වා. කාකස්ස විය අමනුඤ්ඤස්සරතාය කාකස්සරා වා. මධුරොති ඉට්ඨෙ, කම්මඵලෙන වත්ථුනො සුවිසුද්ධත්තා. පෙමනීයොති පීතිසඤ්ජනනො, පියායිතබ්බො වා. “Baddhajivhā” (ལྗགས་བཅིངས་པ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདེ་བླག་ཏུ་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ། དེ་ལྟར་རྩ་ལ་སོགས་པས་བཅིངས་པའི་ལྗགས་སོ། །“Gūḷhajivhā” (ལྗགས་སྦས་པ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་རོ་མྱོང་བ་མང་བའི་ཕྱིར་སྦས་པའི་སྐྲངས་པ་ལྟ་བུའི་ལྗགས་སོ། །“Dvijivhā” (ལྕེ་གཉིས་པ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྩེ་མོ་གཤེགས་པའི་དངོས་པོས་གཉིས་སུ་གྱུར་པའི་ལྕེའོ། །“Mammanā” (ལྡབ་ལྡིབ་སྨྲ་བ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་གསལ་བར་སྨྲ་བའོ། །རྩུབ་པ་དང་། དྲག་པོ་དང་། མཁྲེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སྒྲ་འགགས་ཤིང་འགྱུར་བར་བྱེད་པ་ནི་སྒྲ་ཆད་པའོ། །ཡང་ན་བར་བཅད་ནས་འཇུག་པའི་སྒྲ་ཉིད་ཀྱིས་ན་སྒྲ་ཆད་པའོ། །ཡང་ན་རྣམ་པ་དུ་མ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་སྒྲ་འགགས་པའོ། །ཡང་ན་བྱ་རོག་བཞིན་དུ་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་སྒྲ་ཉིད་ཀྱིས་ན་བྱ་རོག་གི་སྒྲ་ལྟ་བུའོ། །“Madhuro” (སྙན་པ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་སཏེ། ལས་ཀྱི་འབྲས་བུས་དངོས་པོ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་རོ། །“Pemanīyo” (ཡིད་དུ་འཐད་པ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་བྱམས་པར་བྱ་བའོ། ། 237. අක්කොසයුත්තත්තාති අක්කොසුපසඤ්හිතත්තා අක්කොසවත්ථුසහිතත්තා. ආබාධකරින්ති ඝට්ටනවසෙන පරෙසං පීළාවහං. බහුනො ජනස්ස අවමද්දනතො, පමද්දාභාවකරණතො වා බහුජනප්පමද්දනං. අබාළ්හන්ති වා එත්ථ අ-කාරො වුද්ධිඅත්ථො ‘‘අසෙක්ඛා ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. තිකමාතිකා 11) විය, තස්මා අතිවිය බාළ්හං ඵරුසං ගිරන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. න භණීති චෙත්ථ ‘‘න අභණි න භණී’’ති සරලොපෙන නිද්දෙසො. සුසංහිතන්ති සුට්ඨු සංහිතං. කෙන පන සුට්ඨු සංහිතං? ‘‘මධුර’’න්ති අනන්තරමෙව වුත්තත්තා මධුරතායාති විඤ්ඤායති, කා පනස්ස මධුරතාති ආහ ‘‘සුට්ඨු පෙමසංහිත’’න්ති. උපයොගපුථුත්තවිසයො යං වාචා-සද්දොති ආහ ‘‘වාචායො’’ති, සා චස්සා උපයොගපුථුත්තවිසයතා ‘‘හදයගාමිනියො’’ති පදෙන සමානාධිකරණතාය දට්ඨබ්බා. ‘‘කණ්ණසුඛ’’න්ති පාඨෙ භාවනපුංසකනිද්දෙසොයන්ති දස්සෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. වෙදයථාති කාලවිපල්ලාසෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘වෙදයිත්ථා’’ති. බ්‍රහ්මස්සරතන්ති සෙට්ඨස්සරතං, බ්‍රහ්මුනො සරසදිසස්සරතං වා. බහූනං බහුන්ති බහූනං ජනානං බහුං සුභණිතන්ති යොජනා. ༢༣༧. “Akkosayuttattā” ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཤེ་བ་དང་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཕྱིར་ཏེ། གཤེ་བའི་གཞི་དང་བཅས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“Ābādhakariṃ” (གནོད་པ་བྱེད་པ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་བརྡེག་པའི་དབང་གིས་གཞན་དག་ལ་གནོད་པ་སྐྱེལ་བའོ། །སྐྱེ་བོ་མང་པོ་མནན་པའི་ཕྱིར་རམ། མནན་པ་མེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རམ། “Bahujanappamaddanaṃ” (སྐྱེ་བོ་མང་པོ་གནོན་པ) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་འདིར་ “Abāḷhaṃ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་ཨ་ཡིག་ནི་ “མི་སློབ་པའི་ཆོས་རྣམས་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་འཕེལ་བའི་དོན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་དྲག་ཅིང་རྩུབ་པའི་ཚིག་ཅེས་བྱ་བར་འདིར་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །“Na bhaṇī” ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཡང་ “na abhaṇi na bhaṇī” ཞེས་དབྱངས་ཕྱིས་ནས་བསྟན་པའོ། །“Susaṃhitaṃ” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལེགས་པར་སྦྱར་བའོ། །གང་གིས་ལེགས་པར་སྦྱར་ཞེ་ན། “Madhuraṃ” (སྙན་པ) ཞེས་དེ་མ་ཐག་ཏུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་སྙན་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ་ཞེས་ཤེས་ལ། དེའི་སྙན་པ་ཉིད་གང་ཞེ་ན། “ལེགས་པར་བྱམས་པ་དང་སྦྱར་བའོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །ལས་མང་པའི་ཡུལ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཚིག་གི་སྒྲ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “Vācāyo” (ཚིག་རྣམས་) ཞེས་གསུངས་ཏེ། དེའི་ལས་མང་པོའི་ཡུལ་ཉིད་དེ་ནི་ “Hadayagāminiyo” (སྙིང་དུ་འབབ་པ་རྣམས་) ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་དང་གཞི་མཐུན་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །“Kaṇṇasukhaṃ” (རྣ་བར་བདེ་བ) ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་གི་སྒྲུབ་པ་ལ། འདི་ནི་བྱེད་པའི་མ་ནིང་གི་བསྟན་པ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཇི་ལྟར” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“Vedayatha” ཞེས་བྱ་བ་ནི་དུས་འཁྲུལ་བའི་དབང་གིས་བསྟན་པ་འདི་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “Vedayitthā” (མྱོང་བར་གྱུར་ཏོ) ཞེས་གསུངས་སོ། །“Brahmassarataṃ” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྒྲ་མཆོག་ཉིད་དམ། ཚངས་པའི་སྒྲ་དང་འདྲ་བའི་སྒྲ་ཉིད་དོ། །“Bahūnaṃ bahuṃ” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་མང་པོ་ལེགས་པར་སྨྲས་པ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། සීහහනුලක්ඛණවණ්ණනා སེང་གེའི་འགྲམ་པ་ལྟ་བུའི་མཚན་བཤད་པའོ། ། 238. අප්පධංසිකොති අප්පධංසියො. ය-කාරස්ස හි ක-කාරං කත්වා අයං නිද්දෙසො යථා ‘‘නිය්‍යානිකා ධම්මා’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 97) ගුණතොති අත්තනා අධිගතගුණතො. ඨානතොති යථාඨිතට්ඨානන්තරතො. ༢༣༨. “Appadhaṃsiko” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བརྫི་བར་མི་ནུས་པའོ། །ཡ་ཡིག་གི་ཚབ་ཏུ་ཀ་ཡིག་བྱས་ནས་བསྟན་པ་འདི་ནི་ “ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་” ཞེས་བྱ་བ་བཞིན་ནོ། །“Guṇato” (ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་གིས་ཐོབ་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་སོ། །“Ṭhānato” (གནས་ཀྱི་སྒོ་ནས་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་ལྟར་གནས་པའི་གནས་གཞན་གྱི་སྒོ་ནས་སོ། ། පලාපකථායාති [Pg.124] සම්ඵප්පලාපකථාය. අන්තොපවිට්ඨහනුකා එකතො, උභතො වා සංකුචිතවිසුකා. වඞ්කහනුකා එකපස්සෙන කුටිලවිසුකා. පබ්භාරහනුකා පුරතො ඔලම්බමානවිසුකා. “Palāpakathāya” (ཀྱལ་ཀའི་གཏམ་གྱིས་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་ངག་འཁྱལ་གྱི་གཏམ་གྱིས་སོ། །“Antopaviṭṭhahanukā” (འགྲམ་པ་ནང་དུ་ཞུགས་པ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་གམ། ཕྱོགས་གཉིས་ཀ་ནས་འགྲམ་རུས་ཞུམ་པའོ། །“Vaṅkahanukā” (འགྲམ་པ་འཁྱོག་པོ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འགྲམ་རུས་འཁྱོག་པའོ། །“Pabbhārahanukā” (འགྲམ་པ་གཟར་བ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་མདུན་དུ་འཕྱང་བའི་འགྲམ་རུས་སོ། ། 239. විකිණ්ණවචනා නාම සම්ඵප්පලාපිනො, තප්පටික්ඛෙපෙන අවිකිණ්ණවචනා මහාබොධිසත්තා. වාචා එව තදත්ථාධිගමුපායතාය ‘‘බ්‍යාප්පථො’’ති වුත්තාති ආහ ‘‘අවිකිණ්ණ…පෙ… වචනපථො අස්සා’’ති. ‘‘ද්වීහි ද්වීහී’’ති නයිදං ආමෙඩිතවචනං අසමානාධිකරණතො, අථ ඛො ද්වීහි දිගුණතාදස්සනන්ති ආහ ‘‘ද්වීහි ද්වීහීති චතූහී’’ති. තස්මා ‘‘ද්විදුගමා’’ති චතුගමා වුත්තාති ආහ ‘‘චතුප්පදාන’’න්ති. තථාසභාවොති යථාස්ස වුත්තනයෙන කෙනචි අප්පධංසියතා හොති ගුණෙහි, තථාසභාවො. ༢༣༩. “Vikiṇṇavacanā” (ཚིག་འཐོར་བ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་ངག་འཁྱལ་བ་རྣམས་ཏེ། དེ་བཀག་པའི་སྒོ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་ཚིག་མི་འཐོར་བ་དག་གོ། །ངག་ཉིད་དེའི་དོན་རྟོགས་པའི་ཐབས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “Byāppatho” (ངག་གི་ལམ་) ཞེས་གསུངས་པས། “ཚིག་མི་འཐོར་བ་…བྱ་སྟེ…དེའི་ངག་གི་ལམ་མོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །“Dvīhi dvīhi” (གཉིས་གཉིས་ཀྱིས་) ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་གཞི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར་ཟློས་པའི་ཚིག་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་གཉིས་ཀྱིས་ལྡབ་གཉིས་སུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གཉིས་གཉིས་ཀྱིས་ཏེ་བཞི་ཉིད་དོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “Dvidugamā” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཞིར་འགྲོ་བ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “རྐང་པ་བཞི་པ་རྣམས་ཀྱི” ཞེས་གསུངས་སོ། །“Tathāsabhāvo” (དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་གང་གིས་ཀྱང་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལས་བརྫི་བར་མི་ནུས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ནོ། ། සමදන්තාදිලක්ඛණවණ්ණනා སོ་མཉམ་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་བཤད་པའོ། ། 240. විසුද්ධසීලාචාරතාය පරිසුද්ධා සමන්තතො සබ්බථා වා සුද්ධා පුග්ගලා පරිවාරා එතස්සාති පරිසුද්ධපරිවාරො. ༢༤༠. ཚུལ་ཁྲིམས་དང་སྤྱོད་པ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་དག་པ་སྟེ། ཀུན་ནས་སམ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་དག་པའི་གང་ཟག་རྣམས་འཁོར་དུ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ “Parisuddhaparivāro” (འཁོར་ཡོངས་སུ་དག་པ་) ཞེས་བྱའོ། ། 241. පහාසීති තදඞ්ගවසෙන, වික්ඛම්භනවසෙන ච පරිච්චජි. තිදිවං තාවතිංසභවනං පුරං නගරං එතෙසන්ති තිදිවපුරා, තාවතිංසදෙවා, තෙසං වරො තිදිවපුරවරො, ඉන්දො. තෙන තිදිවපුරවරෙන. තෙනාහ ‘‘සක්කෙනා’’ති. ලපන්ති කථෙන්ති එතෙනාති ලපනං, මුඛන්ති ආහ ‘‘ලපනජන්ති මුඛජ’’න්ති. සුට්ඨු ධවලතාය සුක්කා, ඊසකම්පි අසංකිලිට්ඨතාය සුචි. සුන්දරසණ්ඨානතාය සුට්ඨු භාවනතො, විපස්සනතො ච සොභනා. කාමං ජනානං මනුස්සානං නිවාසනට්ඨානාදිභාවෙන පතිට්ඨාභූතො දෙසවිසෙසො ‘‘ජනපදො’’ති වුච්චති, ඉධ පන සපරිවාරචතුමහාදීපසඤ්ඤිතො සබ්බො පදෙසො තථා වුත්තොති ආහ ‘‘චක්කවාළපරිච්ඡින්නො ජනපදො’’ති. නනු ච යථාවුත්තො පදෙසො සමුද්දපරිච්ඡින්නො, න චක්කවාළපබ්බතපරිච්ඡින්නොති? සො පදෙසො චක්කවාළපරිච්ඡින්නොපි හොතීති තථා වුත්තං. යෙ වා සමුද්දනිස්සිතා, චක්කවාළපාදනිස්සිතා ච සත්තා, තෙසං තෙ තෙ පදෙසා පතිට්ඨාති තෙපි සඞ්ගණ්හන්තො ‘‘චක්කවාළපරිච්ඡින්නො’’ති අවොච. චක්කවාළපරිච්ඡින්නොති ච චක්කවාළෙන පරිච්ඡින්නොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තස්සාති තස්ස චක්කවත්තිනො. පුන [Pg.125] තස්සාති තස්ස ජනපදස්ස. බහුජන සුඛන්ති එත්ථ පච්චත්තබහුවචනලොපෙන බහුජනග්ගහණන්ති ආහ ‘‘බහුජනා’’ති. යථා පන තෙ හිතසුඛං චරන්ති, තං විධිං දස්සෙතුං ‘‘සමානසුඛදුක්ඛා හුත්වා’’ති වුත්තං. විගතපාපොති සබ්බසො සමුච්ඡින්දනෙන විනිද්ධුතපාපධම්මො. දරථො වුච්චති කායිකො, චෙතසිකො ච පරිළාහො. තත්ථ චෙතසිකපරිළාහො ‘‘විගතපාපො’’ති ඉමිනාව වුත්තොති ආහ ‘‘විගතකායිකදරථකිලමථො’’ති. රාගාදයො යස්මිං සන්තානෙ උප්පන්නා, තස්ස මලීනභාවකරණෙන මලා. කචවරභාවෙන ඛිලා. සත්තානං මහානත්ථකරත්තා විසෙසතො දොසො කලීති වුත්තං ‘‘දොසකලීනඤ්චා’’ති. පනූදෙහීති සමුච්ඡින්දනවසෙන සසන්තානතො නීහාරකෙහි, පජහනකෙහීති අත්ථො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༢༤༡. “སྤངས་སོ་” ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་ཡན་ལག་གི་ཚུལ་གྱིས་དང་། རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡོངས་སུ་བཏང་བའོ།། “གསུམ་རྩེན་” ནི་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་གནས་སོ།། “གྲོང་” ནི་མཁར་རོ།། འདི་དག་གི་གསུམ་རྩེན་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་ཏེ། སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་ལྷ་རྣམས་སོ།། དེ་དག་གི་མཆོག་ནི་གསུམ་རྩེན་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མཆོག་སཏེ། དབང་པོའོ།། གསུམ་རྩེན་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མཆོག་དེས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “སྨྲ་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་འདིས་སྨྲ་བར་བྱེད་པས་ན་སྨྲ་བྱེད་དེ། གདོང་ངོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “སྨྲ་བྱེད་ལས་སྐྱེས་པ་ནི་གདོང་ལས་སྐྱེས་པའོ་” ཞེས་སོ།། “དཀར་པོ་” ནི་ཤིན་ཏུ་དཀར་བའི་ཕྱིར་རོ།། “གཙང་མ་” ནི་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་གོས་པའི་ཕྱིར་རོ།། “མཛེས་པ་” ནི་དབྱིབས་ལེགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཤིན་ཏུ་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་ཕྱིར་རོ།། “ཡུལ་འཁོར་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་ན་སྐྱེ་བོ་མི་རྣམས་ཀྱི་གནས་གཞི་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོས་གཞི་རུ་གྱུར་པའི་ཡུལ་གྱི་བྱེ་བྲག་ལ་བརྗོད་དོ།། འདིར་ནི་འཁོར་དང་བཅས་པའི་གླིང་ཆེན་བཞིར་མཚོན་པའི་ས་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ “འཁོར་ཡུག་གིས་བཅད་པའི་ཡུལ་འཁོར་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཅི་སྟེ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ས་ཕྱོགས་དེ་ནི་རྒྱ་མཚོས་བཅད་པ་ཡིན་གྱི། འཁོར་ཡུག་གི་རི་བོས་བཅད་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། ས་ཕྱོགས་དེ་ནི་འཁོར་ཡུག་གིས་བཅད་པའང་ཡིན་པས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་རྒྱ་མཚོ་ལ་བརྟེན་པ་དང་། འཁོར་ཡུག་གི་རྩ་བ་ལ་བརྟེན་པའི་སེམས་ཅན་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་གི་ས་ཕྱོགས་དེ་དང་དེ་དག་ནི་གཞི་ཡིན་པས། དེ་དག་ཀྱང་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་ “འཁོར་ཡུག་གིས་བཅད་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འཁོར་ཡུག་གིས་བཅད་པ་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཡུག་གིས་ཡོངས་སུ་བཅད་པ་ཞེས་འདིར་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ།། “དེའི་” ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་དེའི་འོ།། ཡང་ “དེའི་” ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་འཁོར་དེའི་འོ།། “སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་བདེ་བ་” ཞེས་པ་འདིར་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་མང་ཚིག་གི་དབྱངས་ཉམས་པས་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་བཟུང་བ་ཡིན་པས་ “སྐྱེ་བོ་མང་པོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་དེ་དག་ཇི་ལྟར་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ལ་སྤྱོད་པའི་ཚུལ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བདེ་སྡུག་མཉམ་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “སྡིག་པ་དང་བྲལ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་ཀུན་ནས་བཅད་པས་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམ་པར་བསལ་བའོ།། “གདུང་བ་” ནི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ལ་བརྗོད་དོ།། དེ་ལ་སེམས་ཀྱི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ནི་ “སྡིག་པ་དང་བྲལ་བ་” ཞེས་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ལུས་ཀྱི་གདུང་བ་དང་ངལ་བ་དང་བྲལ་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་རྒྱུད་གང་ལ་སྐྱེས་པ་དེ་ཉིད་དྲི་མ་ཅན་དུ་བྱེད་པས་ན་དྲི་མའོ།། ཕྱགས་དར་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པས་ན་ཐ་རམ་མོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་དོན་མེད་པ་ཆེན་པོ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་དུ་ཞེ་སྡང་ནི་རྩོད་པ་སྟེ། “ཞེ་སྡང་གི་རྩོད་པ་དང་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “བསལ་བར་གྱིས་ཤིག་” ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་རང་གི་རྒྱུད་ལས་ཕྱིར་འབྱིན་པ་དང་། ཡོངས་སུ་འདོར་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། එත්ථ ච යස්මා සබ්බෙසම්පි ලක්ඛණානං මහාපුරිසසන්තානගතපුඤ්ඤසම්භාරහෙතුකභාවෙන සබ්බංයෙව තං පුඤ්ඤකම්මං සබ්බස්ස ලක්ඛණස්ස කාරණං විසිට්ඨරූපත්තා ඵලස්ස. න හි අභින්නරූපකාරණං භින්නසභාවස්ස ඵලස්ස පච්චයො භවිතුං සක්කොති, තස්මා යස්ස යස්ස ලක්ඛණස්ස යං යං පුඤ්ඤකම්මං විසෙසකාරණං, තං තං විභාගෙන දස්සෙන්තී අයං දෙසනා පවත්තා. තත්ථ යථා යාදිසං කායසුචරිතාදිපුඤ්ඤකම්මං සුප්පතිට්ඨිතපාදතාය කාරණං වුත්තං, තාදිසමෙව ‘‘උණ්හීසසීසතාය’’ කාරණන්ති න සක්කා වත්තුං දළ්හසමාදානතාවිසිට්ඨස්ස තස්ස සුප්පතිට්ඨිතපාදතාය කාරණභාවෙන වුත්තත්තා, ඉතරස්ස ච පුබ්බඞ්ගමතාවිසිට්ඨස්ස වුත්තත්තා, එවං යාදිසං ආයතපණ්හිතාය කාරණං, න තාදිසමෙව දීඝඞ්ගුලිතාය, බ්‍රහ්මුජුගත්තතාය ච කාරණං විසිට්ඨරූපත්තා ඵලස්ස. න හි අභින්නරූපකාරණං භින්නසභාවස්ස ඵලස්ස පච්චයො භවිතුං සක්කොති. තත්ථ යථා එකෙනෙව කම්මුනා චක්ඛාදිනානින්ද්‍රියුප්පත්තියං අවත්ථාභෙදතො, සාමත්ථියභෙදතො වා කම්මභෙදො ඉච්ඡිතබ්බො. න හි යදවත්ථං කම්මං චක්ඛුස්ස කාරණං, තදවත්ථමෙව සොතාදීනං කාරණං හොති අභින්නසාමත්ථියං වා, තස්මා පඤ්චායතනිකත්තභාවපත්ථනාභූතා පුරිමනිප්ඵන්නා කාමතණ්හා පච්චයවසෙන විසිට්ඨසභාවා කම්මස්ස විසිට්ඨසභාවඵලනිබ්බත්තනසමත්ථතාසාධනවසෙන පච්චයො හොතීති එකම්පි අනෙකවිධඵලනිබ්බත්තනසමත්ථතාවසෙන අනෙකරූපතං ආපන්නං විය හොති, එවමිධාපි ‘‘එකම්පි පාණාතිපාතා වෙරමණිවසෙන [Pg.126] පවත්තං කුසලකම්මං ආයතපණ්හිතාදීනං තිණ්ණම්පි ලක්ඛණානං නිබ්බත්තකං හොතී’’ති වුච්චමානෙපි න කොචි විරොධො. තෙන වුත්තං ‘‘සො තස්ස කම්මස්ස කතත්තා…පෙ… ඉමානි තීණි මහාපුරිසලක්ඛණානි පටිලභතී’’ති නානාකම්මුනා පන තෙසං නිබ්බත්තියං වත්තබ්බමෙව නත්ථි, පාළියං පන ‘‘තස්ස කම්මස්සා’’ති එකවචනනිද්දෙසො සාමඤ්ඤවසෙනාති දට්ඨබ්බො. එවඤ්ච කත්වා සතපුඤ්ඤලක්ඛණවචනං සමත්ථිතං හොති. ‘‘ඉමානි ද්වෙ මහාපුරිසලක්ඛණානි පටිලභතී’’තිආදීසුපි එසෙව නයොති. འདིར་ཡང་གང་གི་ཕྱིར་མཚན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་རྒྱུད་ལ་གནས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པ་ཡིན་པས། བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་འབྲས་བུ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མཚན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ།། དབྱེར་མེད་པའི་རང་བཞིན་གྱི་རྒྱུ་ནི་ཐ་དད་པའི་རང་བཞིན་གྱི་འབྲས་བུའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། མཚན་གང་དང་གང་གི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་གང་དང་གང་ཁྱད་པར་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པ་དེ་དང་དེ་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་སྟོན་པར་བྱེད་པ་འདི་ནི་ཆོས་བསྟན་པ་འདི་འཇུག་གོ། དེ་ལ་དཔེར་ན་ལུས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་བཟང་པོ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་གང་ཞིག་ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པའི་རྒྱུར་གསུངས་པ་དེ་ཉིད་ “དབུ་གཙུག་ཏོར་དང་ལྡན་པ་” ཉིད་ཀྱི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བརྗོད་མི་ནུས་ཏེ། བརྟན་པར་བླངས་པ་ཁྱད་པར་ཅན་དེ་ནི་ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཅིག་ཤོས་ནི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཁྱད་པར་ཅན་དུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་རྟིང་པ་ཡངས་པའི་རྒྱུ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་ཕྱག་ཞབས་ཀྱི་སོར་མོ་རིང་བ་དང་། སྐུ་དྲང་བར་གཤེགས་པ་ཉིད་ཀྱི་རྒྱུ་མ་ཡིན་ཏེ། འབྲས་བུ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དབྱེར་མེད་པའི་རང་བཞིན་གྱི་རྒྱུ་ནི་ཐ་དད་པའི་རང་བཞིན་གྱི་འབྲས་བུའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་མི་ནུས་སོ།། དེ་ལ་དཔེར་ན་ལས་གཅིག་ཉིད་ཀྱིས་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་དུ་མ་སྐྱེ་བ་ལ་གནས་སྐབས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལས་སམ། ཡང་ན་མཐུ་ནུས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལས་ལས་ཀྱི་དབྱེ་བ་འདོད་པར་བྱ་དགོས་པ་བཞིན་ནོ།། གང་གི་ཕྱིར་གནས་སྐབས་གང་གི་ལས་མིག་གི་རྒྱུ་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་རྣ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་མ་ཡིན་ཞིང་། མཐུ་ནུས་དབྱེར་མེད་པའང་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་སྐྱེ་མཆེད་ལྔའི་ལུས་སུ་འགྱུར་བར་སྨོན་པ་སྔོན་དུ་གྲུབ་པའི་འདོད་པའི་སྲེད་པ་ནི་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་ཁྱད་པར་གྱི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་ལ། ལས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱི་རང་བཞིན་གྱི་འབྲས་བུ་བསྐྱེད་པའི་མཐུ་ནུས་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་བས། གཅིག་པུ་ཡིན་ཡང་འབྲས་བུ་དུ་མ་བསྐྱེད་པའི་མཐུ་ནུས་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དུ་མར་གྱུར་པ་བཞིན་ནོ།། དེ་བཞིན་དུ་འདིར་ཡང་ “སྲོག་གཅོད་པ་སྤོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཞུགས་པའི་དགེ་བའི་ལས་གཅིག་པུ་ཉིད་ཀྱང་རྟིང་པ་ཡངས་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་གསུམ་པོ་ཐམས་ཅད་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་བཤད་ཀྱང་འགལ་བ་ཅིའང་མེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཁོ་བོས་ལས་དེ་བྱས་པའི་ཕྱིར་...ལྟ་བུ...སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ལས་སོ་སོ་བ་དག་གིས་དེ་དག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ནི་སྨོས་ཅི་དགོས། གཞུང་ལས་ནི་ “ལས་དེའི་” ཞེས་ཚིག་གཅིག་གི་སྒྲས་བསྟན་པ་ནི་སྤྱིའི་དབང་གིས་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་བྱས་ན་བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་གྲུབ་པའི་མཚན་གྱི་ཚིག་ནི་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ།། “སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་གཉིས་པོ་འདི་དག་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། ලක්ඛණසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා. མཚན་གྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་སྦས་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། 8. සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා ༨. སིངྒཱ་ལའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་དོ།། නිදානවණ්ණනා གླེང་གཞིའི་འགྲེལ་བཤད་དོ།། 242. පාකාරෙන [Pg.127] පරික්ඛිත්තන්ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ගොපුරට්ටාලකයුත්තන්ති ද්වාරපාසාදෙන චෙව තත්ථ තත්ථ පාකාරමත්ථකෙ පතිට්ඨාපිතඅට්ටාලකෙහි ච යුත්තං. වෙළූහි පරික්ඛිත්තත්තා, අබ්භන්තරෙ පුප්ඵූපගඵලූපගරුක්ඛසඤ්ඡන්නත්තා ච නීලොභාසං. ඡායූදකසම්පත්තියා, භූමිභාගසම්පත්තියා ච මනොරමං. ༢༤༢. “ར་བས་བསྐོར་བ་” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་དྲངས་ནས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། “སྒོ་རྩིག་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྒོ་ཁང་དང་། ར་བའི་སྟེང་གི་ས་ཕྱོགས་དེ་དང་དེར་བཙུགས་པའི་སྒོ་རྩིག་རྣམས་དང་ལྡན་པའོ།། སྨྱུག་མས་བསྐོར་བའི་ཕྱིར་དང་། ནང་རོལ་དུ་མེ་ཏོག་དང་འབྲས་བུ་ཅན་གྱི་ཤིང་གིས་བཀབ་པའི་ཕྱིར་སྔོ་སངས་སུ་སྣང་བའོ།། གྲིབ་བསིལ་དང་ཆུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ས་གཞིའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ཡིད་དུ་འོང་བའོ།། කාළකවෙසෙනාති කලන්දකරූපෙන. නිවාපන්ති භොජනං. තන්ති උය්‍යානං. “ནག་པོའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་སྲེ་མོང་གི་གཟུགས་ཀྱིས་སོ།། “གཟན་སྦྱིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཟས་སོ།། “དེ་” ཞེས་པ་ནི་ཀུན་དགའ་ར་བའོ།། ‘‘ඛො පනා’’ති වචනාලඞ්කාරමත්තමෙතන්ති තෙන සමයෙනාති අත්ථවචනං යුත්තං. ගහපති මහාසාලොති ගහපතිභූතො මහාසාරො, ර-කාරස්ස ල-කාරං කත්වා අයං නිද්දෙසො. විභවසම්පත්තියා මහාසාරප්පත්තො කුටුම්බිකො. ‘‘පුත්තො පනස්ස අස්සද්ධො’’තිආදි අට්ඨුප්පත්තිකො යං සුත්තනික්ඛෙපොති තං අට්ඨුප්පත්තිං දස්සෙතුං ආරද්ධං. කම්මඵලසද්ධාය අභාවෙන අස්සද්ධො. රතනත්තයෙ පසාදාභාවෙන අප්පසන්නො. එවමාහාති එවං ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන වදති. “ཀྱེ་མ་” ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་རྒྱན་ཙམ་སྟེ། “དེའི་ཚེ་” ཞེས་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་དང་སྦྱར་རོ།། “ཁྱིམ་བདག་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་བདག་ཏུ་གྱུར་པའི་སྙིང་པོ་ཆེན་པོ་སྟེ། ར་ཡིག་ལ་ལ་ཡིག་ཏུ་བྱས་ནས་བསྟན་པ་འདིའོ།། འབྱོར་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་སྙིང་པོ་ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་ཁྱིམ་ཐབ་པའོ།། “དེའི་བུ་ནི་དད་པ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མདོ་འདི་འབྱུང་བའི་གླེང་གཞི་ཡིན་པས། གླེང་གཞི་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་བརྩམས་སོ།། ལས་དང་འབྲས་བུ་ལ་དད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དད་པ་མེད་པའོ།། དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་དད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་མ་དད་པའོ།། “དེ་སྐད་སྨྲས་སོ་” ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟ་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་རྣམ་པ་དེ་ལྟར་སྨྲ་བའོ།། යාවජීවං අනුස්සරණීයා හොති හිතෙසිතාය වුත්තා පච්ඡිමා වාචාති අධිප්පායෙන. පුථුදිසාති විසුං විසුං දිසා, තා පන අනෙකාති ආහ ‘‘බහුදිසා’’ති. ཚེ་གང་པོར་རྗེས་སུ་དྲན་པར་བྱ་བ་ཡིན་ཏེ། ཕན་པར་འདོད་པས་གསུངས་པའི་ཚིག་ཐ་མ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས་སོ།། “ཕྱོགས་སོ་སོ་” ཞེས་པ་ནི་སོ་སོ་སོ་སོའི་ཕྱོགས་ཏེ། དེ་དག་ནི་དུ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “ཕྱོགས་མང་པོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། 243. ‘‘න තාව පවිට්ඨො’’තිආදීසු වත්තබ්බං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. න ඉදානෙවාති න ඉමාය එව වෙලාය. කිං චරහීති ආහ ‘‘පච්චූසසමයෙපී’’තිආදි. ගිහිවිනයන්ති ගිහීනං ගහට්ඨානං විනයතන්තිභූතං ‘‘ගිහිනා එවං වත්තිතබ්බ’’න්ති ගහට්ඨාචාරස්ස ගහට්ඨවත්තස්ස අනවසෙසතො ඉමස්මිං සුත්තෙ සවිසෙසං කත්වා වුත්තත්තා. තථෙවාති යථා බුද්ධචක්ඛුනා දිට්ඨං, තථෙව පස්සි. නමස්සති වත්තවසෙන කත්තබ්බන්ති ගහෙත්වා ඨිතත්තා. ༢༤༣. “ད་དུང་མ་ཞུགས་སོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། “ད་ལྟ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ནི་དུས་ཚོད་འདི་ཁོ་ནར་མ་ཡིན་ནོ།། “འོ་ན་ཅི་ཞེ་ན” ཞེས་པ་ལ་ “ཐོ་རངས་ཀྱི་དུས་སུའང་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “ཁྱིམ་པའི་འདུལ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱི་འདུལ་བའི་རྒྱུད་དུ་གྱུར་པ་སྟེ། “ཁྱིམ་པས་འདི་ལྟར་སྤྱད་པར་བྱའོ་” ཞེས་ཁྱིམ་པའི་སྤྱོད་པ་དང་ཁྱིམ་པའི་ཆོས་རྣམས་མ་ལུས་པར་མདོ་འདིར་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། “དེ་བཞིན་དུ་” ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་ཇི་ལྟར་གཟིགས་པ་དེ་བཞིན་དུ་གཟིགས་སོ།། ཕྱག་འཚལ་བ་ནི་བྱ་བའི་ཚུལ་གྱིས་བྱ་དགོས་པ་ཞིག་ཏུ་བཟུང་ནས་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ඡදිසාදිවණ්ණනා ཕྱོགས་དྲུག་ལ་སོགས་པའི་འགྲེལ་བཤད་དོ།། 244. වචනං සුත්වාව චින්තෙසි බුද්ධානුභාවෙන අත්තසම්මාපණිධානනිමිත්තෙන පුඤ්ඤබලෙන ච චොදියමානො. න කිර තා එතාති තා ඡ [Pg.128] දිසා එතා ඉදානි මයා නමස්සියමානා පුරත්ථිමාදිකා න හොන්ති කිරාති. නිපාතමත්තන්ති අනත්ථකභාවං තස්ස වදති. පුච්ඡාපදන්ති පුච්ඡාවචනං. ༢༤༤. ཚིག་དེ་ཐོས་མ་ཐག་ཏུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་དང་། རང་ཉིད་ལེགས་པར་སྨོན་པའི་རྒྱུ་དང་། བསོད་ནམས་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་བསྐུལ་ཏེ་བསམས་སོ།། “དེ་དག་ནི་འདི་དག་མ་ཡིན་ནོ་སྐད་” ཅེས་པ་ནི་ཕྱོགས་དྲུག་པོ་དེ་དག་ནི་ད་ལྟ་ངས་ཕྱག་འཚལ་བཞིན་པའི་ཤར་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་མ་ཡིན་ནོ་སྐད་དོ།། “ཚིག་ཕྲད་ཙམ་” ཞེས་པ་ནི་དེའི་དོན་མེད་པའི་ཉིད་དུ་སྨྲའོ།། “དྲི་བའི་ཚིག་” ཞེས་པ་ནི་དྲི་བའི་ཚིག་གོ། භගවා ගහපතිපුත්තෙන නමස්සිතබ්බා ඡ දිසා පුච්ඡිතො දෙසනාකුසලතාය ආදිතො එව තා අකථෙත්වා තස්ස තාව පටිපත්තියා නං භාජනභූතං කාතුං වජ්ජනීයවජ්ජනත්ථඤ්චෙව සෙවිතබ්බසෙවනත්ථඤ්ච ඔවාදං දෙන්තො ‘‘යතො ඛො ගහපතිපුත්තා’’තිආදිනා දෙසනං ආරභි. තත්ථ කම්මකිලෙසාති කම්මභූතා සංකිලෙසා. කිලිස්සන්තීති කිලිට්ඨා මලීනා විය ඨිතා, උපතාපිතා ච හොන්තීති අත්ථො. තස්මාති කිලිස්සනනිමිත්තත්තා. යදිපි සුරාපානං පඤ්චවෙරභාවෙන උපාසකෙහි පරිවජ්ජනීයං, තස්ස පන අපායමුඛභාවෙන පරතො වත්තුකාමතාය පාණාතිපාතාදිකෙ එව සන්ධාය ‘‘චත්තාරො’’ති වුත්තං, න ‘‘පඤ්චා’’ති. ‘‘විසුං අකම්මපථභාවතො චා’’ති අපරෙ. ‘‘සුරාපානම්පි ‘සුරාමෙරයපානං, භික්ඛවෙ, ආසෙවිතං භාවිතං බහුලීකතං නිරයසංවත්තනික’න්තිආදි (අ. නි. 8.40) වචනතො විසුං කම්මපථභාවෙන ආගතං. තථා හි තං දුච්චරිතකම්මං හුත්වා දුග්ගතිගාමිපිට්ඨිවත්තකභාවෙන නියත’’න්ති කෙචි, තෙසං මතෙන එකාදස කම්මපථා සියුං. තස්මා යථාවුත්තෙස්වෙව කම්මපථෙසු උපකාරකත්තසභාගත්තවසෙන අනුප්පවෙසො දට්ඨබ්බොති ‘‘විසුං අකම්මපථභාවතො චා’’ති සුවුත්තමෙතං. සුරාපානස්ස භොගාපායමුඛභාවෙන වත්තුකාමතාය ‘‘චත්තාරො’’ ත්වෙව අවොච. තිට්ඨති එත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති ඨානං, හෙතූති ආහ ‘‘ඨානෙහීති කාරණෙහී’’ති. අපෙන්ති අපගච්ඡන්ති, අපෙති වා එතෙහීති අපායා, අපායානං, අපායා එව වා මුඛානි ද්වාරානීති අපායමුඛානි. විනාසමුඛානීති එත්ථාපි එසෙව නයො. བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཁྱིམ་བདག་གི་བུས་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱོགས་དྲུག་པོ་དྲིས་པ་ན། ཆོས་སྟོན་པ་ལ་མཁས་པའི་ཕྱིར་ཐོག་མ་ཉིད་དུ་དེ་དག་མ་གསུངས་པར། ཐོག་མར་ཁོ་རང་སྒྲུབ་པ་ལ་སྣོད་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། སྤང་བྱ་སྤོང་བ་དང་བསྟེན་བྱ་བསྟེན་པའི་ཕྱིར་གདམས་ངག་སྩལ་ཏེ། “གང་གི་ཕྱིར་ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཆོས་བསྟན་པ་དབུ་བཙུགས་སོ།། དེ་ལ་ “ལས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ལས་སུ་གྱུར་པའི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའོ།། “ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་དྲི་མ་ཅན་ལྟ་བུར་གནས་པ་དང་། ཡོངས་སུ་གདུང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “དེའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། གལ་ཏེ་ཆང་འཐུང་བ་ནི་མི་དགེ་བ་ལྔའི་ཚུལ་གྱིས་དགེ་བསྙེན་རྣམས་ཀྱིས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཡིན་ཡང་། དེ་ནི་ཕྱིས་སུ་ལོངས་སྤྱོད་ཟད་པའི་སྒོ་ཉིད་དུ་གསུང་བར་བཞེད་པའི་ཕྱིར། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ཁོ་ན་ལ་དགོངས་ནས་ “བཞི་” ཞེས་གསུངས་ཀྱི། “ལྔ་” ཞེས་མ་གསུངས་སོ།། “ལོགས་སུ་ལས་ཀྱི་ལམ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ་” ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ།། “ཆང་འཐུང་བའང་ ‘དགེ་སློང་དག ཆང་དང་མྱོས་འགྱུར་བཏུང་བ་བསྟེན་པ་དང་། བསྒོམས་པ་དང་། ལན་མང་དུ་བྱས་ན་སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གསུང་གི་ཕྱིར་ལོགས་སུ་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟར་ན་དེ་ནི་ཉེས་སྤྱོད་ཀྱི་ལས་སུ་གྱུར་ནས་ངན་འགྲོར་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་རྒྱབ་གནོན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་ངེས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲ་སྟེ། དེ་དག་གི་ལུགས་ལ་ལས་ཀྱི་ལམ་བཅུ་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ལས་ཀྱི་ལམ་དེ་དག་ཉིད་ལ་ཕན་འདོགས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པར་བལྟ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “ལོགས་སུ་ལས་ཀྱི་ལམ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ་” ཞེས་པ་འདི་ལེགས་པར་བཤད་པ་ཉིད་དོ།། ཆང་འཐུང་བ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་ཟད་པའི་སྒོ་ཉིད་དུ་གསུང་བར་བཞེད་པའི་ཕྱིར། “བཞི་” ཁོ་ན་ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་འབྲས་བུ་དེ་ལ་རག་ལས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པས་ན་གནས་ཏེ། རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “གནས་རྣམས་ཀྱིས་ཏེ་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱིས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཕྱིར་འགྲོ་བའམ་བྲལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཕམ་པ་སྟེ། དེ་དག་གིས་ཕྱིར་འགྲོ་བས་ན་ཕམ་པའོ།། ཕམ་པ་རྣམས་ཀྱི་འམ་ཕམ་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་རྣམས་ཡིན་པས་ན་ཕམ་པའི་སྒོ་རྣམས་སོ།། “ཉམས་པའི་སྒོ་རྣམས་” ཞེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། කිඤ්චාපි ‘‘අරියසාවකස්සා’’ති පුබ්බෙ සාධාරණතො වුත්තං, විසෙසතො පන පඨමාය භූමියං ඨිතස්සෙව වක්ඛමානනයො යුජ්ජතීති ‘‘සොති සො සොතාපන්නො’’ති වුත්තං. පාපක-සද්දො නිහීනපරියායොති ‘‘ලාමකෙහී’’ති වුත්තං. අපායදුක්ඛං, වට්ටදුක්ඛඤ්ච පාපෙන්තීති වා පාපකා, තෙහි පාපකෙහි. ඡ දිසා පටිච්ඡාදෙන්තොති තෙන තෙන භාගෙන දිස්සන්තීති ‘‘දිසා’’ති සඤ්ඤිතෙ ඡ භාගෙ සත්තෙ යථා තෙහි සද්ධිං අත්තනො ඡිද්දං න හොති, එවං පටිච්ඡාදෙන්තො පටිසන්ධාරෙන්තො. විජිනනත්ථායාති [Pg.129] අභිභවනත්ථාය. යො හි දිට්ඨධම්මිකං, සම්පරායිකඤ්ච අනත්ථං පරිවජ්ජනවසෙන අභිභවති, තතො එව තදුභයත්ථං සම්පාදෙති, සො උභයලොකවිජයාය පටිපන්නො නාම හොති පච්චත්ථිකනිග්ගණ්හනතො, සකත්ථසම්පාදනතො ච. තෙනාහ ‘‘අයඤ්චෙව ලොකො’’තිආදි. පාණාතිපාතාදීනි පඤ්ච වෙරානි වෙරප්පසවනතො. ආරද්ධො හොතීති සංසාධිතො හොති, තයිදං සංසාධනං කිත්තිසද්දෙන ඉධ සත්තානං චිත්තතොසනෙන, වෙරාභාවාපාදනෙන ච හොතීති ආහ ‘‘පරිතොසිතො චෙව නිප්ඵාදිතො චා’’ති. පුන පඤ්ච වෙරානීති පඤ්ච වෙරඵලානි උත්තරපදලොපෙන. སྔོན་དུ་ “འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་” ཞེས་སྤྱིར་བཏང་དུ་གསུངས་ནའང་། བྱེ་བྲག་ཏུ་ས་དང་པོ་ལ་གནས་པ་ཁོ་ན་ལ་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་ཚུལ་འདི་འཐད་པས། “དེ་ནི་རྒྱུན་ཞུགས་དེའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། སྡིག་པ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དམན་པའི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་པས། “ངན་པ་རྣམས་ཀྱིས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ན་སྡིག་པ་སྟེ། སྡིག་པ་དེ་དག་གིས་སོ།། ཕྱོགས་དྲུག་འགེབས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཕྱོགས་དེ་དང་དེར་མཐོང་བས་ན་ “ཕྱོགས་” ཞེས་བཏགས་པའི་ཕྱོགས་དྲུག་གི་སེམས་ཅན་རྣམས་དང་ལྷན་དུ་རང་ལ་སྐྱོན་མི་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་འགེབས་ཤིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པའོ།། རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར་རོ།། གང་ཞིག་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་དོན་མེད་པ་རྣམས་སྤོང་བའི་སྒོ་ནས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ལ། དེ་ལས་ཉིད་དུ་འཇིག་རྟེན་གཉིས་ཀའི་དོན་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི། ཕྱིར་རྒོལ་བ་ཚར་གཅོད་པ་དང་རང་གི་དོན་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་གཉིས་ཀ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་ཞུགས་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “འཇིག་རྟེན་འདི་ཉིད་དང་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་འཁོན་འཛིན་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་འཁོན་འཛིན་ལྔའོ།། བརྩམས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ།། སྒྲུབ་པ་དེ་ནི་འདིར་སྙན་པའི་སྒྲ་དང་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་ཚིམ་པར་བྱེད་པ་དང་། འཁོན་འཛིན་མེད་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་འབྱུང་བས། “ཡོངས་སུ་ཚིམ་པར་བྱས་ཤིང་གྲུབ་པར་བྱས་པ་ཉིད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ “འཁོན་འཛིན་ལྔ་” ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་འཁོན་འཛིན་གྱི་འབྲས་བུ་ལྔའོ།། කතමස්සාති කතමෙ අස්ස. කිලෙසසම්පයුත්තත්තා කිලෙසොති තංයොගතො තංසදිසං වදති යථා ‘‘පීතිසුඛං පඨමං ඣානං, (දී. නි. 1.226; ම. නි. 1.271, 287, 297; සං. නි. 2.152; අ. නි. 4.123; 5.28; පාරා. 11; ධ. ස. 499; විභ. 508) නීලං වත්ථ’’න්ති ච. සම්පයුත්තතා චෙත්ථ තදෙකට්ඨතාය වෙදිතබ්බා, න එකුප්පාදාදිතාය. එවඤ්ච කත්වා පාණාතිපාතකම්මස්ස දිට්ඨිමානලොභාදීහිපි කිලිට්ඨතා සිද්ධා හොති, මිච්ඡාචාරස්ස දොසාදීහි කිලිට්ඨතා. තෙනාහ ‘‘සංකිලෙසොයෙවා’’තිආදි. පුබ්බෙ වුත්තඅත්ථවසෙන පන සම්මුඛෙනපි නෙසං කිලෙසපරියායො ලබ්භතෙව. එතදත්ථපරිදීපකමෙවාති යො ‘‘පාණාතිපාතො ඛො’’තිආදිනා වුත්තො, එතස්ස අත්ථස්ස පරිදීපකමෙව. යදි එවං කස්මා පුන වුත්තන්ති ආහ ‘‘ගාථාබන්ධ’’න්ති, තස්ස අත්ථස්ස සුඛග්ගහණත්ථං භගවා ගාථාබන්ධං අවොචාති අධිප්පායො. “གང་དག་འདི་ལའོ་” ཞེས་པ་ནི་གང་དག་འདིའི་འོ།། ཉོན་མོངས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དེ་དང་འདྲ་བར་བརྗོད་དེ། དཔེར་ན། “དགའ་བ་དང་བདེ་བ་དང་防ལྡན་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་” དང་ “གོས་སྔོན་པོ་” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ།། འདིར་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཉིད་ནི་དོན་གཅིག་ཏུ་གནས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱ་ཡི། ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་བྱས་པས་སྲོག་གཅོད་པའི་ལས་ནི་ལྟ་བ་དང་། ང་རྒྱལ། བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་གྲུབ་ལ། ལོག་པར་གཡེམ་པ་ནི་ཞེ་སྡང་ལ་སོགས་པས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་གྲུབ་བོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཉིད་དོ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། སྔོན་དུ་བཤད་པའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་ནི་དངོས་སུའང་དེ་དག་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ།། “དོན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་ “སྲོག་གཅོད་པ་ནི་” ཞེས་སོགས་གསུངས་པ་དེ། དོན་འདི་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཁོ་ནའོ།། གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་ཡང་བསྐྱར་གསུངས་ཤེ་ན། “ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་” ཞེས་གསུངས་ཏེ། དོན་དེ་བདེ་བླག་ཏུ་གཟུང་བའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་གསུངས་སོ་སྙམ་པའི་དགོངས་པའོ།། චතුඨානාදිවණ්ණනා གནས་བཞི་ལ་སོགས་པ་བཤད་པ། 246. ‘‘පාපකම්මං කරොතී’’ති කස්මා අයං උද්දෙසනිද්දෙසො පවත්තොති අන්තොලීනචොදනං සන්ධාය ‘‘ඉදං භගවා’’තිආදි වුත්තං. සුක්කපක්ඛවසෙන හි උද්දෙසො කතො, කණ්හපක්ඛවසෙන ච නිද්දෙසො ආරද්ධො. කාරකෙති පාපකම්මස්ස කාරකෙ. අකාරකො පාකටො හොති යථා පටිපජ්ජන්තො පාපං කරොති නාම, තථා අප්පටිපජ්ජනතො. සංකිලෙසධම්මවිවජ්ජනපුබ්බකං වොදානධම්මපටිපත්තිආචික්ඛනං ඉධ දෙසනාකොසල්ලං. පඨමතරං කාරකං දස්සෙන්තො ආහ යථා ‘‘වාමං මුඤ්ච දක්ඛිණං ගණ්හා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 498) තථා [Pg.130] හි භගවා අට්ඨතිංස මඞ්ගලානි දස්සෙන්තො ‘‘අසෙවනා ච බාලාන’’න්ති (ඛු. පා. 5.3; සු. නි. 262) වත්වා ‘‘පණ්ඩිතානඤ්ච සෙවනා’’ති (ඛු. පා. 5.3; සු. නි. 262) අවොච. ඡන්දාගතින්ති එත්ථ සන්ධිවසෙන සරලොපොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඡන්දෙන පෙමෙන අගති’’න්ති. ඡන්දාති හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘ඡන්දෙනා’’ති. ඡන්ද-සද්දො චෙත්ථ තණ්හාපරියායො, න කුසලච්ඡන්දාදිපරියායොති ආහ ‘‘පෙමෙනා’’ති. පරපදෙසූති ‘‘දොසාගතිං ගච්ඡන්තො’’තිආදීසු වාක්‍යෙසු. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා ‘‘දොසෙන කොපෙනා’’ති එවමාදි අත්ථවචනං අතිදිසති. මිත්තොති දළ්හමිත්තො, සම්භත්තොති අත්ථො. සන්දිට්ඨොති දිට්ඨමත්තසහායො. පකතිවෙරවසෙනාති පකතියා උප්පන්නවෙරවසෙන, චිරකාලානුබන්ධවිරොධවසෙනාති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘තඞ්ඛණුප්පන්නකොධවසෙන වා’’ති. යං වා තං වා අයුත්තං අකාරණං වත්වා. විසමෙ චොරාදිකෙ, විසමානි වා කායදුච්චරිතාදීනි සමාදාය වත්තනෙන නිස්සිතො විසමනිස්සිතො. ༢༤༦. “སྡིག་པའི་ལས་བྱེད་དོ་” ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་མདོར་བསྟན་དང་རྒྱས་བཤད་འདི་བྱུང་ཞེ་ན། ནང་དུ་སྦས་པའི་རྒོལ་བ་ལ་དགོངས་ནས་ “འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དབང་གིས་མདོར་བསྟན་པ་དང་། ནག་པོའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དབང་གིས་རྒྱས་བཤད་བརྩམས་པའི་ཕྱིར་རོ།། བྱེད་པ་པོ་ལ་ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པའི་ལས་བྱེད་པ་པོ་ལའོ།། བྱེད་པ་པོ་མ་ཡིན་པ་ནི་གསལ་བར་འགྱུར་ཏེ། ཇི་ལྟར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པས་སྡིག་པ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། དེ་ལྟར་མི་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་སྤོང་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བས། རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཆོས་སྒྲུབ་པ་སྟོན་པ་ནི་འདིར་གསུང་རབ་ལ་མཁས་པའོ།། ཐོག་མར་བྱེད་པ་པོ་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། དཔེར་ན། “གཡོན་པ་ཐོངས་ལ་གཡས་པ་ཟུངས་ཤིག་” ཅེས་པ་ལྟར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཀྲ་ཤིས་སོ་བརྒྱད་སྟོན་པར་མཛད་ཚེ། “བྱིས་པ་རྣམས་ལ་མི་བསྟེན་པ་དང་” ཞེས་གསུངས་ནས། “མཁས་པ་རྣམས་ལ་བསྟེན་པ་” ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ།། “འདུན་པས་ལོག་པར་འགྲོ་བ་” ཞེས་པ་འདིར་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་དབྱངས་ཉམས་པ་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “འདུན་པ་སྟེ་བྱམས་པས་ལོག་པར་འགྲོ་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “འདུན་པས་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་སྒྲ་ཡིན་པས། “འདུན་པ་ཉིད་ཀྱིས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་འདུན་པའི་སྒྲ་ནི་སྲེད་པའི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་གྱི། དགེ་བའི་འདུན་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པས། “བྱམས་པས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚིག་གཞན་དག་ལ་ཞེས་པ་ནི། “ཞེ་སྡང་གིས་ལོག་པར་འགྲོ་བ་” ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚིག་རྣམས་ལའོ།། “ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་” ཞེས་པས་ནི། “ཞེ་སྡང་སྟེ་ཁོང་ཁྲོ་བས་” ཞེས་སོགས་ཀྱི་དོན་བརྗོད་པ་མཚོན་པར་བྱེད་དོ།། མཛའ་བཤེས་ཞེས་པ་ནི་མཛའ་བཤེས་བརྟན་པོ་སྟེ། སྙིང་ཉེ་བའི་དོན་ཏོ།། མཐོང་བཤེས་ཞེས་པ་ནི་མཐོང་ཙམ་གྱི་གྲོགས་པོའོ།། རང་བཞིན་གྱི་འཁོན་འཛིན་གྱི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། རང་བཞིན་གྱིས་སྐྱེས་པའི་འཁོན་འཛིན་གྱི་དབང་གིས་ཏེ། དུས་ཡུན་རིང་པོར་འབྲེལ་བའི་མི་མཐུན་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཡང་ན་དེ་མ་ཐག་ཏུ་སྐྱེས་པའི་ཁོང་ཁྲོའི་དབང་གིས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། གང་ཡང་རུང་བའི་མི་རིགས་པ་དང་རྒྱུ་མཚན་མེད་པ་བཤད་ནས། མི་མཐུན་པའི་ཆོམ་རྐུན་ལ་སོགས་པ་ལ། ཡང་ན་མི་མཐུན་པའི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་འཇུག་པས་བསྟེན་པ་ནི་མི་མཐུན་པ་ལ་བསྟེན་པའོ།། ඡන්දාගතිආදීනි න ගච්ඡති මග්ගෙනෙව චතුන්නම්පි අගතිගමනානං පහීනත්තා, අගතිගමනානීති ච තථාපවත්තා අපායගමනීයා අකුසලචිත්තුප්පාදා වෙදිතබ්බා අගති ගච්ඡති එතෙහීති. ལམ་ཉིད་ཀྱིས་ལོག་པར་འགྲོ་བ་བཞི་པོ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། འདུན་པས་ལོག་པར་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པར་མི་འགྲོ་ལ། ལོག་པར་འགྲོ་བ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་མི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། འདི་དག་གིས་ལོག་པར་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་རོ།། යස්සති තෙන කිත්තීයතීති යසො, ථුතිඝොසො. යස්සති තෙන පුරෙචරානුචරභාවෙන පරිවාරීයතීති යසො, පරිවාරොති ආහ ‘‘කිත්තියසොපි පරිවාරයසොපී’’ති. පරිහායතීති පුබ්බෙ යො ච යාවතකෙ ලබ්භති, තතො පරිතො හායති පරික්ඛයං ගච්ඡති. གང་གིས་སྙན་པར་བརྗོད་པས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། བསྟོད་པའི་སྒྲའོ།། གང་གིས་སྔོན་བགྲོད་དང་རྗེས་འབྲང་གི་ཚུལ་གྱིས་བསྐོར་བས་ན་གྲགས་པ་སྟེ། འཁོར་ཡིན་པས། “སྙན་པའི་གྲགས་པ་དང་འཁོར་གྱི་གྲགས་པའང་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཉམས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གང་དང་ཇི་ཙམ་ཐོབ་པ་དེ་ལས་ཡོངས་སུ་ཉམས་ཤིང་ཟད་པར་འགྱུར་བའོ།། ඡඅපායමුඛාදිවණ්ණනා ཕུང་ཀྲོལ་གྱི་སྒོ་དྲུག་ལ་སོགས་པ་བཤད་པ། 247. පූවෙ භාජනෙ පක්ඛිපිත්වා තජ්ජං උදකං දත්වා මද්දිත්වා කතා පූවසුරා. එවං සෙසසුරාපි. කිණ්ණාති පන තස්සා සුරාය බීජං වුච්චති, යෙ ‘‘සුරාමොදකා’’ තිපි වුච්චන්ති, තෙ පක්ඛිපිත්වා කතා කිණ්ණපක්ඛිත්තා. හරීතකීසාසපාදිනානාසම්භාරෙහි සංයොජිතා සම්භාරසංයුත්තා. මධුකතාලනාළිකෙරාදිපුප්ඵරසො චිරපාරිවාසිකො පුප්ඵාසවො. පනසාදිඵලරසො ඵලාසවො. මුද්දිකාරසො මධ්වාසවො. උච්ඡුරසො ගුළාසවො. හරීතකාමලකකටුකභණ්ඩාදිනානාසම්භාරානං රසො චිරපාරිවාසිකො සම්භාරසංයුත්තො. තං සබ්බම්පීති තං සබ්බං දසවිධම්පි. මදකරණවසෙන [Pg.131] මජ්ජං පිවන්තං මදයතීති කත්වා. සුරාමෙරයමජ්ජෙ පමාදට්ඨානං සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානං. අනු අනු යොගොති පුනප්පුනං තංසමඞ්ගිතා. තෙනාහ ‘‘පුනප්පුනං කරණ’’න්ති, අපරාපරං පවත්තනන්ති අත්ථො. උප්පන්නා චෙව භොගා පරිහායන්ති පානබ්‍යසනෙන බ්‍යසනකරණතො. අනුප්පන්නා ච නුප්පජ්ජන්ති පමත්තස්ස කම්මන්තෙසු ඤායකරණාභාවතො. භොගානන්ති භුඤ්ජිතබ්බට්ඨෙන ‘‘භොගා’’ති ලද්ධනාමානං කාමගුණානං. අපායමුඛ-සද්දස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තො එව. අවෙලායාති අයුත්තවෙලාය. යදා විචරතො අත්ථරක්ඛාදයො න හොන්ති. විසිඛාසු චරියාති රච්ඡාසු විචරණං. ༢༤༧. ཁུར་བ་སྣོད་དུ་བཅུག་ནས་དེ་ལ་ཆུ་བྱིན་ཏེ་བརྫིས་ནས་བཟོས་པ་ནི་ཁུར་བའི་ཆང་ངོ་།། དེ་བཞིན་དུ་ཆང་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་ངོ་།། ཕབ་ནི་ཆང་དེའི་ཕབ་རྩི་ལ་བརྗོད་དེ། གང་དག་ལ་ “ཆང་གི་རིལ་བུ་” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པ་དེ་དག་བཏབ་ནས་བཟོས་པ་ནི་ཕབ་བཏབ་པའོ།། ཨ་རུ་ར་དང་ཡུངས་ཀར་ལ་སོགས་པའི་སྨན་སྣ་ཚོགས་དང་སྦྱར་བ་ནི་སྨན་སྦྱར་བའོ།། སྦྲང་རྩི་དང་། ཏཱ་ལ། ནཱ་ལི་ཀེ་ར་ལ་སོགས་པའི་མེ་ཏོག་གི་བཅུད་ཡུན་རིང་དུ་བཞག་པ་ནི་མེ་ཏོག་གི་བཅུད་ཆང་ངོ་།། དཔལ་ལ་སོགས་པའི་ཤིང་ཏོག་གི་བཅུད་ནི་ཤིང་ཏོག་གི་བཅུད་ཆང་ངོ་།། རྒུན་འབྲུམ་གྱི་བཅུད་ནི་རྒུན་ཆང་ངོ་།། བུ་རམ་ཤིང་གི་བཅུད་ནི་བུ་རམ་ཆང་ངོ་།། ཨ་རུ་ར་དང་། སྐྱུ་རུ་ར། ཚ་བའི་སྨན་ལ་སོགས་པའི་སྨན་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་བཅུད་ཡུན་རིང་དུ་བཞག་པ་ནི་སྨན་སྦྱར་བའོ།། “དེ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་” ཞེས་པ་ནི་དེ་ཐམས་ཅད་རྣམ་པ་བཅུ་པོའོ།། མྱོས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཆང་འཐུང་བ་པོ་མྱོས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། བཅོས་པའི་ཆང་དང་སྦྱར་བའི་ཆང་གི་མྱོས་འགྱུར་ནི་བག་མེད་པའི་གནས་ཏེ། ཆང་དང་མྱོས་འགྱུར་གྱིས་བག་མེད་པའི་གནས་སོ།། རྗེས་སུ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ཞེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་དེ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཡང་དང་ཡང་དུ་བྱེད་པ་” ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཡང་ནས་ཡང་དུ་འཇུག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཆང་འཐུང་བའི་ཕུང་ཀྲོལ་གྱིས་ཕུང་ཀྲོལ་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ལོངས་སྤྱོད་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱང་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ།། བག་མེད་པ་ལ་ལས་ཀྱི་མཐའ་རྣམས་སུ་རིགས་པར་བྱེད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། མ་བྱུང་བའི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཀྱང་མི་སྐྱེའོ།། ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི། ལོངས་སྤྱད་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ “ལོངས་སྤྱོད་” ཅེས་མིང་དུ་བཏགས་པའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིའོ།། ཕུང་ཀྲོལ་གྱི་སྒོ་ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། དུས་མ་ཡིན་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་མི་རིགས་པའི་དུས་ལའོ།། གང་གི་ཚེ་རྒྱུ་བ་ན་དོན་སྲུང་བ་ལ་སོགས་པ་མེད་པའོ།། ཁྲོམ་ལམ་དུ་རྒྱུ་བ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་ཆེན་རྣམས་སུ་རྒྱུ་བའོ།། සමජ්ජා වුච්චති මහො, යත්ථ නච්චානිපි පයොජීයන්ති, තෙසං දස්සනාදිඅත්ථං තත්ථ අභිරතිවසෙන චරණං උපගමනං සමජ්ජාභිචරණං. නච්චාදිදස්සනවසෙනාති නච්චාදීනං දස්සනාදිවසෙනාති ආදිසද්දලොපො දට්ඨබ්බො, දස්සනෙන වා සවනම්පි ගහිතං විරූපෙකසෙසනයෙන. ආලොචනසභාවතාය වා පඤ්චවිඤ්ඤාණානං සවනකිරියායපි දස්සනසඞ්ඛෙපසම්භවතො ‘‘දස්සනවසෙන’’ ඉච්චෙව වුත්තං. ඉධ චිත්තාලසියතා අකාරණන්ති ‘‘කායාලසියතා’’ති වුත්තං. යුත්තප්පයුත්තතාති තප්පසුතතා අතිරෙකතරතාය. འདུ་འཛི་ཞེས་པ་ནི་དགའ་སྟོན་ལ་བརྗོད་དེ། གང་དུ་གར་ལ་སོགས་པའང་བྱེད་ལ། དེ་དག་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་དེར་དགའ་བའི་དབང་གིས་རྒྱུ་ཞིང་འགྲོ་བ་ནི་འདུ་འཛི་ལ་རྒྱུ་བའོ།། གར་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། གར་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་སྟེ། སོགས་པའི་སྒྲ་བསྡུས་པར་ལྟ་བར་བྱའོ།། ཡང་ན་ལྟ་བས་ཐོས་པའང་བསྡུས་པ་སྟེ། མི་མཐུན་པ་ལྷག་མ་མེད་པར་བསྡུས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ།། ཡང་ན་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལྔ་པོ་ལྟ་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཐོས་པའི་བྱ་བ་ལའང་ལྟ་བར་བསྡུ་བར་རུང་བས། “ལྟ་བའི་དབང་གིས་” ཞེས་ཁོ་ན་གསུངས་སོ།། འདིར་སེམས་ཀྱི་ལེ་ལོ་ནི་རྒྱུ་མ་ཡིན་པས། “ལུས་ཀྱི་ལེ་ལོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་བརྩོན་ཞིང་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་ནི་དེ་ལ་ལྷག་པར་གཞོལ་བ་ཉིད་དོ།། සුරාමෙරයස්ස ඡආදීනවාදිවණ්ණනා ཆང་གི་ཉེས་དམིགས་དྲུག་ལ་སོགས་པ་བཤད་པ། 248. සයං දට්ඨබ්බන්ති සන්දිට්ඨං. සන්දිට්ඨමෙව සන්දිට්ඨිකං, ධනජානිසද්දාපෙක්ඛාය පන ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන නිද්දෙසො, දිට්ඨධම්මිකාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘ඉධලොකභාවිනී’’ති. සමං, සම්මා පස්සිතබ්බාති වා සන්දිට්ඨිකා, පානසමකාලභාවිනීති අත්ථො. කලහප්පවඩ්ඪනී මිත්තස්ස කලහෙ අනාදීනවදස්සිභාවතො. ඛෙත්තං උප්පත්තිට්ඨානභාවතො. ආයතනන්ති වා කාරණං, ආකරො වාති අත්ථො. පරලොකෙ අකිත්තිං පාපුණන්ති අකිත්තිසංවත්තනියස්ස කම්මස්ස පසවනතො. කොපීනං වා පාකටභාවෙන අකත්තබ්බරහස්සකම්මං. සුරාමදමත්තා ච පුබ්බෙ අත්තනා කතං තාදිසං කම්මං අමත්තකාලෙ ඡාදෙන්තා විචරිත්වා මත්තකාලෙ පච්චත්ථිකානම්පි විවරන්ති පාකටං කරොන්ති, තෙන තෙසං සා සුරා තස්ස කොපීනස්ස නිදංසනතො ‘‘කොපීනනිදංසනී’’ති වුච්චතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. කම්මස්සකතාපඤ්ඤන්ති නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. ‘‘යං කිඤ්චි ලොකියං පඤ්ඤං දුබ්බලං කරොතියෙවා’’ති හි සක්කා විඤ්ඤාතුං. තථා හි බ්‍යතිරෙකමුඛෙන තමත්ථං පතිට්ඨපෙතුං [Pg.132] ‘‘මග්ගපඤ්ඤං පනා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අන්තොමුඛමෙව න පවිසතී’’ති ඉමිනා සුරාය මග්ගපඤ්ඤාදුබ්බලකරණස්ස දුරසමුස්සාරිතභාවමාහ. නනු චෙවං සුරාය තස්සා පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙ සාමත්ථියවිඝාතො අචොදිතො හොති අරියානං අනුප්පයොගස්සෙව චොදිතත්තාති? නයිදං එවං උපයොගොපි නාම සදා තෙසං නත්ථි, කුතො කිච්චකරණන්ති ඉමස්ස අත්ථස්ස වුත්තත්තා. අථ පන අට්ඨානපරිකප්පවසෙනස්සා කදාචි සියා උපයොගො, තථාපි සො තස්සා දුබ්බලියං ඊසකම්පි කාතුං නාලමෙව සම්මදෙව පටිපක්ඛදූරීභාවෙන සුප්පතිට්ඨිතභාවතො. තෙනාහ ‘‘මග්ගපඤ්ඤං පන දුබ්බලං කාතුං න සක්කොතී’’ති. මග්ගසීසෙන චෙත්ථ අරියානං සබ්බස්සාපි ලොකියලොකුත්තරාය පඤ්ඤාය දුබ්බලභාවාපාදානෙ අසමත්ථතා දස්සිතාති දට්ඨබ්බං. පජ්ජති එතෙන ඵලන්ති පදං, කාරණං. ༢༤༨. རང་གིས་བལྟ་བར་བྱ་བས་ན་མངོན་སུམ་མོ།། མངོན་སུམ་ཉིད་ནི་མངོན་སུམ་པ་སྟེ། ནོར་ཉམས་པའི་སྒྲ་ལ་ལྟོས་ནས་མོ་རྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་བསྟན་པ་ཡིན་ལ། ཚེ་འདི་པ་ཞེས་པ་ནི་འདིར་དོན་ཡིན་པས། “ཚེ་འདི་ལ་འབྱུང་བའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། མཉམ་པར་རམ་ཡང་དག་པར་བལྟ་བར་བྱ་བས་ན་མངོན་སུམ་པ་སྟེ། འཐུང་བའི་དུས་མཉམ་དུ་འབྱུང་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འཁྲུག་པ་སྤེལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། གྲོགས་པོའི་འཁྲུག་པ་ལ་ཉེས་དམིགས་མི་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཞིང་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡང་ན། སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་པ་ནི་རྒྱུ་སྟེ། འབྱུང་ཁུངས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མི་སྙན་པ་ཐོབ་པ་ནི། མི་སྙན་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ལས་བསགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡང་ན། གསང་གནས་གསལ་བར་གྱུར་པས་བྱ་བར་མི་འོས་པའི་གསང་བའི་ལས་སོ།། ཆང་གིས་མྱོས་ཤིང་ར་རོ་བ་རྣམས་ནི། སྔོན་རང་གིས་བྱས་པའི་ལས་དེ་ལྟ་བུ་ར་མ་རོ་བའི་དུས་སུ་འཆབ་ཅིང་རྒྱུ་ནའང་། ར་རོ་བའི་དུས་སུ་ཕྱིར་རྒོལ་བ་རྣམས་ལའང་འབྱེད་ཅིང་གསལ་བར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་ཆང་དེ་ནི་གསང་གནས་དེ་སྟོན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “གསང་གནས་སྟོན་པར་བྱེད་པའོ་” ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་ལྟར་འདིར་དོན་ལྟ་བར་བྱའོ།། ལས་རང་གིར་བྱ་བའི་ཤེས་རབ་ཅེས་པ་ནི་མཚོན་བྱེད་ཙམ་དུ་ལྟ་བར་བྱའོ།། “འཇིག་རྟེན་པའི་ཤེས་རབ་གང་ཡང་རུང་བ་ཉམས་པར་བྱེད་པ་ཁོ་ནའོ་” ཞེས་ཤེས་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་དོན་དེ་གཏན་ལ་དབབ་པའི་ཕྱིར། “ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ནི་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། “ནང་དུ་ཁོ་ནར་མི་འཇུག་གོ་” ཞེས་པས་ནི། ཆང་གིས་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཉམས་པར་བྱེད་པ་ལས་ཤིན་ཏུ་རིང་དུ་བསྐྲད་པའི་དངོས་པོ་གསུངས་སོ།། ཅི་སྟེ་འདི་ལྟར་ཆང་གིས་ཤེས་རབ་དེ་ཉམས་པར་བྱེད་པ་ལ་མཐུ་བཀག་པ་མ་བརྗོད་དམ། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མི་བསྟེན་པ་ཉིད་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འདི་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་ལ་ནམ་དུའང་བསྟེན་པ་ཉིད་མེད་ན། བྱ་བ་བྱེད་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་པའི་དོན་འདི་བཤད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡང་ན་གནས་མ་ཡིན་པར་བརྟགས་པའི་དབང་གིས་ནམ་ཞིག་བསྟེན་པར་གྱུར་ནའང་། དེ་ལྟ་ནའང་དེས་དེ་ཉམས་པར་བྱེད་པ་ལ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མི་ནུས་ཏེ། གཉེན་པོ་ཤིན་ཏུ་རིང་བས་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ནི་ཉམས་པར་བྱེད་མི་ནུས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་ལམ་གྱི་སྒོ་ནས་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཤེས་རབ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཉམས་པར་བྱེད་པ་ལ་མི་ནུས་པ་ཉིད་བསྟན་པར་ལྟ་བར་བྱའོ།། འདིས་འབྲས་བུ་ལ་འཇུག་པས་ན་གནས་ཏེ། རྒྱུའོ།། 249. අත්තාපිස්ස අකාලචාරිස්ස අගුත්තො සරසතො අරක්ඛිතො උපක්කමතොපි පරිවජ්ජනීයානං අපරිවජ්ජනතො. තෙනාහ ‘‘අවෙලාය චරන්තො හී’’තිආදි. කණ්ටකාදීනිපීති පි-සද්දෙන සොබ්භාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. වෙරිනොපීති පි-සද්දෙන චොරාදිකා සඞ්ගය්හන්ති. පුත්තදාරාති එත්ථ පුත්තග්ගහණෙන පුත්තීපි ගහිතාති ආහ ‘‘පුත්තධීතරො’’ති. බහි පත්ථනන්ති කාමපත්ථනාවසෙන අන්තොගෙහස්සිතතො නිබද්ධවත්ථුතො බහිද්ධා පත්ථනං කත්වා. අඤ්ඤෙහි කතපාපකම්මෙසූති පරෙහි කතාසු පාපකිරියාසු. සඞ්කිතබ්බො හොති අකාලෙ තත්ථ තත්ථ චරණතො. රුහති යස්මිං පදෙසෙ චොරිකා පවත්තා, තත්ථ පරෙහි දිට්ඨත්තා. වත්තුං න සක්කාති ‘‘එත්තකං දුක්ඛං, එත්තකං දොමනස්ස’’න්ති පරිච්ඡින්දිත්වා වත්තුං න සක්කා. තං සබ්බම්පි විකාලචාරිම්හි පුග්ගලෙ ආහරිතබ්බං තස්ස උපරි පක්ඛිපිතබ්බං හොති. කථං? අඤ්ඤස්මිං පුග්ගලෙ තථාරූපෙ ආසඞ්කිතබ්බෙ අසති. ඉතීති එවං. සොති විකාලචාරී. පුරක්ඛතො පුරතො අත්තනො උපරි ආසඞ්කන්තෙ කත්වා චරති. ༢༤༩. དུས་མ་ཡིན་པར་རྒྱུ་བའི་བདག་ཉིད་ཀྱང་མ་བསྲུངས་པ་དང་། ལུས་དང་སེམས་མ་བསྲུངས་པ་དང་། ཉེ་བར་འཚེ་བ་ལས་ཀྱང་སྤང་བར་བྱ་བ་རྣམས་མི་སྤོང་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ “དུས་མ་ཡིན་པར་རྒྱུ་བ་ནི”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། “ཚེར་མ་ལ་སོགས་པ་ཡང་”ཞེས་པའི་ “ཡང་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ས་དོང་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །“དགྲ་བོ་རྣམས་ཀྱང་”ཞེས་པའི་ “ཡང་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ཆོམ་རྐུན་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །“བུ་དང་ཆུང་མ་”ཞེས་པ་འདིར་བུ་ཞེས་བཟུང་བས་བུ་མོ་ཡང་བཟུང་བའི་ཕྱིར་ “བུ་དང་བུ་མོ་རྣམས་”ཞེས་གསུངས། །“ཕྱི་རོལ་དུ་སྨོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་ལ་སྨོན་པའི་དབང་གིས་ཁྱིམ་གྱི་ནང་དུ་གནས་པའི་འབྲེལ་ཡོད་ཀྱི་དངོས་པོ་ལས་ཕྱི་རོལ་དུ་སྨོན་པ་བྱས་ནས་སོ། །“གཞན་གྱིས་བྱས་པའི་སྡིག་པའི་ལས་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་བྱས་པའི་སྡིག་པའི་བྱ་བ་རྣམས་ལའོ། །དུས་མ་ཡིན་པར་དེ་དང་དེར་རྒྱུ་བའི་ཕྱིར་དྭོགས་པ་ཟ་བར་འགྱུར་རོ། །ཡུལ་གང་དུ་རྐུ་བ་བྱུང་བ་དེར། གཞན་གྱིས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་སྐྱོན་འབབ་པར་འགྱུར་རོ། །“སྨྲ་བར་མི་ནུས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ “སྡུག་བསྔལ་འདི་ཙམ་མོ། །ཡིད་མི་བདེ་བ་འདི་ཙམ་མོ་”ཞེས་ཚད་བཟུང་ནས་སྨྲ་བར་མི་ནུས་པའོ། །དེ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དུས་མ་ཡིན་པར་རྒྱུ་བའི་གང་ཟག་ལ་ཁྱེར་ཏེ་ཁོ་པའི་ཐོག་ཏུ་འགེལ་བར་བྱེད་དོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། དེ་ལྟ་བུའི་དྭོགས་པ་ཟ་བའི་གང་ཟག་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར། “ཞེས་པ་”ནི་དེ་ལྟར་རོ། །“ཁོ་”ཞེས་པ་ནི་དུས་མ་ཡིན་པར་རྒྱུ་བ་པོའོ། །མདུན་དུ་བསུས་ཏེ་རང་གི་ཐོག་ཏུ་དྭོགས་པ་བྱེད་པ་རྣམས་མདུན་དུ་བཞག་ནས་རྒྱུ་བར་བྱེད་དོ། 250. නටනාටකාදිනච්චන්ති නටෙහි නාටකෙහි නච්චිතබ්බනාටකාදිනච්චවිධි. ආදි-සද්දෙන අවසිට්ඨං සබ්බං සඞ්ගණ්හාති. ‘‘තත්ථ ගන්තබ්බං හොතී’’ති වත්වා තත්ථස්ස ගමනෙන යථා අනුප්පන්නානං භොගානං අනුප්පාදො, උප්පන්නානඤ්ච විනාසො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘තස්සා’’තිආදි වුත්තං. ගීතන්ති සරගතං, පකරණගතං[Pg.133], තාළගතං, අපධානගතන්ති ගන්ධබ්බසත්ථවිහිතං අඤ්ඤම්පි සබ්බං ගීතං වෙදිතබ්බං. වාදිතන්ති වීණාවෙණුමුදිඞ්ගාදිවාදනං. අක්ඛානන්ති භාරතයුද්ධසීතාහරණාදිඅක්ඛානං. පාණිස්සරන්ති කංසතාළං, ‘‘පාණිතාළ’’න්තිපි වදන්ති. කුම්භථූනන්ති චතුරස්සඅම්බණකතාළං. ‘‘කුටභෙරිසද්දො’’ති කෙචි. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා ‘‘කස්මිං ඨානෙ’’තිආදිනා නච්චෙ වුත්තමත්ථං ගීතාදීසු අතිදිසති. ༢༥༠. “ཟློས་གར་དང་ཟློས་གར་མཁན་ལ་སོགས་པའི་གར་”ཞེས་པ་ནི་ཟློས་གར་མཁན་དང་ཟློས་གར་པ་རྣམས་ཀྱིས་གར་འཁྲབ་པ་ལ་སོགས་པའི་གར་གྱི་ཆོ་གའོ། །“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་སྡུད་དོ། །“དེར་འགྲོ་བར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། དེར་སོང་བས་མ་བྱུང་བའི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་མི་འབྱུང་བ་དང་། བྱུང་ཟིན་པ་རྣམས་ཉམས་པར་འགྱུར་ཚུལ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེའི”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། །“གླུ་”ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་གདངས་སུ་གཏོགས་པ་དང་། གཞུང་དུ་གཏོགས་པ་དང་། ཕྱག་རྒྱར་གཏོགས་པ་དང་། གཙོ་བོར་གཏོགས་པ་སྟེ། དྲི་ཟའི་བསྟན་བཅོས་ལས་བཤད་པའི་གླུ་གཞན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ། །“རོལ་མོ་”ཞེས་པ་ནི་པི་ཝང་དང་། གླིང་བུ། རྫ་རྔ་ལ་སོགས་པ་དཀྲོལ་བའོ། །“གཏམ་རྒྱུད་”ཞེས་པ་ནི་བྷཱ་ར་ཏའི་གཡུལ་འགྱེད་དང་སཱི་ཏཱ་འཕྲོག་པ་ལ་སོགས་པའི་གཏམ་རྒྱུད་དོ། །“ལག་པའི་སྒྲ་”ཞེས་པ་ནི་འཁར་གཞོང་གི་སིལ་སྙན་ཏེ། “ལག་པའི་སིལ་སྙན་”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །“བུམ་པའི་རྔ་”ཞེས་པ་ནི་གྲུ་བཞི་པའི་ཤིང་གཞོང་གི་སིལ་སྙན་ནོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ “བུམ་པའི་རྔ་སྒྲ་”ཞེས་ཟེར། །“ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་འདིས་ “གནས་གང་དུ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གར་གྱི་སྐབས་སུ་བཤད་པའི་དོན་དེ་གླུ་ལ་སོགས་པ་ལའང་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ། 251. ජයන්ති ජූතං ජිනන්තො. වෙරන්ති ජිතෙන කීළකපුරිසෙන ජයනිමිත්තං අත්තනො උපරි වෙරං විරොධං පසවති උප්පාදෙති. තඤ්හිස්ස වෙරපසවනං දස්සෙතුං ‘‘ජිතං මයා’’තිආදි වුත්තං. ජිනොති ජූතපරාජයාපන්නාය ධනජානියා ජිනො. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤෙන ජිතො සමානො’’තිආදි. විත්තං අනුසොචතීති තං ජිනං විත්තං උද්දිස්ස අනුත්ථුනති. විනිච්ඡයට්ඨානෙති යස්මිං කිස්මිඤ්චි අට්ටවිනිච්ඡයට්ඨානෙ. සක්ඛිපුට්ඨස්සාති සක්ඛිභාවෙන පුට්ඨස්ස. අක්ඛසොණ්ඩොති අක්ඛධුත්තො. ජූතකරොති ජූතපමාදට්ඨානානුයුත්තො. ත්වම්පි නාම කුලපුත්තොති කුලපුත්තො නාම ත්වං, න මයං තයි කොලපුත්තියං ඉදානි පස්සාමාති අධිප්පායො. ඡින්නභින්නකොති ඡින්නභින්නහිරොත්තප්පො, අහිරිකො අනොත්තප්පීති අත්ථො. තස්ස කාරණාති තස්ස අත්ථාය. ༢༥༡. “རྒྱལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཤོ་རྒྱལ་བའོ། །“འཁོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕམ་པར་བྱས་པའི་རྩེད་མོ་བ་དེས་རྒྱལ་བའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་རང་གི་ཐོག་ཏུ་འཁོན་སེམས་དང་མི་མཐུན་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའོ། །ཁོ་པའི་འཁོན་སེམས་སྐྱེ་ཚུལ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ངས་རྒྱལ་ལོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། །“ཕམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤོ་རྩེད་ལས་ཕམ་པར་གྱུར་པས་ནོར་ཤོར་ཏེ་ཕམ་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གཞན་གྱིས་ཕམ་པར་བྱས་པ་ན”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། །“ནོར་ལ་མྱ་ངན་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤོར་བའི་ནོར་དེ་ལ་དམིགས་ནས་འགྱོད་པ་སྐྱེད་པའོ། །“ཁྲིམས་ས་”ཞེས་པ་ནི་གང་ཡང་རུང་བའི་གྱོད་གཞི་ཐག་གཅོད་པའི་གནས་སུའོ། །“དཔང་པོར་དྲིས་པ་”ཞེས་པ་ནི་དཔང་པོའི་ཚུལ་དུ་དྲིས་པའོ། །“ཤོ་ལ་ཆགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤོ་ལ་རྨོངས་པའོ། །“ཤོ་རྩེད་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤོ་རྩེད་ཀྱི་བག་མེད་པའི་གནས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའོ། །“ཁྱོད་ཀྱང་རིགས་ཀྱི་བུ་ཞེས་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་ནི་རིགས་ཀྱི་བུ་ཞིག་ཡིན་ནའང་། ད་ལྟ་ངེད་ཅག་གིས་ཁྱོད་ལ་རིགས་ཀྱི་བུའི་ཆོས་ཉིད་མི་མཐོང་ངོ་སྙམ་པའི་དོན་ཏོ། །“ཆད་ཅིང་ཞིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་ཆད་ཅིང་ཞིག་པ་སྟེ། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་ཁྲེལ་མེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“དེའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཆེད་དུའོ། අනිච්ඡිතොති න ඉච්ඡිතො. පොසිතබ්බා භවිස්සති ජූතපරාජයෙන සබ්බකාලං රිත්තතුච්ඡභාවතො. “མི་འདོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་མ་འདོད་པའོ། །ཤོ་ལས་ཕམ་པས་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་སྟོང་ཞིང་གསོག་པའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། གསོ་བར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། පාපමිත්තතාය ඡආදීනවාදිවණ්ණනා སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་བསྟེན་པའི་ཉེས་དམིགས་དྲུག་ལ་སོགས་པ་བཤད་པ། 252. අක්ඛධුත්තාති අක්ඛෙසු ධුත්තා, අක්ඛනිමිත්තං අත්ථවිනාසකා. ඉත්ථිසොණ්ඩාති ඉත්ථීසු සොණ්ඩා, ඉත්ථිසම්භොගනිමිත්තං ආතප්පනකා. තථා භත්තසොණ්ඩාදයො වෙදිතබ්බා. පිපාසාති උපරූපරි සුරාපිපාසා. තෙනාහ ‘‘පානසොණ්ඩා’’ති. නෙකතිකාදයො හෙට්ඨා වුත්තා එව. මෙත්තිඋප්පත්තිට්ඨානතාය මිත්තා හොන්ති. තස්මාති පාපමිත්තතාය. ༢༥༢. “ཤོ་ལ་རྨོངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤོ་ལ་རྨོངས་པ་སྟེ། ཤོའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་དོན་ཉམས་པར་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། །“བུད་མེད་ལ་ཆགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་བུད་མེད་ལ་ཆགས་པ་སྟེ། བུད་མེད་ལ་སྤྱོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་གདུང་བར་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཟས་ལ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའང་ཤེས་པར་བྱའོ། །“སྐོམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་ནས་ཡང་དུ་ཆང་ལ་སྐོམ་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “བཏུང་བ་ལ་ཆགས་པ་”ཞེས་གསུངས། །གྱ་གྱུ་ཅན་ལ་སོགས་པ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །མཛའ་བཤེས་སྐྱེ་བའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གྲོགས་པོ་ཞེས་བྱའོ། །“དེའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་བསྟེན་པའི་ཕྱིར་རོ། 253. කම්මන්තන්ති කම්මං, යථා සුත්තංයෙව සුත්තන්තො, එවං කම්මංයෙව කම්මන්තො, තං කාතුං ගච්ඡාමාති වුත්තො. කම්මං වා අන්තො නිට්ඨානං ගච්ඡති එත්ථාති කම්මන්තො, කම්මකරණට්ඨානං, තං ගච්ඡාමාති වුත්තො. ༢༥༣. “ལས་ཀྱི་མཐའ་”ཞེས་པ་ནི་ལས་ཏེ། ཇི་ལྟར་མདོ་ཉིད་ལ་མདོ་སྡེ་ཞེས་བྱ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ལས་ཉིད་ལ་ལས་ཀྱི་མཐའ་ཞེས་བྱ་སྟེ། “དེ་བྱེད་དུ་འགྲོའོ་”ཞེས་བརྗོད་པའོ། །ཡང་ན། ལས་གང་དུ་མཐར་ཕྱིན་པ་སྟེ་རྫོགས་པར་འགྱུར་བ་དེ་ནི་ལས་ཀྱི་མཐའ་སྟེ། ལས་བྱེད་པའི་གནས་སོ། །“དེར་འགྲོའོ་”ཞེས་བརྗོད་པའོ། පන්නසඛාති [Pg.134] සුරං පාතුං පන්නෙ පටිපජ්ජන්තෙ එව සඛාති පන්නසඛා. තෙනාහ ‘‘අයමෙවත්ථො’’ති. ‘‘සම්මියසම්මියො’’ති වචනමෙත්ථ අත්ථීති සම්මියසම්මියො. තෙනාහ ‘‘සම්මසම්මාති වදන්තො’’ති. සහායො හොතීති සහායො විය හොති. ඔතාරමෙව ගවෙසතීති රන්ධමෙව පරියෙසති අනත්ථමස්ස කාතුකාමො. වෙරප්පසවොති පරෙහි අත්තනි වෙරස්ස පසවනං අනුපවත්තනං. තෙනාහ ‘‘වෙරබහුලතා’’ති. පරෙසං කරියමානො අනත්ථො එත්ථ අත්ථීති අනත්ථො, තබ්භාවො අනත්ථතාති ආහ ‘‘අනත්ථකාරිතා’’ති. යො හි පරෙසං අනත්ථං කරොති, සො අත්ථතො අත්තනො අනත්ථකාරො නාම, තස්මා අනත්ථතාති උභයානත්ථකාරිතා. අරියො වුච්චති සත්තො, කුච්ඡිතො අරියො කදරියො. යස්ස ධම්මස්ස වසෙන සො ‘‘කදරියො’’ති වුච්චති, සො ධම්මො කදරියතා, මච්ඡරියං. තං පන දුබ්බිසජ්ජනීයභාවෙ ඨිතං සන්ධායාහ ‘‘සුට්ඨු කදරියතා ථද්ධමච්ඡරියභා’’වොති. අවිපණ්ණසභාවතො උට්ඨාතුං අසක්කොන්තො ච ඉණං ගණ්හන්තො සංසීදන්තොව ඉණං විගාහති නාම. සූරියෙ අනුග්ගතෙ එව කම්මන්තෙ අනාරභන්තො රත්තිං අනුට්ඨානසීලො. “ལོ་མའི་གྲོགས་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ཆང་འཐུང་བའི་ཕྱིར་ལོ་མ་ལ་ཞུགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཚེ་གྲོགས་པོ་ཡིན་པས་ལོ་མའི་གྲོགས་པོའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “འདི་ཉིད་དོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས། །“མཛའ་བོ་མཛའ་བོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདིར་ཡོད་པས་མཛའ་བོ་མཛའ་བོའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “མཛའ་བོ་མཛའ་བོ་ཞེས་སྨྲ་བའོ་”ཞེས་གསུངས། །“གྲོགས་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་གྲོགས་པོ་ལྟ་བུར་བྱེད་པའོ། །“གླགས་ཁོ་ན་ཚོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཁོ་པ་ལ་གནོད་པ་བྱེད་འདོད་པས་སྐབས་ཁོ་ན་ཚོལ་བའོ། །“འཁོན་པ་སྐྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་རང་ལ་འཁོན་སེམས་སྐྱེ་ཞིང་རྗེས་སུ་འཇུག་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “འཁོན་པ་མང་བའོ་”ཞེས་གསུངས། །གཞན་ལ་བྱེད་པའི་གནོད་པ་འདིར་ཡོད་པས་གནོད་པ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་གནོད་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གནོད་པ་བྱེད་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས། །གང་གི་ཕྱིར་གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་དེ་ནི། དོན་གྱིས་རང་ཉིད་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། གནོད་པ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་གཉིས་ཀ་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །སེམས་ཅན་ལ་འཕགས་པ་ཞེས་བརྗོད་ལ། སྨད་པར་བྱ་བའི་འཕགས་པ་ནི་སེར་སྣ་ཅན་ནོ། །ཆོས་གང་གི་དབང་གིས་ཁོ་པ་ལ་ “སེར་སྣ་ཅན་”ཞེས་བརྗོད་པ་དེའི་ཆོས་ནི་སེར་སྣ་ཉིད་དེ། སེར་སྣའོ། །དེ་ཡང་སྤང་དཀའ་བའི་གནས་སུ་གནས་པ་ལ་དམིགས་ནས་ “ཤིན་ཏུ་སེར་སྣ་ཆེ་བ་ནི་མཁྲེགས་འཛིན་གྱི་སེར་སྣའི་རང་བཞིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས། །མ་ཉམས་པའི་རང་བཞིན་ལས་ལྡང་མི་ནུས་ཤིང་བུ་ལོན་ལེན་པ་ནི། བྱིང་བཞིན་དུ་བུ་ལོན་གྱི་ནང་དུ་འཇུག་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཉི་མ་མ་ཤར་བར་དུ་ལས་ཀྱི་མཐའ་མི་རྩོམ་པ་ནི་མཚན་མོ་མི་ལྡང་བའི་གཤིས་ལུགས་ཅན་ནོ། අත්ථාති ධනානි. අතික්කමන්තීති අපගච්ඡන්ති. අථ වා අත්ථාති කිච්චානි. අතික්කමන්තීති අතික්කන්තකාලානි හොන්ති, තෙසං අතික්කමොපි අත්ථතො ධනානමෙව අතික්කමො. ඉමිනා කථාමග්ගෙනාති ඉමිනා ‘‘යතො ඛො ගහපතිපුත්තා’’තිආදි (දී. නි. 3.244) නයප්පවත්තෙන කථාසඞ්ඛාතෙන හිතාධිගමූපායෙන. එත්තකං කම්මන්ති චත්තාරො කම්මකිලෙසා, චත්තාරි අගතිගමනානි, ඡ භොගානං අපායමුඛානීති එවං වුත්තං චුද්දසවිධං පාපකම්මං. “དོན་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ནོར་རྣམས་སོ། །“འདས་པར་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲལ་བར་འགྱུར་བའོ། །ཡང་ན། “དོན་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་རྣམས་སོ། །“འདས་པར་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་དུས་ལས་འདས་པར་གྱུར་པ་སྟེ། དེ་དག་འདས་པའང་དོན་གྱིས་ནོར་ཉིད་འདས་པའོ། །“གཏམ་གྱི་ལམ་འདིས་”ཞེས་པ་ནི་ “ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་གང་གི་ཚེ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་གཏམ་དུ་བགྲང་བའི་ཕན་པ་ཐོབ་པའི་ཐབས་འདིས་སོ། །“ལས་འདི་ཙམ་”ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་བཞི་དང་། ལོག་པར་འགྲོ་བ་བཞི་དང་། ལོངས་སྤྱོད་ཉམས་པའི་སྒོ་དྲུག་སྟེ། དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་སྡིག་པའི་ལས་བཅུ་བཞི་པོའོ། මිත්තපතිරූපකවණ්ණනා གྲོགས་པོ་ལྟར་སྣང་བ་བཤད་པ། 254. අනත්ථොති ‘‘භොගජානි, ආයසක්‍යං, පරිසමජ්ඣෙ මඞ්කුභාවො, සම්මූළ්හමරණ’’න්ති එවං ආදිකො දිට්ඨධම්මිකො ‘‘දුග්ගතිපරිකිලෙසො, සුගතියඤ්ච අප්පායුකතා, බහ්වාබාධතා, අතිදලිද්දතා, අප්පන්නපානතා’’ති එවං ආදිකො ච අනත්ථො උප්පජ්ජති. යානි කානිචි භයානීති අත්තානුවාදභයපරානුවාදභයදණ්ඩභයාදීනි ලොකෙ ලබ්භමානානි යානි කානිචි භයානි. උපද්දවාති අන්තරායා. උපසග්ගාති සරීරෙන සංසට්ඨානි විය [Pg.135] උපරූපරි උප්පජ්ජනකානි බ්‍යසනානි. අඤ්ඤදත්ථූති එකන්තෙනාති එතස්මිං අත්ථෙ නිපාතො ‘‘අඤ්ඤදත්ථුදසො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.42) වියාති වුත්තං ‘‘එකංසෙනා’’ති. යං කිඤ්චි ගහණයොග්‍යං හරතියෙව ගණ්හාතියෙව. වාචා එව පරමා එතස්ස කම්මන්ති වචීපරමො. තෙනාහ ‘‘වචනමත්තෙනෙවා’’තිආදි. අනුප්පියන්ති තක්කනං, යං වා ‘‘රුචී’’ති වුච්චති යෙහි සුරාපානාදීහි භොගා අපෙන්ති විගච්ඡන්ති, තෙසු තෙසං අපායෙසු බ්‍යසනහෙතූසු සහායො හොති. ༢༥༤. “གནོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ “ལོངས་སྤྱོད་ཉམས་པ་དང་། མི་སྙན་པ་དང་། འཁོར་གྱི་དབུས་སུ་སྤོབས་པ་མེད་པར་གྱུར་པ་དང་། རྨོངས་ནས་འཆི་བ་”ལ་སོགས་པའི་ཚེ་འདིའི་གནོད་པ་དང་། “ངན་འགྲོའི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་། བདེ་འགྲོར་ཡང་ཚེ་ཐུང་བ་དང་། ནད་མང་བ་དང་། ཤིན་ཏུ་དབུལ་བ་དང་། བཟའ་བཏུང་དཀོན་པ་”ལ་སོགས་པའི་གནོད་པ་སྐྱེ་བའོ། །“འཇིགས་པ་གང་ཡང་རུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་རང་ལ་སྨོད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། གཞན་གྱིས་སྨོད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆད་པའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་འཇིག་རྟེན་ན་ཡོད་པའི་འཇིགས་པ་གང་ཡང་རུང་བའོ། །“ཉེ་བར་འཚེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བར་ཆད་རྣམས་སོ། །“གནོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་དང་འབྲེལ་བ་ལྟར་ཡང་ནས་ཡང་དུ་སྐྱེ་བའི་ཕུང་ཀྲོལ་རྣམས་སོ། །“གཞན་དུ་ན་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་དེ། “གཅིག་ཏུ་མཐོང་བ་”ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར་ “གཅིག་ཏུ་”ཞེས་གསུངས། །བླང་བར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་གང་ཡང་རུང་བ་འཕྲོག་པ་ཉིད་དེ་ལེན་པ་ཉིད་དོ། །ཚིག་ཁོ་ན་འདིའི་ལས་ཀྱི་མཆོག་ཡིན་པས་ཚིག་མཆོག་གོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཚིག་ཙམ་གྱིས་ཉིད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། །“རྗེས་སུ་མཐུན་པར་སྨྲ་བ་”ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པ་སྟེ། ཡང་ན། ཆང་འཐུང་བ་ལ་སོགས་པ་གང་དག་གིས་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་འབྲལ་ཞིང་འགྲོ་བར་འགྱུར་བའི་ “འདོད་པ་”ཞེས་བྱ་བ་དེ་དག་ལ། ཕུང་ཀྲོལ་གྱི་རྒྱུ་ཉམས་པའི་སྒོ་དེ་དག་ཏུ་གྲོགས་བྱེད་པའོ། 255. හාරකොයෙව හොති, න දායකො, තමස්ස එකංසතො හාරකභාවං දස්සෙතුං ‘‘සහායස්සා’’තිආදි වුත්තං. යං කිඤ්චි අප්පකන්ති පුප්ඵඵලාදි යං කිඤ්චි පරිත්තං වත්ථුං දත්වා, බහුං පත්ථෙති බහුං මහග්ඝං වත්ථයුගාදිං පච්චාසීසති. දාසො විය හුත්වා මිත්තස්ස තං තං කිච්චං කරොන්තො කථං අමිත්තො නාම ජාතොති ආහ ‘‘අය’’න්තිආදි. යස්ස කිච්චං කරොති අනත්ථපරිහාරත්ථං, අත්තනො මිත්තභාවදස්සනත්ථඤ්ච, තං සෙවති. අත්ථකාරණාති වඩ්ඪිනිමිත්තං, අයමෙතෙසං භෙදො. ༢༥༥. འཕྲོག་པ་པོ་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི་སྦྱིན་པ་པོ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། ཁོ་པའི་གཅིག་ཏུ་འཕྲོག་པའི་རང་བཞིན་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གྲོགས་པོའི”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། །“ཅུང་ཟད་གང་ཡང་རུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་མེ་ཏོག་དང་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཆུང་ངུ་གང་ཡང་རུང་བ་བྱིན་ནས། “མང་པོ་འདོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་རིན་ཐང་ཆེ་བའི་གོས་ཟུང་ལ་སོགས་པ་མང་པོ་ལ་རེ་བའོ། །བྲན་གཡོག་ལྟར་གྱུར་ནས་གྲོགས་པོའི་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་བྱེད་བཞིན་དུ། ཇི་ལྟར་གྲོགས་པོ་མ་ཡིན་པ་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཅེ་ན། “འདི་ནི”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། །གནོད་པ་སྤང་བའི་ཕྱིར་དང་། རང་གི་གྲོགས་པོའི་ཉམས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གང་གི་བྱ་བ་བྱེད་པ་དེ་ལ་བསྟེན་པའོ། །“དོན་གྱི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་འཕེལ་བའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཏེ། འདི་ནི་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་རོ། 256. පරෙති පරදිවසෙ. න ආගතො සීති ආගතො නාහොසි. ඛීණන්ති තාදිසස්ස, අසුකස්ස ච දින්නත්තා. සස්සසඞ්ගහෙති සස්සතො කාතබ්බධඤ්ඤසඞ්ගහෙ කතෙ. ༢༥༦. “སང་ཉིན་”ཞེས་པ་ནི་ཉིན་ཕྱི་མའོ། །“མ་འོངས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་འོངས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །“ཟད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུ་དང་ཆེ་གེ་མོ་ལ་བྱིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ལོ་ཏོག་བསྡུ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ལོ་ཏོག་ལས་བྱ་བར་འོས་པའི་འབྲུ་བསྡུ་བ་བྱས་པའི་ཚེའོ། 257. ‘‘දානාදීසු යං කිඤ්චි කරොමා’’ති වුත්තෙ ‘‘සාධු සම්ම කරොමා’’ති අනුජානාතීති ඉමමත්ථං ‘‘කල්‍යාණෙපි එසෙව නයො’’ති අතිදිසති. නනු එවං අනුජානන්තො අයං මිත්තො එව, න අමිත්තො මිත්තපතිරූපකොති? අනුප්පියභාණීදස්සනමත්තමෙතං. සහායෙන වා දෙසකාලං, තස්මිං වා කතෙ උප්පජ්ජනකවිරොධාදිං අසල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘කරොමා’’ති වුත්තෙ යො තං ජානන්තො එව ‘‘සාධු සම්ම කරොමා’’ති අනුප්පියං භණති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘කල්‍යාණං පිස්ස අනුජානාතී’’ති. තෙන වුත්තං ‘‘කල්‍යාණෙපි එසෙව නයො’’ති. ༢༥༧. “སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་གང་ཡང་རུང་བ་བྱའོ་”ཞེས་བརྗོད་ཚེ། “གྲོགས་པོ་ལེགས་སོ་བྱའོ་”ཞེས་རྗེས་སུ་གནང་བ་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི། “དགེ་བ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་”ཞེས་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ། །ཅི་སྟེ་འདི་ལྟར་རྗེས་སུ་གནང་བ་བྱེད་པ་འདི་ནི་གྲོགས་པོ་ཉིད་ཡིན་གྱི། གྲོགས་པོ་མ་ཡིན་པ་གྲོགས་པོ་ལྟར་སྣང་བ་ནི་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། འདི་ནི་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་སྨྲ་བ་ཉིད་བསྟན་པ་ཙམ་མོ། །ཡང་ན། གྲོགས་པོས་ཡུལ་དང་དུས་སམ། དེ་བྱས་པས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་མི་མཐུན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་མ་བརྟག་པར། “བྱའོ་”ཞེས་བརྗོད་ཚེ། གང་གིས་དེ་ཤེས་བཞིན་དུ་ “གྲོགས་པོ་ལེགས་སོ་བྱའོ་”ཞེས་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་སྨྲ་བ་དེ་ལ་དམིགས་ནས། “དགེ་བ་ལའང་རྗེས་སུ་གནང་བ་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས། །དེའི་ཕྱིར་ “དགེ་བ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། 259. මිත්තපතිරූපකා එතෙ මිත්තාති එවං ජානිත්වා. ༢༥༩. འདི་དག་ནི་གྲོགས་པོ་ལྟར་སྣང་བའི་གྲོགས་པོ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་སོ་ཞེས་དེ་ལྟར་ཤེས་ནས། සුහදමිත්තවණ්ණනා སྙིང་ཉེ་བའི་གྲོགས་པོ་བཤད་པ། 260. සුන්දරහදයාති [Pg.136] පෙමස්ස අත්ථිවසෙන භද්දචිත්තා. ༢༦༠. “སྙིང་བཟང་པོ་”ཞེས་པ་ནི་བྱམས་པའི་དབང་གིས་བསམ་པ་བཟང་བའོ། 261. පමත්තං රක්ඛතීති එත්ථ පමාදවසෙන කිඤ්චි අයුත්තෙ කතෙ තාදිසෙ කාලෙ රක්ඛණං ‘‘භීතස්ස සරණං හොතී’’ති ඉමිනාව තං ගහිතන්ති තතො අඤ්ඤමෙව පමත්තස්ස රක්ඛණවිධිං දස්සෙතුං ‘‘මජ්ජං පිවිත්වා’’තිආදි වුත්තං. ගෙහෙ ආරක්ඛං අසංවිහිතස්ස බහිගමනම්පි පමාදපක්ඛිකමෙවාති ‘‘සහායො බහිගතො වා හොතී’’ති වුත්තං. භයං හරන්තොති භයං පටිබාහන්තො. භොගහෙතුතාය ඵලූපචාරෙන ධනං ‘‘භොග’’න්ති වදති. කිච්චකරණීයෙති ඛුද්දකෙ, මහන්තෙ ච කාතබ්බෙ උප්පන්නෙ. ༢༦༡. “བག་མེད་པ་སྲུང་བ་”ཞེས་པ་འདིར། བག་མེད་པའི་དབང་གིས་མི་རིགས་པ་ཅུང་ཟད་བྱས་པའི་ཚེ་དེ་ལྟ་བུའི་དུས་སུ་སྲུང་བ་ནི། “སྐྲག་པ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་སུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་བའི་ཕྱིར། དེ་ལས་གཞན་པའི་བག་མེད་པ་སྲུང་བའི་ཆོ་ག་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཆང་འཐུངས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། །ཁྱིམ་དུ་སྲུང་སྐྱོབ་མ་བྱས་པར་ཕྱི་རོལ་དུ་འགྲོ་བའང་བག་མེད་པའི་ཕྱོགས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “གྲོགས་པོ་ཕྱི་རོལ་དུ་སོང་བར་གྱུར་པ་ན”་ཞེས་གསུངས། །“འཇིགས་པ་སེལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་པ་བཟློག་པའོ། །ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འབྲས་བུ་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་ནོར་ལ་ “ལོངས་སྤྱོད་”ཅེས་བརྗོད་དོ། །“བྱ་བ་བྱེད་པའི་ཚེ་”ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་ཆུང་ངུ་དང་ཆེན་པོ་བྱ་བར་འོས་པ་བྱུང་བའི་ཚེའོ། 262. නිගූහිතුං යුත්තකථන්ති නිගූහිතුං ඡාදෙතුං යුත්තකථං, නිගූහිතුං වා යුත්තා කථා එතස්සාති නිගූහිතුං යුත්තකථං, අත්තනො කම්මං. රක්ඛතීති අනාවිකරොන්තො ඡාදෙති. ජීවිතම්පීති පි-සද්දෙන කිමඞ්ගං පන අඤ්ඤං පරිග්ගහිතවත්ථුන්ති දස්සෙති. ༢༦༢. “གསང་བར་འོས་པའི་གཏམ་”ཞེས་པ་ནི་གསང་ཞིང་སྦེད་པར་འོས་པའི་གཏམ་མམ། ཡང་ན་གསང་བར་འོས་པའི་གཏམ་འདི་ལ་ཡོད་པས་གསང་བར་འོས་པའི་གཏམ་སྟེ། རང་གི་བྱ་བའོ། །“སྲུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་མི་གསལ་བར་སྦེད་པའོ། །“སྲོག་ཀྱང་”ཞེས་པའི་ “ཀྱང་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་དངོས་པོ་གཞན་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་བསྟན་ཏོ། 263. පස්සන්තෙසු පස්සන්තෙසූති ආමෙඩිතවචනෙන නිවාරියමානස්ස පාපස්ස පුනප්පුනං කරණං දීපෙති. පුනප්පුනං කරොන්තො හි පාපතො විසෙසෙන නිවාරෙතබ්බො හොති. සරණෙසූති සරණෙසු වත්තස්සු අභින්නානි කත්වා පටිපජ්ජ, සරණෙසු වා උපාසකභාවෙන වත්තස්සු. නිපුණන්ති සණ්හං. කාරණන්ති කම්මස්සකතාදිභෙදයුත්තං. ඉදං කම්මන්ති ඉමං දානාදිභෙදං කුසලකම්මං. ‘‘කම්ම’’න්ති සාධාරණතො වුත්තස්සාපි තස්ස ‘‘සග්ගෙ නිබ්බත්තන්තී’’ති පදන්තරසන්නිධානෙන සද්ධාහිරොත්තප්පාලොභාදිගුණධම්මසමඞ්ගිතා විය කුසලභාවො ජොතිතො හොති. සද්ධාදයො හි ධම්මා සග්ගගාමිමග්ගො. යථාහ – ༢༦༣. "མཐོང་བཞིན་མཐོང་བཞིན་དུ་"ཞེས་པ་ནི་ཟློས་པའི་ཚིག་གིས་བཀག་བཞིན་པའི་སྡིག་པ་ཡང་ཡང་བྱེད་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །ཡང་ཡང་བྱེད་པ་ནི་སྡིག་པ་ལས་ཁྱད་པར་དུ་བཟློག་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ། །"སྐྱབས་རྣམས་ལ་"ཞེས་པ་ནི་སྐྱབས་རྣམས་ལ་དབྱེར་མེད་པར་བྱས་ཏེ་སྒྲུབ་པའམ། ཡང་ན་སྐྱབས་རྣམས་ལ་དགེ་བསྙེན་གྱི་དངོས་པོས་གནས་པར་བྱའོ། །"ཕྲ་མོ་"ཞེས་པ་ནི་ཞིབ་མོའོ། །"རྒྱུ་"ཞེས་པ་ནི་ལས་བདག་གིར་བྱ་བ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་དང་ལྡན་པའོ། །"ལས་འདི་"ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་དགེ་བའི་ལས་འདིའོ། །"ལས་"ཞེས་སྤྱིར་བཏང་དུ་གསུངས་ཀྱང་། "མཐོ་རིས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པའི་ཚིག་གཞན་གྱི་ཉེ་བར་སྦྱོར་བ་ལ་བརྟེན་ནས། དད་པ་དང་། ངོ་ཚ་ཤེས་པ། ཁྲེལ་ཡོད་པ། མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆོས་དང་ལྡན་པ་ལྟར་དགེ་བའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན། དད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་མཐོ་རིས་སུ་འགྲོ་བའི་ལམ་ཡིན་ནོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘සද්ධා හිරියං කුසලඤ්ච දානං,ධම්මා එතෙ සප්පුරිසානුයාතා; එතඤ්හි මග්ගං දිවියං වදන්ති,එතෙන හි ගච්ඡති දෙවලොක’’න්ති. (අ. නි. 8.32); "དད་པ་ངོ་ཚ་ཤེས་དང་དགེ་བའི་སྦྱིན། །ཆོས་འདི་རྣམས་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པས་བསྟེན། །འདི་ནི་ལྷ་ཡི་ལམ་དུ་གསུངས་པ་སྟེ། །འདི་ཡིས་ལྷ་ཡི་འཇིག་རྟེན་འགྲོ་བར་འགྱུར། །"ཞེས་སོ། ། 264. භවනං [Pg.137] සම්පත්තිවඩ්ඪනං භවොති අත්ථො, තප්පටික්ඛෙපෙන අභවොති ආහ ‘‘අභවෙන අවුඩ්ඪියා’’ති. පාරිජුඤ්ඤන්ති ජානි. අනත්තමනො හොතීති අත්තමනො න හොති අනුකම්පකභාවතො. අඤ්ඤදත්ථු තං අභවං අත්තනි ආපතිතං විය මඤ්ඤති. ඉදානි තං භවං සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘තථාරූප’’න්තිආදි වුත්තං. විරූපොති බීභච්ඡො. න පාසාදිකොති තස්සෙව වෙවචනං. සුජාතොති සුන්දරජාතිකො ජාතිසම්පන්නො. ༢༦༤. འབྱོར་པ་འཕེལ་བ་ནི་སྲིད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏེ། དེ་བཀག་པས་མི་སྲིད་པ་ཞེས་བྱ་ལ། དེའི་ཕྱིར་ "མི་འཕེལ་བས་སོ" ཞེས་གསུངས། "ཉམས་པ་" ཞེས་པ་ནི་གྱོང་གུད་དོ། །"ཡིད་མི་བདེ་བར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ནི་སྙིང་རྗེ་བའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་ཡིད་བདེ་བར་མི་འགྱུར་བའོ། །གཞན་དུ་ན་མི་སྲིད་པ་དེ་ཉིད་རང་ལ་བབས་པ་བཞིན་དུ་སེམས་སོ། །དེང་སྐབས་སྲིད་པ་དེ་ཉིད་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "དེ་ལྟ་བུ་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །"མི་སྡུག་པ་" ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་སུ་རུང་བའོ། །"དང་བ་མི་སྐྱེ་བ་" ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། །"ལེགས་པར་སྐྱེས་པ་" ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་བཟང་པོ་སྟེ་རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། ། 265. ජලන්ති ජලන්තො. අග්ගීවාති අග්ගික්ඛන්ධො විය. භාසතීති විරොචති. යස්මාස්ස භගවතා සවිසෙසං විරොචනං ලොකෙ පාකටභාවඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘ජලං අග්ගීව භාසතී’’ති වුත්තං, තස්මා යදා අග්ගි සවිසෙසං විරොචති, යත්ථ ච ඨිතො දූරෙ ඨිතානම්පි පඤ්ඤායති, තං දස්සනාදිවසෙන තමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘රත්ති’’න්තිආදි වුත්තං. ༢༦༥. "འབར་བ་"ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །"མེ་བཞིན་དུ་"ཞེས་པ་ནི་མེའི་ཕུང་པོ་བཞིན་ནོ། །"མཛེས་པར་བྱེད་དོ་"ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །གང་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཁོང་གི་ཁྱད་པར་གྱི་གསལ་བ་དང་འཇིག་རྟེན་དུ་ཡོངས་སུ་གྲགས་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "འབར་བའི་མེ་བཞིན་དུ་མཛེས་པར་བྱེད་དོ་"ཞེས་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་གང་གི་ཚེ་མེ་ཁྱད་པར་དུ་གསལ་ཞིང་། གང་དུ་གནས་པ་དེ་ཐག་རིང་པོར་གནས་པ་རྣམས་ལའང་སྣང་བར་འགྱུར་བ་དེ། མཐོང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དོན་དེ་ཉིད་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར། "མཚན་མོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ‘‘භමරස්සෙව ඉරීයතො’’ති එතෙනෙවස්ස භොගසංහරණං ධම්මිකං ඤායොපෙතන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අත්තානම්පී’’තිආදිමාහ. රාසිං කරොන්තස්සාති යථාස්ස ධනධඤ්ඤාදිභොගජාතං සම්පිණ්ඩිතං රාසිභූතං හුත්වා තිට්ඨති, එවං ඉරීයතො ආයූහන්තස්ස ච. චක්කප්පමාණන්ති රථචක්කප්පමාණං. නිචයන්ති වුඩ්ඪිං පරිවුඩ්ඪිං. ‘‘භොගා සන්නිචයං යන්තී’’ති කෙචි පඨන්ති. "བུང་བ་བཞིན་དུ་སྤྱོད་པ་"ཞེས་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཁོང་གི་ལོངས་སྤྱོད་བསྡུ་བ་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་ཞིང་རིགས་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་ནས། "བདག་ཉིད་ཀྱང་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །"ཕུང་པོར་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཁོང་གི་ནོར་དང་འབྲུ་ལ་སོགས་པའི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་འདུས་ཏེ་ཕུང་པོར་གྱུར་ནས་གནས་པ་བཞིན། དེ་ལྟར་སྤྱོད་ཅིང་གསོག་པར་བྱེད་པ་ལའང་འགྱུར་རོ། །"ཤིང་རྟའི་འཁོར་ལོའི་ཚད་"ཅེས་པ་ནི་ཤིང་རྟའི་འཁོར་ལོའི་ཚད་དོ། །"གསོག་པ་"ཞེས་པ་ནི་འཕེལ་བ་དང་ཡོངས་སུ་འཕེལ་བའོ། །"ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ནི་གསོག་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་ཁ་ཅིག་ཀློག་གོ། ། සමාහත්වාති සංහරිත්වා. අලං-සද්දො ‘‘අලමෙව සබ්බසඞ්ඛාරෙසු නිබ්බින්දිතුං, අලං විරජ්ජිතු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.272; සං. නි. 2.124, 129, 134, 143) යුත්තන්ති ඉමමත්ථං ජොතෙති, ‘‘අලමරියඤාණදස්සනවිසෙස’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.328) පරියත්තන්ති. යො වෙඨිතත්තොතිආදීසු (සු. නි. 217) විය අත්ත-සද්දො සභාවපරියායොති තං සබ්බං දස්සෙන්තො ‘‘යුත්තසභාවො’’තිආදිමාහ. සණ්ඨපෙතුන්ති සම්මා ඨපෙතුං, සම්මදෙව පවත්තෙතුන්ති අත්ථො. "བསྡུས་ནས་"ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་བསྡུས་ཏེའོ། །"འོས་པ་"ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། "འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་སྐྱོ་བར་འོས་པ་ཉིད་དེ། ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་འོས་སོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་"རིགས་པ་"ཞེས་པའི་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་ལ། "འཕགས་པའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་ཁྱད་པར་ལ་འོས་པ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་"ཚད་ལྡན་"ནམ་"ནུས་པ་"ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"གང་ཞིག་བདག་ཉིད་དཀྲིས་པ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་བཞིན་དུ། "བདག་"ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་པས། དེ་ཐམས་ཅད་སྟོན་པར་བྱེད་བཞིན་དུ། "རིགས་པའི་རང་བཞིན་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །"རབ་ཏུ་འཇོག་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་འཇོག་པ་སྟེ། ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། එවං විභජන්තොති එවං වුත්තනයෙන අත්තනො ධනං චතුධා විභජන්තො විභජනහෙතු මිත්තානි ගන්ථති සොළස කල්‍යාණමිත්තානි මෙත්තාය අජීරාපනෙන පබන්ධති. තෙනාහ ‘‘අභෙජ්ජමානානි ඨපෙතී’’ති. කථං පන වුත්තනයෙන චතුධා භොගානං විභජනෙන මිත්තානි ගන්ථතීති ආහ ‘‘යස්ස හී’’තිආදි. තෙනාහ භගවා ‘‘දදං මිත්තානි ගන්ථතී’’ති (සං. නි. 1.246). භුඤ්ජෙය්‍යාති [Pg.138] උපභුඤ්ජෙය්‍ය, උපයුඤ්ජෙය්‍ය චාති අත්ථො. සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකාදීනං දානවසෙන චෙව අධිවත්ථදෙවතාදීනං පෙතබලිවසෙන, න්හාපිතාදීනං වෙතනවසෙන ච විනියොගොපි උපයොගො එව. තථා හි වක්ඛති ‘‘ඉමෙසු පනා’’තිආදි ආයො නාම හෙට්ඨිමන්තෙන වයතො චතුග්ගුණො ඉච්ඡිතබ්බො, අඤ්ඤථා වයො අවිච්ඡෙදවසෙන න සන්තානෙය්‍ය, නිධෙය්‍ය, භාජෙය්‍ය ච අසම්භතෙති වුත්තං ‘‘ද්වීහි කම්මං පයොජයෙ’’ති. නිධෙත්වාති නිදහිත්වා, භූමිගතං කත්වාති අත්ථො. රාජාදිවසෙනාති ආදි-සද්දෙන අග්ගිඋදකචොරදුබ්භික්ඛාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. න්හාපිතාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන කුලාලරජකාදීනං සඞ්ගහො. "འདི་ལྟར་བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་རང་གི་ནོར་བཞི་ཆར་བགོ་བཤའ་བྱེད་ཅིང་། བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ལས་མཛའ་བཤེས་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དེ། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བཅུ་དྲུག་པོ་བྱམས་པ་མི་ཉམས་པའི་སྒོ་ནས་འཆིང་བར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ "མི་ཕྱེད་པར་འཇོག་གོ་"ཞེས་གསུངས། འོ་ན་ཇི་ལྟར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལོངས་སྤྱོད་བཞི་ཆར་བགོ་བཤའ་བྱེད་པས་མཛའ་བཤེས་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་ཅེ་ན། "གང་གི་ཕྱིར་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ "སྦྱིན་པས་མཛའ་བཤེས་སྡུད་པར་བྱེད་"ཅེས་གསུངས་སོ། །"ལོངས་སྤྱོད་པར་བྱའོ་"ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་དང་། ཉེ་བར་སྦྱོར་བར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་དང་ཉམ་ཐག་པ་དང་ལམ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པའི་སྒོ་ནས་དང་། གནས་པའི་ལྷ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཡི་དྭགས་ཀྱི་གཏོར་མའི་སྒོ་ནས་དང་། སྐྲ་མཁན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་གླ་ཆའི་སྒོ་ནས་གཏོང་བ་ཡང་ཉེ་བར་སྦྱོར་བ་ཉིད་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ "འདི་དག་ལས་ནི་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། འབབ་ཐོབ་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཐ་མའི་ཚད་ཀྱིས་ཀྱང་བགྲོད་པ་ལས་བཞི་འགྱུར་དུ་འདོད་པར་བྱ་སྟེ། གཞན་དུ་ན་འགྲོ་སྒོ་རྒྱུན་མི་ཆད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མཐུད་མི་ཐུབ་ལ། མ་བསགས་པར་གསོག་པ་དང་བགོ་བཤའ་བྱེད་མི་ཐུབ་པའི་ཕྱིར། "གཉིས་ཀྱིས་ལས་ལ་སྦྱོར་བར་བྱ་"ཞེས་གསུངས། "བཅོལ་ནས་"ཞེས་པ་ནི་སྦས་ཏེ། ས་འོག་ཏུ་བཅུག་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་"ཞེས་པའི་སོགས་སྒྲས་ནི་མེ་དང་། ཆུ་དང་། ཆོམ་རྐུན་དང་། མུ་གེ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །"སྐྲ་མཁན་ལ་སོགས་པ་"ཞེས་པའི་སོགས་སྒྲས་ནི་རྫ་མཁན་དང་། ཁྲུས་མཁན་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། ། ඡද්දිසාපටිච්ඡාදනකණ්ඩවණ්ණනා ཕྱོགས་དྲུག་བཀབ་པའི་ལེའུའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། 266. චතූහි කාරණෙහීති න ඡන්දගමනාදීහි චතූහි කාරණෙහි. අකුසලං පහායාති ‘‘චත්තාරො කම්මකිලෙසා’’ති වුත්තං අකුසලඤ්චෙව අගතිගමනාකුසලඤ්ච පජහිත්වා. ඡහි කාරණෙහීති සුරාපානාදීසු ආදීනවදස්සනසඞ්ඛාතෙහි ඡහි කාරණෙහි. සුරාපානානුයොගාදිභෙදං ඡබ්බිධං භොගානං අපායමුඛං විනාසමුඛං වජ්ජෙත්වා. සොළස මිත්තානීති උපකාරාදිවසෙන චත්තාරො, පමත්තරක්ඛණාදිකිච්චවිසෙසවසෙන පච්චෙකං චත්තාරො චත්තාරො කත්වා සොළසවිධෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තො භජන්තො. සත්ථවාණිජ්ජාදිමිච්ඡාජීවං පහාය ඤායෙනෙව වත්තනතො ධම්මිකෙන ආජීවෙන ජීවති. නමස්සිතබ්බාති උපකාරවසෙන, ගුණවසෙන ච නමස්සිතබ්බා සබ්බදා නතෙන හුත්වා වත්තිතබ්බා. දිසා-සද්දස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තො එව. ආගමනභයන්ති තත්ථ සම්මා අප්පටිපත්තියා, මිච්ඡාපටිපත්තියා ච උප්පජ්ජනකඅනත්ථො. සො හි භායන්ති එතස්මාති ‘‘භය’’න්ති වුච්චති. යෙන කාරණෙන මාතාපිතුආදයො පුරත්ථිමාදිභාවෙන අපදිට්ඨා, තං දස්සෙතුං ‘‘පුබ්බුපකාරිතායා’’තිආදි වුත්තං, තෙන අත්ථසරික්ඛතාය නෙසං පුරත්ථිමාදිභාවොති දස්සෙති. තථා හි මාතාපිතරො පුත්තානං පුරත්ථිමභාවෙන තාව උපකාරිභාවෙන දිස්සනතො, අපදිස්සනතො ච පුරත්ථිමා දිසා. ආචරියා අන්තෙවාසිකස්ස දක්ඛිණභාවෙන, හිතාහිතං පතිකුසලභාවෙන දක්ඛිණාරහතාය ච වුත්තනයෙන දක්ඛිණා දිසා. ඉමිනා නයෙන ‘‘පච්ඡිමා දිසා’’තිආදීසු යථාරහං [Pg.139] අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඝරාවාසස්ස දුක්ඛබහුලතාය තෙ තෙ ච කිච්චවිසෙසා යථාඋප්පතිතදුක්ඛනිත්ථරණත්ථාති වුත්තං ‘‘තෙ තෙ දුක්ඛවිසෙසෙ උත්තරතී’’ති. යස්මා දාසකම්මකරා සාමිකස්ස පාදානං පයිරුපාසනවසෙන චෙව තදනුච්ඡවිකකිච්චසාධනවසෙන ච යෙභුය්‍යෙන සන්තිකාවචරා, තස්මා වුත්තං ‘‘පාදමූලෙ පතිට්ඨානවසෙනා’’ති. ගුණෙහීති උපරිභාවාවහෙහි ගුණෙහි. උපරි ඨිතභාවෙනාති සග්ගමග්ගෙ මොක්ඛමග්ගෙ ච පතිට්ඨිතභාවෙන. ༢༦༦. "རྒྱུ་བཞི་པོ་དག་གིས་"ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འགྲོ་བའི་རྒྱུ་བཞི་པོ་དག་གིས་མ་ཡིན་ནོ། །"མི་དགེ་བ་སྤངས་ནས་"ཞེས་པ་ནི་ "ལས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་བཞི་"ཞེས་གསུངས་པའི་མི་དགེ་བ་དང་། ལོག་པར་འགྲོ་བའི་མི་དགེ་བ་རྣམས་སྤངས་ཏེའོ། །"རྒྱུ་དྲུག་པོ་དག་གིས་"ཞེས་པ་ནི་ཆང་འཐུང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཉེས་དམིགས་མཐོང་བར་བགྲང་བའི་རྒྱུ་དྲུག་པོ་དག་གིས་སོ། །ཆང་ལ་སོགས་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ལོངས་སྤྱོད་ཉམས་པའི་སྒོ་སྟེ་ཆུད་ཟོས་ཀྱི་སྒོ་དྲུག་པོ་སྤངས་ནས་སོ། །"མཛའ་བཤེས་བཅུ་དྲུག་"ཞེས་པ་ནི་ཕན་འདོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བཞི་དང་། བག་མེད་པ་སྲུང་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་སྒོ་ནས་རེ་རེ་ལ་བཞི་བཞི་བྱས་ཏེ། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་པོ་བསྟེན་ཅིང་བཀུར་བའོ། །མཚོན་ཆའི་ཚོང་ལ་སོགས་པའི་ལོག་པའི་འཚོ་བ་སྤངས་ནས། རིགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ཆོས་དང་མཐུན་པའི་འཚོ་བས་འཚོ་བའོ། །"ཕྱག་བྱ་བར་འོས་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཕན་འདོགས་པའི་སྒོ་ནས་དང་། ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱག་བྱ་བར་འོས་པ་སྟེ། རྟག་ཏུ་གུས་པ་དང་བཅས་པས་གནས་པར་བྱའོ། །"ཕྱོགས་"ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །"འོང་བའི་འཇིགས་པ་"ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་ཡང་དག་པར་མི་སྒྲུབ་པ་དང་། ལོག་པར་སྒྲུབ་པས་སྐྱེ་བའི་ཕན་མ་ཡིན་པའོ། །གང་གི་ཕྱིར་འདི་ལས་སྐྲག་པར་འགྱུར་བས་ན་ "འཇིགས་པ་"ཞེས་བྱའོ། །རྒྱུ་གང་གིས་ཕ་མ་ལ་སོགས་པ་ཤར་ཕྱོགས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་བསྟན་པ་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། "སྔོན་གྱི་ཕན་འདོགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། དེས་ན་དོན་མཚུངས་པའི་སྒོ་ནས་ཁོང་ཚོ་ཤར་ཕྱོགས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པར་བསྟན་ཏོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ཕ་མ་རྣམས་ནི་བུ་ཚོའི་ཤར་ཕྱོགས་ལྟ་བུ་སྟེ། ཐོག་མར་ཕན་འདོགས་པའི་དངོས་པོར་མཐོང་བའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལྟར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཤར་ཕྱོགས་སོ། །སློབ་དཔོན་རྣམས་ནི་སློབ་མའི་ལྷོ་ཕྱོགས་ལྟ་བུ་སྟེ། ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་གནས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཕན་གནོད་ལ་མཁས་པའི་ཕྱིར་དང་། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡོན་གནས་སུ་འོས་པའི་ཕྱིར་ལྷོ་ཕྱོགས་སོ། །ཚུལ་འདིས་ "ནུབ་ཕྱོགས་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ཇི་ལྟར་འོས་པའི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཁྱིམ་གྱི་གནས་ལ་སྡུག་བསྔལ་མང་བའི་ཕྱིར། བྱ་བ་ཁྱད་པར་ཅན་དེ་དང་དེ་དག་ནི་ཇི་ལྟར་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་ཡིན་པས། "སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཁྱད་པར་དེ་དང་དེ་དག་ལས་བརྒལ་ལོ་"ཞེས་གསུངས། གང་གི་ཕྱིར་གཡོག་དང་ལས་བྱེད་པ་རྣམས་ནི་རྗེ་བོའི་ཞབས་ལ་གཏུགས་ཏེ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་དང་། དེ་དང་འཚམ་པའི་བྱ་བ་སྒྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་ཕལ་ཆེར་ཉེ་བར་གནས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ "ཞབས་དྲུང་དུ་གནས་པའི་སྒོ་ནས་"ཞེས་གསུངས། "ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་"ཞེས་པ་ནི་གོང་མའི་དངོས་པོ་འདྲེན་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །"གོང་དུ་གནས་པའི་དངོས་པོས་"ཞེས་པ་ནི་མཐོ་རིས་ཀྱི་ལམ་དང་ཐར་པའི་ལམ་ལ་གནས་པའི་དངོས་པོས་སོ། ། 267. භතොති පොසිතො, තං පන භරණං ජාතකාලතො පට්ඨාය සුඛපච්චයූපහරණෙන දුක්ඛපච්චයාපහරණෙන ච තෙහි පවත්තිතන්ති දස්සෙතුං ‘‘ථඤ්ඤං පායෙත්වා’’තිආදි වුත්තං. ජග්ගිතොති පටිජග්ගිතො. තෙති මාතාපිතරො. ༢༦༧. "གསོས་པ་"ཞེས་པ་ནི་བསྐྱངས་པའོ། །གསོ་བ་དེ་ཡང་སྐྱེས་པའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་བདེ་བའི་རྐྱེན་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྐྱེན་སེལ་བའི་སྒོ་ནས་ཁོང་ཚོས་བསྒྲུབས་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ནུ་ཞོ་བསྣུན་ཏེ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །"གཉོར་སྐྱོང་བྱས་པ་"ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་བསྐྱངས་པའོ། །"དེ་དག་"ཅེས་པ་ནི་ཕ་མ་རྣམས་སོ། ། මාතාපිතූනං සන්තකං ඛෙත්තාදිං අවිනාසෙත්වා රක්ඛිතං තෙසං පරම්පරාය ඨිතියා කාරණං හොතීති ‘‘තං රක්ඛන්තො කුලවංසං සණ්ඨපෙති නාමා’’ති වුත්තං. අධම්මිකවංසතොති ‘‘කුලප්පදෙසාදිනා අත්තනා සදිසං එකං පුරිසං ඝටෙත්වා වා ගීවායං වා හත්ථෙ වා බන්ධමණියං වා හාරෙතබ්බ’’න්ති එවං ආදිනා පවත්තඅධම්මිකපවෙණිතො. හාරෙත්වාති අපනෙත්වා තං ගාහං විස්සජ්ජාපෙත්වා. මාතාපිතරො තතො ගාහතො විවෙචනෙනෙව හි ආයතිං තෙසං පරම්පරාහාරිකා සියා. ධම්මිකවංසෙති හිංසාදිවිරතියා ධම්මිකෙ වංසෙ ධම්මිකාය පවෙණියං. ඨපෙන්තොති පතිට්ඨපෙන්තො. සලාකභත්තාදීනි අනුපච්ඡින්දිත්වාති සලාකභත්තදානාදීනි අවිච්ඡින්දිත්වා. ཕ་མའི་དབང་བའི་ཞིང་ལ་སོགས་པ་མ་ཉམས་པར་བསྲུངས་པ་ནི་ཁོང་ཚོའི་བརྒྱུད་པ་གནས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པས། "དེ་བསྲུངས་ཏེ་རིགས་ཀྱི་བརྒྱུད་པ་རབ་ཏུ་འཛུགས་སོ་"ཞེས་གསུངས། "ཆོས་མ་ཡིན་པའི་བརྒྱུད་པ་ལས་"ཞེས་པ་ནི་ "རིགས་ཀྱི་ས་ཕྱོགས་ལ་སོགས་པས་རང་དང་མཚུངས་པའི་སྐྱེས་བུ་གཅིག་དང་སྦྱར་ཏེའམ། ཡང་ན་སྐེ་འམ་ལག་པ་ལ་བཅིངས་པའི་ནོར་བུ་དོར་བར་བྱའོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བྱུང་བའི་ཆོས་མ་ཡིན་པའི་རྒྱུན་ལས་སོ། །"དོར་ནས་"ཞེས་པ་ནི་བསལ་ཏེ་འཛིན་པ་དེ་གློད་པར་བྱས་ནས་སོ། །ཕ་མ་རྣམས་འཛིན་པ་དེ་ལས་དབེན་པར་བྱས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་མ་འོངས་པ་ན་ཁོང་ཚོའི་བརྒྱུད་པ་འཛིན་པར་འགྱུར་རོ། །"ཆོས་དང་མཐུན་པའི་བརྒྱུད་པ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་འཚེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལོག་པའི་ཆོས་དང་མཐུན་པའི་རིགས་དང་ཆོས་དང་མཐུན་པའི་རྒྱུན་ལའོ། །"འཇོག་པ་"ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་འཇོག་པའོ། །"གཟན་གྱི་ཚུལ་ལ་སོགས་པ་རྒྱུན་མ་བཅད་པར་"ཞེས་པ་ནི་གཟན་གྱི་ཚུལ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་རྒྱུན་མ་བཅད་པར་རོ། ། දායජ්ජං පටිපජ්ජාමීති එත්ථ යස්මා දායපටිලාභස්ස යොග්‍යභාවෙන වත්තමානොයෙව දායජ්ජං පටිපජ්ජති නාම, න ඉතරො, තස්මා තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘මාතාපිතරො’’තිආදි වුත්තං. දාරකෙති පුත්තෙ. විනිච්ඡයං පත්වාති ‘‘පුත්තස්ස චජවිස්සජ්ජන’’න්ති එවං ආගතං විනිච්ඡයං ආගම්ම. දායජ්ජං පටිපජ්ජාමීති වුත්තන්ති ‘‘දායජ්ජං පටිපජ්ජාමී’’ ති ඉදං චතුත්ථං වත්තනට්ඨානං වුත්තං. තෙසන්ති මාතාපිතූනං. තතියදිවසතො පට්ඨායාති මතදිවසතො තතියදිවසතො පට්ඨාය. "སྐལ་བ་འཛིན་པར་བྱའོ་"ཞེས་པ་འདི་ལ། གང་གི་ཕྱིར་སྐལ་བ་ཐོབ་པར་འོས་པའི་དངོས་པོས་གནས་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྐལ་བ་འཛིན་པ་ཞེས་བྱ་ལ། གཞན་གྱིས་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དོན་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ཕ་མ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །"བྱིས་པ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་བུ་ལའོ། །"ཐག་གཅོད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་"ཞེས་པ་ནི་ "བུའི་གཏོང་བ་དང་གཏོང་སྒོ་"ཞེས་འདི་ལྟར་བྱུང་བའི་ཐག་གཅོད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སོ། །"སྐལ་བ་འཛིན་པར་བྱའོ་"ཞེས་གསུངས་པ་ནི། "སྐལ་བ་འཛིན་པར་བྱའོ་"ཞེས་པ་འདི་ནི་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་གནས་བཞི་པ་གསུངས་པའོ། །"ཁོང་ཚོའི་"ཞེས་པ་ནི་ཕ་མ་རྣམས་ཀྱིའོ། །"ཉིན་གསུམ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་"ཞེས་པ་ནི་ཤི་བའི་ཉིན་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཉིན་གསུམ་པ་ནས་སོ། ། පාපතො නිවාරණං නාම අනාගතවිසයං. සම්පත්තවත්ථුතොපි හි නිවාරණං වීතික්කමෙ අනාගතෙ එව සියා, න වත්තමානෙ. නිබ්බත්තිතා පන පාපකිරියා [Pg.140] ගරහණමත්තපටිකාරාති ආහ ‘‘කතම්පි ගරහන්තී’’ති. නිවෙසෙන්තීති පතිට්ඨපෙන්ති. වුත්තප්පකාරා මාතාපිතරො අනවජ්ජමෙව සිප්පං සික්ඛාපෙන්තීති වුත්තං ‘‘මුද්දාගණනාදිසිප්ප’’න්ති. රූපාදීහීති ආදි-සද්දෙන භොගපරිවාරාදිං සඞ්ගණ්හාති. අනුරූපෙනාති අනුච්ඡවිකෙන. "སྡིག་པ་ལས་བཟློག་པ་"ཞེས་བྱ་བ་ནི་མ་འོངས་པའི་ཡུལ་ལའོ། །འབྱོར་པའི་དངོས་པོ་ལས་ཀྱང་བཟློག་པ་ནི་མ་འོངས་པའི་འགལ་བ་ལ་འགྱུར་གྱི། ད་ལྟར་བ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །བྱས་ཟིན་པའི་སྡིག་པའི་བྱ་བ་ནི་སྨད་པ་ཙམ་གྱིས་གསོ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས། "བྱས་ཟིན་པ་ལའང་སྨོད་དོ་"ཞེས་གསུངས། "འཇུག་པར་བྱེད་དོ་"ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་འཇོག་པའོ། །བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཕ་མ་རྣམས་ཀྱིས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་བཟོ་ཉིད་སློབ་པར་བྱེད་པས། "ཕྱག་རྒྱ་དང་རྩིས་ལ་སོགས་པའི་བཟོ་"ཞེས་གསུངས། "གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་"ཞེས་པའི་སོགས་སྒྲས་ནི་ལོངས་སྤྱོད་དང་འཁོར་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །"མཐུན་པ་དང་"ཞེས་པ་ནི་འཚམ་པ་དང་འོས་པའོ། ། නිච්චභූතො සමයො අභිණ්හකරණකාලො. අභිණ්හත්ථො හි අයං නිච්ච-සද්දො ‘‘නිච්චපහංසිතො නිච්චපහට්ඨො’’තිආදීසු විය. යුත්තපත්තකාලො එව සමයො කාලසමයො. ‘‘උට්ඨාය සමුට්ඨායා’’ති ඉමිනාස්ස නිච්චමෙව දානෙ තෙසං යුත්තපයුත්තතං දස්සෙති. සිඛාඨපනං දාරකකාලෙ. ආවාහවිවාහං පුත්තධීතූනං යොබ්බනප්පත්තකාලෙ. "རྟག་ཏུ་གྱུར་པའི་དུས་"ནི་ཡང་ཡང་བྱེད་པའི་དུས་སོ། །"རྟག་ཏུ་"ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་ཡང་ཡང་གི་དོན་ཏེ། "རྟག་ཏུ་མགུ་བ་དང་རྟག་ཏུ་དགའ་བ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་བཞིན་ནོ། །རིགས་ཤིང་བབས་པའི་དུས་ཉིད་ནི་དུས་ཀྱི་སྐབས་སོ། །"ལངས་ཏེ་ལངས་ནས་"ཞེས་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཁོང་ཚོ་རྟག་ཏུ་སྦྱིན་པ་ལ་བརྩོན་ཞིང་འཇུག་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་ཏོ། །"གཙུག་ཕུད་འཇོག་པ་"ནི་བྱིས་པའི་དུས་སོ། །"བག་མར་གཏོང་བ་དང་ལེན་པ་"ནི་བུ་དང་བུ་མོ་རྣམས་ལང་ཚོ་ལ་བབས་པའི་དུས་སོ། ། තං භයං යථා නාගච්ඡති, එවං පිහිතා හොති ‘‘පුරත්ථිමා දිසා’’ති විභත්තිං පරිණාමෙත්වා යොජනා. යථා පන තං භයං ආගච්ඡෙය්‍ය, යථා ච නාගච්ඡෙය්‍ය, තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘සචෙ හී’’තිආදි වුත්තං. විප්පටිපන්නාති ‘‘භතො නෙ භරිස්සාමී’’තිආදිනා උත්තසම්මාපටිපත්තියා අකාරණෙන චෙව තප්පටිපක්ඛමිච්ඡාපටිපත්තියා අකරණෙන ච විප්පටිපන්නා පුත්තා අස්සු. එතං භයන්ති එතං ‘‘මාතාපිතූනං අප්පතිරූපාති විඤ්ඤූනං ගරහිතබ්බතාභයං, පරවාදභය’’න්ති එවමාදි ආගච්ඡෙය්‍ය පුත්තෙසු. පුත්තානං නානුරූපාති එත්ථ ‘‘පුත්තාන’’න්ති පදං එතං භයං පුත්තානං ආගච්ඡෙය්‍යාති එවං ඉධාපි ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. තාදිසානඤ්හි මාතාපිතූනං පුත්තානං ඔවාදානුසාසනියො දාතුං සමත්ථකාලතො පට්ඨාය තා තෙසං දාතබ්බා එවාති කත්වා තථා වුත්තං. පුත්තානඤ්හි වසෙනායං දෙසනා අනාගතා සම්මාපටිපන්නෙසු උභොසු අත්තනො, මාතාපිතූනඤ්ච වසෙන උප්පජ්ජනකතාය සබ්බං භයං න හොති සම්මාපටිපන්නත්තා. එවං පටිපන්නත්තා එව පටිච්ඡන්නා හොති තත්ථ කාතබ්බපටිසන්ථාරස්ස සම්මදෙව කතත්තා. ඛෙමාති අනුපද්දවා. යථාවුත්තසම්මාපටිපත්තියා අකරණෙන හි උප්පජ්ජනකඋපද්දවා කරණෙන න හොන්තීති. འཇིགས་པ་དེ་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་ 'ཤར་ཕྱོགས་' ཞེས་པ་བཀག་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་རྣམ་དབྱེ་བསྒྱུར་ནས་སྦྱོར་རོ། །འོན་ཀྱང་འཇིགས་པ་དེ་ཇི་ལྟར་འབྱུང་བ་དང་། ཇི་ལྟར་མི་འབྱུང་བ་གཉིས་ཀ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'གལ་ཏེ་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །'ལོག་པར་ཞུགས་པ་' ཞེས་པ་ནི། 'བདག་གསོས་པས་ཁོང་ཚོ་གསོ་བར་བྱའོ་' ཞེས་སོགས་གསུངས་པའི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་མ་བྱས་པ་དང་། དེའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ལོག་པར་སྒྲུབ་པ་བྱས་པས་ལོག་པར་ཞུགས་པའི་བུ་རྣམས་སོ། །'འཇིགས་པ་འདི་' ཞེས་པ་ནི། 'ཕ་མ་ལ་མི་འཚམ་པས་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྨད་པར་འགྱུར་བའི་འཇིགས་པ་དང་། ཕ་རོལ་པོས་རྒོལ་བའི་འཇིགས་པ་' ཞེས་པ་འདི་ལྟ་བུ་བུ་རྣམས་ལ་འབྱུང་བའོ། །'བུ་རྣམས་ལ་མི་འཚམ་པ་' ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། 'བུ་རྣམས་ལ་' ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་འཇིགས་པ་འདི་བུ་རྣམས་ལ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་འདིར་ཡང་བཀྲལ་ནས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟ་བུའི་ཕ་མ་རྣམས་ཀྱིས་བུ་རྣམས་ལ་གདམས་ངག་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་སྟེར་ནུས་པའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ། དེ་དག་ཁོང་ཚོར་སྦྱིན་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །བུ་རྣམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་ཆོས་བསྟན་པ་འདི་ནི་མ་འོངས་པ་ན་གཉིས་ཀ་ཡང་དག་པར་ཞུགས་པའི་ཚེ། རང་ཉིད་དང་ཕ་མའི་དབང་གིས་འབྱུང་བར་འགྱུར་བའི་འཇིགས་པ་ཐམས་ཅད་ཡང་དག་པར་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་མི་འབྱུང་ངོ་། །དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་ཉིད་དེ་ཉིད་བཀབ་པ་ཡིན་ཏེ། དེར་བྱ་བའི་བསུ་བ་དང་བཀུར་སྟི་ལེགས་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར། 'བདེ་འབོལ་' ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་མེད་པའོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་མ་བྱས་པས་འབྱུང་བའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམས། བྱས་པས་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། ། ‘‘න ඛො තෙ’’තිආදිනා වුත්තො සඞ්ගීතිඅනාරුළ්හො භගවතා තදා තස්ස වුත්තො පරම්පරාගතො අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘භගවා සිඞ්ගාලකං එතදවොචා’’ති. අයඤ්හීති එත්ථ හි-සද්දො අවධාරණෙ. තථා හි ‘‘නො අඤ්ඤා’’ති අඤ්ඤදිසං නිවත්තෙති. 'ཁྱོད་ལ་མ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་སོགས་གསུངས་པ་ནི། བཀའ་བསྡུ་ལ་མ་འཁོད་པར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེའི་ཚེ་ཁོང་ལ་གསུངས་ཤིང་། བརྒྱུད་པ་ལས་འོངས་པའི་དོན་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སིང་གཱ་ལ་ཀ་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'འདི་ཉིད་ནི་' ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། 'ཉིད་' ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་ངེས་གཟུང་གི་དོན་ནོ། །དེ་ལྟར་ན། 'གཞན་མ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་པས་གཞན་དག་བཟློག་པར་བྱེད་དོ། ། 268. ආචරියං [Pg.141] දූරතොව දිස්වා උට්ඨානවචනෙනෙව තස්ස පච්චුග්ගමනාදිසාමීචිකිරියා අවුත්තසිද්ධාති තං දස්සෙන්තො ‘‘පච්චුග්ගමනං කත්වා’’තිආදිමාහ. උපට්ඨානෙනාති පයිරුපාසනෙන. තික්ඛත්තුංඋපට්ඨානගමනෙනාති පාතො, මජ්ඣන්හිකෙ, සායන්ති තීසු කාලෙසු උපට්ඨානත්ථං උපගමනෙන. සිප්පුග්ගහණත්ථං පන උපගමනං උපට්ඨානන්තොගධං පයොජනවසෙන ගමනභාවතොති ආහ ‘‘සිප්පුග්ගහණ…පෙ… හොතී’’ති. සොතුං ඉච්ඡා සුස්සූසා, සා පන ආචරියෙ සික්ඛිතබ්බසික්ඛෙ ච ආදරගාරවපුබ්බිකා ඉච්ඡිතබ්බා ‘‘අද්ධා ඉමිනා සිප්පෙන සික්ඛිතෙන එවරූපංගුණං පටිලභිස්සාමී’’ති. තථාභූතඤ්ච තං සවනං සද්ධාපුබ්බඞ්ගමං හොතීති ආහ ‘‘සද්දහිත්වා සවනෙනා’’ති. වුත්තමෙවත්ථං බ්‍යතිරෙකවසෙන දස්සෙතුං ‘‘අසද්දහිත්වා…පෙ… නාධිගච්ඡතී’’ති වුත්තං. තස්මා තස්සත්ථො වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බො. යං සන්ධාය ‘‘අවසෙසඛුද්දකපාරිචරියායා’’ති වුත්තං, තං විභජනං අනවසෙසතො දස්සෙතුං ‘‘අන්තෙවාසිකෙන හී’’තිආදි වුත්තං. පච්චුපට්ඨානාදීනීති ආදි-සද්දෙන ආසනපඤ්ඤාපනං බීජනන්ති එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති. අන්තෙවාසිකවත්තන්ති අන්තෙවාසිකෙන ආචරියම්හි සම්මාවත්තිතබ්බවත්තං. සිප්පපටිග්ගහණෙනාති සිප්පගන්ථස්ස සක්කච්චං උග්ගහණෙන. තස්ස හි සුට්ඨු උග්ගහණෙන තදනුසාරෙනස්ස පයොගොපි සම්මදෙව උග්ගහිතො හොතීති. තෙනාහ ‘‘ථොකං ගහෙත්වා’’තිආදි. ༢༦༨. སློབ་དཔོན་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་མཐོང་སྟེ་ལངས་པར་སྨྲས་པ་ཉིད་ཀྱིས། ཁོང་གི་བསུ་བ་ལ་སོགས་པའི་མཐུན་པའི་བྱ་བ་མ་སྨྲས་པར་གྲུབ་པས། དེ་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ 'བསུ་བ་བྱས་ནས་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །'བསྙེན་བཀུར་གྱིས་' ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྟེན་པས་སོ། །'ལན་གསུམ་བསྙེན་བཀུར་དུ་འགྲོ་བས་' ཞེས་པ་ནི། སྔ་དྲོ་དང་། ཉིན་གུང་དང་། ཕྱི་དྲོ་སྟེ་དུས་གསུམ་དུ་བསྙེན་བཀུར་གྱི་ཕྱིར་ཉེ་བར་འགྲོ་བས་སོ། །བཟོ་རིག་པ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ནི། དགོས་པའི་དབང་གིས་འགྲོ་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་པས་བསྙེན་བཀུར་གྱི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་སོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། 'བཟོ་རིག་པ་འཛིན་པ་...བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །ཉན་པར་འདོད་པ་ནི་གུས་པར་ཉན་འདོད་པ་སྟེ། དེ་ཡང་སློབ་དཔོན་དང་བསླབ་པར་བྱ་བའི་བསླབ་པ་ལ་གུས་པ་དང་བཀུར་སྟི་སྔོན་དུ་བཏང་ནས། 'བདག་གིས་བཟོ་རིག་པ་འདི་བསླབས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ངེས་པར་འདི་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་འདོད་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟ་བུའི་ཉན་པ་དེ་ཡང་དད་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཞིག་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'དད་པས་ཉན་པས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །བཤད་ཟིན་པའི་དོན་དེ་ཉིད་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'མ་དད་པར་...མི་ཐོབ་བོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་དེའི་དོན་ནི་བཤད་པའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་རིག་པར་བྱའོ། །གང་ལ་དམིགས་ནས་ 'ལྷག་མ་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་བསྙེན་བཀུར་གྱིས་' ཞེས་གསུངས་པ་དེའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་མ་ལུས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ཉེ་གནས་ཀྱིས་ནི་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །'བསུ་བ་ལ་སོགས་པ་' ཞེས་པའི་ 'སོགས་པ་' སྒྲས་གདན་བཤམ་པ་དང་། བསིལ་གཡབ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །'ཉེ་གནས་ཀྱི་ཆོ་ག་' ཞེས་པ་ནི་ཉེ་གནས་ཀྱིས་སློབ་དཔོན་ལ་ཡང་དག་པར་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་ཆོ་གའོ། །'བཟོ་རིག་པ་བཟུང་བས་' ཞེས་པ་ནི་བཟོ་རིག་པའི་གཞུང་ལ་གུས་པས་འཛིན་པས་སོ། །དེ་ལེགས་པར་བཟུང་བས་དེའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའི་ལག་ལེན་ཀྱང་ལེགས་པར་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ཅུང་ཟད་བཟུང་ནས་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། සුවිනීතං විනෙන්තීති ඉධ ආචාරවිනයො අධිප්පෙතො. සිප්පස්මිං පන සික්ඛාපනවිනයො ‘‘සුග්ගහිතං ගාහාපෙන්තී’’ති ඉමිනාව සඞ්ගහිතොති වුත්තං ‘‘එවං තෙ නිසීදිතබ්බ’’න්තිආදි. ආචරියා හි නාම අන්තෙවාසිකෙ න දිට්ඨධම්මිකෙ එව විනෙන්ති, අථ ඛො සම්පරායිකෙපීති ආහ ‘‘පාපමිත්තා වජ්ජෙතබ්බා’’ති. සිප්පගන්ථස්ස උග්ගණ්හනං නාම යාවදෙව පයොගසම්පාදනත්ථන්ති ආහ ‘‘පයොගං දස්සෙත්වා ගණ්හාපෙන්තී’’ති. මිත්තාමච්චෙසූති අත්තනො මිත්තාමච්චෙසු. පටියාදෙන්තීති පරිග්ගහෙත්වා නං මමත්තවසෙන පටියාදෙන්ති. ‘‘අයං අම්හාකං අන්තෙවාසිකො’’තිආදිනා හි අත්තනො පරිග්ගහිතදස්සනමුඛෙන චෙව ‘‘බහුස්සුතො’’තිආදිනා තස්ස ගුණපරිග්ගණ්හනමුඛෙ ච තං තෙසං පටියාදෙන්ති. සබ්බදිසාසු රක්ඛං කරොන්ති චාතුද්දිසභාවසම්පාදනෙනස්ස සබ්බත්ථ සුඛජීවිභාවසාධනතො. තෙනාහ ‘‘උග්ගහිතසිප්පො හී’’තිආදි. සත්තානඤ්හි දුවිධා සරීරරක්ඛා අබ්භන්තරපරිස්සයපටිඝාතෙන, බාහිරපරිස්සයපටිඝාතෙන ච. තත්ථ [Pg.142] අබ්භන්තරපරිස්සයො ඛුප්පිපාසාදිභෙදො, සො ලාභසිද්ධියා පටිහඤ්ඤති තාය තජ්ජාපරිහාරසංවිධානතො. බාහිරපරිස්සයො චොරඅමනුස්සාදිහෙතුකො, සො විජ්ජාසිද්ධියා පටිහඤ්ඤති තාය තජ්ජාපරිහාරසංවිධානතො. තෙන වුත්තං ‘‘යං යං දිස’’න්තිආදි. 'ལེགས་པར་འདུལ་བར་བྱེད་པ་' ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་སྤྱོད་ལམ་གྱི་འདུལ་བ་ལ་བྱའོ། །བཟོ་རིག་པ་ལ་སློབ་པའི་འདུལ་བ་ནི་ 'ལེགས་པར་འཛིན་དུ་འཇུག་པ་' ཞེས་པས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། 'ཁྱོད་ཀྱིས་འདི་ལྟར་འདུག་པར་བྱའོ་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ནི་ཉེ་གནས་རྣམས་ཚེ་འདི་ཁོ་ནའི་ཕྱིར་འདུལ་བར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཕྱི་མའི་ཕྱིར་ཡང་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་སྤང་བར་བྱའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །བཟོ་རིག་པའི་གཞུང་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི་ལག་ལེན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'ལག་ལེན་བསྟན་ནས་འཛིན་དུ་འཇུག་གོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'མཛའ་བཤེས་དང་བློན་པོ་རྣམས་ལ་' ཞེས་པ་ནི་རང་གི་མཛའ་བཤེས་དང་བློན་པོ་རྣམས་ལའོ། །'སྦྱོར་བར་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་བདག་གིར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པའོ། །'འདི་ནི་བདག་ཅག་གི་ཉེ་གནས་སོ་' ཞེས་སོགས་ཀྱིས་རང་གིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས་དང་། 'མང་དུ་ཐོས་པའོ་' ཞེས་སོགས་ཀྱིས་ཁོང་གི་ཡོན་ཏན་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་སྒོ་ནས་དེ་དག་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ། །ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་དུ་སྲུང་བ་བྱེད་པ་ནི་ཕྱོགས་བཞིའི་དངོས་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱས་པས་ཐམས་ཅད་དུ་བདེ་བར་འཚོ་བའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'བཟོ་རིག་པ་བཟུང་བ་ནི་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ལུས་སྲུང་བ་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ནང་གི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་བཟློག་པ་དང་། ཕྱིའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་བཟློག་པའོ། །དེ་ལ་ནང་གི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ནི་བཀྲེས་སྐོམ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་སྟེ། དེ་ནི་རྙེད་པ་གྲུབ་པས་བཟློག་པར་བྱེད་དེ། དེས་དེ་ལས་བྱུང་བའི་གནོད་པ་སྤོང་བའི་གྲབས་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཕྱིའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ནི་ཆོམ་པོ་དང་མི་མ་ཡིན་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བ་སྟེ། དེ་ནི་རིག་པ་གྲུབ་པས་བཟློག་པར་བྱེད་དེ། དེས་དེ་ལས་བྱུང་བའི་གནོད་པ་སྤོང་བའི་གྲབས་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'གང་དང་གང་གི་ཕྱོགས་སུ་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། පුබ්බෙ ‘‘උග්ගහිතසිප්පො හී’’තිආදිනා සිප්පසික්ඛාපනෙනෙව ලාභුප්පත්තියා දිසාසු පරිත්තාණකරණං දස්සිතං, ඉදානි ‘‘යං වා සො’’තිආදිනා තස්ස උග්ගහිතසිප්පස්ස නිප්ඵත්තිවසෙන ගුණකිත්තනමුඛෙන පග්ගණ්හනෙනපි ලාභුප්පත්තියාති අයමෙතෙසං විකප්පානං භෙදො. සෙසන්ති ‘‘පටිච්ඡන්නා හොතී’’තිආදිකං පාළිආගතං, ‘‘එවඤ්ච පන වත්වා’’තිආදිකං අට්ඨකථාගතඤ්ච. එත්ථාති එතස්මිං දුතියදිසාවාරෙ. පුරිමනයෙනෙවාති පුබ්බෙ පඨමදිසාවාරෙ වුත්තනයෙනෙව. སྔོན་ནི་ 'བཟོ་རིག་པ་བཟུང་བ་ནི་' ཞེས་སོགས་ཀྱིས་བཟོ་རིག་པ་བསླབས་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྙེད་པ་བྱུང་བས་ཕྱོགས་རྣམས་སུ་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པ་བསྟན་ཏོ། །ད་ལྟ་ནི་ 'ཡང་ན་གང་ཞིག་' ཞེས་སོགས་ཀྱིས་བཟོ་རིག་པ་བཟུང་བ་དེ་གྲུབ་པའི་དབང་གིས་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པའི་སྒོ་ནས་གཟེངས་བསྟོད་པས་ཀྱང་རྙེད་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་རྣམ་གྲངས་འདི་དག་གི་དབྱེ་བའོ། །'ལྷག་མ་' ཞེས་པ་ནི་ 'བཀབ་པ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་སོགས་ལུང་ལས་འབྱུང་བ་དང་། 'འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་ནས་' ཞེས་སོགས་འགྲེལ་བཤད་ལས་འབྱུང་བའོ། །'འདིར་' ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་གཉིས་པའི་སྐབས་འདིར་རོ། །'སྔ་མའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་' ཞེས་པ་ནི་སྔོན་ཕྱོགས་དང་པོའི་སྐབས་སུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། ། 269. සම්මානනා නාම සම්භාවනා, සා පන අත්ථචරියාලක්ඛණා ච දානලක්ඛණා ච චතුත්ථපඤ්චමට්ඨානෙහෙව සඞ්ගහිතාති පියවචනලක්ඛණං තං දස්සෙතුං ‘‘සම්භාවිතකථාකථනෙනා’’ති වුත්තං. විගතමානනා විමානනා, න විමානනා අවිමානනා, විමානනාය අකරණං. තෙනාහ ‘‘යථා දාසකම්මකරාදයො’’තිආදි. සාමිකෙන හි විමානිතානං ඉත්ථීනං සබ්බො පරිජනො විමානෙතියෙව. පරිචරන්තොති ඉන්ද්‍රියානි පරිචරන්තො. තං අතිචරති නාම තං අත්තනො ගිහිනිං අතිමඤ්ඤිත්වා අගණෙත්වා වත්තනතො. ඉස්සරියවොස්සග්ගෙනාති එත්ථ යාදිසො ඉස්සරියවොස්සග්ගො ගිහිනියා අනුච්ඡවිකො, තං දස්සෙන්තො ‘‘භත්තගෙහෙ විස්සට්ඨෙ’’ති ආහ. ගෙහෙ එව ඨත්වා විචාරෙතබ්බම්පි හි කසිවාණිජ්ජාදිකම්මං කුලිත්ථියා භාරො න හොති, සාමිකස්සෙව භාරො, තතො ආගතසාපතෙය්‍යං පන තාය සුගුත්තං කත්වා ඨපෙතබ්බං හොති. ‘‘සබ්බං ඉස්සරියං විස්සට්ඨං නාම හොතී’’ති එතා මඤ්ඤන්තීති අධිප්පායො. ඉත්ථියො නාම පුත්තලාභෙන විය මහග්ඝවිපුලාලඞ්කාරලාභෙනපි න සන්තුස්සන්තෙවාති තාසං තොසනං අලඞ්කාරදානන්ති ආහ ‘‘අත්තනො විභවානුරූපෙනා’’ති. ༢༦༩. 'བཀུར་སྟི་' ཞེས་པ་ནི་མཆོད་པ་སྟེ། དེ་ཡང་དོན་སྤྱོད་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། སྦྱིན་པའི་མཚན་ཉིད་ནི་གནས་བཞི་པ་དང་ལྔ་པ་ཉིད་ཀྱིས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། སྙན་པར་སྨྲ་བའི་མཚན་ཉིད་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'བཀུར་བའི་གཏམ་སྨྲ་བས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །ང་རྒྱལ་བྲལ་བ་ནི་བརྙས་པ་སྟེ། བརྙས་པ་མེད་པ་ནི་མི་བརྙས་པ་སྟེ། བརྙས་པར་མི་བྱེད་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ཇི་ལྟར་བྲན་དང་ལས་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །བདག་པོས་བརྙས་པར་བྱས་པའི་བུད་མེད་རྣམས་ལ་ནི་གཡོག་འཁོར་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཀྱང་བརྙས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །'ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་' ཞེས་པ་ནི་དབང་པོ་རྣམས་ཉེ་བར་སྤྱོད་པའོ། །'དེ་ལས་འདས་པ་' ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཁྱིམ་ཐབ་མ་དེ་ལ་བརྙས་ཤིང་མི་བརྩི་བར་སྤྱོད་པའོ། །'དབང་བསྐུར་བས་' ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། ཁྱིམ་ཐབ་མ་ལ་འོས་པའི་དབང་བསྐུར་བ་ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་སྟོན་པར། 'ཟས་གཡོ་བའི་ཁྱིམ་དུ་དབང་བསྐུར་བ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁྱིམ་ཉིད་དུ་གནས་ནས་དཔྱད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ཡང་། ཞིང་ལས་དང་ཚོང་ལས་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ནི་རིགས་ཀྱི་བུད་མེད་ཀྱི་ཁུར་མ་ཡིན་ཏེ། བདག་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཁུར་ཡིན་ལ། དེ་ལས་བྱུང་བའི་ནོར་ནི་མོས་ལེགས་པར་སྦས་ཏེ་བཞག་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ། །'དབང་ཐམས་ཅད་བསྐུར་བ་ཞེས་བྱའོ་' ཞེས་དེ་དག་གིས་སེམས་སོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ། །བུད་མེད་རྣམས་ནི་བུ་ཐོབ་པ་བཞིན་དུ་རིན་ཐང་ཆེ་ཞིང་རྒྱ་ཆེ་བའི་རྒྱན་ཐོབ་པས་ཀྱང་མི་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་པས། དེ་དག་མགུ་བར་བྱེད་པ་ནི་རྒྱན་སྦྱིན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། 'རང་གི་འབྱོར་པ་དང་མཐུན་པར་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། කුලිත්ථියා සංවිහිතබ්බකම්මන්තා නාම ආහාරසම්පාදනවිචාරප්පකාරාති ආහ ‘‘යාගුභත්තපචනකාලාදීනී’’තිආදි. සම්මානනාදීහි යථාරහං [Pg.143] පියවචනෙහි චෙව භොජනදානාදීහි ච පහෙණකපෙසනාදීහි අඤ්ඤතො, තත්ථෙව වා උප්පන්නස්ස පණ්ණාකාරස්ස ඡණදිවසාදීසු පෙසෙතබ්බපියභණ්ඩෙහි ච සඞ්ගහිතපරිජනා. ගෙහසාමිනියා අන්තොගෙහජනො නිච්චං සඞ්ගහිතො එවාති වුත්තං ‘‘ඉධ පරිජනො නාම…පෙ… ඤාතිජනො’’ති. ආභතධනන්ති බාහිරතො අන්තොගෙහං පවෙසිතධනං. ගිහිනියා නාම පඨමං ආහාරසම්පාදනෙ කොසල්ලං ඉච්ඡිතබ්බං, තත්ථ ච යුත්තපයුත්තතා, තතො සාමිකස්ස ඉත්ථිජනායත්තෙසු කිච්චාකිච්චෙසු, තතො පුත්තානං පරිජනස්ස කාතබ්බකිච්චෙසූති ආහ ‘‘යාගුභත්තසම්පාදනාදීසූ’’තිආදි. ‘‘නික්කොසජ්ජා’’ති වත්වා තමෙව නික්කොසජ්ජතං බ්‍යතිරෙකතො, අන්වයතො ච විභාවෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. ඉධාති ඉමස්මිං තතියදිසාවාරෙ. පුරිමනයෙනෙවාති පඨමදිසාවාරෙ වුත්තනයෙනෙව. ඉති භගවා ‘‘පච්ඡිමා දිසා පුත්තදාරා’’ති උද්දිසිත්වාපි දාරවසෙනෙව පච්ඡිමං දිසං විස්සජ්ජෙසි, න පුත්තවසෙන. කස්මා? පුත්තා හි දාරකකාලෙ අත්තනො මාතු අනුග්ගණ්හනෙනෙව අනුග්ගහිතා හොන්ති අනුකම්පිතා, විඤ්ඤුතං පත්තකාලෙ පන යථා තෙපි තදා අනුග්ගහෙතබ්බා, ස්වායං විධි ‘‘පාපා නිවාරෙන්තී’’තිආදිනා පඨමදිසාවාරෙ දස්සිතො එවාති කිං පුන විස්සජ්ජනෙනාති. දානාදිසඞ්ගහවත්ථූසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙවාති. རིགས་ཀྱི་བུད་མེད་ཀྱིས་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་ལས་ནི་ཟས་སྦྱོར་བའི་དཔྱད་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'ཐུག་པ་དང་ཟས་གཡོ་བའི་དུས་ལ་སོགས་པ་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །བཀུར་སྟི་ལ་སོགས་པ་ཇི་ལྟར་འོས་པའི་སྙན་པར་སྨྲ་བ་ཉིད་དང་། བཟའ་བཏུང་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། སྐྱེས་སྐུར་བ་ལ་སོགས་པས་གཞན་དག་དང་། ཡང་ན་དེར་བྱུང་བའི་སྐྱེས་དུས་སྟོན་གྱི་ཉིན་མོ་ལ་སོགས་པར་བསྐུར་བར་བྱ་བའི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་ཀྱིས་གཡོག་འཁོར་བསྡུས་པའོ། །ཁྱིམ་གྱི་བདག་མོས་ཁྱིམ་གྱི་ནང་གི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་རྟག་ཏུ་བསྡུས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། 'འདིར་གཡོག་འཁོར་ཞེས་པ་ནི་...གཉེན་འདུན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'བསྒྲུབས་པའི་ནོར་' ཞེས་པ་ནི་ཕྱི་རོལ་ནས་ཁྱིམ་གྱི་ནང་དུ་བཅུག་པའི་ནོར་རོ། །ཁྱིམ་ཐབ་མ་ལ་ནི་ཐོག་མར་ཟས་སྦྱོར་བ་ལ་མཁས་པ་ཞིག་དགོས་ལ། དེར་ཡང་བརྩོན་ཞིང་འགྲུས་པ་དང་། དེ་ནས་བདག་པོའི་བུད་མེད་ལ་རག་ལས་པའི་བྱ་བྱེད་རྣམས་དང་། དེ་ནས་བུ་དང་གཡོག་འཁོར་གྱི་བྱ་བར་བྱ་བ་རྣམས་ལ་མཁས་པ་དགོས་པའི་ཕྱིར། 'ཐུག་པ་དང་ཟས་གཡོ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །'ལེ་ལོ་མེད་པ་' ཞེས་གསུངས་ནས་ལེ་ལོ་མེད་པ་དེ་ཉིད་བཟློག་པ་དང་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར། 'ཇི་ལྟར་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །'འདིར་' ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་གསུམ་པའི་སྐབས་འདིར་རོ། །'སྔ་མའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་' ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་དང་པོའི་སྐབས་སུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ 'ནུབ་ཕྱོགས་ནི་བུ་དང་ཆུང་མའོ་' ཞེས་ཉེ་བར་བསྟན་ཀྱང་། ཆུང་མའི་དབང་གིས་ཁོ་ན་ནུབ་ཕྱོགས་བཤད་པར་མཛད་ཀྱི། བུའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བུ་རྣམས་ནི་བྱིས་པའི་དུས་སུ་རང་གི་མས་རྗེས་སུ་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་རྗེས་སུ་བཟུང་ཞིང་བརྩེ་བས་བསྐྱངས་པ་ཡིན་ལ། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་དུས་སུ་བབ་པའི་ཚེ་ན་ཇི་ལྟར་དེ་དག་ཀྱང་དེའི་ཚེ་རྗེས་སུ་བཟུང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པ་དེའི་ཆོ་ག་ནི། 'སྡིག་པ་ལས་ཟློག་པར་བྱེད་དོ་' ཞེས་སོགས་ཀྱིས་ཕྱོགས་དང་པོའི་སྐབས་སུ་བསྟན་ཟིན་པའི་ཕྱིར། ཅི་སྟེ་ཡང་བཤད་པར་བྱ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་ལ་གང་བཤད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། ། 270. චත්තාරිපි ඨානානි ලඞ්ඝිත්වා පඤ්චමමෙව ඨානං විවරිතුං ‘‘අවිසංවාදනතායා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යස්ස යස්ස නාමං ගණ්හාතීති සහායො අත්ථිකභාවෙන යස්ස යස්ස වත්ථුනො නාමං කථෙති. අවිසංවාදෙත්වාති එත්ථ දුවිධං අවිසංවාදනං වාචාය, පයොගෙන චාති තං දුවිධම්පි දස්සෙතුං ‘‘ඉදම්පී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘දානෙනා’’ති ච ඉදං නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං ඉතරසඞ්ගහවත්ථුවසෙනපි අවිසංවාදෙත්වා සඞ්ගණ්හනස්ස ලබ්භනතො, ඉච්ඡිතබ්බතො ච. අපරා පච්ඡිමා පජා අපරපජා, අපරාපරං උප්පන්නා වා පජා අපරපජා. පටිපූජනා නාම මමායනා, සක්කාරකිරියා චාති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘කෙලායන්තී’’තිආදි වුත්තං. මමායන්තීති මමත්තං කරොන්ති. ༢༧༠. གནས་བཞི་པོ་ཡང་བརྒལ་ནས་གནས་ལྔ་པ་ཉིད་འབྱེད་པའི་ཕྱིར། 'མི་བསླུ་བའི་ཕྱིར་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'གང་དང་གང་གི་མིང་འཛིན་པ་' ཞེས་པ་ནི་གྲོགས་པོས་དགོས་པ་ཡོད་པའི་དངོས་པོ་གང་དང་གང་གི་མིང་སྨྲ་བའོ། །'མི་བསླུ་བར་' ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། ངག་གི་མི་བསླུ་བ་དང་། ལག་ལེན་གྱི་མི་བསླུ་བ་སྟེ་མི་བསླུ་བ་རྣམ་པ་གཉིས་ཡོད་པས། དེ་གཉིས་ཀ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'འདི་ཡང་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །'སྦྱིན་པས་' ཞེས་པ་འདི་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་དུ་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་གཞན་གྱི་དབང་གིས་ཀྱང་མི་བསླུ་བར་སྡུད་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཞིང་འདོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཕྱི་མའི་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་སྐྱེ་བོ་ནི་ཕྱི་མའི་སྐྱེ་བོའོ། །ཡང་ནས་ཡང་དུ་སྐྱེས་པའི་སྐྱེ་བོ་ནི་ཕྱི་མའི་སྐྱེ་བོའོ། །'རྗེས་སུ་མཆོད་པ་' ཞེས་པ་ནི་བདག་གིར་འཛིན་པ་དང་། བཀུར་སྟི་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་གཉིས་ཀ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'གཅེས་པར་འཛིན་པ་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །'བདག་གིར་འཛིན་པ་' ཞེས་པ་ནི་བདག་གིར་བྱེད་པའོ། ། 271. යථාබලං කම්මන්තසංවිධානෙනාති දාසකම්මකරානං යථාබලං බලානුරූපං තෙසං තෙසං කම්මන්තානං සංවිදහනෙන විචාරණෙන, කාරාපනෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘දහරෙහී’’තිආදි. භත්තවෙතනානුප්පදානෙනාති තස්ස තස්ස දාසකම්මකරස්ස අනුරූපං භත්තස්ස, වෙතනස්ස ච පදානෙන[Pg.144]. තෙනෙවාහ ‘‘අයං ඛුද්දකපුත්තො’’තිආදි. භෙසජ්ජාදීනීති ආදි-සද්දෙන සප්පායාහාරවසනට්ඨානාදිං සඞ්ගණ්හාති. සාතභාවො එව රසානං අච්ඡරියතාති ආහ ‘‘අච්ඡරියෙ මධුරරසෙ’’ති. තෙසන්ති දාසකම්මකරානං. වොස්සජ්ජනෙනාති කම්මකරණතො විස්සජ්ජනෙන. වෙලං ඤත්වාති ‘‘පහාරාවසෙසො, උපඩ්ඪපහාරාවසෙසො වා දිවසො’’ති වෙලං ජානිත්වා. යො කොචි මහුස්සවො ඡණො නාම. කත්තිකුස්සවො, ඵග්ගුණුස්සවොති එවං නක්ඛත්තසල්ලක්ඛිතො මහුස්සවො නක්ඛත්තං. පුබ්බුට්ඨායිතා, පච්ඡානිපාතිතා ච මහාසුදස්සනෙ වුත්තා එවාති ඉධ අනාමට්ඨා. ༢༧༡. “མཐུ་དང་མཐུན་པར་ལས་ཀྱི་མཐའ་བསྐོ་བས་ནི་” ཞེས་པ་ནི། བྲན་དང་ལས་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་མཐུ་དང་མཐུན་པར་རང་རང་གི་ལས་རྣམས་བསྐོ་ཞིང་དཔྱོད་པ་དང་། བྱེད་དུ་འཇུག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གཞོན་ནུ་རྣམས་ཀྱིས་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“ཟས་དང་གླ་རྔན་སྦྱིན་པས་ནི་” ཞེས་པ་ནི། བྲན་དང་ལས་བྱེད་པ་དེ་དང་དེ་ལ་མཐུན་པའི་ཟས་དང་གླ་རྔན་སྦྱིན་པས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “འདི་ནི་བུ་ཆུང་ངོ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“སྨན་ལ་སོགས་པ་” ཞེས་པའི་སོགས་ཁོངས་ནས་འཚམ་པའི་ཟས་དང་གནས་མལ་སོགས་སྡུད་དོ། །རོ་རྣམས་ཀྱི་ངོ་མཚར་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་ནི་བདེ་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་པས་ “ངོ་མཚར་བའི་རོ་མངར་མོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“དེ་དག་གི་” ཞེས་པ་ནི་བྲན་དང་ལས་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“གློད་པས་ནི་” ཞེས་པ་ནི་ལས་བྱེད་པ་ལས་ཐར་བར་བྱེད་པས་སོ། །“དུས་ཤེས་ནས་” ཞེས་པ་ནི། “ཉིན་མོ་ལས་ཐུན་གཅིག་ལྷག་པའམ། ཡང་ན་ལས་ཐུན་ཕྱེད་ལྷག་པ་ཡོད་དོ་” ཞེས་དུས་ཤེས་ནས་སོ། །དུས་སྟོན་ཆེན་པོ་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་ “དུས་སྟོན་” ཞེས་བྱའོ། །སྨིན་དྲུག་གི་དུས་སྟོན་དང་། དབོ་ཟླའི་དུས་སྟོན་སོགས་སྐར་མ་ལ་བརྟེན་པའི་དུས་སྟོན་ཆེན་པོ་ལ་ “སྐར་མ་” ཞེས་བྱའོ། །“སྔོན་ལ་ལྡང་བ་དང་། ཕྱིས་སུ་ཉལ་བ་” ཞེས་པ་ནི་མདོ་སྡེ་ཆེན་པོ་ཤིན་ཏུ་ལྟ་ན་སྡུག་པ་ལས་གསུངས་ཟིན་པས་འདིར་མ་བཤད་དོ། ། දින්නාදායිනොති පුබ්බපදාවධාරණවසෙන සාවධාරණවචනන්ති අවධාරණෙන නිවත්තිතං දස්සෙතුං ‘‘චොරිකාය කිඤ්චි අග්ගහෙත්වා’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සාමිකෙහි දින්නස්සෙව ආදායිනො’’ති. න මයං කිඤ්චි ලභාමාති අනුජ්ඣායිත්වාති පටිසෙධද්වයෙන තෙහි ලද්ධබ්බස්ස ලාභං දස්සෙති. ‘‘කිං එතස්ස කම්මෙන කතෙනාති අනුජ්ඣායිත්වා’’ති ඉදං තුට්ඨහදයතාය කාරණදස්සනං පටිපක්ඛදූරීභාවතො. තුට්ඨහදයතාදස්සනම්පි කම්මස්ස සුකතකාරිතාය කාරණදස්සනං. කිත්ති එව වණ්ණො කිත්තිවණ්ණො, තං කිත්තිවණ්ණං ගුණකථං හරන්ති, තං තං දිසං උපාහරන්තීති කිත්තිවණ්ණහරා. තථා තථා කිත්තෙතබ්බතො හි කිත්ති, ගුණො, තෙසං වණ්ණනං කථනං වණ්ණො. තෙනාහ ‘‘ගුණකථාහාරකා’’ති. “བྱིན་པ་ལེན་པ་” ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་ཚིག་ངེས་གཟུང་གི་དབང་གིས་ངེས་གཟུང་གི་ཚིག་ཡིན་པས། ངེས་གཟུང་གིས་བཟློག་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བརྐུ་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་བླངས་པར་” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “བདག་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བྱིན་པ་ཉིད་ལེན་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“བདག་ཅག་གིས་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་ཐོབ་བོ་ཞེས་ཡིད་མ་ཚིམ་པ་མེད་པར་” ཞེས་པའི་དགག་ཚིག་གཉིས་ཀྱིས་ཁོ་ཚོས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་རྙེད་པ་སྟོན་ཏོ། །“འདིའི་ལས་བྱས་པ་ལས་ཅི་ཞིག་འབྱུང་ཞེས་ཡིད་མ་ཚིམ་པ་མེད་པར་” ཞེས་པ་འདི་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་དགའ་བའི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུ་བསྟན་པའོ། །དགའ་བའི་སེམས་ཉིད་བསྟན་པའང་ལས་ལེགས་པར་བྱས་པའི་རྒྱུ་བསྟན་པའོ། །གྲགས་པ་ཉིད་བསྔགས་པ་ཡིན་པས་གྲགས་པའི་བསྔགས་པའོ། །གྲགས་པའི་བསྔགས་པ་སྟེ་ཡོན་ཏན་གྱི་གཏམ་དེ་འཁྱེར་ཞིང་། ཕྱོགས་དེ་དང་དེར་འགྲེལ་བས་ན་ “གྲགས་པའི་བསྔགས་པ་འཁྱེར་བ་” ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་བསྔགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གྲགས་པ་སྟེ་ཡོན་ཏན་ནོ། །དེ་དག་བརྗོད་པ་ནི་བསྔགས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཡོན་ཏན་གྱི་གཏམ་འཁྱེར་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ། 272. කාරණභූතා මෙත්තා එතෙසං අත්ථීති මෙත්තානි, කායකම්මාදීනි. යානි පන තානි යථා යථා ච සම්භවන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘විහාරගමන’’න්තිආදීසු ‘‘මෙත්තචිත්තං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා’’ති පදං ආහරිත්වා යොජෙතබ්බං. අනාවටද්වාරතායාති එත්ථ ද්වාරං නාම අලොභජ්ඣාසයතා දානස්ස මුඛභාවතො. තස්ස සතො දෙය්‍යධම්මස්ස දාතුකාමතා අනාවටතා එවඤ්හි ඝරමාවසන්තො කුලපුත්තො ගෙහද්වාරෙ පිහිතෙපි අනාවටද්වාරො එව, අඤ්ඤථා අපිහිතෙපි ඝරද්වාරෙ ආවටද්වාරො එවාති. තෙන වුත්තං ‘‘තත්ථා’’තිආදි. විවරිත්වාපි වසන්තොති වචනසෙසො. පිදහිත්වාපීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ‘‘සීලවන්තෙසූ’’ති ඉදං පටිග්ගාහකතො දක්ඛිණවිසුද්ධිදස්සනත්ථං වුත්තං. කරුණාඛෙත්තෙපි [Pg.145] දානෙන අනාවටද්වාරතා එව. ‘‘සන්තඤ්ඤෙවා’’ති ඉමිනා අසන්තං නත්ථිවචනං පුච්ඡිතපටිවචනං විය ඉච්ඡිතබ්බං එවාති දස්සෙති විඤ්ඤූනං අත්ථිකානං චිත්තමද්දවකරණතො. ‘‘පුරෙභත්තං පරිභුඤ්ජිතබ්බක’’න්ති ඉදං යාවකාලිකෙ එව ආමිසභාවස්ස නිරුළ්හතාය වුත්තං. ༢༧༢. རྒྱུར་གྱུར་པའི་བྱམས་པ་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་ན་བྱམས་པ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པའོ། །གང་དག་ཇི་ལྟ་ཇི་ལྟར་འབྱུང་བ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“གཙུག་ལག་ཁང་དུ་འགྲོ་བ་” ཞེས་སོགས་ལ་ “བྱམས་པའི་སེམས་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱས་ནས་” ཞེས་པའི་ཚིག་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“སྒོ་མ་བཀག་པ་ཉིད་ཀྱིས་” ཞེས་པ་འདིར་སྒོ་ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པ་མེད་པའི་བསམ་པ་སྟེ། སྦྱིན་པའི་འཇུག་སྒོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཡོད་པའི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་དེ་སྦྱིན་པར་འདོད་པ་ནི་མ་བཀག་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་ན་ཁྱིམ་ན་གནས་པའི་རིགས་ཀྱི་བུ་ནི་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་བརྒྱབ་ཀྱང་སྒོ་མ་བཀག་པ་ཉིད་ཡིན་ལ། གཞན་དུ་ན་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་མ་བརྒྱབ་ཀྱང་སྒོ་བཀག་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “དེ་ལ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“ཕྱེ་ནས་ཀྱང་གནས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ལྷག་མའོ། །“བརྒྱབ་ནས་ཀྱང་” ཞེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་” ཞེས་པ་འདི་ནི་ལེན་པ་པོའི་སྒོ་ནས་སྦྱིན་པ་རྣམ་པར་དག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །སྙིང་རྗེའི་ཞིང་ལའང་སྦྱིན་པས་སྒོ་མ་བཀག་པ་ཉིད་དོ། །“ཡོད་པ་ཉིད་དོ་” ཞེས་པས་ནི་མེད་པའི་ཚིག་སྟེ་མེད་ཅེས་པའི་ལན་ནི་དྲི་བའི་ལན་བཞིན་དུ་འདོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་མཁས་པ་དོན་གཉེར་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སེམས་འཇམ་པོར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་བསྟན་ཏོ། །“ཟས་ཀྱི་སྔོན་རོལ་དུ་སྤྱད་པར་བྱ་བ་” ཞེས་པ་འདི་ནི་དུས་ཚོད་ངེས་པའི་ཟས་ཉིད་ལ་ཟང་ཟིང་གི་དངོས་པོ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། ། ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති ඉදං තෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජ්ඣාසයසම්පත්තිදස්සනං පක්ඛපාතාභාවදීපනතො, ඔධිසො ඵරණායපි මෙත්තාභාවනාය ලබ්භනතො. යාය කුසලාභිවඩ්ඪිආකඞ්ඛාය තෙසං උපට්ඨාකානං, තථා නෙසං ගෙහපවිසනං, තං සන්ධායාහ ‘‘පවිසන්තාපි කල්‍යාණෙන චෙතසා අනුකම්පන්ති නාමා’’ති. සුතස්ස පරියොදාපනං නාම තස්ස යාථාවතො අත්ථං විභාවෙත්වා විචිකිච්ඡාතමවිධමනෙන විසොධනන්ති ආහ ‘‘අත්ථං කථෙත්වා කඞ්ඛං විනොදෙන්තී’’ති. සවනං නාම ධම්මස්ස යාවදෙව සම්මාපටිපජ්ජනාය අසති තස්මිං තස්ස නිරත්ථකභාවතො, තස්මා සුතස්ස පරියොදාපනං නාම සම්මාපටිපජ්ජාපනන්ති ආහ ‘‘තථත්තාය වා පටිපජ්ජාපෙන්තී’’ති. “སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་” ཞེས་པ་འདི་ནི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་དེ་དག་གི་བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བསྟན་པ་སྟེ། ཕྱོགས་རིས་མེད་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ཕྱོགས་རེ་བར་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་བྱམས་པའི་སྒོམ་པའང་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། དགེ་བ་འཕེལ་བར་འདོད་པ་གང་གིས་ཉེ་བར་གནས་པ་དེ་དག་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ཁོ་ཚོའི་ཁྱིམ་དུ་འཇུག་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས་ “འཇུག་བཞིན་དུའང་བཟང་པོའི་སེམས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་འཛིན་ཏོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཐོས་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཞེས་པ་ནི་དེའི་དོན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་ཐེ་ཚོམ་གྱི་མུན་པ་བསལ་བས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པས་ “དོན་བཤད་ནས་ཐེ་ཚོམ་སེལ་ལོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཐོས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ལ་ཡང་དག་པར་ཞུགས་པ་ཙམ་གྱི་ཕྱིར་ཡིན་ལ། དེ་མེད་ན་དེ་ནི་དོན་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་ཐོས་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་འཇུག་ཏུ་འཇུག་པ་ཡིན་པས་ “དེ་ལྟ་བུའི་ཉིད་ལ་འཇུག་ཏུ་འཇུག་གོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ། 273. අලමත්තොති සමත්ථසභාවො, සො ච අත්ථතො සමත්ථො එවාති ‘‘අගාරං අජ්ඣාවසනසමත්ථො’’ති වුත්තං. දිසානමස්සනට්ඨානෙති යථාවුත්තදිසානං පච්චුපට්ඨානසඤ්ඤිතෙ නමස්සනකාරණෙ. පණ්ඩිතො හුත්වා කුසලො ඡෙකො ලභතෙ යසන්ති යොජනා. සණ්හගුණයොගතො සණ්හො, සණ්හගුණොති පනෙත්ථ සුඛුමනිපුණපඤ්ඤා, මුදුවාචාති දස්සෙන්තො ‘‘සුඛුම…පෙ… භණනෙන වා’’ති වුත්තං. දිසානමස්සනට්ඨානෙනාති යෙන ඤාණෙන යථාවුත්තා ඡ දිසා වුත්තනයෙන පටිපජ්ජන්තො නමස්සති නාම, තං ඤාණං දිසානමස්සනට්ඨානං, තෙන පටිභානවා. තෙන හි තංතංකිච්චයුත්තපත්තවසෙන පටිපජ්ජන්තො ඉධ ‘‘පටිභානවා’’ති වුත්තො. නිවාතවුත්තීති පණිපාතසීලො. අත්ථද්ධොති න ථද්ධො ථම්භරහිතොති චිත්තස්ස උද්ධුමාතලක්ඛණෙන ථම්භිතභාවෙන විරහිතො. උට්ඨානවීරියසම්පන්නොති කායිකෙන වීරියෙන සමන්නාගතො. නිරන්තරකරණවසෙනාති ආරද්ධස්ස කම්මස්ස සතතකාරිතාවසෙන. ඨානුප්පත්තියා පඤ්ඤායාති තස්මිං තස්මිං අත්ථකිච්චෙ උපට්ඨිතෙ ඨානසො තඞ්ඛණෙ එව උප්පජ්ජනකපඤ්ඤාය. ༢༧༣. “ནུས་པ་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ནུས་པའི་རང་བཞིན་ཏེ། དེ་ནི་དོན་དུ་ནུས་པ་ཉིད་ཡིན་པས་ “ཁྱིམ་གནས་པར་བྱེད་ནུས་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཕྱོགས་ལ་ཕྱག་བྱ་བའི་གནས་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཕྱོགས་རྣམས་ཉེ་བར་གནས་པར་ཤེས་པའི་ཕྱག་བྱ་བའི་རྒྱུ་ལའོ། །མཁས་པར་གྱུར་ཅིང་མཁས་པ་དང་རིག་པ་ཅན་གྱིས་གྲགས་པ་ཐོབ་བོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །འཇམ་པོའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པས་ན་འཇམ་པོ་སྟེ། འཇམ་པོའི་ཡོན་ཏན་ཞེས་པ་འདིར་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པའི་ཤེས་རབ་དང་ཚིག་འཇམ་པོ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “ཕྲ་བ་…པེ་… སྨྲ་བས་སམ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཕྱོགས་ལ་ཕྱག་བྱ་བའི་གནས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་གང་གིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཕྱོགས་དྲུག་པོ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྒྲུབ་བཞིན་དུ་ཕྱག་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་དེ། ཤེས་རབ་དེ་ནི་ཕྱོགས་ལ་ཕྱག་བྱ་བའི་གནས་ཡིན་པས་དེས་སྤོབས་པ་དང་ལྡན་པའོ། །དེས་ན་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་ལ་འོས་ཤིང་འཚམ་པའི་སྒོ་ནས་སྒྲུབ་པས་འདིར་ “སྤོབས་པ་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཁེངས་པ་མེད་པར་གནས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་བྱེད་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ནོ། །“མི་རེངས་པ་” ཞེས་པ་ནི་མི་རེངས་ཤིང་ཁེངས་པ་མེད་པ་སྟེ། སེམས་ཀྱི་ཁེངས་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱིས་རེངས་པའི་རང་བཞིན་དང་བྲལ་བའོ། །“ལྡང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པའོ། །“རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་ནི་བརྩམས་པའི་ལས་རྒྱུན་དུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སོ། །“གནས་སུ་སྐྱེ་བའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་དོན་གྱི་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་ཉེ་བར་གནས་པ་ན་གནས་སྐབས་དེ་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སོ། ། සඞ්ගහකරොති යථාරහං සත්තානං සඞ්ගණ්හනකො. මිත්තකරොති මිත්තභාවකරො, සො පන අත්ථතො මිත්තෙ පරියෙසනකො නාම හොතීති [Pg.146] වුත්තං ‘‘මිත්තගවෙසනො’’ති. යථාවුත්තං වදං වචනං ජානාතීති වදඤ්ඤූති ආහ ‘‘පුබ්බකාරිනා වුත්තවචනං ජානාතී’’ති. ඉදානි තමෙවත්ථං සඞ්ඛෙපෙන වුත්තං විත්ථාරවසෙන දස්සෙතුං ‘‘සහායකස්සා’’තිආදි වුත්තං. පුබ්බෙ යථාපවත්තාය වාචාය ජානනෙ වදඤ්ඤුතං දස්සෙත්වා ඉදානි ආකාරසල්ලක්ඛණෙන අප්පවත්තාය වාචාය ජානනෙපි වදඤ්ඤුතං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘යෙන යෙන වා පනා’’තිආදිනා වචනීයත්ථතං වදඤ්ඤූ-සද්දස්ස දස්සෙති. නෙතාති යථාධිප්පෙතමත්ථං පච්චක්ඛතො පාපෙතා. තෙනාහ ‘‘තං තමත්ථං දස්සෙන්තො පඤ්ඤාය නෙතා’’ති. නෙති තං තමත්ථන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. පුනප්පුනං නෙතීති අනු අනු නෙති, තං තමත්ථන්ති ආනෙත්වා යොජනා. “སྡུད་པར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་འོས་པར་སེམས་ཅན་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་པའོ། །“མཛའ་བཤེས་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་མཛའ་བཤེས་ཀྱི་རང་བཞིན་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ནི་དོན་དུ་མཛའ་བཤེས་འཚོལ་བ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་བས་ “མཛའ་བཤེས་འཚོལ་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྨྲ་བའི་ཚིག་ཤེས་པས་ན་ “སྨྲ་བ་ཤེས་པ་” སྟེ། “སྔོན་དུ་བྱེད་པས་སྨྲས་པའི་ཚིག་ཤེས་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །དོན་དེ་ཉིད་མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པ་ལས་ད་ལྟ་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གྲོགས་པོའི་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །སྔོན་དུ་བྱུང་བའི་ཚིག་ཤེས་པ་ལ་སྨྲ་བ་ཤེས་པ་ཉིད་བསྟན་ནས། ད་ལྟ་རྣམ་འགྱུར་ལ་བརྟེན་ནས་མ་བྱུང་བའི་ཚིག་ཤེས་པའང་སྨྲ་བ་ཤེས་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཡང་ན་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“གང་དང་གང་གིས་ཀྱང་” ཞེས་སོགས་ཀྱིས་ “སྨྲ་བ་ཤེས་པ་” ཞེས་པའི་སྒྲའི་བརྗོད་བྱའི་དོན་སྟོན་ཏོ། །“འདྲེན་པ་པོ་” ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དོན་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་དུ་འཇུག་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “དོན་དེ་དང་དེ་སྟོན་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་འདྲེན་པ་པོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །དོན་དེ་དང་དེ་འདྲེན་ཏོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །ཡང་དང་ཡང་དུ་འདྲེན་པས་ན་རྗེས་སུ་རྗེས་སུ་འདྲེན་པ་སྟེ། དོན་དེ་དང་དེ་འདྲེན་ཏོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། ། තස්මිං තස්මින්ති තස්මිං තස්මිං දානාදීහි සඞ්ගහෙහි සඞ්ගහෙතබ්බෙ පුග්ගලෙ. ආණියාති අක්ඛසීසගතාය ආණියා. යායතොති ගච්ඡතො. පුත්තකාරණාති පුත්තනිමිත්තං. පුත්තහෙතුකඤ්හි පුත්තෙන කත්තබ්බං මානං වා පූජං වා. “དེ་དང་དེ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བསྡུ་བར་བྱ་བའི་གང་ཟག་དེ་དང་དེ་ལའོ། །“གཟེར་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ཤིང་རྟའི་སྲོག་ཤིང་གི་མགོ་ལ་གནས་པའི་གཟེར་གྱིས་སོ། །“འགྲོ་བའི་” ཞེས་པ་ནི་འགྲོ་བཞིན་པའིའོ། །“བུའི་རྒྱུ་ལས་” ཞེས་པ་ནི་བུའི་རྐྱེན་གྱིས་སོ། །བུའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བ་ནི་བུས་བྱ་བའི་ང་རྒྱལ་ལམ་མཆོད་པའོ། ། උපයොගවචනෙති උපයොගත්ථෙ. වුච්චතීති වචනං, අත්ථො. උපයොගවචනෙ වා වත්තබ්බෙ. පච්චත්තන්ති පච්චත්තවචනං. සම්මා පෙක්ඛන්තීති සම්මදෙව කාතබ්බෙ පෙක්ඛන්ති. පසංසනීයාති පසංසිතබ්බා. භවන්ති එතෙ සඞ්ගහෙතබ්බෙ තත්ථ පුග්ගලෙ යථාරහං පවත්තෙන්තාති අධිප්පායො. “ལས་ཀྱི་སྒྲ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་དོན་ལའོ། །“བརྗོད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་ཚིག་སྟེ་དོན་ནོ། །ཡང་ན་ལས་ཀྱི་སྒྲ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལའོ། །“བྱེད་པ་པོའི་སྒྲ་” ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲའོ། །“ཡང་དག་པར་ལྟའོ་” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་བྱ་བ་ལ་ལྟའོ། །“བསྔགས་པར་འོས་པ་” ཞེས་པ་ནི་བསྔགས་པར་བྱ་བའོ། །བསྡུ་བར་བྱ་བའི་གང་ཟག་དེ་དག་ལ་ཇི་ལྟར་འོས་པར་འཇུག་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ། ། 274. ‘‘ඉති භගවා’’තිආදි නිගමනං. යා දිසාති යා මාතාපිතුආදිලක්ඛණා පුරත්ථිමාදිදිසා. නමස්සාති නමස්සෙය්‍යාසීති අත්ථො ‘‘යථා කථං පනා’’තිආදිකාය ගහපතිපුත්තස්ස පුච්ඡාය වසෙන දෙසනාය ආරද්ධත්තා ‘‘පුච්ඡාය ඨත්වා’’ති වුත්තං. අකථිතං නත්ථි ගිහීහි කත්තබ්බකම්මෙ අප්පමාදපටිපත්තියා අනවසෙසතො කථිතත්තා. මාතාපිතුආදීසු හි තෙහි ච පටිපජ්ජිතබ්බපටිපත්තියා නිරවසෙසතො කථනෙනෙව රාජාදීසුපි පටිපජ්ජිතබ්බවිධි අත්ථතො කථිතො එව හොතීති. ගිහිනො විනීයන්ති, විනයං උපෙන්ති එතෙනාති ගිහිවිනයො. යථානුසිට්ඨන්ති යථා ඉධ සත්ථාරා අනුසිට්ඨං ගිහිචාරිත්තං, තථා තෙන පකාරෙන තං අවිරාධෙත්වා. පටිපජ්ජමානස්ස වුද්ධියෙව පාටිකඞ්ඛාති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි වුද්ධියෙව ඉච්ඡිතබ්බා අවස්සම්භාවිනීති. ༢༧༤. “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་སྐད་” ཅེས་སོགས་ནི་མཇུག་བསྡུ་བའོ། །“ཕྱོགས་གང་དག་” ཞེས་པ་ནི་ཕ་མ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ཤར་ལ་སོགས་པའི་ཕྱོགས་རྣམས་སོ། །“ཕྱག་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་བྱ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཇི་ལྟར་ཞིག་” ཅེས་སོགས་ཁྱིམ་བདག་གི་བུའི་དྲི་བའི་དབང་གིས་ཆོས་བསྟན་པ་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། “དྲི་བ་ལ་གནས་ནས་” ཞེས་གསུངས་སོ། །མ་བཤད་པ་མེད་དེ་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བྱ་བའི་ལས་ལ་བག་ཡོད་པའི་སྒྲུབ་པ་མ་ལུས་པར་བཤད་པའི་ཕྱིར། ཕ་མ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཁོ་ཚོས་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་སྒྲུབ་པ་མ་ལུས་པར་བཤད་པ་ཉིད་ཀྱིས། རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་ཆོ་ག་དོན་གྱིས་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཁྱིམ་པ་རྣམས་འདུལ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། འདིས་འདུལ་བ་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་པས་ན་ “ཁྱིམ་པའི་འདུལ་བ་” ཞེས་བྱའོ། །“ཇི་ལྟར་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བཞིན་” ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་འདིར་སྟོན་པས་རྗེས་སུ་བསྟན་པའི་ཁྱིམ་པའི་སྤྱོད་པ་དེ་བཞིན་དུ། ཚུལ་དེས་དེ་ལ་མ་ནོར་བར་བྱས་ནས་སོ། །“སྒྲུབ་པ་པོ་ལ་འཕེལ་བ་ཉིད་རེ་བ་ཡོད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་དང་དོན་དམ་པའི་སྒོ་ནས་འཕེལ་བ་ཉིད་འདོད་པར་བྱ་བ་སཏེ་ངེས་པར་འབྱུང་བའོ། ། සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා. སིངྒཱ་ལའི་མདོ་འགྲེལ་གྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། ། 9. ආටානාටියසුත්තවණ්ණනා ༩. ལྕང་ལོ་ཅན་གྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། පඨමභාණවාරවණ්ණනා བཀླག་པའི་ཐེངས་དང་པོའི་འགྲེལ་བཤད། 275. ‘‘චතුද්දිසං [Pg.147] රක්ඛං ඨපෙත්වා’’ති ඉදං ද්වීසු ඨානෙසු චතූසු දිසාසු ඨපිතං රක්ඛං සන්ධාය වුත්තන්ති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘අසුරසෙනායා’’තිආදි වුත්තං. අත්තනො හි අධිකාරෙ, අත්තනො රක්ඛාය ච අප්පමජ්ජනෙන තෙසං ඉදං ද්වීසු ඨානෙසු චතූසු දිසාසු ආරක්ඛට්ඨපනං. යඤ්හි තං අසුරසෙනාය පටිසෙධනත්ථං දෙවපුරෙ චතූසු දිසාසු සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස ආරක්ඛට්ඨපනං, තං අත්තනො අධිකාරෙ අප්පමජ්ජනං. යං පන නෙසං භගවතො සන්තිකං උපසඞ්කමනෙ චතූසු දිසාසු ආරක්ඛට්ඨපනං, තං අත්තනො කතා රක්ඛාය අප්පමජ්ජනං. තෙන වුත්තං ‘‘අසුරසෙනාය නිවාරණත්ථ’’න්තිආදි. පාළියං චතුද්දිසන්ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති භුම්මවසෙන තදත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘චතූසු දිසාසූ’’ති ආහ. ආරක්ඛං ඨපෙත්වාති වෙස්සවණාදයො චත්තාරො මහාරාජානො අත්තනා අත්තනා රක්ඛිතබ්බදිසාසු ආරක්ඛං ඨපෙත්වා ගුත්තිං සම්මදෙව විදහිත්වා. බලගුම්බං ඨපෙත්වාති යක්ඛසෙනාදිසෙනාබලසමූහං ඨපෙත්වා. ඔවරණං ඨපෙත්වාති පටිපක්ඛනිසෙධනසමත්ථං ආවරණං ඨපෙත්වා. ඉති තීහි පදෙහි යථාක්කමං පච්චෙකං දෙවනගරද්වාරස්ස අන්තො, ද්වාරසමීපෙ, ද්වාරතො බහි, දිසාරක්ඛාවසනොති තිවිධාය රක්ඛාය ඨපිතභාවො වා දීපිතො. තෙනාහ ‘‘එවං සක්කස්ස…පෙ… කත්වා’’ති. සත්ත බුද්ධෙ ආරබ්භාති එත්ථ සත්තෙව බුද්ධෙ ආරබ්භ පරිබන්ධනකාරණං මහාපදානටීකායං (දී. නි. ටී. 2.12) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ධම්මආණන්ති ධම්මමයං ආණං, සත්ථු ධම්මචක්කන්ති අත්ථො. ‘‘පරිසතො බාහිරභාවො, අසම්භොගො’’ති එවමාදිං ඉදඤ්චිදඤ්ච විවජ්ජනකරණං කරිස්සාමාති. සාවනන්ති චතුන්නම්පි පරිසානං තික්ඛත්තුං පරිවාරෙන අනුසාවනං, යථා සක්කො දෙවානමින්දො අසුරසෙනාය නිවාරණත්ථං චතූසු දිසාසු ආරක්ඛං ඨපාපෙති, එවං මහාරාජානොපි තාදිසෙ කිච්චවිසෙසෙ අත්තනො ආරක්ඛං ඨපෙන්ති. ඉමෙසම්පි හි තතො සාසඞ්කං සප්පටිභයන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘අත්තනොපී’’තිආදි. ༢༧༥. “ཕྱོགས་བཞིར་སྲུང་བ་བཞག་ནས” (catuddisaṃ rakkhaṃ ṭhapetvā) ཞེས་པ་ནི། གནས་གཉིས་སུ་ཕྱོགས་བཞིར་བཞག་པའི་སྲུང་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་པས། དེ་གཉིས་ཀ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་དམག་ཚོགས་ལ” (asurasenāyā) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །རང་གི་དབང་ཆ་དང་རང་གི་སྲུང་སྐྱོབ་ལ་བག་ཡོད་པའི་སྒོ་ནས། ཁོང་ཚོས་གནས་གཉིས་སུ་ཕྱོགས་བཞིར་སྲུང་སྐྱོབ་འདི་ལྟར་བཞག་པ་ཡིན། གང་ཕྱིར་ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་དམག་ཚོགས་བཟློག་པའི་ཆེད་དུ་ལྷའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཕྱོགས་བཞིར་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་སྲུང་སྐྱོབ་བཞག་པ་དེ་ནི། རང་གི་དབང་ཆ་ལ་བག་ཡོད་པ་ཡིན། གང་ཡང་ཁོང་ཚོ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་བཅར་བའི་ཚེ་ཕྱོགས་བཞིར་སྲུང་སྐྱོབ་བཞག་པ་དེ་ནི། རང་གིས་བྱས་པའི་སྲུང་སྐྱོབ་ལ་བག་ཡོད་པ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་ “ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་དམག་ཚོགས་བཟློག་པའི་ཆེད་དུ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ལུང་ (Pāḷi) ལས། “ཕྱོགས་བཞིར” (catuddisaṃ) ཞེས་པ་ནི་གནས་ཀྱི་དོན་དུ་ལས་སུ་བྱ་བའི་སྒྲ་ཡིན་པས། གནས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་དེའི་དོན་སྟོན་པར། “ཕྱོགས་བཞི་དག་ཏུ” (catūsu disāsū) ཞེས་གསུངས་སོ། །“སྲུང་བ་བཞག་ནས” (ārakkhaṃ ṭhapetvā) ཞེས་པ་ནི། རྣམ་ཐོས་སྲས་ལ་སོགས་པའི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་བཞི་པོས་རང་རང་གིས་བསྲུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱོགས་རྣམས་སུ་སྲུང་བ་བཞག་ནས་སྲུང་སྐྱོབ་ལེགས་པར་བསྒྲུབས་པ་ལ་ཟེར། “དམག་དཔུང་བཞག་ནས” (balagumbaṃ ṭhapetvā) ཞེས་པ་ནི། གནོད་སྦྱིན་གྱི་དམག་ལ་སོགས་པའི་དམག་དཔུང་གི་ཚོགས་བཞག་པ་ལ་ཟེར། “བཀག་འགོག་བཞག་ནས” (ovaraṇaṃ ṭhapetvā) ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་རྒོལ་བ་བཟློག་པར་ནུས་པའི་བཀག་འགོག་བཞག་པ་ལ་ཟེར། འདི་ལྟར་ཚིག་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས་གོ་རིམ་བཞིན། ལྷའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོའི་ནང་དང་། སྒོའི་ཉེ་འཁོར། སྒོའི་ཕྱི་རོལ་བཅས་སུ་ཕྱོགས་སྲུང་གནས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་སྲུང་བ་བཞག་པའི་ཚུལ་གསལ་བར་བྱས་སོ། །དེའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟར་བརྒྱ་བྱིན་གྱི... བྱས་ནས” ཞེས་གསུངས་སོ། །“སངས་རྒྱས་བདུན་ལ་བརྟེན་ནས” (satta buddhe ārabbha) ཞེས་པ་འདིར། སངས་རྒྱས་བདུན་པོ་ཁོ་ན་ལ་བརྟེན་ནས་བཀག་སྡོམ་བྱེད་པའི་རྒྱུ་མཚན་ནི། སྐྱེས་པ་རབས་ཀྱི་བཤད་ཊཱིཀ་ (Mahāpadāna-ṭīkā) ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཆོས་ཀྱི་བཀའ” (dhammaāṇaṃ) ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ལས་གྲུབ་པའི་བཀའ་སྟེ། སྟོན་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“འཁོར་གྱི་ཕྱི་རོལ་དུ་གྱུར་པ་དང་། ལོངས་སྤྱོད་མཉམ་དུ་མི་བྱེད་པ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དང་འདི་ལྟ་བུའི་སྤོང་བར་བྱེད་པ་བགྱིའོ་ཞེས་པའོ། །“བསྒྲགས་པ” (sāvanaṃ) ཞེས་པ་ནི། འཁོར་བཞི་པོ་རྣམས་ལའང་ལན་གསུམ་དུ་བསྐོར་ནས་བསྒྲགས་པ་སྟེ། ཇི་ལྟར་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་དམག་ཚོགས་བཟློག་པའི་ཆེད་དུ་ཕྱོགས་བཞིར་སྲུང་བ་འཇོག་པར་བྱེད་པ་བཞིན། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་དག་གིས་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུའི་བྱ་བ་ཁྱད་པར་ཅན་ལ་རང་གི་སྲུང་བ་འཇོག་པར་བྱེད་དོ། །འདི་དག་ལའང་དེ་ལས་དོགས་ཟོན་དང་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར། “རང་གི་ཡང” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། අභික්කන්තාති අතික්කන්තා, විගතාති අත්ථොති ආහ ‘‘ඛයෙ දිස්සතී’’ති. තෙනෙව හි ‘‘නික්ඛන්තො පඨමො යාමො’’ති අනන්තරං වුත්තං. අභික්කන්තතරොති [Pg.148] අතිවිය කන්තතරො. තාදිසො ච සුන්දරො භද්දකො නාම හොතීති ආහ ‘‘සුන්දරෙ දිස්සතී’’ති. “མཐར་ཕྱིན་པ” (abhikkantā) ཞེས་པ་ནི། འདས་པའམ་བྲལ་བའི་དོན་ཡིན་པས། “ཟད་པ་ལ་སྣང་བ” (khaye dissatī) ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་ “ཐུན་དང་པོ་འདས་སོ” (nikkhanto paṭhamo yāmo) ཞེས་དེའི་འོག་ཏུ་གསུངས་སོ། །“ལྷག་པར་མཛེས་པ” (abhikkantataro) ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བའོ། །དེ་ལྟ་བུ་ནི་བཟང་པོ་དང་དགེ་བ་ཞེས་བྱ་བས། “བཟང་པོ་ལ་སྣང་བ” (sundare dissatī) ཞེས་གསུངས་སོ། ། කොති දෙවනාගයක්ඛගන්ධබ්බාදීසු කො කතමො. මෙති මම. පාදානීති පාදෙ. ඉද්ධියාති ඉමාය එවරූපාය දෙවිද්ධියා. ‘‘යසසා’’ති ඉමිනා එදිසෙන පරිවාරෙන, පරිච්ඡෙදෙන ච. ජලන්ති විජ්ජොතමානො. අභික්කන්තෙනාති අතිවිය කන්තෙන කමනීයෙන අභිරූපෙන. වණ්ණෙනාති සරීරවණ්ණනිභාය. සබ්බා ඔභාසයං දිසාති දසපි දිසා පභාසෙන්තො චන්දො විය, සූරියො විය ච එකොභාසං එකාලොකං කරොන්තොති ගාථාය අත්ථො. අභිරූපෙති උළාරරූපෙ සම්පන්නරූපෙ. අබ්භනුමොදනෙති සම්පහංසනෙ. ඉධ පනාති ‘‘අභික්කන්තාය රත්තියා’’ති එතස්මිං පදෙ. තෙනාති ඛයපරියායත්තා. “སུ” (ko) ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་། ཀླུ་དང་། གནོད་སྦྱིན་དང་། དྲི་ཟ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་སུ་ཞིག་གམ་གང་ཞིག་གོ །“བདག” (me) ཞེས་པ་ནི་ངའི་འོ། །“ཞབས་དག” (pādāni) ཞེས་པ་ནི་རྐང་པ་དག་ལའོ། །“རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས” (iddhiyā) ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་ལྷའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་སོ། །“གྲགས་པས” (yasasā) ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་འཁོར་དང་ཚད་ཀྱིས་སོ། །“འབར་བ” (jalaṃ) ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་གསལ་བའོ། །“མཛེས་པས” (abhikkantena) ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་མཛེས་པའི་གཟུགས་བཟང་པོས་སོ། །“ཁ་དོག་གིས” (vaṇṇena) ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཤ་མདོག་གི་འོད་ཀྱིས་སོ། །“ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་སྣང་བར་བྱེད་པ” (sabbā obhāsayaṃ disā) ཞེས་པ་ནི། ཕྱོགས་བཅུ་པོ་ཐམས་ཅད་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་། ཟླ་བ་བཞིན་དང་ཉི་མ་བཞིན་དུ་འོད་གཅིག་དང་སྣང་བ་གཅིག་ཏུ་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་དོན་ཏོ། །“གཟུགས་བཟང་པོ” (abhirūpa) ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེ་བའི་གཟུགས་སམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་གཟུགས་ལའོ། །“རྗེས་སུ་ཡི་རང་བ་ལ” (abbhanumodane) ཞེས་པ་ནི། མགུ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །“འདིར་ནི” (idha pana) ཞེས་པ་ནི། “མཚན་མོ་མཐར་ཕྱིན་པའི་ཚེ” (abhikkantāya rattiyā) ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ལའོ། །“དེས་ནི” (tena) ཞེས་པ་ནི་ཟད་པའི་རྣམ་གྲངས་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། ། රූපායතනාදීසූති ආදි-සද්දෙන අක්ඛරාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සුවණ්ණවණ්ණොති සුවණ්ණච්ඡවීති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘ඡවිය’’න්ති. තථා හි වුත්තං ‘‘කඤ්චනසන්නිභත්තචො’’ති (දී. නි. 2.35; 3.200, 218; ම. නි. 2.386) සඤ්ඤූළ්හාති සඞ්ගන්ථිතා. වණ්ණාති ගුණවණ්ණනාති ආහ ‘‘ථුතිය’’න්ති, ථොමනායන්ති අත්ථො. කුලවග්ගෙති ඛත්තියාදිකුලකොට්ඨාසෙ. තත්ථ ‘‘අච්ඡො විප්පසන්නො’’තිආදිනා වණ්ණිතබ්බට්ඨෙන වණ්ණො, ඡවි. වණ්ණනට්ඨෙන වණ්ණො, ථුති. අභිත්ථවනට්ඨෙන වණ්ණො, ථුති, අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො වණ්ණිතබ්බතො ඨපෙතබ්බතො වණ්ණො, ඛත්තියාදිකුලවග්ගො. වණ්ණීයති ඤාපීයති එතෙනාති වණ්ණො, ඤාපකං කාරණං. වණ්ණනතො ථූලරස්සාදිභාවෙන උපට්ඨානතො වණ්ණො, සණ්ඨානං. ‘‘මහන්තං ඛුද්දකං, මජ්ඣිම’’න්ති වණ්ණෙතබ්බතො පමාණෙතබ්බතො වණ්ණො, පමාණං. වණ්ණීයති චක්ඛුනා විවරීයතීති වණ්ණො, රූපායතනන්ති එවං තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ වණ්ණ-සද්දස්ස පවත්ති වෙදිතබ්බා. සොති වණ්ණසද්දො. ඡවියං දට්ඨබ්බො රූපායතනෙ ගය්හමානස්ස ඡවිමුඛෙනෙව ගහෙතබ්බතො. ‘‘ඡවිගතා පන වණ්ණධාතු එව සුවණ්ණවණ්ණොති එත්ථ වණ්ණග්ගහණෙන ගහිතා’’ති අපරෙ. “གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས” (rūpāyatanādīsu) ཞེས་པའི་ “ལ་སོགས” ཞེས་པའི་སྒྲས་ཡི་གེ་ལ་སོགས་པ་བསྡུ་བར་ལྟ་བར་བྱའོ། །“གསེར་གྱི་མདོག” (suvaṇṇavaṇṇo) ཞེས་པ་ནི་གསེར་གྱི་པགས་པའི་མདོག་ཅེས་པ་འདིར་དོན་ཡིན་པས། “པགས་པ་ལ” (chaviyaṃ) ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ “གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་མངའ་བ” ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདུས་པ” (saññūḷhā) ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ནས་བཅིངས་པའོ། །“ཡོན་ཏན་བརྗོད་པ” (vaṇṇā) ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པ་ཡིན་པས། “བསྟོད་པ་ལ” (thutiyaṃ) ཞེས་གསུངས་ཏེ། བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“རིགས་ཀྱི་ཚན་པ” (kulavagge) ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པའི་རིགས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལའོ། །དེ་ལྟར་ “དྭངས་ཤིང་རབ་ཏུ་གསལ་བ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བསྔགས་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ན་ “ཁ་དོག” (vaṇṇo) ནི་པགས་པའོ། །བསྔགས་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ན་ “ཁ་དོག” (vaṇṇo) ནི་བསྟོད་པའོ། །མངོན་པར་བསྟོད་པའི་དོན་གྱིས་ན་ “ཁ་དོག” (vaṇṇo) ནི་བསྟོད་པའོ། །ཕན་ཚུན་མ་འདྲེས་པར་བསྔགས་པར་བྱ་བ་དང་བཞག་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ན་ “ཁ་དོག” (vaṇṇo) ནི་རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པའི་རིགས་ཀྱི་ཚན་པའོ། །འདིས་མཚོན་པར་བྱེད་དམ་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ “ཁ་དོག” (vaṇṇo) ནི་མཚོན་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུའོ། །རགས་པ་དང་ཐུང་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་སྣང་བའི་སྒོ་ནས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ “ཁ་དོག” (vaṇṇo) ནི་དབྱིབས་སོ། །“ཆེན་པོ་དང་། ཆུང་ངུ་དང་། བར་མ” ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དང་ཚད་གཟུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ “ཁ་དོག” (vaṇṇo) ནི་ཚད་དོ། །མིག་གིས་རྣམ་པར་འབྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་ “ཁ་དོག” (vaṇṇo) ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །འདི་ལྟར་དོན་དེ་དང་དེ་དག་ལ་ “ཁ་དོག” (vaṇṇa) ཅེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་ཚུལ་ཤེས་པར་བྱའོ། །“དེ” (so) ནི་ཁ་དོག་གི་སྒྲའོ། །པགས་པ་ལ་ལྟ་བར་བྱ་སྟེ། གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་བཟུང་བའི་ཚེ་པགས་པའི་སྒོ་ནས་ཁོ་ན་བཟུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །གཞན་དག་ནི་ “པགས་པ་ལ་གནས་པའི་ཁ་དོག་གི་ཁམས་ཉིད་གསེར་གྱི་མདོག་ཅེས་པ་འདིར། ཁ་དོག་གི་སྒྲ་བཟུང་བས་བཟུང་བ་ཡིན” ཞེས་སྨྲའོ། ། කෙවලපරිපුණ්ණන්ති එකදෙසම්පි අසෙසෙත්වා නිරවසෙසතොව පරිපුණ්ණන්ති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘අනවසෙසතා අත්ථො’’ති. කෙවලකප්පාති කප්ප-සද්දො නිපාතො පදපූරණමත්තං, කෙවලං ඉච්චෙව අත්ථො[Pg.149]. කෙවල-සද්දො බහුලවාචීති ආහ ‘‘යෙභුය්‍යතා අත්ථො’’ති. කෙචි පන ‘‘ඊසකං අසමත්තා කෙවලකප්පා’’ති වදන්ති. එවං සති අනවසෙසත්ථො එව කෙවල-සද්දත්ථො සියා, අනත්ථන්තරෙන පන කප්ප-සද්දෙන පදවඩ්ඪනං කතං කෙවලමෙව කෙවලකප්පන්ති. අථ වා කප්පනීයතා, පඤ්ඤාපෙතබ්බතා කෙවලකප්පා. අබ්‍යාමිස්සතා විජාතියෙන අසඞ්කරා සුද්ධතා. අනතිරෙකතා තංපරමතා විසෙසාභාවො. කෙවලකප්පන්ති කෙවලං දළ්හං කත්වාති අත්ථො. කෙවලං වුච්චති නිබ්බානං සබ්බසඞ්ඛතවිවිත්තත්තා. තං එතස්ස අධිගතං අත්ථීති කෙවලී, සච්ඡිකතනිරොධො ඛීණාසවො. “མ་ལུས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ” (kevalaparipuṇṇaṃ) ཞེས་པ་ནི། ཆ་ཤས་ཙམ་ཡང་མ་ལུས་པར་ལྷག་མ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་པ་འདིར་དོན་ཡིན་པས། “ལྷག་མ་མེད་པའི་དོན” (anavasesatā attho) ཞེས་གསུངས་སོ། །“མ་ལུས་པ་ལྟ་བུ” (kevalakappā) ཞེས་པར། “ཀཔྤ” (kappa) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཚིག་གི་ཚོགས་པ་ཁ་སྐོང་བ་ཙམ་གྱི་ཚིག་ཕྲད་ཡིན་པས། “མ་ལུས་པ” (kevala) ཞེས་པ་ཉིད་དོན་ཏོ། །“ཀེབལ” (kevala) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མང་པོ་སྟོན་བྱེད་ཡིན་པས། “ཕལ་ཆེར་བའི་དོན” (yebhuyyatā attho) ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ “ཅུང་ཟད་མ་རྫོགས་པ་ནི་མ་ལུས་པ་ལྟ་བུའོ” ཞེས་སྨྲའོ། །དེ་ལྟ་ན་ནི་ལྷག་མ་མེད་པའི་དོན་ཉིད་ “ཀེབལ” ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་དུ་འགྱུར་ལ། དོན་གཞན་མ་ཡིན་པའི་ “ཀཔྤ” སྒྲས་ནི་ཚིག་འཕེལ་བར་བྱས་པ་སྟེ། མ་ལུས་པ་ཉིད་ལ་མ་ལུས་པ་ལྟ་བུ་ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། རྟོག་པར་བྱ་བ་ཉིད་དམ་གདགས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ནི་མ་ལུས་པ་ལྟ་བུའོ། །“མ་འདྲེས་པ” (abyāmissatā) ཞེས་པ་ནི། རིགས་མི་མཐུན་པ་དང་མ་འདྲེས་པའི་དག་པའོ། །“ལྷག་པ་མེད་པ” (anatirekatā) ཞེས་པ་ནི། དེ་ཉིད་མཐར་ཐུག་པ་སྟེ་ཁྱད་པར་མེད་པའོ། །“མ་ལུས་པ་ལྟ་བུ” (kevalakappaṃ) ཞེས་པ་ནི། གཅིག་ཏུ་བརྟན་པོར་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདུས་བྱས་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ “ཀེབལ” (kevala) ཞེས་བརྗོད་དོ། །དེ་ཉིད་འདི་ལ་ཐོབ་པར་གྱུར་པས་ན་ “ཀེབལི” (kevalī) སྟེ། འགོག་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའི་ཟག་པ་ཟད་པའོ། ། කප්ප-සද්දො පනායං ස-උපසග්ගො, අනුපසග්ගො චාති අධිප්පායෙන ඔකප්පනියපදෙ ලබ්භමානං කප්පනියසද්දමත්තං නිදස්සෙති, අඤ්ඤථා කප්ප-සද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ ඔකප්පනියපදං අනිදස්සනමෙව සියා. සමණකප්පෙහීති විනයක්කමසිද්ධෙහි සමණවොහාරෙහි. නිච්චකප්පන්ති නිච්චකාලං. පඤ්ඤත්තීති නාමඤ්හෙතං තස්ස ආයස්මතො, යදිදං කප්පොති. කප්පිතකෙසමස්සූති කත්තරියා ඡෙදිතකෙසමස්සු. ද්වඞ්ගුලකප්පොති මජ්ඣන්හිකවෙලාය වීතික්කන්තාය ද්වඞ්ගුලතාවිකප්පො. ලෙසොති අපදෙසො. අනවසෙසං ඵරිතුං සමත්ථස්ස ඔභාසස්ස කෙනචි කාරණෙන එකදෙසඵරණම්පි සියා, අයං පන සබ්බසොව ඵරීති දස්සෙතුං සමන්තත්ථො කප්ප-සද්දො ගහිතොති ආහ ‘‘අනවසෙසං සමන්තතො’’ති. “ཀཔྤ” (kappa) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་བཅས་པ་དང་། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་མེད་པ་ཡང་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། “ཡིད་ཆེས་པར་བྱ་བ” (okappaniya) ཞེས་པའི་ཚིག་ལས་བྱུང་བའི་ “ཀཔྤནིཡ” (kappaniya) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཙམ་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། །གཞན་དུ་ན། “ཀཔྤ” སྒྲའི་དོན་འདོན་པའི་ཚེ་ “ཡིད་ཆེས་པར་བྱ་བ” ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་མཚོན་བྱེད་མ་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ། །“དགེ་སྦྱོང་གི་ཆས་ཀྱིས” (samaṇakappehi) ཞེས་པ་ནི། འདུལ་བའི་ཆོ་ག་ལས་གྲུབ་པའི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཐ་སྙད་དག་གིས་སོ། །“རྟག་ཏུ་ལྟ་བུ” (niccakappaṃ) ཞེས་པ་ནི། རྟག་པའི་དུས་སུའོ། །“བཅས་པ” (paññatti) ཞེས་པ་ནི། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེའི་མིང་སྟེ། འདི་ལྟར་ “ཀཔྤ” ཞེས་བྱའོ། །“སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་བྲེགས་པ” (kappitakesamassu) ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་གྲིས་བྲེགས་པའི་སྐྲ་དང་ཁ་སྤུའོ། །“སོར་གཉིས་ཀྱི་ཆོག་ཤེས” (dvaṅgulakappo) ཞེས་པ་ནི། ཉིན་གུང་གི་དུས་ལས་འདས་པའི་ཚེ་སོར་གཉིས་ཀྱི་ཚད་ཀྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པའོ། །“གཟུགས་བརྙན” (leso) ཞེས་པ་ནི་ཁ་གཡར་བའོ། །མ་ལུས་པར་ཁྱབ་པར་ནུས་པའི་འོད་དེ་རྒྱུ་རྐྱེན་འགའ་ཞིག་གིས་ཆ་ཤས་ཙམ་ལ་ཁྱབ་པར་འགྱུར་བ་སྲིད་ཀྱང་། འདི་ནི་ཀུན་ནས་ཁྱབ་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཀུན་གྱི་དོན་ཅན་གྱི་ “ཀཔྤ” སྒྲ་བཟུང་བས་ན། “མ་ལུས་པར་ཀུན་ནས” (anavasesaṃ samantato) ཞེས་གསུངས་སོ། ། යස්මා දෙවතානං සරීරප්පභා ද්වාදසයොජනමත්තං ඨානං, තතො භිය්‍යොපි ඵරිත්වා තිට්ඨති, තථා වත්ථාභරණාදීහි සමුට්ඨිතා පභා, තස්මා වුත්තං ‘‘චන්දිමා විය, සූරියො විය ච එකොභාසං එකං පජ්ජොතං කරිත්වා’’ති. කස්මා එතෙ මහාරාජානො භගවතො සන්තිකෙ නිසීදිංසු? නනු යෙභුය්‍යෙන දෙවතා භගවතො සන්තිකං උපගතා ඨත්වාව කථෙතබ්බං කථෙන්තා ගච්ඡන්තීති? සච්චමෙතං, ඉධ පන නිසීදනෙ කාරණං අත්ථි, තං දස්සෙතුං ‘‘දෙවතාන’’න්තිආදි වුත්තං. ‘‘ඉදං පරිත්තං නාම සත්තබුද්ධපටිසංයුත්තං ගරු, තස්මා න අම්හෙහි ඨත්වා ගහෙතබ්බ’’න්ති චින්තෙත්වා පරිත්තගාරවවසෙන නිසීදිංසු. གང་གི་ཕྱིར་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་འོད་ནི་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཙམ་གྱི་གནས་སུ་ཁྱབ་ཅིང་། དེ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་ཁྱབ་ནས་གནས་ལ། དེ་བཞིན་དུ་གོས་དང་རྒྱན་ལ་སོགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་འོད་ཀྱང་དེ་ལྟར་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར། “ཟླ་བ་བཞིན་དང་ཉི་མ་བཞིན་དུ་འོད་གཅིག་དང་སྣང་བ་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཅིའི་ཕྱིར་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་འདི་དག་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་བསྡད་པ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། ཕལ་ཆེར་ལྷ་རྣམས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་བཅར་བའི་ཚེ་ལངས་ནས་གླེང་བར་བྱ་བ་རྣམས་གླེང་སྟེ་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱང་། འདིར་ནི་སྡོད་པ་ལ་རྒྱུ་མཚན་ཡོད་པས། དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ལྷ་རྣམས་ཀྱི” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“སྲུང་བ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་བདུན་དང་འབྲེལ་བས་ལྕི་བས། དེའི་ཕྱིར་བདག་ཅག་གིས་ལངས་ནས་གཟུང་བར་མི་བྱའོ” ཞེས་བསམས་ཏེ། སྲུང་བ་ལ་གུས་པའི་དབང་གིས་བསྡད་པར་གྱུར་ཏོ། ། 276. කස්මා පනෙත්ථ වෙස්සවණො එව කථෙසි, න ඉතරෙසු යො කොචීති? තත්ථ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි වුත්තං. විස්සාසිකො [Pg.150] අභිණ්හං උපසඞ්කමනෙන. බ්‍යත්තොති විසාරදො, තඤ්චස්ස වෙය්‍යත්තියං සුට්ඨු සික්ඛිතභාවෙනාති ආහ ‘‘සුසික්ඛිතො’’ති. මනුස්සෙසු විය හි දෙවෙසුපි කොචිදෙව පුරිමජාතිපරිචයෙන සුසික්ඛිතො හොති, තත්‍රාපි කොචිදෙව යථාධිප්පෙතමත්ථං වත්තුං සමත්ථො පරිපුණ්ණපදබ්‍යඤ්ජනාය පොරියා වාචාය සමන්නාගතො. ‘‘මහෙසක්ඛා’’ති ඉමස්ස අත්ථවචනං ‘‘ආනුභාවසම්පන්නා’’ති, මහෙසක්ඛාති වා මහාපරිවාරාති අත්ථො. පාණාතිපාතෙ ආදීනවදස්සනෙනෙව තං විපරියායතො තතො වෙරමණියං ආනිසංසො පාකටො හොතීති ‘‘ආදීනවං දස්සෙත්වා’’ ඉච්චෙව වුත්තං. තෙසු සෙනාසනෙසූති යානි ‘‘අරඤ්ඤවනප්පත්ථානී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.34-45) වුත්තානි භික්ඛූනං වසනට්ඨානභූතානි අරඤ්ඤායතනානි, තෙසු භික්ඛූහි සයිතබ්බතො, ආසිතබ්බතො ච සෙනාසනසඤ්ඤිතෙසු. නිබද්ධවාසිනොති රුක්ඛපබ්බතපටිබද්ධෙසු විමානෙසු නිච්චවාසිතාය නිබද්ධවාසිනො. බද්ධත්තාති ගාථාභාවෙන ගන්ථිතත්තා සම්බන්ධිතත්තා. ༢༧༦. ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་རྣམ་ཐོས་སྲས་ཁོ་ནས་སྨྲས་ཤིང་། གཞན་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས་མ་སྨྲས་པ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེའི་རྒྱུ་མཚན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གལ་ཏེ་ཡང” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ཡིད་ཆེས་པ” (vissāsiko) ཞེས་པ་ནི་ཡང་ཡང་བཅར་བའི་སྒོ་ནས་སོ། །“མགོ་བདེ་བའམ་མཁས་པ” (byatto) ཞེས་པ་ནི་མི་འཇིགས་པ་སྟེ། དེའི་མཁས་པ་ཉིད་ནི་ལེགས་པར་བསླབས་པའི་ཕྱིར་ཡིན་པས། “ལེགས་པར་བསླབས་པ” (susikkhito) ཞེས་གསུངས་སོ། །མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་བཞིན་དུ་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུའང་འགའ་ཞིག་ནི་ཚེ་སྔོན་མའི་གོམས་པས་ལེགས་པར་བསླབས་པ་ཡིན་ལ། དེའི་ནང་ནས་ཀྱང་འགའ་ཞིག་ཁོ་ནས་འདོད་པའི་དོན་སྨྲ་བར་ནུས་ཤིང་། ཚིག་དང་ཡི་གེ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྐད་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །“མཐུ་ཆེན་པོ” (mahesakkhā) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི། “མཐུ་དང་ལྡན་པ” ཞེས་པའམ། ཡང་ན་མཐུ་ཆེན་པོ་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །སྲོག་གཅོད་པའི་ཉེས་དམིགས་བསྟན་པ་ཉིད་ཀྱིས་དེའི་བཟློག་ཕྱོགས་ལས་སྲོག་གཅོད་པ་སྤོང་བའི་ཕན་ཡོན་གསལ་བར་འགྱུར་བས། “ཉེས་དམིགས་བསྟན་ནས” ཞེས་ཁོ་ན་གསུངས་སོ། །“གནས་མལ་དེ་དག་ཏུ” (tesu senāsanesu) ཞེས་པ་ནི། “དགོན་པ་དང་ནགས་ཚལ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་དགོན་པའི་གནས་དེ་དག་ཏུ། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་ཉལ་བ་དང་འདུག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གནས་མལ་ཞེས་བྱའོ། །“རྟག་ཏུ་གནས་པ” (nibaddhavāsino) ཞེས་པ་ནི། ཤིང་དང་རི་ལ་འབྲེལ་བའི་གཞལ་ཡས་ཁང་དག་ཏུ་རྟག་ཏུ་གནས་པའི་ཕྱིར་རྟག་ཏུ་གནས་པའོ། །“བཅིངས་པའི་ཕྱིར” (baddhattā) ཞེས་པ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་དངོས་པོར་བསྡུས་ཤིང་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་རོ། ། ‘‘උග්ගණ්හාතු භන්තෙ භගවා’’ති අත්තනා වුච්චමානං පරිත්තං භගවන්තං උග්ගණ්හාපෙතුකාමො වෙස්සවණො අවොචාති අධිප්පායෙන චොදකො ‘‘කිං පන භගවතො අප්පච්චක්ඛධම්මො නාම අත්ථී’’ති චොදෙසි. ආචරියො සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණචාරස්ස භගවතො න කිඤ්චි අප්පච්චක්ඛන්ති දස්සෙන්තො ‘‘නත්ථී’’ති වත්වා ‘‘උග්ගණ්හාතු භන්තෙ භගවා’’ති වදතො වෙස්සවණස්ස අධිප්පායං විවරන්තො ‘‘ඔකාසකරණත්ථ’’න්තිආදිමාහ. යථා හි පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බදෙවපුත්තො දෙවානං තාවතිංසානං, බ්‍රහ්මුනො ච සනඞ්කුමාරස්ස සම්මුඛා අත්තනො යථාසුතං ධම්මං භගවතො සන්තිකං උපගන්ත්වා පවෙදෙති, එවමයම්පි මහාරාජා ඉතරෙහි සද්ධිං ආටානාටනගරෙ ගාථාවසෙන බන්ධිතං පරිත්තං භගවතො පවෙදෙතුං ඔකාසං කාරෙන්තො ‘‘උග්ගණ්හාතු භන්තෙ භගවා’’ති ආහ, න නං තස්ස පරියාපුණනෙ නියොජෙන්තො. තස්මා උග්ගණ්හාතූති යථිදං පරිත්තං මයා පවෙදිතමත්තමෙව හුත්වා චතුන්නං පරිසානං චිරකාලං හිතාවහං හොති, එවං උද්ධං ආරක්ඛාය ගණ්හාතු, සම්පටිච්ඡතූති අත්ථො. සත්ථු කථිතෙති සත්ථු ආරොචිතෙ, චතුන්නං පරිසානං සත්ථු කථනෙ වාති අත්ථො. සුඛවිහාරායාති යක්ඛාදීහි අවිහිංසාය ලද්ධබ්බසුඛවිහාරාය. “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཟུངས་འདི་འཛིན་པར་མཛོད་ཅིག” ཅེས་རང་ཉིད་ཀྱིས་བརྗོད་པའི་སྲུང་བའི་གཟུངས་འདི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འཛིན་དུ་འཇུག་པར་འདོད་ནས་རྣམ་ཐོས་སྲས་ཀྱིས་གསུངས་སོ་ཞེས་པའི་བསམ་པ་ལ་བརྟེན་ནས། རྒོལ་བ་པོས “ཅི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་མངོན་སུམ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཤིག་ཡོད་དམ” ཞེས་རྒོལ་བར་བྱས་སོ། །སློབ་དཔོན་གྱིས་ཐམས་ཅད་དུ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་མངའ་བའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་མངོན་སུམ་མ་ཡིན་པ་ཅིའང་མེད་པར་སྟོན་པར “མེད་དོ” ཞེས་གསུངས་ནས། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཟུངས་འདི་འཛིན་པར་མཛོད་ཅིག” ཅེས་སྨྲ་བའི་རྣམ་ཐོས་སྲས་ཀྱི་བསམ་པ་གསལ་བར་བྱེད་བཞིན “སྐབས་དབྱེ་བའི་ཕྱིར” ཞེས་ོགས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་དྲི་ཟའི་བུ་གཙུག་ལྔ་པས་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་ལྷ་རྣམས་དང་ཚངས་པ་གཞོན་ནུ་གསེར་ལྡན་གྱི་མདུན་དུ་རང་གིས་ཇི་ལྟར་ཐོས་པའི་ཆོས་དེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ལྷགས་ཏེ་གསོལ་བར་བྱེད་པ་བཞིན། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་འདིས་ཀྱང་གཞན་དག་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལྕང་ལོ་ཅན་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྒོ་ནས་བསྡུས་པའི་སྲུང་བའི་གཟུངས་འདི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གསོལ་བའི་སྐབས་དབྱེ་བར་བྱེད་བཞིན “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཟུངས་འདི་འཛིན་པར་མཛོད་ཅིག” ཅེས་གསུངས་ཀྱི། ཁོང་ལ་དེ་ཉིད་སློབ་པར་བསྐུལ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེས་ན་ “འཛིན་པར་མཛོད” ཅེས་པ་ནི། བདག་གིས་གསོལ་བ་ཙམ་གྱིས་སྲུང་བའི་གཟུངས་འདི་འཁོར་བཞི་པོ་རྣམས་ལ་ཡུན་རིང་པོར་ཕན་པ་བསྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་སླད་ནས་སྲུང་བའི་ཆེད་དུ་བཞེས་ཤིང་དང་ལེན་མཛོད་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“སྟོན་པས་གསུངས་པ” ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པ་ལ་གསོལ་བའམ། ཡང་ན་འཁོར་བཞི་པོ་རྣམས་ལ་སྟོན་པས་གསུངས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བདེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར” ཞེས་པ་ནི་གནོད་སྦྱིན་ལ་སོགས་པས་མི་འཚེ་བའི་སྒོ་ནས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་བདེ་བའི་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། 277. සත්තපි [Pg.151] බුද්ධා චක්ඛුමන්තො පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමභාවෙ විසෙසාභාවතො. තස්මාති යස්මා චක්ඛුමභාවො විය සබ්බභූතානුකම්පිතාදයො සබ්බෙපි විසෙසා සත්තන්නම්පි බුද්ධානං සාධාරණා, තස්මා, ගුණනෙමිත්තකානෙව වා යස්මා බුද්ධානං නාමානි නාම, න ලිඞ්ගිකාවත්ථිකයාදිච්ඡකානි, තස්මා බුද්ධානං ගුණවිසෙසදීපනානි ‘‘චක්ඛුමන්තස්සා’’තිආදිනා (දී. නි. 3.277) වුත්තානි එතානි එකෙකස්ස සත්ත සත්ත නාමානි හොන්ති. තෙසං නාමානං සාධාරණභාවං අත්ථවසෙන යොජෙතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘සබ්බෙපී’’තිආදි වුත්තං. සබ්බභූතානුකම්පිනොති අනඤ්ඤසාධාරණමහාකරුණාය සබ්බසත්තානං අනුකම්පිකා. න්හාතකිලෙසත්තාති අට්ඨඞ්ගිකෙන අරියමග්ගජලෙන සපරසන්තානෙසු නිරවසෙසතො ධොතකිලෙසමලත්තා. මාරසෙනාපමද්දිනොති සපරිවාරෙ පඤ්චපි මාරෙ පමද්දිතවන්තො. වුසිතවන්තොති මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසං, දසවිධං අරියවාසඤ්ච වුසිතවන්තො. වුසිතවන්තතාය එව බාහිතපාපතා වුත්තා හොතීති ‘‘බ්‍රාහ්මණස්සා’’ති පදං අනාමට්ඨං. විමුත්තාති අනඤ්ඤසාධාරණානං පඤ්චන්නම්පි විමුත්තීනං වසෙන නිරවසෙසතො මුත්තා. අඞ්ගතොති සරීරඞ්ගතො, ඤාණඞ්ගතො ච, ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණ- (දී. නි. 2.33; 3.200; ම. නි. 2.385) අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනෙහි නික්ඛමනප්පභා, බ්‍යාමප්පභා, කෙතුමාලාඋණ්හීසප්පභා ච සරීරඞ්ගතො නික්ඛමනකරස්මියො, යමකමහාපාටිහාරියාදීසු උප්පජ්ජනකප්පභා ඤාණඞ්ගතො නික්ඛමනකරස්මියො. න එතානෙව ‘‘චක්ඛුමා’’තිආදිනා (දී. නි. 3.277) වුත්තානි සත්ත නාමානි, අථ ඛො අඤ්ඤානිපි බහූනි අපරිමිතානි නාමානි. කථන්ති ආහ ‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි නාමානි සගුණෙන මහෙසිනොති වුත්ත’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1313; උදා. අට්ඨ. 53; පටි. අට්ඨ. 76). කෙන වුත්තං? ධම්මසෙනාපතිනා. ༢༧༧. སངས་རྒྱས་བདུན་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྤྱན་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས་སྤྱན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་བྱེ་བྲག་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“དེའི་ཕྱིར” ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་སྤྱན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ལ་བརྩེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སངས་རྒྱས་བདུན་པོ་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡང་ན་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་མཚན་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བ་ཤ་སྟག་ཡིན་གྱི། རྟགས་དང་། གནས་སྐབས་དང་། འདོད་རྒྱལ་གྱིས་བཏགས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་སྟོན་བྱེད “སྤྱན་དང་ལྡན་པ་ལ” ཞེས་སོགས་གསུངས་པ་འདི་དག་ནི་སངས་རྒྱས་རེ་རེ་ལ་མཚན་བདུན་བདུན་ཡོད་དོ། །མཚན་དེ་དག་གི་ཐུན་མོང་གི་རང་བཞིན་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་སྦྱར་བར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར “ཐམས་ཅད་ཀྱང་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ལ་བརྩེ་བ” ཞེས་པ་ནི་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བརྩེ་བ་དང་ལྡན་པའོ། །“ཉོན་མོངས་པ་བཀྲུས་པ” ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ཆུས་རང་དང་གཞན་གྱི་རྒྱུད་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་མ་ལུས་པར་བཀྲུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“བདུད་ཀྱི་སྡེ་འཇོམས་པ” ཞེས་པ་ནི་འཁོར་དང་བཅས་པའི་བདུད་ལྔ་པོ་ཐམས་ཅད་བཅོམ་པའོ། །“ཚངས་པར་སྤྱད་པ་མཐར་ཕྱིན་པ” ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་དང་འཕགས་པའི་གནས་པ་རྣམ་པ་བཅུ་པོ་སྤྱད་ཟིན་པའོ། །ཚངས་པར་སྤྱད་པ་མཐར་ཕྱིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྡིག་པ་བསལ་བ་ཉིད་གསུངས་པ་ཡིན་པས “བྲམ་ཟེའི” ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་མ་བཟུང་ངོ་། །“རྣམ་པར་གྲོལ་བ” ཞེས་པ་ནི་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ལྔའི་སྒོ་ནས་མ་ལུས་པར་གྲོལ་བའོ། །“ཡན་ལག་ལས” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཡན་ལག་ལས་ཏེ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུ་ལས་བྱུང་བའི་འོད་དང་། ཁྲུ་གང་གི་འོད་དང་། གཙུག་ཏོར་གྱི་འོད་ནི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་ལས་བྱུང་བའི་འོད་ཟེར་ཡིན་ལ། ཆོ་འཕྲུལ་ཆེན་པོ་ཟུང་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བའི་འོད་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཡན་ལག་ལས་བྱུང་བའི་འོད་ཟེར་རོ། །“སྤྱན་དང་ལྡན་པ” ཞེས་སོགས་གསུངས་པའི་མཚན་བདུན་པོ་འདི་དག་ཁོ་ན་མ་ཡིན་གྱི། གཞན་ཡང་ཚད་མེད་པའི་མཚན་མང་པོ་ཡོད་དོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། “དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའི་རང་གི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་བགྲང་དུ་མེད་པའི་མཚན་རྣམས་གསུངས་སོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །སུས་གསུངས་ཤེ་ན། ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གྱིས་སོ། ། යදි එවං කස්මා වෙස්සවණො එතානෙව ගණ්හීති ආහ ‘‘අත්තනො පාකටනාමවසෙනා’’ති. ඛීණාසවා ජනාති අධිප්පෙතා. තෙ හි කම්මකිලෙසෙහි ජාතාපි එවං න පුන ජායිස්සන්තීති ඉමිනා අත්ථෙන ජනා. යථාහ ‘‘යො ච කාලඝසො භූතො’’ති (ජා. 1.2.190) දෙසනාසීසමත්තන්ති නිදස්සනමත්තන්ති අත්ථො, අවයවෙන වා සමුදායුපලක්ඛණමෙතං. සති ච පිසුණවාචප්පහානෙ [Pg.152] ඵරුසවාචා පහීනාව හොති, පගෙව ච මුසාවාදොති ‘‘අපිසුණා’’ ඉච්චෙව වුත්තා. මහත්තාති මහා අත්තා සභාවො එතෙසන්ති මහත්තා. තෙනාහ ‘‘මහන්තභාවං පත්තා’’ති. මහන්තාති වා මහා අන්තා, පරිනිබ්බානපරියොසානාති වුත්තං හොති. මහන්තෙහි වා සීලාදීහි සමන්නාගතා. අයං තාව අට්ඨකථායං ආගතනයෙන අත්ථො. ඉතරෙසං පන මතෙන බුද්ධාදීහි අරියෙහි මහනීයතො පූජනීයතො මහං නාම නිබ්බානං, මහමන්තො එතෙසන්ති මහන්තා, නිබ්බානදිට්ඨාති අත්ථො. නිස්සාරදාති සාරජ්ජරහිතා, නිබ්භයාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘විගතලොමහංසා’’ති. གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་རྣམ་ཐོས་སྲས་ཀྱིས་འདི་དག་ཁོ་ན་བཟུང་ཞེ་ན། “རང་ཉིད་ལ་གྲགས་པའི་མིང་གི་དབང་གིས” ཞེས་གསུངས་སོ། །“སྐྱེ་བོ” ཞེས་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ལ་བསྟན་ཏོ། །དེ་དག་ནི་ལས་དང་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་སྐྱེས་ཀྱང་། སླར་ཡང་དེ་ལྟར་སྐྱེ་བར་མི་འགྱུར་བའི་དོན་གྱིས་སྐྱེ་བོ་ཞེས་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་གསུངས་པ་བཞིན “གང་ཞིག་དུས་ཟ་བར་གྱུར་པ” ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པའི་དབུ་ཙམ་སྟོན་པ་སྟེ། མཚོན་པ་ཙམ་གྱི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་ཆ་ཤས་ཀྱིས་སྤྱི་མཚོན་པ་ཡིན་ནོ། །ཕྲ་མ་སྤངས་པ་ཡོད་ན་ཚིག་རྩུབ་ཀྱང་སྤངས་ཟིན་པ་ཡིན་ལ། རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ནི་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཏེ། དེའི་ཕྱིར “ཕྲ་མ་མི་སྨྲ་བ” ཞེས་ཁོ་ན་གསུངས་སོ། །“བདག་ཉིད་ཆེན་པོ” ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་རང་བཞིན་ཆེན་པོ་ཡིན་པས་བདག་ཉིད་ཆེན་པོའོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ “ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ” ཞེས་སོ། །ཡང་ན་ “ཆེན་པོ” ཞེས་པ་ནི་མཐའ་ཆེན་པོ་སྟེ། ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་མཐར་ཐུག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའོ། །འདི་ནི་ཐོག་མར་གཏམ་རྒྱུད་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ལས་བྱུང་བའི་དོན་ཏོ། །གཞན་དག་གི་འདོད་པ་ལྟར་ན། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཀུར་བར་བྱ་བ་དང་མཆོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་མཆོད་འོས་ཏེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །དེ་དག་ལ་མཆོད་པ་ཡོད་པས་མཆོད་འོས་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མཐོང་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བག་ཚ་བ་མེད་པ” ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་པ་དང་བྲལ་བ་སྟེ། འཇིགས་སྐྲག་མེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ “སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་པ་དང་བྲལ་བ” ཞེས་སོ། ། හිතන්ති හිතචිත්තං, සත්තානං හිතෙසීති අත්ථො. යථාභූතං විපස්සිසුන්ති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙසු සමුදයාදිතො යාථාවතො විවිධෙනාකාරෙන පස්සිංසු. ‘‘යෙ චාපී’’ති පුබ්බෙ පච්චත්තබහුවචනෙන අනියමතො වුත්තෙ තෙසම්පීති අත්ථං සම්පදානබහුවචනවසෙන නියමෙත්වා ‘‘නමත්ථූ’’ති ච පදං ආනෙත්වා යොජෙති යං තං-සද්දානං අබ්‍යභිචාරිතසම්බන්ධභාවතො. විපස්සිංසු නමස්සන්තීති වා යොජනා. පඨමගාථායාති ‘‘යෙ චාපි නිබ්බුතා ලොකෙ’’ති එවං වුත්තගාථාය. දුතියගාථායාති තදන්තරගාථාය. තත්ථ දෙසනාමුඛමත්තන්ති ඉතරෙසම්පි බුද්ධානං නාමග්ගහණෙ පත්තෙ ඉමස්සෙව භගවතො නාමග්ගහණං තථා දෙසනාය මුඛමත්තං, තස්මා තෙපි අත්ථතො ගහිතා එවාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘අයම්පි හී’’තිආදි. තත්ථ අයන්ති අයං ගාථා. පුරිමයොජනායං තස්සාති විසෙසිතබ්බතාය අභාවතො ‘‘යන්ති නිපාතමත්ත’’න්ති වුත්තං, ඉධ පන ‘‘තස්ස නමත්ථූ’’ති එවං සම්බන්ධස්ස ච ඉච්ඡිතත්තා ‘‘ය’’න්ති නාමපදං උපයොගෙකවචනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යං නමස්සන්ති ගොතම’’න්ති ආහ. “ཕན་པ” ཞེས་པ་ནི་ཕན་པའི་སེམས་ཏེ། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པར་འདོད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་གཟིགས” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་ལ་ཀུན་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྣམ་པ་དུ་མས་གཟིགས་པའོ། །“གང་དག་ཀྱང་” ཞེས་སྔོན་དུ་བྱེད་པ་པོ་མང་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་མ་ངེས་པར་གསུངས་པ་ལ། “དེ་དག་ལའང་” ཞེས་པའི་དོན་དགུ་པ་མང་ཚིག་གི་དབང་གིས་ངེས་པར་བྱས་ནས། “ཕྱག་འཚལ་ལོ” ཞེས་པའི་ཚིག་ཀྱང་བཀུག་སྟེ་སྦྱོར་བ་ནི། གང་དང་དེ་ཞེས་པའི་སྒྲ་རྣམས་འཁྲུལ་པ་མེད་པར་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་ “རྣམ་པར་གཟིགས་ཤིང་ཕྱག་འཚལ་ལོ” ཞེས་སྦྱོར་རོ། །“ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་ལ” ཞེས་པ་ནི “འཇིག་རྟེན་དུ་གང་དག་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའང་” ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལའོ། །“ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་ལ” ཞེས་པ་ནི་དེའི་འོག་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལའོ། །དེ་ལ “བསྟན་པའི་སྒོ་ཙམ” ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་གི་མཚན་འཛིན་པར་འགྱུར་བ་ལ། བཅོམ་ལྡན་འདས་འདི་ཉིད་ཀྱི་མཚན་འཛིན་པ་ནི་དེ་ལྟར་བསྟན་པའི་སྒོ་ཙམ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ཀྱང་དོན་གྱིས་བཟུང་བ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་བསམ་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ “འདི་ཡང་” ཞེས་སོགས་སོ། །དེ་ལ “འདི” ཞེས་པ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའོ། །སྔ་མའི་སྦྱོར་བ་ལས་དེ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་རྒྱུ་མེད་པའི་ཕྱིར “གང་ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ཕྲད་ཙམ་མོ” ཞེས་གསུངས་ལ། འདིར་ནི “དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ” ཞེས་དེ་ལྟར་འབྲེལ་བར་འདོད་པའི་ཕྱིར “གང” ཞེས་པའི་མིང་གི་ཚིག་ནི་ལས་ཀྱི་གཅིག་ཚིག་ཡིན་པར་སྟོན་བཞིན “གཽ་ཏ་མ་ལ་གང་དག་ཕྱག་འཚལ་བ” ཞེས་གསུངས་སོ། ། 278. ‘‘යතො උග්ගච්ඡති සූරියො’’තිආදිකං කස්මා ආරද්ධං? යං යෙ යක්ඛාදයො සත්ථු ධම්මආණං, අත්තනො ච රාජාණං නාදියන්ති, තෙසං ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච නිග්ගහං කරිස්සාමා’’ති සාවනං කාතුකාමා තත්ථ තත්ථ ද්විසහස්සපරිත්තදීපපරිවාරෙසු චතූසු මහාදීපෙසු අත්තනො ආණාය වත්තානං අත්තනො පුත්තානං, අට්ඨවීසතියා යක්ඛසෙනාපතිආදීනඤ්ච සත්ථරි පසාදගාරවබහුමානඤ්ච පවෙදෙත්වා නිග්ගහාරහානං සන්තජ්ජනත්ථං ආරද්ධං. තත්ථ [Pg.153] ‘‘යතො උග්ගච්ඡතී’’තිආදීසු ‘‘යතො ඨානතො උදෙතී’’ති වුච්චති, කුතො පන ඨානතො උදෙතීති වුච්චති? පුබ්බවිදෙහවාසීනං තාව මජ්ඣන්හිකට්ඨානෙ ඨිතො ජම්බුදීපවාසීනං උදෙතීති වුච්චති, උත්තරකුරුකානං පන ඔග්ගච්ඡතීති ඉමිනා නයෙන සෙසදීපෙසුපි සූරියස්ස උග්ගච්ඡනොග්ගච්ඡනපරියායො වෙදිතබ්බො. අයඤ්ච අත්ථො හෙට්ඨා අග්ගඤ්ඤසුත්තවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 3.121) පකාසිතො එව. අදිතියා පුත්තොති ලොකසමුදාචාරවසෙන වුත්තං. ලොකියා හි දෙවෙ අදිතියා පුත්තා, අසුරෙ අතිථියා පුත්තාති වදන්ති. ආදිප්පනතො පන ආදිච්චො, එකප්පහාරෙනෙව තීසු දීපෙසු ආලොකවිදංසනෙන සමුජ්ජලනතොති අත්ථො. මණ්ඩලීති එත්ථ ඊ-කාරො භුසත්ථොති ආහ ‘‘මහන්තං මණ්ඩලං අස්සාති මණ්ඩලී’’ති. මහන්තං හිස්ස විමානමණ්ඩලං පඤ්ඤාසයොජනායාමවිත්ථාරතො. ‘‘සංවරීපි නිරුජ්ඣතී’’ති ඉමිනාව දිවසොපි ජායතීති අයම්පි අත්ථො වුත්තොති වෙදිතබ්බො. රත්ති අන්තරධායතීති සිනෙරුපච්ඡායාලක්ඛණස්ස අන්ධකාරස්ස විගච්ඡනතො. ༢༧༨. “གང་ནས་ཉི་མ་འཆར་བ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཅིའི་ཕྱིར་བརྩམས་ཤེ་ན། གནོད་སྦྱིན་ལ་སོགས་པ་གང་དག་སྟོན་པའི་ཆོས་ཀྱི་བཀའ་ལུང་དང་། རང་གི་རྒྱལ་པོའི་བཀའ་ལུང་ལ་མི་ཉན་པ་དེ་དག་ལ། “འདི་དང་འདི་ལྟ་བུའི་ཚར་གཅོད་པར་བྱའོ” ཞེས་བསྒྲག་པར་འདོད་ནས། གླིང་ཕྲན་ཉིས་སྟོང་གིས་བསྐོར་བའི་གླིང་ཆེན་བཞི་པོ་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་རང་གི་བཀའ་ལུང་ལ་གནས་པའི་རང་གི་བུ་རྣམས་དང་། གནོད་སྦྱིན་གྱི་སྡེ་དཔོན་ཉི་ཤུ་རྩ་བརྒྱད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྟོན་པ་ལ་དད་པ་དང་། གུས་པ། རྗེད་པ་ཆེན་པོ་བྱེད་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་ཏེ། ཚར་གཅད་པར་འོས་པ་རྣམས་ལ་འཇིགས་སྐྲག་བསྐུལ་བའི་ཕྱིར་བརྩམས་སོ། །དེ་ལ “གང་ནས་འཆར་བ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། “གནས་གང་ནས་ཤར་བར་འགྱུར་བ” ཞེས་བརྗོད་དོ། །འོ་ན་གནས་གང་ནས་ཤར་བར་འགྱུར་ཞེ་ན། ཤར་གྱི་ལུས་འཕགས་གླིང་པ་རྣམས་ལ་ཉིན་གུང་གི་གནས་སུ་གནས་པ་ན། འཛམ་བུའི་གླིང་པ་རྣམས་ལ་འཆར་རོ་ཞེས་བརྗོད་ལ། སྒྲ་མི་སྙན་པ་རྣམས་ལ་ནི་ནུབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་ཚུལ་འདིས། གླིང་གཞན་དག་ལའང་ཉི་མའི་འཆར་བ་དང་ནུབ་པའི་རིམ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དོན་འདི་ནི་འོག་ཏུ་མཆོག་གི་མདོའི་བཤད་པ་ལས་གསལ་བར་བྱས་ཟིན་ཏོ། །“སྐྱེ་དགུའི་བུ” (ཨ་དི་ཏྱཱའི་བུ) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་གྲགས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལྷ་རྣམས་ནི་ཨ་དི་ཏྱཱའི་བུ་དང་། ལྷ་མ་ཡིན་རྣམས་ནི་དི་ཏྱཱའི་བུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྨྲའོ། །ཡང་ན་ལྷག་པར་འབར་བའི་ཕྱིར་ཉི་མ་སྟེ། ལན་ཅིག་ཉིད་དུ་གླིང་གསུམ་དུ་སྣང་བ་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས་ལྷག་པར་འབར་བའི་ཕྱིར་རོ། །“དཀྱིལ་འཁོར་ཅན” ཞེས་པ་འདིར་ཨཱི་ཡིག་ནི་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བའི་དོན་ཡིན་པས “དཀྱིལ་འཁོར་ཆེན་པོ་འདི་ལ་ཡོད་པས་དཀྱིལ་འཁོར་ཅན” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིའི་གཞལ་ཡས་ཁང་གི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་ཆེན་པོ་སྟེ། ཞེང་དང་དཀྱུས་སུ་དཔག་ཚད་ལྔ་བཅུ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“མཚན་མོའང་འགག་པར་འགྱུར” ཞེས་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཉིན་མོའང་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་འདིའང་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །“མཚན་མོ་མི་སྣང་བར་འགྱུར” ཞེས་པ་ནི་རི་རབ་ཀྱི་གྲིབ་མའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་མུན་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རོ། ། උදකරහදොති ජලධි. ‘‘තස්මිං ඨානෙ’’ති ඉදං පුරත්ථිමසමුද්දස්ස උපරිභාගෙන සූරියස්ස ගමනං සන්ධාය වුත්තං. තථා හි ජම්බුදීපෙ ඨිතානං පුරත්ථිමසමුද්දතො සූරියො උග්ගච්ඡන්තො විය උපට්ඨාති. තෙනාහ ‘‘යතො උග්ගච්ඡති සූරියො’’ති. සමුද්දනට්ඨෙන අත්තනි පතිතස්ස සම්මදෙව, සබ්බසො ච උන්දනට්ඨෙන කිලෙදනට්ඨෙන සමුද්දො. සමුද්දො හි කිලෙදනට්ඨො රහදො. සාරිතොදකොති අනෙකානි යොජනසහස්සානි විත්ථිණ්ණොදකො, සරිතා නදියො උදකෙ එතස්සාති වා සරිතොදකො. “ཆུའི་མཚོ” ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མཚོའོ། །“གནས་དེ་ལ” ཞེས་པ་འདི་ནི་ཤར་གྱི་རྒྱ་མཚོའི་སྟེང་གི་ཆ་ནས་ཉི་མ་འགྲོ་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་འཛམ་བུའི་གླིང་དུ་གནས་པ་རྣམས་ལ་ཤར་གྱི་རྒྱ་མཚོ་ལས་ཉི་མ་འཆར་བ་བཞིན་དུ་སྣང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ “གང་ནས་ཉི་མ་འཆར་བ” ཞེས་སོ། །རང་གི་ནང་དུ་ལྷུང་བ་རྣམས་ཡང་དག་པར་སྡུད་པའི་དོན་དང་། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བརླན་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་རྒྱ་མཚོའོ། །རྒྱ་མཚོ་ནི་བརླན་པར་བྱེད་པའི་མཚོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཆུ་རྒྱུན་དང་ལྡན་པའི་ཆུ” ཞེས་པ་ནི་དཔག་ཚད་སྟོང་ཕྲག་དུ་མར་རྒྱས་པའི་ཆུ་སྟེ། ཡང་ན་ཆུ་ཀླུང་གི་ཆུ་རྣམས་འདི་ལ་ཡོད་པས་ཆུ་རྒྱུན་དང་ལྡན་པའི་ཆུའོ། ། සිනෙරුපබ්බතරාජා චක්කවාළස්ස වෙමජ්ඣෙ ඨිතො, තං පධානං කත්වා වත්තබ්බන්ති අධිප්පායෙන ‘‘ඉතොති සිනෙරුතො’’ති වත්වා තථා පන දිසාවවත්ථානං අනවට්ඨිතන්ති ‘‘තෙසං නිසින්නට්ඨානතො වා’’ති වුත්තං. තෙසන්ති චතුන්නං මහාරාජානං. නිසින්නට්ඨානං ආටානාටනගරං. තත්ථ හි නිසින්නා තෙ ඉමං පරිත්තං බන්ධිංසු. තෙසං නිසින්නට්ඨානතොති වා සත්ථු සන්තිකෙ තෙසං නිසින්නට්ඨානතො. උභයථාපි සූරියස්ස උදයට්ඨානා පුරත්ථිමා දිසා නාම හොති. පුරිමපක්ඛංයෙවෙත්ථ වණ්ණෙන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘ඉතො සා පුරිමා දිසා’’ති. සූරියො, පන චන්දනක්ඛත්තාදයො ච සිනෙරුං දක්ඛිණතො, චක්කවාළපබ්බතඤ්ච වාමතො කත්වා පරිවත්තෙන්ති. යත්ථ ච නෙසං උග්ගමනං පඤ්ඤායති, සා පුරත්ථිමා [Pg.154] දිසා. යත්ථ ඔක්කමනං පඤ්ඤායති, සා පච්ඡිමා දිසා. දක්ඛිණපස්සෙ උත්තරා දිසා, වාමපස්සෙ දක්ඛිණා දිසාති චතුමහාදීපවාසීනං පච්චෙකං සිනෙරු උත්තරාදිසායමෙව, තස්මා අනවට්ඨිතා දිසාවවත්ථාති ආහ ‘‘ඉති නං ආචික්ඛති ජනො’’ති. යං දිසන්ති යං පුරත්ථිමදිසං යසස්සීති මහාපරිවාරො. කොටිසතසහස්සපරිමාණා හි දෙවතා අභිණ්හං පරිවාරෙන්ති. චන්දනනාගරුක්ඛාදීසු ඔසධිතිණවනප්පතිසුගන්ධානං අබ්බනතො, තෙහි දිත්තභාවූපගමනතො ‘‘ගන්ධබ්බා’’ති ලද්ධනාමානං චාතුමහාරාජිකදෙවානං අධිපති භාවතො. මෙ සුතන්ති එත්ථ මෙති නිපාතමත්තං. සුතන්ති විස්සුතන්ති අත්ථො. අයඤ්හෙත්ථ යොජනා – තස්ස ධතරට්ඨමහාරාජස්ස පුත්තාපි බහවො. කිත්තකා? අසීති, දස එකො ච. එකනාමා. කථං? ඉන්දනාමා. ‘‘මහප්ඵලා’’ති ච සුතං විස්සුතමෙතං ලොකෙති. རི་རྒྱལ་ལྷུན་པོ་ནི་འཁོར་ཡུག་གི་དབུས་སུ་གནས་ཤིང་། དེ་ཉིད་གཙོ་བོར་བྱས་ཏེ་བརྗོད་པར་བྱའོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། 'འདི་ནས་ནི་ལྷུན་པོ་ནས་སོ'ཞེས་གསུངས་ལ། འོན་ཀྱང་དེ་ལྟར་ཕྱོགས་རྣམ་པར་གཞག་པ་ནི་མི་བརྟན་པས། 'ཡང་ན་ཁོང་ཚོ་བཞུགས་པའི་གནས་ནས'ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཁོང་ཚོ'ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་ཆེན་བཞི་ལའོ། །'བཞུགས་པའི་གནས'ནི་ལྕང་ལོ་ཅན་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་ཏེ། དེར་བཞུགས་ནས་ཁོང་ཚོས་སྲུང་བ་འདི་བརྩམས་སོ། །ཡང་ན་'ཁོང་ཚོ་བཞུགས་པའི་གནས་ནས'ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པའི་སྤྱན་སྔར་ཁོང་ཚོ་བཞུགས་པའི་གནས་ནས་སོ། །ལུགས་གཉིས་ཀ་ལྟར་ནའང་ཉི་མ་ཤར་བའི་གནས་ནི་ཤར་ཕྱོགས་ཞེས་བྱའོ། །འདིར་ཤར་ཕྱོགས་ཁོ་ན་ལ་བསྔགས་པར་མཛད་དོ། །དེས་ན་'འདི་ནི་ཤར་ཕྱོགས་སོ'ཞེས་གསུངས་སོ། །ཉི་མ་དང་ཟླ་བ་དང་སྐར་མ་ལ་སོགས་པ་ནི་རི་རབ་ལྷུན་པོ་གཡས་སུ་བསྐོར་ཞིང་། འཁོར་ཡུག་གི་རི་ནི་གཡོན་དུ་བྱས་ཏེ་འཁོར་རོ། །གང་དུ་དེ་དག་ཤར་བ་མངོན་པ་དེ་ནི་ཤར་ཕྱོགས་སོ། །གང་དུ་ནུབ་པ་མངོན་པ་དེ་ནི་ནུབ་ཕྱོགས་སོ། །གཡས་ཕྱོགས་སུ་བྱང་ཕྱོགས་དང་། གཡོན་ཕྱོགས་སུ་ལྷོ་ཕྱོགས་ཏེ། གླིང་ཆེན་བཞིའི་གནས་པ་རྣམས་ལ་རི་རབ་ནི་བྱང་ཕྱོགས་ཁོ་ན་ན་ཡོད་པས། དེའི་ཕྱིར་ཕྱོགས་རྣམ་པར་གཞག་པ་ནི་མི་བརྟན་ཏེ། 'འདི་ལྟར་སྐྱེ་བོས་མཚོན་པར་བྱེད'ཅེས་གསུངས་སོ། །'ཕྱོགས་གང་'ཞེས་པ་ནི་ཤར་ཕྱོགས་གང་ཡིན་པ་ལའོ། །'གྲགས་པ་ཅན'ཞེས་པ་ནི་འཁོར་མང་པོ་དང་ལྡན་པ་སཏེ། ལྷ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་དག་གིས་རྒྱུན་དུ་བསྐོར་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཙན་དན་དང་ཀླུ་ཤིང་ལ་སོགས་པའི་སྨན་དང་རྩྭ་དང་ནགས་ཚལ་གྱི་དྲི་ཞིམ་པོ་ལས་བྱུང་ཞིང་། དེ་དག་གིས་གསལ་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ 'དྲི་ཟ'ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བདག་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །'བདག་གིས་ཐོས་པ'ཞེས་པ་འདིར་ 'བདག་གིས'ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ། །'ཐོས་པ'ཞེས་པ་ནི་གྲགས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་སྦྱར་བ་ནི་འདི་ལྟར་ཏེ། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཡུལ་འཁོར་སྲུང་དེ་ལ་བུ་ཡང་མང་པོ་ཡོད་དོ། །ཇི་ཙམ་ཞེ་ན། བརྒྱད་ཅུ་དང་བཅུ་དང་གཅིག་སཏེ། མིང་གཅིག་པ་ཤ་སྟག་གོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། དབང་པོ་ཞེས་པའི་མིང་ཅན་ནོ། །'འབྲས་བུ་ཆེ་བ'ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་འདིར་གྲགས་ཤིང་ཐོས་པ་དེ་ཉིད་དོ།། ආදිච්චො ගොතමගොත්තො, භගවාපි ගොතමගොත්තො, ආදිච්චෙන සමානගොත්තතාය ආදිච්චො බන්ධු එතස්සාතිපි ආදිච්චබන්ධු, ආදිච්චස්ස වා බන්ධූති ආදිච්චබන්ධු, තං ආදිච්චබන්ධුනං. අනවජ්ජෙනාති අවජ්ජපටිපක්ඛෙන බ්‍රහ්මවිහාරෙන. සමෙක්ඛසි ඔධිසො, අනොධිසො ච ඵරණෙන ඔලොකෙසිආසයානුසයචරියාධිමුත්තිආදිවිභාගාවබොධවසෙන. වත්වා වන්දන්තීති ‘‘ලොකස්ස අනුකම්පකො’’ති කිත්තෙත්වා වන්දන්ති. සුතං නෙතන්ති සුතං නනූති එතස්මිං අත්ථෙ නු-සද්දො. අට්ඨකථායං පන නොකාරොයන්ති අධිප්පායෙන අම්හෙහීති අත්ථො වුත්තො. එතන්ති එතං තථා පරිකිත්තෙත්වා අමනුස්සානං දෙවතානං වන්දනං. වදන්ති ධතරට්ඨමහාරාජස්ස පුත්තා. ཉི་མ་ནི་གཽ་ཏ་མའི་རུས་ཡིན་ལ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་གཽ་ཏ་མའི་རུས་ཡིན་པས། ཉི་མ་དང་རུས་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་ཉི་མ་ནི་འདིའི་གཉེན་ནོ་ཞེས་པས་ཀྱང་ཉི་མའི་གཉེན་ཏེ། ཡང་ན་ཉི་མའི་གཉེན་ནི་ཉི་མའི་གཉེན་ཏེ། དེ་ཉིད་ཉི་མའི་གཉེན་ལའོ། །'ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པས'ཞེས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བའི་གཉེན་པོ་ཚངས་པའི་གནས་པ་ལས་སོ། །'ཕྱོགས་རེ་དང་ཕྱོགས་མེད་པར་གཟིགས'ཞེས་པ་ནི་བསམ་པ་དང་། བག་ལ་ཉལ་དང་། སྤྱོད་པ་དང་། མོས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་ཁྱབ་པར་གཟིགས་པའོ། །'གསུངས་ནས་ཕྱག་འཚལ་ལོ'ཞེས་པ་ནི་ 'འཇིག་རྟེན་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བར་མཛད་པ'ཞེས་བསྟོད་ནས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །'འདི་ནི་ཐོས་སོ'ཞེས་པའི་ 'ནུ'ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ངེས་པར་ཐོས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འགྲེལ་བཤད་དུ་ནི་ 'ནོ'ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་ 'བདག་ཅག་གིས'ཞེས་པའི་དོན་དུ་བཤད་དོ། །'འདི'ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་བསྟོད་ནས་མི་མ་ཡིན་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་བ་འདིའོ། །རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཡུལ་འཁོར་སྲུང་གི་བུ་རྣམས་སྨྲའོ།། 279. යෙන පෙතා පවුච්චන්තීති එත්ථ වචනසෙසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො, න යථාරුතවසෙනෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘යෙන දිසාභාගෙන නීහරීයන්තූති වුච්චන්තී’’ති ආහ. ඩය්හන්තු වාති පෙතෙ සන්ධාය වදති. ඡිජ්ජන්තු වා හත්ථපාදාදිකෙ පිසුණා පිට්ඨිමංසිකා. හඤ්ඤන්තු පාණාතිපාතිනොතිආදිකා. පවුච්චන්තීති වා සමුච්චන්ති, ‘‘අලං තෙස’’න්ති සමාචිනීයන්තීති අත්ථො. එවඤ්හි වචනසෙසෙන විනා එව අත්ථො සිද්ධො හොති. රහස්සඞ්ගන්ති බීජං සන්ධාය වදති. ༢༧༩. གང་གིས་ཤི་བོ་རྣམས་སྨྲ་བར་བྱེད་ཅེས་པ་འདིར། ཚིག་གི་ལྷག་མ་ལས་དོན་རྟོགས་པར་བྱ་ཡི་སྒྲ་ཇི་བཞིན་པ་ཁོ་ནའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པར། 'ཕྱོགས་གང་ནས་ཕྱིར་ཕྱུང་ཞིག་ཅེས་སྨྲ་བར་བྱེད'ཅེས་གསུངས་སོ། །'སྲེག་པར་བྱེད་དམ'ཞེས་པ་ནི་ཤི་བོ་རྣམས་ལ་དམིགས་ནས་གསུངས་སོ། །'ཡང་ན་གཅོད་པར་བྱེད་དམ'ཞེས་པ་ནི་ཕྲ་མ་སྨྲ་བ་དང་རྒྱབ་ཤ་ཟ་བ་རྣམས་ཀྱི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་ལ་སོགས་པ་གཅོད་པ་ལའོ། །'གསོད་པར་བྱེད་དམ'ཞེས་པ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་པོ་ལ་སོགས་པ་གསོད་པ་ལའོ། །ཡང་ན་ 'སྨྲ་བར་བྱེད'ཅེས་པ་ནི་གསོག་པར་བྱེད་པ་སཏེ། 'དེ་དག་ལ་ཆོག་གོ'ཞེས་གསོག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་ཚིག་གི་ལྷག་མ་མེད་པར་ཡང་དོན་གྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། །'གསང་བའི་ཡན་ལག'ཞེས་པ་ནི་ས་བོན་ལ་དམིགས་ནས་གསུངས་སོ།། 280. යස්මිං දිසාභාගෙ සූරියො අත්ථං ගච්ඡතීති එත්ථ ‘‘යතො ඨානතො උදෙතී’’ති එත්ථ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ༢༨༠. ཕྱོགས་གང་དུ་ཉི་མ་ནུབ་པར་འགྱུར་བ་ཞེས་པ་འདིར། 'གནས་གང་ནས་འཆར་བར་བྱེད'ཅེས་པ་དེར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་དོན་རྟོགས་པར་བྱའོ།། 281. යෙන [Pg.155] දිසාභාගෙන උත්තරකුරු රම්මො අවට්ඨිතො, ඉතො සා උත්තරා දිසාති යොජනා. මහානෙරූති මහන්තො, මහනීයො ච නෙරුසඞ්ඛාතො පබ්බතො. තෙනාහ ‘‘මහාසිනෙරු පබ්බතරාජා’’ති. රජතමයං. තථා හි තස්ස පභාය අජ්ඣොත්ථතං තස්සං දිසායං සමුද්දොදකං ඛීරං විය පඤ්ඤායති. මණිමයන්ති ඉන්දනීලමයං. තථා හි දක්ඛිණදිසාය සමුද්දොදකං යෙභුය්‍යෙන නීලවණ්ණං හුත්වා පඤ්ඤායති, තථා ආකාසං. මනුස්සා ජායන්ති. කථං ජායන්ති? අමමා අපරිග්ගහාති යොජනා. මමත්තවිරහිතාති ‘‘ඉදං මම ඉදං මමා’’ති මමඞ්කාරවිරහිතාති අධිප්පායො. යදි තෙසං ‘‘අයං මය්හං භරියා’’ති පරිග්ගහො නත්ථි, ‘‘අයං මෙ මාතා, අයං භගිනී’’ති එවරූපා ඉධ විය මරියාදාපි න සියා මාතුආදිභාවස්ස අජානනතොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘මාතරං වා’’තිආදි. ඡන්දරාගො නුප්පජ්ජතීති එත්ථ ‘‘ධම්මතාසිද්ධස්ස සීලස්ස ආනුභාවෙන පුත්තෙ දිට්ඨමත්තෙ එව මාතු ථනතො ථඤ්ඤං පග්ඝරති, තෙන සඤ්ඤාණෙන නෙසං මාතරි පුත්තස්ස මාතුසඤ්ඤා, මාතු ච පුත්තෙ පුත්තසඤ්ඤා පච්චුපට්ඨිතා’’ති කෙචි. ༢༨༡. ཕྱོགས་གང་ན་སྒྲ་མི་སྙན་ཉམས་དགའ་བ་གནས་པ་དེ་ནི་བྱང་ཕྱོགས་སོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །'ལྷུན་པོ་ཆེན་པོ'ཞེས་པ་ནི་ཆེ་ཞིང་བཀུར་བར་འོས་པའི་རི་རབ་ཅེས་བྱ་བའི་རི་སཏེ། དེའི་ཕྱིར་ 'རི་རྒྱལ་ལྷུན་པོ་ཆེན་པོ'ཞེས་གསུངས་སོ། །དངུལ་ལས་གྲུབ་པའོ། །འདི་ལྟར་དེའི་འོད་ཀྱིས་ཁྱབ་པས་ཕྱོགས་དེའི་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ནི་འོ་མ་ལྟར་སྣང་ངོ་། །'ནོར་བུ་ལས་གྲུབ་པ'ཞེས་པ་ནི་དབང་སྔོན་ལས་གྲུབ་པའོ། །འདི་ལྟར་ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ནི་ཕལ་ཆེར་སྔོན་པོར་སྣང་ཞིང་། ནམ་མཁའ་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ། །'མི་རྣམས་སྐྱེའོ'། །ཇི་ལྟར་སྐྱེ་ཞེ་ན། 'བདག་གིར་འཛིན་པ་མེད་པ་དང་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་མེད་པ'ཞེས་སྦྱར་རོ། །བདག་གིར་འཛིན་པ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་པ་ནི་ 'འདི་ནི་བདག་གིའོ། །འདི་ནི་བདག་གིའོ'ཞེས་པའི་ང་ཡིར་འཛིན་པ་དང་བྲལ་བའི་དོན་ཏོ། །གལ་ཏེ་ཁོང་ཚོ་ལ་ 'འདི་ནི་བདག་གི་ཆུང་མའོ'ཞེས་པའི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་མེད་ན། 'འདི་ནི་བདག་གི་མ་ཡིན། འདི་ནི་སྲིང་མོའོ'ཞེས་པ་ལྟ་བུའི་འདི་ན་ཡོད་པའི་མཚམས་ཀྱང་མེད་པར་འགྱུར་ཏེ། མ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་མི་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་རྩོད་པ་ལ་དམིགས་ནས་ 'མ་ལ་ཡང་'ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །'འདོད་ཆགས་མི་སྐྱེའོ'ཞེས་པ་འདིར། 'ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་གྲུབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་མཐུས་བུ་མཐོང་མ་ཐག་ཏུ་མའི་ནུ་མ་ལས་འོ་མ་འཛག་པར་འགྱུར་ལ། རྟགས་དེས་ཁོང་ཚོ་ལ་མ་ལ་བུའི་འདུ་ཤེས་དང་། མ་ལ་ཡང་བུ་ལ་བུའི་འདུ་ཤེས་ཉེ་བར་གནས་སོ'ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ།། නඞ්ගලාති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘නඞ්ගලානිපී’’ති. අකට්ඨෙති අකසිතෙ අකතකසිකම්මෙ. གཤོལ་ཞེས་པ་ནི་རྟགས་ནོར་བའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པས། 'གཤོལ་དག་ཀྱང'ཞེས་གསུངས་སོ། །'མ་རྨོས་པར'ཞེས་པ་ནི་མ་བཏབ་པ་སཏེ་རྨོ་བའི་ལས་མ་བྱས་པའོ།། තණ්ඩුලාව තස්ස ඵලන්ති සත්තානං පුඤ්ඤානුභාවහෙතුකා ථුසාදිඅභාවෙන තණ්ඩුලා එව තස්ස සාලිස්ස ඵලං. තුණ්ඩිකිරන්ති පචනභාජනස්ස නාමන්ති වුත්තං ‘‘උක්ඛලිය’’න්ති. ආකිරිත්වාති තණ්ඩුලානි පක්ඛිපිත්වා. නිද්ධූමඞ්ගාරෙනාති ධූමඞ්ගාරරහිතෙන කෙවලෙන අග්ගිනා. ජොතිකපාසාණතො අග්ගිම්හි උට්ඨහන්තෙ කුතො ධූමඞ්ගාරානං සම්භවො. භොජනන්ති ඔදනමෙවාධිප්පෙතන්ති ‘‘භොජනමෙවා’’ති අවධාරණං කත්වා තෙන නිවත්තෙතබ්බං දස්සෙන්තො ‘‘අඤ්ඤො සූපො වා බ්‍යඤ්ජනං වා න හොතී’’ති ආහ. යදි එවං රසවිසෙසයුත්තො තෙසං ආහාරො න හොතීති? නොති දස්සෙන්තො ‘‘භුඤ්ජන්තානං…පෙ… රසො හොතී’’ති ආහ. මච්ඡරියචිත්තං නාම න හොතීති ධම්මතාසිද්ධස්ස සීලස්ස ආනුභාවෙන. තථා හි තෙ කත්ථචිපි අමමා පරිග්ගහාව හුත්වා වසන්ති. 'འབྲས་ཉིད་དེའི་འབྲས་བུའོ'ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུའི་རྒྱུ་ལས་སྦུན་པ་ལ་སོགས་པ་མེད་པར་འབྲས་ཉིད་སཱ་ལུ་དེའི་འབྲས་བུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །'ཏུཎྜི་ཀི་རི'ཞེས་པ་ནི་གཡོ་སྐོལ་བྱེད་པའི་སྣོད་ཀྱི་མིང་སཏེ། 'ཁོག་མ'ཞེས་གསུངས་སོ། །'བླུགས་ནས'ཞེས་པ་ནི་འབྲས་རྣམས་བླུགས་ནས་སོ། །'དུ་བ་དང་སོལ་བ་མེད་པར'ཞེས་པ་ནི་དུ་བ་དང་སོལ་བ་དང་བྲལ་བའི་མེ་རྐྱང་པས་སོ། །མེ་ཤེལ་ལས་མེ་འབར་བར་འགྱུར་ན་དུ་བ་དང་སོལ་བ་གང་ནས་འབྱུང་། །'བཟའ་བ'ཞེས་པ་ནི་འབྲས་ཆན་ཁོ་ན་ལ་དམིགས་པས། 'བཟའ་བ་ཁོ་ནའོ'ཞེས་ངེས་པར་བཟུང་ནས་དེས་བཟློག་པར་བྱ་བ་སྟོན་པར། 'ཚོད་མ་དང་སྤགས་གཞན་མེད་དོ'ཞེས་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ན་ཁོང་ཚོའི་ཟས་ལ་རོ་ཁྱད་པར་ཅན་མེད་དམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པར། 'ཟ་བའི་ཚེ་...ལྟ་བུའི་རོ་ཡོད་དོ'ཞེས་གསུངས་སོ། །'སེར་སྣའི་སེམས་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ'ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་གྲུབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་མཐུས་སོ། །འདི་ལྟར་ཁོང་ཚོ་ནི་གང་ལའང་བདག་གིར་འཛིན་པ་དང་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་མེད་པར་གནས་སོ།། අපිච [Pg.156] තත්ථ උත්තරකුරුකානං පුඤ්ඤානුභාවසිද්ධො අයම්පි විසෙසො වෙදිතබ්බො – තත්ථ කිර තෙසු තෙසු පදෙසෙසු ඝනචිතපත්තසඤ්ඡන්නසාඛාපසාඛා කූටාගාරූපමා මනොරමා රුක්ඛා තෙසං මනුස්සානං නිවෙසනකිච්චං සාධෙන්ති, යත්ථ සුඛං නිවසන්ති, අඤ්ඤෙපි තත්ථ රුක්ඛා සුජාතා සබ්බදාපි පුප්ඵිතග්ගා තිට්ඨන්ති, ජලාසයාපි විකසිතකමලකුවලයපුණ්ඩරීකසොගන්ධිකාදිපුප්ඵසඤ්ඡන්නා සබ්බකාලං පරමසුගන්ධං සමන්තතො පවායන්තා තිට්ඨන්ති. සරීරම්පි තෙසං අතිදීඝතාදිදොසරහිතං ආරොහපරිණාහසම්පන්නං ජරාය අනභිභූතත්තා වලිපලිතාදිදොසරහිතං යාවතායුකං අපරික්ඛීණජවබලපරක්කමසොභමෙව හුත්වා තිට්ඨති. අනුට්ඨානඵලූපජීවිතාය න ච නෙසං කසිවාණිජ්ජාදිවසෙන, ආහාරපරියෙට්ඨිවසෙන දුක්ඛං අත්ථි, තතො එව න දාසදාසිකම්මකරාදිපරිග්ගහො අත්ථි, න ච තත්ථ සීතුණ්හඩංසමකසවාතාතපසරීසපවාළාදිපරිස්සයො අත්ථි. යථා නාමෙත්ථ ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ පච්චූසවෙලායං සමසීතුණ්හඋතු හොති, එවමෙව සබ්බකාලං සමසීතුණ්හොව උතු හොති, න ච තෙසං කොචි උපඝාතො, විහෙසා වා උප්පජ්ජති. අකට්ඨපාකිමමෙව සාලිං අකණං අථුසං සුගන්ධං තණ්ඩුලඵලං පරිභුඤ්ජන්තානං නෙසං කුට්ඨං, ගණ්ඩො, කිලාසො, සොසො, කාසො, සාසො, අපමාරො, ජරොති එවමාදිකො න කොචි රොගො උප්පජ්ජති. න තෙ ඛුජ්ජා වා වාමනකා වා කාණා වා කුණී වා ඛඤ්ජා වා පක්ඛහතා වා විකලඞ්ගා වා විකලින්ද්‍රියා වා හොන්ති. ඉත්ථියොපි තත්ථ නාතිදීඝා නාතිරස්සා නාතිකිසා නාතිථූලා නාතිකාළා නාච්චොදාතා සොභග්ගප්පත්තරූපා හොන්ති. තථා හි දීඝඞ්ගුලී තම්බනඛී ලම්බත්ථනා තනුමජ්ඣා පුණ්ණචන්දමුඛී විසාලක්ඛී මුදුගත්තා සංහිතූරූ ඔදාතදන්තා ගම්භීරනාභී තනුජඞ්ඝා දීඝනීලවෙල්ලිතකෙසී පුථුලසුසොණී නාතිලොමානාලොමා සුභගා උතුසුඛසම්ඵස්සා සණ්හා සඛිලසම්භාසා නානාභරණවිභූසිතා විචරන්ති. සබ්බදා හි සොළසවස්සුද්දෙසිකා විය හොන්ති. පුරිසා ච පඤ්චවීසතිවස්සුද්දෙසිකා විය, න පුත්තදාරෙසු රජ්ජන්ති. අයං තත්ථ ධම්මතා. གཞན་ཡང་དེར་སྒྲ་མི་སྙན་པའི་མི་རྣམས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་གྲུབ་པའི་ཁྱད་པར་འདི་ཡང་ཤེས་པར་བྱ་སཏེ། དེར་ནི་ས་ཕྱོགས་དེ་དང་དེར་ལོ་མ་སྟུག་པོ་དང་མཛེས་པས་ཡོངས་སུ་ཁེབས་པའི་ཡལ་ག་དང་ཡལ་ཕྲན་དང་ལྡན་པ། ཁང་པ་བརྩེགས་པ་ལྟ་བུའི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཤིང་རྣམས་ཀྱིས་མི་དེ་དག་གི་གནས་མལ་གྱི་བྱ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དེ། དེར་བདེ་བར་གནས་སོ། །དེར་ཤིང་གཞན་དག་ཀྱང་ལེགས་པར་སྐྱེས་ཤིང་རྟག་ཏུ་རྩེ་མོ་མེ་ཏོག་གིས་བརྒྱན་ཏེ་གནས་ལ། མཚོ་རྣམས་ཀྱང་པདྨ་དང་། ཨུཏྤལ་དང་། པདྨ་དཀར་པོ་དང་། པདྨ་དམར་པོ་ལ་སོགས་པའི་མེ་ཏོག་ཁ་བྱེ་བས་ཡོངས་སུ་ཁེབས་ཤིང་། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་མཆོག་ཏུ་དྲི་ཞིམ་པོ་ཕྱོགས་ཀུན་ཏུ་བསུང་ངད་ལྡང་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །ཁོང་ཚོའི་ལུས་ཀྱང་ཧ་ཅང་རིང་བའི་སྐྱོན་དང་བྲལ་ཞིང་། ཆུ་ཞེང་གབ་པར་མཐུན་པ་དང་ལྡན་ལ། རྒས་པས་མ་ནོན་པའི་ཕྱིར་གཉེར་མ་དང་སྐྲ་དཀར་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་དང་བྲལ་ཞིང་། ཚེ་གང་བོར་མགྱོགས་པ་དང་། སྟོབས་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། མཛེས་པ་མ་ཉམས་པར་གནས་སོ། །བྱ་བ་མེད་པར་འབྲས་བུ་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བའི་ཕྱིར། ཁོང་ཚོ་ལ་ཞིང་ལས་དང་ཚོང་ལས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཟས་འཚོལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་མེད་ལ། དེའི་ཕྱིར་བྲན་དང་བྲན་མོ་དང་ལས་ཀར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་མེད་དོ། །དེར་གྲང་བ་དང་། ཚ་བ་དང་། ཤ་སྦྲང་དང་། མཆུ་རིང་དང་། རླུང་དང་། ཉི་མ་དང་། སྦྲུལ་དང་། སྲིན་བུ་ལ་སོགས་པའི་འཇིགས་པ་མེད་དོ། །འདི་ན་དཔྱིད་ཟླ་ཐ་མའི་ཐོ་རངས་ཀྱི་དུས་སུ་བསིལ་དྲོད་སྙོམས་པའི་དུས་ཚོད་ཡོད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་བསིལ་དྲོད་སྙོམས་པའི་དུས་ཚོད་ཁོ་ན་ཡོད་ལ། ཁོང་ཚོ་ལ་གནོད་པ་དང་ཉོན་མོངས་པ་གང་ཡང་མི་སྐྱེའོ། །རྨོ་མ་དགོས་པར་རང་བཞིན་གྱིས་སྨིན་པའི་འབྲས་སཱ་ལུ་ཕུབ་མ་དང་སྦུན་པ་མེད་པ། དྲི་ཞིམ་པའི་འབྲས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པའི་ཁོང་ཚོ་ལ། མཛེ་དང་། ཤུ་བ་དང་། གཅོང་ནད་དང་། ལུད་པ་དང་། དབུགས་མི་བདེ་བ་དང་། བརྒྱལ་གཟེར་དང་། རྒས་པ་ལ་སོགས་པའི་ནད་གང་ཡང་མི་སྐྱེའོ། །ཁོང་ཚོ་ནི་སྒུར་པོ་དང་། མིའུ་ཐུང་དང་། ཞར་བ་དང་། ལག་ཞ་དང་། ཐེང་པོ་དང་། གཞོགས་ཕྱེད་ཤི་བ་དང་། དབང་པོ་མ་ཚང་བ་དང་། དབང་པོ་ཉམས་པ་དག་ཏུ་མི་འགྱུར་རོ། །བུད་མེད་རྣམས་ཀྱང་དེར་ཧ་ཅང་མི་རིང་། ཧ་ཅང་མི་ཐུང་། ཧ་ཅང་མི་སྐྱོ། ཧ་ཅང་མི་སྦོམ། ཧ་ཅང་མི་ནག ཧ་ཅང་མི་དཀར་བར་སྐལ་བ་བཟང་པོའི་གཟུགས་དང་ལྡན་པ་ཤ་སྟག་གོ། །འདི་ལྟར་སོར་མོ་རིང་བ། སེན་མོ་ཟངས་ཀྱི་མདོག་ཅན། ནུ་མ་འཕྱང་བ། རྐེད་པ་ཕྲ་བ། བཞིན་ཟླ་བ་ཉ་བ་ལྟ་བུ། སྤྱན་ཡངས་པ། ལུས་འཇམ་པ། བརླ་ཤ་འབྲེལ་བ། སོ་དཀར་བ། ལྟེ་བ་ཟབ་པ། བྱིན་ཤ་ཕྲ་བ། སྐྲ་རིང་ཞིང་ནག་ལ་འཁྱིལ་བ། དཔྱི་མགོ་ཡངས་པ། སྤུ་ཧ་ཅང་མི་མང་ཞིང་མི་ཉུང་བ། སྐལ་བ་བཟང་བ། དུས་བཞིར་རེག་ན་བདེ་བ། འཇམ་པ། གསུང་སྙན་པར་སྨྲ་བ། རྒྱན་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་བརྒྱན་ཏེ་རྒྱུ་བར་བྱེད་དོ། །རྟག་ཏུ་ལོ་བཅུ་དྲུག་ལོན་པ་ལྟ་བུར་ཡོད་དོ། །སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱང་ལོ་ཉེར་ལྔ་ལོན་པ་ལྟ་བུ་སཏེ། བུ་དང་ཆུང་མ་ལ་ཆགས་པར་མི་བྱེད་དོ། །འདི་ནི་དེའི་ཆོས་ཉིད་དོ།། සත්තාහිකමෙව ච තත්ථ ඉත්ථිපුරිසා කාමරතියා විහරන්ති, තතො වීතරාගා යථාසකං ගච්ඡන්ති. න තත්ථ ඉධ විය ගබ්භොක්කන්තිමූලකං, ගබ්භපරිහරණමූලකං, විජායනමූලකං වා දුක්ඛං හොති. රත්තකඤ්චුකතො කඤ්චනපටිමා [Pg.157] විය දාරකා මාතුකුච්ඡිතො අමක්ඛිතා එව සෙම්හාදිනා සුඛෙනෙව නික්ඛමන්ති, අයං තත්ථ ධම්මතා. དེར་སྐྱེས་པ་དང་བུད་མེད་རྣམས་ནི་ཞག་བདུན་ཁོ་ནར་འདོད་པའི་དགའ་བས་རྩེ་བར་བྱེད་ལ། དེ་ནས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་ཏེ་རང་རང་གི་གནས་སུ་འགྲོའོ། །དེར་འདི་ན་ཡོད་པ་བཞིན་དུ་མངལ་དུ་འཇུག་པ་ལས་བྱུང་བ་དང་། མངལ་འཛིན་པ་ལས་བྱུང་བ་དང་། བཙས་པ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་མེད་དོ། །གོས་དམར་པོའི་ནང་ནས་གསེར་གྱི་སྐུ་བཏོན་པ་བཞིན། བྱིས་པ་རྣམས་ནི་མའི་མངལ་ལས་བད་ཀན་ལ་སོགས་པས་མ་གོས་པར་བདེ་བར་འབྱུང་སཏེ། འདི་ནི་དེའི་ཆོས་ཉིད་དོ།། මාතා පන පුත්තං වා ධීතරං වා විජායිත්වා තෙසං විචරණප්පදෙසෙ ඨපෙත්වා අනපෙක්ඛා යථාරුචි ගච්ඡති. තෙසං තත්ථ සයිතානං යෙ පස්සන්ති පුරිසා, ඉත්ථියො වා, තෙ අත්තනො අඞ්ගුලියො උපනාමෙන්ති, තෙසං කම්මබලෙන තතො ඛීරං පවත්තති, තෙන දාරකා යාපෙන්ති. එවං පන වඩ්ඪන්තා කතිපයදිවසෙහෙව ලද්ධබලා හුත්වා දාරිකා ඉත්ථියො උපගච්ඡන්ති, දාරකා පුරිසෙ. කප්පරුක්ඛතො එව ච තෙසං තත්ථ තත්ථ වත්ථාභරණානි නිප්පජ්ජන්ති. නානාවිරාගවණ්ණවිචිත්තානි හි සුඛුමානි මුදුසුඛසම්ඵස්සානි වත්ථානි තත්ථ තත්ථ කප්පරුක්ඛෙසු ඔලම්බන්තානි ඉට්ඨන්ති. නානාවිධරංසිජාලසමුජ්ජලවිවිධවණ්ණරතනවිනද්ධානි අනෙකවිධමාලාකම්මලතාකම්මභිත්තිකම්මවිචිත්තානි සීසූපගගීවූපගහත්ථූපගකටූපගපාදූපගානි සොවණ්ණමයානි ආභරණානි ච කප්පරුක්ඛතො ඔලම්බන්ති. තථා වීණාමුදිඞ්ගපණවසම්මතාළසඞ්ඛවංසවෙතාළපරිවානිවල්ලකීපභුතිකා තූරියභණ්ඩාපි තතො තතො ඔලම්බන්ති. තත්ථ ච බහූ ඵලරුක්ඛා කුම්භමත්තානි ඵලානි ඵලන්ති මධුරරසානි, යානි පරිභුඤ්ජිත්වා තෙ සත්තාහම්පි ඛුප්පිපාසාහි න බාධීයන්ති. නජ්ජොපි තත්ථ සුවිසුද්ධජලා සුපතිත්ථා රමණීයා අකද්දමා වාලුකතලා නාතිසීතා නාච්චුණ්හා සුරභිගන්ධීහි ජලජපුප්ඵෙහි සඤ්ඡන්නා සබ්බකාලං සුරභිං වායන්තියො සන්දන්ති. න තත්ථ කණ්ටකතිණකක්ඛළගච්ඡලතා හොන්ති, අකණ්ටකා පුප්ඵඵලසම්පන්නා එව හොන්ති. චන්දනනාගරුක්ඛා සයමෙව රසං පග්ඝරන්ති. න්හායිතුකාමා ච නදීතිත්ථෙ එකජ්ඣං වත්ථාභරණානි ඨපෙත්වා නදිං ඔතරිත්වා න්හත්වා උත්තිණ්ණුත්තිණ්ණා උපරිට්ඨිමං වත්ථාභරණං ගණ්හන්ති, න තෙසං එවං හොති ‘‘ඉදං මම, ඉදං පරස්සා’’ති, තතො එව න තෙසං කොචි විග්ගහො වා විවාදො වා. සත්තාහිකා එව ච නෙසං කාමරතිකීළා හොති, තතො වීතරාගා විය විචරන්ති. යත්ථ ච රුක්ඛෙ සයිතුකාමා හොන්ති, තත්ථෙව සයනං උපලභන්ති. මතෙ ච සත්තෙ දිස්වා න රොදන්ති, න සොචන්ති, තඤ්ච මණ්ඩයිත්වා නික්ඛිපන්ති. තාවදෙව ච නෙසං තථාරූපා සකුණා උපගන්ත්වා මතං දීපන්තරං නෙන්ති. තස්මා සුසානං වා අසුචිට්ඨානං වා තත්ථ නත්ථි. න ච තතො මතා නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා පෙත්තිවිසයං වා උපපජ්ජන්ති. ‘‘ධම්මතාසිද්ධස්ස පඤ්චසීලස්ස ආනුභාවෙන තෙ [Pg.158] දෙවලොකෙ නිබ්බත්තන්තී’’ති වදන්ති. වස්සසහස්සමෙව ච නෙසං සබ්බකාලං ආයුප්පමාණං. සබ්බමෙතං තෙසං පඤ්චසීලං විය ධම්මතාසිද්ධං එවාති වෙදිතබ්බං. තත්ථාති තස්මිං උත්තරකුරුදීපෙ. མ་ནི་བུ་འམ་བུ་མོ་བཙས་ནས་དེ་དག་གཤེགས་བཞུད་བྱེད་པའི་གནས་སུ་བཞག་སྟེ། ཆགས་པ་མེད་པར་རང་དགར་འགྲོའོ། །དེ་དག་དེར་ཉལ་བ་ན་སྐྱེས་པ་འམ་བུད་མེད་གང་དག་གིས་མཐོང་བ་དེ་དག་གིས་རང་གི་མཛུབ་མོ་གཏོད་པར་བྱེད་ཅིང་། དེ་དག་གི་ལས་ཀྱི་མཐུས་དེ་ལས་འོ་མ་འབབ་པར་འགྱུར་ལ། དེས་བྱིས་པ་རྣམས་འཚོ་བར་བྱེད་དོ། །འདི་ལྟར་འཕེལ་ཞིང་ཉིན་ཤས་ལས་སྟོབས་ཐོབ་པར་གྱུར་ནས། བུ་མོ་རྣམས་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་གནས་སུ་འགྲོ་ཞིང་། བུ་རྣམས་ནི་སྐྱེས་པའི་གནས་སུ་འགྲོའོ། །དཔག་བསམ་གྱི་ཤིང་ལས་ཀྱང་དེ་དག་གི་གོས་དང་རྒྱན་རྣམས་གནས་དེ་དང་དེར་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །ཁ་དོག་སྣ་ཚོགས་པས་མཛེས་ཤིང་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ལ་རེག་ན་བདེ་ཞིང་འཇམ་པའི་གོས་རྣམས་གནས་དེ་དང་དེའི་དཔག་བསམ་གྱི་ཤིང་རྣམས་ལ་དཔྱངས་ཏེ་གནས་སོ། །འོད་ཟེར་གྱི་དྲྭ་བ་སྣ་ཚོགས་པས་རབ་ཏུ་འབར་ཞིང་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་ཚོགས་པས་སྤྲས་པ། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་དང་། ལོ་མ་དང་། རྩིག་རིས་ཀྱི་བཀོད་པ་དུ་མས་མཛེས་པ། མགོ་དང་། མགུལ་དང་། ལག་པ་དང་། རྐེད་པ་དང་། རྐང་པའི་རྒྱན་གསེར་ལས་གྲུབ་པ་རྣམས་ཀྱང་དཔག་བསམ་གྱི་ཤིང་ལས་དཔྱངས་ཏེ་གནས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་པི་ཝང་དང་། རྫ་རྔ་དང་། རྔ་ཆེན་དང་། སིལ་སྙན་དང་། དུང་དང་། གླིང་བུ་དང་། ཕེག་རྡོབ་ལ་སོགས་པའི་རོལ་མོའི་བྱེ་བྲག་རྣམས་ཀྱང་གནས་དེ་དང་དེ་ལས་དཔྱངས་ཏེ་གནས་སོ། །དེར་ཡང་འབྲས་བུའི་ཤིང་མང་པོ་བུམ་པ་ཙམ་གྱི་འབྲས་བུ་རོ་མངར་བ་ཆགས་པར་འགྱུར་ལ། དེ་དག་ཟོས་པས་སེམས་ཅན་དེ་དག་ཞག་བདུན་གྱི་བར་དུ་ཡང་བཀྲེས་སྐོམ་གྱིས་མི་གནོད་དོ། །ཆུ་ཀླུང་རྣམས་ཀྱང་དེར་ཆུ་ཤིན་ཏུ་དྭངས་ཤིང་། འབབ་སྟེགས་བཟང་ལ་ཉམས་དགའ་བ། འདམ་རྫབ་མེད་ཅིང་བྱེ་མའི་གཞི་དང་ལྡན་པ། གྲང་དྲོད་རན་ཞིང་དྲི་ཞིམ་པའི་ཆུ་སྐྱེས་ཀྱི་མེ་ཏོག་གིས་ཁེབས་པ། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་དྲི་ཞིམ་པོ་འཐུལ་བཞིན་དུ་འབབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེར་ཚེར་མ་དང་། རྩྭ་དང་། གྱོང་པོའི་ཤིང་ཕྲན་དང་། འཁྲི་ཤིང་རྣམས་མེད་དེ། ཚེར་མ་མེད་ཅིང་མེ་ཏོག་དང་འབྲས་བུས་ཕྱུག་པ་ཤ་སྟག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །ཙན་དན་དང་ཀླུ་ཤིང་རྣམས་ནི་རང་ཉིད་ལས་བཅུད་འཛག་པར་བྱེད་དོ། །ཁྲུས་བྱེད་པར་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱང་ཆུ་ཀླུང་གི་འབབ་སྟེགས་སུ་གོས་དང་རྒྱན་རྣམས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བཞག་ནས། ཆུ་ཀླུང་དུ་བབས་ཏེ་ཁྲུས་བྱས་ནས་ཕྱིར་བུད་མ་ཐག་གི་གོས་དང་རྒྱན་རྣམས་ལེན་པར་བྱེད་དེ། དེ་དག་ལ་“འདི་ནི་བདག་གིའོ། །འདི་ནི་གཞན་གྱིའོ། །”སྙམ་པའི་བློ་མི་སྐྱེ་བས། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ལ་འཐབ་རྩོད་དམ་རྩོད་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་དོ། །དེ་དག་གི་འདོད་པའི་དགའ་སྟོན་གྱི་རྩེད་མོ་ནི་ཞག་བདུན་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། དེ་ནས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བར་བྱེད་དོ། །ཤིང་གང་གི་དྲུང་དུ་ཉལ་བར་འདོད་པ་དེར་ཉལ་ཁྲི་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །སེམས་ཅན་ཤི་བ་མཐོང་ནའང་མི་ངུ་ཞིང་མི་མྱ་ངན་བྱེད་ལ། དེ་ཉིད་བརྒྱན་ཏེ་འཇོག་པར་བྱེད་དོ། །དེ་མ་ཐག་ཏུ་དེ་དག་གི་བྱ་དེ་ལྟ་བུ་དག་ལྷགས་ནས་ཤི་བོ་དེ་གླིང་གཞན་དུ་ཁྱེར་བར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་དེར་དུར་ཁྲོད་དམ་མི་གཙང་བའི་གནས་མེད་དོ། །དེ་ནས་ཤི་བ་རྣམས་ཀྱང་དམྱལ་བ་འམ་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སམ་ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་དུ་མི་སྐྱེའོ། །“ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་གྲུབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔའི་མཐུས་དེ་དག་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་སྨྲའོ། །ལོ་སྟོང་ནི་དེ་དག་གི་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ཚེའི་ཚད་དོ། །འདི་ཐམས་ཅད་ནི་དེ་དག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་བཞིན་དུ་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་གྲུབ་པ་ཁོ་ན་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། །“དེར་”ཞེས་པ་ནི་བྱང་གི་སྒྲ་མི་སྙན་གྱི་གླིང་དེར་རོ། ། එකඛුරං කත්වාති අනෙකසඵම්පි එකසඵං විය කත්වා, අස්සං විය කත්වාති අත්ථො. ‘‘ගාවි’’න්ති වත්වා පුන ‘‘පසු’’න්ති වුත්තත්තා ගාවිතො ඉතරො සබ්බො චතුප්පදො ඉධ ‘‘පසූ’’ති අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘ඨපෙත්වා ගාවි’’න්ති. “རྨིག་པ་གཅིག་པར་བྱས་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་རྨིག་པ་མང་པོ་ཡོད་པ་ཡང་རྨིག་པ་གཅིག་པ་བཞིན་དུ་བྱས་ནས། རྟ་བཞིན་དུ་བྱས་པའི་དོན་ཏོ། །“བ་ལང་”ཞེས་གསུངས་ནས་ཡང་བསྐྱར་“ཕྱུགས་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། བ་ལང་ལས་གཞན་པའི་རྐང་བཞི་པ་ཐམས་ཅད་འདིར་“ཕྱུགས་”ཞེས་པའི་དོན་དུ་དགོངས་ནས། “བ་ལང་མ་གཏོགས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། තස්සාති ගබ්භිනිත්ථියා. පිට්ඨි ඔනමිතුං සහතීති කුච්ඡියා ගරුභාරතාය තෙසං ආරුළ්හකාලෙ පිට්ඨි ඔනමති, තෙසං නිසජ්ජං සහති පල්ලඞ්කෙ නිසින්නා විය හොන්ති. සම්මාදිට්ඨිකෙති කම්මපථසම්මාදිට්ඨියා සම්මාදිට්ඨිකෙ. එත්ථාති ජම්බුදීපෙ. එත්ථ හි ජනපදවොහාරො, න උත්තරකුරුම්හි. තථා හි ‘‘පච්චන්තිමමිලක්ඛුවාසිකෙ’’ති ච වුත්තං. “དེའི་”ཞེས་པ་ནི་མངལ་ལྡན་གྱི་བུད་མེད་ཀྱིའོ། །“རྒྱབ་སྒུར་བར་བཟོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་མངལ་གྱི་ལྗིད་ཚད་ཀྱིས་དེ་དག་བཞོན་པའི་ཚེ་རྒྱབ་སྒུར་བར་འགྱུར་ལ། དེ་དག་གི་འདུག་སྟངས་བཟོད་པས་སྐྱིལ་ཀྲུང་བཅས་ཏེ་འཁོད་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། །“ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བས་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པའོ། །“འདིར་”ཞེས་པ་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་འདིར་རོ། །འདིར་ནི་ཡུལ་གྱི་ཐ་སྙད་ཡོད་ཀྱི། བྱང་གི་སྒྲ་མི་སྙན་དུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་“མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་ཀླ་ཀློ་གནས་པ་”ཞེས་ཀྱང་གསུངས་སོ། ། තස්ස රඤ්ඤොති වෙස්සවණමහාරාජස්ස. ඉති සො අත්තානමෙව පරං විය කත්වා වදති. එසෙව නයො පරතොපි. බහුවිධං නානාරතනවිචිත්තං නානාසණ්ඨානං රථාදි දිබ්බයානං උපට්ඨිතමෙව හොති සුදන්තවාහනයුත්තං, න නෙසං යානානං උපට්ඨාපනෙ උස්සුක්කං ආපජ්ජිතබ්බං අත්ථි. එතානීති හත්ථියානාදීනි. නෙසන්ති වෙස්සවණපරිචාරිකානං. කප්පිතානි හුත්වා උට්ඨිතානි ආරුහිතුං උපකප්පනයානානි. නිපන්නාපි නිසින්නාපි විචරන්ති චන්දිමසූරියා විය යථාසකං විමානෙසු. “རྒྱལ་པོ་དེའི་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་རྣམ་ཐོས་སྲས་ཀྱིའོ། །འདི་ལྟར་ཁོང་གིས་རང་ཉིད་གཞན་བཞིན་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་འདི་ནི་འོག་མ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། །རིན་པོ་ཆེ་སྣ་ཚོགས་པས་མཛེས་ཤིང་དབྱིབས་སྣ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཤིང་རྟ་ལ་སོགས་པའི་ལྷའི་བཞོན་པ་རྣམ་པ་མང་པོ་ནི་ཤིན་ཏུ་བཏུལ་བའི་བཞོན་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་ཉེ་བར་གནས་པ་ཡིན་པས། དེ་དག་གིས་བཞོན་པ་བཤམ་པའི་ཕྱིར་བརྩོན་པ་བྱེད་མི་དགོས་སོ། །“འདི་དག་”ཅེས་པ་ནི་གླང་པོ་ཆེའི་བཞོན་པ་ལ་སོགས་པའོ། །“དེ་དག་གི་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་ཐོས་སྲས་ཀྱི་འཁོར་རྣམས་ཀྱིའོ། །བཤམས་ཏེ་ལངས་པ་ནི་བཞོན་པར་རུང་བའི་བཞོན་པ་རྣམས་སོ། །ཉལ་བཞིན་པའམ་འདུག་བཞིན་པར་ཡང་ཟླ་བ་དང་ཉི་མ་བཞིན་དུ་རང་རང་གི་གཞལ་ཡས་ཁང་དུ་རྒྱུ་བར་བྱེད་དོ། ། නගරා අහූති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘නගරානි භවිංසූති අත්ථො’’ති. ආටානාටා නාමාති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමං නගරං ආසි. “གྲོང་ཁྱེར་རྣམས་བྱུང་”ཞེས་པ་ནི་རྟགས་ནོར་བའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “གྲོང་ཁྱེར་རྣམས་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཨཱ་ཊཱ་ནཱ་ཊཱ་ཞེས་བྱ་བ་”ནི་མོ་རྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་མིང་ཐོབ་པའི་གྲོང་ཁྱེར་ཞིག་ཡིན་ནོ། ། තස්මිං ඨත්වාති තස්මිං පදෙසෙ පරකුසිටනාටානාමකෙ නගරෙ ඨත්වා. තතො උජුං උත්තරදිසායං. එතස්සාති කසිවන්තනගරස්ස. අපරභාගෙ අපරකොට්ඨාසෙ, පරතො ඉච්චෙව අත්ථො. “དེར་གནས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ས་ཕྱོགས་དེའི་པ་ར་ཀུ་སི་ཊ་ནཱ་ཊཱ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་དེར་གནས་ནས་སོ། །དེ་ལས་དྲང་པོར་བྱང་ཕྱོགས་སུའོ། །“འདིའི་”ཞེས་པ་ནི་ཀ་སི་བན་ཏ་གྲོང་ཁྱེར་གྱིའོ། །“ཕྱོགས་གཞན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་ཆ་ཤས་གཞན་དུ་སྟེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། කුවෙරොති තස්ස පුරිමජාතිසමුදාගතං නාමන්ති තෙනෙව පසඞ්ගෙන යෙනායං සම්පත්ති අධිගතා, තදස්ස පුබ්බකම්මං ආචික්ඛිතුං ‘‘අයං කිරා’’තිආදි වුත්තං. උච්ඡුවප්පන්ති උච්ඡුසස්සං. අවසෙසසාලාහීති අවසෙසයන්තසාලාහි, නිස්සක්කවචනඤ්චෙතං. තත්ථෙවාති පුඤ්ඤත්ථං දින්නසාලායමෙව. “ལུས་ངན་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ཁོང་གི་སྐྱེ་བ་སྔོན་མ་ནས་གྲུབ་པའི་མིང་ཡིན་པས། སྐབས་དེ་ཉིད་དང་སྦྱར་ནས་འབྱོར་པ་འདི་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་ཁོང་གི་སྔོན་གྱི་ལས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་གྲགས་ཏེ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“བུ་རམ་ཤིང་གི་ཞིང་”ཞེས་པ་ནི་བུ་རམ་ཤིང་གི་ལོ་ཏོག་གོ །“ལྷག་མའི་ཁང་པ་རྣམས་ལས་”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མའི་འཕྲུལ་འཁོར་གྱི་ཁང་པ་རྣམས་ལས་ཏེ། འདི་ནི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་སྒྲའོ། །“དེ་ཉིད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཕྱིར་བྱིན་པའི་བཤལ་ཁང་དེ་ཉིད་དུའོ། ། පටිඑසන්තොති [Pg.159] පති පති අත්ථෙ එසන්තො වීමංසන්තො. න කෙවලං තෙ වීමංසන්ති එව, අථ ඛො තමත්ථං පතිට්ඨාපෙන්තීති ආහ ‘‘විසුං විසුං අත්ථෙ උපපරික්ඛමානා අනුසාසමානා’’ති. යක්ඛරට්ඨිකාති යක්ඛරට්ඨාධිපතිනො. යක්ඛා ච වෙස්සවණස්ස රඤ්ඤො නිවෙසනද්වාරෙ නියුත්තා චාති යක්ඛදොවාරිකා, තෙසං යක්ඛදොවාරිකානං. “སོསོར་ཚོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་དོན་སོ་སོ་ལ་ཚོལ་ཞིང་རྟོག་པའོ། །དེ་དག་གིས་རྟོག་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་དོན་དེ་ཉིད་གཏན་ལ་འབེབས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “དོན་སོ་སོ་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་ཅིང་རྗེས་སུ་སྟོན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“གནོད་སྦྱིན་གྱི་ཡུལ་སྐྱོང་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་གནོད་སྦྱིན་གྱི་ཡུལ་གྱི་བདག་པོ་རྣམས་སོ། །གནོད་སྦྱིན་གང་དག་རྒྱལ་པོ་རྣམ་ཐོས་སྲས་ཀྱི་ཁབ་ཀྱི་སྒོ་སྲུང་དུ་བསྐོས་པ་རྣམས་ནི་གནོད་སྦྱིན་གྱི་སྒོ་སྲུང་བ་རྣམས་ཡིན་ལ། “དེ་དག་གི་”ཞེས་པ་ནི་གནོད་སྦྱིན་གྱི་སྒོ་སྲུང་བ་དེ་དག་གིའོ། ། යස්මා ධරණීපොරක්ඛණිතො පුරාණොදකං භස්සයන්තං හෙට්ඨා වුට්ඨි හුත්වා නික්ඛමති, තස්මා තං තතො ගහෙත්වා මෙඝෙහි පවුට්ඨං විය හොතීති වුත්තං ‘‘යතො පොක්ඛරණිතො උදකං ගහෙත්වා මෙඝා පවස්සන්තී’’ති. යතොති යතො ධරණීපොක්ඛරණිතො. සභාති යක්ඛානං උපට්ඨානසභා. གང་གི་ཕྱིར་དྷ་ར་ཎཱི་རྫིང་བུ་ལས་ཆུ་རྙིང་པ་འབབ་པ་ནི་འོག་ཏུ་ཆར་པ་བཞིན་དུ་འབབ་པར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལས་བླངས་ཏེ་སྤྲིན་གྱིས་ཆར་ཕབ་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བར་གསུངས་པ། “རྫིང་བུ་གང་ལས་ཆུ་བླངས་ཏེ་སྤྲིན་རྣམས་ཆར་འབེབས་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་སོ། །“གང་ལས་”ཞེས་པ་ནི་དྷ་ར་ཎཱི་རྫིང་བུ་གང་ལས་སོ། །“འདུ་ཁང་”ཞེས་པ་ནི་གནོད་སྦྱིན་རྣམས་ཀྱི་བསྟེན་པའི་འདུ་ཁང་ངོ། ། තස්මිං ඨානෙති තස්සා පොක්ඛරණියා තීරෙ යක්ඛානං වසනවනෙ. සදා ඵලිතාති නිච්චකාලං සඤ්ජාතඵලා. නිච්චපුප්ඵිතාති නිච්චං සඤ්ජාතපුප්ඵා. නානාදිජගණායුතාති නානාවිධෙහි දිජගණෙහි යුත්තා. තෙහි පන සකුණසඞ්ඝෙහි ඉතො චිතො ච සම්පතන්තෙහි පරිබ්භමන්තෙහි යස්මා සා පොක්ඛරණී ආකුලා විය හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘විවිධපක්ඛිසඞ්ඝසමාකුලා’’ති. කොඤ්චසකුණෙහීති සාරසසකුන්තෙහි. “གནས་དེར་”ཞེས་པ་ནི་རྫིང་བུ་དེའི་འགྲམ་གྱི་གནོད་སྦྱིན་རྣམས་གནས་པའི་ཚལ་དུའོ། །“རྟག་ཏུ་འབྲས་བུ་ཆགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་དུས་རྟག་ཏུ་འབྲས་བུ་སྐྱེ་བའོ། །“རྟག་ཏུ་མེ་ཏོག་རྒྱས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྟག་ཏུ་མེ་ཏོག་སྐྱེ་བའོ། །“བྱ་ཚོགས་སྣ་ཚོགས་པས་གང་བ་”ཞེས་པ་ནི་བྱ་ཚོགས་སྣ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ། །བྱ་ཚོགས་དེ་དག་ཕར་ཚུར་འཕུར་ཞིང་ལྡིང་བས་རྫིང་བུ་དེ་འཁྲུགས་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “བྱ་ཚོགས་སྣ་ཚོགས་པས་ཀུན་ནས་གང་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཁྲུང་ཁྲུང་གི་བྱ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཁྲུང་ཁྲུང་གི་བྱ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། ། ‘‘එවං විරවන්තාන’’න්ති ඉමිනා තථා වස්සිතවසෙන ‘‘ජීවඤ්ජීවකා’’ති අයං තෙසං සමඤ්ඤාති දස්සෙති. උට්ඨවචිත්තකාති එත්ථාපි එසෙව නයො. තෙනාහ ‘‘එවං වස්සමානා’’ති. පොක්ඛරසාතකාති පොක්ඛරසණ්ඨානතාය ‘‘පොක්ඛරසාතකා’’ති එවං ලද්ධනාමා. “འདི་ལྟར་སྐད་འབྱིན་པ་རྣམས་”ཞེས་པས་ནི་དེ་ལྟར་སྐད་འབྱིན་པའི་དབང་གིས་“ཤང་ཤང་ཏེའུ་”ཞེས་པ་འདི་དེ་དག་གི་མིང་དུ་སྟོན་ཏོ། །“ཨུཊྛ་བ་ཅིཏྟ་ཀ་”ཞེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“འདི་ལྟར་སྐད་འབྱིན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“པདྨའི་འདབ་མ་ལྟ་བུ་”ཞེས་པ་ནི་པདྨའི་དབྱིབས་སུ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་“པདྨའི་འདབ་མ་ལྟ་བུ་”ཞེས་མིང་ཐོབ་པའོ། ། සබ්බකාලං සොභතීති සබ්බඋතූසු සොභති, න තස්සා හෙමන්තාදිවසෙන සොභාවිරතො අත්ථි. එවංභූතා ච නිච්චං පුප්ඵිතජලජථලජපුප්ඵතාය, ඵලභාරභරිතරුක්ඛපරිවාරිතතාය, අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතසලිලතාය ච නිරන්තරං සොභති. “དུས་ཐམས་ཅད་དུ་མཛེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་དུས་བཞི་ཆར་དུ་མཛེས་པ་སྟེ། དེ་ལ་དགུན་དུས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མཛེས་པ་ཉམས་པ་མེད་དོ། །དེ་ལྟར་གྱུར་པ་ནི་རྟག་ཏུ་ཆུ་སྐྱེས་དང་སྐམ་སྐྱེས་ཀྱི་མེ་ཏོག་རྒྱས་པ་དང་། འབྲས་བུའི་ཁུར་གྱིས་ལྕི་བའི་ཤིང་གིས་བསྐོར་བ་དང་། ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་ཆུ་དང་ལྡན་པས་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་མཛེས་སོ། ། 282. පරිකම්මන්ති පුබ්බුපචාරං. පරිසොධෙත්වාති එකක්ඛරස්සාපි අවිරාධනවසෙන ආචරියසන්තිකෙ සබ්බං සොධෙත්වා. සුට්ඨු උග්ගහිතාති පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනාය පොරියා වාචාය විස්සට්ඨාය අනෙලගළාය අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනීයා සම්මදෙව උග්ගහිතා. තථා හි ‘‘අත්ථඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්ච පරිසොධෙත්වා’’ති වුත්තං. අත්ථං ජානතො එව හි බ්‍යඤ්ජනං පරිසුජ්ඣති, නො අජානතො. පදබ්‍යඤ්ජනානීති පදඤ්චෙව බ්‍යඤ්ජනඤ්ච අහාපෙත්වා. එවඤ්හි පරිපුණ්ණා නාම [Pg.160] හොතීති. විසංවාදෙත්වාති අඤ්ඤථා කත්වා. තෙජවන්තං න හොති විරජ්ඣනතො චෙව විම්හයත්ථභාවතො ච. සබ්බසොති අනවසෙසතො ආදිමජ්ඣපරියොසානතො. තෙජවන්තං හොතීති සභාවනිරුත්තිං අවිරාධෙත්වා සුප්පවත්තිභාවෙන සාධනතො. එවං පයොගවිපත්තිං පහාය පයොගසම්පත්තියා සති පරිත්තස්ස අත්ථසාධකතං දස්සෙත්වා ඉදානි අජ්ඣාසයවිපත්තිං පහාය අජ්ඣාසයසම්පත්තියා අත්ථසාධකතං දස්සෙතුං ‘‘ලාභහෙතූ’’තිආදි වුත්තං. ඉදං පරිත්තභණනං සත්තානං අනත්ථපටිබාහනහෙතූති තස්ස ඤාණකරුණාපුබ්බකතා නිස්සරණපක්ඛො. මෙත්තං පුරෙචාරිකං කත්වාති මෙත්තාමනසිකාරෙන සත්තෙසු හිතඵරණං පුරක්ඛත්වා. ༢༨༢. “སྔོན་འགྲོའི་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་ཆོ་གའོ། །“ཡོངས་སུ་སྦྱངས་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་ཡི་གེ་གཅིག་ཀྱང་མ་ནོར་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སློབ་དཔོན་གྱི་དྲུང་དུ་ཐམས་ཅད་དག་པར་བྱས་ནས་སོ། །“ལེགས་པར་བཟུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་དང་ཡི་གེ་ཟླུམ་པོར་གསལ་ཞིང་། གྲོང་པའི་སྐད་མ་ཡིན་པ། སྒྲ་གསལ་ལ་སྐྱོན་མེད་པ། དོན་གོ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་ལེགས་པར་བཟུང་བའོ། །འདི་ལྟར་“དོན་དང་ཡི་གེ་ཡོངས་སུ་སྦྱངས་ཏེ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དོན་ཤེས་པ་ཁོ་ན་ལ་ཡི་གེ་ཡོངས་སུ་དག་པར་འགྱུར་གྱི། མི་ཤེས་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །“ཚིག་དང་ཡི་གེ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་དང་ཡི་གེ་མ་ཉམས་པར་བྱས་ནས་སོ། །འདི་ལྟར་ན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་བྱའོ། །“བསླུས་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་དུ་བྱས་ནས་སོ། །ནོར་བ་དང་ཧ་ལས་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་མཐུ་དང་མི་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ། །“ཐམས་ཅད་ནས་”ཞེས་པ་ནི་མ་ལུས་པར་ཐོག་མ་དང་། བར་དང་། མཐའ་མ་ནས་སོ། །“མཐུ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་སྒྲ་མ་ཉམས་པར་ལེགས་པར་བརྗོད་པའི་སྒོ་ནས་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་སྦྱོར་བའི་ཉེས་པ་སྤངས་ཏེ་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡོད་ན་སྲུང་བའི་དོན་འགྲུབ་པར་བསྟན་ནས། ད་ནི་བསམ་པའི་ཉེས་པ་སྤངས་ཏེ་བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་དོན་འགྲུབ་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “རྙེད་པའི་ཕྱིར་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །སྲུང་བ་འདི་འདོན་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་གནོད་པ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་ཡིན་པས། དེ་ནི་མཁྱེན་པ་དང་ཐུགས་རྗེ་སྔོན་དུ་བཏང་བའི་ཐར་པའི་ཕྱོགས་སོ། །“བྱམས་པ་སྔོན་དུ་བཏང་སྟེ་”ཞེས་པ་ནི་བྱམས་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པ་ཁྱབ་པར་བྱ་བ་མདུན་དུ་བཞག་ནས་སོ། ། ‘‘වත්ථුං වා’’තිආදි පුබ්බෙ චතුපරිසමජ්ඣෙ කතාය සාධනාය භගවතො පවෙදනං. ඝරවත්ථුන්ති වසනගෙහං. නිබද්ධවාසන්ති පරගෙහෙපි නෙවාසිකභාවෙන වාසං න ලභෙය්‍ය, යං පන මහාරාජානං, යක්ඛසෙනාපතීනඤ්ච අජානන්තානංයෙව කදාචි වසිත්වා ගමනං, තං අප්පමාණන්ති අධිප්පායො. සමිතින්ති යක්ඛාදිසමාගමං. කාමං පාළියං ‘‘න මෙ සො’’ති ආගතං, ඉතරෙසම්පි පන මහාරාජානමත්තනා එකජ්ඣාසයතාය තෙසම්පි අජ්ඣාසයං හදයෙ ඨපෙත්වා වෙස්සවණො තථා අවොච. කඤ්ඤං අනු අනු වහිතුං අයුත්තො අනාවය්හො, සබ්බකාලං කඤ්ඤං ලද්ධුං අයුත්තොති අත්ථො, තං අනාවය්හං. තෙනාහ ‘‘න ආවාහයුත්ත’’න්ති. න විවය්හන්ති අවිවය්හං, කඤ්ඤං ගහෙතුමයුත්තන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘න විවාහයුත්ත’’න්ති. ආහිතො අහංමානො එත්ථාති අත්තා, අත්තභාවො. අත්තා විසයභූතො එතාසං අත්ථීති අත්තා, පරිභාසා, තාහි. පරියත්තං කත්වා වචනෙන පරිපුණ්ණාහි. යථා යක්ඛා අක්කොසිතබ්බා, එවං පවත්තා අක්කොසා යක්ඛඅක්කොසා නාම, තෙහි. තෙ පන ‘‘කළාරක්ඛි කළාරදන්තා කාළවණ්ණා’’ති එවං ආදයො. “གཞི་འམ་”ལ་སོགས་པ་ནི་སྔོན་འཁོར་བཞིའི་དབུས་སུ་བསྒྲུབས་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གསོལ་བའོ། །“ཁྱིམ་གྱི་གཞི་”ཞེས་པ་ནི་གནས་པའི་ཁྱིམ་མོ། །“རྒྱུན་དུ་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་གནས་མལ་གྱི་ཚུལ་གྱིས་གཞན་གྱི་ཁྱིམ་དུའང་གནས་པ་མི་ཐོབ་པ་སྟེ། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་དང་གནོད་སྦྱིན་གྱི་སྡེ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཤེས་བཞིན་དུ་རེས་འགའ་གནས་ནས་འགྲོ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཚད་མེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དགོངས་པའོ། །“འདུ་བ་”ཞེས་པ་ནི་གནོད་སྦྱིན་ལ་སོགས་པའི་འདུ་བའོ། །ལུང་ལས་“དེ་ནི་བདག་གི་མ་ཡིན་”ཞེས་འབྱུང་མོད་ཀྱང་། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་གཞན་དག་ཀྱང་རང་ཉིད་དང་བསམ་པ་གཅིག་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་བསམ་པའང་སྙིང་ལ་བཞག་ནས་རྣམ་ཐོས་སྲས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །བུ་མོ་རྗེས་སུ་ཁྱེར་བར་མི་རིགས་པ་ནི་“མི་བག་མར་གཏོང་བ་”སྟེ། དུས་རྟག་ཏུ་བུ་མོ་ཐོབ་པར་མི་རིགས་པའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་མི་བག་མར་གཏོང་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་“བག་མར་གཏོང་བར་མི་རིགས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །བག་མར་མི་ལེན་པ་ནི་“མི་བག་མར་ལེན་པ་”སྟེ། བུ་མོ་ལེན་པར་མི་རིགས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“བག་མར་ལེན་པར་མི་རིགས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ང་རྒྱལ་བསྐྱེད་པའི་གནས་འདི་ནི་བདག་སྟེ་ལུས་སོ། །བདག་ཡུལ་དུ་གྱུར་པ་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་བདག་སྟེ། སྨོད་པ་རྣམས་སོ། །དེ་དག་གིས་སོ། །ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་ཚིག་རྫོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །གནོད་སྦྱིན་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་གཤེ་བར་བྱ་བ་དེ་ལྟར་བྱུང་བའི་གཤེ་བ་ནི་གནོད་སྦྱིན་ལ་གཤེ་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་དག་གིས་སོ། །དེ་དག་ནི་“མིག་དམར་བ་དང་། སོ་རལ་བ་དང་། ལུས་ནག་པོ་”ལ་སོགས་པ་འདི་དག་གོ ། විරුද්ධාති විරුජ්ඣනකා පරෙහි විරොධිනො. රභසාති සාරම්භකාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘කරණුත්තරියා’’ති. රභසාති වා සාහසිකා. සාමිනො මනසො අස්සවාති මනස්සා, කිඞ්කරා. යෙ හි ‘‘කිං කරොමි භද්දන්තෙ’’ති සාමිකස්ස වසෙ වත්තන්ති, තෙ එවං වුච්චන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘යක්ඛසෙනාපතීනං යෙ මනස්සා, තෙස’’න්ති. ආණාය අවරොධිතුපචාරා අවරුද්ධා, තෙ පන ආණාවතො පච්චත්ථිකා නාම හොන්තීති ‘‘පච්චාමිත්තා වෙරිනො’’ති වුත්තං. උජ්ඣාපෙතබ්බන්ති හෙට්ඨා කත්වා චින්තාපෙතබ්බං, තං [Pg.161] පන උජ්ඣාපනං තෙසං නීචකිරියාය ජානාපනං හොතීති ආහ ‘‘ජානාපෙතබ්බා’’ති. “འགལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་དང་མི་མཐུན་པར་བྱེད་པ་སཏེ་འགལ་ཟླ་བྱེད་པ་རྣམས་སོ།། “རྩུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྩོལ་བ་དང་བཅས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་“བྱ་བ་ལྷག་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་“རྩུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་བཙན་ཐབས་བྱེད་པའོ།། “བདག་པོའི་ཡིད་ཀྱི་རྗེས་སུ་འཇུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ལ་གནས་པ་སྟེ་གཡོག་འཁོར་རྣམས་སོ།། གང་དག་“བཙུན་པ་བདག་གིས་ཅི་བགྱིའམ་”ཞེས་བདག་པོའི་དབང་དུ་འཇུག་པ་རྣམས་ལ་དེ་ལྟར་བརྗོད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་“གནོད་སྦྱིན་གྱི་སྡེ་དཔོན་རྣམས་ཀྱི་གཡོག་འཁོར་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་གི་”ཞེས་གསུངས་སོ།། བཀའ་ལས་འདས་པས་ཉེ་བར་བཀག་པ་ནི་“བཀག་པ་”སྟེ། དེ་དག་ནི་བཀའ་གནང་བ་པོའི་དགྲ་བོ་ཞེས་བྱ་བས་ན། “ཕྱིར་རྒོལ་བའི་དགྲ་བོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “སྨོད་པར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི་དམའ་བར་བྱས་ཏེ་བསམ་པར་བྱ་བ་སྟེ། དེ་ལྟར་སྨོད་པ་དེ་ནི་དེ་དག་གི་དམན་པའི་བྱ་བ་ཤེས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པས་ན། “ཤེས་པར་བྱ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། පරිත්තපරිකම්මකථාවණ්ණනා སྲུང་བའི་སྔོན་འགྲོའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། පරිත්තස්ස පරිකම්මං කථෙතබ්බන්ති ආටානාටියපරිත්තස්ස පරිකම්මං පුබ්බුපචාරට්ඨානියං මෙත්තසුත්තාදි කථෙතබ්බං. එවඤ්හි තං ලද්ධාසෙවනං හුත්වා තෙජවන්තං හොති. තෙනාහ ‘‘පඨමමෙව හී’’තිආදි. පිට්ඨං වා මංසං වාති වා-සද්දො අනියමත්ථො, තෙන මච්ඡඝතසූපාදිං සඞ්ගණ්හාති. ඔතාරං ලභන්ති අත්තනා පියායිතබ්බආහාරවසෙන පියායිතබ්බට්ඨානවසෙන ච. ‘‘පරිත්ත…පෙ… නිසීදිතබ්බ’’න්ති ඉමිනාව පරිත්තකාරකස්ස භික්ඛුනො පරිසුද්ධිපි ඉච්ඡිතබ්බාති දස්සෙති. “སྲུང་བའི་སྔོན་འགྲོའི་བྱ་བ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ལྕང་ལོ་ཅན་གྱི་སྲུང་བའི་སྔོན་འགྲོའི་བྱ་བ་སྟེ་སྔོན་གྱི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་བྱམས་པའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་བརྗོད་པར་བྱའོ།། འདི་ལྟར་བྱས་ན་དེ་ནི་གོམས་པ་ཐོབ་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་མཐུ་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཐོག་མ་ཉིད་དུ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “ཕྱེ་མའམ་ཤ་”ཞེས་པའི་“ཡང་ན་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མ་ངེས་པའི་དོན་ཏེ། དེས་ཉ་དང་མར་དང་ཐུག་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། རང་ཉིད་དགའ་བའི་ཟས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་། དགའ་བའི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་གླགས་རྙེད་པར་འགྱུར་རོ།། “སྲུང་བ་...པེ་... འདུག་པར་བྱའོ་”ཞེས་པས་ནི་སྲུང་བ་བྱེད་པའི་དགེ་སློང་གི་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཉིད་ཀྱང་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ།། ‘‘පරිත්තකාරකො…පෙ… සම්පරිවාරිතෙනා’’ති ඉදං පරිත්තකරණෙ බාහිරරක්ඛාසංවිධානං. ‘‘මෙත්තචිත්තං …පෙ… කාතබ්බ’’න්ති ඉදං අබ්භන්තරරක්ඛා උභයතො රක්ඛාසංවිධානං. එවඤ්හි අමනුස්සා පරිත්තකරණස්ස අන්තරායං කාතුං න විසහන්ති. මඞ්ගලකථා වත්තබ්බා පුබ්බුපචාරවසෙන. සබ්බසන්නිපාතොති තස්මිං විහාරෙ, තස්මිං වා ගාමඛෙත්තෙ සබ්බෙසං භික්ඛූනං සන්නිපාතො. ඝොසෙතබ්බො,‘‘චෙතියඞ්ගණෙ සබ්බෙහි සන්නිපතිතබ්බ’’න්ති. අනාගන්තුං නාම න ලබ්භති අමනුස්සෙන බුද්ධාණාභයෙන, රාජාණාභයෙන ච. ගහිතකාපදෙසෙන අමනුස්සොව පුච්ඡිතො හොතීති ආහ ‘‘අමනුස්සග්ගහිතකො ‘ත්වං කො නාමා’ති පුච්ඡිතබ්බො’’ති. මාලාගන්ධාදීසු පූජනත්ථං විනියුඤ්ජියමානෙසු. පත්තීති තුය්හං පත්තිදානං. පිණ්ඩපාතෙ පත්තීති පිණ්ඩපාතෙ දිය්‍යමානෙ පත්තිදානං. දෙවතානන්ති යක්ඛසෙනාපතීනං. පරිත්තං භණිතබ්බන්ති එත්ථාපි ‘‘මෙත්තචිත්තං පුරෙචාරිකං කත්වා’’ති ච ‘‘මඞ්ගලකථා වත්තබ්බා’’ති ච ‘‘විහාරස්ස උපවනෙ’’ති එවමාදි ච සබ්බං ගිහීනං පරිත්තකරණෙ වුත්තං පරිකම්මං කාතබ්බමෙව. “སྲུང་བ་བྱེད་པ་པོ་...པེ་... ཡོངས་སུ་བསྐོར་བས་སོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་སྲུང་བ་བྱེད་པ་ལ་ཕྱིའི་སྲུང་བའི་བཀོད་པའོ།། “བྱམས་པའི་སེམས་...པེ་... བྱའོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་ནང་གི་སྲུང་བ་སྟེ། གཉིས་ཀའི་སྲུང་བའི་བཀོད་པའོ།། འདི་ལྟར་བྱས་ན་མི་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྲུང་བ་བྱེད་པ་ལ་བར་ཆད་བྱེད་མི་ནུས་སོ།། སྔོན་གྱི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་བཀྲ་ཤིས་པའི་གཏམ་བརྗོད་པར་བྱའོ།། “ཐམས་ཅད་འདུ་བ་”ཞེས་པ་ནི་གཙུག་ལག་ཁང་དེའམ། གྲོང་གི་ཞིང་དེར་དགེ་སློང་ཐམས་ཅད་འདུ་བའོ།། “མཆོད་རྟེན་གྱི་ར་བར་ཐམས་ཅད་འདུ་བར་བྱའོ་”ཞེས་བསྒྲག་པར་བྱའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའི་འཇིགས་པ་དང་། རྒྱལ་པོའི་བཀའི་འཇིགས་པས་མི་མ་ཡིན་པས་མ་འོངས་པར་བྱ་བ་མི་རྙེད་དོ།། གདོན་གྱིས་བཟུང་བའི་བསྙད་ཀྱིས་མི་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ལ་དྲིས་པ་ཡིན་པས་ན། “མི་མ་ཡིན་པས་བཟུང་བ་ལ་‘ཁྱོད་ཀྱི་མིང་ཅི་ཞིག་ཡིན་’ཞེས་དྲི་བར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་དང་སྤོས་ལ་སོགས་པ་མཆོད་པའི་ཕྱིར་བཀོད་པ་ན། “བསོད་ནམས་ཀྱི་སྐལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་ལ་བསོད་ནམས་ཀྱི་སྐལ་བ་སྦྱིན་པའོ།། “བསོད་སྙོམས་ལ་བསོད་ནམས་ཀྱི་སྐལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བསོད་སྙོམས་འབུལ་བ་ན་བསོད་ནམས་ཀྱི་སྐལ་བ་སྦྱིན་པའོ།། “ལྷ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་གནོད་སྦྱིན་གྱི་སྡེ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིའོ།། “སྲུང་བ་བཟླས་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་འདིར་ཡང་“བྱམས་པའི་སེམས་སྔོན་དུ་བཏང་སྟེ་”ཞེས་པ་དང་། “བཀྲ་ཤིས་པའི་གཏམ་བརྗོད་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་དང་། “གཙུག་ལག་ཁང་གི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱི་སྲུང་བ་བྱེད་པ་ལ་གསུངས་པའི་སྔོན་འགྲོའི་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་བྱ་བ་ཉིད་དོ།། සරීරෙ අධිමුච්චතීති සරීරං අනුපවිසිත්වා විය ආවිසන්තො යථා ගහිතකස්ස වසෙන න වත්තති, අත්තනො එව වසෙන වත්තති, එවං අධිමුච්චති අධිට්ඨහිත්වා තිට්ඨති. තෙනාහ ‘‘ආවිසතීති තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. ලග්ගතීති තත්ථෙව ලග්ගො අල්ලීනො හොති. තෙනාහ ‘‘න අපෙතී’’ති. රොගං [Pg.162] වඩ්ඪෙන්තොති ධාතූනං සමභාවෙන වත්තිතුං අප්පදානවසෙන උප්පන්නං රොගං වඩ්ඪෙන්තො. ධාතූනං විසමභාවාපත්තියා ච ආහාරස්ස ච අරුච්චනෙන ගහිතකස්ස සරීරෙ ලොහිතං සුස්සති, මංසං මිලායති, තං පනස්ස යක්ඛො ධාතුක්ඛොභනිමිත්තතාය කරොන්තො විය හොතීති වුත්තං ‘‘අප්පමංසලොහිතං කරොන්තො’’ති. “ལུས་ལ་མོས་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལ་ཞུགས་པ་བཞིན་དུ་འཇུག་ཅིང་། གདོན་གྱིས་བཟུང་བ་དེའི་དབང་དུ་མི་འཇུག་པར། རང་ཉིད་ཀྱི་དབང་ཉིད་དུ་འཇུག་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་མོས་པར་བྱེད་དེ་གནས་པར་བྱེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་“འཇུག་པ་ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཆགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ཉིད་ལ་ཆགས་ཤིང་འབྱར་བར་འགྱུར་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་“མི་འབྲལ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ནད་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁམས་རྣམས་ཆ་མཉམ་པར་གནས་པར་མི་བྱེད་པའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་ནད་འཕེལ་བར་བྱེད་པའོ།། ཁམས་རྣམས་མི་མཐུན་པར་གྱུར་པ་དང་། ཟས་ལ་ཡི་ག་མི་བདེ་བས་གདོན་གྱིས་བཟུང་བའི་ལུས་ཀྱི་ཁྲག་སྐེམ་ཞིང་ཤ་རྙིད་པར་བྱེད་དེ། དེ་ནི་གནོད་སྦྱིན་གྱིས་ཁམས་འཁྲུགས་པའི་རྒྱུ་བྱས་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན། “ཤ་དང་ཁྲག་ཉུང་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། 283. තෙසං නාමානි ඉන්දාදිනාමභාවෙන වොහරිතබ්බතො. තතොති තතො ආරොචනතො පරං. තෙති යක්ඛසෙනාපතයො. ඔකාසො න භවිස්සතීති භික්ඛුභික්ඛුනියො, උපාසකඋපාසිකායො විහෙඨෙතුං අවසරො න භවිස්සති සම්මදෙව ආරක්ඛාය විහිතත්තාති. ༢༨༣. “དེ་དག་གི་མིང་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པའི་མིང་གི་ཚུལ་གྱིས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། “དེ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་གསོལ་བ་བཏབ་པའི་འོག་ཏུའོ།། “དེ་དག་”ཞེས་པ་ནི་གནོད་སྦྱིན་གྱི་སྡེ་དཔོན་རྣམས་སོ།། “སྐབས་མི་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་སློང་དང་དགེ་སློང་མ། དགེ་བསྙེན་དང་དགེ་བསྙེན་མ་རྣམས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་སྐབས་མི་འབྱུང་སྟེ། ལེགས་པར་སྲུང་བ་བཀོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ආටානාටියසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා. ལྕང་ལོ་ཅན་གྱི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། 10. සඞ්ගීතිසුත්තවණ්ණනා ༡༠. འགྲོ་བ་མཐུན་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། 296. දසසහස්සචක්කවාළෙති [Pg.163] බුද්ධඛෙත්තභූතෙ දසසහස්සපරිමාණෙ චක්කවාළෙ. තත්ථ හි ඉමස්මිං චක්කවාළෙ දෙවමනුස්සායෙව කතාධිකාරා, ඉතරෙසු දෙවා විසෙසභාගිනො. තෙන වුත්තං ‘‘දසසහස්සචක්කවාළෙ ඤාණජාලං පත්ථරිත්වා’’ති. ඤාණජාලපත්ථරණන්ති ච තෙසං තෙසං සත්තානං ආසයාදිවිභාවනවසෙන ඤාණස්ස පවත්තනමෙව. තෙනාහ ‘‘ලොකං වොලොකයමානො’’ති, සත්තලොකං බ්‍යවලොකයමානො ආසයානුසයචරිතාධිමුත්තිආදිකෙ විසෙසතො ඔගාහෙත්වා පස්සන්තොති අත්ථො. මඞ්ගලං භණාපෙස්සන්ති ‘‘තං තෙසං ආයතිං විසෙසාධිගමස්ස විජ්ජාට්ඨානං හුත්වා දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සා’’ති. තීහි පිටකෙහි සම්මසිත්වාති තිපිටකතො එකකදුකාදිනා සඞ්ගහෙතබ්බස්ස සඞ්ගණ්හනවසෙන සම්මසිත්වා වීමංසිත්වා. ඤාතුං ඉච්ඡිතා අත්ථා පඤ්හා, තෙ පන ඉමස්මිං සුත්තෙ එකකාදිවසෙන ආගතා සහස්සං, චුද්දස චාති ආහ ‘‘චුද්දසපඤ්හාධිකෙන පඤ්හසහස්සෙන පටිමණ්ඩෙත්වා’’ති. එවමිධ සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සිතෙ පඤ්හෙ පරතො සුත්තපරියොසානෙ ‘‘එකකවසෙන ද්වෙ පඤ්හා කථිතා’’තිආදිනා (දී. නි. අට්ඨ. 3.349) විභාගෙන පරිගණෙත්වා සයමෙව දස්සෙස්සති. ༢༩༦. “སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སུ་”ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་ཚད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སུའོ།། དེ་ལ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདིར་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཁོ་ནས་ལྷག་པར་བྱས་པ་ཡིན་ལ། གཞན་དག་ཏུ་ནི་ལྷ་རྣམས་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་“སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སུ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དྲ་བ་བརྐྱངས་ནས་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དྲ་བ་བརྐྱངས་པ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་དེ་དང་དེའི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པ་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་“འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་ཤིང་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་རྣམ་པར་གཟིགས་ཤིང་བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་དང་སྤྱོད་པ་དང་མོས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་ཞུགས་ནས་གཟིགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། བཀྲ་ཤིས་པ་བརྗོད་དུ་འཇུག་པར་འགྱུར་ཏེ། “དེ་ནི་དེ་དག་གི་མ་འོངས་པ་ན་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་ཐོབ་པའི་རིག་པའི་གནས་སུ་གྱུར་ནས་དུས་ཡུན་རིང་པོར་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་ཕྱིར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སོ།། “སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱིས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་ལས་གཅིག་པ་དང་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བསྡུ་བར་བྱ་བ་རྣམས་བསྡུ་བའི་དབང་གིས་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་ཤིང་དཔྱད་ནས་སོ།། ཤེས་པར་འདོད་པའི་དོན་ནི་དྲི་བ་སྟེ། དེ་དག་ནི་མདོ་འདིར་གཅིག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བྱུང་བ་ལྔ་སྟོང་བཅུ་བཞི་ཡིན་པས་ན། “དྲི་བ་ལྔ་སྟོང་བཅུ་བཞིས་ལེགས་པར་བརྒྱན་ཏེ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་འདིར་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པའི་དྲི་བ་རྣམས་ནི་འོག་ནས་མདོའི་མཇུག་ཏུ་“གཅིག་པའི་སྒོ་ནས་དྲི་བ་གཉིས་གསུངས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བས་བགྲངས་ནས་རང་ཉིད་ཀྱིས་སྟོན་པར་འགྱུར་རོ།། උබ්භතකනවසන්ධාගාරවණ්ණනා གསར་དུ་བསྐྲུན་པའི་ཚོམས་ཆེན་མཐོན་པོའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། 297. උච්චාධිට්ඨානතාය තං සන්ධාගාරං භූමිතො උබ්භතං වියාති ‘‘උබ්භතක’’න්ති නාමං ලභති. තෙනාහ ‘‘උච්චත්තා වා එවං වුත්ත’’න්ති. සන්ධාගාරසාලාති එකා මහාසාලා. උය්‍යොගකරණාදීසු හි රාජානො තත්ථ ඨත්වා ‘‘එත්තකා පුරතො ගච්ඡන්තු, එත්තකා පච්ඡා’’තිආදිනා තත්ථ නිසීදිත්වා සන්ධං කරොන්ති මරියාදං බන්ධන්ති, තස්මා තං ඨානං ‘‘සන්ධාගාර’’න්ති වුච්චති. උය්‍යොගට්ඨානතො ච ආගන්ත්වා යාව ගෙහං ගොමයපරිභණ්ඩාදිවසෙන පටිජග්ගනං කරොන්ති, තාව එකං ද්වෙ දිවසෙ තෙ රාජානො තත්ථ සන්ථම්භන්තීතිපි සන්ධාගාරං, තෙසං රාජූනං සහ අත්ථානුසාසනඅගාරන්තිපි සන්ධාගාරන්ති. යස්මා වා තෙ තත්ථ සන්නිපතිත්වා ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ කසිතුං වට්ටති, ඉමස්මිං කාලෙවපිතු’’න්තිආදිනා ඝරාවාසකිච්චං සන්ධරන්ති, තස්මා ඡිද්දාවඡිද්දං ඝරාවාසං [Pg.164] තත්ථ සන්ධරන්තීතිපි සන්ධාගාරං, සා එව සාලාති සන්ධාගාරසාලා. දෙවතාති ඝරදෙවතා. නිවාසවසෙන අනජ්ඣාවුත්ථත්තා ‘‘කෙනචි වා මනුස්සභූතෙනා’’ති වුත්තං. කම්මකරණවසෙන පන මනුස්සා තත්ථ නිසජ්ජාදීනි කප්පෙසුමෙව. ‘‘සයමෙව පන සත්ථු ඉධාගමනං අම්හාකං පුඤ්ඤවසෙනෙව, අහො මයං පුඤ්ඤවන්තො’’ති හට්ඨතුට්ඨා එවං සම්මා චින්තෙසුන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අම්හෙහී’’තිආදිමාහ. ༢༩༧. མཐོན་པོར་གནས་པའི་ཕྱིར་ཚོམས་ཆེན་དེ་ནི་ས་ལས་འཕགས་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་“མཐོན་པོ་”ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་བོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཡང་ན་མཐོ་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ་”ཞེས་པའོ།། “ཚོམས་ཆེན་གྱི་ཁང་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁང་ཆེན་གཅིག་གོ། དམག་འདྲེན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚེ་རྒྱལ་པོ་རྣམས་དེར་གནས་ནས་“འདི་ཙམ་སྔོན་ལ་སོང་ཞིག འདི་ཙམ་རྗེས་སུ་འབྲོངས་ཤིག་”ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དེར་འཁོད་དེ་གྲོས་བྱེད་ཅིང་ས་མཚམས་འཛིན་པས་ན། གནས་དེ་ལ་“ཚོམས་ཆེན་”ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན་དམག་གི་གནས་ནས་འོངས་ཏེ་ཁྱིམ་དུ་ལྕི་བས་བྱུག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མ་བཅོས་པའི་བར་དུ། ཉིན་གཅིག་གམ་གཉིས་ཀྱི་རིང་རྒྱལ་པོ་དེ་དག་དེར་ངལ་གསོ་བས་ཀྱང་ཚོམས་ཆེན་ཞེས་བྱ་ལ། རྒྱལ་པོ་དེ་དག་ལྷན་ཅིག་ཏུ་དོན་ལ་བསྒོ་བའི་ཁང་པ་ཡིན་པས་ཀྱང་ཚོམས་ཆེན་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན་དེ་དག་དེར་འདུས་ནས་“དུས་འདིར་རྨོ་བར་བྱའོ།། དུས་འདིར་ས་བོན་གདབ་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཁྱིམ་གྱི་བྱ་བ་འཛིན་པས་ན། ཁྱིམ་གྱི་བྱ་བ་ཆད་པ་རྣམས་དེར་མཐུད་པར་བྱེད་པས་ཀྱང་ཚོམས་ཆེན་ཞེས་བྱ་སྟེ། ཁང་ཆེན་དེ་ཉིད་ནི་ཚོམས་ཆེན་གྱི་ཁང་པའོ།། “ལྷ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་གྱི་ལྷའོ།། གནས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་“མིའི་སྐྱེ་བོ་གང་གིས་ཀྱང་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ལས་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ནི་མི་རྣམས་ཀྱིས་དེར་འདུག་པ་ལ་སོགས་པ་བྱས་པ་ཉིད་དོ།། “སྟོན་པ་རང་ཉིད་འདིར་བྱོན་པ་ནི་བདག་ཅག་གི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་ཁོ་ནས་ཡིན་ཏེ། ཀྱེ་མ་བདག་ཅག་ནི་བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའོ་”ཞེས་དགའ་ཞིང་མགུ་ནས་དེ་ལྟར་ལེགས་པར་བསམས་སོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར་“བདག་ཅག་གིས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། 298. අට්ටකාති චිත්තකම්මකරණත්ථං බද්ධා මඤ්චකා. මුත්තමත්තාති තාවදෙව සන්ධාගාරෙ නවකම්මස්ස නිට්ඨාපිතභාවමාහ, තෙන‘‘අචිරකාරිත’’න්තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙති. අරඤ්ඤං ආරාමො ආරමිතබ්බට්ඨානං එතෙසන්ති අරඤ්ඤාරාමා. සන්ථරණං සන්ථරි, සබ්බො සකලො සන්ථරි එත්ථාති සබ්බසන්ථරි, භාවනපුංසකනිද්දෙසොයං. තෙනාහ ‘‘යථා සබ්බං සන්ථතං හොති, එව’’න්ති. ༢༩༨. “སྟེགས་བུ་”ཞེས་པ་ནི་རི་མོའི་ལས་བྱ་བའི་ཕྱིར་བཅོས་པའི་ཁྲིའོ།། “ཐར་མ་ཐག་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཚོམས་ཆེན་དུ་ལས་གསར་པ་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་གསུངས་ཏེ། དེས་“གསར་དུ་བྱས་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་དོན་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། དགོན་པ་དང་ཀུན་དགའ་ར་བ་སྟེ་དེ་དག་གི་དགའ་བར་བྱ་བའི་གནས་ནི་དགོན་པའི་ཀུན་དགའ་ར་བའོ།། གདིང་བ་ནི་གདིང་བའོ།། ཐམས་ཅད་དམ་མཐའ་དག་འདིར་བཏིང་བས་ན་ཐམས་ཅད་བཏིང་བ་སྟེ། འདི་ནི་དངོས་པོ་མ་ནིང་གི་བསྟན་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཇི་ལྟར་ཐམས་ཅད་བཏིང་བར་གྱུར་པ་དེ་ལྟར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། 299. සමන්තපාසාදිකොති සමන්තතො සබ්බභාගෙන පසාදාවහො චාතුරියසො. ‘‘අසීතිහත්ථං ඨානං ගණ්හාතී’’ති ඉදං බුද්ධානං කායප්පභාය පකතියා අසීතිහත්ථෙ ඨානෙ අභිබ්‍යාපනතො වුත්තං. ඉද්ධානුභාවෙන පන අනන්තං අපරිමාණං ඨානං විජ්ජොතතෙව. නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජට්ඨපභස්සරවසෙන ඡබ්බණ්ණා. සබ්බෙ දිසාභාගාති සරීරප්පභාය බාහුල්ලතො වුත්තං. ༢༩༩. “ཀུན་ནས་མཛེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ནས་དང་བ་སྐྱེད་པ་སྟེ་མཁས་པའོ།། “ཁྲུ་བརྒྱད་ཅུའི་ས་གནས་འཛིན་ཏོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྐུའི་འོད་ཀྱིས་རང་བཞིན་གྱིས་ཁྲུ་བརྒྱད་ཅུའི་ས་ལ་ཁྱབ་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་མཐུས་ནི་མཐའ་ཡས་མུ་མེད་པའི་གནས་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ།། སྔོན་པོ་དང་སེར་པོ་དང་དམར་པོ་དང་དཀར་པོ་དང་བཙོད་ཁ་དང་འོད་གསལ་བའི་དབང་གིས་ཁ་དོག་དྲུག་གོ། “ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་ཐམས་ཅད་”ཞེས་པ་ནི་སྐུའི་འོད་ཤིན་ཏུ་མང་བའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། අබ්භමහිකාදීහි උපක්කිලිට්ඨං සුඤ්ඤං න සොභති, තාරකාචිතං පන අන්තලික්ඛං තාසං පභාහි සමන්තතො විජ්ජොතමානං විරොචතීති ආහ ‘‘සමුග්ගතතාරකං විය ගගනතල’’න්ති. සබ්බපාලිඵුල්ලොති මූලතො පට්ඨාය යාව සාඛග්ගා ඵුල්ලො. ‘‘පටිපාටියාඨපිතාන’’න්තිආදි පරිකප්පූපමා. තථා හි විය-සද්දග්ගහණං කතං. සිරියා සිරිං අභිභවමානං වියාති අත්තනො සොභාය තෙසං සොභන්ති අත්ථො. ‘‘භික්ඛූපි සබ්බෙවා’’ති ඉදං නෙසං ‘‘අප්පිච්ඡා’’තිආදිනා වුත්තගුණෙසු ලොකියගුණානං වසෙන යොජෙතබ්බං. න හි තෙ සබ්බෙව දසකථාවත්ථුලාභිනො. තෙන වුත්තං ‘‘සුත්තන්තං ආවජ්ජෙත්වා…පෙ… අරහත්තං පාපුණිස්සන්තී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 3.296). තස්මා යෙ තත්ථ අරියා, තෙ සබ්බෙසම්පි පදානං වසෙන බොධිතා හොන්ති. යෙ පන පුථුජ්ජනා, තෙ ලොකියගුණදීපකෙහි පදෙහීති න තථා හෙට්ඨා [Pg.165] ‘‘අසීතිමහාථෙරා’’තිආදි වුත්තං. පුබ්බෙ අරහත්තභාගිනො ගහිතා. སྤྲིན་དང་ན་བུན་ལ་སོགས་པས་ཉོན་མོངས་པར་བྱས་པའི་ནམ་མཁའ་སྟོང་པ་ནི་མི་མཛེས་ལ། སྐར་མས་གཏམས་པའི་བར་སྣང་ནི་དེ་དག་གི་འོད་ཀྱིས་ཀུན་ནས་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་མཛེས་པས་ན། “སྐར་མ་ཤར་བའི་ནམ་མཁའི་དཀྱིལ་འཁོར་བཞིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཀུན་ནས་མེ་ཏོག་རྒྱས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྩ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཡལ་གའི་རྩེ་མོའི་བར་དུ་མེ་ཏོག་རྒྱས་པའོ།། “རིམ་པ་བཞིན་བཞག་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་རྟོག་པའི་དཔེའོ།། དེ་ལྟར་“བཞིན་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། “དཔལ་གྱིས་དཔལ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་མཛེས་པས་དེ་དག་གི་མཛེས་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱང་ཐམས་ཅད་ཁོ་ན་”ཞེས་པ་འདི་ནི་དེ་དག་གི་“འདོད་པ་ཆུང་བ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལས་འཇིག་རྟེན་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་དབང་གིས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། འདི་ལྟར་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་གཏམ་གྱི་གཞི་བཅུ་ཐོབ་པ་ཤ་སྟག་མ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་“མདོ་སྡེ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས་...པེ་... དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེས་ན་གང་དག་དེར་འཕགས་པ་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི་ཚིག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་རྟོགས་པར་བྱས་པ་ཡིན་ལ། གང་དག་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཡོན་ཏན་སྟོན་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིས་ཏེ། དེ་ལྟར་འོག་ཏུ་“གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་བརྒྱད་ཅུ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་མ་གསུངས་སོ།། སྔོན་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་སྐལ་བ་ཅན་རྣམས་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། රූපකායස්ස අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජන-පටිමණ්ඩිත-ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණකායප්පභාබ්‍යාමප්පභාකෙතුමාලාවිචිත්තතාව (දී. නි. 2.33; 3.200; ම. නි. 2.385) බුද්ධවෙසො. ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙන්තස්ස භගවතො කායස්ස ආලොකිතවිලොකිතාදීසු පරමුක්කංසගතො බුද්ධාවෙණිකො අච්චන්තුපසමො බුද්ධවිලාසො. අස්සන්ති තස්සං. གཟུགས་ཀྱི་སྐུ་ལ་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་བརྒྱན་པ་དང་། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་། སྐུའི་འོད་དང་། འདོམ་གང་གི་འོད་དང་། འོད་ཀྱི་ཕྲེང་བས་རྣམ་པར་བཀྲ་བ་ཉིད་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆ་བྱད་དོ།། ཁ་དོག་དྲུག་གི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་འོད་ཟེར་འགྱེད་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུའི་གཟིགས་པ་དང་རྣམ་པར་གཟིགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྣམ་འགྱུར་རོ།། “དེའི་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ཉིད་ཀྱིའོ།། සන්ධාගාරානුමොදනපටිසංයුත්තාති ‘‘සීතං උණ්හං පටිහන්තී’’තිආදිනා (චූළව. 295, 315) නයෙන සන්ධාගාරගුණූපසඤ්හිතා සන්ධාගාරකරණපුඤ්ඤානිසංසභාවිනී. පකිණ්ණකකථාති සඞ්ගීතිඅනාරුළ්හා සුණන්තානං අජ්ඣාසයානුරූපතාය විවිධවිපුලහෙතූපමාසමාලඞ්කතා නානානයවිචිත්තා විත්ථාරකථා. තෙනාහ ‘‘තදා හී’’තිආදි. ආකාසගඞ්ගං ඔතාරෙන්තො විය නිරුපක්කිලෙසතාය සුවිසුද්ධෙන, විපුලොදාරතාය අපරිමෙය්‍යෙන ච අත්ථෙන සුණන්තානං කායචිත්තපරිළාහවූපසමනතො. පථවොජං ආකඩ්ඪන්තො විය අඤ්ඤෙසං සුදුක්කරතාය, මහාසාරතාය වා අත්ථස්ස. මහාජම්බුං මත්ථකෙ ගහෙත්වා චාලෙන්තො විය චාලනපච්චයට්ඨානවසෙන පුබ්බෙනාපරං අනුසන්ධානතො. යොජනිය…පෙ… පායමානො විය දෙසනං චතුසච්චයන්තෙ පක්ඛිපිත්වා අත්ථවෙදධම්මවෙදස්සෙව ලභාපනෙන සාතමධුරධම්මාමතරසූපසංහරණතො. මධුගණ්ඩන්ති මධුපටලං. འདུ་ཁང་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བ་དང་འབྲེལ་བ་ནི། “གྲང་བ་དང་ཚ་བ་སེལ་བར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ (སྦྱིན་པའི་ལེའུ་ ༢༩༥, ༣༡༥) ཚུལ་གྱིས་འདུ་ཁང་གི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་ཞིང་འདུ་ཁང་བསྐྲུན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཕན་ཡོན་སྟོན་པའོ།། “གཏམ་ཐོར་བུ་” (Pakiṇṇakakathā) ཞེས་པ་ནི། བསྡུ་བར་མ་གཏོགས་པ། ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར། རྒྱུ་དང་དཔེ་སྣ་ཚོགས་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པས་བརྒྱན་པ། ཚུལ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་མཛེས་པའི་རྒྱས་བཤད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ “དེའི་ཚེ་ནི་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ནམ་མཁའི་གངྒཱ་ཕབ་པ་བཞིན་དུ་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཡངས་པས་ཚད་མེད་པའི་དོན་གྱིས་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་གདུང་བ་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ས་ཡི་བཅུད་འཐེན་པ་བཞིན་དུ་གཞན་གྱིས་བྱ་དཀའ་བའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་དོན་གྱི་སྙིང་པོ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ཛམྦུའི་ཤིང་ཆེན་པོ་རྩེ་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་གཡོ་བ་བཞིན་དུ་གཡོ་བའི་རྒྱུ་དང་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་སྔ་ཕྱི་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར། དཔག་ཚད་...སྦྱིན་པ་བཞིན་དུ་ཆོས་བསྟན་པ་བདེན་པ་བཞིའི་མཐར་བཀོད་དེ། དོན་གྱི་རིག་པ་དང་ཆོས་ཀྱི་རིག་པ་ཉིད་ཐོབ་པར་བྱེད་པས་ཞིམ་ཞིང་མངར་བའི་ཆོས་ཀྱི་བདུད་རྩིའི་རོ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། “སྦྲང་རྩིའི་ཚང་” (Madhugaṇḍa) ཞེས་པ་ནི་སྦྲང་རྩིའི་ཚང་ངོ་།། 300. ‘‘තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූත’’න්ති බ්‍යාපනිච්ඡායං ඉදං ආමෙඩිතවචනන්ති දස්සෙතුං ‘‘යං යන්දිස’’න්තිආදි වුත්තං. අනුවිලොකෙත්වාති එත්ථ අනු-සද්දො ‘‘පරී’’ති ඉමිනා සමානත්ථො, විලොකනඤ්චෙත්ථ සත්ථු චක්ඛුද්වයෙනපි ඉච්ඡිතබ්බන්ති ‘‘මංසචක්ඛුනා…පෙ… තතො තතො විලොකෙත්වා’’ති සඞ්ඛෙපතො වත්වා තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘මංසචක්ඛුනා හී’’තිආදි වුත්තං. හත්ථෙන කුච්ඡිතං කතං හත්ථකුක්කුච්චං කුකතමෙව කුක්කුච්චන්ති කත්වා. එවං පාදකුක්කුච්චං දට්ඨබ්බං. නිච්චලා නිසීදිංසු අත්තනො සුවිනීතභාවෙන, බුද්ධගාරවෙන ච. ‘‘ආලොකං පන වඩ්ඪයිත්වා’’තිආදි කදාචි භගවා එවම්පි කරොතීති [Pg.166] අධිප්පායෙන වුත්තං. න හි සත්ථු සාවකානං විය එවං පයොගසම්පාදනීයමෙතං ඤාණං. තිරොහිතවිදූරවත්තනිපි රූපගතෙ මංසචක්ඛුනො පවත්තියා ඉච්ඡිතත්තා වීමංසිතබ්බං. අරහත්තුපගං අරහත්තපදට්ඨානං. චක්ඛුතලෙසු නිමිත්තං ඨපෙත්වාති භාවනානුයොගසම්පත්තියා සබ්බෙසං තෙසං භික්ඛූනං චක්ඛුතලෙසු ලබ්භමානං සන්තින්ද්‍රියවිගතථිනමිද්ධතාකාරසඞ්ඛාතං නිමිත්තං අත්තනො හදයෙ ඨපෙත්වා සල්ලක්ඛෙත්වා. කස්මා ආගිලායති කොටිසතසහස්සහත්ථිනාගානං බලං ධාරෙන්තස්සාති චොදකස්ස අධිප්පායො. ආචරියො එස සඞ්ඛාරානං සභාවො, යදිදං අනිච්චතා. යෙ පන අනිච්චා, තෙ එකන්තෙනෙව උදයවයපටිපීළිතතාය දුක්ඛා එව, දුක්ඛසභාවෙසු තෙසු සත්ථු කායෙ දුක්ඛුප්පත්තියා අයං පච්චයොති දස්සෙතුං ‘‘භගවතො හී’’තිආදි වුත්තං. පිට්ඨිවාතො උප්පජ්ජි, සො ච ඛො පුබ්බෙ කතකම්මපච්චයා. ස්වායමත්ථො පරමත්ථදීපනියං උදානට්ඨකථායං ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ༣༠༠. “Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ” (ཅང་མི་སྨྲ་བར་གྱུར་ཅིང་ཅང་མི་སྨྲ་བར་གྱུར་པ་) ཞེས་པ་ནི་ཁྱབ་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར་འདི་ནི་ཟློས་པའི་ཚིག་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཕྱོགས་གང་དང་གང་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “Anuviloketvā” (ཀུན་ཏུ་བལྟས་ནས་) ཞེས་པ་འདིར་ “anu” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ “parī” (ཡོངས་སུ་) ཞེས་པ་དང་དོན་གཅིག་ལ། འདིར་བལྟ་བ་ནི་སྟོན་པའི་སྤྱན་གཉིས་ཀས་ཀྱང་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཤའི་སྤྱན་གྱིས་... དེ་དང་དེ་ནས་བལྟས་ཏེ་” ཞེས་མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་ནས། དོན་དེ་ཉིད་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཤའི་སྤྱན་གྱིས་ནི་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ལག་པས་ངན་པར་བྱས་པ་ནི་ལག་པའི་འགྱོད་པ་ (hatthakukkucca) སྟེ། ངན་པར་བྱས་པ་ཉིད་འགྱོད་པ་ (kukkucca) ཞེས་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་རྐང་པའི་འགྱོད་པའང་བལྟ་བར་བྱའོ།། རང་ཉིད་ཤིན་ཏུ་དུལ་བའི་ཉིད་དང་སངས་རྒྱས་ལ་གུས་པའི་ཕྱིར་མི་གཡོ་བར་འཁོད་དོ།། “འོད་ནི་སྤེལ་ནས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་རེས་འགའ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་ལྟར་ཡང་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་བསམ་པས་གསུངས་སོ།། སྟོན་པའི་ཡེ་ཤེས་འདི་ནི་ཉན་ཐོས་རྣམས་བཞིན་དུ་འབད་པས་སྒྲུབ་དགོས་པ་མ་ཡིན་ནོ།། བསྒྲིབས་པ་དང་རྒྱང་རིང་པོར་གནས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་རྣམ་པ་ལའང་ཤའི་སྤྱན་འཇུག་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར་དཔྱད་པར་བྱའོ།། “Arahattupagaṃ” ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་གནས་སོ།། “Cakkhutalesu nimittaṃ ṭhapetvā” (མིག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་མཚན་མ་བཞག་ནས་) ཞེས་པ་ནི། སྒོམ་པའི་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་དགེ་སློང་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མིག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་རྙེད་པར་འགྱུར་བའི་དབང་པོ་ཞི་བ་དང་རྨུགས་གཉིད་དང་བྲལ་བའི་རྣམ་པ་ཉིད་དུ་བགྲང་བའི་མཚན་མ་རང་གི་སྙིང་ལ་བཞག་སྟེ་མཚོན་པར་བྱས་ནས་སོ།། ཅིའི་ཕྱིར་གདུང་བར་འགྱུར་ཏེ། གླང་པོ་ཆེ་སྟོབས་ལྡན་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་གི་སྟོབས་འཛིན་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་རྒོལ་བའི་བསམ་པའོ།། སློབ་དཔོན་གྱིས་གསུངས་པ། འདི་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་དེ། འདི་ལྟ་སྟེ་མི་རྟག་པ་ཉིད་དོ།། གང་དག་མི་རྟག་པ་དེ་དག་ནི་སྐྱེ་བ་དང་འཇིག་པས་གཙེས་པའི་ཕྱིར་གཏན་དུ་སྡུག་བསྔལ་བ་ཉིད་དེ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་རང་བཞིན་ཅན་དེ་དག་ལ་སྟོན་པའི་སྐུ་ལ་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་འདི་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ནི་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། སྐུ་རྒྱབ་ཀྱི་རླུང་ལངས་པ་དེ་ནི་སྔོན་བྱས་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་སོ།། དོན་འདི་ནི་དོན་དམ་པར་གསལ་བྱེད་ (Paramatthadīpanī) ཅེས་བྱ་བའི་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ (Udāna-aṭṭhakathā) ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། භින්නනිගණ්ඨවත්ථුවණ්ණනා གཅེར་བུ་པ་རྣམས་བྱེ་བའི་གཏམ་རྒྱུད་བཤད་པ། 301. හෙට්ඨා වුත්තමෙව පාසාදිකසුත්තවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 3.164). ༣༠༡. འོག་ཏུ་གསུངས་པ་ཉིད་དང་མཚུངས་པར་མཛེས་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ (དཱིགྷ་ནི་ཀཱ་ཡའི་འགྲེལ་བཤད་ ༣.༡༦༤) ལས་ཤེས་པར་བྱའོ།། 302. ස්වාඛ්‍යාතං ධම්මං දෙසෙතුකාමොති ස්වාඛ්‍යාතං කත්වා ධම්මං කථෙතුකාමො, සත්ථාරා වා ස්වාඛ්‍යාතං ධම්මං සයං භික්ඛූනං කථෙතුකාමො. සත්ථාරා දෙසිතධම්මමෙව හි තතො තතො ගහෙත්වා සාවකා සබ්‍රහ්මචාරීනං කථෙන්ති. ༣༠༢. “Svākhyātaṃ dhammaṃ desetukāmo” (ལེགས་པར་གསུངས་པའི་ཆོས་སྟོན་པར་འདོད་པ་) ཞེས་པ་ནི། ལེགས་པར་གསུངས་པ་བྱས་ནས་ཆོས་བཤད་པར་འདོད་པའམ། ཡང་ན་སྟོན་པས་ལེགས་པར་གསུངས་པའི་ཆོས་ཉིད་རང་གིས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བཤད་པར་འདོད་པའོ།། སྟོན་པས་བསྟན་པའི་ཆོས་ཉིད་དེ་དང་དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་བཤད་པའི་ཕྱིར། එකකවණ්ණනා ཚན་པ་གཅིག་པའི་བཤད་པ། 303. සමග්ගෙහි භාසිතබ්බන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං සමග්ගෙහි හුත්වා භාසිතබ්බං, සජ්ඣායිතබ්බඤ්චෙව වණ්ණෙතබ්බඤ්චාති අත්ථො. යථා පන සමග්ගෙහි සඞ්ගායනං හොති, තම්පි දස්සෙතුං ‘‘එකවචනෙහී’’තිආදි වුත්තං. එකවචනෙහීති විරොධාභාවෙන සමානවචනෙහි. තෙනාහ ‘‘අවිරුද්ධවචනෙහී’’තිආදි. සාමග්ගිරසං දස්සෙතුකාමොති යස්මිං ධම්මෙ සඞ්ගායනෙ සාමග්ගිරසානුභවනං ඉච්ඡිතං දෙසනාකුසලතාය, තත්ථ එකකදුකතිකාදිවසෙන බහුධා සාමග්ගිරසං දස්සෙතුකාමො. සබ්බෙ සත්තාති අනවසෙසා සත්තා[Pg.167], තෙ පන භවභෙදතො සඞ්ඛෙපෙනෙව භින්දිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘කාමභවාදීසූ’’තිආදිමාහ. බ්‍යධිකරණානම්පි බාහිරත්ථසමාසො හොති යථා ‘‘උරසිලොමො’’ති ආහ ‘‘ආහාරතො ඨිති එතෙසන්ති ආහාරට්ඨිතිකා’’ති. තිට්ඨති එතෙනාති ඨිති, ආහාරො ඨිති එතෙසන්ති ආහාරට්ඨිතිකාති එවං වා එත්ථ සමාසවිග්ගහො දට්ඨබ්බො. ආහාරට්ඨිතිකාති පච්චයට්ඨිතිකා, පච්චයායත්තවුත්තිකාති අත්ථො. පච්චයත්ථො හෙත්ථ ආහාර-සද්දො ‘‘අයං ආහාරො අනුප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්සඋප්පාදායා’’තිආදීසු (සං. නි. 5.183, 232) විය. එවඤ්හි ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති ඉමිනා අසඤ්ඤසත්තාපි පරිග්ගහිතා හොන්ති. සා පනායං ආහාරට්ඨිතිකතා නිප්පරියායතො සඞ්ඛාරධම්මො, න සත්තධම්මො. තෙනෙවාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකාති ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛාරලොකො වෙදිතබ්බො’’ති (විසුද්ධි. 1.136; පාරා. අට්ඨ. වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා; උදා. අට්ඨ. 30; චූළනි. අට්ඨ. 65; උදා. අට්ඨ. 186) යදි එවං ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති ඉදං කථන්ති? පුග්ගලාධිට්ඨානා දෙසනාති නායං දොසො. යථාහ භගවා ‘‘එකධම්මෙ භික්ඛවෙ භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො සම්මා විරජ්ජමානො සම්මා විමුච්චමානො සම්මා පරියන්තදස්සාවී සම්මත්තං අභිසමෙච්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, කතමස්මිං එකධම්මෙ? සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති (අ. නි. 10.27) එකො ධම්මොති ‘‘සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති ය්වායං පුග්ගලාධිට්ඨානාය කථාය සබ්බෙසං සඞ්ඛාරානං පච්චයායත්තවුත්තිතාය ආහාරපරියායෙන සාමඤ්ඤතො පච්චයධම්මො වුත්තො, අයං ආහාරො නාම එකො ධම්මො. යාථාවතො ඤත්වාති යථාසභාවතො අභිසම්බුජ්ඣිත්වා. සම්මදක්ඛාතොති තෙනෙව අභිසම්බුද්ධාකාරෙන සම්මදෙව දෙසිතො. ༣༠༣. “Samaggehi bhāsitabbaṃ” (མཐུན་པར་སྨྲ་བར་བྱའོ་) ཞེས་པ་ནི། ཕན་ཚུན་མཐུན་པར་གྱུར་ཏེ་སྨྲ་བར་བྱ་ཞིང་། ཁ་ཏོན་བྱ་བ་དང་བཤད་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་བསྡུ་བ་བྱེད་པ་དེ་ཉིད་ཀྱང་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཚིག་གཅིག་གིས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཚིག་གཅིག་གིས་ཞེས་པ་ནི་འགལ་བ་མེད་པས་མཚུངས་པའི་ཚིག་གིས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “མི་འགལ་བའི་ཚིག་གིས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “Sāmaggirasaṃ dassetukāmo” (མཐུན་པའི་རོ་བསྟན་པར་འདོད་པ་) ཞེས་པ་ནི། ཆོས་གང་ལ་བསྡུ་བ་བྱེད་པ་ན་གསུང་རབ་ལ་མཁས་པའི་ཕྱིར་མཐུན་པའི་རོ་མྱོང་བར་འདོད་པ་དེར། ཚན་པ་གཅིག་པ་དང་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་མང་པོར་མཐུན་པའི་རོ་བསྟན་པར་འདོད་པའོ།། “Sabbe sattā” (སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་) ཞེས་པ་ནི་མ་ལུས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་སྲིད་པའི་དབྱེ་བ་ལས་མདོར་བསྡུས་ཏེ་སོ་སོར་བགོས་ནས་སྟོན་པར། “འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གཞི་མི་མཐུན་པ་རྣམས་ལའང་ཕྱིའི་དོན་གྱི་ཚིག་སྡུད་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན། “བྲང་ལ་སྤུ་ཡོད་པ་” (urasilomo) ཞེས་པ་བཞིན། “ཟས་ལས་གནས་པ་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་ཟས་ཀྱིས་གནས་པ་རྣམས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིས་གནས་པས་ན་གནས་པ་སཏེ། ཟས་ནི་འདི་དག་གི་གནས་པ་ཡིན་པས་ཟས་ཀྱིས་གནས་པ་རྣམས་ཞེས་པ་འདི་ལྟར་ཡང་འདིར་ཚིག་སྡུད་ཀྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་བལྟ་བར་བྱའོ།། “Āhāraṭṭhitikā” (ཟས་ཀྱིས་གནས་པ་) ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་གྱིས་གནས་པ་སྟེ། རྐྱེན་ལ་རག་ལས་ཏེ་འཇུག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་རྐྱེན་གྱི་དོན་ནི་ཟས་ཀྱི་སྒྲ་སྟེ། “ཟས་འདི་ནི་མ་སྐྱེས་པའི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ (སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ་ ༥.༡༨༣, ༢༣༢) ནང་བཞིན་ནོ།། འདི་ལྟར་ “སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་” ཞེས་པས་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱང་བསྡུས་པ་ཡིན་ནོ།། ཟས་ཀྱིས་གནས་པ་ཉིད་འདི་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཆོས་ཡིན་གྱི། སེམས་ཅན་གྱི་ཆོས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་པ། “སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཟས་ཀྱིས་གནས་པ་ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཤེས་པར་བྱའོ་” ཞེས་སོ།། (ཀུན་གསལ་ ༡.༡༣༦; པཱ་རཱ་ཛི་ཀའི་འགྲེལ་བཤད་ ཝེ་རཉྫ་ཀཎྜ་; ཆེད་བརྗོད་འགྲེལ་བཤད་ ༣༠; གླེང་གཞི་ཆུང་ངུའི་འགྲེལ་བཤད་ ༦༥; ཆེད་བརྗོད་འགྲེལ་བཤད་ ༡༨༦) གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། “སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་” ཞེས་པ་འདི་ཇི་ལྟར་ཡིན་ཞེ་ན། གང་ཟག་ལ་བརྟེན་ནས་བསྟན་པ་ཡིན་པས་སྐྱོན་འདི་མེད་དོ།། ཇི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ། “དགེ་སློང་དག ཆོས་གཅིག་ལ་དགེ་སློང་གིས་ཡང་དག་པར་སྐྱོ་ཞིང་། ཡང་དག་པར་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་ལ། ཡང་དག་པར་རྣམ་པར་གྲོལ་ཞིང་། ཡང་དག་པར་མཐའ་ལྟ་བར་བྱེད་པ། ཡང་དག་པ་ཉིད་ལ་མངོན་པར་རྟོགས་ནས་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐར་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ། ཆོས་གཅིག་གང་ཞེ་ན། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཟས་ཀྱིས་གནས་པའོ་” ཞེས་སོ།། (ཨངྒུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ་ ༡0.༢༧) ཆོས་གཅིག་ཅེས་པ་ནི། “སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཟས་ཀྱིས་གནས་པའོ་” ཞེས་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་གཏམ་གྱིས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་ཏེ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། ཟས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་སྤྱིར་རྐྱེན་གྱི་ཆོས་གསུངས་པ་སྟེ། ཟས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ཆོས་གཅིག་གོ། “Yāthāvato ñatvā” (ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་ནས་) ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མངོན་པར་རྟོགས་ནས་སོ།། “Sammadakkhāto” (ལེགས་པར་བཤད་པ་) ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ལེགས་པར་བསྟན་པའོ།། චොදකො වුත්තම්පි අත්ථං යාථාවතො අප්පටිපජ්ජමානො නෙය්‍යත්ථං සුත්තපදං නීතත්ථතො දහන්තො ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති වචනමත්තෙ ඨත්වා ‘‘නනු චා’’තිආදිනා චොදෙති. ආචරියො අවිපරීතං තත්ථ යථාධිප්පෙතමත්ථං පවෙදෙන්තො ‘‘න විරුජ්ඣතී’’ති වත්වා ‘‘තෙසඤ්හි ඣානං ආහාරො හොතී’’ති ආහ. ඣානන්ති එකවොකාරභවාවහං සඤ්ඤාය විරජ්ජනවසෙන පවත්තං රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානං. පාළියං පන ‘‘අනාහාරා’’ති වචනං අසඤ්ඤභවෙ චතුන්නං ආහාරානං අභාවං සන්ධාය වුත්තං, න පච්චයාහාරස්ස අභාවතො. ‘‘එවං සන්තෙපී’’ති ඉදං සාසනෙ යෙසු ධම්මෙසු විසෙසතො [Pg.168] ආහාර-සද්දො නිරුළ්හො, ‘‘ආහාරට්ඨිතිකා’’ති එත්ථ යදි තෙ එව ගය්හන්ති, අබ්‍යාපිතදොසො ආපන්නො. අථ සබ්බොපි පච්චයධම්මො ආහාරොති අධිප්පෙතො, ඉමාය ආහාරපාළියා විරොධො ආපන්නොති දස්සෙතුං ආරද්ධං. ‘‘න විරුජ්ඣතී’’ති යෙනාධිප්පායෙන වුත්තං, තං විවරන්තො ‘‘එතස්මිඤ්හි සුත්තෙ’’තිආදිමාහ. කබළීකාරාහාරාදීනං ඔජට්ඨමකරූපාහරණාදි නිප්පරියායෙන ආහාරභාවො. යථා හි කබළීකාරාහාරො ඔජට්ඨමකරූපාහරණෙන රූපකායං උපත්ථම්භෙති, එවං ඵස්සාදයො ච වෙදනාදිආහරණෙන නාමකායං උපත්ථම්භෙන්ති, තස්මා සතිපි ජනකභාවෙ උපත්ථම්භකභාවො ඔජාදීසු සාතිසයො ලබ්භමානො මුඛ්‍යො ආහාරට්ඨොති තෙ එව නිප්පරියායෙන ආහාරලක්ඛණා ධම්මා වුත්තා. ඉධාති ඉමස්මිං සඞ්ගීතිසුත්තෙ. පරියායෙන පච්චයො ආහාරොති වුත්තො සබ්බො පච්චයො ධම්මො අත්තනො ඵලං ආහරතීති ඉමං පරියායං ලභතීති. තෙනාහ ‘‘සබ්බධම්මානඤ්හී’’තිආදි. තත්ථ සබ්බධම්මානන්ති සබ්බෙසං සඞ්ඛතධම්මානං. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං සුත්තෙන (අ. නි. 10.61) සමත්ථෙතුං ‘‘තෙනෙවාහා’’තිආදි වුත්තං. අයන්ති පච්චයාහාරො. རྒོལ་བས་གསུངས་པའི་དོན་དེ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཁོང་དུ་མ་ཆུད་པར། དྲང་བའི་དོན་གྱི་མདོའི་ཚིག་ངེས་པའི་དོན་དུ་བཟུང་ནས། “སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་” ཅེས་པའི་ཚིག་ཙམ་ལ་གནས་ཏེ། “འདི་ལྟ་མ་ཡིན་ནམ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྒོལ་བར་བྱེད་དོ།། སློབ་དཔོན་གྱིས་དེར་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དོན་སྟོན་པར། “མི་འགལ་ལོ་” ཞེས་གསུངས་ནས། “དེ་དག་གི་བསམ་གཏན་ནི་ཟས་སུ་འགྱུར་རོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། བསམ་གཏན་ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་གཅིག་པའི་སྲིད་པ་འདྲེན་པར་བྱེད་པ། འདུ་ཤེས་དང་བྲལ་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་བཞི་པའོ།། ལུང་ལས་ “ཟས་མེད་པ་” ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སྲིད་པར་ཟས་བཞི་པོ་མེད་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། རྐྱེན་གྱི་ཟས་མེད་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ།། “དེ་ལྟ་ན་ཡང་” ཞེས་པ་འདི་ནི་བསྟན་པ་ལ་ཆོས་གང་དག་ལ་ཁྱད་པར་དུ་ཟས་ཀྱི་སྒྲ་གྲགས་པ་ཡིན་ལ། “ཟས་ཀྱིས་གནས་པ་” ཞེས་པ་འདིར་གལ་ཏེ་དེ་དག་ཉིད་བཟུང་ན། མ་ཁྱབ་པའི་སྐྱོན་དུ་འགྱུར་རོ།། ཅི་སྟེ་རྐྱེན་གྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཟས་ཡིན་པར་འདོད་ན། ཟས་ཀྱི་ལུང་འདི་དང་འགལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་བརྩམས་སོ།། “མི་འགལ་ལོ་” ཞེས་པ་བསམ་པ་གང་གིས་གསུངས་པ་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པར། “མདོ་འདི་ལས་ནི་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཁམ་གྱི་ཟས་ལ་སོགས་པ་ནི་བཅུད་བརྒྱད་པའི་གཟུགས་ལེན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་ཟས་ཀྱི་དངོས་པོའོ།། ཇི་ལྟར་ཁམ་གྱི་ཟས་ཀྱིས་བཅུད་བརྒྱད་པའི་གཟུགས་ལེན་པས་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་འཛིན་པར་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་ལེན་པས་མིང་གི་ལུས་འཛིན་པར་བྱེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་སྐྱེད་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་ཀྱང་། འཛིན་པའི་དངོས་པོ་ནི་བཅུད་ལ་སོགས་པ་ལ་ལྷག་པར་རྙེད་པས་གཙོ་བོའི་ཟས་ཀྱི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ཉིད་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་ཟས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་སུ་གསུངས་སོ།། “འདིར་” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་བསྡུས་པའི་མདོ་ (Saṅgītisutta) འདིར་རོ།། རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་རྐྱེན་ནི་ཟས་སུ་གསུངས་ཏེ། རྐྱེན་གྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་རང་གི་འབྲས་བུ་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རྣམ་གྲངས་འདི་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནི་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེར་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱིའོ།། ད་ནི་ཇི་ལྟར་གསུངས་པའི་དོན་དེ་མདོ་ (ཨངྒུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ་ ༡༠.༦༡) དང་སྦྱར་ཏེ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། “དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་རྐྱེན་གྱི་ཟས་སོ།། නිප්පරියායාහාරොපි ගහිතොව හොති, යාවතා සොපි පච්චයභාවෙනෙව ජනකො, උපත්ථම්භකො ච හුත්වා තං තං ඵලං ආහරතීති වත්තබ්බතං ලභතීති. තත්ථාති පරියායාහාරො, නිප්පරියායාහාරොති ද්වීසු ආහාරෙසු. අසඤ්ඤභවෙ යදිපි නිප්පරියායාහාරො න ලබ්භති, පච්චයාහාරො පන ලබ්භති පරියායාහාරලක්ඛණො. ඉදානි ඉමමෙවත්ථං විත්ථාරෙන දස්සෙතුං ‘‘අනුප්පන්නෙ හි බුද්ධෙ’’තිආදි වුත්තං. උප්පන්නෙ බුද්ධෙ තිත්ථකරමතනිස්සිතානං ඣානභාවනාය අසිජ්ඣනතො ‘‘අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ’’ති වුත්තං. සාසනිකා තාදිසං ඣානං න නිබ්බත්තෙන්තීති ‘‘තිත්ථායතනෙ පබ්බජිතා’’ති වුත්තං. තිත්ථියා හි උපත්තිවිසෙසෙ විමුත්තිසඤ්ඤිනො, අඤ්ඤාවිරාගාවිරාගෙසු ආදීනවානිසංසදස්සිනො වා හුත්වා අසඤ්ඤසමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා අක්ඛණභූමියං උප්පජ්ජන්ති, න සාසනිකා. වායොකසිණෙ පරිකම්මං කත්වාති වායොකසිණෙ පඨමාදීනි තීණි ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා තතියජ්ඣානෙ චිණ්ණවසී හුත්වා තතො වුට්ඨාය චතුත්ථජ්ඣානාධිගමාය පරිකම්මං කත්වා. තෙනාහ ‘‘චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා’’ති. කස්මා පනෙත්ථ වායොකසිණෙයෙව පරිකම්මං වුත්තන්ති? යදෙත්ථ වත්තබ්බං[Pg.169], තං බ්‍රහ්මජාලටීකායං (දී. නි. ටී. 1.41) විත්ථාරිතමෙව. ධීති ජිගුච්ඡනත්ථෙ නිපාතො, තස්මා ධී චිත්තන්ති චිත්තං ජිගුච්ඡාමීති අත්ථො. ධිබ්බතෙතං චිත්තන්ති එතං මම චිත්තං ජිගුච්ඡිතං වත හොතු. වතාති සම්භාවනෙ, තෙන ජිගුච්ඡං සම්භාවෙන්තො වදති. නාමාති ච සම්භාවනෙ එව, තෙන චිත්තස්ස අභාවං සම්භාවෙති. චිත්තස්ස භාවාභාවෙසු ආදීනවානිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘චිත්තඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. ඛන්තිං රුචිං උප්පාදෙත්වාති ‘‘චිත්තස්ස අභාවො එව සාධු සුට්ඨූ’’ති ඉමං දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තිං, තත්ථ ච අභිරුචිං උප්පාදෙත්වා. རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་ཟས་ཀྱང་བཟུང་བ་ཉིད་ཡིན་ཏེ། ཇི་སྲིད་དུ་དེ་ཡང་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སྐྱེད་བྱེད་དང་། ཉེ་བར་རྟེན་བྱེད་དུ་གྱུར་ནས་འབྲས་བུ་དེ་དང་དེ་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལས་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཟས་དང་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་ཟས་ཏེ་ཟས་གཉིས་ལའོ།། འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སྐྱེ་གནས་སུ་གལ་ཏེ་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་ཟས་མི་རྙེད་ཀྱང་། རྐྱེན་གྱི་ཟས་ནི་རྙེད་དེ་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཟས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དོ།། ད་ནི་དོན་འདི་ཉིད་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "སངས་རྒྱས་མ་བྱུང་བའི་དུས་སུ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། སངས་རྒྱས་བྱུང་བའི་དུས་སུ་མུ་སྟེགས་ཅན་གྱི་ལྟ་བ་ལ་བརྟེན་པ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་སྒོམ་པ་མི་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། "སངས་རྒྱས་མ་བྱུང་བའི་དུས་སུ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། བསྟན་པ་ལ་གནས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་འདྲ་བའི་བསམ་གཏན་མི་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། "མུ་སྟེགས་ཀྱི་གནས་སུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ནི་སྐྱེ་གནས་ཁྱད་པར་ཅན་ལ་ཐར་པར་འདུ་ཤེས་པ་དང་། གཞན་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་དང་མ་བྲལ་བ་རྣམས་ལ་ཉེས་དམིགས་དང་ཕན་ཡོན་མཐོང་ནས། འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་བསྐྱེད་དེ་མི་ཁོམ་པའི་ས་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་གྱི། བསྟན་པ་ལ་གནས་པ་རྣམས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། རླུང་གི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སྦྱོར་བ་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི། རླུང་གི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་བསྐྱེད་དེ། བསམ་གཏན་གསུམ་པ་ལ་དབང་འབྱོར་བར་བྱས་ནས་དེ་ལས་ལངས་ཏེ། བསམ་གཏན་བཞི་པ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སྦྱོར་བ་བྱས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "བསམ་གཏན་བཞི་པ་བསྐྱེད་ནས་"ཞེས་གསུངས་སོ།། ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་རླུང་གི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཉིད་ལ་སྦྱོར་བ་གསུངས་ཤེ་ན། འདིར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཚངས་པའི་དྲྭ་བའི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ལས་རྒྱས་པར་བཤད་ཟིན་ཏོ།། དྷཱི་ཞེས་པ་ནི་སྨད་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ "དྷཱི་སེམས་" ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལ་སྨད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "སེམས་འདི་ལ་ཀྱེ་མ་ཧུད་" ཅེས་པ་ནི་བདག་གི་སེམས་འདི་ལ་ཀྱེ་མ་སྨད་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ།། "ཀྱེ་མ་" ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པའི་དོན་ཏེ། དེས་སྨད་པ་རྟོག་བཞིན་དུ་སྨྲའོ།། "ཞེས་བྱ་བ་" ཞེས་པའང་རྟོག་པའི་དོན་ཉིད་དེ། དེས་སེམས་མེད་པ་ཉིད་དུ་རྟོག་པར་བྱེད་དོ།། སེམས་ཡོད་པ་དང་མེད་པའི་ཉེས་དམིགས་དང་ཕན་ཡོན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "སེམས་ནི་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། བཟོད་པ་དང་འདོད་པ་བསྐྱེད་ནས་ཞེས་པ་ནི། "སེམས་མེད་པ་ཉིད་ལེགས་སོ་ཤིན་ཏུ་ལེགས་སོ་" ཞེས་བྱ་བའི་ལྟ་བ་ལ་ངེས་པར་རྟོག་པའི་བཟོད་པ་འདི་དང་། དེ་ལ་མངོན་པར་འདོད་པ་བསྐྱེད་ནས་སོ།། තථා භාවිතස්ස ඣානස්ස ඨිතිභාගියභාවප්පත්තියා අපරිහීනජ්ඣානස්ස තිත්ථායතනෙ පබ්බජිතස්සෙව තථා ඣානභාවනා හොතීති ආහ ‘‘මනුස්සලොකෙ’’ති. පණිහිතො අහොසීති මරණස්ස ආසන්නකාලෙ ඨපිතො අහොසි. යදි ඨානාදිනා ආකාරෙන නිබ්බත්තෙය්‍ය, කම්මබලෙන යාව භෙදා තෙනෙවාකාරෙන තිට්ඨෙය්‍ය වාති ආහ ‘‘සො තෙන ඉරියාපථෙනා’’තිආදි. དེ་ལས་བསྒོམས་པའི་བསམ་གཏན་གནས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་བསམ་གཏན་ལས་མ་ཉམས་ཤིང་། མུ་སྟེགས་ཀྱི་གནས་སུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཉིད་ལ་དེ་ལྟར་བསམ་གཏན་སྒོམ་པ་ཡོད་དོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། "མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། གཏད་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་འཆི་བའི་དུས་ལ་བབ་པའི་ཚེ་བཞག་པར་གྱུར་ཏོ།། གལ་ཏེ་ལངས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ན། ལས་ཀྱི་མཐུས་ཞིག་པའི་བར་དུ་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་གནས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། "དེ་ནི་སྤྱོད་ལམ་དེས་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། එව රූපානම්පීති එවං අචෙතනානම්පි. පි-සද්දෙන පගෙව සචෙතනානන්ති දස්සෙති. කථං පන අචෙතනානං නෙසං පච්චයාහාරස්ස උපකප්පනන්ති චොදනං සන්ධාය තත්ථ නිදස්සනං දස්සෙන්තො ‘‘යථා’’තිආදිමාහ. "འདི་ལྟ་བུའི་གཟུགས་རྣམས་ལའང་"ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་སེམས་མེད་པ་རྣམས་ལའང་ངོ་།། "ཡང་" ཞེས་པའི་སྒྲས་སེམས་དང་བཅས་པ་རྣམས་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། འོ་ན་སེམས་མེད་པ་དེ་དག་ལ་རྐྱེན་གྱི་ཟས་ཇི་ལྟར་ཕན་འདོགས་པར་བྱེད་ཅེས་པའི་རྒོལ་བ་ལ་དམིགས་ནས། དེ་ལ་དཔེ་མཚོན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "དཔེར་ན་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། යෙ උට්ඨානවීරියෙනෙව දිවසං වීතිනාමෙත්වා තස්ස නිස්සන්දඵලමත්තං කිඤ්චිදෙව ලභිත්වා ජීවිකං කප්පෙන්ති, තෙ උට්ඨානඵලූපජීවිනො. යෙ පන අත්තනො පුඤ්ඤඵලමෙව උපජීවෙන්ති, තෙ පුඤ්ඤඵලූපජීවිනො. නෙරයිකානං පන නෙව උට්ඨානවීරියවසෙන ජීවිකාකප්පනං, පුඤ්ඤඵලස්ස පන ලෙසොපි නත්ථීති වුත්තං ‘‘යෙ පන තෙ නෙරයිකා…පෙ… න පුඤ්ඤඵලූපජීවීති වුත්තා’’ති. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ආහරණෙන මනොසඤ්චෙතනාහාරොති වුත්තා, න යස්ස කස්සචි ඵලස්සාති අධිප්පායෙන ‘‘කිං පඤ්ච ආහාරා අත්ථී’’ති චොදෙති. ආචරියො නිප්පරියායාහාරෙ අධිප්පෙතෙ සියා තව චොදනායාවසරො, සා පන එත්ථ අනවසරාති දස්සෙතුං ‘‘පඤ්ච න පඤ්චාති ඉදං න වත්තබ්බ’’න්ති වත්වා පරියායාහාරස්සෙව පනෙත්ථ අධිප්පෙතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘නනු පච්චයො ආහාරොති වුත්තමෙත’’න්ති ආහ. තස්මාති යස්ස කස්සචි පච්චයස්ස ‘‘ආහාරො’’ති ඉච්ඡිතත්තා. ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං පාළියා සමත්ථෙන්තො ‘‘යං සන්ධායා’’තිආදිමාහ. གང་དག་ལྡང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་ཉིད་ཀྱིས་ཉིན་མོ་འདས་པར་བྱས་ནས། དེའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་ཙམ་ཅུང་ཟད་རྙེད་དེ་འཚོ་བ་འཛིན་པ་དེ་དག་ནི་ལྡང་བའི་འབྲས་བུས་འཚོ་བ་རྣམས་སོ།། གང་དག་ནི་རང་གི་བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་དེ་དག་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུས་འཚོ་བ་རྣམས་སོ།། སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ལ་ནི་ལྡང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་དབང་གིས་འཚོ་བ་འཛིན་པ་མེད་ལ། བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུའི་ཆ་ཤས་ཙམ་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར། "གང་དག་སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་པ་དེ་དག་ནི་...ཕེ་...བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུས་འཚོ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་སོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ཡིད་ལ་སེམས་པའི་ཟས་ཞེས་གསུངས་ཀྱི། འབྲས་བུ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་འདྲེན་པས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། "ཅི་ཟས་ལྔ་ཡོད་དམ་"ཞེས་རྒོལ་བར་བྱེད་དོ།། སློབ་དཔོན་གྱིས་གལ་ཏེ་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་ཟས་ལ་འདོད་ན་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་རྒོལ་བའི་སྐབས་ཡོད་པར་འགྱུར་ན། འདིར་ནི་དེའི་སྐབས་མེད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ལྔའམ་ལྔ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་འདི་མི་བརྗོད་དོ་"ཞེས་གསུངས་ནས། འདིར་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཟས་ཉིད་འདོད་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "རྐྱེན་ནི་ཟས་ཡིན་ནོ་ཞེས་འདི་མ་བཤད་དམ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལ་ "ཟས་" ཞེས་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ད་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་དེ་ཉིད་ལུང་གིས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ "གང་ལ་དམིགས་ནས་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། මුඛ්‍යාහාරවසෙනපි [Pg.170] නෙරයිකානං ආහාරට්ඨිතිකතං දස්සෙතුං ‘‘කබළීකාරං ආහාරං…පෙ… සාධෙතී’’ති වුත්තං. යදි එවං නෙරයිකා සුඛපටිසංවෙදිනොපි හොන්තීති? නොති දස්සෙතුං ‘‘ඛෙළොපි හී’’තිආදි වුත්තං. තයොති තයො අරූපාහාරා කබළීකාරාහාරස්ස අභාවතො. අවසෙසානන්ති අසඤ්ඤසත්තෙහි අවසෙසානං. කාමභවාදීසු නිබ්බත්තසත්තානං පච්චයාහාරො හි සබ්බෙසං සාධාරණොති. එතං පඤ්හන්ති ‘‘කතමො එකො ධම්මො’’ති එවං චොදිතමෙතං පඤ්හං. කථෙත්වාති විස්සජ්ජෙත්වා. གཙོ་བོའི་ཟས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ཟས་ལ་བརྟེན་ནས་གནས་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ཁམ་གྱི་ཟས་...ཕེ་...སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ཀྱང་བདེ་བ་མྱོང་བ་ཅན་དུ་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "མཆིལ་མ་ཡང་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གསུམ་ཞེས་པ་ནི་ཁམ་གྱི་ཟས་མེད་པའི་ཕྱིར་གཟུགས་མེད་པའི་ཟས་གསུམ་མོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལས་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱིའོ།། འདོད་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པར་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱི་ཟས་ནི་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དྲི་བ་འདི་ཞེས་པ་ནི། "ཆོས་གཅིག་པོ་གང་ཡིན་"ཞེས་འདི་ལྟར་དྲིས་པའི་དྲི་བ་འདིའོ།། བཤད་ནས་ཞེས་པ་ནི་ལན་བཏབ་ནས་སོ།། ‘‘තත්ථ තත්ථ…පෙ… දුක්ඛං හොතී’’ති එතෙන යථා ඉධ පඨමස්ස පඤ්හස්ස නිය්‍යාතනං, දුතියස්ස උද්ධරණං න කතං, එවං ඉමිනා එව අධිප්පායෙන ඉතො පරෙසු දුකතිකාදිපඤ්හෙසු තත්ථ තත්ථ ආදිපරියොසානෙසු එව උද්ධරණනිය්‍යාතනානි කත්වා සෙසෙසු න කතන්ති දස්සෙති. පටිච්ච එතස්මා ඵලං එතීති පච්චයො, කාරණං, තදෙව අත්තනො ඵලං සඞ්ඛරොතීති සඞ්ඛාරොති ආහ ‘‘ඉමස්මිම්පි…පෙ… සඞ්ඛාරොති වුත්තො’’ති. ආහාරපච්චයොති ආහරණට්ඨවිසිට්ඨො පච්චයො. ආහරණඤ්චෙත්ථ උප්පාදකත්තප්පධානං, සඞ්ඛරණං උපත්ථම්භකත්තප්පධානන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො. තෙනාහ ‘‘අයමෙත්ථ හෙට්ඨිමතො විසෙසො’’ති. නිප්පරියායාහාරෙ ගහිතෙ ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති වුත්තෙපි අසඤ්ඤසත්තා න ගහිතා එව භවිස්සන්තීති පදෙසවිසයො සබ්බ-සද්දො හොති යථා ‘‘සබ්බෙ තසන්තිදණ්ඩස්සා’’තිආදීසු (ධ. ප. 130). න හෙත්ථ ඛීණාසවාදීනං ගහණං හොති. පාකටො භවෙය්‍ය විසෙසසාමඤ්ඤස්ස විසයත්තා පඤ්හානං. නො ච ගණ්හිංසු අට්ඨකථාචරියා. ධම්මො නාම නත්ථි සඞ්ඛතොති අධිප්පායො. ඉධ දුතියපඤ්හෙ ‘‘සඞ්ඛාරො’’ති පච්චයො එව කථිතොති සම්බන්ධො. "དེ་དང་དེར་...ཕེ་...སྡུག་བསྔལ་བར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི། ཇི་ལྟར་འདིར་དྲི་བ་དང་པོའི་ངེས་པར་འབྱིན་པ་དང་། གཉིས་པའི་བཏོན་པ་མ་བྱས་པ་དེ་བཞིན། བསམ་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་འདི་ལས་གཞན་པའི་ཟུང་དང་གསུམ་ལ་སོགས་པའི་དྲི་བ་རྣམས་ལ། དེ་དང་དེའི་དབུ་དང་མཐའ་མ་ཉིད་དུ་བཏོན་པ་དང་ངེས་པར་འབྱིན་པ་བྱས་ནས། ལྷག་མ་རྣམས་ལ་མ་བྱས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འབྲས་བུ་འབྱུང་བས་རྐྱེན་ཏེ་རྒྱུ་ཡིན་ལ། དེ་ཉིད་ཀྱིས་རང་གི་འབྲས་བུ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པས་འདུ་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། "འདི་ལའང་...ཕེ་...འདུ་བྱེད་ཅེས་གསུངས་སོ།" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཟས་ཀྱི་རྐྱེན་ཞེས་པ་ནི་འདྲེན་པའི་དོན་གྱིས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པའི་རྐྱེན་ནོ།། འདིར་འདྲེན་པ་ནི་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་གཙོ་བོ་ཡིན་ལ། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ནི་ཉེ་བར་རྟེན་པར་བྱེད་པ་གཙོ་བོ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ "འདི་ནི་འདིར་འོག་མ་ལས་ཁྱད་པར་རོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་ཟས་བཟུང་བའི་ཚེ། "སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་"ཅེས་གསུངས་ཀྱང་། འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་མ་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། "ཐམས་ཅད་"ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན། "ཐམས་ཅད་ཆད་པ་ལ་སྐྲག་གོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། འདིར་ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བཟུང་བ་མེད་དོ།། དྲི་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡུལ་ནི་བྱེ་བྲག་དང་སྤྱི་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། འོན་ཀྱང་འགྲེལ་བཤད་མཛད་པའི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་མ་བཟུང་ངོ་།། འདུས་བྱས་ལས་གཞན་པའི་ཆོས་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ།། འདིར་དྲི་བ་གཉིས་པ་ལ་ "འདུ་བྱེད་" ཅེས་པ་ནི་རྐྱེན་ཉིད་བཤད་དོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། යදා සම්මාසම්බොධිසමධිගතො, තදා එව සබ්බඤෙය්‍යං සච්ඡිකතං ජාතන්ති ආහ ‘‘මහාබොධිමණ්ඩෙ නිසීදිත්වා’’ති. සයන්ති සාමංයෙව. අද්ධනියන්ති අද්ධානක්ඛමං චිරකාලාවට්ඨායි පාරම්පරියවසෙන. තෙනාහ ‘‘එකෙන හී’’තිආදි. පරම්පරකථානියමෙනාති පරම්පරකථාකථනනියමෙන, නියමිතත්ථබ්‍යඤ්ජනානුපුබ්බියා කථායාති අත්ථො. එකකවසෙනාති එකං එකං පරිමාණං එතස්සාති එකකො, පඤ්හො. තස්ස එකකස්ස වසෙන. එකකං නිට්ඨිතං විස්සජ්ජනන්ති අධිප්පායොති. གང་གི་ཚེ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྟོགས་པར་གྱུར་པ་དེའི་ཚེ་ཉིད་དུ། ཤེས་བྱ་ཐམས་ཅད་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། "བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ཆེན་པོ་ལ་བཞུགས་ནས་"ཞེས་གསུངས་སོ།། རང་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་བདག་ཉིད་ཁོ་ནའོ།། རྒྱུན་མི་ཆད་པ་ཞེས་པ་ནི་བརྒྱུད་པའི་དབང་གིས་དུས་ཡུན་རིང་པོར་གནས་ཐུབ་པ་སྟེ་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "གཅིག་གིས་ནི་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། བརྒྱུད་པའི་གཏམ་གྱི་ངེས་པས་ཞེས་པ་ནི། བརྒྱུད་པའི་གཏམ་སྨྲ་བའི་ངེས་པ་སྟེ། ངེས་པར་བྱས་པའི་དོན་དང་ཚིག་གི་གོ་རིམ་གྱི་གཏམ་གྱིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། གཅིག་པུའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། གཅིག་གཅིག་གི་ཚད་འདི་ལ་ཡོད་པས་གཅིག་པུ་སྟེ་དྲི་བའོ།། གཅིག་པུ་དེའི་དབང་གིས་སོ།། གཅིག་པུའི་ལན་བཏབ་པ་རྫོགས་སོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ།། එකකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. གཅིག་པུའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། දුකවණ්ණනා ཟུང་གི་བཤད་པ། 304. චත්තාරො [Pg.171] ඛන්ධාති තෙසං තාව නාමනට්ඨෙන නාමභාවං පඨමං වත්වා පච්ඡා නිබ්බානස්ස වත්තුකාමො ආහ. තස්සාපි හි තථා නාමභාවං පරතො වක්ඛති. ‘‘නාමං කරොති නාමයතී’’ති එත්ථ යං නාමකරණං, තං නාමන්ති ආහ ‘‘නාමනට්ඨෙනාති නාමකරණට්ඨෙනා’’ති, අත්තනොවාති අධිප්පායො. එවඤ්හි සාතිසයමිදං තෙසං නාමකරණං හොති. තෙනාහ ‘‘අත්තනො නාමං කරොන්තාව උප්පජ්ජන්තී’’තිආදි. ඉදානි තමත්ථං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. යස්ස නාමස්ස කරණෙනෙව තෙ ‘‘නාම’’න්ති වුච්චන්ති, තං සාමඤ්ඤනාමං, කිත්තිමනාමං, ගුණනාමං වා න හොති, අථ ඛො ඔපපාතිකනාමන්ති පුරිමානි තීණි නාමානි උදාහරණවසෙන දස්සෙත්වා ‘‘න එවං වෙදනාදීන’’න්ති තෙ පටික්ඛිපිත්වා ඉතරනාමමෙව නාමකරණට්ඨෙන නාමන්ති දස්සෙන්තො ‘‘වෙදනාදයො හී’’තිආදිමාහ. ‘‘මහාපථවිආදයො’’ති කස්මා වුත්තං, නනු පථවිආපාදයො ඉධ නාමන්ති අනධිප්පෙතා, රූපන්ති පන අධිප්පෙතාති? සච්චමෙතං, ඵස්සවෙදනාදීනං විය පන පථවිආදීනං ඔපපාතිකනාමතාසාමඤ්ඤෙන ‘‘පථවිආදයො වියා’’ති නිදස්සනං කතං, න අරූපධම්මා විය රූපධම්මානං නාමසභාවත්තා. ඵස්සවෙදනාදීනඤ්හි අරූපධම්මානං සබ්බදාපි ඵස්සාදිනාමකත්තා, පථවිආදීනං කෙසකුම්භාදිනාමන්තරාපත්ති විය නාමන්තරානාපජ්ජනතො ච සදා අත්තනාව කතනාමතාය චතුක්ඛන්ධනිබ්බානානි නාමකරණට්ඨෙන නාමං. අථ වා අධිවචනසම්ඵස්සො විය අධිවචනනාමමන්තරෙන යෙ අනුපචිතසම්භාරානං ගහණං න ගච්ඡන්ති, තෙ නාමායත්තග්ගහණා නාමං. රූපං පන විනාපි නාමසාධනං අත්තනො රුප්පනසභාවෙන ගහණං උපයාතීති රූපං. තෙනාහ ‘‘තෙසු උප්පන්නෙසූ’’තිආදි. ඉධාපි ‘‘යථාපථවියා’’තිආදීසු වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො නිදස්සනවසෙන ආගතත්තා. ‘‘අතීතෙපී’’තිආදිනා වෙදනාදීසු නාමසඤ්ඤා නිරුළ්හා, අනාදිකාලිකා චාති දස්සෙති. ༣༠༤. ཕུང་པོ་བཞི་ཞེས་པ་ནི། ཐོག་མར་དེ་དག་གི་མིང་དུ་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་མིང་གི་དངོས་པོ་ཉིད་བཤད་ནས། ཕྱིས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་བརྗོད་པར་འདོད་པས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཡང་དེ་ལྟར་མིང་གི་དངོས་པོ་ཉིད་ཕྱིས་སུ་འཆད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། "མིང་དུ་བྱེད་ཅིང་གཞོལ་བར་བྱེད་དོ་"ཞེས་པ་འདིར་མིང་དུ་བྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་མིང་ངོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། "མིང་གི་དོན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི་མིང་དུ་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་སོ་"ཞེས་གསུངས་ཏེ། རང་གི་ཉིད་དོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ།། འདི་ལྟར་དེ་དག་གི་མིང་དུ་བྱེད་པ་འདི་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ "རང་གི་མིང་བྱེད་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ད་ནི་དོན་དེ་ཉིད་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར། "འདི་ལྟར་དཔེར་ན་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། མིང་གང་ཞིག་བྱས་པ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དག་ལ་ "མིང་" ཞེས་བརྗོད་པ་དེ་ནི། སྤྱིའི་མིང་དང་། བཅོས་མའི་མིང་དང་། ཡོན་ཏན་གྱི་མིང་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་བརྫུས་ཏེ་སྐྱེས་པའི་མིང་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྔ་མ་མིང་གསུམ་པོ་དཔེར་བརྗོད་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་ཏེ། "ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ་"ཞེས་དེ་དག་བཀག་ནས། མིང་གཞན་ཉིད་མིང་དུ་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་མིང་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། "ས་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་"ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། འདིར་ས་དང་ཆུ་ལ་སོགས་པ་ནི་མིང་དུ་མ་འདོད་ལ། གཟུགས་སུ་ནི་འདོད་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། རེག་པ་དང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་བརྫུས་ཏེ་སྐྱེས་པའི་མིང་གི་སྤྱི་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱིས། "ས་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ་"ཞེས་དཔེ་མཚོན་བསྟན་པ་ཡིན་གྱི། གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་བཞིན་དུ་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་མིང་གི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། རེག་པ་དང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་རྟག་ཏུ་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་མིང་དུ་བྱེད་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་སྐྲ་དང་བུམ་པ་ལ་སོགས་པའི་མིང་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ་མིང་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དང་། རྟག་ཏུ་རང་ཉིད་ཀྱིས་བྱས་པའི་མིང་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཕུང་པོ་བཞི་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་རྣམས་ནི་མིང་དུ་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་མིང་ཡིན་ནོ།། ཡང་ན། ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་རེག་པ་བཞིན་དུ་ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་མིང་མེད་པར་ཚོགས་མ་བསགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཛིན་པར་མི་འགྱུར་བ་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི། མིང་ལ་བརྟེན་ནས་འཛིན་པར་བྱེད་པས་མིང་ངོ་།། གཟུགས་ནི་མིང་གི་སྒྲུབ་པ་མེད་པར་ཡང་རང་གི་གཟུགས་སུ་རུང་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་འཛིན་པར་འགྱུར་བས་གཟུགས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ "དེ་དག་སྐྱེས་པ་ན་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདིར་ཡང་ "ས་བཞིན་ནོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་དོན་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དཔེའི་དབང་གིས་འོངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། "འདས་པའི་དུས་སུའང་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་མིང་གི་འདུ་ཤེས་ནི་གྲགས་ཤིང་ཐོག་མ་མེད་པའི་དུས་ནས་ཡོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། ඉති අතීතාදිවිභාගවන්තානම්පි වෙදනාදීනං නාමකරණට්ඨෙන නාමභාවො එකන්තිකො, තබ්බිභාගරහිතෙ පන එකසභාවෙ නිච්චෙ නිබ්බානෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘නිබ්බානං පන…පෙ… නාමනට්ඨෙන නාම’’න්ති ආහ. නාමනට්ඨෙනාති නාමකරණට්ඨෙන. නමන්තීති එකන්තතො සාරම්මණත්තා තන්නින්නා හොන්ති, තෙහි විනා නප්පවත්තන්තීති අත්ථො. සබ්බන්ති ඛන්ධචතුක්කං, නිබ්බානඤ්ච[Pg.172]. යස්මිං ආරම්මණෙයෙව වෙදනාක්ඛන්ධො පවත්තති, තංසම්පයුත්තතාය සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදයොපි තත්ථ පවත්තන්තීති සො නෙ තත්ථ නාමෙන්තො විය හොති විනා අප්පවත්තනතො. එස නයො සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදීසුපීති වුත්තං ‘‘ආරම්මණෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං නාමෙන්තී’’ති. අනවජ්ජධම්මෙ මග්ගඵලාදිකෙ. කාමං කෙසුචි රූපධම්මෙසුපි ආරම්මණාධිපතිභාවො ලබ්භතෙව, නිබ්බානෙ පනෙස සාතිසයො තස්ස අච්චන්තසන්තපණීතතාකප්පභාවතොති තදෙව ආරම්මණාධිපතිපච්චයතාය ‘‘අත්තනි නාමෙතී’’ති වුත්තං. තථා හි අරියා සකලම්පි දිවසභාගං තං ආරබ්භ වීතිනාමෙන්තාපි තිත්තිං න ගච්ඡන්ති. དེ་ལྟར་འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་དང་ལྡན་པའི་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་མིང་དུ་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་མིང་གི་དངོས་པོ་ནི་ངེས་པ་ཅན་ཡིན་ལ། དེའི་དབྱེ་བ་དང་བྲལ་ཞིང་རང་བཞིན་གཅིག་པ་རྟག་པ་མྱང་འདས་ལ་ནི་སྨྲ་བར་བྱ་བ་ཉིད་མེད་དོ་ཞེས་སྟོན་པར། "མྱང་འདས་ནི་... མིང་དུ་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་མིང་ངོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །"མིང་དུ་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་"ཞེས་པ་ནི་མིང་དུ་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་སོ། །"གཞོལ་བར་བྱེད་དོ་"ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་དམིགས་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ལ་གཞོལ་བར་འགྱུར་ཞིང་། དེ་དག་མེད་པར་མི་འཇུག་པའི་དོན་ཏོ། །"ཐམས་ཅད་"ཅེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་བཞི་དང་མྱང་འདས་སོ། །དམིགས་པ་གང་ཉིད་ལ་ཚོར་བའི་ཕུང་པོ་འཇུག་པ་ན། དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་དེར་འཇུག་པས། དེས་དེ་དག་དེར་གཞོལ་བར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་ཏེ། མེད་པར་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚུལ་འདི་ནི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། "དམིགས་པ་ལ་གཅིག་ལ་གཅིག་གཞོལ་བར་བྱེད་དོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །"ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཆོས་"ནི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པའོ། །གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་ཁ་ཅིག་ལའང་དམིགས་པའི་བདག་པོའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པ་ཉིད་ཡིན་མོད་ཀྱི། མྱང་འདས་ལ་ནི་འདི་ལྷག་པར་གྱུར་པ་སྟེ། དེའི་ཤིན་ཏུ་ཞི་བ་དང་གྱ་ནོམ་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་ཉིད་དམིགས་པའི་བདག་པོའི་རྐྱེན་ཉིད་ཀྱིས་ "བདག་ལ་གཞོལ་བར་བྱེད་དོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་འཕགས་པ་རྣམས་ནི་ཉིན་མོའི་ཆ་མཐའ་དག་ཀྱང་དེ་ལ་དམིགས་ནས་འདས་པར་བྱེད་ཀྱང་ངོམས་པ་མི་མངའ་བའི་ཕྱིར་རོ། ། ‘‘රුප්පනට්ඨෙනා’’ති එතෙන රුප්පතීති රූපන්ති දස්සෙති. තත්ථ සීතාදිවිරොධිපච්චයසන්නිපාතෙ විසදිසුප්පත්ති රුප්පනං. නනු ච අරූපධම්මානම්පි විරොධිපච්චයසමාගමෙ විසදිසුප්පත්ති ලබ්භතීති? සච්චං ලබ්භති, න පන විභූතතරං. විභූතතරඤ්හෙත්ථ රුප්පනං අධිප්පෙතං සීතාදිග්ගහණතො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා ‘රූප’න්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති? සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පතී’’තිආදි (සං. නි. 3.79). යදි එවං කථං බ්‍රහ්මලොකෙ රූපසමඤ්ඤාති? තත්ථාපි තංසභාවානතිවත්තනතො හොතියෙව රූපසමඤ්ඤා. අනුග්ගාහකපච්චයවසෙන වා විසදිසපච්චයසන්නිපාතෙති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘යො අත්තනො සන්තානෙ විජ්ජමානස්සයෙව විසදිසුප්පත්තිහෙතුභාවො, තං රුප්පන’’න්ති අඤ්ඤෙ. ඉමස්මිං පක්ඛෙ රූපයති විකාරමාපාදෙතීති රූපං. ‘‘සඞ්ඝට්ටනෙන විකාරාපත්තියං රුප්පන-සද්දො නිරුළ්හො’’ති කෙචි. එතස්මිං පක්ඛෙ අරූපධම්මෙසු රූපසමඤ්ඤාය පසඞ්ගො එව නත්ථි සඞ්ඝට්ටනාභාවතො. ‘‘පටිඝතො රුප්පන’’න්ති අපරෙ. ‘‘තස්සාති රූපස්සා’’ති වදන්ති, නාමරූපස්සාති පන යුත්තං. යථා හි රූපස්ස, එවං නාමස්සාපි වෙදනාක්ඛන්ධාදිවසෙන, මදනිම්මදනාදිවසෙන ච විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.456) වුත්තා එවාති. ඉති අයං දුකො කුසලත්තිකෙන සඞ්ගහිතෙ සභාවධම්මෙ පරිග්ගහෙත්වා පවත්තොති. "གཟུགས་སུ་རུང་བའི་དོན་གྱིས་"ཞེས་པས་འདིས་གཟུགས་སུ་རུང་བས་གཟུགས་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །དེ་ལ་གྲང་བ་ལ་སོགས་པའི་འགལ་ཟླའི་རྐྱེན་འདུས་པ་ན་མི་མཐུན་པར་སྐྱེ་བ་ནི་གཟུགས་སུ་རུང་བའོ། །ཅི་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལའང་འགལ་ཟླའི་རྐྱེན་འདུས་པ་ན་མི་མཐུན་པར་སྐྱེ་བ་ཐོབ་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ་ཐོབ་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ཤིན་ཏུ་གསལ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འདིར་ནི་གྲང་བ་ལ་སོགས་པ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་གསལ་བའི་གཟུགས་སུ་རུང་བ་ཉིད་དགོངས་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་སྐད་དུ། "གཟུགས་སུ་རུང་བའི་ཕྱིར་ ‘གཟུགས་’ ཞེས་བྱའོ། །གང་གིས་གཟུགས་སུ་རུང་ཞེ་ན། གྲང་བས་ཀྱང་གཟུགས་སུ་རུང་། ཚ་བས་ཀྱང་གཟུགས་སུ་རུང་"ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་གཟུགས་ཀྱི་ཐ་སྙད་ཇི་ལྟར་ཡོད་ཅེ་ན། དེར་ཡང་དེའི་རང་བཞིན་ལས་མི་འདའ་བའི་ཕྱིར་གཟུགས་ཀྱི་ཐ་སྙད་ཡོད་པ་ཉིད་དོ། །ཡང་ན་རྗེས་སུ་འཛིན་པའི་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་མི་མཐུན་པའི་རྐྱེན་འདུས་པ་ན་ཞེས་བྱ་བར་དོན་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། །"རང་གི་རྒྱུད་ལ་ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱི་མི་མཐུན་པར་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཉིད་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གཟུགས་སུ་རུང་བའོ"ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ། །ཕྱོགས་འདི་ལ་ནི་གཟུགས་སུ་བྱེད་དེ་འགྱུར་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་གཟུགས་སོ། །"བརྡེག་པ་ལས་འགྱུར་བར་འགྱུར་བ་ལ་གཟུགས་སུ་རུང་བའི་སྒྲ་གྲགས་སོ་"ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །ཕྱོགས་འདི་ལ་ནི་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་གཟུགས་ཀྱི་ཐ་སྙད་དུ་ཐལ་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་མེད་དེ། བརྡེག་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །"ཐོགས་པ་ལས་གཟུགས་སུ་རུང་བའོ"ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ། །"དེའི་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱིའོ་"ཞེས་ཟེར་མོད་ཀྱི། མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རིགས་པ་ཡིན་ནོ། །གཟུགས་ཀྱི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ། མིང་གི་ཡང་ཚོར་བའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། མྱོས་པ་དང་མྱོས་པ་བསལ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྒྱས་པར་བཤད་པ་ནི་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་སུ་གསུངས་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་ཟུང་འདི་ནི་དགེ་བའི་ཚན་པ་གསུམ་གྱིས་བསྡུས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་འཇུག་པ་ཡིན་ནོ། ། අවිජ්ජාති අවින්දියං ‘‘අත්තා, ජීවො, ඉත්ථී, පුරිසො’’ති එවමාදිකං වින්දතීති අවිජ්ජා. වින්දියං ‘‘දුක්ඛං, සමුදයො’’ති එවමාදිකං න වින්දතීති අවිජ්ජා. සබ්බම්පි ධම්මජාතං අවිදිතකරණට්ඨෙන අවිජ්ජා. අන්තරහිතෙ සංසාරෙ සත්තෙ ජවාපෙතීති අවිජ්ජා. අත්ථතො පන සා දුක්ඛාදීනං චතුන්නං සච්චානං සභාවච්ඡාදකො සම්මොහො හොතීති ආහ ‘‘දුක්ඛාදීසු අඤ්ඤාණ’’න්ති[Pg.173]. භවපත්ථනා නාම කාමභවාදීනං පත්ථනාවසෙන පවත්තතණ්හා. තෙනාහ ‘‘යො භවෙසු භවච්ඡන්දො’’තිආදි. ඉති ‘‘අයං දුකො වට්ටමූලසමුදාචාරදස්සනත්ථං ගහිතො. མ་རིག་པ་ཞེས་པ་ནི་རིག་པར་མི་བྱ་བ་ "བདག་དང་། སྲོག་དང་། བུད་མེད་དང་། སྐྱེས་པ་" ལ་སོགས་པ་རིག་པར་བྱེད་པས་མ་རིག་པའོ། །རིག་པར་བྱ་བ་ "སྡུག་བསྔལ་དང་། ཀུན་འབྱུང་" ལ་སོགས་པ་རིག་པར་མི་བྱེད་པས་མ་རིག་པའོ། །ཆོས་སུ་གྱུར་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་མི་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་མ་རིག་པའོ། །མཐའ་མེད་པའི་འཁོར་བ་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་རྒྱུག་པར་བྱེད་པས་མ་རིག་པའོ། །དོན་དུ་ན་དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་བདེན་པ་བཞིའི་རང་བཞིན་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པའི་གཏི་མུག་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་ཤེས་པ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །སྲིད་པ་དོན་དུ་གཉེར་བ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་དོན་དུ་གཉེར་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་སྲེད་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ "སྲིད་པ་རྣམས་ལ་སྲིད་པའི་འདུན་པ་གང་ཡིན་པ་"ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཟུང་འདི་ནི་འཁོར་བའི་རྩ་བའི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་བཟུང་བའོ། ། භවදිට්ඨීති ඛන්ධපඤ්චකං ‘‘අත්තා ච ලොකො චා’’ති ගාහෙත්වා තං ‘‘භවිස්සතී’’ති ගණ්හනවසෙන නිවිට්ඨා සස්සතදිට්ඨීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘භවො වුච්චතී’’තිආදි. භවිස්සතීති භවො, තිට්ඨති සබ්බකාලං අත්ථීති අත්ථො. සස්සතන්ති සස්සතභාවො. විභවදිට්ඨීති ඛන්ධපඤ්චකමෙව ‘‘අත්තා’’ති ච ‘‘ලොකො’’ති ච ගහෙත්වා තං ‘‘න භවිස්සතී’’ති ගණ්හනවසෙන නිවිට්ඨා උච්ඡෙදදිට්ඨීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘විභවො වුච්චතී’’තිආදි. විභවිස්සති විනස්සති උච්ඡිජ්ජතීති විභවො, උච්ඡෙදො. སྲིད་པའི་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་ "བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནོ་"ཞེས་བཟུང་ནས། དེ་ནི་ "འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་འཛིན་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་རྟག་པར་ལྟ་བ་ཡིན་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ "སྲིད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་..."ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །"འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པས་སྲིད་པ་སྟེ། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་གནས་ཤིང་ཡོད་པའི་དོན་ཏོ། །"རྟག་པ་"ཞེས་པ་ནི་རྟག་པའི་དངོས་པོའོ། །འཇིག་པའི་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྔ་ཉིད་ "བདག་"དང་ "འཇིག་རྟེན་"དུ་བཟུང་ནས། དེ་ནི་ "འབྱུང་བར་མི་འགྱུར་རོ་"ཞེས་འཛིན་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་ཆད་པར་ལྟ་བ་ཡིན་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ "འཇིག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་..."ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །"འཇིག་པར་འགྱུར་ཞིང་ཞིག་ནས་ཆད་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པས་འཇིག་པ་སྟེ། ཆད་པའོ། ། යං න හිරීයතීති යෙන ධම්මෙන තංසම්පයුත්තධම්මසමූහො, පුග්ගලො වා න හිරීයති න ලජ්ජති, ලිඞ්ගවිපල්ලාසං වා කත්වා යො ධම්මොති අත්ථො වෙදිතබ්බො. හිරීයිතබ්බෙනාති උපයොගත්ථෙ කරණවචනං, හිරීයිතබ්බයුත්තකං කායදුච්චරිතාදිධම්මං න ජිගුච්ඡතීති අත්ථො. නිල්ලජ්ජතාති පාපස්ස අජිගුච්ඡනා. යං න ඔත්තප්පතීති එත්ථාපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඔත්තප්පිතබ්බෙනාති පන හෙතුඅත්ථෙ කරණවචනං, ඔත්තප්පිතබ්බයුත්තකෙන ඔත්තප්පස්ස හෙතුභූතෙන කායදුච්චරිතාදිනාති අත්ථො. හිරීයිතබ්බෙනාති එත්ථාපි වා එවමෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අභායනකආකාරොති පාපතො අනුත්තාසනාකාරො. "གང་ལ་ངོ་ཚ་མེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གང་གིས་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་སམ། གང་ཟག་གམ། ཡང་ན་རྟགས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་བྱས་པའི་ཆོས་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་ངོ་ཚ་བར་མི་བྱེད་ཅིང་ཁྲེལ་མེད་པར་བྱེད་པའི་དོན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །"ངོ་ཚ་བར་བྱ་བ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་དོན་ལ་བྱེད་པའི་སྒྲ་སྟེ། ངོ་ཚ་བར་བྱ་བར་འོས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ལ་མི་འཛེམ་པའི་དོན་ཏོ། །ངོ་ཚ་མེད་པ་ནི་སྡིག་པ་ལ་མི་འཛེམ་པའོ། །"གང་ལ་ཁྲེལ་མེད་པ་"ཞེས་པ་ལའང་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །"འཛེམ་པར་བྱ་བ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ལ་བྱེད་པའི་སྒྲ་སྟེ། འཛེམ་པར་བྱ་བར་འོས་ཤིང་འཛེམ་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པས་སོ། །"ངོ་ཚ་བར་བྱ་བ་ལ་"ཞེས་པ་འདིར་ཡང་འདི་ལྟ་བུ་ཉིད་དུ་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །"མི་འཇིགས་པའི་རྣམ་པ་"ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་ལས་མི་སྐྲག་པའི་རྣམ་པའོ། ། ‘‘යං හිරීයතී’’තිආදීසු අනන්තරදුකෙ වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. නියකජ්ඣත්තං ජාතිආදිසමුට්ඨානං එතිස්සාති අජ්ඣත්තසමුට්ඨානා. නියකජ්ඣත්තතො බහිභාවතො බහිද්ධා පරසන්තානෙ සමුට්ඨානං එතිස්සාති බහිද්ධා සමුට්ඨානා. අත්තා එව අධිපති අත්තාධිපති, අජ්ඣත්තසමුට්ඨානත්තා එව අත්තාධිපතිතො ආගමනතො අත්තාධිපතෙය්‍යා. ලොකාධිපතෙය්‍යන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ලජ්ජාසභාවසණ්ඨිතාති පාපතො ජිගුච්ඡනරූපෙන අවට්ඨිතා. භයසභාවසණ්ඨිතන්ති තතො උත්තාසනරූපෙන අවට්ඨිතං. අජ්ඣත්තසමුට්ඨානාදිතා ච හිරොත්තප්පානං තත්ථ තත්ථ පාකටභාවෙන වුත්තා, න පන තෙසං කදාචිපි අඤ්ඤමඤ්ඤවිප්පයොගතො. න හි ලජ්ජනං නිබ්භයං, පාපභයං වා අලජ්ජනං අත්ථීති. "གང་ལ་ངོ་ཚ་ཡོད་པ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མཚམས་སྦྱར་བའི་ཟུང་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །རང་གི་ནང་གི་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་ཕྱིར་ནང་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བའོ། །རང་གི་ནང་ལས་ཕྱི་རོལ་གྱི་དངོས་པོ་ལས་གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་ཕྱིར་ཕྱི་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བའོ། །བདག་ཉིད་བདག་པོ་ཡིན་པས་བདག་གི་བདག་པོའོ། །ནང་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་ཉིད་ཀྱིས་བདག་གི་བདག་པོ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་བདག་གི་བདག་པོ་ཉིད་དོ། །འཇིག་རྟེན་གྱི་བདག་པོ་ཉིད་ཅེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ངོ་ཚ་བའི་རང་བཞིན་དུ་གནས་པ་ནི་སྡིག་པ་ལ་འཛེམ་པའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པའོ། །འཇིགས་པའི་རང་བཞིན་དུ་གནས་པ་ནི་དེ་ལས་སྐྲག་པའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པའོ། །ནང་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ནི་ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་དག་གི་སྐབས་དེ་དང་དེར་གསལ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། དེ་དག་ནམ་ཡང་གཅིག་ལ་གཅིག་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ངོ་ཚ་བ་ལ་འཇིགས་པ་མེད་པ་དང་། སྡིག་པ་ལ་འཇིགས་པ་ལ་ངོ་ཚ་མེད་པ་ནི་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། දුක්ඛන්ති කිච්ඡං, අනිට්ඨන්ති වා අත්ථො. විප්පටිකූලගාහිම්හීති ධම්මානුධම්මපටිපත්තියා විලොමගාහකෙ. තස්සා එව විපච්චනීකං දුප්පටිපත්ති සාතං ඉට්ඨං එතස්සාති [Pg.174] විපච්චනීකසාතො, තස්මිං විපච්චනීකසාතෙ. එවංභූතො ච ඔවාදභූතෙ සාසනක්කමෙ ඔවාදකෙ ච ආදරභාවරහිතො හොතීති ආහ ‘‘අනාදරෙ’’ති. තස්ස කම්මන්ති තස්ස දුබ්බචස්ස පුග්ගලස්ස අනාදරියවසෙන පවත්තචෙතනා දොවචස්සං. තස්ස භාවොති තස්ස යථාවුත්තස්ස දොවචස්සස්ස අත්ථිභාවො දොවචස්සතා, අත්ථතො දොවචස්සමෙව. තෙනෙවාහ ‘‘සා අත්ථතො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො හොතී’’ති. චෙතනාප්පධානතාය හි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්ස එවං වුත්තං. එතෙනාකාරෙනාති අප්පදක්ඛිණග්ගාහිතාකාරෙන. අස්සද්ධියදුස්සීල්‍යාදිපාපධම්මයොගතො පුග්ගලා පාපා නාම හොන්තීති දස්සෙතුං ‘‘යෙ තෙ පුග්ගලා අස්සද්ධා’’තිආදි වුත්තං. යාය චෙතනාය පුග්ගලො පාපසම්පවඞ්කො නාම හොති, සා චෙතනා පාපමිත්තතා, චත්තාරොපි වා අරූපිනො ඛන්ධා තදාකාරප්පවත්තා පාපමිත්තතාති දස්සෙන්තො ‘‘සාපි අත්ථතො දොවචස්සතා විය දට්ඨබ්බා’’ති ආහ. "སྡུག་བསྔལ་"ཞེས་པ་ནི་དཀའ་བ་འམ། ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དོན་ཏོ། །"མི་མཐུན་པར་འཛིན་པ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་ལ་བཟློག་པར་འཛིན་པ་ལའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྒྲུབ་པ་ངན་པ་ནི་དགའ་བ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལ་དགའ་བའོ། །དེ་ལྟར་གྱུར་པ་ནི་གདམས་ངག་ཏུ་གྱུར་པའི་བསྟན་པའི་རིམ་པ་དང་གདམས་ངག་སྟོན་པ་པོ་ལ་གུས་པ་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། "མ་གུས་པ་ལ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །"དེའི་ལས་"ཞེས་པ་ནི་བཀའ་བློ་བདེ་བ་མ་ཡིན་པའི་གང་ཟག་དེའི་མ་གུས་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་སེམས་པ་ནི་བཀའ་བློ་མི་བདེ་བའོ། །"དེའི་དངོས་པོ་"ཞེས་པ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་བཀའ་བློ་མི་བདེ་བ་དེའི་ཡོད་པ་ཉིད་ནི་བཀའ་བློ་མི་བདེ་བ་ཉིད་དེ། དོན་དུ་ན་བཀའ་བློ་མི་བདེ་བ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ "དེ་ནི་དོན་དུ་ན་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཡིན་ནོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །སེམས་པ་གཙོ་བོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །"རྣམ་པ་འདིས་"ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པར་འཛིན་པའི་རྣམ་པས་སོ། །མ་དད་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པའི་ཆོས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་གང་ཟག་རྣམས་ནི་སྡིག་པ་ཅན་ཞེས་བྱ་བར་སྟོན་པར། "གང་ཟག་གང་དག་མ་དད་པ་..."ཞེས་ོགས་གསུངས་སོ། །སེམས་པ་གང་གིས་གང་ཟག་ནི་སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་ཅན་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་བ་ན། སེམས་པ་དེ་ནི་སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཕུང་པོ་བཞི་པོ་དེའི་རྣམ་པར་ཞུགས་པ་རྣམས་ནི་སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྟོན་པར། "དེ་ཡང་དོན་དུ་ན་བཀའ་བློ་མི་བདེ་བ་ཉིད་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། ། ‘‘සුඛං වචො එතස්මිං පදක්ඛිණග්ගාහිම්හි අනුලොමසාතෙ සාදරෙ පුග්ගලෙති සුබ්බචොතිආදිනා, ‘‘කල්‍යාණා සද්ධාදයො පුග්ගලා එතස්ස මිත්තාති කල්‍යාණමිත්තො’’තිආදිනා ච අනන්තරදුකස්ස අත්ථො ඉච්ඡිතොති ආහ සොවචස්සතා…පෙ… වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බා’’ති. උභොති සොවචස්සතා, කල්‍යාණමිත්තතා ච. තෙසං ඛන්ධානං පවත්තිආකාරවිසෙසා ‘‘සොවචස්සතා, කල්‍යාණමිත්තතා’’ති ච වුච්චන්ති, තෙ ලොකියාපි හොන්ති ලොකුත්තරාපීති ආහ ‘‘ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා’’ති. "གང་ཟག་མཐུན་པར་འཛིན་པ་དང་། རྗེས་སུ་མཐུན་པར་དགའ་བ་དང་། གུས་པ་དང་བཅས་པ་འདི་ལ་ཚིག་བདེ་བར་ཡོད་པས་བཀའ་བློ་བདེ་བའོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། "དད་པ་ལ་སོགས་པའི་གང་ཟག་བཟང་པོ་རྣམས་འདིའི་གྲོགས་པོ་ཡིན་པས་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ནོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་མཚམས་སྦྱར་བའི་ཟུང་གི་དོན་འདོད་པའི་ཕྱིར། "བཀའ་བློ་བདེ་བ་ཉིད་... བཤད་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །"གཉིས་ཀ་"ཞེས་པ་ནི་བཀའ་བློ་བདེ་བ་ཉིད་དང་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཉིད་དོ། །ཕུང་པོ་དེ་དག་གི་འཇུག་པའི་རྣམ་པའི་ཁྱད་པར་རྣམས་ལ་ "བཀའ་བློ་བདེ་བ་ཉིད་དང་། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཉིད་"ཅེས་བྱ་ལ། དེ་དག་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའང་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འདྲེས་མར་གསུངས་སོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། ། වත්ථුභෙදාදිනා අනෙකභෙදභින්නා තංතංජාතිවසෙන එකජ්ඣං කත්වා රාසිතො ගය්හමානා ආපත්තියොව ආපත්තික්ඛන්ධා. තා පන අන්තරාපත්තීනං අග්ගහණෙ පඤ්චපි ආපත්තික්ඛන්ධා ආපත්තියො, තාසං පන ගහණෙ සත්තපි ආපත්තික්ඛන්ධා ආපත්තියො. ‘‘ඉමා ආපත්තියො, එත්තකා ආපත්තියො, එවඤ්ච තෙසං ආපජ්ජනං හොතී’’ති ජානනපඤ්ඤා ආපත්තිකුසලතාති ආහ ‘‘යා තාස’’න්තිආදි. තාසං ආපත්තීනන්ති තාසු ආපත්තීසු. තත්ථ යං සම්භින්නවත්ථුකාසු විය ඨිතාසු, දුවිඤ්ඤෙය්‍යවිභාගාසු ච ආපත්තීසු අසඞ්කරතො වවත්ථාන, අයං විසෙසතො ආපත්තිකුසලතාති දස්සෙතුං දුතියං ආපත්තිග්ගහණං කතං. සහ [Pg.175] කම්මවාචායාති කම්මවාචාය සහෙව. ආපත්තිතො වුට්ඨාපනපයොගතාය කම්මභූතා වාචා කම්මවාචා, තථාභූතා අනුසාවනවාචා චෙව ‘‘පස්සිස්සාමී’’ති එවං පවත්තවාචා ච. තාය කම්මවාචාය සද්ධිං සමකාලමෙව ‘‘ඉමාය කම්මවාචාය ඉතො ආපත්තිතො වුට්ඨානං හොති, හොන්තඤ්ච පඨමෙ වා තතියෙ වා අනුසාවනෙය්‍යකාරප්පත්තෙ, ‘සංවරිස්සාමී’ති වා පදෙ පරියොසිතෙ හොතී’’ති එවං තං තං ආපත්තීහි වුට්ඨානපරිච්ඡෙදපරිජානනපඤ්ඤා ආපත්තිවුට්ඨානකුසලතා. වුට්ඨානන්ති ච යථාපන්නාය ආපත්තියා යථා තථා අනන්තරායතාපාදනං, එවං වුට්ඨානග්ගහණෙනෙව දෙසනායපි සඞ්ගහො සිද්ධො හොති. གཞི་ཐ་དད་པ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པ་དུ་མར་ཕྱེ་བ་རྣམས་རིགས་དེ་དང་དེའི་དབང་གིས་གཅིག་ཏུ་བྱས་ཏེ་ཕུང་པོར་བཟུང་བའི་ལྟུང་བ་རྣམས་ཉིད་ནི་ལྟུང་བའི་ཕུང་པོའོ། །དེ་དག་ནི་བར་གྱི་ལྟུང་བ་རྣམས་མ་བཟུང་བ་ན་ལྟུང་བའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ཡང་ལྟུང་བ་ཡིན་ལ། དེ་དག་བཟུང་བ་ན་ལྟུང་བའི་ཕུང་པོ་བདུན་ཡང་ལྟུང་བའོ། །"འདི་དག་ནི་ལྟུང་བའོ། །འདི་ཙམ་ནི་ལྟུང་བའོ། །འདི་ལྟར་དེ་དག་ལྟུང་བར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་ཤེས་པའི་ཤེས་རབ་ནི་ལྟུང་བ་ལ་མཁས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྟོན་པར། "གང་དེ་དག་གི་..."ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །"དེ་དག་གི་ལྟུང་བ་རྣམས་ཀྱི་"ཞེས་པ་ནི་ལྟུང་བ་དེ་དག་ལའོ། །དེ་ལ་གཞི་འདྲེས་པ་བཞིན་དུ་གནས་པ་དང་། རྣམ་པར་དབྱེ་བ་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་ལྟུང་བ་རྣམས་ལ་མ་འདྲེས་པར་རྣམ་པར་འཇོག་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ལྟུང་བ་ལ་མཁས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། ལྟུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་གཉིས་པ་བཟུང་བར་བྱས་སོ། །"ལས་ཀྱི་བརྗོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་"ཅེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་བརྗོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཉིད་དོ། །ལྟུང་བ་ལས་ལྡང་བའི་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར་ལས་སུ་གྱུར་པའི་ཚིག་ནི་ལས་ཀྱི་བརྗོད་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་གྱུར་པའི་གསོལ་བའི་ཚིག་དང་། "མཐོང་བར་བྱའོ་"ཞེས་འདི་ལྟར་འཇུག་པའི་ཚིག་གོ། །ལས་ཀྱི་བརྗོད་པ་དེ་དང་དུས་མཚུངས་པ་ཉིད་དུ། "ལས་ཀྱི་བརྗོད་པ་འདིས་འདི་ལས་ལྟུང་བ་ལས་ལྡང་བར་འགྱུར་རོ། །ལྡང་བར་འགྱུར་བ་ནི་དང་པོ་འམ། གསུམ་པའི་གསོལ་བའི་བྱ་བ་གྲུབ་པ་ནའམ། ‘སྡོམ་པར་བྱའོ་’ཞེས་པའི་ཚིག་མཐར་ཕྱིན་པ་ན་འགྱུར་རོ་"ཞེས་འདི་ལྟར་ལྟུང་བ་དེ་དང་དེ་དག་ལས་ལྡང་བའི་མཚམས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་ཤེས་རབ་ནི་ལྟུང་བ་ལས་ལྡང་བ་ལ་མཁས་པའོ། །ལྡང་བ་ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་བྱུང་བའི་ལྟུང་བ་ལས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བར་ཆད་མེད་པར་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་ལྡང་བ་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་བཤགས་པ་ལའང་བསྡུ་བ་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། ། ‘‘ඉතො පුබ්බෙ පරිකම්මං පවත්තං, ඉතො පරං භවඞ්ග මජ්ඣෙ සමාපත්තී’’ති එවං සමාපත්තීනං අප්පනාපරිච්ඡෙදජානනපඤ්ඤා සමාපත්තිකුසලතා. වුට්ඨානෙ කුසලභාවො වුට්ඨානකුසලතා, පගෙව වුට්ඨාන පරිච්ඡෙදකරං ඤාණං. තෙනාහ ‘‘යථාපරිච්ඡින්නසමයවසෙනෙවා’’තිආදි. වුට්ඨානසමත්ථාති වුට්ඨාපනෙ සමත්ථා. "འདི་ལས་སྔོན་དུ་སྦྱོར་བ་ཞུགས་ལ། འདི་ལས་ཕྱིས་སུ་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་དང་། དབུས་སུ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའོ། །"ཞེས་འདི་ལྟར་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱི་འཇུག་པའི་མཚམས་ཤེས་པའི་ཤེས་རབ་ནི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་མཁས་པའོ། །ལྡང་བ་ལ་མཁས་པའི་དངོས་པོ་ནི་ལྡང་བ་ལ་མཁས་པ་སྟེ། སྔོན་ཉིད་ནས་ལྡང་བའི་མཚམས་བྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ "ཇི་ལྟར་ཡོངས་སུ་བཅད་པའི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་ཉིད་དོ་"ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །"ལྡང་བར་ནུས་པ་"ཞེས་པ་ནི་ལྡང་བར་བྱེད་པ་ལ་ནུས་པའོ། ། ‘‘ධාතුකුසලතා’’ති එත්ථ පථවීධාතුආදයො, සුඛධාතුආදයො, කාමධාතුආදයො ච ධාතුයො එතාස්වෙව අන්තොගධාති එතාසු කොසල්ලෙ දස්සිතෙ තාසුපි කොසල්ලං දස්සිතමෙව හොතීති ‘‘අට්ඨාරස ධාතුයො චක්ඛුධාතු…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණධාතූ’’ති වත්වා ‘‘අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං සභාවපරිච්ඡෙදකා’’ති වුත්තං. තත්ථ සභාවපරිච්ඡෙදකාති යථාභූතසභාවාවබොධිනී. ‘‘සවනපඤ්ඤා ධාරණපඤ්ඤා’’තිආදිනා පච්චෙකං පඤ්ඤා-සද්දො යොජෙතබ්බො. ධාතූනං සවනධාරණපඤ්ඤා සුතමයා, ඉතරා භාවනාමයා. තත්ථාපි සම්මසනපඤ්ඤා ලොකියා. විපස්සනා පඤ්ඤා හි සා, ඉතරා ලොකුත්තරා. ලක්ඛණාදිවසෙන, අනිච්චාදිවසෙන ච මනසිකරණං මනසිකාරො, තත්ථ කොසල්ලං මනසිකාරකුසලතා. තං පන ආදිමජ්ඣපරියොසානවසෙන තිධා භින්දිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘සම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා’’ති ආහ. සම්මසනපඤ්ඤා හි තස්සා ආදි, පටිවෙධපඤ්ඤා මජ්ඣෙ, පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා පරියොසානං. “ཁམས་ལ་མཁས་པ་”ཞེས་པ་འདིར། ས་ཁམས་ལ་སོགས་པ་དང་། བདེ་བའི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་དང་། འདོད་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་ཁམས་རྣམས་འདི་དག་ཉིད་ཀྱི་ནང་དུ་འདུ་བས། འདི་དག་ལ་མཁས་པ་བསྟན་པས་དེ་དག་ལའང་མཁས་པ་བསྟན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་“ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ནི་མིག་གི་ཁམས་ནས། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱི་བར་རོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། “ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་རང་བཞིན་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ནི་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་རང་བཞིན་རྟོགས་པའོ།། “ཐོས་པའི་ཤེས་རབ་དང་། འཛིན་པའི་ཤེས་རབ་”ལ་སོགས་པ་རེ་རེ་ལའང་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲ་སྦྱར་བར་བྱའོ།། ཁམས་རྣམས་ཐོས་པ་དང་འཛིན་པའི་ཤེས་རབ་ནི་ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ལ། གཞན་ནི་བསྒོམས་པ་ལས་བྱུང་བའོ།། དེ་ལའང་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའོ།། དེ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཞན་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའོ།། མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ལ་མཁས་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་མཁས་པའོ།། དེ་ཡང་ཐོག་མ་དང་། བར་དང་། མཐའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་ཕྱེ་ནས་སྟོན་པར། “ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་དང་། རྟོགས་པ་དང་། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་”ཅེས་གསུངས་སོ།། ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་ནི་དེའི་ཐོག་མ་ཡིན་ལ། རྟོགས་པའི་ཤེས་རབ་ནི་བར་དང་། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་ནི་མཐའ་མའོ།། ආයතනානං ගන්ථතො ච අත්ථතො ච උග්ගණ්හනවසෙන තෙසං ධාතුලක්ඛණාදිවිභාගස්ස ජානනපඤ්ඤා උග්ගහජානනපඤ්ඤා. සම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණවිධිනො ජානනපඤ්ඤා මනසිකාරජානනපඤ්ඤා. යස්මා ආයතනානිපි අත්ථතො ධාතුයොව මනසිකාරො ච උග්ගණ්හනාදිවසෙන තෙසමෙව මනසිකාරවිධි[Pg.176], තස්මා ධාතුකුසලතාදිකා තිස්සොපි කුසලතා එකදෙසෙ කත්වා දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. සවනං විය උග්ගණ්හනපච්චවෙක්ඛණානිපි පරිත්තඤාණකත්තුකානීති ආහ ‘‘සවන උග්ගහණපච්චවෙක්ඛණා ලොකියා’’ති. අරියමග්ගක්ඛණෙ සම්මසනමනසිකාරානං නිප්ඵත්ති පරිනිට්ඨානන්ති තෙසං ලොකුත්තරතාපරියායොපි ලබ්භතීති වුත්තං ‘‘සම්මසනමනසිකාරා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා’’ති. පච්චයධම්මානං හෙතුආදීනං අත්තනො පච්චයුප්පන්නානං හෙතුපච්චයාදිභාවෙන පච්චයභාවො පච්චයාකාරො, සො පන අවිජ්ජාදීනං ද්වාදසන්නං පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානං වසෙන ද්වාදසවිධොති ආහ ‘‘ද්වාදසන්නං පච්චයාකාරාන’’න්ති. උග්ගහාදිවසෙනාති උග්ගහමනසිකාරසවනසම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණවසෙන. སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་གཞུང་དང་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་འཛིན་པའི་དབང་གིས། དེ་དག་གི་ཁམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་དབྱེ་ཤེས་པའི་ཤེས་རབ་ནི་འཛིན་པ་ཤེས་པའི་ཤེས་རབ་བོ།། ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་དང་། རྟོགས་པ་དང་། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཆོ་ག་ཤེས་པའི་ཤེས་རབ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཤེས་པའི་ཤེས་རབ་བོ།། གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱང་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཁམས་ཉིད་ཡིན་ལ། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དེ་དག་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་ཆོ་ག་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཁམས་ལ་མཁས་པ་ལ་སོགས་པའི་མཁས་པ་གསུམ་པོ་དག་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གཞན་ཡང་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཐོས་པ་བཞིན་དུ་འཛིན་པ་དང་སོ་སོར་རྟོག་པ་དག་ཀྱང་ཤེས་པ་ཆུང་ངུས་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཐོས་པ་དང་། འཛིན་པ་དང་། སོ་སོར་རྟོག་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་སྐབས་སུ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྣམས་གྲུབ་ཅིང་མཐར་ཕྱིན་པ་ཡིན་པས། དེ་དག་ལ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱང་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། “ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འདྲེས་པའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། རྒྱུ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་རང་གི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་རྣམས་ལ་རྒྱུའི་རྐྱེན་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ནི་རྐྱེན་གྱི་རྣམ་པ་སྟེ། དེ་ནི་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཡན་ལག་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “རྐྱེན་གྱི་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་འཛིན་པ་དང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། ཐོས་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་དང་། རྟོགས་པ་དང་། སོ་སོར་རྟོག་པའི་དབང་གིས་སོ།། ඨානඤ්චෙව තිට්ඨති ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති කාරණඤ්ච හෙතුපච්චයභාවෙන කරණතො නිප්ඵාදනතො. තෙසං සොතවිඤ්ඤාණාදීනං. එතස්මිං දුකෙ අත්ථො වෙදිතබ්බොති සම්බන්ධො. යෙ ධම්මා යස්ස ධම්මස්ස කාරණභාවතො ඨානං, තෙව ධම්මා තංවිධුරස්ස ධම්මස්ස අකාරණභාවතො අට්ඨානන්ති පඨමනයෙ ඵලභෙදෙන තස්සෙව ධම්මස්ස ඨානාට්ඨානතා දීපිතා; දුතියනයෙ පන අභින්නෙපි ඵලෙ පච්චයධම්මභෙදෙන තෙසං ඨානාට්ඨානතා දීපිතාති අයමෙතෙසං විසෙසො. න හි කදාචි අරියා දිට්ඨිසම්පදා නිච්චග්ගාහස්ස කාරණං හොති, අකිරියතා පන සියා තස්ස කාරණන්ති. འབྲས་བུ་དེ་ལ་རག་ལས་ཏེ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་གནས་པ་ནི་“གནས་”ཉིད་དང་། རྒྱུ་དང་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་བྱེད་པ་དང་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་“རྒྱུ་”ཡང་ཡིན་ནོ།། དེ་དག་གི་ནི་རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། ཟུང་འདི་ལ་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ།། ཆོས་གང་དག་ཆོས་གང་གི་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གནས་ཡིན་པ་དེ་དག་ཉིད་ཆོས་དེ་དང་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གནས་མ་ཡིན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཚུལ་དང་པོ་ལ། འབྲས་བུའི་དབྱེ་བས་ཆོས་དེ་ཉིད་ཀྱི་གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་ལ། ཚུལ་གཉིས་པ་ལ་ནི་འབྲས་བུ་ཐ་མི་དད་ཀྱང་རྐྱེན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་དབྱེ་བས་དེ་དག་གི་གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་པ་ནི་འདི་དག་གི་ཁྱད་པར་རོ།། འཕགས་པའི་ལྟ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་ནམ་ཡང་རྟག་པར་འཛིན་པའི་རྒྱུ་མི་འགྱུར་ལ། བྱ་བ་མེད་པར་ལྟ་བ་ནི་དེའི་རྒྱུར་འགྱུར་སྲིད་དོ།། උජුනො භාවො අජ්ජවං, අජිම්හතා අකුටිලතා අවඞ්කතාති අත්ථොති තමත්ථං අනජ්ජවපටික්ඛෙපමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘ගොමුත්තවඞ්කතා’’තිආදි වුත්තං. ස්වායං අනජ්ජවො භික්ඛූනං යෙභුය්‍යෙන අනෙසනාය, අගොචරචාරිතාය ච හොතීති ආහ ‘‘එකච්චො හි…පෙ… චරතී’’ති. අයං ගොමුත්තවඞ්කතා නාම ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා පටිපත්තියා වඞ්කභාවතො. පුරිමසදිසොති පඨමං වුත්තභික්ඛුසදිසො. චන්දවඞ්කතා නාම පටිපත්තියා මජ්ඣට්ඨානෙ වඞ්කභාවාපත්තිතො. නඞ්ගලකොටිවඞ්කතා නාම පරියොසානෙ වඞ්කභාවාපත්තිතො. ඉදං අජ්ජවං නාම සබ්බත්ථකමෙව උජුභාවසිද්ධිතො. අජ්ජවතාති ආකාරනිද්දෙසො, යෙනාකාරෙනස්ස අජ්ජවො පවත්තති, තදාකාරනිද්දෙසොති අත්ථො. ලජ්ජතීති ලජ්ජී, හිරිමා, තස්ස භාවො ලජ්ජවං, හිරීති අත්ථො. ලජ්ජා එතස්ස [Pg.177] අත්ථීති ලජ්ජී යථා ‘‘මාලී, මායී’’ති ච, තස්ස භාවො ලජ්ජීභාවො, සා එව ලජ්ජා. དྲང་པོའི་དངོས་པོ་ནི་དྲང་པོ་ཉིད་དེ། གྱ་གྱུ་མེད་པ་དང་། ངན་གཡོ་མེད་པ་དང་། ཀྱག་ཀྱོག་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དོན་དེ་དྲང་པོ་མ་ཡིན་པ་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བ་ལང་གི་གཅིན་ལྟར་ཀྱག་ཀྱོག་ཉིད་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དྲང་པོ་མ་ཡིན་པ་དེ་ནི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་ཕལ་ཆེར་ལོག་པས་འཚོ་བ་དང་། སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པར་སྤྱོད་པས་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ། “ཁ་ཅིག་ནི་...སྤྱོད་དོ།།”ཞེས་པའོ།། བ་ལང་གི་གཅིན་ལྟར་ཀྱག་ཀྱོག་ཅེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ཐོག་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་མཐའི་བར་དུ་སྒྲུབ་པ་ལ་ཀྱག་ཀྱོག་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། སྔ་མ་དང་འདྲ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཐོག་མར་གསུངས་པའི་དགེ་སློང་དང་འདྲ་བའོ།། ཟླ་ཚེས་ལྟར་ཀྱག་ཀྱོག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་སྒྲུབ་པའི་བར་སྐབས་སུ་ཀྱག་ཀྱོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཤོལ་མགོ་ལྟར་ཀྱག་ཀྱོག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་མཐའ་མར་ཀྱག་ཀྱོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། དྲང་པོ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་དྲང་པོའི་དངོས་པོ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། དྲང་པོ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་རྣམ་པ་བསྟན་པ་སྟེ། རྣམ་པ་གང་གིས་འདིའི་དྲང་པོ་ཉིད་འཇུག་པ་དེའི་རྣམ་པ་བསྟན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ངོ་ཚ་ཤེས་པས་ན་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་སྟེ། ངོ་ཚ་དང་ལྡན་པའོ།། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་སྟེ། ངོ་ཚ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ངོ་ཚ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་སྟེ། དཔེར་ན། “མེ་ཏོག་ཕྲེང་བ་ཐོགས་པ་”དང་། “སྒྱུ་མ་མཁན་”ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པའི་ཉིད་དེ། དེ་ཉིད་ངོ་ཚའོ།། පරාපරාධාදීනං අධිවාසනක්ඛමං අධිවාසනඛන්ති. සුචිසීලතා සොරච්චං. සා හි සොභනකම්මරතතා, සුට්ඨු වා පාපතො ඔරතභාවො විරතතා සොරච්චං. තෙනාහ ‘‘සුරතභාවො’’ති. གཞན་གྱི་གནོད་པ་ལ་སོགས་པ་བཟོད་པར་ནུས་པ་ནི་བཟོད་པ་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་གཙང་མ་ནི་དེས་པ་ཉིད་དོ།། དེ་ནི་ལས་བཟང་པོ་ལ་དགའ་བ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་སྡིག་པ་ལས་ལེགས་པར་ལྡོག་པ་ཉིད་དེས་པ་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་“དེས་པའི་དངོས་པོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ‘‘නාමඤ්ච රූපඤ්චා’’තිආදීසු අයං අපරො නයො – නාමකරණට්ඨෙනාති අඤ්ඤං අනපෙක්ඛිත්වා සයමෙව අත්තනො නාමකරණසභාවතොති අත්ථො. යඤ්හි පරස්ස නාමං කරොති, තස්ස ච තදපෙක්ඛත්තා අඤ්ඤාපෙක්ඛං නාමකරණන්ති නාමකරණසභාවතා න හොති, තස්මා මහාජනස්ස ඤාතීනං, ගුණානඤ්ච සාමඤ්ඤනාමාදිකාරකානං නාමභාවො නාපජ්ජති. යස්ස ච අඤ්ඤෙහි නාමං කරීයති, තස්ස ච නාමකරණසභාවතා නත්ථීති, නත්ථියෙව නාමභාවො. වෙදනාදීනං පන සභාවසිද්ධත්තා වෙදනාදිනාමස්ස නාමකරණසභාවතො නාමතා වුත්තා. පථවීආදි නිදස්සනෙන නාමස්ස සභාවසිද්ධතංයෙව නිදස්සෙති, න නාමභාවසාමඤ්ඤං, නිරුළ්හත්තා පන නාම-සද්දො අරූපධම්මෙසු එව වත්තති, න පථවීආදීසූති න තෙසං නාමභාවො. න හි පථවීආදිනාමං විජහිත්වා කෙසාදිනාමෙහි රූපධම්මානං විය වෙදනාදිනාමං විජහිත්වා අඤ්ඤෙන නාමෙන අරූපධම්මානං වොහරිතබ්බෙන පිණ්ඩාකාරෙන පවත්ති අත්ථීති. “མིང་དང་གཟུགས་”ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ལ་འདི་ནི་ཚུལ་གཞན་ཏེ། མིང་དུ་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི། གཞན་ལ་མ་ལྟོས་པར་རང་ཉིད་ཀྱིས་རང་ཉིད་མིང་དུ་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། གང་གི་ཕྱིར་གཞན་གྱི་མིང་དུ་བྱེད་པ་དེ་ནི་དེ་ལ་ལྟོས་པའི་ཕྱིར་གཞན་ལ་ལྟོས་པའི་མིང་བྱེད་པ་ཡིན་པས། མིང་དུ་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་དང་། གཉེན་འདུན་དང་། ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་ཐུན་མོང་གི་མིང་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་མིང་གི་དངོས་པོར་མི་འགྱུར་རོ།། གང་ལ་གཞན་གྱིས་མིང་དུ་བྱས་པ་དེ་ལའང་མིང་དུ་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་མེད་པས། མིང་གི་དངོས་པོ་མེད་པ་ཉིད་དོ།། ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་མིང་ནི་མིང་དུ་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པས་མིང་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ།། ས་ལ་སོགས་པའི་དཔེས་མིང་གི་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པ་ཉིད་སྟོན་པ་ཡིན་གྱི། མིང་གི་དངོས་པོ་ཐུན་མོང་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། གྲགས་པའི་དབང་གིས་མིང་གི་སྒྲ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཁོ་ནར་འཇུག་གི། ས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་མ་ཡིན་པས། དེ་དག་ལ་མིང་གི་དངོས་པོ་མེད་དོ།། ས་ལ་སོགས་པའི་མིང་བོར་ནས་སྐྲ་ལ་སོགས་པའི་མིང་གིས་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་བརྗོད་པ་བཞིན། ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་མིང་བོར་ནས་མིང་གཞན་གྱིས་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་རིལ་པོའི་རྣམ་པས་འཇུག་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། අථ වා රූපධම්මා චක්ඛාදයො රූපාදයො ච, තෙසං පකාසකපකාසිතබ්බභාවතො විනාපි නාමෙන පාකටා හොන්ති, න එවං අරූපධම්මාති තෙ අධිවචනසම්ඵස්සො විය නාමායත්තග්ගහණීයභාවෙන ‘‘නාම’’න්ති වුත්තා. පටිඝසම්ඵස්සො ච න චක්ඛාදීනි විය නාමෙන විනා පාකටොති ‘‘නාම’’න්ති වුත්තො, අරූපතාය වා අඤ්ඤනාමසභාගත්තා සඞ්ගහිතොයං, අඤ්ඤඵස්සසභාගත්තා වා. වචනත්ථොපි හි රූපයතීති රූපං, නාමයතීති නාමන්ති ඉධ පච්ඡිමපුරිමානං සම්භවති. රූපයතීති විනාපි නාමෙන අත්තානං පකාසෙතීති අත්ථො. නාමයතීති නාමෙන විනා අපාකටභාවතො අත්තනො පකාසකං නාමං කරොතීති අත්ථො. ආරම්මණාධිපතිපච්චයතායාති සතිපි රූපස්ස ආරම්මණාධිපතිපච්චයභාවෙ න තං පරමස්සාසභූතං නිබ්බානං විය සාතිසයං නාමනභාවෙන පච්චයොති නිබ්බානමෙව ‘‘නාම’’න්ති වුත්තං. ཡང་ན། གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་མིག་ལ་སོགས་པ་དང་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི། དེ་དག་གསལ་བྱེད་དང་གསལ་བྱ་ཉིད་ཀྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མིང་མེད་པར་ཡང་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་པས། དེ་དག་ནི་ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་རེག་པ་བཞིན་དུ་མིང་ལ་རག་ལས་ཏེ་འཛིན་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། “མིང་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཐོགས་པའི་རེག་པ་ཡང་མིག་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་མིང་མེད་པར་གསལ་བ་མ་ཡིན་པས། “མིང་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་གཟུགས་མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རམ། གཞན་གྱི་མིང་གི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རམ། རེག་པ་གཞན་གྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འདིར་བསྡུས་སོ།། ངེས་ཚིག་གི་དོན་ཡང་། གཟུགས་སུ་རུང་བས་ན་གཟུགས་དང་། གཞོལ་བར་བྱེད་པས་ན་མིང་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིར་ཕྱི་མ་དང་སྔ་མ་དག་ལ་སྲིད་དོ།། གཟུགས་སུ་རུང་བ་ཞེས་པ་ནི་མིང་མེད་པར་ཡང་རང་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། གཞོལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་མིང་མེད་པར་མི་གསལ་བའི་ཕྱིར། རང་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའི་མིང་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དམིགས་པའི་བདག་པོའི་རྐྱེན་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་དམིགས་པའི་བདག་པོའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཡོད་ཀྱང་། དེ་ནི་མཆོག་ཏུ་དབུགས་དབྱུང་བའི་རང་བཞིན་གྱི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་བཞིན་དུ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་གཞོལ་བའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་རྐྱེན་མ་ཡིན་པས། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ལ་“མིང་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ‘‘අවිජ්ජා [Pg.178] ච භවතණ්හා චා’’ති අයං දුකො සත්තානං වට්ටමූලසමුදාචාරදස්සනත්ථො. සමුදාචරතීති හි සමුදාචාරො, වට්ටමූලමෙව සමුදාචාරො වට්ටමූලසමුදාචාරො, වට්ටමූලදස්සනෙන වා වට්ටමූලානං පවත්ති දස්සිතා හොතීති වට්ටමූලානං සමුදාචාරො වට්ටමූලසමුදාචාරො, තංදස්සනත්ථොති අත්ථො. “མ་རིག་པ་དང་སྲེད་པ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཟུང་འདི་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཁོར་བའི་རྩ་བའི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པས་ན་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་སྟེ། འཁོར་བའི་རྩ་བ་ཉིད་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་ནི་འཁོར་བའི་རྩ་བའི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པའོ།། ཡང་ན། འཁོར་བའི་རྩ་བ་བསྟན་པས་འཁོར་བའི་རྩ་བ་རྣམས་ཀྱི་འཇུག་པ་བསྟན་པར་འགྱུར་བས། འཁོར་བའི་རྩ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་ནི་འཁོར་བའི་རྩ་བའི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་སྟེ། དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། එකෙකස්මිඤ්ච ‘‘අත්තා’’ති ච ‘‘ලොකො’’ති ච ගහණවිසෙසං උපාදාය ‘‘අත්තා ච ලොකො චා’’ති වුත්තං, එකං වා ඛන්ධං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා අඤ්ඤං අත්තනො උපභොගභූතං ‘‘ලොකො’’ති ගණ්හන්තස්ස, අත්තනො අත්තානං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා පරස්ස අත්තානං ‘‘ලොකො’’ති ගණ්හන්තස්ස වා වසෙන ‘‘අත්තා ච ලොකො චා’’ති වුත්තං. རེ་རེ་ལའང་“བདག་”ཅེས་པ་དང་“འཇིག་རྟེན་”ཞེས་པའི་འཛིན་པའི་ཁྱད་པར་ལ་བརྟེན་ནས། “བདག་དང་འཇིག་རྟེན་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། ཕུང་པོ་གཅིག་ལ་“བདག་”ཏུ་བཟུང་ནས། གཞན་རང་གི་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་གནས་སུ་གྱུར་པ་ལ་“འཇིག་རྟེན་”དུ་འཛིན་པ་དང་། རང་གི་བདག་ལ་“བདག་”ཏུ་བཟུང་ནས། གཞན་གྱི་བདག་ལ་“འཇིག་རྟེན་”དུ་འཛིན་པའི་དབང་གིས། “བདག་དང་འཇིག་རྟེན་”ཞེས་གསུངས་སོ།། සහ සික්ඛිතබ්බො ධම්මො සහධම්මො, තත්ථ භවං සහධම්මිකං, තස්මිං සහධම්මිකෙ. දොවචස්ස-සද්දතො ආය-සද්දං අනඤ්ඤත්තං කත්වා ‘‘දොවචස්සාය’’න්ති වුත්තං, දොවචස්සස්ස වා අයනං පවත්ති දොවචස්සායං. ආසෙවන්තස්සාපි අනුසික්ඛනා අජ්ඣාසයෙන භජනාති ආහ ‘‘සෙවනා…පෙ… භජනා’’ති. සබ්බතොභාගෙන භත්ති සම්භත්ති. ལྷན་ཅིག་ཏུ་བསླབ་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ནི་མཐུན་པའི་ཆོས་ཏེ། དེ་ལ་ཡོད་པ་ནི་ཆོས་མཐུན་པ་སྟེ། ཆོས་མཐུན་པ་དེ་ལའོ།། བཀའ་བློ་བདེ་བ་མ་ཡིན་པའི་སྒྲ་ལས་ཨཱ་ཡ་ (āya) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཐ་མི་དད་པར་བྱས་ནས། “བཀའ་བློ་བདེ་བ་མ་ཡིན་པའི་འཇུག་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། བཀའ་བློ་བདེ་བ་མ་ཡིན་པའི་འགྲོ་བ་འཇུག་པ་ནི་བཀའ་བློ་བདེ་བ་མ་ཡིན་པའི་འཇུག་པའོ།། བསྟེན་པར་བྱེད་པ་ལའང་རྗེས་སུ་སློབ་པའི་བསམ་པས་བསྟེན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བསྟེན་པ་...བསྟེན་པའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཀུན་ནས་དད་པ་ནི་ཉེ་བར་དད་པའོ།། සහ කම්මවාචායාති අබ්භානතිණවත්ථාරකකම්මවාචාය, ‘‘අහං භන්තෙ ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපජ්ජි’’න්තිආදිකාය ච සහෙව. සහෙව හි කම්මවාචාය ආපත්තිවුට්ඨානඤ්ච පරිච්ඡිජ්ජති, ‘‘පඤ්ඤත්තිලක්ඛණාය ආපත්තියා වා කාරණං වීතික්කමලක්ඛණං කායකම්මං, වචීකම්මං වා, වුට්ඨානස්ස කාරණං කම්මවාචා’’ති කාරණෙන සහ ඵලස්ස ජානනවසෙන ‘‘සහ කම්මවාචායා’’ති වුත්තං.‘‘සහ කම්මවාචායා’’ති. ඉමිනා නයෙන සහ පරිකම්මෙනාති එත්ථාපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. “ལས་ཀྱི་བརྗོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་དབྱུང་བའི་ལས་ཀྱི་བརྗོད་པ་དང་། རྩྭ་གདིང་བའི་ལས་ཀྱི་བརྗོད་པ་དང་། “བཙུན་པ་བདག་གིས་མིང་འདི་ཞེས་བྱ་བའི་ལྟུང་བ་བྱུང་ངོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཉིད་དོ།། ལས་ཀྱི་བརྗོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལྟུང་བ་ལས་ལྡང་བ་ཡོངས་སུ་གཅོད་པའི་ཕྱིར་དང་། “བཅས་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་ལྟུང་བའི་རྒྱུ་ནི་འདས་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་ལས་སམ། ངག་གི་ལས་ཡིན་ལ། ལྡང་བའི་རྒྱུ་ནི་ལས་ཀྱི་བརྗོད་པའོ།།”ཞེས་རྒྱུ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འབྲས་བུ་ཤེས་པའི་དབང་གིས། “ལས་ཀྱི་བརྗོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ལས་ཀྱི་བརྗོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་”ཞེས་པ་འདིའི་ཚུལ་གྱིས། སྔོན་དུ་བྱ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཞེས་པ་འདིར་ཡང་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། ධාතුවිසයා සබ්බාපි පඤ්ඤා ධාතුකුසලතා. තදෙකදෙසා මනසිකාරකුසලතාති අධිප්පායෙන පුරිමපදෙපි සම්මසනපටිවෙධපඤ්ඤා වුත්තා. යස්මා පන නිප්පරියායතො විපස්සනාදිපඤ්ඤා එව මනසිකාරකොසල්ලං, තස්මා ‘‘තාසංයෙව ධාතූනං සම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා’’ති වුත්තං. ཁམས་ཀྱི་ཡུལ་ཅན་གྱི་ཤེས་རབ་ཐམས་ཅད་ནི་ཁམས་ལ་མཁས་པ་ཡིན་ལ། དེའི་ཕྱོགས་གཅིག་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་མཁས་པ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། ཚིག་སྔ་མ་ལའང་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་དང་རྟོགས་པའི་ཤེས་རབ་གསུངས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ལྷག་མཐོང་ལ་སོགས་པའི་ཤེས་རབ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་མཁས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“ཁམས་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་དང་། རྟོགས་པ་དང་། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་བོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། ආයතනවිසයා සබ්බාපි පඤ්ඤා ආයතනකුසලතාති දස්සෙන්තො ‘‘ද්වාදසන්නං ආයතනානං උග්ගහමනසිකාරජානනපඤ්ඤා’’ති වත්වා පුන ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. ද්වීසුපි වා පදෙසු වාචුග්ගතාය ආයතනපාළියා, ධාතුපාළියා ච මනසිකරණං මනසිකාරො. තථා උග්ගණ්හන්තී, මනසි කරොන්තී[Pg.179], තදත්ථං සුණන්තී, ගන්ථතො ච අත්ථතො ච ධාරෙන්තී, ‘‘ඉදං චක්ඛායතනං නාම, අයං චක්ඛුධාතු නාමා’’තිආදිනා සභාවතො, ගණනතො ච පරිච්ඡෙදං ජානන්තී ච පඤ්ඤා උග්ගහපඤ්ඤාදිකා වුත්තා. මනසිකාරපදෙ පන චතුබ්බිධාපි පඤ්ඤා උග්ගහොති තතො පවත්තො අනිච්චාදිමනසිකාරො ‘‘උග්ගහමනසිකාරො’’ති වුත්තො. තස්ස ජානනං පවත්තනමෙව, ‘‘යථා පවත්තං වා උග්ගහං, එවමෙව පවත්තො උග්ගහො’’ති ජානනං උග්ගහජානනං. ‘‘මනසිකාරො එවං පවත්තෙතබ්බො, එවඤ්ච පවත්තො’’ති ජානනං මනසිකාරජානනං. තදුභයම්පි ‘‘මනසිකාරකොසල්ල’’න්ති වුත්තං. උග්ගහොපි හි මනසිකාරසම්පයොගතො මනසිකාරනිරුත්තිං ලද්ධුං අරහති. යො ච මනසිකාතබ්බො, යො ච මනසිකරණූපායො, සබ්බො සො ‘‘මනසිකාරො’’ති වත්තුං වට්ටති, තත්ථ කොසල්ලං මනසිකාරකුසලතාති. සම්මසනං පඤ්ඤා, සා මග්ගසම්පයුත්තා අනිච්චාදිසම්මසනකිච්චං සාධෙති නිච්චසඤ්ඤාදිපජහනතො. මනසිකාරො සම්මසනසම්පයුත්තො, සො තත්ථෙව අනිච්චාදිමනසිකාරකිච්චං මග්ගසම්පයුත්තො සාධෙතීති ආහ ‘‘සම්මසනමනසිකාරා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා’’ති. ‘‘ඉමිනා පච්චයෙනිදං හොතී’’ති එවං අවිජ්ජාදීනං සඞ්ඛාරාදිපච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයභාවජානනං පටිච්චසමුප්පාදකුසලතා. སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ཡུལ་ཅན་གྱི་ཤེས་རབ་ཐམས་ཅད་ནི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་མཁས་པ་ཡིན་པར་སྟོན་པར། “སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་འཛིན་པ་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཤེས་པའི་ཤེས་རབ་”ཅེས་གསུངས་ནས། ཡང་ “གཞན་ཡང་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། ཚིག་གཉིས་ཀར་ངག་ཏུ་བཏོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ལུང་དང་། ཁམས་ཀྱི་ལུང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ།། དེ་བཞིན་དུ་འཛིན་པ་དང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། དེའི་དོན་ཉན་པ་དང་། ཚིག་དང་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་འཛིན་པ་དང་། “འདི་ནི་མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱའོ།། འདི་ནི་མིག་གི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་སོགས་རང་བཞིན་དང་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་གཅོད་པ་ཤེས་པའི་ཤེས་རབ་ནི་འཛིན་པའི་ཤེས་རབ་སོགས་སུ་གསུངས་སོ།། ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་ཚིག་ལ་ནི་ཤེས་རབ་རྣམ་པ་བཞི་ཆར་འཛིན་པ་ཡིན་པས། དེ་ལས་བྱུང་བའི་མི་རྟག་པ་སོགས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་ “འཛིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་” ཞེས་བྱའོ།། དེ་ཤེས་པ་ནི་འཇུག་པ་ཉིད་དེ། “ཇི་ལྟར་བཟུང་བ་བཞིན་དུ་འཇུག་པའམ། དེ་བཞིན་དུ་བཟུང་བ་འཇུག་པ་” ཞེས་ཤེས་པ་ནི་འཛིན་པ་ཤེས་པའོ།། “ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་འདི་ལྟར་བསྐྱེད་པར་བྱའོ།། འདི་ལྟར་ཡང་བསྐྱེད་དོ་” ཞེས་ཤེས་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཤེས་པའོ།། དེ་གཉིས་ཀར་ཡང་ “ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་མཁས་པ་” ཞེས་བྱའོ།། འཛིན་པ་ཡང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་སྒྲ་ཐོབ་པར་འོས་སོ།། གང་ཞིག་ཡིད་ལ་བྱ་བར་བྱ་བ་དང་། གང་ཞིག་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་ཐབས་ཡིན་པ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་ “ཡིད་ལ་བྱེད་པ་” ཞེས་བརྗོད་པར་རིགས་ལ། དེ་ལ་མཁས་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་མཁས་པའོ།། ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ནི་ཤེས་རབ་སྟེ། དེ་ནི་ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་སོགས་སྤོང་བའི་སྒོ་ནས་མི་རྟག་པ་སོགས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་བྱ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ།། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་ལ་མི་རྟག་པ་སོགས་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་བྱ་བ་ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འདྲེས་པ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “རྐྱེན་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འདི་འབྱུང་ངོ་” ཞེས་འདི་ལྟར་མ་རིག་པ་སོགས་འདུ་བྱེད་སོགས་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཤེས་པ་ནི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལ་མཁས་པའོ།། අධිවාසනං ඛමනං. තඤ්හි පරෙසං දුක්කටං දුරුත්තඤ්ච පටිවිරොධාකරණෙන අත්තනො උපරි ආරොපෙත්වා වාසනං ‘‘අධිවාසන’’න්ති වුච්චති. අචණ්ඩික්කන්ති අකුජ්ඣනං. දොමනස්සවසෙන පරෙසං අක්ඛීසු අස්සූනං අනුප්පාදනා අනස්සුරොපො. අත්තමනතාති සකමනතා. චිත්තස්ස අබ්‍යාපන්නො සකො මනොභාවො අත්තමනතා. චිත්තන්ති වා චිත්තප්පබන්ධං එකත්තෙන ගහෙත්වා තස්ස අන්තරා උප්පන්නෙන පීතිසහගතමනෙන සකමනතා. අත්තමනො වා පුග්ගලො, තස්ස භාවො අත්තමනතා, සා න සත්තස්සාති පුග්ගලදිට්ඨිනිවාරණත්ථං ‘‘චිත්තස්සා’’ති වුත්තං. අධිවාසනලක්ඛණා ඛන්ති අධිවාසනඛන්ති. සුචිසීලතා සොරච්චං. සා හි සොභනකම්මරතතා. සුට්ඨු පාපතො ඔරතභාවො විරතතා සොරච්චං. තෙනාහ ‘‘සුරතභාවො’’ති. དང་དུ་ལེན་པ་ནི་བཟོད་པའོ།། གཞན་གྱི་ཉེས་སྤྱོད་དང་ཚིག་ངན་པ་རྣམས་ལ་འགལ་ཟླ་མི་བྱེད་པར་རང་གི་སྟེང་དུ་བླངས་ནས་གནས་པ་ནི་ “དང་དུ་防ལེན་པ་” ཞེས་བྱའོ།། མི་གཏུམ་པ་ནི་ཁོང་ཁྲོ་མེད་པའོ།། ཡིད་མི་བདེ་བའི་དབང་གིས་གཞན་གྱི་མིག་ལས་མཆི་མ་མི་འབྱིན་པ་ནི་མཆི་མ་མི་འབྱིན་པའོ།། དགའ་བའི་ཡིད་ཉིད་ནི་རང་གི་ཡིད་དགའ་བའོ།། སེམས་ཀྱི་གནོད་སེམས་མེད་པའི་རང་གི་ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་ནི་དགའ་བའི་ཡིད་ཉིད་དོ།། ཡང་ན་སེམས་ཀྱི་རྒྱུན་གཅིག་ཏུ་བཟུང་ནས། དེའི་བར་དུ་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཡིད་ཀྱིས་རང་གི་ཡིད་དགའ་བའོ།། ཡང་ན་གང་ཟག་དགའ་བའི་ཡིད་ཅན་ཏེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་དགའ་བའི་ཡིད་ཉིད་དོ།། དེ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གང་ཟག་ཏུ་ལྟ་བ་བཟློག་པའི་ཕྱིར། “སེམས་ཀྱི་” ཞེས་གསུངས་སོ།། དང་དུ་ལེན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་བཟོད་པ་ནི་དང་དུ་ལེན་པའི་བཟོད་པའོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་གཙང་མ་ནི་དེས་པའོ།། དེ་ནི་ལས་བཟང་པོ་ལ་དགའ་བ་ཉིད་དོ།། སྡིག་པ་ལས་ལེགས་པར་ལྡོག་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ངེས་པར་ལྡོག་པ་ནི་དེས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “དེས་པའི་རང་བཞིན་” ཞེས་གསུངས་སོ།། සඛිලො වුච්චති සණ්හවාචො, තස්ස භාවො සාඛල්‍යං, සණ්හවාචතා. තං පන බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභාවෙන්තී යා පාළි පවත්තා, තං දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ කතමං සාඛල්‍ය’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අණ්ඩකාති සදොසවණෙ රුක්ඛෙ නිය්‍යාසපිණ්ඩියො, අහිච්ඡත්තකාදීනි වා උට්ඨිතානි ‘‘අණ්ඩකානී’’ති වදන්ති[Pg.180]. ඵෙග්ගුරුක්ඛස්ස පන කුථිතස්ස අණ්ඩානි විය උට්ඨිතා චුණ්ණපිණ්ඩියො, ගණ්ඨියො වා අණ්ඩකා. ඉධ පන බ්‍යාපජ්ජනකක්කසාදිභාවතො අණ්ඩකපකතිභාවෙන වාචා ‘‘අණ්ඩකා’’ති වුත්තා. පදුමනාළං විය සොතං ඝංසයමානා පවිසන්තී කක්කසා දට්ඨබ්බා. කොධෙන නිබ්බත්තත්තා තස්ස පරිවාරභූතා කොධසාමන්තා. පුරෙ සංවද්ධනාරී පොරී, සා විය සුකුමාරා මුදුකා වාචා පොරී වියාති පොරී. තත්ථාති ‘‘භාසිතා හොතී’’ති වුත්තාය කිරියායාතිපි යොජනා සම්භවති, තත්ථ වාචායාති වා. ‘‘සණ්හවාචතා’’තිආදිනා තං වාචං පවත්තයමානං චෙතනං දස්සෙති. සම්මොදකස්ස පුග්ගලස්ස මුදුකභාවො මද්දවං සම්මොදකමුදුකභාවො. ආමිසෙන අලබ්භමානෙන, තථා ධම්මෙන චාති ද්වීහි ඡිද්දො. ආමිසස්ස, ධම්මස්ස ච අලාභෙන අත්තනො පරස්ස ච අන්තරෙ සම්භවන්තස්ස හි ඡිද්දස්ස විවරස්ස භෙදස්ස පටිසන්ථරණං පිදහනං සඞ්ගණ්හනං පටිසන්ථාරො. තං සරූපතො, පටිපත්තිතො ච පාළිදස්සනමුඛෙන විභාවෙතුං ‘‘අභිධම්මෙපී’’තිආදිමාහ. අග්ගං අග්ගහෙත්වාති අග්ගං අත්තනො අග්ගහෙත්වා. උද්දෙසදානන්ති පාළියා, අට්ඨකථාය ච උද්දිසනං. පාළිවණ්ණනාති පාළියා අත්ථවණ්ණනා. ධම්මකථාකථනන්ති සරභඤ්ඤසරභණනාදිවසෙන ධම්මකථනං. འཇམ་པོར་སྨྲ་བ་ནི་ཚིག་འཇམ་པོ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་འཇམ་པོ་ཉིད་དམ། ཚིག་འཇམ་པོ་ཉིད་དོ།། དེ་ཉིད་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ལུང་གང་བྱུང་བ་དེ་ཉིད་སྟོན་པར། “དེ་ལ་འཇམ་པོ་ཉིད་གང་ཞེ་ན།” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་སྒོང་ང་ལྟ་བུ་ནི་སྐྱོན་ཅན་གྱི་རྨ་ཡོད་པའི་ཤིང་ལས་བྱུང་བའི་ཐང་ཆུའི་གོང་བུའམ། ཡང་ན་ཤ་མོ་སོགས་སྐྱེས་པ་རྣམས་ལ་ “སྒོང་ང་ལྟ་བུ་” ཞེས་བརྗོད་དོ།། ཡང་ན་ཤིང་སྙིང་པོ་མེད་པ་རུལ་བ་ལས་སྒོང་ང་ལྟར་སྐྱེས་པའི་ཕྱེ་མའི་གོང་བུའམ། མདུད་པ་རྣམས་ནི་སྒོང་ང་ལྟ་བུའོ།། འདིར་ནི་གནོད་སེམས་དང་རྩུབ་པ་སོགས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། སྒོང་ངའི་རང་བཞིན་གྱི་ངག་ལ་ “སྒོང་ང་ལྟ་བུ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། པད་མའི་རྩ་བ་བཞིན་དུ་རྣ་བ་ལ་བརྡར་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་ངག་རྩུབ་མོ་ནི་བལྟ་བར་བྱའོ།། ཁོང་ཁྲོ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་དེའི་འཁོར་དུ་གྱུར་པ་ནི་ཁོང་ཁྲོའི་ཉེ་འཁོར་རོ།། གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཆེར་སྐྱེས་པའི་བུད་མེད་ནི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་བུད་མེད་དེ། དེ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་གཞོན་ཤ་ཆགས་ཤིང་འཇམ་པའི་ངག་ནི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་བུད་མེད་བཞིན་པས་གྲོང་ཁྱེར་གྱིའོ།། དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ “སྨྲས་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་གསུངས་པའི་བྱ་བ་དང་ཡང་སྦྱར་དུ་རུང་ལ། ཡང་ན་དེའི་ངག་ལ་ཞེས་པའོ།། “ཚིག་འཇམ་པོ་ཉིད་” ཞེས་སོགས་ཀྱིས་ནི་ངག་དེ་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པ་སྟོན་ཏོ།། ཀུན་ཏུ་དགའ་བར་བྱེད་པའི་གང་ཟག་གི་འཇམ་པོའི་རང་བཞིན་ནི་མཉེན་པ་སྟེ། ཀུན་ཏུ་དགའ་བར་བྱེད་པའི་འཇམ་པོའི་རང་བཞིན་ནོ།། ཟང་ཟིང་མ་རྙེད་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་མ་རྙེད་པ་སྟེ་གཉིས་ཀྱིས་སྟོང་པའོ།། ཟང་ཟིང་དང་ཆོས་མ་རྙེད་པས་རང་དང་གཞན་གྱི་བར་དུ་བྱུང་བའི་སྟོང་པ་དང་། བུ་ག་དང་། གས་པ་རྣམས་སླར་གསོ་བ་དང་། འགེགས་པ་དང་། སྡུད་པ་ནི་སོ་སོར་འཁྱུད་པའོ།། དེ་ཉིད་རང་གི་ངོ་བོ་དང་། སྒྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་ལུང་སྟོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པར་འབྱེད་པར། “ཆོས་མངོན་པ་ལས་ཀྱང་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། རྩེ་མོ་མ་བཟུང་བར་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་རྩེ་མོ་མ་བཟུང་བར་རོ།། ལུང་སྦྱིན་པ་ནི་ལུང་དང་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ལུང་འདྲེན་པའོ།། ལུང་གི་བཤད་པ་ནི་ལུང་གི་དོན་བཤད་པའོ།། ཆོས་ཀྱི་གཏམ་སྨྲ་བ་ནི་སྒྲ་སྙན་པར་སྒྲོག་པ་སོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཆོས་སྨྲ་བའོ།། කරුණාති කරුණාබ්‍රහ්මවිහාරමාහ. කරුණාපුබ්බභාගොති තස්ස පුබ්බභාගඋපචාරජ්ඣානං වදති. පාළිපදෙ පන යා කාචි කරුණා ‘‘කරුණා’’ති වුත්තා, කරුණාචෙතොවිමුත්තීති පන අප්පනාප්පත්තාව. මෙත්තායපි එසෙව නයො. සුචි-සද්දතො භාවෙ ය්‍ය-කාරං, ඉ-කාරස්ස ච එ-කාරාදෙසං කත්වා අයං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘සොචෙය්‍යන්ති සුචිභාවො’’ති. හොතු තාව සුචිභාවො සොචෙය්‍යං, තස්ස පන මෙත්තාපුබ්බභාගතා කථන්ති ආහ ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදි. སྙིང་རྗེ་ཞེས་པ་ནི་སྙིང་རྗེའི་ཚངས་པའི་གནས་པ་ལ་གསུངས་སོ།། སྙིང་རྗེའི་སྔོན་འགྲོ་ཞེས་པ་ནི་དེའི་སྔོན་འགྲོའི་ཉེ་བར་འཁོར་བའི་བསམ་གཏན་ལ་གསུངས་སོ།། ལུང་གི་ཚིག་ལ་ནི་སྙིང་རྗེ་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་ “སྙིང་རྗེ་” ཞེས་གསུངས་ལ། སྙིང་རྗེའི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ནི་འགོག་པ་ལ་ཉེ་བར་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ།། བྱམས་པ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། གཙང་མའི་སྒྲ་ལས་དངོས་པོའི་དོན་དུ་ཡྱ་-ཡིག་དང་། ཨི་-ཡིག་ལ་ཨེ་-ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ནས་བསྟན་པ་འདི་བྱུང་བའི་ཕྱིར། “གཙང་མ་ཉིད་ནི་གཙང་བའི་རང་བཞིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། གཙང་བའི་རང་བཞིན་ནི་གཙང་མ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིག དེ་ལ་བྱམས་པའི་སྔོན་འགྲོ་ཉིད་ཇི་ལྟར་ཡིན་ཞེ་ན། “འདི་སྐད་ཀྱང་གསུངས་ཏེ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། මුට්ඨා සති එතස්සාති මුට්ඨස්සති, තස්ස භාවො මුට්ඨස්සච්චං, සතිපටිපක්ඛො ධම්මො, න සතියා අභාවමත්තං. යස්මා පටිපක්ඛෙ සති තස්ස වසෙන සතිවිගතා විප්පවුත්ථා නාම හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘සතිවිප්පවාසො’’ති. ‘‘අස්සතී’’තිආදීසු අ-කාරො පටිපක්ඛෙ දට්ඨබ්බො, න සත්තපටිසෙධෙ. උදකෙ ලාබු විය යෙන චිත්තං ආරම්මණෙ පිලවන්තා විය තිට්ඨති, න ඔගාහති, සා පිලාපනතා. යෙන ගහිතම්පි ආරම්මණං සම්මුස්සති න [Pg.181] සරති, සා සම්මුස්සනතා. යථා විජ්ජාපටිපක්ඛා අවිජ්ජා විජ්ජාය පහාතබ්බතො, එවං සම්පජඤ්ඤපටිපක්ඛං අසම්පජඤ්ඤං, අවිජ්ජායෙව. གང་གི་དྲན་པ་ཉམས་པ་ནི་དྲན་པ་ཉམས་པ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་དྲན་པ་ཉམས་པ་ཉིད་དོ།། དེ་ནི་དྲན་པའི་གཉེན་པོའི་ཆོས་ཡིན་གྱི། དྲན་པ་མེད་པ་ཙམ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། གཉེན་པོ་ཡོད་པ་ན་དེའི་དབང་གིས་དྲན་པ་བྲལ་ཞིང་ཉམས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “དྲན་པ་དང་བྲལ་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “དྲན་པ་མེད་པ་” ཞེས་སོགས་ལ་ཨ་-ཡིག་ནི་གཉེན་པོའི་དོན་དུ་བལྟ་བར་བྱ་ཡི། ཡོད་པ་བཀག་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ཆུ་ལ་ཀུ་བ་བཞིན་དུ་གང་གིས་སེམས་དམིགས་པ་ལ་ལྡིང་བ་བཞིན་དུ་གནས་ཤིང་། ནུབ་པར་མི་བྱེད་པ་དེ་ནི་ལྡིང་བ་ཉིད་དོ།། གང་གིས་བཟུང་བའི་དམིགས་པ་ཡང་བརྗེད་ཅིང་མི་དྲན་པ་དེ་ནི་བརྗེད་པ་ཉིད་དོ།། ཇི་ལྟར་རིག་པའི་གཉེན་པོ་མ་རིག་པ་ནི་རིག་པས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པ་བཞིན། ཤེས་བཞིན་གྱི་གཉེན་པོ་ཤེས་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ནི་མ་རིག་པ་ཉིད་དོ།། ඉන්ද්‍රියසංවරභෙදොති ඉන්ද්‍රියසංවරවිනාසො. අප්පටිසඞ්ඛාති අපච්චවෙක්ඛිත්වා අයොනිසො ච ආහාරපරිභොගෙ ආදීනවානිසංසෙ අවීමංසිත්වා. དབང་པོ་སྡོམ་པ་ཞིག་པ་ནི་དབང་པོ་སྡོམ་པ་ཉམས་པའོ།། སོ་སོར་མ་བརྟགས་པ་ནི་མ་བརྟགས་པར་དང་། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་ཟས་ལ་སྤྱོད་པའི་ཉེས་དམིགས་དང་ཕན་ཡོན་ལ་མ་དཔྱད་པར་རོ།། අප්පටිසඞ්ඛායාති ඉතිකත්තබ්බතාසු අප්පච්චවෙක්ඛණාය නාමං. අඤ්ඤාණං අප්පටිසඞ්ඛාත නිමිත්තං. අකම්පනඤාණන්ති තාය අනභිභවනීයං ඤාණං, තත්ථ තත්ථ පච්චවෙක්ඛණාඤාණඤ්චෙව පච්චවෙක්ඛණාය මුද්ධභූතං ලොකුත්තරඤාණඤ්ච. නිප්පරියායතො මග්ගභාවනා භාවනා නාම, යා ච තදත්ථා, තදුභයඤ්ච භාවෙන්තස්සෙව ඉච්ඡිතබ්බං, න භාවිතභාවනස්සාති වුත්තං ‘‘භාවෙන්තස්ස උප්පන්නං බල’’න්ති. තෙනාහ ‘‘යා කුසලානං ධම්මානං ආසෙවනා භාවනා බහුලීකම්ම’’න්ති. སོ་སོར་མ་བརྟགས་པར་ཞེས་པ་ནི་བྱ་བའི་རིམ་པ་རྣམས་ལ་སོ་སོར་མ་བརྟགས་པའི་མིང་ངོ།། མི་ཤེས་པ་ནི་སོ་སོར་མ་བརྟགས་པའི་རྒྱུ་མཚན་ནོ།། མི་གཡོ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི་དེས་ཟིལ་གྱིས་མི་གནོན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། དེ་དང་དེར་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སོ་སོར་རྟོག་པའི་རྩེ་མོར་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ལམ་བསྒོམ་པ་ནི་བསྒོམ་པ་ཞེས་བྱ་ལ། གང་ཞིག་དེའི་དོན་དུ་གྱུར་པ་དེ་གཉིས་ཀ་ནི་སྒོམ་པ་པོ་ཉིད་ལ་འདོད་པར་བྱ་ཡི། བསྒོམས་ཟིན་པ་ལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སྒོམ་པ་པོ་ལ་སྐྱེས་པའི་སྟོབས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བསྟེན་པ་དང་། བསྒོམ་པ་དང་། མང་དུ་བྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། කාමං සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවොපි බලට්ඨො එව, පටිපක්ඛෙහි පන අකම්පනීයතා සාතිසයං බලට්ඨොති වුත්තං ‘‘අස්සතියා අකම්පනවසෙනා’’ති. පච්චනීකධම්මසමනතො සමථො සමාධි. අනිච්චාදිනා විවිධෙනාකාරෙන දස්සනතො විපස්සනා පඤ්ඤා. තං ආකාරං ගහෙත්වාති සමාධානාකාරං ගහෙත්වා. යෙනාකාරෙන පුබ්බෙ අලීනං අනුද්ධතං මජ්ඣිමං භාවනාවීථිපටිපන්නං හුත්වා චිත්තං සමාහිතං හොති, තං ආකාරං ගහෙත්වා සල්ලක්ඛෙත්වා. නිමිත්තවසෙනාති කාරණවසෙන. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා පග්ගහොව තං ආකාරං ගහෙත්වා පුන පවත්තෙතබ්බස්ස පග්ගාහස්ස නිමිත්තවසෙන පග්ගාහනිමිත්තන්ති ඉමමත්ථං අතිදිසති, තස්සත්ථො සමථෙ වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො. පග්ගාහො වීරියං කොසජ්ජපක්ඛතො චිත්තස්ස පතිතුං අදත්වා පග්ගණ්හනතො. අවික්ඛෙපො එකග්ගතා වික්ඛෙපස්ස උද්ධච්චස්ස පටිපක්ඛභාවතො. පටිසඞ්ඛානකිච්චනිබ්බත්තිභාවතො ලොකුත්තරධම්මානං පටිසඞ්ඛානබලභාවො, තථා පුබ්බෙ පවත්තාකාරසල්ලක්ඛණවසෙන සමථපග්ගාහානං උපරි පවත්තිසබ්භාවතො සමථනිමිත්තදුකස්සපි මිස්සකතා වුත්තා. འདོད་པ་ལྟར་ན་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བརྟན་པའི་དངོས་པོ་ཡང་སྟོབས་ཀྱི་དོན་ཉིད་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་གཉེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་བ་ཉིད་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སྟོབས་ཀྱི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “དྲན་པ་མེད་པས་མི་གཡོ་བའི་དབང་གིས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། མི་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཞི་གནས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ།། མི་རྟག་པ་སོགས་རྣམ་པ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ལྷག་མཐོང་ནི་ཤེས་རབ་བོ།། རྣམ་པ་དེ་བཟུང་ནས་ཞེས་པ་ནི་མཉམ་པར་བཞག་པའི་རྣམ་པ་བཟུང་ནས་སོ།། རྣམ་པ་གང་གིས་སྔོན་དུ་བྱིང་བ་མེད་པ་དང་། རྒོད་པ་མེད་པར་དབུས་སུ་གནས་ཤིང་བསྒོམ་པའི་ལམ་ལ་ཞུགས་ནས་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པར་གྱུར་པ་དེ། རྣམ་པ་དེ་བཟུང་ནས་མཚན་མར་བྱས་ཏེའོ།། མཚན་མའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་དབང་གིས་སོ།། “ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་” ཞེས་པས་ནི་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་ཉིད་རྣམ་པ་དེ་བཟུང་ནས་ཡང་བསྐྱེད་པར་བྱ་བའི་རབ་ཏུ་འཛིན་པའི་མཚན་མའི་དབང་གིས་རབ་ཏུ་འཛིན་པའི་མཚན་མ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་འཕོ་བར་བྱེད་དེ། དེའི་དོན་ནི་ཞི་གནས་ལ་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། རབ་ཏུ་འཛིན་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཏེ། ལེ་ལོའི་ཕྱོགས་ལས་སེམས་ལྷུང་དུ་མི་འཇུག་པར་རབ་ཏུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་གཡེང་བ་མེད་པ་ནི་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་དེ། རྣམ་པར་གཡེང་བ་དང་རྒོད་པའི་གཉེན་པོ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སོ་སོར་རྟོག་པའི་བྱ་བ་གྲུབ་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་སྟོབས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་དུ་སྔོན་དུ་བྱུང་བའི་རྣམ་པ་མཚན་མར་བྱས་པའི་དབང་གིས་ཞི་གནས་དང་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱི་སྟེང་དུ་འཇུག་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། ཞི་གནས་ཀྱི་མཚན་མའི་ཟུང་གཉིས་ཀྱང་འདྲེས་པར་གསུངས་སོ།། යථාසමාදින්නස්ස සීලස්ස භෙදකරො වීතික්කමො. සීලවිනාසකො අසංවරො. සම්මාදිට්ඨිවිනාසිකාති ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදි (ම. නි. 1.441; 2.94; විභ. 793) නයප්පවත්තාය සම්මාදිට්ඨියා දූසිකා. ཇི་ལྟར་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཇིག་པར་བྱེད་པ་ནི་འདས་པའོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པར་བྱེད་པ་ནི་མི་སྡོམ་པའོ།། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ཉམས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ “སྦྱིན་པ་ཡོད་དོ་” ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སྐྱོན་གཏོང་བའོ།། සීලස්ස [Pg.182] සම්පාදනං නාම සබ්බභාගතො තස්ස අනූනතාපාදනන්ති ආහ ‘‘සම්පාදනතො පරිපූරණතො’’ති. පාරිපූරත්ථො හි සම්පදා-සද්දොති. මානසිකසීලං නාම සීලවිසොධනවසෙන අභිජ්ඣාදිප්පහානං. දිට්ඨිපාරිපූරිභූතං ඤාණන්ති අත්ථිකදිට්ඨිආදිසම්මාදිට්ඨියා පාරිපූරිභාවෙන පවත්තං ඤාණං. ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཆ་ཐམས་ཅད་ནས་དེ་མ་ཉམས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྒྲ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཡིད་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པའི་དབང་གིས་བརྣབ་སེམས་སོགས་སྤོང་བའོ།། ལྟ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི་ཡོད་པར་ལྟ་བ་སོགས་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། විසුද්ධිං පාපෙතුං සමත්ථන්ති චිත්තවිසුද්ධිආදිඋපරිවිසුද්ධියා පච්චයො භවිතුං සමත්ථං. සුවිසුද්ධමෙව හි සීලං තස්සා පදට්ඨානං හොතීති. විසුද්ධිං පාපෙතුං සමත්ථං දස්සනන්ති ඤාණදස්සනවිසුද්ධිං, පරමත්ථවිසුද්ධිනිබ්බානඤ්ච පාපෙතුං උපනෙතුං සමත්ථං කම්මස්සකතාඤාණාදිසම්මාදස්සනං. තෙනාහ ‘‘අභිධම්මෙ’’තිආදි. එත්ථ ච ‘‘ඉදං අකුසලං කම්මං නො සකං, ඉදං පන කම්මං සක’’න්ති එවං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච කම්මස්සකතාජානනඤාණං කම්මස්සකතාඤාණං. තෙනාහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. ‘‘පරෙන කතම්පී’’ති ඉදං නිදස්සනවසෙන වුත්තං යථා පරෙන කතං, එවං අත්තනා කතම්පි සකකම්මං නාම න හොතීති. අත්තනා වා උස්සාහිතෙන පරෙන කතංපීති එවං වා අත්ථො දට්ඨබ්බො. යඤ්හි තං පරස්ස උස්සාහනවසෙන කතං, තම්පි සකකම්මං නාම හොතීති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො. අත්ථභඤ්ජනතොති දිට්ඨධම්මිකාදිසබ්බඅත්ථවිනාසනතො. අත්ථජනනතොති ඉධලොකත්ථපරලොකත්ථපරමත්ථානං උප්පාදනතො. ආරබ්භකාලෙ ‘‘අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා’’ති පවත්තම්පි වචීසච්චඤ්ච ලක්ඛණානි පටිවිජ්ඣන්තං විපස්සනාඤාණං අනුලොමෙති තත්ථෙව පටිවිජ්ඣනතො. පරමත්ථසච්චඤ්ච නිබ්බානං න විලොමෙති න විරොධෙති එකන්තෙනෙව සම්පාපනතො. རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་ནུས་པ་ཞེས་པ་ནི། སེམས་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་སོགས་པའི་གོང་མའི་རྣམ་དག་གི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་ནུས་པའོ། །ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་དེའི་ཉེ་བར་གནས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་ནུས་པའི་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི། ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་རྣམ་དག་དང་། དོན་དམ་པའི་རྣམ་དག་མྱང་འདས་ལ་ཐོབ་པར་བྱེད་ཅིང་ཉེ་བར་འགོད་ནུས་པའི་ལས་བདག་གིར་བྱ་བའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཆོས་མངོན་པ་ལས་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །འདི་ལའང་“འདི་ནི་མི་དགེ་བའི་ལས་ཏེ་བདག་གི་མ་ཡིན། འདི་ནི་ལས་ཏེ་བདག་གི་ཡིན་ནོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་ལྡོག་པ་དང་རྗེས་སུ་འགྲོ་བའི་སྒོ་ནས་ལས་བདག་གིར་བྱ་བ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ལས་བདག་གིར་བྱ་བའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“འདི་ལའང་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“གཞན་གྱིས་བྱས་པ་ཡང་”ཞེས་པ་འདི་ནི་དཔེའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ་སྟེ། ཇི་ལྟར་གཞན་གྱིས་བྱས་པ་དེ་བཞིན་དུ་བདག་ཉིད་ཀྱིས་བྱས་པ་ཡང་རང་གི་ལས་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན་བདག་ཉིད་ཀྱིས་བསྐུལ་ཏེ་གཞན་གྱིས་བྱས་པ་ཡང་ཞེས་འདི་ལྟར་དོན་བལྟ་བར་བྱའོ། །གང་ཞིག་གཞན་ལ་བསྐུལ་བའི་དབང་གིས་བྱས་པ་དེ་ཡང་རང་གི་ལས་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིའི་དགོངས་པའོ། །དོན་འཇིག་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི། མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཐམས་ཅད་འཇིག་པར་བྱེད་པ་ལས་སོ། །དོན་སྐྱེད་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི། ཚེ་འདིའི་དོན་དང་། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་གྱི་དོན་དང་། དོན་དམ་པའི་དོན་རྣམས་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ལས་སོ། །བརྩམས་པའི་དུས་སུ་“མི་རྟག་པ། སྡུག་བསྔལ་བ། བདག་མེད་པ་”ཞེས་འཇུག་པ་ཡང་ངག་གི་བདེན་པ་དང་མཚན་ཉིད་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ནི་རྗེས་སུ་མཐུན་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་ལ་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་མྱང་འདས་ལ་ཡང་མི་མཐུན་པ་མ་ཡིན་ཞིང་འགལ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། གཅིག་ཏུ་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ඤාණදස්සනන්ති ඤාණභූතං දස්සනං, තෙන මග්ගං වදති. තංසම්පයුත්තමෙව වීරියන්ති පඨමමග්ගසම්පයුත්තං වීරියමාහ. සබ්බාපි මග්ගපඤ්ඤා දිට්ඨිවිසුද්ධියෙවාති දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. අයමෙව ච නයො අභිධම්මපාළියා (ධ. ස. 550) සමෙතීති දස්සෙන්තො ‘‘අභිධම්මෙ පනා’’ති ආදිං අවොච. ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་ཞེས་པ་ནི། ཡེ་ཤེས་སུ་གྱུར་པའི་མཐོང་བ་སྟེ། དེས་ནི་ལམ་ལ་གསུངས་སོ། །དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། ལམ་དང་པོ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ལ་གསུངས་སོ། །ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ལྟ་བ་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གཞན་ཡང་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་འདི་ཉིད་ཆོས་མངོན་པའི་ལུང་དང་མཐུན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པར། “ཆོས་མངོན་པ་ལས་ནི་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། යස්මා සංවෙගො නාම සහොත්තප්පඤාණං, තස්මා සංවෙගවත්ථුං භයතො භායිතබ්බතො දස්සනවසෙන පවත්තඤාණං. තෙනාහ ‘‘ජාතිභය’’න්තිආදි. භායන්ති එතස්මාති භයං, ජාති එව භයං ජාතිභයං. සංවෙජනීයන්ති සංවිජ්ජිතබ්බං භායිතබ්බං උත්තාසිතබ්බං. ඨානන්ති කාරණං, වත්ථූති අත්ථො[Pg.183]. සංවෙගජාතස්සාති උප්පන්නසංවෙගස්ස. උපායපධානන්ති උපායෙන පවත්තෙතබ්බං වීරියං. གང་གི་ཕྱིར་སྐྱོ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཛེམ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་སྐྱོ་བའི་གནས་ནི་འཇིགས་པ་དང་འཇིགས་པར་བྱ་བའི་ཚུལ་གྱིས་མཐོང་བའི་སྒོ་ནས་ཞུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །འདི་ལས་འཇིགས་པས་ན་འཇིགས་པ་སྟེ། སྐྱེ་བ་ཉིད་འཇིགས་པ་ཡིན་པས་སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པའོ། །སྐྱོ་བར་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི། སྐྱོ་བར་བྱ་བ། འཇིགས་པར་བྱ་བ། སྐྲག་པར་བྱ་བའོ། །གནས་ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་སྟེ། གཞི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །སྐྱོ་བ་སྐྱེས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། སྐྱོ་བ་སྐྱེས་པ་ལའོ། །ཐབས་ཀྱི་བརྩོན་པ་ཞེས་པ་ནི། ཐབས་ཀྱིས་བརྩམ་པར་བྱ་བའི་བརྩོན་འགྲུས་སོ། ། කුසලානං ධම්මානන්ති සීලාදීනං අනවජ්ජධම්මානං. භාවනායාති උප්පාදනෙන වඩ්ඪනෙන ච. අසන්තුට්ඨස්සාති ‘‘අලං එත්තාවතා, කථං එත්තාවතා’’ති සඞ්කොචාපත්තිවසෙන න සන්තුට්ඨස්ස. භිය්‍යොකම්‍යතාති භිය්‍යො භිය්‍යො උප්පාදනිච්ඡා. වොසානන්ති සඞ්කොචං අසමත්ථන්ති. තුස්සනං තුට්ඨි සන්තුට්ඨි, නත්ථි එතස්ස සන්තුට්ඨීති අසන්තුට්ඨි, තස්ස භාවො අසන්තුට්ඨිතා. වීරියප්පවාහෙ වත්තමානෙ අන්තරා එව පටිගමනං නිවත්තනං පටිවානං, තං තස්ස අත්ථීති පටිවානී, න පටිවානී අප්පටිවානී, තස්ස භාවො අප්පටිවානිතා. සක්කච්චකිරියතාති කුසලානං කරණෙ සක්කච්චකිරියතා ආදරකිරියතා. සාතච්චකිරියතාති සතතමෙව කරණං. අට්ඨිතකිරියතාති අන්තරා අට්ඨපෙත්වා ඛණ්ඩං අකත්වා කරණං. අනොලීනවුත්තිතාති න ලීනප්පවත්තිතා. අනික්ඛිත්තඡන්දතාති කුසලච්ඡන්දස්ස අනික්ඛිපනං. අනික්ඛිත්තධුරතාති කුසලකරණෙ වීරියධුරස්ස අනික්ඛිපනං. ආසෙවනාති ආදරෙන සෙවනා. භාවනාති වඩ්ඪනා බ්‍රූහනා. බහුලීකම්මන්ති පුනප්පුනං කරණං. དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིའོ། །བསྒོམ་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི། བསྐྱེད་པ་དང་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ལས་སོ། །ཆོག་མི་ཤེས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། “འདི་ཙམ་གྱིས་ཆོག འདི་ཙམ་གྱིས་ཇི་ལྟར་འགྱུར་”ཞེས་ཞུམ་པར་འགྱུར་བའི་དབང་གིས་ཆོག་མི་ཤེས་པའོ། །ལྷག་པར་འདོད་པ་ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་ཞིང་ཕྱིར་ཞིང་བསྐྱེད་པར་འདོད་པའོ། །མཐར་ཐུག་པ་ཞེས་པ་ནི། ཞུམ་པ་དང་མི་ནུས་པའོ། །མགུ་བ་ནི་དགའ་བ་སྟེ་ཆོག་ཤེས་པའོ། །འདི་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་མེད་པས་ཆོག་མི་ཤེས་པ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ཆོག་མི་ཤེས་པ་ཉིད་དོ། །བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་རྒྱུན་འཇུག་བཞིན་པའི་སྐབས་སུ། བར་མ་དོར་ཕྱིར་ལྡོག་པ་དང་མཚམས་འཇོག་པ་ནི་ཕྱིར་བཤོལ་བ་སྟེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ཕྱིར་བཤོལ་བ་ཅན་ནོ། །ཕྱིར་བཤོལ་བ་ཅན་མ་ཡིན་པ་ནི་ཕྱིར་མི་བཤོལ་བ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ཕྱིར་མི་བཤོལ་བ་ཉིད་དོ། །གུས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། དགེ་བ་བྱེད་པ་ལ་གུས་པར་བྱེད་པ་སྟེ་དང་བར་བྱེད་པའོ། །རྒྱུན་དུ་བྱེད་པ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། རྟག་ཏུ་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །མི་གནས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། བར་མ་དོར་མི་འཇོག་པར་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་བྱེད་པའོ། །མི་ཞུམ་པར་འཇུག་པ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། བྱིང་བར་མི་འཇུག་པའོ། །འདུན་པ་མ་བཏང་བ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། དགེ་བའི་འདུན་པ་མི་གཏོང་བའོ། །ཁུར་མ་བོར་བ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། དགེ་བ་བྱེད་པ་ལ་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཁུར་མི་གཏོང་བའོ། །བསྟེན་པ་ཞེས་པ་ནི། གུས་པས་བསྟེན་པའོ། །བསྒོམ་པ་ཞེས་པ་ནི། སྤེལ་བ་དང་རྒྱས་པར་བྱེད་པའོ། །མང་དུ་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། ཡང་དང་ཡང་དུ་བྱེད་པའོ། ། තිස්සො විජ්ජාති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං, දිබ්බචක්ඛුඤාණං ආසවක්ඛයඤාණන්ති ඉමා තිස්සො විජ්ජා. පටිපක්ඛවිජ්ඣනට්ඨෙන පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධාදීනං විදිතකරණට්ඨෙන විසිට්ඨා මුත්තීති විමුත්ති. ස්වායං විසෙසො පටිපක්ඛවිගමනෙන, පටියොගිවිගමනෙන ච ඉච්ඡිතබ්බොති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යෙන විසෙසෙන සමාපත්තියො පච්චනීකධම්මෙහි සුට්ඨු මුත්තා, තතො නිරාසඞ්කතාය ආරම්මණෙ ච අභිරතා, තං විසෙසං උපාදාය තා අධිකං මුච්චනතො, ආරම්මණෙ අධිමුච්චනතො ච අධිමුත්තියො නාමාති වුත්තං ‘‘චිත්තස්ස ච අධිමුත්තී’’ති. මුත්තත්තාති සබ්බසඞ්ඛාරෙහි විසෙසෙන නිස්සටත්තා විමුත්ති. རིག་པ་གསུམ་ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཟག་པ་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ་འདི་དག་ནི་རིག་པ་གསུམ་མོ། །གཉེན་པོས་འབིགས་པའི་དོན་གྱིས་དང་། སྔོན་གནས་པའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཐར་པ་ནི་རྣམ་པར་ཐར་པའོ། །ཁྱད་པར་དེ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་དང་བྲལ་བ་དང་། གཉེན་པོ་དང་བྲལ་བའི་སྒོ་ནས་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས། དེ་གཉིས་ཀ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལའང་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཁྱད་པར་གང་གིས་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་ཤིན་ཏུ་ཐར་ཞིང་། དེ་ལས་དོགས་པ་མེད་པར་དམིགས་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་ནི། ཁྱད་པར་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་དེ་དག་ལྷག་པར་ཐར་པ་དང་། དམིགས་པ་ལ་མངོན་པར་མོས་པའི་ཕྱིར་མོས་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། “སེམས་ཀྱི་མོས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཐར་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལས་ཁྱད་པར་དུ་ངེས་པར་བྱུང་བའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་ཐར་པའོ། ། ඛයෙ ඤාණන්ති සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙතීති ඛයො, අරියමග්ගො, තප්පරියාපන්නං ඤාණං ඛයෙ ඤාණං. පටිසන්ධිවසෙනාති කිලෙසානං තංතංමග්ගවජ්ඣානං උප්පන්නමග්ගෙ ඛන්ධසන්තානෙ පුන සන්දහනවසෙන. අනුප්පාදභූතෙති තංතංඵලෙ. අනුප්පාදපරියොසානෙති අනුප්පාදකරො මග්ගො අනුප්පාදො, තස්ස පරියොසානෙ, කිලෙසානං වා අනුප්පජ්ජනසඞ්ඛාතෙ පරියොසානෙ, භඞ්ගෙති අත්ථොති. ཟད་པ་ལ་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཀུན་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཟད་པར་བྱེད་པས་ན་ཟད་པ་སྟེ། འཕགས་པའི་ལམ་མོ། །དེར་གཏོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཟད་པ་ལ་ཤེས་པའོ། །ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། ལམ་དེ་དང་དེས་སྤང་བྱར་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྐྱེས་པའི་ལམ་གྱི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ་སླར་ཡང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་སོ། །མི་སྐྱེ་བར་གྱུར་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། འབྲས་བུ་དེ་དང་དེ་ལའོ། །མི་སྐྱེ་བའི་མཐར་ཐུག་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། མི་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་ལམ་ནི་མི་སྐྱེ་བ་སྟེ། དེའི་མཐར་ཐུག་པ་ལའམ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མི་སྐྱེ་བར་བགྲང་བའི་མཐར་ཐུག་པ་སྟེ། འཇིག་པ་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། දුකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. གཉིས་ཚན་གྱི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། තිකවණ්ණනා གསུམ་ཚན་གྱི་བཤད་པ། 305. ධම්මතො [Pg.184] අඤ්ඤො කත්තා නත්ථීති දස්සෙතුං කත්තුසාධනවසෙන ‘‘ලුබ්භතීති ලොභො’’ති වුත්තං. ලුබ්භති තෙන, ලුබ්භනමත්තමෙතන්ති කරණභාවසාධනවසෙනපි අත්ථො යුජ්ජතෙව. දුස්සති මුය්හතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. අකුසලඤ්ච තං අකොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන එකන්තාකුසලභාවතො මූලඤ්ච අත්තනා සම්පයුත්තධම්මානං සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනතො, න අකුසලභාවසාධනතො. න හි මූලකතො අකුසලානං අකුසලභාවො, කුසලාදීනඤ්ච කුසලාදිභාවො. තථා සති මොමූහචිත්තද්වයෙ මොහස්ස අකුසලභාවො න සියා. තෙසන්ති ලොභාදීනං. ‘‘න ලුබ්භතීති අලොභො’’තිආදිනා පටිපක්ඛනයෙන. ༣༠༥. ཆོས་ལས་གཞན་པའི་བྱེད་པ་པོ་མེད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། བྱེད་པ་པོའི་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་དབང་གིས། “ཆགས་པར་བྱེད་པས་ཆགས་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ཆགས་པར་བྱེད། ཆགས་པ་ཙམ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱེད་པ་དང་དངོས་པོའི་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་དོན་འཐད་པ་ཉིད་དོ། །ཞེ་སྡང་བ་དང་གཏི་མུག་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །མི་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའི་དོན་གྱིས་གཅིག་ཏུ་མི་དགེ་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་པས་མི་དགེ་བ་དང་། རང་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཤིན་ཏུ་གནས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རྩ་བ་ཡིན་གྱི། མི་དགེ་བའི་རང་བཞིན་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །རྩ་བའི་སྒོ་ནས་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་མི་དགེ་བའི་ཉིད་དང་། དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ནོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ཡིན་ན། རྨོངས་པ་དང་བཅས་པའི་སེམས་གཉིས་ལ་གཏི་མུག་གི་མི་དགེ་བའི་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་རོ། །དེ་དག་གི་ཞེས་པ་ནི། ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“མི་ཆགས་པས་མ་ཆགས་པའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་གཉེན་པོའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། ། දුට්ඨු චරිතානීති පච්චයතො, සම්පයුත්තධම්මතො, පවත්තිආකාරතො ච න සුට්ඨු අසම්මා පවත්තිතානි. විරූපානීති බීභච්ඡානි සම්පති, ආයතිඤ්ච අනිට්ඨරූපත්තා. කායෙනාති කායද්වාරෙන කරණභූතෙන. කායතොති කායද්වාරතො. ‘‘සුට්ඨු චරිතානී’’තිආදීසු වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. යස්ස සික්ඛාපදස්ස වීතික්කමෙ කායසමුට්ඨානා ආපත්ති හොති, තං කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං. අවීතික්කමො කායසුචරිතන්ති වාරිත්තසීලස්ස වසෙන වදති, චාරිත්තසීලස්සපි වා, යස්ස අකරණෙ ආපත්ති හොති. වචීදුච්චරිතසුචරිතනිද්ධාරණම්පි වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. උභයත්ථ පඤ්ඤත්තස්සාති කායද්වාරෙ, වචීද්වාරෙ ච පඤ්ඤත්තස්ස. සික්ඛාපදස්ස වීතික්කමොව මනොදුච්චරිතං මනොද්වාරෙ පඤ්ඤත්තස්ස සික්ඛාපදස්ස අභාවතො, තයිදං ද්වාරද්වයෙ අකිරියසමුට්ඨානාය ආපත්තියා වසෙන වෙදිතබ්බං. අවීතික්කමොති යථාවුත්තාය ආපත්තියා අවීතික්කමො මනොසුචරිතං. ‘‘සබ්බස්සාපි සික්ඛාපදස්ස අවීතික්කමො මනොසුචරිත’’න්ති කෙචි. තදුභයඤ්හි චාරිත්තසීලං උද්දිස්සපඤ්ඤත්තං සික්ඛාපදං, තස්ස අවීතික්කමො සියා කායසුචරිතං, සියා වචීසුචරිතන්ති. ཉེས་པར་སྤྱད་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་གྱི་སྒོ་ནས་དང་། མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དང་། འཇུག་པའི་རྣམ་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་ལེགས་པར་མ་ཡིན་པར་ལོག་པར་ཞུགས་པའོ། །མི་སྡུག་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། ད་ལྟ་དང་མ་འོངས་པ་ནའང་མི་འདོད་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པས་སྐྱུག་བྲོ་བའོ། །ལུས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། བྱེད་པར་གྱུར་པའི་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ། །ལུས་ལས་ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ། །“ལེགས་པར་སྤྱད་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་གོ་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །བསླབ་པའི་གཞི་གང་ཞིག་འདས་པ་ལས་ལུས་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་ལྟུང་བར་འགྱུར་བ་དེ་ནི། ལུས་ཀྱི་སྒོ་ལ་བཅས་པའི་བསླབ་པའི་གཞིའོ། །མི་འདའ་བ་ནི་ལུས་ཀྱི་ལེགས་པར་སྤྱད་པ་ཞེས་པ་ནི། སྤང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པ་སྟེ། ཡང་ན་བསྒྲུབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་ཡིན་ཏེ། གང་ཞིག་མ་བྱས་པ་ལས་ལྟུང་བར་འགྱུར་བའོ། །ངག་གི་ཉེས་སྤྱད་དང་ལེགས་སྤྱད་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཡང་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །གཉིས་ཀར་བཅས་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་སྒོ་དང་ངག་གི་སྒོ་གཉིས་ཀར་བཅས་པའོ། །བསླབ་པའི་གཞི་ལས་འདས་པ་ཉིད་ནི་ཡིད་ཀྱི་ཉེས་པར་སྤྱད་པ་སྟེ། ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ལ་བཅས་པའི་བསླབ་པའི་གཞི་མེད་པའི་ཕྱིར། འདི་ནི་སྒོ་གཉིས་པོ་ལ་མ་བྱས་པ་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་ལྟུང་བའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །མི་འདའ་བ་ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ལྟུང་བ་ལས་མི་འདའ་བ་ནི་ཡིད་ཀྱི་ལེགས་པར་སྤྱད་པའོ། །“བསླབ་པའི་གཞི་ཐམས་ཅད་ལས་མི་འདའ་བ་ནི་ཡིད་ཀྱི་ལེགས་པར་སྤྱད་པའོ་”ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །དེ་གཉིས་ཀ་ནི་བསྒྲུབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་དམིགས་ནས་བཅས་པའི་བསླབ་པའི་གཞི་ཡིན་པས། དེ་ལས་མི་འདའ་བ་ནི་ལུས་ཀྱི་ལེགས་པར་སྤྱད་པར་འགྱུར་ལ། ངག་གི་ལེགས་པར་སྤྱད་པར་ཡང་འགྱུར་རོ། ། පාණො අතිපාතීයති එතායාති පාණාතිපාතො, තථාපවත්තා චෙතනා, එවං අදින්නාදානාදයොපීති ආහ ‘‘පාණාතිපාතාදයො පන තිස්සො චෙතනා’’ති. වචීද්වාරෙපි උප්පන්නා කායදුච්චරිතං [Pg.185] ද්වාරන්තරෙ උප්පන්නස්සාපි කම්මස්ස සනාමාපරිච්චාගතො යෙභුය්‍යවුත්තියා, තබ්බහුලවුත්තියා ච. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා – འདིས་སྲོག་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་སྲོག་གཅོད་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་སེམས་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་ཡིན་པས། “སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་པ་གསུམ་ནི་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ངག་གི་སྒོ་ལས་སྐྱེས་པ་ཡང་ལུས་ཀྱི་ཉེས་པར་སྤྱད་པ་སྟེ། སྒོ་གཞན་ལས་སྐྱེས་པའི་ལས་ཀྱང་རང་གི་མིང་མ་བཏང་བར་ཕལ་ཆེར་འཇུག་པ་དང་། དེ་མང་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་པ་ནི། ‘‘ද්වාරෙ චරන්ති කම්මානි, න ද්වාරා ද්වාරචාරිනො; තස්මා ද්වාරෙහි කම්මානි, අඤ්ඤමඤ්ඤං වවත්ථිතා’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. කාමාවචරකුසලද්වාරකථා); “ལས་རྣམས་སྒོ་ལ་སྤྱོད་པ་སྟེ། སྒོ་རྣམས་སྒོ་ལ་སྤྱོད་པ་མིན། དེ་ཕྱིར་སྒོ་ཡི་སྒོ་ནས་ལས། ཕན་ཚུན་རྣམ་པར་གནས་པ་ཡིན།” වචීදුච්චරිතං කායද්වාරෙපි වචීද්වාරෙපි උප්පන්නාති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. චෙතනාසම්පයුත්තධම්මාති මනොකම්මභූතාය චෙතනාය සම්පයුත්තධම්මා. කායවචීකම්මභූතාය පන චෙතනාය සම්පයුත්තා අභිජ්ඣාදයො තං තං පක්ඛිකා වා හොන්ති අබ්බොහාරිකා වාති. චෙතනාසම්පයුත්තධම්මා මනොසුචරිතන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. තිවිධස්ස දුච්චරිතස්ස අකරණවසෙන පවත්තා තිස්සො චෙතනාපි විරතියොපි කායසුචරිතං කායිකස්ස වීතික්කමස්ස අකරණවසෙන පවත්තනතො, කායෙන පන සික්ඛාපදානං සමාදියනෙ සීලස්ස කායසුචරිතභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. එසෙව නයො වචීසුචරිතෙ. ངག་གི་ཉེས་པར་སྤྱད་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ལའང་ངག་གི་སྒོ་ལའང་སྐྱེས་སོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །སེམས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། ཡིད་ཀྱི་ལས་སུ་གྱུར་པའི་སེམས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །ལུས་དང་ངག་གི་ལས་སུ་གྱུར་པའི་སེམས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་ནི་ཕྱོགས་དེ་དང་དེར་གཏོགས་པའམ། ཡང་ན་ཐ་སྙད་དུ་བྱར་མེད་པ་ཡིན་ནོ། །སེམས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཡིད་ཀྱི་ལེགས་པར་སྤྱད་པའོ་ཞེས་པ་འདི་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ཉེས་སྤྱད་རྣམ་པ་གསུམ་མ་བྱས་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་སེམས་པ་གསུམ་དང་སྡོམ་པ་རྣམས་ཀྱང་ལུས་ཀྱི་ལེགས་པར་སྤྱད་པ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་འགལ་བ་མ་བྱས་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ལུས་ཀྱིས་བསླབ་པའི་གཞི་རྣམས་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ལུས་ཀྱི་ལེགས་པར་སྤྱད་པ་ཉིད་དུ་སྨོས་ཅི་དགོས། ཚུལ་འདི་ཉིད་ངག་གི་ལེགས་པར་སྤྱད་པ་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། ། කාමපටිසංයුත්තොති එත්ථ ද්වෙ කාමා වත්ථුකාමො ච කිලෙසකාමො ච. තත්ථ වත්ථුකාමපක්ඛෙ ආරම්මණකරණවසෙන කාමෙහි පටිසංයුත්තො විතක්කො කාමවිතක්කො. කිලෙසකාමපක්ඛෙ පන සම්පයොගවසෙන කාමෙන පටිසංයුත්තොති යොජෙතබ්බං. ‘‘බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො’’තිආදීසු සම්පයොගවසෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. බ්‍යාපාදවත්ථුපටිසංයුත්තොපි බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තොති ගය්හමානෙ උභයථාපි යොජනා ලබ්භතෙව. විහිංසාපටිසංයුත්තොති එත්ථාපි එසෙව නයො. විහිංසන්ති එතාය සත්තෙ, විහිංසනං වා එසා සත්තානන්ති විහිංසා, තාය පටිසංයුත්තො විහිංසාපටිසංයුත්තොති එවං සද්දත්ථො වෙදිතබ්බො. අප්පියෙ අමනාපෙ සඞ්ඛාරෙ ආරබ්භ බ්‍යාපාදවිතක්කප්පවත්ති අට්ඨානාඝාතවසෙන දීපෙතබ්බා. බ්‍යාපාදවිතක්කස්ස අවධිං දස්සෙතුං ‘‘යාව විනාසනා’’ති වුත්තං. විනාසනං පන පාණාතිපාතො එවාති. ‘‘සඞ්ඛාරො’’ හි දුක්ඛාපෙතබ්බො නාම නත්ථී’’ති කස්මා වුත්තං, නනු යෙ ‘‘දුක්ඛාපෙතබ්බා’’ති ඉච්ඡිතා සත්තසඤ්ඤිතා, තෙපි අත්ථතො සඞ්ඛාරා එවාති? සච්චමෙතං, යෙ පන ඉන්ද්‍රියබද්ධා සවිඤ්ඤාණකතාය දුක්ඛං පටිසංවෙදෙන්ති, තස්මා තෙ විහිංසාවිතක්කස්ස විසයා ඉච්ඡිතා සත්තසඤ්ඤිතා. යෙ පන න දුක්ඛං පටිසංවෙදෙන්ති [Pg.186] වුත්තලක්ඛණායොගතො, තෙ සන්ධාය ‘‘විහිංසාවිතක්කො සඞ්ඛාරෙසු නුප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. යත්ථ පන උප්පජ්ජති, යථා ච උප්පජ්ජති, තං දස්සෙතුං ‘‘ඉමෙ සත්තා’’තිආදි වුත්තං. «འདོད་པ་དང་འབྲེལ་བ་»ཞེས་པ་འདིར་འདོད་པ་གཉིས་ཏེ། དངོས་པོའི་འདོད་པ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པའོ། །དེ་ལ་དངོས་པོའི་འདོད་པའི་ཕྱོགས་སུ་དམིགས་པ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འདོད་པ་རྣམས་དང་འབྲེལ་བའི་རྟོག་པ་ནི་འདོད་པའི་རྟོག་པའོ། །ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པའི་ཕྱོགས་སུ་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དབང་གིས་འདོད་པ་དང་འབྲེལ་བ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །«གནོད་སེམས་དང་འབྲེལ་བ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །གནོད་སེམས་ཀྱི་དངོས་པོ་དང་འབྲེལ་བའང་གནོད་སེམས་དང་འབྲེལ་བ་ཞེས་བཟུང་ན། སྦྱོར་ཚུལ་གཉིས་ཀ་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ། །«རྣམ་པར་འཚེ་བ་དང་འབྲེལ་བ་»ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྣམ་པར་འཚེ་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་འདི་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྣམ་པར་འཚེ་བ་ཡིན་པས་རྣམ་པར་འཚེ་བའོ། །དེ་དང་འབྲེལ་བ་ནི་རྣམ་པར་འཚེ་བ་དང་འབྲེལ་བ་ཞེས་དེ་ལྟར་སྒྲའི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །མི་སྡུག་པ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་དམིགས་ནས་གནོད་སེམས་ཀྱི་རྟོག་པ་འཇུག་པ་ནི་གནས་མ་ཡིན་པའི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་གསལ་བར་བྱའོ། །གནོད་སེམས་ཀྱི་རྟོག་པའི་མཚམས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། «འཇིག་པའི་བར་དུ་»ཞེས་གསུངས་སོ། །འཇིག་པ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ཉིད་དོ། །«འདུ་བྱེད་»ཅེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བར་བྱ་རྒྱུ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ་ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། «སྡུག་བསྔལ་བར་བྱ་རྒྱུ་»ཞེས་འདོད་པའི་སེམས་ཅན་དུ་འདུ་ཤེས་པ་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ཀྱང་དོན་དུ་འདུ་བྱེད་ཁོ་ན་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ནི་བདེན་ཏེ། འོན་ཀྱང་དབང་པོ་དང་འབྲེལ་ཞིང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་བྱེད་པ་གང་དག་ཡིན་པ་དེའི་ཕྱིར། དེ་དག་ནི་རྣམ་པར་འཚེ་བའི་རྟོག་པའི་ཡུལ་དུ་འདོད་པའི་སེམས་ཅན་དུ་འདུ་ཤེས་པ་རྣམས་སོ། །གང་དག་ནི་གསུངས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་མི་ལྡན་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་མི་མྱོང་བ་དེ་དག་ལ་དགོངས་ནས། «རྣམ་པར་འཚེ་བའི་རྟོག་པ་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་མི་སྐྱེའོ་»ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་དུ་སྐྱེ་བ་དང་ཇི་ལྟར་སྐྱེ་བ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། «སེམས་ཅན་འདི་དག་»ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། නෙක්ඛම්මං වුච්චති ලොභතො නික්ඛන්තත්තා අලොභො, නීවරණෙහි නික්ඛන්තත්තාපි පඨමජ්ඣානං, සබ්බාකුසලෙහි නික්ඛන්තත්තා සබ්බො කුසලො ධම්මො, සබ්බසඞ්ඛතෙහි පන නික්ඛන්තත්තා, නිබ්බානං. උපනිස්සයතො, සම්පයොගතො, ආරම්මණකරණතො ච නෙක්ඛම්මෙන පටිසංයුත්තොති නෙක්ඛම්මපටිසංයුත්තො. නෙක්ඛම්මවිතක්කො සම්මාසඞ්කප්පො. ඉදානි තං භූමිවිභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘සො’’තිආදි වුත්තං. අසුභපුබ්බභාගෙති අසුභජ්ඣානස්ස පුබ්බභාගෙ. අසුභග්ගහණඤ්චෙත්ථ කාමවිතක්කස්ස උජුවිපච්චනීකදස්සනත්ථං කතං. කාමවිතක්කපටිපක්ඛො හි නෙක්ඛම්මවිතක්කොති. එවඤ්ච කත්වා උපරිවිතක්කද්වයස්ස භූමිං දස්සෙන්තෙන සපුබ්බභාගානි මෙත්තාකරුණාඣානාදීනි උද්ධටානි. අසුභජ්ඣානෙති අසුභාරම්මණෙ පඨමජ්ඣානෙ. අවයවෙ හි සමුදායවොහාරං කත්වා නිද්දිසති යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති. ඣානං පාදකං කත්වාති නිදස්සනමත්තං. තං ඣානං සම්මසිත්වා උප්පන්නමග්ගඵලකාලෙපි හි සො ලොකුත්තරොති. බ්‍යාපාදස්ස පටිපක්ඛො, කිඤ්චිපි න බ්‍යාපාදෙති එතෙනාති වා අබ්‍යාපාදො, මෙත්තා, තාය පටිසංයුත්තො අබ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො. මෙත්තාඣානෙති මෙත්තාභාවනාවසෙන අධිගතෙ පඨමජ්ඣානෙ. කරුණාඣානෙති එත්ථාපි එසෙව නයො. විහිංසාය පටිපක්ඛො, න විහිංසන්ති වා එතාය සත්තෙති අවිහිංසා, කරුණා. «ངེས་པར་འབྱུང་བ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཆགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་མ་ཆགས་པ་དང་། སྒྲིབ་པ་རྣམས་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་བསམ་གཏན་དང་པོ་དང་། མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་དང་། འདུ་བྱས་ཐམས་ཅད་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །ཉེ་བར་བརྟེན་པ་དང་། མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་། དམིགས་པ་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་འབྲེལ་བས་ན་ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་འབྲེལ་བའོ། །ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྟོག་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པའོ། །དེང་འདིར་དེ་ཉིད་ས་ཡི་རྣམ་དབྱེའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། «དེ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །«མི་སྡུག་པའི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་»ཞེས་པ་ནི་མི་སྡུག་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བའི་ཆ་ལའོ། །འདིར་མི་སྡུག་པ་བཟུང་བ་ནི་འདོད་པའི་རྟོག་པའི་ཐད་ཀར་གཉེན་པོ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་བྱས་པ་སྟེ། འདོད་པའི་རྟོག་པའི་གཉེན་པོ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྟོག་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་བྱས་ནས་སྟེང་གི་རྟོག་པ་གཉིས་ཀྱི་ས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བའི་ཆ་དང་བཅས་པའི་བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེའི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་ཕྱུང་ངོ། །«མི་སྡུག་པའི་བསམ་གཏན་ལ་»ཞེས་པ་ནི་མི་སྡུག་པའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལའོ། །ཆ་ཤས་ལ་སྤྱི་ཡི་ཐ་སྙད་བྱས་ནས་མཚོན་པར་བྱེད་དེ། དཔེར་ན། «ཤིང་ལ་ཡལ་ག་»ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །«བསམ་གཏན་གཞིར་བྱས་ནས་»ཞེས་པ་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་མོ། །བསམ་གཏན་དེ་ལ་ཉེ་བར་བརྟག་ནས་སྐྱེས་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་དུས་སུའང་དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གནོད་སེམས་ཀྱི་གཉེན་པོའམ། ཡང་ན་འདིས་ཅུང་ཟད་ཀྱང་གནོད་པར་མི་བྱེད་པས་གནོད་སེམས་མེད་པ་ནི་བྱམས་པའོ། །དེ་དང་འབྲེལ་བ་ནི་གནོད་སེམས་མེད་པ་དང་འབྲེལ་བའོ། །«བྱམས་པའི་བསམ་གཏན་ལ་»ཞེས་པ་ནི་བྱམས་པ་བསྒོམས་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལའོ། །«སྙིང་རྗེའི་བསམ་གཏན་ལ་»ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །རྣམ་པར་འཚེ་བའི་གཉེན་པོའམ། ཡང་ན་འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྣམ་པར་མི་འཚེ་བས་རྣམ་པར་མི་འཚེ་བ་ནི་སྙིང་རྗེའོ། ། නනු ච අලොභාදොසානං අඤ්ඤමඤ්ඤාවිරහතො තෙසං වසෙන උප්පජ්ජනකානං ඉමෙසං නෙක්ඛම්මවිතක්කාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරණතො වවත්ථානං න හොතීති? නොති දස්සෙතුං ‘‘යදා’’තිආදි ආරද්ධං. අලොභො සීසං හොතීති අලොභො පධානො හොති. නියමිතපරිණතසමුදාචාරාදිවසෙන යදා අලොභප්පධානො නෙක්ඛම්මගරුකො චිත්තුප්පාදො හොති, තදා ලද්ධාවසරො නෙක්ඛම්මවිතක්කො පතිට්ඨහති. තංසම්පයුත්තස්ස පන අදොසලක්ඛණස්ස අබ්‍යාපාදස්ස වසෙන යො තස්සෙව අබ්‍යාපාදවිතක්කභාවො සම්භවෙය්‍ය, සති ච අබ්‍යාපාදවිතක්කභාවෙ කස්සචිපි අවිහෙඨනජාතිකතාය අවිහිංසාවිතක්කභාවො ච සම්භවෙය්‍ය, තෙ ඉතරෙ ද්වෙ. තදන්වයිකාති තස්සෙව නෙක්ඛම්මවිතක්කස්ස අනුගාමිනො, සරූපතො අදිස්සනතො ‘‘තස්මිං සති හොන්ති[Pg.187], අසති න හොන්තී’’ති තදනුමානනෙය්‍යා භවන්ති. සෙසද්වයෙපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘කාමපටිසංයුත්තො සඞ්කප්පො කාමසඞ්කප්පො’’තිආදිනා විතක්කත්තිකෙ වුත්තනයෙනෙව (දී. නි. 3.288) වෙදිතබ්බො අත්ථතො අභින්නත්තා. යදි එවං කස්මා පුන දෙසනා කතාති? තථා දෙසනාය බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන දෙසනාමත්තමෙවෙතං. མ་ཆགས་པ་དང་ཞེ་སྡང་མེད་པ་རྣམས་ཕན་ཚུན་མི་འབྲལ་བའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་དབང་གིས་སྐྱེ་བའི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ཕན་ཚུན་མ་འདྲེས་པར་རྣམ་པར་གཞག་པ་མི་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། «གང་གི་ཚེ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བརྩམས་སོ། །«མ་ཆགས་པ་གཙོ་བོར་འགྱུར་བ་»ཞེས་པ་ནི་མ་ཆགས་པ་གཙོ་བོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའོ། །ངེས་པ་དང་། ཡོངས་སུ་སྨིན་པ་དང་། མངོན་དུ་རྒྱུ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གང་གི་ཚེ་མ་ཆགས་པ་གཙོ་བོ་དང་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལྷག་པར་བྱེད་པའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ཡོད་པའི་ཚེ། སྐབས་ཐོབ་པའི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྟོག་པ་གནས་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཞེ་སྡང་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་གནོད་སེམས་མེད་པའི་དབང་གིས། དེ་ཉིད་ལ་གནོད་སེམས་མེད་པའི་རྟོག་པའི་དངོས་པོ་གང་ཞིག་འབྱུང་སྲིད་པ་དང་། གནོད་སེམས་མེད་པའི་རྟོག་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་པ་ན། སུ་ལའང་རྣམ་པར་མི་འཚེ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་མི་འཚེ་བའི་རྟོག་པའི་དངོས་པོའང་འབྱུང་སྲིད་པ་ནི། གཞན་གཉིས་པོ་དེ་དག་གོ། །«དེའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་»ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྟོག་པ་དེ་ཉིད་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་སྟེ། རང་གི་ངོ་བོ་ནས་མི་སྣང་བའི་ཕྱིར། «དེ་ཡོད་ན་འབྱུང་ལ། མེད་ན་མི་འབྱུང་ངོ་»ཞེས་དེ་ལྟར་རྗེས་སུ་དཔག་པར་བྱ་བ་རྣམས་སོ། །ལྷག་མ་གཉིས་ལའང་ཚུལ་འདིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །«གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་»ཞེས་པ་ནི། «འདོད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྟོག་པ་ནི་འདོད་པའི་རྟོག་པའོ། །»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྟོག་པའི་གསུམ་ཚན་ལ་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་དོན་དུ་ཐ་མི་དད་པའི་ཕྱིར་ཤེས་པར་བྱའོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་ཡང་བསྐྱར་བསྟན་པ་མཛད་ཅེ་ན། དེ་ལྟར་བསྟན་པས་རྟོགས་པར་འགྱུར་བ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པ་ཙམ་ཉིད་དོ། ། කාමවිතක්කාදීනං විය උප්පජ්ජනාකාරො වෙදිතබ්බො ‘‘තාසු ද්වෙ සත්තෙසුපි සඞ්ඛාරෙසුපි උප්පජ්ජන්තී’’තිආදිනා. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘තංසම්පයුත්තායෙව හි එතා’’ති. තථෙවාති යථා නෙක්ඛම්මවිතක්කාදීනං ‘‘අසුභපුබ්බභාගෙ කාමාවචරො හොතී’’තිආදිනා කාමාවචරාදිභාවො වුත්තො, තථෙව තාසම්පි නෙක්ඛම්මසඤ්ඤාදීනම්පි කාමාවචරාදිභාවො වෙදිතබ්බො. འདོད་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བའི་རྣམ་པ་ནི། «དེ་དག་ལས་གཉིས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལའང་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལའང་སྐྱེའོ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་རྒྱུ་གསུངས་པ་ནི། «དེ་དག་ནི་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །»ཞེས་པའོ། །«དེ་བཞིན་དུ་»ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ། «མི་སྡུག་པའི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ནོ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་གསུངས་པ་དེ་བཞིན་དུ། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་ལའང་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། කාමපටිසංයුත්තොති සම්පයොගවසෙන කාමෙන පටිසංයුත්තො. තක්කනවසෙන තක්කො. විසෙසතො තක්කනවසෙන විතක්කො. සඞ්කප්පනපරිකප්පනවසෙන සඞ්කප්පො. අඤ්ඤෙසුපි කාමපටිසංයුත්තෙසු ධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු විතක්කෙ එව කාමොපපදො ධාතු-සද්දො නිරුළ්හො වෙදිතබ්බො විතක්කස්ස කාමසඞ්කප්පප්පවත්තියා සාතිසයත්තා. එස නයො බ්‍යාපාදධාතුආදීසු. සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා කාමධාතූ හීනජ්ඣාසයෙහි කාමිතබ්බධාතුභාවතො කිලෙසකාමස්ස ආරම්මණසභාවත්තාති අත්ථො. විහෙඨෙතීති විබාධති. තත්ථාති තස්මිං යථාවුත්තෙ කාමධාතුත්තිකෙ. සබ්බාකුසලසඞ්ගාහිකාය කාමධාතුයා ඉතරා ද්වෙ සඞ්ගහෙත්වා කථනං සබ්බසඞ්ගාහිකා කථා. තිස්සො ධාතුයො අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො කථා අසම්භින්නා. ඉතරා ද්වෙ ගහිතාව හොන්තීති ඉතරා ද්වෙ ධාතුයො ගහිතා එව හොන්ති සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා කාමධාතූ’’ති වුත්තත්තා සාමඤ්ඤජොතනාය සවිසයස්ස අතිබ්‍යාපනෙන. තතොති ඉතරධාතුද්වයසඞ්ගාහිකාය කාමධාතුයා. නීහරිත්වාති නිද්ධාරෙත්වා. දස්සෙතීති එවං භගවා දස්සෙතීති වත්තුං වට්ටති. බ්‍යාපාදධාතුං…පෙ… කථෙසි. කස්මා? පගෙව අපවාදා අභිනිවිසන්ති, තතො පරං උස්සග්ගො පවත්තති, ඨපෙත්වා වා අපවාදවිසයං තං පරිහරන්තොව උස්සග්ගො පවත්තතීති, ඤායො හෙස ලොකෙ නිරුළ්හොති. «འདོད་པ་དང་འབྲེལ་བ་»ཞེས་པ་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དབང་གིས་འདོད་པ་དང་འབྲེལ་བའོ། །རྟོག་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་རྟོག་པའོ། །ཁྱད་པར་དུ་རྟོག་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་རྟོག་པའོ། །ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་དང་ཡོངས་སུ་རྟོག་པའི་དབང་གིས་རྟོག་པའོ། །འདོད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་ཆོས་གཞན་དག་ཀྱང་ཡོད་བཞིན་དུ། རྟོག་པ་ཉིད་ལ་འདོད་པའི་སྒྲ་སྦྱར་བའི་ཁམས་ཀྱི་སྒྲ་གྲགས་པ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། རྟོག་པ་ནི་འདོད་པའི་རྟོག་པ་འཇུག་པ་ལ་ལྷག་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཚུལ་འདི་ནི་གནོད་སེམས་ཀྱི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའོ། །མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འདོད་པའི་ཁམས་ཡིན་ཏེ། དམན་པའི་བསམ་པ་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་འདོད་པར་བྱ་བའི་ཁམས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པའི་དམིགས་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དོན་ཏོ། །«རྣམ་པར་འཚེ་བར་བྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི་གནོད་པར་བྱེད་པའོ། །«དེ་ལ་»ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་གསུམ་ཚན་དེ་ལའོ། །མི་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་སྡུད་པར་བྱེད་པའི་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱིས་གཞན་གཉིས་པོ་བསྡུས་ནས་བཤད་པ་ནི་ཐམས་ཅད་སྡུད་པའི་གཏམ་མོ། །ཁམས་གསུམ་པོ་ཕན་ཚུན་མ་འདྲེས་པར་བཤད་པ་ནི་མ་འདྲེས་པའི་གཏམ་མོ། །«གཞན་གཉིས་པོ་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་རོ་»ཞེས་པ་ནི། «མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འདོད་པའི་ཁམས་ཡིན་ནོ་»ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། སྤྱི་གསལ་བར་བྱེད་པས་རང་གི་ཡུལ་ལ་ཤིན་ཏུ་ཁྱབ་པའི་སྒོ་ནས་ཁམས་གཞན་གཉིས་པོ་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའོ། །«དེ་ལས་»ཞེས་པ་ནི་ཁམས་གཞན་གཉིས་པོ་སྡུད་པར་བྱེད་པའི་འདོད་པའི་ཁམས་ལས་སོ། །«ཕྱུང་ནས་»ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་བཟུང་ནས་སོ། །«སྟོན་ཏོ་»ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྟོན་ཏོ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །གནོད་སེམས་ཀྱི་ཁམས་...བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཐོག་མ་ཉིད་དུ་དམིགས་བསལ་ལ་འཇུག་ཅིང་། དེའི་འོག་ཏུ་སྤྱི་འཇུག་པ་དང་། ཡང་ན་དམིགས་བསལ་གྱི་ཡུལ་བཞག་ནས་དེ་སྤོང་བཞིན་དུ་སྤྱི་འཇུག་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་ན་གྲགས་པའི་ལུགས་ཉིད་དོ། ། ද්වෙ [Pg.188] කථාති ‘‘සබ්බසඞ්ගාහිකා, අසම්භින්නා චා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 3.305) අනන්තරත්තිකෙ වුත්තා ද්වෙ කථා. තත්ථ වුත්තනයෙන ආනෙත්වා කථනවසෙන වෙදිතබ්බා. තස්මා තත්ථ වුත්තඅත්ථො ඉධාපි ආහරිත්වා වෙදිතබ්බො ‘‘නෙක්ඛම්මධාතුයා ගහිතාය ඉතරා ද්වෙ ගහිතාව හොන්තී’’තිආදිනා. «གཏམ་གཉིས་»ཞེས་པ་ནི། «ཐམས་ཅད་སྡུད་པ་དང་མ་འདྲེས་པའོ། །»ཞེས་མཚམས་སྦྱར་བའི་གསུམ་ཚན་ལ་གསུངས་པའི་གཏམ་གཉིས་སོ། །དེ་ལ་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དྲངས་ནས་བཤད་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་དེར་གསུངས་པའི་དོན་འདིར་ཡང་བླངས་ནས་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། «ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཁམས་བཟུང་བ་ན། གཞན་གཉིས་པོ་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། සුඤ්ඤතට්ඨෙනාති අත්තසුඤ්ඤතාය. කාමභවො කාමො උත්තරපදලොපෙන සුඤ්ඤතට්ඨෙන ධාතු චාති කාමධාතු. බ්‍රහ්මලොකන්ති පඨමජ්ඣානභූමිසඤ්ඤිතං බ්‍රහ්මලොකං. ධාතුයා ආගතට්ඨානම්හීති ‘‘කාමධාතු රූපධාතූ’’තිආදිනා ධාතුග්ගහණෙ කතෙ. භවෙන පරිච්ඡින්දිතබ්බාති ‘‘කාමභවො රූපභවො’’තිආදිනා භවවසෙන තදත්ථො පරිච්ඡින්දිතබ්බො, න යාය කායචි ධාතුයා වසෙන. යදග්ගෙන ච ධාතුයා ආගතට්ඨානෙ භවෙන පරිච්ඡෙදො කාතබ්බො, තදග්ගෙන භවස්ස ආගතට්ඨානෙ ධාතුයා පරිච්ඡෙදො කාතබ්බො භවවසෙන ධාතුයා පරිච්ඡිජ්ජනතො. නිරුජ්ඣති කිලෙසවට්ටමෙත්ථාති නිරොධො, සා එව සුඤ්ඤතට්ඨෙන ධාතූති නිරොධධාතු, නිබ්බානං. නිරුද්ධෙ ච කිලෙසවට්ටෙ කම්මවිපාකවට්ටා නිරුද්ධා එව හොන්ති. «སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་དོན་གྱིས་»ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །འདོད་པའི་སྲིད་པ་ནི་འདོད་པ་སྟེ། ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་དོན་གྱིས་ཁམས་ཀྱང་ཡིན་པས་འདོད་པའི་ཁམས་སོ། །«ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་»ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོའི་ས་ཞེས་བྱ་བའི་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །«ཁམས་ལས་བྱུང་བའི་གནས་སུ་»ཞེས་པ་ནི། «འདོད་པའི་ཁམས་དང་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཁམས་བཟུང་བ་ནའོ། །«སྲིད་པས་ཡོངས་སུ་བཅད་པར་བྱའོ་»ཞེས་པ་ནི། «འདོད་པའི་སྲིད་པ་དང་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྲིད་པའི་དབང་གིས་དེའི་དོན་ཡོངས་སུ་བཅད་པར་བྱ་ཡི། ཁམས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །གང་གི་སྒོ་ནས་ཁམས་ལས་བྱུང་བའི་གནས་སུ་སྲིད་པས་ཡོངས་སུ་གཅོད་པར་བྱ་བ་དེ་ཉིད་ཀྱིས། སྲིད་པ་ལས་བྱུང་བའི་གནས་སུ་ཁམས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གཅོད་པར་བྱ་སྟེ། སྲིད་པའི་དབང་གིས་ཁམས་ཡོངས་སུ་གཅོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་ལོ་འགག་པས་ན་འགོག་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་དོན་གྱིས་ཁམས་ཡིན་པས་འགོག་པའི་ཁམས་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་ལོ་འགགས་པ་ན། ལས་དང་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་ལོ་རྣམས་ཀྱང་འགགས་པ་ཉིད་དོ། ། හීනධාතුත්තිකො අභිධම්මෙ (ධ. ස. තිකමාතිකා 14) හීනත්තිකෙන පරිච්ඡින්දිතබ්බොති වුත්තං ‘‘හීනා ධාතූති ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදා’’ති. තෙ හි ලාමකට්ඨෙන හීනධාතු. හීනපණීතානං මජ්ඣෙ භවාති මජ්ඣිමධාතු, අවසෙසා තෙභූමකධම්මා. උත්තමට්ඨෙන අතප්පකට්ඨෙන ච පණීතධාතු, නවලොකුත්තරධම්මා. «དམན་པའི་ཁམས་ཀྱི་གསུམ་ཚན་»ནི་ཆོས་མངོན་པ་ལས། དམན་པའི་གསུམ་ཚན་གྱིས་ཡོངས་སུ་བཅད་པར་བྱའོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། «དམན་པའི་ཁམས་ནི་མི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་བཅུ་གཉིས་སོ་»ཞེས་སོ། །དེ་དག་ནི་ངན་པའི་དོན་གྱིས་དམན་པའི་ཁམས་སོ། །དམན་པ་དང་གྱ་ནོམ་པའི་བར་ན་གནས་པས་ན་བར་མའི་ཁམས་ཏེ། ལྷག་མ་ཁམས་གསུམ་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །མཆོག་གི་དོན་དང་མི་གདུང་བའི་དོན་གྱིས་གྱ་ནོམ་པའི་ཁམས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དགུའོ། ། පඤ්චකාමගුණා විසයභූතා එතස්ස සන්තීති පඤ්චකාමගුණිකො, කාමරාගො. රූපාරූපභවෙසූති රූපාරූපූපපත්තිභවෙසු යථාධිගතෙසු. අනධිගතෙසු පන සො පත්ථනා නාම න හොතීති භවවසෙන පත්ථනාති ඉමිනාව ගහිතො. ඣානනිකන්තීති රූපාරූපජ්ඣානෙසු නිකන්ති. භවවසෙන පත්ථනාති භවෙසු පත්ථනාති. එවං චතූහිපි පදෙහි යථාක්කමං මහග්ගතූපපත්තිභවවිසයා, මහග්ගතකම්මභවවිසයා, භවදිට්ඨිසහගතා, භවපත්ථනාභූතා ච තණ්හා ‘‘භවතණ්හා’’ති වුත්තා. විභවදිට්ඨි විභවො උත්තරපදලොපෙන, විභවසහගතා තණ්හා විභවතණ්හා. රූපාදිපඤ්චවත්ථු කාමවිසයා බලවරාගභූතා තණ්හා කාමතණ්හාති පඨමනයො, ‘‘සබ්බෙපි [Pg.189] තෙභූමකධම්මා කාමනීයට්ඨෙන කාමා’’ති (මහානි. 1) වචනතො තෙ ආරබ්භ පවත්තා දිට්ඨිවිප්පයුත්තා සබ්බාපි තණ්හා කාමතණ්හාති දුතියනයොති අයමෙතෙසං විසෙසො. འདི་ལ་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ཡོད་པས་ན་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པ་སྟེ། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་སོ། །«གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་སུ་»ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པ་རྣམས་ལའོ། །མ་ཐོབ་པ་རྣམས་ལ་ནི་དེ་ནི་སྨོན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། «སྲིད་པའི་དབང་གིས་སྨོན་པ་»ཞེས་པས་འདི་ཉིད་བཟུང་ངོ། །«བསམ་གཏན་ལ་ཞེན་པ་»ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་ལ་ཞེན་པའོ། །«སྲིད་པའི་དབང་གིས་སྨོན་པ་»ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་རྣམས་ལ་སྨོན་པའོ། །དེ་ལྟར་ཚིག་བཞི་པོ་འདི་དག་གིས་གོ་རིམ་བཞིན། རྒྱ་ཆེན་པོའི་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པའི་ཡུལ་ཅན་དང་། རྒྱ་ཆེན་པོའི་ལས་ཀྱི་སྲིད་པའི་ཡུལ་ཅན་དང་། སྲིད་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་། སྲིད་པ་ལ་སྨོན་པར་གྱུར་པའི་སྲེད་པ་ནི་ «སྲིད་པའི་སྲེད་པ་»ཞེས་གསུངས་སོ། །འཇིག་པའི་ལྟ་བ་ནི་འཇིག་པ་སྟེ། ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་སོ། །འཇིག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སྲེད་པ་ནི་འཇིག་པའི་སྲེད་པའོ། །གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ལྔ་ནི་འདོད་པའི་ཡུལ་ཏེ། སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཆགས་པར་གྱུར་པའི་སྲེད་པ་ནི་འདོད་པའི་སྲེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་དང་པོའོ། །«ཁམས་གསུམ་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འདོད་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་འདོད་པ་ཡིན་ནོ་»ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ལ་དམིགས་ནས་ཞུགས་པའི་ལྟ་བ་དང་མི་ལྡན་པའི་སྲེད་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འདོད་པའི་སྲེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་གཉིས་པ་སྟེ། འདི་ནི་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་རོ། ། අභිධම්මෙ පනාති පන-සද්දො විසෙසත්ථජොතනො, තෙන පඤ්චකාමගුණිකරාගතො අඤ්ඤොපි කාමාවචරධම්මවිසයො ලොභො අභිධම්මෙ (විභ. 915) ‘‘කාමතණ්හා’’ති ආගතොති ඉමං විසෙසං ජොතෙති. තිකන්තරම්පි සමානං තණ්හංයෙව නිස්සාය පවත්තිතදෙසනානන්තරතාය තං ‘‘වාරො’’ති වත්තබ්බතං අරහතීති ‘‘ඉමිනා වාරෙනා’’ති වුත්තං. ඉමිනා වාරෙනාති ඉමිනා පරියායෙනාති අත්ථො. රජනීයට්ඨෙනාති කාමනීයට්ඨෙන. පරියාදියිත්වාති පරිග්ගහෙත්වා. තතොති කාමතණ්හාය. නීහරිත්වාති නිද්ධාරෙත්වා. ඉතරා ද්වෙ තණ්හාති රූපතණ්හං, අරූපතණ්හඤ්ච දස්සෙති. එතෙන ‘‘කාමතණ්හා’’ති සාධාරණවචනමෙතං සබ්බස්සපි ලොභස්ස, තස්ස පන ‘‘රූපතණ්හා අරූපතණ්හා’’ති විසෙසවචනං යථා කාමගුණිකරාගො රූපරාගො අරූපරාගොති දස්සෙති. නිරොධතණ්හාති භවනිරොධෙ භවසමුච්ඡෙදෙ තණ්හා. යස්මා හි උච්ඡෙදදිට්ඨි මනුස්සත්තභාවෙ, කාමාවචරදෙවත්තභාවෙ, රූපාවචරඅරූපාවචරත්තභාවෙ ඨිතස්ස අත්තනො සම්මා සමුච්ඡෙදො හොතීති භවනිරොධං ආරබ්භ පවත්තති, තස්මා තංසහගතාපි තණ්හා තමෙව ආරබ්භ පවත්තතීති. ཆོས་མངོན་པ་ལ་ནི་ཞེས་པའི་‘ནི་’(pana)ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན། དེས་ན་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་ཆགས་པ་ལས་གཞན་པའི་འདོད་ཁམས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་ཡུལ་ཅན་གྱི་བརྣབ་སེམས་(lobha)ཀྱང་ཆོས་མངོན་པ་ལས་ (རྣམ་འབྱེད་ ༩༡༥) ‘འདོད་པའི་སྲེད་པ་’ཞེས་འབྱུང་བའི་ཁྱད་པར་འདི་གསལ་བར་བྱེད་དོ། ཚན་པ་གསུམ་པ་གཞན་དང་མཚུངས་ཀྱང་། སྲེད་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་བསྟན་པའི་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་ཕྱིར། དེ་ལ་‘སྐབས་’(vāra)ཞེས་བརྗོད་པར་འོས་པས། ‘སྐབས་འདིས་’ཞེས་གསུངས་སོ། ‘སྐབས་འདིས་’ཞེས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་འདིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ‘ཆགས་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་’ཞེས་པ་ནི་འདོད་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་སོ། ‘ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་’(pariyādiyitvā)ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་བཟུང་ནས་སོ། ‘དེ་ལས་’ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་སྲེད་པ་ལས་སོ། ‘ཕྱུང་ནས་’(nīharitvā)ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་བསལ་ནས་སོ། ‘སྲེད་པ་གཞན་གཉིས་’ཞེས་པས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་པ་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲེད་པ་གཉིས་སྟོན་ཏོ། འདིས་ནི་‘འདོད་པའི་སྲེད་པ་’ཞེས་པ་འདི་བརྣབ་སེམས་མཐའ་དག་གི་སྤྱི་མིང་ཡིན་ལ། དེའི་བྱེ་བྲག་གི་མིང་ནི་‘གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་པ་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲེད་པ་’ཞེས་པ་སྟེ། དཔེར་ན་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་ཆགས་པ་དང་། གཟུགས་ཀྱི་ཆགས་པ། གཟུགས་མེད་པའི་ཆགས་པ་བཞིན་དུ་སྟོན་ཏོ། ‘འགོག་པའི་སྲེད་པ་’(nirodhataṇhā)ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་འགོག་པ་སྟེ་སྲིད་པ་རྒྱུན་གཅོད་པ་ལ་སྲེད་པའོ། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཆད་པར་ལྟ་བ་ནི་མིའི་ལུས་དང་། འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷའི་ལུས་དང་། གཟུགས་ཁམས་དང་གཟུགས་མེད་ཁམས་ཀྱི་ལུས་ལ་གནས་པའི་བདག་ཉིད་ཡང་དག་པར་རྒྱུན་ཆད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྲིད་པ་འགོག་པ་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སྲེད་པའང་དེ་ཉིད་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། වට්ටස්මින්ති තිවිධෙපි වට්ටෙ. යථා තෙ හි නිස්සරිතුං අප්පදානවසෙන කම්මවිපාකවට්ටෙ තංසමඞ්ගිසත්තං තෙසං පරාපරුප්පත්තියා පච්චයභාවෙන සංයොජෙන්ති, එවං කිලෙසවට්ටෙපීති. සතීති පරමත්ථතො විජ්ජමානෙ. රූපාදිභෙදෙති රූපවෙදනාදිවිභාගෙ. කායෙති ඛන්ධසමූහෙ. විජ්ජමානාති සතී පරමත්ථතො උපලබ්භමානා. දිට්ඨියා පරිකප්පිතො හි අත්තාදි පරමත්ථතො නත්ථි, දිට්ඨි පන අයං අත්ථෙවාති. විචිනන්තොති ධම්මසභාවං වීමංසන්තො. කිච්ඡතීති කිලමති. පරාමසතීති පරතො ආමසති. ‘‘සීලෙන සුද්ධි, වතෙන සුද්ධී’’ති ගණ්හන්තො හි විසුද්ධිමග්ගං අතික්කමිත්වා තස්ස පරතො ආමසති නාම. වීසතිවත්ථුකා දිට්ඨීති රූපාදි-ධම්මෙ, පච්චෙකං තෙ වා නිස්සිතං, තෙසං වා නිස්සයභූතං, සාමිභූතං වා කත්වා පරිකප්පනවසෙන පවත්තියා වීසතිවත්ථුකා අත්තදිට්ඨි වීසති. විමතීති ධම්මෙසු [Pg.190] සම්මා, මිච්ඡා වා මනනාභාවතො සංසයිතට්ඨෙන අමති, අප්පටිපජ්ජනන්ති අත්ථො. විපරියාසග්ගාහොති අසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘සුද්ධිමග්ගො’’ති විපරීතග්ගාහො. ‘འཁོར་བ་ལ་’ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བ་རྣམ་པ་གསུམ་ཀ་ལའོ། ཇི་ལྟར་ལས་དང་རྣམ་སྨིན་གྱི་འཁོར་བ་ལས་ཐར་བར་མི་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཕྱི་མ་ཕྱི་མར་སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོས་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པ་བཞིན། ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་བ་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། ‘ཡོད་པ་ལ་’ཞེས་པ་ནི་དོན་དམ་པར་ཡོད་པ་ལའོ། ‘གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ལ་’ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་དང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ལའོ། ‘ལུས་ལ་’ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོའི་ཚོགས་པ་ལའོ། ‘ཡོད་པ་’ཞེས་པ་ནི་དོན་དམ་པར་དམིགས་སུ་ཡོད་པའོ། ལྟ་བས་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་བདག་ལ་སོགས་པ་ནི་དོན་དམ་པར་མེད་ལ། ལྟ་བ་འདི་ཉིད་ནི་ཡོད་དོ། ‘རྣམ་པར་འབྱེད་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལ་རྟོག་དཔྱོད་བྱེད་པའོ། ‘ངལ་བར་འགྱུར་བ་’ཞེས་པ་ནི་སྐྱོ་ཞིང་དུབ་པའོ། ‘མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཕྱི་རོལ་ནས་འཛིན་པའོ། ‘ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་དག་པའོ། བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱིས་དག་པའོ།’ཞེས་འཛིན་པ་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་ལས་འདས་ཏེ། དེའི་ཕྱི་རོལ་ནས་འཛིན་པ་ཞེས་བྱའོ། ‘གཞི་ཉི་ཤུ་པ་ཅན་གྱི་ལྟ་བ་’ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རེ་རེ་ལ་བརྟེན་པའམ། དེ་དག་གི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའམ། བདག་པོར་བྱས་ནས་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པའི་བདག་ཏུ་ལྟ་བ་ཉི་ཤུ་པའོ། ‘ཐེ་ཚོམ་’(vimati)ཞེས་པ་ནི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཡང་དག་པའམ་ལོག་པར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། སོམ་ཉིའི་དོན་གྱིས་བློ་མེད་པ་སྟེ། མི་འཇུག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ‘ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པ་’ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་མ་དག་པའི་ལམ་ལ་‘རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་མོ་’ཞེས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པའོ། චිරපාරිවාසියට්ඨෙනාති චිරපරිවුත්ථතාය පුරාණභාවෙන. ආසවනට්ඨෙනාති සන්දනට්ඨෙන, පවත්තනට්ඨෙනාති අත්ථො. සවතීති පවත්තති. අවධිඅත්ථො ආ-කාරො, අවධි ච මරියාදාභිවිධිභෙදතො දුවිධො. තත්ථ මරියාදො කිරියං බහි කත්වා පවත්තති යථා ‘‘ආ පාටලිපුත්තා වුට්ඨො දෙවො’’ති. අභිවිධි කිරියං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තති යථා ‘‘ආ භවග්ගා භගවතො යසො පවත්තො’’ති. අභිවිධිඅත්ථො අයං ආ-කාරො වෙදිතබ්බො. ‘ཡུན་རིང་དུ་གནས་པའི་དོན་གྱིས་’ཞེས་པ་ནི་ཡུན་རིང་དུ་བསྟེན་པས་རྙིང་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། ‘ཟག་པའི་དོན་གྱིས་’(āsavana)ཞེས་པ་ནི་འབབ་པའི་དོན་ཏེ། འཇུག་པའི་དོན་ཏོ། ‘འབབ་པ་’ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའོ། ‘ཨཱ་’(ā)ཞེས་པའི་ཡི་གེ་ནི་མཚམས་ཀྱི་དོན་ཡིན་ལ། མཚམས་ལའང་ས་མཚམས་(mariyāda)དང་ཁྱབ་པའི་མཚམས་(abhividhi)ཀྱི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་གཉིས་ཡོད། དེ་ལ་ས་མཚམས་ནི་བྱ་བ་ཕྱིར་བོར་ནས་འཇུག་སྟེ། དཔེར་ན། ‘སྐྱ་ནར་གྱི་བུ་(Pāṭaliputta)ལ་ཐུག་གི་བར་དུ་ཆར་བབས་སོ་’ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། ཁྱབ་པའི་མཚམས་ནི་བྱ་བ་ལ་ཁྱབ་ནས་འཇུག་སྟེ། དཔེར་ན། ‘སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྙན་གྲགས་ཁྱབ་བོ་’ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། འདིར་‘ཨཱ་’ཞེས་པའི་ཡི་གེ་ནི་ཁྱབ་པའི་མཚམས་ཀྱི་དོན་དུ་རིག་པར་བྱའོ། කත්ථචි ද්වෙ ආසවා ආගතාති විනයපාළිං (පාරා. 39) සන්ධායාහ. තත්ථ හි ‘‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය, සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායා’’ති (පාරා. 39) ද්විධා ආසවා ආගතාති. කත්ථචීති තිකනිපාතෙ ආසවසුත්තෙ, (ඉතිවු. 56; සං. නි. 5.163) අඤ්ඤෙසු ච සළායතනසුත්තාදීසු (සං. නි. 4.321). සළායතනසුත්තෙසුපි හි ‘‘තයොමෙ ආවුසො ආසවා කාමාසවො භවාසවො අවිජ්ජාසවො’’ති තයො එව ආගතාති. නිරයං ගමෙන්තීති නිරයගාමිනීයා. යස්මා ඉධ සාසවං කුසලාකුසලං කම්මං ආසවපරියායෙන දෙසිතං, තස්මා පඤ්චගතිසංවත්තනීයභාවෙන ආසවා ආගතා. ඉමස්මිං සඞ්ගීතිසුත්තෙ තයො ආගතාති. එත්ථ යස්මා අඤ්ඤෙසු ච ආ භවග්ගං ආ ගොත්‍රභුං පවත්තන්තෙසු මානාදීසු විජ්ජමානෙසු අත්තත්තනියාදිග්ගාහවසෙන, අභිබ්‍යාපනමදකරණවසෙන ආසවසදිසතා ච එතෙසංයෙව, න අඤ්ඤෙසං, තස්මා එතෙස්වෙව ආසව-සද්දො නිරුළ්හො දට්ඨබ්බො. න චෙත්ථ ‘‘දිට්ඨාසවො නාගතො’’ති චින්තෙතබ්බං භවතණ්හාය, භවදිට්ඨියාපි භවාසවග්ගහණෙනෙව ගහිතත්තා. කාමාසවො නාම කාමනට්ඨෙන, ආසවනට්ඨෙන ච. වුත්තායෙව අත්ථතො නින්නානාකරණතො. ‘ལ་ལར་ཟག་པ་གཉིས་འབྱུང་བ་’ཞེས་པ་ནི་འདུལ་བའི་གཞུང་ (ཕམ་པར་བྱེད་པ་ ༣༩) ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། དེ་ལས་‘ཚེ་འདིའི་ཟག་པ་རྣམས་བསྡམ་པའི་ཕྱིར་དང་། ཚེ་ཕྱི་མའི་ཟག་པ་རྣམས་བཟློག་པའི་ཕྱིར་’ (ཕམ་པར་བྱེད་པ་ ༣༩) ཞེས་ཟག་པ་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། ‘ལ་ལར་’ཞེས་པ་ནི་ཚན་པ་གསུམ་པའི་ཟག་པའི་མདོ་ (ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ ༥༦། སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ་ ༥.༡༦༣) དང་། གཞན་ཡང་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་མདོ་ལ་སོགས་པ་ (སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ་ ༤.༣༢༡) ལའོ། སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་མདོ་ལས་ཀྱང་‘ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་ཟག་པ་འདི་གསུམ་སྟེ། འདོད་པའི་ཟག་པ་དང་། སྲིད་པའི་ཟག་པ་དང་། མ་རིག་པའི་ཟག་པའོ།’ཞེས་གསུམ་ཉིད་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། ‘དམྱལ་བར་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་’ཞེས་པ་ནི་དམྱལ་བར་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། གང་གི་ཕྱིར་འདིར་ཟག་བཅས་ཀྱི་དགེ་མི་དགེའི་ལས་ནི་ཟག་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་བསྟན་པས། དེའི་ཕྱིར་འགྲོ་བ་ལྔར་འཁོར་བར་བྱེད་པའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་ཟག་པ་རྣམས་བྱུང་ངོ་། འདིར་འདུས་པར་གླེང་བའི་མདོ་ལས་གསུམ་བྱུང་ངོ་། འདིར་སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་དང་རིགས་འགྱུར་གྱི་བར་དུ་འཇུག་པའི་ང་རྒྱལ་ལ་སོགས་པ་ཡོད་པ་ལ། བདག་དང་བདག་གི་བ་ལ་སོགས་པར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་དང་། ཀུན་ལ་ཁྱབ་ཅིང་མྱོས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཟག་པ་དང་མཚུངས་པ་ནི་འདི་དག་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི་གཞན་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་འདི་དག་ཉིད་ལ་‘ཟག་པ་’ཞེས་པའི་སྒྲ་གྲགས་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། འདིར་‘ལྟ་བའི་ཟག་པ་མ་བྱུང་ངོ་’ཞེས་བསམ་པར་མི་བྱ་སྟེ། སྲིད་པའི་སྲེད་པ་དང་སྲིད་པའི་ལྟ་བའང་སྲིད་པའི་ཟག་པ་ཞེས་པའི་ཁོངས་སུ་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་རོ། ‘འདོད་པའི་ཟག་པ་’ཞེས་པ་ནི་འདོད་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་དང་། ཟག་པའི་དོན་གྱིས་ཏེ། དོན་གྱི་ཆ་ནས་ཁྱད་པར་མེད་པར་བཤད་ཟིན་ཏོ། කාමෙ එසති ගවෙසති එතායාති කාමෙසනා, කාමානං අභිපත්ථනාවසෙන, පරියෙට්ඨිවසෙන, පරිභුඤ්ජනවසෙන වා පවත්තරාගො. භවෙසනා පන භවපත්ථනා, භවාභිරතිභවජ්ඣොසානවසෙන පවත්තරාගො. දිට්ඨිගතිකසම්මතස්සාති අඤ්ඤතිත්ථියෙහි පරිකප්පිතස්ස, සම්භාවිතස්ස [Pg.191] ච. බ්‍රහ්මචරියස්සාති තපොපක්කමස්ස. තදෙකට්ඨන්ති තාහි රාගදිට්ඨීහි සහජෙකට්ඨං. කම්මන්ති අකුසලකම්මං. තම්පි හි කාමාදිකෙ නිබ්බත්තනාධිට්ඨානාදිවසෙන පවත්තං ‘‘එසතී’’ති වුච්චති. අන්තග්ගාහිකා දිට්ඨීති නිදස්සනමත්තමෙතං. යා කාචි පන මිච්ඡාදිට්ඨි තපොපක්කමහෙතුකා බ්‍රහ්මචරියෙසනා එව. ‘འདོད་པ་ཚོལ་བ་’(kāmesanā)ཞེས་པ་ནི་འདི་ལས་འདོད་པ་རྣམས་འཚོལ་ཞིང་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པས་ཏེ། འདོད་པ་རྣམས་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པའི་དབང་གིས་སམ། ཡོངས་སུ་ཚོལ་བའི་དབང་གིས་སམ། ལོངས་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་ཆགས་པའོ། ‘སྲིད་པ་ཚོལ་བ་’(bhavesanā)ནི་སྲིད་པ་ལ་རེ་བ་སྟེ། སྲིད་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་དང་སྲིད་པ་ལ་ལྷག་པར་ཞེན་པའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་ཆགས་པའོ། ‘ལྟ་བའི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་ཁས་བླངས་པ་’ཞེས་པ་ནི་མུ་སྟེགས་ཅན་གཞན་གྱིས་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པ་དང་བཀུར་བར་བྱས་པའོ། ‘ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་’ཞེས་པ་ནི་དཀའ་ཐུབ་ལ་བརྩོན་པའོ། ‘དེ་དང་གནས་གཅིག་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པ་དང་ལྟ་བ་དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་ཤིང་གནས་གཅིག་པའོ། ‘ལས་’ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་ལས་སོ། དེའང་འདོད་པ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་ལྷག་པར་མོས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པས། ‘ཚོལ་བ་’ཞེས་བརྗོད་དོ། ‘མཐར་འཛིན་པའི་ལྟ་བ་’ཞེས་པ་ནི་མཚོན་བྱེད་ཙམ་མོ། ལོག་པར་ལྟ་བ་གང་ཅི་ཡང་དཀའ་ཐུབ་ལ་བརྩོན་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བ་ནི་ཚངས་སྤྱོད་ཚོལ་བ་ཉིད་དོ། ආකාරසණ්ඨානන්ති විසිට්ඨාකාරාවට්ඨානං කථංවිධන්ති හි කෙන පකාරෙන සණ්ඨිතං, සමවට්ඨිතන්ති අත්ථො. සද්දත්ථතො පන විදහනං විසිට්ඨාකාරෙන අවට්ඨානං විධා, විධීයති විසදිසාකාරෙන ඨපීයතීති විධා, කොට්ඨාසො. විදහනතො හීනාදිවසෙන විවිධෙනාකාරෙන දහනතො උපධාරණතො විධා, මානොව. සෙය්‍යසදිසහීනානං වසෙනාති සෙය්‍යසදිසහීනභාවානං යාථාවා’ යාථාවභූතානං වසෙන. තයො මානා වුත්තා සෙය්‍යස්සෙව උප්පජ්ජනකා. එස නයො සදිසහීනෙසුපි. තෙනාහ ‘‘අයඤ්හි මානො’’තිආදි. ඉදානි යථාඋද්දිට්ඨෙ නවවිධෙපි මානෙ වත්ථුවිභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. රාජූනඤ්චෙව පබ්බජිතානඤ්ච උප්පජ්ජති කස්මා? තෙ විසෙසතො අත්තානං සෙය්‍යතො දහන්තීති. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘රාජා හී’’තිආදිමාහ. කො මයා සදිසො අත්ථීති කො-සද්දො පටික්ඛෙපත්ථො, අඤ්ඤො සදිසො නත්ථීති අධිප්පායො. එතෙසංයෙවාති රාජූනං, පබ්බජිතානඤ්ච. උප්පජ්ජති සෙට්ඨවත්ථුකත්තා තස්ස. ‘‘හීනොහමස්මී’’ති මානෙපි එසෙව නයො. ‘རྣམ་པ་དང་དབྱིབས་’ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་རྣམ་པར་གནས་པ་སྟེ། ‘ཇི་ལྟ་བུ་’ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གང་གིས་གནས་པའམ་ཀུན་ཏུ་གནས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། སྒྲའི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ནི་རྣམ་པར་འཇོག་པ་སྟེ་ཁྱད་པར་གྱི་རྣམ་པས་གནས་པ་ནི་‘རྣམ་པ་’(vidhā)ཡིན་ལ། མི་མཐུན་པའི་རྣམ་པས་འཇོག་པས་ན་‘རྣམ་པ་’སྟེ་ཆ་ཤས་སོ། རྣམ་པར་འཇོག་པའི་ཕྱིར་དང་། དམན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་འཛིན་ཅིང་རྟོག་པའི་ཕྱིར་‘རྣམ་པ་’ཞེས་བྱ་སྟེ། ང་རྒྱལ་ཉིད་དོ། ‘མཆོག་དང་། མཚུངས་པ་དང་། དམན་པའི་དབང་གིས་’ཞེས་པ་ནི་མཆོག་དང་མཚུངས་པ་དང་དམན་པའི་དངོས་པོ་ཡང་དག་པ་དང་ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པའི་དབང་གིས་སོ། མཆོག་ཉིད་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ང་རྒྱལ་གསུམ་གསུངས་སོ། ཚུལ་འདི་ནི་མཚུངས་པ་དང་དམན་པ་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། དེའི་ཕྱིར་‘ང་རྒྱལ་འདི་ནི་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ད་ནི་ཇི་སྐད་བསྟན་པའི་ང་རྒྱལ་རྣམ་པ་དགུ་པོ་དག་གཞིའི་དབྱེ་བས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘དེ་ལ་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། རྒྱལ་པོ་རྣམས་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བ་ནི་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་དག་གིས་ཁྱད་པར་དུ་བདག་ཉིད་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ད་ནི་དོན་དེ་ཉིད་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘རྒྱལ་པོ་ནི་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ‘ང་དང་མཚུངས་པ་སུ་ཞིག་ཡོད་’ཞེས་པའི་‘སུ་’ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དགག་པའི་དོན་ཏེ། ང་དང་མཚུངས་པ་གཞན་མེད་དོ་ཞེས་པའི་བསམ་པའོ། ‘དེ་དག་ཁོ་ན་ལ་’ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ལའོ། དེ་ལ་གཞི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དེ་སྐྱེའོ། ‘ང་ནི་དམན་པའོ་’ཞེས་པའི་ང་རྒྱལ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ‘‘කො මයා සදිසො අඤ්ඤො රාජපුරිසො අත්ථී’’ති වා ‘‘මය්හං අඤ්ඤෙහි සද්ධිං කිං නානාකරණ’’න්ති වා ‘‘අමච්චො ති නාමාමෙව…පෙ… නාමාහ’’න්ති වාති සදිසස්ස සෙය්‍යමානාදීනං තිණ්ණං පවත්තිආකාරදස්සනං. ‘ང་དང་མཚུངས་པའི་རྒྱལ་པོའི་སྐྱེས་བུ་གཞན་སུ་ཞིག་ཡོད་’ཅེས་པའམ། ‘ང་དང་གཞན་དག་གི་བར་ལ་ཁྱད་པར་ཅི་ཞིག་ཡོད་’ཅེས་པའམ། ‘ང་ནི་བློན་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ཉིད་དོ་...པེ་... ཞེས་བྱ་བའོ་’ཞེས་པ་ནི་མཚུངས་པ་ལ་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པའི་ང་རྒྱལ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་གྱི་འཇུག་ཚུལ་སྟོན་པའོ། දාසාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන භතික කම්මකරාදීනං පරාධීනවුත්තිකානං ගහණං. ආදි-සද්දෙන වා ගහිතෙ එව ‘‘පුක්කුසචණ්ඩාලාදයොපී’’ති සයමෙව දස්සෙති. නනු ච මානො නාමායං සංපග්ගහරසො, සො කථං ඔමානෙ සම්භවතීති? සොපි අවකරණමුඛෙන විධානවත්ථුනා පග්ගණ්හනවසෙනෙව පවත්තතීති නායං විරොධො. තෙනෙවාහ ‘‘කිං දාසො නාම අහන්ති එතෙ මානෙ කරොතී’’ති. තථා හිස්ස යාථාවමානතා වුත්තා. ‘བྲན་ལ་སོགས་པ་’ཞེས་པའི་‘ལ་སོགས་པ་’ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་གླ་པ་དང་ལས་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་གཞན་གྱི་དབང་དུ་གྱུར་པའི་འཚོ་བ་ཅན་རྣམས་བསྡུས་སོ། ཡང་ན་‘ལ་སོགས་པ་’ཞེས་པའི་སྒྲས་བསྡུས་པ་ཉིད་‘ཕྱག་དར་བ་དང་གདོལ་པ་ལ་སོགས་པའང་’ཞེས་རང་ཉིད་ཀྱིས་སྟོན་ཏོ། ཅི་ང་རྒྱལ་ཞེས་པ་འདི་ནི་མངོན་པར་འཛིན་པའི་རོ་མྱོང་བ་ཅན་ཡིན་ན། དེ་ཇི་ལྟར་དམན་པའི་ང་རྒྱལ་ལ་སྲིད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། དེའང་དམན་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་འཇོག་པའི་གཞི་ལ་མངོན་པར་འཛིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། འགལ་བ་མེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་‘ང་ནི་བྲན་ལྟ་བུ་ཞིག་གོ་སྙམ་དུ་ང་རྒྱལ་འདི་དག་བྱེད་དོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟར་ན་དེའི་ཡང་དག་པའི་ང་རྒྱལ་ཉིད་བཤད་དོ། යාථාවමානා [Pg.192] භවනිකන්ති විය, අත්තදිට්ඨි විය ච න මහාසාවජ්ජා, තස්මා තෙ න අපායගමනීයා. යථාභූතවත්ථුකතාය හි තෙ යාථාවමානා. ‘‘අරහත්තමග්ගවජ්ඣා’’ති ච තස්ස අනවසෙසප්පහායිතාය වුත්තං. දුතියතතියමග්ගෙහි ච තෙ යථාක්කමං පහීයන්ති, යෙ ඔළාරිකතරා, ඔළාරිකතමා ච. මානො හි ‘‘අහං අස්මී’’ති පවත්තියා උපරිමග්ගෙසු සම්මාදිට්ඨියා උජුවිපච්චනීකො හුත්වා පහීයති. අයාථාවමානා නාම අයථාභූතවත්ථුකතාය, තෙනෙව තෙ මහාසාවජ්ජභාවෙන පඨමමග්ගවජ්ඣා වුත්තා. ཡང་དག་པའི་ང་རྒྱལ་ནི་སྲིད་པ་ལ་ཆགས་པ་བཞིན་དང་། བདག་ཏུ་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་དང་བཅས་པ་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ནི་ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ནོ། དངོས་པོ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གྱུར་པའི་གཞི་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ནི་ཡང་དག་པའི་ང་རྒྱལ་ལོ། ‘དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྤང་བར་བྱ་བ་’ཞེས་པ་ནི་དེ་མ་ལུས་པར་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། ལམ་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་དག་གིས་ནི་རིམ་པ་བཞིན་དུ་རགས་པ་དང་ཆེས་རགས་པ་རྣམས་སྤོང་བར་བྱེད་དོ། ང་རྒྱལ་ནི་‘ང་ཡིན་ནོ་’ཞེས་འཇུག་པས་གོང་མའི་ལམ་རྣམས་སུ་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་ཐད་ཀར་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་ནས་སྤོང་བར་བྱེད་དོ། ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པའི་ང་རྒྱལ་ཞེས་པ་ནི་དངོས་པོ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་གཞི་ཅན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་དང་བཅས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ལམ་དང་པོས་སྤང་བར་བྱ་བར་གསུངས་སོ། අතති සතතං ගච්ඡති පවත්තතීති අද්ධා, කාලොති ආහ ‘‘තයො අද්ධාති තයො කාලා’’ති. සුත්තන්තපරියායෙනාති භද්දෙකරත්තසුත්තාදීසු (ම. නි. 3.283) ආගතනයෙන. තත්ථ හි ‘‘යො චාවුසො මනො, යෙ ච ධම්මා, උභයමෙතං පච්චුප්පන්නං, තස්මිං චෙ පච්චුප්පන්නෙ ඡන්දරාගපටිබද්ධං හොති විඤ්ඤාණං, ඡන්දරාගපටිබද්ධත්තා විඤ්ඤාණස්ස තදභිනන්දති, තදභිනන්දන්තො පච්චුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු සංහීරතී’’ති (ම. නි. 3.284) අද්ධාපච්චුප්පන්නං සන්ධාය එවං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘පටිසන්ධිතො පුබ්බෙ’’තිආදි. තදන්තරන්ති තෙසං චුතිපටිසන්ධීනං වෙමජ්ඣං පච්චුප්පන්නො අද්ධා, යො පුබ්බන්තාපරන්තානං වෙමජ්ඣතාය ‘‘පුබ්බන්තාපරන්තෙ කඞ්ඛති, (ධ. ස. 1123) පුබ්බන්තාපරන්තෙ අඤ්ඤාණ’’න්ති (ධ. ස. 1067, 1106, 1128) එවමාදීසු ‘‘පුබ්බන්තාපරන්තො’’ති ච වුච්චති. භඞ්ගො ධම්මො අතීතංසෙන සඞ්ගහිතොති ආහ ‘‘භඞ්ගතො උද්ධං අතීතො අද්ධා නාමා’’ති. තථා අනුප්පන්නො ධම්මො අනාගතංසෙන සඞ්ගහිතොති ආහ ‘‘උප්පාදතො පුබ්බෙ අනාගතො අද්ධා නාමා’’ති. ඛණත්තයෙති උප්පාදො, ඨිති, භඞ්ගොති තීසු ඛණෙසු. යදා හි ධම්මො හෙතුපච්චයස්ස සමවායෙ උප්පජ්ජති, යදා ච වෙති, ඉති ද්වීසුපි ඛණෙසු ඨිතික්ඛණෙ විය පච්චුප්පන්නොති. ධම්මානඤ්හි පාකභාවූපාධිකං පත්තබ්බං උදයො, විද්ධංසභාවූපාධිකං වයො, තදුභයවෙමජ්ඣං ඨිති. යදි එවං අද්ධා නාමායං ධම්මො එව ආපන්නොති? න ධම්මො, ධම්මස්ස පන අවත්ථාභෙදො, තඤ්ච උපාදාය ලොකෙ කාලසමඤ්ඤාති දස්සෙතුං ‘‘අතීතාදිභෙදො ච නාම අය’’න්තිආදි වුත්තං. ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. තෙනෙව වොහාරෙනාති තං තං අවත්ථාවිසෙසං උපාදාය ධම්මො ‘‘අතීතො අනාගතො පච්චුප්පන්නො’’ති යෙන වොහාරෙන [Pg.193] වොහරීයති, ධම්මප්පවත්තිමත්තතාය හි පරමත්ථතො අවිජ්ජමානොපි කාලො තස්සෙව ධම්මස්ස පවත්තිඅවත්ථාවිසෙසං උපාදාය තෙනෙව වොහාරෙන ‘‘අතීතො අද්ධා’’තිආදිනා වුත්තො. རྟག་ཏུ་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་དུས་ (addhā) ཞེས་བྱ་ལ། དུས་ (kālo) ཞེས་གསུངས་པ་ནི་ 'དུས་གསུམ་ནི་དུས་གསུམ་མོ་' ཞེས་པའོ། །མདོ་སྡེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་ 'གནས་བརྟན་བཟང་པོའི་མདོ་' (bhaddekarattasutta) ལ་སོགས་པར་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས། དེ་ལ་ 'ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་ ཡིད་གང་ཡིན་པ་དང་ ཆོས་གང་དག་ཡིན་པ་ དེ་གཉིས་ཀ་ནི་ད་ལྟར་བྱུང་བ་ཡིན་ལ། ད་ལྟར་བྱུང་བ་དེ་ལ་གལ་ཏེ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འདོད་ཆགས་དང་འཆིང་བར་གྱུར་ན། རྣམ་པར་ཤེས་པ་འདོད་ཆགས་དང་འཆིང་བའི་ཕྱིར་དེ་ལ་མངོན་པར་དགའ་ཞིང་། དེ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བས་ད་ལྟར་བྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་འཁོར་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་ད་ལྟར་བྱུང་བའི་དུས་ལ་དགོངས་ནས་དེ་སྐད་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྔོན་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །'དེའི་བར་' ཞེས་པ་ནི་འཆི་འཕོ་བ་དང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དེ་དག་གི་བར་གྱི་ད་ལྟར་བྱུང་བའི་དུས་ཏེ། གང་ཞིག་སྔོན་གྱི་མཐའ་དང་ཕྱི་མའི་མཐའི་བར་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ 'སྔོན་གྱི་མཐའ་དང་ཕྱི་མའི་མཐའ་ལ་ཐེ་ཚོམ་ཟ་བ་' དང་ 'སྔོན་གྱི་མཐའ་དང་ཕྱི་མའི་མཐའ་ལ་མི་ཤེས་པ་' ཞེས་སོགས་ལས་ 'སྔོན་གྱི་མཐའ་དང་ཕྱི་མའི་མཐའ་' ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །འཇིག་པའི་ཆོས་ནི་འདས་པའི་ཆས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་ 'འཇིག་པ་ལས་ཕན་ཆད་ནི་འདས་པའི་དུས་ཞེས་བྱའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་མ་སྐྱེས་པའི་ཆོས་ནི་མ་འོངས་པའི་ཆས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་ 'མ་སྐྱེས་པའི་སྔོན་ནི་མ་འོངས་པའི་དུས་ཞེས་བྱའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་ལ་' ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་དང་། གནས་པ་དང་། འཇིག་པ་སྟེ་སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་ལའོ། །གང་གི་ཚེ་ཆོས་རྣམས་རྒྱུ་དང་རྐྱེན་འདུ་བ་ལས་སྐྱེ་ཞིང་། གང་གི་ཚེ་འཇིག་པར་འགྱུར་བ་ན། སྐད་ཅིག་མ་གཉིས་ཀར་ཡང་གནས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་བཞིན་དུ་ད་ལྟར་བྱུང་བ་ཡིན་ནོ། །ཆོས་རྣམས་ཀྱི་མངོན་པར་གྱུར་པའི་གནས་སྐབས་ལ་བརྟེན་ནས་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ནི་སྐྱེ་བ་ཡིན་ལ། འཇིག་པའི་གནས་སྐབས་ལ་བརྟེན་པ་ནི་འགག་པ་ཡིན་ཞིང་། དེ་གཉིས་ཀྱི་བར་ནི་གནས་པའོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་དུས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཆོས་ཉིད་དུ་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། ཆོས་ནི་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཆོས་ཀྱི་གནས་སྐབས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་ཡིན་ལ། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འཇིག་རྟེན་ན་དུས་ཀྱི་ཐ་སྙད་དུ་འདོགས་པ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'འདི་ནི་འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱེ་བྲག་ཅེས་བྱའོ་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །'འདི་ན་' ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་འདི་ནའོ། །'ཐ་སྙད་དེ་ཉིད་ཀྱིས་' ཞེས་པ་ནི་གནས་སྐབས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་དེ་དང་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ཆོས་རྣམས་ལ་ 'འདས་པ་དང་། མ་འོངས་པ་དང་། ད་ལྟར་བྱུང་བ་' ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་གང་གིས་འདོགས་པ་སྟེ། ཆོས་རྒྱུན་འཇུག་པ་ཙམ་གྱི་ཕྱིར་དོན་དམ་པར་དུས་ཞེས་བྱ་བ་མེད་ཀྱང་། ཆོས་དེ་ཉིད་ཀྱི་འཇུག་པའི་གནས་སྐབས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་ལ་བརྟེན་ནས་ཐ་སྙད་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ 'འདས་པའི་དུས་' ཞེས་སོགས་སུ་གསུངས་སོ། ། අන්ත-සද්දො ලොකෙ පරියොසානෙ, කොටියං නිරුළ්හොති තදත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අන්තොයෙව අන්තො’’ති ආහ, කොටි අන්තොති අත්ථො. පරභාගොති පාරිමන්තො. අමති ගච්ඡති භවප්පබන්ධො නිට්ඨානං එත්ථාති අන්තො, කොටි. අමනං නිට්ඨානගමනන්ති අන්තො, ඔසානං. සො පන ‘‘එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා’’ති (ම. නි. 3.393; සං. නි. 2.51) වුත්තත්තා දුක්ඛණ්ණවස්ස පාරිමන්තොති ආහ ‘‘පරභාගො’’ති. අම්මති පරිභුය්‍යති හීළීයතීති අන්තො, ලාමකො. අම්මති භාගසො ඤායතීති අන්තො, අංසොති ආහ ‘‘කොට්ඨාසො අන්තො’’ති. සන්තො පරමත්ථතො විජ්ජමානො කායො ධම්මසමූහොති සක්කායො, ඛන්ධා, තෙ පන අරියසච්චභූතා ඉධාධිප්පෙතාති වුත්තං ‘‘පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා’’ති. පුරිමතණ්හාති යෙසං නිබ්බත්තිකා, තන්නිබ්බත්තිතො පගෙව සිද්ධා තණ්හා. අප්පවත්තිභූතන්ති නප්පවත්තති තදුභයං එත්ථාති තෙසං අප්පවත්තිට්ඨානභූතං. යදි ‘‘සක්කායො අන්තො’’තිආදිනා අඤ්ඤමඤ්ඤං විභත්තිතාය දුක්ඛසච්චාදයො ගහිතා, අථ කස්මා මග්ගො න ගහිතොති ආහ ‘‘මග්ගො පනා’’තිආදි. තත්ථ උපායත්තාති උපායභාවතො, සම්පාපකහෙතුභාවතොති අත්ථො. འཇིག་རྟེན་ན་ 'མཐའ་' (anta) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཐར་ཐུག་པ་དང་རྩེ་མོ་ལ་གྲགས་པས། དེའི་དོན་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ 'མཐའ་ཉིད་ནི་མཐའོ་' ཞེས་གསུངས་ཏེ། རྩེ་མོ་ནི་མཐའ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །'ཕ་རོལ་གྱི་ཆ་' ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་གྱི་མཐའོ། །འདིར་སྲིད་པའི་རྒྱུན་མཐར་ཐུག་པར་འགྲོ་བས་ན་མཐའ་སྟེ་རྩེ་མོའོ། །མཐར་ཐུག་པར་འགྲོ་བ་ནི་མཐའ་སྟེ་མཐར་ཐུག་པའོ། །དེ་ཡང་ 'འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐའོ་' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་གྱི་མཐའ་ཡིན་པས་ 'ཕ་རོལ་གྱི་ཆ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །བརྙས་ཤིང་སྨད་པར་བྱ་བ་ནི་མཐའ་སྟེ་དམན་པའོ། །ཆ་ཤས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ནི་མཐའ་སྟེ་ཆ་ཤས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ 'ཆ་ཤས་ནི་མཐའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དོན་དམ་པར་ཡོད་པའི་ལུས་ཏེ་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་ནི་འཇིག་ཚོགས་ (sakkāyo) ཏེ་ཕུང་པོ་རྣམས་སོ། །དེ་དག་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པར་གྱུར་པ་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ 'ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'སྔོན་གྱི་སྲེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་གང་དག་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་མ་སྐྱེས་པའི་སྔོན་རོལ་ཉིད་ནས་གྲུབ་པའི་སྲེད་པའོ། །'མི་འཇུག་པར་གྱུར་པ་' ཞེས་པ་ནི་དེ་གཉིས་ཀ་འདིར་མི་འཇུག་པས་ན་དེ་དག་མི་འཇུག་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའོ། །གལ་ཏེ་ 'འཇིག་ཚོགས་ནི་མཐའོ་' ཞེས་... སོ་སོར་ཕྱེ་ནས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ལ་སོགས་པ་བཟུང་ན། ཅིའི་ཕྱིར་ལམ་མ་བཟུང་ཞེ་ན། 'ལམ་ནི་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'ཐབས་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་' ཞེས་པ་ནི་ཐབས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཏེ། ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། යදි පන හෙතුමන්තග්ගහණෙනෙව හෙතු ගහිතො හොති, නනු එවං සක්කායග්ගහණෙනෙව තස්ස හෙතුභූතො සක්කායසමුදයො ගහිතො හොතීති? තස්ස ගහණෙ සඞ්ඛතදුකො විය, සප්පච්චයදුකො විය ච දුකොවායං ආපජ්ජති, න තිකො. යථා පන සක්කායං ගහෙත්වා සක්කායසමුදයොපි ගහිතො, එවං සක්කායනිරොධං ගහෙත්වා සක්කායනිරොධුපායො ගය්හෙය්‍ය, එවං සති චතුක්කො අයං ආපජ්ජෙය්‍ය, න තිකො, තස්මා හෙතුමන්තග්ගහණෙන හෙතුග්ගහණං න චින්තෙතබ්බං. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො යුත්තො සියා – ඉධ සක්කායසක්කායසමුදයා අනාදිකාලිකා, අසති මග්ගභාවනායං පච්චයානුපරමෙන අපරියන්තා ච, නිබ්බානං පන අප්පච්චයත්තා අත්තනො නිච්චතාය එව සබ්බදාභාවීති අනාදිකාලිකො, අපරියන්තො ච. ඉති ඉමානි තීණි සච්චානි මහාථෙරො ඉමාය සභාගතාය ‘‘තයො අන්තා’’ති තිකං කත්වා දස්සෙති[Pg.194]. අරියමග්ගො පන කදාචි කරහචි ලබ්භමානො න තථාති තස්ස අතිවිය දුල්ලභපාතුභාවතං දීපෙතුං තිකතො බහිකතොති අයමෙත්ථ අත්තනොමති. གལ་ཏེ་རྒྱུ་དང་ལྡན་པ་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་རྒྱུ་བཟུང་བར་འགྱུར་ན། འོ་ན་འཇིག་ཚོགས་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་དེའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་འཇིག་ཚོགས་ཀུན་འབྱུང་ཡང་བཟུང་བར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་བཟུང་ན་འདུས་བྱས་ཀྱི་གཉིས་ཚན་ནམ། རྐྱེན་དང་བཅས་པའི་གཉིས་ཚན་བཞིན་དུ་འདི་ནི་གཉིས་ཚན་དུ་འགྱུར་གྱི། གསུམ་ཚན་དུ་མི་འགྱུར་རོ། །ཇི་ལྟར་འཇིག་ཚོགས་བཟུང་བས་འཇིག་ཚོགས་ཀུན་འབྱུང་ཡང་བཟུང་བ་དེ་བཞིན་དུ། འཇིག་ཚོགས་འགོག་པ་བཟུང་བས་འཇིག་ཚོགས་འགོག་པའི་ཐབས་ཀྱང་བཟུང་བར་འགྱུར་ལ། དེ་ལྟ་ན་འདི་ནི་བཞི་ཚན་དུ་འགྱུར་གྱི། གསུམ་ཚན་དུ་མི་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་རྒྱུ་དང་ལྡན་པ་བཟུང་བས་རྒྱུ་བཟུང་བར་མི་བསམ་མོ། །འདིར་ནི་བསམ་པ་འདི་ཉིད་རིགས་པར་འགྱུར་ཏེ། འདི་ན་འཇིག་ཚོགས་དང་འཇིག་ཚོགས་ཀུན་འབྱུང་ནི་ཐོག་མ་མེད་པའི་དུས་ཅན་ཡིན་ལ། ལམ་བསྒོམ་པ་མེད་ན་རྐྱེན་མ་ཟད་པས་མཐའ་མེད་པ་ཡང་ཡིན་ནོ། །མྱང་འདས་ནི་རྐྱེན་མེད་པའི་ཕྱིར་རང་གི་རྟག་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྟག་ཏུ་ཡོད་པས་ཐོག་མ་མེད་པ་དང་མཐའ་མེད་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་གནས་བརྟན་ཆེན་པོས་བདེན་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཆོས་མཚུངས་པ་འདིས་ 'མཐའ་གསུམ་' ཞེས་གསུམ་ཚན་དུ་བྱས་ནས་བསྟན་ཏོ། །འཕགས་པའི་ལམ་ནི་རེས་འགའ་ཙམ་ཐོབ་པ་ཡིན་པས་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་པས། དེ་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བར་འབྱུང་བ་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུམ་ཚན་གྱི་ཕྱི་རོལ་དུ་བྱས་པ་ནི་འདིར་རང་གི་བསམ་པའོ། ། දුක්ඛතාති දුක්ඛභාවො, දුක්ඛංයෙව වා යථා දෙවො එව දෙවතා. දුක්ඛ-සද්දො චායං අදුක්ඛසභාවෙසුපි සුඛුපෙක්ඛාසු කඤ්චි අනිට්ඨතාවිසෙසං උපාදාය පවත්තතීති තතො නිවත්තෙන්තො සභාවදුක්ඛවාචිනා එකෙන දුක්ඛ-සද්දෙන විසෙසෙත්වා ‘‘දුක්ඛදුක්ඛතා’’ති ආහ. භවති හි එකන්තතො තංසභාවෙපි අත්ථෙ අඤ්ඤස්ස ධම්මස්ස යෙන කෙනචි සදිසතාලෙසෙන බ්‍යභිචාරාසඞ්කාති විසෙසිතබ්බතා යථා ‘‘රූපරූපං තිලතෙල’’න්ති (විභ. අට්ඨ. පකිණ්ණකථා) ච. සඞ්ඛාරභාවෙනාති සඞ්ඛතභාවෙන. පච්චයෙහි සඞ්ඛරීයන්තීති සඞ්ඛාරා, අදුක්ඛමසුඛවෙදනා. සඞ්ඛරියමානත්තා එව හි අසාරකතාය පරිදුබ්බලභාවෙන භඞ්ගභඞ්ගාභිමුඛක්ඛණෙසු විය අත්තලාභක්ඛණෙපි විබාධප්පත්තා එව හුත්වා සඞ්ඛාරා පවත්තන්තීති ආහ ‘‘සඞ්ඛතත්තා උප්පාදජරාභඞ්ගපීළිතා’’ති. තස්මාති යථාවුත්තකාරණතො. අඤ්ඤදුක්ඛසභාවවිරහතොති දුක්ඛදුක්ඛතාවිපරිණාමදුක්ඛතාසඞ්ඛාතස්ස අඤ්ඤස්ස දුක්ඛසභාවස්ස අභාවතො. විපරිණාමෙති පරිණාමෙ, විගමෙති අත්ථො. තෙනාහ පපඤ්චසූදනියං ‘‘විපරිණාමදුක්ඛාති නත්ථිභාවො දුක්ඛ’’න්ති. අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකානඤ්හි සුඛවෙදනුපරමො දුක්ඛතො උපට්ඨාති, ස්වායමත්ථො පියවිප්පයොගෙන දීපෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘සුඛස්ස හී’’තිආදි. පුබ්බෙ වුත්තනයො පදෙසනිස්සිතො වෙදනාවිසෙසමත්තවිසයත්තාති අනවසෙසතො සඞ්ඛාරදුක්ඛතං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’ති දුතියනයො වුත්තො. නනු ච ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’’ති (ධ. ප. 278) වචනතො සුඛදුක්ඛවෙදනානම්පි සඞ්ඛාරදුක්ඛතා ආපන්නාති? සච්චමෙතං, සා පන සාමඤ්ඤජොතනාඅපවාදභූතෙන ඉතරදුක්ඛතාවචනෙන නිවත්තීයතීති නායං විරොධො. තෙනෙවාහ ‘‘ඨපෙත්වා දුක්ඛවෙදනං සුඛවෙදනඤ්චා’’ති. སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ (dukkhatā) ཅེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དངོས་པོ་སྟེ། ཡང་ན་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་དེ། དཔེར་ན་ལྷ་ཉིད་ལྷ་ (devatā) ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྒྲ་འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་བདེ་བ་དང་བཏང་སྙོམས་དག་ལའང་མི་འདོད་པའི་བྱེ་བྲག་འགའ་ཞིག་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པས། དེ་ལས་བཟློག་པའི་ཕྱིར་རང་བཞིན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་སྟོན་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྒྲ་གཅིག་གིས་... ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ནས་ 'སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་' (dukkhadukkhatā) ཅེས་གསུངས་སོ། །གཏན་དུ་དེའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་དོན་ཡིན་ཡང་། ཆོས་གཞན་དང་འདྲ་བའི་ཆ་ཕྲ་མོ་ཙམ་གྱིས་འཁྲུལ་བར་དོགས་པའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་དགོས་ཏེ། དཔེར་ན་ 'གཟུགས་ཀྱི་གཟུགས་' དང་ 'ཏིལ་གྱི་མར་' ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །'འདུ་བྱེད་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་' ཞེས་པ་ནི་འདུས་བྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །རྐྱེན་རྣམས་ཀྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པས་ན་འདུ་བྱེད་དེ། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བའོ། །མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྙིང་པོ་མེད་པས་ཤིན་ཏུ་ཉམ་ཆུང་བའི་ཕྱིར། འཇིག་པ་དང་འཇིག་པ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་རྣམས་ལ་བཞིན་དུ་རང་ཉིད་ཐོབ་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལའང་གནོད་པ་དང་ཕྲད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་འདུ་བྱེད་རྣམས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། 'འདུས་བྱས་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་དང་འཇིག་པས་གཟིར་བ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'དེའི་ཕྱིར་' ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས། 'སྡུག་བསྔལ་གྱི་རང་བཞིན་གཞན་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་' ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་དང་འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་དུ་བགྲང་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རང་བཞིན་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །'འགྱུར་བ་ལ་' ཞེས་པ་ནི་འགྱུར་བ་སྟེ་འགག་པ་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'སྤྲོས་པ་སུད་པའི་བཤད་པ་' (papañcasūdanī) ལས། 'འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ནི་མེད་པའི་དངོས་པོ་སྡུག་བསྔལ་བའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །གཞི་མ་ཤེས་པ་རྣམས་ལ་བདེ་བའི་ཚོར་བ་འགག་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་དུ་སྣང་བས། དོན་འདི་ནི་སྡུག་པ་དང་བྲལ་བས་གསལ་བར་བྱ་དགོས་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་ 'བདེ་བའི་ཕྱིར་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ལ་བརྟེན་པ་སྟེ་ཚོར་བའི་བྱེ་བྲག་ཙམ་གྱི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མ་ལུས་པར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ཡང་ན་' ཞེས་ཚུལ་གཉིས་པ་གསུངས་སོ། །'འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་སྡུག་བསྔལ་བའོ་' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་དག་ལའང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། དེ་ནི་སྤྱིར་བསྟན་པ་ཡིན་ལ། དམིགས་བསལ་དུ་གྱུར་པའི་སྡུག་བསྔལ་གཞན་གྱི་ཚིག་གིས་བཟློག་པའི་ཕྱིར་འགལ་བ་མེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་དང་བདེ་བའི་ཚོར་བ་མ་གཏོགས་པར་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། මිච්ඡාසභාවොති ‘‘හිතසුඛාවහො මෙ භවිස්සතී’’ති එවං ආසීසිතොපි තථා අභාවතො, අසුභාදීසුයෙව ‘‘සුභ’’න්තිආදිවිපරීතප්පවත්තිතො ච මිච්ඡාසභාවො, මුසාසභාවොති අත්ථො. මාතුඝාතකාදීසු පවත්තමානාපි හි හිතසුඛං ඉච්ඡන්තාව පවත්තන්තීති තෙ [Pg.195] ධම්මා ‘‘හිතසුඛාවහා මෙ භවිස්සන්තී’’ති ආසීසිතා හොන්ති. තථා අසුභාසුඛානිච්චානත්තෙසු සුභාදිවිපරියාසදළ්හතාය ආනන්තරියකම්මනියතමිච්ඡාදිට්ඨීසු පවත්ති හොතීති තෙ ධම්මා අසුභාදීසු සුභාදිවිපරීතප්පවත්තිකා හොන්ති. විපාකදානෙ සති ඛන්ධභෙදානන්තරමෙව විපාකදානතො නියතො, මිච්ඡත්තො ච සො නියතො චාති මිච්ඡත්තනියතො. අනෙකෙසු ආනන්තරියෙසු කතෙසු යං තත්ථ බලවං, තං විපච්චති, න ඉතරානීති එකන්තවිපාකජනකතාය නියතතා න සක්කා වත්තුන්ති ‘‘විපාකදානෙ සතී’’ති වුත්තං. ඛන්ධභෙදානන්තරන්ති චුතිඅනන්තරන්ති අත්ථො. චුති හි මරණනිද්දෙසෙ ‘‘ඛන්ධානං භෙදො’’ති (දී. නි. 2.390; ම. නි. 1.123; 3.373; විභ. 193) වුත්තා, එතෙන වචනෙන සති ඵලදානෙ චුතිඅනන්තරො එව එතෙසං ඵලකාලො, න අඤ්ඤොති ඵලකාලනියමෙන නියතතා වුත්තා හොති, න ඵලදානනියමෙනාති නියතඵලකාලානං අඤ්ඤෙසම්පි උපපජ්ජවෙදනීයානං, දිට්ඨධම්මවෙදනීයානම්පි නියතතා ආපජ්ජති, තස්මා විපාකධම්මධම්මානං පච්චයන්තරවිකලතාදීහි අවිපච්චමානානම්පි අත්තනො සභාවෙන විපාකධම්මතා විය බලවතා ආනන්තරියෙන විපාකෙ දින්නෙ අවිපච්චමානානම්පි ආනන්තරියානං ඵලදානෙ නියතසභාවා, ආනන්තරියසභාවා ච පවත්තීති අත්තනො සභාවෙන ඵලදානනියමෙනෙව නියතතා, ආනන්තරියතා ච වෙදිතබ්බා. අවස්සඤ්ච නියතසභාවා, ආනන්තරියසභාවා ච තෙසං පවත්තීති සම්පටිච්ඡිතබ්බමෙතං අඤ්ඤස්ස බලවතො ආනන්තරියස්ස අභාවෙ චුතිඅනන්තරං එකන්තෙන ඵලදානතො. ལོག་པའི་རང་བཞིན་ (micchāsabhāvo) ཞེས་པ་ནི་ 'འདིས་བདག་ལ་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་དེ་ལྟར་རེ་བ་བྱས་ཀྱང་དེ་ལྟར་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དང་། མི་སྡུག་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ལ་ 'སྡུག་པ་' ཞེས་སོགས་ལོག་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ལོག་པའི་རང་བཞིན་ཏེ། བརྫུན་པའི་རང་བཞིན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །མ་གསོད་པ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པ་དག་ཀྱང་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འདོད་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། ཆོས་དེ་དག་ནི་ 'བདག་ལ་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་རེ་བ་བྱས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་མི་སྡུག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། མི་རྟག་པ་དང་། བདག་མེད་པ་རྣམས་ལ་སྡུག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་བརྟན་པའི་ཕྱིར། མཚམས་མེད་པའི་ལས་དང་ངེས་པའི་ལོག་ལྟ་རྣམས་ལ་འཇུག་པར་འགྱུར་བས། ཆོས་དེ་དག་ནི་མི་སྡུག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྡུག་པ་ལ་སོགས་པར་ལོག་པར་འཇུག་པ་ཡིན་ནོ། །རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྤྲོད་པ་ཡོད་ན། ཕུང་པོ་ཞིག་པའི་མཚམས་ཐོག་མ་ཉིད་དུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྤྲོད་པའི་ཕྱིར་ངེས་པ་ཡིན་ལ། ལོག་པ་ཉིད་ཀྱང་ཡིན་ལ་ངེས་པ་ཡང་ཡིན་པས་ན་ལོག་པ་ཉིད་དུ་ངེས་པའོ། །མཚམས་མེད་པ་དུ་མ་བྱས་པ་ལས་གང་ཞིག་དེ་ན་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་དེ་ཉིད་རྣམ་པར་སྨིན་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དག་ནི་མ་ཡིན་པས། གཏན་དུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ངེས་པ་ནི་བརྗོད་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། 'རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྤྲོད་པ་ཡོད་ན་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཕུང་པོ་ཞིག་པའི་མཚམས་ཐོག་མ་' ཞེས་པ་ནི་འཆི་འཕོས་པའི་མཚམས་ཐོག་མ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འཆི་བའི་རྣམ་གཞག་ལས། འཆི་འཕོ་བ་ནི་ 'ཕུང་པོ་རྣམས་ཞིག་པ་' ཞེས་གསུངས་པས། ཚིག་འདིས་འབྲས་བུ་སྤྲོད་པ་ཡོད་ན། འཆི་འཕོས་པའི་མཚམས་ཐོག་མ་ཉིད་དེ་དག་གི་འབྲས་བུའི་དུས་ཡིན་གྱི། གཞན་ནི་མ་ཡིན་པས་འབྲས་བུའི་དུས་ངེས་པས་ངེས་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། འབྲས་བུ་སྤྲོད་པའི་ངེས་པས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ན་འབྲས་བུའི་དུས་ངེས་པའི་སྐྱེ་བ་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་གཞན་དག་དང་། མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་རྣམས་ལའང་ངེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་རྐྱེན་གཞན་མ་ཚང་བ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པར་མི་སྨིན་པ་རྣམས་ལའང་རང་གི་རང་བཞིན་གྱིས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཉིད་ཡོད་པ་བཞིན་དུ། སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་མཚམས་མེད་པས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བྱིན་པ་ན། རྣམ་པར་མི་སྨིན་པའི་མཚམས་མེད་པ་རྣམས་ལའང་འབྲས་བུ་སྤྲོད་པ་ལ་ངེས་པའི་རང་བཞིན་དང་། མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། རང་གི་རང་བཞིན་གྱིས་འབྲས་བུ་སྤྲོད་པའི་ངེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ངེས་པ་ཉིད་དང་། མཚམས་མེད་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །གཞན་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་མཚམས་མེད་པ་མེད་ན་འཆི་འཕོས་པའི་མཚམས་ཐོག་མ་ཉིད་དུ་གཏན་དུ་འབྲས་བུ་སྤྲོད་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ལ་ངེས་པའི་རང་བཞིན་དང་མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་དུ་འཇུག་པ་ནི་གདོན་མི་ཟ་བར་ཁས་བླང་བར་བྱའོ། ། නනු එවං අඤ්ඤෙසම්පි උපපජ්ජවෙදනීයානං අඤ්ඤස්මිං විපාකදායකෙ අසති චුතිඅනන්තරමෙව එකන්තෙන ඵලදානතො ආනන්තරියසභාවා, නියතසභාවා ච පවත්ති ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති අසමානජාතිකෙන චෙතොපණිධිවසෙන, උපඝාතකෙන ච නිවත්තෙතබ්බවිපාකත්තා අනන්තරෙකන්තඵලදායකත්තාභාවා, න පන ආනන්තරියානං පඨමජ්ඣානාදීනං දුතියජ්ඣානාදීනි විය අසමානජාතිකං ඵලනිවත්තකං අත්ථි සබ්බානන්තරියානං අවීචිඵලත්තා, න ච හෙට්ඨූපපත්තිං ඉච්ඡතො සීලවතො චෙතොපණිධි විය උපරූපපත්තිජනකකම්මබලං ආනන්තරියබලං නිවත්තෙතුං සමත්ථො චෙතොපණිධි අත්ථි අනිච්ඡන්තස්සෙව අවීචිපාතනතො, න ච ආනන්තරියුපඝාතකං කිඤ්චි කම්මං අත්ථි. තස්මා තෙසංයෙව අනන්තරෙකන්තවිපාකජනකසභාවා පවත්තීති. අනෙකානි [Pg.196] ච ආනන්තරියානි කතානි එකන්තෙ විපාකෙ නියතත්තා උපරතාවිපච්චනසභාවාසඞ්කත්තා නිච්ඡිතානි සභාවතො නියතානෙව. චුතිඅනන්තරං පන ඵලං අනන්තරං නාම, තස්මිං අනන්තරෙ නියුත්තානි, තන්නිබ්බත්තනෙන අනන්තරකරණසීලානි අනන්තරපයොජනානි චාති සභාවතො ආනන්තරියානෙව ච හොන්ති. තෙසු පන සමානසභාවෙසු එකෙන විපාකෙ දින්නෙ ඉතරානි අත්තනා කාතබ්බකිච්චස්ස තෙනෙව කතත්තා න දුතියං තතියඤ්ච පටිසන්ධිං කරොන්ති, න සමත්ථතාවිඝාතත්තාති නත්ථි තෙසං නියතානන්තරියතානිවත්තීති. න හි සමානසභාවං සමානසභාවස්ස සමත්ථතං විහනතීති. එකස්ස පන අඤ්ඤානිපි උපත්ථම්භකානි හොන්තීති දට්ඨබ්බානීති. සම්මාසභාවෙති සච්චසභාවෙ. නියතො එකන්තිකො අනන්තරමෙව ඵලදානෙනාති සම්මත්තනියමතො. න නියතොති උභයථාපි න නියතො. අවසෙසානං ධම්මානන්ති කිලෙසානන්තරියකම්මනිය්‍යානිකධම්මෙහි අඤ්ඤෙසං ධම්මානං. འདི་ལྟར་སྐྱེ་བ་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་གཞན་དག་ཀྱང་རྣམ་སྨིན་སྦྱིན་པ་པོ་གཞན་མེད་པའི་ཚེ་འཆི་འཕོ་བའི་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཙམ་ཉིད་དུ་ངེས་པར་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར། མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་དང་ངེས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་འཇུག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། མི་འགྱུར་ཏེ། མི་མཐུན་པའི་རིགས་ཀྱི་སེམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་གྱི་དབང་གིས་དང་། གནོད་བྱེད་ཀྱིས་བཟློག་པར་བྱ་བའི་རྣམ་སྨིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། མཚམས་མེད་པར་ངེས་པར་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་མཚམས་མེད་པ་རྣམས་ལ་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་མི་མཐུན་པའི་རིགས་ཀྱི་འབྲས་བུ་བཟློག་པར་བྱེད་པ་མེད་དེ། མཚམས་མེད་པ་ཐམས་ཅད་ནི་མནར་མེད་པའི་འབྲས་བུ་ཅན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །འོག་ཏུ་སྐྱེ་བར་འདོད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་བཞིན་དུ། གོང་དུ་སྐྱེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ལས་ཀྱི་སྟོབས་ཏེ། མཚམས་མེད་པའི་སྟོབས་བཟློག་པར་ནུས་པའི་སེམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་ནི་མེད་དེ། མ་འདོད་བཞིན་དུ་ཉིད་དུ་མནར་མེད་པར་ལྷུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །མཚམས་མེད་པ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ལས་གང་ཡང་མེད་དོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་དེ་དག་ཉིད་ཁོ་ན་མཚམས་མེད་པར་ངེས་པར་རྣམ་སྨིན་སྐྱེད་པའི་རང་བཞིན་གྱི་འཇུག་པ་ཉིད་དོ། །མཚམས་མེད་པ་དུ་མ་བྱས་པ་རྣམས་ཀྱང་ངེས་པར་རྣམ་སྨིན་ལ་ངེས་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་མི་སྨིན་པའི་རང་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་གནས་མེད་པར་ངེས་པས་རང་བཞིན་གྱིས་ངེས་པ་ཉིད་དོ། །འཆི་འཕོ་བའི་མཚམས་སྦྱོར་བའི་འབྲས་བུ་ནི་མཚམས་མེད་པ་ཞེས་བྱ་ལ། མཚམས་མེད་པ་དེ་ལ་སྦྱོར་བ་དང་། དེ་མངོན་པར་འགྲུབ་པས་མཚམས་མེད་པར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་དང་། མཚམས་མེད་པའི་དགོས་པ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རང་བཞིན་གྱིས་མཚམས་མེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་དག་རང་བཞིན་མཚུངས་པ་རྣམས་ལས་གཅིག་གིས་རྣམ་སྨིན་བྱིན་པའི་ཚེ། གཞན་དག་ནི་རང་གིས་བྱ་བའི་བྱེད་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་བྱས་པའི་ཕྱིར། གཉིས་པ་དང་གསུམ་པའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མི་བྱེད་དེ། ནུས་པ་ཉམས་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་པས། དེ་དག་གི་ངེས་པའི་མཚམས་མེད་པ་ཉིད་ལས་བཟློག་པ་མེད་དོ། །རང་བཞིན་མཚུངས་པས་རང་བཞིན་མཚུངས་པའི་ནུས་པ་འཇོམས་པར་མི་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཅིག་གི་ནི་གཞན་དག་ཀྱང་གྲོགས་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཡང་དག་པའི་རང་བཞིན་ནི་བདེན་པའི་རང་བཞིན་ནོ། །ངེས་པ་ནི་ངེས་པ་སྟེ། མཚམས་མེད་པར་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ངེས་པ་ལས་སོ། །མ་ངེས་པ་ནི་གཉིས་ཀའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་མ་ངེས་པའོ། །ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་དང་མཚམས་མེད་པའི་ལས་དང་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ལས་གཞན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིའོ། ། තමන්ධකාරොති තමො අන්ධකාරොති පදවිභාගො. අවිජ්ජා තමො නාම ආරම්මණස්ස ඡාදනට්ඨෙන. තෙනෙවාහ ‘‘තමො විහතො, ආලොකො උප්පන්නො (ම. නි. 1.385; පාරා. 12), තමොක්ඛන්ධො පදාලිතො’’ති (සං. නි. 1.164) ච ආදි. අවිජ්ජාසීසෙන විචිකිච්ඡා වුත්තා මහතා සම්මොහෙන සබ්බකාලං අවියුජ්ජනතො. ආගම්මාති පත්වා. කඞ්ඛතීති ‘‘අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධාන’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) කඞ්ඛං උප්පාදෙති සංසයං ආපජ්ජති. අධිමුච්චිතුං න සක්කොතීති පසාදාධිමොක්ඛවසෙන අධිමුච්චිතුං න සක්කොති. තෙනාහ ‘‘න සම්පසීදතී’’ති. යාවත්තකඤ්හි යස්මිං වත්ථුස්මිං විචිකිච්ඡා න විගච්ඡති, තාව තත්ථ සද්ධාධිමොක්ඛො අනවසරොව. න කෙවලං සද්ධාධිමොක්ඛො, නිච්ඡයාධිමොක්ඛොපි තත්ථ න පතිට්ඨහති එව. ‘མུན་ནག་’ ཅེས་པ་ནི་མུན་པ་དང་ནག་པོ་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །མ་རིག་པ་ནི་དམིགས་པ་སྒྲིབ་པའི་དོན་གྱིས་མུན་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ ‘མུན་པ་བཅོམ་ཞིང་སྣང་བ་སྐྱེས། མུན་པའི་ཕུང་པོ་བཅོམས་སོ། །’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །མ་རིག་པའི་གཙོ་བོས་ཐེ་ཚོམ་གསུངས་ཏེ། རྨོངས་པ་ཆེན་པོ་དང་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་མི་འབྲལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །‘བརྟེན་ནས་’ ཞེས་པ་ནི་ཕྱིན་ནས་སོ། །‘ཐེ་ཚོམ་ཟ་’ ཞེས་པ་ནི་ ‘ང་འདས་པའི་དུས་ན་བྱུང་ངམ་ཅི། །’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེད་ཅིང་སོམ་ཉི་ལ་འཇུག་པའོ། །‘མོས་པར་མི་ནུས་’ ཞེས་པ་ནི་དང་བའི་མོས་པའི་དབང་གིས་མོས་པར་མི་ནུས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘རབ་ཏུ་མི་དང་བའོ། །’ ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་དངོས་པོ་གང་ལ་ཐེ་ཚོམ་མ་བསལ་བ་དེ་སྲིད་དུ་དེ་ལ་དད་པའི་མོས་པ་འཇུག་པའི་སྐབས་མེད་དོ། །དད་པའི་མོས་པ་ཙམ་དུ་མ་ཟད། ངེས་པའི་མོས་པའང་དེ་ལ་མི་གནས་པ་ཉིད་དོ། ། න රක්ඛිතබ්බානීති ‘‘ඉමානි මයා රක්ඛිතබ්බානී’’ති එවං කත්ථචි රක්ඛාකිච්චං නත්ථි පරතො රක්ඛිතබ්බස්සෙව අභාවතො. සතියා එව රක්ඛිතානීති මුට්ඨස්සච්චස්ස බොධිමූලෙ එව සවාසනං සමුච්ඡින්නත්තා සතියා රක්ඛිතබ්බානි නාම සබ්බදාපි රක්ඛිතානි එව. නත්ථි තථාගතස්ස කායදුච්චරිතන්ති තථාගතස්ස කායදුච්චරිතං නාම නත්ථෙව, යතො සුපරිසුද්ධො කායසමාචාරො භගවතො. නො අපරිසුද්ධා, පරිසුද්ධා එව අපරිසුද්ධිහෙතූනං කිලෙසානං පහීනත්තා. තථාපි විනයෙ අපකතඤ්ඤුතාවසෙන සියා [Pg.197] තෙසං අපාරිසුද්ධිලෙසො, න භගවතොති දස්සෙතුං ‘‘න පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ විහාරකාරං ආපත්තින්ති එකවචනවසෙන ‘‘ආපත්තියො’’ති එත්ථ ආපත්ති-සද්දං ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. අභිධෙය්‍යානුරූපඤ්හි ලිඞ්ගවචනානි හොන්ති. එස නයො සෙසෙසුපි. ‘‘මනොද්වාරෙ’’ති ඉදං තස්සා ආපත්තියා අකිරියසමුට්ඨානතාය වුත්තං. න හි මනොද්වාරෙ පඤ්ඤත්තා ආපත්ති අත්ථීති. සඋපාරම්භවසෙනාති සවත්තබ්බතාවසෙන, න පන දුච්චරිතලක්ඛණාපත්තිවසෙන, යතො නං භගවා පටික්ඛිපති. යථා ආයස්මතො මහාකප්පිනස්සාපි ‘‘ගච්ඡෙය්‍යං වාහං උපොසථං, න වා ගච්ඡෙය්‍යං. ගච්ඡෙය්‍යං වාහං සඞ්ඝකම්මං, න වා ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති (මහාව. 137) පරිවිතක්කිතං. මනොදුච්චරිතන්ති මනොද්වාරිකං අප්පසත්ථං චරිතං. සත්ථාරා අප්පසත්ථතාය හි තං දුච්චරිතං නාම ජාතං, න සභාවතො. ‘བསྲུང་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་’ ཞེས་པ་ནི་ ‘འདི་དག་བདག་གིས་བསྲུང་བར་བྱའོ། །’ ཞེས་དེ་ལྟར་གང་དུའང་བསྲུང་བའི་བྱ་བ་མེད་དེ། གཞན་ལས་བསྲུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །‘དྲན་པས་བསྲུངས་པ་ཉིད་’ ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་ཉམས་པ་ཉིད་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་ཉིད་དུ་བག་ཆགས་དང་བཅས་པ་ཀུན་ཏུ་བཅད་པའི་ཕྱིར། དྲན་པས་བསྲུང་བར་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་བསྲུངས་པ་ཉིད་དོ། །‘དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་མེད་དོ་’ ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་གཏན་ནས་མེད་དེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་ནི་ཤིན་ཏུ་ཡོངས་སུ་དག་པའི་ཕྱིར་རོ། །མ་དག་པ་མ་ཡིན་ཏེ། མ་དག་པའི་རྒྱུ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤངས་པའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཁོ་ནའོ། །དེ་ལྟ་ནའང་འདུལ་བ་ལ་མ་བྱས་པ་ཤེས་པའི་དབང་གིས་དེ་དག་ལ་ཡོངས་སུ་མ་དག་པའི་ཆ་ཤས་ཤིག་ཡོད་སྲིད་ཀྱི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘འོན་ཀྱང་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ ‘གཙུག་ལག་ཁང་བྱེད་པའི་ལྟུང་བ་’ ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གཅིག་གི་དབང་གིས་ ‘ལྟུང་བ་རྣམས་’ ཞེས་པ་འདིར་ལྟུང་བའི་སྒྲ་བཀུག་ནས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །བརྗོད་བྱ་དང་མཐུན་པར་རྟགས་དང་ཚིག་རྣམས་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། །‘ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་’ ཞེས་པ་འདི་ནི་ལྟུང་བ་དེའི་བྱ་བ་མ་བྱས་པ་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་བཅས་པའི་ལྟུང་བ་ནི་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །‘ཀླན་ཀ་དང་བཅས་པའི་དབང་གིས་’ ཞེས་པ་ནི་སྨྲ་བར་བྱ་བ་ཉིད་དང་བཅས་པའི་དབང་གིས་ཏེ། ཉེས་སྤྱོད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ལྟུང་བའི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་སྤངས་སོ། །ཇི་ལྟར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀཔྤི་ན་ཆེན་པོས་ཀྱང་ ‘བདག་གསོ་སྦྱོང་ལ་འགྲོ་བར་བྱའམ། མི་འགྲོ་བར་བྱ། བདག་དགེ་འདུན་གྱི་ལས་ལ་འགྲོ་བར་བྱའམ། མི་འགྲོ་བར་བྱ།’ ཞེས་ཡོངས་སུ་རྟོག་པ་བཞིན་ནོ། །‘ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་’ ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་བྱུང་བའི་མ་བསྔགས་པའི་སྤྱོད་པའོ། །སྟོན་པས་མ་བསྔགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་ནི་ཉེས་སྤྱོད་ཅེས་བྱ་བར་གྱུར་གྱི། རང་བཞིན་གྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། යස්මා මහාකාරුණිකො භගවා සදෙවකස්ස ලොකස්ස හිතසුඛාය එව පටිපජ්ජමානො අච්චන්තවිවෙකජ්ඣාසයතාය තබ්බිධුරං ධම්මසෙනාපතිනො චිත්තුප්පාදං පටික්ඛිපන්තො ‘‘න ඛො තෙ…පෙ… උප්පාදෙතබ්බ’’න්ති අවොච, තස්මා සො ථෙරස්ස චිත්තුප්පාදො භගවතො න පාසංසොති කත්වා මනොදුච්චරිතං නාම ජාතො, තස්ස ච පටික්ඛෙපො උපාරම්භොති ආහ ‘‘තස්මිං මනොදුච්චරිතෙ උපාරම්භං ආරොපෙන්තො’’ති. භගවතො පන එත්තකම්පි නත්ථි, යතො පවාරණාසුත්තෙ ‘‘හන්ද දානි, භික්ඛවෙ, පවාරෙමි වො, න ච මෙ කිඤ්චි ගරහථ කායිකං වා වාචසිකං වා’’ති (සං. නි. 1.215) වුත්තො භික්ඛුසඞ්ඝො ‘‘න ඛො මයං භන්තෙ භගවතො කිඤ්චි ගරහාම කායිකං වා වාචසිකං වා’’ති සත්ථු පරිසුද්ධකායසමාචාරාදිකං සිරසා සම්පටිච්ඡි. අයඤ්හි ලොකනාථස්ස දුච්චරිතාභාවො බොධිසත්තභූමියම්පි චරියාචිරානුගතො අහොසි, පගෙව බුද්ධභූමියන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අනච්ඡරියඤ්චෙත’’න්තිආදිමාහ. གང་གི་ཕྱིར་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར་ཞུགས་ཤིང་། ཤིན་ཏུ་དབེན་པའི་བསམ་པ་ཅན་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དང་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གྱི་སེམས་བསྐྱེད་པ་བཟློག་པར་མཛད་བཞིན། ‘ཁྱོད་ཀྱིས་...པེ་...བསྐྱེད་པར་མི་བྱའོ། །’ ཞེས་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་གནས་བརྟན་དེའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མ་བསྔགས་པ་ཉིད་དུ་མཛད་པས་ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ཅེས་བྱ་བར་གྱུར་ལ། དེ་བཟློག་པ་ནི་ཀླན་ཀ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ‘ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དེ་ལ་ཀླན་ཀ་འགོད་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ནི་འདི་ཙམ་ཡང་མེད་དེ། གང་གི་ཕྱིར་དགག་དབྱེའི་མདོ་ལས། ‘དགེ་སློང་དག་ ད་ནི་བདག་གིས་ཁྱེད་རྣམས་ལ་དགག་དབྱེ་བྱའོ། །བདག་གི་ལུས་ཀྱི་འམ་ངག་གི་སྒོ་ནས་སྨད་པར་བྱ་བ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་དམ།’ ཞེས་གསུངས་པའི་ཚེ། དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་གྱིས་ ‘བཙུན་པ་ བདག་ཅག་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་འམ་ངག་གི་སྒོ་ནས་སྨད་པར་བྱ་བ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མི་མཐོང་ངོ་། །’ ཞེས་སྟོན་པའི་ལུས་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་ཡོངས་སུ་དག་པ་ལ་སོགས་པ་སྤྱི་བོས་དང་དུ་བླངས་སོ། །འཇིག་རྟེན་མགོན་པོའི་ཉེས་སྤྱོད་མེད་པ་འདི་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ས་ལའང་སྤྱོད་པ་ཡུན་རིང་པོར་རྗེས་སུ་འབྲངས་པ་ཡིན་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ས་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘འདི་ནི་ངོ་མཚར་ཆེ་བ་མ་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། බුද්ධානංයෙව ධම්මා ගුණා, න අඤ්ඤෙසන්ති බුද්ධධම්මා. තථා හි තෙ බුද්ධානං ආවෙණිකධම්මාති වුච්චන්ති. තත්ථ ‘‘නත්ථි තථාගතස්ස කායදුච්චරිත’’න්තිආදිනා කායවචීමනොදුච්චරිතාභාවවචනං යථාධිකාරං කායකම්මාදීනං ඤාණානුපරිවත්තිතාය ලද්ධගුණකිත්තනං, න ආවෙණිකධම්මන්තරදස්සනං. සබ්බස්මිඤ්හි කායකම්මාදිකෙ ඤාණානුපරිවත්තිනි කුතො කායදුච්චරිතාදීනං සම්භවො. ‘‘බුද්ධස්ස අප්පටිහතඤාණ’’න්තිආදිනා වුත්තානි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො විසුංයෙව [Pg.198] තීණි ඤාණානි චතුයොනිපඤ්චගතිපරිච්ඡෙදකඤාණානි වියා’’ති වදන්ති. එකංයෙව හුත්වා තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණං නාම සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව. නත්ථි ඡන්දස්ස හානීති සත්තෙසු හිතඡන්දස්ස හානි නත්ථි. නත්ථි වීරියස්ස හානීති ඛෙමපවිවෙකවිතක්කානුගතස්ස වීරියස්ස හානි නත්ථි. ‘‘නත්ථි දවාති ඛිඩ්ඩාධිප්පායෙන කිරියා නත්ථි. නත්ථි රවාති සහසා කිරියා නත්ථී’’ති වදන්ති, සහසා පන කිරියා දවා ‘‘අඤ්ඤං කරිස්සාමී’’ති අඤ්ඤකරණං රවා. ඛලිතන්ති විරජ්ඣනං ඤාණෙන අප්ඵුටං. සහසාති වෙගායිතත්තං තුරිතකිරියා. අබ්‍යාවටො මනොති නිරත්ථකො චිත්තසමුදාචාරො. අකුසලචිත්තන්ති අඤ්ඤාණුපෙක්ඛමාහ, අයඤ්ච දීඝභාණකානං පාඨො ආකුලො විය. අයං පන පාඨො අනාකුලො – སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཁོ་ནའི་ཆོས་དང་ཡོན་ཏན་ཡིན་གྱི། གཞན་དག་གི་མ་ཡིན་པས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་སོ། །དེ་ལྟར་ན་དེ་དག་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མ་འདྲེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་ ‘དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་མེད་དོ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ལུས་དང་ངག་དང་ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་མེད་པར་གསུངས་པ་ནི། སྐབས་སུ་བབས་པ་བཞིན་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བས་ཐོབ་པའི་ཡོན་ཏན་བསྔགས་པ་ཡིན་གྱི། མ་འདྲེས་པའི་ཆོས་གཞན་བསྟན་པ་མ་ཡིན་ནོ། །ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཡིན་ན། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་འབྱུང་བའི་གནས་གང་ན་ཡོད། ‘སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་ཡེ་ཤེས་གསུམ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལས་སོ་སོ་བ་ཁོ་ན་སྟེ། སྐྱེ་གནས་བཞི་དང་འགྲོ་བ་ལྔ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་བཞིན་ནོ་ཞེས་སྨྲའོ། །གཅིག་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་དུས་གསུམ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་དོ། །‘འདུན་པ་ཉམས་པ་མེད་དོ་’ ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པའི་འདུན་པ་ཉམས་པ་མེད་པའོ། །‘བརྩོན་འགྲུས་ཉམས་པ་མེད་དོ་’ ཞེས་པ་ནི་བདེ་བ་དང་དབེན་པའི་རྟོག་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཉམས་པ་མེད་པའོ། །‘ཀུ་རེ་མེད་དོ་’ ཞེས་པ་ནི་རྩེད་མོའི་བསམ་པས་བྱ་བ་བྱེད་པ་མེད་པའོ། །‘ཅ་ཅོ་མེད་དོ་’ ཞེས་པ་ནི་བག་མེད་པར་བྱ་བ་བྱེད་པ་མེད་དོ་ཞེས་སྨྲའོ། །བག་མེད་པར་བྱ་བ་བྱེད་པ་ནི་ཀུ་རེ་ཡིན་ལ། ‘གཞན་ཞིག་བྱའོ་’ ཞེས་གཞན་བྱེད་པ་ནི་ཅ་ཅོའོ། །‘འཁྲུལ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་ཉམས་པ་སྟེ་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མ་ཁྱབ་པའོ། །‘བག་མེད་པ་’ ཞེས་པ་ནི་བྲེལ་བའི་རང་བཞིན་ཏེ་མྱུར་དུ་བྱེད་པའོ། །‘ཡིད་བྱ་བ་མེད་པ་’ ཞེས་པ་ནི་དོན་མེད་པའི་སེམས་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་དོ། །‘མི་དགེ་བའི་སེམས་’ ཞེས་པ་ནི་མི་ཤེས་པའི་བཏང་སྙོམས་ལ་གསུངས་ཏེ། འདི་ནི་ལུང་རིང་པོ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཀློག་པ་འཁྲུགས་པ་བཞིན་ནོ། །ཀློག་པ་འདི་ནི་མ་འཁྲུགས་པ་སྟེ། අතීතංසෙ බුද්ධස්ස භගවතො අප්පටිහතඤාණං, අනාගතංසෙ, පච්චුප්පන්නංසෙ. ඉමෙහි තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්ති, සබ්බං වචීකම්මං, සබ්බං මනොකම්මං. ඉමෙහි ඡහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො නත්ථි ඡන්දස්ස හානි, නත්ථි ධම්මදෙසනාය, නත්ථි වීරියස්ස, නත්ථි සමාධිස්ස, නත්ථි පඤ්ඤාය, නත්ථි විමුත්තියා. ඉමෙහි ද්වාදසහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො නත්ථි දවා, නත්ථි රවා, නත්ථි අප්ඵුටං, නත්ථි වෙගායිතත්තං, නත්ථි අබ්‍යාවටමනො, නත්ථි අප්පටිසඞ්ඛානුපෙක්ඛාති. སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་འདས་པའི་དུས་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ །མ་འོངས་པའི་དུས་ལའོ། །ད་ལྟར་གྱི་དུས་ལའོ། །ཆོས་གསུམ་པོ་འདི་དག་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་ལས་ཐམས་ཅད་ཡེ་ཤེས་སྔོན་དུ་འགྲོ་ཞིང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ། །ངག་གི་ལས་ཐམས་ཅད་དོ། །ཡིད་ཀྱི་ལས་ཐམས་ཅད་དོ། །ཆོས་དྲུག་པོ་འདི་དག་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འདུན་པ་ཉམས་པ་མེད་དོ། །ཆོས་སྟོན་པ་ཉམས་པ་མེད་དོ། །བརྩོན་འགྲུས་ཉམས་པ་མེད་དོ། །ཏིང་ངེ་འཛིན་ཉམས་པ་མེད་དོ། །ཤེས་རབ་ཉམས་པ་མེད་དོ། །རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཉམས་པ་མེད་དོ། །ཆོས་བཅུ་གཉིས་པོ་འདི་དག་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཀུ་རེ་མེད་དོ། །ཅ་ཅོ་མེད་དོ། །མ་ཁྱབ་པ་མེད་དོ། །བྲེལ་བ་མེད་དོ། །ཡིད་བྱ་བ་མེད་པ་མེད་དོ། །སོ་སོར་མ་བརྟགས་པའི་བཏང་སྙོམས་མེད་དོ། ། තත්ථ අප්පටිසඞ්ඛානුපෙක්ඛාති අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා. සෙසං වුත්තනයමෙව. එත්ථ ච තථාගතස්ස ආජීවපාරිසුද්ධිං කායවචීමනොසමාචාරපාරිසුද්ධියාව සඞ්ගහෙත්වා සමාචාරත්තයවසෙන මහාථෙරෙන තිකො දෙසිතො. དེ་ལ་ ‘སོ་སོར་མ་བརྟགས་པའི་བཏང་སྙོམས་’ ཞེས་པ་ནི་མི་ཤེས་པའི་བཏང་སྙོམས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། །འདིར་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་འཚོ་བ་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཉིད་ལུས་དང་ངག་དང་ཡིད་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཉིད་ཀྱིས་བསྡུས་ནས། ཀུན་སྤྱོད་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་གནས་བརྟན་ཆེན་པོས་གསུམ་ཚན་བསྟན་ཏོ། ། කිඤ්චනාති කිඤ්චික්ඛා. ඉමෙ පන රාගාදයො පලිබුන්ධනට්ඨෙන කිඤ්චනා වියාති කිඤ්චනා. තෙනාහ ‘‘කිඤ්චනාති පලිබොධා’’ති. ‘ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་’ ཞེས་པ་ནི་ཅུང་ཟད་ཉོན་མོངས་པའོ། །འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ནི་ཀུན་ནས་འཆིང་བའི་དོན་གྱིས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་བཞིན་ཡིན་པས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ནི་ཀུན་ནས་འཆིང་བའོ། །’ ཞེས་གསུངས་སོ། ། අනුදහනට්ඨෙනාති අනු අනු දහනට්ඨෙන. රාගාදයො අරූපධම්මා ඉත්තරක්ඛණා කථං අනුදහන්තීති ආසඞ්කං නිවත්තෙතුං ‘‘තත්ථ වත්ථූනී’’ති වුත්තං, දට්ඨබ්බානීති වචනසෙසො. තත්ථාති තස්මිං රාගාදීනං අනුදහනට්ඨෙ. වත්ථූනීති සාසනෙ, ලොකෙ ච පාකටත්තා පච්චක්ඛභූතානි කාරණානි. රාගො [Pg.199] උප්පන්නො තිඛිණකරො හුත්වා. තස්මා තංසමුට්ඨානා තෙජොධාතු අතිවිය තිඛිණභාවෙන සද්ධිං අත්තනා සහජාතධම්මෙහි හදයප්පදෙසං ඣාපෙසි යථා තං බාහිරා තෙජොධාතු සනිස්සයං. තෙන සා භික්ඛුනී සුපතො විය බ්‍යාධි ඣායිත්වා මතා. තෙනාහ ‘‘තෙනෙව ඣායිත්වා කාලමකාසී’’ති. දොසස්ස නිස්සයානං දහනතා පාකටා එවාති ඉතරං දස්සෙතුං ‘‘මොහවසෙන හී’’තිආදි වුත්තං. අතිවත්තිත්වාති අතික්කමිත්වා. ‘རྗེས་སུ་སྲེག་པའི་དོན་གྱིས་’ ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་རྗེས་སུ་སྲེག་པའི་དོན་གྱིས་སོ། །འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་སྐད་ཅིག་མ་རྣམས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་རྗེས་སུ་སྲེག་པར་བྱེད་སྙམ་པའི་དོགས་པ་བཟློག་པའི་ཕྱིར། ‘དེ་ལ་དངོས་པོ་རྣམས་’ ཞེས་གསུངས་ཏེ། བལྟ་བར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་གི་ལྷག་མའོ། །‘དེ་ལ་’ ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པས་རྗེས་སུ་སྲེག་པའི་དོན་དེ་ལའོ། །‘དངོས་པོ་རྣམས་’ ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ན་གསལ་བས་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་རྒྱུ་རྣམས་སོ། །འདོད་ཆགས་སྐྱེས་པ་ནི་རྣོ་བར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་ལས་ཀུན་ནས་ལངས་པའི་མེའི་ཁམས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྣོ་བའི་དངོས་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་རང་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་སྙིང་གི་ཡུལ་བསྲེགས་ཏེ། ཇི་ལྟར་ཕྱིའི་མེའི་ཁམས་རྟེན་དང་བཅས་པ་བཞིན་ནོ། །དེས་ན་དགེ་སློང་མ་དེ་ནི་གཉིད་ལོག་པ་བཞིན་དུ་ནད་ཀྱིས་བསྲེགས་ཏེ་ཤི་བར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘དེ་ཉིད་ཀྱིས་བསྲེགས་ཏེ་དུས་བྱས་སོ། །’ ཞེས་གསུངས་སོ། །ཞེ་སྡང་གི་རྟེན་རྣམས་སྲེག་པ་ཉིད་ནི་གསལ་བ་ཁོ་ནའོ་ཞེས་གཞན་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘གཏི་མུག་གི་དབང་གིས་ནི་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །‘ཤིན་ཏུ་འདས་ནས་’ ཞེས་པ་ནི་འདས་ནས་སོ། ། කාමං ආහුනෙය්‍යග්ගිආදයො තයො අග්ගී බ්‍රාහ්මණෙහි ඉච්ඡිතා සන්ති, තෙ පන තෙහි ඉච්ඡිතමත්තා, න සත්තානං තාදිසා අත්ථසාධකා. යෙ පන සත්තානං අත්ථසාධකා, තෙ දස්සෙතුං ‘‘ආහුනං වුච්චතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ආදරෙන හුනනං පූජනං ආහුනන්ති සක්කාරො ‘‘ආහුන’’න්ති වුච්චති, තං ආහුනං අරහන්ති. තෙනාහ භගවා ‘‘ආහුනෙය්‍යාති භික්ඛවෙ මාතාපිතූනමෙතං අධිවචන’’න්ති (ඉතිවු. 106). යදග්ගෙන ච තෙ පුත්තානං බහුකාරතාය ආහුනෙය්‍යාති තෙසු සම්මාපටිපත්ති නෙසං හිතසුඛාවහා, තදග්ගෙන තෙසු මිච්ඡාපටිපත්ති අහිතදුක්ඛාවහාති ආහ ‘‘තෙසු…පෙ… නිබ්බත්තන්තී’’ති. ස්වායමත්ථොති යො මාතාපිතූනං අත්තනො උපරි විප්පටිපන්නානං පුත්තානං අනුදහනස්ස පච්චයභාවෙන අනුදහනට්ඨො, සො අයමත්ථො. මිත්තවින්දකවත්ථුනාති මිත්තවින්දකස්ස නාම මාතරි විප්පටිපන්නස්ස පුරිසස්ස තාය එව විප්පටිපත්තියා චිරතරං කාලං ආපායිකදුක්ඛානුභවනදීපනෙන වත්ථුනා වෙදිතබ්බො. བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་འདོད་པའི་སྦྱིན་སྲེག་གི་མེ་ལ་སོགས་པའི་མེ་གསུམ་པོ་དེ་དག་ཡོད་མོད། འོན་ཀྱང་དེ་དག་ནི་དེ་དག་གིས་འདོད་པ་ཙམ་ཞིག་ཡིན་གྱི། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་དེ་ལྟ་བུའི་དོན་སྒྲུབ་པ་ནི་མ་ཡིན། འོན་ཀྱང་གང་དག་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དོན་སྒྲུབ་པ་ཡིན་པ་དེ་དག་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཨཱ་ཧུ་ནཾ་ (སྦྱིན་པར་བྱ་བ་) ཞེས་བརྗོད་དོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་གུས་པས་སྦྱིན་སྲེག་བྱེད་པ་དང་མཆོད་པ་ནི་ཨཱ་ཧུ་ནའོ། །བཀུར་སྟི་ལ་ “ཨཱ་ཧུ་ན” ཞེས་བྱ་ཞིང་། དེ་དག་ནི་ཨཱ་ཧུ་ན་དེ་འོས་པ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། “དགེ་སློང་དག ཨཱ་ཧུ་ནེཡྻ་ (སྦྱིན་པར་འོས་པ་) ཞེས་པ་འདི་ནི་ཕ་མ་གཉིས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་ན་དེ་དག་ནི་བུ་ཚ་རྣམས་ལ་ཕན་ཐོགས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་སྦྱིན་པར་འོས་པ་ཡིན་པས། དེ་དག་ལ་ཡང་དག་པར་སྒྲུབ་པ་ནི་དེ་དག་གི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པ་ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་དུ་དེ་དག་ལ་ལོག་པར་སྒྲུབ་པ་ནི་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་སྒྲུབ་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “དེ་དག་ལ་...ལས་སྐྱེའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །“དོན་དེ་ཉིད་ནི་” ཞེས་པ་ནི། ཕ་མ་གཉིས་ལ་རང་གི་ངོས་ནས་ལོག་པར་བསྒྲུབས་པའི་བུ་རྣམས་ལ་ཚིག་པ་ (གདུང་བ་) སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་སྒོ་ནས་ཚིག་པའི་དོན་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་འདིའི་དོན་ནོ། །“མིཏྟ་བིནྡ་ཀའི་གཏམ་རྒྱུད་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི། མིཏྟ་བིནྡ་ཀ་ཞེས་བྱ་བའི་སྐྱེས་བུ་རང་གི་མ་ལ་ལོག་པར་བསྒྲུབས་པ་དེས། ལོག་པར་བསྒྲུབ་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་ཡུན་རིང་བའི་དུས་སུ་ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་བྱེད་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་གཏམ་རྒྱུད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ඉදානි තමත්ථං කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ පවත්තං විභාවෙතුං ‘‘මිත්තවින්දකො හී’’තිආදි වුත්තං. ධනලොභෙන, න ධම්මච්ඡන්දෙනාති අධිප්පායො. අකුතොභයං කෙනචි අනුට්ඨාපනීයතාය. නිවාරෙසි සමුද්දපයාතා නාම බහ්වන්තරායාති අධිප්පායෙන. අන්තරං කත්වාති අතික්කමනවසෙන ද්වින්නං පාදානං අන්තරෙ කත්වා. ད་ནི་དོན་དེ་ཉིད་བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་གི་དུས་སུ་བྱུང་བ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “མིཏྟ་བིནྡ་ཀ་ནི་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ནོར་ལ་ཆགས་པས་ཡིན་གྱི། ཆོས་ལ་འདུན་པས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །“གང་ལས་ཀྱང་མི་འཇིགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་སུས་ཀྱང་བསླང་བར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“བཟློག་པར་བྱས་སོ་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མཚོར་འགྲོ་བ་རྣམས་ལ་བར་ཆད་མང་པོ་ཡོད་དོ་སྙམ་པའི་དགོངས་པས་སོ། །“བར་དུ་བྱས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་བརྒལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་རྐང་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་བྱས་ནས་སོ། ། නාවා අට්ඨාසි තස්ස පාපකම්මබලෙන වාතස්ස අවායනතො. එකදිවසං රක්ඛිතඋපොසථකම්මානුභාවෙන සම්පත්තිං අනුභවන්තො. යථා පුරිමාහි පරතො මා අගමාසීති වුත්තො, එවං අපරාපරාහිපීති ආහ ‘‘තාහි ‘පරතො පරතො මා අගමාසී’ති වුච්චමානො’’ති. ඛුරචක්කධරන්ති ඛුරධාරූපමචක්කධරං එකං පුරිසං. උපට්ඨාසි පාපකම්මස්ස බලෙන. གྲུ་གཟིངས་ནི་ཁོ་རང་གི་ལས་ངན་པའི་མཐུ་དང་རླུང་མ་གཡོས་པའི་ཕྱིར་གནས་སོ། །ཉིན་གཅིག་གི་རིང་ལ་གསོ་སྦྱོང་བསྲུངས་པའི་ལས་ཀྱི་མཐུ་ལས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མྱོང་བཞིན་པའོ། །ཇི་ལྟར་སྔ་མ་རྣམས་ཀྱིས་ “ཕ་རོལ་ཏུ་མ་འགྲོ་ཞིག་” ཅེས་བརྗོད་པ་དེ་བཞིན་དུ། ཕྱི་མ་ཕྱི་མ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། “དེ་དག་གིས་ ‘ཕ་རོལ་ཕ་རོལ་ཏུ་མ་འགྲོ་ཞིག་’ ཅེས་བརྗོད་པ་ན” ཞེས་གསུངས་སོ། །“སྤུ་གྲིའི་འཁོར་ལོ་འཛིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྤུ་གྲིའི་སོ་དང་འདྲ་བའི་འཁོར་ལོ་འཛིན་པའི་སྐྱེས་བུ་གཅིག་གོ། །ལས་ངན་པའི་མཐུ་ལས་མངོན་དུ་གྱུར་ཏོ། ། චතුබ්භීති [Pg.200] චතූහි අච්ඡරාසදිසීහි විමානපෙතීහි, සම්පත්තිං අනුභවිත්වාති වචනසෙසො. අට්ඨජ්ඣගමාති රූපාදිකාමගුණෙහි තතො විසිට්ඨතරා අට්ඨ විමානපෙතියො අධිගච්ඡි. අත්‍රිච්ඡන්ති අත්‍රිච්ඡාසඞ්ඛාතෙන අතිලොභෙන සමන්නාගතත්තා අත්‍ර අත්‍ර කාමගුණෙ ඉච්ඡන්තො. චක්කන්ති ඛුරචක්කං. ආසදොති අනත්ථාවහභාවෙන ආසාදෙති. “བཞི་དང་ལྷན་ཅིག་” ཞེས་པ་ནི་ལྷ་མོ་དང་འདྲ་བའི་གཞལ་ཡས་ཁང་གི་ཡི་དྭགས་མོ་བཞི་དང་ལྷན་ཅིག་སྟེ། “ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མྱངས་ནས་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་གི་ལྷག་མའོ། །“བརྒྱད་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་དེ་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་གཞལ་ཡས་ཁང་གི་ཡི་དྭགས་མོ་བརྒྱད་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །“ཆོག་མི་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཆོག་མི་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་བརྣབ་སེམས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་འདི་དང་འདི་ལ་འདོད་པ་བྱེད་པའོ། །“འཁོར་ལོ་” ཞེས་པ་ནི་སྤུ་གྲིའི་འཁོར་ལོའོ། །“རེག་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་དོན་མེད་པ་སྒྲུབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་རེག་པར་བྱེད་པའོ། ། සොති ගෙහසාමිකො භත්තා. පුරිමනයෙනෙවාති අනුදහනස්ස පච්චයතාය. “ཁོ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་གྱི་བདག་པོ་སྟེ་ཁྱོ་གའོ། །“སྔ་མའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ཚིག་པའི་ (གདུང་བའི་) རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། ། අතිචාරිනීති සාමිකං අතික්කමිත්වා චාරිනී මිච්ඡාචාරිනී. රත්තිං දුක්ඛන්ති අත්තනො පාපකම්මානුභාවසමුපට්ඨිතෙන සුනඛෙන ඛාදිතබ්බතාදුක්ඛං. වඤ්චෙත්වාති තං අජානාපෙත්වාව කාරණට්ඨානගමනං සන්ධාය වුත්තං. පටපටන්තීති පටපටා කත්වා. අනුරවදස්සනඤ්හෙතං. මුට්ඨියොගො කිරායං තස්ස සුනඛන්තරධානස්ස, යදිදං ඛෙළපිණ්ඩං භූමියං නිට්ඨුභිත්වා පාදෙන ඝංසනං. තෙන වුත්තං ‘‘සො තථා අකාසි. සුනඛා අන්තරධායිංසූ’’ති. “ལོག་པར་གཡེམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱོ་ག་ལས་འདས་ཏེ་སྤྱོད་པ་སྟེ་ལོག་པར་གཡེམ་པའོ། །“མཚན་མོའི་སྡུག་བསྔལ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ལས་ངན་པའི་མཐུ་ལས་བྱུང་བའི་ཁྱིས་ཟ་བར་བྱེད་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །“བསླུས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ཁོ་ལ་མ་ཤེས་པར་བྱས་ནས་བྱ་བའི་གནས་སུ་འགྲོ་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །“པཊ་པཊ་” ཞེས་པ་ནི་པཊ་པཊ་ཞེས་པའི་སྒྲ་བྱེད་པ་སྟེ། འདི་ནི་སྒྲ་ལྷང་ལྷང་གྲགས་པ་སྟོན་པའོ། །ཁྱི་དེ་དག་མི་སྣང་བར་བྱེད་པའི་ཐབས་ (མུཊྛིཡོག) ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། མཆིལ་མའི་གོང་བུ་ས་ལ་བཏབ་ནས་རྐང་པས་བརྡར་བའོ། །དེའི་ཕྱིར། “ཁོས་དེ་ལྟར་བྱས་པས། ཁྱི་རྣམས་མི་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ། දක්ඛිණාති චත්තාරො පච්චයා දිය්‍යමානා දක්ඛන්ති එතෙහි හිතසුඛානීති. තං දක්ඛිණං අරහතීති දක්ඛිණෙය්‍යො, භික්ඛුසඞ්ඝො. රෙවතීවත්ථු විමානවත්ථුපෙතවත්ථූසු (වි. ව. 861 ආදයො) තෙසං අට්ඨකථායඤ්ච (වි. ව. 977-980; පෙ. ව. අට්ඨ. 714-736) ආගතනයෙන වෙදිතබ්බං. “ཡོན་” ཞེས་པ་ནི་འབུལ་བར་བྱེད་པའི་ཡོ་བྱད་བཞི་སྟེ། འདི་དག་གིས་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་མཐོང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡོན་དེ་ཉིད་འོས་པ་ནི་ “ཡོན་གནས་” ཏེ། དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ནོ། །རེ་བ་ཏཱིའི་གཏམ་རྒྱུད་ནི་གཞལ་ཡས་ཁང་གི་གཏམ་དང་ཡི་དྭགས་ཀྱི་གཏམ་རྣམས་དང་། དེ་དག་གི་འགྲེལ་བཤད་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་བཞིན་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ‘‘තිවිධෙන රූපසඞ්ගහො’’ති එත්ථ නනු සඞ්ගහො එකවිධොව, සො කස්මා ‘‘චතුබ්බිධො’’ති වුත්තොති? ‘‘සඞ්ගහො’’ති අත්ථං අවත්වා අනිද්ධාරිතත්ථස්ස සද්දස්සෙව වුත්තත්තා. ‘‘තිවිධෙන රූපසඞ්ගහො’’තිආදීසු (ධ. ස. රූපකණ්ඩ-තිකෙ) පදෙසු සඞ්ගහ-සද්දො තාව අත්තනො අත්ථවසෙන චතුබ්බිධොති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. අත්ථොපි වා අනිද්ධාරිතවිසෙසො සාමඤ්ඤෙන ගහෙතබ්බතං පත්තො ‘‘තිවිධෙන රූපසඞ්ගහො’’තිආදීසු (ධ. ස. රූපකණ්ඩ-තිකෙ) ‘‘සඞ්ගහො’’ති වුත්තොති න කොචි දොසො. නිද්ධාරිතෙ හි විසෙසෙ තස්ස එකවිධතා සියා, න තතො පුබ්බෙති. ‘‘ජාතිසඞ්ගහො’’ති වුත්තෙපි ජාති-සද්දස්ස සාපෙක්ඛසද්දත්තා අත්තනො ජාතියා සඞ්ගහොති අයමත්ථො විඤ්ඤායතෙව සම්බන්ධාරහස්ස අඤ්ඤස්ස අවුත්තත්තා යථා ‘‘මාතාපිතු උපට්ඨාන’’න්ති [Pg.201] (ඛු. පා. 5.6; සු. නි. 265). අට්ඨකථායං පන යථාධිප්පෙතමත්ථං අපරිපුණ්ණං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘ජාතිසඞ්ගහො’’ ඉච්චෙව වුත්තං. සමානජාතිකානං සඞ්ගහො, සමානජාතියා වා සඞ්ගහො සජාතිසඞ්ගහො. සඤ්ජායති එත්ථාති සඤ්ජාති, සඤ්ජාතියා සඞ්ගහො සඤ්ජාතිසඞ්ගහො, සඤ්ජාතිදෙසෙන සඞ්ගහොති අත්ථො. කිරියාය එවරූපාය සඞ්ගහො කිරියාසඞ්ගහො. රූපක්ඛන්ධගණනන්ති ‘‘රූපක්ඛන්ධො’’ති ගණනං සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති රුප්පනසභාවත්තා. තීහි කොට්ඨාසෙහි රූපගණනාති වක්ඛමානෙහි තීහි භාගෙහි රූපස්ස සඞ්ගහො, ගණෙතබ්බතාති අත්ථො. “རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་གཟུགས་བསྡུ་བ་” ཞེས་པ་འདི་ལ། བསྡུ་བ་ནི་རྣམ་པ་གཅིག་ཁོ་ན་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ “རྣམ་པ་བཞི་” ཞེས་གསུངས་ཤེ་ན། “བསྡུ་བ་” ཞེས་པའི་དོན་མ་བཤད་པར། དོན་མ་ངེས་པའི་སྒྲ་ཙམ་ཞིག་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་གཟུགས་བསྡུ་བ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ལ། བསྡུ་བའི་སྒྲ་ནི་རང་གི་དོན་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་བཞི་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིའི་དོན་ནོ། །ཡང་ན་དོན་ཡང་བྱེ་བྲག་མ་ངེས་པར་སྤྱི་ཙམ་དུ་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས། “རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་གཟུགས་བསྡུ་བ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། “བསྡུ་བ་” ཞེས་གསུངས་པས་སྐྱོན་ཅིའང་མེད་དོ། །བྱེ་བྲག་ངེས་པར་བྱས་ན་ནི་དེ་རྣམ་པ་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་གྱི། དེའི་སྔོན་དུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །“རིགས་ཀྱིས་བསྡུ་བ་” ཞེས་བརྗོད་པའི་ཚེ་ནའང་། རིགས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་ལྟོས་བཅས་ཀྱི་སྒྲ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རང་གི་རིགས་ཀྱིས་བསྡུ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ནི་ཤེས་པ་ཉིད་དེ། འབྲེལ་བར་འོས་པའི་གཞན་མ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དཔེར་ན། “ཕ་མ་ལ་རིམ་གྲོ་བྱ་བ་” ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དོན་མ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “རིགས་ཀྱིས་བསྡུ་བ་” ཞེས་ཁོ་ན་གསུངས་སོ། །རིགས་མཐུན་པ་རྣམས་བསྡུ་བའམ། རིགས་མཐུན་པས་བསྡུ་བ་ནི་རང་གི་རིགས་ཀྱིས་བསྡུ་བའོ། །འདི་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས་ན་སྐྱེ་བའི་གནས་ཏེ། སྐྱེ་བའི་གནས་ཀྱིས་བསྡུ་བ་ནི་སྐྱེ་བའི་གནས་ཀྱིས་བསྡུ་བ་སྟེ། སྐྱེ་བའི་ཡུལ་གྱིས་བསྡུ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ནོ། །འདི་ལྟ་བུའི་བྱ་བས་བསྡུ་བ་ནི་བྱ་བས་བསྡུ་བའོ། །གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་བགྲང་བ་ནི། གཟུགས་སུ་རུང་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་” ཞེས་བགྲང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །ཆ་གསུམ་གྱིས་གཟུགས་བགྲང་བ་ནི། འཆད་པར་འགྱུར་བའི་ཆ་གསུམ་གྱིས་གཟུགས་བསྡུ་བ་སྟེ། བགྲང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ནོ། ། රූපායතනං නිපස්සති පච්චක්ඛතො විජානාතීති නිදස්සනං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, නිදස්සතීති වා නිදස්සනං, දට්ඨබ්බභාවො, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ගොචරභාවො, තස්ස ච රූපායතනතො අනඤ්ඤත්තෙපි අඤ්ඤෙහි ධම්මෙහි රූපායතනං විසෙසෙතුං අඤ්ඤං විය කත්වා ‘‘සහ නිදස්සනෙනාති සනිදස්සන’’න්ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ධම්මසභාවසාමඤ්ඤෙන හි එකීභූතෙසු ධම්මෙසු යො නානත්තකරො සභාවො, සො අඤ්ඤො විය කත්වා උපචරිතුං යුත්තො. එවඤ්හි අත්ථවිසෙසාවබොධො හොතීති. චක්ඛුපටිහනනසමත්ථතොති චක්ඛුනො ඝට්ටනසමත්ථතාය. ඝට්ටනං විය ච ඝට්ටනං දට්ඨබ්බං. දුතියෙන අත්ථවිකප්පෙන දට්ඨබ්බභාවසඞ්ඛාතං නාස්ස නිදස්සනන්ති අනිදස්සනන්ති යොජනා. එත්ථ ච දසන්නං ආයතනානං යථාරහං සයං, නිස්සයවසෙන ච සම්පත්තානං, අසම්පත්තානඤ්ච පටිමුඛභාවො අඤ්ඤමඤ්ඤපතනං පටිහනනං, යෙන බ්‍යාපාරාදිවිකාරපච්චයන්තරසන්නිධානෙ චක්ඛාදීනං විසයෙසු විකාරුප්පත්ති. තත්ථ බ්‍යාපාරො චක්ඛාදීනං සවිසයෙසු ආවිච්ඡන්නං, රූපාදීනං ඉට්ඨානිට්ඨතා, තත්ථ ච චිත්තස්ස ආභුජනන්ති ඉමෙ ආදිසද්දසඞ්ගහිතා. තෙහි විකාරප්පත්තියා පච්චයන්තරබ්‍යාපාරතො අඤ්ඤන්ති කත්වා අනුග්ගහූපඝාතො විකාරො. උපනිස්සයො පන අප්පධානස්ස පච්චයො ඉධ ගහිතො. කාරණකාරණම්පි කාරණමෙවාති ගය්හමානෙ සියා තස්සාපි සඞ්ගහොති. වුත්තප්පකාරන්ති ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණසඞ්ඛාත’’න්ති වුත්තප්පකාරං. නාස්ස පටිඝොති එත්ථාපි ‘‘වුත්තප්පකාර’’න්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. අවසෙසං සොළසවිධං සුඛුමරූපං. གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་ལྟ་ཞིང་མངོན་སུམ་དུ་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་བསྟན་དུ་ཡོད་པ་སྟེ། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ། །ཡང་ན་བསྟན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་བསན་དུ་ཡོད་པ་སྟེ། བལྟ་བར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་དང་། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོའོ། །དེ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལས་གཞན་མ་ཡིན་པར་གནས་མོད། ཆོས་གཞན་རྣམས་ལས་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར། གཞན་ལྟ་བུར་བྱས་ནས། “བསྟན་དུ་ཡོད་པ་དང་བཅས་པ་ནི་བསྟན་ཡོད་དོ།” ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིའི་དོན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་སྤྱི་མཐུན་པས་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ། གང་ཞིག་ཐ་དད་པར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པ་དེ་ནི། གཞན་ལྟ་བུར་བྱས་ནས་བཏགས་པར་བྱ་བ་རིགས་སོ། །འདི་ལྟར་ན་དོན་གྱི་བྱེ་བྲག་རྟོགས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །“མིག་ལ་ཐོགས་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་མིག་ལ་བརྡེག་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །བརྡེག་པ་ལྟ་བུ་ནི་བརྡེག་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལྟར་ན། བལྟ་བར་བྱ་བའི་དངོས་པོར་བགྲང་བ་དེ་ནི་འདིའི་བསྟན་དུ་ཡོད་པ་མ་ཡིན་པས་ན། “བསྟན་དུ་མེད་པ་” ཞེས་སྦྱར་རོ། །འདི་ལ་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་པོ་རྣམས་ཀྱི་རང་གི་ངོས་ནས་ཇི་ལྟར་འོས་པ་དང་། རྟེན་གྱི་དབང་གིས་ཕྲད་པ་དང་མ་ཕྲད་པ་རྣམས་ཀྱི་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པ་དང་། ཕན་ཚུན་གདོང་གཏུགས་པ་ནི་ཐོགས་པ་སྟེ། གང་གིས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་འགྱུར་བ་དང་རྐྱེན་གཞན་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཚེ་མིག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཡུལ་ལ་འགྱུར་བ་སྐྱེ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ལ་བྱ་བ་ནི་མིག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་རང་གི་ཡུལ་ལ་རྒྱུན་མ་ཆད་པ་དང་། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ཉིད་དང་། དེ་ལ་སེམས་ཀྱིས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྣམས་ནི་ “ལ་སོགས་པ་” ཞེས་པའི་སྒྲས་བསྡུས་སོ། །དེ་དག་གིས་འགྱུར་བ་སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་གཞན་གྱི་བྱ་བ་ལས་གཞན་དུ་བྱས་ནས། ཕན་འདོགས་པ་དང་གནོད་པ་བྱེད་པ་ནི་འགྱུར་བའོ། །ཉེ་བར་བརྟེན་པ་ནི་འདིར་གཙོ་བོ་མ་ཡིན་པའི་རྐྱེན་དུ་བཟུང་བའོ། །རྒྱུའི་རྒྱུ་ཡང་རྒྱུ་ཉིད་དོ་ཞེས་བཟུང་བའི་ཚེ་ན། དེ་ཡང་བསྡུ་བར་འགྱུར་རོ། །“བཤད་པའི་རྣམ་པ་” ཞེས་པ་ནི། “མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བགྲང་བ་” ཞེས་བཤད་པའི་རྣམ་པའོ། །“འདི་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པ་” ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ “བཤད་པའི་རྣམ་པ་” ཞེས་པ་བཀུག་ནས་སྦྱར་རོ། །ལྷག་མ་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་གི་གཟུགས་ཕྲ་མོའོ། ། සඞ්ඛරොන්තීති සම්පිණ්ඩෙන්ති. චෙතනා හි ආයූහනරසතාය යථා සම්පයුත්තධම්මෙ යථාසකං කිච්චෙසු සංවිදහන්තී විය අභිසන්දහන්තී වත්තමානා [Pg.202] තෙනෙව කිච්චවිසෙසෙන තෙ සම්පිණ්ඩෙන්තී විය හොති, එවං අත්තනො විපාකධම්මෙපි පච්චයසමවායෙ සඞ්ඛරොන්තී සම්පිණ්ඩෙන්තී විය හොති. තෙනාහ ‘‘සහජාත…පෙ… රාසී කරොන්තී’’ති. අභිසඞ්ඛරොතීති අභිවිසිට්ඨං කත්වා සඞ්ඛරොති. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො හි අත්තනො ඵලං ඉතරස්ස ඵලතො අතිවිය විසිට්ඨං භින්නං කත්වා සඞ්ඛරොති පච්චයතො, සභාවතො, පවත්තිආකාරතො ච සයං ඉතරෙහි විසිට්ඨසභාවත්තා. එස නයො ඉතරෙහිපි. පුජ්ජභවඵලනිබ්බත්තනතො, අත්තනො සන්තානස්ස පුනනතො ච පුඤ්ඤො. “མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྡུད་པའོ། །སེམས་པ་ནི་མངོན་པར་བརྩོན་པའི་རོ་ཉིད་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་རང་རང་གི་བྱ་བ་ལ་བཀོད་པ་བཞིན་དུ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཅིང་འཇུག་པས། བྱ་བའི་བྱེ་བྲག་དེ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དག་སྡུད་པ་ལྟ་བུར་འགྱུར་ལ། དེ་བཞིན་དུ་རང་གི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་རྐྱེན་ཚོགས་པ་ལ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཅིང་སྡུད་པ་ལྟ་བུར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར། “ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་...ཕུང་པོར་བྱེད་དོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །“མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པར་བྱས་ནས་འདུ་བྱེད་པའོ། །བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ནི་རང་གི་འབྲས་བུ་གཞན་གྱི་འབྲས་བུ་ལས་ཤིན་ཏུ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་ཤིང་ཐ་དད་པར་བྱས་ནས་རྐྱེན་གྱི་སྒོ་ནས་དང་། རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་དང་། འཇུག་པའི་རྣམ་པའི་སྒོ་ནས་འདུ་བྱེད་དེ། རང་ཉིད་གཞན་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚུལ་འདི་ནི་གཞན་དག་ལ་ཡང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །མཆོད་པར་འོས་པའི་སྲིད་པའི་འབྲས་བུ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། རང་གི་རྒྱུད་དག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ན་བསོད་ནམས་སོ། ། මහාචිත්තචෙතනානන්ති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුනිප්ඵාදනාදිමහානුභාවතාය මහාචිත්තෙසු පවත්තචෙතනානං. අට්ඨෙව චෙතනා හොන්ති, යා කාමාවචරා කුසලා. ‘‘තෙරසපී’’ති කස්මා වුත්තං, නනු ‘‘නවා’’ති වත්තබ්බං. න හි භාවනා ඤාණරහිතා යුත්තාති අනුයොගං සන්ධායාහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. කසිණපරිකම්මං කරොන්තස්සාති කසිණෙසු ඣානපරිකම්මං කරොන්තස්ස. ‘‘පථවී පථවී’’තිආදි භාවනා හි කසිණපරිකම්මං. තස්ස හි පරිකම්මස්ස සුපගුණභාවතො අනුයුත්තස්ස තත්ථ ආදරාකරණෙන සියා ඤාණරහිතචිත්තං. ඣානපච්චවෙක්ඛණායපි එසෙව නයො. කෙචි මණ්ඩලකරණම්පි භාවනං භජාපෙන්ති. “སེམས་ཆེན་པོའི་སེམས་པ་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི་གྲངས་མེད་པའི་ཚེ་སྒྲུབ་པ་ལ་སོགས་པའི་མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་འཇུག་པའི་སེམས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །འདོད་པར་གཏོགས་པའི་དགེ་བ་ནི་སེམས་པ་བརྒྱད་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །“བཅུ་གསུམ་ཡང་” ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། “དགུ་” ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནམ། སྒོམ་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་དང་བྲལ་བ་མི་རིགས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་རྩོད་པ་ལ་དགོངས་ནས། “འདི་ལྟ་སྟེ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ཟད་པར་གྱི་སྦྱོར་བ་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཟད་པར་རྣམས་ལ་བསམ་གཏན་གྱི་སྦྱོར་བ་བྱེད་པའོ། །“ས་ས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོམ་པ་ནི་ཟད་པར་གྱི་སྦྱོར་བའོ། །སྦྱོར་བ་དེ་ཤིན་ཏུ་བྱང་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། དེ་ལ་བརྩོན་པ་དེས་དེ་ལ་གུས་པ་མ་བྱས་པས་ཡེ་ཤེས་དང་བྲལ་བའི་སེམས་སུ་འགྱུར་སྲིད་དོ། །བསམ་གཏན་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ཁ་ཅིག་ནི་དཀྱིལ་འཁོར་བྱེད་པ་ལའང་སྒོམ་པར་འཇུག་པར་བྱེད་དོ། ། දානවසෙන පවත්තචිත්තචෙතසිකධම්මා දානං, තත්ථ බ්‍යාපාරභූතා ආයූහනචෙතනා දානං ආරබ්භ, දානඤ්ච අධිකිච්ච උප්පජ්ජතීති වුත්තා. එවං ඉතරෙසුපි. අයං සඞ්ඛෙපදෙසනාති අයං පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙ සඞ්ඛෙපතො අත්ථදෙසනා, අත්ථවණ්ණනාති අත්ථො. སྦྱིན་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་ཆོས་རྣམས་ནི་སྦྱིན་པ་སྟེ། དེ་ལ་བྱ་བར་གྱུར་པའི་མངོན་པར་བརྩོན་པའི་སེམས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་དམིགས་ནས་དང་། སྦྱིན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་གཞན་དག་ལ་ཡང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“འདི་ནི་མདོར་བསྡུས་པའི་བསྟན་པ་” ཞེས་པ་ནི། འདི་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ལ་མདོར་བསྡུས་པའི་དོན་བསྟན་པ་སྟེ། དོན་བཤད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ནོ། ། සොමනස්සචිත්තෙනාති අනුමොදනාපවත්තිදස්සනමත්තමෙතං දට්ඨබ්බං. උපෙක්ඛාසහගතෙනාපි හි අනුස්සරති එවාති. කාමං නිච්චසීලං, උපොසථසීලං, නියමසීලම්පි සීලමෙව, පරිපුණ්ණං පන සබ්බඞ්ගසම්පන්නං සීලං දස්සෙතුං ‘‘සීලපූරණත්ථායා’’තිආදි වුත්තං. නයදස්සනං වා එතං, තස්මා ‘‘නිච්චසීලං, උපොසථසීලං, නියමසීලං සමාදියිස්සාමී’’ති විහාරං ගච්ඡන්තස්ස, සමාදියිත්වා සමාදින්නසීලෙ ච තස්මිං, ‘‘සාධු සුට්ඨූ’’ති ආවජ්ජන්තස්ස, තං සීලං සොධෙන්තස්ස ච පවත්තා චෙතනා සීලමයාති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා. “ཡིད་བདེ་བའི་སེམས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་ཡི་རང་འཇུག་པ་བསྟན་པ་ཙམ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པས་ཀྱང་རྗེས་སུ་དྲན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྟག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། གསོ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། དམ་བཅས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་ཡན་ལག་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་འདི་ནི་ཚུལ་བསྟན་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ “རྟག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། གསོ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། དམ་བཅས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པར་བླང་བར་བྱའོ་” ཞེས་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་འགྲོ་བ་དང་། ཡང་དག་པར་བླངས་ནས་བླངས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དེ་ལ། “ལེགས་སོ་ལེགས་སོ་” ཞེས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དེ་དག་པར་བྱེད་པ་ལ་འཇུག་པའི་སེམས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིར་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། පුබ්බෙ [Pg.203] සමථවසෙන භාවනානයො ගහිතොති ඉදානි සම්මසනනයෙන තං දස්සෙතුං ‘‘පටිසම්භිදායං වුත්තෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අනිච්චතොති අනිච්චභාවතො. දුක්ඛතො, අනත්තතොති එත්ථාපි එසෙව නයො. སྔོན་དུ་ཞི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་སྒོམ་པའི་ཚུལ་བཟུང་བས། ད་ནི་ཉེ་བར་རྟོག་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ལས་གསུངས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“མི་རྟག་པ་ཉིད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་མི་རྟག་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་རོ། །“སྡུག་བསྔལ་བ་དང་བདག་མེད་པ་ཉིད་དུ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། තත්ථ යෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා නාමරූපභාවෙන පරිග්ගහිතා, තෙ යස්මා ද්වාරාරම්මණෙහි සද්ධිං ද්වාරප්පවත්තධම්මවසෙන විභාගං ලභන්ති, තස්මා ද්වාරඡක්කාදිවසෙන ඡ ඡක්කා ගහිතා. යස්මා පන ලක්ඛණෙසු අනත්තලක්ඛණං දුබ්බිභාවං, තස්මා තස්ස විභාවනාය ඡ ධාතුයො ගහිතා. තතො යෙසු කසිණෙසු ඉතො බාහිරකානං අත්තාභිනිවෙසො, තානි ඉමෙසං ඣානානං ආරම්මණභාවෙන උපට්ඨානාකාරමත්තානි, ඉමානි පන තානි ඣානානීති දස්සනත්ථං දස කසිණානි ගහිතානි. තතො දුක්ඛානුපස්සනාය පරිවාරභාවෙන පටික්කූලාකාරවසෙන ද්වත්තිංස කොට්ඨාසා ගහිතා. පුබ්බෙ ඛන්ධවසෙන සඞ්ඛෙපතො ඉමෙ ධම්මා ගහිතා, ඉදානි නාතිසඞ්ඛෙපවිත්ථාරනයෙන ච මනසි කාතබ්බාති දස්සනත්ථං ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො ච ගහිතා. තෙසු ඉමෙ ධම්මා සතිපි සුඤ්ඤානිරීහඅබ්‍යාපාරභාවෙ ධම්මසභාවතො ආධිපච්චභාවෙන පවත්තන්තීති අනත්තභාවවිභාවනත්ථං ඉන්ද්‍රියානි ගහිතානි. එවං අනෙකභෙදභින්නාපි ඉමෙ ධම්මා භූමිත්තයපරියාපන්නතාය තිවිධාව හොන්තීති දස්සනත්ථං තිස්සො ධාතුයො ගහිතා. එත්තාවතා නිමිත්තං දස්සෙත්වා පවත්තං දස්සෙතුං කාමභවාදයො නව භවා ගහිතා. එත්තකෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යවිසෙසෙ පවත්තමනසිකාරකොසල්ලෙන සණ්හසුඛුමෙසු නිබ්බත්තිතමහග්ගතධම්මෙසු මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බොති දස්සනත්ථං ඣානඅප්පමඤ්ඤාරූපානි ගහිතානි. තත්ථ ඣානානි නාම වුත්තාවසෙසාරම්මණානි රූපාවචරජ්ඣානානි. පුන පච්චයපච්චයුප්පන්නවිභාගතො ඉමෙ ධම්මා විභජ්ජ මනසිකාතබ්බාති දස්සනත්ථං පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානි ගහිතානි. පච්චයාකාරමනසිකාරො හි සුඛෙන, සුට්ඨුතරඤ්ච ලක්ඛණත්තයං විභාවෙති, තස්මා සො පච්ඡතො ගහිතො. එවං එතෙ සම්මසනීයභාවෙන ගහිතා ඛන්ධාදිවසෙන කොට්ඨාසතො පඤ්චවීසතිවිධා, පභෙදතො පන අතීතාදිභෙදං අනාමසිත්වා ගය්හමානා ද්වීහි ඌනානි ද්වෙසතානි හොන්ති. ඉදං තාවෙත්ථ පාළිවවත්ථානං, අත්ථවිචාරං පන ඉච්ඡන්තෙහි පරමත්ථමඤ්ජූසායං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. དེ་ལ་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་གང་དག་མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་དངོས་པོར་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་དེ་དག་ནི། གང་གི་ཕྱིར་སྒོ་དང་དམིགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྒོ་འཇུག་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། སྒོ་དྲུག་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཚན་པ་དྲུག་བཟུང་ངོ། །གང་གི་ཕྱིར་མཚན་ཉིད་རྣམས་ལས་བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་ནི་རྣམ་པར་དབྱེ་དཀའ་བའི་ཕྱིར། དེ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཁམས་དྲུག་བཟུང་ངོ། །དེ་ནས་ཟད་པར་གང་དག་ལ་འདི་ལས་ཕྱི་རོལ་པ་རྣམས་ཀྱི་བདག་ཏུ་མངོན་པར་ཞེན་པ་ཡོད་པ་དེ་དག་ནི། བསམ་གཏན་འདི་དག་གི་དམིགས་པའི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་གནས་པའི་རྣམ་པ་ཙམ་ཡིན་ལ། འདི་དག་ནི་བསམ་གཏན་དེ་དག་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཟད་པར་བཅུ་བཟུང་ངོ། །དེ་ནས་མི་སྡུག་པའི་རྣམ་པའི་དབང་གིས་སྡུག་བསྔལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་འཁོར་གྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་ཚན་པ་སོ་གཉིས་བཟུང་ངོ། །སྔོན་དུ་ཕུང་པོའི་དབང་གིས་མདོར་བསྡུས་ཏེ་ཆོས་འདི་དག་བཟུང་ལ། ད་ནི་ཤིན་ཏུ་བསྡུས་པ་མ་ཡིན་ཞིང་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པའང་མ་ཡིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡིད་ལ་བྱ་དགོས་སོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་དང་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་བཟུང་ངོ། །དེ་དག་ལས་ཆོས་འདི་དག་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་དང་། བྱེད་པ་མེད་པ་དང་། བྱ་བ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་ཀྱང་། ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལས་དབང་བྱེད་པའི་དངོས་པོར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། བདག་མེད་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དབང་པོ་རྣམས་བཟུང་ངོ། །དེ་ལྟར་རྣམ་པ་དུ་མར་ཕྱེ་ཡང་ཆོས་འདི་དག་ནི་ས་གསུམ་དུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པ་གསུམ་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཁམས་གསུམ་བཟུང་ངོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་མཚན་མ་བསྟན་ནས་འཇུག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་སྲིད་པ་དགུ་བཟུང་ངོ། །འདི་ཙམ་གྱི་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་བྱེ་བྲག་ལ་འཇུག་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་མཁས་པ་ཉིད་ཀྱིས། ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པར་བྱུང་བའི་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་བརྟེན་པར་བྱའོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། བསམ་གཏན་དང་། ཚད་མེད་པ་དང་། གཟུགས་མེད་པ་རྣམས་བཟུང་ངོ། །དེ་ལ་བསམ་གཏན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གསུངས་ཟིན་པའི་དམིགས་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱི་ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་རྣམས་སོ། །ཡང་རྒྱུ་དང་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ལས་ཆོས་འདི་དག་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་ཡིད་ལ་བྱ་དགོས་སོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཡན་ལག་རྣམས་བཟུང་ངོ། །རྒྱུའི་རྣམ་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་བདེ་བླག་ཏུ་དང་། ཤིན་ཏུ་ལེགས་པར་མཚན་ཉིད་གསུམ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེ་ནི་རྗེས་སུ་བཟུང་ངོ། །དེ་ལྟར་ཉེ་བར་རྟོག་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོར་བཟུང་བའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཚན་པའི་สྒོ་ནས་ཉི་ཤུ་རྩ་ལྔ་ཡོད་ལ། རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ནི་འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་མ་གླེང་བར་བཟུང་ན། ཉིས་བརྒྱ་ལས་གཉིས་ཀྱིས་དམན་པ་འགྱུར་རོ། །འདི་ནི་འདིར་ལུང་གི་རྣམ་པར་གཞག་པ་ཡིན་ལ། དོན་གྱི་དཔྱད་པ་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་དོན་དམ་པའི་སྣོད་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་གྱི་བཤད་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། න [Pg.204] පුඤ්ඤොති අපුඤ්ඤො. තස්ස පුඤ්ඤ-සද්දෙ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සන්තානස්ස ඉඤ්ජනහෙතූනං නීවරණාදීනං සුවික්ඛම්භනතො රූපතණ්හාසඞ්ඛාතස්ස ඉඤ්ජිතස්ස අභාවතො අනිඤ්ජං, අනිඤ්ජමෙව ‘‘ආනෙඤ්ජ’’න්ති වුත්තං. තථා හි රූපාරම්මණං රූපනිමිත්තාරම්මණං සබ්බම්පි චතුත්ථජ්ඣානං නිප්පරියායෙන ‘‘ආනෙඤ්ජ’’න්ති වුච්චති. “བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པའོ། །དེའི་དོན་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་སྒྲ་ལས་གསུངས་པའི་བཟློག་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །རྒྱུད་གཡོ་བའི་རྒྱུ་སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པ་ཤིན་ཏུ་བསལ་བའི་ཕྱིར་དང་། གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་པར་གཏོགས་པའི་གཡོ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་མི་གཡོ་བ་སྟེ། མི་གཡོ་བ་ཉིད་ལ་“མི་གཡོ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་དང་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་“མི་གཡོ་བ་”ཞེས་བྱའོ། ། චත්තාරො මග්ගට්ඨා, හෙට්ඨිමා තයො ඵලට්ඨාති එවං සත්තවිධො. තිස්සො සික්ඛාති අධිසීලාදිකා තිස්සො සික්ඛා. තාසු ජාතොති වා සෙක්ඛො, අරියපුග්ගලො හි අරියාය ජාතියා ජායමානො සික්ඛාසු ජායති, න යොනියං. සික්ඛනසීලොති වා සෙක්ඛො. පුග්ගලාධිට්ඨානාය වා කථාය සෙක්ඛස්ස අයන්ති අඤ්ඤාසාධාරණමග්ගඵලත්තයධම්මා සෙක්ඛපරියායෙන වුත්තා. අසෙක්ඛොති ච යත්ථ සෙක්ඛභාවාසඞ්කා අත්ථි, තත්ථායං පටිසෙධොති ලොකියනිබ්බානෙසු අසෙක්ඛභාවනාපත්ති දට්ඨබ්බා. සීලසමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතා හි සික්ඛා අත්තනො පටිපක්ඛකිලෙසෙහිවිප්පමුත්තා පරිසුද්ධා උපක්කිලෙසානං ආරම්මණභාවම්පි අනුපගමනතො එතා ‘‘සික්ඛා’’ති වත්තුං යුත්තා අට්ඨසුපි මග්ගඵලෙසු විජ්ජන්ති, තස්මා චතුමග්ගහෙට්ඨිමඵලත්තයසමඞ්ගිනො විය අරහත්තඵලසමඞ්ගීපි තාසු සික්ඛාසු ජාතොති ච තංසමඞ්ගිනො අරහතො ඉතරෙසං විය සෙක්ඛත්තෙ සති සෙක්ඛස්ස අයන්ති ච සික්ඛා සීලං එතස්සාති ච ‘‘සෙක්ඛො’’ති වත්තබ්බො සියාති තන්නිවත්තනත්ථං අසෙක්ඛොති යථාවුත්තසෙක්ඛභාවපටිසෙධො කතො. අරහත්තඵලෙ හි පවත්තමානා සික්ඛා පරිනිට්ඨිතසික්ඛාකිච්චත්තා න සික්ඛාකිච්චං කරොන්ති, කෙවලං සික්ඛාඵලභාවෙනෙව පවත්තන්ති, තස්මා න තා සික්ඛාවචනං අරහන්ති, නාපි තංසමඞ්ගී සෙක්ඛවචනං, න ච ‘‘සික්ඛනසීලො, සික්ඛාසු ජාතො’’ති ච වත්තබ්බතං අරහති. හෙට්ඨිමඵලෙසු පන සික්ඛා සකදාගාමිමග්ගවිපස්සනාදීනං උපනිස්සයභාවතො සික්ඛාකිච්චං කරොන්තීති සික්ඛාවචනං අරහන්ති, තංසමඞ්ගිනො ච සෙක්ඛවචනං, ‘‘සික්ඛනසීලා, සික්ඛාසු ජාතා’’ති ච වත්තබ්බතං අරහන්ති. ལམ་ལ་གནས་པ་བཞི་དང་། འོག་མ་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པ་གསུམ་སྟེ་དེ་ལྟར་རྣམ་པ་བདུན་ནོ། །བསླབ་པ་གསུམ་ནི་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་བསླབ་པ་གསུམ་མོ། །དེ་དག་ལ་སྐྱེས་པས་ན་སློབ་པ་སྟེ། འཕགས་པའི་གང་ཟག་ནི་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བས་སྐྱེ་བའི་ཚེ་བསླབ་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་ཡི་སྐྱེ་གནས་སུ་མ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན་སློབ་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ཡིན་པས་ན་སློབ་པའོ། །ཡང་ན་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་གཏམ་གྱིས་སློབ་པ་འདིའི་ཡིན་ནོ་ཞེས་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་གསུམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་སློབ་པའི་རྣམ་གྲངས་སུ་གསུངས་སོ། །མི་སློབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། གང་དུ་སློབ་པའི་དངོས་པོར་དོགས་པ་ཡོད་པ་དེར་འགོག་པ་འདི་ཡིན་པས། འཇིག་རྟེན་པའི་མྱང་འདས་ལ་མི་སློབ་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ཏུ་གཏོགས་པའི་བསླབ་པ་རྣམས་ནི་རང་གི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་ཞིང་དག་པ་དང་། ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱི་དམིགས་པའི་དངོས་པོར་ཡང་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། འདི་དག་ལ་“བསླབ་པ་”ཞེས་བརྗོད་པར་རིགས་ལ། ལམ་དང་འབྲས་བུ་བརྒྱད་ཆར་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། ལམ་བཞི་དང་འོག་མའི་འབྲས་བུ་གསུམ་དང་ལྡན་པ་བཞིན་དུ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་དང་ལྡན་པའང་བསླབ་པ་དེ་དག་ལ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་དང་ལྡན་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་གཞན་དག་བཞིན་དུ་སློབ་པ་ཉིད་ཡོད་ན། སློབ་པ་འདིའི་ཡིན་ནོ་ཞེས་དང་། བསླབ་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་འདི་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་“སློབ་པ་”ཞེས་བརྗོད་པར་འགྱུར་བ་ལས། དེ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་“མི་སློབ་པ་”ཞེས་གོང་དུ་བཤད་པའི་སློབ་པའི་དངོས་པོ་བཀག་པ་མཛད་དོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་འཇུག་པའི་བསླབ་པ་ནི་བསླབ་པའི་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་བསླབ་པའི་བྱ་བ་མི་བྱེད་དེ། བསླབ་པའི་འབྲས་བུའི་དངོས་པོ་ཙམ་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ལ་བསླབ་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་མི་རིགས་ལ། དེ་དང་ལྡན་པ་ལའང་སློབ་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་མི་རིགས་ཤིང་། “སློབ་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན། བསླབ་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེས་པ་”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པར་མི་རིགས་སོ། །འོག་མའི་འབྲས་བུ་རྣམས་ལ་བསླབ་པ་ནི་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་ལམ་གྱི་ལྷག་མཐོང་ལ་སོགས་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བསླབ་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པས་ན་བསླབ་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་རིགས་ལ། དེ་དང་ལྡན་པ་ལའང་སློབ་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་མི་རིགས་ཤིང་། “སློབ་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན། བསླབ་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེས་པ་”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པར་མི་རིགས་སོ། ། ‘‘සික්ඛතීති සෙක්ඛො’’ති ච අපරියොසිතසික්ඛො දස්සිතොති. අනන්තරමෙව ‘‘ඛීණාසවො’’ති ආදිං වත්වා ‘‘න සික්ඛතීති අසෙක්ඛො’’ති වුත්තත්තා පරියොසිතසික්ඛො දස්සිතො, න සික්ඛාරහිතො තස්ස තතියපුග්ගලභාවෙන ගහිතත්තා. වුද්ධිප්පත්තසික්ඛො වා අසෙක්ඛොති එතස්මිං [Pg.205] අත්ථෙ සෙක්ඛධම්මෙසු එව ඨිතස්ස කස්සචි අරියස්ස අසෙක්ඛභාවාපත්තීති අරහත්තමග්ගධම්මා වුද්ධිප්පත්තා, යථාවුත්තෙහි ච අත්ථෙහි සෙක්ඛොති කත්වා තංසමඞ්ගිනො අග්ගමග්ගට්ඨස්ස අසෙක්ඛභාවො ආපන්නොති? න තංසදිසෙසු තබ්බොහාරතො. අරහත්තමග්ගතො හි නින්නානාකරණං අරහත්තඵලං ඨපෙත්වා පරිඤ්ඤාදිකිච්චකරණං, විපාකභාවඤ්ච, තස්මා තෙ එව සෙක්ඛධම්මා ‘‘අග්ගඵලධම්මභාවං ආපන්නා’’ති සක්කා වත්තුං, කුසලසුඛතො ච විපාකසුඛං සන්තතරතාය පණීතතරන්ති, වුද්ධිප්පත්තා ච තෙ ධම්මා හොන්තීති තංසමඞ්ගී ‘‘අසෙක්ඛො’’ති වුච්චතීති. “སློབ་པས་ན་སློབ་པའོ་”ཞེས་བྱ་བས་བསླབ་པ་མ་མཐར་ཕྱིན་པ་བསྟན་ཏོ། །དེའི་མཇུག་ཐོགས་ཉིད་དུ་“ཟག་པ་ཟད་པ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་ནས། “མི་སློབ་པས་ན་མི་སློབ་པའོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། བསླབ་པ་མཐར་ཕྱིན་པ་བསྟན་གྱི། བསླབ་པ་དང་བྲལ་བ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་གང་ཟག་གསུམ་པའི་དངོས་པོར་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་བསླབ་པ་འཕེལ་བར་གྱུར་པ་ནི་མི་སློབ་པ་སྟེ། དོན་འདི་ལ་སློབ་པའི་ཆོས་རྣམས་ཉིད་ལ་གནས་པའི་འཕགས་པ་འགའ་ཞིག་ལ་མི་སློབ་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་འཕེལ་བར་གྱུར་པ་ཡིན་ལ། གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་རྣམས་ཀྱིས་སློབ་པར་བྱས་ནས། དེ་དང་ལྡན་པའི་ལམ་མཆོག་ལ་གནས་པ་ལ་མི་སློབ་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། དེ་དང་འདྲ་བ་རྣམས་ལ་ཐ་སྙད་དེ་ལྟར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ལས་ཐ་དད་པ་མེད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་བཞག་ནས། ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སློབ་པའི་ཆོས་དེ་དག་ཉིད་“འབྲས་བུ་མཆོག་གི་ཆོས་ཀྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པ་”ཞེས་བརྗོད་པར་ནུས་ལ། དགེ་བའི་བདེ་བ་ལས་ཀྱང་རྣམ་སྨིན་གྱི་བདེ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཞི་ཞིང་གྱ་ནོམ་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཆོས་དེ་དག་ནི་འཕེལ་བར་གྱུར་པ་ཡིན་པས། དེ་དང་ལྡན་པ་ལ་“མི་སློབ་པ་”ཞེས་བརྗོད་དོ། ། ජාතිමහල්ලකොති ජාතියා වුඩ්ඪතරො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො. සො හි රත්තඤ්ඤුතාය යෙභුය්‍යෙන ජාතිධම්මකුලධම්මපදෙසු ථාවරියප්පත්තියා ජාතිථෙරො නාම. ථෙරකරණා ධම්මාති සාසනෙ ථිරභාවකරා ගුණා පටිපක්ඛනිම්මදනකා. ථෙරොති වක්ඛමානෙසු ධම්මෙසු ථිරභාවප්පත්තො. සීලවාති පාසංසෙන සාතිසයෙන සීලෙන සමන්නාගතො, සීලසම්පන්නොති අත්ථො, එතෙන දුස්සීල්‍යසඞ්ඛාතස්ස බාල්‍යස්ස අභාවමාහ. සුත්තගෙය්‍යාදි බහු සුතං එතෙනාති බහුස්සුතො, එතෙනාස්ස සුතවිරහසඞ්ඛාතස්ස බාල්‍යස්ස අභාවං, පටිසඞ්ඛානබලෙන ච පතිට්ඨිතභාවං වදති. ‘‘චතුන්නං ඣානානං ලාභී’’ති ඉමිනා නීවරණාදිසඞ්ඛාතස්ස බාල්‍යස්ස අභාවං, භාවනාබලෙන ච පතිට්ඨිතභාවං කථෙති. ‘‘ආසවානං ඛයා’’තිආදිනා අවිජ්ජාසඞ්ඛාතස්ස බාල්‍යස්ස සබ්බසො අභාවං, ඛීණාසවත්ථෙරභාවෙන පතිට්ඨිතභාවඤ්චස්ස දස්සෙති. න චෙත්ථ සමුදායෙ වාක්‍යපරිසමාපනං, අථ ඛො පච්චෙකං වාක්‍යපරිසමාපනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘එවං වුත්තෙසු ධම්මෙසූ’’තිආදිමාහ. ථෙරනාමකො වා ‘‘ථෙරො’’ති එවං නාමකො වා. “སྐྱེ་བས་རྒན་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བས་རྒན་ཞིང་ལོ་གྲངས་སོང་བ་ཚེ་ཚད་ལ་བབས་པའོ། །དེ་ནི་མཚན་མོ་ཤེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཕལ་ཆེར་སྐྱེ་བའི་ཆོས་དང་རིགས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་གནས་སུ་བརྟན་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། “སྐྱེ་བས་གནས་བརྟན་”ཞེས་བྱའོ། །“གནས་བརྟན་དུ་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པ་ལ་བརྟན་པའི་དངོས་པོ་བྱེད་པའི་ཡོན་ཏན་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་འཇོམས་པ་རྣམས་སོ། །“གནས་བརྟན་”ཞེས་པ་ནི་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བརྟན་པ་ཐོབ་པའོ། །“ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་བསྔགས་པར་འོས་ཤིང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འདིས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བར་གཏོགས་པའི་བྱིས་པ་ཉིད་མེད་པར་གསུངས་སོ། །མདོ་དང་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་ལ་སོགས་པ་མང་པོ་ཐོས་པས་ན་“མང་དུ་ཐོས་པ་”སྟེ། འདིས་ནི་དེའི་ཐོས་པ་དང་བྲལ་བར་གཏོགས་པའི་བྱིས་པ་ཉིད་མེད་པ་དང་། སོ་སོར་རྟོག་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་གནས་པའི་དངོས་པོ་གསུངས་སོ། །“བསམ་གཏན་བཞི་ཐོབ་པ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི་སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པར་གཏོགས་པའི་བྱིས་པ་ཉིད་མེད་པ་དང་། སྒོམ་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་གནས་པའི་དངོས་པོ་གསུངས་སོ། །“ཟག་པ་ཟད་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་མ་རིག་པར་གཏོགས་པའི་བྱིས་པ་ཉིད་གཏན་ནས་མེད་པ་དང་། ཟག་པ་ཟད་པའི་གནས་བརྟན་གྱི་དངོས་པོས་གནས་པའི་དངོས་པོ་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །འདིར་ཚོགས་པ་ལ་ཚིག་རྫོགས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་སོ་སོ་ལ་ཚིག་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི། “དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་གནས་བརྟན་གྱི་མིང་ཅན་ནམ། “གནས་བརྟན་”ཞེས་བྱ་བའི་མིང་འདི་ལྟ་བུ་ཅན་ནོ། ། අනුග්ගහවසෙන, පූජාවසෙන වා අත්තනො සන්තකං පරස්ස දීයති එතෙනාති දානං, පරිච්චාගචෙතනා. දානමෙව දානමයං. පදපූරණමත්තං මය-සද්දො. පුඤ්ඤඤ්ච තං යථාවුත්තෙනත්ථෙන කිරියා ච කම්මභාවතොති පුඤ්ඤකිරියා. පරෙසං පියමනාපතාසෙවනීයතාදීනං ආනිසංසානං. පුබ්බෙ…පෙ… වසෙනෙවාති සඞ්ඛාරත්තිකෙ (දී. නි. 3.305; දී. නි. අට්ඨ. 3.305) වුත්තදානමයසීලමයභාවනාමයචෙතනාවසෙනෙව. ඉමානි වෙදිතබ්බානීති සම්බන්ධො. එත්ථාති එතෙසු පුඤ්ඤකිරියවත්ථූසු. කායෙන කරොන්තස්සාති අත්තනො කායෙන පරිච්චාගපයොගං [Pg.206] පවත්තෙන්තස්ස. තදත්ථන්ති දානත්ථං. ‘‘ඉමං දෙය්‍යධම්මං දෙහී’’ති වාචං නිච්ඡාරෙන්තස්ස. දානපාරමිං ආවජ්ජෙත්වා වාති යථා කෙවලං ‘‘අන්නදානාදීනි දෙමී’’ති දානකාලෙ තං දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති, එවං ‘‘ඉමං දානමයං සම්මාසම්බොධියා පච්චයො හොතූ’’ති දානපාරමිං ආවජ්ජෙත්වා දානකාලෙපි දානසීසෙනෙව පවත්තිතත්තා. වත්තසීසෙ ඨත්වාති ‘‘එතං දානං නාම මය්හං කුලවංසො කුලතන්ති කුලපවෙණී කුලචාරිත්ත’’න්ති චාරිත්තසීලෙ ඨත්වා දදතො චාරිත්තසීලමයං. යථා දෙය්‍යධම්මපරිච්චාගවසෙන පවත්තමානාපි දානචෙතනා වත්තසීසෙ ඨත්වා දදතො සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස, අපරභාගචෙතනාය ච තථා පවත්තත්තා, එවං දෙය්‍යධම්මෙ ඛයතො, වයතො සම්මසනං පට්ඨපෙත්වා දදතො භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති පුබ්බභාගචෙතනාය, දෙය්‍යධම්මෙ අපරභාගචෙතනාය ච තථා පවත්තත්තා. ཕན་གདགས་པའི་དབང་གིས་སམ། མཆོད་པའི་དབང་གིས་རང་གི་ནོར་གཞན་ལ་སྦྱིན་པར་བྱེད་པ་འདིས་ན་སྦྱིན་པ་སྟེ། ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་སེམས་པའོ། །སྦྱིན་པ་ཉིད་ནི་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའོ། །“ལས་བྱུང་བ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཚིག་ཁ་སྐོང་བ་ཙམ་མོ། །གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་གྱིས་བསོད་ནམས་ཀྱང་ཡིན་ལ། ལས་ཀྱི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་བྱ་བའང་ཡིན་པས་ན་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོའོ། །གཞན་དག་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། མགུ་བར་བྱེད་པ་དང་། བསྟེན་པར་འོས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕན་ཡོན་རྣམས་སོ། །སྔོན་དུ་...ལྟ་བུའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། འདུ་བྱེད་གསུམ་པོ་ལས་གསུངས་པའི་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལས་བྱུང་བ་དང་། སྒོམ་པ་ལས་བྱུང་བའི་སེམས་པའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“འདི་དག་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །“འདིར་”ཞེས་པ་ནི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་འདི་དག་ལའོ། །“ལུས་ཀྱིས་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ལུས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་སྦྱོར་བ་བརྩམ་པའོ། །“དེའི་དོན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་དུའོ། །“སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་འདི་བྱིན་ཅིག་”ཅེས་ཚིག་འབྱིན་པའོ། །ཡང་ན་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས་ཏེ། ཇི་ལྟར་“ཟས་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་སྦྱིན་ནོ་”ཞེས་སྦྱིན་པའི་དུས་ཁོ་ནར་དེ་ནི་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ། “སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བ་འདི་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས་སྦྱིན་པའི་དུས་སུའང་སྦྱིན་པའི་གཙོ་བོ་ཉིད་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཆོ་གའི་གཙོ་བོ་ལ་གནས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། “སྦྱིན་པ་འདི་ནི་བདག་གི་རིགས་ཀྱི་རྒྱུད་དང་། རིགས་ཀྱི་ལུགས་དང་། རིགས་ཀྱི་སྲོལ་དང་། རིགས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བཅས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་གནས་ནས་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་ནི་བཅས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལས་བྱུང་བའོ། །ཇི་ལྟར་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་སྦྱིན་པའི་སེམས་པ་ཡང་། ཆོ་གའི་གཙོ་བོ་ལ་གནས་ནས་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་ནི་སྔོན་གྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་། ཕྱི་མའི་དུས་ཀྱི་སེམས་པ་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཟད་པ་དང་འཇིག་པའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་རྟོག་པ་བརྩམས་ཏེ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་ནི། སྔོན་གྱི་དུས་ཀྱི་སེམས་པ་དང་། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལ་ཕྱི་མའི་དུས་ཀྱི་སེམས་པ་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་སྒོམ་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོར་འགྱུར་རོ། ། අපචීතිචෙතනා අපචිතිසහගතං අපචීයති එතායාති යථා නන්දීරාගො එව නන්දීරාගසහගතා, යථාවුත්තාය වා අපචිතියා සහගතං සහපවත්තන්ති අපචිතිසහගතං. අපචායනවසෙන පවත්තං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු. වයසා ගුණෙහි ච වුඩ්ඪතරානං වත්තපටිපත්තීසු බ්‍යාවටො හොති යාය චෙතනාය, සා වෙය්‍යාවච්චං, වෙය්‍යාවච්චමෙව වෙය්‍යාවච්චසහගතං. වෙය්‍යාවච්චසඞ්ඛාතාය වා වත්තපටිපත්තියා සමුට්ඨාපනවසෙනෙව සහගතං පවත්තන්ති වෙය්‍යාවච්චසහගතං, තථාපවත්තං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු. අත්තනො සන්තානෙ පත්තං පුඤ්ඤං අනුප්පදීයති එතෙනාති පත්තානුප්පදානං. තථා පරෙන අනුප්පදින්නතාය පත්තං අබ්භනුමොදති එතෙනාති පත්තබ්භනුමොදනං. අනනුප්පදින්නං පන කෙවලං අබ්භනුමොදීයති එතෙනාති අබ්භනුමොදනං. ධම්මං දෙසෙති එතායාති දෙසනා, දෙසනාව දෙසනාමයං. සුණාති එතෙනාති සවනං, සවනමෙව සවනමයං. දිට්ඨියා ඤාණස්ස උජුගමනං දිට්ඨිජුගතං. සබ්බත්ථ ‘‘පුඤ්ඤකිරියවත්ථූ’’ති පදං අපෙක්ඛිත්වා නපුංසකලිඞ්ගතා. གུས་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པས་གུས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་སྟེ། འདིས་གུས་པར་བྱེད་པས་ན་གུས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱའོ། དཔེར་ན་དགའ་བའི་འདོད་ཆགས་ཉིད་དགའ་བའི་འདོད་ཆགས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་བཞིན་ནོ། ཡང་ན་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གུས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇུག་པས་ན་གུས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའོ། གུས་པར་བྱ་བའི་སྒོ་ནས་ཞུགས་པའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོའོ། ལོ་དང་ཡོན་ཏན་གྱིས་རྒན་རབས་རྣམས་ཀྱི་བྱ་བ་དང་སྒྲུབ་པ་ལ་བརྩོན་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཞབས་ཏོག་སྟེ། ཞབས་ཏོག་ཉིད་ཞབས་ཏོག་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའོ། ཡང་ན་ཞབས་ཏོག་ཏུ་བགྲང་བའི་བྱ་བ་དང་སྒྲུབ་པ་ཀུན་ནས་སློང་བའི་དབང་གིས་ལྷན་ཅིག་འཇུག་པས་ན་ཞབས་ཏོག་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོའོ། རང་གི་རྒྱུད་ལ་ཐོབ་པའི་བསོད་ནམས་འདིས་གཞན་ལ་སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་གཏོང་བའོ། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་གྱིས་བྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ལ་འདིས་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བས་ན་བསོད་ནམས་ལ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བའོ། མ་བྱིན་པ་ལ་ཡང་འདིས་རྗེས་སུ་ཡི་རང་ཙམ་བྱེད་པས་ན་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བའོ། འདིས་ཆོས་སྟོན་པས་ན་ཆོས་བཤད་པ་སྟེ། ཆོས་བཤད་པ་ཉིད་ཆོས་བཤད་པ་ལས་བྱུང་བའོ། འདིས་ཐོས་པར་བྱེད་པས་ན་ཆོས་ཉན་པ་སྟེ། ཉན་པ་ཉིད་ཉན་པ་ལས་བྱུང་བའོ། ལྟ་བ་དང་ཡེ་ཤེས་དྲང་པོར་བྱེད་པ་ནི་ལྟ་བ་དྲང་པོར་བྱེད་པའོ། ཐམས་ཅད་དུ་ “བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་” ཞེས་པའི་ཚིག་ལ་ལྟོས་ནས་མ་ནིང་གི་རྟགས་སུ་འགྱུར་རོ། පූජාවසෙන සාමීචිකිරියා අපචායනං අපචිති. වයසා ගුණෙහි ච ජෙට්ඨානං ගිලානානඤ්ච තංතංකිච්චකරණං වෙය්‍යාවච්චං. අයමෙතෙසං විසෙසොති ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. චත්තාරො පච්චයෙ දත්වා සබ්බසත්තානන්ති ච එකදෙසතො උක්කට්ඨනිද්දෙසො, යං කිඤ්චි දෙය්‍යධම්මං දත්වා, පුඤ්ඤං වා කත්වා ‘‘කතිපයානං, එකස්සෙව වා පත්ති හොතූ’’ති පරිණාමනම්පි පත්තානුප්පදානමෙව. තං න මහප්ඵලං තණ්හාය පරාමට්ඨත්තා. පරෙසං දෙසෙති [Pg.207] හිතඵරණෙන මුදුචිත්තෙනාති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. එවන්ති එවං ඉමං ධම්මං සුත්වා බහුස්සුතො හුත්වා පරෙ ධම්මදෙසනාය අනුග්ගණ්හිස්සාමීති හිතඵරණෙන මුදුචිත්තෙන ධම්මං සුණාති. එවඤ්හිස්ස සවනං අත්තනො, පරෙසඤ්ච සම්මාපටිපත්තියා පච්චයභාවතො මහප්ඵලං භවිස්සතීති. සබ්බෙසන්ති සබ්බෙසම්පි දසන්නං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං. නියමලක්ඛණන්ති මහප්ඵලභාවස්ස නියාමකසභාවං. දිට්ඨියා උජුභාවෙනෙවාති ‘‘අත්ථි, නත්ථී’’ති අන්තද්වයස්ස දුරසමුස්සාරිතතාය ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදි (ම. නි. 2.94; 3.136; විභ. 793) නයප්පවත්තාය සම්මාදිට්ඨියා උජුකමෙව පවත්තියා. දානාදීසු හි යං කිඤ්චි ඉමාය එව සම්මාදිට්ඨියා පරිසොධිතං මහාජුතිකං මහාවිප්ඵාරං භවති. མཆོད་པའི་སྒོ་ནས་མཐུན་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་ནི་གུས་པར་བྱེད་པ་དང་གུས་པའོ། ལོ་དང་ཡོན་ཏན་གྱིས་རྒན་པ་རྣམས་དང་ནད་པ་རྣམས་ཀྱི་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་བྱེད་པ་ནི་ཞབས་ཏོག་གོ། འདི་ནི་འདི་དག་གི་ཁྱད་པར་རོ་ཞེས་ “དེ་ལ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། མཐུན་པའི་རྐྱེན་བཞི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བྱིན་ནས་ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ནས་མཆོག་ཏུ་བསྟན་པ་སྟེ། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་བྱིན་ནམ། ཡང་ན་བསོད་ནམས་བྱས་ནས་ “འགའ་ཞིག་གམ། ཡང་ན་གཅིག་པུ་ལ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཅིག་” ཅེས་བསྔོ་བ་ཡང་བསོད་ནམས་གཏོང་བ་ཉིད་དོ། དེ་ནི་སྲེད་པས་ཟིན་པའི་ཕྱིར་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་མ་ཡིན་ནོ། ཕན་པ་འགྱེད་པ་དང་འཇམ་པའི་སེམས་ཀྱིས་གཞན་ལ་སྟོན་ཏོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། “དེ་ལྟར་” ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་ཆོས་འདི་ཐོས་ནས་མང་དུ་ཐོས་པར་གྱུར་ཏེ། གཞན་དག་ལ་ཆོས་བཤད་པས་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་བྱའོ་སྙམ་དུ་ཕན་པ་འགྱེད་པ་དང་འཇམ་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཆོས་ཉན་པའོ། དེ་ལྟར་ན་ཁོང་གི་ཉན་པ་དེ་ཉིད་རང་དང་གཞན་གྱི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་འབྲས་བུ་ཆེན་པོར་འགྱུར་རོ། “ཐམས་ཅད་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་བཅུ་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འོ། “ངེས་པའི་མཚན་ཉིད་” ཅེས་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེན་པོའི་དངོས་པོ་ངེས་པར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ནོ། “ལྟ་བ་དྲང་པོ་ཉིད་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ “ཡོད་དོ། མེད་དོ།” ཞེས་པའི་མཐའ་གཉིས་རིང་དུ་བསལ་བའི་ཕྱིར། “སྦྱིན་པ་ནི་ཡོད་དོ།” ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དྲང་པོ་ཉིད་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་དག་པར་བྱས་ན། གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོ་དང་འཕྲིན་ལས་ཆེན་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། පුරිමෙහෙව තීහීති පාළියං ආගතෙහෙව තීහි. සීලමයෙ පුඤ්ඤකිරියවත්ථුම්හි සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති චාරිත්තසීලභාවතො. දානමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති දානසභාවත්තා, දානවිසයත්තා ච. කාමං දෙසනා ධම්මදානසභාවතො දානමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීති වත්තුං යුත්තා, කුසලධම්මාසෙවනභාවතො පන විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා පවත්තිතා විය සවනෙන සද්ධිං භාවනාමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති වුත්තං. ‘‘දිට්ඨිජුගතං භාවනාමයෙ’’ති කෙචි. දිට්ඨිජුගතෙ එව ච අත්තනා කතස්ස පුඤ්ඤස්ස අනුස්සරණං, තස්ස ච පරෙසං අත්ථාය පරිණාමනං, ගුණපසංසා, අඤ්ඤෙහි කරියමානාය පුඤ්ඤකිරියාය, සම්මාපටිපත්තියා ච අනුමොදනං සරණගමනන්ති එවං ආදයො පුඤ්ඤවිසෙසා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති දිට්ඨිජුකම්මවසෙනෙව තෙසං ඉජ්ඣනතො. “སྔ་མ་གསུམ་ཉིད་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ལུང་ལས་བྱུང་བའི་གསུམ་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོའི་ནང་དུ་འདུས་པར་འགྱུར་ཏེ། བཅས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་ནང་དུ་འདུས་པར་འགྱུར་ཏེ། སྦྱིན་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྦྱིན་པའི་ཡུལ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ཆོས་བཤད་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་ནང་དུ་འདུས་སོ་ཞེས་བརྗོད་པར་རིགས་མོད་ཀྱི། དགེ་བའི་ཆོས་ལ་བསྟེན་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དབུ་ལ་གནས་ཏེ་ཞུགས་པ་བཞིན། ཉན་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བསྒོམས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ནང་དུ་འདུས་སོ་ཞེས་གསུངས་སོ། “ལྟ་བ་དྲང་པོར་བྱེད་པ་ནི་བསྒོམས་པ་ལས་བྱུང་བའོ་” ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། ལྟ་བ་དྲང་པོར་བྱེད་པ་ཉིད་དང་། རང་གིས་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། དེ་ཉིད་གཞན་གྱི་དོན་དུ་བསྔོ་བ་དང་། ཡོན་ཏན་ལ་བསྔགས་པ་དང་། གཞན་དག་གིས་བྱེད་པའི་བསོད་ནམས་བྱ་བ་དང་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བ་དང་། སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་འདི་དག་ནི་ལྟ་བ་དྲང་པོར་བྱེད་པའི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་དེ་དག་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་འདུས་པར་འགྱུར་རོ། පරස්ස පටිපත්තියා සොධනත්ථො අනුයොගො චොදනා, සා යානි නිස්සාය පවත්තති, තානි චොදනාවත්ථූනි දිට්ඨසුතපරිසඞ්කිතානි. තෙනාහ ‘‘චොදනාකාරණානී’’ති. දිට්ඨෙනාති ච හෙතුම්හි කරණවචනං, දිට්ඨෙන හෙතුනාති අත්ථො. කිං පන තං දිට්ඨන්ති ආහ ‘‘වීතික්කම’’න්ති. දිස්වාති ච දස්සනහෙතූති අයමෙත්ථ අත්ථො යථා ‘‘පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා’’ති. ‘‘සුතෙනා’’තිආදීසුපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. පරස්සාති පරතො, පරස්ස වා වචනං සුත්වා. දිට්ඨපරිසඞ්කිතෙනාති දිට්ඨානුගතෙන පරිසඞ්කිතෙන, තථා පරිසඞ්කිතෙන වා වීතික්කමෙන. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. චොදෙති වත්ථුසන්දස්සනෙන වා සංවාසප්පටික්ඛෙපෙන [Pg.208] වා සාමීචිප්පටික්ඛෙපෙන වා. ඉමස්මිං පන අත්ථෙ විත්ථාරියමානෙ අතිප්පපඤ්චො හොතීති ආහ ‘‘අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො’’ති. විත්ථාරං පන ඉච්ඡන්තානං තස්ස අධිගමුපායං දස්සෙන්තො ‘‘විත්ථාරො පන…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති ආහ. གཞན་གྱི་སྒྲུབ་པ་དག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ནི་སྐུར་འདེབས་པ་སྟེ། དེ་ནི་གང་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པ་དེ་དག་ནི་མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། དྭོགས་པའི་སྐུར་བརྗོད་པའི་གཞི་རྣམས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ “སྐུར་བརྗོད་ཀྱི་རྒྱུ་རྣམས་” ཞེས་གསུངས་སོ། “མཐོང་བས་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་ལ་བྱེད་པའི་སྒྲ་སྟེ། མཐོང་བའི་རྒྱུ་ཡིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། མཐོང་བ་དེ་གང་ཞེ་ན། “འགལ་བར་བྱེད་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། “མཐོང་ནས་” ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བའི་རྒྱུ་ལས་ཏེ། འདིར་དོན་ནི་དཔེར་ན་ “ཤེས་རབ་ཀྱིས་དེ་མཐོང་ནས་” ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། “ཐོས་པས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། “གཞན་གྱི་” ཞེས་པ་ནི་གཞན་ལས་སམ། ཡང་ན་གཞན་གྱི་ཚིག་ཐོས་ནས་སོ། “མཐོང་བས་དྭོགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་དྭོགས་པའམ། དེ་ལྟར་དྭོགས་པའི་འགལ་བར་བྱེད་པའོ། ལྷག་མ་ཚིག་གཉིས་པོ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། གཞི་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས་སམ། གནས་པ་སྤོང་བའི་སྒོ་ནས་སམ། མཐུན་པའི་བྱ་བ་སྤོང་བའི་སྒོ་ནས་སྐྱོན་བརྗོད་པའོ། དོན་འདི་རྒྱས་པར་བཤད་ན་སྤྲོས་པ་ཤིན་ཏུ་མང་བར་འགྱུར་བས་ན། “འདིར་བསྡུས་པ་ནི་འདིའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། རྒྱས་པ་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་དེ་རྟོགས་པའི་ཐབས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “རྒྱས་པ་ནི་…པེ་… ཤེས་པར་བྱའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། කාමූපපත්තියොති කාමෙහි උපපන්නතා, සමන්නාගතතාති අත්ථො. සමන්නාගමො ච තෙසං පටිසෙවනං, සමධිගමො චාති ආහ ‘‘කාමූපසෙවනා කාමපටිලාභා වා’’ති. පච්චුපට්ඨිතකාමාති දුතියතතියරාසීනං විය සයං, පරෙහි ච අනිම්මිතා. උට්ඨානකම්මඵලූපජීවිභාවතො පන තදුභයවසෙන පච්චුපට්ඨිතා කාමා එතෙසන්ති පච්චුපට්ඨිතකාමා. තෙ පන තෙසං යෙභුය්‍යෙන නිබද්ධානි හොන්තීති ‘‘නිබද්ධකාමා’’ති වුත්තං. චතුදෙවලොකවාසිනොති චාතුමහාරාජිකතො පට්ඨාය යාව තුසිතා දෙවා. විනිපාතිකාති ආපායිකා. පරනිම්මිතා කාමා එතෙසන්ති පරනිම්මිතකාමා. “འདོད་པར་སྐྱེ་བ་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་དང་ལྡན་པར་སྐྱེས་པ་སྟེ། ལྡན་པར་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ལྡན་པ་ནི་དེ་དག་ལ་བསྟེན་པ་དང་། ཐོབ་པ་ཡིན་པས་ན། “འདོད་པ་ལ་བསྟེན་པའམ། ཡང་ན་འདོད་པ་ཐོབ་པའོ་” ཞེས་གསུངས་ོ། “འདོད་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཚོགས་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་བཞིན་དུ་རང་ཉིད་དང་གཞན་གྱིས་མ་སྤྲུལ་པའོ། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བའི་ཕྱིར། དེ་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་འདོད་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་དེ་དག་ནི་འདོད་པ་ཉེ་བར་གནས་པའོ། དེ་དག་ནི་དེ་དག་ལ་ཕལ་ཆེར་རྟག་ཏུ་ཡོད་པས་ན་ “འདོད་པ་ལ་ཆགས་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། “ལྷ་ཡུལ་བཞི་ན་གནས་པ་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་ཆེན་རིས་བཞི་ནས་བཟུང་སྟེ་དགའ་ལྡན་གྱི་ལྷའི་བར་རོ། “ངན་སོང་བ་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི་ངན་སོང་དུ་སྐྱེས་པ་རྣམས་སོ། “གཞན་གྱིས་སྤྲུལ་པའི་འདོད་པ་ཡོད་པ་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི་གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་ཀྱི་འདོད་པའོ། පකතිසෙවනවසෙනාති අනුමානතො ජානනං වදති, න පච්චක්ඛතො. වසං වත්තෙන්තීති යථාරුචි පාතබ්‍යතං ආපජ්ජන්ති. ‘‘මෙථුනං පටිසෙවන්තී’’ති ඉදං පන කෙචිවාදපටිසෙධනත්ථං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘කෙචි පනා’’තිආදි. තෙ ‘‘යාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලිඞ්ගිතමත්තෙන, තුසිතානං හත්ථාමසනමත්තෙන, නිම්මානරතීනං හසිතමත්තෙන, පරනිම්මිතවසවත්තීනං ඔලොකිතමත්තෙන කාමකිච්චං ඉජ්ඣතී’’ති වදන්ති. ‘‘ඉතරෙසං ද්වින්නං ද්වයංද්වයසමාපත්තියා වා’’ති වදන්ති තාදිසස්ස කාමෙසු විරජ්ජනස්ස තෙසු අභාවතො, කාමානඤ්ච උත්තරුත්තරි පණීතපණීතතරපණීතතමභාවතො. කෙවලං පන නිස්සන්දාභාවො තෙසං වත්තබ්බො. කාමකිච්චන්ති තඞ්ඛණිකපරිළාහූපසමාවහං ඵස්සසුඛං. කාමාති කාමූපභොගා. පාකතිකා එවාති හෙට්ඨිමෙහි එකසදිසා එව. එකසඞ්ඛාතන්ති එකරූපං සමානරූපන්ති, සමඤ්ඤාතං සමානභාවන්ති වා අත්ථො. “རང་བཞིན་གྱིས་བསྟེན་པའི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་དཔག་པས་ཤེས་པ་ལ་བརྗོད་ཀྱི། མངོན་སུམ་གྱིས་མ་ཡིན་ནོ། “དབང་དུ་སྒྱུར་བར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་འདོད་པ་བཞིན་དུ་ལོངས་སྤྱོད་པར་འགྱུར་བའོ། “འཁྲིག་པ་བསྟེན་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་འདི་ནི་ཁ་ཅིག་གི་སྨྲ་བ་དགག་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ “ཁ་ཅིག་ནི་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། དེ་དག་གིས་ “འཐབ་བྲལ་གྱི་ལྷ་རྣམས་ནི་ཕན་ཚུན་འཁྱུད་པ་ཙམ་གྱིས་དང་། དགའ་ལྡན་གྱི་ལྷ་རྣམས་ནི་ལག་པ་ནས་འཇུ་བ་ཙམ་གྱིས་དང་། འཕྲུལ་དགའི་ལྷ་རྣམས་ནི་བགད་པ་ཙམ་གྱིས་དང་། གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ནི་བལྟས་པ་ཙམ་གྱིས་འདོད་པའི་བྱ་བ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་སྨྲའོ། “གཞན་གཉིས་པོ་ནི་གཉིས་གཉིས་སྙོམས་པར་འཇུག་པས་སོ་” ཞེས་སྨྲ་སྟེ། དེ་དག་ལ་འདོད་པ་ལ་ཆགས་པ་བྲལ་བ་དེ་ལྟ་བུ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། འདོད་པ་རྣམས་ཀྱང་གོང་ནས་གོང་དུ་གྱ་ནོམ་པ་དང་། ཆེས་གྱ་ནོམ་པ་དང་། མཆོག་ཏུ་གྱ་ནོམ་པའི་ཕྱིར་རོ། འོན་ཀྱང་དེ་དག་ལ་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་མེད་པར་བརྗོད་པར་བྱའོ། “འདོད་པའི་བྱ་བ་” ཞེས་པ་ནི་སྐད་ཅིག་མ་དེའི་གདུང་བ་ཞི་བར་བྱེད་པའི་རེག་པའི་བདེ་བའོ། “འདོད་པ་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་སོ། “ཕལ་པ་ཉིད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་འོག་མ་རྣམས་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ། “གཅིག་ཏུ་བགྲང་བ་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་གཅིག་པ་དང་། མཚུངས་པའི་གཟུགས་སམ། ཡོངས་སུ་གྲགས་པའི་མཚུངས་པའི་དངོས་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། සුඛපටිලාභාති සුඛසමධිගමා. හෙට්ඨාති පඨමජ්ඣානභූමිතො හෙට්ඨා මනුස්සෙසු, දෙවෙසු වා. පඨමජ්ඣානසුඛන්ති කුසලපඨමජ්ඣානං. භූමිවසෙනපි හෙට්ඨුපරිභාවො ලබ්භතෙව බ්‍රහ්මකායිකෙසු, බ්‍රහ්මපුරොහිතෙසු වා කුසලජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මපුරොහිතෙසු, මහාබ්‍රහ්මෙසු වා විපාකසුඛානුභවනස්ස ලබ්භනතො. එත්ථ ච දුතියතතියජ්ඣානභූමිවසෙන දුතියතතියසුඛූපපත්තීනං වුච්චමානත්තා පඨමජ්ඣානභූමිවසෙනෙව පඨමජ්ඣානසුඛූපපත්ති [Pg.209] වුත්තා. තින්තාති තෙමිතා, ඣානසුඛෙන චෙව ඣානසමුට්ඨානපණීතරූපඵුට්ඨකායෙන ච පණීතා විත්තාති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘සමන්තතො තින්තා’’තිආදි. යස්මා කුසලසුඛතො විපාකසුඛං සන්තතරතාය පණීතතරං බහුලඤ්ච පවත්තති, තස්මා වුත්තං ‘‘ඉදම්පි විපාකජ්ඣානසුඛං එව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. තෙසන්ති ආභස්සරානං. සප්පීතිකස්ස සුඛස්ස අතිවිය උළාරභාවතො තෙන අජ්ඣොත්ථතචිත්තානං භවලොභො මහා උප්පජ්ජති. සන්තමෙවාති විතක්කවිචාරසඞ්ඛොභපීතිඋබ්බිලාවිවිගමෙන අතිවිය උපසන්තංයෙව. තථා සන්තභාවෙනෙව හි තං අත්තනො පච්චයෙහි පධානභාවං නීතතාය ‘‘පණීත’’න්ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘පණීතමෙවා’’ති. අතප්පකෙන සුඛපාරමිප්පත්තෙන සුඛෙන සංයුත්තාය තුසාය පීතියා ඉතා පවත්තාති තුසිතා. යස්මා තෙ තතො උත්තරි සුඛස්ස අභාවතො එව න පත්ථෙන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘තතො…පෙ… සන්තුට්ඨා හුත්වා’’ති. තතියජ්ඣානසුඛන්ති තතියජ්ඣානවිපාකසුඛං. “བདེ་བ་ཐོབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་བདེ་བ་རྟོགས་པའོ། “འོག་ཏུ་” ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོའི་ས་ལས་འོག་གི་མི་རྣམས་སམ། ཡང་ན་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུའོ། “བསམ་གཏན་དང་པོའི་བདེ་བ་” ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་བསམ་གཏན་དང་པོའོ། ས་ཡི་དབང་གིས་ཀྱང་སྟེང་འོག་གི་དངོས་པོ་ནི་ཚངས་རིས་སམ། ཚངས་པའི་མདུན་ན་འདོན་རྣམས་སུ་དགེ་བའི་བསམ་གཏན་མངོན་པར་བསྒྲུབས་ནས། ཚངས་པའི་མདུན་ན་འདོན་ནམ། ཚངས་ཆེན་རྣམས་སུ་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་བདེ་བ་མྱོང་བ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། འདིར་ཡང་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པའི་སའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པའི་བདེ་བར་སྐྱེ་བ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། བསམ་གཏན་དང་པོའི་སའི་དབང་གིས་ཉིད་བསམ་གཏན་དང་པོའི་བདེ་བར་སྐྱེ་བ་གསུངས་སོ། “བརླན་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཤེར་བར་བྱས་པ་སྟེ། བསམ་གཏན་གྱི་བདེ་བ་དང་། བསམ་གཏན་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་གྱ་ནོམ་པའི་གཟུགས་ཀྱིས་རེག་པའི་ལུས་ཀྱིས་གྱ་ནོམ་པར་ཚིམ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་ “ཀུན་ནས་བརླན་པ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། དགེ་བའི་བདེ་བ་ལས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་བདེ་བ་ནི་ཆེས་ཞི་བ་དང་། ཆེས་གྱ་ནོམ་པ་དང་། མང་པོར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “འདི་ཡང་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་བདེ་བ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། “དེ་དག་གི་” ཞེས་པ་ནི་འོད་གསལ་བའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འོ། དགའ་བ་དང་བཅས་པའི་བདེ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཕྱིར། དེས་སེམས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་རྣམས་ལ་སྲིད་པ་ལ་ཆགས་པ་ཆེན་པོ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། “ཞི་བ་ཉིད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པའི་འཁྲུག་པ་དང་། དགའ་བའི་རངས་པ་དང་བྲལ་བས་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཉིད་དོ། དེ་ལྟར་ཞི་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ནི་རང་གི་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱིས་གཙོ་བོའི་དངོས་པོར་བསྒྲུབས་པའི་ཕྱིར། “གྱ་ནོམ་པ་” ཞེས་བྱའོ། དེའི་ཕྱིར་ “གྱ་ནོམ་པ་ཉིད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། མི་གདུང་བ་དང་བདེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐོབ་པའི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པའི་ཚིམ་པའི་དགའ་བས་འཇུག་པས་ན་དགའ་ལྡན་ནོ། དེ་དག་ནི་དེ་ལས་གོང་དུ་བདེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཉིད་མི་འདོད་པས། དེའི་ཕྱིར་ “དེ་ལས་…པེ་… ཆོག་ཤེས་པར་གྱུར་ནས་” ཞེས་གསུངས་སོ། “བསམ་གཏན་གསུམ་པའི་བདེ་བ་” ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་གསུམ་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་བདེ་བའོ། සත්ත අරියපඤ්ඤාති අට්ඨමකතො පට්ඨාය සත්තන්නං අරියානං තෙසං තෙසං ආවෙණිකපඤ්ඤා. ඨපෙත්වා ලොකුත්තරං පඤ්ඤං අවසෙසා පඤ්ඤා නාම. සබ්බාපි තෙභූමිකා පඤ්ඤා ‘‘සෙක්ඛා’’තිපි න වත්තබ්බා, ‘‘අසෙක්ඛා’’තිපි න වත්තබ්බාති නෙවසෙක්ඛානාසෙක්ඛා, පුථුජ්ජනපඤ්ඤා. “འཕགས་པའི་ཤེས་རབ་བདུན་” ཞེས་པ་ནི་བརྒྱད་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་འཕགས་པ་བདུན་པོ་དེ་དག་གི་སོ་སོའི་མ་འདྲེས་པའི་ཤེས་རབ་བོ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཤེས་རབ་མ་གཏོགས་པ། ལྷག་མ་ནི་ཤེས་རབ་ཅེས་བྱའོ། ཁམས་གསུམ་པའི་ཤེས་རབ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ “སློབ་པ་” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པར་མི་བྱ་ལ། “མི་སློབ་པ་” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པར་མི་བྱ་བས་ན། སློབ་པ་ཡང་མ་ཡིན་མི་སློབ་པ་ཡང་མ་ཡིན་པ་སྟེ། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་ཤེས་རབ་བོ། යොගවිහිතෙසූති පඤ්ඤාවිහිතෙසු පඤ්ඤාපරිණාමිතෙසු උපායපඤ්ඤාය සම්පාදිතෙසු. කම්මායතනෙසූති එත්ථ කම්මමෙව කම්මායතනං, කම්මඤ්ච තං ආයතනඤ්ච ආජීවාදීනන්ති වා කම්මායතනං. එස නයො සිප්පායතනෙසුපි. තත්ථ ච දුවිධං කම්මං හීනඤ්ච වඩ්ඪකිකම්මාදි, උක්කට්ඨඤ්ච කසිවාණිජ්ජාදි. සිප්පම්පි දුවිධං හීනඤ්ච නළකාරසිප්පාදි, උක්කට්ඨඤ්ච මුද්දගණනාදි. විජ්ජාව විජ්ජාට්ඨානං, තං ධම්මිකමෙව නාගමණ්ඩලපරිත්තඵුධමනකමන්තසදිසං වෙදිතබ්බං. තානි පනෙතානි එකච්චෙ පණ්ඩිතා බොධිසත්තසදිසා මනුස්සානං ඵාසුවිහාරං ආකඞ්ඛන්තා නෙව අඤ්ඤෙහි කරියමානානි පස්සන්ති, න වා කතානි උග්ගණ්හන්ති. න කරොන්තානං සුණන්ති, අථ ඛො අත්තනො ධම්මතාය චින්තාය කරොන්ති. පඤ්ඤවන්තෙහි අත්තනො ධම්මතාය චින්තාය කතානිපි අඤ්ඤෙහි උග්ගණ්හිත්වා කරොන්තෙහි කතසදිසානෙව හොන්ති. කම්මස්සකතන්ති ‘‘ඉදං කම්මං සත්තානං සකං, ඉදං නො සක’’න්ති එවං ජානනඤාණං. සච්චානුලොමිකන්ති විපස්සනාඤාණං. තඤ්හි සච්චපටිවෙධස්ස අනුලොමනතො ‘‘සච්චානුලොමික’’න්ති වුච්චති. ඉදානිස්ස පවත්තනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘රූපං අනිච්චන්ති වා’’තිආදි [Pg.210] වුත්තං. තත්ථ වා-සද්දෙන අනියමත්ථෙන දුක්ඛානත්තලක්ඛණානිපි ගහිතානෙවාති දට්ඨබ්බං නානන්තරියකභාවතො. යඤ්හි අනිච්චං, තං දුක්ඛං. යං දුක්ඛං, තදනත්තාති [(සිජ්ඣනතො) අධිකපාඨො විය දිස්සති]. යං එවරූපන්ති යං එවං හෙට්ඨා නිද්දිට්ඨසභාවං. ‘‘අනුලොමිකං ඛන්ති’’න්තිආදීනි පඤ්ඤාවෙවචනානි. සා හි හෙට්ඨා වුත්තානං කම්මායතනාදීනං පඤ්චන්නං කාරණානං අපච්චනීකදස්සනෙන අනුලොමනතො, තථා සත්තානං හිතචරියාය මග්ගසච්චස්ස, පරමත්ථසච්චස්ස ච නිබ්බානස්ස අවිලොමනතො අනුලොමෙතීති ච අනුලොමිකා. සබ්බානිපි එතානි කාරණානි ඛමති සහති දට්ඨුං සක්කොතීති ඛන්ති. පස්සතීති දිට්ඨි. රොචෙතීති රුචි. මුනාතීති මුති. පෙක්ඛතීති පෙක්ඛා. තෙ ච කම්මායතනාදයො ධම්මා නිජ්ඣායමානා එතාය නිජ්ඣානං ඛමන්තීති ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්ති. පරතො අසුත්වා පටිලභතීති අඤ්ඤස්ස උපදෙසවචනං අසුත්වා සයමෙව චින්තෙන්තො පටිලභති. අයං වුච්චතීති අයං චින්තාමයා පඤ්ඤා නාම වුච්චති. සා පනෙසා අභිඤ්ඤාතානං බොධිසත්තානමෙව උප්පජ්ජති. තත්ථාපි සච්චානුලොමිකඤාණං ද්වින්නමෙව බොධිසත්තානං අන්තිමභවිකානං, සෙසපඤ්ඤා සබ්බෙසම්පි පූරිතපාරමීනං මහාපඤ්ඤානං උප්පජ්ජති. སྦྱོར་བས་བསྒྲུབས་པ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་བསྒྲུབས་པ། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བསྒྱུར་བ། ཐབས་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱས་པ་རྣམས་ལའོ།། ལས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི་འདིར་ལས་ཉིད་ལས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དམ། ཡང་ན་འཚོ་བ་ལ་སོགས་པའི་ལས་ཀྱང་ཡིན་ལ་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱང་ཡིན་པས་ལས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དོ།། ཚུལ་འདི་ནི་བཟོའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་ལས་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཤིང་མཁན་གྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་དམན་པ་དང་། ཞིང་ལས་དང་ཚོང་ལས་ལ་སོགས་པ་གྱ་ནོམ་པའོ།། བཟོ་ཡང་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། སྨྱུག་མ་མཁན་གྱི་བཟོ་ལ་སོགས་པ་དམན་པ་དང་། ཕྱག་རྒྱ་དང་རྩིས་ལ་སོགས་པ་གྱ་ནོམ་པའོ།། རིག་པ་ཉིད་རིག་པའི་གནས་ཏེ། དེ་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་པ་ཁོ་ན། ཀླུའི་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་སྲུང་བ་དང་། དུག་སེལ་བའི་སྔགས་ལ་སོགས་པ་དང་འདྲ་བར་རིག་པར་བྱའོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དང་འདྲ་བའི་མཁས་པ་ཁ་ཅིག་ནི་མི་རྣམས་བདེ་བར་གནས་པར་འདོད་དེ། དེ་དག་གཞན་གྱིས་བྱེད་པ་མཐོང་བ་མ་ཡིན་ལ། བྱས་པ་རྣམས་སློབ་པའང་མ་ཡིན་ནོ།། བྱེད་པ་པོ་རྣམས་ལས་ཐོས་པའང་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་རང་གི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་བསམས་ཏེ་བྱེད་དོ།། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་བསམས་ཏེ་བྱས་པ་དེ་དག་ནི། གཞན་གྱིས་བསླབས་ནས་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་བྱས་པ་དང་མཚུངས་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ།། ལས་རང་གིར་བྱ་བ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། 'ལས་འདི་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་རང་གི་ཡིན། འདི་ནི་རང་གི་མ་ཡིན'ཞེས་དེ་ལྟར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། བདེན་པ་དང་མཐུན་པ་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་སོ།། དེ་ནི་བདེན་པ་རྟོགས་པ་དང་མཐུན་པའི་ཕྱིར་ 'བདེན་པ་དང་མཐུན་པ་' ཞེས་བྱའོ།། ད་ནི་དེའི་འཇུག་ཚུལ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'གཟུགས་ནི་མི་རྟག་པ་ཞེས་བྱ་བའམ' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ 'ཡང་ན་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མ་ངེས་པའི་དོན་ཡིན་པས། མི་རྟག་པ་དང་བྲལ་བར་མ་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་དག་ཀྱང་བཟུང་བ་ཁོ་ནར་བལྟ་བར་བྱའོ།། གང་ཞིག་མི་རྟག་པ་དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ།། གང་ཞིག་སྡུག་བསྔལ་བ་དེ་ནི་བདག་མེད་པའོ།། འདི་ལྟ་བུ་གང་ཡིན་པ་ཞེས་པ་ནི། གང་འདི་ལྟར་འོག་ཏུ་བསྟན་པའི་རང་བཞིན་ནོ།། 'མཐུན་པའི་བཟོད་པ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སོ།། དེ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ལས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་རྒྱུ་ལྔ་པོ་རྣམས་ལ་མི་མཐུན་པ་མ་ཡིན་པར་མཐོང་བས་མཐུན་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པའི་སྤྱོད་པ་དང་། ལམ་གྱི་བདེན་པ་དང་། དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་མི་འགལ་བར་མཐུན་པར་བྱེད་པས་མཐུན་པ་ཞེས་བྱའོ།། རྒྱུ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ལ་བཟོད་པ། དང་ལེན་བྱེད་པ། མཐོང་ནུས་པས་ན་བཟོད་པའོ།། མཐོང་བས་ན་ལྟ་བའོ།། མོས་པས་ན་མོས་པའོ།། རྟོགས་པས་ན་རྟོགས་པའོ།། བརྟག་པས་ན་བརྟག་པའོ།། ལས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་དེ་དག་ལ་ངེས་པར་སེམས་ཤིང་། འདིས་ངེས་པར་སེམས་པ་ལ་བཟོད་པས་ན་ཆོས་ལ་ངེས་པར་སེམས་པའི་བཟོད་པའོ།། གཞན་ལས་མ་ཐོས་པར་ཐོབ་པ་ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་གདམས་ངག་གི་ཚིག་མ་ཐོས་པར་རང་ཉིད་ཀྱིས་བསམས་ཏེ་ཐོབ་པའོ།། འདི་ལ་བྱ་ཞེས་པ་ནི། འདི་ནི་བསམ་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཤེས་རབ་ཅེས་བྱའོ།། ཤེས་རབ་འདི་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་སྐྱེའོ།། དེ་ལའང་བདེན་པ་དང་མཐུན་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་སྲིད་པ་ཐ་མ་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གཉིས་ཁོ་ན་ལ་སྐྱེ་ལ། ཤེས་རབ་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་རང་བཞིན་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་སྐྱེའོ།། පරතො සුත්වා පටිලභතීති කම්මායතනාදීනි පරෙන කරියමානානි, පරෙන කතානි වා දිස්වාපි පරස්ස කථයමානස්ස වචනං සුත්වාපි ආචරියසන්තිකෙ උග්ගහෙත්වාපි පටිලද්ධා සබ්බා පරතො සුත්වා පටිලද්ධනාමාති වෙදිතබ්බා. සමාපන්නස්සාති සමාපත්තිසමඞ්ගිස්ස, නිදස්සනමත්තමෙතං. විපස්සනාමග්ගපඤ්ඤා හි ඉධ ‘‘භාවනාපඤ්ඤා’’ති විසෙසතො ඉච්ඡිතාති. གཞན་ལས་ཐོས་ཏེ་ཐོབ་པ་ཞེས་པ་ནི། ལས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་གཞན་གྱིས་བྱེད་པ་དང་། ཡང་ན་གཞན་གྱིས་བྱས་པ་མཐོང་བའམ། གཞན་གྱིས་བཤད་པའི་ཚིག་ཐོས་པའམ། སློབ་དཔོན་གྱི་དྲུང་ནས་བཟུང་སྟེ་ཐོབ་པ་ཐམས་ཅད་ནི་གཞན་ལས་ཐོས་ཏེ་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱ་བར་རིག་པར་བྱའོ།། སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་སྙོམས་འཇུག་དང་ལྡན་པ་ལ་སྟེ། འདི་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་མོ།། འདིར་ལྷག་མཐོང་དང་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ནི་ 'བསྒོམས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཤེས་རབ་' ཅེས་བྱ་བར་ཁྱད་པར་དུ་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ආවුධං නාම පටිපක්ඛවිමථනත්ථං ඉච්ඡිතබ්බං, රාගාදිසදිසො ච පටිපක්ඛො නත්ථි, තස්ස ච විමථනං බුද්ධවචනමෙවාති ‘‘සුතමෙව ආවුධ’’න්ති වත්වා ‘‘තං අත්ථතො තෙපිටකං බුද්ධවචන’’න්ති ආහ. ඉදානි තමත්ථං විවරන්තො ‘‘තං හී’’ති ආදිං වත්වා ‘‘සුතාවුධො’’තිආදිනා (අ. නි. 7.67) සුත්තපදෙන සමත්ථෙති. තත්ථ අකුසලං පජහතීති තදඞ්ගාදිවසෙන අකුසලං පරිච්චජති. කුසලං භාවෙතීති සමථවිපස්සනාදිකුසලං ධම්මං උප්පාදෙති වඩ්ඪෙති ච. සුද්ධං අත්තානං පරිහරතීති තෙන අකුසලප්පහානෙන, තාය ච කුසලභාවනාය රාගාදිසංකිලෙසතො විසුද්ධං අත්තභාවං පවත්තෙති. མཚོན་ཆ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་འཇོམས་པའི་ཕྱིར་འདོད་དགོས་པ་ཡིན་ལ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་དང་འདྲ་བའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་མེད་ཅིང་། དེ་འཇོམས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ཁོ་ན་ཡིན་པས། 'ཐོས་པ་ཉིད་མཚོན་ཆའོ་' ཞེས་གསུངས་ནས། 'དེ་ནི་དོན་དུ་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་འོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། ད་ནི་དོན་དེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ 'དེ་ནི་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ནས། 'ཐོས་པའི་མཚོན་ཆ་ཅན་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོའི་ཚིག་གིས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ།། དེ་ལ་མི་དགེ་བ་སྤོང་བ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་དེས་མི་དགེ་བ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའོ།། དགེ་བ་སྒོམ་པ་ཞེས་པ་ནི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་བསྐྱེད་ཅིང་སྤེལ་བའོ།། རང་ཉིད་རྣམ་པར་དག་པར་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི། མི་དགེ་བ་སྤངས་པ་དེ་དང་། དགེ་བ་བསྒོམས་པ་དེས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའི་ལུས་ཀྱི་རྒྱུན་འཛིན་པའོ།། විවෙකට්ඨකායානන්ති [Pg.211] ගණසඞ්ගණිකං වජ්ජෙත්වා තතො අපකඩ්ඪිතකායානං. ස්වායං කායවිවෙකො න කෙවලං එකාකීභාවො, අථ ඛො පඨමජ්ඣානාදි නෙක්ඛම්මයොගතොති ආහ ‘‘නෙක්ඛම්මාභිරතාන’’න්ති. චිත්තවිවෙකොති කිලෙසසඞ්ගණිකං පහාය තතො චිත්තස්ස විවිත්තතා. සා පන ඣානවිමොක්ඛාදීනං වසෙන හොතීති ආහ ‘‘පරිසුද්ධචිත්තානං පරමවොදානප්පත්තාන’’න්ති. උපධිවිවෙකොති නිබ්බානං. තදධිගමෙන හි පුග්ගලස්ස නිරුපධිතා. තෙනාහ ‘‘නිරුපධීනං පුග්ගලාන’’න්ති, විසඞ්ඛාරගතානං අධිගතනිබ්බානානං, ඵලසමාපත්තිසමඞ්ගීනඤ්චාති අත්ථො. සුතම්පි අවස්සයට්ඨෙනෙව ආවුධං වුත්තන්ති ආහ ‘‘අයම්පී’’ති. තථා හි වුත්තං ‘‘තඤ්හි නිස්සායා’’ති. කාමඤ්චෙත්ථ සුතපවිවෙකාපි පඤ්ඤාවසෙනෙව යථාධිප්පෙතආවුධත්තසාධකා, පඤ්ඤා පන සුතෙන, එකච්චපවිවෙකෙන වා විනාපි ඉධාධිප්පෙතආවුධත්තසාධනීති තතො පඤ්ඤා සාමත්ථියදස්සනත්ථං විසුං ආවුධභාවෙන වුත්තා. තෙනාහ ‘‘යස්ස සා අත්ථි, සො න කුතොචී’’තිආදි. དབེན་པ་ལ་གནས་པའི་ལུས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་འཛི་སྤངས་ཏེ་དེ་ལས་བཟུར་བའི་ལུས་ཅན་རྣམས་ཀྱིའོ།། ལུས་ཀྱི་དབེན་པ་འདི་ནི་གཅིག་པུར་གནས་པ་ཙམ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ངེས་འབྱུང་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། 'ངེས་འབྱུང་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་གསུངས་སོ།། སེམས་ཀྱི་དབེན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་འདུ་འཛི་སྤངས་ཏེ་དེ་ལས་སེམས་དབེན་པའོ།། དེ་ནི་བསམ་གཏན་དང་རྣམ་པར་ཐར་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། 'སེམས་རྣམ་པར་དག་པ་མཆོག་ཏུ་བྱང་བར་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་གསུངས་སོ།། ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པའི་དབེན་པ་ནི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའོ།། དེ་རྟོགས་པས་གང་ཟག་ནི་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་གསུངས་ཏེ། འདུ་བྱེད་དང་བྲལ་བར་གྱུར་པ། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པ། འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཐོས་པའང་སྐྱབས་ཀྱི་དོན་ཉིད་ཀྱིས་མཚོན་ཆར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'འདི་ཡང་' ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་ 'དེ་ལ་བརྟེན་ནས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་ཐོས་པ་དང་དབེན་པ་དག་ཀྱང་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབང་གིས་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་མཚོན་ཆ་ཉིད་དུ་སྒྲུབ་པ་ཡིན་མོད་ཀྱི། ཤེས་རབ་ནི་ཐོས་པ་དང་དབེན་པ་ཁ་ཅིག་མེད་པར་ཡང་འདིར་འདོད་པའི་མཚོན་ཆ་ཉིད་དུ་སྒྲུབ་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ལོགས་སུ་མཚོན་ཆའི་དངོས་པོར་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'གང་ལ་དེ་ཡོད་པ་དེ་ནི་གང་ལས་ཀྱང་མ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། නාඤ්ඤාතං අවිදිතං ධම්මන්ති අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ න අඤ්ඤාතං අවිදිතං අමතධම්මං, චතුසච්චධම්මමෙව වා ජානිස්සාමීති පටිපන්නස්ස ඉමිනා පුබ්බාභොගෙන උප්පන්නං ඉන්ද්‍රියං. යං පාළියං සඞ්ගහවාරෙ ‘‘නව ඉන්ද්‍රියානි හොන්තී’’ති වුත්තං, තං පුබ්බාභොගසිද්ධං පවත්තිආකාරවිසෙසං දීපෙතුං වුත්තං, අත්ථතො පන මග්ගසම්මාදිට්ඨි එව සාති ආහ ‘‘සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. අඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති ආජානනකඉන්ද්‍රියං, පඨමමග්ගෙන ඤාතමරියාදං අනතික්කමිත්වා තෙසංයෙව තෙන මග්ගෙන ඤාතානං චතුසච්චධම්මානං ජානනකඉන්ද්‍රියන්ති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤාභූතං ආජානනභූතං ඉන්ද්‍රිය’’න්ති. ආජානාතීති අඤ්ඤො, අඤ්ඤස්ස භූතං, ආජානනවසෙන වා භූතන්ති අඤ්ඤභූතං. අඤ්ඤාතාවීසූති ජානිතබ්බං චතුඅරියසච්චං ආජානිත්වා ඨිතෙසු. තෙනාහ ‘‘ජානනකිච්චපරියොසානප්පත්තෙසූ’’ති, පරිඤ්ඤාදිභෙදස්ස ජානනකිච්චස්ස පරිනිට්ඨානප්පත්තෙසු. མི་ཤེས་པའི་ཆོས་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པ་ནི། ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་འདིར་མི་ཤེས་ཤིང་མ་རྟོགས་པའི་འཆི་མེད་ཀྱི་ཆོས་སམ། ཡང་ན་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་ཞུགས་པ་དེའི་སྔོན་གྱི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་འདིས་བསྐྱེད་པའི་དབང་པོའོ།། གཞུང་གི་བསྡུ་བའི་སྐབས་སུ་ 'དབང་པོ་དགུ་ཡོད་དོ་' ཞེས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། སྔོན་གྱི་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་གྲུབ་པའི་འཇུག་ཚུལ་གྱི་ཁྱད་པར་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། དོན་དུ་ནི་དེ་ཉིད་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ཁོ་ན་ཡིན་པས། 'འདི་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། ཀུན་ཤེས་པའི་དབང་པོ་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དབང་པོ་སྟེ། ལམ་དང་པོས་ཤེས་པའི་མཚམས་ལས་མ་འདས་པར། ལམ་དེས་ཤེས་ཟིན་པའི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་དེ་དག་ཉིད་ཀུན་ཏུ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དབང་པོ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'ཀུན་ཤེས་པར་གྱུར་པ། ཀུན་ཏུ་ཤེས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་དབང་པོའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། ཀུན་ཏུ་ཤེས་པས་ན་ཀུན་ཤེས་པ་སྟེ། ཀུན་ཤེས་པ་དེའི་རང་བཞིན་ནམ། ཡང་ན་ཀུན་ཏུ་ཤེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བྱུང་བས་ན་ཀུན་ཤེས་པར་གྱུར་པའོ།། ཀུན་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཤེས་པར་བྱ་བའི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་ཀུན་ཏུ་ཤེས་ནས་གནས་པ་རྣམས་ལའོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'ཤེས་པའི་བྱ་བ་མཐར་ཕྱིན་པ་རྣམས་ལའོ་' ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་ཤེས་པའི་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྱུར་པ་རྣམས་ལའོ།། මංසචක්ඛු චක්ඛුපසාදොති මංසචක්ඛු නාම චතස්සො ධාතුයො, වණ්ණො, ගන්ධො, රසො, ඔජා, සම්භවො, සණ්ඨානං, ජීවිතං, භාවො, කායප්පසාදො, චක්ඛුපසාදොති එවං චුද්දසසම්භාරො මංසපිණ්ඩො. ཤའི་སྤྱན་ནི་མིག་གི་དྭངས་པའོ་ཞེས་པ་ནི། ཤའི་སྤྱན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི། ཁ་དོག དྲི། རོ། ཟས། འབྱུང་བ། དབྱིབས། སྲོག དངོས་པོ། ལུས་ཀྱི་དྭངས་པ། མིག་གི་དྭངས་པ་སྟེ། འདི་ལྟར་ཚོགས་པ་བཅུ་བཞི་ལས་གྲུབ་པའི་ཤའི་གོང་བུའོ།། කසිණාලොකං [Pg.212] වඩ්ඪෙත්වා තත්ථ රූපදස්සනතො ‘‘දිබ්බචක්ඛු ආලොකනිස්සිතං ඤාණ’’න්ති වුත්තං. දිබ්බචක්ඛුපඤ්ඤාවිනිමුත්තා එව ලොකියපඤ්ඤා පඤ්ඤාචක්ඛූති අයමත්ථො අවුත්තසිද්ධො දිබ්බචක්ඛුස්ස විසුං ගහිතත්තාති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාචක්ඛු ලොකියලොකුත්තරපඤ්ඤා’’ති. ཟད་པར་གྱི་སྣང་བ་སྤེལ་ནས་དེ་ལ་གཟུགས་མཐོང་བའི་ཕྱིར། 'ལྷའི་སྤྱན་ནི་སྣང་བ་ལ་བརྟེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། ལྷའི་སྤྱན་གྱི་ཤེས་རབ་ལས་གྲོལ་བའི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཤེས་རབ་ཉིད་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ནི། ལྷའི་སྤྱན་ལོགས་སུ་བཟུང་བས་མ་བཤད་པར་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། 'ཤེས་防ཀྱི་སྤྱན་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཤེས་རབ་བོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། අධිකං විසිට්ඨං සීලන්ති අධිසීලං. සික්ඛිතබ්බතොති ආසෙවිතබ්බතො. අධිසීලං නාම අනවසෙසකායිකවාචසිකසංවරභාවතො, මග්ගසීලස්ස පදට්ඨානභාවතො ච. අධිචිත්තං මග්ගසමාධිස්ස අධිට්ඨානභාවතො. අධිපඤ්ඤා මග්ගපඤ්ඤාය අධිට්ඨානභාවතො. ඉදානි නෙසං අධිසීලාදිභාවං කාරණෙන පටිපාදෙතුං ‘‘අනුප්පන්නෙපි හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අනුප්පන්නෙති අප්පවත්තෙ. අධිසීලමෙව නිබ්බානාධිගමස්ස පච්චයභාවතො. සමාපන්නාති එත්ථ ‘‘නිබ්බානං පත්ථයන්තෙනා’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. ལྷག་པ་དང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། བསླབ་པར་བྱ་བ་ཉིད་ལས་ཞེས་པ་ནི་བསྟེན་པར་བྱ་བ་ཉིད་ལས་སོ།། ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལུས་དང་ངག་གི་སྡོམ་པ་མ་ལུས་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་དང་། ལམ་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྐང་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། ལྷག་པའི་སེམས་ནི་ལམ་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་གཞི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་ནི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་གཞི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། ད་ནི་དེ་དག་གི་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་རྒྱུ་མཚན་དང་བཅས་ཏེ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། 'མ་སྐྱེས་པའི་ཚེ་ནའང་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་མ་སྐྱེས་པ་ཞེས་པ་ནི་མ་བྱུང་བའི་ཚེའོ།། ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ཞེས་པ་འདིར་ 'མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་དུ་གཉེར་བས་' ཞེས་པའི་ཚིག་བཀུག་སྟེ་སྦྱར་བར་བྱའོ།། ‘‘කල්‍යාණකාරී කල්‍යාණං, පාපකාරී ච පාපකං; අනුභොති ද්වයම්පෙතුං, අනුබන්ධඤ්හි කාරක’’න්ති. (සං. නි. 1.256); “དགེ་བ་བྱེད་པས་དགེ་བ་དང་།། སྡིག་པ་བྱེད་པས་སྡིག་པ་ཉིད།། གཉིས་པོ་འདི་ནི་མྱོང་བར་འགྱུར།། བྱེད་པ་པོ་ཡི་རྗེས་སུ་འབྲེལ།།” ཞེས་པའོ།། එවං අතීතෙ, අනාගතෙ ච වට්ටමූලකදුක්ඛසල්ලක්ඛණවසෙන සංවෙගවත්ථුතාය විමුත්තිආකඞ්ඛාය පච්චයභූතා කම්මස්සකතාපඤ්ඤා අධිපඤ්ඤා’’ති වදන්ති. ලොකියසීලාදීනං අධිසීලාදිභාවො පරියායෙනාති නිප්පරියායමෙව තං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බං වා’’තිආදි වුත්තං. དེ་ལྟར་འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་ལ་འཁོར་བའི་རྩ་བའི་སྡུག་བསྔལ་ངེས་པར་བརྟག་པའི་དབང་གིས། སྐྱོ་བ་སྐྱེ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་ཅིང་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དོན་དུ་གཉེར་བའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ལས་རང་གིར་བྱ་བའི་ཤེས་རབ་ནི་ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་བོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། འཇིག་རྟེན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པར་འགྱུར་བ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཡིན་པས། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ཡང་ན་ཐམས་ཅད་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། පඤ්චද්වාරිකකායොති පඤ්චද්වාරෙසු කායො ඵස්සාදිධම්මසමූහො. කායො ච සො භාවිතභාවෙන භාවනා චාති කායභාවනා නාම. යස්මා ඛීණාසවානං අග්ගමග්ගාධිගමනෙන සබ්බසංකිලෙසා පහීනාති පහීනකාලතො පට්ඨාය සබ්බසො ආසෙවනාභාවතො නත්ථි තෙසං භාවිනියාපි චක්ඛුසොතවිඤ්ඤෙය්‍යා ධම්මා, පගෙව කාළකා, තස්මා පඤ්චද්වාරිකකායො සුභාවිතො එව හොති. තෙන වුත්තං ‘‘ඛීණාසවස්ස හි…පෙ… සුභාවිතො හොතී’’ති. න අඤ්ඤෙසං විය දුබ්බලා දුබ්බලභාවකරානං කිලෙසානං සබ්බසො පහීනත්තා. སྒོ་ལྔའི་ལུས་ཞེས་པ་ནི་སྒོ་ལྔ་པོ་རྣམས་ལ་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པའོ།། ལུས་དེ་ཉིད་བསྒོམས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པས་ན་ལུས་བསྒོམ་པ་ཞེས་བྱའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལམ་མཆོག་ཐོབ་པས་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་སྤངས་ཟིན་པས། སྤངས་པའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་གཏན་ནས་བསྟེན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ལ་མ་འོངས་པའི་དུས་ནའང་མིག་དང་རྣ་བས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་མེད་ན། ནག་པོའི་ཆོས་རྣམས་ལྟ་ཅི་སྨོས། དེའི་ཕྱིར་སྒོ་ལྔའི་ལུས་ནི་ཤིན་ཏུ་བསྒོམས་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་ནི་...ལྷག་མ་...ཤིན་ཏུ་བསྒོམས་པར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། གཞན་དག་བཞིན་དུ་ཉམ་ཆུང་བ་དང་ཉམ་ཆུང་བར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གཏན་ནས་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། විපස්සනා දස්සනානුත්තරියං අනිච්චානුපස්සනාදිවසෙන සඞ්ඛාරානං සම්මදෙව දස්සනතො. මග්ගො පටිපදානුත්තරියං තදුත්තරිපටිපදාය අභාවතො. ඵලං විමුත්තානුත්තරියං අකුප්පභාවතො. ඵලං වා දස්සනානුත්තරියං දිවසම්පි නිබ්බානං [Pg.213] පච්චක්ඛතො දිස්වා පවත්තනතො. නිබ්බානං විමුත්තානුත්තරියං සබ්බසඞ්ඛතවිනිස්සටත්තා. දස්සන-සද්දං කම්මසාධනං ගහෙත්වා නිබ්බානස්ස දස්සනානුත්තරියතා වුත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘තතො උත්තරඤ්හි දට්ඨබ්බං නාම නත්ථී’’ති ආහ. නත්ථි ඉතො උත්තරන්ති අනුත්තරං, අනුත්තරමෙව අනුත්තරියන්ති ආහ ‘‘උත්තමං ජෙට්ඨක’’න්ති. ལྷག་མཐོང་ནི་མཐོང་བ་བླ་ན་མེད་པ་སྟེ། མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ལྟ་བའི་ཕྱིར་རོ།། ལམ་ནི་སྒྲུབ་པ་བླ་ན་མེད་པ་སྟེ། དེ་ལས་ལྷག་པའི་སྒྲུབ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། འབྲས་བུ་ནི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་བླ་ན་མེད་པ་སྟེ། མི་ཉམས་པའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡང་ན་འབྲས་བུ་ནི་མཐོང་བ་བླ་ན་མེད་པ་སྟེ། ཉིན་མོ་ཡང་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་མངོན་སུམ་དུ་མཐོང་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་བླ་ན་མེད་པ་སྟེ། འདུས་བྱས་ཐམས་ཅད་ལས་ངེས་པར་བྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། མཐོང་བའི་སྒྲ་ནི་ལས་སུ་སྒྲུབ་པར་བཟུང་ནས། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་མཐོང་བ་བླ་ན་མེད་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་པ་སྟོན་པར། 'དེ་ལས་ལྷག་པར་བལྟ་བར་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལས་ལྷག་པ་མེད་པས་ན་བླ་ན་མེད་པ་སྟེ། བླ་ན་མེད་པ་ཉིད་བླ་ན་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བར། 'མཆོག་དང་གཙོ་བོའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། සෙසොති වුත්තාවසෙසො පඤ්චකනයෙන, චතුක්කනයෙන ච තිවිධො සමාධි, ඉමිනා එව ච සමාධිත්තයාපදෙසෙන සුත්තන්තෙසුපි පඤ්චකනයො ආගතො එවාති වෙදිතබ්බං. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පරමත්ථමඤ්ජූසායං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. ටී. 1.38) වුත්තමෙව, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ལྷག་མ་ནི་ཞེས་པ་ནི་ལྔ་ཚན་གྱི་ཚུལ་དང་བཞི་ཚན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་ལྷག་མའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་འདི་ཉིད་དེ། ཏིང་ངེ་འཛིན་གསུམ་གྱི་བསྟན་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་མདོ་སྡེ་དག་ལས་ཀྱང་ལྔ་ཚན་གྱི་ཚུལ་འོངས་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། དེ་ལ་གང་ཞིག་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་དོན་དམ་པའི་ཟ་མ་ཏོག་སྟེ་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་གྱི་རྒྱ་ཆེར་བཤད་པ་ལས་གསུངས་ཟིན་པ་ཉིད་དེ། དེའི་ཕྱིར་དེར་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་རིག་པར་བྱའོ། ආගච්ඡති නාමං එතස්මාති ආගමනං, තතො ආගමනතො. සගුණතොති සරසතො. ආරම්මණතොති ආරම්මණධම්මතො. අනත්තතො අභිනිවිසිත්වාති ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනත්තා’’ති විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා. අනත්තතො දිස්වාති පඨමං සඞ්ඛාරානං ‘‘අනත්තා’’ති අනත්තලක්ඛණං පටිවිජ්ඣිත්වා. අනත්තතො වුට්ඨාතීති වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය අනත්තාකාරතො පවත්තාය මග්ගවුට්ඨානං පාපුණාති. අසුඤ්ඤතත්තකාරකානං කිලෙසානං අභාවාති අත්තාභිනිවෙසපච්චයානං දිට්ඨෙකට්ඨානං කිලෙසානං වික්ඛම්භනතො විපස්සනා සුඤ්ඤතා නාම අත්තසුඤ්ඤතාය යාථාවතො ගහණතො. නනු එවං විපස්සනාය සගුණතො සුඤ්ඤතා, න ආගමනතොති නිප්පරියායතො නත්ථීති? සච්චමෙතං නාමලාභෙ, න පන නාමදානෙති නායං දොසො. අථ වා සුත්තන්තකථා නාම පරියායකථා, න අභිධම්මකථා විය නිප්පරියායාති භිය්‍යොපි න කොචි දොසො. འདི་ལས་མིང་འོངས་པས་ན་འོངས་པ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་འོངས་པ་ལས་སོ། རང་གི་ཡོན་ཏན་ལས་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་རོ་མྱང་བ་ལས་སོ། དམིགས་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པའི་ཆོས་ལས་སོ། 'བདག་མེད་པར་མངོན་པར་ཞེན་ཏེ་' ཞེས་པ་ནི། 'འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་བདག་མེད་པའོ་' ཞེས་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ནས་སོ། 'བདག་མེད་པར་མཐོང་ནས་' ཞེས་པ་ནི། ཐོག་མར་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་ 'བདག་མེད་པའོ་' ཞེས་བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་རྟོགས་ནས་སོ། 'བདག་མེད་པ་ལས་ལྡང་བར་བྱེད་དོ་' ཞེས་པ་ནི། ལྡང་བར་འགྱུར་བའི་ལྷག་མཐོང་བདག་མེད་པའི་རྣམ་པས་ཞུགས་པ་ལས་ལམ་གྱི་ལྡང་བ་ལ་འཇུག་པའོ། མི་སྟོང་པ་དང་བྱེད་པ་པོར་འཛིན་པའི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། བདག་ཏུ་མངོན་པར་ཞེན་པའི་རྐྱེན་གྱི་ལྟ་བ་དང་མཚུངས་པར་གནས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཕྱིར། བདག་སྟོང་པ་ཉིད་དུ་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་འཛིན་པས་ལྷག་མཐོང་ལ་སྟོང་པ་ཉིད་ཅེས་བྱའོ། ཅི་སྟེ་འདི་ལྟར་ལྷག་མཐོང་ལ་རང་གི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་སྟོང་པ་ཉིད་ཡིན་གྱི། འོངས་པའི་སྒོ་ནས་མ་ཡིན་པས་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་མེད་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། མིང་ཐོབ་པ་ལ་འདི་བདེན་མོད། འོན་ཀྱང་མིང་སྦྱིན་པ་ལ་ནི་སྐྱོན་འདི་མེད་དོ། ཡང་ན། མདོ་སྡེའི་བཤད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་བཤད་པ་ཡིན་གྱི། ཆོས་མངོན་པའི་བཤད་པ་བཞིན་དུ་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པ་མ་ཡིན་པས། སླར་ཡང་སྐྱོན་ཅིའང་མེད་དོ། යස්මා සගුණතො, ආරම්මණතො ච නාමලාභෙ සඞ්කරො හොති එකස්සෙව නාමන්තරලාභසම්භවතො. ආගමනතො පන නාමලාභෙ සඞ්කරො නත්ථි නාමන්තරලාභාභාවතො, අසම්භවතො ච, තස්මා ‘‘අපරො’’තිආදි වුත්තං. නිමිත්තකාරකකිලෙසාභාවාති නිච්චනිමිත්තාදිග්ගාහකපච්චයානං කිලෙසානං වික්ඛම්භනතො. කාමඤ්චායං විපස්සනා නිච්චනිමිත්තාදිං උග්ඝාටෙන්තී පවත්තති, සඞ්ඛාරනිමිත්තස්ස පන අවිස්සජ්ජනතො න නිප්පරියායතො අනිමිත්තනාමං ලභතීති. පරියායෙන පනෙතං වුත්තං. තථා හි නිප්පරියායදෙසනත්තා අභිධම්මෙ මග්ගස්ස අනිමිත්තනාමං උද්ධටං. සුත්තෙ ච – གང་གི་ཕྱིར་རང་གི་ཡོན་ཏན་དང་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་མིང་ཐོབ་པ་ལ་འཆོལ་བར་འགྱུར་ཏེ། གཅིག་ཉིད་ལ་མིང་གཞན་ཐོབ་པ་སྲིད་པའི་ཕྱིར། འོངས་པའི་སྒོ་ནས་མིང་ཐོབ་པ་ལ་ནི་འཆོལ་བ་མེད་དེ། མིང་གཞན་ཐོབ་པ་མེད་པ་དང་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ 'གཞན་ཡང་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། མཚན་མར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། རྟག་པའི་མཚན་མ་སོགས་སུ་འཛིན་པའི་རྐྱེན་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཕྱིར། འདོད་བཞིན་དུ་ལྷག་མཐོང་འདི་ནི་རྟག་པའི་མཚན་མ་སོགས་བསལ་ནས་འཇུག་ཀྱང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་མཚན་མ་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་མཚན་མ་མེད་པའི་མིང་མི་ཐོབ་བོ། འོན་ཀྱང་འདི་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟར་ན་ཆོས་མངོན་པ་ལས་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་བསྟན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ལམ་གྱི་མཚན་མ་མེད་པའི་མིང་ཕྱུང་ལ། མདོ་ལས་ཀྱང་། ‘‘අනිමිත්තඤ්ච [Pg.214] භාවෙහි, මානානුසයමුජ්ජහ; තතො මානාභිසමයා, උපසන්තො චරිස්සසී’’ති. (සු. නි. 344; සං. නි. 1.212); 'མཚན་མ་མེད་པ་བསྒོམ་པར་གྱིས། ང་རྒྱལ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་སྤོངས་ཤིག དེ་ནས་ང་རྒྱལ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལས། ཉེ་བར་ཞི་བས་སྤྱོད་པར་འགྱུར།' ཞེས་སོ། අනිමිත්තපරියායො ආගතො. පණිධිකාරකකිලෙසාභාවාති සුඛපණිධිආදිපච්චයානං කිලෙසානං වික්ඛම්භනතො. མཚན་མ་མེད་པའི་རྣམ་གྲངས་འོངས་སོ། སྨོན་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། བདེ་བའི་སྨོན་པ་སོགས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཕྱིར། රාගාදීහි සුඤ්ඤත්තාති සමුච්ඡෙදවසෙන පජහනතො රාගාදීහි විවිත්තත්තා. රාගාදයො එව රාගනිමිත්තාදීනි. පුරිමුප්පන්නා හි රාගාදයො පරතො උප්පජ්ජනකරාගාදීනං කාරණං හොති. රාගාදයො එව තථා පණිධානස්ස පච්චයභාවතො රාගපණිධිආදයො. නිබ්බානං විසඞ්ඛාරභාවෙනෙව සබ්බසඞ්ඛාරවිනිස්සටත්තා රාගාදීහි සුඤ්ඤං, රාගාදිනිමිත්තපණිධිවිරහිතඤ්චාති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා සානුලොමා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා, සා සුඤ්ඤතො විපස්සන්තී ‘‘සුඤ්ඤතා’’ති වුච්චති, දුක්ඛතො පස්සන්තී තණ්හාපණිධිසොසනතො ‘‘අප්පණිහිතා’’ති. සා මග්ගාධිගමාය ආගමනපටිපදාඨානෙ ඨත්වා මග්ගස්ස ‘‘සුඤ්ඤතං අනිමිත්තං අප්පණිහිත’’න්ති නාමං දෙති. ආගමනතො ච නාමෙ ලද්ධෙ සගුණතො ච ආරම්මණතො ච නාමං සිද්ධමෙව හොති, න පන සගුණාරම්මණෙහි නාමලාභෙ සබ්බත්ථ ආගමනතො නාමං සිද්ධං හොතීති පරිපුණ්ණනාමසිද්ධිහෙතුත්තා, ‘‘සගුණාරම්මණෙහි සබ්බෙසම්පි නාමත්තයයොගො, න ආගමනතො’’ති වවත්ථානකරත්තා ච නිප්පරියායතො ආගමනතොව නාමලාභො පධානං, න ඉතරෙහි, පරියායතො පන තිධා නාමලාභො ඉච්ඡිතබ්බොති අට්ඨකථායං ‘‘තිවිධා කථා’’තිආදිනා අයං විචාරො කතොති දට්ඨබ්බං. འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པས་སྟོང་པ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། ཀུན་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤངས་པའི་ཕྱིར་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བའོ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཉིད་འདོད་ཆགས་ཀྱི་མཚན་མ་ལ་སོགས་པའོ། སྔོན་བྱུང་བའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ནི་ཕྱིས་འབྱུང་བའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་བཞིན་དུ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཉིད་སྨོན་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་འདོད་ཆགས་ཀྱི་སྨོན་པ་ལ་སོགས་པའོ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལས་ངེས་པར་བྱུང་བའི་ཕྱིར་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པས་སྟོང་པ་དང་། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་མཚན་མ་དང་སྨོན་པ་དང་བྲལ་བ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། འདི་ལ་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་འདུ་བྱེད་ལ་བཏང་སྙོམས་ནི་ལྡང་བར་འགྱུར་བའི་ལྷག་མཐོང་སྟེ། དེ་ཉིད་སྟོང་པ་ཉིད་དུ་ལྷག་པར་མཐོང་བས་ 'སྟོང་པ་ཉིད་' ཅེས་བྱ་ལ། སྡུག་བསྔལ་བར་མཐོང་བས་སྲེད་པའི་སྨོན་པ་སྐེམ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ 'སྨོན་པ་མེད་པ་' ཞེས་བྱའོ། དེ་ནི་ལམ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་འོངས་པའི་ལམ་གྱི་གནས་སུ་གནས་ནས་ལམ་ལ་ 'སྟོང་པ་ཉིད་དང་། མཚན་མ་མེད་པ་དང་། སྨོན་པ་མེད་པ་' ཞེས་མིང་སྦྱིན་ནོ། འོངས་པའི་སྒོ་ནས་མིང་ཐོབ་པ་ན། རང་གི་ཡོན་ཏན་དང་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་མིང་གྲུབ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་གྱི། རང་གི་ཡོན་ཏན་དང་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་མིང་ཐོབ་པ་ལ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་འོངས་པའི་སྒོ་ནས་མིང་གྲུབ་པར་མི་འགྱུར་བས། མིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྲུབ་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། 'རང་གི་ཡོན་ཏན་དང་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་ནི་ཐམས་ཅད་ལ་ཡང་མིང་གསུམ་པོ་དང་ལྡན་ལ། འོངས་པའི་སྒོ་ནས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་རྣམ་པར་འཇོག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་འོངས་པ་ཉིད་ལས་མིང་ཐོབ་པ་ནི་གཙོ་བོ་ཡིན་གྱི། གཞན་དག་ལས་མ་ཡིན་ལ། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་མིང་ཐོབ་པར་འདོད་པར་བྱ་སྟེ། འགྲེལ་བཤད་ལས་ 'རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་གཏམ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དཔྱད་པ་འདི་བྱས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། සුචිභාවොති කිලෙසාසුචිවිගමෙන සුද්ධභාවො අසංකිලිට්ඨභාවො. තෙනාහ ‘‘තිණ්ණං සුචරිතානං වසෙන වෙදිතබ්බො’’ති. གཙང་བའི་དངོས་པོ་ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་མི་གཙང་བ་དང་བྲལ་བས་དག་པའི་དངོས་པོ་སྟེ་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་དངོས་པོའོ། དེའི་ཕྱིར་ 'ལེགས་པར་སྤྱད་པ་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་རིག་པར་བྱའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། මුනිනො එතානීති මොනෙය්‍යානි. යෙහි ධම්මෙහි උභයහිතමුනනතො මුනි නාම හොති, තෙ එවං වුත්තාති ආහ ‘‘මුනිභාවකරා මොනෙය්‍යපටිපදා ධම්මා’’ති. තත්ථ යස්මා කායෙන අකත්තබ්බස්ස අකරණං, කත්තබ්බස්ස ච කරණං, ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා’’තිආදිනා (දී. නි. 2.377; ම. නි. 1.110; 3.153; අ. නි. 6.29; 10.60; විභ. 356; ඛු. පා. 3.1; නෙත්ති. 47) කායසඞ්ඛාතස්ස ආරම්මණස්ස ජානනං, කායස්ස ච සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො ආදීනවතො නිස්සරණතො ච යාථාවතො පරිජානනං, තථා [Pg.215] පරිජානනවසෙන පවත්තො විපස්සනාමග්ගො, තෙන ච කායෙ ඡන්දරාගස්ස පජහනං, කායසඞ්ඛාරං නිරොධෙත්වා පත්තබ්බසමාපත්ති චාති සබ්බෙ එතෙ කායමුඛෙන පවත්තා මොනෙය්‍යපටිපදා ධම්මා කායමොනෙය්‍යං නාම. තස්මා තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තිවිධකායදුච්චරිතස්ස පහාන’’න්තිආදිනා පාළි ආගතා. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. තත්ථ චොපනවාචඤ්චෙව සද්දවාචඤ්ච ආරබ්භ පවත්තා පඤ්ඤා වාචාරම්මණෙ ඤාණං. තස්ස වාචාය සමුදයාදිතො පරිජානනං වාචාපරිඤ්ඤා. එකාසීතිවිධං ලොකියචිත්තං ආරබ්භ පවත්තඤාණං මනාරම්මණෙ ඤාණං. තස්ස සමුදයාදිතො පරිජානනං මනොපරිඤ්ඤාති අයමෙව විසෙසො. ཐུབ་པའི་འདི་དག་ནི་ཐུབ་པའི་སྤྱོད་པ་རྣམས་སོ། ཆོས་གང་དག་གིས་གཉིས་ཀའི་དོན་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་ཐུབ་པ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་བ་དེ་དག་འདི་ལྟར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'ཐུབ་པའི་དངོས་པོ་བྱེད་པའི་ཐུབ་པའི་སྒྲུབ་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་གང་གི་ཕྱིར་ལུས་ཀྱིས་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་མི་བྱེད་པ་དང་། བྱ་བ་བྱེད་པ་དང་། 'ལུས་འདི་ལ་སྐྲ་ཡོད་དོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ལུས་སུ་གཏོགས་པའི་དམིགས་པ་ཤེས་པ་དང་། ལུས་ཀྱི་ཀུན་འབྱུང་བ་དང་། ནུབ་པ་དང་། རོ་མྱང་བ་དང་། ཉེས་དམིགས་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བ་རྣམས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་། དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་དང་། དེས་ལུས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་འདུན་པ་སྤོང་བ་དང་། ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་འགོག་པར་བྱས་ནས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་ཏེ། འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཞུགས་པའི་ཐུབ་པའི་སྒྲུབ་པའི་ཆོས་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པའི་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱའོ། དེའི་ཕྱིར་དོན་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་རྣམ་པ་གསུམ་སྤོང་བ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་གཞུང་འོངས་སོ། ལྷག་མ་གཉིས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། དེ་ལ་ངག་གི་གཡོ་བ་དང་སྒྲའི་ངག་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེས་པའི་ཤེས་རབ་ནི་ངག་གི་དམིགས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། ངག་དེའི་ཀུན་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ནི་ངག་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའོ། འཇིག་རྟེན་པའི་སེམས་རྣམ་པ་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་གཅིག་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཡིད་ཀྱི་དམིགས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། དེའི་ཀུན་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ནི་ཡིད་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་སྟེ། འདི་ཉིད་ནི་ཁྱད་པར་རོ། අයන්ති ඉතො සම්පත්තියොති ආයො, කුසලානං ධම්මානං අභිබුද්ධීති ආහ ‘‘ආයොති වුඩ්ඪී’’ති. අපෙන්ති සම්පත්තියො එතෙනාති අපායො, කුසලානං ධම්මානං හානීති ආහ ‘‘අපායොති අවුඩ්ඪී’’ති. තස්ස තස්සාති ආයස්ස ච අපායස්ස ච. කාරණං උපායො උපෙති උපගච්ඡති එතෙන ආයො, අපායො චාති. තත්ථ දුවිධා වුඩ්ඪි අනත්ථහානිතො, අත්ථුප්පත්තිතො ච, තථා අවුඩ්ඪි අත්ථහානිතො, අනත්ථුප්පත්තිතො ච. තෙසං පජානනාති තෙසං ආයාපායසඤ්ඤිතානං යථාවුත්තප්පභෙදානං වුඩ්ඪිඅවුඩ්ඪීනං යාථාවතො පජානනා. කොසල්ලං කුසලතා නිපුණතා. තදුභයම්පි පාළිවසෙනෙව දස්සෙතුං ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදි වුත්තං. འདི་ལས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་འགྲོ་བས་ན་འཕེལ་བ་སྟེ། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་མངོན་པར་འཕེལ་བའི་ཕྱིར། 'འཕེལ་བ་ནི་འཕེལ་རྒྱས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། འདིས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལས་འབྲལ་བས་ན་ཉམས་པ་སྟེ། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཉམས་པའི་ཕྱིར། 'ཉམས་པ་ནི་མི་འཕེལ་བའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་དང་དེའི་ཞེས་པ་ནི་འཕེལ་བ་དང་ཉམས་པ་གཉིས་ཀྱིའོ། རྒྱུ་ནི་ཐབས་ཏེ། འདིས་འཕེལ་བ་དང་ཉམས་པ་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་རོ། དེ་ལ་འཕེལ་བ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། དོན་མ་ཡིན་པ་ཉམས་པ་ལས་དང་། དོན་སྐྱེ་བ་ལས་སོ། དེ་བཞིན་དུ་མི་འཕེལ་བ་ཡང་དོན་ཉམས་པ་ལས་དང་། དོན་མ་ཡིན་པ་སྐྱེ་བ་ལས་སོ། དེ་དག་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི། འཕེལ་བ་དང་ཉམས་པ་ཞེས་བྱ་བར་མིང་བཏགས་པའི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་འཕེལ་བ་དང་མི་འཕེལ་བ་དེ་དག་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པའོ། མཁས་པ་ནི་མཁས་པའི་དངོས་པོ་སྟེ་བྱང་ཆ་བའོ། དེ་གཉིས་ཀ་ཡང་གཞུང་གི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། තත්ථ ඉදං වුච්චතීති යා ඉමෙසං අකුසලධම්මානං අනුප්පත්තිනිරොධෙසු, කුසලධම්මානඤ්ච උප්පත්තිභිය්‍යොභාවෙසු පඤ්ඤා, ඉදං ආයකොසල්ලං නාම වුච්චති. ඉදානි අපායකොසල්ලම්පි පාළිවසෙනෙව දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ කතම’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉදං වුච්චතීති යා ඉමෙසං කුසලධම්මානං අනුප්පජ්ජනනිරුජ්ඣනෙසු, අකුසලධම්මානඤ්ච උප්පත්තිභිය්‍යොභාවෙසු පඤ්ඤා, ඉදං අපායකොසල්ලං නාම වුච්චතීති. එත්ථාහආයකොසල්ලං තාව පඤ්ඤා හොතු, අපායකොසල්ලං කථං පඤ්ඤා නාම ජාතාති එවං මඤ්ඤති ‘‘අපායුප්පාදනසමත්ථතා අපායකොසල්ලං නාමා’’ති, තං පන තස්ස මතිමත්තං. පඤ්ඤවා එව හි ‘‘මය්හං එවං මනසි කරොතො අනුප්පන්නා කුසලා ධම්මා නුප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා නිරුජ්ඣන්ති. අනුප්පන්නා අකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා වඩ්ඪන්තී’’ති පජානාති, සො එවං ඤත්වා අනුප්පන්නෙ අකුසලෙ ධම්මෙ න උප්පාදෙති, උප්පන්නෙ පජහති. අනුප්පන්නෙ කුසලෙ ධම්මෙ උප්පාදෙති, උප්පන්නෙ භාවනාපාරිපූරිං පාපෙති. එවං අපායකොසල්ලම්පි පඤ්ඤා [Pg.216] එවාති. සබ්බාපීති ආයකොසල්ලපක්ඛිකාපි අපායකොසල්ලපක්ඛිකාපි. තත්‍රුපායාති තත්‍ර තත්‍ර කරණීයෙ උපායභූතා. དེ་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་བྱ་སྟེ། མི་དགེ་བའི་ཆོས་འདི་དག་མི་སྐྱེ་བ་དང་འགོག་པ་ལ། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སྐྱེ་བ་དང་ཕྱིར་ཞིང་འཕེལ་བ་ལ་ཤེས་རབ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་འཕེལ་བ་ལ་མཁས་པ་ཞེས་བྱའོ། ད་ནི་ཉམས་པ་ལ་མཁས་པ་ཡང་གཞུང་གི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'དེ་ལ་གང་ཞིག་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་བྱ་སྟེ། དགེ་བའི་ཆོས་འདི་དག་མི་སྐྱེ་བ་དང་འགག་པ་ལ། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སྐྱེ་བ་དང་ཕྱིར་ཞིང་འཕེལ་བ་ལ་ཤེས་རབ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་ཉམས་པ་ལ་མཁས་པ་ཞེས་བྱའོ། འདི་ལ་སྨྲས་པ། འཕེལ་བ་ལ་མཁས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཏུ་གྱུར་མོད། ཉམས་པ་ལ་མཁས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཤེས་རབ་ཏུ་གྱུར་ཏམ་སྙམ་དུ་བསམས་ནས། 'ཉམས་པ་སྐྱེད་པར་ནུས་པ་ནི་ཉམས་པ་ལ་མཁས་པ་ཞེས་བྱའོ་' ཞེས་སྨྲ་ན། དེ་ནི་དེའི་བློ་ཙམ་མོ། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ནི། 'བདག་གིས་འདི་ལྟར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ན། མ་སྐྱེས་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་མི་སྐྱེ་ལ། སྐྱེས་པ་རྣམས་འགག་པར་འགྱུར། མ་སྐྱེས་པའི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སྐྱེ་ལ། སྐྱེས་པ་རྣམས་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་ཤེས་ཏེ། ཁོང་གིས་དེ་ལྟར་ཤེས་ནས་མ་སྐྱེས་པའི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་མི་སྐྱེད་ལ། སྐྱེས་པ་རྣམས་སྤོང་ངོ་། མ་སྐྱེས་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སྐྱེད་ལ། སྐྱེས་པ་རྣམས་བསྒོམས་པས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ། དེ་ལྟར་ན་ཉམས་པ་ལ་མཁས་པ་ཡང་ཤེས་རབ་ཉིད་དོ། ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཞེས་པ་ནི་འཕེལ་བ་ལ་མཁས་པའི་ཕྱོགས་དང་ཉམས་པ་ལ་མཁས་པའི་ཕྱོགས་གཉིས་ཀའོ། དེ་ལ་ཐབས་ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་ལ་ཐབས་སུ་གྱུར་པའོ། තස්ස තිකිච්ඡනත්ථන්ති අච්චායිකස්ස කිච්චස්ස, භයස්ස වා පරිහරණත්ථං ඨානුප්පත්තියකාරණජානනවසෙනෙවාති ඨානෙ තඞ්ඛණෙ එව උප්පත්ති එතස්ස අත්ථීති ඨානුප්පත්තිකං, ඨානසො උප්පජ්ජනකකාරණං, තස්ස ජානනවසෙනෙව. དེ་གསོ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། ཛ་དྲག་གི་བྱ་བའམ། འཇིགས་པ་ལས་བཟློག་པའི་ཕྱིར། གནས་སུ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཤེས་པའི་དབང་གིས་ཉིད་དེ། གནས་སམ་སྐབས་དེ་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་གནས་སུ་སྐྱེ་བ་སྟེ། གནས་སུ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་དེ་ཉིད་ཤེས་པའི་དབང་གིས་སོ། මජ්ජනාකාරවසෙන පවත්තමානාති අත්තනො වත්ථුනො මදනීයතාය මදස්ස ආපජ්ජනාකාරෙන පවත්තමානා උණ්ණතියො. නිරොගොති අරොගො. මානකරණන්ති මානස්ස උප්පාදනං. යොබ්බනෙ ඨත්වාති යොබ්බනෙ පතිට්ඨාය, යොබ්බනං අපස්සායාති අත්ථො. සබ්බෙසම්පි ජීවිතං නාම මරණපභඞ්ගුරං දුක්ඛානුබන්ධඤ්ච, තදුභයං අනොලොකෙත්වා, පබන්ධට්ඨිතිපච්චයා සුලභතඤ්ච නිස්සාය උප්පජ්ජනකමදො ජීවිතමදොති දස්සෙතුං ‘‘චිරං ජීවි’’න්තිආදි වුත්තං. མྱོས་པའི་རྣམ་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་དངོས་པོ་མྱོས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་མྱོས་པ་སྐྱེ་བའི་རྣམ་པས་འཇུག་པའི་ཁེངས་པའོ། ནད་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ནད་མེད་པའོ། ང་རྒྱལ་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ང་རྒྱལ་སྐྱེད་པའོ། ལང་ཚོ་ལ་གནས་ནས་ཞེས་པ་ནི་ལང་ཚོ་ལ་བརྟེན་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྲོག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་འཆི་བས་འཇིག་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བ་ཡིན་ལ། དེ་གཉིས་ཀ་ལ་མ་བལྟས་པར། རྒྱུན་གནས་པའི་རྐྱེན་དང་རྙེད་སླ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེ་བའི་མྱོས་པ་ནི་སྲོག་གི་མྱོས་པའོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ཡུན་རིང་དུ་འཚོ་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། අධිපති වුච්චති ජෙට්ඨකො, ඉස්සරොති අත්ථො. තතො අධිපතිතො ආගතං ආධිපතෙය්‍යං. කිං තං? පාපස්ස අකරණං. තෙනාහ ‘‘එත්තකොම්හී’’තිආදි. තත්ථ සීලාදයො ලොකියා එව දට්ඨබ්බා, තස්මා විමුත්තියාති ලොකියවිමුත්තියා. ජෙට්ඨකන්ති ඉස්සරං, ගරුන්ති අත්ථො. එත්ථ ච අත්තානං, ධම්මඤ්ච අධිපතිං කත්වා පාපස්ස අකරණං හිරියා වසෙන වෙදිතබ්බං. ලොකං අධිපතිං කත්වා අකරණං ඔත්තප්පස්ස වසෙන. བདག་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཙོ་བོ་སྟེ་དབང་ཕྱུག་གི་དོན་ཏོ། བདག་པོ་དེ་ལས་འོངས་པས་ན་བདག་པོར་བྱེད་པའོ། དེ་གང་ཞེ་ན། སྡིག་པ་མི་བྱེད་པའོ། དེའི་ཕྱིར་ 'བདག་ནི་འདི་ཙམ་མོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ལས་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ལས་སོ། གཙོ་བོ་ཞེས་པ་ནི་དབང་ཕྱུག་སྟེ་བཀུར་བར་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། འདི་ལ་རང་དང་ཆོས་བདག་པོར་བྱས་ནས་སྡིག་པ་མི་བྱེད་པ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པའི་དབང་གིས་རིག་པར་བྱའོ། འཇིག་རྟེན་བདག་པོར་བྱས་ནས་མི་བྱེད་པ་ནི་ཁྲེལ་ཡོད་པའི་དབང་གིས་སོ། කථාවත්ථූනීති කථාය පවත්තිට්ඨානානි. යස්මා තෙහි විනා කථා නප්පවත්තති, තස්මා ‘‘කථාකාරණානී’’ති වුත්තං. අද්ධාන-සද්දස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තො එව, සො පනත්ථතො ධම්මප්පවත්තිමත්තං. ධම්මා චෙත්ථ ඛන්ධා එව, තබ්බිනිමුත්තා ච තෙසං ගති නත්ථීති ආහ ‘‘අතීතං ධම්මං, අතීතක්ඛන්ධෙති අත්ථො’’ති. අයඤ්ච අද්ධා නාම දිසාදි විය අත්ථතො ධම්මප්පවත්තිං උපාදාය පඤ්ඤත්තිමත්තං, න උපාදා න භූතධම්මොති තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. གཏམ་གྱི་གཞི་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་གཏམ་འཇུག་པའི་གནས་རྣམས་སོ། གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་མེད་པར་གཏམ་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར། 'གཏམ་གྱི་རྒྱུ་རྣམས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། དུས་ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དེ། དེ་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཆོས་འཇུག་པ་ཙམ་མོ། འདི་ལ་ཆོས་རྣམས་ནི་ཕུང་པོ་ཉིད་དེ། དེ་དག་ལས་མ་གཏོགས་པར་དེ་དག་གི་འགྲོ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། 'འདས་པའི་ཆོས་ནི་འདས་པའི་ཕུང་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། དུས་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕྱོགས་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཆོས་འཇུག་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བཏགས་པ་ཙམ་སྟེ། རྒྱུར་བྱས་པ་མ་ཡིན་ཞིང་འབྱུང་བའི་ཆོས་ཀྱང་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'གཞན་ཡང་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ‘‘තමවිජ්ඣනට්ඨෙන විදිතකරණට්ඨෙනා’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘පුබ්බෙනිවාසා’’තිආදි වුත්තං. පුබ්බෙනිවාසන්ති පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධෙ. තමන්ති මොහතමං. විජ්ඣතීති විහනති, පජහතීති අත්ථො. තෙනෙව ච පටිච්ඡාදකතමවිජ්ඣනෙන [Pg.217] පුබ්බෙනිවාසඤ්ච විදිතං පාකටං කරොතීති විජ්ජාති. තන්ති චුතූපපාතං. “མུན་པ་འབིགས་པའི་དོན་གྱིས་དང་། ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་”ཞེས་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བཤད་པའི་དོན་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར། “སྔོན་གྱི་གནས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །སྔོན་གྱི་གནས་ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གནས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལའོ། །མུན་པ་ཞེས་པ་ནི་གཏི་མུག་གི་མུན་པའོ། །འབིགས་སོ་ཞེས་པ་ནི་འཇོམས་པའམ་སྤོང་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ཉིད་ཀྱིས་སྒྲིབ་བྱེད་ཀྱི་མུན་པ་བཅོམ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྔོན་གྱི་གནས་ཀྱང་ཤེས་ཤིང་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་རིག་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ནི་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བའོ། ། උපපත්තිදෙවවිසෙසභාවාවහො විහාරොති කත්වා දිබ්බො විහාරො. නනු එවං අඤ්ඤමඤ්ඤානම්පි දිබ්බවිහාරභාවො ආපජ්ජතීති? න තාසං සත්තෙසු හිතූපසංහාරාදිවසෙන පවත්තියා සවිසෙසං නිද්දොසට්ඨෙන, සෙට්ඨට්ඨෙන ච බ්‍රහ්මවිහාරසමඤ්ඤාය නිරුළ්හභාවතො. සුවිසුද්ධිතො පටිපක්ඛසමුච්ඡින්දනවසෙන අරණීයතො පත්තබ්බතො, අරියභාවප්පත්තියා වා අනන්තරං අරියො. අරියානං අයන්ති වා අරියො විහාරො. སྐྱེ་བའི་ལྷ་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་དངོས་པོ་འདྲེན་པའི་གནས་པ་ཡིན་པས་ན་ལྷའི་གནས་པའོ། །འོ་ན་འདི་ལྟར་གཞན་དང་གཞན་དག་ལའང་ལྷའི་གནས་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་རོ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པས་ཁྱད་པར་དུ་སྐྱོན་མེད་པའི་དོན་དང་། གཙོ་བོའི་དོན་གྱིས་ཚངས་པའི་གནས་པ་ཞེས་བྱ་བར་གྲགས་ཤིང་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་དང་། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་རྩད་ནས་གཅོད་པའི་སྒོ་ནས་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རམ། འཕགས་པའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་འབྱུང་བས་ན་འཕགས་པའོ། །ཡང་ན་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་གནས་པ་ཡིན་པས་ན་འཕགས་པའི་གནས་པའོ། ། සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ལྷག་མ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། ། තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. གསུམ་ཚན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། චතුක්කවණ්ණනා བཞི་ཚན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 306. පුබ්බෙති හෙට්ඨා මහාසතිපට්ඨානවණ්ණනායං. ༣༠༦. “སྔོན་”ཞེས་པ་ནི་འོག་ཏུ་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ཆེན་པོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལའོ། ། යො ඡන්දොති යො ඡන්දියනවසෙන ඡන්දො. ඡන්දිකතාති ඡන්දභාවො, ඡන්දිකරණාකාරො වා. කත්තුකම්‍යතාති කත්තුකාමතා. කුසලොති ඡෙකො කොසල්ලසම්භූතො. ධම්මච්ඡන්දොති සභාවච්ඡන්දො. අයඤ්හි ඡන්දො නාම තණ්හාඡන්දො, දිට්ඨිඡන්දො, වීරියඡන්දො, ධම්මච්ඡන්දොති බහුවිධො. ඉධ කත්තුකම්‍යතාකුසලධම්මච්ඡන්දො අධිප්පෙතො. ඡන්දං ජනෙතීති තං ඡන්දං උප්පාදෙති. තං පවත්තෙන්තො හි ජනෙති නාම. වායාමං කරොතීති පයොගං පරක්කමං කරොති. වීරියං ආරභතීති කායිකචෙතසිකවීරියං පවත්තෙති. චිත්තං උපත්ථම්භෙතීති තෙනෙව සහජාතවීරියෙන චිත්තං උක්ඛිපති. පදහතීති පධානං වීරියං කරොති. පටිපාටියා පනෙතානි පදානි උප්පාදනාසෙවනාභාවනාබහුලීකම්මසාතච්චකිරියාහි යොජෙතබ්බානි. විත්ථාරං පරිහරන්තො ‘‘අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො’’තිආදිමාහ. “གང་འདུན་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདུན་པར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདུན་པའོ། །“འདུན་པར་བྱས་པ་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་འདུན་པའི་དངོས་པོའམ། ཡང་ན་འདུན་པར་བྱེད་པའི་རྣམ་པའོ། །“བྱེད་པར་འདོད་པ་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་བྱེད་འདོད་པའོ། །“མཁས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཁས་ཤིང་ཐབས་ལ་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའོ། །“ཆོས་ལ་འདུན་པ་”ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་ལ་འདུན་པའོ། །འདི་ལྟར་འདུན་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་སྲེད་པའི་འདུན་པ་དང་། ལྟ་བའི་འདུན་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་འདུན་པ་དང་། ཆོས་ཀྱི་འདུན་པ་ཞེས་རྣམ་པ་མང་པོ་ཡོད་དོ། །འདིར་ནི་བྱེད་པར་འདོད་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་འདུན་པ་ལ་དགོངས་སོ། །“འདུན་པ་སྐྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་འདུན་པ་དེ་ཉིད་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའོ། །དེ་ཉིད་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ནི་སྐྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །“རྩོལ་བ་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བ་དང་བརྩོན་པ་བྱེད་པའོ། །“བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་མོ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་འཇུག་པར་བྱེད་པའོ། །“སེམས་འཛིན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་དེ་ཉིད་ཀྱིས་སེམས་འདེགས་པར་བྱེད་པའོ། །“རབ་ཏུ་འཇོག་གོ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་བྱེད་པའོ། །གོ་རིམ་བཞིན་དུ་ཚིག་འདི་དག་ནི་བསྐྱེད་པ་དང་། བསྟེན་པ་དང་། བསྒོམ་པ་དང་། མང་དུ་བྱེད་པ་དང་། རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བྱེད་པ་རྣམས་དང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །རྒྱས་པར་བཤད་པ་སྤངས་ཏེ། “འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་ནི་འདི་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ඡන්දං නිස්සායාති ‘‘ඡන්දවතො චෙතොසමාධි හොති, මය්හං එවං හොතී’’ති එවං ඡන්දං නිස්සාය ඡන්දං ධුරං ජෙට්ඨකං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා පවත්තො සමාධි ඡන්දසමාධි. පධානභූතාති පධානජාතා, පධානභාවං වා පත්තා. සඞ්ඛාරාති චතුකිච්චසාධකං සම්මප්පධානවීරියං වදති. තෙහි ධම්මෙහීති [Pg.218] යථාවුත්තසමාධිවීරියෙහි උපෙතං සම්පයුත්තං. ඉද්ධියා පාදන්ති නිප්ඵත්තිපරියායෙන ඉජ්ඣනට්ඨෙන, ඉජ්ඣන්ති එතාය සත්තා ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉමිනා වා පරියායෙන ‘‘ඉද්ධී’’ති සඞ්ඛ්‍යං ගතානං උපචාරජ්ඣානාදිකුසලචිත්තසම්පයුත්තානං ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරානං අධිට්ඨානට්ඨෙන පාදභූතං. යස්මා පුරිමා ඉද්ධි පච්ඡිමාය ඉද්ධියා පාදො පාදකං පදට්ඨානං හොති, තස්මා ‘‘ඉද්ධිභූතං වා පාද’’න්ති ච වුත්තං. සෙසෙසුපීති දුතියඉද්ධිපාදාදීසු. කාමඤ්චෙත්ථ ජනවසභසුත්තෙපි ඉද්ධිපාදවිචාරො ආගතො, සොපි සඞ්ඛෙපතො එවාති ආහ ‘‘විත්ථාරො පන…පෙ… දීපිතො’’ති. “འདུན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་”ཞེས་པ་ནི། “འདུན་པ་དང་ལྡན་པ་ལ་སེམས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཡོད་དེ། བདག་ལའང་དེ་ལྟར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་འདུན་པ་ལ་བརྟེན་ནས། འདུན་པ་གཙོ་བོ་དང་། མཆོག་དང་། སྔོན་དུ་འགྲོ་བར་བྱས་ཏེ་འཇུག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་འདུན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནོ། །“སྤོང་བར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྤོང་བར་སྐྱེས་པའམ། ཡང་ན་སྤོང་བའི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་སོང་བའོ། །“འདུ་བྱེད་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་བཞི་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་ལ་བརྗོད་དོ། །“ཆོས་དེ་དག་དང་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བརྩོན་འགྲུས་དག་དང་ལྡན་ཞིང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའོ། །“རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་”ཞེས་པ་ནི། གྲུབ་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་འགྲུབ་པའི་དོན་གྱིས་སམ། ཡང་ན་“འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་འགྲུབ་པ་དང་། འཕེལ་བ་དང་། ཁྱད་པར་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པའི་རྣམ་གྲངས་འདིས་“རྫུ་འཕྲུལ་”ཞེས་གྲངས་སུ་སོང་བ། ཉེ་བར་བསྡོགས་པའི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་འདུན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་སྤོང་བའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་གནས་པའི་དོན་གྱིས་རྐང་པར་གྱུར་པའོ། །གང་གི་ཕྱིར་སྔ་མའི་རྫུ་འཕྲུལ་ནི་ཕྱི་མའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་དང་། གཞི་དང་། ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“རྫུ་འཕྲུལ་དུ་གྱུར་པའི་རྐང་པ་”ཞེས་ཀྱང་གསུངས་སོ། །“གཞན་དག་ལའང་”ཞེས་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའོ། །འདིར་འདོད་པ་ལྟར་ན་ཛ་ན་བ་ས་བྷའི་མདོ་ལས་ཀྱང་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པའི་དཔྱད་པ་འབྱུང་མོད། དེ་ཡང་མདོར་བསྡུས་པ་ཉིད་ཡིན་པས་ན། “རྒྱས་པར་ནི་...ལྷག་མ་...གསལ་བར་བྱས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། 307. දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛභූතො අත්තභාවොති ආහ ‘‘ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ’’ති. සුඛවිහාරත්ථායාති නික්කිලෙසතාය නිරාමිසෙන සුඛෙන විහරණත්ථාය. ඵලසමාපත්තිඣානානීති චත්තාරිපි ඵලසමාපත්තිඣානානි. අපරභාගෙති ආසවක්ඛයාධිගමතො අපරභාගෙ. නිබ්බත්තිතජ්ඣානානීති අධිගතරූපාරූපජ්ඣානානි. ༣༠༧. “མཐོང་བའི་ཆོས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ལུས་ལ་བརྗོད་པས་ན། “ལུས་འདི་ཉིད་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“བདེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཟང་ཟིང་མེད་པའི་བདེ་བས་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“འབྲས་བུ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་བསམ་གཏན་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་དོ། །“ཕྱིས་ཀྱི་དུས་སུ་”ཞེས་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིས་ཀྱི་དུས་སུའོ། །“མངོན་པར་གྲུབ་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་ལའོ། ། සූරියචන්දපජ්ජොතමණිආදීනන්ති පජ්ජොතග්ගහණෙන පදීපං වදති. ආදි-සද්දෙන උක්කාවිජ්ජුලතාදීනං සඞ්ගහො. ආලොකොති මනසි කරොතීති සූරියචන්දාලොකාදිං දිවා, රත්තිඤ්ච උපලද්ධං යථාලද්ධවසෙනෙව මනසි කරොති චිත්තෙ ඨපෙති. තථාව නං මනසි කරොති, යථාස්ස සුභාවිතාලොකකසිණස්ස විය කසිණාලොකො යදිච්ඡකං යාවදිච්ඡකං. සො ආලොකො රත්තියං උපතිට්ඨති, යෙන තත්ථ දිවාසඤ්ඤං ඨපෙති දිවා විය විගතථිනමිද්ධො හොති. තෙනාහ ‘‘යථා දිවා තථා රත්ති’’න්ති. යථා රත්තිං ආලොකො දිට්ඨොති යථා රත්තියා චන්දාලොකාදිආලොකො දිට්ඨො උපලද්ධො. එවමෙව දිවා මනසි කරොතීති රත්තිං දිට්ඨාකාරෙනෙව දිවා තං ආලොකං මනසි කරොති චිත්තෙ ඨපෙති. අපිහිතෙනාති ථිනමිද්ධපිධානෙන න පිහිතෙන. අනද්ධෙනාති අසඤ්ඡාදිතෙන. සඔභාසන්ති සඤාණොභාසං. ථිනමිද්ධවිනොදනආලොකොපි වා හොතු කසිණාලොකොපි වා පරිකම්මාලොකොපි වා, උපක්කිලෙසාලොකො විය සබ්බායං ආලොකො ඤාණසමුට්ඨානො වාති. ඤාණදස්සනපටිලාභත්ථායාති දිබ්බචක්ඛුඤාණපටිලාභත්ථාය. දිබ්බචක්ඛුඤාණඤ්හි රූපගතස්ස දිබ්බස්ස, ඉතරස්ස ච දස්සනට්ඨෙන ඉධ ‘‘ඤාණදස්සන’’න්ති අධිප්පෙතං. ‘‘ආලොකසඤ්ඤං මනසි කරොතී’’ති [Pg.219] එත්ථ වුත්තආලොකො ථිනමිද්ධවිනොදනආලොකො. පරිකම්මආලොකොති දිබ්බචක්ඛුඤාණාය පරිකම්මකරණවසෙන පවත්තිතආලොකො. තත්ථ පුරිමස්ස වසෙන ‘‘ඛීණාසවස්සා’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තං. තස්ස හි ථිනමිද්ධං සුප්පහීනං හොති, න අඤ්ඤෙසං. දුතියස්ස වසෙන ‘‘තස්මිං වා ආගතෙපී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තස්මින්ති දිබ්බචක්ඛුඤාණෙ. ආගතෙපීති පටිලද්ධෙපි. අනාගතෙපීති අප්පටිලද්ධෙපි. යස්මා තථාරූපස්ස පාදකජ්ඣානස්සෙව වසෙන පරිකම්මආලොකස්ස සම්භවො, යතො තං පරිසුද්ධපරියොදාතතාදිගුණවිසෙසුපසංහිතං, තස්මා ආහ ‘‘පාදක…පෙ… භාවෙතීති වුත්ත’’න්ති. “ཉི་མ་དང་ཟླ་བ་དང་སྒྲོན་མེ་དང་ནོར་བུ་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པ་ལ། སྒྲོན་མེ་ཞེས་བཟུང་བས་ནི་མར་མེ་ལ་བརྗོད་དོ། །སོགས་ཁོངས་ཀྱི་སྒྲ་ལས་ནི་སྒྲོན་མེ་དང་གློག་ལ་སོགས་པ་བསྡུས་སོ། །“སྣང་བ་ཡིད་ལ་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ཉིན་མོ་དང་མཚན་མོ་ཐོབ་པའི་ཉི་ཟླའི་སྣང་བ་ལ་སོགས་པ་ཇི་ལྟར་ཐོབ་པ་བཞིན་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་སེམས་ལ་འཇོག་པའོ། །དེ་ཉིད་དེ་ལྟར་ཡིད་ལ་བྱེད་དེ། དཔེར་ན་སྣང་བའི་ཟད་པར་ཤིན་ཏུ་བསྒོམས་པ་ལ་ཟད་པར་གྱི་སྣང་བ་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་དང་ཇི་ཙམ་འདོད་པ་བཞིན་ནོ། །སྣང་བ་དེ་ནི་མཚན་མོར་ཉེ་བར་གནས་པར་འགྱུར་ཏེ། དེས་ན་དེར་ཉིན་མོའི་འདུ་ཤེས་འཇོག་ཅིང་ཉིན་མོ་བཞིན་དུ་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཇི་ལྟར་ཉིན་མོ་དེ་བཞིན་དུ་མཚན་མོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཇི་ལྟར་མཚན་མོ་སྣང་བ་མཐོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་མཚན་མོར་ཟླ་བའི་སྣང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྣང་བ་མཐོང་ཞིང་ཐོབ་པ་བཞིན་ནོ། །“དེ་བཞིན་དུ་ཉིན་མོ་ཡིད་ལ་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་མཚན་མོར་མཐོང་བའི་རྣམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཉིན་མོར་སྣང་བ་དེ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་སེམས་ལ་འཇོག་པའོ། །“མ་བསྒྲིབས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཀྱི་སྒྲིབ་པས་མ་བསྒྲིབས་པའོ། །“མ་གཡོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་མ་གཡོགས་པའོ། །“སྣང་བ་དང་བཅས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྣང་བ་དང་བཅས་པའོ། །རྨུགས་གཉིད་སེལ་བའི་སྣང་བའམ། ཡང་ན་ཟད་པར་གྱི་སྣང་བའམ། ཡང་ན་སྦྱོར་བའི་སྣང་བ་གང་ཡང་རུང་སྟེ། ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་སྣང་བ་བཞིན་དུ་སྣང་བ་འདི་ཐམས་ཅད་ནི་ཡེ་ཤེས་ལས་ཀུན་ཏུ་ལངས་པ་ཡིན་ནོ། །“ཡེ་ཤེས་དང་མཐོང་བ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ནི་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་ལྷ་དང་གཞན་དག་མཐོང་བའི་དོན་གྱིས་འདིར་“ཡེ་ཤེས་དང་མཐོང་བ་”ཞེས་དགོངས་སོ། །“སྣང་བའི་འདུ་ཤེས་ཡིད་ལ་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་འདིར་བཤད་པའི་སྣང་བ་ནི་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་སེལ་བའི་སྣང་བའོ། །སྦྱོར་བའི་སྣང་བ་ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱིར་སྦྱོར་བ་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་སྣང་བའོ། །དེ་ལ་སྔ་མའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་“ཟག་པ་ཟད་པ་”ཞེས་ཁྱད་པར་དུ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ནི་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཤིན་ཏུ་སྤངས་པ་ཡིན་གྱི། གཞན་དག་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །གཉིས་པའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་“དེ་ལ་འོངས་པའམ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ལའོ། །“འོངས་པའང་”ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པའང་ངོ་། །“མ་འོངས་པའང་”ཞེས་པ་ནི་མ་ཐོབ་པའང་ངོ་། །གང་གི་ཕྱིར་དེ་ལྟ་བུའི་གཞི་རུ་གྱུར་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་དབང་གིས་སྦྱོར་བའི་སྣང་བ་འབྱུང་བ་ཡིན་ལ། གང་གི་ཕྱིར་དེ་ནི་ཡོངས་སུ་དག་པ་དང་རྣམ་པར་བྱང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“གཞི་...ལྷག་མ་...སྒོམ་མོ་ཞེས་གསུངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། සත්තට්ඨානිකස්සාති ‘‘අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.214; 2.69; ම. නි. 1.102) වුත්තස්ස සත්තට්ඨානිකස්ස. සතිපි සෙක්ඛානං පරිඤ්ඤාතභාවෙ එකන්තතො පරිඤ්ඤාතවත්ථුකා නාම අරහන්තො එවාති වුත්තං ‘‘ඛීණාසවස්ස වත්ථු විදිතං හොතී’’තිආදි. වත්ථාරම්මණවිදිතතායාති වත්ථුනො, ආරම්මණස්ස ච යාථාවතො විදිතභාවෙන. යථා හි සප්පපරියෙසනං චරන්තෙන තස්ස ආසයෙ විදිතෙ සොපි විදිතො එව ච හොති මන්තාගදබලෙන තස්ස ගහණස්ස සුකරත්තා, එවං වෙදනාය ආසයභූතෙ වත්ථුම්හි, ආරම්මණෙ ච විදිතෙ ආදිකම්මිකස්සපි වෙදනා විදිතා එව හොති සලක්ඛණතො, සාමඤ්ඤලක්ඛණතො ච තස්සා ගහණස්ස සුකරත්තා, පගෙව පරිඤ්ඤාතවත්ථුකස්ස ඛීණාසවස්ස. තස්ස හි උප්පාදක්ඛණෙපි ඨිතික්ඛණෙපි භඞ්ගක්ඛණෙපි වෙදනා විදිතා පාකටා හොන්ති. තෙනාහ ‘‘එවං වෙදනා උප්පජ්ජන්තී’’තිආදි. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං, යදිදං පාළියං වෙදනාසඤ්ඤාවිතක්කග්ගහණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘න කෙවල’’න්තිආදිමාහ, තෙන අවසෙසතො සබ්බධම්මානම්පි උප්පාදාදිතො විදිතභාවං දස්සෙති. “གནས་བདུན་པ་”ཞེས་པ་ནི། “སྔོན་དུ་སོང་བ་དང་ཕྱིར་ལོག་པ་ན་ཤེས་བཞིན་དུ་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་གནས་བདུན་པ་ལའོ། །སློབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ཡོད་མོད་ཀྱི། གཏན་དུ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་གཞི་དང་ལྡན་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཁོ་ན་ཡིན་པས་ན། “ཟག་པ་ཟད་པའི་གཞི་ནི་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“གཞི་དང་དམིགས་པ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། གཞི་དང་དམིགས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པའི་དངོས་པོའོ། །འདི་ལྟར་དཔེར་ན། སྦྲུལ་ཚོལ་བར་བྱེད་པས་དེའི་གནས་ཤེས་པ་ན། སྔགས་དང་སྨན་གྱི་མཐུས་དེ་འཛིན་པ་སླ་བའི་ཕྱིར་དེ་ཉིད་ཀྱང་ཤེས་པ་ཡིན་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་ཚོར་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་གཞི་དང་དམིགས་པ་ཤེས་པ་ན། ལས་དང་པོ་པ་ལའང་རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཚོར་བ་དེ་ཉིད་འཛིན་པ་སླ་བའི་ཕྱིར་ཤེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ན། གཞི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས། དེ་ལ་ནི་སྐྱེ་བའི་སྐད་ཅིག་མ་དང་། གནས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་དང་། འཇིག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལའང་ཚོར་བ་རྣམས་ཤེས་ཤིང་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“འདི་ལྟར་ཚོར་བ་རྣམས་སྐྱེའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ལུང་ལས་ཚོར་བ་དང་འདུ་ཤེས་དང་རྟོག་པ་འཛིན་པ་འདི་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་ཞིག་ཡིན་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ཙམ་དུ་མ་ཟད་”ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། དེས་ན་ལྷག་མའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། ། ඉදානි න කෙවලං ඛණතො එව, අථ ඛො පච්චයතොපි අනිච්චාදිතොපි න කෙවලං ඛීණාසවානංයෙව වසෙන, අථ ඛො එකච්චානං සෙක්ඛානම්පි වසෙන වෙදනාදීනං විදිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අවිජ්ජාසමුදයාති අවිජ්ජාය උප්පාදා, අත්ථිභාවාති අත්ථො. නිරොධවිරොධී හි උප්පාදො අත්ථිභාවවාචකොපි හොතීති තස්මා පුරිමභවසිද්ධාය අවිජ්ජාය සති ඉමස්මිං භවෙ වෙදනාය [Pg.220] උප්පාදො හොතීති අත්ථො. අවිජ්ජාදීහි අතීතකාලිකාදීහි තෙසං සහකාරණභූතානි උප්පාදාදීනිපි ගහිතානෙවාති වෙදිතබ්බං. වෙදනාය පවත්තිපච්චයෙසු ඵස්සස්ස බලවභාවතො සො එව ගහිතො ‘‘ඵස්සසමුදයා’’ති. තස්මිං පන ගහිතෙ පවත්තිපච්චයතාසාමඤ්ඤෙන වත්ථාරම්මණාදීනිපි ගහිතානෙව හොන්තීති සබ්බස්සාපි වෙදනාය අනවසෙසතො පච්චයතො උදයදස්සනං විභාවිතන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘නිබ්බත්තිලක්ඛණ’’න්තිආදිනා ඛණවසෙන උදයදස්සනමාහ. උප්පජ්ජති එතස්මාති උප්පාදො, උප්පජ්ජනං උප්පාදොති පච්චයලක්ඛණං, ඛණලක්ඛණඤ්ච උභයං එකජ්ඣං ගහෙත්වා ආහ ‘‘එවං වෙදනාය උප්පාදො විදිතො හොතී’’ති. ད་ནི་སྐད་ཅིག་མ་ཙམ་ལས་མ་ཟད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་རྐྱེན་གྱི་སྒོ་ནས་དང་། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་། ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་ཁོ་ན་ལས་མ་ཟད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་སློབ་པ་ཁ་ཅིག་གི་དབང་གིས་ཀྱང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་ཤེས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “གཞན་ཡང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“མ་རིག་པ་ཀུན་ཏུ་འབྱུང་བས་”ཞེས་པ་ནི་མ་རིག་པ་སྐྱེ་བ་ལས་ཏེ། ཡོད་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འགོག་པ་དང་འགལ་བའི་སྐྱེ་བ་ནི་ཡོད་པ་བརྗོད་པ་ཉིད་ཀྱང་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་སྔོན་གྱི་སྲིད་པར་གྲུབ་པའི་མ་རིག་པ་ཡོད་པ་ན། སྲིད་པ་འདིར་ཚོར་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདས་པའི་དུས་ལ་སོགས་པའི་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་དག་གིས། དེ་དག་གི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །ཚོར་བ་འཇུག་པའི་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་རེག་པ་ནི་མཐུ་ཆེ་བའི་ཕྱིར། དེ་ཉིད་ཁོ་ན་བཟུང་སྟེ། “རེག་པ་ཀུན་ཏུ་འབྱུང་བས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་བཟུང་བ་ན་འཇུག་པའི་རྐྱེན་གྱི་སྤྱི་ཉིད་ཀྱིས་གཞི་དང་དམིགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། ཚོར་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་མ་ལུས་པར་རྐྱེན་གྱི་སྒོ་ནས་ཀུན་འབྱུང་བ་མཐོང་བ་གསལ་བར་བྱས་སོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། །“མངོན་པར་གྲུབ་པའི་མཚན་ཉིད་”ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སྐད་ཅིག་མའི་སྒོ་ནས་ཀུན་འབྱུང་བ་མཐོང་བ་གསུངས་སོ། །འདི་ལས་སྐྱེ་བས་ན་སྐྱེ་བ་སྟེ། སྐྱེ་བ་ཉིད་སྐྱེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་རྐྱེན་གྱི་མཚན་ཉིད་དང་། སྐད་ཅིག་མའི་མཚན་ཉིད་གཉིས་ཀ་གཅིག་ཏུ་བཟུང་ནས། “འདི་ལྟར་ཚོར་བ་སྐྱེ་བ་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། අනිච්චතො මනසි කරොතොති වෙදනා නාමායං අනච්චන්තිකතාය ආදිඅන්තවතී උදයබ්බයපරිච්ඡින්නා ඛණභඞ්ගුරා තාවකාලිකා, තස්මා ‘‘අනිච්චා’’ති අනිච්චතො මනසි කරොතො. තස්සා ඛයතො, වයතො ච උපට්ඨානං විදිතං පාකටං හොති. දුක්ඛතො මනසි කරොතොති අනිච්චත්තා එව වෙදනා උදයබ්බයපටිපීළිතතාය, දුක්ඛමතාය, දුක්ඛවත්ථුතාය ච ‘‘දුක්ඛා’’ති මනසි කරොතො භයතො භායිතබ්බතො තස්සා උපට්ඨානං විදිතං පාකටං හොතීති. තථා අනිච්චත්තා, දුක්ඛත්තා එව ච වෙදනා අත්තරහිතා අසාරා නිස්සාරා අවසවත්තිනී තුච්ඡාති වෙදනං අනත්තතො මනසි කරොතො සුඤ්ඤතො රිත්තතො අසාමිකතො උපට්ඨානං විදිතං පාකටං හොති. ‘‘ඛයතො’’තිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස නිගමනං. තස්මා වෙදනං ඛයතො භයතො සුඤ්ඤතො ජානාතීති අත්ථවසෙන විභත්තිපරිණාමො වෙදිතබ්බො. අවිජ්ජානිරොධා වෙදනානිරොධොති අග්ගමග්ගෙන අවිජ්ජාය අනුප්පාදනිරොධතො වෙදනාය අනුප්පාදනිරොධො හොති පච්චයාභාවෙ අභාවතො. සෙසං සමුදයවාරෙ වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. ඉධ සමාධිභාවනාති සිඛාප්පත්තා අරියානං විපස්සනාසමාධිභාවනා. තස්සා පාදකභූතා ඣානසමාපත්ති වෙදිතබ්බා. མི་རྟག་པར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི། ཚོར་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་གཏན་དུ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཐོག་མ་དང་མཐའ་མ་དང་ལྡན་པ། སྐྱེ་འཇིག་གིས་ཡོངས་སུ་ཆད་པ། སྐད་ཅིག་མས་འཇིག་པ། གནས་སྐབས་ཙམ་པ་ཡིན་པས། དེ་བས་ན་ “མི་རྟག་པ་” ཞེས་མི་རྟག་པར་ཡིད་ལ་བྱེད་དོ། །དེའི་ཟད་པ་དང་འཇིག་པའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་གནས་པ་ནི་ཤེས་ཤིང་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །སྡུག་བསྔལ་བར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི། མི་རྟག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཚོར་བ་ནི་སྐྱེ་འཇིག་གིས་གནོད་པར་བྱས་པ་ཉིད་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་ཉིད་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་གནས་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། “སྡུག་བསྔལ་བ་” ཞེས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ། འཇིགས་པ་དང་འཇིགས་པར་བྱ་བའི་སྒོ་ནས་དེའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ནི་ཤེས་ཤིང་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་མི་རྟག་པ་ཉིད་དང་སྡུག་བསྔལ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཚོར་བ་ནི་བདག་དང་བྲལ་བ། སྙིང་པོ་མེད་པ། སྙིང་པོ་དང་བྲལ་བ། རང་དབང་མེད་པ། གསོག་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཚོར་བ་ལ་བདག་མེད་པར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ། སྟོང་པ་ཉིད་དང་། གསོག་ཉིད་དང་། བདག་པོ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་གནས་པ་ནི་ཤེས་ཤིང་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །“ཟད་པའི་སྒོ་ནས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་མཇུག་བསྡུ་བའོ། །དེ་བས་ན་ཚོར་བ་ནི་ཟད་པ་དང་། འཇིགས་པ་དང་། སྟོང་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་དབྱེ་བསྒྱུར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། །མ་རིག་པ་འགགས་པས་ཚོར་བ་འགག་པ་ཞེས་པ་ནི། ལམ་གྱི་མཆོག་གིས་མ་རིག་པ་མི་སྐྱེ་བའི་ชོས་ཅན་དུ་འགགས་པའི་ཕྱིར། རྐྱེན་མེད་པས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ཚོར་བ་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་དུ་འགག་པར་འགྱུར་རོ། །ལྷག་མ་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་ཐེངས་སུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་ཏིང་ངེ་འཛིན་བསྒོམ་པ་ཞེས་པ་ནི་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ལྷག་མཐོང་གི་ཏིང་ངེ་འཛིན་བསྒོམ་པའོ། །དེའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་སྙོམས་འཇུག་ནི་ཤེས་པར་བྱའོ། ། වුත්තනයමෙව මහාපදානෙ (දී. නි. 2.62). བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་སྐྱེས་པ་ཆེན་པོའི་མདོ་ (དཱིགྷནིཀཱཡ། ༢.༦༢) ལས་ཀྱང་འབྱུང་ངོ་། ། 308. පමාණං අග්ගහෙත්වාති අසුභභාවනා විය පදෙසං අග්ගහෙත්වා. එකස්මිම්පි සත්තෙ පමාණාග්ගහණෙන අනවසෙසඵරණෙන. නත්ථි එතාසං [Pg.221] ගහෙතබ්බං පමාණන්ති හි අප්පමාණා, අප්පමාණා එව අප්පමඤ්ඤා. ༣༠༨. “ཚད་མ་བཟུང་བར་” ཞེས་པ་ནི། མི་སྡུག་པ་སྒོམ་པ་བཞིན་དུ་ཕྱོགས་གཅིག་མ་བཟུང་བར་རོ། །སེམས་ཅན་གཅིག་ལའང་ཚད་འཛིན་པ་མེད་པར་མ་ལུས་པར་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སོ། །འདི་དག་ལ་གཟུང་བར་བྱ་བའི་ཚད་མེད་པའི་ཕྱིར་ཚད་མེད་པ་སྟེ། ཚད་མེད་པ་ཉིད་ཚད་མེད་པའོ། ། අපස්සයිතබ්බට්ඨෙන අපස්සෙනානි, ඉධ භික්ඛු යානි අපස්සාය තිස්සො සික්ඛා සික්ඛිතුං සමත්ථො හොති, තෙසමෙව අධිවචනං. තානි පනෙතානි පච්චයානං සඞ්ඛාය සෙවිතා අධිවාසනක්ඛන්ති, වජ්ජනීයවජ්ජනං, විනොදෙතබ්බවිනොදනඤ්ච. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛායෙකං අධිවාසෙතී’’තිආදි. තත්ථ සම්මදෙව ඛායති උපට්ඨාති පටිභාතීති සඞ්ඛා, ඤාණන්ති ආහ ‘‘සඞ්ඛායාති ඤාණෙනා’’ති. සඞ්ඛාය සෙවිතා නාම යං සෙවතො අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, තස්ස සෙවනාති ආහ ‘‘සෙවිතබ්බයුත්තකමෙව සෙවතී’’ති. අධිවාසනාදීසුපි එසෙව නයො. අන්තො පවිසිතුන්ති අබ්භන්තරෙ අත්තනො චිත්තෙ පවත්තිතුං න දෙති. བརྟེན་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ན་བརྟེན་པ་རྣམས་ཏེ། འདིར་དགེ་སློང་གང་དག་ལ་བརྟེན་ནས་བསླབ་པ་གསུམ་ལ་བསླབ་པར་ནུས་པར་འགྱུར་བ་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །དེ་དག་ནི་རྐྱེན་རྣམས་ལ་སོ་སོར་བརྟགས་ནས་བསྟེན་པ་དང་། བཟོད་པར་བྱ་བ་ལ་བཟོད་པ། སྤང་བར་བྱ་བ་སྤོང་བ། བསལ་བར་བྱ་བ་སེལ་བ་རྣམས་སོ། །དེ་བས་ན་ “སོ་སོར་བརྟགས་ནས་གཅིག་བཟོད་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་སྣང་བ། ཉེ་བར་གནས་པ། སྤོབས་པར་འགྱུར་བ་ནི་སོ་སོར་བརྟགས་པ་སྟེ། ཡེ་ཤེས་སོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར་ “སོ་སོར་བརྟགས་ནས་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །སོ་སོར་བརྟགས་ནས་བསྟེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། གང་ཞིག་བསྟེན་པ་ལས་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཉམས་ཤིང་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཕེལ་བར་འགྱུར་བ་དེ་བསྟེན་པ་སྟེ། དེ་བས་ན་ “བསྟེན་པར་འོས་པ་ཉིད་བསྟེན་ཏོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །བཟོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“ནང་དུ་འཇུག་པ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་སེམས་ཀྱི་ནང་དུ་འཇུག་ཅིང་རྒྱུ་བར་མི་སྟེར་བའོ། ། අරියවංසචතුක්කවණ්ණනා འཕགས་པའི་རིགས་བཞིའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། 309. වංස-සද්දො ‘‘පිට්ඨිවංසං අතික්කමිත්වා නිසීදතී’’තිආදීසු ද්වින්නං ද්වින්නං ගොපානසීනං සන්ධානට්ඨානෙ ඨපෙතබ්බදණ්ඩකෙ ආගතො. ༣༠༩. རིགས་སམ་གདུང་མའི་སྒྲ་ (vaṃsa) ནི། “ཐོག་གི་གདུང་མ་ལས་འདས་ཏེ་འདུག་གོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས། ཕྱམ་གཉིས་གཉིས་ཀྱི་མཚམས་སྦྱོར་བའི་གནས་སུ་གཞག་པར་བྱ་བའི་གདུང་མ་ལ་འཇུག་གོ། ། ‘‘වංසො විසාලොව යථා විසත්තො,පුත්තෙසු දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා; වංසෙ කළීරොව අසජ්ජමානො,එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’තිආදීසු. (අප. 1.1.94); “ཇི་ལྟར་སྨྱུག་མ་ཆེན་པོ་འཁྲིལ་བ་བཞིན། །བུ་དང་ཆུང་མ་དག་ལ་ཆགས་པ་གང་། །སྨྱུག་མའི་མྱུ་གུ་བཞིན་དུ་མ་ཆགས་པར། །བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས། (ཨཔདཱན། ༡.༡.༩༤) අකණ්ඩකෙ. ‘‘භෙරිසද්දො මුදිඞ්ගසද්දො වංසසද්දො කංසතාළසද්දො’’තිආදීසු තූරියවිසෙසෙ, යො ‘‘වෙණූ’’ තිපි වුච්චති. ‘‘අභින්නෙන පිට්ඨිවංසෙන මතො හත්ථී’’තිආදීසු හත්ථිආදීනං පිට්ඨිවෙමජ්ඣෙ පදෙසෙ. ‘‘කුලවංසං ඨපෙස්සාමී’’තිආදීසු (දී. නි. 3.267) කුලවංසෙ. ‘‘වංසානුරක්ඛකො පවෙණීපාලකො’’තිආදීසු (විසුද්ධි. 1.42) ගුණානුපුබ්බියං ගුණානං පබන්ධප්පවත්තියං. ඉධ පන චතුපච්චයසන්තොසභාවනාරාමතාසඞ්ඛාතගුණානං පබන්ධෙ දට්ඨබ්බො. තස්ස පන වංසස්ස කුලන්වයං, ගුණන්වයඤ්ච නිදස්සනවසෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඛත්තියවංසොති ඛත්තියකුලන්වයො. එසෙව නයො සෙසපදෙසුපි. සමණවංසො පන සමණතන්ති සමණපවෙණී. මූලගන්ධාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන යථා සාරගන්ධාදීනං සඞ්ගහො, එවමෙත්ථ ගොරසාදීනම්පි සඞ්ගහො [Pg.222] දට්ඨබ්බො. දුතියෙන පන ආදි-සද්දෙන කාසිකවත්ථසප්පිමණ්ඩාදීනං. අරිය-සද්දො අමිලක්ඛූසුපි මනුස්සෙසු වත්තති, යෙසං පන නිවාසනට්ඨානං ‘‘අරියං ආයතන’’න්ති වුච්චති. යථාහ ‘‘යාවතා, ආනන්ද, අරියං ආයතන’’න්ති (දී. නි. 2.152; උදා. 76) ලොකියසාධුජනෙසුපි ‘‘යෙ හි වො අරියා පරිසුද්ධකායකම්මන්තා…පෙ… තෙසං අහං අඤ්ඤතරො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.35). ඉධ පන යෙ ‘‘ආරකා කිලෙසෙහී’’තිආදිනා ලද්ධනිබ්බචනා පටිවිද්ධඅරියසච්චා, තෙ එව අධිප්පෙතාති දස්සෙතුං ‘‘කෙ පන තෙ අරියා’’ති පුච්ඡං කත්වා ‘‘අරියා වුච්චන්තී’’තිආදි වුත්තං. ཚིགས་མེད་པའི་སྨྱུག་མ་ལའོ། །“རྔའི་སྒྲ་དང་། རྫ་རྔའི་སྒྲ་དང་། གླིང་བུའི་སྒྲ་དང་། སིལ་སྙན་གྱི་སྒྲ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་རོལ་མོའི་བྱེ་བྲག་སྟེ། གང་ཞིག་ “འཁར་གླིང་” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །“སྒལ་ཚིགས་མ་ཆག་པར་གླང་པོ་ཆེ་ཤིའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་སྒལ་གཞུང་གི་དབུས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ལའོ། །“རིགས་ཀྱི་རྒྱུད་འཛིན་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (དཱིགྷནིཀཱཡ། ༣.༢༦༧) ལས་རིགས་ཀྱི་བརྒྱུད་པ་ལའོ། །“རིགས་སྲུང་བ་དང་བརྒྱུད་པ་སྐྱོང་བ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (ཝིསུདྡྷིམགྒ། ༡.༤༢) ལས་ཡོན་ཏན་གྱི་གོ་རིམ་མམ་ཡོན་ཏན་གྱི་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་འཇུག་པ་ལའོ། །འདིར་ནི་ཉེ་བར་མཁོ་བའི་ཡོ་བྱད་བཞི་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། བསྒོམ་པ་ལ་དགའ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཡོན་ཏན་གྱི་རྒྱུན་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ། །རིགས་དེའི་རིགས་ཀྱི་བརྒྱུད་པ་དང་ཡོན་ཏན་གྱི་བརྒྱུད་པ་དཔེའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟར་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་རྒྱལ་རིགས་ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོའི་རིགས་ཀྱི་བརྒྱུད་པའོ། །ཚུལ་འདི་ཉིད་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དགེ་སྦྱོང་གི་རིགས་ནི་དགེ་སྦྱོང་གི་ལུགས་སམ་དགེ་སྦྱོང་གི་བརྒྱུད་པའོ། །“རྩ་བའི་དྲི་ལ་སོགས་པ་” ཞེས་པའི་སོགས་ཁོངས་ནས་ཇི་ལྟར་སྙིང་པོའི་དྲི་ལ་སོགས་པ་བསྡུ་བ་བཞིན། འདིར་ཡང་བ་ལང་གི་འོ་མ་ལས་བྱུང་བའི་བཅུད་ལ་སོགས་པའང་བསྡུ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །སོགས་སྒྲ་གཉིས་པ་ལས་ནི་ཡུལ་ཀཱ་ཤིའི་རས་དང་མར་གྱི་ཉིང་ཁུ་ལ་སོགས་པའོ། །“འཕགས་པ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཀློ་ཀློ་མ་ཡིན་པའི་མི་རྣམས་ལའང་འཇུག་སྟེ། གང་དག་གི་གནས་གཞི་ལ་ “འཕགས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་” ཅེས་བརྗོད་དོ། །ཇི་སྐད་དུ། “ཀུན་དགའ་བོ་ཇི་ཙམ་པར་འཕགས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །” ཞེས་དང་། (དཱིགྷནིཀཱཡ། ༢.༡༥༢། ཨུདཱན། ༧༦) འཇིག་རྟེན་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ལའང་། “ཁྱེད་ཀྱི་འཕགས་པ་ལུས་ཀྱི་ལས་ཡོངས་སུ་དག་པ་གང་དག་ཡིན་པ་...པེ་... ང་ནི་དེ་དག་གི་ནང་ནས་གཅིག་གོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (མཛྫྷིམནིཀཱཡ། ༡.༣༥) གསུངས་སོ། །འདིར་ནི་ “ཉོན་མོངས་པ་ལས་རིང་དུ་གྱུར་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ངེས་ཚིག་ཐོབ་པ་དང་། འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྟོགས་པ་རྣམས་ཉིད་བསྟན་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར། “འཕགས་པ་དེ་དག་གང་དག་ཡིན་ནམ་” ཞེས་དྲི་བ་མཛད་ནས། “འཕགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་...” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། තත්ථ යෙ මහාපණිධානකප්පතො පට්ඨාය යාවායං කප්පො, එත්ථන්තරෙ උප්පන්නා සම්මාසම්බුද්ධා, තෙ තාව සරූපතො දස්සෙත්වා තදඤ්ඤෙපි සම්මාසම්බුද්ධෙ, පච්චෙකබුද්ධෙ, බුද්ධසාවකෙ ච සඞ්ගහෙත්වා අනවසෙසතො අරියෙ දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යාව සාසනං න අන්තරධායති, තාව සත්ථා ධරති එව නාමාති ඉමමෙව භගවන්තං, යෙ චෙතරහි බුද්ධසාවකා, තෙ ච සන්ධාය පච්චුප්පන්නග්ගහණං. තස්මිං තස්මිං වා කාලෙ තෙ තෙ පච්චුප්පන්නාති චෙ, අතීතානාගතග්ගහණං න කත්තබ්බං සියා. ඉදානි යථා භගවා ‘‘ධම්මං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙස්සාමි, යදිදං ඡඡක්කානී’’ති ඡක්කදෙසනාය (ම. නි. 3.420) අට්ඨහි පදෙහි වණ්ණං අභාසි, එවං මහාඅරියවංසදෙසනාය අරියානං වංසානං ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, අරියවංසා අග්ගඤ්ඤා රත්තඤ්ඤා වංසඤ්ඤා පොරාණා අසංකිණ්ණා අසංකිණ්ණපුබ්බා න සඞ්කීයන්ති න සඞ්කීයිස්සන්ති අප්පටිකුට්ඨා සමණෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි විඤ්ඤූහී’’ති (අ. නි. 4.28) යෙහි නවහි පදෙහි වණ්ණං අභාසි, තානි තාව ආනෙත්වා ථොමනාවසෙනෙව වණ්ණෙන්තො ‘‘තෙ ඛො පනෙතෙ’’තිආදිමාහ. අග්ගාති ජානිතබ්බා සබ්බවංසෙහි සෙට්ඨභාවතො, සෙට්ඨභාවසාධනතො ච. දීඝරත්තං පවත්තාති ජානිතබ්බා රත්තඤ්ඤූහි, බුද්ධාදීහි තෙහි ච තථා අනුට්ඨිතත්තා. වංසාති ජානිතබ්බා බුද්ධාදීනං අරියානං වංසාති ජානිතබ්බා. පොරාණාති පුරාතනා. න අධුනුප්පත්තිකාති න අධුනාතනා. අසංකිණ්ණාති න ඛිත්තා න ඡඩ්ඩිතා. තෙනාහ ‘‘අනපනීතා’’ති. න අපනීතපුබ්බාති න [Pg.223] ඡඩ්ඩිතපුබ්බා තිස්සන්නං සික්ඛානං පරිපූරණූපායභාවතො න පරිචත්තපුබ්බා. තතො එව ඉදානිපි න අපනීයන්ති, අනාගතෙපි න අපනීයිස්සන්ති. යෙ ධම්මසභාවස්ස විජානනෙව විඤ්ඤූ සමිතපාපසමණා චෙව බාහිතපාපබ්‍රාහ්මණා ච, තෙහි අප්පටිකුට්ඨා අප්පටික්ඛිත්තා. යෙ හි න පටික්කොසිතබ්බා, තෙ අනින්දිතබ්බා අගරහිතබ්බා. අපරිච්චජිතබ්බතාය අප්පටික්ඛිපිතබ්බා හොන්තීති. དེ་ལ་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་བཏབ་པའི་བསྐལ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་བསྐལ་པ་འདིའི་བར་དུ། བར་སྐབས་འདིར་བྱུང་བའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་བསྟན་ནས། དེ་ལས་གཞན་པའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱང་བསྡུས་ཏེ་མ་ལུས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གཞན་ཡང་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཇི་སྲིད་དུ་བསྟན་པ་མ་ནུབ་པ་དེ་སྲིད་དུ་སྟོན་པ་བཞུགས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་འདི་ཉིད་དང་། ད་ལྟར་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ལ་དགོངས་ནས་ད་ལྟར་བ་བཟུང་བའོ། །གལ་ཏེ་དུས་དེ་དང་དེ་ལ་དེ་དང་དེ་དག་ད་ལྟར་བ་ཡིན་ནོ་ཞེ་ན། འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་བཟུང་བར་མི་བྱའོ། །ད་ནི་ཇི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “དགེ་སློང་དག །ངས་ཁྱེད་ཅག་ལ་ཆོས་བསྟན་པར་བྱ་སྟེ། ཐོག་མར་དགེ་བ། བར་དུ་དགེ་བ། མཐར་དགེ་བ། དོན་དང་ལྡན་པ། ཚིག་འབྲུ་བཟང་པོ། མ་འདྲེས་པ། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ། ཡོངས་སུ་དག་པའི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ་ཚན་པ་དྲུག་པོ་འདི་དག་བསྟན་པར་བྱའོ། །” ཞེས་ཚན་པ་དྲུག་གི་ཆོས་བསྟན་པ་ (མཛྫྷིམནིཀཱཡ། ༣.༤༢༠) ལས་ཚིག་བརྒྱད་ཀྱིས་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་འཕགས་པའི་རིགས་ཆེན་པོའི་ཆོས་བསྟན་པ་ལས། འཕགས་པའི་རིགས་རྣམས་ལ། “དགེ་སློང་དག །འཕགས་པའི་རིགས་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། ཡུན་རིང་དུ་གནས་པ། རིགས་སུ་གྱུར་པ། སྔོན་གྱི་ལུགས་སུ་གྱུར་པ། མ་འདྲེས་པ། སྔོན་ཆད་མ་འདྲེས་པ། ད་ལྟར་ཡང་མི་འདྲེས་པ། མ་འོངས་པ་ནའང་མི་འདྲེས་པ། དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་སྨད་པ་དག་གོ། །” ཞེས་ (ཨངྒུཏྟརནིཀཱཡ། ༤.༢༨) ཚིག་དགུ་པོ་གང་དག་གིས་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་དེ་དག་བཀོད་ནས། བསྟོད་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་འགྲེལ་བར་མཛད་དེ། “དེ་དག་ནི་...” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །མཆོག་ཅེས་པ་ནི་རིགས་ཐམས་ཅད་ལས་གཙོ་བོ་ཉིད་དང་། གཙོ་བོ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡུན་རིང་དུ་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡུན་རིང་དུ་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གིས་དེ་ལྟར་བསྒྲུབས་པའི་ཕྱིར་རོ། །རིགས་ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་རིགས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །སྔོན་གྱི་ཞེས་པ་ནི་གནའ་བོའི་འོ། །དེང་སང་བྱུང་བ་མ་ཡིན་པ་ཞེས་པ་ནི་དེང་དུས་ཀྱི་མ་ཡིན་པའོ། །མ་འདྲེས་པ་ཞེས་པ་ནི་མ་བོར་བ་དང་མ་སྤངས་པའོ། །དེ་བས་ན་ “མ་བསལ་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །སྔོན་ཆད་མ་བསལ་བ་ཞེས་པ་ནི་བསླབ་པ་གསུམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་སྔོན་ཆད་མ་བོར་བའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ད་ལྟར་ཡང་མི་བསལ་ལ། མ་འོངས་པ་ནའང་བསལ་བར་མི་འགྱུར་རོ། །ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་མཁས་པ་སྟེ། སྡིག་པ་ཞི་བར་བྱས་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་། སྡིག་པ་བསལ་བའི་བྲམ་ཟེ་དེ་དག་གིས་མ་སྨད་པ་སྟེ་མ་སྤངས་པའོ། །གང་དག་ལ་སྨད་པར་མི་བྱ་བ་དེ་དག་ནི་བསྔགས་པར་བྱ་བ་སྟེ་སྨད་དུ་མེད་པའོ། །ཡོངས་སུ་མི་སྤང་བའི་ཕྱིར་སྤང་བར་མི་བྱ་བ་དག་གོ། ། සන්තුට්ඨොති එත්ථ යථාධිප්පෙතසන්තොසමෙව දස්සෙන්තො ‘‘පච්චයසන්තොසවසෙන සන්තුට්ඨො’’ති වුත්තං. ඣානවිපස්සනාදිවසෙනපි ඉධ භික්ඛුනො සන්තුට්ඨතා හොතීති. ඉතරීතරෙනාති ඉතරෙන ඉතරෙන. ඉතර-සද්දොයං අනියමවචනො, ද්වික්ඛත්තුං වුච්චමානො යංකිඤ්චි-සද්දෙහි සමානත්ථො හොතීති වුත්තං ‘‘යෙන කෙනචී’’ති. ස්වායං අනියමවාචිතාය එව යථා ථූලාදීනං අඤ්ඤතරවචනො, එවං යථාලද්ධාදීනම්පි අඤ්ඤතරවචනොති තත්ථ දුතියපක්ඛස්සෙව ඉධ ඉච්ඡිතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘අථ ඛො’’තිආදිමාහ. නනු ච යථාලද්ධාදයොපි ථූලාදයො එව? සච්චමෙතං, තථාපි අත්ථි විසෙසො. යො හි යථාලද්ධෙසු ථූලාදීසු සන්තොසො, සො යථාලාභසන්තොසො එව, න ඉතරො. න හි සො පච්චයමත්තසන්නිස්සයො ඉච්ඡිතො, අථ ඛො අත්තනො කායබලසාරුප්පභාවසන්නිස්සයොපි. ථූලදුකාදයො ච තයොපි චීවරෙ ලබ්භන්ති. මජ්ඣිමො චතුපච්චයසාධාරණො, පච්ඡිමො පන චීවරෙ, සෙනාසනෙ ච ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘ඉමෙ තයො සන්තොසෙ’’ති ඉදං සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන වුත්තං. යෙ හි පරතො ගිලානපච්චයං පිණ්ඩපාතෙ එව පක්ඛිපිත්වා චීවරෙ වීසති, පිණ්ඩපාතෙ පන්නරස, සෙනාසනෙ පන්නරසාති සමපණ්ණාසසන්තොසා වුච්චන්ති, තෙ සබ්බෙපි යථාරහං ඉමෙසු එව තීසු සන්තොසෙසු සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡන්තීති. “ཆོག་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་འདིར་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་སྟོན་པར། “ཡོ་བྱད་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་དབང་གིས་ཆོག་ཤེས་པའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །བསམ་གཏན་དང་ལྷག་མཐོང་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་འདིར་དགེ་སློང་གི་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་འགྱུར་རོ། །“གང་ཡང་རུང་བས་” ཞེས་པ་ནི་གང་ཡང་རུང་བ་དང་གང་ཡང་རུང་བས་སོ། །“ཨི་ཏ་ར།” སྒྲ་འདི་ནི་མ་ངེས་པའི་ཚིག་སྟེ། ལན་གཉིས་བརྗོད་ན་ “གང་ཅི་ཡང་རུང་བའི་” སྒྲ་དང་དོན་གཅིག་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས་” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ཉིད་མ་ངེས་པར་བརྗོད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་རགས་པ་ལ་སོགས་པའི་གང་ཡང་རུང་བ་བརྗོད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པའི་གང་ཡང་རུང་བ་བརྗོད་པ་ཡིན་པས། དེ་ལ་ཕྱོགས་གཉིས་པ་ཉིད་འདིར་འདོད་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་པར། “འོན་ཀྱང་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཅི་ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པའང་རགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་བྱེ་བྲག་ཡོད་དོ། །གང་ཞིག་ཇི་ལྟར་རྙེད་པའི་རགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་དེ་ནི་ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་ཡིན་གྱི་གཞན་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ནི་ཡོ་བྱད་ཙམ་ལ་བརྟེན་པར་འདོད་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་རང་གི་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་དང་མཐུན་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་པའང་ཡིན་ནོ། །རགས་པ་དང་ངན་པ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་པོ་དག་ཀྱང་ཆོས་གོས་ལ་རྙེད་དོ། །བར་མ་ནི་ཡོ་བྱད་བཞི་ལ་ཐུན་མོང་བ་ཡིན་ལ། ཕྱི་མ་ནི་ཆོས་གོས་དང་གནས་མལ་ལ་རྙེད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །“ཆོག་ཤེས་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་” ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་བསྡུ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །གང་དག་གིས་ཕྱིས་སུ་ནད་པའི་ཡོ་བྱད་ནི་བསོད་སྙོམས་ཉིད་དུ་བསྡུས་ནས། ཆོས་གོས་ལ་ཉི་ཤུ། བསོད་སྙོམས་ལ་བཅོ་ལྔ། གནས་མལ་ལ་བཅོ་ལྔ་སྟེ། ཁྱོན་བསྡོམས་ཆོག་ཤེས་པ་ལྔ་བཅུ་ཞེས་བརྗོད་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཇི་ལྟར་འོས་པར་ཆོག་ཤེས་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཉིད་དུ་འདུ་ཞིང་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། ། චීවරං ජානිතබ්බන්ති ‘‘ඉදං නාම චීවරං කප්පිය’’න්ති ජාතිතො චීවරං ජානිතබ්බං. චීවරක්ඛෙත්තන්ති චීවරස්ස උප්පත්තික්ඛෙත්තං. පංසුකූලන්ති පංසුකූලචීවරං, පංසුකූලලක්ඛණප්පත්තං චීවරං ජානිතබ්බන්ති අත්ථො. චීවරසන්තොසොති චීවරෙ ලබ්භමානො සබ්බො සන්තොසො ජානිතබ්බො. චීවරපටිසංයුත්තානි ධුතඞ්ගානි ජානිතබ්බානි, යානි තොසන්තො චීවරසන්තොසෙන සම්මදෙව සන්තුට්ඨො හොතීති. ඛොමකප්පාසිකකොසෙය්‍යකම්බලසාණභඞ්ගානි ඛොමාදීනි. තත්ථ ඛොමං නාම ඛොමසුත්තෙහි වායිතං ඛොමපටචීවරං, තථා [Pg.224] සෙසානිපි. සාණන්ති සාණවාකසුත්තෙහි කතචීවරං. භඞ්ගන්ති පන ඛොමසුත්තාදීනි සබ්බානි එකච්චානි වොමිස්සෙත්වා කතචීවරං. ‘‘භඞ්ගම්පි වාකමයමෙවා’’ති කෙචි. ඡාති ගණනපරිච්ඡෙදො. යදි එවං ඉතො අඤ්ඤා වත්ථජාති නත්ථීති? නො නත්ථි, සා පන එතෙසං අනුලොමාති දස්සෙතුං ‘‘දුකූලාදීනී’’තිආදි වුත්තං. ආදි-සද්දෙන පට්ටුණ්ණං, සොමාරපට්ටං, චීනපට්ටං, ඉද්ධිජං, දෙවදින්නන්ති එතෙසං සඞ්ගහො. තත්ථ දුකූලං සාණස්ස අනුලොමං වාකමයත්තා. පට්ටුණ්ණදෙසෙ සඤ්ජාතවත්ථං පට්ටුණ්ණං. ‘‘පට්ටුණ්ණං කොසෙය්‍යවිසෙසො’’ති හි අමරකොසෙ වුත්තං. සොමාරදෙසෙ, චීනදෙසෙ ච ජාතවත්ථානි සොමාරචීනපට්ටානි. පට්ටුණ්ණාදීනි තීණි කොසෙය්‍යස්ස අනුලොමානි පාණකෙහි කතසුත්තමයත්තා. ඉද්ධිජං එහිභික්ඛූනං පුඤ්ඤිද්ධියා නිබ්බත්තං චීවරං, තං ඛොමාදීනං අඤ්ඤතරං හොතීති තෙසමෙව අනුලොමඤ්ච. දෙවතාහි දින්නං චීවරං දෙවදින්නං, තං කප්පරුක්ඛෙ නිබ්බත්තං ජාලිනියා දෙවකඤ්ඤාය අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස දින්නවත්ථසදිසං, තම්පි ඛොමාදීනංයෙව අනුලොමං හොති තෙසු අඤ්ඤතරභාවතො. ඉමානීති අන්තොගධාවධාරණවචනං, ඉමානි එවාති අත්ථො. බුද්ධාදීනං පරිභොගයොග්‍යතාය කප්පියචීවරානි. ཆོས་གོས་ཤེས་པར་བྱ་ཞེས་པ་ནི། "འདི་ནི་རུང་བའི་ཆོས་གོས་ཞེས་བྱའོ་"ཞེས་རིགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཆོས་གོས་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཆོས་གོས་ཀྱི་ཞིང་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་འབྱུང་བའི་ཞིང་ངོ།། ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཅེས་པ་ནི་ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཀྱི་ཆོས་གོས་ཏེ། ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་གོས་ཤེས་པར་བྱ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཆོས་གོས་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་ལ་རྙེད་པའི་ཆོག་ཤེས་ཐམས་ཅད་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཆོས་གོས་དང་འབྲེལ་བའི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། གང་དག་ལ་མགུ་བས་ཆོས་གོས་ལ་ཆོག་ཤེས་པས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཆོག་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ།། ཟར་མའི་རས་དང་། སྤྲིན་བལ་གྱི་རས་དང་། དར་གོས་དང་། ལ་བ་དང་། ཤ་ནའི་རས་དང་། སྦྲགས་མ་རྣམས་ནི་ཟར་མའི་རས་ལ་སོགས་པའོ།། དེ་ལ་ཟར་མའི་རས་ཞེས་པ་ནི་ཟར་མའི་སྐུད་པས་བཏགས་པའི་ཟར་མའི་ཆོས་གོས་ཏེ། ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ།། ཤ་ནའི་རས་ཞེས་པ་ནི་ཤ་ནའི་ཤུན་པའི་སྐུད་པས་བྱས་པའི་ཆོས་གོས་སོ།། སྦྲགས་མ་ཞེས་པ་ནི་ཟར་མའི་སྐུད་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་དམ་འགའ་ཞིག་ཕན་ཚུན་བསྲེས་ཏེ་བྱས་པའི་ཆོས་གོས་སོ།། "སྦྲགས་མ་ནི་ཤུན་པ་ལས་བྱས་པ་ཉིད་དོ་"ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ།། དྲུག་ཅེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་ངེས་པའོ།། གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་འདི་ལས་གཞན་པའི་གོས་ཀྱི་རིགས་མེད་དམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ་མེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་དེ་དག་ནི་འདི་དག་གི་རྗེས་སུ་མཐུན་པ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "དུ་ཀཱུ་ལ་ལ་སོགས་པ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། སོགས་ཁོངས་ནས་དར་སྐུད་དཀར་པོ་དང་། སོ་མཱ་རའི་དར་དང་། རྒྱ་ནག་གི་དར་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་ལས་བྱུང་བ་དང་། ལྷས་བྱིན་པ་རྣམས་བསྡུས་སོ།། དེ་ལ་དུ་ཀཱུ་ལ་ནི་ཤུན་པ་ལས་བྱས་པའི་ཕྱིར་ཤ་ནའི་རས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའོ།། པཊྚུཎྞའི་ཡུལ་དུ་སྐྱེས་པའི་གོས་ནི་པཊྚུཎྞའོ།། "པཊྚུཎྞ་ནི་དར་གྱི་བྱེ་བྲག་ཅིག་གོ་"ཞེས་འཆི་མེད་མཛོད་དུ་བཤད་དོ།། སོ་མཱ་རའི་ཡུལ་དང་རྒྱ་ནག་གི་ཡུལ་དུ་སྐྱེས་པའི་གོས་རྣམས་ནི་སོ་མཱ་རའི་དར་དང་རྒྱ་ནག་གི་དར་རོ།། པཊྚུཎྞ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་ནི་སྲིན་བུའི་སྐུད་པ་ལས་བྱས་པའི་ཕྱིར་དར་གོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའོ།། རྫུ་འཕྲུལ་ལས་བྱུང་བ་ནི་དགེ་སློང་ཚུར་ཤོག་རྣམས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་ལས་གྲུབ་པའི་ཆོས་གོས་ཏེ། དེ་ནི་ཟར་མའི་རས་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་གང་རུང་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་བས་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའོ།། ལྷས་བྱིན་པའི་ཆོས་གོས་ནི་ལྷས་བྱིན་པ་སྟེ། དེ་ནི་དཔག་བསམ་གྱི་ཤིང་ལས་བྱུང་ཞིང་ལྷའི་བུ་མོ་དྲ་བ་ཅན་གྱིས་གནས་བརྟན་ཀུན་འགགས་ལ་བྱིན་པའི་གོས་དང་འདྲ་ལ། དེ་ཡང་ཟར་མའི་རས་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པ་སྟེ། དེ་དག་གི་ནང་ནས་གང་རུང་ཞིག་གི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "འདི་དག་"ཅེས་པ་ནི་ནང་དུ་བསྡུས་ཏེ་ངེས་པར་གཟུང་བའི་ཚིག་སྟེ། "འདི་དག་ཉིད་དོ་"ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པས་བསྟེན་པར་འོས་པའི་ཕྱིར་རུང་བའི་ཆོས་གོས་རྣམས་སོ།། ඉදානි අවධාරණෙන නිවත්තිතානි එකදෙසෙන දස්සෙතුං ‘‘කුසචීර’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ කුසතිණෙහි, අඤ්ඤෙහි වා තාදිසෙහි තිණෙහි කතචීවරං කුසචීරං. පොතකීවාකාදීහි වාකෙහි කතචීවරං වාකචීරං. චතුක්කොණෙහි, තිකොණෙහි වා ඵලකෙහි කතචීවරං ඵලකචීරං. මනුස්සානං කෙසෙහි කතකම්බලං කෙසකම්බලං. චාමරීවාලඅස්සවාලාදීහි කතං වාලකම්බලං. මකචිතන්තූහි වායිතො පොත්ථකො. චම්මන්ති මිගචම්මාදි යං කිඤ්චි චම්මං. උලූකපක්ඛෙහි ගන්ථෙත්වා කතචීවරං උලූකපක්ඛං. භුජතචාදිමයං රුක්ඛදුස්සං, තිරීටකන්ති අත්ථො. සුඛුමතරාහි ලතාවාකෙහි වායිතං ලතාදුස්සං. එරකවාකෙහි කතං එරකදුස්සං. තථා කදලිදුස්සං. සුඛුමෙහි වෙළුවිලීවෙහි කතං වෙළුදුස්සං. ආදි-සද්දෙන වක්කලාදීනං සඞ්ගහො. අකප්පියචීවරානි තිත්ථියද්ධජභාවතො. ད་ནི་ངེས་པར་གཟུང་བས་བཟློག་པ་རྣམས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ཀུ་ཤའི་གོས་"ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཀུ་ཤའི་རྩྭའམ། ཡང་ན་དེ་ལྟ་བུའི་རྩྭ་གཞན་དག་གིས་བྱས་པའི་གོས་ནི་ཀུ་ཤའི་གོས་སོ།། པོ་ཏ་ཀཱི་དང་ཤུན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཤུན་པ་ལས་བྱས་པའི་གོས་ནི་ཤུན་པའི་གོས་སོ།། ཟུར་བཞི་པའམ། ཡང་ན་ཟུར་གསum་པའི་པང་ལེབ་རྣམས་ཀྱིས་བྱས་པའི་གོས་ནི་པང་ལེབ་ཀྱི་གོས་སོ།། མིའི་སྐྲ་ལས་བྱས་པའི་ལ་བ་ནི་སྐྲའི་ལ་བའོ།། གཡག་རྔ་དང་རྟ་རྔ་ལ་སོགས་པས་བྱས་པ་ནི་རྔ་མའི་ལ་བའོ།། མ་ཀ་ཅིའི་སྐུད་པས་བཏགས་པ་ནི་རས་ཕྱིང་ངོ།། པགས་པ་ཞེས་པ་ནི་རི་དྭགས་ཀྱི་པགས་པ་ལ་སོགས་པ་པགས་པ་གང་ཡང་རུང་བའོ།། འུག་པའི་སྒྲོ་བསྒྲིགས་ཏེ་བྱས་པའི་གོས་ནི་འུག་སྒྲོའི་གོས་སོ།། ཤིང་བྷུ་ཛའི་ཤུན་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་གྲུབ་པའི་ཤིང་གོས་ཏེ། ཏི་རཱི་ཊ་ཀ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་འཁྲི་ཤིང་གི་ཤུན་པས་བཏགས་པ་ནི་འཁྲི་ཤིང་གི་གོས་སོ།། ཨེ་ར་ཀའི་ཤུན་པས་བྱས་པ་ནི་ཨེ་ར་ཀའི་གོས་སོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཆུ་ཤིང་གི་གོས་སོ།། སྨྱུག་མའི་ཚལ་པ་ཕྲ་མོ་རྣམས་ཀྱིས་བྱས་པ་ནི་སྨྱུག་གོས་སོ།། སོགས་ཁོངས་ནས་ཤིང་ཤུན་གྱི་གོས་ལ་སོགས་པ་བསྡུས་སོ།། མུ་སྟེགས་ཅན་གྱི་རྒྱལ་མཚན་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མི་རུང་བའི་ཆོས་གོས་རྣམས་སོ།། අට්ඨන්නඤ්ච මාතිකානං වසෙනාති ‘‘සීමාය දෙති, කතිකාය දෙතී’’තිආදිනා (මහාව. 379) ආගතානං අට්ඨන්නං චීවරුප්පත්තිමාතිකානං වසෙන. චීවරානං පටිලාභක්ඛෙත්තදස්සනත්ථඤ්හි [Pg.225] භගවතා ‘‘අට්ඨිමා, භික්ඛවෙ, මාතිකා’’තිආදිනා මාතිකා ඨපිතා. මාතිකාති හි මාතරො චීවරුප්පත්තිජනිකාති. සොසානිකන්ති සුසානෙ පතිතකං. පාපණිකන්ති ආපණද්වාරෙ පතිතකං. රථියන්ති පුඤ්ඤත්ථිකෙහි වාතපානන්තරෙන රථිකාය ඡඩ්ඩිතචොළකං. සඞ්කාරකූටකන්ති සඞ්කාරට්ඨානෙ ඡඩ්ඩිතචොළකං. සිනානන්ති න්හානචොළං, යං භූතවෙජ්ජෙහි සීසං න්හාපෙත්වා ‘‘කාළකණ්ණීචොළක’’න්ති ඡඩ්ඩෙත්වා ගච්ඡන්ති. තිත්ථන්ති තිත්ථචොළකං සිනානතිත්ථෙ ඡඩ්ඩිතපිලොතිකා. අග්ගිදඩ්ඪන්ති අග්ගිනා දඩ්ඪප්පදෙසං. තඤ්හි මනුස්සා ඡඩ්ඩෙන්ති. ගොඛායිතකාදීනි පාකටානෙව. තානිපි හි මනුස්සා ඡඩ්ඩෙන්ති. མ་མོ་བརྒྱད་ཀྱི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། "མཚམས་ནང་དུ་སྦྱིན་པ། གྲོས་བྱས་ཏེ་སྦྱིན་པ་"ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འབྱུང་བའི་ཆོས་གོས་འབྱུང་བའི་མ་མོ་བརྒྱད་ཀྱི་དབང་གིས་སོ།། ཆོས་གོས་རྙེད་པའི་གནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། "དགེ་སློང་དག མ་མོ་འདི་བརྒྱད་པོ་དག་"ཅེས་ལ་སོགས་པས་མ་མོ་རྣམས་བཞག་གོ། མ་མོ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་འབྱུང་བར་བྱེད་པའི་མ་ལྟ་བུ་རྣམས་སོ།། དུར་ཁྲོད་ཀྱི་གོས་ཞེས་པ་ནི་དུར་ཁྲོད་དུ་ལྷུང་བའོ།། ཚོང་ཁང་གི་གོས་ཞེས་པ་ནི་ཚོང་ཁང་གི་སྒོ་ཁར་ལྷུང་བའོ།། ལམ་གྱི་གོས་ཞེས་པ་ནི་བསོད་ནམས་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྐར་ཁུང་གི་གསེང་ནས་ལམ་སྲང་དུ་བོར་བའི་རས་ཚལ་ལོ།། ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཀྱི་གོས་ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་དར་གྱི་ཕུང་པོར་བོར་བའི་རས་ཚལ་ལོ།། ཁྲུས་གོས་ཞེས་པ་ནི་ཁྲུས་ཀྱི་རས་ཚལ་ཏེ། གདོན་འགོག་པའི་སྨན་པས་མགོ་བོ་བཀྲུས་ནས་ "བཀྲ་མི་ཤིས་པའི་རས་ཚལ་"ཞེས་བོར་ཏེ་འགྲོ་བའོ།། ཆུ་ཁའི་གོས་ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ཁའི་རས་ཚལ་ཏེ། ཁྲུས་བྱེད་པའི་ཆུ་ཁར་བོར་བའི་རས་རྙིང་ངོ།། མེས་ཚིག་པ་ཞེས་པ་ནི་མེས་ཚིག་པའི་ཕྱོགས་ཏེ། དེ་ནི་མི་རྣམས་ཀྱིས་འདོར་བར་བྱེད་དོ།། བས་ཟོས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་གསལ་བ་ཉིད་དོ།། དེ་དག་ཀྱང་མི་རྣམས་ཀྱིས་འདོར་བར་བྱེད་དོ།། ධජං උස්සාපෙත්වාති නාවං ආරොහන්තෙහි වා යුද්ධං පවිසන්තෙහි වා ධජයට්ඨිං උස්සාපෙත්වා තත්ථ බද්ධං පාරුතචීවරං, තෙහි ඡඩ්ඩිතන්ති අධිප්පායො. རྒྱལ་མཚན་བསྒྲེངས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི། གྲུ་ལ་ཞུགས་པ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་གཡུལ་དུ་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་མཚན་གྱི་སྲོག་ཤིང་བསྒྲེངས་ཏེ་དེ་ལ་བཏགས་ཤིང་གྱོན་པའི་ཆོས་གོས་ཏེ། དེ་དག་གིས་བོར་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། සාදකභික්ඛුනාති ගහපතිචීවරස්ස සාදියනභික්ඛුනා. එකමාසමත්තන්ති චීවරමාසසඤ්ඤිතං එකමාසමත්තං. විතක්කෙතුං වට්ටති, න තතො පරන්ති අධිප්පායො. සබ්බස්සාපි හි තණ්හානිග්ගහත්ථාය සාසනෙ පටිපත්තීති. පංසුකූලිකො අද්ධමාසෙනෙව කරොතීති අපරපටිබද්ධත්තා පටිලාභස්ස. ඉතරස්ස පන පරපටිබද්ධත්තා මාසමත්තං අනුඤ්ඤාතං. ඉති මාසද්ධ…පෙ… විතක්කසන්තොසො විතක්කනස්ස පරිමිතකාලිකත්තා. དང་ལེན་པའི་དགེ་སློང་ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་བདག་གི་ཆོས་གོས་དང་ལེན་པའི་དགེ་སློང་གིས་སོ།། ཟླ་བ་གཅིག་ཙམ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་ཀྱི་ཟླ་བར་གྲགས་པ་ཟླ་བ་གཅིག་ཙམ་མོ།། རྟོག་དཔྱོད་བྱ་བར་རུང་གི་དེ་ལས་ལྷག་པར་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། བསྟན་པ་ལ་སྒྲུབ་པ་ཐམས་ཅད་ནི་སྲེད་པ་དགག་པའི་ཕྱིར་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཕྱག་དར་ཁྲོད་པ་ནི་ཟླ་བ་ཕྱེད་ཀྱིས་བྱེད་དེ་རྙེད་པ་གཞན་ལ་རག་མ་ལས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཅིག་ཤོས་ནི་གཞན་ལ་རག་ལས་པའི་ཕྱིར་ཟླ་བ་གཅིག་ཙམ་གནང་ངོ།། འདི་ལྟར་ཟླ་བ་ཕྱེད་...བྱས་ཏེ་རྟོག་པའི་ཆོག་ཤེས་ནི་རྟོག་པ་ལ་དུས་ཚོད་ཚད་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། මහාථෙරං තත්ථ අත්තනො සහායං ඉච්ඡන්තොපි ගරුගාරවෙන ගාමද්වාරං ‘‘භන්තෙ ගමිස්සාමි’’ ඉච්චෙවමාහ. මහාථෙරොපිස්ස අජ්ඣාසයං ඤත්වා ‘‘අහං පාවුසො ගමිස්සාමී’’ති ආහ. ‘‘ඉමස්ස භික්ඛුනො විතක්කස්ස අවසරො මා හොතූ’’ති පඤ්හං පුච්ඡමානො ගාමං පාවිසි. උච්චාරපලිබුද්ධොති උච්චාරෙන පීළිතො. තදා භගවතො දුක්කරකිරියානුස්සරණමුඛෙන තථාගතෙ උප්පන්නපීතිසොමනස්සවෙගස්ස බලවභාවෙන කිලෙසානං වික්ඛම්භිතත්තා තස්මිංයෙව…පෙ… තීණි ඵලානි පත්තො. གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་དེ་ཉིད་རང་གི་གྲོགས་སུ་འདོད་བཞིན་དུ་ཡང་། གུས་པ་ཆེན་པོས་གྲོང་གི་སྒོ་ཁར། "བཙུན་པ་བདག་འགྲོའོ་"ཞེས་དེ་ལྟར་སྨྲས་སོ།། གནས་བརྟན་ཆེན་པོས་ཀྱང་དེའི་བསམ་པ་ཤེས་ནས། "ཚེ་དང་ལྡན་པ་ང་འགྲོའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "དགེ་སློང་འདིའི་རྟོག་པ་ལ་གོ་སྐབས་མ་བྱུང་ཞིག་"ཅེས་དྲི་བ་འདྲི་བཞིན་དུ་གྲོང་དུ་ཞུགས་སོ།། བཤང་བས་བཀག་པ་ཞེས་པ་ནི་བཤང་བས་གཟིར་བའོ།། དེའི་ཚེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དཀའ་བ་སྤྱད་པ་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་སྒོ་ནས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེའི་ཤུགས་དྲག་པོའི་མཐུས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། དེ་ཉིད་དུ་...འབྲས་བུ་གསུམ་ལ་རེག་གོ། ‘‘කත්ථ ලභිස්සාමී’’ති චින්තනාපි ලාභාසාපුබ්බිකාති තථා ‘‘අචින්තෙත්වා’’ති වුත්තං, ‘‘සුන්දරං ලභිස්සාමි, මනාපං ලභිස්සාමී’’ති එවමාදිචින්තනාය කා නාම කථා. කථං පන වත්තබ්බන්ති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානසීසෙනෙව ගමන’’න්ති, තෙන චීවරං පටිච්ච කිඤ්චිපි න චින්තෙතබ්බං එවාති දස්සෙති. "གང་དུ་རྙེད་པར་འགྱུར་རམ་"ཞེས་བསམ་པ་ཡང་རྙེད་པ་ལ་རེ་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་ "མ་བསམས་པར་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "བཟང་པོ་རྙེད་པར་འགྱུར། ཡིད་དུ་འོང་བ་རྙེད་པར་འགྱུར་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བསམ་པ་ལྟ་བུ་ལ་སྨོས་ཅི་དགོས། འོན་ཀྱང་ཇི་ལྟར་བྱ་ཞེ་ན། "ལས་ཀྱི་ས་གཙོ་བོར་བྱས་ཏེ་འགྲོ་བའོ་"ཞེས་གསུངས་ཏེ། དེས་ན་ཆོས་གོས་ལ་བརྟེན་ནས་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མི་བསམ་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་ཏོ།། අපෙසලො [Pg.226] අප්පතිරූපායපි පරියෙසනාය පච්චයො භවෙය්‍යාති ‘‘පෙසලං භික්ඛුං ගහෙත්වා’’ති වුත්තං. ཚུལ་ཁྲིམས་དང་མི་ལྡན་པ་ནི་མི་རུང་བའི་ཚོལ་བ་ལའང་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་སྲིད་པའི་ཕྱིར། "ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་ཁྲིད་དེ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། ආහරියමානන්ති සුසානාදීසු පතිතකං වත්ථං ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ පංසුකූලපරියෙසනං චරන්තී’’ති ඤත්වා කෙනචි පුරිසෙන තතො ආනීයමානං. སྐྱེལ་བཞིན་པ་ཞེས་པ་ནི། དུར་ཁྲོད་ལ་སོགས་པར་ལྷུང་བའི་གོས་ལ། "དགེ་སློང་འདི་དག་ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཚོལ་བར་རྒྱུ་བའོ་"ཞེས་ཤེས་ནས་སྐྱེས་བུ་འགའ་ཞིག་གིས་དེ་ལས་བླངས་ཏེ་སྐྱེལ་བའོ།། එවං ලද්ධං ගණ්හන්තස්සාපීති එවං පටිලාභසන්තොසං අකොපෙත්වාව ලද්ධං ගණ්හන්තස්සාපි. අත්තනො පහොනකමත්තෙනෙවාති යථාලද්ධානං පංසුකූලවත්ථානං එකපට්ටදුපට්ටානං අත්ථාය අත්තනො පහොනකපමාණෙනෙව, අවධාරණෙන උපරිපච්චාසං නිවත්තෙති. དེ་ལྟར་རྙེད་པ་ལེན་པ་ལའང་ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་རྙེད་པའི་ཆོག་ཤེས་མ་ཉམས་པར་རྙེད་པ་ལེན་པ་ལའང་ངོ།། རང་ལ་འདང་ངེས་ཙམ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་རྙེད་པའི་ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཀྱི་གོས་རྣམས་ལས་སྣམ་སྦྱར་རམ་ཆོས་གོས་གཉིས་པོ་དག་གི་ཆེད་དུ་རང་ལ་འདང་ངེས་ཀྱི་ཚད་ཙམ་ཉིད་ཀྱིས་ཏེ། ངེས་པར་གཟུང་བས་ཕྱིན་ཆད་ཀྱི་རེ་བ་བཟློག་པར་བྱེད་དོ།། ගාමෙ භික්ඛාය ආහිණ්ඩන්තෙන සපදානචාරිනා විය ද්වාරපටිපාටියා චරණං ලොලුප්පවිවජ්ජනං නාම චීවරලොලුප්පස්ස දූරසමුස්සාරිතත්තා. གྲོང་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་བའི་ཚེ་མཐར་ཆགས་སུ་རྒྱུ་བ་བཞིན་དུ་སྒོ་རིམ་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བ་ནི་བརྐམ་ཆགས་སྤོང་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། ཆོས་གོས་ལ་བརྐམ་ཆགས་པ་རིང་དུ་བསལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། යාපෙතුන්ති අත්තභාවං පවත්තෙතුං. འཚོ་བར་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་གནས་པ་རྒྱུན་སྐྱོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། ධොවනුපගෙනාති ධොවනයොග්ගෙන. འཁྲུ་བར་འོས་པ་ཞེས་པ་ནི་འཁྲུ་བར་རུང་བས་སོ།། පණ්ණානීති අම්බජම්බාදිපණ්ණානි. ལོ་མ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་ཨཱམྲ་དང་ཛམྦུ་ལ་སོགས་པའི་ལོ་མ་རྣམས་སོ།། අකොපෙත්වාති සන්තොසං අකොපෙත්වා. පහොනකනීහාරෙනෙවාති අන්තරවාසකාදීසු යං කාතුකාමො, තස්ස පහොනකනියාමෙනෙව යථාලද්ධං ථූලසුඛුමාදිං ගහෙත්වා කරණං. མ་ཉམས་པར་ཞེས་པ་ནི་ཆོག་ཤེས་པ་མ་ཉམས་པར་རོ།། འདང་ངེས་ཀྱི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་ཤམ་ཐབས་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་གང་ཞིག་བྱེད་པར་འདོད་པ་དེ་ལ་འདང་ངེས་ཀྱི་ཚད་ཉིད་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་རྙེད་པའི་སྦོམ་ཕྲ་ལ་སོགས་པ་བླངས་ཏེ་བྱེད་པའོ།། තිමණ්ඩලපටිච්ඡාදනමත්තස්සෙවාති ‘‘නිවාසනං චෙ නාභිමණ්ඩලං; ජාණුමණ්ඩලං, ඉතරං චෙ ගලවාටමණ්ඩලං, ජාණුමණ්ඩල’’න්ති එවං තිමණ්ඩලපටිච්ඡාදනමත්තස්සෙව කරණං; තං පන අත්ථතො තිණ්ණං චීවරානං හෙට්ඨිමන්තෙන වුත්තපරිමාණමෙව හොති. དཀྱིལ་འཁོར་གསུམ་བཀབ་པ་ཙམ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། "གལ་ཏེ་གོས་གྱོན་ན་ལྟེ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་། པུས་མོའི་དཀྱིལ་འཁོར་བཀབ་པར་བྱའོ།། ཅིག་ཤོས་ཡིན་ན་མགྲིན་པའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་། པུས་མོའི་དཀྱིལ་འཁོར་བཀབ་པར་བྱའོ་"ཞེས་དེ་ལྟར་དཀྱིལ་འཁོར་གསུམ་བཀབ་པ་ཙམ་ཉིད་དུ་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ནི་དོན་དུ་ཆོས་གོས་གསུམ་གྱི་ཐ་མའི་ཚད་དུ་གསུངས་པ་ཉིད་དོ།། අවිචාරෙත්වාති න විචාරෙත්වා. མ་བརྟགས་པར་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་མ་བརྟགས་པར་རོ།། කුසිබන්ධනකාලෙති මණ්ඩලානි යොජෙත්වා සිබ්බනකාලෙ. සත්තවාරෙති සත්තසිබ්බනවාරෙ. གླེགས་བུ་སྦྲེལ་བའི་དུས་སུ་ཞེས་པ་ནི་གླེགས་བུ་རྣམས་སྦྱར་ཏེ་འཚེམ་པའི་དུས་སུའོ།། ལན་བདུན་ཞེས་པ་ནི་འཚེམ་ཐེངས་བདུན་ནོ།། කප්පබින්දුඅපදෙසෙන කස්සචි විකාරස්ස අකරණං කප්පසන්තොසො. རུང་བའི་ཐིག་ལེའི་མཚན་མས་འགྱུར་བ་གང་ཡང་མི་བྱེད་པ་ནི་རུང་བའི་ཆོག་ཤེས་ོ།། සීතපටිඝාතාදි අත්ථාපත්තිතො සිජ්ඣතීති මුඛ්‍යමෙව චීවරපරිභොගෙ පයොජනං දස්සෙතුං ‘‘හිරිකොපීනපටිච්ඡාදනමත්තවසෙනා’’ති වුත්තං. තෙනාහ භගවා ‘‘යාවදෙව හිරිකොපීනපටිච්ඡාදනත්ථ’’න්ති (ම. නි. 1.23; අ. නි. 6.68; මහානි. 162). གྲང་བ་སྐྱོབ་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ནི་ཤུགས་ལ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། ཆོས་གོས་བསྟེན་པའི་དགོས་པ་གཙོ་བོ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ངོ་ཚ་བའི་གནས་བཀབ་པ་ཙམ་གྱི་དབང་གིས་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། "ངོ་ཚ་བའི་གནས་དག་དགབ་པའི་ཕྱིར་ཙམ་དུ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། වට්ටති[Pg.227], න තාවතා සන්තොසො කුප්පති සම්භාරානං, දක්ඛිණෙය්‍යානඤ්ච අලාභතො. རུང་སྟེ། ཡོ་བྱད་རྣམས་དང་སྦྱིན་གནས་རྣམས་མ་རྙེད་པའི་ཕྱིར་དེ་ཙམ་གྱིས་ཆོག་ཤེས་པ་མི་ཉམས་སོ།། සාරණීයධම්මෙ ඨත්වාති සීලවන්තෙහි භික්ඛූහි සාධාරණතො පරිභොගෙ ඨත්වා. རྗེས་སུ་དྲན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་གནས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་དང་ཐུན་མོང་དུ་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་ཏེའོ།། ‘‘ඉතී’’තිආදිනා පඨමස්ස අරියවංසස්ස පංසුකූලිකඞ්ගතෙචීවරිකඞ්ගානං, තෙසඤ්ච තස්ස පච්චයතං දස්සෙන්තො ඉති ඉමෙ ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සමුට්ඨාපකා, උපත්ථම්භකා චාති දීපෙති. එස නයො ඉතො පරතොපි. "འདི་ལྟར་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འཕགས་པའི་རིགས་དང་པོ་ལ། ཕྱག་དར་ཁྲོད་པའི་ཡན་ལག་དང་ཆོས་གོས་གསུམ་པའི་ཡན་ལག་རྣམས་དང་། དེ་དག་གི་རྐྱེན་ཉིད་དུ་བསྟན་ནས། འདི་ལྟར་ཆོས་འདི་དག་ནི་ཕན་ཚུན་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་པ་དང་། རྒྱབ་རྟེན་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། ཚུལ་འདི་ནི་འདི་ལས་གཞན་པ་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། ‘‘සන්තුට්ඨො හොති වණ්ණවාදී’’ති එත්ථ චතුක්කොටිකං සම්භවති, තත්ථ චතුත්ථොයෙව පක්ඛො සත්ථාරා වණ්ණිතො ථොමිතොති මහාථෙරෙන තථා දෙසනා කතා. එකො සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං න කථෙති සෙය්‍යථාපි ථෙරො නාලකො (සුත්තනිපාතෙ නාලකසුත්තෙ විත්ථාරො) එකො න සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණවාදී සෙය්‍යථාපි උපනන්දො සක්‍යපුත්තො (පාරා. 515, 527, 532, 537 වාක්‍යඛන්ධෙසු විත්ථාරො). එකො නෙව සන්තුට්ඨො හොති, න සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති. සෙය්‍යථාපි ථෙරො ලාළුදායී (ථෙරගා. අට්ඨ. 2.උදායිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා) එකො සන්තුට්ඨො චෙව හොති, සන්තොසස්ස ච වණ්ණවාදී සෙය්‍යථාපි ථෙරො මහාකස්සපො. "ཆོག་ཤེས་པ་དང་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་"ཞེས་པ་འདི་ལ་མཐའ་བཞི་པ་སྲིད་དེ། དེ་ལ་བཞི་པ་ཉིད་སྟོན་པས་བསྔགས་ཤིང་བསྟོད་དོ་ཞེས་གནས་བརྟན་ཆེན་པོས་དེ་ལྟར་ཆོས་བསྟན་ཏོ།། གཅིག་ནི་ཆོག་ཤེས་པ་ཡིན་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་བསྔགས་པ་མི་བརྗོད་པ་སྟེ། དཔེར་ན་གནས་བརྟན་ནཱ་ལ་ཀ་བཞིན་ནོ།། (མདོ་བསྡུས་པའི་ནཱ་ལ་ཀའི་མདོ་ལས་རྒྱས་པར་འབྱུང་ངོ།།) གཅིག་ནི་ཆོག་མི་ཤེས་པ་ཡིན་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་སྟེ། དཔེར་ན་ཤཱཀྱའི་བུ་ཉེ་དགའ་བཞིན་ནོ།། (ཕམ་པའི་སྐབས་ལས་རྒྱས་པར་འབྱུང་ངོ།།) གཅིག་ནི་ཆོག་ཀྱང་མི་ཤེས་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་བསྔགས་པའང་མི་བརྗོད་པ་སྟེ། དཔེར་ན་གནས་བརྟན་ལཱ་ལུ་དཱ་ཡཱི་བཞིན་ནོ།། (དགེ་སློང་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འགྲེལ་པ་ལཱ་ལུ་དཱ་ཡཱིའི་ལེའུ་ལས་རྒྱས་པར་འབྱུང་ངོ།།) གཅིག་ནི་ཆོག་ཀྱང་ཤེས་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་བསྔགས་པའང་བརྗོད་པ་སྟེ། དཔེར་ན་གནས་བརྟན་འོད་སྲུང་ཆེན་པོ་བཞིན་ནོ།། අනෙසනන්ති අයුත්තං එසනං. තෙනාහ ‘‘අප්පතිරූප’’න්ති, සාසනෙ ඨිතානං න පතිරූපං අසාරුප්පං අයොග්‍යං. කොහඤ්ඤං කරොන්තොති චීවරුප්පාදනිමිත්තං පරෙසං කුහනං විම්හාපනං කරොන්තො. උත්තසතීති තණ්හාසන්තාසෙන උපරූපරි තසති. පරිතසතීති පරිතො තසති. යථා සබ්බෙ කායවචීපයොගා තදත්ථා එව ජායන්ති, එවං සබ්බභාගෙහි තසති. ගධිතං වුච්චති ගද්ධො, සො චෙත්ථ අභිජ්ඣාලක්ඛණො අධිප්පෙතො. ගධිතං එතස්ස නත්ථීති අගධිතොති ආහ ‘‘අගධිතො…පෙ… ලොභගිද්ධො’’ති. මුච්ඡන්ති තණ්හාවසෙන මුය්හනං, තස්ස වා සමුස්සයං අධිගතං. අනාපන්නො අනුපගතො. අනොත්ථතොති අනජ්ඣොත්ථතො. අපරියොනද්ධොති තණ්හාඡදනෙන අච්ඡාදිතො. ආදීනවං පස්සමානොති දිට්ඨධම්මිකං, සම්පරායිකඤ්ච දොසං පස්සන්තො. ගධිතපරිභොගතො නිස්සරති එතෙනාති නිස්සරණං, ඉදමත්ථිකතා, තං පජානාතීති නිස්සරණපඤ්ඤො. තෙනාහ ‘‘යාවදෙව…පෙ… පජානන්තො’’ති. ལོག་པས་འཚོལ་བ་ཞེས་པ་ནི་མི་རིགས་པའི་འཚོལ་བའོ། དེའི་ཕྱིར་“མི་མཐུན་པ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། བསྟན་པ་ལ་གནས་པ་རྣམས་ལ་མི་མཐུན་པ་དང་། མི་འཚམ་པ། མི་རིགས་པའོ། ངག་གྱོལ་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་འབྱུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་གཞན་དག་ལ་གྱ་གྱུ་དང་ངོ་མཚར་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའོ། སྐྲག་པ་ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་འཇིགས་པས་ཡང་ནས་ཡང་དུ་སྐྲག་པའོ། ཀུན་ཏུ་སྐྲག་པ་ཞེས་པ་ནི་མཐའ་སྐོར་ཀུན་ནས་སྐྲག་པའོ། ལུས་དང་ངག་གི་སྦྱོར་བ་ཐམས་ཅད་དེའི་དོན་དུ་འབྱུང་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ནས་སྐྲག་པའོ། ཆགས་པ་ལ་གདྡྷ་ཞེས་བརྗོད་དེ། འདིར་དེ་ནི་བརྣབ་སེམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དུ་འདོད་དོ། འདི་ལ་ཆགས་པ་མེད་པས་མ་ཆགས་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། “མ་ཆགས་པ་...ལ་སོགས་པ་...བརྣབ་སེམས་ཀྱིས་ཞེན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། རྨོངས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་དབང་གིས་རྨོངས་པ་སྟེ། ཡང་ན་དེའི་ཕུང་པོ་ཐོབ་པའོ། མ་ཞུགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་མ་སོང་བའོ། མ་ནོན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་མ་ནོན་པའོ། མ་གཡོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་སྒྲིབ་པས་མ་གཡོགས་པའོ། ཉེས་དམིགས་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་ཉེས་པ་ལ་ལྟ་བའོ། ཆགས་པའི་ལོངས་སྤྱོད་ལས་འདིའི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་འབྱུང་བས་ན་ངེས་འབྱུང་སྟེ། འདི་ནི་དེ་ལྟར་ཡིན་པའི་ཉིད་དོ། དེ་ཤེས་པས་ན་ངེས་འབྱུང་གི་ཤེས་རབ་བོ། དེའི་ཕྱིར་“ཇི་ཙམ་དུ་...ལ་སོགས་པ་...ཤེས་བཞིན་དུ་”ཞེས་གསུངས་སོ། නෙවත්තානුක්කංසෙතීති [Pg.228] අත්තානං නෙව උක්කංසෙති න උක්ඛිපති න උක්කට්ඨතො දහති. ‘‘අහ’’න්තිආදි උක්කංසනාකාරදස්සනං. න වම්භෙතීති න හීළයති නිහීනතො න දහති. තස්මිං චීවරසන්තොසෙති තස්මිං යථාවුත්තෙ වීසතිවිධෙ චීවරසන්තොසෙ. කාමඤ්චෙත්ථ වුත්තප්පකාරසන්තොසග්ගහණෙන චීවරහෙතු අනෙසනාපජ්ජනාදිපි ගහිතමෙව තස්මිං සති තස්ස භාවතො, අසති ච අභාවතො, වණ්ණවාදිතානත්තුක්කංසනා පරවම්භනානි පන ගහිතානි න හොන්තීති ‘‘වණ්ණවාදිතාදීසු වා’’ති විකප්පො වුත්තො. එත්ථ ච ‘‘දක්ඛො’’තිආදි යෙසං ධම්මානං වසෙනස්ස යථාවුත්තසන්තොසාදි ඉජ්ඣති, තං දස්සනං. තත්ථ ‘‘දක්ඛො’’ති ඉමිනා තෙසං සමුට්ඨාපනපඤ්ඤං දස්සෙති, ‘‘අනලසො’’ති ඉමිනා පග්ගණ්හනවීරියං, ‘‘සම්පජානො’’ති ඉමිනා පාටිහාරියපඤ්ඤං ‘‘පටිස්සතො’’ති ඉමිනා තත්ථ අසම්මොසවුත්තිං දස්සෙති. བདག་ལ་མི་བསྟོད་པ་ཞེས་པ་ནི་བདག་ཉིད་མི་བསྟོད་པ་དང་། མི་འདེགས་པ། མཆོག་ཏུ་མི་འཛིན་པའོ། “བདག་”ལ་སོགས་པ་ནི་བསྟོད་པའི་རྣམ་པ་སྟོན་པའོ། གཞན་ལ་མི་སྨོད་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་བརྙས་པ་དང་། དམན་པར་མི་འཛིན་པའོ། ཆོས་གོས་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆོས་གོས་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་རྣམ་པ་ཉི་ཤུ་པོ་དེ་ལའོ། འདིར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆོག་ཤེས་འཛིན་པས་ཆོས་གོས་ཀྱི་ཕྱིར་ལོག་པས་འཚོལ་བ་ལ་འཇུག་པ་ལ་སོགས་པའང་བཟུང་བ་ཉིད་དེ། དེ་ཡོད་ན་དེ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་དང་། མེད་ན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། འོན་ཀྱང་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་དང་། བདག་ལ་བསྟོད་པ། གཞན་ལ་སྨོད་པ་རྣམས་ནི་བཟུང་བ་མ་ཡིན་པས་ན། “ཡང་ན་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་”ཞེས་རྣམ་གྲངས་གསུངས་སོ། འདིར་“མཁས་པ་”ལ་སོགས་པ་ནི་ཆོས་གང་དག་གི་དབང་གིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆོག་ཤེས་ལ་སོགས་པ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་བ་དེ་སྟོན་པའོ། དེ་ལ་“མཁས་པ་”ཞེས་པས་ནི་དེ་དག་ཀུན་ནས་སློང་བའི་ཤེས་རབ་སྟོན་ལ། “ལེ་ལོ་མེད་པ་”ཞེས་པས་ནི་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་དང་། “ཤེས་བཞིན་ཅན་”ཞེས་པས་ནི་ཆོ་འཕྲུལ་གྱི་ཤེས་རབ་དང་། “དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པས་ནི་དེ་ལ་མི་བརྗེད་པའི་འཇུག་པ་སྟོན་ཏོ། පිණ්ඩපාතො ජානිතබ්බොති පභෙදතො පිණ්ඩපාතො ජානිතබ්බො. පිණ්ඩපාතක්ඛෙත්තන්ති පිණ්ඩපාතස්ස උප්පත්තිට්ඨානං. පිණ්ඩපාතසන්තොසො ජානිතබ්බොති පිණ්ඩපාතෙ සන්තොසො පභෙදතො ජානිතබ්බො. ඉධ භෙසජ්ජම්පි පිණ්ඩපාතගතිකමෙව. ආහරිතබ්බතො හි සප්පිආදීනම්පි ගහණං කතං. བསོད་སྙོམས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་བསོད་སྙོམས་ཤེས་པར་བྱའོ། བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཞིང་ཞེས་པ་ནི་བསོད་སྙོམས་འབྱུང་བའི་གནས་སོ། བསོད་སྙོམས་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི་བསོད་སྙོམས་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། འདིར་སྨན་ཡང་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་ཉིད་དོ། བླང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མར་ལ་སོགས་པའང་བཟུང་བར་བྱས་སོ། පිණ්ඩපාතක්ඛෙත්තං පිණ්ඩපාතස්ස උප්පත්තිට්ඨානං. ඛෙත්තං විය ඛෙත්තං. උප්පජ්ජති එත්ථ, එතෙනාති ච උප්පත්තිට්ඨානං. සඞ්ඝතො වා හි භික්ඛුනො පිණ්ඩපාතො උප්පජ්ජති උද්දෙසාදිවසෙන වා. තත්ථ සකලස්ස සඞ්ඝස්ස දාතබ්බං භත්තං සඞ්ඝභත්තං. කතිපයෙ භික්ඛූ උද්දිසිත්වා උද්දෙසෙන දාතබ්බං භත්තං උද්දෙසභත්තං. නිමන්තෙත්වා දාතබ්බං භත්තං නිමන්තනං. සලාකදානවසෙන දාතබ්බං භත්තං සලාකභත්තං. එකස්මිං පක්ඛෙ එකදිවසං දාතබ්බං භත්තං පක්ඛිකං. උපොසථෙ දාතබ්බං භත්තං උපොසථිකං. පාටිපදදිවසෙ දාතබ්බං භත්තං පාටිපදිකං. ආගන්තුකානං දාතබ්බං භත්තං ආගන්තුකභත්තං. ධුරගෙහෙ එව ඨපෙත්වා දාතබ්බං භත්තං ධුරභත්තං. කුටිං උද්දිස්ස දාතබ්බං භත්තං කුටිභත්තං. ගාමවාසීආදීහි වාරෙන දාතබ්බං භත්තං වාරභත්තං. විහාරං උද්දිස්ස දාතබ්බං භත්තං විහාරභත්තං. සෙසානි පාකටානෙව. བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཞིང་ནི་བསོད་སྙོམས་འབྱུང་བའི་གནས་སོ། ཞིང་དང་འདྲ་བས་ན་ཞིང་ངོ་། འདིར་འབྱུང་བ་དང་། འདིས་འབྱུང་བས་ན་འབྱུང་བའི་གནས་སོ། དགེ་འདུན་ལས་སམ། ཡང་ན་དམིགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དགེ་སློང་ལ་བསོད་སྙོམས་འབྱུང་ངོ་། དེ་ལ་དགེ་འདུན་མཐའ་དག་ལ་དབུལ་བར་བྱ་བའི་ཟས་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་ཟས་སོ། དགེ་སློང་འགའ་ཞིག་ལ་དམིགས་ཏེ་དམིགས་བསལ་དུ་དབུལ་བར་བྱ་བའི་ཟས་ནི་དམིགས་བསལ་གྱི་ཟས་སོ། སྤྱན་དྲངས་ཏེ་དབུལ་བར་བྱ་བའི་ཟས་ནི་སྤྱན་དྲངས་པའི་ཟས་སོ། ཚར་གཏོང་བའི་སྒོ་ནས་དབུལ་བར་བྱ་བའི་ཟས་ནི་ཚར་ཟས་སོ། ཟླ་ཕྱེད་གཅིག་གི་ཉིན་གཅིག་ལ་དབུལ་བར་བྱ་བའི་ཟས་ནི་ཟླ་ཕྱེད་ཀྱི་ཟས་སོ། གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོར་དབུལ་བར་བྱ་བའི་ཟས་ནི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཟས་སོ། ཚེས་གཅིག་གི་ཉིན་མོར་དབུལ་བར་བྱ་བའི་ཟས་ནི་ཚེས་གཅིག་གི་ཟས་སོ། གློ་བུར་དུ་ལྷགས་པ་རྣམས་ལ་དབུལ་བར་བྱ་བའི་ཟས་ནི་གློ་བུར་བའི་ཟས་སོ། ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་དྲུང་ཉིད་དུ་བཞག་སྟེ་དབུལ་བར་བྱ་བའི་ཟས་ནི་སྒོ་དྲུང་གི་ཟས་སོ། སྤྱིལ་བུ་ལ་དམིགས་ཏེ་དབུལ་བར་བྱ་བའི་ཟས་ནི་སྤྱིལ་བུའི་ཟས་སོ། གྲོང་མི་ལ་སོགས་པས་རེས་མོས་ཀྱིས་དབུལ་བར་བྱ་བའི་ཟས་ནི་རེས་མོས་ཀྱི་ཟས་སོ། གཙུག་ལག་ཁང་ལ་དམིགས་ཏེ་དབུལ་བར་བྱ་བའི་ཟས་ནི་གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཟས་སོ། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། විතක්කෙති ‘‘කත්ථ නු ඛො අහං අජ්ජ පිණ්ඩාය චරිස්සාමී’’ති. ‘‘කත්ථ පිණ්ඩාය චරිස්සාමා’’ති ථෙරෙන වුත්තෙ ‘‘අසුකගාමෙ භන්තෙ’’ති කාමමෙතං පටිවචනදානං[Pg.229], යෙන පන චිත්තෙන ‘‘චින්තෙත්වා’’ති වුත්තං, තං සන්ධායාහ ‘‘එත්තකං චින්තෙත්වා’’ති. තතො පට්ඨායාති විතක්කමාළකෙ ඨත්වා විතක්කිතකාලතො පට්ඨාය. ‘‘තතො පරං විතක්කෙන්තො අරියවංසා චුතො හොතී’’ති ඉදං තිණ්ණම්පි අරියවංසිකානං වසෙන ගහෙතබ්බං, න එකචාරිකස්සෙව. සබ්බොපි හි අරියවංසිකො එකවාරමෙව විතක්කෙතුං ලභති, න තතො පරං. පරිබාහිරොති අරියවංසිකභාවතො බහිභූතො. ස්වායං විතක්කසන්තොසො කම්මට්ඨානමනසිකාරෙන න කුප්පති, විසුජ්ඣති ච. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයො. තෙනෙවාහ ‘‘කම්මට්ඨානසීසෙන ගන්තබ්බ’’න්ති. “དེ་རིང་བདག་གང་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་པར་བྱ་”ཞེས་རྣམ་པར་རྟོག་གོ། “གང་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་པར་བྱ་”ཞེས་གནས་བརྟན་གྱིས་གསུངས་པ་ན། “བཙུན་པ་གྲོང་གེ་གེ་མོ་ཞིག་ཏུ་ལགས་སོ་”ཞེས་ལན་འདེབས་པ་ནི་འདོད་པ་ཉིད་དེ། སེམས་གང་གིས་“བསམས་ཏེ་”ཞེས་གསུངས་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས་“འདི་ཙམ་བསམས་ཏེ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པའི་ཁྱམས་སུ་གནས་ཏེ་རྟོག་པའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེའོ། “དེ་ལས་གཞན་དུ་རྟོག་ན་འཕགས་པའི་རིགས་ལས་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་འཕགས་པའི་རིགས་གསུམ་པོའི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་བཟུང་བར་བྱ་ཡི། གཅིག་པུར་རྒྱུ་བ་ཁོ་ནའི་དབང་དུ་མ་ཡིན་ནོ། འཕགས་པའི་རིགས་ལ་གནས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཀྱང་ཐེངས་གཅིག་ཁོ་ནར་རྟོག་པར་བྱ་བའི་སྐབས་ཡོད་ཀྱི། དེ་ལས་གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ། ཕྱི་རོལ་ཏུ་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་རིགས་ཀྱི་དངོས་པོ་ལས་ཕྱི་རོལ་ཏུ་གྱུར་པའོ། རྟོག་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་འདི་ནི་ལས་ཀྱི་ས་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་མི་འགལ་ཞིང་རྣམ་པར་དག་པའོ། འདི་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། དེའི་ཕྱིར་“ལས་ཀྱི་ས་པའི་སྒོ་ནས་གཤེགས་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ගහෙතබ්බමෙවාති අට්ඨානප්පයුත්තො එව-සද්දො. යාපනමත්තමෙව ගහෙතබ්බන්ති යොජෙතබ්බං. བླང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་“ཉིད་”ཀྱི་སྒྲ་ནི་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་སྦྱར་བའོ། འཚོ་བ་ཙམ་ཁོ་ན་བླང་བར་བྱའོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། එත්ථාති එතස්මිං පිණ්ඩපාතපටිග්ගහණෙ. අප්පන්ති අත්තනො යාපනපමාණතොපි අප්පං. ගහෙතබ්බං දායකස්ස චිත්තාරාධනත්ථං. පමාණෙනෙවාති අත්තනො යාපනප්පමාණෙනෙව අප්පං ගහෙතබ්බං. ‘‘පමාණෙන ගහෙතබ්බ’’න්ති එත්ථ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘පටිග්ගහණස්මිඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. මක්ඛෙතීති විද්ධංසෙති අපනෙති. විනිපාතෙතීති විනාසෙති අට්ඨානවිනියොගෙන. සාසනන්ති සත්ථු සාසනං අනුසිට්ඨිං. න කරොති නප්පටිපජ්ජති. འདིར་ཞེས་པ་ནི་བསོད་སྙོམས་ལེན་པ་འདི་ལའོ། ཉུང་ངུ་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་འཚོ་བའི་ཚད་ལས་ཀྱང་ཉུང་ངུའོ། སྦྱིན་བདག་གི་སེམས་མགུ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བླང་བར་བྱའོ། ཚད་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་འཚོ་བའི་ཚད་ཉིད་ཀྱིས་ཉུང་ངུ་བླང་བར་བྱའོ། “ཚད་དང་ལྡན་པར་བླང་བར་བྱའོ་”ཞེས་པ་འདིར་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་པའི་ཕྱིར་“ལེན་པ་ལ་ནི་...”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ཉམས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པར་བྱེད་པ་དང་སེལ་བར་བྱེད་པའོ། ཆུད་ཟོས་སུ་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་གནས་མ་ཡིན་པར་སྦྱོར་བས་བརླག་པར་བྱེད་པའོ། བསྟན་པ་ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པའི་བསྟན་པ་སྟེ་རྗེས་སུ་བསྟན་པའོ། མི་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་སྒྲུབ་པའོ། සපදානචාරිනො විය ද්වාරපටිපාටියා චරණං ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසොති ආහ ‘‘ද්වාරපටිපාටියා ගන්තබ්බ’’න්ති. མཐར་ཆགས་སུ་རྒྱུ་བ་བཞིན་དུ་སྒོ་རིམ་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བ་ནི་བརྣབ་སེམས་སྤངས་པའི་ཆོག་ཤེས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སྒོ་རིམ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། හරාපෙත්වාති අධිකං අපනෙත්වා. བསལ་ཏེ་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མ་བསལ་ནས་སོ། ආහාරගෙධතො නිස්සරති එතෙනාති නිස්සරණං. ජිඝච්ඡාය පටිවිනොදනත්ථං කථා, කායස්සඨිතිආදිපයොජනං පන අත්ථාපත්තිතො ආගතං එවාති ආහ ‘‘ජිඝච්ඡාය…පෙ… සන්තොසො නාමා’’ති. ཟས་ལ་ཆགས་པ་ལས་འདིའི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་འབྱུང་བས་ན་ངེས་འབྱུང་ངོ། བཀྲེས་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར་གཏམ་དང་། ལུས་གནས་པ་ལ་སོགས་པའི་དགོས་པ་ནི་དོན་གྱིས་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “བཀྲེས་པ་...ལ་སོགས་པ་...ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། නිදහිත්වා න පරිභුඤ්ජිතබ්බං තදහුපීති අධිප්පායො. ඉතරත්ථා පන සික්ඛාපදෙනෙව වාරිතං. සාරණීයධම්මෙ ඨිතෙනාති සීලවන්තෙහි භික්ඛූහි සාධාරණභොගිභාවෙ ඨිතෙන. བསགས་ཏེ་ཉིན་དེ་ཉིད་ལའང་ལོངས་སྤྱད་པར་མི་བྱའོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ། གཞན་དུ་ན་བསླབ་པའི་གཞི་ཉིད་ཀྱིས་བཀག་གོ། རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཆོས་ལ་གནས་པས་ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་ཐུན་མོང་དུ་ལོངས་སྤྱོད་པའི་དངོས་པོ་ལ་གནས་པས་སོ། සෙනාසනෙනාති සයනෙන, ආසනෙන ච. යත්ථ යත්ථ හි මඤ්චාදිකෙ, විහාරාදිකෙ ච සෙති, තං සෙනං. යත්ථ යත්ථ පීඨාදිකෙ ආසති, තං ආසනං. තදුභයං එකතො කත්වා ‘‘සෙනාසන’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘මඤ්චො’’තිආදි. තත්ථ මඤ්චො මසාරකාදි, තථා පීඨං. මඤ්චභිසි, පීඨභිසීති [Pg.230] දුවිධා භිසි. විහාරො පාකාරපරිච්ඡින්නො සකලො ආවාසො. ‘‘දීඝමුඛපාසාදො’’ති කෙචි. අඩ්ඪයොගොති දීඝපාසාදො. ‘‘එකපස්සච්ඡදනකසෙනාසන’’න්ති කෙචි. පාසාදොති චතුරස්සපාසාදො. ‘‘ආයතචතුරස්සපාසාදො’’ති කෙචි. හම්මියං මුණ්ඩච්ඡදනපාසාදො. ගුහාති කෙවලා පබ්බතගුහා. ලෙණං ද්වාරබන්ධං. අට්ටො බහලභිත්තිකං ගෙහං, යස්ස ගොපානසියො අග්ගහෙත්වා ඉට්ඨකාහි එව ඡදනං හොති. ‘‘අට්ටාලකාකාරෙන කරියතී’’තිපි වදන්ති. මාළො එකකූටසඞ්ගහිතො අනෙකකොණො පතිස්සයවිසෙසො ‘‘වට්ටාකාරෙන කතසෙනාසන’’න්ති කෙචි. གནས་མལ་ཞེས་པ་ནི་ཉལ་ས་དང་འདུག་སའོ། གང་དང་གང་དུ་ཁྲི་ལ་སོགས་པ་དང་། གཙུག་ལག་ཁང་ལ་སོགས་པར་ཉལ་བར་བྱེད་པ་དེ་ནི་ཉལ་སའོ། གང་དང་གང་དུ་ཁྲི་ལྷག་ལ་སོགས་པ་ལ་འདུག་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི་འདུག་སའོ། དེ་གཉིས་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་“གནས་མལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་“ཁྲི་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ཁྲི་ནི་མས་ར་ཀ་ལ་སོགས་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ཁྲི་ལྷག་གོ། ཁྲིའི་གདན་དང་། ཁྲི་ལྷག་གི་གདན་ཞེས་གདན་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། གཙུག་ལག་ཁང་ནི་ར་བས་བསྐོར་བའི་གནས་གཞི་མཐའ་དག་གོ། “ཁང་པ་སྒོ་རིང་ཅན་”ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། ཕྱེད་ཁང་ནི་ཁང་པ་རིང་པོའོ། “ཕྱོགས་གཅིག་གཡོགས་པའི་གནས་མལ་”ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། ཁང་བཟང་ནི་ཁང་པ་གྲུ་བཞིའོ། “ཁང་པ་གྲུ་བཞི་ནར་མོ་”ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། བསིལ་ཁང་ནི་ཐོག་ལེབ་མོ་ཅན་གྱི་ཁང་པའོ། ཕུག་པ་ནི་རི་ཕུག་རྐྱང་པའོ། སྐྱབས་ནི་སྒོ་གཏན་ཅན་ནོ། མཁར་ནི་རྩིག་པ་མཐུག་པོའི་ཁང་པ་སྟེ། དེའི་གདུང་མ་མ་བཟུང་བར་ས་ཕག་校ནས་ཐོག་གཡོགས་པའོ། “ལྕོག་གི་རྣམ་པར་བྱས་པ་”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། ཁྱམས་ནི་རྩེ་མོ་གཅིག་ཏུ་འདུས་ཤིང་ཟུར་མང་པོ་ཅན་གྱི་གནས་ཁྱད་པར་ཅན་ཏེ། “ཟླུམ་པོའི་རྣམ་པར་བྱས་པའི་གནས་མལ་”ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། පිණ්ඩපාතෙ වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘සාදකො භික්ඛු ‘අජ්ජ කත්ථ වසිස්සාමී’ති විතක්කෙතී’’තිආදිනා යථාරහං පිණ්ඩපාතෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා, ‘‘තතො පරං විතක්කෙන්තො අරියවංසා චුතො හොති පරිබාහිරො’’ති, ‘‘සෙනාසනං ගවෙසන්තෙනාපි’කුහිං ලභිස්සාමී’ති අචින්තෙත්වා කම්මට්ඨානසීසෙනෙව ගන්තබ්බ’’න්ති ච එවමාදි සබ්බං පුරිමනයෙනෙව. བསོད་སྙོམས་ལ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་“སྒྲུབ་པ་པོའི་དགེ་སློང་གིས་ ‘དེ་རིང་བདག་གང་དུ་གནས་པར་བྱ་’ཞེས་རྟོག་གོ་”ལ་སོགས་པས་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་བསོད་སྙོམས་ལ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། “དེ་ལས་གཞན་དུ་རྟོག་ན་འཕགས་པའི་རིགས་ལས་ཉམས་པར་འགྱུར་ཞིང་ཕྱི་རོལ་ཏུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་དང་། “གནས་མལ་ཚོལ་བས་ཀྱང་ ‘གང་དུ་ཐོབ་པར་འགྱུར་’ཞེས་མི་བསམ་པར་ལས་ཀྱི་ས་པའི་སྒོ་ནས་གཤེགས་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་སྔ་མའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། කස්මා පනෙත්ථ පච්චයසන්තොසං දස්සෙන්තෙන මහාථෙරෙන ගිලානපච්චයසන්තොසො න ගහිතොති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ගිලානපච්චයො පන පිණ්ඩපාතෙ එව පවිට්ඨො’’ති ආහ, ආහරිතබ්බතාසාමඤ්ඤෙනාති අධිප්පායො. යදි එවං තත්ථ පිණ්ඩපාතෙ විය විතක්කසන්තොසාදයොපි පන්නරස සන්තොසා ඉච්ඡිතබ්බාති? නොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. නනු චෙත්ථ ද්වාදසෙව ධුතඞ්ගානි විනියොගං ගතානි, එකං පන නෙසජ්ජිකඞ්ගං න කත්ථචි විනියුත්තන්ති ආහ ‘‘නෙසජ්ජිකඞ්ගං භාවනාරාමඅරියවංසං භජතී’’ති. අයඤ්ච අත්ථො අට්ඨකථාරුළ්හො එවාති දස්සෙන්තො ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදිමාහ. ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་ཡོ་བྱད་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་སྟོན་པའི་གནས་བརན་ཆེན་པོས་ནད་པའི་ཡོ་བྱད་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་མ་བཟུང་ཞེ་ན། འདི་ནི་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་མི་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “ནད་པའི་ཡོ་བྱད་ནི་བསོད་སྙོམས་ཉིད་ཀྱི་ཁོངས་སུ་ཞུགས་སོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། བླང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ། གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་དེ་ལ་བསོད་སྙོམས་བཞིན་དུ་རྟོག་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཆོག་ཤེས་པ་བཅོ་ལྔ་པོའང་འདོད་པར་བྱ་འམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར་“དེ་ལ་...”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། འདིར་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་བཅུ་གཉིས་ཁོ་ན་སྦྱོར་བ་ལ་སོང་ལ། གཅིག་པུ་འདུག་པའི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ནི་གང་དུའང་མ་སྦྱར་བ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། “འདུག་པའི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ནི་སྒོམ་པ་ལ་དགའ་བའི་འཕགས་པའི་རིགས་ལ་བསྟེན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དོན་འདི་ནི་འགྲེལ་བཤད་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ་...”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ‘‘පථවිං පත්ථරමානො වියා’’තිආදි අරියවංසදෙසනාය සුදුක්කරභාවදස්සනං මහාවිසයතාය තස්සා දෙසනාය. යස්මා නයසහස්සපටිමණ්ඩිතා හොති අරියමග්ගාධිගමාය විත්ථාරතො පවත්තියමානා දෙසනා යථා තං චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ, අයඤ්ච භාවනාරාමඅරියවංසකථා අරියමග්ගාධිගමාය විත්ථාරතො පවත්තියමානා එවං හොතීති වුත්තං ‘‘සහස්සනයප්පටිමණ්ඩිතං…පෙ… දෙසනං ආරභී’’ති. පටිපක්ඛවිධමනතො අභිමුඛභාවෙන [Pg.231] රමණං ආරමණං ආරාමොති ආහ ‘‘අභිරතීති අත්ථො’’ති. බ්‍යධිකරණානම්පි පදානං වසෙන භවති බාහිරත්ථසමාසො යථා ‘‘උරසිලොමො, කණ්ඨෙකාළොති ආහ ‘‘පහානෙ ආරාමො අස්සාති පහානාරාමො’’ති. ආරමිතබ්බට්ඨෙන වා ආරාමො, පහානං ආරාමො අස්සාති පහානාරාමොති එවමෙත්ථ සමාසයොජනා වෙදිතබ්බා. ‘‘පජහන්තො රමතී’’ති එතෙන පහානාරාමසද්දානං කත්තුසාධනතං, කම්මධාරයසමාසඤ්ච දස්සෙති. ‘‘භාවෙන්තො රමතී’’ති වුත්තත්තා භාවනාරාමොති එත්ථාපි එසෙව නයො. “ས་གཞི་འདིང་བ་བཞིན་དུ་”ལ་སོགས་པ་ནི་འཕགས་པའི་རིགས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བའི་ཉིད་སྟོན་པ་སྟེ། བསྟན་པ་དེ་ནི་ཡུལ་ཆེན་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། གང་གི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་ལམ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རྒྱས་པར་འཇུག་པའི་བསྟན་པ་ནི་ཚུལ་སྟོང་གིས་བརྒྱན་པ་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན་སེམས་བསྐྱེད་པའི་ལེའུ་བཞིན་ནོ། སྒོམ་པ་ལ་དགའ་བའི་འཕགས་པའི་རིགས་ཀྱི་གཏམ་འདི་ཡང་འཕགས་པའི་ལམ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རྒྱས་པར་འཇུག་པ་ན་དེ་ལྟར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “ཚུལ་སྟོང་གིས་བརྒྱན་པ་...ལ་སོགས་པ་...བསྟན་པ་བརྩམས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་འཇོམས་པའི་སྒོ་ནས་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པར་དགའ་བ་ནི་དགའ་བ་སྟེ་ཀུན་དགའ་ར་བའོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “མངོན་པར་དགའ་བ་ནི་དོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། གཞི་མི་མཐུན་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་འབྲུ་མང་པོ་པའི་བསྡུ་བ་ (bahuvrīhi) འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན་“བྲང་ལ་སྤུ་ཅན་”དང་“མགྲིན་པ་ནག་པོ་”ཞེས་པ་ལྟར། “སྤོང་བ་ལ་དགའ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་སྤོང་བ་ལ་དགའ་བའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན་དགའ་བར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ན་དགའ་བ་སྟེ། སྤོང་བ་ནི་དགའ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་སྤོང་བ་ལ་དགའ་བའོ་ཞེས་འདིར་བསྡུ་བའི་སྦྱོར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། “སྤོང་བཞིན་དུ་དགའོ་”ཞེས་པས་ནི་སྤོང་བ་ལ་དགའ་བའི་སྒྲ་རྣམས་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲུབ་པ་ཉིད་དང་། ལས་འཛིན་པའི་བསྡུ་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། “སྒོམ་བཞིན་དུ་དགའོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། སྒོམ་པ་ལ་དགའ་བ་ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། කාමං ‘‘නෙසජ්ජිකඞ්ගං භාවනාරාමඅරියවංසං භජතී’’ති වුත්තං භාවනානුයොගස්ස අනුච්ඡවිකත්තා, නෙසජ්ජිකඞ්ගවසෙන පන නෙසජ්ජිකස්ස භික්ඛුනො එකච්චාහි ආපත්තීහි අනාපත්තිභාවොති තම්පි සඞ්ගණ්හන්තො ‘‘තෙරසන්නං ධුතඞ්ගාන’’න්ති වත්වා ‘‘විනයං පත්වා ගරුකෙ ඨාතබ්බ’’න්ති ඉච්ඡිතත්තා සල්ලෙඛස්ස අපරිච්චජනවසෙන පටිපත්ති නාම විනයෙ ඨිතස්සෙවාති ආහ ‘‘තෙරසන්නං…පෙ… කථිතං හොතී’’ති. කාමං සුත්තාභිධම්මපිටකෙසුපි (දී. නි. 1.7.194; විභ. 508) තත්ථ තත්ථ සීලකථා ආගතා එව, යෙහි පන ගුණෙහි සීලස්ස වොදානං හොති, තෙසු කථිතෙසු යථා සීලකථාබාහුල්ලං විනයපිටකං කථිතං හොති, එවං භාවනාකථාබාහුල්ලං සුත්තන්තපිටකං, අභිධම්මපිටකඤ්ච චතුත්ථෙන අරියවංසෙන කථිතමෙව හොතීති වුත්තං ‘‘භාවනාරාමෙන අවසෙසං පිටකද්වයං කථිතං හොතී’’ති. ‘‘සො නෙක්ඛම්මං භාවෙන්තො රමතී’’ති නෙක්ඛම්මපදං ආදිං කත්වා තත්ථ දෙසනාය පවත්තත්තා, සබ්බෙසම්පි වා සමථවිපස්සනාමග්ගධම්මානං යථාසකංපටිපක්ඛතො නික්ඛමනෙන නෙක්ඛම්මසඤ්ඤිතානං තත්ථ ආගතත්තා සො පාඨො ‘‘නෙක්ඛම්මපාළී’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘නෙක්ඛම්මපාළියා කථෙතබ්බො’’ති. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා නෙක්ඛම්මන්ති පවුච්චරෙ’’ති (ඉතිවු. අට්ඨ. 109). දසුත්තරසුත්තන්ත පරියායෙනාති දසුත්තරසුත්තන්තධම්මෙන, දසුත්තරසුත්තන්තෙ (දී. නි. 3.350) ආගතනයෙනාති වා අත්ථො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ཅི་སྟེ་ “ཙོག་པུའི་ཡན་ལག་ནི་སྒོམ་པ་ལ་དགའ་བའི་འཕགས་པའི་རིགས་ལ་བསྟེན་ཏོ” ཞེས་གསུངས་པ་ནི་སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་དང་མཐུན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཙོག་པུའི་ཡན་ལག་གི་དབང་གིས་ནི་ཙོག་པུ་བའི་དགེ་སློང་གི་ལྟུང་བ་ལ་ལ་ལས་ལྟུང་བ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དེ། དེ་ཡང་སྡུད་པར་བྱེད་ཅིང་ “སྦྱངས་པའི་ཡན་ལག་བཅུ་གསུམ་གྱི” ཞེས་གསུངས་ནས། “འདུལ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ལྕི་བ་ལ་གནས་པར་བྱའོ” ཞེས་འདོད་པའི་ཕྱིར། སྐྱོན་སྤོང་བ་མ་བཏང་བའི་དབང་གིས་སྒྲུབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདུལ་བ་ལ་གནས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “བཅུ་གསུམ་གྱི་...ལྷག་མ་...གསུངས་པ་ཡིན” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཅི་སྟེ་མདོ་སྡེ་དང་ཆོས་མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་དག་ཏུ་ཡང་ (དཱི. ནི. ༡.༧.༡༩༤; བིབྷ. ༥༠༨) དེ་དང་དེར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཏམ་ནི་འོངས་པ་ཉིད་དེ། ཡོན་ཏན་གང་དག་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་བ་དེ་དག་བཤད་པ་ན། ཇི་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཏམ་མང་བའི་ཕྱིར་འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་གསུངས་པ་ཡིན་པ་དེ་བཞིན། སྒོམ་པའི་གཏམ་མང་བའི་ཕྱིར་མདོ་སྡེའི་སྡེ་སྣོད་དང་ཆོས་མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་ཀྱང་བཞི་པ་འཕགས་པའི་རིགས་ཀྱིས་གསུངས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “སྒོམ་པ་ལ་དགའ་བས་སྡེ་སྣོད་ལྷག་མ་གཉིས་གསུངས་པ་ཡིན” ཞེས་གསུངས་སོ། །“དེ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བ་སྒོམ་ཞིང་དགའོ” ཞེས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཚིག་ཐོག་མར་བྱས་ནས་དེ་ལ་བསྟན་པ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། ཡང་ན་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ལམ་གྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་རང་རང་གི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་དེ་དག་དེར་འོངས་པའི་ཕྱིར། ལུང་དེ་ལ་ “ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ལུང་” ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། “ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ལུང་གིས་བཤད་པར་བྱའོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་ལས་ “དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཞེས་བྱའོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །(ཨིཏིབུ. ཨཊྛ. ༡༠༩) བཅུ་ལས་ལྷག་པའི་མདོའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་བཅུ་ལས་ལྷག་པའི་མདོའི་ཆོས་ཀྱིས་ཏེ། བཅུ་ལས་ལྷག་པའི་མདོར་ (དཱི. ནི. ༣.༣༥༠) འོངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །ལྷག་མ་གཉིས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། සොති ජාගරියං අනුයුත්තො භික්ඛු. නෙක්ඛම්මන්ති කාමෙහි නික්ඛන්තභාවතො නෙක්ඛම්මසඤ්ඤිතං පඨමජ්ඣානූපචාරං. ‘‘සො අභිජ්ඣං ලොකෙ පහායා’’තිආදිනා (විභ. 508, 538) ආගතා පඨමජ්ඣානස්ස පුබ්බභාගභාවනාති ඉධාධිප්පෙතා[Pg.232], තස්මා ‘‘අබ්‍යාපාද’’න්තිආදීසුපි එවමෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං බ්‍රහ්මජාලටීකායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. සඋපායාසානඤ්හි අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං, අට්ඨාරසන්නං මහාවිපස්සනානං, චතුන්නං අරියමග්ගානඤ්ච වසෙනෙත්ථ දෙසනා පවත්තාති. “དེ” ཞེས་པ་ནི་མི་ཉལ་བར་བརྩོན་པའི་དགེ་སློང་ངོ་། །“ངེས་པར་འབྱུང་བ” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ལས་ངེས་པར་བྱུང་བའི་ཕྱིར་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་བསམ་གཏན་དང་པོའི་ཉེ་འཁོར་རོ། །“དེས་འཇིག་རྟེན་ལ་བརྣབ་སེམས་སྤངས་ཏེ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ (བིབྷ. ༥༠༨, ༥༣༨) འོངས་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོའི་སྦྱོར་ལམ་གྱི་སྒོམ་པ་ནི་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ “གནོད་སེམས་མེད་པ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་འདི་བཞིན་དུ་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ལ་གང་ཞིག་བཤད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །འཚིག་པ་དང་བཅས་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་བརྒྱད་དང་། ལྷག་མཐོང་ཆེན་པོ་བཅོ་བརྒྱད་དང་། འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་པོ་དག་གི་དབང་གིས་འདིར་བསྟན་པ་བཤད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ‘‘එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති, එකං ධම්මං පජහන්තො රමතී’’ති ච න ඉදං දසුත්තරසුත්තෙ ආගතනියාමෙන වුත්තං, තත්ථ පන ‘‘එකො ධම්මො භාවෙතබ්බො, එකො ධම්මො පහාතබ්බො’’ති (දී. නි. 3.351) ච දෙසනා ආගතා. එවං සන්තෙපි යස්මා අත්ථතො භෙදො නත්ථි, තස්මා පටිසම්භිදාමග්ගෙ නෙක්ඛම්මපාළියං (පටි. ම. 1.24, 3.41) ආගතනීහාරෙනෙව ‘‘එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති, එකං ධම්මං පජහන්තො රමතී’’ති වුත්තං. එස නයො සෙසවාරෙසුපි. යස්මා චායං අරියවංසදෙසනා නාම සත්ථු පඤ්ඤත්තාව සත්ථාරා හි දෙසිතං දෙසනං ආයස්මා ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තත්ථෙරො සඞ්ගායනවසෙන ඉධානෙසි, තස්මා මහාඅරියවංසසුත්තෙ සත්ථුදෙසනානීහාරෙන නිගමනං දස්සෙන්තො ‘‘එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොතී’’ති ආහ. එසෙව නයො ඉතො පරෙසු සතිපට්ඨානපරියායඅභිධම්මනිද්දෙසපරියායෙසුපි. කාමඤ්චෙත්ථ කායානුපස්සනාවසෙනෙව සඞ්ඛිපිත්වා යොජනා කතා, එකවීසතියා පන ඨානානං වසෙන විත්ථාරතො යොජනා වෙදිතබ්බා. ‘‘අනිච්චතො’’ (විසුද්ධි. ටී. 2.698) තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාසු වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. “ཆོས་གཅིག་སྒོམ་ཞིང་དགའ་བར་བྱེད། ཆོས་གཅིག་སྤོང་ཞིང་དགའ་བར་བྱེད” ཅེས་བྱ་བ་འདི་ནི་བཅུ་ལས་ལྷག་པའི་མདོར་འོངས་པའི་ངེས་པས་གསུངས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ལ་ནི་ “ཆོས་གཅིག་ནི་བསྒོམ་པར་བྱའོ། །ཆོས་གཅིག་ནི་སྤང་བར་བྱའོ” ཞེས་ (དཱི. ནི. ༣.༣༥༡) བསྟན་པ་འོངས་སོ། །དེ་ལྟ་མོད་ཀྱང་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་གྱི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ལུང་དུ་ (པཊི. མ. ༡.༢༤, ༣.༤༡) འོངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ “ཆོས་གཅིག་སྒོམ་ཞིང་དགའ་བར་བྱེད། ཆོས་གཅིག་སྤོང་ཞིང་དགའ་བར་བྱེད” ཅེས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མའི་ཐེངས་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། །འཕགས་པའི་རིགས་ཀྱི་བསྟན་པ་འདི་ནི་སྟོན་པས་བཅས་པ་ཉིད་དེ། སྟོན་པས་བསྟན་པའི་བསྟན་པ་འདི་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་ཤཱ་རིའི་བུ་གནས་བརྟན་གྱིས་བསྡུ་བའི་དབང་གིས་འདིར་བཀོད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་རིགས་ཆེན་པོའི་མདོར་སྟོན་པའི་བསྟན་པའི་ཚུལ་གྱིས་མཇུག་བསྡུ་བ་སྟོན་པར། “དགེ་སློང་དག་ དེ་ལྟར་ན་དགེ་སློང་ནི་སྒོམ་པ་ལ་དགའ་བ་ཡིན་ནོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་འདི་ཉིད་འདི་ལས་གཞན་པའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པའི་རྣམ་གྲངས་དང་ཆོས་མངོན་པའི་བསྟན་པའི་རྣམ་གྲངས་དག་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་ནི་ལུས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་བསྡུས་ཏེ་སྦྱོར་བ་བྱས་པ་ཡིན་མོད། གནས་ཉི་ཤུ་རྩ་གཅིག་གི་དབང་གིས་རྒྱས་པར་སྦྱོར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། །“མི་རྟག་པ་ཉིད་དུ” (བིསུདྡྷི. ཊཱི. ༢.༦༩༨) ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་གང་ཞིག་བཤད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་གྱི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་རྣམས་སུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། 310. සංවරාදීනං සාධනවසෙන පදහති එත්ථ, එතෙහීති ච පධානානි. උත්තමවීරියානීති සෙට්ඨවීරියානි විසිට්ඨස්ස අත්ථස්ස සාධනතො. සංවරන්තස්ස උප්පන්නවීරියන්ති යථා අභිජ්ඣාදයො න උප්පජ්ජන්ති, එවං සතියා උපට්ඨාපනෙ චක්ඛාදීනං පිදහනෙ අනලසස්ස උප්පන්නවීරියං. පජහන්තස්සාති විනොදෙන්තස්ස. උප්පන්නවීරියන්ති තස්සෙව පජහනස්ස සාධනවසෙන පවත්තවීරියං. භාවෙන්තස්ස උප්පන්නවීරියන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. සමාධිනිමිත්තන්ති සමාධි එව. පුරිමුප්පන්නසමාධි හි පරතො උප්පජ්ජනකසමාධිපවිවෙකස්ස කාරණං හොතීති ‘‘සමාධිනිමිත්ත’’න්ති වුත්තං. ༣༡༠. སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པ་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་འདིར་བརྩོན་པར་བྱེད་པའམ། འདི་དག་གིས་བརྩོན་པར་བྱེད་པས་ན་ཡང་དག་པར་འཛིན་པ་རྣམས་སོ། །“མཆོག་ཏུ་བརྩོན་འགྲུས་རྣམས” ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་དོན་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་གཙོ་བོའི་བརྩོན་འགྲུས་རྣམས་སོ། །“སྡོམ་པ་པོའི་སྐྱེས་པའི་བརྩོན་འགྲུས” ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་མི་སྐྱེ་བ་དེ་ལྟར་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་དང་། མིག་ལ་སོགས་པ་སྡོམ་པ་ལ་མི་ལེ་ལོ་བའི་སྐྱེས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་སོ། །“སྤོང་བ་པོའི” ཞེས་པ་ནི་སེལ་བ་པོའོ། །“སྐྱེས་པའི་བརྩོན་འགྲུས” ཞེས་པ་ནི་དེ་ཉིད་སྤོང་བ་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་སོ། །“སྒོམ་པ་པོའི་སྐྱེས་པའི་བརྩོན་འགྲུས” ཞེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཚན་མ” ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཉིད་དོ། །སྔོན་སྐྱེས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་ཕྱིས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབེན་པའི་རྒྱུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ “ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཚན་མ” ཞེས་གསུངས་སོ། ། උපධිවිවෙකත්තාති ඛන්ධූපධිආදිඋපධීහි විවිත්තත්තා විනිස්සටත්තා. තං ආගම්මාති තං නිබ්බානං මග්ගෙන අධිගමහෙතු. රාගාදයො විරජ්ජන්ති එත්ථ, එතෙනාති [Pg.233] වා විරාගො. එවං නිරොධොපි දට්ඨබ්බො. යස්මා ඉධ බොජ්ඣඞ්ගා මිස්සකවසෙන ඉච්ඡිතා, තස්මා ‘‘ආරම්මණවසෙන අධිගන්තබ්බවසෙන වා’’ති වුත්තං. තත්ථ අධිගන්තබ්බවසෙනාති තංනින්නතාවසෙන. වොස්සග්ගපරිණාමින්ති වොස්සජ්ජනවසෙන පරිණාමිතං පරිච්චජනවසෙන චෙව පක්ඛන්දනවසෙන ච පරිණමනසීලං. තෙනාහ ‘‘ද්වෙ වොස්සග්ගා’’තිආදි. ඛන්ධානං පරිච්චජනං නාම තප්පටිබද්ධකිලෙසප්පහානවසෙනාති යෙනාකාරෙන විපස්සනා කිලෙසෙ පජහති, තෙනෙවාකාරෙන තංනිමිත්තකෙ, ඛන්ධෙ ච ‘‘පජහතී’’ති වත්තබ්බතං අරහතීති ආහ ‘‘විපස්සනා…පෙ… පරිච්චජතී’’ති. යස්මා විපස්සනා වුට්ඨානගාමිනිභාවං පාපුණන්තී නින්නපොණපබ්භාරභාවෙන එකංසතො නිබ්බානං ‘‘පක්ඛන්දතී’’ති වත්තබ්බතං ලභති, මග්ගො ච සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසෙ, ඛන්ධෙ ච පරිච්චජති, තස්මා යථාක්කමං විපස්සනාමග්ගානං වසෙන පක්ඛන්දනපරිච්චාගවොස්සග්ගාපි වෙදිතබ්බා. වොස්සග්ගත්ථායාති පරිච්චාගවොස්සග්ගත්ථාය චෙව පක්ඛන්දනවොස්සග්ගත්ථාය ච. පරිණමතීති පරිපච්චති. තං පරිණමනං වුට්ඨානගාමිනිභාවප්පත්තියා චෙව අරියමග්ගභාවප්පත්තියා ච ඉච්ඡිතන්ති ආහ ‘‘විපස්සනාභාවඤ්චෙව මග්ගභාවඤ්ච පාපුණාතී’’ති. සෙසපදෙසූති ‘‘ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතී’’තිආදීසු සෙසසම්බොජ්ඣඞ්ගකොට්ඨාසෙසු. “ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར” ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་ཞིང་ངེས་པར་བྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །“དེ་ལ་བརྟེན་ནས” ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དེ་ལ་ལམ་གྱིས་ཐོབ་པའི་རྒྱུའི་ཕྱིར་རོ། །འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་འདི་ལ་འགག་པའམ། འདིས་འགག་པས་ན་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའོ། །དེ་བཞིན་དུ་འགོག་པ་ལའང་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདིར་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་འདྲེས་མའི་ཚུལ་གྱིས་འདོད་པའི་ཕྱིར། “དམིགས་པའི་དབང་གིས་སམ། ཐོབ་པར་བྱ་བའི་དབང་གིས་སོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་གཞོལ་བའི་དབང་གིས་སོ། །“རྣམ་པར་སྤོང་བར་འགྱུར་བ” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་སྤོང་བའི་དབང་གིས་འགྱུར་བ་སྟེ། ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་དབང་གིས་དང་འཇུག་པའི་དབང་གིས་འགྱུར་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ “རྣམ་པར་སྤོང་བ་གཉིས” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཕུང་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལ་འབྲེལ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པའི་དབང་གིས་ཏེ། རྣམ་པ་གང་གིས་ལྷག་མཐོང་གིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤོང་བ། རྣམ་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་དེའི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་གྱི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱང་ “སྤོང་བོ” ཞེས་བརྗོད་པར་འོས་པའི་ཕྱིར། “ལྷག་མཐོང་གིས་...ཡོངས་སུ་གཏོང་བའོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མཐོང་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྱུར་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་ན། གཞོལ་བ་དང་འབབ་པ་དང་བབས་པའི་དངོས་པོས་གཅིག་ཏུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ “འཇུག་པོ” ཞེས་བརྗོད་པར་འོས་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དང་། ལམ་གྱིས་ནི་ཀུན་ནས་བཅད་པའི་དབང་གིས་ཉོན་མོངས་པ་དང་ཕུང་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་ལྷག་མཐོང་དང་ལམ་དག་གི་དབང་གིས་འཇུག་པ་དང་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་རྣམ་པར་སྤོང་བ་དག་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ། །“རྣམ་པར་སྤོང་བའི་དོན་དུ” ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་རྣམ་པར་སྤོང་བའི་དོན་དུ་དང་། འཇུག་པའི་རྣམ་པར་སྤོང་བའི་དོན་དུའོ། །“འགྱུར་བ” ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའོ། །འགྱུར་བ་དེ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྱུར་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དང་། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས་འདོད་པའི་ཕྱིར། “ལྷག་མཐོང་གི་དངོས་པོ་ཉིད་དང་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བར་བྱེད་དོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལ” ཞེས་པ་ནི་ “ཆོས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་སྒོམ་མོ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་ཚན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ལའོ། ། භද්දකන්ති අභද්දකානං නීවරණාදිපාපධම්මානං වික්ඛම්භනෙන රාගවිධමනෙන එකන්තහිතත්තා, දුල්ලභත්තා ච භද්දකං සුන්දරං. න හි අඤ්ඤං සමාධිනිමිත්තං එවංදුල්ලභං, රාගස්ස ච උජුවිපච්චනීකභූතං අත්ථි. අනුරක්ඛතීති එත්ථ අනුරක්ඛනා නාම අධිගතසමාධිතො යථා න පරිහානි හොති, එවං පටිපත්ති, සා පන තප්පටිපක්ඛවිධමනෙනාති ආහ ‘‘සමාධී’’තිආදි. අට්ඨිකසඤ්ඤාදිකාති අට්ඨිකජ්ඣානාදිකා. සඤ්ඤාසීසෙන හි ඣානං වදති. “བཟང་པོ” ཞེས་པ་ནི་མི་བཟང་བའི་སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་རྣམ་པར་གནོན་པ་དང་། འདོད་ཆགས་རྣམ་པར་འཇོམས་པས་གཅིག་ཏུ་ཕན་པའི་ཕྱིར་དང་། རྙེད་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་བཟང་པོ་སྟེ་ལེགས་པའོ། །ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཚན་མ་གཞན་འདི་ལྟར་རྙེད་པར་དཀའ་བ་དང་། འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཐད་ཀར་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པ་ནི་མེད་དོ། །“རྗེས་སུ་སྲུང་བོ” ཞེས་པ་འདིར་རྗེས་སུ་སྲུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐོབ་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལས་ཇི་ལྟར་ཉམས་པར་མི་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་སྒྲུབ་པ་སྟེ། དེ་ནི་དེའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་རྣམ་པར་འཇོམས་པས་སོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ཏིང་ངེ་འཛིན” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ཀེང་རུས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ” ཞེས་པ་ནི་ཀེང་རུས་ཀྱི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའོ། །འདུ་ཤེས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བསམ་གཏན་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། එකපටිවෙධවසෙන චතුසච්චධම්මෙ ඤාණන්ති චතූසු අරියසච්චෙසු එකාභිසමයවසෙන පවත්තඤාණං, මග්ගඤාණන්ති අත්ථො. චතුසච්චන්තොගධත්තා චතුසච්චබ්භන්තරෙ නිරොධධම්මෙ නිබ්බානෙ ඤාණං, තෙන ඵලඤාණං වදති. යස්මා මග්ගානන්තරස්ස ඵලස්ස මග්ගානුගුණා පවත්ති, යතො තංසමුදයපක්ඛියෙසු ධම්මෙසු පටිප්පස්සද්ධිප්පහානවසෙන පවත්තති, තස්මා නිරොධසච්චෙපි යො මග්ගස්ස සච්ඡිකිරියාභිසමයො, තදනුගුණා පවත්තීති ඵලඤාණස්සෙව ධම්මෙ ඤාණතා වුත්තා, න යස්ස කස්සචි නිබ්බානාරම්මණස්ස ඤාණස්ස[Pg.234]. තෙන වුත්තං ‘‘යථාහා’’තිආදි. එත්ථ ච මග්ගපඤ්ඤා තාව චතුසච්චධම්මස්ස පටිවිජ්ඣනතො ධම්මෙඤාණං නාම හොතු, ඵලපඤ්ඤා පන කථන්ති චොදනා සොධිතා හොති නිරොධධම්මං ආරබ්භ පවත්තනතො. දුවිධාපි හි පඤ්ඤා අපරප්පච්චයතාය අත්තපච්චක්ඛතො අරියසච්චධම්මෙ කිච්චතො ච ආරම්මණතො ච පවත්තත්තා ‘‘ධම්මෙඤාණ’’න්ති වෙදිතබ්බා. අරියසච්චෙසු හි අයං ධම්ම-සද්දො තෙසං අවිපරීතසභාවත්තා, සඞ්ඛතප්පවරො වා අරියමග්ගො, තස්ස ච ඵලධම්මො. තත්ථ පඤ්ඤා තංසහගතා ධම්මෙඤාණං. “རྟོགས་པ་གཅིག་གི་དབང་གིས་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ལ་ཡེ་ཤེས” ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་ལ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་གཅིག་གི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །བདེན་པ་བཞིའི་ནང་དུ་འདུས་པའི་ཕྱིར་བདེན་པ་བཞིའི་ནང་གསེས་འགོག་པའི་ཆོས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ཡེ་ཤེས་ཏེ། དེས་ནི་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་གསུངས་སོ། །ལམ་གྱི་མཇུག་ཐོགས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ནི་ལམ་དང་མཐུན་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དང་། གང་གི་ཕྱིར་དེའི་ཀུན་འབྱུང་གི་ཕྱོགས་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་ཏེ་སྤངས་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་འགོག་པའི་བདེན་པ་ལའང་ལམ་གྱི་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་དང་མཐུན་པར་འཇུག་པས་ན། འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ལ་ཆོས་ལ་ཡེ་ཤེས་ཉིད་དུ་གསུངས་ཀྱི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དམིགས་པའི་ཡེ་ཤེས་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཇི་ལྟར་གསུངས་པ་བཞིན” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡང་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ནི་རེ་ཞིག་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་ཆོས་ལ་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་ན། འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་ནི་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། འགོག་པའི་ཆོས་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རྒོལ་བ་བསལ་བ་ཡིན་ནོ། །ཤེས་རབ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀའང་གཞན་གྱི་རྐྱེན་ལ་རག་མ་ལས་པར་རང་གིས་མངོན་སུམ་དུ་འཕགས་པའི་བདེན་པའི་ཆོས་ལ་བྱེད་པ་དང་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་ཞུགས་པའི་ཕྱིར། “ཆོས་ལ་ཡེ་ཤེས” ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས་ལ་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་འདི་དེ་དག་གི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རམ། འདུས་བྱས་ཀྱི་མཆོག་འཕགས་པའི་ལམ་དང་། དེའི་འབྲས་བུའི་ཆོས་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལ་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཤེས་རབ་ནི་ཆོས་ལ་ཡེ་ཤེས་སོ། ། අන්වයෙඤාණන්ති අනුගමනඤාණං. පච්චක්ඛතො දිස්වාති චත්තාරි සච්චානි මග්ගඤාණෙන පච්චක්ඛතො පටිවිජ්ඣිත්වා. යථා ඉදානීති යථා එතරහි පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං, එවං අතීතෙපි අනාගතෙපි පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චමෙවාති ච සරික්ඛට්ඨෙන වුත්තං. එස නයො සමුදයසච්චෙ, මග්ගසච්චෙ ච. අයමෙවාති අවධාරණෙ. නිරොධසච්චෙ පන සරික්ඛට්ඨො නත්ථි තස්ස නිච්චත්තා, එකසභාවත්තා ච. එවං තස්ස ඤාණස්ස අනුගතියං ඤාණන්ති තස්ස ධම්මෙඤාණස්ස ‘‘එවං අතීතෙපී’’තිආදිනා අනුගතියං අනුගමනෙ අන්වයෙ ඤාණං. ඉදං අන්වයෙ ඤාණන්ති යොජනා. ‘‘තෙනාහා’’තිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං පාළියා විභාවෙති. සොති ධම්මඤාණං පත්වා ඨිතො භික්ඛු. ඉමිනා ධම්මෙනාති ධම්මගොචරත්තා ගොචරවොහාරෙන ‘‘ධම්මො’’ති වුත්තෙනමග්ගඤාණෙන, උපයොගත්ථෙ වා කරණවචනං, ඉමිනා ධම්මෙන ඤාතෙනාති ඉමං චතුසච්චධම්මං ඤාණෙන ජානිත්වා ඨිතෙන මග්ගඤාණෙනාති අත්ථො. දිට්ඨෙනාති දස්සනෙන සච්චධම්මං පස්සිත්වා ඨිතෙන. පත්තෙනාති සච්චානං පත්වා ඨිතෙන. විදිතෙනාති සච්චානි විදිත්වා ඨිතෙන. පරියොගාළ්හෙනාති චතුසච්චධම්මං පරියොගාහෙත්වා ඨිතෙනාති එවං තාවෙත්ථ අභිධම්මට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 796) අත්ථො වුත්තො. දුවිධම්පි පන මග්ගඵලඤාණං ධම්මෙඤාණං. පච්චවෙක්ඛණාය ච මූලං, කාරණඤ්ච නයනයනස්සාති දුවිධෙනාපි තෙන ධම්මෙනාති න න යුජ්ජති. තථා චතුසච්චධම්මස්ස ඤාතත්තා, මග්ගඵලසඞ්ඛාතස්ස වා ධම්මස්ස සච්චපටිවෙධසම්පයොගං ගතත්තා නයනයනං හොතීති තෙන ඉමිනා ධම්මෙන ඤාණවිසයභාවෙන, ඤාණසම්පයොගෙන වා ඤාතෙනාති ච අත්ථො න න යුජ්ජතීති. අතීතානාගතෙ නයං නෙතීති අතීතෙ, අනාගතෙ ච නයං නෙති හරති [Pg.235] පෙසෙති. ඉදං පන න මග්ගඤාණස්ස කිච්චං, පච්චවෙක්ඛණඤාණකිච්චං, සත්ථාරා පන මග්ගඤාණං අතීතානාගතෙ නයනයනසදිසං කතං මග්ගමූලකත්තා. භාවිතමග්ගස්ස හි පච්චවෙක්ඛණා නාම හොති. නයිදං අඤ්ඤං ඤාණුප්පාදනං නයනයනං, ඤාණස්සෙව පන පවත්තිවිසෙසොති. རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། མངོན་སུམ་དུ་མཐོང་ནས་ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བདེན་པ་བཞི་མངོན་སུམ་དུ་རྟོགས་ནས་སོ།། ཇི་ལྟར་ད་ལྟ་ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ད་ལྟའི་དུས་སུ་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འདས་པ་དང་མ་འོངས་པའི་དུས་སུའང་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་མཚུངས་པའི་དོན་གྱིས་གསུངས་སོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་དང་ལམ་གྱི་བདེན་པ་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་ངེས་གཟུང་གི་དོན་ཏོ།། འགོག་པའི་བདེན་པ་ལ་ནི་མཚུངས་པའི་དོན་མེད་དེ། དེ་ནི་རྟག་པ་ཉིད་དང་རང་བཞིན་གཅིག་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་ཡེ་ཤེས་དེའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི། ཆོས་ཤེས་པ་དེའི་ “འདི་ལྟར་འདས་པའི་དུས་སུའང་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་སྟེ། རྗེས་སུ་འཇུག་པའི་རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། འདི་ནི་རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་སྦྱར་རོ།། “དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་དེ་ལུང་གི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ།། ཁོ་བོ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཤེས་པ་ཐོབ་ནས་གནས་པའི་དགེ་སློང་ངོ།། ཆོས་འདིས་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཐ་སྙད་ཀྱིས་ “ཆོས་” ཞེས་གསུངས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སམ། ཡང་ན་བྱེད་པའི་སྒྲ་ནི་ལས་ཀྱི་དོན་དུ་སྦྱར་ཏེ། ཆོས་འདི་ཤེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཏེ། བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་འདི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་ནས་གནས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། མཐོང་བས་ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བས་བདེན་པའི་ཆོས་མཐོང་ནས་གནས་པས་སོ།། ཐོབ་པས་ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་རྣམས་ཐོབ་ནས་གནས་པས་སོ།། རྟོགས་པས་ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་ནས་གནས་པས་སོ།། གཏིང་ཕྱིན་པས་ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ལ་གཏིང་ཕྱིན་པར་བྱས་ནས་གནས་པས་སོ་ཞེས་འདིར་ཆོས་མངོན་པའི་གཞུང་འགྲེལ་ལས་དོན་གསུངས་སོ།། ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་གཉིས་ཀ་ནི་ཆོས་ཤེས་པ་ཡིན་ནོ།། སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་རིགས་པ་འདྲེན་པའི་རྩ་བ་དང་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་གཉིས་པོ་དེའི་ཆོས་ཀྱིས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་འཐད་པ་མ་ཡིན་ནོ།། དེ་བཞིན་དུ་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ཤེས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་ལམ་དང་འབྲས་བུར་གཏོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རིགས་པ་འདྲེན་པར་འགྱུར་བས། ཆོས་འདི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཀྱང་མི་འཐད་པ་མ་ཡིན་ནོ།། འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་ལ་རིགས་པ་འདྲེན་པ་ཞེས་པ་ནི། འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་ལ་རིགས་པ་འདྲེན་པའམ་འཁྱེར་བའམ་གཏོང་བའོ།། འདི་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བྱ་བ་མ་ཡིན་གྱི། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བྱ་བ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་སྟོན་པས་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་ལ་རིགས་པ་འདྲེན་པ་དང་མཚུངས་པར་མཛད་དེ། ལམ་གྱི་རྩ་བ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བསྒོམས་པའི་ལམ་ལ་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ནི་ཡེ་ཤེས་གཞན་སྐྱེ་བ་དང་རིགས་པ་འདྲེན་པ་མ་ཡིན་གྱི། ཡེ་ཤེས་ཉིད་ཀྱི་འཇུག་པ་ཁྱད་པར་ཅན་ཞིག་གོ། පරෙසං චෙතසො පරිතො අයනං පරිච්ඡින්දනං පරියො, තස්මිං පරියෙ. තෙනාහ ‘‘පරෙසං චිත්තපරිච්ඡෙදෙ’’ති. අවසෙසං සම්මුතිම්හිඤාණං නාම ‘‘ඤාණ’’න්ති සම්මතත්තා. වචනත්ථතො පන සම්මුතිම්හි ඤාණන්ති සම්මුතිම්හිඤාණං. ධම්මෙඤාණාදීනං විය හි සාතිසයස්ස පටිවෙධකිච්චස්ස අභාවා විසයොභාසනසඞ්ඛාතජානනසාමඤ්ඤෙන ‘‘ඤාණ’’න්ති සම්මතෙසු අන්තොගධන්ති අත්ථො. සම්මුතිවසෙන වා පවත්තං සම්මුතිම්හිඤාණං සම්මුතිද්වාරෙන අත්ථස්ස ගහණතො. අවසෙසං වා ඉතරඤාණත්තයවිසභාගං ඤාණං තබ්බිසභාගසාමඤ්ඤෙන සම්මුතිම්හිඤාණම්හි පවිට්ඨත්තා සම්මුතිම්හිඤාණං නාම හොතීති. གཞན་གྱི་སེམས་ཀུན་ནས་འཇུག་པ་དང་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ནི་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་སྟེ། ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་དེ་ལའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “གཞན་གྱི་སེམས་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ལ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ལྷག་མ་ཀུན་རྫོབ་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། “ཡེ་ཤེས་” ཞེས་ཀུན་གྱིས་ཁས་བླངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། སྒྲ་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ནི་ཀུན་རྫོབ་ལ་ཤེས་པ་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཤེས་པའོ།། ཆོས་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་རྟོགས་པའི་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཡུལ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཤེས་པ་ཙམ་གྱིས་ “ཡེ་ཤེས་” ཞེས་གྲགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་འདུས་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་དབང་གིས་ཞུགས་པ་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཤེས་པ་སྟེ། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་སྒོ་ནས་དོན་འཛིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡང་ན་ལྷག་མའི་ཡེ་ཤེས་གསུམ་དང་མི་མཐུན་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི། མི་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཀུན་རྫོབ་ཤེས་པའི་ནང་དུ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར། ཀུན་རྫོབ་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། කාමං සොතාපත්තිමග්ගඤාණාදීනි දුක්ඛඤාණාදීනියෙව, උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන පනෙවමාහ ‘‘අරහත්තං පාපෙත්වා’’ති. වට්ටතො නිග්ගච්ඡති එතෙනාති නිග්ගමනං, චතුසච්චකම්මට්ඨානං. පුරිමානි ද්වෙ සච්චානි වට්ටං පවත්තිපවත්තිහෙතුභාවතො. ඉතරානි පන ද්වෙ විවට්ටං නිවත්තිනිවත්තිහෙතුභාවතො. අභිනිවෙසොති විපස්සනාභිනිවෙසො හොති ලොකියස්ස ඤාණස්ස විසභාගූපගමනතො. නො විවට්ටෙති විවට්ටෙ අභිනිවෙසො නො හොති අවිසයභාවතො. පරියත්තීති කම්මට්ඨානතන්ති. උග්ගහෙත්වාති වාචුග්ගතං කත්වා. උග්ගහෙත්වාති වා පාළිතො, අත්ථතො ච යථාරහං සවනධාරණපරිපුච්ඡනමනසානුපෙක්ඛනාදිවසෙන චිත්තෙන උද්ධං උද්ධං ගණ්හිත්වා. කම්මං කරොතීති නාමරූපපරිග්ගහාදික්කමෙන යොගකම්මං කරොති. འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཡིན་མོད་ཀྱི། མཆོག་ཏུ་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་ “དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་བྱས་ནས་” ཞེས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ།། འདིས་འཁོར་བ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བས་ན་ངེས་འབྱུང་སྟེ། བདེན་པ་བཞིའི་ལས་གཞིའོ།། སྔ་མའི་བདེན་པ་གཉིས་ནི་འཇུག་པ་དང་འཇུག་པའི་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འཁོར་བའོ།། གཞན་གཉིས་ནི་ལྡོག་པ་དང་ལྡོག་པའི་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལྡོག་པའོ།། མངོན་པར་ཞེན་པ་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། ལྡོག་པ་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པ་མེད་དེ། སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ལུང་གི་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་ལས་གཞིའི་རྒྱུད་དོ།། བཟུང་ནས་ཞེས་པ་ནི་ངག་ཏུ་བྱང་བར་བྱས་ནས་སོ།། ཡང་ན་བཟུང་ནས་ཞེས་པ་ནི་གཞུང་དང་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཇི་ལྟར་འོས་པར་ཐོས་པ་དང་། འཛིན་པ་དང་། འདྲི་བ་དང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། རྗེས་སུ་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་ཀྱིས་གོང་ནས་གོང་དུ་བཟུང་ནས་སོ།། ལས་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་མིང་དང་གཟུགས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་རིམ་པས་རྣལ་འབྱོར་གྱི་ལས་བྱེད་པའོ།། යදි පුරිමෙසු ද්වීසු එව විපස්සනාභිනිවෙසො, තෙසු එව උග්ගහාදි, කථමිදං චතුසච්චකම්මට්ඨානං ජාතන්ති ආහ ‘‘ද්වීසූ’’තිආදි. කාමං පච්ඡිමානිපි ද්වෙ සච්චානි අභිඤ්ඤෙය්‍යානි, පරිඤ්ඤෙය්‍යතා පන තත්ථ නත්ථීති න විපස්සනාබ්‍යාපාරො. කෙවලං පන අනුස්සවමත්තෙ ඨත්වා අච්චන්තපණීතභාවතො ඉට්ඨං, ආතප්පකනිරාමිසපීතිසඤ්ජනනතො කන්තං, උපරූපරි අභිරුචිජනනෙන මනස්ස වඩ්ඪනතො මනාපන්ති මනසිකාරං පවත්තෙති. තෙනාහ ‘‘නිරොධසච්චං නාමා’’තිආදි. ද්වීසු සච්චෙසූති ද්වීසු සච්චෙසු විසයභූතෙසු[Pg.236], තානි ච උද්දිස්ස අසම්මොහපටිවෙධවසෙන පවත්තමානො හි මග්ගො තෙ උද්දිස්ස පවත්තො නාම හොතීති. තීණි දුක්ඛසමුදයමග්ගසච්චානි. කිච්චවසෙනාති අසම්මුය්හනවසෙන. එකන්ති නිරොධසච්චං. ආරම්මණවසෙනාති ආරම්මණකරණවසෙනපි අසම්මුය්හනකිච්චවසෙනපි තත්ථ පටිවෙධො ලබ්භතෙව. ද්වෙ සච්චානීති දුක්ඛසමුදයසච්චානි. දුද්දසත්තාති දට්ඨුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. ඔළාරිකා හි දුක්ඛසමුදයා, තිරච්ඡානගතානම්පි දුක්ඛං, ආහාරාදීසු ච අභිලාසො පාකටො. පීළනාදිආයූහනාදිවසෙනපි ‘‘ඉදං දුක්ඛං, ඉදං අස්ස කාරණ’’න්ති යාථාවතො ඤාණෙන ඔගාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා තානි ගම්භීරානි. ද්වෙති නිරොධමග්ගසච්චානි. තානි සණ්හසුඛුමභාවතො සභාවෙනෙව ගම්භීරතාය යාථාවතො ඤාණෙන දුරොගාහත්තා ‘‘දුද්දසානී’’ති. གལ་ཏེ་སྔ་མ་གཉིས་པོ་ཉིད་ལ་ལྷག་མཐོང་གི་མངོན་པར་ཞེན་པ་དང་། དེ་དག་ཉིད་ལ་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པ་ཡོད་ན། ཇི་ལྟར་འདི་བདེན་པ་བཞིའི་ལས་གཞིར་གྱུར་ཅེ་ན། “གཉིས་པོ་ལ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཕྱི་མ་གཉིས་ཀྱི་བདེན་པའང་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་མོད་ཀྱི། དེ་ལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་ལྷག་མཐོང་གི་བྱ་བ་མེད་དོ།། འོན་ཀྱང་ཐོས་པ་ཙམ་ལ་གནས་ནས་ཤིན་ཏུ་གྱ་ནོམ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་ཟང་ཟིང་མེད་པའི་དགའ་བ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་ཡིད་དུ་འཐད་པ་དང་། གོང་ནས་གོང་དུ་མོས་པ་སྐྱེད་པས་ཡིད་འཕྲོག་པ་ཞེས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་འཇུག་གོ། དེའི་ཕྱིར་ “འགོག་པའི་བདེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། བདེན་པ་གཉིས་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་བདེན་པ་གཉིས་ལ་སྟེ། དེ་དག་ལ་དམིགས་ནས་མ་རྨོངས་པར་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ལམ་ནི་དེ་དག་ལ་དམིགས་ནས་ཞུགས་པ་ཞེས་བྱའོ།། གསུམ་ནི་སྡུག་བསྔལ་དང་། ཀུན་འབྱུང་དང་། ལམ་གྱི་བདེན་པའོ།། བྱ་བའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་མ་རྨོངས་པའི་དབང་གིས་སོ།། གཅིག་ནི་འགོག་པའི་བདེན་པའོ།། དམིགས་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་མ་རྨོངས་པའི་བྱ་བའི་དབང་གིས་ཀྱང་དེ་ལ་རྟོགས་པ་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ།། བདེན་པ་གཉིས་ནི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པའོ།། མཐོང་དཀའ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། སྡུག་བསྔལ་དང་ཀུན་འབྱུང་ནི་རགས་པ་ཡིན་ཏེ། དུད་འགྲོ་རྣམས་ལའང་སྡུག་བསྔལ་དང་ཟས་ལ་སོགས་པ་ལ་འདོད་ཆགས་ནི་གསལ་པོ་ཡིན་ནོ།། གནོད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་ “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། འདི་ནི་དེའི་རྒྱུའོ་” ཞེས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གཏིང་དཔོག་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་དེ་དག་ནི་ཟབ་མོའོ།། གཉིས་ནི་འགོག་པ་དང་ལམ་གྱི་བདེན་པའོ།། དེ་དག་ནི་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རང་བཞིན་གྱིས་ཟབ་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གཏིང་དཔོག་དཀའ་བའི་ཕྱིར་ “མཐོང་དཀའ་བ་རྣམས་སོ་” ཞེས་བྱའོ།། සොතාපත්තියඞ්ගාදිචතුක්කවණ්ණනා རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པའི་ཚན་པ་བཞི་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། 311. සොතො නාම අරියසොතො පුරිමපදලොපෙන, තස්ස ආදිතො සබ්බපඨමං පජ්ජනං සොතාපත්ති, පඨමමග්ගපටිලාභො. තස්ස අඞ්ගානි අධිගමූපායභූතානි කාරණානි සොතාපත්තියඞ්ගානි. තෙනාහ ‘‘සොතා…පෙ… අත්ථො’’ති. සන්තකායකම්මාදිතාය සන්තධම්මසමන්නාගමතො, සන්තධම්මපවෙදනතො ච සන්තො පුරිසාති සප්පුරිසා. තත්ථ යෙසං වසෙන චතුසච්චසම්පටිවෙධාවහං සද්ධම්මස්සවනං ලබ්භති, තෙ එව දස්සෙන්තො ‘‘බුද්ධාදීනං සප්පුරිසාන’’න්ති ආහ. සන්තො සතං වා ධම්මොති සද්ධම්මො. සො හි යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ අපායදුක්ඛෙ, සංසාරදුක්ඛෙ ච අපතන්තෙ ධාරෙතීති එවමාදි ගුණාතිසයයොගවසෙන සන්තො සංවිජ්ජමානො, පසත්ථො, සුන්දරො වා ධම්මො, සතං වා අරියානං ධම්මො, තෙසං වා තබ්භාවසාධකො ධම්මොති සද්ධම්මො, ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං පරියාපුණාතී’’තිආදිනා (අ. නි. 5.73) වුත්තා පරියත්ති. සා පන මහාවිසයතාය න සබ්බා සබ්බස්ස විසෙසාවහාති තස්ස තස්ස අනුච්ඡවිකමෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සප්පායස්ස තෙපිටකධම්මස්ස සවන’’න්ති. යොනිසොමනසිකාරො හෙට්ඨා වුත්තො එව. පුබ්බභාගපටිපත්තියාති විපස්සනානුයොගස්ස. ༣༡༡. རྒྱུན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་སྔ་མ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་འཕགས་པའི་རྒྱུན་ཏེ། དེའི་ཐོག་མ་ཁོ་ནར་ཐོག་མར་འཇུག་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་སྟེ། ལམ་དང་པོ་ཐོབ་པའོ།། དེའི་རྟོགས་པའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་རྒྱུ་རྣམས་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ཡན་ལག་རྣམས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “རྒྱུན་…ལྟ་བུའི་དོན་ཏོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ཞི་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཞི་བའི་ཆོས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཞི་བའི་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཞི་བའི་སྐྱེས་བུ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ།། དེ་ལ་གང་དག་གི་དབང་གིས་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་དམ་པའི་ཆོས་ཉན་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་དེ་དག་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཞི་བ་འམ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ནི་དམ་པའི་ཆོས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་དེ་ནི་ཇི་ལྟར་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པ་ན་ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དུ་མི་ལྷུང་བར་འཛིན་པའི་ཕྱིར་ཏེ། འདི་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ཞི་ཞིང་ཡོད་པ་དང་། བསྔགས་པ་དང་། བཟང་པོའི་ཆོས་སམ། ཡང་ན་དམ་པ་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་སམ། ཡང་ན་དེ་དག་གི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ཏེ། “འདི་ན་དགེ་སློང་གིས་ཆོས་འཛིན་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་ལུང་གི་ཆོས་སོ།། དེ་ནི་སྤྱོད་ཡུལ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་ལ་ཁྱད་པར་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་པས། དེ་དང་དེ་ལ་འཚམ་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “མཐུན་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་ཆོས་ཉན་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། སྔོན་གྱི་ཆའི་སྒྲུབ་པ་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པའོ།། අවෙච්චප්පසාදෙනාති සච්චසම්පටිවෙධවසෙන බුද්ධාදීනං ගුණෙ ඤත්වා උප්පන්නප්පසාදෙන, සො පන පසාදො දෙවාදීසු කෙනචිපි අකම්පියතාය නිච්චලොති [Pg.237] ආහ ‘‘අචලප්පසාදෙනා’’ති. එත්ථාති එතස්මිං චතුක්කත්තයෙ ආහාරචතුක්කෙ. ලූඛපණීතවත්ථුවසෙනාති ඔදනකුම්මාසාදිකස්ස ලූඛස්ස චෙව පණීතස්ස ච වත්ථුනො වසෙන. සා පනායං ආහාරස්ස ඔළාරිකසුඛුමතා ‘‘කුම්භිලානං ආහාරං උපාදාය මොරානං ආහාරො සුඛුමො’’තිආදිනා (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.11) අට්ඨකථායං විත්ථාරතො ආගතා එව. མི་ཕྱེད་པའི་དད་པ་ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཤེས་ནས་སྐྱེས་པའི་དད་པ་སྟེ། དད་པ་དེ་ནི་ལྷ་ལ་སོགས་པ་སུས་ཀྱང་མི་གཡོ་བའི་ཕྱིར་མི་འགྱུར་བ་ཡིན་པས། “མི་གཡོ་བའི་དད་པས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་ཞེས་པ་ནི་ཚན་པ་བཞི་པ་འདི་ལ་སྟེ། ཟས་ཀྱི་ཚན་པ་བཞི་པ་ལའོ།། རྩུབ་པ་དང་གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་འབྲས་ཟན་དང་བག་ཟན་ལ་སོགས་པའི་རྩུབ་པ་དང་གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོའི་དབང་གིས་སོ།། ཟས་ཀྱི་རགས་པ་དང་ཕྲ་བའི་རང་བཞིན་འདི་ནི། “ཆུ་སྲིན་གྱི་ཟས་ལ་ལྟོས་ནས་རྨ་བྱའི་ཟས་ནི་ཕྲ་བའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་བཤད་ལས་འབྱུང་བ་བཞིན་ནོ།། ආරම්මණට්ඨිතිවසෙනාති ආරම්මණසඞ්ඛාතස්ස පවත්තිපච්චයට්ඨානස්ස වසෙන. තිට්ඨති එත්ථාති ඨිති, ආරම්මණමෙව ඨිති ආරම්මණට්ඨිති. තෙනෙවාහ ‘‘රූපාරම්මණ’’න්තිආදි. ආරම්මණත්ථො චෙත්ථ උපත්ථම්භනත්ථො වෙදිතබ්බො, න විසයලක්ඛණොව. උපත්ථම්භනභූතං රූපං උපෙතීති රූපූපායං. තෙනාහ ‘‘රූපං උපගතං හුත්වා’’තිආදි. රූපක්ඛන්ධං නිස්සාය තිට්ඨති තෙන විනා අප්පවත්තනතො. තන්ති රූපක්ඛන්ධං නිස්සාය ඨානප්පවත්තනං. එතන්ති ‘‘රූපූපාය’’න්ති එතං වචනං. රූපක්ඛන්ධො ගොචරො පවත්තිට්ඨානං පච්චයො එතස්සාති රූපක්ඛන්ධගොචරං රූපං සහකාරීකාරණභාවෙන පතිට්ඨා එතස්සාති රූපප්පතිට්ඨං. ඉති තීහි පදෙහි අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං පති රූපක්ඛන්ධස්ස සහකාරීකාරණභාවොයෙවෙත්ථ වුත්තො. උපසිත්තං විය උපසිත්තං, යථා බ්‍යඤ්ජනෙහි උපසිත්තං සිනෙහිතං ඔදනං රුචිතං, පරිණාමයොග්‍යඤ්ච, එවං නන්දියා උපසිත්තං සිනෙහිතං කම්මවිඤ්ඤාණං අභිරුචිතං හුත්වා විපාකයොග්‍යං හොතීති. ඉතරන්ති දොසසහගතාදිඅකුසලං, කුසලඤ්ච උපනිස්සයකොටියා උපසිත්තං හුත්වාති යොජනා. එවං පවත්තමානන්ති එවං රූපූපායන්ති දෙසනාභාවෙන පවත්තමානං. විපාකධම්මතාය වුද්ධිං…පෙ… ආපජ්ජති. තත්ථාපි නිප්පරියායඵලනිබ්බත්තනවසෙන වුද්ධිං, පරියායඵලනිබ්බත්තනවසෙන විරුළ්හිං, නිස්සන්දඵලනිබ්බත්තනවසෙන වෙපුල්ලං. දිට්ඨධම්මවෙදනීයඵලනිබ්බත්තනෙන වා වුද්ධිං, උපපජ්ජවෙදනීයඵලනිබ්බත්තනවසෙන විරුළ්හිං, අපරාපරියායඵලනිබ්බත්තනවසෙන වෙපුල්ලං ආපජ්ජතීති යොජනා. එකන්තතො වෙදනුපායාදිවසෙන පත්ති නාම අරූපභවෙ යෙවාති ආහ ‘‘ඉමෙහි පනා’’තිආදි. එවඤ්ච කත්වා පාළියං කතං වා-සද්දග්ගහණඤ්ච සමත්ථිතං හොති. ‘‘රූපූපාය’’න්තිආදිනා යථා අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස උපනිස්සයභූතා රූපාදයො ගය්හන්ති, එවං තෙන නිබ්බත්තෙතබ්බාපි තෙ ගය්හන්තීති අධිප්පායෙන ‘‘චතුක්කවසෙන…පෙ… න වුත්ත’’න්ති ආහ. විපාකොපි හි ධම්මො [Pg.238] විපාකධම්මවිඤ්ඤාණං උපගතං නාම හොති තථා නන්දියා උපසිත්තත්තා. තෙනාහ ‘‘නන්දූපසෙචන’’න්ති. විත්ථාරිතානෙව සිඞ්ගාලසුත්තෙ. “དམིགས་པ་ལ་གནས་པའི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་འཇུག་པའི་རྐྱེན་གྱི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། །འདི་ལ་གནས་པས་ན་གནས་པའོ། །དམིགས་པ་ཉིད་གནས་པ་ནི་དམིགས་པའི་གནས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་“གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདིར་དམིགས་པའི་དོན་ནི་ཉེ་བར་རྟེན་པའི་དོན་དུ་རིག་པར་བྱ་ཡི། ཡུལ་གྱི་མཚན་ཉིད་ཙམ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཉེ་བར་རྟེན་པར་གྱུར་པའི་གཟུགས་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་བས་ན་གཟུགས་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་“གཟུགས་ལ་ཉེ་བར་སོང་བར་གྱུར་ནས་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་གནས་ཏེ། དེ་མེད་པར་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །“དེ་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་གནས་ཤིང་འཇུག་པའོ། །“འདི་”ཞེས་པ་ནི་“གཟུགས་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདིའོ། །གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ནི་འདིའི་སྤྱོད་ཡུལ་དང་འཇུག་པའི་གནས་དང་རྐྱེན་ཡིན་པས་ན་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ། །གཟུགས་ནི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུའི་དངོས་པོས་འདིའི་གཞི་ཡིན་པས་ན་གཟུགས་ཀྱི་གཞིའོ། །འདི་ལྟར་ཚིག་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ཉིད་འདིར་གསུངས་སོ། །བསྲེས་པ་ལྟ་བུ་ནི་བསྲེས་པའོ། །ཇི་ལྟར་ཚོད་མ་ལ་སོགས་པས་བསྲེས་ཤིང་སྣུམ་པར་བྱས་པའི་འབྲས་ཆན་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཞུ་བར་རུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་དགའ་བས་བསྲེས་ཤིང་སྣུམ་པར་བྱས་པའི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བར་གྱུར་ནས་རྣམ་པར་སྨིན་པར་རུང་བར་འགྱུར་རོ། །“གཞན་ནི་”ཞེས་པ་ནི་ཞེ་སྡང་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་དགེ་བ་དང་། དགེ་བ་ཡང་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་མཐས་བསྲེས་པར་གྱུར་ནས་ཞེས་སྦྱོར་རོ། །“འདི་ལྟར་འཇུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་གཟུགས་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ཞེས་པའི་བསྟན་པའི་དངོས་པོས་འཇུག་པའོ། །རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་འཕེལ་བ་...ལྷག་པར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེར་ཡང་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་འབྲས་བུ་མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་དབང་གིས་འཕེལ་བ་དང་། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་འབྲས་བུ་མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་དབང་གིས་རྒྱས་པ་དང་། རྒྱུ་མཐུན་པའི་འབྲས་བུ་མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་དབང་གིས་ཡངས་པའོ། །ཡང་ན་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་འབྲས་བུ་མངོན་པར་འགྲུབ་པས་འཕེལ་བ་དང་། སྐྱེས་ནས་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་འབྲས་བུ་མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་དབང་གིས་རྒྱས་པ་དང་། ལན་གྲངས་གཞན་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་འབྲས་བུ་མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་དབང་གིས་ཡངས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྦྱོར་རོ། །གཅིག་ཏུ་ཚོར་བ་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་སྐྱེ་གནས་ཉིད་དུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འདི་དག་གིས་ནི་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་བྱས་ནས་ལུང་གི་ནང་དུ་བཀོད་པའི་“ཡང་ན་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བཟུང་བ་ཡང་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། །“གཟུགས་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་”ལ་སོགས་པས་ཇི་ལྟར་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཉེ་བར་བརྟེན་པར་གྱུར་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་བཟུང་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་དེས་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱ་བ་དག་ཀྱང་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། “བཞི་ཚན་གྱི་དབང་གིས་...མ་གསུངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཀྱང་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་ཉེ་བར་སོང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ཏེ། དེ་བཞིན་དུ་དགའ་བས་བསྲེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“དགའ་བས་བསྲེས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་དག་ནི་སྲིང་གཱ་ལ་སུཏྟ་རུ་རྒྱས་པར་བཤད་ཟིན་ཏོ། ། භවති එතෙන ආරොග්‍යන්ති භවො, ගිලානපච්චයො. පරිවුද්ධො භවො අභවො. වුද්ධිඅත්ථො හි අයං අකාරො යථා ‘‘සංවරාසංවරො, (පාරා. පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා; දී. නි. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා; ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා) ඵලාඵලං’’ති ච. තෙලමධුඵාණිතාදීනීති ආදි-සද්දෙන සප්පිනවනීතානං ගහණං, තෙලාදීනං ගහණඤ්චෙත්ථ නිදස්සනමත්තං. සබ්බස්සාපි ගිලානපච්චයස්ස සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අථ වා භවාභවොති ඛුද්දකො චෙව මහන්තො ච උපපත්තිභවො වෙදිතබ්බො. එවඤ්ච සති ‘‘ඉමෙසං පනා’’තිආදිවචනං සමත්ථිතං හොති. භවූපපත්තිපහානත්ථො හි විසෙසතො චතුත්ථඅරියවංසො. තණ්හුප්පාදානන්ති තණ්හුප්පත්තීනං, චීවරාදිහෙතු උප්පජ්ජනකතණ්හානන්ති අත්ථො. පධානකරණකාලෙති භාවනානුයොගක්ඛණෙ. සීතාදීනි න ඛමතීති භාවනාය පුබ්බභාගකාලං සන්ධාය වුත්තං. ඛමතීති සහති අභිභවති. විතක්කසමනන්ති නිදස්සනමත්තං. සබ්බෙසම්පි කිලෙසානං සමනවසෙන පවත්තා පටිපදා. “འདིས་ནི་ནད་མེད་པར་འགྱུར་བས་ན་འབྱུང་བ་སྟེ། ནད་པའི་རྐྱེན་ནོ། །ཡོངས་སུ་འཕེལ་བའི་འབྱུང་བ་ནི་འབྱུང་བ་མ་ཡིན་པའོ། །འདིར་ཨ་ཡིག་ནི་འཕེལ་བའི་དོན་ཏེ། ཇི་ལྟར་“སྡོམ་པ་དང་སྡོམ་པ་མ་ཡིན་པ་”དང་“འབྲས་བུ་དང་འབྲས་བུ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །“ཏིལ་མར་དང་སྦྲང་རྩི་དང་བུ་རམ་ལྷ་གོར་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་མར་དང་མར་གསར་བཟུང་བ་ཡིན་ལ། ཏིལ་མར་ལ་སོགས་པ་བཟུང་བ་ནི་འདིར་མཚོན་པ་ཙམ་མོ། །ནད་པའི་རྐྱེན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བསྡུ་བར་རིག་པར་བྱའོ། །ཡང་ན་“སྲིད་པ་དང་སྲིད་པ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆུང་བ་དང་ཆེན་པོའི་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ཡོད་ན་“འདི་དག་གི་ནི་”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། །སྲིད་པར་སྐྱེ་བ་སྤོང་བའི་དོན་དུ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་རིགས་བཞི་པ་ཡིན་ནོ། །“སྲེད་པ་སྐྱེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་རྣམས་སྐྱེ་བ་སྟེ། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ལས་སྐྱེ་བའི་སྲེད་པ་རྣམས་ཀྱི་དོན་ཏོ། །“གཙོ་བོར་བྱེད་པའི་དུས་སུ་”ཞེས་པ་ནི་སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའི་སྐབས་སུའོ། །“གྲང་བ་ལ་སོགས་པ་མི་བཟོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྒོམ་པའི་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ཀྱི་དུས་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །“བཟོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དང་དུ་ལེན་པ་དང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ། །“རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་”ཞེས་པ་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་མོ། །ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ལམ་མོ། ། සමාධිඣානාදිභෙදො ධම්මො පජ්ජති පටිපජ්ජීයති එතෙනාති ධම්මපදං. අනභිජ්ඣාව ධම්මපදං අනභිජ්ඣාධම්මපදං. අයං තාව අලොභපක්ඛෙ නයො, ඉතරපක්ඛෙ පන අනභිජ්ඣාපධානො ධම්මකොට්ඨාසො අනභිජ්ඣාධම්මපදං. අකොපොති අදොසො, මෙත්තාති අත්ථො. සුප්පට්ඨිතසතීති කායාදීසු සම්මදෙව උපට්ඨිතා සති. සතිසීසෙනාති සතිපධානමුඛෙන. සමාධිපධානත්තා ඣානානං ‘‘සමාපත්ති වා’’ති වුත්තං. කාමං සවිඤ්ඤාණකඅසුභෙපි ඣානභාවනා අලොභප්පධානා හොති කායස්ස ජිගුච්ඡනෙන, පටික්කූලාකාරග්ගහණවසෙන ච පවත්තනතො, සත්තවිධඋග්ගහකොසල්ලාදිවසෙන පනස්සා පවත්ති සතිපධානාති තතියධම්මපදෙනෙව නං සඞ්ගණ්හිතුකාමො ‘‘දස අසුභවසෙන වා’’ති ආහ. හිතූපසංහාරාදිවසෙන පවත්තනතො බ්‍රහ්මවිහාරභාවනා බ්‍යාපාදවිරොධිනී අබ්‍යාපාදප්පධානාති ආහ ‘‘චතුබ්‍රහ්ම…පෙ… ධම්මපද’’න්ති. තත්ථ අධිගතානි ඣානාදීනීති යොජනා. ගමනාදිතො ආහාරස්ස පටික්කූලභාවසල්ලක්ඛණං සඤ්ඤාය ථිරභාවෙනෙව හොති තස්සා ථිරසඤ්ඤාපදට්ඨානත්තාති ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤාපි [Pg.239] තතියධම්මපදෙ එව සඞ්ගහං ගතා. ආරුප්පසමාධිඅභිඤ්ඤානං අධිට්ඨානභාවතො කසිණභාවනා, සත්තවිධබොජ්ඣඞ්ගවිජ්ජාවිමුත්තිපාරිපූරිහෙතුතො ආනාපානෙසු පඨමආනාපානභාවනා විසෙසතො සමාධිපධානාති සා චතුත්ථධම්මපදෙන සඞ්ගහිතා. චතුධාතුවවත්ථානවසෙන අධිගතානිපි එත්ථෙව සඞ්ගහෙතබ්බානි සියුං, පඤ්ඤාපධානතාය පන න සඞ්ගහිතානි. “ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་ནི་འདིས་ཐོབ་པར་བྱེད་ཅིང་བགྲོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་རྐང་པའོ། །བརྣབ་སེམས་མེད་པ་ཉིད་ཆོས་ཀྱི་རྐང་པ་ནི་བརྣབ་སེམས་མེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྐང་པའོ། །འདི་ནི་རེ་ཞིག་ཆགས་པ་མེད་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཚུལ་ཡིན་ལ། ཕྱོགས་གཞན་དུ་ནི་བརྣབ་སེམས་མེད་པ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ནི་བརྣབ་སེམས་མེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྐང་པའོ། །“ཁོང་ཁྲོ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཞེ་སྡང་མེད་པ་སྟེ། བྱམས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཉེ་བར་གནས་པའི་དྲན་པའོ། །“དྲན་པ་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་གཙོ་བོའི་སྒོ་ནས་སོ། །བསམ་གཏན་རྣམས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་ཕྱིར་“སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ཡང་ན་”ཞེས་གསུངས་སོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བཅས་པའི་མི་སྡུག་པ་ལ་ཡང་བསམ་གཏན་སྒོམ་པ་ནི་ཆགས་པ་མེད་པ་གཙོ་བོར་གྱུར་པ་ཡིན་ཏེ། ལུས་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བ་དང་མི་སྡུག་པའི་རྣམ་པ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་འཛིན་པའི་མཁས་པ་རྣམ་པ་བདུན་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འདིའི་འཇུག་པ་ནི་དྲན་པ་གཙོ་བོར་གྱུར་པ་ཡིན་པས། ཆོས་ཀྱི་རྐང་པ་གསུམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་བསྡུ་བར་འདོད་ནས་“མི་སྡུག་པ་བཅུའི་དབང་གིས་ཡང་ན་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཕན་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། ཚངས་པའི་གནས་པ་སྒོམ་པ་ནི་གནོད་སེམས་དང་འགལ་བ་དང་གནོད་སེམས་མེད་པ་གཙོ་བོར་གྱུར་པ་ཡིན་པས་“ཚངས་པའི་གནས་བཞི་...ཆོས་ཀྱི་རྐང་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེར་ཐོབ་པའི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སོ་ཞེས་སྦྱོར་རོ། །འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཟས་ཀྱི་མི་སྡུག་པའི་དངོས་པོ་ངེས་པར་འཛིན་པ་ནི་འདུ་ཤེས་བརྟན་པ་ཉིད་ཀྱིས་འགྱུར་ཏེ། དེ་ནི་བརྟན་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཟས་ལ་མི་སྡུག་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱང་ཆོས་ཀྱི་རྐང་པ་གསུམ་པ་ཉིད་དུ་བསྡུས་སོ། །གཟུགས་མེད་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་མངོན་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱི་གཞི་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཟད་པར་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་སྒོམ་པ་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་དང་རིག་པ་དང་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དབུགས་དབྱུང་རྔུབ་ཀྱི་ནང་ནས་དང་པོའི་དབུགས་དབྱུང་རྔུབ་སྒོམ་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གཙོ་བོར་གྱུར་པ་ཡིན་པས། དེ་ནི་ཆོས་ཀྱི་རྐང་པ་བཞི་པས་བསྡུས་སོ། །ཁམས་བཞི་རྣམ་པར་འཇོག་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པ་རྣམས་ཀྱང་འདིར་ཉིད་དུ་བསྡུ་བར་བྱ་བ་ཡིན་སྲིད་ཀྱང་། ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་མ་བསྡུས་སོ། ། ධම්මසමාදානෙසු පඨමං අචෙලකපටිපදා එතරහි ච දුක්ඛභාවතො, අනාගතෙපි අපායදුක්ඛවට්ටදුක්ඛාවහතො. අචෙලකපටිපදාති ච නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං ඡන්නපරිබ්බාජකානම්පි උභයදුක්ඛාවහපටිපත්තිදස්සනතො. දුතියං…පෙ… බ්‍රහ්මචරියචරණං එතරහි සතිපි දුක්ඛෙ ආයතිං සුඛාවහත්තා. කාමෙසු පාතබ්‍යතා යථාකාමං කාමපරිභොගො. අලභමානස්සාපීති පි-සද්දෙන කො පන වාදො ලභමානස්සාති දස්සෙති. “ཆོས་ཡང་དག་པར་ལེན་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་དང་པོ་ནི་གཅེར་བུའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཏེ། ད་ལྟ་ཡང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། མ་འོངས་པ་ན་ཡང་ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཅེར་བུའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཞེས་པ་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་དུ་རིག་པར་བྱ་སྟེ། གོས་ཅན་གྱི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བ་རྣམས་ཀྱང་གཉིས་ཀའི་སྡུག་བསྔལ་འདྲེན་པའི་སྒྲུབ་པ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །གཉིས་པ་...ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱོད་པ་ནི་ད་ལྟ་སྡུག་བསྔལ་ཡོད་ཀྱང་ཕྱི་མ་ལ་བདེ་བ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདོད་པ་ལ་ལྷག་པར་ཞེན་པ་ནི་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་འདོད་པ་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པའོ། །“མ་རྙེད་པ་ལ་ཡང་”ཞེས་པའི་“ཡང་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་རྙེད་པ་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །” දුස්සීල්‍යාදිපාපධම්මානං ඛම්භනං පටිබන්ධනං ඛන්ධට්ඨො, සො පන සීලාදි එවාති ආහ ‘‘ගුණට්ඨො ඛන්ධට්ඨො’’ති. ගුණවිසයතාය ඛන්ධ-සද්දස්ස ගුණත්ථතා වෙදිතබ්බා. විමුත්තික්ඛන්ධොති පටිපක්ඛතො සුට්ඨු විමුත්තා ගුණධම්මා අධිප්පෙතා, න අවිමුත්තා, නාපි විමුච්චමානාති තෙහි සහ දෙසනං ආරුළ්හා සීලක්ඛන්ධාදයොපි තයොති ආහ ‘‘ඵලසීලං අධිප්පෙතං, චතූසුපි ඨානෙසු ඵලමෙව වුත්ත’’න්ති ච. එතෙනෙව චෙත්ථ විමුත්තික්ඛන්ධොති ඵලපරියාපන්නා සම්මාසඞ්කප්පවායාමසතියො අධිප්පෙතාති වෙදිතබ්බං. “ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་གནོན་པ་དང་བཀག་པ་ནི་ཕུང་པོའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“ཡོན་ཏན་གྱི་དོན་ནི་ཕུང་པོའི་དོན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡོན་ཏན་གྱི་ཡུལ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཕུང་པོའི་སྒྲ་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་དོན་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །“རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕུང་པོ་”ཞེས་པ་ནི་གཉེན་པོ་ལས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་གྱི། རྣམ་པར་མ་གྲོལ་བ་དང་རྣམ་པར་གྲོལ་བཞིན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བསྟན་པ་ལ་ཞུགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་པོ་ཡང་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འབྲས་བུའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་ཏེ། གནས་བཞི་ཆར་དུ་འབྲས་བུ་ཉིད་གསུངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ཉིད་ཀྱིས་འདིར་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕུང་པོ་ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུས་བསྡུས་པའི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་དང་། ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ་དང་། ཡང་དག་པའི་དྲན་པ་དག་ལ་དགོངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །” උපත්ථම්භනට්ඨෙන සම්පයුත්තධම්මානං තත්ථ ථිරභාවෙන පවත්තනතො, එතෙනෙව අහිරිකඅනොත්තප්පානම්පි සවිසයෙ බලට්ඨො සිද්ධො වෙදිතබ්බො. න හි තෙසං පටිපක්ඛෙහි අකම්පියට්ඨො එකන්තිකො. හිරොත්තප්පානඤ්හි අකම්පියට්ඨො සාතිසයො කුසලධම්මානං මහාබලභාවතො, අකුසලානඤ්ච දුබ්බලභාවතො. තෙනාහ භගවා ‘‘අබලා නං බලීයන්ති, මද්දන්තෙ නං පරිස්සයා’’ති (සු. නි. 776; මහානි. 5; නෙත්ති. පටිනිද්දෙසවාරෙ 5) බොධිපක්ඛියධම්මවසෙනායං දෙසනාති ‘‘සමථවිපස්සනාමග්ගවසෙනා’’ති වුත්තං. “ཉེ་བར་རྟེན་པའི་དོན་གྱིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དེ་ལ་བརྟན་པའི་དངོས་པོས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། འདི་ཉིད་ཀྱིས་ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་ཁྲེལ་མེད་པ་དག་གི་ཡང་རང་གི་ཡུལ་ལ་སྟོབས་ཀྱི་དོན་གྲུབ་པར་རིག་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་དེ་དག་གི་གཉེན་པོས་མི་བསྐྱོད་པའི་དོན་ནི་གཅིག་ཏུ་མ་ངེས་སོ། །ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་དག་གི་མི་བསྐྱོད་པའི་དོན་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་ཏེ། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་སྟོབས་ཆེན་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། མི་དགེ་བ་རྣམས་ནི་སྟོབས་ཆུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“སྟོབས་མེད་པ་དག་གིས་དེ་ལ་སྟོབས་སུ་བྱེད། ཉེ་བར་འཚེ་བ་དག་གིས་དེ་ཉིད་གནོན་པར་བྱེད།”ཅེས་གསུངས་སོ། །བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་འདི་ནི་བསྟན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་གྱི་དབང་གིས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །” අධීති උපසග්ගමත්තං, න ‘‘අධිචිත්ත’’න්තිආදීසු (ධ. ප. 185) විය අධිකාරාදිඅත්ථං. කරණාධිකරණභාවසාධනවසෙන අධිට්ඨාන-සද්දස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘තෙන [Pg.240] වා’’තිආදිමාහ. තෙන අධිට්ඨානෙන තිට්ඨන්ති අත්තනො සම්මාපටිපත්තියං ගුණාධිකා පුරිසා, තෙ එව තත්ථ අධිට්ඨානෙ තිට්ඨන්ති සම්මාපත්තියා, ඨානමෙව අධිට්ඨානමෙව සම්මාපටිපත්තියන්ති යොජනා. පඨමෙන අධිට්ඨානෙන. අග්ගඵලපඤ්ඤාති උක්කට්ඨනිද්දෙසොයං. කිලෙසූපසමොති කිලෙසානං අච්චන්තවූපසමො. පඨමෙන නයෙන අධිට්ඨානානි එකදෙසතොව ගහිතානි, න නිප්පදෙසතොති නිප්පදෙසතොව තානි දස්සෙතුං ‘‘පඨමෙන චා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ආදිං කත්වා’’ති එතෙන ඣානාභිඤ්ඤාපඤ්ඤඤ්චෙව මග්ගපඤ්ඤඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. වචීසච්චං ආදිං කත්වාති ආදි-සද්දෙන විරතිසච්චං සඞ්ගණ්හාති. තතියෙන ආදි-සද්දෙන කිලෙසානං වීතික්කමපරිච්චාගං, පරියුට්ඨානපරිච්චාගං, හෙට්ඨිමමග්ගෙහි අනුසයපරිච්චාගඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. ‘‘වික්ඛම්භිතෙ කිලෙසෙ’’ති එතෙන සමාපත්තීහි කිලෙසානං වික්ඛම්භනවසෙන වූපසමං වත්වා ආදි-සද්දෙන හෙට්ඨිමමග්ගෙහි කාතබ්බං තෙසං සමුච්ඡෙදවසෙන වූපසමං සඞ්ගණ්හාති. අරහත්තඵලපඤ්ඤා කථිතා උක්කට්ඨනිද්දෙසතොව, අඤ්ඤථා වචීසච්චාදීනම්පි ගහණං සියා. නිබ්බානඤ්ච අසම්මොසධම්මතාය උත්තමට්ඨෙන සච්චං, සබ්බසංකිලෙසපරිච්චාගනිමිත්තතාය චාගො, සබ්බසඞ්ඛාරූපසමභාවතො උපසමොති ච විසෙසතො වත්තබ්බතං අරහතීති ථෙරස්ස අධිප්පායො. පකට්ඨජානනඵලතාය පඤ්ඤා, අනවසෙසතො කිලෙසානඤ්චජන්තෙ ච වූපසන්තෙ ච උප්පන්නත්තා චාගො, උපසමොති ච විසෙසතො අග්ගඵලඤාණං වුච්චතීති ථෙරො ආහ ‘‘සෙසෙහි අරහත්තඵලපඤ්ඤා කථිතා’’ති. “ཨ་དྷི་ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ཙམ་སྟེ། “ལྷག་པའི་སེམས་”ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ལྷག་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །བྱེད་པ་དང་གཞིའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་གནས་པ་ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་སྟོན་པར། “དེས་ཡང་ན་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གནས་པ་དེས་ན་ཡོན་ཏན་ལྷག་པའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་རང་གི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་གནས་སོ། །དེ་དག་ཉིད་གནས་པ་དེ་ལ་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པས་གནས་སོ། །གནས་པ་ཉིད་ནི་གནས་པ་ཉིད་དེ་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པའོ་ཞེས་སྦྱོར་རོ། །དང་པོའི་གནས་པས་སོ། །“མཆོག་གི་འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་བསྟན་པའོ། །“ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གཏན་དུ་ཉེ་བར་ཞི་བའོ། །ཚུལ་དང་པོས་ནི་གནས་པ་རྣམས་ཕྱོགས་གཅིག་ཙམ་ལས་བཟུང་བ་ཡིན་གྱི། མ་ལུས་པར་བཟུང་བ་མ་ཡིན་པས། མ་ལུས་པ་ཉིད་དུ་དེ་དག་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དང་པོས་ཀྱང་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“དབུ་བརྩམས་ནས་”ཞེས་པའི་འདིས་ནི་བསམ་གཏན་དང་མངོན་པར་ཤེས་པའི་ཤེས་རབ་དང་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱང་སྡུད་དོ། །ངག་གི་བདེན་པ་དབུ་བརྩམས་ནས་ཞེས་པའི་“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་སྤོང་བའི་བདེན་པ་སྡུད་དོ། །གསུམ་པའི་“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱི་འདས་པར་གྱུར་པ་སྤོང་བ་དང་། ཀུན་ཏུ་ལྡང་བ་སྤོང་བ་དང་། ལམ་འོག་མ་རྣམས་ཀྱིས་བག་ལ་ཉལ་སྤོང་བ་རྣམས་སྡུད་དོ། །“ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་བསྐྲད་པ་”ཞེས་པའི་འདིས་ནི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་བསྐྲད་པའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་ཞི་བ་གསུངས་ནས། “ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་ལམ་འོག་མ་རྣམས་ཀྱིས་བྱ་བའི་དེ་དག་ཀུན་ཏུ་བཅད་པའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་ཞི་བ་སྡུད་དོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་ནི་མཆོག་ཏུ་བསྟན་པ་ཉིད་ལས་གསུངས་ཏེ། གཞན་དུ་ན་ངག་གི་བདེན་པ་ལ་སོགས་པ་ཡང་བཟུང་བར་འགྱུར་རོ། །མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་མི་བསླུ་བའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གཏོང་བ་དང་། འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་ཁྱད་པར་དུ་བརྗོད་པར་འོས་སོ་ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྟན་གྱི་བསམ་པའོ། །རབ་ཏུ་ཤེས་པའི་འབྲས་བུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་དང་། མ་ལུས་པར་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གཏོང་བ་དང་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་གཏོང་བ་དང་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་ཁྱད་པར་དུ་མཆོག་གི་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ་ཞེས་གནས་བརྟན་གྱིས་གསུངས་པས། “ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་གསུངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །” පඤ්හබ්‍යාකරණාදිචතුක්කවණ්ණනා “དྲི་བ་ལུང་བསྟན་པ་ལ་སོགས་པ་བཞི་ཚན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། །” 312. කාළකන්ති මලීනං, චිත්තස්ස අපභස්සරභාවකරණන්ති අත්ථො. තං පනෙත්ථ කම්මපථප්පත්තමෙව අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘දසඅකුසලකම්මපථකම්ම’’න්ති. කණ්හාභිජාතිහෙතුතො වා කණ්හං. තෙනාහ ‘‘කණ්හවිපාක’’න්ති. අපායූපත්ති, මනුස්සෙසු ච දොභග්ගියං කණ්හවිපාකො. අයං තස්ස තමභාවො වුත්තො. නිබ්බත්තනතොති නිබ්බත්තාපනතො. පණ්ඩරන්ති ඔදාතං, චිත්තස්ස පභස්සරභාවකරණන්ති අත්ථො. සුක්කාභිජාතිහෙතුතො වා සුක්කං. තෙනාහ ‘‘සුක්කවිපාක’’න්ති. සග්ගූපපත්ති, මනුස්සෙසු සොභග්ගියඤ්ච සුක්කවිපාකො. අයං තස්ස ජොතිභාවො වුත්තො. උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන පන ‘‘සග්ගෙ නිබ්බත්තනතො’’ති වුත්තං, නිබ්බත්තාපනතොති අත්ථො. මිස්සකකම්මන්ති කාලෙන කණ්හං, කාලෙන සුක්කන්ති එවං මිස්සකවසෙන [Pg.241] කතකම්මං. ‘‘සුඛදුක්ඛවිපාක’’න්ති වත්වා තත්ථ සුඛදුක්ඛානං පවත්තිආකාරං දස්සෙතුං ‘‘මිස්සකකම්මඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. කම්මස්ස කණ්හසුක්කසමඤ්ඤා කණ්හසුක්කාභිජාතිහෙතුතායාති අපචයගාමිතාය තදුභයවිද්ධංසකස්ස කම්මක්ඛයකරකම්මස්ස ඉධ සුක්කපරියායොපි න ඉච්ඡිතොති ආහ ‘‘උභය…පෙ… අයමෙත්ථ අත්ථො’’ති. තත්ථ උභයවිපාකස්සාති යථාධිගතස්ස උභයවිපාකස්ස. සම්පත්තිභවපරියාපන්නො හි විපාකො ඉධ ‘‘සුක්කවිපාකො’’ති අධිප්පෙතො, න අච්චන්තපරිසුද්ධො අරියඵලවිපාකො. ༣༡༢. ནག་པོ་ཞེས་པ་ནི་དྲི་མ་ཅན་ཏེ། སེམས་འོད་གསལ་མ་ཡིན་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས། 'མི་དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ལས'ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་ནག་པོའི་རིགས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་ནག་པོའོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'ནག་པོའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ'ཞེས་གསུངས་སོ།། ངན་སོང་དུ་སྐྱེ་བ་དང་། མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་སྐལ་བ་དམན་པ་ནི་ནག་པོའི་རྣམ་སྨིན་ནོ།། འདི་ནི་དེའི་མུན་པའི་རང་བཞིན་དུ་གསུངས་སོ།། སྐྱེ་བར་བྱེད་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བར་འཇུག་པ་ལས་སོ།། དཀར་པོ་ཞེས་པ་ནི་དག་པ་སྟེ། སེམས་འོད་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན་དཀར་པོའི་རིགས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་དཀར་པོའོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'དཀར་པོའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ'ཞེས་གསུངས་སོ།། མཐོ་རིས་སུ་སྐྱེ་བ་དང་། མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་སྐལ་བ་བཟང་པོ་ནི་དཀར་པོའི་རྣམ་སྨིན་ནོ།། འདི་ནི་དེའི་སྣང་བའི་རང་བཞིན་དུ་གསུངས་སོ།། མཆོག་ཏུ་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་ནི་ 'མཐོ་རིས་སུ་སྐྱེ་བར་བྱེད་པ་ལས་'ཞེས་གསུངས་ཏེ། སྐྱེ་བར་འཇུག་པ་ལས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདྲེས་མའི་ལས་ཞེས་པ་ནི་རེས་འགའ་ནག་པོ་དང་། རེས་འགའ་དཀར་པོ་སྟེ། དེ་ལྟར་འདྲེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བྱས་པའི་ལས་སོ།། 'བདེ་སྡུག་གི་རྣམ་སྨིན'ཞེས་གསུངས་ནས། དེ་ལ་བདེ་སྡུག་གི་འཇུག་ཚུལ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'འདྲེས་མའི་ལས་ནི་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ལས་ཀྱི་ནག་པོ་དང་དཀར་པོའི་མིང་ནི་ནག་པོ་དང་དཀར་པོའི་རིགས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཟད་པར་འགྲོ་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་གཉིས་འཇོམས་པར་བྱེད་པའི་ལས་ཟད་པར་བྱེད་པའི་ལས་ལ། འདིར་དཀར་པོའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱང་མི་འདོད་པའི་ཕྱིར། 'གཉིས་ཀ་...ལས་...འདི་ནི་འདིར་དོན་ཏོ'ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་གཉིས་ཀའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་གཉིས་ཀའི་རྣམ་སྨིན་གྱིའོ།། འདིར་འབྱོར་བའི་སྲིད་པར་གཏོགས་པའི་རྣམ་སྨིན་ནི་ 'དཀར་པོའི་རྣམ་སྨིན'དུ་དགོངས་པ་ཡིན་གྱི། ཤིན་ཏུ་ཡོངས་སུ་དག་པའི་འཕགས་པའི་འབྲས་བུའི་རྣམ་སྨིན་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། පුබ්බෙනිවාසො සත්තානං චුතූපපාතො ච පච්චක්ඛකරණෙන සච්ඡිකාතබ්බා; ඉතරෙ පටිලාභෙන අසම්මොහපටිවෙධවසෙන පච්චක්ඛකරණෙන ච සච්ඡිකාතබ්බා. නනු ච පච්චවෙක්ඛණාපෙත්ථ පච්චක්ඛතො පවත්තතීති? සච්චං පච්චක්ඛතො පවත්තති සරූපදස්සනතො, න පන පච්චක්ඛකරණවසෙන පවත්තති පච්චක්ඛකාරීනං පිට්ඨිවත්තනතො. තෙනාහ ‘‘කායෙනා’’තිආදි. སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། ཤི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པས་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་དགོས་ལ། གཞན་དག་ནི་ཐོབ་པ་དང་། མ་རྨོངས་པར་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པས་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་དགོས་སོ།། འདིར་སོ་སོར་རྟོག་པའང་མངོན་སུམ་དུ་འཇུག་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ། རང་གི་ངོ་བོ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་མངོན་སུམ་དུ་འཇུག་མོད། འོན་ཀྱང་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་མི་འཇུག་སྟེ། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱབ་ཏུ་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'ལུས་ཀྱིས་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ඔහනන්තීති හෙට්ඨා කත්වා හනන්ති ගමෙන්ති. තථාභූතා ච අධො සීදෙන්ති නාමාති ආහ ‘‘ඔසීදාපෙන්තී’’ති. කාමනට්ඨෙන කාමො ච සො යථාවුත්තෙනත්ථෙන ඔඝො චාති, කාමෙසු ඔඝොති වා කාමොඝො. භවොඝො නාම භවරාගොති දස්සෙතුං ‘‘රූපාරූපභවෙසූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පඨමො උපපත්තිභවෙසු රාගො, දුතියො කම්මභවෙසු, තතියො භවදිට්ඨිසහගතො. යථා රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො, එවං ඔහනට්ඨෙන ‘‘ඔඝො’’ති වුත්තො. 'འབྱིང་བར་བྱེད་པ་'ཞེས་པ་ནི་འོག་ཏུ་བཅུག་ནས་གནོད་པར་བྱེད་པ་སྟེ་གཏོང་བའོ།། དེ་ལྟར་གྱུར་པ་རྣམས་འོག་ཏུ་བྱིང་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། 'བྱིང་བར་བྱེད་པ་'ཞེས་གསུངས་སོ།། འདོད་པའི་དོན་གྱིས་འདོད་པ་དང་། དེ་ཉིད་གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་གྱིས་ཆུ་བོ་ཡིན་པས་འདོད་པའི་ཆུ་བོའམ། ཡང་ན་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་གི་ཆུ་བོ་ནི་འདོད་པའི་ཆུ་བོའོ།། སྲིད་པའི་ཆུ་བོ་ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་སུ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་དང་པོ་ནི་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་དང་། གཉིས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་སྲིད་པ་རྣམས་ལའོ།། གསུམ་པ་ནི་སྲིད་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའོ།། ཇི་ལྟར་ཆགས་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཆགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འབྱིང་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ 'ཆུ་བོ་'ཞེས་གསུངས་སོ།། යොජෙන්තීති කම්මං විපාකෙන, භවාදිං භවන්තරාදීහි දුක්ඛෙ සත්තෙ යොජෙන්ති ඝට්ටෙන්තීති යොගා. ඔඝා විය වෙදිතබ්බා අත්ථතො කාමයොගාදිභාවතො. 'སྦྱོར་བར་བྱེད་པ་'ཞེས་པ་ནི་ལས་དང་རྣམ་སྨིན། སྲིད་པ་སོགས་དང་སྲིད་པ་གཞན་ལ་སོགས་པ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ནང་དུ་སེམས་ཅན་རྣམས་སྦྱོར་ཞིང་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་སྦྱོར་བ་རྣམས་སོ།། དོན་གྱི་སྒོ་ནས་འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཆུ་བོ་བཞིན་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། විසංයොජෙන්තීති පටිපන්නං පුග්ගලං කාමයොගාදිතො වියොජෙන්ති. සංකිලෙසකරණං යොජනං යොගො, ගන්ථිකරණං (ගන්ථකරණං ධ. ස. මූලටී. 20-25), සඞ්ඛලිකචක්කලිකානං විය පටිබද්ධතාකරණං වා ගන්ථනං ගන්ථො, අයං එතෙසං විසෙසො. පලිබුන්ධතීති නිස්සරිතුං අප්පදානවසෙන න මුඤ්චෙති විබන්ධති. ඉදමෙවාති අත්තනො යථාඋපට්ඨිතං සස්සතවාදාදිකං වදති. සච්චන්ති භූතං. 'སྦྱོར་བ་ལས་འགྲོལ་བ་'ཞེས་པ་ནི་ལམ་ལ་ཞུགས་པའི་གང་ཟག་དེ་འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་འབྲལ་བར་བྱེད་པའོ།། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་སྦྱོར་བ་ཡིན་ལ། མདུད་པར་བྱེད་པ་དང་། ལྕགས་སྒྲོག་དང་ཤིང་རྟའི་འཁོར་ལོ་བཞིན་དུ་འབྲེལ་བར་བྱེད་པའི་འཆིང་བ་ནི་མདུད་པ་སྟེ། འདི་ནི་འདི་དག་གི་ཁྱད་པར་རོ།། 'འཆིང་བར་བྱེད་པ་'ཞེས་པ་ནི་ཐར་བར་མི་གཏོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་མི་གཏོང་བར་འགོག་པའོ།། 'འདི་ཉིད་དོ་'ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཇི་ལྟར་སྣང་བའི་རྟག་པར་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་སྨྲ་བའོ།། 'བདེན་པ་'ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའོ།། භුසං[Pg.242], දළ්හඤ්ච ආරම්මණං ආදීයති එතෙහීති උපාදානානි. යං පන තෙසං තථාගහණං, තම්පි අත්ථතො ආදානමෙවාති ආහ ‘‘උපාදානානීති ආදානග්ගහණානී’’ති. ගහණට්ඨෙනාති කාමනවසෙන දළ්හං ගහණට්ඨෙන. පුන ගහණට්ඨෙනාති මිච්ඡාභිනිවිසනවසෙන දළ්හං ගහණට්ඨෙන. ඉමිනාති ඉමිනා සීලවතාදිනා. සුද්ධීති සංසාරසුද්ධි. එතෙනාති එතෙන දිට්ඨිගාහෙන. ‘‘අත්තා’’ති පඤ්ඤාපෙන්තො වදති චෙව අභිනිවෙසනවසෙන උපාදියති ච. འདི་དག་གིས་དམིགས་པ་ལ་ཤིན་ཏུ་བརྟན་པོར་འཛིན་པས་ན་ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་སོ།། དེ་དག་གིས་དེ་ལྟར་འཛིན་པ་གང་ཡིན་པ་དེའང་དོན་དུ་འཛིན་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་ནི་འཛིན་ཅིང་ལེན་པའོ་'ཞེས་གསུངས་སོ།། 'འཛིན་པའི་དོན་གྱིས་'ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་དབང་གིས་བརྟན་པོར་འཛིན་པའི་དོན་གྱིས། ཡང་ 'འཛིན་པའི་དོན་གྱིས་'ཞེས་པ་ནི་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པའི་དབང་གིས་བརྟན་པོར་འཛིན་པའི་དོན་གྱིས། 'འདི་ལས་'ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་སོགས་པ་འདི་ལས་སོ།། 'དག་པ་'ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བ་ལས་རྣམ་པར་དག་པའོ།། 'འདི་ལས་'ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བ་འཛིན་པ་འདི་ལས་སོ།། 'བདག་གོ་'ཞེས་གདགས་པར་བྱེད་ཅིང་སྨྲ་བ་དང་། མངོན་པར་ཞེན་པའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་ལེན་པའོ།། යවන්ති තාහි සත්තා අමිස්සිතාපි සමානජාතිතාය මිස්සිතා විය හොන්තීති යොනියො, තා පන අත්ථතො අණ්ඩාදිඋප්පත්තිට්ඨානවිසිට්ඨා ඛන්ධානං භාගසො පවත්තිවිසෙසාති ආහ ‘‘යොනියොති කොට්ඨාසා’’ති. සයනස්මින්ති පුප්ඵසන්ථරාදිසයනස්මිං. තත්ථ වා තෙ සයිතා ජායන්තීති සයනග්ගහණං. තයිදං මනුස්සානං, භුම්මදෙවානඤ්ච වසෙන ගහෙතබ්බං. පූතිමච්ඡාදීසු කිමයො නිබ්බත්තන්ති. උපපතිතා වියාති උපපජ්ජවසෙන පතිතා විය. බාහිරපච්චයනිරපෙක්ඛතාය වා උපපතනෙ සාධුකාරිනො ඔපපාතිනො, තෙ එව ඉධ ‘‘ඔපපාතිකා’’ති වුත්තා. දෙවමනුස්සෙසූති එත්ථ යෙ දෙවෙ සන්ධාය දෙවග්ගහණං, තෙ දස්සෙන්තො ‘‘භුම්මදෙවෙසූ’’ති ආහ. གང་དག་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་མ་འདྲེས་ཀྱང་རིགས་མཐུན་པའི་ཕྱིར་འདྲེས་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བས་ན་སྐྱེ་གནས་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་དོན་དུ་སྒོ་ང་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་གནས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་ཕུང་པོ་རྣམས་ཆ་ཤས་སུ་འཇུག་པའི་ཁྱད་པར་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'སྐྱེ་གནས་རྣམས་ནི་ཆ་ཤས་རྣམས་སོ་'ཞེས་གསུངས་སོ།། 'མལ་གྱི་ནང་དུ་'ཞེས་པ་ནི་མེ་ཏོག་གི་གདན་ལ་སོགས་པའི་མལ་གྱི་ནང་དུའོ།། ཡང་ན་དེ་དག་དེར་ཉལ་ནས་སྐྱེ་བས་ན་མལ་གྱི་སྒྲ་སྨོས་སོ།། འདི་ནི་མི་དང་ས་བླའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་རིག་པར་བྱའོ།། ཉ་རུལ་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྲིན་བུ་རྣམས་སྐྱེ་བའོ།། 'བརྫུས་ཏེ་སྐྱེས་པ་བཞིན་'ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་ལྷུང་བ་བཞིན་ནོ།། ཡང་ན་ཕྱིའི་རྐྱེན་ལ་མ་ལྟོས་པར་སྐྱེ་བ་ལ་མཁས་པས་ན་བརྫུས་ཏེ་སྐྱེ་བ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ཉིད་ལ་འདིར་ 'བརྫུས་ཏེ་སྐྱེ་བ་རྣམས་'ཞེས་གསུངས་སོ།། 'ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་'ཞེས་པ་འདིར་ལྷ་གང་ལ་དགོངས་ནས་ལྷའི་སྒྲ་སྨོས་པ་དེ་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། 'ས་བླའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་'ཞེས་གསུངས་སོ།། අත්තනො සතිසම්මොසෙන ආහාරප්පයොගෙන මරණතො ‘‘පඨමො ඛිඩ්ඩාපදොසිකවසෙනා’’ති වුත්තං. අත්තනො පරස්ස ච මනොපදොසවසෙන මරණතො ‘‘තතියො මනොපදොසිකවසෙනා’’ති වුත්තං. නෙව අත්තසඤ්චෙතනාය මරන්ති, න පරසඤ්චෙතනාය කෙවලං පුඤ්ඤක්ඛයෙනෙව මරණතො, තස්මා චතුත්ථො…පෙ… වෙදිතබ්බො. རང་གི་དྲན་པ་ཉམས་པ་དང་ཟས་ཀྱི་སྦྱོར་བས་འཆི་བའི་ཕྱིར། 'དང་པོ་ནི་རྩེད་མོས་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་སོ་'ཞེས་གསུངས་སོ།། རང་དང་གཞན་གྱི་ཡིད་ཁོང་དུ་ཁྲོ་བའི་དབང་གིས་འཆི་བའི་ཕྱིར། 'གསུམ་པ་ནི་ཡིད་ཁོང་དུ་ཁྲོ་བའི་དབང་གིས་སོ་'ཞེས་གསུངས་སོ།། རང་གི་སེམས་པ་ལས་ཀྱང་མི་འཆི། གཞན་གྱི་སེམས་པ་ལས་ཀྱང་མི་འཆི་བར། བསོད་ནམས་ཟད་པ་ཙམ་གྱིས་འཆི་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་བཞི་པ་...ལས་...རིག་པར་བྱའོ།། දක්ඛිණාවිසුද්ධාදිචතුක්කවණ්ණනා སྦྱིན་པ་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་སོགས་པ་བཞི་བཤད་པའོ།། 313. දානසඞ්ඛාතා දක්ඛිණා, න දෙය්‍යධම්මසඞ්ඛාතා. විසුජ්ඣනා මහාජුතිකතා, සා පන මහාඵලතාය වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘මහප්ඵලා හොන්තී’’ති. ༣༡༣. སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཏོང་བ་ལ་བརྗོད་ཀྱི། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་མི་བརྗོད་དོ།། རྣམ་པར་དག་པ་ནི་གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོ་ཉིད་དེ། དེ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རིག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། 'འབྲས་བུ་ཆེན་པོར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་གསུངས་སོ།། අනරියානන්ති අසාධූනං. තෙ පන නිහීනාචාරා හොන්තීති ආහ ‘‘ලාමකාන’’න්ති. වොහාරාති සබ්බොහාරා අභිලාපා වා, අත්ථතො තථාපවත්තා චෙතනා. තෙනාහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. 'སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱི་'ཞེས་པ་ནི་མི་བཟང་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ།། དེ་དག་ནི་སྤྱོད་པ་དམན་པ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'ཐ་ཤལ་བ་རྣམས་ཀྱི་'ཞེས་གསུངས་སོ།། 'ཐ་སྙད་རྣམས་'ཞེས་པ་ནི་ཐ་སྙད་ཐམས་ཅད་དམ་བརྗོད་པ་རྣམས་ཏེ། དོན་དུ་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་སེམས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'འདིར་ཡང་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། අත්තන්තපාදිචතුක්කවණ්ණනා བདག་ཉིད་གདུང་བར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་བཞི་བཤད་པའོ།། 314. තෙසු [Pg.243] අචෙලකොති නිදස්සනමත්තං ඡන්නපරිබ්බාජකානම්පි අත්තකිලමථං අනුයුත්තානං ලබ්භනතො. ༣༡༤. དེ་དག་གི་ནང་དུ་གོས་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་སྟེ། ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་གཅེར་བུ་པ་རྣམས་ཀྱང་བདག་ཉིད་ངལ་ཞིང་གདུང་བའི་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ལ་བརྟེན་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། න සීලාදිසම්පන්නොති සීලාදීහි ගුණෙහි අපරිපුණ්ණො. 'ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་དང་མི་ལྡན་པ་'ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་མ་རྫོགས་པའོ།། තමොති අප්පකාසභාවෙන තමොභූතො. තෙනාහ ‘‘අන්ධකාරභූතො’’ති, අන්ධකාරං විය භූතො ජාතො අප්පකාසභාවෙන, අන්ධකාරත්තං වා පත්තොති අත්ථො. තමමෙවාති වුත්තලක්ඛණං තමමෙව. පරං පරතො අයනං ගති නිට්ඨාති අත්ථො. ‘‘නීචෙ…පෙ… නිබ්බත්තිත්වා’’ති එතෙන තස්ස තමභාවං දස්සෙති, ‘‘තීණි දුච්චරිතානි පරිපූරෙතී’’ති එතෙන තමපරායනභාවං අප්පකාසභාවාපත්තිතො. තථාවිධො හුත්වාති නීචෙ…පෙ… නිබ්බත්තෙත්වා. ‘‘තීණි සුචරිතානි පරිපූරෙතී’’ති එතෙන තස්ස ජොතිපරායනභාවං දස්සෙති පකාසභාවාපත්තිතො. ඉතරද්වයෙ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. 'མུན་པ་'ཞེས་པ་ནི་མི་གསལ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་མུན་པར་གྱུར་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'མུན་ནག་ཏུ་གྱུར་པ་'ཞེས་གསུངས་ཏེ། མི་གསལ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་མུན་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་པ་འམ་སྐྱེས་པ། ཡང་ན་མུན་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། 'མུན་པ་ཉིད་དོ་'ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་མུན་པ་ཉིད་དོ།། 'ཕ་རོལ་'ཞེས་པ་ནི་ཕྱི་མ་ལ་འགྲོ་བ་སྟེ་མཐར་ཐུག་པའི་གནས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། 'དམའ་བར་...ལས་...སྐྱེས་ནས་'ཞེས་པས་ནི་དེའི་མུན་པའི་རང་བཞིན་བསྟན་ལ། 'ཉེས་སྤྱོད་གསུམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ་'ཞེས་པས་ནི་མི་གསལ་བའི་རང་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་མུན་པ་མཐར་ཐུག་པའི་རང་བཞིན་བསྟན་ཏོ།། 'དེ་ལྟ་བུར་གྱུར་ནས་'ཞེས་པ་ནི་དམའ་བར་...ལས་...སྐྱེས་ནས་སོ།། 'ལེགས་སྤྱོད་གསུམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ་'ཞེས་པས་ནི་གསལ་བའི་རང་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་སྣང་བ་མཐར་ཐུག་པའི་རང་བཞིན་བསྟན་ཏོ།། གཞན་གཉིས་ལ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་དོན་རིག་པར་བྱའོ།། ම-කාරො පදසන්ධිමත්තං ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්තිආදීසු (සු. නි. 605) විය. චතූහි වාතෙහීති චතූහි දිසාහි උට්ඨිතවාතෙහි. පරප්පවාදෙහීති පරෙසං දිට්ඨිගතිකානං වාදෙහි. ‘‘අකම්පියො’’ති වත්වා තත්ථ කාරණමාහ ‘‘අචලසද්ධායා’’ති, මග්ගෙනාගතසද්ධාය. පතනුභූතත්තාති එත්ථ ද්වීහි කාරණෙහි පතනුභාවො වෙදිතබ්බො අධිච්චුප්පත්තියා, පරියුට්ඨානමන්දතාය ච. සකදාගාමිස්ස හි වට්ටානුසාරිමහාජනස්ස විය කිලෙසා අභිණ්හං න උප්පජ්ජන්ති, කදාචි කරහචි උප්පජ්ජන්ති. උප්පජ්ජමානා ච වට්ටානුසාරිමහාජනස්ස විය මද්දන්තා අභිභවන්තා න උප්පජ්ජන්ති, ද්වීහි පන මග්ගෙහි පහීනත්තා මන්දා මන්දා තනුකාකාරා උප්පජ්ජන්ති. ඉති කිලෙසානං පතනුභාවෙන ගුණසොභාය ගුණසොරච්චෙන සකදාගාමී සමණපදුමො නාම. රාගදොසානං අභාවාති ගුණවිකාසවිබන්ධානං සබ්බසො රාගදොසානං අභාවෙන. ඛිප්පමෙව පුප්ඵිස්සතීති අග්ගමග්ගවිකසනෙන නචිරස්සෙව අනවසෙසගුණසොභාපාරිපූරියා පුප්ඵිස්සති. තස්මා අනාගාමී සමණපුණ්ඩරීකො නාම. ‘‘පුණ්ඩරීක’’න්ති හි රත්තකමලං වුච්චති. තං කිර ලහුං පුප්ඵිස්සති. ‘පදුම’න්ති සෙතකමලං, තං චිරෙන පුප්ඵිස්සතී’’ති වදන්ති. ගන්ථකාරකිලෙසානන්ති චිත්තස්ස බද්ධභාවකරානං උද්ධම්භාගියකිලෙසානං සබ්බසො අභාවා සමණසුඛුමාලො [Pg.244] නාම සමණභාවෙන පරමසුඛුමාලභාවප්පත්තිතො. མ་ཡིག་ནི་ 'ཕན་ཚུན་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཙམ་མོ།། 'རླུང་བཞི་པོ་དག་གིས་'ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་བཞི་ནས་ལངས་པའི་རླུང་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། 'གཞན་གྱི་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་'ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བར་སོང་བའི་གཞན་དག་གི་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། 'མི་བསྐྱོད་པ་'ཞེས་གསུངས་ནས། དེ་ལ་རྒྱུ་གསུངས་པ་ནི་ 'མི་གཡོ་བའི་དད་པས་'ཏེ། ལམ་ལས་བྱུང་བའི་དད་པས་སོ།། 'ཕྲ་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་'ཞེས་པ་འདིར་རྒྱུ་གཉིས་ཀྱིས་ཕྲ་བའི་རང་བཞིན་རིག་པར་བྱ་སྟེ། སྐབས་སུ་སྐྱེ་བ་དང་། ཀུན་ནས་ལྡང་བ་ཞི་བའི་ཕྱིར་རོ།། ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་ལ་ནི་འཁོར་བའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྒྱུན་དུ་མི་སྐྱེ་ཞིང་། རེས་འགའ་ཞིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། སྐྱེ་བའི་ཚེ་ནའང་འཁོར་བའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ་གནོན་ཅིང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་མི་སྐྱེ་བར། ལམ་གཉིས་ཀྱིས་སྤངས་པའི་ཕྱིར་ཞན་ཅིང་ཞན་པར་ཕྲ་བའི་རྣམ་པས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟར་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཕྲ་བར་གྱུར་པས་ཡོན་ཏན་གྱི་མཛེས་པ་དང་ཡོན་ཏན་གྱི་དེས་པས་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་ནི་དགེ་སྦྱོང་པདྨ་ཞེས་བྱའོ།། 'འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་མེད་པའི་ཕྱིར་'ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་རྒྱས་པ་ལ་གེགས་བྱེད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། 'མྱུར་དུ་མེ་ཏོག་རྒྱས་པར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་པ་ནི་ལམ་མཆོག་རྒྱས་པས་རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་མ་ལུས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཛེས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མེ་ཏོག་རྒྱས་པར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ཕྱིར་མི་འོང་བ་ནི་དགེ་སྦྱོང་པདྨ་དཀར་པོ་ཞེས་བྱའོ།། 'པུཎྜ་རཱི་ཀ་'ཞེས་པ་ནི་པདྨ་དམར་པོ་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ནི་མྱུར་དུ་རྒྱས་པར་འགྱུར་རོ།། 'པདྨ་'ཞེས་པ་ནི་པདྨ་དཀར་པོ་སྟེ། དེ་ནི་རིང་པོ་ཞིག་ནས་རྒྱས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྨྲའོ།། 'འཆིང་བར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་'ཞེས་པ་ནི་སེམས་བཅིངས་པར་བྱེད་པའི་གོང་མའི་ཆ་མཐུན་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་མེད་པའི་ཕྱིར། དགེ་སྦྱོང་ཤིན་ཏུ་གཞོན་ཤ་ཅན་ཞེས་བྱ་སྟེ། དགེ་སྦྱོང་གི་དངོས་པོས་མཆོག་ཏུ་གཞོན་ཤ་ཅན་གྱི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། චතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා. བཞི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། නිට්ඨිතා ච පඨමභාණවාරවණ්ණනා. བཀླག་པའི་ཐེངས་དང་པོ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། පඤ්චකවණ්ණනා ལྔ་བཤད་པའོ།། 315. සච්චෙසු විය අරියසච්චානි ඛන්ධෙසු උපාදානක්ඛන්ධා අන්තොගධාති ඛන්ධෙසු ලොකියලොකුත්තරවසෙන විභාගං දස්සෙත්වා ඉතරෙසු තදභාවතො ‘‘උපාදානක්ඛන්ධා ලොකියා වා’’ති ආහ. ༣༡༥. བདེན་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞིན་དུ། ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་འདུས་པའི་ཕྱིར། ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དབང་གིས་དབྱེ་བ་བསྟན་ནས། གཞན་དག་ལ་དེ་མེད་པའི་ཕྱིར། 'ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དག་གོ་'ཞེས་གསུངས་སོ།། ගන්තබ්බාති උපපජ්ජිතබ්බා. යථා හි කම්මභවො පරමත්ථතො අසතිපි කාරකෙ පච්චයසාමග්ගියා සිද්ධො ‘‘තංසමඞ්ගිනා සන්තානලක්ඛණෙන සත්තෙන කතො’’ති වොහරීයති, එවං උපපත්තිභවලක්ඛණා ගතියො පරමත්ථතො අසතිපි ගමකෙ තංතංකම්මවසෙන යෙහි තානි කම්මානි ‘‘කතානී’’ති වුච්චන්ති, තෙහි ‘‘ගන්තබ්බා’’ති වොහරීයන්ති. යස්ස උප්පජ්ජති, තං බ්‍රූහන්තො එව උප්පජ්ජතීති අයො, සුඛං. නත්ථි එත්ථ අයොති නිරයො. තතො එව අස්සාදෙතබ්බමෙත්ථ නත්ථීති ‘‘නිරස්සාදො’’ති ආහ. අවීචිආදිඔකාසෙපි නිරයසද්දො නිරුළ්හොති ආහ ‘‘සහොකාසෙන ඛන්ධා කථිතා’’ති. සූරියවිමානාදි ඔකාසවිසෙසෙපි ලොකෙ දෙව-සද්දො නිරුළ්හොති ආහ ‘‘චතුත්ථෙ ඔකාසොපී’’ති. 'བགྲོད་པར་བྱ་བ་'ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བར་བྱ་བའོ།། ཇི་ལྟར་ལས་ཀྱི་སྲིད་པ་ནི་དོན་དམ་པར་བྱེད་པ་པོ་མེད་ཀྱང་རྐྱེན་ཚོགས་པ་ལས་གྲུབ་པས། 'དེ་དང་ལྡན་པའི་རྒྱུན་གྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་སེམས་ཅན་གྱིས་བྱས་སོ་'ཞེས་ཐ་སྙད་བྱེད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་འགྲོ་བ་རྣམས་ནི་དོན་དམ་པར་འགྲོ་བ་པོ་མེད་ཀྱང་། ལས་དེ་དང་དེའི་དབང་གིས་གང་དག་གིས་ལས་དེ་དག་ 'བྱས་སོ་'ཞེས་བརྗོད་པ་དེ་དག་གིས། 'བགྲོད་པར་བྱ་བ་'ཞེས་ཐ་སྙད་བྱེད་དོ།། གང་ལ་སྐྱེ་བ་དེ་སྤེལ་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བས་ན་ཨ་ཡ་སྟེ་བདེ་བའོ།། འདིར་བདེ་བ་མེད་པས་ན་དམྱལ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་འདིར་མྱོང་བར་བྱ་བ་མེད་པས་ 'རོ་མྱོང་བ་མེད་པ་'ཞེས་གསུངས་སོ།། མནར་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་གནས་ལའང་དམྱལ་བའི་སྒྲ་གྲགས་པའི་ཕྱིར། 'གནས་དང་བཅས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་གསུངས་སོ་'ཞེས་གསུངས་སོ།། ཉི་མའི་གཞལ་ཡས་ཁང་ལ་སོགས་པའི་གནས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལའང་འཇིག་རྟེན་དུ་ལྷའི་སྒྲ་གྲགས་པའི་ཕྱིར། 'བཞི་པ་ལ་གནས་ཀྱང་ངོ་'ཞེས་གསུངས་སོ།། ආවාසෙති විසයෙ භුම්මං. පෙතො වා අජගරො වා හුත්වා නිබ්බත්තති ලග්ගචිත්තතාය, හීනජ්ඣාසයතාය ච. තෙහි තෙහි කාරණෙහි ආදීනවං දස්සෙත්වා යථා අඤ්ඤෙ න ලභන්ති, එවං කරොති අත්තනො විසමනිස්සිතතාය, බලවනිස්සිතතාය ච. වණ්ණමච්ඡරියෙන අත්තනො එව වණ්ණං වණ්ණෙති, පරෙසං වණ්ණො ‘‘කිං වණ්ණො එසො’’ති තං තං දොසං වදති. පටිවෙධධම්මො අරියානංයෙව හොති, තෙ ච තං න මච්ඡරායන්ති මච්ඡරියස්ස සබ්බසො පහීනත්තාති තස්ස අසම්භවො එවාති ආහ ‘‘පරියත්තිධම්මෙ’’තිආදි. ‘‘අයං ඉමං ධම්මං උග්ගහෙත්වා අඤ්ඤථා අත්ථං විපරිවත්තෙත්වා නස්සෙස්සතී’’ති ධම්මානුග්ගහෙන න දෙති. ‘‘අයං ඉමං ධම්මං උග්ගහෙත්වා උද්ධතො [Pg.245] උන්නළො අවූපසන්තචිත්තො අපුඤ්ඤං පසවිස්සතී’’ති පුග්ගලානුග්ගහෙන න දෙති. න තං අදානං මච්ඡරියං මච්ඡරියලක්ඛණස්සෙව අභාවතො. གནས་གཞི་དང་ཡུལ་ལ་གནས་པར་བྱེད་པའོ།། སེམས་ཆགས་པ་དང་བསམ་པ་དམན་པའི་ཕྱིར། ཡི་དྭགས་སམ་སྦྲུལ་ཆེན་པོར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། རྒྱུ་དེ་དང་དེ་དག་གིས་ཉེས་དམིགས་བསྟན་ནས། གཞན་དག་གིས་མི་ཐོབ་པར་བྱེད་པ་ནི། རང་ཉིད་མི་མཉམ་པ་ལ་བརྟེན་པ་དང་། སྟོབས་ལྡན་ལ་བརྟེན་པའི་ཕྱིར་རོ།། བསྔགས་པའི་སེར་སྣས་རང་གི་བསྔགས་པ་བརྗོད་ཅིང་། གཞན་གྱི་བསྔགས་པ་ལ། "འདིའི་བསྔགས་པ་ཅི་ཞིག་ཡིན" ཞེས་སྐྱོན་དེ་དང་དེ་བརྗོད་པའོ།། རྟོགས་པའི་ཆོས་ནི་འཕགས་པ་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་ཡོད་ལ། ཁོང་ཚོས་སེར་སྣ་ཐམས་ཅད་དུ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་དེ་ལ་སེར་སྣ་མི་བྱེད་པས། དེ་མི་སྲིད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། "ལུང་གི་ཆོས་ལ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། "འདིས་ཆོས་འདི་བཟུང་ནས་དོན་གཞན་དུ་བསྒྱུར་ཏེ་བརླག་པར་འགྱུར་རོ" ཞེས་ཆོས་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་མི་སྦྱིན་ནོ།། "འདིས་ཆོས་འདི་བཟུང་ནས་རྒོད་པ་དང་། ཁེངས་པ་དང་། སེམས་མ་ཞི་བར་གྱུར་ཏེ་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་སྐྱེད་པར་འགྱུར་རོ" ཞེས་གང་ཟག་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་མི་སྦྱིན་ནོ།། མི་སྦྱིན་པ་དེ་ནི་སེར་སྣ་མ་ཡིན་ཏེ། སེར་སྣའི་མཚན་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། චිත්තං නිවාරෙන්තීති ඣානාදිවසෙන උප්පජ්ජනකං කුසලචිත්තං නිසෙධෙන්ති තථාස්ස උප්පජ්ජිතුං න දෙන්ති. නීවරණප්පත්තොති නීවරණාවත්ථො. ‘‘අරහත්තමග්ගවජ්ඣො’’ති එතෙන භවරාගානුසයස්සපි නීවරණභාවං අනුජානාති, තං විචාරෙතබ්බං. කිමෙත්ථ විචාරෙතබ්බං? ‘‘ආරුප්පෙ කාමච්ඡන්දනීවරණං පටිච්ච ථිනමිද්ධනීවරණ’’න්ති (පට්ඨා. 3.නීවරණගොච්ඡකෙ 8) ආදිවචනතො න යිදං ‘‘පරියායෙන වුත්ත’’න්ති සක්කා වත්තුං, සබ්බෙසම්පි තෙභූමකධම්මානං කාමනීයට්ඨෙන කාමභාවතො භවරාගස්සපි කාමච්ඡන්දභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා. තස්මා ‘‘කාමච්ඡන්දො නීවරණප්පත්තො’’ති භවරාගානුසයමාහ. සො හි අරහත්තමග්ගවජ්ඣො. ‘‘යා තස්මිං සමයෙ චිත්තස්ස අකල්‍යතා’’ති (ධ. ස. 1162) ආදිවචනතො ථිනං චිත්තගෙලඤ්ඤං. තථා ‘‘යා තස්මිං සමයෙ වෙදනාක්ඛන්ධස්සා’’ති (ධ. ස. 44) ආදිවචනතො මිද්ධං ඛන්ධත්තයගෙලඤ්ඤං. එත්ථ ච චිත්තගෙලඤ්ඤෙන චිත්තස්සෙව අකල්‍යතා, ඛන්ධත්තයගෙලඤ්ඤෙන පන රූපකායස්සපි ථිනමිද්ධස්ස නිද්දාහෙතුත්තා. තථා උද්ධච්චන්ති උද්ධච්චස්ස අරහත්තමග්ගවජ්ඣතං උපසංහරති තථා-සද්දෙන, න උභයතං. න හි තස්ස තාදිසී උභයතා අත්ථි. යං පන කෙචි වදන්ති ‘‘පුථුජ්ජනසන්තානවුත්ති සෙක්ඛසන්තානවුත්තී’’ති, තං ඉධ අනුපයොගි සෙක්ඛසන්තානවුත්තිනො එව චෙත්ථ අධිප්පෙතත්තා. "སེམས་འགོག་པར་བྱེད་པ་" ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བའི་དགེ་བའི་སེམས་འགོག་ཅིང་། དེ་ལྟར་སྐྱེ་བར་མི་སྟེར་བའོ།། "སྒྲིབ་པར་གྱུར་པ་" ཞེས་པ་ནི་སྒྲིབ་པའི་གནས་སྐབས་སོ།། "དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྤང་བར་བྱ་བ་" ཞེས་པས་སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་ལའང་སྒྲིབ་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་པར་ཁས་ལེན་ཏེ། དེ་ནི་དཔྱད་པར་བྱ་བའོ།། འདིར་ཅི་ཞིག་དཔྱད་པར་བྱ་ཞེ་ན། "གཟུགས་མེད་པར་འདོད་པ་ལ་འདུན་པའི་སྒྲིབ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཀྱི་སྒྲིབ་པའོ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལས་འདི་ནི་ "རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསུངས་པ་" ཞེས་བརྗོད་མི་ནུས་ཏེ། ཁམས་གསུམ་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འདོད་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་འདོད་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ལའང་འདོད་པ་ལ་འདུན་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟ་བས་ན། "འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་སྒྲིབ་པར་གྱུར་པ་" ཞེས་པས་སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་ལ་གསུངས་སོ།། དེ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ།། "གང་དེའི་ཚེ་སེམས་ཀྱི་མི་བདེ་བ་ཉིད་དོ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལས། རྨུགས་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་ནད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ། "གང་དེའི་ཚེ་ཚོར་བའི་ཕུང་པོའི..." ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལས། གཉིད་ནི་ཕུང་པོ་གསུམ་གྱི་ནད་དོ།། འདིར་ཡང་སེམས་ཀྱི་ནད་ཀྱིས་ནི་སེམས་ཁོ་ན་མི་བདེ་ལ། ཕུང་པོ་གསུམ་གྱི་ནད་ཀྱིས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ལའང་མི་བདེ་བ་སྟེ། རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ནི་གཉིད་ལོག་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་རྒོད་པ་ཞེས་པ་ནི། "དེ་བཞིན་དུ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་རྒོད་པ་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་ཉེ་བར་སྦྱོར་གྱི། གཉིས་ཀ་མ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལ་དེ་ལྟ་བུའི་གཉིས་ཀའི་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གང་ཡང་ཁ་ཅིག་གིས། "སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་རྒྱུད་ཀྱི་འཇུག་པ་དང་། སློབ་པའི་རྒྱུད་ཀྱི་འཇུག་པའོ" ཞེས་སྨྲ་བ་དེ་ནི། འདིར་ཉེ་བར་མི་མཁོ་སྟེ། འདིར་སློབ་པའི་རྒྱུད་ཀྱི་འཇུག་པ་ཁོ་ན་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། තෙහීති සංයොජනෙහි. ‘‘ඔරම්භාගියානි උද්ධම්භාගියානී’’ති විසෙසං අනාමසිත්වා ‘‘සංයොජනානී’’ති සාධාරණතො පදුද්ධාරො ඉදානි වුච්චමානචතුක්කානුච්ඡවිකතාවසෙන, කස්සචිපි කිලෙසස්ස අවික්ඛම්භිතත්තා කථඤ්චිපි අවිනිපාතෙය්‍යතාමුත්තො කාමභවො අජ්ඣත්තග්ගහණස්ස විසෙසපච්චයත්තා ඉමෙසං සත්තානං අබ්භන්තරට්ඨෙන අන්තො නාම. රූපාරූපභවො තබ්බිපරියායතො බහි නාම. තථා හි යස්ස ඔරම්භාගියානි සංයොජනානි අප්පහීනානි, සො අජ්ඣත්තසංයොජනො වුත්තො, යස්ස තානි පහීනානි, සො බහිද්ධාසංයොජනො, තස්මා අන්තො අසමුච්ඡින්නබන්ධනතාය, බහි ච පවත්තමානභවඞ්ගසන්තානතාය අන්තොබද්ධා බහිසයිතා නාම. නිරන්තරප්පවත්තභවඞ්ගසන්තානවසෙන හි සයිතවොහාරො. කාමං නෙසං බහිබන්ධනම්පි අසමුච්ඡින්නං, අන්තොබන්ධනස්ස පන ථූලතාය එවං වුත්තං[Pg.246]. තෙනාහ ‘‘තෙසඤ්හි කාමභවෙ බන්ධන’’න්ති. ඉමිනා නයෙන සෙසද්වයෙපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. අසමුච්ඡින්නෙසු ච ඔරම්භාගියසංයොජනියෙසු ලද්ධප්පච්චයෙසු උද්ධම්භාගියසංයොජනානි අගණනූපගානි හොන්තීති. අරියානංයෙව වසෙනෙත්ථ චතුක්කස්ස උද්ධටත්තා ලබ්භමානාපි පුථුජ්ජනා න උද්ධටා. "དེ་དག་གིས་" ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། "ཐ་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་དང་། གོང་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པའོ" ཞེས་བྱེ་བྲག་ཏུ་མ་བཟུང་བར། "ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་" ཞེས་ཐུན་མོང་དུ་ཚིག་ཕྱུང་བ་ནི། ད་ལྟ་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་བཞི་ཚན་གྱི་རིམ་པ་དང་མཐུན་པའི་དབང་གིས་སོ།། ཉོན་མོངས་པ་གང་ཡང་མ་བསལ་བའི་ཕྱིར་དང་། ངན་སོང་དུ་མི་ལྷུང་བ་ཉིད་ལས་མ་ཐར་བའི་འདོད་པའི་ཁམས་ནི། ནང་དུ་འཛིན་པའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་འདི་དག་གི་ནང་གི་དོན་གྱིས་ "ནང་" ཞེས་བྱའོ།། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ནི་དེ་ལས་བཟློག་པའི་ཕྱིར་ "ཕྱི་" ཞེས་བྱའོ།། འདི་ལྟར་གང་ཞིག་གི་ཐ་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་མ་སྤངས་པ་དེ་ནི་ "ནང་གི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཅན་" ཞེས་གསུངས་ལ། གང་ཞིག་གི་དེ་དག་སྤངས་པ་དེ་ནི་ "ཕྱིའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཅན་" ནོ།། དེ་ལྟ་བས་ན། ནང་དུ་འཆིང་བ་མ་ཆད་པའི་ཕྱིར་དང་། ཕྱི་རོལ་དུ་འཇུག་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་རྒྱུན་ཡོད་པའི་ཕྱིར། "ནང་དུ་བཅིངས་ཤིང་ཕྱི་རོལ་དུ་ཉལ་བ་" ཞེས་བྱའོ།། བར་མ་ཆད་པར་འཇུག་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་རྒྱུན་གྱི་དབང་གིས་ "ཉལ་བ་" ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་བྱས་སོ།། ཁོང་ཚོའི་ཕྱིའི་འཆིང་བའང་མ་ཆད་པ་བདེན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ནང་གི་འཆིང་བ་རགས་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར། "ཁོང་ཚོའི་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་འཆིང་བའོ" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚུལ་འདིས་ལྷག་མ་གཉིས་ཀྱི་དོན་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཐ་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་མ་ཆད་པ་རྣམས་ལ་རྐྱེན་རྙེད་པ་ན། གོང་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་ནི་གྲངས་མེད་པར་འགྱུར་རོ།། འདིར་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་བཞི་ཚན་ཕྱུང་བའི་ཕྱིར། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཡང་ཕྱུང་བ་མ་ཡིན་ནོ།། සික්ඛාකොට්ඨාසොති සික්ඛිතබ්බභාගො. පජ්ජති සික්ඛා එතෙනාති සික්ඛාපදං, සික්ඛාය අධිගමුපායොති. ආගතායෙව, තස්මා තත්ථ ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති අධිප්පායො. "བསླབ་པའི་ཆ་ཤས་" ཞེས་པ་ནི་བསླབ་པར་བྱ་བའི་ཆའོ།། "འདིས་བསླབ་པ་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་པས་ན་བསླབ་པའི་གཞི་" ཞེས་བྱ་སྟེ། བསླབ་པ་ཐོབ་པའི་ཐབས་སོ།། འདི་ནི་འོངས་པ་ཉིད་དེ། དེ་ལྟ་བས་ན་དེར་འོངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ་སྙམ་པའི་དགོངས་པའོ།། අභබ්බට්ඨානාදිපඤ්චකවණ්ණනා མི་སྐལ་བའི་གནས་ལ་སོགས་པ་ལྔ་ཚན་གྱི་བཤད་པའོ།། 316. දෙසනාසීසමෙවාති දෙසනාපදෙසො එව, තස්මා සොතාපන්නාදයොපි අභබ්බා. යදි එවං කස්මා තථා දෙසනාති ආහ ‘‘පුථුජ්ජනඛීණාසවාන’’න්තිආදි. ༣༡༦. "གསུང་བའི་དབུ་ཁོ་ན་" ཞེས་པ་ནི་གསུང་བའི་ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ན་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའང་མི་སྐལ་བའོ།། གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ཡིན་ན། ཅིའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་ཤེ་ན། "སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དང་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ཀྱི..." ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ඤාතිබ්‍යසනෙ යෙසං ඤාතීනං විනාසො, තෙසං හිතසුඛං විද්ධංසෙති, තස්මා බ්‍යසතීති බ්‍යසනං. භොගබ්‍යසනෙපි එසෙව නයො. රොගබ්‍යසනාදීසු පන ‘‘යස්ස රොගො’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං. නෙව අකුසලානි අසංකිලිට්ඨසභාවත්තා. න තිලක්ඛණාහතානි අභාවධම්මත්තා. ඉතරං පන වුත්තවිපරියායතො අකුසලං, තිලක්ඛණාහතඤ්ච. "གཉེན་འབྱོར་པ་ཉམས་པ་" ལ་གང་དག་གཉེན་འདུས་པ་རྣམས་ཞིག་པས་ཁོང་ཚོའི་ཕན་བདེ་འཇིག་པར་བྱེད་པས། ཉམས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཉམས་པའོ།། ལོངས་སྤྱོད་ཉམས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། ནད་ཀྱིས་ཉམས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི། "གང་ལ་ནད་ཡོད་པ..." ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མི་དགེ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། མེད་པའི་ཆོས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མཚན་ཉིད་གསུམ་གྱིས་གནོད་པ་མ་ཡིན་ནོ།། གཞན་ནི་བཤད་པ་ལས་བཟློག་པའི་ཕྱིར་མི་དགེ་བ་དང་། མཚན་ཉིད་གསུམ་གྱིས་གནོད་པ་ཡིན་ནོ།། ගුණෙහි සමිද්ධභාවා සම්පදා. ཡོན་ཏན་གྱིས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།། වත්ථුසන්දස්සනාති යස්මිං වත්ථුස්මිං තස්ස ආපත්ති, තස්ස සරූපතො දස්සනා. ආපත්තිසන්දස්සනාති යං ආපත්තිං සො ආපන්නො, තස්සා දස්සනා. සංවාසපටික්ඛෙපොති උපොසථපවාරණාදිසංවාසස්ස පටික්ඛිපනං අකරණං. සාමීචිපටික්ඛෙපො අභිවාදනාදිසාමීචිකිරියාය අකරණං. චොදයමානෙනාති චොදෙන්තෙන. චුදිතකස්ස කාලොති චුදිතකස්ස පුග්ගලස්ස චොදෙතබ්බකාලො. පුග්ගලන්ති චොදෙතබ්බං පුග්ගලං. උපපරික්ඛිත්වාති ‘‘අයං චුදිතකලක්ඛණෙ තිට්ඨති, න තිට්ඨතී’’ති වීමංසිත්වා. අයසං ආරොපෙති ‘‘ඉමෙ මං අභූතෙන අබ්භාචික්ඛන්තා අනයබ්‍යසනං ආපාදෙන්තී’’ති භික්ඛූනං අයසං උප්පාදෙති. "གཞི་བསྟན་པ་" ཞེས་པ་ནི། གཞི་གང་ལ་ཁོའི་ལྟུང་བ་བྱུང་བ་དེའི་རང་གཟུགས་བསྟན་པའོ།། "ལྟུང་བ་བསྟན་པ་" ཞེས་པ་ནི། ཁོས་ལྟུང་བ་གང་བྱུང་བ་དེ་བསྟན་པའོ།། "གནས་པ་དགག་པ་" ཞེས་པ་ནི། གསོ་སྦྱོང་དང་དགག་དབྱེ་ལ་སོགས་པའི་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་དགག་ཅིང་མི་བྱེད་པའོ།། "མཐུན་པའི་བྱ་བ་དགག་པ་" ཞེས་པ་ནི། ཕྱག་འཚལ་བ་ལ་སོགས་པའི་མཐུན་པའི་བྱ་བ་མི་བྱེད་པའོ།། "སྐྱོན་བརྗོད་པས་" ཞེས་པ་ནི། གླེང་བར་བྱེད་པས་སོ།། "བསྐྱོན་པའི་དུས་" ཞེས་པ་ནི། བསྐྱོན་པར་བྱ་བའི་གང་ཟག་ལ་གླེང་བར་བྱ་བའི་དུས་སོ།། "གང་ཟག་ལ་" ཞེས་པ་ནི། གླེང་བར་བྱ་བའི་གང་ཟག་ལའོ།། "བརྟགས་ནས་" ཞེས་པ་ནི། "འདི་ནི་བསྐྱོན་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་གནས་སམ་མི་གནས" ཞེས་དཔྱད་ནས་སོ།། "མི་སྙན་པ་སྒྲོག་པ་" ནི། "འདི་དག་གིས་ང་ལ་མི་བདེན་པས་སྐུར་བ་བཏབ་སྟེ་ཕུང་ཀྲོལ་དང་ཉམས་པ་ལ་སྦྱོར་རོ" ཞེས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་མི་སྙན་པ་སྐྱེད་པའོ།། පධානියඞ්ගපඤ්චකවණ්ණනා སྤོང་བའི་ཡན་ལག་ལྔ་ཚན་གྱི་བཤད་པའོ།། 317. පදහතීති [Pg.247] පදහනො; භාවනං අනුයුත්තො යොගී, තස්ස භාවො භාවනානුයොගො පදහනභාවො. පධානං අස්ස අත්ථීති පධානිකො, ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා ‘‘පධානියො’’ති වුත්තං. ‘‘අභිනීහාරතො පට්ඨාය ආගතත්තා’’ති වුත්තත්තා පච්චෙකබොධිසත්තසාවකබොධිසත්තානම්පි පණිධානතො පභුති ආගතා සද්ධා ආගමනසද්ධා එව, උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන පන ‘‘සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තාන’’න්ති වුත්තං. අධිගමතො සමුදාගතත්තා අග්ගමග්ගඵලසම්පයුත්තාපි අධිගමනසද්ධා නාම, යා සොතාපන්නස්ස අඞ්ගභාවෙන වුත්තා. අචලභාවෙනාති පටිපක්ඛෙන අනභිභවනීයත්තා නිච්චලභාවෙන. ඔකප්පනන්ති ඔක්කන්තිත්වා පක්ඛන්දිත්වා අධිමුච්චනං. පසාදුප්පත්ති පසාදනීයෙ වත්ථුස්මිං පසීදනමෙව. සුප්පටිවිද්ධන්ති සුට්ඨු පටිවිද්ධං, යථා තෙන පටිවෙධෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං හත්ථගතං අහොසි, තථා පටිවිද්ධං. යස්ස බුද්ධසුබුද්ධතාය සද්ධා අචලා අසම්පවෙධී, තස්ස ධම්මසුධම්මතාය, සඞ්ඝසුප්පටිපන්නතාය ච සද්ධා න තථාති අට්ඨානමෙතං අනවකාසො. තෙනාහ භගවා ‘‘යො, භික්ඛවෙ, බුද්ධෙ පසන්නො, ධම්මෙ සො පසන්නො, සඞ්ඝෙ සො පසන්නො’’තිආදි. පධානවීරියං ඉජ්ඣති ‘‘අද්ධා ඉමාය පටිපදාය ජරාමරණතො මුච්චිස්සාමී’’ති සක්කච්චං පදහනතො. ༣༡༧. "སྤོང་བར་བྱེད་པས་ན་སྤོང་བ་པོ་" སྟེ། སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའི་རྣལ་འབྱོར་པའོ།། དེའི་དངོས་པོ་ནི་སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་སྟེ་སྤོང་བའི་དངོས་པོའོ།། སྤོང་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་སྤོང་བ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཀ་ཡིག་ཡ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ནས་ "སྤོང་བའི་ཡན་ལག་" ཅེས་གསུངས་སོ།། "སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་འོངས་པའི་ཕྱིར་" ཞེས་གསུངས་པས། རང་སངས་རྒྱས་དང་ཉན་ཐོས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་སྨོན་ལམ་ནས་བཟུང་སྟེ་འོངས་པའི་དད་པ་ནི་འོངས་པའི་དད་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། མཆོག་ཏུ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་ནི། "ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི" ཞེས་གསུངས་སོ།། རྟོགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར། ལམ་མཆོག་དང་འབྲས་བུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའང་རྟོགས་པའི་དད་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། གང་ཞིག་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ཡན་ལག་གི་དངོས་པོར་གསུངས་པའོ།། "མི་གཡོ་བའི་དངོས་པོས་" ཞེས་པ་ནི་གཉེན་པོས་ཟིལ་གྱིས་མི་ནོན་པའི་ཕྱིར་མི་གཡོ་བའི་དངོས་པོས་སོ།། "ཡིད་ཆེས་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཞུགས་ཤིང་མཆོངས་ཏེ་མོས་པའོ།། "དད་པ་སྐྱེ་བ་" ནི་དད་པར་བྱ་བའི་ཡུལ་ལ་དད་པ་ཉིད་དོ།། "ལེགས་པར་རྟོགས་པ་" ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་རྟོགས་པ་སྟེ། རྟོགས་པ་དེས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལག་ཏུ་སོན་པར་གྱུར་པ་དེ་ལྟར་རྟོགས་པའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ལེགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་ཉིད་ལ་གང་གི་དད་པ་མི་གཡོ་ཞིང་མི་འཁྲུག་པ་དེ་ལ། ཆོས་ཀྱི་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ཉིད་དང་། དགེ་འདུན་གྱི་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ཉིད་ལ་དད་པ་དེ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པ་ནི་གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། "དགེ་སློང་དག གང་ཞིག་སངས་རྒྱས་ལ་དད་པ་དེ་ནི་ཆོས་ལ་དད་པ་ཡིན། དགེ་འདུན་ལ་དད་པ་ཡིན" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། "ངེས་པར་ལམ་འདིས་རྒ་ཤི་ལས་ཐར་བར་འགྱུར་རོ" ཞེས་གུས་པས་སྤོང་བའི་ཕྱིར། སྤོང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ།། අප්ප-සද්දො අභාවත්ථො ‘‘අප්ප-සද්දස්ස…පෙ… ඛො පනා’’තිආදීසු වියාති ආහ ‘‘අරොගො’’ති. සමවෙපාකිනියාති යථාභුත්තං ආහාරං සමාකාරෙනෙව පච්චනසීලාය. දළ්හං කත්වා පච්චන්තී හි ගහණී ඝොරභාවෙන පිත්තවිකාරාදිවසෙන රොගං ජනෙති, සිථිලං කත්වා පච්චන්තී මන්දභාවෙන වාතවිකාරාදිවසෙන. තෙනාහ ‘‘නාතිසීතාය නාච්චුණ්හායා’’ති. ගහණීතෙජස්ස මන්දතික්ඛතාවසෙන සත්තානං යථාක්කමං සීතුණ්හසහගතාති ආහ ‘‘අතිසීතගහණිකො’’තිආදි. යාථාවතො අච්චයදෙසනා අත්තනො ආවිකරණං නාමාති ආහ ‘‘යථාභූතං අත්තනො අගුණං පකාසෙතා’’ති. උදයත්ථගාමිනියාති සඞ්ඛාරානං උදයං, වයඤ්ච පටිවිජ්ඣන්තියාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘උදයඤ්චා’’තිආදි. පරිසුද්ධායාති නිරුපක්කිලෙසාය. නිබ්බිජ්ඣිතුං සමත්ථායාති තදඞ්ගවසෙන අවසෙසං පජහිතුං සමත්ථාය. තස්ස තස්ස දුක්ඛස්ස ඛයගාමිනියාති යං දුක්ඛං ඉමස්මිං ඤාණෙ අනධිගතෙ පවත්තාරහං, අධිගතෙ න පවත්තති, තං සන්ධාය වදති. තථා හෙස යොගාවචරො ‘‘චූළසොතාපන්නො’’ති වුච්චති. "ཉུང་བ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མེད་པའི་དོན་ཏེ། "ཉུང་བའི་སྒྲ་ནི... འོན་ཀྱང་..." ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། "ནད་མེད་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "མཉམ་པར་འཇུ་བར་བྱེད་པ་" ཞེས་པ་ནི། ཟོས་པའི་ཟས་རྣམས་མཉམ་པའི་ཚུལ་ཁོ་ནས་འཇུ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ།། དྲག་པོར་བྱས་ཏེ་འཇུ་བར་བྱེད་པའི་མེ་དྲོད་ནི་དྲག་པོའི་དངོས་པོས་མཁྲིས་པའི་སྐྱོན་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ནད་སྐྱེད་པར་བྱེད་ལ། ལྷོད་པོར་བྱས་ཏེ་འཇུ་བར་བྱེད་པ་ནི་ཞན་པའི་དངོས་པོས་རླུང་གི་སྐྱོན་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སོ།། དེའི་ཕྱིར། "ཧ་ཅང་མི་གྲང་བ་དང་ཧ་ཅང་མི་ཚ་བ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། མེ་དྲོད་ཀྱི་རྣོ་རྟུལ་གྱི་དབང་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་གྲང་བ་དང་ཚ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་འཇུག་པའི་ཕྱིར། "ཧ་ཅང་གྲང་བའི་མེ་དྲོད་ཅན་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཉེས་པ་ཡང་དག་པར་བཤགས་པ་ནི་རང་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། "རང་གི་ཡོན་ཏན་མ་ཡིན་པ་ཡང་དག་པ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་སྟོན་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "སྐྱེ་བ་དང་འཇིག་པར་འགྲོ་བ་" ཞེས་པ་ནི། འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་དང་འཇིག་པ་རྟོགས་པ་སྟེ། འདི་ནི་འདིར་དོན་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། "སྐྱེ་བ་དང་..." ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། "ཡོངས་སུ་དག་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའོ།། "ངེས་པར་རྟོགས་པར་ནུས་པ་" ཞེས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་དེའི་དབང་གིས་ལྷག་མ་རྣམས་སྤོང་བར་ནུས་པའོ།། "སྡུག་བསྔལ་དེ་དང་དེའི་ཟད་པར་འགྲོ་བ་" ཞེས་པ་ནི། ཡེ་ཤེས་འདི་མ་ཐོབ་པ་ན་འཇུག་པར་འོས་ལ། ཐོབ་པ་ན་མི་འཇུག་པའི་སྡུག་བསྔལ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་ན་རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པ་འདི་ནི་ "རྒྱུན་ཞུགས་ཆུང་ངུ་" ཞེས་བྱའོ།། සුද්ධාවාසාදිපඤ්චකවණ්ණනා གནས་གཙང་མ་ལ་སོགས་པ་ལྔ་ཚན་གྱི་བཤད་པའོ།། 318. ‘‘සුද්ධා [Pg.248] ආවසිංසූ’’තිආදිනා අද්ධත්තයෙපි තෙසං සුද්ධාවාසපරියායො අබ්‍යභිචාරීති දස්සෙති. කිලෙසමලරහිතාති නාමකායපරිසුද්ධිං වදන්තො එව රූපකායපරිසුද්ධිම්පි අත්ථතො දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘අනාගාමිඛීණාසවා’’ති. ༣༡༨. "གཙང་མ་རྣམས་གནས་སོ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དུས་གསུམ་ཆར་དུའང་ཁོང་ཚོའི་གནས་གཙང་མའི་རྣམ་གྲངས་འཁྲུལ་པ་མེད་པར་སྟོན་ཏོ།། "ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་དང་བྲལ་བ་" ཞེས་མིང་གི་ལུས་ཡོངས་སུ་དག་པ་གསུངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ཡོངས་སུ་དག་པའང་དོན་གྱིས་སྟོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར། "ཕྱིར་མི་འོང་བ་དང་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་སོ" ཞེས་གསུངས་སོ།། ආයුනො මජ්ඣන්ති අවිහාදීසු යත්ථ යත්ථ උප්පන්නො, තත්ථ තත්ථ ආයුනො මජ්ඣං අනතික්කමිත්වා. අන්තරා වාති තස්ස අන්තරාව ඔරමෙව. මජ්ඣං උපහච්චාති ආයුනො මජ්ඣං අතිච්ච. තෙනාහ ‘‘අතික්කමිත්වා’’ති. අප්පයොගෙනාති අනුස්සහනෙන. අකිලමන්තොති අකිලන්තො. සුඛෙනාති අකිච්ඡෙන. උද්ධං වාහිභාවෙන උද්ධං අස්ස තණ්හාසොතං, වට්ටසොතඤ්චාති උද්ධංසොතො; උද්ධං වා ගන්ත්වා පටිලභිතබ්බතො උද්ධං අස්ස මග්ගසොතන්ති උද්ධංසොතො. අකනිට්ඨං ගච්ඡතීති අකනිට්ඨගාමී. සොධෙත්වාති තත්ථ තත්ථ උප්පජ්ජන්තො තෙ තෙ දෙවලොකෙ සොධෙන්තො විය හොතීති වුත්තං ‘‘චත්තාරො දෙවලොකෙ සොධෙත්වා’’ති. තත්ථ තත්ථ වා උප්පජ්ජිත්වා පුන අනුප්පජ්ජනාරහභාවෙනෙව තතොපි ගච්ඡන්තො දෙවූපපත්තිභවසඤ්ඤිතෙ අත්තනො ඛන්ධලොකෙ භවරාගමලං විසොධෙත්වා වික්ඛම්භෙත්වා. අයඤ්හි අවිහෙසු කප්පසහස්සං වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා අතප්පං ගච්ඡති, තත්ථාපි ද්වෙ කප්පසහස්සානි වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා සුදස්සං ගච්ඡති, තත්ථාපි චත්තාරිකප්පසහස්සානි වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා සුදස්සිං ගච්ඡති, තත්ථාපි අට්ඨකප්පසහස්සානි වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා අකනිට්ඨං ගච්ඡති, තත්ථ වසන්තො අග්ගමග්ගං අධිගච්ඡති. ཚེའི་དབུས་ལས་མ་འདས་པར་ཞེས་པ་ནི། མི་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་གང་དང་གང་དུ་སྐྱེས་པ། དེ་དང་དེར་ཚེའི་དབུས་ལས་མ་འདས་པར་རོ། བར་དུ་ཞེས་པ་ནི། དེའི་བར་ཉིད་དམ་ཚུར་རོལ་ལོ། དབུས་སུ་བཅོམ་ནས་ཞེས་པ་ནི། ཚེའི་དབུས་ལས་འདས་ཏེ། དེས་ན་ ‘འདས་ནས་’ ཞེས་གསུངས། འབད་རྩོལ་ཆེན་པོ་མེད་པར་ཞེས་པ་ནི། མི་བརྩོན་པར། ངལ་བ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི། མི་སྐྱོ་བའོ། བདེ་བླག་ཏུ་ཞེས་པ་ནི། དཀའ་ཚེགས་མེད་པར། གྱེན་དུ་རྒྱུ་བའི་ཕྱིར་གྱེན་དུ་ཁོའི་སྲེད་པའི་རྒྱུན་དང་འཁོར་བའི་རྒྱུན་ཡོད་པས་གྱེན་དུ་རྒྱུག་པའོ། ཡང་ན་གྱེན་དུ་སོང་ནས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གྱེན་དུ་ལམ་གྱི་རྒྱུན་ཡོད་པས་གྱེན་དུ་རྒྱུག་པའོ། འོག་མིན་དུ་འགྲོ་བས་འོག་མིན་འགྲོ་བའོ། སྦྱངས་ནས་ཞེས་པ་ནི། དེ་དང་དེར་སྐྱེ་ཞིང་ལྷ་ཡུལ་དེ་དག་སྦྱོང་བ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ ‘ལྷ་ཡུལ་བཞི་སྦྱངས་ནས་’ ཞེས་གསུངས། ཡང་ན་དེ་དང་དེར་སྐྱེས་ནས་སླར་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ལས་ཀྱང་འགྲོ་བཞིན་དུ། ལྷར་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རང་གི་ཕུང་པོའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དྲི་མ་རྣམ་པར་སྦྱངས་ཤིང་བསལ་ནས་སོ། འདི་ནི་མི་ཆེ་བར་བསྐལ་པ་སྟོང་དུ་གནས་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་མ་ནུས་པར་མི་གདུང་བར་འགྲོའོ། དེར་ཡང་བསྐལ་པ་ཉིས་སྟོང་དུ་གནས་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་མ་ནུས་པར་གྱ་ནོམ་སྣང་བར་འགྲོའོ། དེར་ཡང་བསྐལ་པ་བཞི་སྟོང་དུ་གནས་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་མ་ནུས་པར་ཤིན་ཏུ་མཐོང་བར་འགྲོའོ། དེར་ཡང་བསྐལ་པ་བརྒྱད་སྟོང་དུ་གནས་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་མ་ནུས་པར་འོག་མིན་དུ་འགྲོའོ། དེར་གནས་བཞིན་དུ་ལམ་གྱི་མཆོག་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། චෙතොඛිලපඤ්චකවණ්ණනා སེམས་ཀྱི་ཐ་བ་ལྔའི་བཤད་པ། 319. චෙතොඛිලා නාම අත්ථතො විචිකිච්ඡා කොධො ච, තෙ පන යස්මිං සන්තානෙ උප්පජ්ජන්ති, තස්ස ඛරභාවො කක්ඛළභාවො හුත්වා උපතිට්ඨන්ති, පගෙව අත්තනා සම්පයුත්තචිත්තස්සාති ආහ ‘‘චිත්තස්ස ථද්ධභාවො’’ති. යථා ලක්ඛණපාරිපූරියා ගහිතාය සබ්බා සත්ථුරූපකායසිරී ගහිතාව නාම හොති, එවං සබ්බඤ්ඤුතාය සබ්බා ධම්මකායසිරී’’ ගහිතා එව නාම හොතීති තදුභයවත්ථුකමෙව කඞ්ඛං දස්සෙන්තො ‘‘සරීරෙ කඞ්ඛමානො’’තිආදිමාහ. ආතපති කිලෙසෙති ආතප්පං[Pg.249], සම්මාවායාමොති ආහ ‘‘ආතප්පායාති වීරියකරණත්ථායා’’ති. පුනප්පුනං යොගායාති භාවනං පුනප්පුනං යුඤ්ජනාය. සතතකිරියායාති භාවනාය නිරන්තරප්පයොගාය. ‘‘පටිවෙධධම්මෙ කඞ්ඛමානො’’ති එත්ථ කථං ලොකුත්තරධම්මෙ කඞ්ඛා පවත්තතීති? න ආරම්මණකරණවසෙන, අනුස්සවාකාරපරිවිතක්කලද්ධෙ පරිකප්පිතරූපෙ කඞ්ඛා පවත්තතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විපස්සනා…පෙ… වදන්ති, තං අත්ථි නු ඛො නත්ථීති කඞ්ඛතී’’ති. සික්ඛාති චෙත්ථ පුබ්බභාගසික්ඛා වෙදිතබ්බා. ‘‘කාමඤ්චෙත්ථ විසෙසුප්පත්තියා මහාසාවජ්ජතාය චෙව සංවාසනිමිත්තඝට්ටනාහෙතු අභිණ්හුප්පත්තිකතාය ච ‘සබ්‍රහ්මචාරීසූ’ති කොපස්ස විසයො විසෙසෙත්වා වුත්තො, තතො අඤ්ඤත්ථාපි පන කොපො ‘න චෙතොඛිලො’ති න සක්කා විඤ්ඤාතු’’න්ති කෙචි. යදි එවං විචිකිච්ඡායපි අයං නයො ආපජ්ජති, තස්මා යථාරුතවසෙනෙව ගහෙතබ්බං. ༣༡༩. སེམས་ཀྱི་ཐ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། དོན་དུ་ཐེ་ཚོམ་དང་ཁོང་ཁྲོ་ཡིན་ལ། དེ་དག་ནི་རྒྱུད་གང་ལ་སྐྱེས་པ་དེའི་རྩུབ་པའི་རང་བཞིན་དང་མཁྲེགས་པའི་རང་བཞིན་དུ་གནས་པར་འགྱུར་རོ། རང་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས། དེས་ན་ ‘སེམས་ཀྱི་རེངས་པའི་རང་བཞིན་’ ཞེས་གསུངས། ཇི་ལྟར་མཚན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་བཟུང་བས་སྟོན་པའི་གཟུགས་སྐུའི་དཔལ་མཐའ་དག་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཆོས་ཀྱི་སྐུའི་དཔལ་མཐའ་དག་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། དེ་གཉིས་ཀྱི་གཞི་ཅན་གྱི་ཐེ་ཚོམ་སྟོན་པར། ‘ལུས་ལ་ཐེ་ཚོམ་ཟ་བ་’ ལ་སོགས་པ་གསུངས། ཉོན་མོངས་པ་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་བརྩོན་འགྲུས་ཏེ། ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བའོ། དེས་ན་ ‘བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕྱིར་ཏེ་བརྩོན་པ་བྱ་བའི་ཕྱིར་’ ཞེས་གསུངས། ཡང་དང་ཡང་དུ་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། སྒོམ་པ་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར་རོ། རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། སྒོམ་པ་ལ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར་རོ། རྟོགས་པའི་ཆོས་ལ་ཐེ་ཚོམ་ཟ་བ་ཞེས་པ་འདིར། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ལ་ཐེ་ཚོམ་ཇི་ལྟར་འཇུག་གམ་ཞེ་ན། དམིགས་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་མ་ཡིན་པར། ཐོས་པ་དང་རྟོག་པའི་རྣམ་པས་རྙེད་པའི་ཀུན་བརྟགས་པའི་གཟུགས་ལ་ཐེ་ཚོམ་འཇུག་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། ‘ལྷག་མཐོང་... ཞེས་གསུངས་པ་དེ་ཡོད་དམ་མེད་ཅེས་ཐེ་ཚོམ་ཟའོ་’ ཞེས་གསུངས། བསླབ་པ་ཞེས་པ་འདིར། སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་བསླབ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། འདིར་ནི་ཁྱད་པར་དུ་སྐྱེ་བ་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བ་ཉིད་དང་། ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་གཙུབ་པའི་རྒྱུ་ལས་རྒྱུན་དུ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། ཁོང་ཁྲོའི་ཡུལ་ནི་ “ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་” ཞེས་ཁྱད་པར་དུ་གསུངས་ལ། དེ་ལས་གཞན་དུ་ཡང་ཁོང་ཁྲོ་བ་ནི་ “སེམས་ཀྱི་ཐ་བ་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་ཤེས་པར་མི་ནུས་སོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ན་ཐེ་ཚོམ་ལའང་ཚུལ་འདི་མཚུངས་པར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་སྒྲ་ཇི་བཞིན་པ་ཉིད་དུ་གཟུང་བར་བྱའོ། චෙතසොවිනිබන්ධාදිපඤ්චකවණ්ණනා སེམས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པ་ལྔའི་བཤད་པ། 320. පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන කුසලචිත්තං විනිබන්ධන්තීති චෙතසොවිනිබන්ධා. තං පන විනිබන්ධන්තා මුට්ඨිගාහං ගණ්හන්තී විය හොන්තීති ආහ ‘‘චිත්තං බන්ධිත්වා’’තිආදි. කාමගිද්ධො පුග්ගලො වත්ථුකාමෙ විය කිලෙසකාමෙපි අස්සාදෙති අභිනන්දතීති වුත්තං ‘‘වත්ථුකාමෙපි කිලෙසකාමෙපී’’ති. අත්තනො කායෙති අත්තනො කරජකායෙ, අත්තභාවෙ වා. බහිද්ධාරූපෙති පරෙසං කායෙ, අනින්ද්‍රියබද්ධරූපෙ ච. උදරං අවදිහති උපචිනොති පරිපූරෙතීති උදරාවදෙහකං. සෙය්‍යසුඛන්ති සෙය්‍යාය සයනවසෙන උප්පජ්ජනකසුඛං. සංපරිවත්තකන්ති සංපරිවත්තෙත්වා. පණිධායාති තණ්හාවසෙන පණිදහිත්වා. ඉති පඤ්චවිධොපි ලොභවිසෙසො එව චෙතොවිනිබන්ධො වුත්තොති වෙදිතබ්බො. ༣༢༠. འཇུག་པར་མི་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་དགེ་བའི་སེམས་ཀུན་ཏུ་འཆིང་བས་ན་སེམས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་སོ། དེ་ལྟར་འཆིང་བ་ན་ཁུ་ཚུར་གྱིས་འཛིན་པ་ལྟ་བུར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། ‘སེམས་བཅིངས་ནས་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འདོད་པ་ལ་བརྐམ་པའི་གང་ཟག་ནི་གཞིའི་འདོད་པ་ལ་ལྟར་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ལའང་རོ་མྱོང་ཞིང་མངོན་པར་དགའ་བའི་ཕྱིར། ‘གཞིའི་འདོད་པ་ལའང་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ལའང་’ ཞེས་གསུངས། རང་གི་ལུས་ལ་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ལུས་སམ་ལུས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལའོ། ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་ལ་ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་ལུས་དང་དབང་པོས་མ་བཟུང་བའི་གཟུགས་ལའོ། ལྟོ་བ་འགེངས་པ་ཞེས་པ་ནི། གསོག་པའམ་ཡོངས་སུ་འགེངས་པའོ། ཉལ་བའི་བདེ་བ་ཞེས་པ་ནི། ཉལ་ཁྲིར་ཉལ་བའི་སྒོ་ནས་སྐྱེ་བའི་བདེ་བའོ། འགྲེ་ལོག་རྒྱག་པ་ཞེས་པ་ནི། ཕར་ཚུར་འཁོར་བའོ། སྨོན་ལམ་བཏབ་ནས་ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པའི་དབང་གིས་སྨོན་པ་བྱས་ནས་སོ། འདི་ལྟར་ཆགས་པའི་བྱེ་བྲག་ལྔ་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སེམས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། ලොකියානෙව කථිතානි රූපින්ද්‍රියානංයෙව කථිතත්තා. පඨමදුතියචතුත්ථානි ලොකියානි පරිත්තභූමකත්තා. තතියපඤ්චමානි කාමරූපග්ගභූමිකත්තා, කාමරූපාරූපග්ගභූමිකත්තා ච. ලොකියලොකුත්තරානි කථිතානීති ආනෙත්වා යොජනා. ‘‘සමථවිපස්සනාමග්ගඵලවසෙනා’’ති වත්තබ්බං. ‘‘සමථවිපස්සනාමග්ගවසෙනා’’ති වුත්තං. གཟུགས་ཀྱི་དབང་པོ་ཁོ་ན་གསུངས་པའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་པ་ཁོ་ན་གསུངས་སོ། དང་པོ་དང་གཉིས་པ་དང་བཞི་པ་རྣམས་ནི་ཆུང་ངུའི་ས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་པའོ། གསུམ་པ་དང་ལྔ་པ་རྣམས་ནི་འདོད་གཟུགས་ཀྱི་ས་མཆོག་དང་། འདོད་གཟུགས་གཟུགས་མེད་ཀྱི་ས་མཆོག་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ‘འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་དག་གསུངས་སོ་’ ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ‘ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ལམ་དང་འབས་བུའི་དབང་གིས་’ ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ‘ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ལམ་གྱི་དབང་གིས་’ ཞེས་གསུངས་སོ། නිස්සරණියපඤ්චකවණ්ණනා ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཆོས་ལྔའི་བཤད་པ། 321. නිස්සරන්තීති [Pg.250] නිස්සරණීයාති වත්තබ්බෙ රස්සං කත්වා නිද්දෙසො. කත්තරි හෙස අනීය-සද්දො යථා ‘‘නිය්‍යානිකා’’ති. තෙනාහ ‘‘නිස්සටා’’ති. කුතො පන නිස්සටාති? යථාසකං පටිපක්ඛතො. නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතුයොති ආහ ‘‘අත්තසුඤ්ඤසභාවා’’ති. අත්ථතො පන ධම්මධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුවිසෙසා. තාදිසස්ස භික්ඛුනො කිලෙසවසෙන කාමෙසු මනසිකාරො නාම නත්ථීති ආහ ‘‘වීමංසනත්ථ’’න්ති. ‘‘නෙක්ඛම්මනිස්සිතං ඉදානි මෙ චිත්තං, කිං නු ඛො කාමවිතක්කොපි උප්පජ්ජතී’’ති වීමංසන්තස්සාති අත්ථො. පක්ඛන්දනං නාම අනුප්පවෙසො, සො පන තත්ථ නත්ථීති ආහ ‘‘න පවිසතී’’ති. පසාදං නාම අභිරුචිසන්තිට්ඨානං, විමුච්චනං අධිමුච්චනන්ති තං සබ්බං පක්ඛිපන්තො වදති ‘‘පසාදං නාපජ්ජතී’’තිආදි. එවංභූතං පනස්ස චිත්තං තත්ථ කථං තිට්ඨතීති ආහ ‘‘යථා පනා’’තිආදි. තන්ති පඨමජ්ඣානං. අස්සාති භික්ඛුනො. චිත්තං පක්ඛන්දතීති පරිකම්මචිත්තෙන සද්ධිං ඣානචිත්තං එකට්ඨවසෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා වදති. ගොචරෙ ගතත්තාති අත්තනො ආරම්මණෙ එව පවත්තත්තා. අහානභාගියත්තාති ඨිතිභාගියත්තා, විසෙසභාගියත්තා වා. සුට්ඨු විමුත්තන්ති වික්ඛම්භනවිමුත්තියා සම්මදෙව විමුත්තං. චිත්තස්ස කායස්ස ච හනනතො විඝාතො, දුක්ඛං. පරිදහනතො පරිළාහො, කාමදරථො. න වෙදයති අනුප්පජ්ජනතො. නිස්සරන්ති තතොති නිස්සරණං. කෙ නිස්සරන්ති? කාමා. එවඤ්ච කත්වා කාමානන්ති කත්තරි සාමිවචනං සුට්ඨු යුජ්ජති. යදග්ගෙන කාමා තතො ‘‘නිස්සටා’’ති වුච්චන්ති, තදග්ගෙන ඣානම්පි කාමතො ‘‘නිස්සට’’න්ති වත්තබ්බතං ලභතීති වුත්තං ‘‘කාමෙහි නිස්සටත්තා’’ති. එවං වික්ඛම්භනවසෙන කාමනිස්සරණං වත්වා ඉදානි සමුච්ඡෙදවසෙන අච්චන්තතොව නිස්සරණං දස්සෙතුං ‘‘යො පනා’’තිආදි වුත්තං. ༣༢༡. ངེས་པར་འབྱུང་བས་ན་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། སྒྲ་ཐུང་ངུར་བྱས་ནས་བསྟན་ཏོ། བྱེད་པ་པོའི་སྒྲ་འདི་ནི་ ‘ངེས་པར་འབྱུང་བ་’ ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། དེས་ན་ ‘ངེས་པར་བྱུང་བ་’ ཞེས་གསུངས། གང་ལས་ངེས་པར་བྱུང་ཞེ་ན། རང་རང་གི་གཉེན་པོ་ལས་སོ། སྲོག་མེད་པའི་དོན་གྱིས་ཁམས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། བདག་གིས་སྟོང་པའི་རང་བཞིན་ནོ་ཞེས་གསུངས། དོན་དུ་ཆོས་ཀྱི་ཁམས་དང་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་རྣམས་སོ། དེ་ལྟ་བུའི་དགེ་སློང་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་འདོད་པ་རྣམས་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ‘བརྟག་པའི་ཕྱིར་’ ཞེས་གསུངས། ‘ངའི་སེམས་ནི་ད་ལྟ་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་གནས་ན། འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ཀྱང་སྐྱེ་འམ་ཅི་’ ཞེས་རྟོག་དཔྱོད་བྱེད་པ་ལ་བརྗོད། འཇུག་པ་ལ་བརྗོད་ལ། དེ་ནི་དེར་མེད་པའི་ཕྱིར། ‘མི་འཇུག་གོ་’ ཞེས་གསུངས། མངོན་པར་དགའ་བར་གནས་པ་ལའོ། ‘རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་མོས་པ་’ ཞེས་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་བསྡུས་ནས་ ‘དང་བ་ལ་མི་འགྱུར་རོ་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལྟར་གྱུར་པའི་ཁོའི་སེམས་དེར་ཇི་ལྟར་གནས་ཤེ་ན། ‘ཇི་ལྟར་ན་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོའོ། ཁོའི་ཞེས་པ་ནི་དགེ་སློང་གིའོ། ‘སེམས་འཇུག་གོ་’ ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བའི་སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་བསམ་གཏན་གྱི་སེམས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་གསུངས་སོ། རང་གི་དམིགས་པ་ཁོ་ན་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། གནས་པའི་ཆ་ཤས་སམ་ཁྱད་པར་གྱི་ཆ་ཤས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། རྣམ་པར་གནོན་པའི་རྣམ་གྲོལ་གྱིས་ལེགས་པར་གྲོལ་བའོ། སེམས་དང་ལུས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་གདུང་བ་སྟེ་སྡུག་བསྔལ་ལོ། ཡོངས་སུ་གདུང་བས་ན་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་སྟེ་འདོད་པའི་ཚ་བའོ། མི་མྱོང་བ་ནི་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། དེ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བས་ན་ངེས་པར་འབྱུང་བའོ། གང་དག་ངེས་པར་འབྱུང་ཞེ་ན། འདོད་པ་རྣམས་སོ། དེ་ལྟར་བྱས་པས་ ‘འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་’ ཞེས་བྱེད་པ་པོའི་འབྲེལ་སྒྲ་ཤིན་ཏུ་འཐད་དོ། གང་གི་ཕྱིར་འདོད་པ་རྣམས་དེ་ལས་ ‘ངེས་པར་བྱུང་བ་’ ཞེས་བརྗོད་པ་དེའི་ཕྱིར་བསམ་གཏན་ལའང་འདོད་པ་ལས་ ‘ངེས་པར་བྱུང་བ་’ ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཐོབ་པས། ‘འདོད་པ་རྣམས་ལས་ངེས་པར་བྱུང་བའི་ཕྱིར་’ ཞེས་གསུངས། དེ་ལྟར་རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྒོ་ནས་འདོད་པ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་གསུངས་ནས། ད་ནི་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པའི་སྒོ་ནས་གཏན་དུ་ངེས་པར་འབྱུང་བ་སྟོན་པར། ‘གང་ཡང་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། සෙසපදෙසූති සෙසකොට්ඨාසෙසු. අයං පන විසෙසොති විසෙසං වදන්තෙන ‘‘තං ඣානං පාදකං කත්වා’’තිආදිකො අවිසෙසොති වත්වා දුතියතතියවාරෙසු සබ්බසො අනාමට්ඨො, චතුත්ථවාරෙ පන අයම්පි විසෙසොති දස්සෙතුං ‘‘අච්චන්තනිස්සරණෙ චෙත්ථ අරහත්තඵලං යොජෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. ལྷག་མའི་ཚིག་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མའི་ཚན་པ་རྣམས་ལའོ། འདི་ནི་ཁྱད་པར་རོ་ཞེས་པ་ནི། ཁྱད་པར་སྨྲ་བས་ ‘བསམ་གཏན་དེ་གཞིར་བྱས་ནས་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཁྱད་པར་མེད་པ་ཞེས་བརྗོད་དེ། ཐེངས་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་ལ་གཏན་ནས་མ་གསུངས་ལ། ཐེངས་བཞི་པ་ལ་ནི་འདི་ཡང་ཁྱད་པར་ཡིན་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། ‘འདིར་གཏན་དུ་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་སྦྱར་བར་བྱའོ་’ ཞེས་གསུངས། යස්මා අරූපජ්ඣානං පාදකං කත්වා අග්ගමග්ගං අධිගන්ත්වා අරහත්තෙ ඨිතස්ස චිත්තං සබ්බසො රූපෙහි නිස්සටං නාම හොති. තස්ස හි ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාය [Pg.251] වීමංසනත්ථං රූපාභිමුඛං චිත්තං පෙසෙන්තස්ස ඉදමක්ඛාතන්ති සමථයානිකානං වසෙන හෙට්ඨා චත්තාරො වාරා කථිතා, ඉදං පන සුක්ඛවිපස්සකස්ස වසෙනාති ආහ ‘‘සුද්ධසඞ්ඛාරෙ’’තිආදි. පුන සක්කායො නත්ථීති උප්පන්නන්ති ඉදානි මෙ සක්කායප්පබන්ධො නත්ථීති වීමංසන්තස්ස උප්පන්නං. གང་གི་ཕྱིར་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་གཞིར་བྱས་ནས་ལམ་གྱི་མཆོག་ཐོབ་སྟེ་དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་གནས་པ་དེའི་སེམས་ནི་གཟུགས་རྣམས་ལས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ངེས་པར་བྱུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལས་ལངས་ནས་བརྟག་པའི་ཕྱིར་གཟུགས་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་སེམས་གཏོང་བ་དེ་ལ་འདི་སྐད་བཤད་དོ། ཞེས་ཞི་གནས་ཀྱི་ཐེག་པ་ཅན་གྱི་དབང་གིས་འོག་གི་ཐེངས་བཞི་པོ་གསུངས་ལ། འདི་ནི་སྐམ་པོའི་ལྷག་མཐོང་ཅན་གྱི་དབང་གིས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ‘འདུ་བྱེད་རྐྱང་པ་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ‘སླར་ཡང་འཇིག་ཚོགས་མེད་དོ་’ ཞེས་སྐྱེས་པ་ནི། ད་ནི་ངའི་འཇིག་ཚོགས་ཀྱི་རྒྱུན་མེད་དོ་ཞེས་རྟོག་དཔྱོད་བྱེད་པ་ལ་སྐྱེས་པའོ། විමුත්තායතනපඤ්චකවණ්ණනා རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་ལྔའི་བཤད་པ། 322. විමුත්තියා වට්ටදුක්ඛතො විමුච්චනස්ස ආයතනානි කාරණානි විමුත්තායතනානීති ආහ ‘‘විමුච්චනකාරණානී’’ති. පාළිඅත්ථං ජානන්තස්සාති ‘‘ඉධ සීලං ආගතං, ඉධ සමාධි, ඉධ පඤ්ඤා’’තිආදිනා තං තං පාළිඅත්ථං යාථාවතො ජානන්තස්ස. පාළිං ජානන්තස්සාති තදත්ථජොතනං පාළිං යාථාවතො උපධාරෙන්තස්ස. තරුණපීතීති සඤ්ජාතමත්තා මුදුකා පීති ජායති. කථං ජායති? යථාදෙසිතධම්මං උපධාරෙන්තස්ස තදනුච්ඡවිකමෙව අත්තනො කායවචීමනොසමාචාරං පරිග්ගණ්හන්තස්ස සොමනස්සප්පත්තස්ස පමොදලක්ඛණං පාමොජ්ජං ජායති. තුට්ඨාකාරභූතා බලවපීතීති පුරිමුප්පන්නාය පීතියා වසෙන ලද්ධාසෙවනත්තා අතිවිය තුට්ඨාකාරභූතා කායචිත්තදරථපස්සම්භනසමත්ථාය පස්සද්ධියා පච්චයො භවිතුං සමත්ථා බලප්පත්තා පීති ජායති. යස්මා නාමකායෙ පස්සද්ධෙ රූපකායොපි පස්සද්ධො එව හොති, තස්මා ‘‘නාමකායො පටිපස්සම්භති’’ ඉච්චෙව වුත්තං. සුඛං පටිලභතීති වක්ඛමානස්ස චිත්තසමාධානස්ස පච්චයො භවිතුං සමත්ථං චෙතසිකං නිරාමිසං සුඛං පටිලභති වින්දති. ‘‘සමාධියතී’’ති එත්ථ න යො කොචි සමාධි අධිප්පෙතො, අථ ඛො අනුත්තරසමාධීති දස්සෙන්තො ‘‘අරහත්ත ඵලසමාධිනා සමාධියතී’’ති ආහ. ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි තස්සා දෙසනාය තාදිසස්ස පුග්ගලස්ස යථාවුත්තසමාධිපටිලාභස්ස කාරණභාවවිභාවනං. තස්ස විමුත්තායතනභාවො. ඔසක්කිතුන්ති නයිතුං. සමාධියෙව සමාධිනිමිත්තන්ති කම්මට්ඨානපාළිආරුළ්හො සමාධියෙව පරතො උප්පජ්ජනකභාවනාසමාධිස්ස කාරණභාවතො සමාධිනිමිත්තං. තෙනාහ ‘‘ආචරියසන්තිකෙ’’තිආදි. ༣༢༢. འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རྒྱུ་རྣམས་ནི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ‘རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རྒྱུ་རྣམས་’ ཞེས་གསུངས། གཞུང་གི་དོན་ཤེས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ‘འདིར་ཚུལ་ཁྲིམས་འོངས་སོ། འདིར་ཏིང་ངེ་འཛིན། འདིར་ཤེས་རབ་བོ་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གཞུང་གི་དོན་དེ་དང་དེ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པ་ལའོ། གཞུང་ཤེས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། དེའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་གཞུང་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོག་པར་བྱེད་པ་ལའོ། དགའ་བ་གཞོན་ནུ་ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་མ་ཐག་པའི་དགའ་བ་འཇམ་པོ་སྐྱེ་བའོ། ཇི་ལྟར་སྐྱེ་ཞེ་ན། ཇི་ལྟར་བསྟན་པའི་ཆོས་ལ་རྟོག་ཅིང་། དེ་དང་མཐུན་པར་རང་གི་ལུས་ངག་ཡིད་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་འཛིན་པ་ཡིད་བདེ་བར་གྱུར་པ་ལ་དགའ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེའོ། ཚིམ་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི། སྔོན་སྐྱེས་པའི་དགའ་བའི་དབང་གིས་གོམས་པ་ཐོབ་པས། ཤིན་ཏུ་ཚིམ་པའི་རྣམ་པ་ཅན་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་ངལ་བ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་ནུས་པའི་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་རུང་བའི་སྟོབས་ཐོབ་པའི་དགའ་བ་སྐྱེ་བའོ། གང་གི་ཕྱིར་མིང་གི་ལུས་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པར་གྱུར་ན་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ཀྱང་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་ ‘མིང་གི་ལུས་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་རོ་’ ཞེས་ཁོ་ན་གསུངས། བདེ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི། བཤད་པར་འགྱུར་བའི་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་རུང་བའི་ཡིད་ཀྱི་ཟང་ཟིང་མེད་པའི་བདེ་བ་ཐོབ་ཅིང་མྱོང་བའོ། མཉམ་པར་འཇོག་གོ་ཞེས་པ་འདིར། གང་ཡང་རུང་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་མི་བྱ་བར། འོན་ཀྱང་བླ་ན་མེད་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཡིན་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། ‘དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་མཉམ་པར་འཇོག་གོ་’ ཞེས་གསུངས། ‘འདི་ནི་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི། དེའི་བསྟན་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་གང་ཟག་གིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཐོབ་པའི་རྒྱུའི་རང་བཞིན་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། དེའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དངོས་པོའོ། ཕྱིར་བཤུར་བ་ཞེས་པ་ནི། འཁྲིད་པའོ། ཏིང་ངེ་འཛིན་ཉིད་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཚན་མ་ཞེས་པ་ནི། ལས་བྱེད་པའི་གཞུང་ལ་ཞུགས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཉིད་ཕྱིས་སྐྱེ་བའི་སྒོམ་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཚན་མའོ། དེས་ན་ ‘སློབ་དཔོན་གྱི་སྤྱན་སྔར་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། විමුත්ති වුච්චති අරහත්තං සබ්බසො කිලෙසෙහි පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්තීති කත්වා. පරිපාචෙන්තීති සාධෙන්ති නිප්ඵාදෙන්ති. අනිච්චානුපස්සනාඤාණෙ නිස්සයපච්චයභූතෙ උප්පන්නසඤ්ඤා, තෙන ඤාණෙන සහගතාති අත්ථො. සෙසෙසුපි [Pg.252] එසෙව නයො. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. ටී. 1.37, 306) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་རབ་ཏུ་ཞི་བའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཉིད་དུ་བྱས་པས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་བརྗོད་དོ། །ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་སྟེ་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའོ། །མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཡེ་ཤེས་གནས་ཀྱི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་ནི། ཡེ་ཤེས་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །འདིར་གང་ཞིག་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ (visuddhi. ṭī. 1.37, 306) ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། පඤ්චකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ལྔ་ཚན་གྱི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ඡක්කවණ්ණනා དྲུག་ཚན་གྱི་བཤད་པ། 323. අත්තානං අධි අජ්ඣත්තා, අධි-සද්දො සමාසවිසයෙ අධිකාරත්ථං, පවත්තිඅත්ථඤ්ච ගහෙත්වා පවත්තතීති අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තා අජ්ඣත්තා; අජ්ඣත්තෙසු භවානි අජ්ඣත්තිකානීති නියකජ්ඣත්තෙසුපි අබ්භන්තරානි චක්ඛාදීනි වුච්චන්ති, තානි පන යෙන අජ්ඣත්තභාවෙන ‘‘අජ්ඣත්තිකානී’’ති වුච්චන්ති, තමත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අජ්ඣත්තිකානී’’ති ආහ. සද්දත්ථතො පන අජ්ඣත්තජ්ඣත්තානියෙව අජ්ඣත්තජ්ඣත්තිකානි යථා ‘‘වෙනයිකො’’ති (ම. නි. 1.246; අ. නි. 8.11; පාරා. 8) දට්ඨබ්බං. තතො අජ්ඣත්තතොති තතො අජ්ඣත්තජ්ඣත්තතො, යානි අජ්ඣත්තිකානි වුත්තානි. අජ්ඣත්තිකානඤ්හි පටියොගීනි බාහිරානි අජ්ඣත්තධම්මානං විය බහිද්ධාධම්මා. ‘‘අජ්ඣත්තිකානී’’ති හි සපරසන්තානිකානි චක්ඛාදීනි වුච්චන්ති, තථා රූපාදීනි ‘‘බාහිරානී’’ති. අජ්ඣත්තානි පන සසන්තානිකා එව චක්ඛුරූපාදයො, තතො අඤ්ඤෙව බහිද්ධාති. ‘‘විඤ්ඤාණසමූහා’’ති එත්ථ යදිපි තෙසං විඤ්ඤාණානං සමොධානං නත්ථි භින්නකාලිකත්තා, චිත්තෙන පන එකජ්ඣං අභිසංයූහනවසෙන සමූහතා වුත්තා යථා ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධො’’ති. චක්ඛුපසාදනිස්සිතන්ති චක්ඛුපසාදං නිස්සාය පච්චයං ලභිත්වා උප්පන්නං කුසලාකුසලවිපාකවිඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණතාසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං කත්වා වුත්තං. චක්ඛුසන්නිස්සිතො සම්ඵස්සො, න චක්ඛුද්වාරිකො. ඉමෙ දස සම්ඵස්සෙති ඉමෙ පසාදවත්ථුකෙ දස විපාකසම්ඵස්සෙ ඨපෙත්වා. එතෙනෙව නයෙනාති එතෙන ඵස්සෙ වුත්තෙනෙව නයෙන. තණ්හාඡක්කෙ තණ්හං ආරබ්භ පවත්තාපි තණ්හා ධම්මතණ්හාති වෙදිතබ්බා. ༣༢༣. བདག་ལ་མངོན་པ་ནི་ནང་གི་སྟེ། མངོན་པའི་སྒྲ་ནི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་ཡུལ་ལ་དབང་བའི་དོན་དང་། འཇུག་པའི་དོན་བཟུང་ནས་འཇུག་པས་ན། བདག་ལ་དབང་བྱས་ཏེ་དམིགས་ནས་འཇུག་པ་ནི་ནང་གིའོ། །ནང་གི་རྣམས་ལ་ཡོད་པ་ནི་ནང་གི་ཡིན་པས་ན། རང་གི་ནང་གི་མིག་ལ་སོགས་པ་ནང་རོལ་གྱི་རྣམས་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་དག་ནི་ནང་གི་དངོས་པོ་གང་གིས་ ‘ནང་གི་’ ཞེས་བརྗོད་པ་དེའི་དོན་གསལ་བར་བྱས་ནས་སྟོན་པ་ན། ‘ནང་གི་རྣམས་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །སྒྲའི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ནི་ནང་གི་ནང་ཉིད་ནང་གི་ནང་གི་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན། ‘འདུལ་བ་པ་’ (ma. ni. 1.246; a. ni. 8.11; pārā. 8) ཞེས་པ་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལས་ནང་གི་ལས་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལས་ནང་གི་ནང་གི་ལས་ཏེ། གང་དག་ནང་གི་ཞེས་བཤད་པ་རྣམས་སོ། །ནང་གི་རྣམས་ཀྱི་ཟླས་ཕྱེ་བ་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱི་རྣམས་ཏེ། ནང་གི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཕྱི་རོལ་གྱི་ཆོས་བཞིན་ནོ། །‘ནང་གི་རྣམས་’ ཞེས་པ་ནི་རང་དང་གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པའི་མིག་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྗོད་ཅིང་། དེ་བཞིན་དུ་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་ ‘ཕྱི་རོལ་གྱི་རྣམས་’ ཞེས་བྱའོ། །ནང་གི་རྣམས་ནི་རང་གི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པའི་མིག་དང་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། དེ་ལས་གཞན་པ་ནི་ཕྱི་རོལ་ལོ། །‘རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚོགས་རྣམས་’ ཞེས་པ་འདིར་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དེ་དག་དུས་ཐ་དད་པའི་ཕྱིར་འདུ་བ་མེད་ཀྱང་། སེམས་ཀྱིས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་པའི་དབང་གིས་ཚོགས་ཉིད་དུ་གསུངས་ཏེ། དཔེར་ན། ‘ཚོར་བའི་ཕུང་པོ་’ ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །མིག་གི་དང་བ་ལ་བརྟེན་པ་ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་དང་བ་ལ་བརྟེན་ནས་རྐྱེན་རྙེད་དེ་སྐྱེས་པའི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཉིད་ཀྱི་སྤྱི་མཐུན་གྱིས་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །མིག་ལ་བརྟེན་པའི་རེག་པ་ནི་མིག་གི་སྒོ་ནས་བྱུང་བ་མ་ཡིན་ནོ། །རེག་པ་བཅུ་པོ་འདི་དག་ཅེས་པ་ནི་དང་བའི་གཞི་ཅན་གྱི་རྣམ་སྨིན་གྱི་རེག་པ་བཅུ་པོ་འདི་དག་བཞག་ནས་སོ། །ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་རེག་པ་ལ་བཤད་པའི་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །སྲེད་པའི་དྲུག་ཚན་ལ་སྲེད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པ་ཡང་ཆོས་ཀྱི་སྲེད་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། අප්පටිස්සයොති අප්පටිස්සවො, ව-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා නිද්දෙසො. ගරුනා කිස්මිඤ්චි වුත්තෙ ගාරවවසෙන පටිස්සවනං පටිස්සවො, පටිස්සවභූතං, තංසභාගඤ්ච යං කිඤ්චි ගාරවං, නත්ථි එතස්මිං පටිස්සවොති අප්පටිස්සවො, ගාරවරහිතො. තෙනාහ ‘‘අනීචවුත්තී’’ති. යථා චෙතියං උද්දිස්ස කතං සත්ථු [Pg.253] කතසදිසං, එවං චෙතියස්ස පුරතො කතං සත්ථු පුරතො කතසදිසං එවාති ආහ ‘‘පරිනිබ්බුතෙ පනා’’තිආදි. සක්කච්චං න ගච්ඡතීති ආදරං ගාරවං උප්පාදෙත්වා න උපසඞ්කමති. යථා සික්ඛාය එකදෙසෙ කොපිතෙ, අගාරවෙ ච කතෙ සබ්බා සික්ඛා කුප්පති, සබ්බත්ථ ච අගාරවං කතං නාම හොති සමුදායතො සංවරසමාදානං අවයවතො භෙදොති. එවං එකභික්ඛුස්මිංපි…පෙ… අගාරවො කතොව හොති. අනාදරියමත්තෙනපි සික්ඛාය අපරිපූරියෙවාති ආහ ‘‘අපූරයමානොව සික්ඛාය අගාරවො නාමා’’ති. අප්පමාදලක්ඛණං සම්මාපටිපත්ති. දුවිධන්ති ධම්මාමිසවසෙන දුවිධං. གུས་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཀའ་ཉན་པ་མེད་པ་སྟེ། ཝ་ཡིག་ཡ་ཡིག་ཏུ་བྱས་ནས་བསྟན་པའོ། །བླ་མས་ཅི་ཞིག་སྨྲས་པ་ལ་གུས་པའི་དབང་གིས་བཀའ་ཉན་པ་ནི་བཀའ་ཉན་པ་སྟེ། བཀའ་ཉན་པར་གྱུར་པ་དང་། དེ་དང་མཐུན་པའི་གུས་པ་ཅི་ཡང་རུང་བ་གང་ཞིག འདི་ལ་བཀའ་ཉན་པ་མེད་པས་ན་གུས་པ་མེད་པ་སྟེ། གུས་པ་དང་བྲལ་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘དམའ་བར་མི་གནས་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་མཆོད་རྟེན་ལ་དམིགས་ནས་བྱས་པ་ནི་སྟོན་པ་ལ་བྱས་པ་དང་འདྲ་བ་དེ་བཞིན། མཆོད་རྟེན་གྱི་མདུན་དུ་བྱས་པ་ནི་སྟོན་པའི་མདུན་དུ་བྱས་པ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་ ‘ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཚེ་ནི་’ ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །གུས་པས་མི་འགྲོ་བ་ཞེས་པ་ནི་གུས་པ་དང་བཀུར་སྟི་བསྐྱེད་དེ་ཉེ་བར་མི་འགྲོ་བའོ། །ཇི་ལྟར་བསླབ་པའི་ཕྱོགས་གཅིག་ཉམས་པར་བྱས་ཤིང་མ་གུས་པར་བྱས་ན། བསླབ་པ་ཐམས་ཅད་ཉམས་པར་འགྱུར་ལ། ཐམས་ཅད་ལ་མ་གུས་པ་བྱས་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། ཚོགས་པ་ལས་སྡོམ་པ་བླངས་པ་ནི་ཆ་ཤས་ལས་འཇིག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་དགེ་སློང་གཅིག་ལ་ཡང་...བྱས་པ་ཉིད་དོ། །མ་གུས་པ་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་བསླབ་པ་ཡོངས་སུ་མི་རྫོགས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་ ‘བསླབ་པ་ཡོངས་སུ་མི་རྫོགས་པ་ཉིད་ནི་མ་གུས་པ་ཞེས་བྱའོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །བག་ཡོད་པའི་མཚན་ཉིད་ནི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པའོ། །རྣམ་པ་གཉིས་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དང་ཟང་ཟིང་གི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། ། සොමනස්සූපවිචාරාති සොමනස්සසහගතා විචාරා අධිප්පෙතා, උපසද්දො ච නිපාතමත්තන්ති ආහ ‘‘සොමනස්සසම්පයුත්තා විචාරා’’ති. තථා හිස්ස අභිධම්මෙ (ධ. ස. 8) ‘‘චාරො විචාරො…පෙ… උපවිචාරො’’ති නිද්දෙසො පවත්තො. සොමනස්සකාරණභූතන්ති සභාවතො, සඞ්කප්පතොපි සොමනස්සස්ස උප්පත්තියා පච්චයභූතං. කාමං පරිත්තභූමකා විතක්කවිචාරා අඤ්ඤමඤ්ඤමවියොගිනො, කිරියාභෙදතො පන පඨමාභිනිපාතතාය විතක්කස්ස බ්‍යාපාරො සාතිසයො. තතො පරං විචාරස්සාති තං සන්ධාය ‘‘විතක්කෙත්වා’’ති පුබ්බකාලකිරියාවසෙන වත්වා ‘‘විචාරෙන පරිච්ඡින්දතී’’ති වුත්තං. ලද්ධපුබ්බාසෙවනස්ස විචාරස්ස බ්‍යාපාරො පඤ්ඤා විය හොති. තථා හි ‘‘විචාරො විචිකිච්ඡාය පටිපක්ඛො’’ති පෙටකෙ වුත්තං. ‘‘දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො’’ති එත්ථ යාය දිට්ඨියා පුග්ගලො දිට්ඨිසාමඤ්ඤං ගතො වුත්තො, සා පඨමමග්ගසම්මාදිට්ඨි කොසම්බකසුත්තෙ අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘කොසම්බකසුත්තෙ පඨමමග්ගො කථිතො’’ති. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. චතූසුපි මග්ගෙසු සම්මාදිට්ඨි දිට්ඨිග්ගහණෙන ගහිතාති ආහ ‘‘චත්තාරොපි මග්ගා කථිතා’’ති. ཡིད་བདེ་བའི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་དཔྱོད་པ་རྣམས་ལ་འདོད་དེ། ཉེ་བའི་སྒྲ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ ‘ཡིད་བདེ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དཔྱོད་པ་རྣམས་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཆོས་མངོན་པ་ (dha. sa. 8) ལས་ ‘རྒྱུ་བ་དང་། དཔྱོད་པ་དང་... ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་’ ཞེས་བསྟན་པ་བྱུང་ངོ་། །ཡིད་བདེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་ཀྱང་། རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལས་ཀྱང་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའོ། །འདོད་པ་ཆུང་བའི་ས་པའི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་རྣམས་ནི་ཕན་ཚུན་མི་འབྲལ་བ་ཡིན་མོད་ཀྱང་། བྱ་བའི་བྱེ་བྲག་ལས་ཐོག་མར་འཇུག་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྟོག་པའི་བྱེད་པ་ནི་ལྷག་པར་ཆེའོ། །དེའི་འོག་ཏུ་དཔྱོད་པའི་ཡིན་པས་དེ་ལ་དམིགས་ནས་ ‘རྟོག་པར་བྱས་ནས་’ ཞེས་སྔ་མའི་བྱ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་ནས་ ‘དཔྱོད་པས་ཡོངས་སུ་གཅོད་དོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །སྔོན་གོམས་པ་ཐོབ་པའི་དཔྱོད་པའི་བྱེད་པ་ནི་ཤེས་རབ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་ ‘དཔྱོད་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་གྱི་གཉེན་པོའོ་’ ཞེས་སྣོད་ཀྱི་ནང་དུ་བཤད་དོ། །‘ལྟ་བ་མཚུངས་པར་གྱུར་པ་’ ཞེས་པ་འདིར་ལྟ་བ་གང་གིས་གང་ཟག་ལྟ་བ་མཚུངས་པར་གྱུར་པ་ཞེས་བཤད་པ་དེ་ནི་ཀོ་སམྦཱིའི་མདོ་ལས་ལམ་དང་པོའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་འདོད་པས་ན། ‘ཀོ་སམྦཱིའི་མདོ་ལས་ལམ་དང་པོ་བཤད་དོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཞེས་པ་ནི་མདོ་འདི་ཉིད་ལའོ། །ལམ་བཞི་པོ་ཀུན་ལ་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ནི་ལྟ་བ་བཟུང་བས་བཟུང་བའི་ཕྱིར་ ‘ལམ་བཞི་པོ་དག་ཀྱང་བཤད་དོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། ། විවාදමූලඡක්කවණ්ණනා རྩོད་པའི་རྩ་བ་དྲུག་ཚན་གྱི་བཤད་པ། 325. කොධනොති කුජ්ඣනසීලො. යස්මා සො අප්පහීනකොධතාය විගතකොධනො නාම න හොති, තස්මා ‘‘කොධෙන සමන්නාගතො’’ති ආහ. උපනාහො එතස්ස අත්ථි, උපනය්හනසීලොති වා උපනාහී. විවාදො නාම උප්පජ්ජමානො යෙභුය්‍යෙන පඨමං ද්වින්නං වසෙන උප්පජ්ජතීති [Pg.254] වුත්තං ‘‘ද්වින්නං භික්ඛූනං විවාදො’’ති. සො පන යථා බහූනං අනත්ථාවහො හොති, තං නිදස්සනමුඛෙන දස්සෙන්තො ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ. අබ්භන්තරපරිසායාති පරිසබ්භන්තරෙ. ༣༢༥. ཁྲོ་བ་ཅན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁྲོ་བའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ནོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཁྲོ་བ་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་ཁྲོ་བ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་དེའི་ཕྱིར་ ‘ཁྲོ་བ་དང་ལྡན་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །འཁོན་དུ་འཛིན་པ་འདི་ལ་ཡོད་པ་འམ། འཁོན་དུ་འཛིན་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ནི་འཁོན་འཛིན་ཅན་ནོ། །རྩོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་སྐྱེ་བ་ནི་ཕལ་ཆེར་ཐོག་མར་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་ ‘དགེ་སློང་གཉིས་ཀྱི་རྩོད་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ཉིད་ཇི་ལྟར་མང་པོ་ལ་དོན་མེད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་དེ་ཉིད་དཔེའི་སྒོ་ནས་སྟོན་པ་ན། ‘ཇི་ལྟར་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ནང་གི་འཁོར་ལ་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་གྱི་ནང་དུའོ། ། පරගුණමක්ඛනාය පවත්තොපි අත්තනො කාරකං ගූථෙන පහරන්තං ගූථො විය පඨමතරං මක්ඛෙතීති මක්ඛො, සො එතස්ස අත්ථීති මක්ඛී. පලාසතීති පලාසො, පරස්ස ගුණෙ ඩංසිත්වා විය අපනෙතීති අත්ථො, සො එතස්ස අත්ථීති පලාසී. පලාසී පුග්ගලො හි දුතියස්ස ධුරං න දෙති, සමං පසාරෙත්වා තිට්ඨති. තෙනාහ ‘‘යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පලාසෙන සමන්නාගතො’’ති. ‘‘ඉස්සුකී’’තිආදීනං පදානමත්ථො හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යොව. කම්මපථප්පත්තාය මිච්ඡාදිට්ඨියා වසෙනෙත්ථ මිච්ඡාදිට්ඨි වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘නත්ථිකවාදී අහෙතුකවාදී අකිරියවාදී’’ති. གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་འགོག་པར་འཇུག་པ་ཡང་། རང་གི་བྱེད་པ་པོ་ལ་བཤང་བས་བརྡེག་པ་ནི་བཤང་བ་བཞིན་དུ་ཐོག་མར་འགོ་བར་བྱེད་པས་ན་འགོག་པ་སྟེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་འགོག་པ་ཅན་ནོ། །འགྲན་པ་ནི་འགྲན་སེམས་ཏེ། གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་ལ་སོ་བཏབ་པ་བཞིན་དུ་སེལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ཏེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་འགྲན་སེམས་ཅན་ནོ། །འགྲན་སེམས་ཅན་གྱི་གང་ཟག་ནི་གཉིས་པ་ལ་ཁུར་མི་སྤྲོད་པར་མཉམ་པར་བསྲིངས་ནས་གནས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘ཟླ་ལ་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་འགྲན་སེམས་དང་ལྡན་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །‘ཕྲག་དོག་ཅན་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤིན་ཏུ་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། །ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པའི་ལོག་པར་ལྟ་བའི་དབང་གིས་འདིར་ལོག་པར་ལྟ་བ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ ‘མེད་པར་སྨྲ་བ་དང་། རྒྱུ་མེད་པར་སྨྲ་བ་དང་། བྱ་བ་མེད་པར་སྨྲ་བ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། ། නිස්සරණියඡක්කවණ්ණනා ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དྲུག་ཚན་གྱི་བཤད་པ། 326. හාපෙත්වාති කුසලචිත්තං පරිහාපෙත්වා පවත්තිතුමෙව අප්පදානවසෙන. අභූතං බ්‍යාකරණං බ්‍යාකරොති ‘‘මෙත්තා හි ඛො මෙ චෙතොවිමුත්ති භාවිතා’’තිආදිනා (අ. නි. 6.13) අත්තනි අවිජ්ජමානං ගුණබ්‍යාහාරං බ්‍යාහරති. චෙතොවිමුත්ති-සද්දං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘නිස්සටා’’ති වුත්තං. පුන බ්‍යාපාදො නත්ථීති ඉදානි මම බ්‍යාපාදො නාම නත්ථි සබ්බසො නත්ථීති ඤත්වා. ༣༢༦. ཉམས་པར་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་སེམས་ཉམས་པར་བྱས་ནས་འཇུག་པ་ཁོ་ན་ལ་བརྩོན་པ་མེད་པའི་དབང་གིས་སོ། །མ་བྱུང་བ་ལུང་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི་ ‘བདག་གིས་བྱམས་པའི་སེམས་ཀྱི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་བསྒོམས་སོ་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ (a. ni. 6.13) རང་ལ་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པར་བྱེད་པའོ། །སེམས་ཀྱི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྒྲ་ལ་ལྟོས་ནས་ ‘ངེས་པར་བྱུང་བ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །སླར་གནོད་སེམས་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟ་བདག་ལ་གནོད་སེམས་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དེ་ཐམས་ཅད་དུ་མེད་པར་ཤེས་ནས་སོ། ། ‘‘අනිමිත්තා’’ති වත්වා යෙසං නිමිත්තානං අභාවෙන අරහත්තඵලසමාපත්තියා අනිමිත්තතා, තං දස්සෙතුං ‘‘සා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ රාගස්ස නිමිත්තං, රාගො එව වා නිමිත්තන්ති රාගනිමිත්තං. ආදි-සද්දෙන දොසනිමිත්තාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. රූපවෙදනාදිසඞ්ඛාරනිමිත්තං රූපනිමිත්තාදි. තෙසඤ්ඤෙව නිච්චාදිවසෙන උපට්ඨානං නිච්චනිමිත්තාදි. තයිදං නිමිත්තං යස්මා සබ්බෙන සබ්බං අරහත්තඵලෙ නත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘සා හි…පෙ… අනිමිත්තාති වුත්තා’’ති. නිමිත්තං අනුසරතීති තං නිමිත්තං අනුගච්ඡති ආරබ්භ පවත්තති. ‘མཚན་མ་མེད་པ་’ ཞེས་གསུངས་ནས། མཚན་མ་གང་དག་མེད་པའི་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་མཚན་མ་མེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘དེ་ནི་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་འདོད་ཆགས་ཀྱི་མཚན་མ་འམ། འདོད་ཆགས་ཉིད་མཚན་མ་ཡིན་པས་ན་འདོད་ཆགས་ཀྱི་མཚན་མའོ། །སོགས་པའི་སྒྲས་ཞེ་སྡང་གི་མཚན་མ་ལ་སོགས་པ་བསྡུས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །གཟུགས་དང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་མཚན་མ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མ་ལ་སོགས་པའོ། །དེ་དག་ཉིད་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་གནས་པ་ནི་རྟག་པའི་མཚན་མ་ལ་སོགས་པའོ། །མཚན་མ་འདི་ནི་གང་གི་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་དུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་མེད་པའི་ཕྱིར། ‘དེ་ནི་... མཚན་མ་མེད་པ་ཞེས་བཤད་དོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །མཚན་མའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཞེས་པ་ནི་མཚན་མ་དེའི་རྗེས་སུ་འགྲོ་ཞིང་དམིགས་ནས་འཇུག་པའོ། ། අස්මිමානොති ‘‘අස්මී’’ති පවත්තො අත්තවිසයො මානො. අයං නාම අහං අස්මීති රූපලක්ඛණො, වෙදනාදීසු වා අඤ්ඤතරලක්ඛණො අයං නාම අත්තා [Pg.255] අහං අස්මි. ‘‘අස්මී’’ති මානො සමුග්ඝාටීයති එතෙනාති අස්මිමානසමුග්ඝාතො, අරහත්තමග්ගො. පුන අස්මිමානො නත්ථීති තස්ස අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනං කිත්තෙන්තො සමුග්ඝාතත්තමෙව විභාවෙති. ངའོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་ཞེས་པ་ནི་ ‘ང་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་འཇུག་པའི་བདག་གི་ཡུལ་ཅན་གྱི་ང་རྒྱལ་ལོ། །འདི་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ང་ཡིན་ནོ་ཞེས་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དམ། ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་གང་ཡང་རུང་བའི་མཚན་ཉིད་འདི་ཞེས་བྱ་བའི་བདག་ནི་ང་ཡིན་ནོ། །‘ང་ཡིན་ནོ་’ སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་འདིས་རྩ་བ་ནས་འབྱིན་པས་ན་ངའོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་རྩ་བ་ནས་འབྱིན་པ་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་མོ། །སླར་ངའོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་དེ་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའི་སྒོ་ནས་རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་བ་ཉིད་དུ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། ། අනුත්තරියාදිඡක්කවණ්ණනා བླ་ན་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དྲུག་ཚན་གྱི་བཤད་པ། 327. නත්ථි එතෙසං උත්තරානි විසිට්ඨානීති අනුත්තරානි, අනුත්තරානි එව අනුත්තරියානි යථා අනන්තමෙව ආනන්තරියන්ති ආහ ‘‘අනුත්තරියානීති අනුත්තරානී’’ති. දස්සනානුත්තරියං නාම අනුත්තරඵලවිසෙසාවහත්තා. එස නයො සෙසෙසුපි. සත්තවිධඅරියධනලාභොති සත්තවිධසද්ධාදිලොකුත්තරධනලාභො. සික්ඛත්තයපූරණන්ති අධිසීලසික්ඛාදීනං තිස්සන්නං සික්ඛානං පරිපූරණං. තත්ථ පරිපූරණං නිප්පරියායතො අසෙක්ඛානං වසෙන වෙදිතබ්බං. කල්‍යාණපුථුජ්ජනතො පට්ඨාය හි සත්ත සෙක්ඛා තිස්සො සික්ඛා පූරෙන්ති නාම, අරහා පන පරිපුණ්ණසික්ඛොති. ඉති ඉමානි අනුත්තරියානි ලොකියලොකුත්තරානි කථිතානි. ༣༢༧. འདི་དག་ལས་ལྷག་པ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་མེད་པས་ན་བླ་ན་མེད་པ་སྟེ། བླ་ན་མེད་པ་ཉིད་བླ་ན་མེད་པ་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན། མཐའ་མེད་པ་ཉིད་མཚམས་མེད་པ་ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘བླ་ན་མེད་པ་རྣམས་ནི་བླ་ན་མེད་པའོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །མཐོང་བ་བླ་ན་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བླ་ན་མེད་པའི་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ཡང་ངོ་། །འཕགས་པའི་ནོར་བདུན་རྙེད་པ་ཞེས་པ་ནི་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ནོར་བདུན་རྙེད་པའོ། །བསླབ་པ་གསུམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བསླབ་པ་ལ་སོགས་པ་བསླབ་པ་གསུམ་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ། །དེ་ལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་མི་སློབ་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །སྐྱེ་བོ་དམ་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ནས་བཟུང་སྟེ་སློབ་པ་བདུན་པོ་དག་ནི་བསླབ་པ་གསུམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་བསླབ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་བླ་ན་མེད་པ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འདི་དག་བཤད་དོ། ། අනුස්සතියො එව දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිහිතසුඛානං කාරණභාවතො ඨානානීති අනුස්සතිට්ඨානානි. එවං අනුස්සරතොති යථා බුද්ධානුස්සති විසෙසාධිගමස්ස ඨානං හොති, එවං ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනා (දී. නි. 1.157, 255) බුද්ධගුණෙ අනුස්සරන්තස්ස. උපචාරකම්මට්ඨානන්ති පච්චක්ඛතො උපචාරජ්ඣානාවහං කම්මට්ඨානං, පරම්පරාය පන යාව අරහත්තා ලොකියලොකුත්තරවිසෙසාවහං. རྗེས་སུ་དྲན་པ་ཉིད་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་ལ་སོགས་པའི་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་གནས་རྣམས་ཡིན་པས་ན་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་གནས་རྣམས་སོ། །དེ་ལྟར་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་སངས་རྒྱས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ནི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པའི་གནས་སུ་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན། ‘འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ (dī. ni. 1.157, 255) སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ལའོ། །ཉེ་བར་འཁོར་བའི་ལས་ཀྱི་ས་ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་ཉེ་བར་འཁོར་བའི་བསམ་གཏན་འདྲེན་པའི་ལས་ཀྱི་ས་སྟེ། བརྒྱུད་ནས་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་བར་དུ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཁྱད་པར་འདྲེན་པའོ། ། සතතවිහාරඡක්කවණ්ණනා རྟག་ཏུ་གནས་པའི་དྲུག་ཚན་གྱི་བཤད་པ། 328. නිච්චවිහාරාති සබ්බදා පවත්තනකවිහාරා. ඨපෙත්වා හි සමාපත්තිවෙලං, භවඞ්ගවෙලඤ්ච ඛීණාසවා ඉමිනාව ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවිහාරෙන සබ්බකාලං විහරන්ති. චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති නිස්සයවොහාරෙන වුත්තං. සසම්භාරකථා හෙසා යථා ‘‘ධනුනා විජ්ඣතී’’ති. තස්මා නිස්සයසීසෙන නිස්සිතස්ස ගහණං දට්ඨබ්බන්ති ආහ ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිස්වා’’ති. ඉට්ඨෙ අරජ්ජන්තොති ඉට්ඨෙ ආරම්මණෙ රාගං අනුප්පාදෙන්තො මග්ගෙන සමුච්ඡින්නත්තා. නෙව සුමනො හොති ගෙහසිතපෙමවසෙනපි. න දුම්මනො පසාදඤ්ඤථත්තවසෙනපි. අසමපෙක්ඛනෙති ඉට්ඨෙපි අනිට්ඨෙපි මජ්ඣත්තෙපි ආරම්මණෙ න සමං [Pg.256] න සම්මා අයොනිසො ගහණෙ. යො අඛීණාසවානං මොහො උප්පජ්ජති, තං අනුප්පාදෙන්තො මග්ගෙනෙව තස්ස සමුග්ඝාටිතත්තා. ඤාණුපෙක්ඛාවසෙනෙව උපෙක්ඛකො විහරති මජ්ඣත්තො. අයඤ්චස්ස පටිපත්තිවෙපුල්ලප්පත්තියා, පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා වාති ආහ ‘‘සතියා’’තිආදි. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාති ඡසු ද්වාරෙසු පවත්තා සතිසම්පජඤ්ඤස්ස වසෙන ඡාවයවා උපෙක්ඛා. ඤාණසම්පයුත්තචිත්තානි ලබ්භන්ති තෙහි විනා සම්පජානතාය අසම්භවතො. මහාචිත්තානීති අට්ඨපි මහාකිරියචිත්තානි ලබ්භන්ති. සතතවිහාරාති ඤාණුප්පත්තිපච්චයරහිතකාලෙපි පවත්තිභෙදනතො. දස චිත්තානීති අට්ඨ මහාකිරියචිත්තානි හසිතුප්පාදවොට්ඨබ්බනචිත්තෙහි සද්ධිං දස චිත්තානි ලබ්භන්ති. අරජ්ජනාදුස්සනවසෙන පවත්ති තෙසම්පි සාධාරණාති.‘‘උපෙක්ඛකො විහරතී’’ති වචනතො ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන ආගතානං ඉමෙසං සතතවිහාරානං ‘‘සොමනස්සං කථං ලබ්භතී’’ති චොදෙත්වා ‘‘ආසෙවනතො ලබ්භතී’’ති සයමෙව පරිහරතීති. කිඤ්චාපි ඛීණාසවො ඉට්ඨානිට්ඨෙපි ආරම්මණෙ මජ්ඣත්තෙ විය බහුලං උපෙක්ඛකො විහරති අත්තනො පරිසුද්ධපකතිභාවාවිජහනතො, කදාචි පන තථා චෙතොභිසඞ්ඛාරාභාවෙ යං තං සභාවතො ඉට්ඨං ආරම්මණං, තත්ථ යාථාවසභාවග්ගහණවසෙනපි අරහතො චිත්තං සොමනස්සසහගතං හුත්වා පවත්තතෙව, තඤ්ච ඛො පුබ්බාසෙවනවසෙන. තෙනාහ ‘‘ආසෙවනතො ලබ්භතී’’ති. ༣༢༨. རྟག་པར་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི་དུས་རྟག་ཏུ་འཇུག་པའི་གནས་པའོ།། སྙོམས་འཇུག་གི་དུས་དང་། ཡིད་ཀྱི་འཇུག་པའི་དུས་མ་གཏོགས་པར། ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ནི་ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་ལ་གནས་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་གནས་སོ།། མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་ནས་ཞེས་པ་ནི་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་ཀྱི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའོ།། འདི་ནི་ཚོགས་པ་དང་བཅས་པའི་གཏམ་སྟེ། དཔེར་ན། "གཞུ་ཡིས་འབིགས་སོ" ཞེས་པ་ལྟར་རོ།། དེ་ལྟ་བས་ན། རྟེན་གྱི་གཙོ་བོའི་སྒོ་ནས་བརྟེན་པ་འཛིན་པར་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། "མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་མཐོང་ནས་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡིད་དུ་འོང་བ་ལ་ཆགས་པ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི། ལམ་གྱིས་ཀུན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར། ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་ལ་འདོད་ཆགས་མི་སྐྱེད་པའོ།། ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་བྱམས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཡིད་བདེ་བར་མི་འགྱུར་རོ།། དད་པ་གཞན་དུ་འགྱུར་བའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཡིད་མི་བདེ་བར་མི་འགྱུར་རོ།། མི་མཉམ་པར་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་མི་མཉམ་པར། ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པར། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་འཛིན་པའོ།། ཟག་པ་མ་ཟད་པ་རྣམས་ལ་གཏི་མུག་གང་སྐྱེ་བ་དེ། ལམ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་རྩད་ནས་ཕྱུང་བའི་ཕྱིར་མི་སྐྱེད་པའོ།། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཁོ་ནས་བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་ཤིང་བར་མར་གནས་སོ།། འདི་ནི་ཁོང་གི་སྒྲུབ་པ་རྒྱ་ཆེན་པོར་གྱུར་པ་དང་། ཤེས་རབ་རྒྱ་ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཏེ། "དྲན་པ་དང་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་ཞེས་པ་ནི། སྒོ་དྲུག་ལ་འཇུག་པའི་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གྱི་དབང་གིས་ཡན་ལག་དྲུག་དང་ལྡན་པའི་བཏང་སྙོམས་སོ།། ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་རྣམས་ཐོབ་སྟེ། དེ་དག་མེད་པར་ཤེས་བཞིན་ཉིད་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཆེན་པོ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། བྱེད་པའི་སེམས་ཆེན་པོ་བརྒྱད་ཀྱང་ཐོབ་པའོ།། རྒྱུན་དུ་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཡེ་ཤེས་སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་དང་བྲལ་བའི་དུས་སུའང་འཇུག་པའི་བྱེ་བྲག་གི་ཕྱིར། སེམས་བཅུ་ཞེས་པ་ནི། བྱེད་པའི་སེམས་ཆེན་པོ་བརྒྱད་དང་། བཞད་གད་བསྐྱེད་པའི་སེམས་དང་། རྣམ་པར་གཞག་པའི་སེམས་དང་བཅས་པའི་སེམས་བཅུ་ཐོབ་པའོ།། ཆགས་པ་མེད་པ་དང་སྡང་བ་མེད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་ནི་དེ་དག་ལའང་ཐུན་མོང་བ་ཡིན་ནོ།། "བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་སོ་" ཞེས་པའི་ཚིག་ལས། ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་རྒྱུན་དུ་གནས་པ་འདི་དག་ལ། "ཡིད་བདེ་བ་ཇི་ལྟར་ཐོབ་བམ་" ཞེས་བརྒལ་ནས། "བསྟེན་པ་ལས་ཐོབ་བོ་" ཞེས་རང་ཉིད་ཀྱིས་ལན་འདེབས་པའོ།། ཟག་པ་ཟད་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་མི་འོང་བའི་དམིགས་པ་ལའང་བར་མ་ལྟར་ཕལ་ཆེར་བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་ཏེ། རང་གི་རྣམ་པར་དག་པའི་རང་བཞིན་གྱི་གནས་སྐབས་མི་གཏོང་བའི་ཕྱིར་ཡིན་ནའང་། ལན་ཅིག་ནི་དེ་ལྟར་སེམས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་མེད་པའི་ཚེ། རང་བཞིན་གྱིས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་རང་བཞིན་འཛིན་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་། དགྲ་བཅོམ་པའི་སེམས་ནི་ཡིད་བདེ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པར་གྱུར་ནས་འཇུག་པ་ཉིད་དེ། དེ་ཡང་སྔོན་གྱི་བསྟེན་པའི་དབང་གིས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ "བསྟེན་པ་ལས་ཐོབ་བོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། අභිජාතිඡක්කවණ්ණනා མཆོག་ཏུ་སྐྱེ་བའི་ཚན་པ་དྲུག་གི་བཤད་པ། 329. ‘‘අභිජාතියො’’ති එත්ථ අභි-සද්දො උපසග්ගමත්තං, න අත්ථවිසෙසජොතකොති ආහ ‘‘ජාතියො’’ති. අභිජායතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ජායතීති ච අන්තොගධහෙතුඅත්ථපදං, උප්පාදෙතීති අත්ථො. ජාතියා, තංනිබ්බත්තකකම්මානඤ්ච කණ්හසුක්කපරියායතාය යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. පටිප්පස්සම්භනවසෙන කිලෙසානං නිබ්බාපනතො නිබ්බානං සචෙ කණ්හං භවෙය්‍ය යථා තං දසවිධං දුස්සීල්‍යකම්මං. සචෙ සුක්කං භවෙය්‍ය යථා තං දානසීලාදිකුසලකම්මං. ද්වින්නම්පි කණ්හසුක්කවිපාකානං. අරහත්තං අධිප්පෙතං ‘‘අභිජායතී’’ති වචනතො. තං කිලෙසනිබ්බානන්තෙ ජාතත්තා නිබ්බානං යථා රාගාදීනං ඛයන්තෙ ජාතත්තා රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයොති. ༣༢༩. "མཆོག་ཏུ་སྐྱེ་བ་རྣམས་" ཞེས་པ་འདིར། "ཨབྷི" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ཙམ་སྟེ། དོན་གྱི་ཁྱད་པར་གསལ་བྱེད་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "སྐྱེ་བ་རྣམས་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "མཆོག་ཏུ་སྐྱེ་འོ" ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། "སྐྱེའོ་" ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ནང་དུ་འདུས་པའི་ཚིག་སྟེ། "སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ་" ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། སྐྱེ་བ་དང་། དེ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ལས་རྣམས་ཀྱི་ནག་པོ་དང་དཀར་པོའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གང་བཤད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྒྱུན་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་མྱང་འདས་ཏེ། གལ་ཏེ་ནག་པོ་ཡིན་ན་ནི། དཔེར་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའི་ལས་རྣམ་པ་བཅུ་པོ་དེ་ལྟ་བུའོ།། གལ་ཏེ་དཀར་པོ་ཡིན་ན་ནི། དཔེར་ན། སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བའི་ལས་ལྟ་བུའོ།། ནག་པོ་དང་དཀར་པོའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་གཉིས་ཀའིའོ།། "མཆོག་ཏུ་སྐྱེ་འོ" ཞེས་པའི་ཚིག་ལས། དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་སོ།། དེ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་མཐར་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་མྱང་འདས་ཏེ། དཔེར་ན། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཟད་པའི་མཐར་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། འདོད་ཆགས་ཟད་པ་དང་། ཞེ་སྡང་ཟད་པ་དང་། གཏི་མུག་ཟད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལྟར་རོ།། නිබ්බෙධභාගියඡක්කවණ්ණනා ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཚན་པ་དྲུག་གི་བཤད་པ། නිබ්බෙධො [Pg.257] වුච්චති නිබ්බානං මග්ගඤාණෙන නිබ්බිජ්ඣිතබ්බට්ඨෙන, පටිවිජ්ඣිතබ්බට්ඨෙනාති අත්ථො. නිරොධානුපස්සනාඤාණෙති නිරොධානුපස්සනාඤාණෙ නිස්සයපච්චයභූතෙ උප්පන්නා සඤ්ඤා, තෙන සහගතාති අත්ථො. ངེས་པར་འབྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བརྗོད་དེ། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ངེས་པར་འབིགས་པར་བྱ་བའི་དོན་དང་། རྟོགས་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་སོ།། "འགོག་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཡེ་ཤེས་ལ་" ཞེས་པ་ནི། འགོག་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཡེ་ཤེས་རྟེན་གྱི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་ཏེ། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ඡක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཚན་པ་དྲུག་གི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། සත්තකවණ්ණනා ཚན་པ་བདུན་གྱི་བཤད་པ། 330. සම්පත්තිපටිලාභට්ඨෙනාති සීලසම්පත්තිආදීනං සම්මාසම්බොධිපරියොසානානං සම්පත්තීනං පටිලාභාපනට්ඨෙන, සම්පත්තීනං වා පටිලාභො සම්පත්තිපටිලාභො, තස්ස කාරණං සම්පත්තිපටිලාභට්ඨො, තෙන සම්පත්තිපටිලාභට්ඨෙන. තෙනෙවාහ ‘‘සම්පත්තීනං පටිලාභකාරණතො’’ති. සද්ධාව උභයහිතත්ථිකෙහි ධනායිතබ්බට්ඨෙන ධනං සද්ධාධනං. එත්ථාති එතෙසු ධනෙසු. සබ්බසෙට්ඨං සබ්බෙසං පටිලාභකාරණභාවතො, තෙසඤ්ච සංකිලෙසවිසොධනෙන මහාජුතිකමහාවිප්ඵාරභාවාපාදනතො. තෙනාහ ‘‘පඤ්ඤාය හී’’තිආදි. තත්ථ පඤ්ඤාය ඨත්වාති කම්මස්සකතාපඤ්ඤාය පතිට්ඨාය සුචරිතාදීනි පූරෙත්වා සග්ගූපගා හොන්ති. තත්ථ චෙව පාරමිතා පඤ්ඤාය ච ඨත්වා සාවකපාරමිඤාණාදීනි පටිවිජ්ඣන්ති. ༣༣༠. ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་པའི་དོན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་མཐར་ཐུག་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་སམ། ཡང་ན། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཐོབ་པ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་པ་སྟེ། དེའི་རྒྱུ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་པའི་དོན་ཏོ། དེས་ན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་པའི་དོན་གྱིས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་ལས་" ཞེས་གསུངས་སོ།། དད་པ་ཉིད་ཕན་ཚུན་གཉིས་ཀའི་དོན་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་ནོར་དུ་བཟུང་བར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ནོར་ཏེ། དད་པའི་ནོར་རོ།། "འདི་ལའོ་" ཞེས་པ་ནི་ནོར་འདི་དག་ལའོ།། ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ནི་ཐམས་ཅད་ཐོབ་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་དག་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམ་པར་སྦྱོང་བས་གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོ་དང་ཁྱབ་པ་ཆེན་པོའི་དངོས་པོར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ཤེས་རབ་ཀྱིས་ནི་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཤེས་རབ་ལ་གནས་ནས་ཞེས་པ་ནི། ལས་བདག་གིར་བྱ་བའི་ཤེས་རབ་ལ་བརྟེན་ནས་སྤྱོད་པ་བཟང་པོ་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་མཐོ་རིས་སུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ།། དེ་ཉིད་དང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཤེས་རབ་ལ་གནས་ནས་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་མངོན་དུ་བྱེད་དོ།། සමාධිං පරික්ඛරොන්ති අභිසඞ්ඛරොන්තීති සමාධිපරික්ඛාරා, සමාධිස්ස සම්භාරභූතා සම්මාදිට්ඨිආදයො. ඉධ පන සහකාරීකාරණභූතා අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘සමාධිපරිවාරා’’ති. ཏིང་ངེ་འཛིན་ཡོངས་སུ་སྦྱོང་ཞིང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པས་ན་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཏེ། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཚོགས་སུ་གྱུར་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའོ།། འདིར་ནི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར། "ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་འཁོར་" ཞེས་གསུངས་སོ།། අසතං අසාධූනං ධම්මා තෙසං අසාධුභාවසාධනතො. අසන්තාති අසුන්දරා ගාරය්හා. තෙනාහ ‘‘ලාමකා’’ති. ‘‘විපස්සකස්සෙව කථිතා’’ති වත්වා තස්ස විපස්සනානිබ්බත්තිං දස්සෙතුං ‘‘තෙසුපී’’තිආදි වුත්තං. චතුන්නම්පි හි සච්චානං විසෙසෙන දස්සනතො මග්ගපඤ්ඤා සාතිසයං ‘‘විපස්සනා’’ති වත්තබ්බා, තංසමඞ්ගී ච අරියො විපස්සනකොති. སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ནི། དེ་དག་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། དམ་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་མི་མཛེས་ཤིང་སྨད་པར་བྱ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "དམན་པ་རྣམས་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "ལྷག་མཐོང་ཅན་ཁོ་ན་ལ་གསུངས་སོ་" ཞེས་གསུངས་ནས། དེའི་ལྷག་མཐོང་སྐྱེ་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "དེ་དག་ལའང་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། བདེན་པ་བཞི་པོ་དག་ཀྱང་ཁྱད་པར་དུ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ "ལྷག་མཐོང་" ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་ལ། དེ་དང་ལྡན་པའི་འཕགས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་ཅན་ནོ།། සප්පුරිසානං ධම්මාති සප්පුරිසානංයෙව ධම්මා, න අසප්පුරිසානං. ධම්මානුධම්මපටිපත්තියා එව හි ධම්මඤ්ඤුආදිභාවො, න පාළිධම්මපඨනාදිමත්තෙන. භාසිතස්සාති සුත්තගෙය්‍යාදිභාසිතස්ස චෙව තදඤ්ඤස්ස ච අත්තත්ථපරත්ථබොධකස්ස පදස්ස. අත්ථකුසලතාවසෙන අත්ථං ජානාතීති අත්ථඤ්ඤූ[Pg.258]. අත්තානං ජානාතීති යාථාවතො අත්තනො පමාණජානනවසෙන අත්තානං ජානාති. පටිග්ගහණපරිභොගමත්තඤ්ඤුතාහි එව පරියෙසනවිස්සජ්ජනමත්තඤ්ඤුතාපි බොධිතා හොන්තීති ‘‘පටිග්ගහණපරිභොගෙසු’’ ඉච්චෙව වුත්තං. එවඤ්හි තා අනවජ්ජා හොන්තීති. යොගස්ස අධිගමායාති භාවනාය අනුයුඤ්ජනස්ස. අතිසම්බාධන්ති අතිඛුද්දකං අතික්ඛපඤ්ඤස්ස තාවතා කාලෙන තීරෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. අට්ඨවිධං පරිසන්ති ඛත්තියපරිසාදිකං අට්ඨවිධං පරිසං. භික්ඛුපරිසාදිකං චතුබ්බිධං ඛත්තියපරිසාදිකං මනුස්සපරිසංයෙව පුන චතුබ්බිධං ගහෙත්වා අට්ඨවිධං වදන්ති අපරෙ. ‘‘ඉමං මෙ සෙවන්තස්ස අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, තස්මා සෙවිතබ්බො, විපරියායතො තදඤ්ඤො අසෙවිතබ්බො’’ති එවං සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බං පුග්ගලං ජානාතීති පුග්ගලඤ්ඤූ. එවං තෙසං පුග්ගලානම්පි බොධනං උක්කට්ඨං, නිහීනං වා ජානාති නාම. སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ཁོ་ན་སྟེ། དམ་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱི་མ་ཡིན་ནོ།། ཆོས་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་སྒྲུབ་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཆོས་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་འགྱུར་གྱི། གཞུང་གི་ཆོས་ཀློག་པ་ཙམ་གྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། གསུངས་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི། མདོ་དང་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་ལ་སོགས་པར་གསུངས་པ་དང་། དེ་ལས་གཞན་པའི་རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་ཚིག་ལའོ།། དོན་ལ་མཁས་པའི་དབང་གིས་དོན་ཤེས་པས་ན་དོན་ཤེས་པའོ།། བདག་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པ་བཞིན་དུ་རང་གི་ཚོད་ཤེས་པའི་དབང་གིས་བདག་ཤེས་པའོ།། ལེན་པ་དང་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལ་ཚོད་ཤེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཚོལ་བ་དང་གཏོང་བ་ལ་ཚོད་ཤེས་པ་ཉིད་ཀྱང་རྟོགས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། "ལེན་པ་དང་ལོངས་སྤྱོད་པ་དག་ལ་" ཞེས་ཁོ་ན་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་ན་དེ་དག་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པར་འགྱུར་རོ།། སྦྱོར་བ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའི་ཕྱིར། ཤིན་ཏུ་དོག་པ་ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་ཆུང་བས་ཤེས་རབ་རྣོ་བས་དེ་ཙམ་གྱི་དུས་སུ་མཐར་ཕྱིན་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། འཁོར་རྣམ་པ་བརྒྱད་ཅེས་པ་ནི། རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་འཁོར་ལ་སོགས་པ་འཁོར་རྣམ་པ་བརྒྱད་དོ།། གཞན་དག་ནི་དགེ་སློང་གི་འཁོར་ལ་སོགས་པ་བཞི་དང་། རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་འཁོར་ལ་སོགས་པ་མིའི་འཁོར་ཉིད་ཡང་བཞིར་བཟུང་ནས་རྣམ་པ་བརྒྱད་དུ་སྨྲའོ།། "བདག་གིས་འདི་བསྟེན་པ་ན། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཉམས་པར་འགྱུར་ཞིང་། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཕེལ་བར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་བསྟེན་པར་བྱའོ།། བཟློག་པ་ལས་དེ་ལས་གཞན་པ་ནི་མི་བསྟེན་པར་བྱའོ།།" ཞེས་དེ་ལྟར་བསྟེན་པར་བྱ་བ་དང་མི་བྱ་བའི་གང་ཟག་ཤེས་པས་ན་གང་ཟག་ཤེས་པའོ།། དེ་ལྟར་གང་ཟག་དེ་དག་གི་རྟོགས་པ་མཆོག་གམ་དམན་པ་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། 331. ‘‘නිද්දසවත්ථූනී’’ති. ‘‘ආදි-සද්දලොපෙනායං නිද්දෙසො’’ති ආහ ‘‘නිද්දසාදිවත්ථූනී’’ති. නත්ථි දානි ඉමස්ස දසාති නිද්දසො. පඤ්හොති ඤාතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො. පුන දසවස්සො න හොතීති තෙසං මතිමත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘සො කිරා’’ති කිරසද්දග්ගහණං. ‘‘නිද්දසො’’ති චෙතං දෙසනාමත්තං, තස්ස නිබ්බීසාදිභාවස්ස විය නින්නවාදිභාවස්ස ච ඉච්ඡිතත්තාති දස්සෙතුං ‘‘න කෙවලඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. ගාමෙ විචරන්තොති ගාමෙ පිණ්ඩාය විචරන්තො. ༣༣༡. "ནིདྡསའི་གཞི་རྣམས་" ཞེས་པའོ།། "སོགས་པའི་སྒྲ་བསྡུས་པས་འདི་ནི་བསྟན་པའོ" ཞེས་པའི་ཕྱིར། "ནིདྡས་ལ་སོགས་པའི་གཞི་རྣམས་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ད་ནི་འདི་ལ་ཉེས་པ་མེད་པས་ན་ནིདྡས་སོ།། དྲི་བ་ཞེས་པ་ནི་ཤེས་པར་འདོད་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ལོ་བཅུ་ལོན་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་བློ་ཙམ་མོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "དེ་ནི་གྲགས་སོ་" ཞེས་གྲགས་པའི་སྒྲ་བཟུང་བའོ།། "ནིདྡས་" ཞེས་པ་འདི་ནི་བསྟན་པ་ཙམ་སྟེ། དེའི་དུག་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ལྟར། གཞོལ་བར་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོའང་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "འདི་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གྲོང་དུ་རྒྱུ་བ་ཞེས་པ་ནི་གྲོང་དུ་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་རྒྱུ་བའོ།། න ඉදං තිත්ථියානං අධිවචනං තෙසු තන්නිමිත්තස්ස අභාවා. සාසනෙපි සෙක්ඛස්සාපි න ඉදං අධිවචනං, කිමඞ්ගං පන පුථුජ්ජනස්ස. යස්ස පනෙතං අධිවචනං, යෙන ච කාරණෙන, තං දස්සෙතුං ‘‘ඛීණාසවස්සෙත’’න්තිආදි වුත්තං. අප්පටිසන්ධිකභාවො හිස්ස පච්චක්ඛතො කාරණං. පරම්පරාය ඉතරානි, යානි පාළියං ආගතානි. འདི་ནི་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་ལ་དེའི་རྒྱུ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། བསྟན་པ་འདི་ལ་ཡང་སློབ་པ་ལའང་འདི་ནི་ཚིག་བླ་དྭགས་མ་ཡིན་ནོ།། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས། འོན་ཀྱང་འདི་ནི་གང་གི་ཚིག་བླ་དྭགས་ཡིན་པ་དང་། རྒྱུ་གང་གིས་ཡིན་པ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "འདི་ནི་ཟག་པ་ཟད་པ་ལའོ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདི་ལ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ནི་མངོན་སུམ་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཞན་དག་ནི་བརྒྱུད་པ་ལས་ཏེ། གང་དག་གཞུང་ལས་བྱུང་བའོ།། සික්ඛාය සම්මදෙව ආදානං සික්ඛාසමාදානං, තං පනස්සා පාරිපූරියා වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘සික්ඛත්තයපූරණෙ’’ති. සික්ඛාය වා සම්මදෙව ආදිතො පට්ඨාය රක්ඛණං සික්ඛාසමාදානං, තඤ්ච අත්ථතො පූරණෙ පරිච්ඡින්නං අරක්ඛණෙ සබ්බෙන සබ්බං අභාවතො, රක්ඛණෙ ච පරිපූරණතො. බහලච්ඡන්දොති දළ්හච්ඡන්දො. ආයතින්ති අනන්තරානාගතදිවසාදිකාලො අධිප්පෙතො[Pg.259], න අනාගතභවොති ආහ ‘‘අනාගතෙ පුනදිවසාදීසුපී’’ති. සික්ඛං පරිපූරෙන්තස්ස තත්ථ නිවිට්ඨඅත්ථිතා අවිගතපෙමතා, තෙභූමකධම්මානං අනිච්චාදිවසෙන සම්මදෙව නිජ්ඣානං ධම්මනිසාමනාති ආහ ‘‘විපස්සනායෙතං අධිවචන’’න්ති. තණ්හාවිනයනෙති විරාගානුපස්සනාදිවිපස්සනාඤාණානුභාවසිද්ධෙ තණ්හාවික්ඛම්භනෙ. එකීභාවෙති ගණසඞ්ගණිකාකිලෙසසඞ්ගණිකාවිගමසිද්ධෙ විවෙකභාවෙ. වීරියාරම්භෙති සම්මප්පධානවීරියස්ස පග්ගණ්හනෙ, තං පන සබ්බසො වීරියස්ස පරිබ්‍රූහනං හොතීති ආහ ‘‘කායිකචෙතසිකස්ස වීරියස්ස පූරණෙ’’ති. සතියඤ්චෙව නෙපක්කභාවෙ චාති සතොකාරිතාය චෙව සම්පජානකාරිතාය ච. සතිසම්පජඤ්ඤබලෙනෙව වීරියාරම්භො ඉජ්ඣති. දිට්ඨිපටිවෙධෙති සම්මාදිට්ඨියා පටිවිජ්ඣනෙ. තෙනාහ ‘‘මග්ගදස්සනෙ’’ති. සච්චසම්පටිවෙධෙ හි ඉජ්ඣමානෙ මග්ගසම්මාදිට්ඨි සිද්ධා එව හොති. བསླབ་པ་ཡང་དག་པར་བླང་བ་ནི་བསླབ་པ་ཡང་དག་པར་ལེན་པ་སྟེ། དེ་ཡང་འདིའི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། "བསླབ་པ་གསུམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། བསླབ་པ་ཐོག་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཡང་དག་པར་བསྲུང་བ་ནི་བསླབ་པ་ཡང་དག་པར་ལེན་པ་སྟེ། དེ་ཡང་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལ་ངེས་པ་སྟེ། མ་བསྲུངས་ན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་དུ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། བསྲུངས་ན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདུན་པ་མཐུག་པོ་ཞེས་པ་ནི་འདུན་པ་བརྟན་པོའོ།། ཕྱི་མ་ཞེས་པ་ནི་བར་མ་ཆོད་པའི་མ་འོངས་པའི་ཉིན་མོ་ལ་སོགས་པའི་དུས་ལ་དགོངས་ཀྱི། མ་འོངས་པའི་སྐྱེ་བ་ལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "མ་འོངས་པའི་ཉིན་མོ་ཕྱི་མ་ལ་སོགས་པ་ལའང་" ཞེས་གསུངས་སོ།། བསླབ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ལ་དེ་ལ་ཞུགས་པའི་དངོས་པོ་དང་དགའ་བ་མ་བྲལ་བ་ཉིད་དེ། ས་གསུམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པར་ངེས་པར་རྟོག་པ་ནི་ཆོས་ངེས་པར་རྟོག་པ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་ "འདི་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། སྲེད་པ་འདུལ་བ་ལ་ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐུས་གྲུབ་པའི་སྲེད་པ་རྣམ་པར་གནོན་པ་ལའོ།། གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཚོགས་ཀྱི་འདུ་འཛི་དང་ཉོན་མོངས་པའི་འདུ་འཛི་དང་བྲལ་བས་གྲུབ་པའི་དབེན་པའི་དངོས་པོ་ལའོ།། བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་སྤོང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་ལ་སྟེ། དེ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བརྩོན་འགྲུས་རྒྱས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། དྲན་པ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་དངོས་པོ་ལ་ཞེས་པ་ནི། དྲན་པ་དང་ལྡན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ལའོ།། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གྱི་སྟོབས་ཉིད་ཀྱིས་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ།། ལྟ་བ་རྟོགས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བས་རྟོགས་པ་ལའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ལམ་མཐོང་བ་ལ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་འགྲུབ་པ་ན། ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ནི་གྲུབ་པ་ཉིད་དོ།། අසුභානුපස්සනාඤාණෙති දසවිධස්ස, එකාදසවිධස්සාපි වා අසුභස්ස අනුපස්සනාවසෙන පවත්තඤාණෙ. ඉදඤ්හි දුක්ඛානුපස්සනාය පරිචයඤාණං. ආදීනවානුපස්සනාඤාණෙති සඞ්ඛාරානං අනිච්චදුක්ඛවිපරිණාමතාසංසූචිතස්ස ආදීනවස්ස අනුපස්සනාවසෙන පවත්තඤාණෙ. අප්පහීනට්ඨෙනාති මග්ගෙන අසමුච්ඡින්නභාවෙන. අනුසෙන්තීති සන්තානෙ අනු අනු සයන්ති. කාරණලාභෙ හි සති උප්පන්නාරහා කිලෙසා සන්තානෙ අනු අනු සයිතා විය හොන්ති, තස්මා තෙ තදවත්ථා ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්ති. ථාමගතොති ථාමප්පත්තො. ථාමගමනඤ්ච අඤ්ඤෙහි අසාධාරණො කාමරාගාදීනමෙව ආවෙණිකො සභාවො දට්ඨබ්බො. තථා හි වුත්තං අභිධම්මෙ ‘‘ථාමගතානුසයං පජහතී’’ති. කාමරාගො එව අනුසයො කාමරාගානුසයො. යෙ පන ‘‘කාමරාගස්ස අනුසයො කාමරාගානුසයො’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං. න හි කාමරාගවිනිමුත්තො කාමරාගානුසයො නාම කොචි අත්ථි. යදි ‘‘තස්ස බීජ’’න්ති වදෙය්‍යුං, තම්පි තබ්බිනිමුත්තං පරමත්ථතො න උපලබ්භතෙවාති. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. “མི་སྡུག་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་བཅུ་འམ་ཡང་ན་རྣམ་པ་བཅུ་གཅིག་པོའི་མི་སྡུག་པ་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་གོམས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཡིན་ནོ།། “ཉེས་དམིགས་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ། འགྱུར་བའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་མཚོན་པའི་ཉེས་དམིགས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། “མ་སྤངས་པའི་དོན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི། ལམ་གྱིས་རྩ་བ་ནས་མ་བཅད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། “བག་ལ་ཉལ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱུད་ལ་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་གནས་པའོ།། རྒྱུ་རྐྱེན་རྙེད་པ་ན་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་ཉོན་མོངས་རྣམས་རྒྱུད་ལ་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་གནས་པ་ལྟ་བུར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་གནས་སྐབས་དེ་ལྟ་བུ་ལ་“བག་ལ་ཉལ་བ་”ཞེས་བྱའོ།། “མཐུ་བརྟན་པོར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི། མཐུ་ཐོབ་པའོ།། མཐུ་བརྟན་པོར་གྱུར་པ་ནི། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཁོ་ནའི་མ་འདྲེས་པའི་རང་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ཆོས་མངོན་པ་ལས། “མཐུ་བརྟན་པོར་གྱུར་པའི་བག་ལ་ཉལ་བ་སྤོང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཉིད་བག་ལ་ཉལ་བ་ཡིན་པས་“འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་”ཞེས་བྱའོ།། གང་དག་“འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྨྲ་བ་ནི། དེ་དག་གི་རང་གི་བློ་འབའ་ཞིག་གོ། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ལས་ལོགས་སུ་གྱུར་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གལ་ཏེ་“དེའི་ས་བོན་ནོ་”ཞེས་སྨྲ་ན། དེ་ཡང་དེ་ལས་ལོགས་སུ་གྱུར་པ་དོན་དམ་པར་མི་དམིགས་སོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། අධිකරණසමථසත්තකවණ්ණනා རྩོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པ་བདུན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། අධිකරීයන්ති එත්ථාති අධිකරණානි. කෙ අධිකරීයන්ති? සමථා. කථං අධිකරීයන්තීති? සමනවසෙන, තස්මා තෙ තෙසං සමනවසෙන පවත්තන්තීති ආහ [Pg.260] ‘‘අධිකරණානි සමෙන්තී’’තිආදි. උප්පන්නානං උප්පන්නානන්ති උට්ඨිතානං උට්ඨිතානං. සමථත්ථන්ති සමනත්ථං. “འདི་ལ་བྱེད་པས་ན་རྩོད་པ་རྣམས་སོ།།” གང་དག་བྱེད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པ་རྣམས་སོ།། ཇི་ལྟར་བྱེད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཞི་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ནི་དེ་དག་ཞི་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པས་ན། “རྩོད་པ་རྣམས་ཞི་བར་བྱེད་དོ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “སྐྱེས་པ་སྐྱེས་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། བྱུང་བ་བྱུང་བ་རྣམས་སོ།། “ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་བའི་དོན་དུའོ།། ‘‘අට්ඨාරසහි වත්ථූහී’’ති ලක්ඛණවචනමෙතං යථා ‘‘යදි මෙ බ්‍යාධී දාහෙය්‍යුං දාතබ්බමිදමොසධ’’න්ති, තස්මා තෙසු අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන විවදන්තා ‘‘අට්ඨාරසහි වත්ථූහි විවදන්තී’’ති වුච්චන්ති. උපවදනාති අක්කොසො. චොදනාති අනුයොගො. “གཞི་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་མཚན་ཉིད་སྟོན་པའི་ཚིག་སྟེ། དཔེར་ན། “གལ་ཏེ་བདག་ལ་ནད་ཀྱིས་གདུང་བར་གྱུར་ན། སྨན་འདི་སྦྱིན་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ལྟར། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་ནང་ནས་གང་རུང་ཞིག་གིས་རྩོད་པ་བྱེད་པ་ལ། “གཞི་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་རྩོད་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་བྱའོ།། “སྨོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཤེ་བའོ།། “སྐྱོན་བརྗོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྗེས་སུ་འདྲི་བའོ།། අධිකරණස්ස සම්මුඛාව විනයනතො සම්මුඛාවිනයො. සන්නිපතිතපරිසාය ධම්මවාදීනං යෙභුය්‍යතාය යෙභුය්‍යසිකකම්මස්ස කරණං යෙභුය්‍යසිකා. අයන්ති අයං යථාවුත්තා චතුබ්බිධා සම්මුඛතා සම්මුඛාවිනයො නාම. རྩོད་པ་དེ་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་འདུལ་བར་བྱེད་པས་ན་“མངོན་སུམ་དུ་འདུལ་བ་”ཞེས་བྱའོ།། འདུས་པའི་འཁོར་གྱི་ནང་ནས་ཆོས་སྨྲ་བ་རྣམས་མང་བའི་སྒོ་ནས་མང་པོ་ཞིག་གི་ལས་བྱེད་པ་ནི་“མང་པོ་ཞིག་གི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་བྱ་བ་”ཞེས་བྱའོ།། “འདི་ནི་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པ་བཞིའི་མངོན་སུམ་ཉིད་ལ་མངོན་སུམ་དུ་འདུལ་བ་ཞེས་བྱའོ།། සඞ්ඝසාමග්ගිවසෙන සම්මුඛීභාවො, න යථා තථා කාරකපුග්ගලානං සම්මුඛාතා. භූතතාති තච්ඡතා. සච්චපරියායො හි ඉධ ධම්ම-සද්දො ‘‘ධම්මවාදී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.9, 194) විය. විනෙති එතෙනාති විනයො, තස්ස තස්ස අධිකරණස්ස වූපසමනාය භගවතා වුත්තවිධි, තස්ස විනයස්ස සම්මුඛතා විනයසම්මුඛතා. තෙනාහ ‘‘යථා තං…පෙ… සම්මුඛතා’’ති. යෙනාති යෙන පුග්ගලෙන. විවාදවත්ථුසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ පච්චත්ථිකා අත්ථපච්චත්ථිකා. සඞ්ඝසම්මුඛතා පරිහායති සම්මතපුග්ගලෙහෙව වූපසමනතො. དགེ་འདུན་མཐུན་པའི་དབང་གིས་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་ཡིན་གྱི། ལས་བྱེད་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཇི་ལྟར་ཡང་རུང་བར་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། “ཡང་དག་པ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི། བདེན་པ་ཉིད་དོ།། འདིར་“ཆོས་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་“ཆོས་སྨྲ་བ་”ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་བདེན་པའི་རྣམ་གྲངས་སོ།། འདིས་འདུལ་བར་བྱེད་པས་ན་འདུལ་བ་སྟེ། རྩོད་པ་དེ་དང་དེ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཆོ་གའོ།། འདུལ་བ་དེའི་མངོན་སུམ་ཉིད་ནི་འདུལ་བའི་མངོན་སུམ་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཇི་ལྟར་དེ་...བྱས་ནས་...མངོན་སུམ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “གང་གིས་”ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་གང་གིས་སོ།། རྩོད་པའི་གཞིར་གྱུར་པའི་དོན་ལ་ཕྱིར་རྒོལ་བ་ནི་དོན་གྱི་ཕྱིར་རྒོལ་བ་རྣམས་སོ།། དགེ་འདུན་གྱི་མངོན་སུམ་ཉིད་ནི་བསྐོས་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཁོ་ནས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ།། නන්ති විවාදාධිකරණං. ‘‘න ඡන්දාගතිං ගච්ඡතී’’තිආදිනා වුත්තං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං. ගුළ්හකාදීසු අලජ්ජුස්සන්නාය පරිසාය ගුළ්හකො සලාකග්ගාහො කාතබ්බො ලජ්ජුස්සන්නාය විවටකො, බාලුස්සන්නාය සකණ්ණජප්පකො. යස්සා කිරියාය ධම්මවාදිනො බහුතරා, සා යෙභුය්‍යසිකාති ආහ ‘‘ධම්මවාදීනං යෙභුය්‍යතායා’’තිආදි. “དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། རྩོད་པའི་རྩོད་གཞིའོ།། “འདུན་པའི་དབང་གིས་ལོག་པར་མི་འགྲོའོ་”ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པའོ།། གསང་བ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས། ངོ་ཚ་མེད་པ་མང་བའི་འཁོར་ལ་གསང་བའི་སྒོ་ནས་ཐུར་མ་བསྡུ་བར་བྱའོ།། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་མང་བ་ལ་ནི་མངོན་སུམ་དུའོ།། རྨོངས་པ་མང་བ་ལ་ནི་རྣ་བར་ཤུབ་བུས་སོ།། བྱ་བ་གང་ལ་ཆོས་སྨྲ་བ་རྣམས་མང་བ་དེ་ནི་མང་པོ་ཞིག་གི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པ་ཡིན་པས། “ཆོས་སྨྲ་བ་རྣམས་མང་བའི་སྒོ་ནས་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ‘‘චතූහි සමථෙහි සම්මතී’’ති ඉදං සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන වුත්තං. තත්ථ පන ද්වීහි ද්වීහි එව වූපසමනං දට්ඨබ්බං. එවං විනිච්ඡිතන්ති සචෙ ආපත්ති නත්ථි, උභො ඛමාපෙත්වා, අථ අත්ථි, ආපත්තිං දස්සෙත්වා රොපනවසෙන විනිච්ඡිතං. පටිකම්මං පන ආපත්තාධිකරණසමථෙ පරතො ආගමිස්සති. “ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པ་བཞིས་ཞི་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་བསྡུ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ནི་གཉིས་གཉིས་ཁོ་ནས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ།། “དེ་ལྟར་རྣམ་པར་གཏན་ལ་ཕབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་ལྟུང་བ་མེད་ན། གཉིས་ཀ་བཟོད་པར་གསོལ་ཏེ། གལ་ཏེ་ཡོད་ན། ལྟུང་བ་བསྟན་ནས་གཞག་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་གཏན་ལ་ཕབ་པའོ།། ཕྱིར་བཅོས་པ་ནི་ལྟུང་བའི་རྩོད་པ་ཞི་བར་བྱེད་པ་ལས་འོག་ནས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ།། න සමණසාරුප්පං අස්සාමණකං, සමණෙහි අකත්තබ්බං, තස්මිං. අජ්ඣාචාරෙ වීතික්කමෙ සති. དགེ་སྦྱོང་དང་མི་མཐུན་པ་ནི་དགེ་སྦྱོང་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཏེ། དགེ་སྦྱོང་རྣམས་ཀྱིས་མི་བྱ་བ་དེ་ལའོ།། “ལྷག་པར་སྤྱོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། འགལ་བར་བྱས་པ་ཡོད་པ་ནའོ།། පටිචරතොති [Pg.261] පටිච්ඡාදෙන්තස්ස. පාපුස්සන්නතාය පාපියො, පුග්ගලො, තස්ස කත්තබ්බකම්මං තස්ස පාපියසිකං. සම්මුඛාවිනයෙනෙව වූපසමො නත්ථි පටිඤ්ඤාය තථාරූපාය, ඛන්තියා වා විනා අවූපසමනතො. “གསང་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། འཆབ་པར་བྱེད་པའོ།། སྡིག་པ་མང་བའི་ཕྱིར་སྡིག་ཅན་ཏེ། གང་ཟག་གོ། དེ་ལ་བྱ་བའི་ལས་ནི་དེའི་“སྡིག་ཅན་གྱི་ལས་”སོ།། མངོན་སུམ་དུ་འདུལ་བ་ཁོ་ནས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཡོད་ཀྱི། དེ་ལྟ་བུའི་ཁས་བླངས་པ་དང་། བཟོད་པ་མེད་པར་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བར་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། එත්ථාති ආපත්තිදෙසනාය. පටිඤ්ඤාතෙ ආපන්නභාවාදිකෙ කරණං කිරියා ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාසී’’ති, පරිවාසදානාදිවසෙන ච පවත්තං වචීකම්මං පටිඤ්ඤාතකරණං. “འདི་ལ་”ཞེས་པ་ནི། ལྟུང་བ་བཤགས་པ་ལའོ།། ལྟུང་བར་གྱུར་པ་ལ་སོགས་པ་ཁས་བླངས་པ་ལ་བྱ་བའི་ལས་ནི། “ཕྱིན་ཆད་སྡོམ་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་དང་། སྤོ་མགུ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ངག་གི་ལས་ནི་“ཁས་བླངས་ནས་བྱ་བ་”ཞེས་བྱའོ།། යථානුරූපන්ති ‘‘ද්වීහි සමථෙහි චතූහි තීහි එකෙනා’’ති එවං වුත්තනයෙන යථානුරූපං. එත්ථාති ඉමස්මිං සුත්තෙ, ඉමස්මිං වා සමථවිචාරෙ. විනිච්ඡයනයොති විනිච්ඡයෙ නයමත්තං. තෙනාහ ‘‘විත්ථාරො පනා’’තිආදි. සමන්තපාසාදිකායං විනයට්ඨකථාය (චූළව. අට්ඨ. 184-187) වුත්තො, තස්මා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති අධිප්පායො. “མཐུན་པར་”ཞེས་པ་ནི། “ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པ་གཉིས་སམ། བཞིའམ། གསུམ་མམ། གཅིག་གིས་སོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མཐུན་པར་རོ།། “འདི་ལ་”ཞེས་པ་ནི། མདོ་འདི་ལའམ། ཡང་ན་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའི་དཔྱད་པ་འདི་ལའོ།། “གཏན་ལ་དབབ་པའི་ཚུལ་”ཞེས་པ་ནི། གཏན་ལ་དབབ་པའི་ཚུལ་ཙམ་མོ།། དེའི་ཕྱིར་“རྒྱས་པར་ནི་...”ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། ཀུན་ནས་མཛེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་འདུལ་བའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ་སྙམ་པའི་དགོངས་པའོ།། සත්තකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཚན་པ་བདུན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། නිට්ඨිතා ච දුතියභාණවාරවණ්ණනා. བཟླས་པའི་ཐེངས་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ཡང་རྫོགས་སོ།། අට්ඨකවණ්ණනා ཚན་པ་བརྒྱད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། 333. අයාථාවාති න යාථාවා. අනිය්‍යානිකතාය මිච්ඡාසභාවා. විපරීතවුත්තිකතාය යාථාවා. නිය්‍යානිකතාය සම්මාසභාවා අවිපරීතවුත්තිකා. ༣༣༣. “ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་མ་ཡིན་པའོ།། ངེས་པར་འབྱུང་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལོག་པའི་རང་བཞིན་ནོ།། ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། “ཡང་དག་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་ནོ།། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པའི་རང་བཞིན་ཏེ། ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་འཇུག་པའོ།། 334. කුච්ඡිතං සීදතීති කුසීතො ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා. යස්ස ධම්මස්ස වසෙන පුග්ගලො ‘‘කුසීතො’’ති වුච්චති, සො කුසීතභාවො ඉධ කුසීත-සද්දෙන වුත්තො. විනාපි හි භාවජොතනං සද්දං භාවත්ථො විඤ්ඤායති යථා ‘‘පටස්ස සුක්ක’’න්ති, තස්මා කුසීතභාවවත්ථූනීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කොසජ්ජකාරණානීති අත්ථො’’ති. කම්මං නාම සමණසාරුප්පං ඊදිසන්ති ආහ ‘‘චීවරවිචාරණාදී’’ති. වීරියන්ති පධානවීරියං, තං පන චඞ්කමනවසෙන කරණෙ ‘‘කායික’’න්තිපි වත්තබ්බතං ලභතීති ආහ ‘‘දුවිධම්පී’’ති. පත්තියාති පාපුණනත්ථං. ඔසීදනන්ති භාවනානුයොගෙ සඞ්කොචො. මාසෙහි ආචිතං නිචිතං වියාති මාසාචිතං, තං මඤ්ඤෙ. යස්මා [Pg.262] මාසා තින්තාවිසෙසෙන ගරුකා හොන්ති, තස්මා ‘‘යථා තින්තමාසො’’තිආදි වුත්තං. වුට්ඨිතො හොති ගිලානභාවාති අධිප්පායො. ༣༣༤. “སྨད་པར་བྱ་བ་ལ་བྱིང་བས་ན་ལེ་ལོ་ཅན་”ཞེས་བྱ་སྟེ། ད་ཡིག་ཏ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའོ།། ཆོས་གང་གི་དབང་གིས་གང་ཟག་ལ་“ལེ་ལོ་ཅན་”ཞེས་བྱ་བ་དེའི་ལེ་ལོའི་དངོས་པོ་ནི། འདིར་“ལེ་ལོ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་གསུངས་སོ།། དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒྲ་མེད་པར་ཡང་དངོས་པོའི་དོན་ཤེས་པར་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན། “རས་ཀྱི་དཀར་པོ་”ཞེས་པ་ལྟར། དེའི་ཕྱིར་ལེ་ལོའི་དངོས་པོའི་གཞི་རྣམས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་“ལེ་ལོའི་རྒྱུ་རྣམས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ལས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགེ་སྦྱོང་དང་མཐུན་པ་འདི་ལྟ་བུ་སྟེ། “ཆོས་གོས་འཚེམ་པ་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “བརྩོན་འགྲུས་”ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་འཛིན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཏེ། དེ་ཡང་འཆག་པའི་དབང་གིས་བྱེད་པ་ན་“ལུས་ཀྱི་”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པར་འོས་པས། “རྣམ་པ་གཉིས་ཀའང་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཐོབ་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། རྟོགས་པར་བྱ་བའི་དོན་དུའོ།། “བྱིང་བ་”ཞེས་པ་ནི། སྒོམ་པ་ལ་སྦྱོར་བ་ན་ཞུམ་པའོ།། སྲན་མ་བསགས་ཤིང་སྤུངས་པ་ལྟ་བུ་ནི་“སྲན་མ་བསགས་པ་”སྟེ། དེ་ལྟར་སེམས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་སྲན་མ་རྣམས་བརླན་པའི་བྱེ་བྲག་གིས་ལྕི་བར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་“ཇི་ལྟར་སྲན་མ་བརླན་པ་...”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ནད་ཀྱི་དངོས་པོ་ལས་ལངས་པ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་དགོངས་པའོ།། 335. තෙසන්ති ආරම්භවත්ථූනං. ඉමිනාව නයෙනාති ඉමිනා කුසීතවත්ථූසු වුත්තෙනෙව නයෙන. ‘‘දුවිධම්පි වීරියං ආරභතී’’තිආදිනා, ‘‘ඉදං පඨමන්ති ඉදං හන්දාහං වීරියං ආරභාමීති එවං භාවනාය අබ්භුස්සහනං පඨමං ආරම්භවත්ථූ’’තිආදිනා ච අත්ථො වෙදිතබ්බො. යථා තථා පඨමං පවත්තං අබ්භුස්සහනඤ්හි උපරි වීරියාරම්භස්ස කාරණං හොති. අනුරූපපච්චවෙක්ඛණාසහිතානි හි අබ්භුස්සහනානි, තම්මූලකානි වා පච්චවෙක්ඛණානි අට්ඨ ආරම්භවත්ථූනි වෙදිතබ්බානි. ༣༣༥. “དེ་དག་གི་”ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའི་གཞི་རྣམས་ཀྱིའོ།། “ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི། ལེ་ལོའི་གཞི་རྣམས་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། “རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་མོ་”ལ་སོགས་པ་དང་། “འདི་ནི་དང་པོ་སྟེ། ཀྱེ་མ་བདག་གིས་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམ་པར་བྱའོ་ཞེས་དེ་ལྟར་སྒོམ་པ་ལ་སྤྲོ་བ་ནི་དང་པོའི་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའི་གཞིའོ་”ལ་སོགས་པས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཇི་ལྟར་ཡང་རུང་སྟེ་དང་པོར་བྱུང་བའི་སྤྲོ་བ་ནི་གོང་ནས་གོང་དུ་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའི་རྒྱུ་རུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། མཐུན་པའི་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་བཅས་པའི་སྤྲོ་བ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་དེ་ཉིད་ལ་རྩ་བ་བྱས་པའི་སོ་སོར་རྟོག་པ་རྣམས་ནི་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའི་གཞི་བརྒྱད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། 336. ආසජ්ජාති යස්ස දෙති, තස්ස ආමොදනහෙතු තෙන සමාගමනිමිත්තං. තෙනාහ ‘‘එත්ථ ආසාදනං දානකාරණං නාමා’’ති. භයාති භයහෙතු. නනු භයං නාම ලද්ධුකාමතා රාගාදයො විය චෙතනාය අවිසුද්ධිකරං, තං කස්මා ඉධ ගහිතන්ති? න ඉදං තාදිසං චොරභයාදිං සන්ධාය වුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. අදාසි මෙති යං පුබ්බෙ කතං උපකාරං චින්තෙත්වා දීයති, තං සන්ධාය වුත්තං. දස්සති මෙති පච්චුපකාරාසීසාය යං දීයති, තං සන්ධාය වදති. සාහු දානන්ති ‘‘දානං නාමෙතං පණ්ඩිතපඤ්ඤත්ත’’න්ති සාධුසමාචාරෙ ඨත්වා දෙති. අලඞ්කාරත්ථන්ති උපසොභනත්ථං. පරිවාරත්ථන්ති පරික්ඛාරත්ථං. දානඤ්හි දත්වා තං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පාමොජ්ජපීතිසොමනස්සාදයො උප්පජ්ජන්ති, ලොභදොසඉස්සාමච්ඡෙරාදයො විදූරී භවන්ති. ඉදානි දානං අනුකූලධම්මපරිබ්‍රූහනෙන, පච්චනීකධම්මවිදූරීභාවකරණෙන ච භාවනාචිත්තස්ස උපසොභනාය ච පරික්ඛාරාය ච හොතීති ‘‘අලඞ්කාරත්ථං, පරිවාරත්ථඤ්ච දෙතී’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘දානඤ්හි චිත්තං මුදුකං කරොතී’’තිආදි. මුදුචිත්තො හොති ලද්ධා දායකෙ ‘‘ඉමිනා මය්හං සඞ්ගහො කතො’’ති, දාතාපි ලද්ධරි. තෙන වුත්තං ‘‘උභින්නම්පි චිත්තං මුදුකං කරොතී’’ති. ༣༣༦. “མཉེས་པར་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། གང་ལ་སྦྱིན་པ་དེ་དགའ་བར་བྱ་བའི་རྒྱུ་དང་། དེ་དང་ཕྲད་པའི་མཚན་མའོ།། དེའི་ཕྱིར་“འདིར་མཉེས་པར་བྱེད་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་རྒྱུ་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “འཇིགས་པ་ལས་”ཞེས་པ་ནི། འཇིགས་པའི་རྒྱུ་ལས་སོ།། འཇིགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐོབ་པར་འདོད་པ་དང་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་སེམས་པ་མི་དག་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ན། དེ་ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་བཟུང་ཞེ་ན། འདི་ནི་ཇག་པའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་དེ་ལྟ་བུ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལ་...”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “བདག་ལ་བྱིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་བྱས་པའི་ཕན་འདོགས་པ་ལ་བསམས་ནས་སྦྱིན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། “བདག་ལ་སྦྱིན་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་ཕན་འདོགས་པར་རེ་བས་སྦྱིན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས་སྨྲའོ།། “སྦྱིན་པ་ནི་ལེགས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། “སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་མཁས་པས་བཅས་པའོ་”ཞེས་དམ་པའི་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་ནས་སྦྱིན་པའོ།། “རྒྱན་གྱི་དོན་དུ་”ཞེས་པ་ནི། མཛེས་པར་བྱ་བའི་དོན་དུའོ།། “ཡོ་བྱད་ཀྱི་དོན་དུ་”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་མཁོ་བའི་དོན་དུའོ།། སྦྱིན་པ་བྱིན་ནས་དེ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ན། མགུ་བ་དང་། དགའ་བ། ཡིད་བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་ཞིང་། བརྣབ་སེམས་དང་། གནོད་སེམས་དང་། ཕྲག་དོག་དང་། སེར་སྣ་ལ་སོགས་པ་རིང་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། ད་ནི་སྦྱིན་པ་ནི་མཐུན་པའི་ཆོས་རྒྱས་པར་བྱེད་པ་དང་། མི་མཐུན་པའི་ཆོས་རིང་དུ་བྱེད་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས། སྒོམ་པའི་སེམས་མཛེས་པར་བྱ་བ་དང་ཉེ་བར་མཁོ་བའི་ཕྱིར་འགྱུར་བས། “རྒྱན་གྱི་དོན་དང་ཡོ་བྱད་ཀྱི་དོན་དུ་སྦྱིན་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་“སྦྱིན་པས་ནི་སེམས་འཇམ་པོར་བྱེད་དོ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ལེན་པ་པོ་ནི་སྦྱིན་པ་པོ་ལ་“འདིས་བདག་ལ་ཟང་ཟིང་གི་བསྡུ་བར་བྱས་སོ་”ཞེས་སེམས་འཇམ་པོར་འགྱུར་ལ། སྦྱིན་པ་པོ་ཡང་ལེན་པ་པོ་ལའོ།། དེས་ན་“གཉིས་ཀའི་སེམས་ཀྱང་འཇམ་པོར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། අදන්තදමනන්ති අදන්තා අනස්සවාපිස්ස දානෙන දන්තා අස්සවා හොන්ති වසෙ වත්තන්ති. අදානං දන්තදූසකන්ති අදානං පන පුබ්බෙ දන්තානං අස්සවානම්පි විඝාතුප්පාදනෙන චිත්තං දූසෙති. උන්නමන්ති දායකා, පියංවදා ච පරෙසං ගරුචිත්තීකාරට්ඨානතාය[Pg.263]. නමන්ති පටිග්ගාහකා දානෙන, පියවාචාය ලද්ධසඞ්ගහා සඞ්ගාහකානං. “མ་དུལ་བ་འདུལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། མ་དུལ་བ་དང་མི་ཉན་པ་རྣམས་ཀྱང་སྦྱིན་པས་དུལ་བ་དང་ཉན་པར་འགྱུར་ཞིང་དབང་དུ་འགྱུར་བའོ།། “མི་སྦྱིན་པ་ནི་དུལ་བ་གནོད་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། མི་སྦྱིན་པས་ནི་སྔོན་དུལ་བ་དང་ཉན་པ་རྣམས་ལའང་གནོད་པ་བསྐྱེད་པས་སེམས་སླད་པར་བྱེད་པའོ།། སྦྱིན་པ་པོ་རྣམས་ནི་གཞན་གྱིས་བཀུར་སྟི་བྱ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་མཐོ་བར་འགྱུར་ཞིང་སྙན་པར་སྨྲ་བར་འགྱུར་རོ།། ལེན་པ་པོ་རྣམས་ནི་སྦྱིན་པ་དང་སྙན་པར་སྨྲ་བས་བསྡུ་བར་བྱས་ཤིང་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པས་འདུད་པར་འགྱུར་རོ།། චිත්තාලඞ්කාරදානමෙව උත්තමං අනුපක්කිලිට්ඨතාය, සුපරිසුද්ධතාය, ගුණවිසෙසපච්චයතාය ච. སེམས་ཀྱི་རྒྱན་གྱི་སྦྱིན་པ་ཉིད་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་ཉིད་དང་། ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་དང་། ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ།། 337. දානපච්චයාති දානකාරණා, දානමයපුඤ්ඤස්ස කතත්තා උපචිතත්තාති අත්ථො. උපපත්තියොති මනුස්සෙසු, දෙවෙසු ච නිබ්බත්තියො. ඨපෙතීති එකවාරමෙව අනුප්පජ්ජිත්වා යථා උපරූපරි තෙනෙවාකාරෙන පවත්තති, එවං ඨපෙති. තදෙව චස අධිට්ඨානන්ති ආහ ‘‘තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. වඩ්ඪෙතීති බ්‍රූහෙති, න හාපෙති. විමුත්තන්ති අධිමුත්තං, නින්නං පොණං පබ්භාරන්ති අත්ථො. විමුත්තන්ති වා විසිට්ඨං. නිප්පරියායතො උත්තරි නාම පණීතං මජ්ඣෙපි හීනමජ්ඣිමවිභාගස්ස ලබ්භනතොති වුත්තං ‘‘උත්තරි අභාවිතන්ති තතො උපරි මග්ගඵලත්ථාය අභාවිත’’න්ති. සංවත්තති තථා පණිහිතං දානමයචිත්තං. යං පන පාළියං ‘‘තඤ්ච ඛො’’තිආදි වුත්තං, තං තත්‍රූපපත්තියා විබන්ධකාරදුස්සීල්‍යාභාවදස්සනපරං දට්ඨබ්බං, න දානමයස්ස පුඤ්ඤස්ස කෙවලස්ස තංසංවත්තනතාදස්සනපරන්ති දට්ඨබ්බං. ༣༣༧. “སྦྱིན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པའི་རྒྱུ་ལས་ཏེ། སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “སྐྱེ་བ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་སྐྱེ་བའོ།། “འཇོག་གོ་”ཞེས་པ་ནི། ལན་ཅིག་ཁོ་ནར་མ་སྐྱེས་པར་ཇི་ལྟར་གོང་ནས་གོང་དུ་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་འཇུག་པ་དེ་ལྟར་འཇོག་པའོ།། དེ་ཉིད་ནི་གནས་པ་ཡིན་པས་“དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “འཕེལ་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱས་པར་བྱེད་པ་སྟེ། ཉམས་པར་མི་བྱེད་པའོ།། “རྣམ་པར་གྲོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། མོས་པ་སྟེ། གཞོལ་བ་དང་། འབབ་པ། བབས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན་“རྣམ་པར་གྲོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའོ།། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་གོང་མ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གྱ་ནོམ་པ་སྟེ། དབུས་སུའང་དམན་པ་དང་། བར་མའི་དབྱེ་བ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་“གོང་མ་མ་བསྒོམས་པ་ནི་དེའི་གོང་དུ་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་དོན་དུ་མ་བསྒོམས་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་སྨོན་ལམ་བཏབ་པའི་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་སེམས་ནི་ཉེ་བར་འགྱུར་རོ།། ལུང་ལས་“དེ་ཡང་ཁོ་ན་...”ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། དེར་སྐྱེ་བ་ལ་གེགས་བྱེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་མེད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རིག་པར་བྱ་ཡི། སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་འབའ་ཞིག་དེ་ལྟར་འགྱུར་བར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ།། සමුච්ඡින්නරාගස්සාති සමුච්ඡින්නකාමරාගස්ස. තස්ස හි සියා බ්‍රහ්මලොකෙ උපපත්ති, න සමුච්ඡින්නභවරාගස්ස. වීතරාගග්ගහණෙන චෙත්ථ කාමෙසු වීතරාගතා අධිප්පෙතා, යාය බ්‍රහ්මලොකූපපත්ති සියා. තෙනාහ ‘‘දානමත්තෙනෙවා’’තිආදි. යදි එවං දානං තත්ථ කිං අත්ථියන්ති ආහ ‘‘දානං පනා’’තිආදි. දානෙන මුදුචිත්තොති බද්ධාඝාතෙ වෙරීපුග්ගලෙපි අත්තනො දානසම්පටිච්ඡනෙන මුදුභූතචිත්තො. “ཀུན་ཏུ་ཆད་པའི་འདོད་ཆགས་ཅན་གྱི་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་ཆད་པའི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཅན་གྱིའོ། །འདི་ལྟར་ཁོ་ལ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བ་ཡོད་སྲིད་ཀྱི། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀུན་ཏུ་ཆད་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འདིར་“འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་”ཞེས་བཟུང་བས་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ཉིད་དུ་དགོངས་ཏེ། གང་གིས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“སྦྱིན་པ་ཙམ་གྱིས་ཉིད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་དེར་སྦྱིན་པ་ལ་དགོས་པ་ཅི་ཡོད་ཅེ་ན། “སྦྱིན་པ་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“སྦྱིན་པས་སེམས་མཉེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི། ཁོན་དུ་འཛིན་པ་བཅངས་པའི་དགྲ་བོའི་གང་ཟག་ལ་ཡང་རང་གི་སྦྱིན་པ་དང་ལེན་བྱས་པས་སེམས་མཉེན་པོར་གྱུར་པའོ། ། පරිසීදති පරිතො ඉතො චිතො ච සමාගච්ඡතීති පරිසා, සමූහො. “འདི་དང་འདི་ནས་མཐའ་སྐོར་དུ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདུ་བས་ན་འཁོར་ཏེ། ཚོགས་པའོ། །” ලොකස්ස ධම්මාති සත්තලොකස්ස අවස්සම්භාවී ධම්මා. තෙනාහ ‘‘එතෙහි මුත්තො නාම නත්ථී’’තිආදි. යස්මා තෙ ලොකධම්මා අපරාපරං කදාචි ලොකං අනුපතන්ති, කදාචි තෙ ලොකො, තස්මා තඤ්චෙත්ථ අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අට්ඨිමෙ’’ති සුත්තපදං (අ. නි. 8.6) ආහරි. ඝාසච්ඡාදනාදීනං ලද්ධි ලාභො, තානි එව වා ලද්ධබ්බතො ලාභො. තදභාවො අලාභො. ලාභග්ගහණෙන [Pg.264] චෙත්ථ තබ්බිසයො අනුරොධො ගහිතො, අලාභග්ගහණෙන විරොධො. යස්මා ලොහිතෙ සති තදුපඝාතවසෙන පුබ්බො විය අනුරොධෙ සති විරොධො ලද්ධාවසරො එව හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘ලාභෙ ආගතෙ අලාභො ආගතො එවා’’ති. එස නයො යසාදීසුපි. “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་གདོན་མི་ཟ་བར་འབྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“འདི་དག་ལས་ཐར་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་དེ་དག་ནི་རེས་འགའ་འཇིག་རྟེན་གྱི་རྗེས་སུ་ཕྱོགས་ཤིང་། རེས་འགའ་འཇིག་རྟེན་དེ་དག་གི་རྗེས་སུ་འབྲང་བས། དེའི་ཕྱིར་འདིར་དོན་དེ་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ན། “འདི་དག་བརྒྱད་དོ་”ཞེས་བྱ་བའི་མདོའི་ཚིག་དྲངས་སོ། །ཟས་དང་གོས་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པ་ནི་རྙེད་པ་སྟེ། ཡང་ན་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དེ་དག་ཉིད་རྙེད་པའོ། །དེ་མེད་པ་ནི་མ་རྙེད་པའོ། །འདིར་“རྙེད་པ་”ཞེས་བཟུང་བས་ནི་དེའི་ཡུལ་ལ་རྗེས་སུ་མཐུན་པ་བཟུང་ལ། “མ་རྙེད་པ་”ཞེས་བཟུང་བས་ནི་ཁོང་ཁྲོ་བ་བཟུང་ངོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཁྲག་ཡོད་པ་ན། དེ་ཉམས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་རྣག་འབྱུང་བ་བཞིན། རྗེས་སུ་མཐུན་པ་ཡོད་པ་ན། ཁོང་ཁྲོ་བས་སྐབས་རྙེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “རྙེད་པ་འོངས་པ་ན་མ་རྙེད་པ་ཡང་འོངས་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་འདི་ནི་གྲགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། ། අට්ඨකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. “བརྒྱད་ཀྱི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། །” නවකවණ්ණනා “དགུ་པའི་བཤད་པ།” 340. වසති තත්ථ ඵලං තන්නිමිත්තකතාය පවත්තතීති වත්ථු, කාරණන්ති වුත්තොවායමත්ථො. තෙනාහ ‘‘ආඝාතවත්ථූනීති ආඝාතකාරණානී’’ති. කොපො නාමායං යස්මිං වත්ථුස්මිං උප්පජ්ජති, න තත්ථ එකවාරමෙව උප්පජ්ජති, අථ ඛො පුනපි උප්පජ්ජතෙවාති වුත්තං ‘‘බන්ධතී’’ති. අථ වා යො පච්චයවිසෙසෙන උප්පජ්ජමානො ආඝාතො සවිසයෙ බද්ධො විය න විගච්ඡති, පුනපි උප්පජ්ජෙය්‍යෙව, තං සන්ධායාහ ‘‘ආඝාතං බන්ධතී’’ති. තං පනස්ස පච්චයවසෙන නිබ්බත්තනං උප්පාදනමෙවාති වුත්තං ‘‘කරොති උප්පාදෙතී’’ති. ༣༤༠. “འབྲས་བུ་དེ་ལ་གནས་པའམ། དེ་རྒྱུ་མཚན་དུ་བྱས་ནས་འཇུག་པས་ན་གཞི་སཏེ། རྒྱུ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དོན་འདི་ཉིད་བཤད་ཟིན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཀྱི་གཞི་རྣམས་ནི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཀྱི་རྒྱུ་རྣམས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁོང་ཁྲོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་གཞི་གང་ལ་སྐྱེ་བ་ན། དེར་ལན་ཅིག་ཙམ་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “འཆིང་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། རྐྱེན་གྱི་ཁྱད་པར་ལས་སྐྱེ་བའི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་གང་ཞིག རང་གི་ཡུལ་ལ་བཅིངས་པ་བཞིན་དུ་མི་བྲལ་བར་ཡང་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ལ་དགོངས་ནས། “ཀུན་ནས་མནར་སེམས་འཆིང་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་དེ་སྐྱེ་བར་བྱེད་པ་ནི་བསྐྱེད་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བྱེད་དམ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །” තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති එත්ථ තන්ති කිරියාපරාමසනං, පදජ්ඣාහාරෙන ච අත්ථො වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘තං අනත්ථචරණං මා අහොසී’’තිආදිමාහ. කෙන කාරණෙන ලද්ධබ්බං නිරත්ථකභාවතො. කම්මස්සකා හි සත්තා, තෙ කස්ස රුචියා දුක්ඛිතා, සුඛිතා වා භවන්ති, තස්මා කෙවලං තස්මිං මය්හං කුජ්ඣනමත්තං එවාති අධිප්පායො. අථ වා තං කොපකරණමෙත්ථ පුග්ගලෙ කුතො ලබ්භා පරමත්ථතො කුජ්ඣිතබ්බස්ස, කුජ්ඣනකස්ස ච අභාවතො. සඞ්ඛාරමත්තඤ්හෙතං, යදිදං ඛන්ධපඤ්චකං. යං ‘‘සත්තො’’ති වුච්චති, තෙ සඞ්ඛාරා ඉත්තරකාලා ඛණිකා, කස්ස කො කුජ්ඣතීති අත්ථො. ලාභා නාම කෙ සියුං අඤ්ඤත්‍ර අනුප්පත්තිතො. “འདིར་“དེ་ནི་འདིར་གང་ལས་ཐོབ་”ཅེས་པ་ལ། “དེ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱ་བ་ལ་གོ་ཞིང་། ཚིག་ཁ་སྐོང་བའི་སྒོ་ནས་དོན་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “དོན་མེད་པར་སྤྱོད་པ་དེ་མ་བྱུང་ཞིག་”ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །རྒྱུ་མཚན་གང་གིས་ཐོབ་པར་བྱ་སྟེ། དོན་མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ལས་རང་གིར་བྱེད་པ་ཡིན་ན། དེ་དག་སུའི་འདོད་པས་བདེ་བ་འམ་སྡུག་བསྔལ་བར་འགྱུར། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་བདག་ཁོང་ཁྲོ་བ་ཙམ་དུ་ཟད་དོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ། །ཡང་ན། དོན་དམ་པར་ཁོང་ཁྲོ་བར་བྱ་བའི་ཡུལ་དང་ཁོང་ཁྲོ་བ་པོ་གཉིས་ཀ་མེད་པའི་ཕྱིར། འདིར་གང་ཟག་ལ་ཁོང་ཁྲོ་བའི་རྒྱུ་མཚན་དེ་གང་ལས་ཐོབ་པར་འགྱུར། འདི་ནི་འདུ་བྱེད་ཙམ་སྟེ། གང་འདི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་ཉིད་དོ། །གང་ལ་“སེམས་ཅན་”ཞེས་བྱ་བ་དེ། འདུ་བྱེད་དེ་དག་ནི་གནས་སྐབས་ཐུང་ངུ་དང་སྐད་ཅིག་མ་ཡིན་པས། སུ་ཞིག་ལ་སུ་ཞིག་ཁོང་ཁྲོ་བར་བྱེད་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །མ་ཐོབ་པ་ལས་གཞན་པའི་རྙེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཅི་ཞིག་ཡོད། །” 341. සත්තා ආවසන්ති එතෙසූති සත්තාවාසා. නානත්තකායා නානත්තසඤ්ඤී ආදිභෙදා සත්තනිකායා. යස්මා තෙ තෙ සත්තනිකායා තප්පරියාපන්නානං සත්තානං තාය එව තප්පරියාපන්නතාය ආධාරො විය වත්තබ්බතං අරහන්ති සමුදායාධාරතාය අවයවස්ස යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති[Pg.265], තස්මා ‘‘සත්තානං ආවාසා, වසනට්ඨානානීති අත්ථො’’ති වුත්තං. සුද්ධාවාසාපි සත්තාවාසොව ‘‘න සො, භික්ඛවෙ, සත්තාවාසො සුලභරූපො, යො මයා අනාවුත්ථපුබ්බො ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා අඤ්ඤත්‍ර සුද්ධාවාසෙහි දෙවෙහී’’ති වචනතො. යදි එවං කස්මා ඉධ න ගහිතාති තත්ථ කාරණමාහ ‘‘අසබ්බකාලිකත්තා’’තිආදි. වෙහප්ඵලො පන චතුත්ථංයෙව සත්තාවාසං භජතීති දට්ඨබ්බං. ༣༤༡. “སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་དག་ལ་གནས་པས་ན་སེམས་ཅན་གྱི་གནས་རྣམས་སོ། །ལུས་ཐ་དད་པ་དང་འདུ་ཤེས་ཐ་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་སེམས་ཅན་གྱི་རིས་རྣམས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་གྱི་རིས་དེ་དང་དེ་དག་ནི། དེར་གཏོགས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་དེར་གཏོགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྟེན་ལྟ་བུར་བརྗོད་པར་འོས་ཏེ། ཚོགས་པ་ནི་ཡན་ལག་གི་རྟེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དཔེར་ན་“ཤིང་ལ་ཡལ་ག་”ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“སེམས་ཅན་གྱི་གནས་ཏེ། གནས་པའི་ས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གནས་གཙང་མའི་རིས་ཀྱང་སེམས་ཅན་གྱི་གནས་ཉིད་ཡིན་ཏེ། “དགེ་སློང་དགོངས་ཞིག གནས་གཙང་མའི་ལྷ་རྣམས་མ་གཏོགས་པར། བདག་གིས་བསྐལ་པ་རིང་པོ་འདིར་སྔོན་མ་གནས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་གནས་དེ་ནི་རྙེད་པར་སླ་བ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་མ་བཟུང་ཞེ་ན། དེའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་“དུས་ཐམས་ཅད་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འབྲས་བུ་ཆེ་བའི་ལྷ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་གནས་བཞི་པ་ཉིད་ལ་གཏོགས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །” 342. ඔපසමිකොති වට්ටදුක්ඛස්ස උපසමාවහො, තං පන වට්ටදුක්ඛං කිලෙසෙසු උපසන්තෙසු උපසමති, න අඤ්ඤථා, තස්මා ‘‘කිලෙසූපසමකරො’’ති වුත්තං. තක්කරං සම්බොධං ගමෙතීති සම්බොධගාමී. ༣༤༢. “ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པ་སྟེ། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དེ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ན་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་བྱེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་བྱང་ཆུབ་ཏུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པའོ། །” යස්මිං දෙවනිකායෙ ධම්මදෙසනා න වියුජ්ජති සවනස්සෙව අභාවතො, සො පාළියං ‘‘දීඝායුකො දෙවනිකායො’’ති අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘අසඤ්ඤභවං වා අරූපභවං වා’’ති. “ལྷའི་རིས་གང་དུ་ཐོས་པ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་ཆོས་སྟོན་པ་མི་འཇུག་པ་དེ་ནི། གཞུང་ལས་“ཚེ་རིང་པོའི་ལྷའི་རིས་”ཞེས་དགོངས་ཏེ། “འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དམ། གཟུགས་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །” 343. අනුපුබ්බතො විහරිතබ්බාති අනුපුබ්බවිහාරා. අනුපටිපාටියාති අනුක්කමෙන. සමාපජ්ජිතබ්බවිහාරාති සමාපජ්ජිත්වා සමඞ්ගිනො හුත්වා විහරිතබ්බවිහාරා. ༣༤༣. “མཐར་གྱིས་གནས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མཐར་གྱིས་གནས་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་སོ། །“གོ་རིམ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་རིམ་པ་བཞིན་ནོ། །སྙོམས་པར་འཇུག་པར་བྱ་བའི་གནས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ་གནས་པར་བྱ་བའི་གནས་རྣམས་སོ། །” 344. අනුපුබ්බනිරොධාති අනුපුබ්බෙන අනුක්කමෙන පවත්තෙතබ්බනිරොධා. තෙනාහ ‘‘අනුපටිපාටියා නිරොධා’’ති. ༣༤༤. “མཐར་གྱིས་འགོག་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། མཐར་གྱིས་རིམ་པ་བཞིན་དུ་འཇུག་པར་བྱ་བའི་འགོག་པ་རྣམས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“གོ་རིམ་བཞིན་དུ་འགོག་པ་རྣམས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །” නවකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. “དགུ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། །” දසකවණ්ණනා “བཅུ་པའི་བཤད་པ།” 345. යෙහි සීලාදීහි සමන්නාගතො භික්ඛු ධම්මසරණතාය ධම්මෙනෙව නාථති ඊසති අභිභවතීති නාථොති වුච්චති, තෙ තස්ස නාථභාවකරා ධම්මා ‘‘නාථකරණා’’ති වුත්තාති ආහ ‘‘සනාථා…පෙ… පතිට්ඨාකරා ධම්මා’’ති. තත්ථ අත්තනො පතිට්ඨාකරාති යස්ස නාථභාවකරා, තස්ස අත්තනො පතිට්ඨාවිධායිනො. අප්පතිට්ඨො අනාථො, සප්පතිට්ඨො සනාථොති පතිට්ඨත්ථො නාථත්ථො. ༣༤༥. “ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་གང་དག་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་ནི། ཆོས་ལ་སྐྱབས་སུ་སོང་བའི་ཕྱིར་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་མགོན་བྱེད་ཅིང་། དབང་བྱེད་པ་དང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་ན་“མགོན་དང་བཅས་པ་”ཞེས་བྱ་ལ། དེའི་མགོན་གྱི་དངོས་པོ་བྱེད་པའི་ཆོས་དེ་དག་ནི་“མགོན་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “མགོན་དང་བཅས་པ་...ལྷག་མ་བསྡུས་པ་...རྟེན་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་རང་གི་རྟེན་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། གང་ལ་མགོན་གྱི་དངོས་པོ་བྱེད་པ་དེ་ལ། རང་གི་རྟེན་ཉིད་དུ་བྱེད་པའོ། །རྟེན་མེད་པ་ནི་མགོན་མེད་པ་ཡིན་ལ། རྟེན་དང་བཅས་པ་ནི་མགོན་དང་བཅས་པ་ཡིན་པས། རྟེན་གྱི་དོན་ནི་མགོན་གྱི་དོན་ཏོ། །” කල්‍යාණගුණයොගතො [Pg.266] කල්‍යාණාති දස්සෙන්තො ‘‘සීලාදිගුණසම්පන්නා’’ති ආහ. මිජ්ජනලක්ඛණා මිත්තා එතස්ස අත්ථීති මිත්තො, සො වුත්තනයෙන කල්‍යාණො අස්ස අත්ථීති තස්ස අත්ථිතාමත්තං කල්‍යාණමිත්තපදෙන වුත්තං. අස්ස තෙන සබ්බකාලං අවිජහිතවාසොති තං දස්සෙතුං ‘‘කල්‍යාණසහායො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘තෙවස්සා’’තිආදි. තෙවස්සාති තෙ එව කල්‍යාණමිත්තා අස්ස භික්ඛුනො. සහ අයනතොති සහ වත්තනතො. අසමොධානෙ චිත්තෙන, සමොධානෙ පන චිත්තෙන චෙව කායෙන ච සම්පවඞ්කො. “དགེ་བའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དགེ་བ་ཞེས་སྟོན་པར། “ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །མཛའ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་གྲོགས་པོ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་གྲོགས་པོ་སྟེ། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དགེ་བའི་གྲོགས་པོ་དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས། དེ་ཡོད་པ་ཙམ་ཉིད་ལ་“དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་གིས་གསུངས་སོ། །དེ་དང་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་མི་འབྲལ་བར་གནས་པ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “དགེ་བའི་གྲོགས་པོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། “དེ་དག་ནི་ཁོ་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“དེ་དག་ནི་ཁོ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དེ་དག་ཉིད་དགེ་སློང་འདིའི་གྲོགས་པོའོ། །ལྷན་ཅིག་ཏུ་འགྲོ་བས་ན་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །མ་འདུས་པའི་ཚེ་ན་སེམས་ཀྱིས་དང་། འདུས་པའི་ཚེ་ན་སེམས་དང་ལུས་གཉིས་ཀས་ཕྱོགས་པའོ། །” සුඛං වචො එතස්මිං අනුකූලගාහිම්හි ආදරගාරවවති පුග්ගලෙති සුවචො. තෙනාහ ‘‘සුඛෙන වත්තබ්බො’’තිආදි. ඛමොති ඛන්තා, තමෙවස්ස ඛමභාවං දස්සෙතුං ‘‘ගාළ්හෙනා’’තිආදි වුත්තං. වාමතොති මිච්ඡා, අයොනිසො වා ගණ්හාති. පටිප්ඵරතීති පටාණිකභාවෙන තිට්ඨති. පදක්ඛිණං ගණ්හාතීති සම්මා යොනිසො වා ගණ්හාති. “གང་ཟག་མཐུན་པར་འཛིན་པ་དང་། གུས་པ་དང་བཅས་པ་ལ་ཚིག་བདེ་བར་འཇུག་པས་ན་བཀའ་བློ་བདེ་བ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་“བདེ་བར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །བཟོད་པ་ནི་བཟོད་པ་ཅན་ཏེ། དེའི་བཟོད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “དྲག་པོས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“གཡོན་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ལོག་པའམ། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་འཛིན་པའོ། །“ཕྱིར་རྒོལ་བར་བྱེད་པ་”ནི་མི་མཐུན་པའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པའོ། །“མཐུན་པར་འཛིན་པ་”ནི་ཡང་དག་པའམ། ཚུལ་བཞིན་དུ་འཛིན་པའོ། །” උච්චාවචානීති විපුලඛුද්දකානි. තත්‍රුපගමනීයාති තත්‍ර තත්‍ර මහන්තෙ, ඛුද්දකෙ ච කම්මෙ සාධනවසෙන උපායෙන උපගච්ඡන්තියා, තස්ස තස්ස කම්මස්ස නිප්ඵාදනෙන සමත්ථායාති අත්ථො. තත්‍රුපායායාති වා තත්‍ර තත්‍ර කම්මෙ සාධෙතබ්බෙ උපායභූතාය. ““མཆོག་དང་དམན་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ཆེ་བ་དང་ཆུང་བ་རྣམས་སོ། །“དེ་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་བར་བྱ་བ་”ནི། བྱ་བ་ཆེ་ཕྲ་དེ་དང་དེ་དག་ལ་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་ཐབས་ཀྱིས་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་སྟེ། བྱ་བ་དེ་དང་དེ་དག་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་ནུས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། “དེ་ལ་ཐབས་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་དག་ལ་ཐབས་སུ་གྱུར་པའོ། །” ධම්මෙ අස්ස කාමොති ධම්මකාමොති බ්‍යධිකරණානංපි බාහිරත්ථො සමාසො හොතීති කත්වා වුත්තං. කාමෙතබ්බතො වා පියායිතබ්බතො කාමො, ධම්මො; ධම්මො කාමො අස්සාති ධම්මකාමො. ධම්මොති පරියත්තිධම්මො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘තෙපිටකං බුද්ධවචනං පියායතීති අත්ථො’’ති. සමුදාහරණං කථනං සමුදාහාරො, පියො සමුදාහාරො එතස්සාති පියසමුදාහාරො. සයඤ්චාති එත්ථ ච-සද්දෙන ‘‘සක්කච්ච’’න්ති පදං අනුකඩ්ඪති, තෙන සයඤ්ච සක්කච්චං දෙසෙතුකාමො හොතීති යොජනා. අභිධම්මො සත්තප්පකරණානි අධිකො අභිවිසිට්ඨො ච පරියත්තිධම්මොති කත්වා. විනයො උභතොවිභඞ්ගා විනයනතො කායවාචානං. අභිවිනයො ඛන්ධකපරිවාරා විසෙසතො ආභිසමාචාරිකධම්මකිත්තනතො. ආභිසමාචාරිකධම්මපාරිපූරිවසෙනෙව හි ආදිබ්‍රහ්මචරියකධම්මපාරිපූරී. ධම්මො එව පිටකද්වයස්සාපි පරියත්තිධම්මභාවතො. මග්ගඵලානි අභිධම්මො නිබ්බානධම්මස්ස අභිමුඛොති කත්වා. කිලෙසවූපසමකාරණං පුබ්බභාගියා තිස්සො සික්ඛා සඞ්ඛෙපතො විවට්ටනිස්සිතො [Pg.267] සමථො විපස්සනා ච. බහුලපාමොජ්ජොති බලවපාමොජ්ජො. “ཆོས་ལ་འདོད་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཆོས་ལ་དགའ་བ་སྟེ། གཞི་མཐུན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཚིག་སྡུད་ཀྱང་ཕྱི་རོལ་གྱི་དོན་ཅན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། འདོད་པར་བྱ་བ་འམ་གཅེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་འདོད་པ་ནི་ཆོས་ཏེ། ཆོས་ལ་འདོད་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཆོས་ལ་དགའ་བའོ། །ཆོས་ཞེས་པ་ནི་ལུང་གི་ཆོས་ལ་དགོངས་པས། “སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལ་གཅེས་པར་འཛིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་དག་པར་བརྗོད་པ་འམ་སྨྲ་བ་ནི་བརྗོད་པ་སྟེ། བརྗོད་པ་གཅེས་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་བརྗོད་པ་ལ་དགའ་བའོ། །འདིར་“བདག་ཉིད་ཀྱང་”ཞེས་པའི་“ཀྱང་”གི་སྒྲས་“གུས་པ་དང་བཅས་པར་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདྲེན་པས། བདག་ཉིད་ཀྱང་གུས་པ་དང་བཅས་པར་སྟོན་པར་འདོད་པ་ཉིད་དུ་སྦྱོར་རོ། །ཆོས་མངོན་པ་ནི་གཞུང་བདུན་ཏེ། ལྷག་པ་དང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ལུང་གི་ཆོས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདུལ་བ་ནི་གཉིས་ཀའི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་སྟེ། ལུས་དང་ངག་འདུལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལྷག་པའི་འདུལ་བ་ནི་ཕུང་པོ་དང་བསྡུས་པ་སྟེ། ཁྱད་པར་དུ་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པའི་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པའི་ཆོས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དབང་གིས་ཉིད་ནི། ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཐོག་མའི་ཆོས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །སྡེ་སྣོད་གཉིས་ཀའང་ལུང་གི་ཆོས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཆོས་ཉིད་དོ། །ལམ་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་ཕྱིར་ཆོས་མངོན་པའོ། །ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་རྒྱུ་ནི། མདོར་ན་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བསླབ་པ་གསུམ་དང་། འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་ལ་བརྟེན་པའི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ཉིད་དོ། །“མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་”ནི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་དགའ་བའོ། །” කාරණත්ථෙති නිමිත්තත්ථෙ. කුසලධම්මනිමිත්තං හිස්ස වීරියාරම්භො. තෙනාහ ‘‘තෙසං අධිගමත්ථායා’’ති. කුසලෙසු ධම්මෙසූති වා නිප්ඵාදෙතබ්බෙ භුම්මං යථා ‘‘චෙතසො අවූපසමෙ අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨාන’’න්ති. ““རྒྱུའི་དོན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་དོན་དུའོ། །འདི་ལྟར་ཁོ་ལ་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“དེ་དག་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། “དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ནི་སྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་ཡུལ་ལ་གནས་གཞིའི་སྒྲ་སྟེ། དཔེར་ན་“སེམས་ཉེ་བར་མ་ཞི་བ་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་འོ་”ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །” 346. සකලට්ඨෙනාති නිස්සෙසට්ඨෙන, අනවසෙසඵරණවසෙන චෙත්ථ සකලට්ඨො වෙදිතබ්බො, අසුභනිමිත්තාදීසු විය එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනවසෙසතො ගහෙතබ්බට්ඨෙනාති අත්ථො. තදාරම්මණානං ධම්මානන්ති තං කසිණං ආරබ්භ පවත්තනකධම්මානං. ඛෙත්තට්ඨෙනාති උප්පත්තිට්ඨානට්ඨෙන. අධිට්ඨානට්ඨෙනාති පවත්තිට්ඨානභාවෙන. යථා ඛෙත්තං සස්සානං උප්පත්තිට්ඨානං වඩ්ඪිට්ඨානඤ්ච, එවමෙතං ඣානං තංසම්පයුත්තානං ධම්මානන්ති, යොගිනො වා සුඛවිසෙසානං කාරණභාවෙන. ‘‘පරිච්ඡින්දිත්වා’’ ති ඉදං උද්ධං අධොති එත්ථාපි යොජෙතබ්බං. පරිච්ඡින්දිත්වා එව හි සබ්බත්ථ කසිණං වඩ්ඪෙතබ්බං. තෙන තෙන වා කාරණෙනාති තෙන තෙන උපරිආදීසු කසිණවඩ්ඪනකාරණෙන. යථා කින්ති ආහ ‘‘ආලොකමිව රූපදස්සනකාමො’’ති. යථා දිබ්බචක්ඛුනා උද්ධං චෙ රූපං දට්ඨුකාමො, උද්ධං ආලොකං පසාරෙති, අධො චෙ අධො, සමන්තතො චෙ රූපං දට්ඨුකාමො සමන්තතො ආලොකං පසාරෙති; එවමයං කසිණන්ති අත්ථො. ༣༤༦. ““ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་མ་ལུས་པའི་དོན་གྱིས་ཏེ། འདིར་མ་ལུས་པར་ཁྱབ་པའི་དབང་གིས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་དུ་ཤེས་པར་བྱ་ལ། མི་སྡུག་པའི་མཚན་མ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཕྱོགས་གཅིག་ལ་མི་གནས་པར་མ་ལུས་པར་བཟུང་བར་བྱ་བའི་དོན་ཏོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“དེའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི། ཟད་པར་དེ་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིའོ། །“ཞིང་གི་དོན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་སོ། །“གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའི་གནས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །དཔེར་ན་ཞིང་ནི་ལོ་ཏོག་རྣམས་སྐྱེ་བའི་གནས་དང་འཕེལ་བའི་གནས་ཡིན་པ་བཞིན། བསམ་གཏན་འདི་ནི་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་འམ། ཡང་ན་རྣལ་འབྱོར་པ་ལ་བདེ་བའི་ཁྱད་པར་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཡོངས་སུ་བཅད་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་གོང་དང་འོག་ཅེས་པ་འདིར་ཡང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ཡོངས་སུ་བཅད་ནས་ཉིད་དུ་ཐམས་ཅད་དུ་ཟད་པར་སྤེལ་བར་བྱའོ། །“རྒྱུ་མཚན་དེ་དང་དེས་”ཞེས་པ་ནི། གོང་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཟད་པར་སྤེལ་བའི་རྒྱུ་མཚན་དེ་དང་དེས་སོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། “གཟུགས་བལྟ་བར་འདོད་པས་སྣང་བ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དཔེར་ན་ལྷའི་མིག་གིས་གལ་ཏེ་གོང་གི་གཟུགས་བལྟ་བར་འདོད་ན་གོང་དུ་སྣང་བ་འགྱེད་ལ། གལ་ཏེ་འོག་ཏུ་ན་འོག་ཏུ་དང་། གལ་ཏེ་ཀུན་ཏུ་གཟུགས་བལྟ་བར་འདོད་ན་ཀུན་ཏུ་སྣང་བ་འགྱེད་པ་བཞིན། ཟད་པར་འདི་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །” එකස්සාති පථවීකසිණාදීසු එකෙකස්ස. අඤ්ඤභාවානුපගමනත්ථන්ති අඤ්ඤකසිණභාවානුපගමනදීපනත්ථං, අඤ්ඤස්ස වා කසිණභාවානුපගමනදීපනත්ථං, න හි අඤ්ඤෙන පසාරිතකසිණං තතො අඤ්ඤෙන පසාරිතකසිණභාවං උපගච්ඡති, එවම්පි නෙසං අඤ්ඤකසිණසම්භෙදාභාවො වෙදිතබ්බො. න අඤ්ඤං පථවීආදි. න හි උදකෙ ඨිතට්ඨානෙ සසම්භාරපථවී අත්ථි. අඤ්ඤො කසිණසම්භෙදොති ආපොකසිණාදිනා සඞ්කරො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු සෙසකසිණෙසු. එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනවසෙසඵරණං පමාණස්ස අග්ගහණතො අප්පමාණං. තෙනෙව හි නෙසං කසිණසමඤ්ඤා. තථා චාහ ‘‘තඤ්හී’’තිආදි. චෙතසා ඵරන්තොති භාවනාචිත්තෙන ආරම්මණං කරොන්තො. භාවනාචිත්තඤ්හි කසිණං පරිත්තං වා විපුලං වා සකලමෙව මනසි කරොති, න එකදෙසං. གཅིག་གི་ཞེས་པ་ནི་ས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ལ་སོགས་པ་རེ་རེ་ལའོ། གཞན་གྱི་དངོས་པོར་མི་འགྱུར་བའི་དོན་དུ་ཞེས་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་གཞན་གྱི་དངོས་པོར་མི་འགྱུར་བར་བསྟན་པའི་དོན་དུའམ། ཡང་ན་གཞན་ཞིག་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དངོས་པོར་མི་འགྱུར་བར་བསྟན་པའི་དོན་དུ་སྟེ། གང་ཕྱིར་གཞན་གྱིས་བཀྲམ་པའི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དེ་ནི་དེ་ལས་གཞན་གྱིས་བཀྲམ་པའི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དངོས་པོར་མི་འགྱུར་བས། དེ་ལྟར་ཡང་དེ་དག་གི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་གཞན་དང་འདྲེས་པ་མེད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ས་ལ་སོགས་པ་གཞན་མ་ཡིན་ནོ། ཆུ་གནས་པའི་གནས་སུ་འདུས་པ་དང་བཅས་པའི་ས་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་གཞན་དང་འདྲེས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཆུའི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ལ་སོགས་པ་དང་འདྲེས་པའོ། ཐམས་ཅད་དུ་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མའི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ཐམས་ཅད་ལའོ། ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་མི་གནས་པར་མ་ལུས་པར་ཁྱབ་པ་ནི་ཚད་འཛིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཚད་མེད་པའོ། དེའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར་དེ་དག་ལ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་མིང་དུ་བཏགས་སོ། དེ་ལྟར་ཡང་ 'དེ་ནི་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། སེམས་ཀྱིས་ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་བསྒོམ་པའི་སེམས་ཀྱིས་དམིགས་པ་བྱེད་པའོ། བསྒོམ་པའི་སེམས་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ཆུང་ངུའམ་རྒྱ་ཆེན་པོ་གང་ཡིན་ཡང་མཐའ་དག་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཡིན་གྱི་ཕྱོགས་གཅིག་མ་ཡིན་ནོ། කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ [Pg.268] පවත්තවිඤ්ඤාණං ඵරණඅප්පමාණවසෙන ‘‘විඤ්ඤාණකසිණ’’න්ති වුත්තං. තථා හි තං ‘‘විඤ්ඤාණඤ්ච’’න්ති වුච්චති. කසිණවසෙනාති යථාඋග්ඝාටිතකසිණවසෙන. කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා. යත්තකඤ්හි ඨානං කසිණං පසාරිතං, තත්තකං ආකාසභාවනාවසෙන ආකාසො හොතීති; එවං යත්තකං ඨානං ආකාසං හුත්වා උපට්ඨිතං, තත්තකං සකලමෙව ඵරිත්වා විඤ්ඤාණස්ස පවත්තනතො ආගමනවසෙන විඤ්ඤාණකසිණෙපි උද්ධංඅධොතිරියතා වුත්තාති ආහ ‘‘කසිණුග්ඝාටිං ආකාසවසෙන තත්ථ පවත්තවිඤ්ඤාණෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා’’ති. ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་བསལ་བའི་ནམ་མཁའ་ལ་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་ཁྱབ་པ་ཚད་མེད་པའི་དབང་གིས་ 'རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟར་ཡང་དེ་ལ་ 'རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཡང་' ཞེས་བརྗོད་དོ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་བསལ་བའི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དབང་གིས་སོ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་བསལ་བའི་ནམ་མཁའ་ལ་སྟེང་དང་འོག་དང་ཐད་ཀར་ཤེས་པར་བྱའོ། གང་ཕྱིར་གནས་ཇི་ཙམ་དུ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་བཀྲམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་ནམ་མཁའ་བསྒོམ་པའི་དབང་གིས་ནམ་མཁར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། དེ་ལྟར་གནས་ཇི་ཙམ་ནམ་མཁར་གྱུར་ཏེ་མངོན་དུ་གྱུར་པ་དེ་ཙམ་ཀུན་ལ་ཁྱབ་ནས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། འོང་བའི་དབང་གིས་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ལའང་སྟེང་དང་འོག་དང་ཐད་ཀར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་བསལ་བའི་ནམ་མཁའི་དབང་གིས་དེ་ལ་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སྟེང་དང་འོག་དང་ཐད་ཀར་ཤེས་པར་བྱའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། අකුසලකම්මපථදසකවණ්ණනා མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་བཅུ་བཤད་པའོ། 347. පථභූතත්තාති තෙසං පවත්තනුපායත්තා මග්ගභූතත්තා. මෙථුනසමාචාරෙසූති සදාරසන්තොසපරදාරගමනවසෙන දුවිධෙසු මෙථුනසමාචාරෙසු. තෙපි හි කාමෙතබ්බතො කාමා නාම. මෙථුනවත්ථූසූති මෙථුනස්ස වත්ථූසු තෙසු සත්තෙසු. මිච්ඡාචාරොති ගාරය්හාචාරො. ගාරය්හතා චස්ස එකන්තනිහීනතාය එවාති ආහ ‘‘එකන්තනින්දිතො ලාමකාචාරො’’ති. අසද්ධම්මාධිප්පායෙනාති අසද්ධම්මසෙවනාධිප්පායෙන. ༣༤༧. ལམ་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་འཇུག་པའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་ལམ་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། ལོག་པར་གཡེམ་པའི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཆུང་མས་ཆོག་ཤེས་པ་དང་གཞན་གྱི་ཆུང་མ་ལ་བགྲོད་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གཉིས་པོའི་ལོག་པར་གཡེམ་པའི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལའོ། དེ་དག་ཀྱང་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འདོད་པ་ཞེས་བྱའོ། ལོག་པར་གཡེམ་པའི་གཞི་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི་ལོག་པར་གཡེམ་པའི་གཞིར་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་དེ་དག་ལའོ། ལོག་པར་གཡེམ་པ་ཞེས་པ་ནི་སྨད་པར་བྱ་བའི་སྤྱོད་པའོ། དེའི་སྨད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ནི་གཏན་ནས་དམན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཁོ་ན་ཡིན་པས། 'གཏན་ནས་སྨད་པར་བྱ་བའི་སྤྱོད་པ་ངན་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ཆོས་མ་ཡིན་པའི་བསམ་པས་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་བསྟེན་པའི་བསམ་པས་སོ། සගොත්තෙහි රක්ඛිතා ගොත්තරක්ඛිතා. සහධම්මිකෙහි රක්ඛිතා ධම්මරක්ඛිතා. සස්සාමිකා සාරක්ඛා. යස්සා ගමනෙ රඤ්ඤා දණ්ඩො ඨපිතො, සා සපරිදණ්ඩා. භරියාභාවත්ථං ධනෙන කීතා ධනක්කීතා. ඡන්දෙන වසන්තී ඡන්දවාසිනී. භොගත්ථං වසන්තී භොගවාසිනී. පටත්ථං වසන්තී පටවාසිනී. උදකපත්තං ආමසිත්වා ගහිතා ඔදපත්තකිනී. චුම්බටං අපනෙත්වා ගහිතා ඔභතචුම්බටා. කරමරානීතා ධජාහටා. තඞ්ඛණිකා මුහුත්තිකා. අභිභවිත්වා වීතික්කමෙ මිච්ඡාචාරො මහාසාවජ්ජො, න තථා ද්වින්නං සමානච්ඡන්දතාය. ‘‘අභිභවිත්වා වීතික්කමනෙ සතිපි මග්ගෙනමග්ගපටිපත්තිඅධිවාසනෙ පුරිමුප්පන්නසෙවනාභිසන්ධිපයොගාභාවතො මිච්ඡාචාරො න හොති අභිභුය්‍යමානස්සා’’ති වදන්ති. සෙවනචිත්තෙ සති පයොගාභාවො අප්පමාණං යෙභුය්‍යෙන ඉත්ථියා සෙවනපයොගස්ස අභාවතො. තස්මිං අසති පුරෙතරං සෙවනචිත්තස්ස උපට්ඨාපනෙපි තස්සා මිච්ඡාචාරො න සියා, තථා පුරිසස්සපි සෙවනපයොගාභාවෙති. තස්මා අත්තනො රුචියා පවත්තිතස්ස [Pg.269] වසෙන තයො බලක්කාරෙන පවත්තිතස්ස වසෙන තයොති සබ්බෙපි අග්ගහිතග්ගහණෙන ‘‘චත්තාරො සම්භාරා’’ති වුත්තං. རིགས་མཐུན་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྲུངས་པ་ནི་རིགས་ཀྱིས་བསྲུངས་པའོ། ཆོས་མཚུངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྲུངས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱིས་བསྲུངས་པའོ། ཁྱོ་དང་བཅས་པ་ནི་བསྲུངས་མ་དང་བཅས་པའོ། གང་ལ་བགྲོད་ན་རྒྱལ་པོས་ཆད་པ་བཅད་པ་དེ་ནི་ཆད་པ་དང་བཅས་པའོ། ཆུང་མའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་ནོར་གྱིས་ཉོས་པ་ནི་ནོར་གྱིས་ཉོས་པའོ། རང་གི་འདོད་པས་གནས་པ་ནི་འདོད་པས་གནས་པའོ། ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཕྱིར་གནས་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཕྱིར་གནས་པའོ། གོས་ཀྱི་ཕྱིར་གནས་པ་ནི་གོས་ཀྱི་ཕྱིར་གནས་པའོ། ཆུའི་སྣོད་ལ་རེག་སྟེ་བླངས་པ་ནི་ཆུའི་སྣོད་ལ་རེག་སྟེ་བླངས་པའོ། ཐོད་པ་བསལ་ཏེ་བླངས་པ་ནི་ཐོད་པ་བསལ་ཏེ་བླངས་པའོ། བཙོན་དུ་བཟུང་སྟེ་ཁྱེར་བ་ནི་རྒྱལ་མཚན་གྱིས་བླངས་པའོ། གནས་སྐབས་དེའི་ཆུང་མ་ནི་ཡུད་ཙམ་མའོ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་འདས་པར་བྱེད་པའི་ལོག་པར་གཡེམ་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བ་ཡིན་གྱི། གཉིས་ཀ་འདོད་པ་མཚུངས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། 'ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་འདས་པར་བྱེད་པ་ཡོད་ཀྱང་། ལམ་གྱིས་ལམ་ལ་ཞུགས་པ་དང་དང་ལེན་བྱེད་པ་ལ། སྔོན་དུ་སྐྱེས་པའི་བསྟེན་པའི་བསམ་པ་དང་སྦྱོར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱ་བ་དེ་ལ་ལོག་པར་གཡེམ་པ་མི་འགྱུར་རོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། བསྟེན་པའི་སེམས་ཡོད་ཀྱང་སྦྱོར་བ་མེད་པ་ནི་ཚད་མ་མ་ཡིན་ཏེ། ཕལ་ཆེར་བུད་མེད་ལ་བསྟེན་པའི་སྦྱོར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། དེ་མེད་ན་སྔོན་དུ་བསྟེན་པའི་སེམས་བསྐྱེད་ཀྱང་མོ་ལ་ལོག་པར་གཡེམ་པར་མི་འགྱུར་ལ། དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་པ་ལའང་བསྟེན་པའི་སྦྱོར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། དེའི་ཕྱིར་རང་གི་འདོད་པས་འཇུག་པའི་དབང་གིས་གསུམ་དང་། དབང་ཤེད་ཀྱིས་འཇུག་པའི་དབང་གིས་གསུམ་སྟེ། ཐམས་ཅད་ཀྱང་མ་བཟུང་བ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་ 'ཚོགས་པ་བཞི་' ཞེས་གསུངས་སོ། උපසග්ගවසෙන අත්ථවිසෙසවාචිනො ධාතුසද්දාති ‘‘අභිජ්ඣායතී’’ති පදස්ස ‘‘පරභණ්ඩාභිමුඛී’’තිආදිනා අත්ථො වුත්තො. තත්ථ තන්නින්නතායාති තස්මිං පරභණ්ඩෙ ලුබ්භනවසෙන නින්නතායාති අයමෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. අභිපුබ්බො වා ඣා-සද්දො ලුබ්භනෙ නිරුළ්හො දට්ඨබ්බො. උපසග්ගවසෙන අත්ථවිසෙසවාචිනො එව ධාතුසද්දා. අදින්නාදානස්ස අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජතා බ්‍රහ්මජාලවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. චූළසීලවණ්ණනා) වුත්තාති ආහ ‘‘අදින්නාදානං විය අප්පසාවජ්ජා, මහාසාවජ්ජා චා’’ති. තස්මා ‘‘යස්ස භණ්ඩං අභිජ්ඣායති, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජතා, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජතා’’තිආදිනා අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජවිභාගො වෙදිතබ්බො. අත්තනො පරිණාමනං චිත්තෙනෙවාති වෙදිතබ්බං. ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་སྟོན་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་སྒྲ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། 'བརྣབ་སེམས་སྐྱེད་དོ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་ 'གཞན་གྱི་ནོར་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་དེར་གཞོལ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་ནོར་དེ་ལ་ཆགས་པའི་དབང་གིས་གཞོལ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ཡང་ན་ 'ཨབྷི' སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ 'ཛྷཱ' སྒྲ་ནི་ཆགས་པ་ལ་གྲགས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་སྟོན་པ་ཁོ་ན་ནི་དབྱིངས་ཀྱི་སྒྲ་རྣམས་སོ། མ་བྱིན་པར་ལེན་པའི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་ཆེ་བ་ཉིད་ནི་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་བཤད་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་བཞིན་དུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་ཆེ་བའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ 'གང་གི་ནོར་ལ་བརྣབ་སེམས་སྐྱེད་པ་དེའི་ཡོན་ཏན་ཆུང་བས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་ཉིད་དང་། ཡོན་ཏན་ཆེ་བས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བ་ཉིད་དོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་ཆེ་བའི་དབྱེ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། རང་ལ་བསྒྱུར་བ་ནི་སེམས་ཁོ་ནས་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། හිතසුඛං බ්‍යාපාදයතීති යො නං උප්පාදෙති, තස්ස යං පති චිත්තං උප්පාදෙති, තස්ස තස්ස සති සමවායෙ හිතසුඛං විනාසෙති. ඵරුසවාචාය අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජතා බ්‍රහ්මජාලවණ්ණනායං විභාවිතාති ආහ ‘‘ඵරුසවාචා වියා’’තිආදි. තස්මා ‘‘යං පති චිත්තං බ්‍යාපාදෙති, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජො, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජො’’තිආදිනා තදුභයවිභාගො වෙදිතබ්බො. ‘‘අහො වතා’’ති ඉමිනා පරස්ස අච්චන්තාය විනාසචින්තනං දීපෙති. එවඤ්හි ස්ස දාරුණප්පවත්තියා කම්මපථප්පවත්ති. ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། གང་གིས་དེ་བསྐྱེད་པ་དེའི་གང་ལ་དམིགས་ཏེ་སེམས་བསྐྱེད་པ་དེའི་ཚོགས་པ་ཡོད་པ་ན། དེའི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འཇོམས་པར་བྱེད་པའོ། ཚིག་རྩུབ་པོའི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་ཆེ་བ་ཉིད་ནི་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་བཤད་པ་ལས་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར། 'ཚིག་རྩུབ་པོ་བཞིན་ནོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ 'གང་ལ་དམིགས་ཏེ་གནོད་སེམས་སྐྱེད་པ་དེའི་ཡོན་ཏན་ཆུང་བས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་། ཡོན་ཏན་ཆེ་བས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དེ་གཉིས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། 'ཀྱེ་མ་ཧུད་' ཅེས་པ་འདིས་ནི་གཞན་གཏན་ནས་འཇིག་པར་སེམས་པ་སྟོན་ཏོ། དེ་ལྟར་ན་དེའི་མི་བཟད་པའི་འཇུག་པས་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་འཇུག་པའོ། යථාභුච්චගහණාභාවෙනාති යාථාවගහණස්ස අභාවෙන අනිච්චාදිසභාවස්ස නිච්චාදිතො ගහණෙන. මිච්ඡා පස්සතීති විතථං පස්සති. ‘‘සම්ඵප්පලාපො වියා’’ති ඉමිනා ආසෙවනස්ස මන්දතාය අප්පසාවජ්ජතං, මහන්තතාය මහාසාවජ්ජතං දස්සෙති. ගහිතාකාරවිපරීතතාති මිච්ඡාදිට්ඨියා ගහිතාකාරවිපරීතභාවො. වත්ථුනොති තස්ස අයථාභූතසභාවමාහ. තථාභාවෙනාති ගහිතාකාරෙනෙව විපරීතාකාරෙනෙව. තස්ස දිට්ඨිගතිකස්ස, තස්ස වා වත්ථුනො උපට්ඨානං, ‘‘එවමෙතං න ඉතො අඤ්ඤථා’’ති. ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་འཛིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་འཛིན་པ་མེད་པས། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ལ་རྟག་པ་ལ་སོགས་པར་འཛིན་པས་སོ། ལོག་པར་ལྟའོ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་ལྟའོ། 'ཚིག་ཀྱལ་པ་བཞིན་ནོ་' ཞེས་པ་འདིས་ནི་བསྟེན་པ་ཆུང་བས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་ཉིད་དང་། ཆེ་བས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། བཟུང་བའི་རྣམ་པ་ཕྱིན་ཅི་ལོག་པ་ཉིད་ཞེས་པ་ནི་ལོག་ལྟས་བཟུང་བའི་རྣམ་པ་ཕྱིན་ཅི་ལོག་པའི་དངོས་པོའོ། གཞིའི་ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་གསུངས་སོ། དེ་ལྟ་བུའི་དངོས་པོས་ཞེས་པ་ནི་བཟུང་བའི་རྣམ་པ་ཉིད་དམ། ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་རྣམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། ལྟ་བར་སོང་བ་དེའམ། ཡང་ན་གཞི་དེ་མངོན་དུ་གྱུར་པ་ནི། 'འདི་ནི་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་གྱི་འདི་ལས་གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་པའོ། ධම්මතොති [Pg.270] සභාවතො. කොට්ඨාසතොති ඵස්සපඤ්චමකාදීසු චිත්තඞ්ගකොට්ඨාසෙසු යෙ කොට්ඨාසා හොන්ති, තතොති අත්ථො. ཆོས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་སོ། ཆ་ཤས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཞེས་པ་ནི་རེག་པ་ལྔ་པ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་ཆ་ཤས་རྣམས་ལས་གང་དག་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པ་དེ་ལས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། චෙතනාධම්මාති චෙතනාසභාවා. སེམས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་སེམས་པའི་རང་བཞིན་ནོ། ‘‘පටිපාටියා සත්තා’’ති එත්ථ නනු චෙතනා අභිධම්මෙ කම්මපථෙසු න වුත්තාති පටිපාටියා සත්තන්නං කම්මපථභාවො න යුත්තොති? න, අවචනස්ස අඤ්ඤහෙතුකත්තා. න හි තත්ථ චෙතනාය අකම්මපථප්පත්තත්තා (ධ. ස. මූලටී. අකුසලකම්මපථකථාවණ්ණනා) කම්මපථරාසිම්හි අවචනං, කදාචි පන කම්මපථො හොති, න සබ්බදාති කම්මපථභාවස්ස අනියතත්තා අවචනං. යදා පන කම්මපථො හොති, තදා කම්මපථරාසිසඞ්ගහො න නිවාරිතො. 'གོ་རིམ་བཞིན་དུ་བདུན་ནོ་' ཞེས་པ་འདིར་ཅི་སེམས་པ་ནི་ཆོས་མངོན་པ་ལས་ལས་ཀྱི་ལམ་རྣམས་སུ་མ་གསུངས་པས། གོ་རིམ་བཞིན་དུ་བདུན་པོ་དག་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་འགྱུར་བ་མི་རིགས་སམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། མ་གསུངས་པ་ནི་རྒྱུ་གཞན་གྱི་ཕྱིར་རོ། གང་ཕྱིར་དེར་སེམས་པ་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་མ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཕུང་པོ་ལས་མ་གསུངས་པ་མ་ཡིན་གྱི། རེས་འགའ་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་འགྱུར་ལ། རྟག་ཏུ་མ་ཡིན་པས་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་མ་ངེས་པའི་ཕྱིར་མ་གསུངས་པའོ། གང་གི་ཚེ་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་འགྱུར་བ་དེའི་ཚེ་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཕུང་པོར་བསྡུ་བ་ནི་མ་བཀག་གོ། එත්ථාහ – යදි චෙතනාය සබ්බදා කම්මපථභාවාභාවතො අනියතො කම්මපථභාවොති කම්මපථරාසිම්හි අවචනං, නනු අභිජ්ඣාදීනම්පි කම්මපථභාවං අප්පත්තානං අත්ථිතාය අනියතො කම්මපථභාවොති තෙසම්පි කම්මපථරාසිම්හි අවචනං ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති කම්මපථතාතංසභාගතා හි තෙසං තත්ථ වුත්තත්තා. යදි එවං චෙතනාපි තත්ථ වත්තබ්බා සියාති? සච්චමෙතං, සා පන පාණාතිපාතාදිකාවාති පාකටො තස්සා කම්මපථභාවොති න වුත්තං සියා. චෙතනාය හි ‘‘චෙතනාහං, භික්ඛවෙ, කම්මං වදාමි (අ. නි. 6.63; කථා. 539), තිවිධා, භික්ඛවෙ, කායසඤ්චෙතනා අකුසලං කායකම්ම’’න්ති (කථා. 539) වචනතො කම්මභාවො පාකටො; කම්මංයෙව ච සුගතිදුග්ගතීනං, තදුප්පජ්ජනසුඛදුක්ඛානඤ්ච පථභාවෙන පවත්තං ‘‘කම්මපථො’’ති වුච්චතීති පාකටො තස්සා කම්මපථභාවො. අභිජ්ඣාදීනං පන චෙතනාසමීහනභාවෙන සුචරිතදුච්චරිතභාවො, චෙතනාජනිතභාවෙන [චෙතනාජනිතතංබන්ධතිභාවෙන (ධ. ස. අනුටී. අකුසලකම්මපථාවණ්ණනා)] සුගතිදුග්ගතිතදුප්පජ්ජනසුඛදුක්ඛානං පථභාවො චාති න තථා පාකටො කම්මපථභාවොති තෙ එව තෙන සභාවෙන දස්සෙතුං අභිධම්මෙ චෙතනා කම්මපථභාවෙ න වුත්තා, අතථාජාතියත්තා වා චෙතනා තෙහි සද්ධිං න වුත්තාති දට්ඨබ්බං. මූලං පත්වාති මූලදෙසනං පත්වා, මූලසභාවෙසු ධම්මෙසු දෙසියමානෙසූති අත්ථො. འདིར་བཤད་པ། གལ་ཏེ་སེམས་པ་ནི་རྟག་ཏུ་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་མ་ངེས་པས་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཕུང་པོ་ལས་མ་གསུངས་ན། ཅི་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་མ་གཏོགས་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་མ་ངེས་པས། དེ་དག་ཀྱང་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཕུང་པོ་ལས་མ་གསུངས་པར་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། མི་འགྱུར་ཏེ། དེ་དག་གི་ལས་ཀྱི་ལམ་ཉིད་དང་དེའི་མཐུན་པའི་རང་བཞིན་ནི་དེར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་སེམས་པ་ཡང་དེར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་བདེན་མོད་ཀྱི། དེ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཡིན་པས་དེའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་གསལ་བའི་ཕྱིར་མ་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། གང་ཕྱིར་སེམས་པ་ནི། 'དགེ་སློང་དག ངས་ནི་སེམས་པ་ལ་ལས་སུ་སྨྲའོ། དགེ་སློང་དག ལུས་ཀྱི་སེམས་པ་རྣམ་པ་གསུམ་ནི་མི་དགེ་བའི་ལུས་ཀྱི་ལས་སོ་' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ལས་ཀྱི་དངོས་པོ་གསལ་ལོ། ལས་ཁོ་ན་ནི་བདེ་འགྲོ་དང་ལོག་འགྲོ་དང་། དེ་ལས་སྐྱེས་པའི་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་རྣམས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོར་འཇུག་པས་ 'ལས་ཀྱི་ལམ་' ཞེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་དེའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་གསལ་ལོ། བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་སེམས་པས་བསྒྲུབས་པའི་དངོས་པོས་ལེགས་པར་སྤྱད་པ་དང་ཉེས་པར་སྤྱད་པའི་དངོས་པོ་དང་། སེམས་པས་བསྐྱེད་པའི་དངོས་པོས་བདེ་འགྲོ་དང་ལོག་འགྲོ་དང་དེ་ལས་སྐྱེས་པའི་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་རྣམས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པས། དེ་ལྟར་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་གསལ་བ་མ་ཡིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ཁོ་ན་རང་བཞིན་དེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཆོས་མངོན་པ་ལས་སེམས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོར་མ་གསུངས་ལ། ཡང་ན་རིགས་མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར་སེམས་པ་ནི་དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མ་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། རྩ་བ་ལ་ཐུག་པ་ཞེས་པ་ནི་རྩ་བའི་བསྟན་པ་ལ་ཐུག་པ་སྟེ། རྩ་བའི་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་རྣམས་སྟོན་པ་ནའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ‘‘අදින්නාදානං සත්තාරම්මණ’’න්ති ඉදං ‘‘පඤ්චසික්ඛාපදා පරිත්තාරම්මණා එවා’’ති ඉමාය පඤ්හපුච්ඡකපාළියා (විභ. 715) විරුජ්ඣති. යඤ්හි පාණාතිපාතාදිදුස්සීල්‍යස්ස ආරම්මණං[Pg.271], තදෙව තංවෙරමණියා ආරම්මණං. වීතික්කමිතබ්බවත්ථුතො එව හි විරතීති. සත්තාරම්මණන්ති වා සත්තසඞ්ඛාතසඞ්ඛාරාරම්මණං, තමෙව උපාදාය වුත්තන්ති න කොචි විරොධො. තථා හි වුත්තං සම්මොහවිනොදනියං ‘‘යානි සික්ඛාපදානි එත්ථ ‘සත්තාරම්මණානී’ති වුත්තානි, තානි යස්මා සත්තොති සඞ්ඛං ගතෙ සඞ්ඛාරෙයෙව ආරම්මණං කරොන්තී’’ති. (විභ. අට්ඨ. 714) එස නයො ඉතො පරෙසුපි. විසභාගවත්ථුනො ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’ති ගහෙතබ්බතො ‘‘සත්තාරම්මණො’’ති එකෙ. ‘‘එකො දිට්ඨො, ද්වෙ සුතා’’තිආදිනා සම්ඵප්පලාපෙන දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතවසෙන. තථා අභිජ්ඣාති එත්ථ තථා-සද්දො ‘‘දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතවසෙනා’’ තිදම්පි උපසංහරති, න සත්තසඞ්ඛාරාරම්මණතමෙව දස්සනාදිවසෙන අභිජ්ඣායනතො. ‘‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති (දී. නි. 1.171) පවත්තමානාපි මිච්ඡාදිට්ඨි තෙභූමකධම්මවිසයා එවාති අධිප්පායෙනස්සා සඞ්ඛාරාරම්මණතා වුත්තා. කථං පන මිච්ඡාදිට්ඨියා සබ්බෙ තෙභූමකධම්මා ආරම්මණං හොතීති? සාධාරණතො. ‘‘නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’ති (දී. නි. 1.171; ම. නි. 2.94) පවත්තමානාය අත්ථතො රූපාරූපාවචරධම්මාපි ගහිතා එව හොන්තීති. “མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་དམིགས་པ་ཅན་ནོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི། “བསླབ་པའི་གཞི་ལྔ་པོ་ནི་ཆུང་ངུའི་དམིགས་པ་ཅན་ཁོ་ནའོ་”ཞེས་པའི་དྲི་བའི་ལུང་འདི་དང་འགལ་ལོ། །གང་ཕྱིར་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའི་དམིགས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་དེ་ལས་སྤོང་བའི་དམིགས་པའང་ཡིན་ནོ། །འདས་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ལས་སྤོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་སེམས་ཅན་གྱི་དམིགས་པ་ཅན་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་དུ་བགྲང་བའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་དམིགས་པ་ཅན་ཏེ། དེ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་གསུངས་པས་འགལ་བ་ཅིའང་མེད་དོ། །དེ་ལྟར་ཡང་གཏི་མུག་རྣམ་སེལ་ལས་གསུངས་ཏེ། “འདིར་བསླབ་པའི་གཞི་གང་དག་ ‘སེམས་ཅན་གྱི་དམིགས་པ་ཅན་’ ཞེས་གསུངས་པ་དེ་དག་ནི། གང་གི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་ཞེས་པའི་མིང་དུ་གྱུར་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ་”ཞེས་སོ། །ཚུལ་འདི་ནི་འདི་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་རོ། །མི་མཐུན་པའི་དངོས་པོ་ལས་ “བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་”ཞེས་འཛིན་པའི་ཕྱིར་ “སེམས་ཅན་གྱི་དམིགས་པ་ཅན་”ནོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །“གཅིག་ནི་མཐོང་བ། གཉིས་ནི་ཐོས་པ་”ལ་སོགས་པའི་ངག་ཀྱལ་གྱིས་ནི་མཐོང་ཐོས་བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དབང་གིས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་བརྣབ་སེམས་ཞེས་པ་འདིར་ “དེ་བཞིན་” ཞེས་པའི་སྒྲས་ “མཐོང་ཐོས་བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དབང་གིས་” ཞེས་པའང་སྡུད་པར་བྱེད་དེ། མཐོང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བརྣབ་སེམས་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་དམིགས་པ་ཅན་ཁོ་ན་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །“སེམས་ཅན་རྫུས་ཏེ་སྐྱེ་བ་མེད་དོ་”ཞེས་འཇུག་པའི་ལོག་ལྟ་ཡང་ཁམས་གསུམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཡུལ་ཅན་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དགོངས་པས་དེའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་དམིགས་པ་ཉིད་གསུངས་སོ། །འོ་ན་ལོག་ལྟ་ལ་ཁམས་གསུམ་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཇི་ལྟར་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞེ་ན། ཐུན་མོང་གི་སྒོ་ནས་སོ། །“ལེགས་པར་སྤྱད་པ་དང་ཉེས་པར་སྤྱད་པའི་ལས་རྣམས་ཀྱི་འབྲས་བུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མེད་དོ་”ཞེས་འཇུག་པ་ལ། དོན་གྱིས་ན་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་བཟུང་བ་ཁོ་ནར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། ། සුඛබහුලතාය රාජානො හසමානාපි ‘‘ඝාතෙථා’’ති වදන්ති, හාසො පන නෙසං අත්තවූපසමාදිඅඤ්ඤවිසයොති ආහ ‘‘සන්නිට්ඨාපක…පෙ… හොතී’’ති. මජ්ඣත්තවෙදනො න හොති, සුඛවෙදනොව එත්ථ සම්භවතීති. මුසාවාදො ලොභසමුට්ඨානො සුඛවෙදනො වා සියා මජ්ඣත්තවෙදනො වා, දොසසමුට්ඨානො දුක්ඛවෙදනො වාති මුසාවාදො තිවෙදනො. ඉමිනා නයෙන සෙසෙසුපි යථාරහං වෙදනාභෙදො වෙදිතබ්බො. བདེ་བ་མང་བའི་ཕྱིར་རྒྱལ་པོ་རྣམས་བཞད་གད་མཛད་བཞིན་དུའང་ “སོད་ཅིག་” ཅེས་གསུངས་ལ། བཞད་གད་ནི་དེ་དག་གི་བདག་ཉིད་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་གཞན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ངེས་པར་འཛིན་པ་...བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་ཅན་མ་ཡིན་ཏེ། འདིར་བདེ་བའི་ཚོར་བ་ཁོ་ན་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ནི་ཆགས་པ་ལས་ཀུན་ནས་ལངས་པ་བདེ་བའི་ཚོར་བ་ཅན་ནམ། ཡང་ན་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་ཅན་དུ་འགྱུར་ལ། ཞེ་སྡང་ལས་ཀུན་ནས་ལངས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ཅན་ཡིན་པས། རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ནི་ཚོར་བ་གསུམ་ཅན་ནོ། །ཚུལ་འདིས་གཞན་དག་ལའང་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ཚོར་བའི་དབྱེ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། දොසමොහවසෙන ද්විමූලකොති සම්පයුත්තමූලමෙව සන්ධාය වුත්තං. තස්ස හි මූලට්ඨෙන උපකාරකභාවො. නිදානමූලෙ පන ගය්හමානෙ ‘‘ලොභමොහවසෙනපී’’ති වත්තබ්බං සියා. ආමිසකිඤ්ජක්ඛහෙතුපි පාණං හනන්ති. තෙනෙවාහ – ‘‘ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායා’’තිආදි (අ. නි. 3.34). සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་གི་དབང་གིས་རྩ་བ་གཉིས་པ་ཞེས་པ་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་རྩ་བ་ཁོ་ན་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །དེ་ནི་རྩ་བའི་དོན་གྱིས་ཕན་འདོགས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཞི་རྩའི་རྩ་བ་བཟུང་ན་ནི་ “ཆགས་པ་དང་གཏི་མུག་གི་དབང་གིས་ཀྱང་” ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་འགྱུར་རོ། །ཟང་ཟིང་གི་རྙེད་པའི་རྒྱུ་ལས་ཀྱང་སྲོག་གཅོད་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ “ཆགས་པ་ནི་ལས་རྣམས་ཀུན་ནས་འབྱུང་བའི་གཞི་ཡིན་ནོ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། කුසලකම්මපථදසකවණ්ණනා དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་བཅུ་བཤད་པ། පාණාතිපාතා [Pg.272] …පෙ… වෙදිතබ්බානි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකවසෙනෙත්ථ කුසලකම්මපථානං දෙසිතත්තා. වෙරහෙතුතාය වෙරසඤ්ඤිතං පාණාතිපාතාදිපාපධම්මං මණති ‘‘මයි ඉධ ඨිතාය කථං ආගච්ඡසී’’ති තජ්ජන්තී විය නීහරතීති වෙරමණී, විරමති එතායාති වා ‘‘විරමණී’’ති වත්තබ්බෙ නිරුත්තිනයෙන ‘‘වෙරමණී’’ති වුත්තං. සමාදානවසෙන උප්පන්නා විරති සමාදානවිරති. අසමාදින්නසීලස්ස සම්පත්තතො යථාඋපට්ඨිතවීතික්කමිතබ්බවත්ථුතො විරති සම්පත්තවිරති. කිලෙසානං සමුච්ඡින්දනවසෙන පවත්තා මග්ගසම්පයුත්තා විරති සමුච්ඡෙදවිරති. කාමඤ්චෙත්ථ පාළියං විරතියෙව ආගතා, සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ (විභ. 703) පන චෙතනාපි ආහරිත්වා දස්සිතාති තදුභයම්පි ගණ්හන්තො ‘‘චෙතනාපි වත්තන්ති විරතියොපී’’ති ආහ. අනභිජ්ඣා හි මූලං පත්වාති කම්මපථකොට්ඨාසෙ ‘‘අනභිජ්ඣා’’ති වුත්තධම්මො මූලතො අලොභො කුසලමූලං හොතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. སྲོག་གཅོད་པ་...ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། འདིར་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འདྲེས་པའི་དབང་གིས་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་རྣམས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འཁོན་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འཁོན་ཞེས་བྱ་བའི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པའི་ཆོས་ལ། ‘ང་འདིར་གནས་བཞིན་དུ་ཁྱོད་ཇི་ལྟར་འོངས་’ ཞེས་སྡིགས་པ་བཞིན་དུ་སྐྲོད་པར་བྱེད་པས་ན་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་འདིས་སྤོང་བར་བྱེད་པས་ན་ ‘སྤོང་བ་’ ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། སྒྲ་རིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ ‘སྤོང་བ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་སྤོང་བ་ནི་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་སྤོང་བའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པར་མ་བླངས་པ་ལ་ཕྲད་པ་ལས་ཇི་ལྟར་མངོན་དུ་གྱུར་པའི་འདས་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལས་སྤོང་བ་ནི་ཕྲད་པའི་སྤོང་བའོ། །ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀུན་ནས་གཅོད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སྤོང་བ་ནི་ཀུན་གཅོད་ཀྱི་སྤོང་བའོ། །འདིར་ལུང་ལས་སྤོང་བ་ཁོ་ན་འབྱུང་མོད་ཀྱི། བསླབ་པའི་གཞི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས་ནི་སེམས་པའང་བཀོད་ནས་བསྟན་པས། དེ་གཉིས་ཀ་བཟུང་ནས་ ‘སེམས་པ་དག་ཀྱང་འཇུག་ལ་སྤོང་བ་དག་ཀྱང་འཇུག་གོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །བརྣབ་སེམས་མེད་པ་ནི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཏེ། ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཆ་ཤས་སུ་ ‘བརྣབ་སེམས་མེད་པ་’ ཞེས་གསུངས་པའི་ཆོས་ནི་རྩ་བའི་སྒོ་ནས་མ་ཆགས་པ་དགེ་བའི་རྩ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་འདིར་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཚིག་ལྷག་མ་གཉིས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། දුස්සීල්‍යාරම්මණා තදාරම්මණජීවිතින්ද්‍රියාදිආරම්මණා කථං දුස්සීල්‍යානි පජහන්තීති තං දස්සෙතුං ‘‘යථා පනා’’තිආදි වුත්තං. පජහන්තීති වෙදිතබ්බා පාණාතිපාතාදීහි විරමණවසෙනෙව පවත්තනතො. අථ තදාරම්මණභාවෙ, න සො තානි පජහති. න හි තදෙව ආරබ්භ තං පජහිතුං සක්කා තතො අවිනිස්සටභාවතො. ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའི་དམིགས་པ་ཅན་དང་། དེའི་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་སྲོག་གི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱིས་ཇི་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་རྣམས་སྤོང་བར་བྱེད་དམ་ཞེ་ན། དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར་ ‘ཇི་ལྟར་ཡང་’ ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་སྤོང་བའི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་སྤོང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །གལ་ཏེ་དེའི་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ན། དེས་དེ་དག་མི་སྤོང་ངོ། །དེ་ཉིད་ལ་དམིགས་ནས་དེ་སྤོང་བར་མི་ནུས་ཏེ། དེ་ལས་མ་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་རོ། ། අනභිජ්ඣා…පෙ… විරමන්තස්සාති අභිජ්ඣං පජහන්තස්සාති අත්ථො. න හි මනොදුච්චරිතතො විරති අත්ථි අනභිජ්ඣාදීහෙව තප්පහානසිද්ධිතො. བརྣབ་སེམས་མེད་པ་...སྤོང་བ་ལ་ཞེས་པ་ནི་བརྣབ་སེམས་སྤོང་བ་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལས་སྤོང་བ་ནི་མེད་དེ། བརྣབ་སེམས་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་སྤོང་བ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། ། අරියවාසදසකවණ්ණනා འཕགས་པའི་གནས་པ་བཅུ་བཤད་པ། 348. අරියානමෙව වාසාති අරියවාසා අනරියානං තාදිසානං අසම්භවතො. අරියාති චෙත්ථ උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන ඛීණාසවා ගහිතා, තෙ ච යස්මා තෙහි සබ්බකාලං අවිරහිතවාසා එව, තස්මා වුත්තං ‘‘අරියා එව වසිංසු වසන්ති වසිස්සන්තී’’ති. තත්ථ වසිංසූති නිස්සාය වසිංසු. පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනත්තාදයො හි අරියානං අපස්සයා. තෙසු පඤ්චඞ්ගවිප්පහානපච්චෙකසච්චපනොදනඑසනාසමවයවිස්සජ්ජනානි [Pg.273] ‘‘සඞ්ඛායෙකං පටිසෙවති, අධිවාසෙති, පරිවජ්ජෙති, විනොදෙතී’’ති වුත්තෙසු අපස්සෙනෙසු විනොදනඤ්ච මග්ගකිච්චානෙව, ඉතරෙ මග්ගෙනෙව සමිජ්ඣන්ති. ༣༤༨. འཕགས་པ་རྣམས་ཁོ་ནའི་གནས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་གནས་པ་སྟེ། འཕགས་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ལ་དེ་ལྟ་བུ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་འཕགས་པ་ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་བཟུང་ལ། དེ་དག་ནི་གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་དང་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་མ་བྲལ་བར་གནས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ‘འཕགས་པ་རྣམས་ཁོ་ན་གནས་པར་གྱུར། གནས་བཞིན་པ། གནས་པར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཅེས་པ་ནི་བརྟེན་ནས་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། །ཡན་ལག་ལྔ་རྣམ་པར་སྤངས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་དག་ལས་ཡན་ལག་ལྔ་རྣམ་པར་སྤངས་པ་དང་། སོ་སོའི་བདེན་པ་བསལ་བ་དང་། ཚོལ་བ་ཀུན་ནས་སྤངས་པ་དང་། ‘སོ་སོར་བརྟགས་ནས་གཅིག་ལ་བསཏེན་པ། བཟོད་པར་བྱེད་པ། ཡོངས་སུ་སྤོང་བ། སེལ་བར་བྱེད་པ་’ཞེས་གསུངས་པའི་སྐྱབས་རྣམས་ལས་སེལ་བར་བྱེད་པ་ནི་ལམ་གྱི་བྱ་བ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། གཞན་རྣམས་ནི་ལམ་ཉིད་ཀྱིས་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། ། ඤාණාදයොති ඤාණඤ්චෙව තංසම්පයුත්තධම්මා ච. තෙනාහ ‘‘ඤාණන්ති වුත්තෙ’’තිආදි. තත්ථ වත්තබ්බං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་དང་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘ཡེ་ཤེས་ཞེས་བརྗོད་པ་ན་’ ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། ། ආරක්ඛකිච්චං සාධෙති සතිවෙපුල්ලප්පත්තත්තා. ‘‘චරතො’’තිආදිනා නිච්චසමාදානං දස්සෙති, තං වික්ඛෙපාභාවෙන දට්ඨබ්බං. དྲན་པ་ཡངས་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་སྲུང་བའི་བྱ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །‘རྒྱུ་བ་ན་’ ལ་སོགས་པས་རྟག་ཏུ་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ཉིད་སྟོན་ཏེ། དེ་ནི་རྣམ་པར་གཡེང་བ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་བལྟ་བར་བྱའོ། ། පබ්බජ්ජුපගතාති යං කිඤ්චි පබ්බජ්ජං උපගතා, න සමිතපාපා. භොවාදිනොති ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණෙ වදති. පාටෙක්කසච්චානීති තෙහි තෙහි දිට්ඨිගතිකෙහි පාටියෙක්කං ගහිතානි ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති (ම. නි. 2.187, 203, 427; 3.27; උදා. 55; නෙත්ති. 59) අභිනිවිට්ඨානි දිට්ඨිසච්චාදීනි. දිට්ඨිගතානිපි හි ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති (ම. නි. 2.187, 202, 427; 3.27, 29; නෙත්ති. 59) ගහණං උපාදාය ‘‘සච්චානී’’ති වොහරීයන්ති. තෙනාහ ‘‘ඉදමෙවා’’තිආදි. නීහටානීති අත්තනො සන්තානතො නීහරිතානි අපනීතානි. ගහිතග්ගහණස්සාති අරියමග්ගාධිගමතො පුබ්බෙ ගහිතස්ස දිට්ඨිගාහස්ස. විස්සට්ඨභාවවෙවචනානීති අරියමග්ගෙන සබ්බසො පරිච්චාගභාවස්ස අධිවචනානි. རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་གང་ཡང་རུང་བར་གྱུར་པ་སྟེ། སྡིག་པ་ཞི་བར་བྱས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཀྭ་ཡེ་སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི་རིགས་ཙམ་གྱི་བྲམ་ཟེ་ལ་བརྗོད་དོ། །སོ་སོའི་བདེན་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བར་སོང་བ་དེ་དང་དེ་དག་གིས་སོ་སོར་བཟུང་ཞིང་ ‘འདི་ཁོ་ན་བདེན་ནོ་’ཞེས་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ལྟ་བའི་བདེན་པ་ལ་སོགས་པའོ། །ལྟ་བར་སོང་བ་རྣམས་ཀྱང་ ‘འདི་ཁོ་ན་བདེན་ནོ་’ཞེས་འཛིན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ ‘བདེན་པ་རྣམས་’ ཞེས་ཐ་སྙད་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘འདི་ཁོ་ན་’ ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །བསལ་བ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་རྒྱུད་ལས་ཕྱིར་བཏོན་པ་སྟེ་བསལ་བའོ། །བཟུང་བ་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་མ་ཐོབ་པའི་གོང་དུ་བཟུང་བའི་ལྟ་བར་འཛིན་པའོ། །བཏང་བའི་དངོས་པོའི་རྣམ་གྲངས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་གཏན་ནས་ཡོངས་སུ་བཏང་བའི་དངོས་པོའི་ཚིག་གི་རྣམ་གྲངས་རྣམས་སོ། ། නත්ථි එතාසං වයො වෙකල්‍යන්ති අවයාති ආහ ‘‘අනූනා’’ති, අනවසෙසාති අත්ථො. එසනාති හෙට්ඨා වුත්තකාමෙසනාදයො. དེ་དག་ལ་ཉམས་པ་མེད་པས་ན་ཉམས་པ་མེད་པ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་ ‘མ་ཚང་བ་མེད་པ་’ ཞེས་གསུངས་ཏེ། ལྷག་མ་མེད་པའི་དོན་ཏོ། །ཚོལ་བ་ཞེས་པ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་འདོད་པ་ཚོལ་བ་ལ་སོགས་པའོ། ། මග්ගස්ස කිච්චනිප්ඵත්ති කථිතා රාගාදීනං පහීනභාවදීපනතො. འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་སྤངས་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ལམ་གྱི་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པ་གསུངས་སོ། ། පච්චවෙක්ඛණාය ඵලං කථිතන්ති පච්චවෙක්ඛණමුඛෙන අරියඵලං කථිතං. අධිගතෙ හි අග්ගඵලෙ සබ්බසො රාගාදීනං අනුප්පාදධම්මතං පජානාති, තඤ්ච පජානනං පච්චවෙක්ඛණඤාණන්ති. སོ་སོར་རྟོག་པའི་འབྲས་བུ་གསུངས་ཞེས་པ་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་སྒོ་ནས་འཕགས་པའི་འབྲས་བུ་གསུངས་སོ། །འབྲས་བུ་མཆོག་ཐོབ་པ་ན་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་གཏན་ནས་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་རབ་ཏུ་ཤེས་ལ། རབ་ཏུ་ཤེས་པ་དེ་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། ། අසෙක්ඛධම්මදසකවණ්ණනා མི་སློབ་པའི་ཆོས་བཅུ་བཤད་པ། ඵලඤ්ච තෙ සම්පයුත්තධම්මා චාති ඵලසම්පයුත්තධම්මා, අරියඵලසභාවා සම්පයුත්තා ධම්මාති අත්ථො. ඵලසම්පයුත්තධම්මාති ඵලධම්මා චෙව තංසම්පයුත්තධම්මා චාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ද්වීසුපි ඨානෙසු පඤ්ඤාව කථිතා සම්මා දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි, සම්මා ජානනට්ඨෙන සම්මාඤාණන්ති ච. අත්ථි හි දස්සනජානනානං සවිසයෙ පවත්තිආකාරවිසෙසො, ස්වායං [Pg.274] හෙට්ඨා දස්සිතො එව. ඵලසමාපත්තිධම්මාති ඵලසමාපත්තියං ධම්මා, ඵලසමාපත්තිසහගතධම්මාති අත්ථො. අරියඵලසම්පයුත්තධම්මාපි හි සබ්බසො පටිපක්ඛතො විමුත්තතං උපාදාය ‘‘විමුත්තී’’ති වත්තබ්බතං ලභන්ති. කෙනචි පන යථා අසෙක්ඛා ඵලපඤ්ඤා දස්සනකිච්චං උපාදාය ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වුත්තා, ජානනකිච්චං උපාදාය ‘‘සම්මාඤාණ’’න්තිපි වුත්තා එව; එවං අරියඵලසමාධි සමාදානට්ඨං උපාදාය ‘‘සම්මාසමාධී’’ති වුත්තො, විමුච්චනට්ඨං උපාදාය ‘‘සම්මාවිමුත්තී’’ තිපි වුත්තො. එවඤ්ච කත්වා ‘‘අනාසවං චෙතොවිමුත්ති’’න්ති දුතියවිමුත්තිග්ගහණඤ්ච සමත්ථිතං හොතීති. འབྲས་བུ་དང་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་འབྲས་བུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་ཏེ། འཕགས་པའི་འབྲས་བུའི་རང་བཞིན་གྱི་མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འབྲས་བུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུའི་ཆོས་ཉིད་དང་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཏེ། འདིར་དོན་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ། །གནས་གཉིས་ཀ་ལའང་ཤེས་རབ་ཁོ་ན་གསུངས་ཏེ། ཡང་དག་པར་མཐོང་བའི་དོན་གྱིས་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་། ཡང་དག་པར་ཤེས་པའི་དོན་གྱིས་ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །མཐོང་བ་དང་ཤེས་པ་དག་ནི་རང་གི་ཡུལ་ལ་འཇུག་པའི་རྣམ་པའི་ཁྱད་པར་ཡོད་དེ། དེ་ནི་འོག་ཏུ་བསྟན་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གི་ཆོས་ཏེ། འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འཕགས་པའི་འབྲས་བུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་གཏན་ནས་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ ‘རྣམ་པར་གྲོལ་བ་’ ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཐོབ་བོ། །གང་གི་ཕྱིར་མི་སློབ་པའི་འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་ནི་མཐོང་བའི་བྱ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ ‘ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་’ ཞེས་གསུངས་ལ། ཤེས་པའི་བྱ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ ‘ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་’ ཞེས་ཀྱང་གསུངས་པ་དེ་བཞིན་དུ། འཕགས་པའི་འབྲས་བུའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དོན་ལ་བརྟེན་ནས་ ‘ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་’ ཞེས་གསུངས་ལ། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་དོན་ལ་བརྟེན་ནས་ ‘ཡང་དག་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་’ ཞེས་ཀྱང་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་བྱས་པས་ ‘ཟག་པ་མེད་པའི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་’ ཞེས་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་གཉིས་པ་བཟུང་བའང་གྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། ། දසකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཚན་པ་བཅུ་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། පඤ්හසමොධානවණ්ණනා དྲི་བ་བསྡུས་པ་བཤད་པ། සමොධානෙතබ්බාති සමාහරිතබ්බා. བསྡུ་བར་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བསྡུ་བར་བྱའོ། ། 349. ඔකප්පනාති බලවසද්ධා. ආයතිං භික්ඛූනං අවිවාදහෙතුභූතං තත්ථ තත්ථ භගවතා දෙසිතානං අත්ථානං සඞ්ගායනං සඞ්ගීති, තස්ස ච කාරණං අයං සුත්තදෙසනා තථා පවත්තත්තාති වුත්තං ‘‘සඞ්ගීතිපරියායන්ති සාමග්ගියා කාරණ’’න්ති. සමනුඤ්ඤො සත්ථා අහොසි ‘‘පටිභාතු ත,ං සාරිපුත්ත, භික්ඛූනං ධම්මිං කථා’’ති උස්සාහෙත්වා ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා සුණන්තො, සා පනෙත්ථ භගවතො සමනුඤ්ඤතා ‘‘සාධු, සාධූ’’ති අනුමොදනෙන පාකටා ජාතාති වුත්තං ‘‘අනුමොදනෙන සමනුඤ්ඤො අහොසී’’ති. ජිනභාසිතො නාම ජාතො, න සාවකභාසිතො. යථා හි රාජයුත්තෙහි ලිඛිතපණ්ණං යාව රාජමුද්දිකාය න ලඤ්ජිතං හොති, න තාව ‘‘රාජපණ්ණ’’න්ති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, ලඤ්ජිතමත්තං පන රාජපණ්ණං නාම හොති. එවමෙව ‘‘සාධු, සාධු සාරිපුත්තා’’තිආදි අනුමොදනවචනසංසූචිතාය සමනුඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය ජිනවචනමුද්දාය ලඤ්ජිතත්තා අයං සුත්තන්තො ජිනභාසිතො නාම ජාතො ආහච්චවචනො. යං පනෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති. ༣༤༩. ཡིད་ཆེས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་དད་པའོ། །མ་འོངས་པ་ན་དགེ་སློང་རྣམས་མི་རྩོད་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གནས་དེ་དང་དེར་གསུངས་པའི་དོན་རྣམས་ཡང་དག་པར་སྡུད་པ་ནི་ཡང་དག་པར་སྡུད་པ་སྟེ། དེའི་རྒྱུ་ནི་མདོ་སྡེ་བསྟན་པ་འདི་དེ་ལྟར་བྱུང་བའི་ཕྱིར། ‘ཡང་དག་པར་སྡུད་པའི་རྣམ་གྲངས་ནི་མཐུན་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །སྟོན་པས་ ‘ཤཱ་རིའི་བུ་ཁྱོད་ཀྱིས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་སྤོབས་ཤིག་’ ཅེས་དབུགས་དབྱུང་ནས་ཐོག་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཇི་སྲིད་མཐར་ཐུག་གི་བར་དུ་གསན་པས་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བར་མཛད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བ་དེ་ནི་ ‘ལེགས་སོ་ལེགས་སོ་’ ཞེས་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བས་གསལ་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ‘རྗེས་སུ་ཡི་རང་བས་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བར་མཛད་དོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །རྒྱལ་བས་གསུངས་པ་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་གྱི། ཉན་ཐོས་ཀྱིས་གསུངས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཇི་ལྟར་རྒྱལ་པོའི་ཕྱག་ལས་པས་བྲིས་པའི་ཡི་གེ་ནི་ཇི་སྲིད་རྒྱལ་པོའི་ཕྱག་རྒྱས་མ་བཏབ་པ་དེ་སྲིད་དུ་ ‘རྒྱལ་པོའི་ཡི་གེ་’ ཞེས་པའི་གྲངས་སུ་མི་འགྲོ་ལ། ཕྱག་རྒྱ་བཏབ་མ་ཐག་ཏུ་རྒྱལ་པོའི་ཡི་གེ་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་ ‘ལེགས་སོ་ལེགས་སོ་ཤཱ་རིའི་བུ་’ ལ་སོགས་པའི་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བའི་ཚིག་གིས་མཚོན་པའི་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བར་བགྲང་བའི་རྒྱལ་བའི་བཀའི་ཕྱག་རྒྱས་བཏབ་པའི་ཕྱིར། མདོ་སྡེ་འདི་ནི་རྒྱལ་བས་གསུངས་པ་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏེ་ཚད་མའི་བཀའོ། །འདིར་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། සඞ්ගීතිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා. ཡང་དག་པར་སྡུད་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་ཟབ་མོ་གསལ་བར་བྱེད་པ། 11. දසුත්තරසුත්තවණ්ණනා ༡༡. གཅིག་གིས་ལྷག་པའི་བཅུའི་མདོའི་བཤད་པ། 350. ආවුසො [Pg.275] භික්ඛවෙති සාවකානං ආලපනන්ති සාවකානං ආමන්තනවසෙන ආලපනසමුදාචාරො, න කෙවලං ‘‘භික්ඛවෙ’’ති, සො පන බුද්ධානං ආලපනං. තෙනාහ ‘‘බුද්ධා හී’’තිආදි. සත්ථුසමුදාචාරවසෙන අසමුදාචාරො එවෙත්ථ සත්ථු උච්චට්ඨානෙ ඨපනං. සම්පති ආගතත්තා කත්ථචි න නිබද්ධො වාසො එතෙසන්ති අනිබද්ධවාසා, අන්තෙවාසිකා. කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සප්පායසෙනාසනං ගවෙසන්තා යං කිඤ්චි දිසං ගච්ඡන්තීති දිසාගමනීයා. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘බුද්ධකාලෙ’’තිආදි වුත්තං. ༣༥༠. ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་དགེ་སློང་དག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་བོས་པ་སྟེ། ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་འབོད་པའི་དབང་གིས་བོས་པའི་ཀུན་སྤྱོད་ཡིན་གྱི། དགེ་སློང་དག་ཅེས་པ་ཙམ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་བོས་པ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདིར་སྟོན་པའི་ཀུན་སྤྱོད་ཀྱི་དབང་གིས་ཀུན་ཏུ་མི་སྤྱོད་པ་ཉིད་ནི་སྟོན་པ་མཐོན་པོའི་གནས་སུ་འཇོག་པ་ཡིན་ནོ། །ད་ལྟ་ཉིད་དུ་ལྷགས་པའི་ཕྱིར་གནས་གང་དུའང་གཏན་ཆགས་སུ་མི་གནས་པ་ནི་གཏན་ཆགས་སུ་མི་གནས་པ་སྟེ། ཉེ་གནས་རྣམས་སོ། །ལས་ཀྱི་གནས་བླངས་ནས་མཐུན་པའི་གནས་མལ་ཚོལ་བཞིན་དུ་ཕྱོགས་གང་ཡང་རུང་བར་འགྲོ་བས་ན་ཕྱོགས་སུ་འགྲོ་བར་བྱ་བ་རྣམས་སོ། །ད་ནི་དོན་དེ་ཉིད་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ 'སངས་རྒྱས་ཀྱི་དུས་སུ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། අසුභකම්මට්ඨානන්ති එකාදසවිධං අසුභකම්මට්ඨානං. තත්ථාපි පුග්ගලවෙමත්තතං ඤත්වා තදනුරූපං තදනුරූපමෙව දෙති. මොහචරිතස්සපි කාමං ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං සප්පායං, කම්මට්ඨානභාවනාය පන භාජනභූතං කාතුං සම්මොහවිගමාය පඨමං උද්දෙසපරිපුච්ඡාධම්මස්සවනධම්මසාකච්ඡාසු නියොජෙතබ්බොති වුත්තං ‘‘මොහචරිතස්ස…පෙ… ආචික්ඛතී’’ති. සද්ධාචරිතස්ස විසෙසතො පුරිමා ඡ අනුස්සතියො සප්පායා, තාසං පන අනුයුඤ්ජනෙ අයං පුබ්බභාගපටිපත්තීති දස්සෙතුං ‘‘පසාදනීයසුත්තන්තෙ’’තිආදි වුත්තං. ඤාණචරිතස්සාති බුද්ධිචරිතස්ස, තස්ස පන මරණස්සති, උපසමානුස්සති, චතුධාතුවවත්ථානං, ආහාරෙපටිකූලසඤ්ඤා විසෙසතො සප්පායා, තෙසං පන උපකාරධම්මදස්සනත්ථං ‘‘අනිච්චතාදි…පෙ… කථෙතී’’ති වුත්තං. තත්ථෙවාති සත්ථු සන්තිකෙ එව. තෙමාසිකං පටිපදන්ති තීහි මාසෙහි සන්නිට්ඨාපෙතබ්බං පටිපදං. མི་སྡུག་པའི་ལས་ཀྱི་གནས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་གཅིག་པོ་མི་སྡུག་པའི་ལས་ཀྱི་གནས་སོ། །དེར་ཡང་གང་ཟག་གི་ཁྱད་པར་ཤེས་ནས་དེ་དང་མཐུན་པ་དེ་དང་མཐུན་པ་ཉིད་སྦྱིན་ནོ། །གཏི་མུག་གི་སྤྱོད་པ་ཅན་ལའང་དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་དྲན་པའི་ལས་ཀྱི་གནས་ནི་མཐུན་པ་ཡིན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ལས་ཀྱི་གནས་སྒོམ་པའི་སྣོད་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། རྨོངས་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར་ཐོག་མར་ལུང་ནོད་པ་དང་། འདྲི་བ་དང་། ཆོས་ཉན་པ་དང་། ཆོས་གླེང་བརྗོད་པ་རྣམས་ལ་སྦྱར་བར་བྱའོ་ཞེས་ 'གཏི་མུག་གི་སྤྱོད་པ་ཅན་ལ་...ལྷག་མ་...སྟོན་ཏོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དད་པའི་སྤྱོད་པ་ཅན་ལ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་སྔོན་གྱི་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དྲུག་པོ་མཐུན་པ་ཡིན་ལ། དེ་དག་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ལ་འདི་ནི་སྔོན་གྱི་ཆའི་སྒྲུབ་པ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ 'དང་བ་སྐྱེད་པའི་མདོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཅན་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བློའི་སྤྱོད་པ་ཅན་ལའོ། །དེ་ལ་ནི་འཆི་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། ཁམས་བཞི་རྣམ་པར་འཇོག་པ་དང་། ཟས་ལ་མི་གཙང་བའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ཁྱད་པར་དུ་མཐུན་པ་ཡིན་ལ། དེ་དག་ལ་ཕན་འདོགས་པའི་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ 'མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་...ལྷག་མ་...བཤད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ཉིད་དུ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྟོན་པའི་དྲུང་ཉིད་དུའོ། །ཟླ་བ་གསུམ་གྱི་སྒྲུབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཟླ་བ་གསུམ་གྱིས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱ་བའི་སྒྲུབ་པའོ། ། ඉමෙ භික්ඛූති ඉමිස්සා ධම්මදෙසනාය භාජනභූතා භික්ඛූ. ‘‘එවං ආගන්ත්වා ගච්ඡන්තෙ පන භික්ඛූ’’ති ඉදං ‘‘බුද්ධකාලෙ’’තිආදිනා තදුද්දෙසිකවසෙන වුත්තභික්ඛූ සන්ධාය වුත්තං, න ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ’’ති අනන්තරං වුත්තභික්ඛූ. තෙනාහ ‘‘පෙසෙතී’’ති. අපලොකෙථාති ආපුච්ඡථ. ‘‘පණ්ඩිතා’’තිආදි සෙවනභජනෙසු කාරණවචනං. ‘‘සොතාපත්තිඵලෙ විනෙතී’’තිආදි යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. ආයස්මා හි ධම්මසෙනාපති භික්ඛූ යෙභුය්‍යෙන සොතාපත්තිඵලං පාපෙත්වා විස්සජ්ජෙති ‘‘එවමෙතෙ නියතා සම්බොධිපරායණා’’ති. ආයස්මා පන මහාමොග්ගල්ලානො ‘‘සබ්බාපි භවූපපත්ති ජිගුච්ඡිතබ්බාවා’’ති භික්ඛූ යෙභුය්‍යෙන උත්තමත්ථංයෙව පාපෙති. དགེ་སློང་འདི་དག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པ་འདིའི་སྣོད་དུ་གྱུར་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་སོ། །'འདི་ལྟར་ལྷགས་ནས་འགྲོ་བའི་དགེ་སློང་རྣམས་ནི་' ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ 'སངས་རྒྱས་ཀྱི་དུས་སུ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དེ་དག་ལ་དམིགས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་ཀྱི། 'དགེ་སློང་འདི་དག་' ཅེས་དེ་མ་ཐག་ཏུ་གསུངས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'གཏོང་བར་བྱེད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །གནང་བ་ཞུས་ཤིག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་འདྲི་བར་གྱིས་ཤིག་པའོ། །'མཁས་པ་རྣམས་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་བསྟེན་པ་དང་བསྟེན་པར་བྱ་བའི་རྒྱུའི་ཚིག་གོ །'རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་འགོད་དོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཕལ་ཆེ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཆོས་ཀྱི་སྡེ་དཔོན་ནི་ཕལ་ཆེར་དགེ་སློང་རྣམས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་བཀོད་ནས་ 'འདི་ལྟར་འདི་དག་ནི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་ངེས་ཤིང་གཞོལ་བ་ཤ་སྟག་གོ་' ཞེས་གཏོང་བར་བྱེད་དོ། །ཚེ་དང་ལྡན་པ་མོའུ་དགལ་གྱི་བུ་ཆེན་པོ་ནི་ 'སྲིད་པར་སྐྱེ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྨད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ་' ཞེས་དགེ་སློང་རྣམས་ཕལ་ཆེར་དོན་དམ་པ་ཉིད་ལ་འགོད་པར་བྱེད་དོ། ། සාවකෙහි [Pg.276] විනෙතුං සක්කුණෙය්‍යා සාවකවෙනෙය්‍යා නාම න සාවකෙහෙව විනෙතබ්බාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සාවකවෙනෙය්‍යා නාමා’’තිආදි. දසධා මාතිකං ඨපෙත්වාති එකකතො පට්ඨාය යාව දසකා දසධා දසධා මාතිකං ඨපෙත්වා විභත්තොති දසුත්තරො. දසුත්තරො ගතොතිපි දසුත්තරොති එකකතො පට්ඨාය යාව දසකා දසහි උත්තරො අධිකො හුත්වා ගතො පවත්තොතිපි දසුත්තරො. එකෙකස්මිං පබ්බෙති එකකතො පට්ඨාය යාව දසකා දසසු පබ්බෙසු එකෙකස්මිං පබ්බෙ. දස දස පඤ්හාති ‘‘කතමො ධම්මො බහුකාරො අප්පමාදො කුසලෙසු ධම්මෙසූ’’තිආදිනා දස දස පඤ්හා. විසෙසිතාති විස්සජ්ජිතා. දසුත්තරං පවක්ඛාමීති දෙසියමානං දෙසනං නාමකිත්තනමුඛෙන පටිජානාති වණ්ණභණනත්ථං. පවක්ඛාමීති පකාරෙහි වක්ඛාමි. තථා හෙත්ථ පඤ්ඤාසාධිකානං පඤ්චන්නං පඤ්හසතානං වසෙන දෙසනා පවත්තා. ධම්මන්ති ඉධ ධම්ම-සද්දො පරියත්තිපරියායො ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං පරියාපුණාතී’’තිආදීසු (අ. නි. 5.73) විය. සුත්තලක්ඛණො චායං ධම්මොති ආහ ‘‘ධම්මන්ති සුත්ත’’න්ති. ස්වායං ධම්මො යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානස්ස නිබ්බානාවහො. තතො එව වට්ටදුක්ඛසමුච්ඡෙදාය හොති, ස චායමස්ස ආනුභාවො සබ්බෙසං ඛන්ධානං පමොචනුපායභාවතොති දස්සෙන්තො ‘‘නිබ්බානප්පත්තියා’’තිආදිමාහ. තෙන වුත්තං ‘‘නිබ්බානප්පත්තියා’’තිආදි. ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་གདུལ་བར་ནུས་པ་ནི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་གདུལ་བྱ་ཞེས་བྱ་བ་སྟེ། ཉན་ཐོས་ཁོ་ནས་གདུལ་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ 'ཉན་ཐོས་ཀྱིས་གདུལ་བྱ་ཞེས་བྱ་བ་' ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །མ་མོ་རྣམ་པ་བཅུར་བཞག་ནས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཅིག་པུ་ནས་བཟུང་སྟེ་བཅུའི་བར་དུ་རྣམ་པ་བཅུ་བཅུར་མ་མོ་བཞག་ནས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བས་ན་བཅུ་ལྷག་གོ །བཅུ་ལྷག་ཏུ་སོང་བས་ཀྱང་བཅུ་ལྷག་སྟེ། གཅིག་པུ་ནས་བཟུང་སྟེ་བཅུའི་བར་དུ་བཅུ་ལྷག་ཅིང་ཆེས་ཆེར་གྱུར་ཏེ་སོང་ཞིང་ཞུགས་པས་ཀྱང་བཅུ་ལྷག་གོ །ཚིགས་རེ་རེ་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཅིག་པུ་ནས་བཟུང་སྟེ་བཅུའི་བར་དུ་ཚིགས་བཅུ་པོ་རྣམས་ལས་ཚིགས་རེ་རེ་ལའོ། །དྲི་བ་བཅུ་བཅུ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ 'ཆོས་གང་ཞིག་ཕན་ཐོགས་ཆེ་བ་ཡིན། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བག་ཡོད་པ་ཉིད་དོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དྲི་བ་བཅུ་བཅུའོ། །རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ནི་ལན་བཏབ་པའོ། །བཅུ་ལྷག་པ་བཤད་པར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསྟན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་བསྟན་པ་ལ་མིང་སྨྲས་པའི་སྒོ་ནས་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་དམ་བཅའ་བའོ། །བཤད་པར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པ་དུ་མས་བཤད་པར་བྱའོ། །འདིར་ནི་ལྔ་བཅུ་ལྷག་པའི་དྲི་བ་ལྔ་བརྒྱའི་དབང་གིས་ཆོས་བསྟན་པ་ཞུགས་སོ། །ཆོས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིར་ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་ལུང་གི་རྣམ་གྲངས་ཏེ། 'འདིར་དགེ་སློང་གིས་ཆོས་ཀུན་ཏུ་འཛིན་ཏོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །ཆོས་འདི་ནི་མདོའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་པས་ན་ 'ཆོས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མདོའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །ཆོས་དེ་ཉིད་ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པ་པོ་ལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གཅོད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། དེའི་མཐུ་འདི་ནི་ཕུང་པོ་ཐམས་ཅད་ལས་ཐར་བའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ 'མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེས་ན་ 'མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། උච්චං කරොන්තොති උදග්ගං උළාරං පණීතං කත්වා දස්සෙන්තො, පග්ගණ්හන්තොති අත්ථො. පෙමං ජනෙන්තොති භත්තිං උප්පාදෙන්තො. ඉදඤ්ච දෙසනාය පග්ගණ්හනං බුද්ධානම්පි ආචිණ්ණං එවාති දස්සෙන්තො ‘‘එකායනො’’තිආදිමාහ. མཐོན་པོར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་དང་། རྒྱ་ཆེ་བ་དང་། གྱ་ནོམ་པར་བྱས་ནས་སྟོན་པ་སྟེ། གཟེངས་བསྟོད་པའི་དོན་ཏོ། །བྱམས་པ་སྐྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དད་པ་སྐྱེད་པའོ། །ཆོས་བསྟན་པ་གཟེངས་བསྟོད་པ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་གོམས་པར་བྱས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ 'བགྲོད་པ་གཅིག་པོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། එකධම්මවණ්ණනා ཆོས་གཅིག་པོ་བཤད་པའོ། ། 351. (ක) කාර-සද්දො උප-සද්දෙන විනාපි උපකාරත්ථං වදති, ‘‘බහුකාරා, භික්ඛවෙ, මාතාපිතරො පුත්තාන’’න්තිආදීසු (අ. නි. 2.34) වියාති ආහ ‘‘බහුකාරොති බහූපකාරො’’ති. ༣༥༡. (ཀ) ཀཱ་ར་ (བྱེད་པའི་) སྒྲ་ནི་ ཨུ་པཱ་ (ཉེ་བའི་) སྒྲ་མེད་པར་ཡང་ཕན་འདོགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་སྟེ། 'དགེ་སློང་དག །ཕ་མ་ནི་བུ་རྣམས་ལ་ཕན་ཐོགས་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་ 'ཕན་ཐོགས་ཆེ་བ་ནི་ཕན་འདོགས་པ་ཆེན་པོའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། (ඛ) වඩ්ඪනෙ වුත්තෙ නානන්තරියතාය උප්පාදනං වුත්තමෙව හොතීති ‘‘භාවෙතබ්බොති වඩ්ඪෙතබ්බො’’ති වුත්තො. උප්පාදනපුබ්බිකා හි වඩ්ඪනාති. නනු [Pg.277] ච ‘‘එකො ධම්මො උප්පාදෙතබ්බො’’ති උප්පාදනං පෙත්ථ විසුං ගහිතං එවාති? අඤ්ඤවිසයත්තා තස්ස නායං විරොධො. තථා හි ‘‘එකො ධම්මො පරිඤ්ඤෙය්‍යො’’ති තීහිපි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤෙය්‍යතං වත්වාපි ‘‘එකො ධම්මො පහාතබ්බො’’ති පහාතබ්බතා වුත්තා. (ཁ) འཕེལ་བར་བྱ་བ་ཞེས་གསུངས་པས་བར་མ་ཆོད་པར་སྐྱེད་པ་ཉིད་གསུངས་པ་ཡིན་པས་ན་ 'བསྒོམ་པར་བྱ་བ་ནི་འཕེལ་བར་བྱ་བའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །སྐྱེད་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཅན་ནི་འཕེལ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཅི་ 'ཆོས་གཅིག་པོ་བསྐྱེད་པར་བྱའོ་' ཞེས་འདིར་སྐྱེད་པ་ཉིད་སོ་སོར་བཟུང་བ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེའི་ཡུལ་གཞན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འགལ་བ་མེད་དོ། །འདི་ལྟར་ 'ཆོས་གཅིག་པོ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ་' ཞེས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་གསུམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་གསུངས་ཀྱང་། 'ཆོས་གཅིག་པོ་སྤང་བར་བྱའོ་' ཞེས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཉིད་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། ། (ග) තීහි පරිඤ්ඤාහීති ඤාතතීරණපහානපරිඤ්ඤාහි. (ག) ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་གསུམ་གྱིས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཤེས་པའི་ཡོངས་ཤེས་དང་། རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་དང་། སྤོང་བའི་ཡོངས་ཤེས་རྣམས་ཀྱིས་སོ། ། (ඝ) පහානානුපස්සනායාති පජහනවසෙන පවත්තාය අනුපස්සනාය. මිස්සකවසෙන චෙතං අනුපස්සනාගහණං දට්ඨබ්බං. (ང) སྤོང་བའི་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྤོང་བའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་སོ། །འདི་ནི་འདྲེས་པའི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་བཟུང་བར་ལྟ་བར་བྱའོ། ། (ඞ) සීලසම්පදාදීනං පරිහානාවහො පරිහානාය සංවත්තනකො. (ཅ) ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉམས་པར་བྱེད་པ་ནི་ཉམས་པ་ལ་གཞོལ་བའོ། ། (ච) ඣානාදිවිසෙසං ගමෙතීති විසෙසගාමී. (ཆ) བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ཁྱད་པར་དུ་འགྲོ་བའོ། ། (ඡ) දුප්පච්චක්ඛකරොති අනුපචිතඤාණසම්භාරෙහි පච්චක්ඛං කාතුං අසක්කුණෙය්‍යො. (ཇ) མངོན་སུམ་དུ་བྱ་དཀའ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཚོགས་མ་བསགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་མི་ནུས་པའོ། ། (ඣ) අභිජානිතබ්බොති අභිමුඛං ඤාණෙන ජානිතබ්බො. (ཉ) མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བའོ། ། සබ්බත්ථ මාතිකාසූති දුකාදිවසෙන වුත්තාසු සබ්බාසු මාතිකාසු. එත්ථ ච ආයස්මා ධම්මසෙනාපති තෙ භික්ඛූ භාවනාය නියොජෙත්වා උත්තමත්ථෙ පතිට්ඨාපෙතුකාමො පඨමං තාව භාවනාය උපකාරධම්මං උද්දෙසවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘එකො ධම්මො බහුකාරො’’ති වත්වා තෙන උපකාරකෙන උපකත්තබ්බං දස්සෙන්තො ‘‘එකො ධම්මො භාවෙතබ්බො’’ති ආහ. අයඤ්ච භාවනා විපස්සනාවසෙන ඉච්ඡිතාති ආහ ‘‘එකො ධම්මො පරිඤ්ඤෙය්‍යො’’ති. පරිඤ්ඤා ච නාම යාවදෙව පහාතබ්බපජහනත්ථාති ආහ ‘‘එකො ධම්මො පහාතබ්බො’’ති. පජහන්තෙන ච හානභාගියං නීහරිත්වා විසෙසභාගියෙ අවට්ඨාතබ්බන්ති ආහ ‘‘එකො ධම්මො හානභාගියො, එකො ධම්මො විසෙසභාගියො’’ති. විසෙසභාගියෙ අවට්ඨානඤ්ච දුප්පටිවිජ්ඣනෙන, දුප්පටිවිජ්ඣපටිවිජ්ඣනඤ්චෙ ඉජ්ඣති, නිප්ඵාදෙතබ්බනිප්ඵාදනං සිද්ධමෙව හොතීති ආහ ‘‘එකො ධම්මො දුප්පටිවිජ්ඣො, එකො ධම්මො උප්පාදෙතබ්බො’’ති. තයිදං ද්වයං අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිජානනෙන හොතීති ආහ ‘‘එකො ධම්මො අභිඤ්ඤෙය්‍යො’’ති. අභිඤ්ඤෙය්‍යඤ්චෙ අභිඤ්ඤාතං, සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකතමෙව හොතීති. එත්තාවතා ච නිට්ඨිතකිච්චොව හොති, නාස්ස උත්තරි කිඤ්චි කරණීයන්ති එවං තාව මහාථෙරො එකකවසෙන තෙසං භික්ඛූනං පටිපත්තිවිධිං උද්දිසන්තො ඉමානි දස පදානි ඉමිනා අනුක්කමෙන උද්දිසි. ཐམས་ཅད་དུ་མ་མོ་རྣམས་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཟུང་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་མ་མོ་ཐམས་ཅད་ལའོ། །འདིར་ཡང་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཆོས་ཀྱི་སྡེ་དཔོན་གྱིས་དགེ་སློང་དེ་དག་སྒོམ་པ་ལ་སྦྱར་ནས་དོན་དམ་པ་ལ་འགོད་པར་འདོད་པས། ཐོག་མར་རེ་ཞིག་སྒོམ་པའི་ཕན་འདོགས་པའི་ཆོས་མདོར་བསྟན་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ 'ཆོས་གཅིག་པོ་ནི་ཕན་ཐོགས་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་ནས། ཕན་འདོགས་པ་དེས་ཕན་གདགས་པར་བྱ་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ 'ཆོས་གཅིག་པོ་ནི་བསྒོམ་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །སྒོམ་པ་འདི་ཡང་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་འདོད་པས་ན་ 'ཆོས་གཅིག་པོ་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྤང་བར་བྱ་བ་སྤོང་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ན་ཡིན་པས་ན་ 'ཆོས་གཅིག་པོ་ནི་སྤང་བར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །སྤོང་བར་བྱེད་པས་ཀྱང་ཉམས་པའི་ཆ་བསལ་ནས་ཁྱད་པར་གྱི་ཆ་ལ་གནས་པར་བྱའོ་ཞེས་ 'ཆོས་གཅིག་པོ་ནི་ཉམས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་ཡིན། ཆོས་གཅིག་པོ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་ཆ་དང་མཐུན་པ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁྱད་པར་གྱི་ཆ་ལ་གནས་པ་ནི་རྟོགས་དཀའ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཡིན་ལ། རྟོགས་དཀའ་བ་རྟོགས་པར་འགྱུར་ན་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་བསྒྲུབ་པ་ཉིད་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ 'ཆོས་གཅིག་པོ་ནི་རྟོགས་དཀའ་བ་ཡིན། ཆོས་གཅིག་པོ་ནི་བསྐྱེད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །གཉིས་པོ་འདི་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ཤེས་པ་ལས་འབྱུང་བས་ན་ 'ཆོས་གཅིག་པོ་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་མངོན་པར་ཤེས་ན། མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་བྱ་བ་བྱས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། འདི་ལས་ལྷག་པར་བྱ་བ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་དོ་ཞེས་འདི་ལྟར་རེ་ཞིག་གནས་བརྟན་ཆེན་པོས་གཅིག་པུའི་དབང་གིས་དགེ་སློང་དེ་དག་གི་སྒྲུབ་པའི་ཚུལ་མཚོན་པར་བྱེད་པ་ན་ཚིག་བཅུ་པོ་འདི་དག་གོ་རིམ་འདིས་མཚོན་པར་བྱས་སོ། ། (ක) එවං [Pg.278] අනියමතො උද්දිට්ඨධම්මෙ සරූපතො නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘කතමො එකො ධම්මො’’තිආදිනා දෙසනං ආරභි. තෙන වුත්තං ‘‘ඉති ආයස්මා සාරිපුත්තො’’තිආදි. එස නයො දුකාදීසු. වෙළුකාරොති වෙනො. සො හි වෙළුවිකාරෙහි කිලඤ්ජාදිකරණෙන ‘‘වෙළුකාරො’’ති වුත්තො. අන්තො, බහි ච සබ්බගතගණ්ඨිං නීහරණෙන නිග්ගණ්ඨිං කත්වා. එකෙකකොට්ඨාසෙති එකකාදීසු දසසු කොට්ඨාසෙසු එකෙකස්මිං කොට්ඨාසෙ. (ཀ) དེ་ལྟར་མ་ངེས་པར་བསྟན་པའི་ཆོས་རྣམས་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ 'ཆོས་གཅིག་པོ་གང་ཞེ་ན།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཆོས་བསྟན་པ་བརྩམས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'འདི་ལྟར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ཟུང་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། །སྨྱུག་མ་མཁན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྨྱུག་མའི་ལས་བྱེད་པའོ། །དེ་ནི་སྨྱུག་མའི་བཅོས་བུ་དང་གདན་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པས་ན་ 'སྨྱུག་མ་མཁན་' ཞེས་བྱའོ། །ཕྱི་དང་ནང་གི་འཆིང་བ་ཐམས་ཅད་བསལ་ནས་འཆིང་བ་མེད་པར་བྱས་ཏེའོ། །ཚན་པ་རེ་རེ་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཅིག་པུ་ལ་སོགས་པ་ཚན་པ་བཅུ་པོ་རྣམས་ལས་ཚན་པ་རེ་རེ་ལའོ། ། සබ්බත්ථකං උපකාරකන්ති සබ්බත්ථකමෙව සම්මා පටිපත්තියා උපකාරවන්තං. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. විපස්සනාගබ්භං ගණ්හාපනෙති යථා උපරි විපස්සනා පරිපච්චති තික්ඛා විසදා හුත්වා මග්ගෙන ඝටෙති, එවං පුබ්බභාගවිපස්සනාවඩ්ඪනෙ. අත්ථපටිසම්භිදාදීසූති අත්ථපටිසම්භිදාදීසු නිප්ඵාදෙතබ්බෙසු, තෙසං සම්භාරසම්භරණන්ති අත්ථො. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. ඨානාට්ඨානෙසූති ඨානෙ, අට්ඨානෙ ච ජානිතබ්බෙ. මහාවිහාරසමාපත්තියන්ති මහතියං ඣානාදිවිහාරසමාපත්තියං. විපස්සනාඤාණාදීසූති ආදි-සද්දෙන මනොමයිද්ධි ආදිකානි සඞ්ගණ්හාති. අට්ඨසු විජ්ජාසූති අම්බට්ඨසුත්තෙ (දී. නි. 1.279) ආගතනයාසු අට්ඨසු විජ්ජාසු. ཐམས་ཅད་དུ་ཕན་འདོགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་ཕན་འདོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ། །ད་ནི་དོན་དེ་ཉིད་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ 'འདི་ནི་...' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ལྷག་མཐོང་གི་མངལ་འཛིན་དུ་འཇུག་པ་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་ལྟར་གོང་དུ་ལྷག་མཐོང་ཡོངས་སུ་སྨིན་ཏེ་རྣོ་ཞིང་གསལ་བར་གྱུར་ནས་ལམ་དང་སྦྱོར་བར་བྱེད་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་སྔོན་གྱི་ཆའི་ལྷག་མཐོང་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །དོན་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དོན་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་རྣམས་ལ། དེ་དག་གི་ཚོགས་བསགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཚུལ་འདི་ནི་འདི་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། །གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ལའོ། །གནས་ཆེན་པོའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་གནས་ཆེན་པོའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལའོ། །ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་སོགས་པའི་སྒྲས་ནི་ཡིད་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །རིག་པ་བརྒྱད་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཨམྦཊྛའི་མདོར་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་རིག་པ་བརྒྱད་པོ་རྣམས་ལའོ། ། තෙනෙව භගවා ථොමෙතීති යොජනා. නන්ති අප්පමාදං. དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བསྔགས་སོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །དེ་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བག་ཡོད་པ་ལའོ། ། ථාමසම්පන්නෙනාති ඤාණබලසමන්නාගතෙන. දීපෙත්වාති ‘‘එවම්පි අප්පමාදො කුසලානං ධම්මානං සම්පාදනෙ බහුපකාරො’’ති පකාසෙත්වා. යං කිඤ්චි අනවජ්ජපක්ඛිකමත්ථං අප්පමාදෙ පක්ඛිපිත්වා කථෙතුං යුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘යං කිඤ්චී’’තිආදි වුත්තං. མཐུ་དང་ལྡན་པས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་དང་ལྡན་པས་སོ། །བསྟན་ནས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ 'འདི་ལྟར་ཡང་བག་ཡོད་པ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱེད་པ་ལ་ཕན་ཐོགས་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་བསྟན་ནས་སོ། །ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དོན་གང་ཡང་རུང་བ་བག་ཡོད་པ་ལ་བཅུག་ནས་བཤད་པར་རིགས་སོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ 'གང་ཡང་རུང་བ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། (ඛ) කායගතාසතීති රස්සං අකත්වා නිද්දෙසො, නිද්දෙසෙන වා එතං සමාසපදං දට්ඨබ්බං. ‘‘අට්ඨිකානි පුඤ්ජකිතානි තෙරොවස්සිකානි…පෙ… පූතීනි චුණ්ණිකජාතානී’’ති (දී. නි. 2.379) එවං පවත්තමනසිකාරො ‘‘චුණ්ණිකමනසිකාරො’’ති වදන්ති. අපරෙ පන භණන්ති ‘‘චුණ්ණිකඉරියාපථෙසු පවත්තමනසිකාරො’’ති. එත්ථ උප්පන්නසතියාති එතස්මිං යථාවුත්තෙ එකූනතිංසවිධෙ ඨානෙ උප්පන්නාය සතියා. සුඛසම්පයුත්තාති නිප්පරියායතො සුඛසම්පයුත්තා, පරියායතො පන චතුත්ථජ්ඣානෙ උපෙක්ඛාපි ‘‘සුඛ’’න්ති වත්තබ්බතං ලභති සන්තසභාවත්තා. (ཁ) ལུས་ཀྱི་གནས་སྐབས་ཀྱི་དྲན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐུང་ངུར་མ་བྱས་པར་བསྟན་པ་སྟེ། བསྟན་པས་སམ་འདི་ནི་ཚིག་བསྡུས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །'རུས་པ་རྣམས་སྤུངས་ཏེ་ལོ་གསུམ་ལོན་པ་...ལྷག་མ་...རུལ་ཞིང་ཕྱེ་མར་གྱུར་པ་' ཞེས་འདི་ལྟར་ཞུགས་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་ 'ཕྱེ་མའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་' ཞེས་སྨྲའོ། །གཞན་དག་ནི་ 'ཕྲ་མོའི་སྤྱོད་ལམ་རྣམས་ལ་ཞུགས་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ་' ཞེས་སྨྲའོ། །འདིར་སྐྱེས་པའི་དྲན་པས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གནས་ཉི་ཤུ་རྩ་དགུ་པོ་འདི་ལ་སྐྱེས་པའི་དྲན་པས་སོ། །བདེ་བ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་བདེ་བ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ནི་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་ཀྱང་ཞི་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ 'བདེ་བ་' ཞེས་བརྗོད་དུ་རུང་བ་ཉིད་དོ། ། (ග) පච්චයභූතො [Pg.279] ආරම්මණාදිවිසයොපි ආරම්මණභාවෙන වණො විය ආසවෙ පග්ඝරති, සො සම්පයොගසම්භවාභාවෙපි සහ ආසවෙහීති සාසවො. තථා උපාදානානං හිතොති උපාදානියො. ඉතරථා පන පච්චයභාවෙන විධි පටික්ඛෙපො. (Ga) རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་དམིགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་ཡང་དམིགས་པའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་རྨ་བཞིན་དུ་ཟག་པ་རྣམས་འཛག་པར་བྱེད་དེ། དེ་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་འབྱུང་བའི་དངོས་པོ་མེད་དུ་ཟིན་ཀྱང་ཟག་པ་དང་བཅས་པ་ཡིན་པས་ཟག་བཅས་ཞེས་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་ལ་ཕན་པ་ཡིན་པས་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཆོས་ཞེས་བྱའོ། །གཞན་དུ་ན་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་སྒྲུབ་པ་དང་དགག་པ་ཉིད་དོ། ། (ඝ) අස්මීති මානොති ‘‘අස්මී’’ති පවත්තො මානො. (Gha) ང་འོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་ནི་“ང་འོ་”སྙམ་དུ་འཇུག་པའི་ང་རྒྱལ་ལོ། ། (ච) විපරියායෙනාති ‘‘අනිච්චෙ අනිච්ච’’න්තිආදිනා නයෙන පවත්තො පථමනසිකාරො. (Ca) ཕྱིན་ཅི་ལོག་གིས་ཞེས་པ་ནི་“མི་རྟག་པ་ལ་མི་རྟག་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་པོའོ། ། (ඡ) ඉධ පන විපස්සනානන්තරො මග්ගො ‘‘ආනන්තරිකො චෙතොසමාධී’’ති අධිප්පෙතො. කස්මා? විපස්සනාය අනන්තරත්තා, අත්තනො වා පවත්තියා අනන්තරං ඵලදායකත්තා. සද්දත්ථතො පන අනන්තරං ඵලං අනන්තරං, තස්මිං අනන්තරෙ නියුත්තා, තං වා අරහති, අනන්තරපයොජනොති වා ආනන්තරිකො. (Cha) འདིར་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་མཇུག་ཐོགས་སུ་བྱུང་བའི་ལམ་ནི་“མཚམས་མེད་པའི་སེམས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་”ཞེས་བྱ་བར་དགོངས་སོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ལྷག་མཐོང་གི་མཇུག་ཐོགས་སུ་བྱུང་བའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་རང་ཉིད་སྐྱེས་པའི་མཚམས་མེད་པར་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྒྲའི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ནི་མཚམས་མེད་པའི་འབྲས་བུ་ནི་མཚམས་མེད་པ་ཡིན་ལ། མཚམས་མེད་པ་དེ་ལ་སྦྱོར་བའམ། ཡང་ན་དེ་དང་འོས་པའམ། ཡང་ན་མཚམས་མེད་པའི་དགོས་པ་ཅན་ཡིན་པས་མཚམས་མེད་པའོ། ། (ජ) ඵලන්ති ඵලපඤ්ඤා. පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා අධිප්පෙතා අකුප්පාරම්මණතාය. (Ja) འབྲས་བུ་ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་བོ། །མི་འཁྲུགས་པའི་དམིགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་ལ་དགོངས་སོ། ། (ඣ) අත්තනො ඵලං ආහරතීති ආහාරො, පච්චයොති ආහ ‘‘ආහාරට්ඨිතිකාති පච්චයට්ඨිතිකා’’ති. අයං එකො ධම්මොති අයං පච්චයසඞ්ඛාතො එකො ධම්මොති පච්චයතාසමඤ්ඤෙන එකං කත්වා වදති. ඤාතපරිඤ්ඤාය අභිඤ්ඤායාති ඤාතපරිඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය අභිඤ්ඤාය. (Jha) རང་གི་འབྲས་བུ་ལེན་པར་བྱེད་པས་ཟས་ཏེ། རྐྱེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“ཟས་ལ་གནས་པ་རྣམས་ནི་རྐྱེན་ལ་གནས་པ་རྣམས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཆོས་གཅིག་པོ་འདི་ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་དུ་བགྲང་བའི་ཆོས་གཅིག་པོ་འདི་ལ་རྐྱེན་ཉིད་ཀྱི་སྤྱི་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་གཅིག་ཏུ་བྱས་ཏེ་གསུངས་སོ། །ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་མངོན་པར་ཤེས་པས་ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་བགྲང་བའི་མངོན་པར་ཤེས་པས་སོ། ། (ඤ) අකුප්පා චෙතොවිමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්ති අකුප්පභාවෙන උක්කංසගතත්තා. අඤ්ඤථා සබ්බාපි ඵලසමාපත්තියො අකුප්පා එව පටිපක්ඛෙහි අකොපනීයත්තා. (Ña) མི་འཁྲུགས་པའི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་སྟེ། མི་འཁྲུགས་པའི་དངོས་པོས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཞན་དུ་ན་འབྲས་བུའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་གཉེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་མི་འཁྲུགས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མི་འཁྲུགས་པ་ཤ་སྟག་གོ། ། අභිඤ්ඤායාති ‘‘අභිඤ්ඤෙය්‍යො’’ති එත්ථ ලද්ධඅභිඤ්ඤාය. පරිඤ්ඤායාති එත්ථාපි එසෙව නයො. පහාතබ්බසච්ඡිකාතබ්බෙහීති පහාතබ්බසච්ඡිකාතබ්බපදෙහි. පහානපරිඤ්ඤාව කථිතා පහානසච්ඡිකිරියානං එකාවාරතාය පරිඤ්ඤාය සහෙව ඉජ්ඣනතො. සච්ඡිකාතබ්බොති විසෙසතො ඵලං කථිතං. එකස්මිංයෙව සත්තමෙ එව පදෙ ලබ්භති. ඵලං පන අනෙකෙසුපි පදෙසු ලබ්භති පඨමට්ඨමනවමදසමෙසු ලබ්භනතො. යස්මා [Pg.280] තං නිප්පරියායතො දසමෙ එව ලබ්භති, ඉතරෙසු පරියායතො තස්මා ‘‘ලබ්භති එවා’’ති සාසඞ්කං වදති. མངོན་པར་ཤེས་པས་ཞེས་པ་ནི་“མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཐོབ་པའི་མངོན་པར་ཤེས་པས་སོ། །ཡོངས་སུ་ཤེས་པས་ཞེས་པ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །སྤང་བར་བྱ་བ་དང་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་སྤང་བར་བྱ་བ་དང་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །སྤོང་བའི་ཡོངས་ཤེས་ཉིད་གསུངས་ཏེ། སྤོང་བ་དང་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་རྣམས་ཐེངས་གཅིག་ཏུ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བ་ཞེས་པས་ནི་བྱེ་བྲག་ཏུ་འབྲས་བུ་གསུངས་སོ། །དེ་ནི་བདུན་པ་གཅིག་པུ་ཉིད་ཀྱི་ཚིག་ལ་ཐོབ་བོ། །འབྲས་བུ་ནི་ཚིག་དུ་མ་ལ་ཡང་ཐོབ་སྟེ། དང་པོ་དང་། བརྒྱད་པ་དང་། དགུ་པ་དང་། བཅུ་པ་རྣམས་ལ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེ་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་བཅུ་པ་ཉིད་ལ་ཐོབ་ལ། གཞན་རྣམས་ལ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་“ཐོབ་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་དོགས་པ་དང་བཅས་ཏེ་གསུངས་སོ། ། සභාවතො විජ්ජමානාති යෙන බහුකාරාදිසභාවෙන දෙසිතා, තෙන සභාවෙන පරමත්ථතො උපලබ්භමානා. යාථාවාති අවිපරීතා. තථාසභාවාති තංසභාවා. න තථා න හොන්තීති අවිතථත්තා තථාව හොන්ති. තතො එව වුත්තප්පකාරතො අඤ්ඤථා න හොන්තීති පඤ්චහිපි පදෙහි තෙසං ධම්මානං යථාභූතමෙව වදති. සම්මාති ඤායෙන. යං පන ඤාතං, තං හෙතුයුත්තං කාරණයුත්තමෙව හොතීති ආහ ‘‘හෙතුනා කාරණෙනා’’ති. ඔකප්පනං ජනෙසීති ජිනවචනභාවෙන අභිප්පසාදං උප්පාදෙසි. རང་བཞིན་གྱིས་ཡོད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཕན་ཐོགས་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གང་གིས་བསན་པ་དེའི་རང་བཞིན་གྱིས་དོན་དམ་པར་དམིགས་པའོ། །ཡང་དག་པ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའོ། །དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་ཞེས་པ་ནི་དེའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །དེ་ལྟ་མ་ཡིན་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་མ་ནོར་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་ལས་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཚིག་ལྔ་པོ་འདི་དག་གིས་ཆོས་དེ་དག་གི་ཡང་དག་པ་ཉིད་ཁོ་ན་གསུངས་སོ། །ཡང་དག་པར་ཞེས་པ་ནི་རིགས་པས་སོ། །གང་ཞིག་ཤེས་པ་དེ་ནི་རྒྱུ་དང་ལྡན་པ་དང་རྐྱེན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་“རྒྱུ་དང་རྐྱེན་གྱིས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡིད་ཆེས་པ་བསྐྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་བའི་བཀའ་ཉིད་དུ་མངོན་པར་དད་པ་བསྐྱེད་དོ། ། එකධම්මවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཆོས་གཅིག་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ද්වෙධම්මවණ්ණනා ཆོས་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 352. (ක) ‘‘සබ්බත්ථා’’ ති ඉදං ‘‘සීලපූරණාදීසූ’’ති එතෙන සද්ධිං සම්බන්ධිතබ්බං. ‘‘සීලපූරණාදීසු සබ්බත්ථ අප්පමාදො විය උපකාරකා’’ති එතෙන සතිසම්පජඤ්ඤානම්පි අප්පමාදස්ස විය සබ්බත්ථ උපකාරකතා පකාසිතා හොති අත්ථතො නාතිවිලක්ඛණත්තා තතො තෙසං. සතිඅවිප්පවාසො හි අප්පමාදො, සො ච අත්ථතො සබ්බත්ථ අවිජහිතා සති එව, සා ච ඛො ඤාණසම්පයුත්තා එව දට්ඨබ්බා, ඉතරාය තථාරූපසමත්ථතාභාවතො. ༣༥༢. (Ka) “ཐམས་ཅད་དུ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་“ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་”ཞེས་པ་འདི་དང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བག་ཡོད་པ་བཞིན་དུ་ཕན་འདོགས་པར་བྱེད་པ་རྣམས་སོ་”ཞེས་པས་འདིས་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དག་ཀྱང་བག་ཡོད་པ་བཞིན་དུ་ཐམས་ཅད་དུ་ཕན་འདོགས་པ་ཉིད་དུ་དོན་གྱིས་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་ལས་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཤིན་ཏུ་མི་མཐུན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དྲན་པ་དང་མ་བྲལ་བ་ནི་བག་ཡོད་པ་ཡིན་ལ། དེ་ནི་དོན་གྱིས་ཐམས་ཅད་དུ་མ་བྲལ་བའི་དྲན་པ་ཉིད་ཡིན་ཞིང་། དེ་ཡང་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། གཞན་ལ་དེ་ལྟ་བུའི་ནུས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། (ඛ) තෙසං පඤ්චසතමත්තානං භික්ඛූනං පුබ්බභාගපටිපත්තිවසෙන දෙසිතත්තා පුබ්බභාගා කථිතා. (Kha) དགེ་སློང་ལྔ་བརྒྱ་ཙམ་པོ་དེ་དག་གི་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ཀྱི་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་རྣམས་སུ་གསུངས་སོ། ། (ඡ) අයොනිසොමනසිකාරො සංකිලෙසස්ස මූලකාරණභාවෙන පවත්තො හෙතු, පරිබ්‍රූහනභාවෙන පවත්තො පච්චයො. යොනිසොමනසිකාරෙපි එසෙව නයො. යථා ච සත්තානං සංකිලෙසාය, විසුද්ධියා ච පච්චයභූතා අයොනිසොමනසිකාරො, යොනිසොමනසිකාරොති ‘‘ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා දුප්පටිවිජ්ඣා’’ති එත්ථ නීහරිත්වා වුත්තා, එවං ඉමෙහි ධම්මා නීහරිත්වා වත්තබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘තථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අසුභජ්ඣානාදයො චත්තාරො විසංයොගා නාම කාමයොගාදිපටිපක්ඛභාවතො[Pg.281]. ‘‘එවං පභෙදා’’ති ඉමිනා ‘‘අවිජ්ජාභාගිනො ධම්මා, විජ්ජාභාගිනො ධම්මා, කණ්හා ධම්මා, සුක්කා ධම්මා’’ති (ධ. ස. 101, 104) එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. (Cha) ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་རྩ་བའི་རྒྱུའི་དངོས་པོར་འཇུག་པས་རྒྱུ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་བྱེད་པའི་དངོས་པོར་འཇུག་པས་རྐྱེན་ནོ། །ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་རྣམ་པར་དག་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དག་“ཆོས་འདི་གཉིས་ནི་རྟོགས་པར་དཀའ་བའོ་”ཞེས་འདིར་ཕྱུང་སཏེ་གསུངས་པ་བཞིན་དུ། ཆོས་འདི་དག་ཀྱང་ཕྱུང་སཏེ་བརྗོད་པར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི་“དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་མི་སྡུག་པའི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་བཞི་ནི་འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པའི་གཉེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མི་ལྡན་པ་ཞེས་བྱའོ། །“འདི་ལྟར་དབྱེ་བ་”ཞེས་པས་ནི་“མ་རིག་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས། རིག་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས། ཆོས་ནག་པོ་རྣམས། ཆོས་དཀར་པོ་རྣམས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བསྡུ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། (ඣ) පච්චයෙහි සමෙච්ච සම්භුය්‍ය කතත්තා පඤ්චක්ඛන්ධා සඞ්ඛතා ධාතු. කෙනචි අනභිසඞ්ඛතත්තා නිබ්බානං අසඞ්ඛතා ධාතු. (Jha) རྐྱེན་རྣམས་འདུས་ཤིང་ཚོགས་ནས་བྱས་པའི་ཕྱིར་ཕུང་པོ་ལྔ་ནི་འདུས་བྱས་ཀྱི་ཁམས་སོ། །གང་གིས་ཀྱང་མངོན་པར་མ་འདུས་བྱས་པའི་ཕྱིར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་ཁམས་སོ། ། (ඤ) තිස්සො විජ්ජා විජ්ජනට්ඨෙන, විදිතකරණට්ඨෙන ච විජ්ජා. විමුත්තීති අරහත්තඵලං පටිපක්ඛතො සබ්බසො විමුත්තත්තා. (Ña) རིག་པ་གསུམ་ནི་རིག་པའི་དོན་གྱིས་དང་། ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་རིག་པའོ། །རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་སྟེ། གཉེན་པོའི་སྒོ་ནས་ཐམས་ཅད་དུ་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་རོ། ། අභිඤ්ඤාදීනීති අභිඤ්ඤාපඤ්ඤාදීනි. එකකසදිසානෙව පුරිමවාරෙ විය විභජ්ජ කථෙතබ්බතො. මග්ගො කථිතොති එත්ථ ‘‘මග්ගොව කථිතො’’ති එවමත්ථං අග්ගහෙත්වා ‘‘මග්ගො කථිතොවා’’ති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො ‘‘අනුප්පාදෙ ඤාණ’’න්ති ඉමිනා ඵලස්ස ගහිතත්තා. සච්ඡිකාතබ්බපදෙ ඵලං කථිතන්ති එත්ථාපි ‘‘ඵලමෙව කථිත’’න්ති අග්ගහෙත්වා ‘‘ඵලං කථිතමෙවා’’ති අත්ථො ගහෙතබ්බො විජ්ජාග්ගහණෙන තදඤ්ඤස්ස සඞ්ගහිතත්තා. එස නයො ඉතො පරෙසුපි එවරූපෙසු ඨානෙසු. མངོན་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པའི་ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའོ། །ཚན་པ་གཅིག་པ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དེ་སྔོན་གྱི་ཐེངས་བཞིན་དུ་ཕྱེ་སྟེ་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ལམ་གསུངས་སོ་ཞེས་པ་འདིར་“ལམ་ཁོ་ན་གསུངས་སོ་”ཞེས་པའི་དོན་འདི་མ་བཟུང་བར། “ལམ་ཡང་གསུངས་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པའི་དོན་འདི་བཟུང་བར་བྱ་སྟེ། “མི་སྐྱེ་བའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་པས་འདིས་འབྲས་བུ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཚིག་ལ་འབྲས་བུ་གསུངས་སོ་ཞེས་པ་འདིར་ཡང་“འབྲས་བུ་ཁོ་ན་གསུངས་སོ་”ཞེས་མ་བཟུང་བར། “འབྲས་བུ་གསུངས་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པའི་དོན་བཟུང་བར་བྱ་སྟེ། རིག་པ་བཟུང་བས་དེ་ལས་གཞན་པ་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚུལ་འདི་ནི་འདི་ལས་གཞན་པའི་འདི་ལྟ་བུའི་གནས་རྣམས་ལ་ཡང་རིག་པར་བྱའོ། ། ද්වෙධම්මවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཆོས་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། තයොධම්මවණ්ණනා ཆོས་གསུམ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 353. (ඡ) සොති අනාගාමිමග්ගො. සබ්බසො කාමානං නිස්සරණං සමුච්ඡෙදවසෙන පජහනතො. ආරුප්පෙ අරහත්තමග්ගො නාම අරූපජ්ඣානං පාදකං කත්වා උප්පන්නො අග්ගමග්ගො. පුන උප්පත්තිනිවාරණතොති රූපානං උප්පත්තියා සබ්බසො නිවාරණතො. නිරුජ්ඣන්ති සඞ්ඛාරා එතෙනාති නිරොධො, අග්ගමග්ගො. තෙන හි කිලෙසවට්ටෙ නිරොධිතෙ ඉතරම්පි වට්ටද්වයං නිරොධිතමෙව හොති. තස්ස පන නිරොධස්ස පරියොසානත්තා අග්ගඵලං ‘‘නිරොධො’’ති වත්තබ්බතං ලබ්භතීති ආහ ‘‘අරහත්තඵලං නිරොධොති අධිප්පෙත’’න්ති. ‘‘අරහත්තඵලෙන හි නිබ්බානෙ දිට්ඨෙ’’ ති ඉදං අරහත්තමග්ගෙන නිබ්බානදස්සනස්සායං නිබ්බත්තීති කත්වා වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘අරහත්තසඞ්ඛාතනිරොධස්ස පච්චයත්තා’’ ති ඉදම්පි වචනං සමත්ථිතං හොති. ༣༥༣. (Cha) དེ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་མོ། །འདོད་པ་རྣམས་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ནི་ཀུན་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་ལ་རྟེན་བྱས་ཏེ་སྐྱེས་པའི་ལམ་མཆོག་གོ། །ཡང་སྐྱེ་བ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་རྣམས་སྐྱེ་བ་ཐམས་ཅད་དུ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིས་འདུ་བྱེད་རྣམས་འགག་པར་བྱེད་པས་འགོག་པ་སྟེ་ལམ་མཆོག་གོ། །དེས་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་ལོ་བཀག་པས་འཁོར་ལོ་གཞན་གཉིས་ཀྱང་བཀག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །འགོག་པ་དེའི་མཐར་ཐུག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འབྲས་བུ་མཆོག་ལ་“འགོག་པ་”ཞེས་བརྗོད་པར་འོས་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་“དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ནི་འགོག་པ་ཞེས་བྱ་བར་དགོངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མཐོང་བ་ན་”ཞེས་པ་འདི་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མཐོང་བ་འདི་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་བྱས་ནས་“དགྲ་བཅོམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་འགོག་པའི་རྐྱེན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་ཡང་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། ། (ජ) අතීතං [Pg.282] සාරම්මණන්ති අතීතකොට්ඨාසාරම්මණං ඤාණං, අතීතා ඛන්ධායතනධාතුයො ආරබ්භ පවත්තනකඤාණන්ති අත්ථො. ‘‘මග්ගො කථිතොවා’’ති අවධාරණං දට්ඨබ්බං, තථා ‘‘සච්ඡිකාතබ්බෙ ඵලං කථිතමෙවා’’ති. (Ja) འདས་པ་དམིགས་པ་དང་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི་འདས་པའི་ཆ་ཤས་ལ་དམིགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། འདས་པའི་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཁམས་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“ལམ་གསུངས་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་ངེས་པར་གཟུང་བར་བལྟ་བར་བྱ་ཞིང་། དེ་བཞིན་དུ་“མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བ་ལ་འབྲས་བུ་གསུངས་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་སོ། ། (ඤ) ආසවානං ඛයෙ ඤාණන්ති ච ආසවානං ඛයන්තෙ ඤාණන්ති අධිප්පායො, අඤ්ඤථා මග්ගො කථිතො සියා. (Ña) ཟག་པ་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་མཐར་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏེ། གཞན་དུ་ན་ལམ་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ། ། තයොධම්මවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཆོས་གསུམ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། චතුධම්මවණ්ණනා ཆོས་བཞི་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 354. (ක) දාරුමයං චක්කං දාරුචක්කං, තථා රතනචක්කං. ආණට්ඨෙන ධම්මො එව ධම්මචක්කං. ඉරියාපථානං අපරාපරප්පවත්තිතො ඉරියාපථචක්කං, තථා සම්පත්තිචක්කං වෙදිතබ්බං. ༣༥༤. (Ka) ཤིང་ལས་བྱས་པའི་འཁོར་ལོ་ནི་ཤིང་གི་འཁོར་ལོ་སྟེ། དེ་བཞིན་དུ་རིན་པོ་ཆེའི་འཁོར་ལོའོ། །བཀའི་དོན་གྱིས་ཆོས་ཉིད་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ། །སྤྱོད་ལམ་རྣམས་ཕྱི་མ་ཕྱི་མར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་སྤྱོད་ལམ་གྱི་འཁོར་ལོ་སྟེ། དེ་བཞིན་དུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་འཁོར་ལོ་ཡང་རིག་པར་བྱའོ། ། අනුච්ඡවිකෙ දෙසෙති පුඤ්ඤකිරියාය, සම්මාපටිපත්තියා අනුරූපදෙසෙ. සෙවනං කාලෙන කාලං උපසඞ්කමනං. භජනං භත්තිවසෙන පයිරුපාසනං. අත්තනො සම්මා ඨපනන්ති අත්තනො චිත්තසන්තානස්ස යොනිසො ඨපනං සද්ධාදීසු නිවෙසනන්ති ආහ ‘‘සචෙ’’තිආදි. ඉදමෙවෙත්ථ පමාණන්ති ඉදමෙව පුබ්බෙකතපුඤ්ඤතාසඞ්ඛාතං සම්පත්තිචක්කමෙත්ථ එතෙසු සම්පත්තිචක්කෙසු පමාණභූතං ඉතරෙසං කාරණභාවතො. තෙනාහ ‘‘යෙන හී’’තිආදි. සො එව ච කතපුඤ්ඤො පුග්ගලො අත්තානං සම්මා ඨපෙති අකතපුඤ්ඤස්ස තදභාවතො. පඨමො ලොකියොව, තත්ථාපි කාමාවචරොව. ඉධාති ඉමස්මිං දසුත්තරසුත්තෙ. පුබ්බභාගෙ ලොකියාවාති මග්ගස්ස පුබ්බභාගෙ පවත්තනකා ලොකියා එව. තත්ථ කාරණං වුත්තමෙව. མཐུན་པའི་ཡུལ་ཞེས་པ་ནི་བསོད་ནམས་བྱ་བ་དང་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཡུལ་ལོ། །བསྟེན་པ་ནི་དུས་ནས་དུས་སུ་ཉེ་བར་བཅར་བའོ། །བསྙེན་པ་ནི་དད་པའི་དབང་གིས་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའོ། །བདག་ཉིད་ཡང་དག་པར་འཇོག་པ་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ཚུལ་བཞིན་དུ་འཇོག་པ་སྟེ། དད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་འགོད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“གལ་ཏེ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ཉིད་འདིར་ཚད་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་སྔོན་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་ཉིད་དུ་བགྲང་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་འཁོར་ལོ་འདི་ཉིད་འདིར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་འཁོར་ལོ་འདི་དག་གི་ནང་ནས་ཚད་མར་གྱུར་པ་ཡིན་ཏེ། གཞན་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“གང་གི་ཕྱིར་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །བསོད་ནམས་བྱས་པའི་གང་ཟག་དེ་ཉིད་ཀྱིས་བདག་ཉིད་ཡང་དག་པར་འཇོག་པར་བྱེད་ཀྱི། བསོད་ནམས་མ་བྱས་པ་ལ་ནི་དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དང་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་ཁོ་ན་སྟེ། དེ་ལ་ཡང་འདོད་པར་གཏོགས་པ་ཁོ་ནའོ། །འདིར་ཞེས་པ་ནི་འཕེལ་བའི་ཆོས་བཅུ་པའི་མདོ་འདི་ལའོ། །སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་སུ་འཇིག་རྟེན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་སུ་འཇུག་པ་རྣམས་འཇིག་རྟེན་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་རྒྱུ་ནི་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། ། (ච) කාමයොගවිසංයොගො අනාගාමිමග්ගො, දිට්ඨියොගවිසංයොගො සොතාපත්තිමග්ගො, ඉතරෙ ද්වෙ අරහත්තමග්ගොති එවං අනාගාමිමග්ගාදිවසෙන වෙදිතබ්බා. (Ca) འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་མི་ལྡན་པ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་མོ། །ལྟ་བའི་སྦྱོར་བ་དང་མི་ལྡན་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་མོ། །གཞན་གཉིས་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་མོ་ཞེས་དེ་ལྟར་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རིག་པར་བྱའོ། ། (ඡ) පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභින්ති ය්වායං අප්පගුණස්ස පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභී, තං. කාමසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්තීති තතො වුට්ඨිතං [Pg.283] ආරම්මණවසෙන කාමසහගතා හුත්වා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති චොදෙන්ති තුදෙන්ති. තස්ස කාමානුපක්ඛන්දානං සඤ්ඤාමනසිකාරානං වසෙන සො පඨමජ්ඣානසමාධි හායති පරිහායති, තස්මා ‘‘හානභාගියො සමාධී’’ති වුත්තො. තදනුධම්මතාති තදනුරූපසභාවො. ‘‘සති සන්තිට්ඨතී’’ති ඉදං මිච්ඡාසතිං සන්ධාය වුත්තං. යස්ස හි පඨමජ්ඣානානුරූපසභාවා පඨමජ්ඣානං සන්තතො පණීතතො දිස්වා අස්සාදයමානා අපෙක්ඛමානා අභිනන්දමානා නිකන්ති හොති, තස්ස නිකන්තිවසෙන සො පඨමජ්ඣානසමාධි නෙව හායති, න වඩ්ඪති, ඨිතිකොට්ඨාසිකො හොති, තෙන වුත්තං ‘‘ඨිතිභාගියො සමාධී’’ති. (Cha) བསམ་གཏན་དང་པོ་ཐོབ་པ་ཞེས་པ་ནི་གང་ཞིག་བྱང་གོམས་མ་སོང་བའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ཐོབ་པ་དེ་ལའོ། །འདོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྣམས་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལས་ལངས་པ་ན་དམིགས་པའི་དབང་གིས་འདོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པར་གྱུར་ཏེ་འདུ་ཤེས་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྣམས་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་ཅིང་སྐུལ་བར་བྱེད་ལ་གཟིར་བར་བྱེད་དོ། །འདོད་པ་ལ་རྗེས་སུ་ཞུགས་པའི་འདུ་ཤེས་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དེ་དག་གི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་དང་པོའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དེ་ཉམས་ཤིང་ཡོངས་སུ་ཉམས་པར་འགྱུར་བས་“ཉམས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་དེ་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་རང་བཞིན་ནོ། །“དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་སོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་ལོག་པའི་དྲན་པ་ལ་དགོངས་ཏེ་གསུངས་སོ། །གང་ཞིག་བསམ་གཏན་དང་པོ་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱིས་བསམ་གཏན་དང་པོ་ནི་ཞི་བ་དང་གྱ་ནོམ་པར་མཐོང་ནས་རོ་མྱོང་ཞིང་རེ་བ་དང་མངོན་པར་དགའ་བས་ཆགས་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ལ། ཆགས་པ་དེའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་དང་པོའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དེ་ནི་ཉམས་པར་ཡང་མི་འགྱུར་ལ་འཕེལ་བར་ཡང་མི་འགྱུར་བར་གནས་པའི་ཆ་ཤས་ཅན་དུ་འགྱུར་བས་“གནས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། අවිතක්කසහගතාති අවිතක්කං දුතියජ්ඣානං සන්තතො පණීතතො මනසි කරොතො ආරම්මණවසෙන අවිතක්කසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා. සමුදාචරන්තීති පගුණපඨමජ්ඣානතො වුට්ඨිතං දුතියජ්ඣානාධිගමත්ථාය චොදෙන්ති තුදෙන්ති, තස්ස උපරි දුතියජ්ඣානුපක්ඛන්දානං සඤ්ඤාමනසිකාරානං වසෙන සො පඨමජ්ඣානසමාධි විසෙසභූතස්ස දුතියජ්ඣානස්ස උප්පත්තිපදට්ඨානතාය ‘‘විසෙසභාගියො සමාධී’’ති වුත්තො. නිබ්බිදාසහගතාති තමෙව පඨමජ්ඣානලාභිං ඣානතො වුට්ඨිතං නිබ්බිදාසඞ්ඛාතෙන විපස්සනාඤාණෙන සහගතා. විපස්සනාඤාණඤ්හි ඣානඞ්ගෙසු පභෙදෙන උපට්ඨහන්තෙසු නිබ්බින්දති උක්කණ්ඨති, තස්මා ‘‘නිබ්බිදා’’ති වුච්චති. සමුදාචරන්තීති නිබ්බානසච්ඡිකරණත්ථාය චොදෙන්ති තුදෙන්ති. විරාගූපසඤ්හිතොති විරාගසඞ්ඛාතෙන නිබ්බානෙන උපසඤ්හිතො. විපස්සනාඤාණඤ්හි ‘‘සක්කා ඉමිනා මග්ගෙන විරාගං නිබ්බානං සච්ඡිකාතු’’න්ති පවත්තිතො ‘‘විරාගූපසඤ්හිත’’න්ති වුච්චති, තංසම්පයුත්තා සඤ්ඤාමනසිකාරාපි විරාගූපසඤ්හිතා එව නාම. තස්ස තෙසං සඤ්ඤාමනසිකාරානං වසෙන සො පඨමජ්ඣානසමාධි අරියමග්ගපටිවෙධස්ස පදට්ඨානතාය ‘‘නිබ්බෙධභාගියො සමාධී’’ති වුත්තො. සබ්බසමාපත්තියොති දුතියජ්ඣානාදිකා සබ්බා සමාපත්තියො. අත්ථො වෙදිතබ්බොති හානභාගියාදිඅත්ථො තාව විත්ථාරෙත්වා වෙදිතබ්බො. “རྟོག་པ་མེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྟོག་པ་མེད་པའི་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ནི་ཞི་བ་དང་གྱ་ནོམ་པ་ཡིན་པར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ན། དམིགས་པའི་དབང་གིས་རྟོག་པ་མེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ།། “ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། གོམས་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལས་ལངས་ཏེ། བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བསྐུལ་ཞིང་འདེད་པར་བྱེད་དོ། དེའི་གོང་མའི་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ལ་འཇུག་པའི་འདུ་ཤེས་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས། བསམ་གཏན་དང་པོའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དེ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པའི་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་སྐྱེ་བའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཁྱད་པར་གྱི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “སྐྱོ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་དང་པོ་ཐོབ་པ་དེ་ཉིད་བསམ་གཏན་ལས་ལངས་ཏེ། སྐྱོ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའོ།། ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་སོ་སོར་ཉེ་བར་གནས་པ་ན། སྐྱོ་ཞིང་ཡིད་འབྱུང་བར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་“སྐྱོ་བ་”ཞེས་བྱའོ།། “ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། མྱང་འདས་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་བསྐུལ་ཞིང་འདེད་པར་བྱེད་དོ།། “འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མྱང་འདས་དང་ལྡན་པའོ།། ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ནི། “ལམ་འདིས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་མྱང་འདས་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་ནུས་སོ་”ཞེས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་བྱ་ལ། དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་འདུ་ཤེས་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དག་ཀྱང་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། དེའི་འདུ་ཤེས་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དེ་དག་གི་དབང་གིས། བསམ་གཏན་དང་པོའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དེ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་རྟོགས་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “སྙོམས་འཇུག་ཐམས་ཅད་”ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྙོམས་འཇུག་ཐམས་ཅད་དོ།། “དོན་ཤེས་པར་བྱ་འོ་”ཞེས་པ་ནི། ཉམས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ནི་རྒྱས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། මග්ගො කථිතො චතුන්නං අරියසච්චානං උද්ධටත්තා. ඵලං කථිතං සරූපෙනෙව. འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་བཏོན་པའི་ཕྱིར་ལམ་གསུངས་སོ།། འབྲས་བུ་ནི་རང་གི་ངོ་བོ་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་སོ།། චතුධම්මවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཆོས་བཞིའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། පඤ්චධම්මවණ්ණනා ཆོས་ལྔའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 355. (ඛ) ‘‘පඤ්චඞ්ගිකො [Pg.284] සම්මාසමාධී’’ති සමාධිඅඞ්ගභාවෙන පඤ්ඤා උද්දිට්ඨාති පීතිඵරණතාදිවචනෙන හි තමෙව විභජති. තෙනාහ ‘‘පීතිං ඵරමානා උප්පජ්ජතී’’තිආදි.‘‘සො ඉමමෙව කායං විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන අභිසන්දෙතී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.427) නයෙන පීතියා, සුඛස්ස ච ඵරණං වෙදිතබ්බං. සරාගවිරාගතාදිවිභාගදස්සනවසෙන පරෙසං චෙතො ඵරමානා. ආලොකඵරණෙති කසිණාලොකස්ස ඵරණෙ සති තෙනෙව ආලොකෙන ඵරිතප්පදෙසෙ. තස්ස සමාධිස්ස රූපදස්සනපච්චයත්තා පච්චවෙක්ඛණඤාණං පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තං. ༣༥༥. (ཁ) “ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་”ཞེས་པ་ནི། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཡན་ལག་གི་དངོས་པོར་ཤེས་རབ་བསྟན་པ་སྟེ། དགའ་བས་ཁྱབ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གིས་དེ་ཉིད་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་“དགའ་བས་ཁྱབ་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་སྐྱེའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “དེས་ལུས་འདི་ཉིད་དབེན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་དང་བདེ་བས་མངོན་པར་བརླན་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དགའ་བ་དང་བདེ་བས་ཁྱབ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདོད་ཆགས་དང་བཅས་པ་དང་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་དབྱེ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་གཞན་གྱི་སེམས་ལ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའོ།། “སྣང་བས་ཁྱབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཟད་པར་གྱི་སྣང་བས་ཁྱབ་པ་ན། སྣང་བ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཁྱབ་པའི་ཡུལ་ལོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་དེ་ནི་གཟུགས་མཐོང་བའི་རྐྱེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་མཚན་མའོ།། පීතිඵරණතා සුඛඵරණතාති ආරම්මණෙ ඨත්වා චතුත්ථජ්ඣානස්ස උප්පාදනතො තා ‘‘පාදා වියා’’ති වුත්තා. චෙතොඵරණතා ආලොකඵරණතාති තංතංකිච්චසාධනතො තා ‘‘හත්ථා වියා’’ති වුත්තා. අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං සමාධානස්ස සරීරභාවතො ‘‘මජ්ඣිමකායො වියා’’ති වුත්තං. පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තං උත්තමඞ්ගභාවතො ‘‘සීසං වියා’’ති වුත්තං. “དགའ་བས་ཁྱབ་པ་དང་བདེ་བས་ཁྱབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པ་ལ་གནས་ནས་བསམ་གཏན་བཞི་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ནི་“རྐང་པ་ལྟ་བུ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “སེམས་ཀྱིས་ཁྱབ་པ་དང་སྣང་བས་ཁྱབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། བྱ་བ་དེ་དང་དེ་དག་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ནི་“ལག་པ་ལྟ་བུ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། མངོན་ཤེས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་བསམ་གཏན་ནི་མཉམ་པར་བཞག་པའི་ལུས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ལུས་ཀྱི་དབུས་ལྟ་བུ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། སོ་སོར་རྟོག་པའི་མཚན་མ་ནི་ཡན་ལག་མཆོག་གི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “མགོ་བོ་ལྟ་བུ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། (ජ) සබ්බසො කිලෙසදුක්ඛදරථපරිළාහානං විගතත්තා ලොකියසමාධිස්ස සාතිසයමෙත්ථ සුඛන්ති වුත්තං ‘‘අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ සුඛත්තා පච්චුප්පන්නසුඛො’’ති. පුරිමස්ස පුරිමස්ස වසෙන පච්ඡිමං පච්ඡිමං ලද්ධාසෙවනතාය සන්තතරපණීතතරභාවප්පත්ති හොතීති ආහ ‘‘පුරිමො පුරිමො…පෙ… සුඛවිපාකො’’ති. (ཇ) ཉོན་མོངས་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་དང་། ངལ་བ་དང་། ཡོངས་སུ་གདུང་བ་རྣམས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བྲལ་བའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་བདེ་བ་ཁྱད་པར་ཅན་འདི་ལ། “འཇུག་པ་དང་འཇུག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་བདེ་བའི་ཕྱིར་ད་ལྟར་གྱི་བདེ་བའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། སྔ་མ་སྔ་མའི་དབང་གིས་ཕྱི་མ་ཕྱི་མ་ཐོབ་ཅིང་བསྟེན་པའི་ཕྱིར། ཆེས་ཞི་བ་དང་ཆེས་གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “སྔ་མ་སྔ་མ་...ལྷག་མ་...བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། කිලෙසපටිප්පස්සද්ධියාති කිලෙසානං පටිප්පස්සම්භනෙන ලද්ධත්තා. කිලෙසපටිප්පස්සද්ධිභාවන්ති කිලෙසානං පටිප්පස්සම්භනභාවං. ලද්ධත්තා පත්තත්තා තබ්භාවං උපගතත්තා. ලොකියසමාධිස්ස පච්චනීකානි නීවරණපඨමජ්ඣානනිකන්තිආදීනි නිග්ගහෙතබ්බානි, අඤ්ඤෙ කිලෙසා වාරෙතබ්බා, ඉමස්ස පන අරහත්තසමාධිස්ස පටිප්පස්සද්ධසබ්බකිලෙසත්තා න නිග්ගහෙතබ්බං, වාරෙතබ්බඤ්ච අත්ථීති මග්ගානන්තරං සමාපත්තික්ඛණෙ ච අප්පයොගෙන අධිගතත්තා, ඨපිතත්තා ච අපරිහානවසෙන වා ඨපිතත්තා නසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිවාවටො. ‘‘සතිවෙපුල්ලප්පත්තත්තා’’ති එතෙන අප්පවත්තමානායපි සතියා [Pg.285] සතිබහුලතාය සතො එව නාමාති දස්සෙති, ‘‘යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙනා’’ති එතෙන පරිච්ඡින්දනසතියා සතොති දස්සෙති. සෙසෙසු ඤාණඞ්ගෙසු. පඤ්චඤාණිකොති එත්ථ වුත්තසමාධිමුඛෙන පඤ්ච ඤාණානෙව උද්දිට්ඨානි, නිද්දිට්ඨානි ච. “ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། “ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་དངོས་པོ་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་དངོས་པོའོ།། “ཐོབ་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། རྙེད་པའི་ཕྱིར་ཏེ། དེའི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་སོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། འཇིག་རྟེན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྒྲིབ་པ་དང་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཚར་གཅད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ལ། ཉོན་མོངས་པ་གཞན་རྣམས་ནི་བཟློག་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ། འོན་ཀྱང་དགྲ་བཅོམ་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་འདི་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར། ཚར་གཅད་པར་བྱ་བ་དང་བཟློག་པར་བྱ་བ་ཅིའང་མེད་དེ། ལམ་གྱི་མཇུག་ཐོགས་དང་སྙོམས་འཇུག་གི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་རྩོལ་བ་མེད་པར་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དང་། གནས་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡོངས་སུ་མི་ཉམས་པའི་དབང་གིས་གནས་པའི་ཕྱིར། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པས་ཚར་གཅོད་པ་དང་བཟློག་པའི་བྱ་བ་ལ་བརྩོན་པ་མ་ཡིན་ནོ།། “དྲན་པ་ཡངས་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པས་ནི། མི་འཇུག་པའི་དྲན་པ་ཡིན་ནའང་དྲན་པ་མང་བའི་ཕྱིར་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྟོན་ལ། “ཇི་ལྟར་ཡོངས་སུ་བཅད་པའི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་”ཞེས་པས་ནི། ཡོངས་སུ་གཅོད་པའི་དྲན་པས་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། ལྷག་མ་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ལའོ།། “ཤེས་པ་ལྔ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདིར་གསུངས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སྒོ་ནས་ཤེས་པ་ལྔ་ཉིད་བསྟན་ཅིང་ངེས་པར་བསྟན་པའོ།། මග්ගො කථිතො ඉන්ද්‍රියසීසෙන සම්මාවායාමාදීනං කථිතත්තා. ඵලං කථිතං අසෙක්ඛානං සීලක්ඛන්ධාදීනං කථිතත්තා. དབང་པོའི་གཙོ་བོའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ལམ་གསུངས་སོ།། མི་སློབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་འབྲས་བུ་གསུངས་སོ།། පඤ්චධම්මවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཆོས་ལྔའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ඡධම්මවණ්ණනා ཆོས་དྲུག་གི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 356. මග්ගො කථිතොති එත්ථ වත්තබ්බං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. ༣༥༦. “ལམ་གསུངས་སོ་”ཞེས་པ་འདིར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པ་ཉིད་དོ།། සත්තධම්මවණ්ණනා ཆོས་བདུན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 357. (ඤ) හෙතුනාති ආදිඅන්තවන්තතො, අනච්චන්තිකතො, තාවකාලිකතො, නිච්චපටික්ඛෙපතොති එවං ආදිනා හෙතුනා. නයෙනාති ‘‘යථා ඉමෙ සඞ්ඛාරා එතරහි, එවං අතීතෙ, අනාගතෙ ච අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මා නිරොධධම්මා’’ති අතීතානාගතෙසු නයනනයෙන. කාමං ඛීණාසවස්ස සබ්බෙසං සඞ්ඛාරානං අනිච්චතාදි සුදිට්ඨා සුප්පටිවිද්ධා, තං පන අසම්මොහනවසෙන කිච්චතො, විපස්සනාය පන ආරම්මණකරණවසෙනාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විපස්සනාඤාණෙන සුදිට්ඨා හොන්තී’’ති. කිලෙසවසෙන උප්පජ්ජමානො පරිළාහො වත්ථුකාමසන්නිස්සයො, වත්ථුකාමාවස්සයො චාති වුත්තං ‘‘ද්වෙපි සපරිළාහට්ඨෙන අඞ්ගාරකාසු වියා’’ති. නින්නස්සෙවාති [නින්නස්ස (අට්ඨකථායං)] නින්නභාවස්සෙව. අන්තො වුච්චති ලාමකට්ඨෙන තණ්හා. බ්‍යන්තං විගතන්තං භූතන්ති බ්‍යන්තීභූතන්ති ආහ ‘‘නිරතිභූතං, [නියතිභූතං (අට්ඨකථායං) විගතන්තිභූතං (?)] නිත්තණ්හන්ති අත්ථො’’ති. ඉධ සත්තකෙ. භාවෙතබ්බපදෙ මග්ගො කථිතො බොජ්ඣඞ්ගානං වුත්තත්තා. ༣༥༧. (ཉ) “རྒྱུ་ཡིས་”ཞེས་པ་ནི། ཐོག་མ་དང་མཐའ་མ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། གཏན་དུ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། གནས་སྐབས་ཙམ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། རྟག་པ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་ཏེ། དེ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིས་སོ།། “ཚུལ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི། “ཇི་ལྟར་འདུ་བྱེད་འདི་དག་ད་ལྟར་བ་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ། འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་དག་ཀྱང་མི་རྟག་པ་དང་། འདུས་བྱས་དང་། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་དང་། ཟད་པའི་ཆོས་ཅན་དང་། འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན་དང་། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཅན་དང་། འགོག་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ་”ཞེས་འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་རྣམས་ལ་འདྲེན་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ།། ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ལེགས་པར་མཐོང་ཞིང་ལེགས་པར་རྟོགས་པ་ཡིན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་མ་རྨོངས་པའི་དབང་གིས་བྱ་བ་ལས་ཡིན་ལ། ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་ནི་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སོ་ཞེས་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ལེགས་པར་མཐོང་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ནི་དངོས་པོའི་འདོད་པ་ལ་བརྟེན་པ་དང་། དངོས་པོའི་འདོད་པ་ལ་གནས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “གཉིས་ཀའང་ཡོངས་སུ་གདུང་བའི་དོན་གྱིས་མེ་མ་དག་གི་དོང་ལྟ་བུའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “གཞོལ་བ་ཉིད་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི། གཞོལ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིའོ།། མཐའ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དམན་པའི་དོན་གྱིས་སྲེད་པ་ལ་བརྗོད་དོ།། མཐའ་དང་བྲལ་བར་གྱུར་པ་ནི་མཐའ་མེད་པར་གྱུར་པ་ས། དེའི་ཕྱིར་“མཐའ་དང་བྲལ་བར་གྱུར་པ་ནི་སྲེད་པ་མེད་པའི་དོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་ཆོས་བདུན་པའི་སྐབས་སུ། བསྒོམ་པར་བྱ་བའི་ཚིག་ལ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ལམ་གསུངས་སོ།། පඨමභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. བཀླག་པའི་ཐེངས་དང་པོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། අට්ඨධම්මවණ්ණනා ཆོས་བརྒྱད་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 358. (ක) ආදිබ්‍රහ්මචරියිකායාති [Pg.286] ආදිබ්‍රහ්මචරියා එව ආදිබ්‍රහ්මචරියිකා යථා ‘‘විනයො එව වෙනයිකො’’ති, තස්සා ආදිබ්‍රහ්මචරියිකාය. කා පන සාති ආහ ‘‘පඤ්ඤායා’’ති. සික්ඛත්තයසඞ්ගහස්සාති අධිසීලසික්ඛාදිසික්ඛත්තයසඞ්ගහස්ස. උපචාරජ්ඣානසහගතා තරුණසමථපඤ්ඤාව උදයබ්බයානුපස්සනාවසෙන පවත්තා තරුණවිපස්සනාපඤ්ඤා [තරුණසමථවිපස්සනාපඤ්ඤා (අට්ඨකථායං)]. ආදිභූතායාති පඨමාවයවභූතාය, දෙසනාවසෙන චෙතං වුත්තං. උප්පත්තිකාලෙ පන නත්ථි මග්ගධම්මානං ආදිමජ්ඣපරියොසානතා එකචිත්තුප්පාදපරියාපන්නත්තා එකජ්ඣංයෙව උප්පජ්ජනතො. පෙමන්ති දළ්හභත්ති, තං පන වල්ලභවසෙන පවත්තමානං ගෙහසිතසදිසං හොතීති ‘‘ගෙහසිතපෙම’’න්ති වුත්තං. ගරුකරණවසෙන පවත්තියා ගරු චිත්තං එතස්සාති ගරුචිත්තො, තස්ස භාවො ගරුචිත්තභාවො, ගරුම්හි ගරුකාරො. ‘‘කිලෙසා න උප්පජ්ජන්තී’’ති වත්වා තත්ථ කාරණමාහ ‘‘ඔවාදානුසාසනිං ලභතී’’ති. ගරූනඤ්හි සන්තිකෙ ඔවාදානුසාසනිං ලභිත්වා යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජන්තස්ස කිලෙසා න උප්පජ්ජන්ති. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. ༣༥༨. (ཀ) “ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཐོག་མ་”ཞེས་པ་ནི། ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཐོག་མ་ཉིད་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཐོག་མ་སྟེ། དཔེར་ན། “འདུལ་བ་ཉིད་འདུལ་བ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ལྟར། ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཐོག་མ་དེའོ།། དེ་ནི་གང་ཞེ་ན། “ཤེས་རབ་ཀྱི་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “བསླབ་པ་གསུམ་གྱི་བསྡུ་བའི་”ཞེས་པ་ནི། ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བསླབ་པ་ལ་སོགས་པ་བསླབ་པ་གསུམ་གྱི་བསྡུ་བའོ།། ཉེ་བར་འཁོར་བའི་བསམ་གཏན་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཞི་གནས་ཆུང་ངུའི་ཤེས་རབ་ཉིད་སྐྱེ་འཇིག་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་ལྷག་མཐོང་ཆུང་ངུའི་ཤེས་རབ་བོ།། “ཐོག་མར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཡན་ལག་དང་པོར་གྱུར་པ་སྟེ། འདི་ནི་བསྟན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། སྐྱེ་བའི་དུས་སུ་ནི་ལམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཐོག་མ་དང་། བར་དང་། མཐའ་མ་མེད་དེ། སེམས་གཅིག་སྐྱེ་བ་ལ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། “བྱམས་པ་”ཞེས་པ་ནི། དད་པ་བརྟན་པོ་སྟེ། དེ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་ན། ཁྱིམ་ལ་གནས་པ་དང་འདྲ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “ཁྱིམ་ལ་གནས་པའི་བྱམས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། བཀུར་སྟི་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། བླ་མར་འཛིན་པའི་སེམས་འདི་ལ་ཡོད་པས་བླ་མར་འཛིན་པའི་སེམས་ཏེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་བླ་མར་འཛིན་པའི་སེམས་ཀྱི་དངོས་པོ་སྟེ། བླ་མ་ལ་བཀུར་སྟི་བྱེད་པའོ།། “ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མི་སྐྱེའོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། དེ་ལ་རྒྱུ་གསུངས་པ་ནི། “གདམས་ངག་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ།།”ཞེས་པའོ།། བླ་མ་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་ནས་གདམས་ངག་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ཐོབ་སྟེ། ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པ་ལ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་“དེའི་ཕྱིར་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། (ඡ) පෙතාති පෙතමහිද්ධිකා. අසුරානන්ති දෙවාසුරානං. පෙතාසුරා පන පෙතා එවාති තෙසං පෙතෙහි සඞ්ගහො අවුත්තසිද්ධොව. ආවාහනං ගච්ඡන්තීති සම්භොගසංසග්ගමුඛෙන පෙතෙහෙව අසුරානං සඞ්ගහණෙ කාරණං දස්සෙති. (ཆ) “ཡི་དྭགས་”ཞེས་པ་ནི། རྫུ་འཕྲུལ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཡི་དྭགས་སོ།། “ལྷ་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་ལྷ་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱིའོ།། ཡི་དྭགས་དང་ལྷ་མ་ཡིན་ནི་ཡི་དྭགས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཁོངས་སུ་བསྡུ་བ་ནི་མ་གསུངས་ཀྱང་གྲུབ་པ་ཉིད་དོ།། “གཉེན་འབྲེལ་བྱེད་དོ་”ཞེས་པས་ནི། ལོངས་སྤྱོད་དང་འདྲེས་པའི་སྒོ་ནས་ཡི་དྭགས་ཉིད་ཀྱིས་ལྷ་མ་ཡིན་རྣམས་སྡུད་པའི་རྒྱུ་སྟོན་ཏོ།། (ජ) අප්පිච්ඡස්සාති නිඉච්ඡස්ස. අභාවත්ථො හෙත්ථ අප්ප-සද්දො ‘‘අප්පඩංසමකසවාතාතපා’’තිආදීසු (අ. නි. 10.11) විය. පච්චයෙසු අප්පිච්ඡො පච්චයඅප්පිච්ඡො, චීවරාදිපච්චයෙසු ඉච්ඡාරහිතො. අධිගමඅප්පිච්ඡොති ඣානාදිඅධිගමවිභාවනෙ ඉච්ඡාරහිතො. පරියත්තිඅප්පිච්ඡොති පරියත්තියං බාහුසච්චවිභාවනෙ ඉච්ඡාරහිතො. ධුතඞ්ගඅප්පිච්ඡොති ධුතඞ්ගෙසු අප්පිච්ඡො ධුතඞ්ගවිභාවෙන ඉච්ඡාරහිතො. සන්තගුණනිගූහනෙනාති අත්තනි සංවිජ්ජමානානං ඣානාදිගුණානඤ්චෙව බාහුසච්චගුණස්ස ච ධුතඞ්ගගුණස්ස ච නිගූහනෙන ඡාදනෙන. සම්පජ්ජතීති නිප්පජ්ජති සිජ්ඣති. නො මහිච්ඡස්සාති මහතියා ඉච්ඡාය සමන්නාගතස්ස, ඉච්ඡං වා මහන්තස්ස නො සම්පජ්ජති අනුධම්මස්සාපි අනිච්ඡනතො. (ཇ) “འདོད་པ་ཆུང་བ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་མེད་པའོ།། འདིར་“ཆུང་བ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མེད་པའི་དོན་ཏེ། དཔེར་ན། “ཤ་སྦྲང་དང་། མཆུ་རིངས། རླུང་དང་། ཉི་མ། ཚ་བ་ཉུང་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་རོ།། ཡོ་བྱད་རྣམས་ལ་འདོད་པ་ཆུང་བ་ནི་ཡོ་བྱད་ལ་འདོད་པ་ཆུང་བ་སྟེ། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ལ་འདོད་པ་དང་བྲལ་བའོ།། རྟོགས་པ་ལ་འདོད་པ་ཆུང་བ་ནི། བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་རྟོགས་པ་མངོན་པར་བྱ་བ་ལ་འདོད་པ་དང་བྲལ་བའོ།། ལུང་ལ་འདོད་པ་ཆུང་བ་ནི། ལུང་གི་མང་དུ་ཐོས་པ་མངོན་པར་བྱ་བ་ལ་འདོད་པ་དང་བྲལ་བའོ།། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་འདོད་པ་ཆུང་བ་ནི། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་འདོད་པ་ཆུང་བ་སྟེ། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་མངོན་པར་བྱ་བ་ལ་འདོད་པ་དང་བྲལ་བའོ།། “ཡོད་པའི་ཡོན་ཏན་གསང་བས་”ཞེས་པ་ནི། རང་ལ་ཡོད་པའི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། མང་དུ་ཐོས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་གསང་བས་ཏེ་སྦེད་པས་སོ།། “འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། མངོན་པར་འགྲུབ་ཅིང་འགྲུབ་པའོ།། “འདོད་པ་ཆེན་པོ་ལ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་འདོད་པ་ཆེ་བ་ལ་མི་འགྲུབ་སྟེ། མཐུན་པའི་ཆོས་ལའང་མི་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། පවිවිත්තස්සාති [Pg.287] පකාරෙහි විවිත්තස්ස. තෙනාහ ‘‘කායචිත්තඋපධිවිවෙකෙහි විවිත්තස්සා’’ති. ‘‘අට්ඨආරම්භවත්ථුවසෙනා’’ති එතෙන භාවනාභියොගවසෙන එකීභාවොව ඉධ ‘‘කායවිවෙකො’’ති අධිප්පෙතො, න ගණසඞ්ගණිකාභාවමත්තන්ති දස්සෙති. කම්මන්ති යොගකම්මං. “དབེན་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་དུ་མས་དབེན་པའོ། དེའི་ཕྱིར་“ལུས་དང་། སེམས་དང་། ཕུང་པོ་དབེན་པ་རྣམས་ཀྱིས་དབེན་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “བརྩམ་པའི་གཞི་བརྒྱད་ཀྱི་དབང་གིས་”ཞེས་པས་ནི། སྒོམ་པ་ལ་བརྩོན་པའི་དབང་གིས་གཅིག་པུར་གནས་པ་ཉིད་འདིར་“ལུས་དབེན་པ་”ཞེས་དགོངས་པ་ཡིན་གྱི། ཚོགས་ཀྱི་འདུ་འཛི་མེད་པ་ཙམ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། “ལས་”ཞེས་པ་ནི། རྣལ་འབྱོར་གྱི་ལས་སོ།། සත්තෙහි කිලෙසෙහි ච සඞ්ගණනං සමොධානං සඞ්ගණිකා, සා ආරමිතබ්බට්ඨෙන ආරාමො එතස්සාති සඞ්ගණිකාරාමො, තස්ස. තෙනාහ ‘‘ගණසඞ්ගණිකාය චෙවා’’තිආදි. ආරද්ධවීරියස්සාති පග්ගහිතවීරියස්ස, තඤ්ච ඛො උපධිවිවෙකෙ නින්නතාවසෙන ‘‘අයං ධම්මො’’ති වචනතො. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. විවට්ටසන්නිස්සිතංයෙව හි සමාධානං ඉධාධිප්පෙතං, තථා පඤ්ඤාපි. කම්මස්සකතාපඤ්ඤාය හි පතිට්ඨතො කම්මවසෙන ‘‘භවෙසු නානප්පකාරො අනත්ථො’’ති ජානන්තො කම්මක්ඛයකරඤාණං අභිපත්ථෙති, තදත්ථඤ්ච උස්සාහං කරොති. මානාදයො සත්තසන්තානං සංසාරෙ පපඤ්චෙන්ති විත්ථාරෙන්තීති පපඤ්චාති ආහ ‘‘නිප්පපඤ්චස්සාති විගතමානතණ්හාදිට්ඨිපපඤ්චස්සා’’ති. སེམས་ཅན་རྣམས་དང་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་འདུ་བ་ནི་འདུ་འཛི་སྟེ། དེ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་དོན་གྱིས་དགའ་བ་ནི་འདུ་འཛི་ལ་དགའ་བ་སྟེ། དེའོ། དེའི་ཕྱིར་“ཚོགས་ཀྱི་འདུ་འཛི་ལ་ཡང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་བཟུང་བ་སྟེ། དེ་ཡང་ཕུང་པོ་དབེན་པ་ལ་གཞོལ་བའི་དབང་གིས། “འདི་ནི་ཆོས་སོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ཚུལ་འདི་ནི་འདི་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་རོ།། འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་ལ་བརྟེན་པའི་མཉམ་པར་བཞག་པ་ཉིད་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱང་ངོ་།། ལས་བདག་གིར་བྱ་བའི་ཤེས་རབ་ལ་གནས་ནས། ལས་ཀྱི་དབང་གིས། “སྲིད་པ་རྣམས་སུ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་གནོད་པ་ཡོད་དོ་”ཞེས་ཤེས་བཞིན་དུ། ལས་ཟད་པར་བྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་མངོན་པར་འདོད་ཅིང་། དེའི་ཕྱིར་བརྩོན་པ་བྱེད་དོ།། ང་རྒྱལ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་འཁོར་བར་སྤྲོས་པར་བྱེད་ཅིང་རྒྱས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་སྤྲོས་པ་ཞེས་བྱ་བས། དེའི་ཕྱིར་“སྤྲོས་པ་མེད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ང་རྒྱལ་དང་། སྲེད་པ་དང་། ལྟ་བའི་སྤྲོས་པ་དང་བྲལ་བའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། මග්ගො කථිතො සරූපෙනෙව. ལམ་ནི་རང་གི་ངོ་བོ་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་སོ།། නවධම්මවණ්ණනා ཆོས་དགུའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 359. (ඛ) විසුද්ධින්ති ඤාණදස්සනවිසුද්ධිං, අච්චන්තවිසුද්ධිමෙව වා. චතුපාරිසුද්ධිසීලන්ති පාතිමොක්ඛසංවරාදිනිරුපක්කිලිට්ඨතාය චතුබ්බිධපරිසුද්ධිවන්තං සීලං. පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගන්ති පුග්ගලස්ස පරිසුද්ධියා පධානභූතං අඞ්ගං. තෙනාහ ‘‘පරිසුද්ධභාවස්ස පධානඞ්ග’’න්ති. සමථස්ස විසුද්ධිභාවො වොදානං පගුණභාවෙන පරිච්ඡින්නන්ති ආහ ‘‘අට්ඨ පගුණසමාපත්තියො’’ති. විගතුපක්කිලෙසඤ්හි ‘‘පගුණ’’න්ති වත්තබ්බතං ලබ්භති, න සඋපක්කිලෙසං හානභාගියාදිභාවප්පත්තිතො. සත්තදිට්ඨිමලවිසුද්ධිතො නාමරූපපරිච්ඡෙදො දිට්ඨිවිසුද්ධි. පච්චයපරිග්ගහො අද්ධත්තයකඞ්ඛාමලවිධමනතො කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි. යස්මා නාමරූපං නාම සප්පච්චයමෙව, තස්මා තං පරිග්ගණ්හන්තෙන අත්ථතො තස්ස සප්පච්චයතාපි පරිග්ගහිතා එව හොතීති වුත්තං ‘‘දිට්ඨිවිසුද්ධීති සප්පච්චයං නාමරූපදස්සන’’න්ති. යස්මා පන නාමරූපස්ස පච්චයං පරිග්ගණ්හන්තෙන තීසු අද්ධාසු කඞ්ඛාමලවිතරණපච්චයාකාරාවබොධවසෙනෙව හොති, තස්මා ‘‘පච්චයාකාරඤාණ’’න්තිආදි වුත්තං යථා කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි ‘‘ධම්මට්ඨිතිඤාණ’’න්ති වුච්චති. මග්ගාමග්ගෙ ඤාණන්ති මග්ගාමග්ගෙ වවත්ථපෙත්වා ඨිතඤාණං. ඤාණන්ති [Pg.288] ඉධ තරුණවිපස්සනා කථිතා තෙසං භික්ඛූනං අජ්ඣාසයවසෙන ‘‘ඤාණදස්සනවිසුද්ධී’’ති වුට්ඨානගාමිනියා විපස්සනාය වුච්චමානත්තා. යදි ‘‘ඤාණදස්සනවිසුද්ධී’’ති වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අධිප්පෙතා, ‘‘පඤ්ඤා’’ති ච අරහත්තඵලපඤ්ඤා, මග්ගො පන කථන්ති? මග්ගො බහුකාරපදෙ විරාගග්ගහණෙන ගහිතො. වක්ඛති හි ‘‘ඉධ බහුකාරපදෙ මග්ගො කථිතො’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 3.359). ༣༥༩. (ཁ) "རྣམ་པར་དག་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་དང་མཐོང་བ་རྣམ་པར་དག་པའམ། ཡང་ན་མཐར་ཐུག་པའི་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་ལའོ།། "རྣམ་དག་བཞིའི་ཚུལ་ཁྲིམས་"ཞེས་པ་ནི་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པ་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པ་བཞིའི་རྣམ་པར་དག་པ་དང་ལྡན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། "རྣམ་པར་དག་པའི་སྤོང་བའི་ཡན་ལག་"ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གི་རྣམ་པར་དག་པའི་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ཡན་ལག་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་"རྣམ་པར་དག་པའི་དངོས་པོའི་གཙོ་བོའི་ཡན་ལག་"ཅེས་གསུངས་སོ།། ཞི་གནས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པའི་དངོས་པོ་ནི་བྱང་བ་སྟེ། བྱང་ཆ་ཡོད་པའི་དངོས་པོས་ཡོངས་སུ་ཆད་པའི་ཕྱིར་"བྱང་ཆ་ཅན་གྱི་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་"ཅེས་གསུངས་སོ།། ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བ་ནི་"བྱང་ཆ་ཅན་"ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཐོབ་ཀྱི། ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། ཉམས་པའི་ཆ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། ལྟ་བའི་དྲི་མ་བདུན་རྣམ་པར་དག་པ་ལས་མིང་དང་གཟུགས་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ནི་ལྟ་བ་རྣམ་པར་དག་པའོ།། དུས་གསུམ་གྱི་ཐེ་ཚོམ་གྱི་དྲི་མ་འཇོམས་པའི་ཕྱིར་རྐྱེན་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་བ་རྣམ་པར་དག་པའོ།། གང་གི་ཕྱིར་མིང་དང་གཟུགས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྐྱེན་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ན་དོན་གྱིས་དེའི་རྐྱེན་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱང་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་"ལྟ་བ་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་རྐྱེན་དང་བཅས་པའི་མིང་གཟུགས་མཐོང་བའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་མིང་གཟུགས་ཀྱི་རྐྱེན་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ནི་དུས་གསུམ་དུ་ཐེ་ཚོམ་གྱི་དྲི་མ་ལས་བརྒལ་བའི་རྐྱེན་གྱི་རྣམ་པ་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་"རྐྱེན་གྱི་རྣམ་པའི་ཡེ་ཤེས་"ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། ཇི་ལྟར་ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་བ་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་"ཆོས་གནས་པའི་ཡེ་ཤེས་"ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན་ནོ།། "ལམ་དང་ལམ་མ་ཡིན་པ་ལ་ཡེ་ཤེས་"ཞེས་པ་ནི་ལམ་དང་ལམ་མ་ཡིན་པ་རྣམ་པར་བཞག་ནས་གནས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། འདིར་"ཡེ་ཤེས་"ཞེས་པ་ནི་དགེ་སློང་དེ་དག་གི་བསམ་པའི་དབང་གིས་ལྷག་མཐོང་གཞོན་ནུ་གསུངས་པ་སྟེ། "ཡེ་ཤེས་དང་མཐོང་བ་རྣམ་པར་དག་པ་"ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྲོ་བའི་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གལ་ཏེ་"ཡེ་ཤེས་དང་མཐོང་བ་རྣམ་པར་དག་པ་"ཞེས་པས་ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྲོ་བའི་ལྷག་མཐོང་འདོད་ལ། "ཤེས་རབ་"ཅེས་པས་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་ཡིན་ན། ལམ་ནི་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། ལམ་ནི་ཕན་ཐོགས་ཆེ་བའི་ཚིག་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་བཟུང་བས་བཟུང་ངོ།། འདི་ལྟར་"འདིར་ཕན་ཐོགས་ཆེ་བའི་ཚིག་ལ་ལམ་གསུངས་སོ་"ཞེས་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ།། (དཱི། ནི། ཨཊྛ། ༣.༣༥༩) (ඡ) චක්ඛාදිධාතුනානත්තන්ති චක්ඛාදිරූපාදිචක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිධාතූනං වෙමත්තතං නිස්සාය. චක්ඛුසම්ඵස්සාදිනානත්තන්ති චක්ඛුසම්ඵස්සසොතසම්ඵස්සඝානසම්ඵස්සාදිසම්ඵස්සවිභාගං. සඤ්ඤානානත්තන්ති එත්ථ රූපසඤ්ඤාදිසඤ්ඤානානත්තම්පි ලබ්භතෙව, තං පන කාමසඤ්ඤාදිග්ගහණෙනෙව ගය්හති. කාමසඤ්ඤාදීති ආදි-සද්දෙන බ්‍යාපාදසඤ්ඤාදීනං ගහණං. සඤ්ඤානිදානත්තා පපඤ්චසඞ්ඛානං ‘‘සඤ්ඤානානත්තං පටිච්ච සඞ්කප්පනානත්ත’’න්ති වුත්තං, ‘‘යං සඞ්කප්පෙති, තං පපඤ්චෙතී’’ති වචනතො ‘‘සඞ්කප්පනානත්තං පටිච්ච ඡන්දනානත්ත’’න්ති වුත්තං. ඡන්දනානත්තන්ති ච තණ්හාඡන්දස්ස නානත්තං. රූපපරිළාහොති රූපවිසයො රූපාභිපත්ථනාවසෙන පවත්තො කිලෙසපරිළාහො. සද්දපරිළාහොති එත්ථාපි එසෙව නයො. කිලෙසො හි උප්පජ්ජමානො අප්පත්තෙපි ආරම්මණෙ පත්තො විය පරිළාහොව උප්පජ්ජති. තථාභූතස්ස පන කිලෙසඡන්දස්ස වසෙන රූපාදිපරියෙසනා හොතීති ආහ ‘‘පරිළාහනානත්තතාය රූපපරියෙසනාදිනානත්තං උප්පජ්ජතී’’ති. තථා පරියෙසන්තස්ස සචෙ තං රූපාදි ලබ්භෙය්‍ය, තං සන්ධායාහ ‘‘පරියෙසනාදිනානත්තතාය රූපපටිලාභාදිනානත්තං උප්පජ්ජතී’’ති. (ཆ) "མིག་ལ་སོགས་པའི་ཁམས་དུ་མ་ཉིད་"ཞེས་པ་ནི་མིག་ལ་སོགས་པ་དང་། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་དང་། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཁམས་རྣམས་ཀྱི་ཐ་དད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སོ།། "མིག་གི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་དུ་མ་ཉིད་"ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་དང་། རྣ་བའི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་དང་། སྣའི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་རེག་པའི་དབྱེ་བའོ།། "འདུ་ཤེས་དུ་མ་ཉིད་"ཞེས་པ་འདིར་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་འདུ་ཤེས་དུ་མ་ཉིད་ཀྱང་ཐོབ་པ་ཁོ་ན་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་བར་འགྱུར་རོ།། "འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་"ཞེས་པའི་སོགས་ཁོངས་ནས་གནོད་སེམས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་བཟུང་བའོ།། སྤྲོས་པའི་མིང་རྣམས་འདུ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་"འདུ་ཤེས་དུ་མ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་རྟོག་པ་དུ་མ་ཉིད་"ཅེས་གསུངས་ལ། "གང་རྟོག་པ་དེ་སྤྲོས་པར་བྱེད་དོ་"ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་"རྟོག་པ་དུ་མ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་འདུན་པ་དུ་མ་ཉིད་"ཅེས་གསུངས་སོ།། "འདུན་པ་དུ་མ་ཉིད་"ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་འདུན་པའི་དུ་མ་ཉིད་དོ།། "གཟུགས་ཀྱི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་"ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཡུལ་ལ་གཟུགས་ལ་རེ་བའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བའོ།། "སྒྲའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་"ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བ་ན་དམིགས་པ་མ་ཐོབ་ཀྱང་ཐོབ་པ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་འདུན་པའི་དབང་གིས་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཚོལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་"ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དུ་མ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གཟུགས་ཚོལ་བ་ལ་སོགས་པ་དུ་མ་ཉིད་སྐྱེའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་ཚོལ་བ་ན་གལ་ཏེ་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་དེ་ཐོབ་པར་གྱུར་ན། དེ་ལ་དགོངས་ནས་"ཚོལ་བ་ལ་སོགས་པ་དུ་མ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གཟུགས་ཐོབ་པ་ལ་སོགས་པ་དུ་མ་ཉིད་སྐྱེའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། (ජ) මරණානුපස්සනාඤාණෙති මරණස්ස අනුපස්සනාවසෙන පවත්තඤාණෙ, මරණානුස්සතිසහගතපඤ්ඤායාති අත්ථො. ආහාරං පරිග්ගණ්හන්තස්සාති ගමනාදිවසෙන ආහාරං පටික්කූලතො පරිග්ගණ්හන්තස්ස. උක්කණ්ඨන්තස්සාති නිබ්බින්දන්තස්ස කත්ථචිපි අසජ්ජන්තස්ස. (ཇ) "འཆི་བ་རྗེས་སུ་མཐོང་བའི་ཡེ་ཤེས་ལ་"ཞེས་པ་ནི་འཆི་བ་རྗེས་སུ་མཐོང་བའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་ཡེ་ཤེས་ལའོ།། འཆི་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཤེས་རབ་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། "ཟས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཟས་ལ་མི་སྡུག་པའི་སྒོ་ནས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ལའོ།། "སྐྱོ་བ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་ཡིད་འབྱུང་བ་གང་ལའང་མི་ཆགས་པ་ལའོ།། දසධම්මවණ්ණනා ཆོས་བཅུ་བཤད་པ། 360. (ඣ) නිජ්ජරකාරණානීති පජහනකාරණානි. ඉමස්මිං අභිඤ්ඤාපදෙ මග්ගො කථීයතීති කත්වා ‘‘අයං හෙට්ඨා..පෙ… පුන ගහිතා’’ති වුත්තං. තථා හි වක්ඛති ‘‘ඉධ අභිඤ්ඤාපදෙ මග්ගො කථිතො’’ (දී. නි. අට්ඨ. 3.360) කිඤ්චාපි නිජ්ජිණ්ණා මිච්ඡාදිට්ඨීති [Pg.289] ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. යථා මිච්ඡාදිට්ඨි විපස්සනාය නිජ්ජිණ්ණාපි න සමුච්ඡින්නාති සමුච්ඡෙදප්පහානදස්සනත්ථං පුන ගහිතා, එවං මිච්ඡාසඞ්කප්පාදයොපි විපස්සනාය පහීනාපි අසමුච්ඡින්නතාය ඉධ පුන ගහිතාති අයමත්ථො ‘‘මිච්ඡාසඞ්කප්පො’’තිආදීසු සබ්බපදෙසු වත්තබ්බොති දස්සෙති ‘‘එවං සබ්බපදෙසු නයො නෙතබ්බො’’ති ඉමිනා. ༣༦༠. (ཉ) "ཟད་པའི་རྒྱུ་རྣམས་"ཞེས་པ་ནི་སྤོང་བའི་རྒྱུ་རྣམས་སོ།། མངོན་པར་ཤེས་པའི་ཚིག་འདིར་ལམ་གསུངས་སོ་ཞེས་བྱས་ནས་"འདི་ནི་འོག་ནས་...པེ་...ཡང་བཟུང་ངོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་"འདིར་མངོན་པར་ཤེས་པའི་ཚིག་ལ་ལམ་གསུངས་སོ་"ཞེས་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ།། (དཱི། ནི། ཨཊྛ། ༣.༣༦༠) ལོག་པར་ལྟ་བ་ཟད་པར་གྱུར་ཀྱང་ཞེས་དྲངས་ནས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། ཇི་ལྟར་ལོག་པར་ལྟ་བ་ནི་ལྷག་མཐོང་གིས་ཟད་པར་གྱུར་ཀྱང་ཀུན་ནས་བཅད་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཀུན་གཅོད་སྤོང་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཡང་བཟུང་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ལོག་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་ལྷག་མཐོང་གིས་སྤངས་ཀྱང་ཀུན་ནས་བཅད་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འདིར་ཡང་བཟུང་ངོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་"ལོག་པར་རྟོག་པ་"ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ཐམས་ཅད་ལ་བརྗོད་པར་བྱའོ་ཞེས་"འདི་ལྟར་ཚིག་ཐམས་ཅད་ལ་ཚུལ་བསྒྲེས་པར་བྱའོ་"ཞེས་པས་སྟོན་ཏོ།། එත්ථ චාති ‘‘සම්මාවිමුත්තිපච්චයා ච අනෙකෙ කුසලා ධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්තී’’ති එතස්මිං පාළිපදෙ. එත්ථ ච සමුච්ඡෙදවසෙන, පටිප්පස්සද්ධිවසෙන ච පටිපක්ඛධම්මා සම්මදෙව විමුච්චනං සම්මාවිමුත්ති, තප්පච්චයා ච මග්ගඵලෙසු අට්ඨ ඉන්ද්‍රියානි භාවනාපාරිපූරිං උපගච්ඡන්තීති මග්ගසම්පයුත්තානිපි සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි උද්ධටානි. මග්ගවසෙන හි ඵලෙසු භාවනා පාරිපූරී නාමාති. අභිනන්දනට්ඨෙනාති අතිවිය සිනෙහනට්ඨෙනිදඤ්හි. සොමනස්සින්ද්‍රියං උක්කංසගතසාතසභාවං සම්පයුත්තධම්මෙ සිනෙහන්තං තෙමෙන්තං විය පවත්තති. පවත්තසන්තතිආධිපතෙය්‍යට්ඨෙනාති විපාකසන්තානස්ස ජීවනෙ අධිපතිභාවෙන. ‘‘එව’’න්තිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස නිගමනං. འདིར་ཡང་ཞེས་པ་ནི་"ཡང་དག་པར་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་དགེ་བའི་ཆོས་དུ་མ་བསྒོམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པའི་ལུང་གི་ཚིག་འདི་ལའོ།། འདིར་ཡང་ཀུན་ནས་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཚུལ་གྱིས་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་ཡང་དག་པ་ཁོ་ནར་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ནི་ཡང་དག་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ།། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་ལམ་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་ལ་དབང་པོ་བརྒྱད་བསྒོམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱང་ཕྱུང་ངོ་།། ལམ་གྱི་དབང་གིས་འབྲས་བུ་རྣམས་ལ་བསྒོམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། "མངོན་པར་དགའ་བའི་དོན་གྱིས་"ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཆགས་པའི་དོན་གྱིས་ཏེ། འདི་ལྟར་ཡིད་བདེ་བའི་དབང་པོ་ནི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་བདེ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པས། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཆགས་ཤིང་བརླན་པ་བཞིན་དུ་འཇུག་གོ། "འཇུག་པའི་རྒྱུན་ལ་དབང་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་"ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རྒྱུན་གྱི་སྲོག་ལ་དབང་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། "དེ་ལྟར་"ལ་སོགས་པ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་དོན་ཉིད་ཀྱི་མཇུག་བསྡུ་བའོ།། අද්ධෙන සහ ඡට්ඨානි පඤ්හසතානි, පඤ්ඤාසාධිකානි සහ පඤ්හසතානීති අත්ථො. "ཕྱེད་དང་བཅས་པའི་དྲུག་པ་ལྔ་བརྒྱ་"ཞེས་པ་ནི་ལྔ་བརྒྱ་ལྔ་བཅུ་ལྷག་པ་དང་བཅས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། එත්ථ ච ආයස්මා ධම්මසෙනාපති ‘‘දසසු නාථකරණධම්මෙසු පතිට්ඨාය දසකසිණායතනානි භාවෙන්තො දසආයතනමුඛෙන පරිඤ්ඤං පට්ඨපෙත්වා පරිඤ්ඤෙය්‍යධම්මෙ පරිජානන්තො දසමිච්ඡත්තෙ, දසඅකුසලකම්මපථෙ ච පහාය දසකුසලකම්මපථෙසු ච අවට්ඨිතො දසසු අරියාවාසෙසු ආවසිතුකාමො දසසඤ්ඤා උප්පාදෙන්තො දසනිජ්ජරවත්ථූනි අභිඤ්ඤාය දසඅසෙක්ඛධම්මෙ අධිගච්ඡතී’’ති තෙසං භික්ඛූනං ඔවාදං මත්ථකං පාපෙන්තො දෙසනං නිට්ඨපෙසි. පමොදවසෙන පටිග්ගණ්හනං අභිනන්දනන්ති ආහ ‘‘සාධු සාධූති අභිනන්දන්තා සිරසා සම්පටිච්ඡිංසූ’’ති. තාය අත්තමනතායාති තාය යථාදෙසිතදෙසනාගතාය පහට්ඨචිත්තතාය, තත්ථ යථාලද්ධඅත්ථවෙදධම්මවෙදෙහීති අත්ථො. ඉමමෙව සුත්තං ආවජ්ජමානාති ඉමස්මිං සුත්තෙ තත්ථ තත්ථ ආගතෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභෙදෙ ධම්මෙ අභිජානනාදිවසෙන සමන්නාහරන්තා. සහ පටිසම්භිදාහි…පෙ… පතිට්ඨහිංසූති අත්තනො උපනිස්සයසම්පන්නතාය, ථෙරස්ස ච දෙසනානුභාවෙන යථාරද්ධං [Pg.290] විපස්සනං උස්සුක්කෙත්වා පටිසම්භිදාපරිවාරාය අභිඤ්ඤාය සණ්ඨහිංසූති. འདིར་ཡང་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཆོས་ཀྱི་སྡེ་དཔོན་གྱིས་"མགོན་བྱེད་པའི་ཆོས་བཅུ་ལ་གནས་ནས། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་བསྒོམ་ཞིང་། སྐྱེ་མཆེད་བཅུའི་སྒོ་ནས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་བཞག་སྟེ། ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱེད་ཅིང་། ལོག་པ་ཉིད་བཅུ་དང་། མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་བཅུ་སྤངས་ནས། དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་བཅུ་ལ་གནས་ཏེ། འཕགས་པའི་གནས་པ་བཅུ་ལ་གནས་པར་འདོད་ཅིང་། འདུ་ཤེས་བཅུ་བསྐྱེད་དེ། ཟད་པའི་གཞི་བཅུ་མངོན་པར་ཤེས་ནས། མི་སློབ་པའི་ཆོས་བཅུ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་དགེ་སློང་དེ་དག་ལ་གདམས་ངག་གི་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་ཆོས་བསྟན་པ་མཇུག་བསྡུས་སོ།། རབ་ཏུ་དགའ་བའི་དབང་གིས་དང་དུ་防ལེན་པ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་"ལེགས་སོ་ལེགས་སོ་ཞེས་མངོན་པར་དགའ་བཞིན་དུ་སྤྱི་བོས་དང་དུ་བླངས་སོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "དགའ་བ་དེས་"ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་བསྟན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ལས་བྱུང་བའི་སེམས་རབ་ཏུ་དགའ་བ་དེས་ཏེ། དེ་ལ་ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་དོན་གྱི་རིག་པ་དང་ཆོས་ཀྱི་རིག་པ་དང་ལྡན་པས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། "མདོ་འདི་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་"ཞེས་པ་ནི་མདོ་འདིར་སྐབས་སུ་བབས་པའི་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་ཆོས་རྣམས་མངོན་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ།། "སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་དང་བཅས་ཏེ་...པེ་...གནས་སོ་"ཞེས་པ་ནི་རང་གི་རྒྱུད་ཀྱི་མཐུན་རྐྱེན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་དང་། གནས་བརྟན་གྱི་ཆོས་བསྟན་པའི་མཐུས་ཇི་ལྟར་བརྩམས་པའི་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་ནས། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་འཁོར་དང་བཅས་པའི་མངོན་པར་ཤེས་པ་ལ་གནས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය ལུང་རིང་པོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀུན་བཟང་རྣམ་པར་རོལ་པ་ལས། දසුත්තරසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා. ཕྱིར་ཞིང་འཕེལ་བའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ། නිට්ඨිතා ච පාථිකවග්ගට්ඨකථාය ලීනත්ථප්පකාසනා. སྐྱེ་བོ་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བའི་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། පාථිකවග්ගටීකා නිට්ඨිතා. སྐྱེ་བོ་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བའི་སྡེའི་ཊཱིཀཱ་རྫོགས་སོ།། නිගමනකථාවණ්ණනා མཇུག་བསྡུའི་གཏམ་གྱི་བཤད་པ། ථෙරානං [Pg.291] මහාකස්සපාදීනං වංසො පවෙණී අන්වයො එතස්සාති ථෙරවංසන්වයො, තෙන; චතුමහානිකායෙසු ථෙරියෙනාති අත්ථො. གནས་བརྟན་འོད་སྲུང་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་བརྒྱུད་པ་དང་རིམ་པ་དང་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་གནས་བརྟན་གྱི་བརྒྱུད་པ་སྟེ། དེས་ན། ལུང་ཆེན་པོ་བཞི་ལ་གནས་བརྟན་པའི་ལུགས་ཀྱིས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། දසබලස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස ගුණගණානං පරිදීපනතො දසබලගුණගණපරිදීපනස්ස. අයඤ්හි ආගමො බ්‍රහ්මජාලාදීසු, මහාපදානාදීසු, සම්පසාදනීයාදීසු ච තත්ථ තත්ථ විසෙසතො බුද්ධගුණානං පකාසනවසෙන පවත්තොති. තථා හි වුත්තං ආදිතො ‘‘සද්ධාවහගුණස්සා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා). སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་རབ་ཏུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། སྟོབས་བཅུའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་རབ་ཏུ་བསྟན་པའོ།། ལུང་འདི་ནི་ཚངས་པའི་དྲ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། རྣམ་པར་སྤྲུལ་པ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་། རབ་ཏུ་དང་བར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་ཁྱད་པར་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ལྟར་ཐོག་མ་ཉིད་ནས་"དད་པ་སྐྱེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་"ཞེས་གསུངས་སོ།། (དཱི། ནི། ཨཊྛ། ༡.གནྠཱརམྦྷཀཐཱ) මහාට්ඨකථාය සාරන්ති දීඝනිකායමහාඅට්ඨකථායං අත්ථසාරං. "འགྲེལ་བཤད་ཆེན་པོའི་སྙིང་པོ་"ཞེས་པ་ནི་ལུང་རིང་པོའི་འགྲེལ་བཤད་ཆེན་པོའི་དོན་གྱི་སྙིང་པོའོ།། එකූනසට්ඨිමත්තොති ථොකං ඌනභාවතො මත්ත-සද්දග්ගහණං. "ལྔ་བཅུ་རྩ་དགུ་ཙམ་"ཞེས་པ་ནི་ཅུང་ཟད་ཉུང་བའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་"ཙམ་"ཞེས་པའི་སྒྲ་བཟུང་བའོ།། මූලකට්ඨකථාසාරන්ති පුබ්බෙ වුත්තං දීඝනිකායමහාඅට්ඨකථාසාරමෙව පුන නිගමනවසෙන වදති. අථ වා මූලකට්ඨකථාසාරන්ති පොරාණට්ඨකථාසු අත්ථසාරං, තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘දීඝනිකායමහාඅට්ඨකථායං අත්ථසාරං ආදාය ඉමං සුමඞ්ගලවිලාසිනිං කරොන්තො සෙසමහානිකායානම්පි මූලකට්ඨකථාසු ඉධ විනියොගක්ඛමං අත්ථසාරං ආදායයෙව අකාසි’’න්ති. "རྩ་བའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སྙིང་པོ་"ཞེས་པ་ནི་སྔོན་བཤད་པའི་ལུང་རིང་པོའི་འགྲེལ་བཤད་ཆེན་པོའི་སྙིང་པོ་ཉིད་ཡང་མཇུག་བསྡུའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་"རྩ་བའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སྙིང་པོ་"ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ཀྱི་དོན་གྱི་སྙིང་པོ་སྟེ། དེས་འདི་ཉིད་སྟོན་ཏེ། "ལུང་རིང་པོའི་འགྲེལ་བཤད་ཆེན་པོའི་དོན་གྱི་སྙིང་པོ་བཟུང་ནས་ཀུན་བཟང་རྣམ་པར་རོལ་པ་འདི་བྱེད་པ་ན། ལུང་ཆེན་པོ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་རྩ་བའི་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ལས་ཀྱང་འདིར་སྦྱར་བར་འོས་པའི་དོན་གྱི་སྙིང་པོ་བཟུང་ནས་ཁོ་ནར་བྱས་སོ་"ཞེས་བྱའོ།། ‘‘මහාවිහාරවාසීන’’න්ති [මහාවිහාරෙ නිවාසිනං (අට්ඨකථායං)] ච ඉදං පුරිමපච්ඡිමපදෙහි සද්ධිං සම්බන්ධිතබ්බං ‘‘මහාවිහාරවාසීනං සමයං පකාසයන්තිං, මහාවිහාරවාසීනං මූලකට්ඨකථාසාරං ආදායා’’ති ච. තෙන පුඤ්ඤෙන. හොතු සබ්බො සුඛී ලොකොති කාමාවචරාදිවිභාගො සබ්බොපි සත්තලොකො යථාරහං බොධිත්තයාධිගමනවසෙන සම්පත්තෙන නිබ්බානසුඛෙන සුඛිතො හොතූති සදෙවකස්ස ලොකස්ස අච්චන්තසුඛාධිගමාය අත්තනො පුඤ්ඤං පරිණාමෙති. "གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་" [གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་ (འགྲེལ་བཤད་ལས་)] ཞེས་པ་འདི་ཡང་སྔ་མ་དང་ཕྱི་མའི་ཚིག་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། "གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་གྲུབ་པའི་མཐའ་གསལ་བར་བྱེད་པ་"དང་། "གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྩ་བའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སྙིང་པོ་བཟུང་ནས་"ཞེས་སོ།། "བསོད་ནམས་དེས་"། "འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་བདེ་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་"ཅེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཇི་ལྟར་འོས་པར་བྱང་ཆུབ་གསུམ་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བས་བདེ་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མཐར་ཐུག་པའི་བདེ་བ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རང་གི་བསོད་ནམས་ཡོངས་སུ་བསྔོའོ།། පරිමාණතො සාධිකට්ඨවීසසහස්සනවුතිභාණවාරා නිට්ඨිතාති. පරිමාණතො සාධිකට්ඨවීසසහස්සමත්තගන්ථෙන දීඝනිකායටීකා රචිතාචරියධම්මපාලෙන. ཚད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཉིས་ཁྲི་བརྒྱད་སྟོང་དགུ་བཅུ་ལྷག་པའི་བམ་པོ་རྫོགས་སོ།། ཚད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཉིས་ཁྲི་བརྒྱད་སྟོང་ཙམ་གྱི་གཞུང་གིས་ལུང་རིང་པོའི་ཊཱིཀཱ་སློབ་དཔོན་ཆོས་སྐྱོང་གིས་མཛད་དོ།། මිච්ඡාදිට්ඨාදිචොරෙහි[Pg.292], සීලාදිධනසඤ්චයං; රක්ඛණත්ථාය සක්කච්චං, මඤ්ජූසං විය කාරිතන්ති. (එත්ථන්තරෙ පාඨො පච්ඡා ලිඛිතො) ལོག་པར་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོམ་རྐུན་རྣམས་ལས། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ནོར་གྱི་ཚོགས་རྣམས་བསྲུང་བའི་ཕྱིར། གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་སྒྲོམ་བཞིན་དུ་བྱས་སོ།། (འདིའི་བར་གྱི་ཚིག་ནི་ཕྱིས་སུ་བྲིས་པའོ།།) නිට්ඨිතා සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය ලීනත්ථප්පකාසනා. ལུང་རིང་པོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀུན་བཟང་རྣམ་པར་རོལ་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། දීඝනිකායටීකා නිට්ඨිතා. ལུང་རིང་པོའི་ཊཱིཀཱ་རྫོགས་སོ།། | |||
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |