නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.

දීඝනිකායෙ

दीघनिकाय

පාථිකවග්ගටීකා

पाथिकवग्गटीका

1. පාථිකසුත්තවණ්ණනා

१. पाथिकसुत्तवण्णना

සුනක්ඛත්තවත්ථුවණ්ණනා

सुनक्खत्तवत्थुवण्णना

1. අපුබ්බපදවණ්ණනාති [Pg.1] අත්ථසංවණ්ණනාවසෙන හෙට්ඨා අග්ගහිතතාය අපුබ්බස්ස අභිනවස්ස පදස්ස වණ්ණනා අත්ථවිභාවනා. ‘‘හිත්වා පුනප්පුනාගතමත්ථ’’න්ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා) හි වුත්තං. මල්ලෙසූති එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ඡායූදකසම්පන්නෙ වනසණ්ඩෙ විහරතීති අනුපියසාමන්තා කතස්ස විහාරස්ස අභාවතො. යදි න තාව පවිට්ඨො, කස්මා ‘‘පාවිසී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පවිසිස්සාමී’’තිආදි, තෙන අවස්සං භාවිනි භූතෙ විය උපචාරා හොන්තීති දස්සෙති. ඉදානි තමත්ථං උපමාය විභාවෙන්තො ‘‘යථා කි’’න්තිආදිමාහ. එතන්ති එතං ‘‘අතිප්පගො ඛො’’තිආදිකං චින්තනං අහොසි. අතිවිය පගො ඛොති අතිවිය පාතොව. ඡන්නකොපීනතාය, පරිබ්බාජකපබ්බජ්ජුපගමෙන ච ඡන්නපරිබ්බාජකං, න නග්ගපරිබ්බාජකං.

१. अपुब्बपदवण्णना (अपूर्वपदवर्णन) म्हणजे अर्थ स्पष्टीकरणाच्या दृष्टीने खाली (पूर्वी) न घेतलेल्या अपूर्व, नवीन पदाचे स्पष्टीकरण किंवा अर्थाचे प्रकटीकरण होय. कारण 'पुन्हा पुन्हा आलेल्या अर्थाचा त्याग करून' (दी. नि. अट्ठ. १, ग्रंथांरभकथा) असे म्हटले आहे. 'मल्लेसु' (मल्लांमध्ये) याविषयी जे सांगायचे आहे, ते खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. 'छाया आणि पाण्याने समृद्ध अशा वनखंडात विहार करतात' असे म्हटले आहे, कारण अनुपिय नगराजवळ बांधलेल्या विहाराचा अभाव होता. जर अजून प्रवेश केला नव्हता, तर मग 'प्रवेश केला' (पाविसी) असे का म्हटले? म्हणून 'प्रवेश करीन' इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे हे दर्शवले आहे की, जे नक्की घडणार आहे, त्या भविष्यकाळातील गोष्टीसाठी भूतकाळासारखा उपचार (प्रयोग) केला जातो. आता तोच अर्थ उपमेद्वारे स्पष्ट करताना 'जसे काय' इत्यादी म्हटले आहे. 'एतं' म्हणजे 'फारच लवकर' इत्यादी विचार मनात आला. 'अतिप्पगो खो' म्हणजे अतिशय पहाटेच (खूप लवकर). लंगोट (कौपीन) झाकलेली असल्यामुळे आणि परिव्राजक प्रव्रज्या स्वीकारल्यामुळे तो 'छन्नपरिव्राजक' (वस्त्रधारी परिव्राजक) होता, 'नग्नपरिव्राजक' (दिगंबर) नव्हता.

2. යස්මා භගවතො උච්චාකුලප්පසුතතං, මහාභිනික්ඛමනනික්ඛන්තතං, අනඤ්ඤසාධාරණදුක්කරචරණං, විවෙකවාසං, ලොකසම්භාවිතතං, ඔවාදානුසාසනීහි ලොකස්ස බහුපකාරතං, පරප්පවාදමද්දනං, මහිද්ධිකතං, මහානුභාවතන්ති එවමාදිකං තංතංඅත්තපච්චක්ඛගුණවිසෙසං නිස්සාය යෙභුය්‍යෙන [Pg.2] අඤ්ඤතිත්ථියාපි භගවන්තං දිස්වා ආදරගාරවබහුමානං දස්සෙන්තියෙව, තස්මා වුත්තං ‘‘භගවන්තං දිස්වා මානථද්ධතං අකත්වා’’තිආදි. ලොකසමුදාචාරවසෙනාති ලොකොපචාරවසෙන. චිරස්සන්ති චිරකාලෙන. ආදීනි වදන්ති උපචාරවසෙන. තස්සාති භග්ගවගොත්තස්ස පරිබ්බාජකස්ස. ගිහිසහායොති ගිහිකාලතො පට්ඨාය සහායො. පච්චක්ඛාතොති යෙනාකාරෙන පච්චක්ඛානා, තං දස්සෙතුං ‘‘පච්චක්ඛාමී’’තිආදි වුත්තං.

२. ज्याअर्थी भगवंतांचे उच्च कुळात जन्मणे, महाभिनिष्क्रमणाने गृहत्याग करणे, इतरांना असाधारण असलेले दुष्कर चर्या (तपश्चर्या) करणे, एकांतात राहणे (विवेकवास), जगामध्ये सन्मानित असणे, उपदेश आणि अनुशासनाने जगाचे मोठे कल्याण करणे, परवादाचे (इतर मतांचे) खंडन करणे, महाऋद्धी आणि महानुभाव असणे इत्यादी त्यांच्या स्वतःच्या प्रत्यक्ष विशेष गुणांमुळे बहुतांश अन्यधर्मीय सुद्धा भगवंतांना पाहून आदर, गौरव आणि बहुमान दाखवत असत; म्हणूनच 'भगवंतांना पाहून मान-अभिमान न बाळगता' इत्यादी म्हटले आहे. 'लोकसमुदाचारवसेन' म्हणजे लोकव्यवहारानुसार (लोकोपचाराने). 'चिरस्सं' म्हणजे दीर्घकाळानंतर. इत्यादी शब्द उपचाराने (औपचारिकतेने) बोलतात. 'तस्स' म्हणजे त्या भग्गवगोत्त परिव्राजकाचा. 'गिहिसहायो' म्हणजे गृहस्थ जीवनापासूनचा मित्र. 'पच्चक्खातो' (त्याग केला) म्हणजे ज्या प्रकारे त्याग केला, ते दर्शवण्यासाठी 'मी त्याग करतो' इत्यादी म्हटले आहे.

3. උද්දිස්සාති සත්ථුකාරභාවෙන උද්දිස්සාති අයමෙත්ථ අධිප්පායොති තං දස්සෙන්තො ‘‘භගවා මෙ’’තිආදිමාහ. යදා සුනක්ඛත්තස්ස ‘‘භගවන්තං පච්චක්ඛාමී’’ති චිත්තං උප්පන්නං, වාචා භින්නා, තදා එවස්ස භගවතා සද්ධිං කොචි සම්බන්ධො නත්ථි අසක්‍යපුත්තියභාවතො සාසනතො පරිබාහිරත්තා. අයං තාවෙත්ථ සාසනයුත්ති, සා පනායං ඨපෙත්වා සාසනයුත්තිකොවිදෙ අඤ්ඤෙසං න සම්මදෙව විසයොති භගවා සබ්බසාධාරණවසෙනස්ස අත්තනා සම්බන්ධාභාවං දස්සෙතුං ‘‘අපි නූ’’ති ආදිං වත්වා සුනක්ඛත්තං ‘‘කො සන්තො කං පච්චාචික්ඛසී’’ති ආහ. යස්මා මුඛාගතොයං සම්බන්ධො, න පූජාගතාදිකො, යො ච යාචකයාචිතබ්බතාවසෙන හොති, තදුභයඤ්චෙත්ථ නත්ථීති දස්සෙන්තො භගවා සුනක්ඛත්තං ‘‘කො සන්තො කං පච්චාචික්ඛසී’’ති අවොච, තස්මා තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘යාචකො වා’’තිආදි වුත්තං. යාචිතකො වා යාචකං පච්චාචික්ඛෙය්‍යාති සම්බන්ධො. ත්වං පන නෙව යාචකො ‘‘අහං භන්තෙ භගවන්තං උද්දිස්ස විහරිස්සාමී’’ති එවං මම සන්තිකං අනුපගතත්තා. න යාචිතකො ‘‘එහි ත්වං සුනක්ඛත්ත මමං උද්දිස්ස විහරාහී’’ති එවං මයා අපත්ථිතත්තා.

३. 'उद्दिस्स' (उद्देशून) म्हणजे शास्त्याच्या (गुरूच्या) भावनेने उद्देशून, हा येथे अभिप्राय आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'भगवान माझे...' इत्यादी म्हटले आहे. जेव्हा सुनक्खत्ताच्या मनात 'मी भगवंतांचा त्याग करतो' असा विचार आला आणि त्याचे शब्द बाहेर पडले, तेव्हाच त्याचा भगवंतांशी असलेला कोणताही संबंध संपुष्टात आला, कारण तो शाक्यपुत्रीय राहिला नाही आणि शासनाबाहेर (धम्माबाहेर) गेला. ही तर येथे शासनाची (धम्माची) युक्ती आहे. परंतु, शासनयुक्तीमध्ये निपुण असलेल्यांना सोडून इतरांना हा विषय नीट समजणारा नाही, म्हणून भगवंतांनी सर्वांना समजेल अशा सामान्य पद्धतीने स्वतःचा त्याच्याशी असलेला संबंधाचा अभाव दर्शवण्यासाठी 'काय खरोखर...' इत्यादी म्हणून सुनक्खत्ताला विचारले, 'तू कोण असून कोणाचा त्याग करत आहेस?' कारण हा संबंध केवळ तोंडी आलेला होता, पूजेने किंवा आदराने आलेला नव्हता, जो याचक आणि याचित (मागणी करणारा आणि देणारा) यांच्या संबंधासारखा असतो. हे दोन्ही येथे नाहीत, हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी सुनक्खत्ताला 'तू कोण असून कोणाचा त्याग करत आहेस?' असे म्हटले. म्हणून तो अर्थ दर्शवण्यासाठी 'याचक किंवा...' इत्यादी म्हटले आहे. 'किंवा याचितकाने याचकाचा त्याग करावा' असा संबंध आहे. 'पण तू तर याचक नाहीस, कारण 'भंते, मी भगवंतांना उद्देशून विहार करीन' असे म्हणून तू माझ्याकडे आला नव्हतास. आणि तू याचितकही नाहीस, कारण 'ये सुनक्खत्त, तू मला उद्देशून विहार कर' अशी मी तुला विनंती केली नव्हती.

කො සමානොති යාචකයාචිතකෙසු කො නාම හොන්තො. කන්ති යාචකයාචිතකෙසු එව කං නාම හොන්තං මං පච්චාචික්ඛසි. තුච්ඡපුරිසාති ඣානමග්ගාදිඋත්තරිමනුස්සධම්මෙසු කස්සචිපි අභාවා රිත්තපුරිසා. නනු චායං සුනක්ඛත්තො ලොකියජ්ඣානානි, එකච්චාභිඤ්ඤඤ්ච උප්පාදෙසීති? කිඤ්චාපි උප්පාදෙසි, තතො පන භගවති ආඝාතුප්පාදනෙන සහෙව පරිහීනො අහොසි. අපරාධො නාම සුප්පටිපත්තියා විරජ්ඣනහෙතුභූතො කිලෙසුප්පාදොති ආහ ‘‘යත්තකො තෙ අපරාධො, තත්තකො දොසො’’ති. යාවඤ්චාති අවධිපරිච්ඡෙදභාවදස්සනං ‘‘යාවඤ්ච [Pg.3] තෙන භගවතා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.3) විය. තෙති තයා. ඉදන්ති නිපාතමත්තං. අපරද්ධන්ති අපරජ්ඣිතං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘පච්චාචික්ඛාමිදානාහං භන්තෙ භගවන්ත’’න්තිආදීනි වදන්තෙන තුච්ඡපුරිස තයා යාවඤ්චිදං අපරද්ධං, න තස්ස අපරාධස්ස පමාණං අත්ථීති.

'को समानो' म्हणजे याचक आणि याचितकांमध्ये तू कोण आहेस? 'कंग' (कोणाचा) म्हणजे याचक आणि याचितकांमध्येच कोण असलेल्या माझा तू त्याग करत आहेस? 'तुच्छपुरिस' (तुच्छ मनुष्य) म्हणजे ध्यान, मार्ग इत्यादी उत्तर-मनुष्यधर्मांपैकी कशाचाही अभाव असल्यामुळे रिकामे (रिक्त) पुरुष. पण या सुनक्खत्ताने लौकिक ध्याने आणि काही अभिज्ञा प्राप्त केल्या नव्हत्या का? जरी त्याने त्या प्राप्त केल्या होत्या, तरीही भगवंतांविषयी द्वेष निर्माण झाल्यामुळे तो लगेचच त्यापासून पतित झाला (त्या नष्ट झाल्या). अपराध म्हणजे सुप्रतिपत्तीपासून (योग्य आचरणापासून) विन्मुख होण्यास कारणीभूत ठरणारा क्लेशांचा उदय होय, म्हणून म्हटले आहे - 'तुझा जेवढा अपराध आहे, तेवढाच तुझा दोष आहे.' 'यावञ्च' म्हणजे मर्यादेची सीमा दर्शवणे, जसे 'यावञ्च तेन भगवता' (दी. नि. १.३) इत्यादींमध्ये आहे. 'ते' म्हणजे तुझ्याद्वारे. 'इदं' हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे. 'अपरद्धं' म्हणजे अपराध केला. हे असे म्हटले आहे - 'भंते, मी आता भगवंतांचा त्याग करतो' इत्यादी बोलणाऱ्या हे तुच्छ पुरुषा, तुझ्याकडून जो हा अपराध झाला आहे, त्या अपराधाला कोणतीही सीमा (प्रमाण) नाही.

4. මනුස්සධම්මාති භාවනානුයොගෙන විනා මනුස්සෙහි අනුට්ඨාතබ්බධම්මා. සො හි මනුස්සානං චිත්තාධිට්ඨානමත්තෙන ඉජ්ඣනතො තෙසං සම්භාවිතධම්මො විය ඨිතො තථා වුත්තො, මනුස්සග්ගහණඤ්චෙත්ථ තෙසු බහුලං පවත්තනතො. ඉද්ධිභූතං පාටිහාරියං, න ආදෙසනානුසාසනීපාටිහාරියන්ති අධිප්පායො. කතෙති පවත්තිතෙ. නිය්‍යාතීති නිග්ගච්ඡති, වට්ටදුක්ඛතො නිග්ගමනවසෙන පවත්තතීති අත්ථො. ධම්මෙ හි නිග්ගච්ඡන්තෙ තංසමඞ්ගිපුග්ගලො ‘‘නිග්ගච්ඡතී’’ති වුච්චති, අට්ඨකථායං පන නි-සද්දො උපසග්ගමත්තං, යාති ඉච්චෙව අත්ථොති දස්සෙතුං ගච්ඡතීති අත්ථො වුත්තො. තත්‍රාති පධානභාවෙන වුත්තස්ස අත්ථස්ස භුම්මවසෙන පටිනිද්දෙසොති තස්මිං ධම්මෙ සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය නිය්‍යන්තෙති අයමෙත්ථ අත්ථොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තස්මිං…පෙ… සංවත්තමානෙ’’ති.

४. 'मनुस्सधम्मा' (उत्तर-मनुष्यधर्म) म्हणजे भावनेच्या (ध्यानाच्या) अभ्यासाशिवाय सामान्य मनुष्यांकडून आचरण न करता येणारे धर्म. कारण तो मनुष्यांच्या केवळ चित्ताच्या अधिष्ठानाने (संकल्पाने) सिद्ध होत असल्यामुळे, त्यांच्यासाठी तो एक संभाव्य धर्म असल्यासारखा स्थित आहे, म्हणून तसे म्हटले आहे; आणि येथे 'मनुष्य' हा शब्द त्यांच्यामध्ये प्रामुख्याने वापरला जातो म्हणून घेतला आहे. ऋद्धिरूप प्रातिहार्य (चमत्कार), आदेशना किंवा अनुशासनी प्रातिहार्य नव्हे, असा येथे अभिप्राय आहे. 'कते' म्हणजे प्रवृत्त (सुरू) केल्यावर. 'निय्याति' म्हणजे बाहेर पडतो, संसारदुःखातून बाहेर पडण्याच्या अर्थाने प्रवृत्त होतो, असा अर्थ आहे. कारण धम्मातून बाहेर पडताना, त्या धम्माने युक्त असलेल्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) 'बाहेर पडतो' असे म्हटले जाते. परंतु अट्ठकथेमध्ये 'नि' हा शब्द केवळ एक उपसर्ग आहे, आणि 'याति' (जातो) हाच त्याचा अर्थ आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'जातो' (गच्छति) असा अर्थ सांगितला आहे. 'तत्र' म्हणजे मुख्य रूपाने सांगितलेल्या अर्थाचा सप्तमी विभक्तीच्या रूपाने केलेला निर्देश होय. 'त्या धम्मामध्ये सम्यक् दुःखक्षयासाठी बाहेर पडतो (मुक्त होतो)' हा येथे अर्थ आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'त्यामध्ये...पे... प्रवृत्त होत असताना' असे म्हटले आहे.

5. අග්ගන්ති ඤායතීති අග්ගඤ්ඤං. ලොකපඤ්ඤත්තින්ති ලොකස්ස පඤ්ඤාපනං. ලොකස්ස අග්ගන්ති ලොකුප්පත්තිසමයෙ ‘‘ඉදං නාම ලොකස්ස අග්ග’’න්ති එවං ජානිතබ්බං බුජ්ඣිතබ්බං. අග්ගමරියාදන්ති ආදිමරියාදං.

५. 'अग्गं' (श्रेष्ठ) म्हणून ओळखले जाते ते 'अग्गञ्ञं' (श्रेष्ठ/अग्रज्ञ). 'लोकपञ्ञत्ति' म्हणजे जगाची प्रज्ञप्ती (प्रकटीकरण/नियमन). 'लोकस्स अग्गं' म्हणजे जगाच्या उत्पत्तीच्या वेळी 'हे जगाचे श्रेष्ठ (अग्र) आहे' असे जाणले पाहिजे, समजले पाहिजे. 'अग्गमरियादं' म्हणजे मूळ मर्यादा (आदिमर्यादा).

6. එත්තකං විප්පලපිත්වාති ‘‘න දානාහං භන්තෙ භගවන්තං උද්දිස්ස විහරිස්සාමී’’ති, ‘‘න හි පන මෙ භන්තෙ භගවා උත්තරිමනුස්සධම්මා ඉද්ධිපාටිහාරියං කරොතී’’ති, ‘‘න හි පන මෙ භන්තෙ භගවා අග්ගඤ්ඤං පඤ්ඤපෙතී’’ති ච එත්තකං විප්පලපිත්වා. ඉදං කිර සො භගවා සත්ථුකිච්චං ඉද්ධිපාටිහාරියං, අග්ගඤ්ඤපඤ්ඤාපනඤ්ච කාතුං න සක්කොතීති පකාසෙන්තො කථෙසි. තෙනාහ ‘‘සුනක්ඛත්තො කිරා’’තිආදි. උත්තරවචනවසෙන පතිට්ඨාභාවතො අප්පතිට්ඨො. තතො එව නිරවො නිස්සද්දො.

६. एवढे बडबडल्यानंतर म्हणजे 'भन्ते, आता मी भगवंतांच्या उद्देशाने विहार करणार नाही', 'भन्ते, भगवान माझ्यासाठी उत्तरमनुष्यधर्माचे ऋद्धिप्रातिहार्य करत नाहीत' आणि 'भन्ते, भगवान मला सृष्टीच्या उत्पत्तीविषयी (अग्रज्ञाविषयी) सांगत नाहीत' असे एवढे बडबडल्यानंतर. तो हे प्रकट करत बोलला की, भगवान शास्त्याचे कर्तव्य असलेले ऋद्धिप्रातिहार्य आणि अग्रज्ञाचे प्रज्ञापन करण्यास असमर्थ आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सुनक्खत्त नक्कीच...' इत्यादी. पुढील उत्तराच्या अभावामुळे तो अप्रतिष्ठित (निरुत्तर) झाला. म्हणूनच तो शांत आणि नि:शब्द झाला.

ආදීනවදස්සනත්ථන්ති දිට්ඨධම්මිකස්ස ආදීනවස්ස දස්සනත්ථං. තෙනාහ ‘‘සයමෙව ගරහං පාපුණිස්සසී’’ති. සම්පරායිකා පන ආදීනවා අනෙකවිධා, තෙ දස්සෙන්තො සුනක්ඛත්තො න සද්දහෙය්‍යාති දිට්ඨධම්මිකස්සෙව ගහණං[Pg.4]. අනෙකකාරණෙනාති ‘‘ඉතිපි සො භගවා අරහ’’න්තිආදිනා (දී. නි. 1.157, 255) අනෙකවිධෙන වණ්ණකාරණෙන. එවං මෙ අවණ්ණො න භවිස්සතීති අජ්ඣාසයෙන අත්තනො බාලතාය වණ්ණාරහානං අවණ්ණං කථෙත්වා. එවං භගවා මක්ඛිභාවෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා පුන තස්ස කථනෙ කාරණං විභාවෙතුං ‘‘ඉති ඛො තෙ’’තිආදිමාහාති තං දස්සෙතුං ‘‘තතො’’තිආදි වුත්තං. එවඤ්හි සුනක්ඛත්තස්ස අප්පකොපි වචනොකාසො න භවිස්සතීති. අපක්කමීති අත්තනා යථාඨිතා වුට්ඨාය අපසක්කි. අපක්කන්තො සාසනතො භට්ඨො. තෙනාහ ‘‘චුතො’’ති. එවමෙවාති අපක්කමන්තො ච න යථා තථා අපක්කමි, යථා පන කායස්ස භෙදා අපායෙ නිබ්බත්තෙය්‍ය, එවමෙව අපක්කමි.

दोष दाखवण्यासाठी (आदीनवदस्सनत्थं) म्हणजे इहलोकातील दोषांचे दर्शन घडवण्यासाठी. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तू स्वतःच निंदेला पात्र ठरशील'. परलोकातील दोष तर अनेक प्रकारचे आहेत, परंतु ते दाखवले असता सुनक्खत्त त्यावर विश्वास ठेवणार नाही, म्हणून केवळ इहलोकातील दोषांचेच ग्रहण केले आहे. 'अनेककारणेन' म्हणजे 'इतिपि सो भगवा अरहं...' इत्यादी अनेक प्रकारच्या स्तुतीच्या कारणांनी. 'अशा प्रकारे माझी अपकीर्ती होणार नाही' या आकांक्षेने, स्वतःच्या मूर्खपणामुळे स्तुतीस पात्र असलेल्यांची निंदा करून. अशा प्रकारे भगवंतांनी कृतघ्नतेमधील दोष दाखवून, पुन्हा ते सांगण्याचे कारण स्पष्ट करण्यासाठी 'इति खो ते...' इत्यादी म्हटले, हे दर्शवण्यासाठी 'ततो...' इत्यादी म्हटले आहे. कारण अशा प्रकारे सुनक्खत्तला बोलण्याची थोडीही संधी उरणार नाही. 'अपक्कमि' (निघून गेला) म्हणजे स्वतः ज्या स्थितीत होता तिथून उठून दूर निघून गेला. निघून गेलेला हा शासनातून भ्रष्ट झाला. म्हणूनच म्हटले आहे - 'च्युत झाला'. 'एवमेव' (तशाच प्रकारे) म्हणजे निघून जाताना तो जसा तसा निघून गेला नाही, तर शरीराच्या भेदानंतर (मृत्य्यूनंतर) जसा तो अपायलोकात उत्पन्न व्हावा, तशाच प्रकारे तो निघून गेला.

කොරඛත්තියවත්ථුවණ්ණනා

कोरखत्तिय कथेचे वर्णन

7. ද්වීහි පදෙහීති ද්වීහි වාක්‍යෙහි ආරද්ධං බ්‍යතිරෙකවසෙන තදුභයත්ථනිද්දෙසවසෙන උපරිදෙසනාය පවත්තත්තා. අනුසන්ධිදස්සනවසෙනාති යථානුසන්ධිසඞ්ඛාතඅනුසන්ධිදස්සනවසෙන.

७. दोन्ही पदांनी म्हणजे दोन वाक्यांनी आरंभ केला, कारण व्यतिरेकभावाने आणि त्या दोन्ही अर्थांच्या निर्देशानुसार पुढील देशना प्रवृत्त झाली आहे. 'अनुसंधिदस्सनवसेन' म्हणजे योग्य अनुसंधिच्या (संदर्भ जोडण्याच्या) दर्शनानुसार.

එකං සමයන්ති ච භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘එකස්මිං සමයෙ’’ති ච. ථූලූ නාම ජනපදොති ජනපදීනං රාජකුමාරානං වසෙන තථාලද්ධනාමො. කුක්කුරවතං සමාදානවසෙන එතස්මිං අත්ථීති කුක්කුරවතිකොති ආහ ‘‘සමාදින්නකුක්කුරවතො’’ති. අඤ්ඤම්පීති ‘‘චතුක්කොණ්ඩිකස්සෙව විචරණං, තථා කත්වාව ඛාදනං, භුඤ්ජනං, වාමපාදං උද්ධරිත්වා මුත්තස්ස විස්සජ්ජන’’න්ති එවමාදිකං අඤ්ඤම්පි සුනඛෙහි කාතබ්බකිරියං. චතූහි සරීරාවයවෙහි කුණ්ඩනං ගමනං චතුක්කොණ්ඩො, සො එතස්මිං අත්ථීති චතුක්කොණ්ඩිකො. සො පන යස්මා චතූහි සරීරාවයවෙහි සඞ්ඝට්ටිතගමනො හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘චතුසඞ්ඝට්ටිතො’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘ද්වෙ ජණ්ණූනී’’තිආදි. භක්ඛසන්ති වා භක්ඛිතබ්බං, අසිතබ්බඤ්ච. තෙනෙවාහ ‘‘යං කිඤ්චි ඛාදනීයං භොජනීය’’න්ති. කාමං ඛාදනඤ්ච නාම මුඛෙන කාතබ්බං, හත්ථෙන පන තත්ථ උපනාමනං නිවාරෙතුං අවධාරණං කතන්ති ආහ ‘‘හත්ථෙන අපරාමසිත්වා’’ති, අග්ගහෙත්වාති අත්ථො. සුන්දරරූපොති සුන්දරභාවො. වතාති පත්ථනත්ථෙ නිපාතො ‘‘අහො වතාහං ලාභී අස්ස’’න්තිආදීසු විය. ‘‘සමණෙන නාම එවරූපෙන භවිතබ්බං අහො වතාහං එදිසො භවෙය්‍ය’’න්ති එවං තස්ස පත්ථනා අහොසි. තෙනාහ ‘‘එවං කිරා’’තිආදි.

'एकं समयं' हे सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात द्वितीया विभक्तीचे वचन आहे, म्हणून 'एकस्मिं समये' (एका वेळी) असे म्हटले आहे. 'थूळू' नावाचा जनपद म्हणजे तेथील जनपदाच्या राजकुमारांमुळे तसे नाव मिळालेला प्रदेश. कुक्कुरव्रत (कुत्र्यासारखे वर्तन करण्याचे व्रत) धारण केल्यामुळे जो तसा वागतो, त्याला 'कुक्कुरवतिको' म्हणतात, म्हणूनच 'समादिन्नकुक्कुरवतो' (कुक्कुरव्रत स्वीकारलेला) असे म्हटले आहे. 'इतरही' म्हणजे चार पायांवर चालणे, तसेच खाली वाकून खाणे, जेवणे आणि डावा पाय वर करून लघवी करणे इत्यादी कुत्र्यांद्वारे केल्या जाणाऱ्या इतर क्रिया. शरीराच्या चार अवयवांनी (हात आणि पायांनी) वाकून चालणे म्हणजे 'चतुक्कोण्ड', आणि जो तसा चालतो तो 'चतुक्कोण्डिको'. आणि तो ज्याअर्थी शरीराच्या चारही अवयवांना जमिनीला टेकवून चालतो, म्हणून त्याला 'चतुसंघट्टितो' (चार अवयव टेकवून चालणारा) म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'दोन गुडघे...' इत्यादी. 'भक्खसं' म्हणजे खाण्यायोग्य आणि भक्षण करण्यायोग्य अन्न. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जे काही खाण्यायोग्य किंवा भोजन करण्यायोग्य असेल'. जरी खाणे हे मुखानेच करायचे असते, तरी हाताने अन्न उचलण्यास मनाई दर्शवण्यासाठी 'हत्थेन अपरामसित्वा' (हाताने स्पर्श न करता) म्हणजेच 'न पकडता' असे निश्चित करून म्हटले आहे. 'सुन्दररूपो' म्हणजे सुंदर असणे. 'वत' हा शब्द प्रार्थनेच्या अर्थातील निपात आहे, जसे 'अहो वताहं लाभी अस्सं' इत्यादींमध्ये. 'श्रमणाने खरोखर असेच असावे, अहो! मीसुद्धा असाच व्हावे' अशी त्याची प्रार्थना होती. म्हणूनच म्हटले आहे - 'असे नक्कीच...' इत्यादी.

ගරහත්ථෙ [Pg.5] අපි-කාරො ‘‘අපි සිඤ්චෙ පලණ්ඩක’’න්තිආදීසු විය. අරහන්තෙ ච බුද්ධෙ, බුද්ධසාවකෙ ‘‘අරහන්තො ඛීණාසවා න හොන්තී’’ති එවං තස්ස දිට්ඨි උප්පන්නා. යථාහ මහාසීහනාදසුත්තෙ ‘‘නත්ථි සමණස්ස ගොතමස්ස උත්තරිමනුස්සධම්මා අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසා’’ති (ම. නි. 1.146). සත්තමං දිවසන්ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං. අලසකෙනාති අජීරණෙන ආමරොගෙන.

निंदेच्या अर्थात 'अपि' हा शब्द वापरला आहे, जसे 'अपि सिञ्चे पलण्डकं' इत्यादींमध्ये. अर्हत असलेले बुद्ध आणि बुद्धश्रावक यांच्याविषयी 'अर्हत हे क्षीणासव नसतात' अशी त्याची दृष्टी उत्पन्न झाली. जसे महासीहनाद सुत्तात म्हटले आहे - 'श्रमण गोतमांकडे कोणताही उत्तरमनुष्यधर्म किंवा आर्यांना योग्य असा ज्ञानदर्शनविशेष नाही'. 'सत्तमं दिवसं' (सातव्या दिवशी) हे सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात द्वितीया विभक्तीचे वचन आहे. 'अलसकेन' म्हणजे अपचनामुळे झालेल्या आमरोगाने.

අට්ඨිතචමත්තතාය පුරාණපණ්ණසදිසො. බීරණත්ථම්බකන්ති බීරණගච්ඡා.

केवळ हाडे आणि त्वचा शिल्लक राहिल्यामुळे तो जुन्या पानासारखा दिसत होता. 'बीरणत्थम्बकं' म्हणजे बीरण गवत किंवा बीरणाचा झुडूप.

මත්තා එතස්ස අත්ථීති මත්තං, භොජනමත්තවන්තන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පමාණයුත්ත’’න්ති. මන්තා මන්තාති මන්තාය මන්තාය.

ज्याला प्रमाण ठाऊक आहे ते 'मत्तं', म्हणजेच भोजनाचे प्रमाण जाणणारा असा अर्थ आहे. म्हणूनच 'प्रमाणयुक्त' असे म्हटले आहे. 'मन्ता मन्ता' म्हणजे विचार करून करून.

8. එකද්වීහිකාය ගණනාය. නිරාහාරොව අහොසි භගවතො වචනං අඤ්ඤථා කාතුකාමො, තථාභූතොපි සත්තමෙ දිවසෙ උපට්ඨාකෙන උපනීතං භක්ඛසං දිස්වා ‘‘ධී’’ති උපට්ඨාපෙතුං අසක්කොන්තො භොජනතණ්හාය ආකඩ්ඪියමානහදයො තං කුච්ඡිපූරං භුඤ්ජිත්වා භගවතා වුත්තනියාමෙනෙව කාලමකාසි. තෙන වුත්තං ‘‘අථස්සා’’තිආදි. සචෙපි…පෙ… චින්තෙය්‍යාති යදි එසො අචෙලො ‘‘ධී’’ති පච්චුපට්ඨපෙත්වා ‘‘අජ්ජපි අහං න භුඤ්ජෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙය්‍ය, තථාචින්තනෙ සතිපි දෙවතාවිග්ගහෙන තං දිවසං…පෙ… කරෙය්‍ය. කස්මා? අද්වෙජ්ඣවචනා හි තථාගතා, න තෙසං වචනං විතථං හොති.

८. एक-दोन अशा मोजणीने. भगवंतांचे वचन खोटे ठरवण्याच्या इच्छेने तो निराहारच राहिला, तसे असूनही सातव्या दिवशी सेवकाने आणलेले अन्न पाहून, 'धिक्कार असो' अशी भावना मनात आणण्यास असमर्थ ठरून, भोजनतृष्णेने त्याचे हृदय ओढले गेले आणि पोटभर जेवून त्याने भगवंतांनी सांगितल्याप्रमाणेच प्राण सोडले. म्हणूनच 'अथस्सा...' इत्यादी म्हटले आहे. जरी...पे... विचार केला असता, म्हणजे जर त्या अचेलकाने 'धिक्कार असो' अशी भावना मनात आणून 'आजही मी जेवणार नाही' असा विचार केला असता, तरीही देवतेच्या प्रभावाने त्या दिवशी...पे... केले असते. का? कारण तथागत हे असत्य न बोलणारे असतात, त्यांचे वचन कधीही व्यर्थ ठरत नाही.

ගතගතට්ඨානං අඞ්ගණමෙව හොතීති තෙහි තං කඩ්ඪිත්වා ගච්ඡන්තෙහි ගතගතප්පදෙසො උත්තරකසාමන්තා විවටඞ්ගණමෙව හුත්වා උපට්ඨාති. තෙති තිත්ථියා. සුසානංයෙව ගන්ත්වාති ‘‘බීරණත්ථම්බකං අතික්කමිස්සාමා’’ති ගච්ඡන්තාපි අනෙකවාරං තං අනුසංයායිත්වා පුනපි තංයෙව සුසානං උපගන්ත්වා.

ते ज्या ज्या ठिकाणी त्याला ओढत घेऊन जात होते, ती ती जागा उत्तर बाजूच्या सीमेपर्यंत उघडे अंगणच बनून समोर येत होती. 'ते' म्हणजे ते तीर्थिक. 'स्मशानातच जाऊन' म्हणजे 'आम्ही बीरण झुडुपाच्या पलीकडे जाऊ' असे म्हणत जात असतानाही, अनेक वेळा त्याभोवती फिरून पुन्हा त्याच स्मशानात पोहोचले.

9. ඉදන්ති ඉදං මතසරීරං. ‘‘තමෙව වා සරීරං කථාපෙසීති තං සරීරං අධිට්ඨහිත්වා ඨිතපෙතෙන කථාපෙසී’’ති කෙචි. කොරඛත්තියං වා අසුරයොනිතො ආනෙත්වා කථාපෙතු අඤ්ඤං වා පෙතං, කො එත්ථ විසෙසො. ‘‘අචින්තෙය්‍යො හි බුද්ධවිසයො’’ති පන වචනතො තදෙව සරීරං සුනක්ඛත්තෙන පහතමත්තං බුද්ධානුභාවෙන උට්ඨාය තමත්ථං ඤාපෙසීති දට්ඨබ්බං. පුරිමොයෙව පන අත්ථො අට්ඨකථාසු විනිච්ඡිතො. තථා හි වක්ඛති ‘‘නිබ්බත්තට්ඨානතො’’තිආදි (දී. නි. අට්ඨ. 3.10).

९. 'इदं' म्हणजे हे मृत शरीर. 'किंवा त्याने त्याच शरीराला बोलायला लावले' म्हणजे 'त्या शरीरावर अधिष्ठान करून राहिलेल्या प्रेताकडून बोलायला लावले', असे काही जण म्हणतात. कोरखत्तियाला असुरयोनीतून आणून बोलायला लावले असो किंवा इतर कोणत्या प्रेताला, यात काय फरक पडतो? परंतु 'बुद्धविषय अचिंत्य आहे' या वचनानुसार, सुनक्खत्तने स्पर्श करताच बुद्धानभावाने तेच शरीर उठून उभे राहिले आणि त्याने तो अर्थ स्पष्ट केला, असे समजले पाहिजे. परंतु अट्ठकथांमध्ये पहिलाच अर्थ निश्चित केला आहे. कारण पुढे 'निब्बत्तट्ठांतो' इत्यादी म्हटले जाईल.

10. විපාකන්ති [Pg.6] ඵලං, අත්ථනිබ්බත්තීති අත්ථො.

१०. 'विपाकं' म्हणजे फल, अर्थाची निष्पत्ती असा याचा अर्थ आहे.

සමානෙතබ්බානීති සම්මා ආනෙතබ්බානි, සරූපතො ආනෙත්වා දස්සෙතබ්බානීති අත්ථො. පාටිහාරියානං පඨමාදිතා භගවතා වුත්තානුපුබ්බියා වෙදිතබ්බා. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘පරචිත්තවිභාවනං, ආයුපරිච්ඡෙදවිභාවනං, බ්‍යාධිවිභාවනං, ගතිවිභාවනං, සරීරනික්ඛෙපවිභාවනං, සුනක්ඛත්තෙන සද්ධිං කථාවිභාවනඤ්චාති ඡ පාටිහාරියානී’’ති වදන්ති, තං යදි සුනක්ඛත්තස්ස චිත්තවිභාවනං සන්ධාය වුත්තං, එවං සති ‘‘සත්තා’’ති වත්තබ්බං තස්ස භාවිඅවණ්ණවිභාවනාය සද්ධිං. අථ අචෙලස්ස මරණචිත්තවිභාවනං, තං ‘‘සත්තමං දිවසං කාලං කරිස්සතී’’ති ඉමිනා සඞ්ගහිතන්ති විසුං න වත්තබ්බං, තස්මා අට්ඨකථායං වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං.

'समानेतब्बानि' म्हणजे योग्य प्रकारे आणणे, त्यांच्या मूळ रूपात आणून दाखवणे असा अर्थ आहे. प्रातिहार्यांचे (चमत्कारांचे) पहिले इत्यादी असणे हे भगवंतांनी सांगितलेल्या अनुक्रमाने समजून घ्यावे. येथे काही लोक म्हणतात की, 'परचित्तविभावन (दुसऱ्याच्या मनाचे ज्ञान), आयुपरीच्छेदविभावन (आयुष्याच्या मर्यादेचे ज्ञान), व्याधिविभावन (रोगाचे ज्ञान), गतिविभावन (गतीचे ज्ञान), शरीरनिक्षेपविभावन (शरीर सोडण्याचे ज्ञान) आणि सुनक्खत्तासोबतच्या संभाषणाचे विभावन - ही सहा प्रातिहार्ये आहेत.' जर ते सुनक्खत्ताच्या चित्तविभावनाचा संदर्भ देऊन म्हटले असेल, तर त्याच्या भावी वर्णविभावनेसह (भविष्यातील रूपाच्या ज्ञानासह) 'सात' असे म्हटले पाहिजे. आणि जर अचेलकाच्या मरणचित्तविभावनाचा संबंध असेल, तर 'तो सातव्या दिवशी काळ करेल (मरेल)' याद्वारे ते समाविष्ट होत असल्याने, ते स्वतंत्रपणे सांगण्याची गरज नाही. म्हणून, अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच हे ग्रहण केले पाहिजे.

අචෙලකළාරමට්ටකවත්ථුවණ්ණනා

अचेलक-काळारमट्टक-वस्तूचे वर्णन

11. නික්ඛන්තදන්තමට්ටකොති නික්ඛන්තදන්තො මට්ටකො. සො කිර අචෙලකභාවතො පුබ්බෙ මට්ටකිතො හුත්වා විචරි විවරදන්තො ච, තෙන නං ‘‘කොරමට්ටකො’’ති සඤ්ජානන්ති. යං කිඤ්චි තස්ස දෙන්තො ‘‘සාධුරූපො අයං සමණො’’ති සම්භාවෙන්තො අග්ගං සෙට්ඨංයෙව දෙන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘ලාභග්ගං පත්තො, අග්ගලාභං පත්තො’’ති. බහූ අචෙලකා තං පරිවාරෙත්වා විචරන්ති, ගහට්ඨා ච තං බහූ අඩ්ඪා විභවසම්පන්නා කාලෙන කාලං උපසඞ්කමිත්වා පයිරුපාසන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘යසග්ගං අග්ගපරිවාරං පත්තො’’ති. වතානියෙව පජ්ජිතබ්බතො පදානි. අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො වතකොට්ඨාසා වා. සමත්තානීති සමං අත්තනි ගහිතානි. පුරත්ථිමෙනාති එන-සද්දසම්බන්ධෙන ‘‘වෙසාලි’’න්ති උපයොගවචනං, අවිදූරත්ථෙ ච එන-සද්දො පඤ්චම්‍යන්තොති ආහ ‘‘වෙසාලිතො අවිදූරෙ’’ති.

११. 'निक्खन्तदन्तमट्टको' म्हणजे बाहेर पडलेल्या दातांचा मट्टक. असे ऐकिवात आहे की, तो अचेलक (नग्न) होण्यापूर्वी मट्टक (नटलेला) होऊन फिरत असे आणि त्याचे दात विरळ होते, म्हणून लोक त्याला 'कोरमट्टक' म्हणून ओळखत असत. त्याला जे काही दिले जात असे, तेव्हा 'हा श्रमण चांगल्या रूपाचा आहे' असा आदर करून लोक त्याला सर्वोत्तम आणि श्रेष्ठ वस्तूच देत असत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तो सर्वोत्तम लाभाला प्राप्त झाला, श्रेष्ठ लाभाला प्राप्त झाला.' अनेक अचेलक त्याला वेढून फिरत असत, आणि अनेक श्रीमंत व वैभवसंपन्न गृहस्थ वेळोवेळी त्याच्याकडे येऊन त्याची उपासना करत असत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तो सर्वोत्तम यशाला आणि श्रेष्ठ परिवाराला प्राप्त झाला.' आचरणात आणण्याजोगे असल्याने व्रतेच ही पदे आहेत. किंवा परस्परांमध्ये संकर न होणारे व्रतांचे भाग आहेत. 'समत्तानि' म्हणजे स्वतःमध्ये चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले. 'पुरत्थिमेन' येथे 'एन' शब्दाच्या संबंधाने 'वेसालिं' ही द्वितीया विभक्ती आहे, आणि 'जवळ' या अर्थी 'एन' शब्द पंचमी विभक्तीच्या अर्थात असल्याने 'वैशालीपासून जवळच' असे म्हटले आहे.

12. සාසනෙ පරිචයවසෙන තිලක්ඛණාහතං පඤ්හං පුච්ඡි. න සම්පායාසීති නාවබුජ්ඣි න සම්පාදෙසි. තෙනාහ ‘‘සම්මා ඤාණගතියා’’තිආදි. සම්පායනං වා සම්පාදනං. පඤ්හං පුට්ඨස්ස ච සම්පාදනං නාම සම්මදෙව කථනන්ති තදභාවං දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. කොපවසෙන තස්ස අක්ඛීනි කම්පනභාවං ආපජ්ජිංසූති ආහ ‘‘කම්පනක්ඛීනිපි පරිවත්තෙත්වා’’ති. කොපන්ති කොධං, සො පන චිත්තස්ස පකුප්පනවසෙන පවත්තතීති ආහ ‘‘කුප්පනාකාර’’න්ති[Pg.7]. දොසන්ති ආඝාතං, සො පන ආරම්මණෙ දුස්සනවසෙන පවත්තීති ආහ ‘‘දුස්සනාකාර’’න්ති. අතුට්ඨාකාරන්ති තුට්ඨියා පීතියා පටිපක්ඛභූතප්පවත්තිආකාරං. කායවචීවිකාරෙහි පාකටමකාසි. මා වත නොති එත්ථ මාති පටික්ඛෙපො, නොති මය්හන්ති අත්ථොති ආහ ‘‘අහො වත මෙ න භවෙය්‍යා’’ති. මං වත නොති එත්ථ පන නොති සංසයෙති ආහ ‘‘අහොසි වත නු මමා’’ති.

१२. शासनातील (बुद्धांच्या शिकवणीतील) परिचयाच्या आधारे त्रिलक्षणाशी संबंधित प्रश्न विचारला. 'न संपायासि' म्हणजे समजले नाही किंवा उत्तर देऊ शकला नाही. म्हणूनच 'सम्यक ज्ञानगतीने' इत्यादी म्हटले आहे. संपादन म्हणजे सिद्ध करणे किंवा उत्तर देणे. प्रश्न विचारल्यावर त्याचे संपादन करणे म्हणजे योग्य प्रकारे उत्तर देणे होय; त्याचा अभाव दर्शवण्यासाठी 'अथवा' इत्यादी म्हटले आहे. क्रोधाच्या भरात त्याचे डोळे थरथरू लागले, म्हणून 'थरथरणारे डोळे फिरवून' असे म्हटले आहे. कोप म्हणजे क्रोध, तो चित्ताच्या प्रक्षुब्धतेमुळे उत्पन्न होतो, म्हणून 'प्रक्षुब्धतेचा आकार (भाव)' असे म्हटले आहे. दोष म्हणजे द्वेष, तो आलंबनावर दूषित होण्याच्या भावनेने प्रवृत्त होतो, म्हणून 'दूषित होण्याचा आकार (भाव)' असे म्हटले आहे. 'अतुट्ठाकार' म्हणजे संतुष्टी आणि प्रीतीच्या विरुद्ध असणारा प्रवृत्तीचा भाव. त्याने कायिक आणि वाचिक विकारांद्वारे ते प्रकट केले. 'मा वत नो' येथे 'मा' म्हणजे निषेध आणि 'नो' म्हणजे माझ्यासाठी असा अर्थ असल्याने 'अरेरे, माझ्या बाबतीत असे होऊ नये' असे म्हटले आहे. 'मं वत नो' येथे 'नो' हा संशयार्थक असल्याने 'अरेरे, माझ्या बाबतीत असे झाले काय?' असे म्हटले आहे.

14. පරිපුබ්බො දහිත-සද්දො වත්ථනිවාසනං වදතීති ආහ ‘‘පරිදහිතො නිවත්ථවත්ථො’’ති. යසනිමිත්තකතාය ලාභස්ස යසපරිහානියාව ලාභපරිහානි වුත්තා හොතීති පාළියං ‘‘යසා නිහීනො’’ති වුත්තං.

१४. 'परि' उपसर्ग लागलेला 'दहित' शब्द वस्त्र परिधान करण्याविषयी सांगतो, म्हणून 'परिदहितो म्हणजे वस्त्र परिधान केलेला' असे म्हटले आहे. यशाच्या निमित्ताने लाभ होत असल्याने, यशाची हानी म्हणजेच लाभाची हानी सांगितली गेली आहे, म्हणून पाळीमध्ये 'यशापासून हीन झालेला' असे म्हटले आहे.

අචෙලපාථිකපුත්තවත්ථුවණ්ණනා

अचेल-पाथिकपुत्त-वस्तूचे वर्णन

15. ‘‘අහං සබ්බං ජානාමී’’ති එවං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං වදති පටිජානාතීති ඤාණවාදො, තෙන මයා ඤාණවාදෙන සද්ධිං. අතික්කම්ම ගච්ඡතොති උපඩ්ඪභාගෙන පරිච්ඡින්නං පදෙසං අතික්කමිත්වා ඉද්ධිපාටිහාරියං කාතුං ගච්ඡතො. කිං පනායං අචෙලො පාථිකපුත්තො අත්තනො පමාණං න ජානාතීති? නො න ජානාති. යදි එවං, කස්මා සුක්ඛගජ්ජිතං ගජ්ජීති? ‘‘එවාහං ලොකෙ පාසංසො භවිස්සාමී’’ති කොහඤ්ඤෙ කත්වා සුක්ඛගජ්ජිතං ගජ්ජි. තෙන වුත්තං ‘‘නගරවාසිනො’’තිආදි. පට්ඨපෙත්වාති යුගග්ගාහං ආරභිත්වා.

१५. 'मी सर्व काही जाणतो' अशा प्रकारे जो सर्वज्ञता-ज्ञानाचा दावा करतो, त्याला 'ज्ञानवादी' म्हणतात; अशा माझ्यासारख्या ज्ञानवाद्यासोबत. 'अतिक्कम्म गच्छतो' म्हणजे अर्ध्या भागाने मर्यादित केलेल्या प्रदेशाचे उल्लंघन करून ऋद्धि-प्रातिहार्य करण्यासाठी जाणाऱ्या. पण काय हा अचेलक पाथिकपुत्र स्वतःची मर्यादा जाणत नव्हता काय? नाही, तो जाणत नव्हता असे नाही. जर असे होते, तर त्याने कोरडी गर्जना का केली? 'अशा प्रकारे मी जगात प्रशंसनीय ठरेन' या ढोंगीपणाने त्याने कोरडी गर्जना केली. म्हणूनच 'नगरवासी' इत्यादी म्हटले आहे. 'पट्ठपेत्वा' म्हणजे स्पर्धा सुरू करून.

16. හීනජ්ඣාසයත්තා…පෙ… උදපාදි. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘හීනාධිමුත්තිකා සත්තා හීනාධිමුත්තිකෙ එව සත්තෙ සෙවන්ති භජන්ති පයිරුපාසන්තී’’ති (සං. නි. 2.98).

१६. हीन आशियाचा (हीन विचारांचा) असल्यामुळे... पे... उत्पन्न झाला. कारण असे म्हटले आहे की, 'हीन प्रवृत्तीचे प्राणी हीन प्रवृत्तीच्याच प्राण्यांचे सेवन करतात, त्यांच्याशी संगत करतात आणि त्यांची उपासना करतात' (संयुत्त निकाय २.९८).

යස්මා තථාවුත්තා වාචා තථාරූපචිත්තහෙතුකා, තඤ්ච චිත්තං තථාරූපදිට්ඨිචිත්තහෙතුකං, තස්මා ‘‘තං වාචං අප්පහායා’’ති වත්වා යථා තස්සා අප්පහානං හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘තං චිත්තං අප්පහායා’’ති ආහ, තස්ස ච යථා අප්පහානං හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘තං දිට්ඨිං අප්පටිනිස්සජ්ජිත්වා’’ති අවොච. යස්මා වා තථාරූපා වාචා මහාසාවජ්ජා, චිත්තං තතො මහාසාවජ්ජතරං තංසමුට්ඨාපකභාවතො, දිට්ඨි පන තතො මහාසාවජ්ජතමා තදුභයස්ස මූලභාවතො, තස්මා තෙසං මහාසාවජ්ජතාය ඉමං විභාගං දස්සෙත්වා අයං අනුක්කමො ඨපිතොති වෙදිතබ්බො. තෙසං පන [Pg.8] යථා පහානං හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘අහ’’න්තිආදි වුත්තං. ‘‘නාහං බුද්ධො’’ති වදන්තොති සාඨෙය්‍යෙන විනා උජුකමෙව ‘‘අහං බුද්ධො න හොමී’’ති වදන්තො. චිත්තදිට්ඨිප්පහානෙපි එසෙව නයො. විපතෙය්‍යාති එත්ථ වි-සද්දො පඨමෙ විකප්පෙ උපසග්ගමත්තං, දුතියෙ පන විසරණත්ථොති ආහ ‘‘සත්තධා වා පන ඵලෙය්‍යා’’ති.

ज्याअर्थी तशा प्रकारे बोललेले वचन हे तशाच प्रकारच्या चित्तामुळे उत्पन्न होते, आणि ते चित्त तशाच प्रकारच्या दृष्टीमुळे उत्पन्न होते, म्हणून 'त्या वचनाचा त्याग न करता' असे म्हणून, त्याचा त्याग कसा होत नाही हे दाखवण्यासाठी 'त्या चित्ताचा त्याग न करता' असे म्हटले आहे, आणि त्याचा त्याग कसा होत नाही हे दाखवण्यासाठी 'त्या दृष्टीचा त्याग न करता' असे म्हटले आहे. किंवा ज्याअर्थी तशा प्रकारचे वचन हे महा-सावद्य (मोठ्या दोषाचे) असते, चित्त हे त्याला उत्पन्न करणारे असल्याने त्यापेक्षाही अधिक महा-सावद्य असते, आणि दृष्टी ही त्या दोन्हीचे मूळ असल्याने सर्वात जास्त महा-सावद्य असते, म्हणून त्यांच्या महा-सावद्यतेचा हा विभाग दाखवून हा अनुक्रम ठेवला आहे, असे समजावे. परंतु त्यांचा त्याग कसा होतो, हे दाखवण्यासाठी 'मी' इत्यादी म्हटले आहे. 'मी बुद्ध नाही' असे म्हणणारा म्हणजे ढोंगीपणाशिवाय सरळपणे 'मी बुद्ध नाही' असे म्हणणारा. चित्त आणि दृष्टीच्या त्यागाच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'विपतेय्य' येथे पहिल्या विकल्पात 'वि' शब्द केवळ उपसर्ग आहे, परंतु दुसऱ्या विकल्पात तो विदीर्ण होण्याच्या अर्थात असल्याने 'किंवा सात तुकडे होतील' असे म्हटले आहे.

17. එකංසෙනාති එකන්තෙන, එකන්තිකං පන වචනපරියායවිනිමුත්තං හොතීති ආහ ‘‘නිප්පරියායෙනා’’ති. ඔධාරිතාති අවධාරිතා නියමෙත්වා භාසිතා. විගතරූපෙනාති අපගතසභාවෙන. තෙනාහ ‘‘විගච්ඡිතසභාවෙනා’’ති, ඉද්ධානුභාවෙන අපනීතසකභාවෙන. තෙන වුත්තං ‘‘අත්තනො’’තිආදි.

१७. 'एकंसेन' म्हणजे निश्चितपणे, आणि निश्चित वचन हे पर्यायापासून मुक्त असते, म्हणून 'निप्परियायेन' (थेटपणे) असे म्हटले आहे. 'ओधारिता' म्हणजे अवधारित केलेली, निश्चित करून बोललेली. 'विगतरूपेन' म्हणजे निघून गेलेल्या स्वभावाने. म्हणूनच 'विगच्छितस्वभावाने' असे म्हटले आहे, म्हणजेच ऋद्धीच्या प्रभावाने स्वतःचा स्वभाव नष्ट झालेल्या. म्हणूनच 'स्वतःच्या' इत्यादी म्हटले आहे.

18. ද්වයං ගච්ඡතීති ද්වයගාමිනී. කීදිසං ද්වයන්ති ආහ ‘‘සරූපෙනා’’තිආදි. අයඤ්හි සො ගණ්ඩස්සුපරිඵොට්ඨබ්බාදොසං.

१८. दोन मार्गांनी जाणारी ती 'द्वयगामिनी'. ते दोन मार्ग कोणते, हे दाखवण्यासाठी 'स्वरूपाने' इत्यादी म्हटले आहे. हाच तो 'फोडावर आणखी एक फोड येण्यासारखा' दोष आहे.

19. අජිතස්ස ලිච්ඡවිසෙනාපතිස්ස මහානිරයෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො ආගන්ත්වා අචෙලස්ස පාථිකපුත්තස්ස සන්තිකෙ පරොදනං. අභාවාති පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරස්ස පාටිහාරියකරණස්ස අභාවා. භගවා පන සන්නිපතිතපරිසායං පසාදජනනත්ථං තදනුරූපං පාටිහාරියමකාසියෙව. යථාහ ‘‘තෙජොධාතුං සමාපජ්ජිත්වා’’තිආදි.

१९. लिच्छवी सेनापती अजित हा महानरकात उत्पन्न होऊन, तेथून येऊन अचेलक पाथिकपुत्राच्या जवळ रडू लागला. 'अभावा' म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या प्रकारच्या प्रातिहार्य करण्याच्या अभावामुळे. परंतु भगवंतांनी जमलेल्या परिषदेमध्ये श्रद्धा उत्पन्न करण्यासाठी त्यानुसार प्रातिहार्य केलेच. जसे म्हटले आहे - 'तेजोधातूला समापन्न होऊन' इत्यादी.

ඉද්ධිපාටිහාරියකථාවණ්ණනා

ऋद्धि-प्रातिहार्य-कथेचे वर्णन

20. නිචයනං ධනධඤ්ඤානං සඤ්චයනං නිචයො, තත්ථ නියුත්තාති නෙචයිකා, ගහපති එව නෙචයිකා ගහපතිනෙචයිකා. එත්තකානි ජඞ්ඝසහස්සානීති පරිමාණාභාවතො සහස්සෙහිපි අපරිමාණගණනා. තෙනෙවාති ඉමස්ස වසෙන සන්නිපතිතාය එවං මහතියා පරිසාය බන්ධනමොක්ඛං කාතුං ලබ්භති, එතෙනෙව කාරණෙන.

२०. धनधान्याचा संचय (साठा) करणे म्हणजे 'निचय' होय. त्यात जे नियुक्त (गुंतलेले) आहेत ते 'नेचयिक' होत. गृहपतीच जे नेचयिक आहेत ते 'गृहपतिनेचयिक' होत. 'एवढे जंघासहस्र' (हजारो पाय) म्हणजे परिमाणाच्या (मर्यादेच्या) अभावामुळे हजारो संख्येने देखील अपरिमित गणना होय. 'त्यामुळेच' म्हणजे याच्या प्रभावाने एकत्रित झालेल्या अशा मोठ्या परिषदेला (सभेला) बंधनातून मुक्त करणे शक्य होते, याच कारणामुळे.

21. චිත්තුත්‍රාසභයන්ති චිත්තස්ස උත්‍රාසනාකාරෙන පවත්තභයං, න ඤාණභයං, නාපි ‘‘භායති එතස්මා’’ති එවං වුත්තං ආරම්මණභයං. ඡම්භිතත්තන්ති තෙනෙව චිත්තුත්‍රාසභයෙන සකලසරීරස්ස ඡම්භිතභාවො. ලොමහංසොති තෙනෙව භයෙන, තෙන ච ඡම්භිතත්තෙන සකලසරීරෙ ලොමානං [Pg.9] හට්ඨභාවො, සො පන තෙසං භිත්තියං නාගදන්තානං විය උද්ධංමුඛතාති ආහ ‘‘ලොමානං උද්ධග්ගභාවො’’ති. අන්තන්තෙන ආවිජ්ඣිත්වාති අත්තනො නිසීදනත්ථං නිගූළ්හට්ඨානං උපපරික්ඛන්තො පරිබ්බාජකාරාමං පරියන්තෙන අනුසංයායිත්වා, කස්සචිදෙව සුනක්ඛත්තස්ස වා සුනක්ඛත්තසදිසස්ස වා සබ්බඤ්ඤුපටිඤ්ඤං අප්පහාය සත්ථු සම්මුඛීභාවෙ සත්තධා තස්ස මුද්ධාඵලනං ධම්මතා. තෙන වුත්තං ‘‘මා නස්සතු බාලො’’තිආදි.

२१. 'चित्तुत्रासभय' म्हणजे चित्ताच्या घाबरण्याच्या स्वरूपात उत्पन्न होणारे भय होय, हे ज्ञानभय नाही आणि 'यामुळे घाबरतो' असे म्हटलेले आरम्मणभय (आलंबनभय) देखील नाही. 'चंभितत्त' (स्तब्धता) म्हणजे त्याच चित्तुत्रासभयामुळे संपूर्ण शरीराची झालेली स्तब्ध अवस्था होय. 'लोमहंस' (अंगावर काटा यायला लावणे) म्हणजे त्याच भयामुळे आणि त्या स्तब्धतेमुळे संपूर्ण शरीरावरील रोमांचे (केसांचे) हर्षित होणे होय. भिंतीवरील खुंट्यांप्रमाणे त्यांचे वरच्या दिशेने तोंड असणे, म्हणूनच 'रोमांचे वरच्या दिशेने उभे राहणे' असे म्हटले आहे. 'अंतंतेन आविज्झित्वा' (कडांनी फिरून) म्हणजे स्वतःच्या बसण्यासाठी गुप्त जागेचा शोध घेत परिव्राजकांच्या आरामाच्या कडेकडेने फिरून. कोणत्याही सुनक्खत्त किंवा सुनक्खत्तसारख्या व्यक्तीने आपली सर्वज्ञतेची प्रतिज्ञा न सोडता शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) समोर आल्यास त्याचे मस्तक सात तुकड्यांत फुटणे हा धम्मता (नैसर्गिक नियम) आहे. म्हणूनच 'हा मूर्ख नष्ट होऊ नये' इत्यादी म्हटले आहे.

22. සංසප්පතීති තත්ථෙව පාසාණඵලකෙ බාලදාරකො විය උට්ඨාතුං අසක්කොන්තො අවසීදනවසෙන ඉතො චිතො ච සංසප්පති. තෙනාහ ‘‘ඔසීදතී’’ති. තත්ථෙව සඤ්චරතීති තස්මිංයෙව පාසාණෙ ආනිසදුපට්ඨිනො සඤ්චලනං නිසජ්ජවසෙනෙව සඤ්චරති, න උට්ඨාය පදසා.

२२. 'संसप्पति' (सरपटतो) म्हणजे त्याच पाषाणशिळेवर लहान बालकाप्रमाणे उठण्यास असमर्थ असल्यामुळे, खचून गेल्याने इकडेतिकडे सरपटतो. म्हणूनच 'ओसीदति' (खचून जातो) असे म्हटले आहे. 'तेथेच संचरण करतो' म्हणजे त्याच पाषाणावर बसलेल्या जागेवरूनच हालचाल करतो, केवळ बसलेल्या अवस्थेतच हालचाल करतो, पायांनी उठून चालत नाही.

23. විනට්ඨරූපොති සම්භාවනාය විනාසෙන, ලාභස්ස විනාසෙන ච විනට්ඨසභාවො.

२३. 'विनट्ठरूप' (नष्ट झालेला) म्हणजे प्रतिष्ठेचा (आदराचा) नाश झाल्यामुळे आणि लाभाचा नाश झाल्यामुळे नष्ट झालेला स्वभाव असलेला होय.

පඨමභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम भाणवाराची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

25. ගොයුත්තෙහීති බලවන්තබලීබද්දයොජිතෙහි.

२५. 'गोयुत्तेहि' म्हणजे बलवान बैलांनी जोडलेल्या (गाड्यांनी).

26. තස්සාති ජාලියස්ස. අයඤ්හි මණ්ඩිසෙන පරිබ්බාජකෙන සද්ධිං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුණි, තතො පුරෙතරං භගවතො ගුණානං අජානනකාලෙ අයං පවත්ති. තෙනෙවාහ ‘‘තිට්ඨතු තාව පාටිහාරියං…පෙ… පරාජයො භවිස්සතී’’ති.

२६. 'त्याचा' म्हणजे जालियाचा. हा मण्डिस परिव्राजकासोबत भगवंतांच्या जवळ जाऊन धम्म ऐकता झाला, त्यापूर्वी भगवंतांच्या गुणांविषयी अज्ञान असतानाच्या काळातील ही घटना आहे. म्हणूनच 'प्रातिहार्य (चमत्कार) राहू द्या...पे... पराजय होईल' असे म्हटले आहे.

27. තිණසීහොති තිණසදිසහරිතවණ්ණො සීහො. කාළසීහොති කාළවණ්ණො සීහො. පණ්ඩුසීහොති පණ්ඩුවණ්ණො සීහො. කෙසරසීහොති කෙසරවන්තො සෙතවණ්ණො, ලොහිතවණ්ණො වා සීහො. මිගරඤ්ඤොති එත්ථ මිග-සද්දො කිඤ්චාපි පසදකුරුඞ්ගාදීසු කෙසුචිදෙව චතුප්පදෙසු නිරුළ්හො, ඉධ පන සබ්බසාධාරණවසෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘මිගරඤ්ඤොති සබ්බචතුප්පදානං රඤ්ඤො’’ති වුත්තං. ආගන්ත්වා සෙති එත්ථාති ආසයො, නිවාසනට්ඨානං. සීහනාදන්ති පරිස්සයානං සහනතො, පටිපක්ඛස්ස ච හනනතො ‘‘සීහො’’ති ලද්ධනාමස්ස මිගාධිපස්ස ඝොසං, සො පන තෙන යස්මා කුතොචිපි අභීතභාවෙන පවත්තීයති, තස්මා වුත්තං ‘‘අභීතනාද’’න්ති. තත්ථ තත්ථ තාසු තාසු දිසාසු ගන්ත්වා චරිතබ්බතාය [Pg.10] භක්ඛිතබ්බතාය ගොචරො ඝාසොති ආහ ‘‘ගොචරායාති ආහාරත්ථායා’’ති. වරං වරන්ති මිගසඞ්ඝෙ මිගසමූහෙ මුදුමංසතාය වරං වරං මහිංසවනවරාහාදිං වධිත්වාති යොජනා. තෙනාහ ‘‘ථූලං ථූල’’න්ති. වරවරභාවෙන හි තස්ස වරභාවො ඉච්ඡිතො. සූරභාවං සන්නිස්සිතං සූරභාවසන්නිස්සිතං, තෙන. සූරභාවෙනාපි හි ‘‘කිං ඉමෙ පාණකෙ දුබ්බලෙ හන්ත්වා’’ති අප්පථාමෙසු පාණෙසු කාරුඤ්ඤං උපතිට්ඨති.

२७. 'तिणसीह' (तृणसिंह) म्हणजे गवतासारख्या हिरव्या रंगाचा सिंह. 'काळसीह' म्हणजे काळ्या रंगाचा सिंह. 'पंडुसीह' म्हणजे पिवळसर रंगाचा सिंह. 'केसरसीह' म्हणजे आयाळ असलेला पांढऱ्या किंवा लाल रंगाचा सिंह. 'मिगरञ्ञो' (मृगराज) येथे 'मिग' (मृग) हा शब्द जरी हरिण, कुरुंग इत्यादी काही विशिष्ट चतुष्पादांसाठीच रूढ असला, तरी येथे सर्वसाधारण अर्थाने दर्शवण्यासाठी 'मिगरञ्ञो म्हणजे सर्व चतुष्पादांचा राजा' असे म्हटले आहे. 'येऊन झोपतो ते ठिकाण' म्हणजे आशय (आश्रयस्थान), निवासस्थान होय. 'सिंहनाद' म्हणजे संकटांचे सहन करण्यामुळे आणि शत्रूचा नाश करण्यामुळे 'सिंह' हे नाव मिळालेल्या मृगराजाची गर्जना होय. ती गर्जना कोणत्याही भीतीशिवाय केली जाते, म्हणूनच तिला 'अभीतनाद' (निर्भय गर्जना) असे म्हटले आहे. तिथे तिथे त्या त्या दिशांना जाऊन फिरण्यासाठी आणि भक्षण करण्यासाठी 'गोचर' म्हणजे चारा (भक्ष्य) होय, म्हणूनच 'गोचराय म्हणजे आहारासाठी' असे म्हटले आहे. 'वरं वरं' (उत्कृष्ट उत्कृष्ट) म्हणजे मृगसंघात (प्राण्यांच्या समूहात) मऊ मांसासाठी उत्कृष्ट अशा रानमशी, रानडुक्कर इत्यादींना मारून, असा संबंध आहे. म्हणूनच 'थूलं थूलं' (पुष्ट पुष्ट) असे म्हटले आहे. उत्कृष्टतेच्या भावनेनेच त्याची श्रेष्ठता अभिप्रेत आहे. शूरत्वाचा आश्रय घेतलेला तो 'शूरभावसन्निश्रित' होय, त्याच्याद्वारे. शूरत्वामुळे देखील 'या दुर्बल प्राण्यांना मारून काय करायचे?' अशी अल्पशक्तीच्या प्राण्यांबद्दल करुणा उत्पन्न होते.

28. විඝාසොති පරස්ස භක්ඛිතසෙසතාය විරූපො ඝාසො විඝාසො, උච්ඡිට්ඨං. තෙනාහ ‘‘භක්ඛිතාතිරිත්තමංස’’න්ති, තස්මිං විඝාසෙ, විඝාසනිමිත්තන්ති අත්ථො. අස්මිමානදොසෙනාති අස්මිමානදොසහෙතු, අහංකාරනිමිත්තන්ති අත්ථො. සො පනස්ස අස්මිමානො යථා උප්පජ්ජි, තං දස්සෙතුං ‘‘තත්‍රාය’’න්තිආදි වුත්තං.

२८. 'विघास' म्हणजे दुसऱ्याने खाऊन उरलेले विकृत अन्न म्हणजेच उष्टे अन्न होय. म्हणूनच 'भक्षिलेले उरलेले मांस' असे म्हटले आहे, त्या विघासात, विघासाच्या निमित्ताने असा अर्थ आहे. 'अस्मिमानदोषेण' म्हणजे अस्मिमान (अहंकार) दोषाच्या हेतूने, अहंकाराच्या निमित्ताने असा अर्थ आहे. तो त्याचा अस्मिमान कसा उत्पन्न झाला, हे दर्शवण्यासाठी 'तत्रायं' इत्यादी म्हटले आहे.

‘‘සෙගාලකංයෙවා’’තිපි පාඨො, යථාවුත්තොව අත්ථො. භෙරණ්ඩකංයෙවාති භෙරණ්ඩසකුණරවසදිසංයෙව, භෙරණ්ඩො නාම එකො පක්ඛී ද්විමුඛො, තස්ස කිර සද්දො අතිවිය විරූපො අමනාපො. තෙනාහ ‘‘අප්පියඅමනාපසද්දමෙවා’’ති. සම්මාපටිපත්තියා විසෙසතො සුට්ඨු ගතාති සුගතා, සම්මාසම්බුද්ධා. තෙ අපදායන්ති සොධෙන්ති සත්තසන්තානං එතෙහීති සුගතාපදානානි, තිස්සො සික්ඛා. යස්මා තාහි තෙ ‘‘සුගතා’’ති ලක්ඛීයන්ති, තා ච තෙසං ඔවාදභූතා, තස්මා ‘‘සුගතලක්ඛණෙසූ’’තිආදි වුත්තං. යදි තා සුගතස්ස ලක්ඛණභූතා, සාසනභූතා ච, කථං පනෙස පාථිකපුත්තො තත්ථ තාසු සික්ඛාසු ජීවති, කො තස්ස තාහි සම්බන්ධොති ආහ ‘‘එතස්ස හී’’තිආදි. සම්බුද්ධානං දෙමාති දෙන්තීති බුද්ධසඤ්ඤාය දෙන්තීති අධිප්පායො. තෙන එස…පෙ… ජීවති නාම න සුගතන්වයඅජ්ඣුපගමනතො. ‘‘තථාගතෙ’’තිආදි එකත්තෙ පුථුවචනන්ති ආහ ‘‘තථාගත’’න්තිආදි. බහුවචනං එව ගරුස්මිං එකස්මිම්පි බහුවචනප්පයොගතො එකවචනං විය වුත්තං වචනවිපල්ලාසෙන.

'सेगालकंयेव' असाही पाठ आहे, त्याचा अर्थ पूर्वोक्तच आहे. 'भेरंडकंयेव' म्हणजे भेरंड पक्षाच्या आवाजासारखाच. भेरंड नावाचा एक दोन तोंडांचा पक्षी असतो, त्याचा आवाज अत्यंत कर्कश आणि अप्रिय असतो. म्हणूनच 'अप्रिय आणि अमनाप (नापसंत) आवाजच' असे म्हटले आहे. सम्यक् प्रतिपत्तीने (योग्य आचरणाने) विशेष रूपाने चांगल्या गतीला गेलेले ते 'सुगत' म्हणजेच सम्यक्संबुद्ध होत. ज्यांच्याद्वारे ते प्राण्यांच्या चित्तसंततीला शुद्ध करतात, ती 'सुगतापदाने' म्हणजे त्रिशिक्षा (तीन शिक्षा) होत. ज्याअर्थी त्यांच्याद्वारे ते 'सुगत' म्हणून ओळखले जातात आणि त्या त्यांच्यासाठी उपदेशरूप आहेत, म्हणूनच 'सुगतलक्षणेषु' इत्यादी म्हटले आहे. जर त्या सुगताची लक्षणे आणि शासनरूप आहेत, तर मग हा पाथिकपुत्र त्या शिक्षांमध्ये कसा जगतो, त्याचा त्यांच्याशी काय संबंध? म्हणून 'एतस्स हि' इत्यादी म्हटले आहे. 'संबुद्धांना देतो' म्हणजे देतात, बुद्ध समजून देतात असा अभिप्राय आहे. त्यामुळे हा...पे... जगतो, सुगताच्या परंपरेचा स्वीकार केल्यामुळे नाही. 'तथागते' इत्यादी एकवचनात बहुवचनाचा प्रयोग आहे, म्हणूनच 'तथागतं' इत्यादी म्हटले आहे. आदरासाठी एका व्यक्तीसाठी देखील बहुवचनाचा प्रयोग केल्यामुळे, वचनविपर्यासाने बहुवचनच एकवचनासारखे म्हटले आहे.

29. සමෙක්ඛිත්වාති සමං කත්වා මිච්ඡාදස්සනෙන අපෙක්ඛිත්වා, තං පන අපෙක්ඛනං තථා මඤ්ඤනමෙවාති ආහ ‘‘මඤ්ඤිත්වා’’ති. පුබ්බෙ වුත්තං සමෙක්ඛනම්පි මඤ්ඤනං එවාති වුත්තං ‘‘අමඤ්ඤීති පුන අමඤ්ඤිත්ථා’’ති, තෙන අපරාපරං තස්ස මඤ්ඤනප්පවත්තිං දස්සෙති. භෙරණ්ඩකරවං කොසති වික්කොසතීති කොත්ථු.

२९. 'समेक्खित्वा' (पाहून) म्हणजे समान करून मिथ्यादृष्टीने पाहणे, आणि ते पाहणे म्हणजे तसेच मानणे होय, म्हणूनच 'मञ्ञित्वा' (मानून) असे म्हटले आहे. पूर्वी सांगितलेले पाहणे देखील मानणेच आहे, हे सांगण्यासाठी 'अमञ्ञी म्हणजे पुन्हा मानले' असे म्हटले आहे, त्याद्वारे त्याची वारंवार मानण्याची प्रवृत्ती दर्शवली आहे. भेरंड पक्षासारखा आवाज काढतो, ओरडतो तो 'कोत्थु' (कोल्हा) होय.

30. තෙ [Pg.11] තෙ පාණෙ බ්‍යාපාදෙන්තො ඝසතීති බ්‍යග්ඝොති ඉමිනා නිබ්බචනෙන ‘‘බ්‍යග්ඝො’’ති මිගරාජස්සපි සියා නාමන්ති ආහ ‘‘බ්‍යග්ඝොති මඤ්ඤතීති සීහොහමස්මීති මඤ්ඤතී’’ති. යදිපි යථාවුත්තනිබ්බචනවසෙන සීහොපි ‘‘බ්‍යග්ඝො’’ති වත්තබ්බතං අරහති, බ්‍යග්ඝ-සද්දො පන මිගරාජෙ එව නිරුළ්හොති දස්සෙන්තො ‘‘සීහෙන වා’’තිආදිමාහ.

३०. 'त्या त्या प्राण्यांना मारून खातो तो व्याघ्र' या व्युत्पत्तीने 'व्याघ्र' हे नाव मृगराजाचे (सिंहाचे) देखील असू शकते, म्हणूनच 'व्याघ्र असे मानतो म्हणजे मी सिंह आहे असे मानतो' असे म्हटले आहे. जरी पूर्वोक्त व्युत्पत्तीनुसार सिंहाला देखील 'व्याघ्र' म्हणणे योग्य असले, तरी 'व्याघ्र' हा शब्द मृगराजासाठीच रूढ आहे हे दर्शवण्यासाठी 'सिंहाने किंवा...' इत्यादी म्हटले आहे.

31. සීහෙන විචරිතවනෙ සංවඩ්ඪත්තා වුත්තං ‘‘මහාවනෙ සුඤ්ඤවනෙ විවඩ්ඪො’’ති.

३१. सिंहाने संचार केलेल्या वनात वाढलेला असल्यामुळे 'महावनात, शून्य वनात वाढलेला' असे म्हटले आहे.

34. කිලෙසබන්ධනාති තණ්හාබන්ධනතො. තණ්හාබන්ධනඤ්හි ථිරං දළ්හබන්ධනං දුම්මොචනීයං. යථාහ –

३४. 'किलेसबंधन' (क्लेशबंधन) म्हणजे तण्हाबंधन (तृष्णाबंधन) होय. कारण तण्हाबंधन हे स्थिर, दृढ आणि सोडवण्यास कठीण असे बंधन आहे. जसे म्हटले आहे –

‘‘සාරත්තරත්තා මණිකුණ්ඩලෙසු,පුත්තෙසු දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා;

එතං දළ්හං බන්ධනමාහු ධීරා,ඔහාරිනං සිථිලං දුප්පමුඤ්ච’’න්ති. (ධ. ප. 346;

ජා. 1.2.102);

“मणी आणि कुंडलांमध्ये अत्यंत आसक्त असणे, तसेच मुले आणि पत्नी यांच्याविषयी जी आसक्ती असते; ज्ञानी लोक यालाच दृढ बंधन म्हणतात, जे खाली खेचणारे, सैल वाटणारे पण सुटण्यास कठीण असते.”

කිලෙසබන්ධනාති වා දසවිධසංයොජනතො. මහාවිදුග්ගං නාම චත්තාරො ඔඝා මහන්තං ජලවිදුග්ගං විය අනුපචිතකුසලසම්භාරෙහි දුග්ගමට්ඨෙන.

‘किलेसबंधन’ (क्लेशबंधन) म्हणजे दहा प्रकारच्या संयोजनांमुळे (होणारे बंधन). ‘महाविदुग्ग’ (महादुर्गम) म्हणजे चार ओघ (प्रवाह), जे कुशल गुणांचा संचय न केलेल्या लोकांसाठी पार करण्यास कठीण असल्यामुळे, एखाद्या मोठ्या जलदुर्गाप्रमाणे दुर्गम आहेत.

අග්ගඤ්ඤපඤ්ඤත්තිකථාවණ්ණනා

अग्गञ्ञपञ्ञत्तिकथावण्णना (अग्रज्ञ प्रज्ञप्ति कथेचे स्पष्टीकरण)

36. ඉමස්ස පදස්ස. ඉදං නාම ලොකස්ස අග්ගන්ති ජානිතබ්බං, තං අග්ගඤ්ඤං, සො පන ලොකස්ස උප්පත්තික්කමො පවත්ති පවෙණී චාති ආහ ‘‘ලොකුප්පත්තිචරියවංස’’න්ති. සම්මාසම්බොධිතො උත්තරිතරං නාම කිඤ්චි නත්ථි පජානිතබ්බෙසු, තං පන කොටිං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘යාව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණා පජානාමී’’ති ආහ. ‘‘මම පජානනා’’ති අස්සාදෙන්තො තණ්හාවසෙන, ‘‘අහං පජානාමී’’ති අභිනිවිසන්තො දිට්ඨිවසෙන, ‘‘සුට්ඨු පජානාමි සම්මා පජානාමී’’ති පග්ගණ්හන්තො මානවසෙන න පරාමසාමීති යොජනා. ‘‘පච්චත්තඤ්ඤෙවා’’ති පදං ‘‘නිබ්බුති විදිතා’’ති පදද්වයෙනාපි යොජෙතබ්බං ‘‘පච්චත්තංයෙව උප්පාදිතා නිබ්බුති ච පච්චත්තංයෙව විදිතා’’ති, සයම්භුඤාණෙන නිබ්බත්තිතා නිබ්බුති සයමෙව විදිතාති අත්ථො. අට්ඨකථායං පන ‘‘පච්චත්ත’’න්ති පදං විවිධවිභත්තිකං හුත්වා ආවුත්තිනයෙන [Pg.12] ආවත්තතීති දස්සෙතුං ‘‘අත්තනායෙව අත්තනී’’ති වුත්තං. අවිදිතනිබ්බානාති අප්පටිලද්ධනිබ්බානා මිච්ඡාපටිපන්නත්තා. පජානනම්පි හි තදධිගමවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. එති ඉට්ඨභාවෙන පවත්තතීති අයො, සුඛං. තප්පටික්ඛෙපෙන අනයො, දුක්ඛං. තදෙව හිතසුඛස්ස බ්‍යසනතො බ්‍යසනං.

३६. या पदाचे. 'हे जगामध्ये श्रेष्ठ (अग्र) आहे' असे जाणावे, ते 'अग्गञ्ञ' (अग्रज्ञ) होय. तो जगाच्या उत्पत्तीचा क्रम, प्रवृत्ती आणि परंपरा आहे, म्हणून 'लोकुप्पत्तिचरियवंसं' (जगाच्या उत्पत्तीच्या चरित्राचा वंश) असे म्हटले आहे. जाणण्यायोग्य गोष्टींमध्ये सम्यक्संबोधीपेक्षा श्रेष्ठ काहीही नाही, तीच सीमा करून दाखवताना 'याव सब्बञ्ञुतञ्ञाणा पजानामि' (सर्वज्ञता-ज्ञानापर्यंत मी जाणतो) असे म्हटले आहे. 'माझे जाणणे' असे तृष्णेच्या वश होऊन आस्वाद घेत नाही, 'मी जाणतो' असा दृष्टीच्या (चुकीच्या समजुतीच्या) वश होऊन अभिनिवेश करत नाही, 'मी उत्तम प्रकारे जाणतो, सम्यक प्रकारे जाणतो' असा मानाच्या (अहंकाराच्या) वश होऊन अभिमान बाळगत नाही, असा संबंध जोडला पाहिजे. 'पच्चत्तञ्ञेव' (स्वतःच) हे पद 'निब्बुति विदिता' (निर्वाण जाणले) या दोन्ही पदांशी जोडले पाहिजे, म्हणजेच 'स्वतःच उत्पन्न केलेले निर्वाण स्वतःच जाणले गेले', स्वयंभू ज्ञानाने उत्पन्न झालेले निर्वाण स्वतःच जाणले गेले, असा अर्थ आहे. अट्ठकथेमध्ये मात्र 'पच्चत्तं' हे पद विविध विभक्तींचे होऊन पुनरावृत्तीच्या नियमाने वारंवार येते हे दाखवण्यासाठी 'अत्तनायेव अत्तनि' (स्वतःद्वारे स्वतःमध्येच) असे म्हटले आहे. 'अविदितनिब्बाना' म्हणजे ज्यांनी चुकीच्या मार्गाचे आचरण केल्यामुळे निर्वाण प्राप्त केलेले नाही. जाणणे देखील त्याच्या प्राप्तीच्या आधारावरच समजले पाहिजे. जे इष्ट भावाने प्रवृत्त होते ते 'अय' म्हणजे सुख होय. त्याच्या उलट असणारे ते 'अनय' म्हणजे दुःख होय. तेच हित आणि सुखाचा नाश करणारे असल्यामुळे 'व्यसन' (संकट) आहे.

37. තං දස්සෙන්තොති භගවාපි ‘‘අඤ්ඤතිත්ථියො තත්ථ සාරසඤ්ඤී’’ති තං දස්සෙන්තො. ආධිපච්චභාවෙනාති ආධිපච්චසභාවෙන. යස්ස ආචරියවාදස්ස වසෙන පුරිසො ‘‘ආචරියො’’ති වුච්චති, සො ආචරියවාදො ආචරියභාවොති ආහ ‘‘ආචරියභාවං ආචරියවාද’’න්ති. එත්ථාති ආචරියවාදෙ. ඉති කත්වාති ඉමිනා කාරණෙන. සොති ආචරියවාදො. ‘‘අග්ගඤ්ඤං’’ ත්වෙව වුත්තො අග්ගඤ්ඤවිසයත්තා. කෙන විහිතන්ති කෙන පකාරෙන විහිතං. තෙනාහ ‘‘කෙන විහිතං කින්ති විහිත’’න්ති. බ්‍රහ්මජාලෙති බ්‍රහ්මජාලසංවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.28). තත්ථ හි විත්ථාරතො වුත්තවිධිං ඉධ අතිදිසති, පාළි පන තත්ථ චෙව ඉධ ච එකසදිසා වාති.

३७. ते दर्शवताना भगवान देखील 'तेथे अन्यतीर्थीय (इतर पंथांचे लोक) सार-संज्ञा (सार समजणारे) आहेत' असे दर्शवतात. 'आधिपच्चभावेन' म्हणजे अधिपत्य स्वभावाने. ज्या आचार्यवादाच्या (आचार्यांच्या शिकवणुकीच्या) प्रभावाने माणसाला 'आचार्य' म्हटले जाते, तो आचार्यवाद म्हणजेच आचार्यभाव होय, म्हणून 'आचार्यभाव आणि आचार्यवाद' असे म्हटले आहे. 'येथे' म्हणजे आचार्यवादात. 'इति कत्वा' म्हणजे या कारणाने. तो आचार्यवाद 'अग्गञ्ञ' (अग्र) असाच म्हटला गेला आहे कारण तो अग्राचा विषय आहे. 'केन विहितं' म्हणजे कोणत्या प्रकारे विहित (रचलेले) आहे. म्हणूनच 'केन विहितं किन्ति विहितं' (कशाने विहित आणि काय विहित) असे म्हटले आहे. 'ब्रह्मजाले' म्हणजे ब्रह्मजाल सूत्राच्या वर्णनात (दी. नि. अट्ठ. १.२८). कारण तेथे विस्ताराने सांगितलेला विधी येथे लागू होतो, आणि तेथील व येथील पाळी पाठ एकसारखाच आहे.

41. ඛිඩ්ඩා පදොසිකා මූලභූතා එත්ථ සන්තීති ඛිඩ්ඩාපදොසිකං, ආචරියකං. තෙනෙවාහ ‘‘ඛිඩ්ඩාපදොසිකමූලක’’න්ති. මනොපදොසිකන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො.

४१. ज्यामध्ये क्रीडा-प्रदोष (खेळात अतिआसक्ती किंवा द्वेष) मूळ कारण म्हणून आहे, ते 'खिढ्ढापदोसिक' (क्रीडाप्रदोषिक) होय, जे आचार्यांचे मत आहे. म्हणूनच 'खिढ्ढापदोसिकमूलकं' (क्रीडाप्रदोष-मूलक) असे म्हटले आहे. 'मनोपदोसिकं' (मनःप्रदोषिक) यामध्ये देखील हाच नियम लागू होतो.

47. යෙන වචනෙන අබ්භාචික්ඛන්ති, තස්ස අවිජ්ජමානතා නාම අත්ථවසෙනෙවාති ආහ ‘‘අසංවිජ්ජමානට්ඨෙනා’’ති. තුච්ඡා, මුසාති ච කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘තුච්ඡෙන, මුසාවාදෙනා’’ති. වචනස්ස අන්තොසාරං නාම අවිපරීතො අත්ථොති තදභාවෙනාහ ‘‘අන්තොසාරවිරහිතෙනා’’ති. අභිආචික්ඛන්තීති අභිභවිත්වා ඝට්ටෙන්තා කථෙන්ති, අක්කොසන්තීති අත්ථො. විපරීතසඤ්ඤොති අයාථාවසඤ්ඤො. සුභං විමොක්ඛන්ති ‘‘සුභ’’න්ති වුත්තවිමොක්ඛං. වණ්ණකසිණන්ති සුනීලකසුපීතකාදිවණ්ණකසිණං. සබ්බන්ති යං සුභං, අසුභඤ්ච වණ්ණකසිණං, තඤ්ච සබ්බං. න අසුභන්ති අසුභම්පි ‘‘අසුභ’’න්ති තස්මිං සමයෙ න සඤ්ජානාති, අථ ඛො ‘‘සුභං’’ ත්වෙව සඤ්ජානාතීති අත්ථො. විපරීතා අයාථාවගාහිතාය, අයාථාවවාදිතාය ච.

४७. ज्या वचनाने ते खोटा आरोप करतात, त्याचे अस्तित्वात नसणे हे अर्थाच्या दृष्टीनेच आहे, म्हणून 'असंविज्जमानट्ठेन' (अस्तित्वात नसलेल्या अर्थाने) असे म्हटले आहे. 'तुच्छ' आणि 'मुसा' (खोटे) हे तृतीया विभक्तीच्या अर्थात प्रथमा विभक्तीचे वचन आहे, म्हणून 'तुच्छेन, मुसावादेन' (तुच्छतेने, खोट्या बोलण्याने) असे म्हटले आहे. वचनाचा 'अंतःसार' म्हणजे यथार्थ (अविपरीत) अर्थ होय, त्याच्या अभावामुळे 'अंतोसाराविरहितेन' (अंतःसाररहित वचनाने) असे म्हटले आहे. 'अभिआचिक्खन्ति' म्हणजे पराभूत करून, आघात करून बोलतात, म्हणजेच शिवीगाळ करतात असा अर्थ आहे. 'विपरीतसञ्ञी' म्हणजे अयथार्थ संज्ञा (चुकीची समजूत) असलेला. 'सुभं विमोक्खं' म्हणजे 'शुभ' नावाचा विमोक्ष (मुक्ती). 'वण्णकसिणं' म्हणजे सुंदर निळे, सुंदर पिवळे इत्यादी वर्ण-कसिण. 'सब्बं' म्हणजे जे शुभ आणि अशुभ वर्ण-कसिण आहे, ते सर्व. 'न असुभं' म्हणजे अशुभाला देखील त्या वेळी 'अशुभ' म्हणून जाणत नाही, तर 'शुभ' म्हणूनच जाणतो असा अर्थ आहे. 'विपरीता' म्हणजे अयथार्थ ग्रहण केल्यामुळे आणि अयथार्थ बोलल्यामुळे.

48. යස්මා [Pg.13] සො පරිබ්බාජකො අවිස්සට්ඨමිච්ඡාගාහිතාය සම්මා අප්පටිපජ්ජිතුකාමො සම්මාපටිපන්නං විය මං සමණො ගොතමො, භික්ඛවො ච සඤ්ජානන්තූති අධිප්පායෙන ‘‘තථා ධම්මං දෙසෙතු’’න්තිආදිමාහ, තස්මා වුත්තං ‘‘මයා එතස්ස…පෙ… වට්ටතී’’ති. මම්මන්ති මම්මප්පදෙසං පීළාජනනට්ඨානං. සුට්ඨූති සක්කච්චං. යථා න විනස්සති, එවං අනුරක්ඛ.

४८. ज्याअर्थी तो परिव्राजक आपली चुकीची धारणा न सोडल्यामुळे सम्यक मार्गाने आचरण करू इच्छित नव्हता, परंतु 'श्रमण गौतम आणि भिक्खू मला सम्यक आचरण करणारा समजावेत' या हेतूने 'तशा प्रकारे धम्माचा उपदेश करावा' इत्यादी म्हणाला, म्हणूनच 'माझ्याद्वारे याचे...पे... योग्य आहे' असे म्हटले आहे. 'मम्मं' म्हणजे मर्मस्थान, जे पीडा उत्पन्न करणारे स्थान आहे. 'सुट्ठु' म्हणजे आदरपूर्वक (काळजीपूर्वक). जसा नाश होणार नाही, तसे रक्षण कर.

වාසනායාති කිලෙසක්ඛයාවහාය පටිපත්තියා වාසනාය. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.

‘वासनाय’ म्हणजे क्लेशांचा क्षय करणाऱ्या प्रतिपत्तीच्या (साधनेच्या) वासनेने (संस्काराने). उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

පාථිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

पाथिकसुत्त-वर्णना मधील लीनार्थ-प्रकाशिनी (गूढ अर्थाचे स्पष्टीकरण).

2. උදුම්බරිකසුත්තවණ්ණනා

२. उदुम्बरिकसुत्त-वर्णना (उदुम्बरिक सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

නිග්‍රොධපරිබ්බාජකවත්ථුවණ්ණනා

निग्रोधपरिव्राजक-वस्तूचे वर्णन (निग्रोध परिव्राजकाच्या कथेचे स्पष्टीकरण)

49. උදුම්බරිකායාති [Pg.14] සම්බන්ධෙ සාමිවචනන්ති ආහ ‘‘උදුම්බරිකාය දෙවියා සන්තකෙ පරිබ්බාජකාරාමෙ’’ති. ‘‘උදුම්බරිකාය’’න්ති වා පාඨො, තථා සති අධිකරණෙ එතං භුම්මං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො උදුම්බරිකාය රඤ්ඤො දෙවියා නිබ්බත්තිතො ආරාමො උදුම්බරිකා, තස්සං උදුම්බරිකායං. තෙනාහ ‘‘උදුම්බරිකාය දෙවියා සන්තකෙ’’ති. තාය හි නිබ්බත්තිතො තස්සා සන්තකො. වරණාදිපාඨවසෙන චෙත්ථ නිබ්බත්තත්ථබොධකස්ස සද්දස්ස අදස්සනං. සන්ධානොති භින්නානම්පි තෙසං සන්ධාපනෙන ‘‘සන්ධානො’’ති එවං ලද්ධනාමො. සංවණ්ණිතොති පසංසිතො. ඉරියතීති පවත්තති. අරියෙන ඤාණෙනාති කිලෙසෙහි ආරකත්තා අරියෙන ලොකුත්තරෙන ඤාණෙන. අරියාය විමුත්තියාති සුවිසුද්ධාය ලොකුත්තරඵලවිමුත්තියා.

४९. ‘उदुम्बरिकाय’ हे संबंध अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे वचन आहे, म्हणून ‘उदुम्बरिका देवीच्या मालकीच्या परिव्राजक आरामात’ असे म्हटले आहे. ‘उदुम्बरिकायं’ असाही पाठ आहे, तसे असल्यास हे अधिकरण अर्थातील सप्तमी विभक्तीचे रूप होईल. येथे हा अर्थ आहे की, उदुम्बरिका नावाच्या राजाच्या देवीने (राणीने) निर्माण केलेला आराम म्हणजे ‘उदुम्बरिका’, त्या उदुम्बरिकेत. म्हणूनच ‘उदुम्बरिका देवीच्या मालकीच्या’ असे म्हटले आहे. कारण तिच्याद्वारे निर्माण केलेला तो तिचाच मालकीचा होता. वरण इत्यादी पाठाच्या प्रभावामुळे येथे उत्पत्तीचा अर्थ दर्शवणारा शब्द दिसत नाही. ‘सन्धानो’ म्हणजे विभक्त झालेल्यांनाही एकत्र जोडणारा असल्यामुळे त्याला ‘सन्धान’ असे नाव मिळाले आहे. ‘संवण्णितो’ म्हणजे प्रशंसित (स्तुती केलेला). ‘इरियति’ म्हणजे प्रवृत्त होतो (विहार करतो). ‘अरियेन ञाणेन’ म्हणजे क्लेशांपासून दूर असल्यामुळे आर्य अशा लोकोत्तर ज्ञानाने. ‘अरियाय विमुत्तिया’ म्हणजे अत्यंत शुद्ध अशा लोकोत्तर फल-विमुक्तीने.

දිවා-සද්දො දින-සද්දො විය දිවසපරියායො, තස්ස විසෙසනභාවෙන වුච්චමානො දිවා-සද්දො සවිසෙසං දිවසභාගං දීපෙතීති ආහ ‘‘දිවසස්ස දිවා’’තිආදි. යස්මා සමාපන්නස්ස චිත්තං නානාරම්මණතො පටිසංහතං හොති, ඣානසමඞ්ගී ච පවිවෙකූපගමනෙන සඞ්ගණිකාභාවතො එකාකියාය නිලීනො විය හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘තතො තතො…පෙ… ගතො’’ති. මනො භවන්ති මනසො විවට්ටනිස්සිතං වඩ්ඪිං ආවහන්තීති මනොභාවනියාති ආහ ‘‘මනවඩ්ඪකාන’’න්තිආදි. උන්නමති න සඞ්කුචති, අලීනඤ්ච හොතීති අත්ථො.

‘दिवा’ हा शब्द ‘दिन’ शब्दाप्रमाणेच दिवसाचा समानार्थी शब्द आहे. विशेषण म्हणून वापरलेला ‘दिवा’ शब्द दिवसाच्या विशिष्ट भागाला दर्शवतो, म्हणून ‘दिवसस्स दिवा’ (दिवसाच्या वेळी) इत्यादी म्हटले आहे. ज्याअर्थी समाधी प्राप्त झालेल्या व्यक्तीचे चित्त विविध आलंबनांपासून (विषयांपासून) मागे घेतलेले असते, आणि ध्यानयुक्त व्यक्ती एकांतात गेल्यामुळे, गर्दी नसलेल्या ठिकाणी एकटीच लपून राहिल्यासारखी असते, म्हणूनच ‘ततो ततो...पे... गतो’ (तेथून तेथून... गेलेला) असे म्हटले आहे. जे मनाचा विकास करतात, मनाच्या विमुक्तीशी संबंधित वृद्धी घडवून आणतात, ते ‘मनोभावनीया’ (मनोभावनीय) होत, म्हणूनच ‘मनवड्ढकानं’ (मनाचा विकास करणाऱ्या) इत्यादी म्हटले आहे. ‘उन्नमति’ म्हणजे संकुचित होत नाही आणि लीन (उदास) होत नाही, असा अर्थ आहे.

51. යාවතාති යාවන්තොති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘යත්තකා’’ති. තෙසන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. නිද්ධාරණඤ්ච කෙනචි විසෙසෙන ඉච්ඡිතබ්බං. යෙහි ච ගුණවිසෙසෙහි සමන්නාගතා භගවතො සාවකා උපාසකා රාජගහෙ පටිවසන්ති, අයඤ්ච තෙහි සමන්නාගතොති ඉමං විසෙසං දීපෙතුං ‘‘තෙසං අබ්භන්තරො’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘භගවතො කිරා’’තිආදි.

५१. ‘यावता’ म्हणजे ‘यावन्तो’ (जेवढे/जितके), हा येथे अर्थ आहे, म्हणून ‘यत्तका’ (जितके) असे म्हटले आहे. ‘तेसं’ (त्यांच्यापैकी) हे निर्धारण अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. आणि निर्धारण हे कोणत्यातरी वैशिष्ट्याद्वारेच अपेक्षित असते. ज्या गुणविशेषांनी युक्त होऊन भगवंतांचे श्रावक उपासक राजगृहात राहतात, हा (उपासक) देखील त्याच गुणांनी युक्त आहे, हा विशेष स्पष्ट करण्यासाठी ‘तेसं अब्भन्तरो’ (त्यांच्यापैकी एक) असे म्हटले आहे. म्हणूनच ‘भगवतो किरा’ (भगवंतांचे म्हणे) इत्यादी म्हटले आहे।

52. තෙසන්ති පරිබ්බාජකානං. කථායාති තිරච්ඡානකථාය. දස්සනෙනාති දිට්ඨිදස්සනෙන. ආකප්පෙනාති වෙසෙන. කුත්තෙනාති කිරියාය. ආචාරෙනාති අඤ්ඤමඤ්ඤස්මිං ආචරිතබ්බආචාරෙන. විහාරෙනාති රත්තින්දිවං [Pg.15] විහරිතබ්බවිහරණෙන. ඉරියාපථෙනාති ඨානාදිඉරියාපථෙන. අඤ්ඤාකාරතාය අඤ්ඤතිත්ථෙ නියුත්තාති අඤ්ඤතිත්ථියා. සඞ්ගන්ත්වා සමාගන්ත්වා රාසී හුත්වා පරෙහි නිසින්නට්ඨානෙ. අරඤ්ඤානි ච තානි වනපත්ථානි චාති අරඤ්ඤවනපත්ථානි. තත්ථ යං අරඤ්ඤකඞ්ගනිප්ඵාදකං ආරඤ්ඤකානං, තං ‘‘අරඤ්ඤ’’න්ති වෙදිතබ්බං. වනපත්ථන්ති ගාමන්තං අතික්කමිත්වා මනුස්සානං අනුපචාරට්ඨානං, යත්ථ න කසීයති න වප්පීයති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘වනපත්ථන්ති දූරානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචන’’න්ති ‘‘වනපත්ථන්ති වනසණ්ඩානමෙතං සෙනාසනානං, වනපත්ථන්ති භීසනකානමෙතං, වනපත්ථන්ති සලොමහංසානමෙතං, වනපත්ථන්ති පරියන්තානමෙතං වනපත්ථන්ති න මනුස්සූපචාරානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචන’’න්ති (විභ. 531). තෙන වුත්තං ‘‘ගාමූපචාරතො මුත්තානී’’තිආදි. පන්තානීති පරියන්තානි අතිදූරානි. තෙනාහ ‘‘දූරතරානී’’තිආදි. විහාරූපචාරෙනාති විහාරස්ස උපචාරප්පදෙසෙන. අද්ධිකජනස්සාති මග්ගගාමිනො ජනස්ස. මන්දසද්දානීති උච්චාසද්දමහාසද්දාභාවතො තනුසද්දානි. මනුස්සෙහි සමාගම්ම එකජ්ඣං පවත්තිතසද්දො නිග්ඝොසො, තස්ස යස්මා අත්ථො දුබ්බිභාවිතො හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘අවිභාවිතත්ථෙන නිග්ඝොසෙනා’’ති. විගතවාතානීති විගතසද්දානි. ‘‘රහස්ස කරණස්ස යුත්තානී’’ති ඉමිනාපි තෙසං ඨානානං අරඤ්ඤලක්ඛණයුත්තතං, ජනවිවිත්තතං, වනවිවිත්තමෙව ච විභාවෙති, තථා ‘‘එකීභාවස්ස අනුරූපානී’’ති ඉමිනා.

५२. ‘तेसं’ म्हणजे परिव्राजकांचे. ‘कथाय’ म्हणजे तिरश्चानकथेने (अयोग्य कथेने). ‘दस्सनेen’ म्हणजे दृष्टीच्या (मताच्या) दर्शनाने. ‘आकप्पेन’ म्हणजे वेषाने (हावभावाने). ‘कुत्तेन’ म्हणजे क्रियेने (वर्तनाने). ‘आचारेन’ म्हणजे परस्परांशी करावयाच्या आचरणाने. ‘विहारेन’ म्हणजे रात्रंदिवस राहण्याच्या विहरणाने. ‘इरियापथेन’ म्हणजे उभे राहणे इत्यादी ईर्यापथाने. भिन्न आकाराचे (किंवा भिन्न स्वरूपाचे) असल्यामुळे आणि इतर पंथांमध्ये (तीर्थांमध्ये) नियुक्त असल्यामुळे ते ‘अञ्ञतित्थिया’ (अन्यतीर्थिक) होत. ‘सङ्गन्त्वा’ म्हणजे एकत्र येऊन, एकत्र जमून, समूह बनवून इतरांच्या बसण्याच्या ठिकाणी. जे अरण्य आहेत आणि जे वनप्रस्थ आहेत, ते ‘अरण्यवनप्रस्थ’ (अरञ्ञवनपत्थानि) होत. त्यामध्ये, जे आरण्यक (अरण्यवासी) भिक्खूंच्या आरण्यक-अंगाचे निष्पादन करणारे आहे, त्याला ‘अरण्य’ असे समजावे. ‘वनप्रस्थ’ (वनपत्थ) म्हणजे गावाच्या सीमेचे उल्लंघन करून माणसांच्या येण्या-जाण्यापासून दूर असलेले असे ठिकाण, जेथे नांगरणी केली जात नाही आणि पेरणीही केली जात नाही. कारण असे म्हटले आहे की— ‘वनप्रस्थ हे दूर असलेल्या सेनासनांचे (निवासस्थानांचे) नाव आहे’, ‘वनप्रस्थ हे घनदाट वनांचे सेनासन आहे, वनप्रस्थ हे भयानक ठिकाणांचे सेनासन आहे, वनप्रस्थ हे अंगावर काटा आणणाऱ्या ठिकाणांचे सेनासन आहे, वनप्रस्थ हे सीमावर्ती भागातील सेनासन आहे, वनप्रस्थ हे मानवी वस्ती नसलेल्या सेनासनांचे नाव आहे’ (विभंग ५३१). म्हणूनच ‘गावाच्या परिसरापासून मुक्त’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘पन्तानि’ म्हणजे सीमावर्ती, अत्यंत दूर असलेले. म्हणूनच ‘अतिशय दूर असलेले’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘विहारूपचारेन’ म्हणजे विहाराच्या आसपासच्या परिसराने. ‘अद्धिकजनस्स’ म्हणजे मार्गाने जाणाऱ्या (प्रवासी) लोकांच्या. ‘मन्दसद्दानि’ म्हणजे उच्च आवाज आणि मोठा गोंगाट नसल्यामुळे मंद आवाज असलेले. माणसांनी एकत्र येऊन एकाच वेळी केलेला आवाज म्हणजे ‘निर्घोष’ (गोंगाट) होय; ज्या अर्थी त्याचा अर्थ स्पष्टपणे समजत नाही, म्हणून ‘अविभावित अर्थाच्या निर्घोषाने’ (अस्पष्ट आवाजाने रहित) असे म्हटले आहे. ‘विगतवातानि’ म्हणजे कोलाहल नसलेले (शांत). ‘एकांतात गुप्त गोष्टी करण्यासाठी योग्य’ या वाक्याने देखील त्या ठिकाणांचे अरण्य-लक्षणयुक्त असणे, लोकांपासून विविक्त (दूर) असणे आणि वनाप्रमाणे विविक्त असणेच स्पष्ट होते; तसेच ‘एकाकी राहण्यास अनुकूल’ या वाक्याने देखील हेच स्पष्ट होते।

53. කෙනාති හෙතුම්හි, සහයොගෙ ච කරණවචනන්ති ආහ ‘‘කෙන කාරණෙන කෙන පුග්ගලෙන සද්ධි’’න්ති. එකොපි හි විභත්තිනිද්දෙසො අනෙකත්ථවිභාවනො හොති, තථා තද්ධිතත්ථපදසමාහාරෙති.

५३. ‘केन’ (कशाने/कोणाद्वारे) हे हेतूच्या अर्थी आणि सहयोगाच्या अर्थी तृतीया विभक्तीचे रूप आहे, म्हणून ‘कोणत्या कारणाने, कोणत्या पुद्गलासोबत (व्यक्तीसोबत)’ असे म्हटले आहे. कारण एकच विभक्ती-निर्देश देखील अनेक अर्थ स्पष्ट करणारा असतो, त्याचप्रमाणे तद्धित प्रत्ययांच्या अर्थांमध्ये आणि पदांच्या समाहारामध्ये देखील होते।

සංසන්දනන්ති ආලාපසල්ලාපවසෙන කථාසංසන්දනං. ඤාණබ්‍යත්තභාවන්ති බ්‍යත්තඤාණභාවං, සො පන පරස්ස වචනෙ උත්තරදානවසෙන, පරෙන වා වුත්තඋත්තරෙ පච්චුත්තරදානවසෙන සියාති ආහ ‘‘උත්තරපච්චුත්තරනයෙනා’’ති. යො හි පරස්ස වචනං තිපුක්ඛලෙන නයෙන රූපෙති, තථා පරස්ස රූපනවචනං ජාතිභාවං ආපාදෙති, තස්ස තාදිසං වචනසභාවං ඤාණවෙය්‍යත්තියං විභාවෙති පාකටං කරොතීති. සුඤ්ඤාගාරෙසු නට්ඨාති සුඤ්ඤාගාරෙසු නිවාසෙසු නට්ඨා විනට්ඨා [Pg.16] අභාවං ගතා. නාස්ස පඤ්ඤා නස්සෙය්‍ය තෙහි තෙහි කතපුච්ඡනපටිපුච්ඡනනිමිත්තං නානාපටිභානුප්පත්තියා විසාරමාපන්නං පුච්ඡිතං පඤ්හං විස්සජ්ජෙතුං අසමත්ථතාය. ඔරොධෙය්‍යාමාති නිරුස්සාහං විය කරොන්තා අවරොධෙය්‍යාම, තං පරස්ස ඔරොධනං වාදජාලෙන විනන්ධනං විය හොතීති ආහ ‘‘විනන්ධෙය්‍යාමා’’ති. තදත්ථං තෙන තුච්ඡකුම්භිනිදස්සනං කතං, තං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘පූරිතඝටො හී’’තිආදි වුත්තං.

‘संसन्दनं’ म्हणजे आलाप-संलापाच्या (संभाषणाच्या) माध्यमातून कथेचे संसंदन (संवाद साधणे). ‘ञाणब्यत्तभावं’ म्हणजे ज्ञानाची प्रगल्भता (व्यक्तज्ञानभाव). ती प्रगल्भता इतरांच्या विधानाला उत्तर देण्याच्या रूपाने किंवा इतरांनी दिलेल्या उत्तराला प्रत्युत्तर देण्याच्या रूपाने असू शकते, म्हणून ‘उत्तर-प्रत्युत्तर पद्धतीने’ (उत्तरपच्चुत्तरनयेन) असे म्हटले आहे. कारण जो व्यक्ती दुसऱ्याच्या विधानाला अत्यंत चतुर पद्धतीने आकार देतो, तसेच दुसऱ्याच्या आक्षेपार्ह विधानाला निरर्थक ठरवतो, त्याचा तशा प्रकारचा वचन-स्वभाव त्याच्या ज्ञान-प्रगल्भतेला स्पष्ट करतो, प्रकट करतो. ‘सुञ्ञागारेसु नट्ठा’ म्हणजे शून्य घरांमध्ये (रिकाम्या घरांमध्ये) राहणारे नष्ट झालेले, विनाश पावलेले, अस्तित्वात नसलेले. विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यास असमर्थ असल्यामुळे, विविध प्रश्न आणि प्रतिप्रश्नांच्या निमित्ताने निर्माण होणाऱ्या नानाविध प्रतिभेमुळे विस्तार पावलेली त्याची प्रज्ञा नष्ट होऊ नये. ‘ओरोधेय्याम’ म्हणजे निरुत्साही केल्याप्रमाणे आम्ही त्याला रोखून धरू (अवरोध करू). तो दुसऱ्याचा अवरोध करणे म्हणजे वादजालाने (वादाच्या जाळ्याने) बांधून ठेवण्यासारखे असते, म्हणून ‘विनन्धेय्याम’ (आम्ही बांधून टाकू) असे म्हटले आहे. त्यासाठी त्याने रिकाम्या घागरीचे (तुच्छकुंभाचे) उदाहरण दिले आहे, ते व्यतिरेक पद्धतीने दाखवण्यासाठी ‘पूरितघटो ही’ (भरलेला घडा खरोखरच) इत्यादी म्हटले आहे।

බලං දීපෙන්තොති අභූතමෙව අත්තනො ඤාණබලං පකාසෙන්තො. අසම්භින්නන්ති ජාතිසම්භෙදාභාවෙන අසම්භින්නං. අඤ්ඤජාතිසම්භෙදෙ සති අස්සතරස්ස අස්සස්ස ජාතභාවො විය සීහස්සපි සීහථාමාභාවො සියාති ආහ ‘‘අසම්භින්නකෙසරසීහ’’න්ති. ඨානසො වාති තඞ්ඛණෙ එව.

‘बलं दीपेन्तो’ म्हणजे स्वतःचे नसलेलेच (काल्पनिक) ज्ञानबळ प्रकट करणारा. ‘असम्भिन्नं’ म्हणजे जातीच्या संकराचा (मिश्रणाचा) अभाव असल्यामुळे शुद्ध (असंमिश्र). इतर जातीचा संकर झाल्यास ज्याप्रमाणे खेचराचा जन्म होतो, त्याप्रमाणे सिंहामध्ये देखील सिंहाच्या शक्तीचा अभाव होऊ शकतो, म्हणून ‘असंभिन्नकेसरसिंह’ (शुद्ध जातीचा आयाळ असलेला सिंह) असे म्हटले आहे. ‘ठाणसो वा’ म्हणजे त्याच क्षणी (तात्काळ)।

54. ‘‘සුමාගධා නාම නදී’’ති කෙචි, තං මිච්ඡාති දස්සෙන්තො ‘‘සුමාගධා නාම පොක්ඛරණී’’ති වත්වා තස්සා පොක්ඛරණිභාවස්ස සුත්තන්තරෙ ආගතතං දස්සෙතුං ‘‘යස්සා තීරෙ’’තිආදි වුත්තං. මොරානං නිවාපො එත්ථාති මොරනිවාපො. බ්‍යධිකරණානම්පි හි පදානං බාහිරත්ථසමාසො හොතියෙව යථා ‘‘උරසිලොමො’’ති. අථ වා නිවුත්ථං එත්ථාති නිවාපො, මොරානං නිවාපො මොරනිවාපො, මොරානං නිවාපදින්නට්ඨානං. තෙනාහ ‘‘යත්ථ මොරාන’’න්තිආදි. යස්මා නිග්‍රොධො තපොජිගුච්ඡවාදො, සාසනෙ ච භික්ඛූ අත්තකිලමථානුයොගං වජ්ජෙත්වා භාවනානුයොගෙන පරමස්සාසප්පත්තෙ විහරන්තෙ පස්සති, තස්මා ‘‘කථං නු ඛො සමණො ගොතමො කායකිලමථෙන විනාව සාවකෙ විනෙතී’’ති සඤ්ජාතසන්දෙහො ‘‘කො නාම සො’’තිආදිනා භගවන්තං පුච්ඡි. අස්සසති අනුසඞ්කිතපරිසඞ්කිතො හොති එතෙනාති අස්සාසො, පීතිසොමනස්සන්ති ආහ ‘‘අස්සාසප්පත්තාති තුට්ඨිප්පත්තා සොමනස්සප්පත්තා’’ති. අධිකො සෙට්ඨො ආසයො නිස්සයො අජ්ඣාසයොති ආහ ‘‘උත්තමනිස්සයභූත’’න්ති. ආදිභූතං පුරාතනං සෙට්ඨචරියං ආදිබ්‍රහ්මචරියං, ලොකුත්තරමග්ගන්ති අත්ථො. තථා හෙස සබ්බබුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකෙහි තෙනෙව ආකාරෙන අධිගතො. තෙනාහ ‘‘පුරාණ…පෙ… අරියමග්ග’’න්ති. තථා හි තං භගවා ‘‘අද්දස පුරාණං මග්ගං පුරාණමඤ්ජස’’න්ති අවොච. පූරෙත්වා භාවනාපාරිපූරිවසෙන. ‘‘පූරෙත්වා’’ති වා ඉදං ‘‘අජ්ඣාසයං ආදිබ්‍රහ්මචරිය’’න්ති එත්ථ පාඨසෙසොති [Pg.17] වදන්ති. ‘‘අජ්ඣාසයං ආදිබ්‍රහ්මචරියං පටිජානන්ති අස්සාසප්පත්තා’’ති එවං වා එත්ථ යොජනා.

५४. ‘सुमागधा नावाची नदी’ असे काही जण म्हणतात, ते चुकीचे आहे हे दर्शवण्यासाठी ‘सुमागधा नावाची पुष्करणी (तलाव)’ असे म्हटले आहे आणि तिचा पुष्करणी-भाव इतर सूत्रांमध्ये आल्याचे दाखवण्यासाठी ‘ज्याच्या तीरावर’ इत्यादी म्हटले आहे. जेथे मोरांना अन्न (निव्हाप) दिले जाते, ते ‘मोरनिवाप’ (मोरानं निवापो). कारण भिन्न विभक्ती असलेल्या पदांचा देखील बाह्यार्थ समास (बहुव्रीहि समास) होतोच, जसे की ‘उरसिलोमो’ (छातीवर केस असलेला). अथवा जेथे ते राहतात तो ‘निवास’ (निवापो), मोरांचा निवास तो ‘मोरनिवाप’, म्हणजेच मोरांना अन्न देण्याचे ठिकाण. म्हणूनच ‘जेथे मोरांना’ इत्यादी म्हटले आहे. ज्या अर्थी निग्रोध हा तप-जुगुप्सावादी (कायकलेशाचा पुरस्कार करणारा) होता, आणि तो बुद्ध शासनात भिक्खूंना कायकलेशाचा अनुयोग (आत्मपीडन) वर्ज्य करून, भावनेच्या अनुयोगाने परम आश्वासनाला (शांतीला) प्राप्त होऊन विहरताना पाहत होता, त्या अर्थी ‘श्रमण गौतम कायकलेशाशिवाय आपल्या श्रावकांना कसे काय प्रशिक्षित करतात?’ असा संशय निर्माण झाल्यामुळे त्याने ‘तो कोण आहे’ इत्यादी शब्दांत भगवंतांना विचारले. ज्याच्याद्वारे मनुष्य आश्वस्त होतो, शंका-कुशंकांपासून मुक्त होतो, तो ‘आश्वस’ (अस्सासो) म्हणजे प्रीती आणि सोमनस्य (आनंद) होय, म्हणून ‘अस्सासपत्ता’ म्हणजे ‘तुष्टीला (संतुष्टतेला) प्राप्त झालेले, सोमनस्याला प्राप्त झालेले’ असे म्हटले आहे. अधिक, श्रेष्ठ असा आशय किंवा निश्रय म्हणजे ‘अध्याशय’ (अज्झासयो), म्हणून ‘उत्तम निश्रयभूत’ (उत्तम आश्रय असलेले) असे म्हटले आहे. आदिभूत (सुरुवातीचे), पुरातन आणि श्रेष्ठ आचरण म्हणजे ‘आदिब्रह्मचर्य’, याचा अर्थ ‘लोकोत्तर मार्ग’ असा आहे. कारण तो मार्ग सर्व बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि श्रावकांनी त्याच प्रकारे प्राप्त केला आहे. म्हणूनच ‘पुराण...पे... आर्यमार्ग’ असे म्हटले आहे. कारण भगवंतांनी त्याविषयी ‘मी पुरातन मार्ग, पुरातन पथ पाहिला’ असे म्हटले आहे. ‘पुरेत्वा’ म्हणजे भावनेच्या परिपूर्णतेने. अथवा ‘पुरेत्वा’ हा शब्द ‘अज्झासयं आदिब्रह्मचरियं’ या पाठाचा उर्वरित भाग आहे, असे म्हणतात. किंवा येथे ‘अध्याशय आणि आदिब्रह्मचर्याची प्रतिज्ञा करतात, आश्वासनाला प्राप्त झालेले’ अशी योजना करावी।

තපොජිගුච්ඡාවාදවණ්ණනා

तप-जुगुप्सावाद-वर्णन

55. පකතා හුත්වා විච්ඡින්නා විප්පකතාති ආහ ‘‘අනිට්ඨිතාව හුත්වා ඨිතා’’ති.

५५. ‘पकत’ (सुरू केलेली) होऊन खंडित झालेली ती ‘विप्पकत’ (अपूर्ण राहिलेली) होय, म्हणून ‘अपूर्ण राहूनच थांबलेली’ असे म्हटले आहे।

56. වීරියෙන පාපජිගුච්ඡනවාදොති ලූඛපටිපත්තිසාධනෙන වීරියෙන අත්තතණ්හාවිනොදනවසෙන පාපකස්ස ජිගුච්ඡනවාදො. ජිගුච්ඡතීති ජිගුච්ඡො, තබ්භාවො ජෙගුච්ඡං, අධිකං ජෙගුච්ඡං අධිජෙගුච්ඡං, අතිවිය පාපජිගුච්ඡනං, තස්මිං අධිජෙගුච්ඡෙ. කායදළ්හීබහුලං තපතීති තපො, අත්තකිලමථානුයොගවසෙන පවත්තං වීරියං, තෙන කායදළ්හීබහුලතානිමිත්තස්ස පාපස්ස ජිගුච්ඡනං, විරජ්ජනම්පි තපොජිගුච්ඡාති ආහ ‘‘වීරියෙන පාපජිගුච්ඡා’’ති. ඝාසච්ඡාදනසෙනාසනතණ්හාවිනොදනමුඛෙන අත්තස්නෙහවිරජ්ජනන්ති අත්ථො. උපරි වුච්චමානෙසු නානාකාරෙසු අචෙලකාදිවතෙසු එකජ්ඣං සමාදින්නානං පරිසොධනමෙවෙත්ථ පාරිපූරණං, න සබ්බෙසං අනවසෙසතො සමාදානං තස්ස අසම්භවතොති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණාති පරිසුද්ධා’’ති. පරිසොධනඤ්ච නෙසං සකසමයසිද්ධෙන නයෙන පටිපජ්ජනමෙව. විපරියායෙන අපරිසුද්ධතා වෙදිතබ්බා.

५६. "वीर्येण पापजिगुच्छनवादो" (वीर्याने पापाचा वीट मानण्याचा वाद) म्हणजे रूक्ष प्रतिपत्तीच्या (कठोर आचरणाच्या) साधनाने, वीर्याने (प्रयत्नाने) आत्म-तृष्णेचे निवारण करण्याच्या हेतूने पापाचा वीट मानण्याचा वाद. जो वीट मानतो तो 'जिगुच्छो' (जुगुप्सक), त्याचा भाव तो 'जेगुच्छं' (जुगुप्सा), अधिक जुगुप्सा ती 'अधिजेगुच्छं', अत्यंत पापाचा वीट मानणे, त्या 'अधिजेगुच्छे' मध्ये. शरीराला अत्यंत क्लेश देणारे जे तप्त करते ते 'तप' होय, आत्मक्लेश देण्याच्या अभ्यासाने प्रवृत्त झालेले वीर्य, त्याने शरीराला अत्यंत क्लेश देण्याच्या कारणाने होणाऱ्या पापाचा वीट मानणे आणि विरक्त होणे यालाही 'तप-जुगुप्सा' असे म्हटले आहे, म्हणून "वीर्येण पापजिगुच्छा" (वीर्याने पापाचा वीट मानणे) असे म्हटले आहे. घास (अन्न), आच्छादन (वस्त्र) आणि सेनासन (निवास) यांच्या तृष्णेचे निवारण करण्याच्या मार्गाने आत्म-स्नेहापासून विरक्त होणे, असा याचा अर्थ आहे. पुढे सांगण्यात येणाऱ्या विविध प्रकारच्या अचेलक (नग्नता) इत्यादी व्रतांमध्ये एकत्र समादान केलेल्यांचे (स्वीकारलेल्यांचे) परिशोधन (शुद्धीकरण) करणे म्हणजेच येथे 'पारिपूरण' (परिपूर्णता) होय, सर्वांचे पूर्णपणे समादान करणे नव्हे, कारण ते असंभव आहे; म्हणून "परिपुण्णा ति परिसुद्धा" (परिपूर्ण म्हणजे परिशुद्ध) असे म्हटले आहे. आणि त्यांचे परिशोधन म्हणजे त्यांच्या स्वतःच्या सिद्धांतानुसार सिद्ध झालेल्या पद्धतीने आचरण करणेच होय. याच्या उलट अपरिशुद्धता समजावी.

57. ‘‘එකං පඤ්හම්පි න කථෙතී’’ති පඨමං අත්තනා පුච්ඡිතපඤ්හස්ස අකථිතත්තා වුත්තං.

५७. "एक प्रश्नही सांगत नाही" (एकं पञ्हम्पि न कथेति) असे जे म्हटले आहे, ते सुरुवातीला स्वतः विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर न दिल्यामुळे म्हटले आहे.

තපනිස්සිතකොති අත්තකිලමථානුයොගසඞ්ඛාතං තපං නිස්සාය සමාදාය වත්තනකො. සීහනාදෙති සීහනාදසුත්තවණ්ණනායං. යස්මා තත්ථ විත්ථාරිතනයෙන වෙදිතබ්බානි, තස්මා තස්සා අත්ථප්පකාසනාය වුත්තනයෙනපි වෙදිතබ්බානි.

"तपनिस्सितको" (तपाश्रित) म्हणजे आत्मक्लेशाचा अभ्यास नावाच्या तपाचा आश्रय घेऊन, ते स्वीकारून वर्तन करणारा. "सीहनादे" (सिंहनाद) म्हणजे सिंहनाद सुत्ताच्या वर्णनात. ज्याअर्थी तेथे सविस्तर पद्धतीने समजून घ्यावयाचे आहे, त्याअर्थी त्याचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

උපක්කිලෙසවණ්ණනා

उपक्किलेस (उपकलेश/मळ) वर्णन.

58. ‘‘සම්මා ආදියතී’’ති වත්වා සම්මා ආදියනඤ්චස්ස දළ්හග්ගාහො එවාති ආහ ‘‘දළ්හං ගණ්හාතී’’ති. ‘‘සාසනාවචරෙනාපි දීපෙතබ්බ’’න්ති වත්වා [Pg.18] තං දස්සෙතුං ‘‘එකච්චො හී’’තිආදි වුත්තං, තෙන ධුතඞ්ගධරතාමත්තෙන අත්තමනතා, පරිපුණ්ණසඞ්කප්පතා සම්මාපටිපත්තියා උපක්කිලෙසොති ඉමමත්ථං දස්සෙති, න යථාවුත්තතපසමාදානධුතඞ්ගධරතානං සතිපි අනිය්‍යානිකත්තෙ සදිසතන්ති දට්ඨබ්බං.

५८. "सम्यक रीतीने ग्रहण करतो" (सम्मा आदियति) असे सांगून, त्याचे सम्यक ग्रहण करणे म्हणजेच दृढ पकड होय, म्हणून "दृढपणे पकडतो" (दळ्हं गण्हाति) असे म्हटले आहे. "शासनात (बुद्धशासनात) वावरणाऱ्यानेही स्पष्ट केले पाहिजे" असे सांगून, ते दर्शवण्यासाठी "एकच्चो हि" (नक्कीच कोणीतरी) इत्यादी म्हटले आहे. त्याद्वारे केवळ धुतंग धारण केल्यानेच संतुष्ट होणे, परिपूर्ण संकल्प असणे हा सम्यक प्रतिपत्तीचा उपक्किलेस (दोष) आहे, हा अर्थ दर्शवला आहे. वर सांगितलेल्या तपाचे समादान आणि धुतंग धारण करणे हे मोक्षदायक नसले तरीही ते समान आहेत, असे समजू नये.

‘‘දුවිධස්සාපීති ‘අත්තමනො හොති පරිපුණ්ණසඞ්කප්පො’ති ච එවං උපක්කිලෙසභෙදෙන වුත්තස්ස දුවිධස්සාපි තපස්සිනො’’ති කෙචි. යස්මා පන අට්ඨකථායං සාසනිකවසෙනාපි අත්ථො දීපිතො, තස්මා බාහිරකස්ස, සාසනිකස්ස චාති එවං දුවිධස්සාපි තපස්සිනොති අත්ථො වෙදිතබ්බො. තථා චෙව හි උපරිපි අත්ථවණ්ණනං වක්ඛතීති. එත්තාවතාති යදිදං ‘‘කො අඤ්ඤො මයා සදිසො’’ති එවං අතිමානස්ස, අනිට්ඨිතකිච්චස්සෙව ච ‘‘අලමෙත්තාවතා’’ති එවං අතිමානස්ස ච උප්පාදනං, එත්තාවතා.

"दोन्ही प्रकारच्या" (दुविधस्सापि) म्हणजे 'संतुष्ट होतो आणि परिपूर्ण संकल्प असलेला होतो' अशा प्रकारे उपक्किलेसाच्या (दोषाच्या) भेदाने सांगितलेल्या दोन्ही प्रकारच्या तपस्वींचे, असे काही जण म्हणतात. परंतु, ज्याअर्थी अट्ठकथेत (अठ्ठकथा) शासनाच्या (बुद्धशासनाच्या) दृष्टीनेही अर्थ स्पष्ट केला आहे, त्याअर्थी बाह्य (इतर पंथातील) आणि शासनिक (बुद्धशासनातील) अशा दोन्ही प्रकारच्या तपस्वींचा, असा अर्थ समजला पाहिजे. कारण पुढेही अर्थाचे वर्णन तसेच सांगितले जाईल. "एवढ्यानेच" (एत्तावता) म्हणजे "माझ्यासारखा दुसरा कोण आहे?" अशा प्रकारचा अतिमान (अभिमान) आणि कार्य पूर्ण न होताच "एवढे पुरेसे आहे" अशा प्रकारचा अतिमान उत्पन्न होणे, हे 'एवढ्यानेच' या शब्दाने दर्शवले आहे.

උක්කංසතීති උක්කට්ඨං කරොති. උක්ඛිපතීති අඤ්ඤෙසං උපරි ඛිපති, පග්ගණ්හාතීති අත්ථො. පරං සංහාරෙතීති පරං සංහරං නිහීනං කරොති. අවක්ඛිපතීති අධො ඛිපති, අවමඤ්ඤතීති අත්ථො.

"उक्कंसति" (उत्कर्ष करतो) म्हणजे श्रेष्ठ करतो. "उक्खिपति" (वर फेकतो) म्हणजे इतरांच्या वर ठेवतो, गौरव करतो असा अर्थ आहे. "परं संहारेति" (दुसऱ्याचा संहार करतो) म्हणजे दुसऱ्याला हीन करतो. "अवक्खिपति" (खाली फेकतो) म्हणजे खाली पाडतो, अपमान करतो असा अर्थ आहे.

මානමදකරණෙනාති මානසඞ්ඛාතස්ස මදස්ස කරණෙන උප්පාදනෙන. මුච්ඡිතො හොතීති මුච්ඡාපන්නො හොති, සා පන මුච්ඡාපත්ති අභිජ්ඣාසීලබ්බතපරාමාසකායගන්ථෙහි ගධිතචිත්තතා, තත්ථ ච අතිලග්ගභාවොති ආහ ‘‘ගධිතො අජ්ඣොසන්නො’’ති. පමජ්ජනඤ්චෙත්ථ පමජ්ජනමෙවාති ආහ ‘‘පමාදමාපජ්ජතී’’ති. කෙවලං ධුතඞ්ගසුද්ධිකො හුත්වා කම්මට්ඨානං අනනුයුඤ්ජන්තො තාය එව ධුතඞ්ගසුද්ධිකතාය අත්තුක්කංසනාදිවසෙන පවත්තෙය්‍යාති දස්සෙතුං ‘‘සාසනෙ’’තිආදි වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ධුතඞ්ගමෙව…පෙ… පච්චෙතී’’ති.

"मानमदकरणेन" (मानाचा मद करण्याने) म्हणजे मान नावाच्या मदाची निर्मिती केल्याने, तो उत्पन्न केल्याने. "मुच्छितो होति" (मूर्च्छित होतो) म्हणजे मोहात पडतो. ती मूर्च्छा म्हणजे अभिज्झा (लोभ), सीलब्बतपरामास (शीलव्रत-परामर्श) आणि कायगंथ (कायग्रंथ) यांनी चित्त आसक्त होणे होय, आणि त्यात अत्यंत गढून जाणे होय, म्हणून "गधितो अज्झोसन्नो" (आसक्त आणि गढून गेलेला) असे म्हटले आहे. आणि येथे प्रमाद करणे म्हणजेच प्रमाद करणे होय, म्हणून "पमादमापज्जति" (प्रमादाला प्राप्त होतो) असे म्हटले आहे. केवळ धुतंग-शुद्धीने युक्त होऊन कम्मट्ठानाचा (कर्मस्थानाचा) अभ्यास न करता, त्याच धुतंग-शुद्धीमुळे आत्म-उत्कर्ष इत्यादींच्या रूपाने प्रवृत्त voire व्हावे, हे दर्शवण्यासाठी "शासनात" (सासने) इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "धुतंगच...पे०... शरण जातो."

59. තෙයෙව පච්චයා. සුට්ඨු කත්වා පටිසඞ්ඛරිත්වා ලද්ධාති ආදරගාරවයොගෙන සක්කච්චං අභිසඞ්ඛරිත්වා දානවසෙන උපනයවසෙන ලද්ධා. වණ්ණභණනන්ති ගුණකිත්තනං. අස්සාති තපස්සිනො.

५९. "तेच प्रत्यय (पच्चय/प्रत्यय)." "चांगल्या प्रकारे तयार करून, संस्कारित करून मिळवलेले" म्हणजे आदर आणि गौरवपूर्वक आदराने संस्कारित करून, दानाच्या रूपाने किंवा जवळ आणून मिळवलेले. "वण्णभणनं" (वर्णभणन) म्हणजे गुणांचे कीर्तन करणे (स्तुती करणे). "अस्स" (त्याचे) म्हणजे तपस्वीचे.

60. වොදාසන්ති බ්‍යාසනං, විභජ්ජනන්ති අත්ථො. තං පනෙත්ථ විභජ්ජනං ද්විධා ඉච්ඡිතන්ති ආහ ‘‘ද්වෙභාගං ආපජ්ජතී’’ති. ද්වෙ භාගෙ කරොති රුච්චනාරුච්චනවසෙන[Pg.19]. ගෙධජාතොති සඤ්ජාතගෙධො. මුච්ඡනං නාම සතිවිප්පවාසෙනෙව හොති, න සතියා සතීති ආහ ‘‘සමුට්ඨස්සතී’’ති. ආදීනවමත්තම්පීති ගධිතාදිභාවෙන පරිභොගෙ ආදීනවමත්තම්පි න පස්සති. මත්තඤ්ඤුතාති පරිභොගෙ මත්තඤ්ඤුතා. පච්චවෙක්ඛණපරිභොගමත්තම්පීති පච්චවෙක්ඛණමත්තෙන පරිභොගම්පි එකවාරං පච්චවෙක්ඛිත්වාපි පරිභුඤ්ජනම්පි න කරොති.

६०. "वोदासं" (वोदास) म्हणजे व्यसन, विभाजन असा अर्थ आहे. आणि येथे ते विभाजन दोन प्रकारे अपेक्षित आहे, म्हणून "द्वेभागं आपज्जति" (दोन भागांना प्राप्त होतो) असे म्हटले आहे. आवडणे आणि न आवडणे यानुसार दोन भाग करतो. "गेधजातो" (गेधजात) म्हणजे ज्याच्यात लोभ उत्पन्न झाला आहे तो. "मुच्छन" (मूर्च्छा) म्हणजे स्मृतीच्या विस्मरणामुळेच होते, स्मृती जागृत असताना नाही, म्हणून "समुट्ठस्सति" (स्मृती गमावतो) असे म्हटले आहे. "आदीनवमत्तम्पि" (दोषमात्रही) म्हणजे आसक्ती इत्यादींमुळे उपभोगातील दोषमात्रही पाहत नाही. "मत्तञ्ञुता" (मत्तज्ञता) म्हणजे उपभोगात प्रमाण जाणणे. "पच्चवेक्खणपरिभोगमत्तम्पि" (प्रत्यावेक्षण-उपभोगमात्रही) म्हणजे केवळ प्रत्यावेक्षण करून उपभोग घेणे, एकदा प्रत्यावेक्षण करूनही उपभोग न घेणे.

61. විචක්කසණ්ඨානාති විපුලතමචක්කසණ්ඨානා. සබ්බස්ස භුඤ්ජනතො අයොකූටසදිසා දන්තා එව දන්තකූටං. අපසාදෙතීති පසාදෙති. අචෙලකාදිවසෙනාති අචෙලකවතාදිවසෙන. ලූඛාජීවින්ති සල්ලෙඛපටිපත්තියා ලූඛජීවිකං.

६१. "विचक्कसंठाना" (विचकसंस्थाना) म्हणजे अत्यंत विशाल चक्राच्या आकाराची. सर्व काही खाऊन टाकण्यामुळे लोखंडाच्या गोळ्यासारखे दात म्हणजेच 'दंतकूट' (दात-कूट). "अपसादेति" (अपसाद करतो) म्हणजे निंदा करतो. "अचेलकादिवसेने" म्हणजे अचेलक (नग्नता) व्रतादींच्या रूपाने. "लूखाजीविंग" (रूक्ष उपजीविका करणारा) म्हणजे सल्लेख-प्रतिपत्तीने (कठोर तपश्चर्येने) रूक्ष उपजीविका करणारा.

62. තපං කරොතීති භාවනාමනසිකාරලක්ඛණං තපං චරති චරන්තො විය හොති. චඞ්කමං ඔතරති භාවනං අනුයුඤ්ජන්තො විය. විහාරඞ්ගණං සම්මජ්ජති වත්තපටිපත්තිං පූරෙන්තො විය.

६२. "तप करतो" (तपं करोति) म्हणजे भावना आणि मनसिकार लक्षण असलेल्या तपाचे आचरण करतो, आचरण करत असल्यासारखा दिसतो. "चङ्कमं ओतरति" (चंक्रमणात उतरतो) म्हणजे भावनेचा अभ्यास करत असल्यासारखा. "विहारङ्गणं सम्मज्जति" (विहाराचे अंगण झाडतो) म्हणजे व्रत-प्रतिपत्ती पूर्ण करत असल्यासारखा.

‘‘ආදස්සයමානො’’ති වා පාඨො.

"आदस्सयमानो" (दर्शवत असताना) असाही पाठ आहे.

කිඤ්චි වජ්ජන්ති කිඤ්චි කායිකං වා වාචසිකං වා දොසං. දිට්ඨිගතන්ති විපරීතදස්සනං. අරුච්චමානන්ති අත්තනො සිද්ධන්තෙ පටික්ඛිත්තභාවෙන අරුච්චමානං. රුච්චති මෙති ‘‘කප්පති මෙ’’ති වදති. අනුජානිතබ්බන්ති තච්ඡාවිපරීතභූතභාවෙන ‘‘එවමෙත’’න්ති අනුජානිතබ්බං. සවනමනොහාරිතාය ‘‘සාධු සුට්ඨූ’’ති අනුමොදිතබ්බං.

"किंचि वज्जं" (काही दोष) म्हणजे कोणताही कायिक (शारीरिक) किंवा वाचिक (वाचेचा) दोष. "दिट्ठिगतं" (दृष्टिगत) म्हणजे विपरीत दर्शन (चुकीचे मत). "अरुच्चमानं" (नापसंत असणारे) म्हणजे स्वतःच्या सिद्धांतात नाकारले गेल्यामुळे नापसंत असणारे. "रुच्चति मे" (मला आवडते) म्हणजे "मला कल्पते (योग्य वाटते)" असे म्हणतो. "अनुजानितब्बं" (अनुमोदन करावे) म्हणजे सत्य आणि अविपरीत अशा वास्तविक रूपाने "हे असेच आहे" असे मान्य करावे. ऐकण्यास मनोहर असल्यामुळे "साधू, सुठू" (फार छान, उत्तम) असे म्हणून अनुमोदन करावे.

63. කුජ්ඣනසීලතාය කොධනො. වුත්තලක්ඛණො උපනාහො එතස්ස අත්ථීති උපනාහී. එවංභූතො ච තංසමඞ්ගී හොතීති ‘‘සමන්නාගතො හොතී’’ති වුත්තං. එස නයො ඉතො පරෙසුපි.

६३. क्रोध करण्याच्या स्वभावामुळे "कोधनो" (क्रोधी). सांगितलेल्या लक्षणांचा उपनाह (वैरभाव) ज्याच्याजवळ आहे तो "उपनाही" (वैर बाळगणारा). आणि अशा प्रकारचा होऊन तो त्याने युक्त होतो, म्हणून "समन्नागतो होति" (युक्त होतो) असे म्हटले आहे. हाच नियम यापुढील शब्दांनाही लागू होतो.

අයං පන විසෙසො – ඉස්සති උසූයතීති උස්සුකී. සඨනං අසන්තගුණසම්භාවනං සඨො, සො එතස්ස අත්ථීති සඨො. සන්තදොසපටිච්ඡාදනසභාවා මායා, මායා එතස්ස අත්ථීති මායාවී. ගරුට්ඨානියානම්පි පණිපාතාකරණලක්ඛණං ථම්භනං ථද්ධං, තමෙත්ථ අත්ථීති ථද්ධො. ගුණෙහි සමානං, අධිකඤ්ච අතික්කමිත්වා නිහීනං කත්වා මඤ්ඤනසීලතාය අතිමානී. අසන්තගුණසම්භාවනත්ථිකතාසඞ්ඛාතා පාපා ලාමකා ඉච්ඡා එතස්සාති පාපිච්ඡො. මිච්ඡා විපරීතා දිට්ඨි එතස්සාති මිච්ඡාදිට්ඨිකො. ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති [Pg.20] (ම. නි. 187, 202, 427; 3.27, 29; උදා. 55; මහානි. 20; නෙත්ති. 58) එවං අත්තනා අත්තාභිනිවිට්ඨතාය සතා දිට්ඨි සන්දිට්ඨි, තමෙව පරාමසතීති සන්දිට්ඨිපරාමාසී. අට්ඨකථායං පන ‘‘සයං දිට්ඨි සන්දිට්ඨී’’ති වත්ථුවසෙන අත්ථො වුත්තො. ආ බාළ්හං විය ධීයතීති ආධානන්ති ආහ ‘‘දළ්හං සුට්ඨු ඨපිත’’න්ති. යථාගහිතං ගාහං පටිනිස්සජ්ජනසීලො පටිනිස්සග්ගී, තප්පටික්ඛෙපෙන දුප්පටිනිස්සග්ගී. පටිසෙධත්ථො හි අයං දු-සද්දො යථා ‘‘දුප්පඤ්ඤො, (ම. නි. 1.449) දුස්සීලො’’ති (අ. නි. 5.213; 10.75; පාරා. 195; ධ. ප. 308) ච.

पण हा विशेष आहे – जो ईर्ष्या करतो, असूया करतो तो 'उस्सुकी' (ईर्ष्याळू). 'सठत्व' म्हणजे नसलेल्या गुणांचे प्रदर्शन करणे, ज्याच्यामध्ये हे आहे तो 'सठ' (ढोंगी). स्वतःचे दोष लपविण्याचा स्वभाव म्हणजे 'माया' (कपट), ज्याच्यामध्ये ही माया आहे तो 'मायावी' (कपटी). आदरणीय व्यक्तींनाही नमन न करण्याचे लक्षण म्हणजे 'थंभन' (ताठरता) म्हणजेच 'थद्ध' (ताठर), ज्याच्यामध्ये हे आहे तो 'थद्ध' (अहंकारी). गुणांनी समान किंवा श्रेष्ठ असलेल्यांना मागे टाकून, त्यांना हीन मानण्याच्या स्वभावामुळे तो 'अतिमानी' (अति-अहंकारी) होय. नसलेल्या गुणांची इच्छा बाळगणे या स्वरूपाची पापी, कनिष्ठ इच्छा ज्याची आहे तो 'पापिच्छ' (पापी इच्छा असलेला). ज्याची 'मिच्छा' (मिथ्या) म्हणजे विपरीत दृष्टी आहे तो 'मिच्छादिट्ठिको' (मिथ्यादृष्टी). "हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे" अशा प्रकारे स्वतःच्याच मताचा अभिनिवेश (आग्रह) धरल्यामुळे जी दृष्टी निर्माण होते ती 'संदिट्ठि' (स्वतःची दृष्टी) होय, आणि तिचाच जो परामर्श घेतो (तिलाच घट्ट धरून ठेवतो) तो 'संदिट्ठिपरामासी' (स्वतःच्या मताला चिकटून राहणारा). अट्ठकथेमध्ये मात्र "स्वतःची दृष्टी हीच संदिट्ठि" असा वस्तूच्या (विषयाच्या) आधारे अर्थ सांगितला आहे. 'आधान' म्हणजे अत्यंत घट्टपणे धारण करणे, म्हणून म्हटले आहे – "दृढपणे, चांगल्या प्रकारे स्थापित केलेले". घेतलेला ग्रह (मत) सोडून देण्याचा स्वभाव असलेला तो 'पटिनिस्सग्गी' (त्याग करणारा), आणि त्याच्या विरोधाने (जो सहजपणे सोडत नाही तो) 'दुप्पटिनिस्सग्गी' (कठिणतेने त्याग करणारा). कारण हा 'दु' शब्द निषेधार्थक आहे, जसे की 'दुप्पञ्ञो' (दुर्बुद्धी) आणि 'दुस्सीलो' (दुःशील).

පරිසුද්ධපපටිකප්පත්තකථාවණ්ණනා

परिसुद्धपपटिकप्पत्तकथावण्णना (परिशुद्ध बाह्यसाल प्राप्त कथेचे स्पष्टीकरण)

64. ඉධ නිග්‍රොධ තපස්සීති යථානුක්කන්තං පුරිමපාළිං නිගමනවසෙන එකදෙසෙන දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘එවං භගවා’’තිආදි. ගහිතලද්ධින්ති ‘‘අචෙලකාදිභාවො සෙය්‍යො, තෙන ච සංසාරසුද්ධි හොතී’’ති එවං ගහිතලද්ධිං. රක්ඛිතං තපන්ති තාය ලද්ධියා සමාදියිත්වා රක්ඛිතං අචෙලකවතාදිතපං. ‘‘සබ්බමෙව සංකිලිට්ඨ’’න්ති ඉමිනා යං වක්ඛති පරිසුද්ධපාළිවණ්ණනායං ‘‘ලූඛතපස්සිනො චෙව ධුතඞ්ගධරස්ස ච වසෙන යොජනා වෙදිතබ්බා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 3.64), තස්ස පරිකප්පිතරූපස්ස ලූඛස්ස තපස්සිනොති අයමෙත්ථ අධිප්පායොති දස්සෙති. ‘‘පරිසුද්ධපාළිදස්සනත්ථ’’න්ති ච ඉමිනා තිත්ථියානං වසෙන පාළි යෙවෙත්ථ ලබ්භති, න පන තදත්ථොති දස්සෙති. වුත්තවිපක්ඛවසෙනාති වුත්තස්ස අත්ථස්ස පටිපක්ඛවසෙන, පටික්ඛෙපවසෙනාති අත්ථො. තස්මිං ඨානෙති හෙතුඅත්ථෙ භුම්මන්ති තස්ස හෙතුඅත්ථෙන කරණවචනෙන අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘එවං සො තෙනා’’තිආදිමාහ. උත්තරි වායමමානොති යථාසමාදින්නෙහි ධුතධම්මෙහි අපරිතුට්ඨො, අපරියොසිතසඞ්කප්පො ච හුත්වා උපරි භාවනානුයොගවසෙන සම්මාවායාමං කරොන්තො.

६४. "इध निग्रोध तपस्सी" (येथे, हे निग्रोध, तपस्वी) याद्वारे पूर्वीच्या पाळी-पाठाचा अनुक्रमाने निष्कर्षाच्या रूपाने एका अंशाने निर्देश केला आहे. म्हणूनच "एवं भगवा" (याप्रमाणे भगवान) इत्यादी म्हटले आहे. 'गहितलद्धिं' (स्वीकारलेले मत) म्हणजे "अचेलकत्व (नग्नता) इत्यादी श्रेष्ठ आहे आणि त्यानेच संसारातून शुद्धी होते" अशा प्रकारे स्वीकारलेले मत. 'रक्खितं तपं' (रक्षण केलेले तप) म्हणजे त्या मतानुसार स्वीकारून रक्षण केलेले अचेलक-व्रत (नग्नता व्रत) इत्यादी तप. "सब्बमेव संकिलिट्ठं" (सर्वच संक्लिष्ट/मलिन आहे) याद्वारे परिशुद्धपाळीच्या स्पष्टीकरणात जे पुढे सांगितले जाईल की, "रूक्ष तपस्वी आणि धुतंगधारी यांच्या संदर्भाने ही योजना समजून घ्यावी", त्या कल्पित रूपातील रूक्ष तपस्वीचाच येथे हा अभिप्राय आहे, असे दर्शविले आहे. आणि "परिसुद्धपाळिदस्सनत्थं" (परिशुद्ध पाळी दर्शवण्यासाठी) याद्वारे तीर्थकांच्या संदर्भाने येथे केवळ पाळी-पाठच प्राप्त होतो, त्याचा अर्थ नाही, असे दर्शविले आहे. 'वुत्तविपक्खवसेना' म्हणजे सांगितलेल्या अर्थाच्या प्रतिपक्ष (विरुद्ध) रूपाने, म्हणजेच निषेध करण्याच्या रूपाने असा अर्थ आहे. 'तस्मिं ठाने' (त्या ठिकाणी) येथे सप्तमी विभक्ती हेतूच्या अर्थात आहे, त्याचा हेतू अर्थातील तृतीया विभक्तीने (करण वाचनाने) अर्थ दर्शवताना "एवं सो तेन" (याप्रमाणे तो त्याच्याद्वारे) इत्यादी म्हटले आहे. 'उत्तरी वायममानो' (अधिक प्रयत्न करणारा) म्हणजे स्वीकारलेल्या धुतधम्मांनी असंतुष्ट राहून आणि अपूर्ण संकल्प असलेला होऊन, वरच्या पातळीवर भावनेच्या अभ्यासासाठी सम्यक् व्यायाम (प्रयत्न) करणारा.

69. ඉතො පරන්ති ඉතො යථාවුත්තනයතො පරං. අග්ගභාවං වා සාරභාවං වාති තපොජිගුච්ඡාය අග්ගභාවං වා සාරභාවං වා අජානන්තො. ‘‘අයමෙවස්ස අග්ගභාවො සාරභාවො’’ති මඤ්ඤමානො ‘‘අග්ගප්පත්තා, සාරප්පත්තා චා’’ති ආහ.

६९. 'इतो परं' (यानंतर) म्हणजे वर सांगितलेल्या पद्धतीपेक्षा पुढे. 'अग्गभावं वा सारभावं वा' (श्रेष्ठत्व किंवा सारत्व) म्हणजे तपो-जिगुप्सेचे (तपस्वी घृणेचे) श्रेष्ठत्व किंवा सारत्व न जाणता. "हाच याचा श्रेष्ठ भाव आणि सार भाव आहे" असे मानून "अग्गपत्ता, सारपत्ता च" (श्रेष्ठत्वाला प्राप्त आणि सारत्वाला प्राप्त) असे म्हटले आहे.

පරිසුද්ධතචප්පත්තාදිකථාවණ්ණනා

परिसुद्धतचप्पत्तादिकथावण्णना (परिशुद्ध त्वचा-प्राप्त इत्यादी कथेचे स्पष्टीकरण)

70. යමනං [Pg.21] සංයමනං යාමො, හිංසාදීනං අකරණවසෙන චතුබ්බිධො යාමොව චාතුයාමො, සො එව සංවරො, තෙන සංවුතො ගුත්තසබ්බද්වාරො චාතුයාමසංවරසංවුතො. තෙනාහ ‘‘චතුබ්බිධෙන සංවරෙන පිහිතො’’ති. අතිපාතනං හිංසනන්ති ආහ ‘‘පාණං න හනතී’’ති. ලොභචිත්තෙන භාවිතං සම්භාවිතන්ති කත්වා භාවිතං නාම පඤ්ච කාමගුණා. අයඤ්ච තෙසු තෙසංයෙව සමුදාචාරො මග්ගොට්ඨාපකං වියාති ආහ ‘‘තෙසං සඤ්ඤායා’’ති.

७०. नियमन करणे किंवा संयम राखणे म्हणजे 'याम' होय. हिंसेचे अकरण (न करणे) इत्यादींच्या रूपाने चार प्रकारचा याम म्हणजेच 'चातुयाम' (चार प्रकारचे संयम) होय. तोच संवर (संयम) आहे, आणि त्या संवराने युक्त असलेला, सर्व इंद्रियद्वारे सुरक्षित ठेवलेला तो 'चातुयामसंवरसंवृत' होय. म्हणूनच "चार प्रकारच्या संवराने आच्छादित (सुरक्षित)" असे म्हटले आहे. 'अतिपातन' म्हणजे हिंसा करणे, म्हणून "प्राण्याची हत्या करत नाही" असे म्हटले आहे. लोभयुक्त चित्ताने वाढवलेले किंवा संवर्धित केलेले म्हणजे 'भावित' होय, आणि 'भावित' म्हणजे पाच कामगुण (पंचकामगुण) होत. आणि त्यांचा त्यांच्यामध्येच होणारा व्यवहार हा मार्गावर प्रवृत्त करणाऱ्यासारखा असतो, म्हणून "त्यांच्या संज्ञेसाठी" असे म्हटले आहे.

එතන්ති අභිහරණං, හීනාය අනාවත්තනඤ්ච. තෙනාහ ‘‘සො අභිහරතීති ආදිලක්ඛණ’’න්ති. අභිහරතීති අභිබුද්ධිං නෙති. තෙනාහ ‘‘උපරූපරි වඩ්ඪෙතී’’ති. චක්කවත්තිනාපි පබ්බජිතස්ස අභිවාදනාදි කරීයතෙවාති පබ්බජ්ජා සෙට්ඨා ගුණවිසෙසයොගතො, දොසවිරහිතතො ච, යතො සා පණ්ඩිතපඤ්ඤත්තා වුත්තා. ගිහිභාවො පන නිහීනො තදුභයාභාවතොති ආහ ‘‘හීනාය ගිහිභාවත්ථායා’’ති.

'एतं' म्हणजे पुढे नेणे (अभिवृद्धी करणे) आणि हीन (गृहस्थ) अवस्थेकडे परत न जाणे. म्हणूनच "तो पुढे नेतो इत्यादी लक्षण" असे म्हटले आहे. 'अभिहरति' म्हणजे अभिवृद्धीकडे नेणे. म्हणूनच "उत्तरोत्तर वाढवतो" असे म्हटले आहे. चक्रवर्ती राजाकडूनही प्रव्रजित (दीक्षित) व्यक्तीला अभिवादन इत्यादी केले जाते, कारण प्रव्रज्या ही विशेष गुणांच्या योगाने आणि दोषांच्या अभावामुळे श्रेष्ठ आहे, म्हणूनच तिला पंडितांनी प्रज्ञप्त केलेली (सांगितलेली) म्हटले आहे. परंतु गृहस्थभाव हा त्या दोन्हीच्या (गुणविशेष आणि दोषविरहितता) अभावामुळे हीन आहे, म्हणूनच "हीन अशा गृहस्थभावासाठी" असे म्हटले आहे.

71. තචප්පත්තාති තචං පත්තා, තචසදිසා හොතීති අත්ථො.

७१. 'तचप्पत्ता' म्हणजे त्वचेला प्राप्त झालेली, म्हणजेच त्वचेसारखी असते असा अर्थ आहे.

74. තිත්ථියානං වසෙනාති තිත්ථියානං සමයවසෙන. නෙසන්ති තිත්ථියානං. තන්ති දිබ්බචක්ඛුං. සීලසම්පදාති සබ්බාකාරසම්පන්නං චතුපාරිසුද්ධිසීලං. තචසාරසම්පත්තිතොති තචතපොජිගුච්ඡායාසාරසම්පත්තිතො. විසෙසභාවන්ති විසෙසසභාවං.

७४. 'तित्थियानं वसेन' म्हणजे तीर्थकांच्या सिद्धांतानुसार (मतानुसार). 'नेसं' म्हणजे तीर्थकांचे. 'तं' म्हणजे दिव्यचक्षू. 'सीलसंपदा' म्हणजे सर्व प्रकारे संपन्न असलेले चतुपारिसुद्धिशील (चार प्रकारची परिशुद्ध शील). 'तचसारसंपत्तितो' म्हणजे त्वचा-तपो-जिगुप्सेच्या सार-संपत्तीमुळे. 'विसेसभावं' म्हणजे विशेष स्वभाव.

අචෙලකපාළිමත්තම්පීති අචෙලකපාළිආගතත්ථමත්තම්පි නත්ථි, තස්මා මයං අනස්සාම විනට්ඨාති අත්ථො. අ-කාරො වා නිපාතමත්තං, නස්සාමාති විනස්සාම. කුතො පරිසුද්ධපාළීති කුතො එව අම්හෙසු පරිසුද්ධපාළිආගතපටිපත්ති. එස නයො සෙසෙසුපි. සුතිවසෙනාපීති සොතපථාගමනමත්තෙනාපි න ජානාම.

'अचेलकपाळिमत्तम्पि' म्हणजे अचेलक-पाळीमध्ये आलेल्या अर्थाचा लवलेशही नाही, म्हणून "आम्ही नष्ट झालो, आमचा विनाश झाला" असा अर्थ आहे. किंवा 'अ' कार हा केवळ निपात आहे, 'नस्साम' म्हणजे आमचा विनाश होतो. "कुतो परिसुद्धपाळी" (परिशुद्ध पाळी कोठून असणार?) म्हणजे आमच्यामध्ये परिशुद्ध पाळीमध्ये आलेली प्रतिपत्ती (आचरण) कोठून असणार? हाच नियम उर्वरित बाबतीतही लागू होतो. 'सुतिवसेनापि' म्हणजे केवळ कानावर पडण्याच्या (ऐकण्याच्या) मार्गानेही आम्ही जाणत नाही.

නිග්‍රොධස්සපජ්ඣායනවණ්ණනා

निग्रोधाच्या पश्चात्तापाचे स्पष्टीकरण

75. අස්සාති [Pg.22] සන්ධානස්ස ගහපතිස්ස. කක්ඛළන්ති ඵරුසං. දුරාසදවචනන්ති අවත්තබ්බවචනං. යස්මා ඵරුසවචනං යං උද්දිස්ස පයුත්තං, තස්මිං ඛමාපිතෙ ඛමාපකස්ස පටිපාකතිකං හොති, තස්මා ‘‘අයං මයී’’තිආදි වුත්තං.

७५. 'अस्स' म्हणजे संधान गृहपतीचे. 'कक्खळं' म्हणजे कठोर (परुष). 'दुरासदवचनं' म्हणजे न बोलण्यासारखे (अपमानकारक) वचन. कारण ज्याच्या उद्देशाने कठोर वचन वापरले गेले आहे, त्याची क्षमा मागितल्यावर क्षमा मागणाऱ्याची स्थिती पूर्ववत (सामान्य) होते, म्हणूनच "अयं मयि" (हा माझ्यावर) इत्यादी म्हटले आहे.

76. බොධත්ථාය ධම්මං දෙසෙති, න අත්තනො බුද්ධභාවඝොසනත්ථාය. වාදත්ථායාති පරවාදභඤ්ජනවාදත්ථාය. රාගාදිසමනත්ථාය ධම්මං දෙසෙති, න අන්තෙවාසිකම්‍යතාය. ඔඝනිත්ථරණත්ථායාති චතුරොඝනිත්ථරණත්ථාය ධම්මං දෙසෙති සබ්බසො ඔරපාරාතිණ්ණමාවහත්තා දෙසනාය. සබ්බකිලෙසපරිනිබ්බානත්ථාය ධම්මං දෙසෙති කිලෙසානං ලෙසෙනපි දෙසනාය අපරාමට්ඨභාවතො.

७६. (भगवान) बोधीसाठी (ज्ञानासाठी) धम्माचा उपदेश करतात, स्वतःच्या बुद्धत्वाच्या घोषणेसाठी नाही. 'वादत्थाय' म्हणजे परवादाचे (इतर मतांचे) खंडन करण्याच्या वादासाठी. राग (आसक्ती) इत्यादींच्या शमनासाठी धम्माचा उपदेश करतात, शिष्यांच्या प्राप्तीसाठी (अनुयायी बनवण्यासाठी) नाही. 'ओघनित्थरणत्थाय' म्हणजे चार ओघांतून (भवसागरातून) पार होण्यासाठी धम्माचा उपदेश करतात, कारण हा उपदेश सर्व प्रकारे या तीरावरून त्या तीरावर नेणारा आहे. सर्व क्लेशांच्या परिनिर्वाणासाठी धम्माचा उपदेश करतात, कारण या उपदेशात क्लेशांचा लवलेशही स्पर्श करत नाही.

බ්‍රහ්මචරියපරියොසානාදිවණ්ණනා

ब्रह्मचर्य-परियोसान (ब्रह्मचर्याची समाप्ती/ध्येय) इत्यादींचे स्पष्टीकरण

77. ඉදං සබ්බම්පීති සත්තවස්සතො පට්ඨාය යාව ‘‘සත්තාහ’’න්ති පදං, ඉදං සබ්බම්පි වචනං. අසඨො පන අමායාවී උජුජාතිකො තික්ඛපඤ්ඤො උග්ඝටිතඤ්ඤූති අධිප්පායො. සො හි තංමුහුත්තෙනෙව අරහත්තං පත්තුං සක්ඛිස්සතීති. වඞ්කවඞ්කොති කායවඞ්කාදීහිපි වඞ්කෙහි වඞ්කො ජිම්හො කුටිලො. ‘‘සඨං පනාහං අනුසාසිතුං න සක්කොමී’’ති න ඉදං භගවා කිලාසුභාවෙනෙව වදති, අථ ඛො තස්ස අභාජනභාවෙනෙව.

७७. "हे सर्वही" म्हणजे सात वर्षांपासून घेऊन "सात दिवस" या पदापर्यंत, हे सर्वच वचन आहे. "अशठ (कपट नसलेला), माया नसलेला (अमायी), सरळ स्वभावाचा (ऋजुजातिक), तीक्ष्ण प्रज्ञेचा आणि उग्घटितञ्ञू (थोडक्यात सांगताच समजणारा)" असा अभिप्राय आहे. कारण तो त्याच क्षणी अर्हत्त्व प्राप्त करण्यास समर्थ होईल. "वंकवंक" (अतिशय वाकडा) म्हणजे काय-वक्रता (शारीरिक वाकडेपणा) इत्यादी वक्रतेने वाकडा, कुटिल, कपटी. "मी शठ (कपटी) माणसाला उपदेश करण्यास असमर्थ आहे," असे भगवान आळसामुळे म्हणत नाहीत, तर तो उपदेशासाठी अपात्र (अभाजन) असल्यामुळेच असे म्हणतात।

78. පකතියා ආචරියොති යො එව තුම්හාකං ඉතො පුබ්බෙ පකතියා ආචරියො අහොසි, සො එව ඉදානිපි පුබ්බාචිණ්ණවසෙන ආචරියො හොතු, න මයං තුම්හෙ අන්තෙවාසිකෙ කාතුකාමාති අධිප්පායො. න මයං තුම්හාකං උද්දෙසෙන අත්ථිකා, ධම්මතන්ති මෙව පන තුම්හෙ ඤාපෙතුකාමම්හාති අධිප්පායො. ආජීවතොති ජීවිකාය වුත්තිතො. අකුසලාති කොට්ඨාසං පත්තාති අකුසලාති තං තං කොට්ඨාසතංයෙව උපගතා. කිලෙසදරථසම්පයුත්තාති කිලෙසදරථසහිතා තංසම්බන්ධනතො. ජාතිජරාමරණානං හිතාති ජාතිජරාමරණියා. සංකිලෙසො එත්ථ අත්ථි, සංකිලෙසෙ වා නියුත්තාති සංකිලෙසිකා. වොදානං වුච්චති විසුද්ධි, තස්ස පච්චයභූතත්තා වොදානියා. තථාභූතා චෙතෙ වොදාපෙන්තීති ආහ ‘‘සත්තෙ වොදාපෙන්තී’’ති. සිඛාප්පත්තා පඤ්ඤාය පාරිපූරිවෙපුල්ලතා මග්ගඵලවසෙනෙව ඉච්ඡිතබ්බාති [Pg.23] ආහ ‘‘මග්ගපඤ්ඤා…පෙ… වෙපුල්ලත’’න්ති. උභොපි වා එතානි පාරිපූරිවෙපුල්ලානි. යා හි තස්ස පාරිපූරී, සා එව වෙපුල්ලතාති. තතොති සංකිලෙසධම්මප්පහානවොදානධම්මාභිබුද්ධිහෙතු.

७८. "स्वभावाने आचार्य" म्हणजे जो तुमचा यापूर्वी स्वाभाविकपणे आचार्य होता, तोच आताही पूर्वीच्या आचरणानुसार आचार्य राहो, आम्हाला तुम्हाला अंतेवासी (शिष्य) बनवण्याची इच्छा नाही, असा अभिप्राय आहे. "आम्हाला तुमच्या उद्देशाची गरज नाही, तर केवळ धम्मतंतू (धर्माचा नियम) तुम्हाला समजावून सांगण्याची आमची इच्छा आहे," असा अभिप्राय आहे. "आजीव" म्हणजे उपजीविकेच्या साधनावरून. "अकुशल" म्हणजे त्या त्या भागात गेलेले, अकुशल म्हणजे त्या त्या भागालाच प्राप्त झालेले. "किलेसदरथसंपयुत्त" म्हणजे क्लेशांच्या परिदाहाने (दरथ) युक्त, त्याच्या संबंधामुळे. "जाती, जरा आणि मरणासाठी हितकारक" म्हणजे जाती-जरा-मरणाशी संबंधित. "संकिलेसिका" म्हणजे ज्यात संक्लेश (अशुद्धी) आहे किंवा जे संक्लेशात नियुक्त आहे. "वोदान" म्हणजे विशुद्धी म्हटले जाते, त्याचे कारण असल्यामुळे "वोदानीय" (विशुद्धीकारक). आणि अशा प्रकारचे हे प्राण्यांना शुद्ध करतात, म्हणून "प्राण्यांना शुद्ध करतात" असे म्हटले आहे. प्रज्ञेची शिखरप्राप्ती, परिपूर्णता आणि विपुलता ही मार्ग-फलाच्या द्वारेच इच्छिली पाहिजे, म्हणून "मार्गप्रज्ञा...पे... विपुलता" असे म्हटले आहे. किंवा हे दोन्ही परिपूर्णता आणि विपुलता आहेत. जी त्याची परिपूर्णता आहे, तीच विपुलता आहे. "त्यामुळे" म्हणजे संक्लेशधर्माचा प्रहाण (त्याग) आणि वोदानधर्माच्या (विशुद्धीधर्माच्या) वृद्धीच्या हेतूने।

79. ‘‘යථා මාරෙනා’’ති නයිදං නිදස්සනවසෙන වුත්තං, අථ ඛො තථාභාවකථනමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘මාරො කිරා’’තිආදි වුත්තං. අථාති මාරෙන තෙසං පරියුට්ඨානප්පත්තිතො පච්ඡා අඤ්ඤාසීති යොජනා. කස්මා පන භගවා පගෙව න අඤ්ඤාසීති? අනාවජ්ජිතත්තා. මාරං පටිබාහිත්වාති මාරෙන තෙසු කතං පරියුට්ඨානං විධමෙත්වා, න තෙසං සති පයොජනෙ බුද්ධානං දුක්කරං. සොති මග්ගඵලුප්පත්තිහෙතු. තෙසං පරිබ්බාජකානං.

७९. "जसे माराने" हे केवळ उदाहरणादाखल म्हटलेले नाही, तर तशा प्रकारची स्थिती सांगण्यासाठीच "मार म्हणे" इत्यादी म्हटले आहे. "त्यानंतर" म्हणजे माराने त्यांच्यावर ताबा मिळवल्यानंतर (परियुत्थान प्राप्त झाल्यानंतर) जाणले, अशी योजना आहे. पण भगवंतांनी आधीच का जाणले नाही? आवर्जन न केल्यामुळे (लक्ष न दिल्यामुळे). "माराला दूर सारून" म्हणजे माराने त्यांच्यावर केलेले परियुत्थान (ताबा) नष्ट करून; गरज असताना बुद्धांसाठी काहीही दुष्कर नसते. "तो" म्हणजे मार्ग आणि फल उत्पत्तीचा हेतू. "त्यांच्या" म्हणजे त्या परिव्राजकांच्या।

ඵුට්ඨාති පරියුට්ඨානවසෙන ඵුට්ඨා. යත්‍රාති නිද්ධාරණෙ භුම්මන්ති ආහ ‘‘යෙසූ’’ති. අඤ්ඤාණත්ථන්ති ආජානනත්ථං, උපසග්ගමත්තඤ්චෙත්ථ ආ-කාරොති ආහ ‘‘ජානනත්ථ’’න්ති, වීමංසනත්ථන්ති අත්ථො. චිත්තං නුප්පන්නන්ති ‘‘ජානාම තාවස්ස ධම්ම’’න්ති ආජානනත්ථං ‘‘බ්‍රහ්මචරියං චරිස්සාමා’’ති එකස්මිං දිවසෙ එකවාරම්පි තෙසං චිත්තං නුප්පන්නං. සත්තාහො පන වුච්චමානො එතෙසං කිං කරිස්සතීති යොජනා. සත්තාහං පූරෙතුන්ති සත්තාහං බ්‍රහ්මචරියං පූරෙතුං, බ්‍රහ්මචරියවසෙන වා සත්තාහං පූරෙතුන්ති අත්ථො. පරවාදභින්දනන්ති පරවාදමද්දනං. සකවාදසමුස්සාපනන්ති සකවාදපග්ගණ්හනං. වාසනායාති සච්චසම්පටිවෙධවාසනාය. නෙසන්ති ච පකරණවසෙන වුත්තං. තදඤ්ඤෙසම්පි හි භගවතො සම්මුඛා, පරම්පරාය ච දෙවමනුස්සානං සුණන්තානං වාසනාය පච්චයො එවාති. යං පනෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.

"स्पर्श केला" (फुट्ठा) म्हणजे परियुत्थानाच्या (ताबा मिळवण्याच्या) रूपाने स्पर्श केला. "जिथे" (यत्र) हे निर्धारण अर्थातील सप्तमी विभक्ती आहे, म्हणून "ज्यांच्यामध्ये" (येसु) असे म्हटले आहे. "अञ्ञाणत्थं" म्हणजे जाणण्यासाठी (आजाणनत्थं), आणि येथे 'आ' हा केवळ उपसर्ग आहे, म्हणून "जाणण्यासाठी" (जाणनत्थं) असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ 'परीक्षण करण्यासाठी' असा आहे. "चित्त उत्पन्न झाले नाही" म्हणजे "आधी आपण त्यांचा धर्म जाणून घेऊ या" अशा प्रकारे जाणण्यासाठी किंवा "आम्ही ब्रह्मचर्य पाळू" असे एका दिवसात एकदाही त्यांच्या मनात चित्त उत्पन्न झाले नाही. मग "सात दिवस" असे म्हटले असता त्यांचे काय करणार? अशी योजना आहे. "सात दिवस पूर्ण करण्यासाठी" म्हणजे सात दिवस ब्रह्मचर्य पूर्ण करण्यासाठी, किंवा ब्रह्मचर्याच्या रूपाने सात दिवस पूर्ण करण्यासाठी, असा अर्थ आहे. "परवाद-भिंदन" म्हणजे परवादाचे (इतर मतांचे) मर्दन करणे. "सकवाद-समुस्सापन" म्हणजे स्ववादाचे (स्वतःच्या मताचे) समर्थन करणे. "वासनेसाठी" म्हणजे सत्य-प्रतिवेधाच्या (सत्य साक्षात्काराच्या) वासनेसाठी (संस्कारासाठी). "त्यांच्यासाठी" हे प्रकरणाच्या वशाने म्हटले आहे. कारण भगवंतांच्या समोर किंवा परंपरेने ऐकणाऱ्या इतरही देव आणि मनुष्यांच्या वासनेसाठी (संस्कारासाठी) तो प्रत्यय (कारण) ठरतो. आणि येथे ज्याचा अर्थ स्पष्ट केलेला नाही, तो सहज समजण्यासारखाच आहे।

උදුම්බරිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

उदुम्बरिकसुत्त-वर्णनेचे लीनत्थप्पकासन (गूढार्थ-प्रकाशन)।

3. චක්කවත්තිසුත්තවණ්ණනා

३. चक्कवत्तिसुत्त-वर्णना (चक्रवर्तीसुत्त-वर्णना)।

අත්තදීපසරණතාවණ්ණනා

अत्तदीपसरणता-वर्णना (स्वतःलाच दीप व शरण बनवण्याची वर्णना)।

80. උත්තානං [Pg.24] වුච්චති පාකටං, තප්පටික්ඛෙපෙන අනුත්තානං අපාකටං, පටිච්ඡන්නං, අපචුරං, දුවිඤ්ඤෙය්‍යඤ්ච. අනුත්තානානං පදානං වණ්ණනා අනුත්තානපදවණ්ණනා. උත්තානපදවණ්ණනාය පයොජනාභාවතො අනුත්තානග්ගහණං. ‘‘මාතුලා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමො එකො රුක්ඛො, තස්සා ආසන්නප්පදෙසෙ මාපිතත්තා නගරම්පි ‘‘මාතුලා’’ ත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. තෙන වුත්තං ‘‘මාතුලායන්ති එවං නාමකෙ නගරෙ’’ති. අවිදූරෙති තස්ස නගරස්ස අවිදූරෙ.

८०. "उत्तान" म्हणजे प्रकट (स्पष्ट), त्याच्या विरुद्ध "अनुत्तान" म्हणजे अप्रकट (अस्पष्ट), झाकलेले, दुर्मिळ आणि समजण्यास कठीण. अस्पष्ट पदांची वर्णना म्हणजे "अनुत्तानपदवर्णना". स्पष्ट पदांच्या वर्णनेची आवश्यकता नसल्यामुळे "अनुत्तान" शब्दाचे ग्रहण केले आहे. "मातुला" हे स्त्रीलिंगी रूपाने नाव मिळालेला एक वृक्ष आहे, त्याच्या जवळच्या प्रदेशात वसविल्यामुळे नगरालाही "मातुला" असेच ओळखले जात असे. म्हणूनच "मातुला नावाच्या नगरात" असे म्हटले आहे. "जवळच" (अविदूरे) म्हणजे त्या नगराच्या जवळच।

කාමඤ්චෙත්ථ සුත්තෙ ‘‘භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ, රාජා දළ්හනෙමි නාම අහොසී’’තිආදිනා අතීතවංසදීපිකා කථා ආදිතො පට්ඨාය ආගතා, ‘‘අඩ්ඪතෙය්‍යවස්සසතායුකානං මනුස්සානං වස්සසතායුකා පුත්තා භවිස්සන්තී’’තිආදිනා පන සවිසෙසං අනාගතත්ථපටිසංයුත්තා කථා ආගතාති වුත්තං ‘‘අනාගතවංසදීපිකාය සුත්තන්තකථායා’’ති. අනාගතත්ථදීපනඤ්හි අච්ඡරියං, තත්ථාපි අනාගතස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස පටිපත්තිකිත්තනං අච්ඡරියතමං. සමාගමෙනාති සන්නිපාතෙන.

जरी या सूत्तात "भिक्षूंनो, पूर्वी दळहनेमी नावाचा राजा होता" इत्यादी शब्दांनी भूतकाळातील वंशाचा प्रकाश टाकणारी कथा सुरुवातीपासून आली आहे, तरीही "अडीचशे वर्षांचे आयुष्य असलेल्या मनुष्यांचे शंभर वर्षांचे आयुष्य असलेले पुत्र होतील" इत्यादी शब्दांनी विशेषतः भविष्यकाळाशी संबंधित कथा आली आहे, म्हणून "भविष्यकाळातील वंशाचा प्रकाश टाकणारी सूत्तकथा" असे म्हटले आहे. कारण भविष्यकाळातील गोष्टींचे प्रकाशन करणे हे आश्चर्यकारक आहे, आणि त्यातही भविष्यातील सम्यक्संबुद्धांच्या प्रतिपदेचे (आचरणाचे) कीर्तन करणे हे अत्यंत आश्चर्यकारक आहे. "समागमाने" म्हणजे एकत्र येण्याने (सभेने)।

‘‘භත්තග්ගං අමනාප’’න්තිආදි කෙවලං තෙසං පරිවිතක්කමත්තං. අමනාපන්ති අමනුඤ්ඤං. බුද්ධෙසු කතො අප්පකොපි අපරාධො අප්පකො කාරො විය ගරුතරවිපාකොති ආහ ‘‘බුද්ධෙහි සද්ධිං…පෙ… සදිසං හොතී’’ති. තත්‍රාති තස්මිං මාතුලනගරස්ස සමීපෙ, තස්සං වා පරිසායං.

"भोजनगृह अप्रिय आहे" इत्यादी केवळ त्यांचा विचार मात्र आहे. "अमनाप" म्हणजे अप्रिय (अमनोज्ञ). बुद्धांच्या बाबतीत केलेला लहानसा अपराधही, लहानशा सत्काराप्रमाणेच अत्यंत गंभीर विपाकाचा (परिणामाचा) असतो, म्हणून "बुद्धांच्या सोबत...पे... समान असतो" असे म्हटले आहे. "तेथे" (तत्र) म्हणजे त्या मातुला नगराच्या जवळ, किंवा त्या परिषदेमध्ये।

අත්තදීපාති එත්ථ කාමං යො පරො න හොති, සො අත්තාති සසන්තානො ‘‘අත්තා’’ති වුච්චති, හිතසුඛෙසිභාවෙන පන අත්තනිබ්බිසෙසත්තා ධම්මො ඉධ ‘‘අත්තා’’ති අධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘අත්තා නාම ලොකියලොකුත්තරො ධම්මො’’ති. ද්විධා ආපො ගතො එත්ථාති දීපො, ඔඝෙන අනජ්ඣොත්ථතො භූමිභාගො. ඉධ පන කාමොඝාදීහි අනජ්ඣොත්ථරණීයත්තා දීපො වියාති දීපො, අත්තා දීපො පතිට්ඨා එතෙසන්ති අත්තදීපා. තෙනාහ ‘‘අත්තානං දීප’’න්තිආදි. දීපභාවො චෙත්ථ පටිසරණතාති ආහ ‘‘ඉදං තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. අඤ්ඤසරණපටික්ඛෙපවචනන්ති අඤ්ඤසරණභාවපටික්ඛෙපවචනං. ඉදඤ්හි න අඤ්ඤං සරණං කත්වා [Pg.25] විහරණස්සෙව පටික්ඛෙපවචනං, අථ ඛො අඤ්ඤස්ස සරණසභාවස්සෙව පටික්ඛෙපවචනං තප්පටික්ඛෙපෙ ච තෙන ඉතරස්සාපි පටික්ඛෙපසිද්ධිතො. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. ඉදානි තමෙවත්ථං සුත්තන්තරෙන සාධෙතුං ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදි. යදි එත්ථ පාකතිකො අත්තා ඉච්ඡිතො, කථං තස්ස දීපසරණභාවො, තස්මා අධිප්පායිකො එත්ථ අත්තා භවෙය්‍යාති පුච්ඡති ‘‘කො පනෙත්ථ අත්තා නාමා’’ති. ඉතරො යථාධිප්පෙතං අත්තානං දස්සෙන්තො ‘‘ලොකියලොකුත්තරො ධම්මො’’ති. දුතියවාරොපි පඨමවාරස්සෙව පරියායභාවෙන දෙසිතොති දස්සෙතුං ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං.

"अत्तदीपा" (आत्मदीप) यामध्ये खरोखर जो दुसरा नाही, तो स्वतःचा संतान (प्रवाह) "अत्ता" (स्वतः) म्हटला जातो, परंतु हित आणि सुखाची इच्छा करण्याच्या भावनेने स्वतःपेक्षा भिन्न नसल्यामुळे येथे "धम्म" यालाच "अत्ता" असे अभिप्रेत धरले आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे - "अत्ता म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर धम्म होय." ज्याच्या दोन्ही बाजूंनी पाणी वाहून गेले आहे तो "दीप" (बेट) होय, जो महापुराने (ओघाने) व्यापला जात नाही असा भूभाग. परंतु येथे काम-ओघ इत्यादींनी व्यापला न जाऊ शकणारा असल्यामुळे बेटासारखा असणारा तो "दीप" होय. स्वतःच ज्यांचा दीप (आश्रय) आणि प्रतिष्ठा आहे, ते "अत्तदीपा" होत. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे - "अत्ताला (स्वतःला) दीप बनवा" इत्यादी. येथे दीप असणे म्हणजेच शरण जाणे होय, म्हणून म्हटले आहे - "हे त्याचेच समानार्थी रूप आहे." "अञ्ञसरणपटिक्खेपवचनं" म्हणजे दुसऱ्याच्या शरण जाण्याच्या भावाचा निषेध करणारे वचन. कारण हे केवळ दुसऱ्याला शरण जाऊन विहरण्याचाच निषेध करणारे वचन नाही, तर दुसऱ्याच्या शरण जाण्याच्या स्वभावाचाच निषेध करणारे वचन आहे, आणि त्याचा निषेध केल्याने इतर गोष्टींचाही निषेध सिद्ध होतो. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे - "न ही" (नाहीच) इत्यादी. आता तोच अर्थ दुसऱ्या सूत्ताद्वारे सिद्ध करण्यासाठी "वृत्तम्पि चेतं" (असेही म्हटले आहे) इत्यादी आले आहे. जर येथे सामान्य "अत्ता" अभिप्रेत असेल, तर त्याचे दीप आणि शरण असणे कसे शक्य आहे? म्हणून येथे अभिप्रेत असलेला "अत्ता" कोणता असावा, असे विचारण्यासाठी "को पनेत्थ अत्ता नामा" (येथे अत्ता म्हणजे नेमके काय?) असे विचारले आहे. दुसऱ्याने अभिप्रेत असलेला अत्ता दर्शवताना "लौकिक आणि लोकोत्तर धम्म" असे म्हटले आहे. दुसरी आवृत्ती देखील पहिल्या आवृत्तीचाच पर्याय म्हणून उपदेशिली आहे, हे दर्शवण्यासाठी "तेनाहा" (म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे) इत्यादी म्हटले आहे.

ගොචරෙති භික්ඛූනං ගොචරට්ඨානභූතෙ. තෙනාහ ‘‘චරිතුං යුත්තට්ඨානෙ’’ති. සකෙති කථං පනායං භික්ඛූනං සකොති ආහ ‘‘පෙත්තිකෙ විසයෙ’’ති. පිතිතො සම්මාසම්බුද්ධතො ආගතත්තා ‘‘අයං තුම්හාකං ගොචරො’’ති තෙන උද්දිට්ඨත්තා පෙත්තිකෙ විසයෙති. චරන්තන්ති සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘අයමෙවත්ථො’’ති, චරන්තානන්ති ච අත්ථො, තෙනායං විභත්තිවිපල්ලාසෙනපි වචනවිපල්ලාසෙනපීති දස්සෙති. කිලෙසමාරස්ස ඔතාරාලාභෙනෙව ඉතරමාරානම්පි ඔතාරාලාභො වෙදිතබ්බො. අයං පනත්ථොති ගොචරෙ චරණං සන්ධායාහ, වත්ථු පන බ්‍යතිරෙකමුඛෙන ආගතං.

"गोचरे" म्हणजे भिक्खूंच्या गोचरस्थान (विहार करण्याचे स्थान) असलेल्या ठिकाणी. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे - "विहार करण्यास योग्य ठिकाणी". "सके" (स्वतःच्या) म्हणजे हा भिक्खूंचा स्वतःचा कसा? म्हणून म्हटले आहे - "पैतृक विषयात" (वडिलोपार्जित क्षेत्रात). पिता असलेल्या सम्यक्संबुद्धांकडून आल्यामुळे आणि त्यांनी "हा तुमचा गोचर (विहारमार्ग) आहे" असे निर्दिष्ट केल्यामुळे "पैतृक विषयात" असे म्हटले आहे. "चरन्तं" (विहार करणाऱ्याला) हे षष्ठीच्या अर्थात द्वितीयेचे वचन आहे, म्हणून म्हटले आहे - "हाच अर्थ आहे", आणि "विहार करणाऱ्यांचा" असाही अर्थ आहे. याद्वारे विभक्तीच्या विपर्यासाने आणि वचनाच्या विपर्यासाने देखील हा अर्थ दर्शविला आहे. क्लेशमाराला प्रवेश न मिळाल्यामुळे इतर मारांनाही प्रवेश न मिळणे समजावे. "हा अर्थ आहे" हे गोचरामध्ये विहार करण्याच्या संदर्भात म्हटले आहे, परंतु मूळ कथा व्यतिरेक पद्धतीने (नकारात्मक उदाहरणाने) आली आहे.

සකුණෙ හන්තීති සකුණග්ඝි, මහාසෙනසකුණො. අජ්ඣප්පත්තාති අභිභවනවසෙන පත්තා උපගතා. න ම්‍යායන්ති මෙ අයං සකුණග්ඝි නාලං අභවිස්ස. නඞ්ගලකට්ඨකරණන්ති නඞ්ගලෙන කසිතප්පදෙසො. ලෙඩ්ඩුට්ඨානන්ති ලෙඩ්ඩූනං උට්ඨපිතට්ඨානං. සකෙ බලෙති අත්තනො බලහෙතු. අපත්ථද්ධාති අවගාළ්හත්ථම්භා සඤ්ජාතත්ථම්භා. අස්සරමානාති අව්හායන්තී.

"सकुणे हन्ती" (पक्ष्यांना मारणारा) म्हणजे "सकुणग्घी" (शिकारी पक्षी/ससाणा), जो मोठ्या सैन्यासारखा पक्षी आहे. "अज्झप्पत्ता" म्हणजे पराभूत करण्याच्या उद्देशाने प्राप्त झालेली, जवळ आलेली. "न म्यायन्ति" म्हणजे माझ्यासाठी हा ससाणा पुरेसा (समर्थ) ठरला नसता. "नङ्गलकट्ठकरणं" म्हणजे नांगराने नांगरलेला प्रदेश. "लेड्डुट्ट्ठानं" म्हणजे ढेकळे उचलून ठेवलेली जागा. "सके बले" म्हणजे स्वतःच्या बळाच्या कारणाने. "अपत्थद्धा" म्हणजे खोलवर स्थिर झालेली, जिच्यात दृढता निर्माण झाली आहे. "अस्सरमाना" म्हणजे आव्हान देणारी (बोलावणारी).

මහන්තං ලෙඩ්ඩුන්ති නඞ්ගලෙන භින්නට්ඨානෙ සුක්ඛතාය තිඛිණසිඞ්ගඅයොඝනසදිසං මහන්තං ලෙඩ්ඩුං. අභිරුහිත්වාති තස්ස අධොභාගෙන අත්තනා පවිසිත්වා නිලීනයොග්ගප්පදෙසං සල්ලක්ඛෙත්වා තස්සුපරි චඞ්කමන්තො අස්සරමානො අට්ඨාසි. ‘‘එහි ඛො’’තිආදි තස්ස අස්සරමානාකාරදස්සනං. සන්නය්හාති වාතග්ගහණවසෙන උභො පක්ඛෙ සමං ඨපෙත්වා. පච්චුපාදීති පාවිසි. තත්ථෙවාති යත්ථ පුබ්බෙ ලාපො ඨිතො, තත්ථෙව ලෙඩ්ඩුම්හි[Pg.26]. උරන්ති අත්තනො උරප්පදෙසං. පච්චතාළෙසීති පති අතාළෙසි සාරම්භවසෙන වෙගෙන ගන්ත්වා පහරණතො විධාරෙන්තී පතාළෙසි. ආරම්මණන්ති පච්චයං. ‘‘අවසර’’න්ති කෙචි.

"महन्तं लेड्डुं" (मोठे ढेकूळ) म्हणजे नांगराने फाडलेल्या जागी सुकल्यामुळे तीक्ष्ण शिंगाच्या लोखंडी हातोड्यासारखे मोठे ढेकूळ. "अभिरुहित्वा" म्हणजे त्याच्या खालच्या भागात स्वतः प्रवेश करून, लपण्यास योग्य जागा पाहून, त्यावर चंक्रमण करत आव्हान देत उभा राहिला. "एहि खो" (ये तर खरा) इत्यादी त्याच्या आव्हान देण्याच्या पद्धतीचे दर्शन आहे. "सannय्हा" म्हणजे वारा पकडण्यासाठी दोन्ही पंख समान ठेवून. "पच्चुपादी" म्हणजे प्रवेश केला. "तत्थेव" म्हणजे जिथे पूर्वी लावक पक्षी उभा होता, तिथेच त्या ढेकळावर. "उरं" म्हणजे स्वतःचा छातीचा भाग. "पच्चताळेसी" म्हणजे वेगाने जाऊन प्रहार केल्यामुळे स्वतःची छाती आपटून घेतली, वेगाने आदळल्यामुळे ती फाटली. "आरम्मणं" म्हणजे प्रत्यय (कारण). काही जण "अवसरं" असे म्हणतात.

‘‘කුසලාන’’න්ති එවං පවත්තාය දෙසනාය කො අනුසන්ධි? යථාඅනුසන්ධි එව. ආදිතො හි ‘‘අත්තදීපා, භික්ඛවෙ, විහරථා’’තිආදිනා (දී. නි. 3.80) යෙව අත්තධම්මපරියායෙන ලොකියලොකුත්තරධම්මා ගහිතා, තෙ යෙවෙත්ථ කුසලග්ගහණෙන ගහිතාති. අනවජ්ජලක්ඛණානන්ති අවජ්ජපටිපක්ඛසභාවානං. ‘‘අවජ්ජරහිතසභාවාන’’න්ති කෙචි. තත්ථ පුරිමෙ අත්ථවිකප්පෙ විපාකධම්මධම්මා එව ගහිතා, දුතියෙ පන විපාකධම්මාපි. යදි එවං, කථං තෙසං සමාදාය වත්තනන්ති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං ‘‘විපාකධම්මා සීලාදි විය සමාදාය වත්තිතබ්බා’’ති. සමාදානන්ති පන අත්තනො සන්තානෙ සම්මා ආදානං පච්චයවසෙන පවත්ති යෙවාති දට්ඨබ්බං. විපාකධම්මා හි පච්චයවිසෙසෙහි සත්තසන්තානෙ සම්මදෙව ආහිතා ආයුආදිසම්පත්තිවිසෙසභූතා උපරූපරිකුසලවිසෙසුප්පත්තියා උපනිස්සයා හොන්තීති වදන්ති. පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති එත්ථ පුඤ්ඤන්ති උත්තරපදලොපෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘පුඤ්ඤඵලං වඩ්ඪතී’’ති. පුඤ්ඤඵලන්ති ච එකදෙසසරූපෙකසෙසෙන වුත්තං ‘‘පුඤ්ඤඤ්ච පුඤ්ඤඵලඤ්ච පුඤ්ඤඵල’’න්ති ආහ ‘‘උපරූපරි පුඤ්ඤම්පි පුඤ්ඤවිපාකොපි වෙදිතබ්බො’’ති.

"कुसलानं" (कुशलांचे) अशा प्रकारे चाललेल्या देशनेचा काय संबंध (अनुसंधि) आहे? जसा संबंध आहे तसाच. कारण सुरुवातीलाच "भिक्खूंनो, आत्मदीप होऊन विहरा" इत्यादींद्वारे (दी. नि. ३.८०) आत्म-धम्म पर्यायाने लौकिक आणि लोकोत्तर धम्म ग्रहण केले आहेत, तेच येथे "कुशल" या शब्दाच्या ग्रहणाने घेतले आहेत. "अनवज्जलक्खणानं" म्हणजे दोषांच्या विरोधी स्वभाव असलेल्यांचे. काही जण "दोषरहित स्वभाव असलेल्यांचे" असे म्हणतात. त्यामध्ये पहिल्या अर्थविकल्पात केवळ विपाक देणारे धम्मच घेतले आहेत, तर दुसऱ्यामध्ये विपाक धम्म देखील घेतले आहेत. जर असे असेल, तर त्यांचे समादान करून (स्वीकारून) कसे वागावे? परंतु हे असे समजू नये की "विपाक धम्मांचे शील इत्यादींप्रमाणे समादान करून आचरण केले पाहिजे." तर "समादान" म्हणजे स्वतःच्या संतानात (प्रवाहात) योग्य प्रकारे ग्रहण करणे, जे प्रत्ययाच्या (कारणाच्या) वशाने प्रवृत्त होते, असेच समजले पाहिजे. कारण विपाक धम्म हे विशिष्ट प्रत्ययांद्वारे प्राण्यांच्या संतानात चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होऊन, आयुष्य इत्यादी संपत्तीच्या विशेष रूपाने उत्तरोत्तर कुशल विशेषांच्या उत्पत्तीसाठी उपनिशय (बलवान कारण) बनतात, असे म्हणतात. "पुञ्ञं पवड्ढति" (पुण्य वाढते) येथे "पुण्य" हा उत्तरपदलोप असलेला निर्देश आहे, म्हणून म्हटले आहे - "पुण्यफळ वाढते". आणि "पुण्यफळ" हे एकदेशसरूपैकशेषाने म्हटले आहे - "पुण्य आणि पुण्यफळ म्हणजे पुण्यफळ", म्हणून म्हटले आहे - "उत्तरोत्तर पुण्य देखील आणि पुण्यविपाक देखील समजावा".

‘‘මාතාපිතූන’’න්තිආදි නිදස්සනමත්තං, තස්මා අඤ්ඤම්පි එවරූපං හෙතූපනිස්සයං කුසලං දට්ඨබ්බං. සිනෙහවසෙනාති උපනිස්සයභූතස්ස සිනෙහස්ස වසෙන, න සම්පයුත්තස්ස. න හි සිනෙහසම්පයුත්තං නාම කුසලං අත්ථි. මුදුමද්දවචිත්තන්ති මෙත්තාවසෙන අතිවිය මද්දවන්තං චිත්තං. යථා මත්ථකප්පත්තං වට්ටගාමිකුසලං දස්සෙතුං ‘‘මාතාපිතූනං …පෙ… මුදුමද්දවචිත්ත’’න්ති වුත්තං, එවං මත්ථකප්පත්තමෙව විවට්ටගාමිකුසලං දස්සෙතුං ‘‘චත්තාරො සති…පෙ… බොධිපක්ඛියධම්මා’’ති වුත්තං. තදඤ්ඤෙපි පන දානසීලාදිධම්මා වට්ටස්ස උපනිස්සයභූතා වට්ටගාමිකුසලං විවට්ටස්ස උපනිස්සයභූතා විවට්ටගාමිකුසලන්ති වෙදිතබ්බා. පරියොසානන්ති ඵලවිසෙසාවහතාය ඵලදාය කොටි සිඛාප්පත්ති, දෙවලොකෙ ච පවත්තිසිරිවිභවොති පරියොසානං ‘‘මනුස්සලොකෙ’’ති විසෙසිතං, මනුස්සලොකවසෙනෙව චායං [Pg.27] දෙසනා ආගතාති. මග්ගඵලනිබ්බානසම්පත්ති පරියොසානන්ති යොජනා. විවට්ටගාමිකුසලස්ස විපාකං සුත්තපරියොසානෙ දස්සිස්සති ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛො නාම රාජා’’තිආදිනා (දී. නි. 3.108).

"मातापितूनं" (मातापित्यांचे) इत्यादी केवळ उदाहरण म्हणून आहे, म्हणून इतरही अशाच प्रकारचे हेतू आणि उपनिषय असलेले कुशल समजावे. "सिनेहवसेन" (स्नेहाच्या वशाने) म्हणजे उपनिषय झालेल्या स्नेहाच्या वशाने, संप्रयुक्त (युक्त) असलेल्या स्नेहाने नाही. कारण स्नेहयुक्त असे कोणतेही कुशल नसते. "मुदुमद्दवचित्तं" म्हणजे मैत्रीच्या भावनेमुळे अत्यंत मृदू आणि कोमल झालेले चित्त. ज्याप्रमाणे शिखरावर पोहोचलेले वट्टगामी कुशल (संसारगामी कुशल) दर्शवण्यासाठी "मातापित्यांचे... पे... मृदू व कोमल चित्त" असे म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे शिखरावर पोहोचलेले विवट्टगामी कुशल (संसारमुक्तगामी कुशल) दर्शवण्यासाठी "चार स्मृतिप्रस्थान... पे... बोधिपक्षीय धम्म" असे म्हटले आहे. त्याव्यतिरिक्त इतरही दान, शील इत्यादी धम्म जे संसाराचे उपनिषय (कारण) आहेत ते वट्टगामी कुशल आणि जे विवट्टाचे (संसारमुक्तीचे) उपनिषय आहेत ते विवट्टगामी कुशल समजावे. "परियोसानं" (पर्यवसान/शेवट) म्हणजे विशेष फल देणारे असल्यामुळे फळ देण्याची अंतिम सीमा किंवा शिखर गाठणे, आणि देवलोकात प्रवृत्ती, श्री व वैभव असणे हे पर्यवसान "मनुष्यलोकात" असे विशेषित केले आहे, आणि ही देशना मनुष्यलोकाच्या संदर्भानेच आली आहे. मार्ग, फल आणि निर्वाण संपत्ती हे पर्यवसान आहे, अशी योजना आहे. विवट्टगामी कुशलाचा विपाक सूत्ताच्या शेवटी "अथ खो, भिक्खवे, सङ्खो नाम राजा" (त्यानंतर, भिक्खूंनो, शंख नावाचा राजा...) इत्यादींद्वारे (दी. नि. ३.१०८) दर्शविला जाईल.

දළ්හනෙමිචක්කවත්තිරාජකථාවණ්ණනා

दळहनेमी चक्रवर्ती राजाच्या कथेचे वर्णन

81. ඉධාති ඉමස්මිං ‘‘කුසලානං, භික්ඛවෙ, ධම්මාන’’න්තිආදිනා (දී. නි. 3.110) සුත්තදෙසනාය ආරද්ධට්ඨානෙ වට්ටවිවට්ටගාමිභාවෙන සාධාරණෙ කුසලග්ගහණෙ. තත්ථ වට්ටගාමිකුසලානුසන්ධිවසෙන ‘‘භූතපුබ්බං භික්ඛවෙ’’ති දෙසනං ආරභි, ආරභන්තො ච දෙසියමානමත්තං. ධම්මපටිග්ගාහකානං භික්ඛූනං සඞ්ඛෙපතො එවං දීපෙත්වා ආරභීති දස්සෙතුං ‘‘භික්ඛවෙ’’තිආදි වුත්තං, පඨමං තථා අදීපෙන්තොපි භගවා අත්ථතො දීපෙති වියාති අධිප්පායො.

८१. ‘इध’ (येथे) म्हणजे या ‘कुसळानं, भिक्खवे, धम्मानं’ (दी. नि. ३.११०) इत्यादी सुत्तदेशनेच्या आरंभस्थानी वट्ट (संसार) आणि विवट्ट (निर्वाण) कडे जाणाऱ्या सामान्य कुशळ ग्रहणात. तेथे वट्टगामी (संसारगामी) कुशळाच्या अनुसंधानाने ‘भूतपुब्बं भिक्खवे’ (पूर्वी असे घडले, भिक्खूहो) अशी देशना आरंभिली, आणि आरंभ करताना केवळ देशना केली जाणारी गोष्टच (सांगितली). धम्म ग्रहण करणाऱ्या भिक्खूंना संक्षेपाने अशा प्रकारे स्पष्ट करून आरंभ केला, हे दर्शवण्यासाठी ‘भिक्खवे’ इत्यादी म्हटले आहे. सुरुवातीला तसे स्पष्ट न करताही भगवान अर्थाच्या दृष्टीने स्पष्ट करत असल्यासारखेच आहेत, असा अभिप्राय आहे.

82. ඊසකම්පීති අප්පමත්තකම්පි. අවසක්කිතන්ති ඔගතභට්ඨං. නෙමිඅභිමුඛන්ති නෙමිප්පදෙසස්ස සම්මුඛා. බන්ධිංසු චක්කරතනස්ස ඔසක්කිතානොසක්කිතභාවං ජානිතුං. තදෙතන්ති යථාවුත්තට්ඨානා චවනං. අතිබලවදොසෙති රඤ්ඤො බලවති අනත්ථෙ උපට්ඨිතෙ සති.

८२. ‘ईसकम्पि’ म्हणजे थोडेसे देखील (अल्पमात्र देखील). ‘अवसक्कितं’ म्हणजे खाली घसरलेले. ‘नेमिअभिमुखं’ म्हणजे नेमीच्या (चाकाच्या कडेच्या) प्रदेशाच्या समोर. ‘बन्धिंसु’ म्हणजे चक्ररत्नाच्या घसरण्याच्या किंवा न घसरण्याच्या स्थितीला जाणून घेण्यासाठी (लक्ष ठेवले). ‘तदेतं’ म्हणजे सांगितलेल्या स्थानावरून च्युत होणे. ‘अतिबलवदोसे’ म्हणजे राजावर अत्यंत बलवान अनर्थ ओढवला असता.

අප්පමත්තොති රඤ්ඤො ආණාය පමාදං අකරොන්තො.

‘अप्पमत्तो’ (अप्रमत्त) म्हणजे राजाच्या आज्ञेचे पालन करण्यात प्रमाद (दुर्लक्ष) न करणारा.

එකසමුද්දපරියන්තමෙවාති ජම්බුදීපමෙව සන්ධාය වදති. සො උත්තරතො අස්සකණ්ණපබ්බතෙන පරිච්ඡින්නං හුත්වා අත්තානං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතඑකසමුද්දපරියන්තො. පුඤ්ඤිද්ධිවසෙනාති චක්කවත්තිභාවාවහාය පුඤ්ඤිද්ධියා වසෙන.

‘एकसमुद्दपरियन्तमेव’ (एकसमुद्रपर्यतच) हे जम्बुदीपाचाच (जंबूद्वापाचाच) संदर्भ देऊन म्हटले आहे. तो उत्तरेकडे अस्सकण्ण (अश्वकर्ण) पर्वताने वेढलेला असून स्वतःला वेढून राहिलेल्या एका समुद्राच्या मर्यादेपर्यंत पसरलेला आहे. ‘पुञ्ञिद्धिवसेन’ म्हणजे चक्रवर्तीत्व प्राप्त करून देणाऱ्या पुण्य-ऋद्धीच्या प्रभावाने.

83. එවං කත්වාති කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා. සුකතං කම්මන්ති දසකුසලකම්මපථමෙව වදති.

८३. ‘एवं कत्वा’ (असे करून) म्हणजे काषाय वस्त्रे परिधान करून. ‘सुकतं कम्मं’ (सुकृत कर्म) म्हणजे दहा कुशळ कर्मपथांविषयीच बोलले आहे.

‘‘දසවිධං, ද්වාදසවිධ’’න්ති ච වුත්තවිභාගො පරතො ආගමිස්සති. පූරෙන්තෙනෙවාති පූරෙත්වා ඨිතෙනෙව. නිද්දොසෙති චක්කවත්තිවත්තස්ස පටිපක්ඛභූතානං දොසානං අපගමනෙ නිද්දොසෙ. චක්කවත්තීනං වත්තෙති චක්කවත්තිරාජූහි වත්තිතබ්බවත්තෙ. භාවිනි භූතෙ විය හි උපචාරො යථා ‘‘අගමා රාජගහං බුද්ධො’’ති (සු. නි. 410). අධිගතචක්කවත්තිභාවාපි හි තෙ තත්ථ වත්තන්තෙවාති තථා වුත්තං.

‘दहा प्रकारचे, बारा प्रकारचे’ असा सांगितलेला विभाग पुढे येईल. ‘पूरेन्तेनेव’ म्हणजे पूर्ण करून राहिलेल्यानेच. ‘निद्दोसे’ म्हणजे चक्रवर्तीच्या कर्तव्याच्या (चक्कवत्तिवत्त) विरोधी असलेल्या दोषांचे निवारण झाल्यामुळे निर्दोष असलेल्या. ‘चक्कवत्तीनं वत्त’ म्हणजे चक्रवर्ती राजांकडून आचरणात आणल्या जाणाऱ्या कर्तव्यांमध्ये. भविष्यकाळात होणाऱ्या गोष्टीसाठी भूतकाळासारखा प्रयोग केला जातो, जसे की ‘बुद्ध राजगृहाला गेले’ (सु. नि. ४१०). कारण चक्रवर्तीत्व प्राप्त झालेले राजे देखील त्या कर्तव्यांचे आचरण करतातच, म्हणून असे म्हटले आहे.

චක්කවත්තිඅරියවත්තවණ්ණනා

चक्रवर्तीच्या आर्य कर्तव्यांचे वर्णन (चक्कवत्ति-अरियवत्त-वण्णना)

84. අඤ්ඤථා [Pg.28] වත්තිතුං අදෙන්තො සො ධම්මො අධිට්ඨානං එතස්සාති තදධිට්ඨානං, තෙන තදධිට්ඨානෙන චෙතසා. සක්කරොන්තොති ආදරකිරියාවසෙන කරොන්තො. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. ගරුං කරොන්තොති පාසාණච්ඡත්තං විය ගරුකරණවසෙන ගරුං කරොන්තො. තෙනෙවාහ ‘‘තස්මිං ගාරවුප්පත්තියා’’ති. මානෙන්තොති සම්භාවනාවසෙන මනෙන පියායන්තො. තෙනාහ ‘‘තමෙවා’’තිආදි. එවං පූජයතො අපචායතො එවඤ්ච යථාවුත්තසක්කාරාදිසම්භවොති තං දස්සෙතුං ‘‘තං අපදිසිත්වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ධම්මාධිපතිභූතො ආගතභාවෙනා’’ති ඉමිනා යථාවුත්තධම්මස්ස ජෙට්ඨකභාවෙන පුරිමපුරිමතරඅත්තභාවෙසු සක්කච්ච සමුපචිතභාවං දස්සෙති. ‘‘ධම්මවසෙනෙව සබ්බකිරියානං කරණෙනා’’ති එතෙන ඨානනිසජ්ජාදීසු යථාවුත්තධම්මනින්නපොණපබ්භාරභාවං දස්සෙති. අස්සාති රක්ඛාවරණගුත්තියා. පරං රක්ඛන්තො අඤ්ඤං දිට්ඨධම්මිකාදිඅනත්ථතො රක්ඛන්තො තෙනෙව පරත්ථසාධනෙන ඛන්තිආදිගුණෙන අත්තානං තතො එව රක්ඛති. මෙත්තචිත්තතාති මෙත්තචිත්තතාය. නිවාසනපාරුපනගෙහාදීනං සීතුණ්හාදිපටිබාහනෙන ආවරණං. අන්තො ජනස්මින්ති අබ්භන්තරභූතෙ පුත්තදාරාදිජනෙ.

८४. अन्यथा (वेगळ्या प्रकारे) वागू न देणारा तो धम्म ज्याचा आधार आहे, तो ‘तदधिष्ठान’ होय; त्या तदधिष्ठान चित्ताने. ‘सक्करोन्तो’ (सत्कार करणारा) म्हणजे आदरपूर्वक क्रिया करण्याच्या भावनेने करणारा. म्हणूनच ‘यथा’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘गरुं करोन्तो’ (आदर करणारा) म्हणजे दगडी छत्राप्रमाणे महत्त्व देण्याच्या भावनेने आदर करणारा. म्हणूनच ‘त्याच्याविषयी गौरव उत्पन्न झाल्यामुळे’ असे म्हटले आहे. ‘मानेन्तो’ (मान देणारा) म्हणजे सन्मान करण्याच्या भावनेने मनाने प्रिय मानणारा. म्हणूनच ‘त्यालाच’ इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारे पूजा करणाऱ्या आणि आदर करणाऱ्या व्यक्तीला अशा प्रकारचा यथावक्त सत्कार इत्यादी प्राप्त होतो, हे दर्शवण्यासाठी ‘त्याचा निर्देश करून’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘धम्माधिपती होऊन आल्यामुळे’ याने यथावक्त धम्माच्या श्रेष्ठत्वामुळे पूर्व-पूर्व जन्मांमध्ये आदराने संचित केलेल्या स्थितीला दर्शवले आहे. ‘धम्माच्या वशानेच सर्व क्रिया करण्याने’ याने उभे राहणे, बसणे इत्यादींमध्ये यथावक्त धम्माकडे झुकलेली, प्रवृत्त झालेली आणि प्रवण झालेली स्थिती दर्शवली आहे. ‘अस्स’ म्हणजे रक्षा, आवरण आणि गुप्ती (संरक्षण) यासाठी. दुसऱ्याचे रक्षण करणारा, इतरांचे ऐहिक (दृष्टधार्मिक) इत्यादी अनर्थांपासून रक्षण करणारा, त्याच परोपकाराने आणि क्षमा इत्यादी गुणांनी स्वतःचेही त्यापासून रक्षण करतो. ‘मेत्तचित्तता’ म्हणजे मैत्रीपूर्ण चित्ताने. वस्त्रे परिधान करणे, पांघरूण घेणे आणि घरे इत्यादींद्वारे थंडी, उष्णता इत्यादींचे निवारण करणे म्हणजे ‘आवरण’ होय. ‘अन्तो जनस्मिं’ म्हणजे अंतर्भूत असलेल्या (घरातील) मुले, पत्नी इत्यादी लोकांमध्ये.

‘‘සීලසංවරෙ පතිට්ඨාපෙහී’’ති ඉමිනා රක්ඛං දස්සෙති, ‘‘වත්ථගන්ධමාලාදීනි දෙහී’’ති ඉමිනා ආවරණං, ඉතරෙන ගුත්තිං. භත්තවෙතනසම්පදානෙනපීති පි-සද්දෙන සීලසංවරෙ පතිට්ඨාපනාදීනි සම්පිණ්ඩෙති. එසෙව නයො ඉතො පරෙසුපි පි-සද්දග්ගහණෙසු. නිගමො නිවාසො එතෙසන්ති නෙගමා, එවං ජානපදාති ආහ ‘‘නිගමවාසිනො’’තිආදි.

‘शीलसंवरमध्ये प्रतिष्ठित कर’ याने रक्षा दर्शवली आहे, ‘वस्त्र, गंध, माळा इत्यादी दे’ याने आवरण दर्शवले आहे, आणि इतर गोष्टींनी गुप्ती (संरक्षण) दर्शवली आहे. ‘भक्तवेतन (अन्न आणि वेतन) देण्याने देखील’ यातील ‘अपि’ (देखील) शब्दाने शीलसंवरमध्ये प्रतिष्ठित करणे इत्यादींचा समावेश होतो. हाच नियम यापुढील इतर ‘अपि’ शब्दांच्या ग्रहणातही लागू होतो. ज्यांचे निवासस्थान निगम (नगर) आहे ते ‘नेगम’ (नैगम) आणि जे जनपदातील आहेत ते ‘जानपद’ होत, म्हणूनच ‘निगमवासी’ इत्यादी म्हटले आहे.

නවවිධා මානමදාති ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදි (සං. නි. 4.108; ධ. ස. 1121; විභ. 866; මහානි. 21, 178) නයප්පවත්තියා නවවිධා මානසඞ්ඛාතා මදා. මානො එව හෙත්ථ පමජ්ජනාකාරෙන පවත්තියා මානමදො. සොභනෙ කායිකවාචසිකකම්මෙ රතොති සූරතො උ-කාරස්ස දීඝං කත්වා, තස්ස භාවො සොරච්චං, කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො, සබ්බං වා කායවචීසුචරිතං. සුට්ඨු ඔරතොති සොරතො, තස්ස භාවො සොරච්චං, යථාවුත්තමෙව සුචරිතං. රාගාදීනන්ති රාගදොසමොහමානාදීනං. දමනාදීහීති දමනසමනපරිනිබ්බාපනෙහි. එකමත්තානන්ති [Pg.29] එකං චිත්තං, එකච්චං අත්තනො චිත්තන්ති අත්ථො. රාගාදීනඤ්හි පුබ්බභාගියං දමනාදිපච්චෙකං ඉච්ඡිතබ්බං, න මග්ගක්ඛණෙ විය එකජ්ඣං පටිසඞ්ඛානමුඛෙන පජහනතො. එකමත්තානන්ති වා විවෙකවසෙන එකං එකාකිනං අත්තානං. කාලෙ කාලෙති තෙසං සන්තිකං උපසඞ්කමිතබ්බෙ කාලෙ කාලෙ.

‘नऊ प्रकारचे मानमद’ म्हणजे ‘मी श्रेष्ठ आहे’ इत्यादी (सं. नि. ४.१०८; ध. सं. ११२१; विभ. ८६६; महानि. २१, १७८) नियमाच्या प्रवृत्तीने नऊ प्रकारचे मानाने युक्त असलेले मद होत. येथे मानच प्रमादाच्या रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे त्याला ‘मानमद’ म्हटले आहे. सुंदर अशा कायिक आणि वाचिक कर्मामध्ये रममाण असणारा तो ‘सूरतो’ (सुरत), येथील ‘उ’ काराचा दीर्घ करून ‘सोरच्चं’ (सौजन्य/सुशीलता) हा भाव बनतो, जो कायिक आणि वाचिक नियमांचे उल्लंघन न करणे किंवा संपूर्ण कायिक व वाचिक सुचरित होय. चांगल्या प्रकारे रममाण असणारा तो ‘सोरतो’, त्याचा भाव म्हणजे ‘सोरच्चं’, जे वर सांगितलेले सुचरितच आहे. ‘रागादीनं’ म्हणजे राग, द्वेष, मोह, मान इत्यादींचे. ‘दमनादीहि’ म्हणजे दमन (संयम), शमन आणि परिनिर्वाण यांच्याद्वारे. ‘एकमत्तानं’ म्हणजे एक चित्त, किंवा स्वतःचे एकच चित्त असा अर्थ आहे. कारण राग इत्यादींचे पूर्वभागीय दमन इत्यादी स्वतंत्रपणे इच्छिले पाहिजे, मार्गक्षणाप्रमाणे एकाच वेळी विवेकपूर्वक त्याग करण्याने नव्हे. किंवा ‘एकमत्तानं’ म्हणजे विवेकाच्या वशाने एकट्या असलेल्या स्वतःला. ‘काले काले’ म्हणजे त्यांच्या जवळ जाण्याच्या योग्य वेळी.

ඉධ ඨත්වාති ‘‘ඉදං ඛො, තාත, ත’’න්ති එවං නිගමනවසෙන වුත්තට්ඨානෙ ඨත්වා. වත්තන්ති අරියචක්කවත්තිවත්තං. සමානෙතබ්බන්ති ‘‘දසවිධං, ද්වාදසවිධ’’න්ති ච හෙට්ඨා වුත්තගණනාය ච සමානං කාතබ්බං අනූනං අනධිකං කත්වා දස්සෙතබ්බං. අධම්මරාගස්සාති අයුත්තට්ඨානෙ රාගස්ස. විසමලොභස්සාති යුත්තට්ඨානෙපි අතිවිය බලවභාවෙන පවත්තලොභස්ස.

‘इध ठत्वा’ (येथे राहून) म्हणजे ‘हेच, बाळा, ते’ अशा प्रकारे निष्कर्षाच्या रूपाने सांगितलेल्या ठिकाणी राहून. ‘वत्तं’ म्हणजे आर्य चक्रवर्तीचे कर्तव्य (व्रत). ‘समानेतब्बं’ म्हणजे ‘दहा प्रकारचे, बारा प्रकारचे’ अशा खाली सांगितलेल्या संख्येशी समान केले पाहिजे, म्हणजेच कमी किंवा जास्त न करता दर्शवले पाहिजे. ‘अधम्मरागस्स’ (अधर्मरागाचे) म्हणजे अयोग्य ठिकाणी असलेल्या रागाचे (आसक्तीचे). ‘विसमलोभस्स’ (विषमलोभाचे) म्हणजे योग्य ठिकाणी देखील अत्यंत तीव्रतेने प्रवृत्त होणाऱ्या लोभाचे.

චක්කරතනපාතුභාවවණ්ණනා

चक्करतनाच्या प्रकटीकरणाचे वर्णन (चक्करतन-पातुभाव-वण्णना)

85. වත්තමානස්සාති පරිපුණ්ණෙ චක්කවත්තිවත්තෙ වත්තමානස්ස, නො අපරිපුණ්ණෙති ආහ ‘‘පූරෙත්වා වත්තමානස්සා’’ති. කිත්තාවතා පනස්ස පාරිපූරී හොතීති? තත්ථ ‘‘කතාධිකාරස්ස තාව හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන ද්වාදසහිපි සංවච්ඡරෙහි පූරති, පඤ්චවීසතියා, පඤ්ඤාසාය වා සංවච්ඡරෙහි. අයඤ්ච භෙදො ධම්මච්ඡන්දස්සපි තික්ඛමජ්ඣමුදුතාවසෙන, ඉතරස්ස තතො භිය්‍යොපී’’ති වදන්ති.

८५. ‘वत्तमानस्स’ म्हणजे परिपूर्ण चक्रवर्तीच्या कर्तव्यात प्रवृत्त असणाऱ्याचे, अपूर्ण असणाऱ्याचे नव्हे, म्हणूनच ‘पूर्ण करून प्रवृत्त असणाऱ्याचे’ असे म्हटले आहे. पण याची परिपूर्णता किती काळाने होते? त्याविषयी म्हणतात की, ‘ज्याने अधिकार (पुण्यकर्म) केले आहेत, त्याची परिपूर्णता किमान बारा वर्षांत, किंवा पंचवीस वर्षांत, किंवा पन्नास वर्षांत होते. आणि हा भेद धम्मच्छंदाच्या (धर्माविषयीच्या इच्छेच्या) तीव्र, मध्यम किंवा मंद असण्यामुळे होतो; इतरांच्या बाबतीत यापेक्षाही अधिक काळ लागू शकतो.’

දුතියාදිචක්කවත්තිකථාවණ්ණනා

दुसऱ्या इत्यादी चक्रवर्तींच्या कथेचे वर्णन (दुतियादिचक्कवत्तिकथावण्णना)

90. අත්තනො මතියාති පරම්පරාගතං පුරාණං තන්තිං පවෙණිං ලඞ්ඝිත්වා අත්තනො ඉච්ඡිතාකාරෙන. තෙනාහ ‘‘පොරාණක’’න්තිආදි.

९०. ‘अत्तनो मतिया’ (स्वतःच्या बुद्धीने) म्हणजे परंपरेने चालत आलेली जुनी पद्धत आणि परंपरा ओलांडून स्वतःच्या इच्छेनुसार. म्हणूनच ‘पोराणकं’ (जुने) इत्यादी म्हटले आहे.

න පබ්බන්තීති සමිද්ධියා න පූරෙන්ති, ඵීතා න හොන්තීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘න වඩ්ඪන්තී’’ති. තථා චාහ ‘‘කත්ථචි සුඤ්ඤා හොන්තී’’ති. තත්ථ තත්ථ රාජකිච්චෙ රඤ්ඤා අමා සහ වත්තන්තීති අමච්චා, යෙහි විනා රාජකිච්චං නප්පවත්තති. පරම්පරාගතා හුත්වා රඤ්ඤො පරිසාය භවාති පාරිසජ්ජා. තෙනාහ ‘‘පරිසාවචරා’’ති. තස්මිං ඨානන්තරෙ ඨපිතා හුත්වා රඤ්ඤො ආයං, වයඤ්ච යාථාවතො ගණෙන්තීති ගණකා. ජාතිකුලසුතාචාරාදිවසෙන පුථුත්තං ගතත්තා මහතී මත්තා එතෙසන්ති මහාමත්තා, තෙ පන මහානුභාවා අමච්චා එවාති ආහ ‘‘මහාඅමච්චා’’ති. යෙ රඤ්ඤො හත්ථානීකාදීසු අවට්ඨිතා, තෙ අනීකට්ඨාති ආහ ‘‘හත්ථිආචරියාදයො’’ති[Pg.30]. මන්තං පඤ්ඤං අසිතා හුත්වා ජීවන්තීති මන්තස්සාජීවිනො, මතිසජීවාති අත්ථො, යෙ තත්ථ තත්ථ රාජකිච්චෙ උපදෙසදායිනො. තෙනාහ ‘‘මන්තා වුච්චති පඤ්ඤා’’තිආදි.

‘न पब्बन्ति’ म्हणजे समृद्धीने पूर्ण होत नाहीत, समृद्ध होत नाहीत असा अर्थ आहे. म्हणूनच ‘न वड्ढन्ति’ (वाढत नाहीत) असे म्हटले आहे. तसेच ‘कत्थचि सुञ्ञा होन्ति’ (काही ठिकाणी शून्य/रिकामे होतात) असे म्हटले आहे. तिथे तिथे राजकार्यात राजासोबत जे राहतात ते ‘अमच्चा’ (अमात्य/मंत्री) होत, ज्यांच्याशिवाय राजकार्य चालत नाही. परंपरेने राजाच्या परिषदेत (सभेत) असणारे ते ‘पारिसज्जा’ (परिषद सदस्य) होत. म्हणूनच ‘परिसावचरा’ असे म्हटले आहे. त्या त्या पदावर नियुक्त होऊन राजाचा आय (उत्पन्न) आणि व्यय (खर्च) यांची अचूक गणना करतात ते ‘गणका’ (हिशोबनीस/गणक) होत. जात, कुल, श्रुत (ज्ञान), आचार इत्यादींमुळे ज्यांचे मोठेपण किंवा महत्त्व वाढले आहे ते ‘महामत्ता’ (महामात्र) होत, ते महानुभाव अमात्यच होत, म्हणूनच ‘महाअमच्चा’ असे म्हटले आहे. जे राजाच्या हत्तीदळ इत्यादींमध्ये नियुक्त असतात, ते ‘अनीकट्ठा’ (सैन्यदल प्रमुख/रक्षक) होत, म्हणूनच ‘हत्थिआचरियादयो’ (हत्तीचे आचार्य इत्यादी) असे म्हटले आहे. मंत्र म्हणजे प्रज्ञेचा आश्रय घेऊन जे जगतात ते ‘मन्तस्सजीविनो’ (मंत्रोपजीवी/बुद्धीने जगणारे) होत, म्हणजेच ‘मतिसजीवी’ असा अर्थ आहे, जे तिथे तिथे राजकार्यात उपदेश देणारे असतात. म्हणूनच ‘मन्ता वुच्चति पञ्ञा’ (मंत्र म्हणजे प्रज्ञा म्हटली जाते) इत्यादी म्हटले आहे.

ආයුවණ්ණාදිපරිහානිකථාවණ්ණනා

आयुष्य, वर्ण इत्यादींच्या ऱ्हासाच्या कथेचे वर्णन.

91. බලවලොභත්තාති ‘‘ඉමස්මිං ලොකෙ ඉදානි දලිද්දමනුස්සා නාම බහූ, තෙසං සබ්බෙසං ධනෙ අනුප්පදියමානෙ මය්හං කොසස්ස පරික්ඛයො හොතී’’ති එවං උප්පන්නබලවලොභත්තා. උපරූපරිභූමීසූති ඡකාමසග්ගසඞ්ඛාතාසු උපරූපරිකාමභූමීසු. කම්මස්ස ඵලං අග්ගං නාම, තං පනෙත්ථ උද්ධගාමීති ආහ ‘‘උද්ධං අග්ගං අස්සා’’ති. සග්ගෙ නියුත්තා, සග්ගප්පයොජනාති වා සොවග්ගිකා. දසන්නං විසෙසානන්ති දිබ්බආයුවණ්ණයසසුඛආධිපතෙය්‍යානඤ්චෙව දිබ්බරූපාදීනඤ්ච ඵලවිසෙසානං. වණ්ණග්ගහණෙන චෙත්ථ සකො අත්තභාවවණ්ණො ගහිතො, රූපග්ගහණෙන බහිද්ධා රූපාරම්මණං.

९१. ‘बलवलोभत्ता’ म्हणजे “या जगात आता गरीब लोक खूप आहेत, त्या सर्वांना धन दिले गेले तर माझ्या कोशाचा (खजिन्याचा) क्षय होईल” अशा प्रकारे निर्माण झालेल्या तीव्र लोभामुळे. ‘उपरूपरिभूमीसू’ म्हणजे सहा कामस्वर्ग नावाच्या वरवरच्या कामभूमींमध्ये. कर्माचे फल श्रेष्ठ असते, ते येथे ऊर्ध्वगामी (वर नेणारे) असते, म्हणून ‘उद्धं अग्गं अस्सा’ (ज्याचे फल वर आणि श्रेष्ठ आहे) असे म्हटले आहे. स्वर्गात नियुक्त असणारे किंवा स्वर्गाच्या प्रयोजनासाठी असणारे ते ‘सोवग्गिका’ (स्वर्गीय) होत. ‘दसन्नं विसेसानं’ म्हणजे दिव्य आयुष्य, वर्ण, यश, सुख, अधिपत्य आणि दिव्य रूप इत्यादी दहा प्रकारच्या विशेष फलांचे. येथे ‘वर्ण’ या शब्दाच्या ग्रहणाने स्वतःच्या शरीराचा वर्ण घेतला आहे, आणि ‘रूप’ या शब्दाच्या ग्रहणाने बाह्य रूपारंमण (बाह्य रूप) घेतले आहे.

92. සුට්ඨු නිසිද්ධන්ති යථායං ඉමිනා අත්තභාවෙන අදින්නං ආදාතුං න සක්කොති, එවං සම්මදෙව තතො නිසෙධිතං කත්වා. මූලහතන්ති ජීවිතා වොරොපනෙන මූලෙ එව හතං.

९२. ‘सुट्ठु निसिद्धं’ म्हणजे ज्याप्रमाणे हा या आत्मभावाने (शरीराने) न दिलेले (अदत्त) घेऊ शकत नाही, अशा प्रकारे चांगल्या रीतीने त्याचा निषेध करून. ‘मूलहतं’ म्हणजे जीवितापासून वंचित करून मुळापासूनच नष्ट केलेले.

96. රාගවසෙන චරණං චරිත්තං, චරිත්තමෙව චාරිත්තං, මෙථුනන්ති අධිප්පායො, තං පන ‘‘පරෙසං දාරෙසූ’’ති වුත්තත්තා ‘‘මිච්ඡාචාර’’න්ති ආහ.

९६. रागाच्या (आसक्तीच्या) वश होऊन आचरण करणे म्हणजे ‘चरित्तं’ (चरित्र), चरित्र म्हणजेच ‘चारित्तं’ (चारित्र्य), मैथुन असा याचा अभिप्राय आहे. परंतु ते “परस्त्रीच्या बाबतीत” असे म्हटल्यामुळे त्याला ‘मिच्छाचारं’ (व्यभिचार/काममिथ्याचार) असे म्हटले आहे.

100. පච්චනීකදිට්ඨීති ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිකාය (ම. නි. 1.441; 2.94; විභ. 793) සම්මාදිට්ඨියා පටිපක්ඛභූතා දිට්ඨි.

१००. ‘पच्चनीकदिट्ठी’ म्हणजे “दान दिले पाहिजे (अत्थि दिन्नं)” इत्यादी प्रकारच्या सम्यक् दृष्टीच्या (सम्मादिट्ठीच्या) विरोधी असलेली दृष्टी (मिथ्यादृष्टी).

101. මාතුච්ඡාදිකා උපරි සයමෙව වක්ඛති. අතිබලවලොභොති අතිවිය බලවා බහලකිලෙසො, යෙන අකාලෙ, අදෙසෙ ච පවත්තති. මිච්ඡාධම්මොති මිච්ඡා විපරීතො අවිසභාගවත්ථුකො ලොභධම්මො. තෙනාහ ‘‘පුරිසාන’’න්තිආදි.

१०१. मावशी इत्यादींचे वर्णन पुढे स्वतःच सांगतील. ‘अतिबलवलोभो’ म्हणजे अत्यंत बलवान आणि दाट क्लेश, ज्यामुळे अवेळी आणि अयोग्य ठिकाणी प्रवृत्ती होते. ‘मिच्छाधम्मो’ म्हणजे मिथ्या, विपरीत आणि अयोग्य वस्तूविषयीचा लोभधर्म. म्हणूनच ‘पुरिसानं’ (पुरुषांचे) इत्यादी म्हटले आहे.

තස්ස භාවොති යෙන මෙත්තාකරුණාපුබ්බඞ්ගමෙන චිත්තෙන පුග්ගලො ‘‘මත්තෙය්‍යො’’ති වුච්චති, සො තස්ස යථාවුත්තචිත්තුප්පාදො, තංසමුට්ඨානා ච කිරියා මත්තෙය්‍යතා. තෙනාහ ‘‘මාතරි සම්මා පටිපත්තියා එතං නාම’’න්ති[Pg.31]. යා සම්මා පජ්ජිතබ්බෙ සම්මා අප්පටිපත්ති, සොපි දොසො අගාරවකිරියාදිභාවතො. විප්පටිපත්තියං පන වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ආහ ‘‘තස්සා අභාවො චෙව තප්පටිපක්ඛතා ච අමත්තෙය්‍යතා’’ති. කුලෙ ජෙට්ඨානන්ති අත්තනො කුලෙ වුද්ධානං මහාපිතුචූළපිතුජෙට්ඨකභාතිකාදීනං.

‘तस्स भावो’ (त्याचा भाव) म्हणजे ज्या मैत्री आणि करुणापूर्वक चित्ताने व्यक्तीला ‘मत्तेय्यो’ (मातृभक्त) म्हटले जाते, तो त्याचा वर सांगितलेला चित्तोत्पाद (चित्ताची उत्पत्ती) आणि त्यापासून उत्पन्न होणारी क्रिया म्हणजे ‘मत्तेय्यता’ (मातृभक्ती) होय. म्हणूनच “मातेच्या प्रति सम्यक् प्रतिपत्तीला (योग्य वर्तनाला) हे नाव आहे” असे म्हटले आहे. ज्यांच्याशी सम्यक् वर्तन केले पाहिजे, त्यांच्याशी सम्यक् वर्तन न करणे (अप्रतिपत्ती), हा देखील अनादर करणे इत्यादी भाव असल्यामुळे दोषच आहे. परंतु विप्रतिपत्तीच्या (चुकीच्या वर्तनाच्या) बाबतीत तर बोलण्याची गरजच नाही, म्हणूनच “तिचा अभाव आणि तिची विरोधी अवस्था म्हणजेच ‘अमत्तेय्यता’ (अमातृभक्ती) होय” असे म्हटले आहे. ‘कुले जेट्ठानं’ म्हणजे आपल्या कुळातील वृद्धांचे, जसे की मोठे वडील (काका), लहान वडील (काका), मोठे भाऊ इत्यादींचे.

දසවස්සායුකසමයවණ්ණනා

दहा वर्षांच्या आयुष्याच्या काळाचे वर्णन.

103. ‘‘ය’’න්ති ඉමිනා සමයො ආමට්ඨො, භුම්මත්ථෙ චෙතං පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘යස්මිං සමයෙ’’ති. අලං පතිනොති අලංපතෙය්‍යා. තස්සා පරියත්තතා භරියාභාවෙනාති ආහ ‘‘දාතුං යුත්තා’’ති. අග්ගරසානීති මධුරභාවෙන, භෙසජ්ජභාවෙන ච අග්ගභූතරසානි.

१०३. ‘यं’ या शब्दाने काळाचा (समयाचा) निर्देश केला आहे, हा सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात प्रथमेचा प्रयोग आहे, म्हणूनच ‘यस्मिं समये’ (ज्या समयात/काळात) असे म्हटले आहे. ‘अलं पतिनो’ म्हणजे पतीसाठी योग्य असणारी (विवाहयोग्य). तिची पत्नी होण्यासाठीची योग्यता दर्शवण्यासाठी ‘दातुं युत्ता’ (देण्यास योग्य) असे म्हटले आहे. ‘अग्गरसानि’ म्हणजे मधुरतेमुळे आणि औषधी गुणधर्मामुळे श्रेष्ठ असलेले रस.

දිප්පිස්සන්තීති පටිපක්ඛභාවෙන සමුජ්ජලිස්සන්ති. තෙනාහ ‘‘කුසලන්තිපි න භවිස්සතී’’ති. අහො පුරිසොති මාතාදීසුපි ඊදිසො, අඤ්ඤෙසං කෙසං කිං විස්සජ්ජෙස්සති, අහො තෙජවපුරිසොති.

‘दिप्पिस्सन्ति’ म्हणजे विरोधी भावाने प्रज्वलित होतील. म्हणूनच ‘कुसलन्तिपि न भविस्सति’ (कुशल असे काही उरणार नाही) असे म्हटले आहे. ‘अहो पुरिसो’ म्हणजे आई इत्यादींच्या बाबतीतही जो असा आहे, तो इतरांसाठी काय सोडणार? अहो, हा कसा तेजस्वी पुरुष आहे!

ගෙහෙ මාතුගාමං වියාති අත්තනො ගෙහෙ දාසිභරියාභූතමාතුගාමං විය. මිස්සීභාවන්ති මාතාදීසු භරියාය විය චාරිත්තසඞ්කරං.

‘गेहे मातुगामं विय’ म्हणजे स्वतःच्या घरातील दासी किंवा पत्नी असलेल्या स्त्रीप्रमाणे. ‘मिस्सीभावं’ म्हणजे आई इत्यादींच्या बाबतीत पत्नीप्रमाणे चारित्र्याचा संकर (मिश्रण) होणे.

බලවකොපොති හන්තුකාමතාවසෙන උප්පත්තියා බලවකොපො. ආඝාතෙතීති ආහනති, අත්තනො කක්ඛළඵරුසභාවෙන චිත්තං විබාධතීති අත්ථො. නිස්සයදහනරසො හි දොසො. බ්‍යාපාදෙතීති විනාසෙති, මනොපදූසනතො මනස්ස පකොපනතො. තිබ්බන්ති තික්ඛං, සා පනස්ස තික්ඛතා සරීරෙ අවහන්තෙපි සිනෙහවත්ථුං ලඞ්ඝිත්වාපි පවත්තියා වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘පියමානස්සපී’’තිආදි.

‘बलवकोपो’ म्हणजे मारण्याच्या इच्छेमुळे उत्पन्न झालेला तीव्र राग (क्रोध). ‘आघातेति’ म्हणजे आघात करतो, स्वतःच्या कठोर आणि परुष स्वभावाने चित्ताला पीडा देतो असा अर्थ आहे. कारण द्वेष (दोष) हा आश्रयाला जाळणारा असतो. ‘ब्यापादेति’ म्हणजे विनाश करतो, मनाला दूषित केल्यामुळे आणि मनाचा प्रक्षोभ केल्यामुळे. ‘तिब्बं’ म्हणजे तीक्ष्ण, आणि त्याची ती तीक्ष्णता शरीराला हानी पोहोचवत नसली तरी स्नेहाच्या विषयाचे उल्लंघन करून प्रवृत्त होत असल्यामुळे समजून घेतली पाहिजे, म्हणूनच ‘पियमानस्सपि’ (प्रिय व्यक्तीच्या बाबतीतही) इत्यादी म्हटले आहे.

104. කප්පවිනාසො කප්පො උත්තරපදලොපෙන, අන්තරාව කප්පො අන්තරකප්පො. තණ්හාදිභෙදො කප්පො එතස්ස අත්ථීති කප්පො, සත්තලොකොති ආහ ‘‘අන්තරාව ලොකවිනාසො’’ති. ස්වායං අන්තරකප්පො කතිවිධො, කථඤ්චස්ස සම්භවො, කිං ගතිකොති අන්තොගධං චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අන්තරකප්පො ච නාමා’’තිආදි. ලොභුස්සදායාති ලොභාධිකාය පජාය වත්තමානාය.

१०४. उत्तरपदाचा लोप झाल्यामुळे कल्पविनाश म्हणजे कल्प होय, आणि कल्पामध्येच होणारा तो ‘अंतरकल्प’ (अन्तरकप्प) होय. तृष्णा इत्यादी भेदांनी युक्त असलेला कल्प ज्याचा आहे तो कल्प म्हणजे सत्त्वलोक होय, म्हणूनच ‘अन्तरा व लोकविनासो’ (लोकाचा मध्येच विनाश होणे) असे म्हटले आहे. तो हा अंतरकल्प किती प्रकारचा आहे, त्याची उत्पत्ती कशी होते आणि त्याची गती काय आहे, या अंतर्निहित प्रश्नाचा विचार करून ‘अन्तरकप्पो च नामा’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘लोभुस्सदाया’ म्हणजे अत्यंत लोभी प्रजेच्या अस्तित्वामुळे.

එවං චින්තයිංසූති පුබ්බෙ යථානුස්සවානුස්සරණෙන, අත්තනො ච ආයුවිසෙසස්ස ලභනතො. ගුම්බලතාදීහි ගහනං ඨානන්ති ගුම්බලතාදීහි සඤ්ඡන්නතාය ගහනභූතං ඨානං. රුක්ඛෙහි ගහනන්ති රුක්ඛෙහි නිරන්තරනිචිතෙහි ගහනභූතං[Pg.32]. නදීවිදුග්ගන්ති ඡින්නතටාහි නදීහි ඔරතො, පාරතො ච විදුග්ගං. තෙනාහ ‘‘නදීන’’න්තිආදි. පබ්බතෙහි විසමං පබ්බතන්තරං. පබ්බතෙසු වා ඡින්නතටෙසු දුරාරොහං විසමට්ඨානං. සභාගෙති ජීවනවසෙන සමානභාගෙ සදිසෙ කරිස්සන්ති.

‘एवं चिन्तयिंसु’ (असा विचार केला) म्हणजे पूर्वी ऐकलेल्या गोष्टींच्या स्मरणाने आणि स्वतःच्या आयुष्यातील विशेष प्राप्तीमुळे. ‘गुम्बलतादीहि गहनं ठानं’ म्हणजे झुडपे, वेली इत्यादींनी वेढलेले असल्यामुळे दुर्गम झालेले ठिकाण. ‘रुक्खेहि गहनं’ म्हणजे वृक्षांनी दाट भरलेले दुर्गम ठिकाण. ‘नदीविदुग्गं’ म्हणजे तुटलेल्या काठांच्या नद्यांमुळे अलीकडे आणि पलीकडे जाण्यास कठीण असलेले दुर्गम ठिकाण. म्हणूनच ‘नदीनं’ इत्यादी म्हटले आहे. पर्वतांमुळे विषम असलेले पर्वतांच्या मधील ठिकाण, किंवा पर्वतांच्या तुटलेल्या कड्यांवर चढण्यास कठीण असलेले विषम ठिकाण. ‘सभागे’ म्हणजे जगण्याच्या दृष्टीने समान भागात किंवा सारखे करतील.

ආයුවණ්ණාදිවඩ්ඪනකථාවණ්ණනා

आयुष्य, वर्ण इत्यादींच्या वृद्धीच्या कथेचे वर्णन.

105. ආයතන්ති වා දීඝං චිරකාලිකං. මරණවසෙන හි ඤාතික්ඛයො ආයතො අපුනරාවත්තනතො, න රාජභයාදිනා උක්කමනවසෙන පුනරාවත්තියාපි තස්ස ලබ්භනතො. ඔසක්කෙය්‍යාමාති ඔරමෙය්‍යාම. විරමණම්පි අත්ථතො පජහනමෙව පරිච්චජනභාවතොති ආහ ‘‘පජහෙය්‍යාමාති අත්ථො’’ති. සීලගබ්භෙ වඩ්ඪිතත්තාති මාතු, පිතු ච සීලවන්තතාය තදවයවභූතෙ ගබ්භෙ වඩ්ඪි ‘‘සීලගබ්භෙ වඩ්ඪිතා’’ති වුත්තා, එතෙන උතුආහාරස්ස විය තදඤ්ඤස්සාපි බාහිරස්ස පච්චයස්ස වසෙන සත්තසන්තානස්ස විසෙසාධානං හොතීති දස්සෙති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං බ්‍රහ්මජාලටීකායං (දී. නි. ටී. 1.7) වුත්තමෙව. ඛෙත්තවිසුද්ධියාති අධිට්ඨානභූතවත්ථුවිසුද්ධියා. නනු ච තං විසෙසාධානං ජායමානං රූපසන්තතියා එව භවෙය්‍යාති? සච්චමෙතං, රූපසන්තතියා පන තථා ආහිතවිසෙසාය අරූපසන්තතිපි ලද්ධූපකාරා එව හොති තප්පටිබද්ධවුත්තිභාවතො. යථා කබළීකාරාහාරෙන උපත්ථම්භිතෙ රූපකායෙ සබ්බොපි අත්තභාවො අනුග්ගහිතො එව නාම හොති, යථා පන රඤ්ඤො චක්කවත්තිනො පුඤ්ඤවිසෙසං උපනිස්සාය තස්ස ඉත්ථිරතනාදීනං අනඤ්ඤසාධාරණා තෙ තෙ විසෙසා සම්භවන්ති තබ්භාවෙ භාවතො, තදභාවෙ ච අභාවතො, එවමෙව තස්මිං කාලෙ මාතාපිතූනං යථාවුත්තපුඤ්ඤවිසෙසං උපනිස්සාය තෙසං පුත්තානං ජායමානානං දීඝායුකතා ඛෙත්තවිසුද්ධියාව හොතීති වෙදිතබ්බා සංවෙගධම්මඡන්දාදිසමුපබ්‍රූහිතාය තදා තෙසං කුසලචෙතනාය තථා උළාරභාවෙන සමුප්පජ්ජනතො. එත්ථාති ඉමස්මිං මනුස්සලොකෙ, තත්ථාති යථාවුත්තං කුසලධම්මං සමාදාය වත්තමානෙ සත්තනිකායෙ. තත්ථෙවාති තස්මිංයෙව සත්තනිකායෙ. ‘‘අත්තනොව සීලසම්පත්තියා’’ති වුත්තං සසන්තතිපරියාපන්නස්ස ධම්මස්ස තත්ථ විසෙසප්පච්චයභාවතො. ඛෙත්තවිසුද්ධිපි පන ඉධාපි පටික්ඛිපිතුං න සක්කා.

१०५. "आयतनं" (Āyatanti) म्हणजे दीर्घ किंवा चिरकालिक. मरणाच्या रूपाने नातेवाईकांचा क्षय हा दीर्घ (आयतो) असतो कारण तिथून पुन्हा परतणे नसते (अपुनरावत्तनतो), राजाच्या भयाने पळून जाण्यासारखे नसते, कारण तिथे पुन्हा परत येणे शक्य असते. "ओसक्केय्यामा" (Osakkeyyāmā) म्हणजे आम्ही मागे हटू (ओरमेय्याम). विरती (विरमणं) देखील अर्थाच्या दृष्टीने त्यागच आहे, कारण तो परित्याग करण्याचा भाव आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - "पजहेय्यामाति अत्थो" (त्याग करावा हा अर्थ आहे). "शीलकुशीत वाढलेले" (सीललब्भे वड्ढितत्ता) म्हणजे माता आणि पित्याच्या शीलवानपणामुळे त्यांच्या अवयवरूप गर्भात वाढ होणे याला "शीलकुशीत वाढलेले" (सीललब्भे वड्ढिता) म्हटले आहे. याद्वारे हे दर्शविले जाते की, ऋतू आणि आहाराप्रमाणेच इतर बाह्य प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) प्रभावाने सत्त्वांच्या संतानामध्ये (प्रवाहात) विशेष गुणांची प्राप्ती होते. या संदर्भात जे काही सांगायचे आहे, ते ब्रह्मजालटीकेमध्ये (दी. नि. टी. १.७) सांगितलेच आहे. "क्षेत्रविशुद्धीने" (खेत्तविसुद्धिया) म्हणजे अधिष्ठानभूत वस्तूच्या शुद्धीने. पण मग ती विशेष गुणांची प्राप्ती केवळ रूपसंतानामध्येच (शारीरिक प्रवाहात) होत नाही का? हे सत्य आहे, परंतु रूपसंतानामध्ये अशा प्रकारे विशेष गुणांची प्राप्ती झाली असता, अरूपसंतान (मानसिक प्रवाह) देखील उपकृत होतेच, कारण ते त्यावरच अवलंबून असते. ज्याप्रमाणे कवलीकार आहाराने (कवळ करून खाण्याच्या अन्नाने) पुष्ट झालेल्या रूपकायामुळे संपूर्ण आत्मभाव (शरीर-मन) अनुग्रहित होतो; आणि ज्याप्रमाणे चक्रवर्ती राजाच्या पुण्यविशेषाचा आश्रय घेऊन त्याच्या स्त्रीरत्नादींना असाधारण विशेष गुण प्राप्त होतात - त्यांच्या अस्तित्वात ते असतात आणि त्यांच्या अभावात नसतात; त्याचप्रमाणे त्या काळात मातापित्यांच्या पूर्वोक्त पुण्यविशेषाचा आश्रय घेऊन त्यांच्या पोटी जन्म घेणाऱ्या पुत्रांचे दीर्घायुष्य हे क्षेत्रविशुद्धीमुळेच होते, असे जाणावे. कारण संवेग, धर्मछंद इत्यादींनी युक्त असलेल्या त्यांच्या कुशल चेतनेचा त्या वेळी अत्यंत उदार (उत्कृष्ट) भावाने उदय होतो. "एत्थ" (येथे) म्हणजे या मनुष्यलोकात. "तत्थ" (तेथे) म्हणजे पूर्वोक्त कुशल धर्माचे आचरण करणाऱ्या सत्त्वनिकाय (प्राणिमात्र) मध्ये. "तत्थेव" (तेथेच) म्हणजे त्याच सत्त्वनिकाय मध्ये. "स्वतःच्या शीलसंपत्तीने" असे म्हटले आहे, कारण स्वतःच्या संतानामध्ये समाविष्ट असलेल्या धर्माचा तिथे विशेष प्रत्यय (कारण) भाव असतो. परंतु क्षेत्रविशुद्धीचा देखील येथे निषेध करता येत नाही.

කොට්ඨාසාති [Pg.33] චත්තාරීසවස්සායුකාතිආදයො අසීතිවස්සසහස්සායුකපරියොසානා එකාදස කොට්ඨාසා. අදින්නාදානාදීහීති ආදි-සද්දෙන කුලෙ ජෙට්ඨාපචායිකාපරියොසානානං දසන්නං පාපකොට්ඨාසානං ගහණං.

"कोट्ठासा" (भाग/विभाग) म्हणजे चाळीस वर्षांच्या आयुष्यापासून सुरू होऊन ऐंशी हजार वर्षांच्या आयुष्यापर्यंतचे अकरा विभाग. "अदिन्नादानादीही" (अदत्तादान इत्यादींनी) यातील 'आदी' (इत्यादी) शब्दाने कुळातील ज्येष्ठांचा आदर न करण्यापर्यंतच्या दहा पापविभागांचे ग्रहण होते.

සඞ්ඛරාජඋප්පත්තිවණ්ණනා

शंख राजाच्या उत्पत्तीचे वर्णन

106. එවං උප්පජ්ජනකතණ්හාති එවං වචීභෙදං පාපනවසෙන පවත්තා භුඤ්ජිතුකාමතා. අනසනන්ති කායිකකිරියාඅසමත්ථතාහෙතුභූතො සරීරසඞ්කොචො. තෙනාහ ‘‘අවිප්ඵාරිකභාවො’’තිආදි. ඝනනිවාසතන්ති ගාමනිගමරාජධානීනං ඝනනිවිට්ඨතං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස නාතිදූරවත්තිතං. නිරන්තරපූරිතොති නිරන්තරං විය පුණ්ණො තත්‍රුපගානං සත්තානං බහුභාවතො.

१०६. "एवं उप्पज्जनकतण्हा" (अशा प्रकारे उत्पन्न होणारी तृष्णा) म्हणजे अशा प्रकारे वाणीचा भेद करण्याच्या (बोलण्याच्या) प्रवृत्तीने चाललेली खाण्याची/भोगण्याची इच्छा. "अनसनं" (उपासमार/अन्नाचा अभाव) म्हणजे शारीरिक क्रिया करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे शरीराचे आकुंचन पावणे. म्हणूनच "अविप्फारिकभावो" (अविस्तारित भाव) इत्यादी म्हटले आहे. "घननिवा सतं" (दाट वस्ती) म्हणजे गावे, नगरे आणि राजधानी यांची दाट वस्ती, जी एकमेकांपासून फार दूर नसतात. "निरन्तरपूरितो" (निरंतर भरलेला) म्हणजे तिथे राहणाऱ्या प्राण्यांच्या (सत्त्वांच्या) बहुसंख्येमुळे तो सतत भरल्यासारखा वाटतो.

මෙත්තෙය්‍යබුද්ධුප්පාදවණ්ණනා

मैत्तेय्य बुद्धांच्या उत्पत्तीचे वर्णन

107. කිඤ්චාපි පුබ්බෙ වඩ්ඪමානකවසෙන දෙසනා ආගතං, ඉදං පන න වඩ්ඪමානකවසෙන වුත්තං. කස්මාති චෙ ආහ ‘‘න හී’’තිආදි. සත්තානං වඩ්ඪමානායුකකාලෙ බුද්ධා න නිබ්බත්තන්ති සංසාරෙ සංවෙගස්ස දුබ්බිභාවනීයත්තා. තතො වස්සසතසහස්සතො ඔරමෙව බුද්ධුප්පාදකාලො.

१०७. जरी पूर्वी वाढत्या आयुष्याच्या क्रमाने देशना आली असली, तरी हे वाढत्या आयुष्याच्या क्रमाने सांगितलेले नाही. "का?" असे विचारल्यास "न ही" (नाहीच) इत्यादी म्हटले आहे. प्राण्यांच्या वाढत्या आयुष्याच्या काळात बुद्ध उत्पन्न होत नाहीत, कारण संसारात संवेगाची (वैराग्याची) भावना निर्माण करणे कठीण असते. म्हणून एक लाख वर्षांपेक्षा कमी आयुष्य असणे हाच बुद्धोत्पत्तीचा काळ आहे.

108. සමුස්සිතට්ඨෙන යූපො වියාති යූපො, යූපන්ති එත්ථ සත්තා අනෙකභූමිකූටාගාරොවරකාදිවන්තතායාති යූපො, පාසාදො. රඤ්ඤො හෙතුභූතෙනාති හෙතුඅත්ථෙ කරණවචනන්තිදස්සෙතිඋස්සාහසම්පත්තිආදිනා. මහතා රාජානුභාවෙන, මහතා ච කිත්තිසද්දෙන සමන්නාගතත්තා චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි මහාජනස්ස රඤ්ජනතො මහාපනාදො නාම රාජා ජාතො. ජාතකෙති මහාපනාදජාතකෙ (ජා. 1.3.40 මහාපනාදජාතකෙ).

१०८. "उंचावलेला असण्याच्या अर्थाने यूप (खांबा) सारखा" म्हणून यूप. येथे "यूप" म्हणजे अनेक मजले, कुटागार (शिखरयुक्त खोल्या), ओवऱ्या इत्यादींनी युक्त असलेला प्रासाद (महाल). "राज्ञो हेतुभूतेन" (राजाच्या हेतूने) याद्वारे हे दर्शविले आहे की, उत्साह-संपत्ती इत्यादींमुळे हे तृतीया विभक्तीत (करण अर्थात) आहे. महान राजवैभवाने आणि महान कीर्तीने युक्त असल्यामुळे, तसेच चार संग्रहवस्तूंच्या द्वारे महाजनांचे रंजन केल्यामुळे तो 'महापनाद' नावाचा राजा झाला. "जातके" म्हणजे महापनाद जातकात (जा. १.३.४० महापनाद जातक).

පනාදො නාම සො රාජාති ‘‘අතීතෙ පනාදො නාම සො රාජා අස්සොසී’’ති අත්තභාවන්තරතාය අත්තානං පරං විය නිද්දිසති. ආයස්මා හි භද්දජිත්ථෙරො අත්තනා අජ්ඣාවුත්ථපුබ්බං සුවණ්ණපාසාදං දස්සෙත්වා එවමාහ. යස්ස යූපො සුවණ්ණයොති යස්ස රඤ්ඤො අයං යූපො පාසාදො සුවණ්ණයො සුවණ්ණමයො. තිරියං සොළසුබ්බෙධොති විත්ථාරතො සොළසසරපාතප්පමාණො, සො පන අඩ්ඪයොජනප්පමාණො හොති. උබ්භමාහු [Pg.34] සහස්සධාති උබ්භං උච්චභාවං අස්ස පාසාදස්ස සහස්සධා සහස්සකණ්ඩප්පමාණං ආහු, සො පන යොජනතො පඤ්චවීසතියොජනප්පමාණො හොති. කෙචි පනෙත්ථ ගාථාසුඛත්ථං ‘‘ආහූ’’ති දීඝං කතං, අහු අහොසීති අත්ථං වදන්ති.

"पनादो नाम सो राजा" (पनाद नावाचा तो राजा) म्हणजे "भूतकाळात पनाद नावाचा तो राजा ऐकला होता" अशा प्रकारे दुसऱ्या जन्माच्या (अत्तभावंतराच्या) संदर्भाने स्वतःचा उल्लेख दुसऱ्या व्यक्तीसारखा करतात. कारण आयुष्यमान भद्दजी थेरांनी स्वतः पूर्वी वास्तव्य केलेला सुवर्णप्रासाद दाखवून असे म्हटले होते. "यस्स यूपो सुवण्णयो" (ज्याचा यूप सोन्याचा आहे) म्हणजे ज्या राजाचा हा यूप (प्रासाद) सुवर्णमय होता. "तिरियं सोळसुब्बेधो" (रुंदीने सोळा बाण मारण्याच्या अंतराएवढा) म्हणजे विस्ताराने सोळा बाण मारण्याच्या अंतराएवढा, तो अर्धा योजन प्रमाणाचा असतो. "उब्भमाहु सहस्सधा" (उंची हजार पट म्हणतात) म्हणजे या प्रासादाची उंची हजार मजल्यांच्या प्रमाणाची म्हणतात, ती पंचवीस योजन प्रमाणाची असते. येथे काही जण गाथेच्या सुलभतेसाठी "आहू" असे दीर्घ करून त्याचा अर्थ "अहु" (होता) असा सांगतात.

සහස්සකණ්ඩොති සහස්සභූමිකො, ‘‘සහස්සඛණ්ඩො’’ තිපි පාඨො, සො එව අත්ථො. සතගෙණ්ඩූති අනෙකසතනියූහකො. ධජාලූති තත්ථ තත්ථ නියූහසිඛරාදීසු පතිට්ඨපිතෙහි සත්තිධජවීරඞ්ගධජාදීහි ධජෙහි සම්පන්නො. හරිතාමයොති චාමීකරසුවණ්ණමයො. කෙචි පන හරිතාමයොති ‘‘හරිතමණිපරික්ඛටො’’ති වදන්ති. ගන්ධබ්බාති නටා. ඡසහස්සානි සත්තධාති ඡමත්තානි ගන්ධබ්බසහස්සානි සත්තධා තස්ස පාසාදස්ස සත්තසු ඨානෙසු රඤ්ඤො අභිරමාපනත්ථං නච්චිංසූති අත්ථො. තෙ එවං නච්චන්තාපි කිර රාජානං හාසෙතුං නාසක්ඛිංසු. අථ සක්කො දෙවරාජා දෙවනටං පෙසෙත්වා සමජ්ජං කාරෙසි, තදා රාජා හසීති.

"सहस्सकण्डो" (हजार कांडांचा) म्हणजे हजार मजल्यांचा. "सहस्सखण्डो" असाही पाठ आहे, त्याचा अर्थ तोच आहे. "सतगेण्डू" म्हणजे अनेक शेकडो शिखरे असलेला. "धजालू" म्हणजे ठिकठिकाणी शिखरांवर लावलेल्या शक्ती-ध्वज, वीरंग-ध्वज इत्यादी ध्वजांनी युक्त असलेला. "हरितामयो" म्हणजे चामीकर सुवर्णाने बनलेला. काही जण "हरितामयो" म्हणजे "हरित मण्यांनी जडवलेला" असा अर्थ सांगतात. "गंधब्बा" म्हणजे नर्तक (नट). "छसहस्सानि सत्तधा" (सहा हजार सात प्रकारे) म्हणजे सुमारे सहा हजार गंधर्व (नर्तक) त्या प्रासादाच्या सात ठिकाणी राजाचे मनोरंजन करण्यासाठी नाचले, असा अर्थ आहे. ते अशा प्रकारे नाचत असूनही राजाला हसवू शकले नाहीत. तेव्हा देवराज शक्राने देवनाटकाला (स्वर्गीय नर्तकाला) पाठवून रंगमंच (उत्सव) आयोजित केला, तेव्हा राजा हसला.

කොටිගාමො නාම මාපිතො. වත්ථූති භද්දජිත්ථෙරස්ස වත්ථු. තං ථෙරගාථාවණ්ණනායං (ථෙරගා. අට්ඨ. භද්දජිත්ථෙරගාථාවණ්ණනාය) විත්ථාරතො ආගතමෙව. ඉතරස්සාති නළකාරදෙවපුත්තස්ස. ආනුභාවාති පුඤ්ඤානුභාවනිමිත්තං.

"कोटिगाम" नावाचे गाव वसवले गेले. "वत्थू" (कथा) म्हणजे भद्दजी थेरांचे वृत्त. ते थेरगाथा-अट्ठकथेत (भद्दजी थेरगाथा वर्णनात) सविस्तर आलेलेच आहे. "इतरस्स" म्हणजे नळकार देवपुत्राचे. "आनुभावा" म्हणजे पुण्याच्या प्रभावामुळे (पुण्यानुभावामुळे).

දානවසෙන දත්වාති තං පාසාදං අත්තනො පරිග්ගහභාවවියොජනෙන දානමුඛෙ නියොජෙත්වා. විස්සජ්ජෙත්වාති චිත්තෙනෙව පරිච්චජනවසෙන දත්වා පුන දක්ඛිණෙය්‍යානං සන්තකභාවකරණෙන නිරපෙක්ඛපරිච්චාගවසෙන විස්සජ්ජෙත්වා. එත්තකෙනාති ‘‘භූතපුබ්බං භික්ඛවෙ’’ති ආදිං කත්වා යාව ‘‘පබ්බජිස්සතී’’ති පදං එත්තකෙන දෙසනාමග්ගෙන.

"दानाच्या रूपाने देऊन" (दानवसेन दत्वा) म्हणजे त्या प्रासादावरील स्वतःची मालकी सोडून तो दानासाठी समर्पित करून. "विसज्जेत्वा" (विसर्जित करून/त्याग करून) म्हणजे मनानेच परित्याग करून देऊन, पुन्हा दक्षिणेय्य (दान स्वीकारण्यास योग्य) व्यक्तींच्या मालकीचा करून निरपेक्ष त्यागाच्या भावनेने दान करून. "एत्तकेन" (एवढ्याने) म्हणजे "भूतपुब्बं भिक्खवे" (पूर्वी घडले आहे, भिक्खूहो) येथपासून सुरू करून "पब्बजिस्सती" (प्रव्रजित होईल) या पदापर्यंतच्या एवढ्या देशनामार्गाने.

භික්ඛුනො ආයුවණ්ණාදිවඩ්ඪනකථාවණ්ණනා

भिक्खूच्या आयुष्य, वर्ण इत्यादींच्या वृद्धीच्या कथेचे वर्णन

110. ඉදං භික්ඛුනො ආයුස්මින්ති ආයුස්මිං සාධෙතබ්බෙ ඉදං භික්ඛුනො ඉච්ඡිතබ්බං චිරජීවිතාය හෙතුභාවතොති. තෙනාහ ‘‘ඉදං ආයුකාරණ’’න්ති.

११०. ‘हे भिक्खूचे आयुष्य आहे’ म्हणजे आयुष्य सिद्ध करायचे असताना, दीर्घायुष्याचे कारण असल्यामुळे भिक्खूने याची इच्छा करावी. म्हणूनच म्हटले आहे, ‘हे आयुष्याचे कारण (आयुकारण) आहे’.

සම්පන්නසීලස්ස අවිප්පටිසාරපාමොජ්ජපීතිපස්සද්ධිසුඛසමාධියථාභූතඤාණාදිසම්භවතො තංසමුට්ඨානපණීතරූපෙහි කායස්ස ඵුටත්තා සරීරෙ වණ්ණධාතු [Pg.35] විප්පසන්නා හොති, කල්‍යාණො ච කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡතීති ආහ ‘‘සීලවතො හී’’තිආදි.

शीलसंपन्न व्यक्तीच्या ठिकाणी अविप्पटिसार (पश्चात्ताप नसणे), प्रामोद्य (आनंद), प्रीती, पस्सद्धि (शांती), सुख, समाधी आणि यथाभूतज्ञान इत्यादींच्या उत्पत्तीमुळे, आणि त्यापासून उत्पन्न झालेल्या प्रणीत (उत्कृष्ट) रूपांनी शरीर व्याप्त झाल्यामुळे शरीरातील वर्णधातू अत्यंत प्रसन्न (तेजस्वी) होतो, आणि कल्याणकारी कीर्ती पसरते; म्हणूनच ‘शीलवानाचेच’ इत्यादी म्हटले आहे.

විවෙකජං පීතිසුඛාදීති ආදි-සද්දෙන සමාධිජං පීතිසුඛං, අපීතිජං කායසුඛං, සතිපාරිසුද්ධිජං උපෙක්ඛාසුඛඤ්ච සඞ්ගණ්හාති.

‘विवेकज (विवेकापासून उत्पन्न झालेले) प्रीति-सुख’ इत्यादींमधील ‘इत्यादी’ (आदि) या शब्दाने समाधिज (समाधीपासून उत्पन्न झालेले) प्रीति-सुख, प्रीतीरहित कायिक सुख आणि स्मृतिपरिशुद्धीपासून उत्पन्न झालेले उपेक्षा-सुख यांचा संग्रह (समावेश) होतो.

අප්පටික්කූලතාවහොති අප්පමාණානං සත්තානං, අත්තනො ච තෙසු අප්පටික්කූලභාවතො. හිතූපසංහාරාදිවසෙන පවත්තියා සබ්බදිසාසු ඵරණඅප්පමාණවසෙන සබ්බදිසාසු විප්ඵාරිකතා.

‘अप्पटिक्कूलतावह’ (प्रतिकूल नसणे) म्हणजे अमर्याद प्राण्यांच्या आणि स्वतःचा त्यांच्याविषयी प्रतिकूल भाव नसणे. हित आणि कल्याण साधण्याच्या प्रवृत्तीने सर्व दिशांमध्ये पसरण्याच्या अमर्याद स्वरूपामुळे सर्व दिशांमध्ये व्यापकता असणे होय.

‘‘අරහත්තඵලසඞ්ඛාතං බල’’න්ති වුත්තං තස්ස අකුප්පධම්මතාය කෙනචි අනභිභවනීයභාවතො.

‘अर्हत्त्वफल नावाचे बल’ असे म्हटले आहे, कारण त्याच्या अकुप्पधम्मतेमुळे (अकोभ्य स्वभावामुळे) ते कोणाकडूनही पराभूत न होण्याजोगे असते.

‘‘ලොකෙ’’ති ඉදං යථා ‘‘එකබලම්පී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධීයති, එවං ‘‘දුප්පසහං දුරභිසම්භව’’න්ති ඉමෙහිපි සම්බන්ධිතබ්බං. ලොකපරියාපන්නෙහෙව හි ධම්මෙහි තෙසං බලස්ස දුප්පසහතා, දුරභිසම්භවතා, න ලොකුත්තරෙහීති. එත්ථෙවාති එතස්මිං අරහත්තඵලෙ එව, තදත්ථන්ති අත්ථො.

‘लोकात’ (लोके) हा शब्द जसा ‘एक बल सुद्धा’ याच्याशी जोडला जातो, तसाच तो ‘दुष्प्रसह’ (सहन करण्यास कठीण) आणि ‘दुरभिसंभव’ (प्राप्त करण्यास कठीण) यांच्याशीही जोडला पाहिजे. कारण लौकिक (लोकपरियापन्न) धर्मांमुळेच त्यांच्या बलाची दुष्प्रसहता आणि दुरभिसंभवता असते, लोकोत्तर धर्मांमुळे नाही. ‘येथेच’ (एत्थेव) म्हणजे याच अर्हत्त्वफलामध्ये, असा याचा अर्थ आहे.

ලොකුත්තරපුඤ්ඤම්පීති ලොකුත්තරපුඤ්ඤම්පි පුඤ්ඤඵලම්පි. යාව ආසවක්ඛයා පවඩ්ඪති විවට්ටගාමිකුසලධම්මානං සමාදානහෙතූති යොජනා. අමතපානං පිවිංසු හෙට්ඨිමමග්ගඵලසමධිගමවසෙනාති අධිප්පායො.

‘लोकोत्तर पुण्य सुद्धा’ म्हणजे लोकोत्तर पुण्य आणि पुण्याचे फल सुद्धा. विवर्तगामी (संसारमुक्तीकडे नेणाऱ्या) कुशल धर्मांच्या समादानाचे (स्वीकाराचे) कारण असल्यामुळे, जोपर्यंत आसवांचा क्षय होत नाही तोपर्यंत ते वाढते, अशी योजना करावी. ‘त्यांनी अमृतपान केले’ म्हणजे कनिष्ठ मार्ग आणि फलांच्या प्राप्तीद्वारे केले, असा अभिप्राय आहे.

චක්කවත්තිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

चक्कवत्तिसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थाचे प्रकटीकरण).

4. අග්ගඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

४. अग्गञ्ञसुत्तवर्णना (अग्गञ्ञ सुत्ताची व्याख्या).

වාසෙට්ඨභාරද්වාජවණ්ණනා

वासेठ्ठभारद्वाजवर्णना.

111. එත්ථාති [Pg.36] ‘‘පුබ්බාරාමෙ, මිගාරමාතුපාසාදෙ’’ති එතස්මිං පදද්වයෙ. කොයං පුබ්බාරාමො, කථඤ්ච පුබ්බාරාමො, කා ච මිගාරමාතා, කථඤ්චස්සා පාසාදො අහොසීති එතස්මිං අන්තොලීනෙ අනුයොගෙ. අයං ඉදානි වුච්චමානා අනුපුබ්බිකථා ආදිතො පට්ඨාය සඞ්ඛෙපෙනෙව අනුපුබ්බිකථා. පදුමුත්තරං භගවන්තං එකං උපාසිකං අග්ගුපට්ඨායිකට්ඨානෙ ඨපෙන්තිං දිස්වාන තත්ථ සඤ්ජාතගාරවබහුමානා තමෙවත්ථං පුරක්ඛත්වා භගවන්තං නිමන්තෙත්වා. මෙණ්ඩකපුත්තස්සාති මෙණ්ඩකසෙට්ඨිපුත්තස්ස. සොතාපන්නා අහොසි තථා කතාධිකාරත්තා.

१११. ‘येथे’ म्हणजे ‘पुब्बाराम आणि मिगारमाता प्रासाद’ या दोन पदांमध्ये. हा पुब्बाराम कोणता आहे, तो पुब्बाराम कसा झाला, मिगारमाता कोण आहे आणि तिचा प्रासाद कसा झाला, या अंतर्निहित प्रश्नांच्या संदर्भात ही आता सांगितली जाणारी अनुक्रमिक कथा (अनुपुब्बिकथा) सुरुवातीपासून संक्षेपाने दिलेली अनुक्रमिक कथा आहे. पदुमुत्तर भगवंतांना एका उपासिकेला अग्र-उपस्थायिका (मुख्य परिचारिका) पदावर नियुक्त करताना पाहून, तिच्यात आदर व बहुमान उत्पन्न झाला, आणि त्याच ध्येयाला समोर ठेवून भगवंतांना निमंत्रित करून... ‘मेंडकपुत्राची’ म्हणजे मेंडक श्रेष्ठीच्या पुत्राची. पूर्वपुण्यामुळे ती सोतापन्न (स्रोतापन्न) झाली.

මාතුට්ඨානෙ ඨපෙසි අත්තනො සීලාචාරසම්පත්තියා ගරුට්ඨානියත්තා. උපයොගන්ති තත්ථ තත්ථ අප්පෙතබ්බට්ඨානෙ අප්පනාවසෙන විනියොගං අගමංසු. අඤ්ඤෙහි ච වෙළුරියලොහිතඞ්කමසාරගල්ලාදීහි. භස්සතීති ඔතරති. සුද්ධපාසාදොව න සොභතීති කෙවලො එකපාසාදො එව විහාරො න සොභති. නියූහානි බහූනි නීහරිත්වා කත්තබ්බසෙනාසනානි ‘‘දුවඩ්ඪගෙහානී’’ති වදන්ති. මජ්ඣෙ ගබ්භො සමන්තතො අනුපරියායතොති එවං ද්වික්ඛත්තුං වඩ්ඪෙත්වා කතසෙනාසනානි දුවඩ්ඪගෙහානි. චූළපාසාදාති ඛුද්දකපාසාදා.

तिच्या स्वतःच्या शील आणि आचाराच्या संपत्तीमुळे आदरणीय स्थान असल्यामुळे तिने मातेच्या स्थानी ठेवले. ‘उपयोग’ म्हणजे त्या त्या योग्य ठिकाणी अर्पण करण्याच्या भावनेने विनियोग केला. आणि इतर वैडूर्य, लोहितांग (तांबडे मणी), मसारगल्ल इत्यादी रत्नांनी. ‘भस्सती’ म्हणजे खाली उतरते. ‘केवळ प्रासादच शोभत नाही’ म्हणजे केवळ एकच प्रासाद असलेला विहार शोभत नाही. अनेक सज्जे (नियोह) बाहेर काढून बनवलेल्या निवासस्थानांना ‘दुवड्ढगेह’ (द्विवर्धित गृह) म्हणतात. मध्ये खोली आणि चहूबाजूंनी वेढलेली, अशा प्रकारे दोनदा वाढवून बनवलेली निवासस्थाने म्हणजे ‘दुवड्ढगेह’ होय. ‘चूळप्रासाद’ म्हणजे लहान प्रासाद.

උත්තරදෙවීවිහාරො නාම නගරස්ස පාචීනද්වාරසමීපෙ කතවිහාරො.

‘उत्तरदेवीविहार’ म्हणजे नगराच्या पूर्व दाराजवळ बांधलेला विहार होय.

තිත්ථියලිඞ්ගස්ස අග්ගහිතත්තා නෙව තිත්ථියපරිවාසං වසන්ති. අනුපසම්පන්නභාවතො ආපත්තියා ආපන්නාය අභාවතො න ආපත්තිපරිවාසං වසන්ති. භික්ඛුභාවන්ති උපසම්පදං. තෙවිජ්ජසුත්තන්ති ඉමස්මිං දීඝනිකායෙ තෙවිජ්ජසුත්තං සුත්වා.

तीर्थिकांचे लिंग (चिन्ह/वेष) धारण न केल्यामुळे ते तीर्थिकांचा परिवास (प्रतिक्षा काळ) राहत नाहीत. अनुपसंपन्न (उपसंपदा न मिळालेले) असल्यामुळे आणि त्यांच्याकडून कोणतीही आपत्ती (नियमभंग) घडलेली नसल्यामुळे ते आपत्ती-परिवास राहत नाहीत. ‘भिक्खूभाव’ म्हणजे उपसंपदा. ‘तेविज्जसुत्त’ म्हणजे या दीघनिकायातील तेविज्जसुत्त ऐकून.

113. අනුවත්තමානා චඞ්කමිංසු අනනුචඞ්කමනෙ යථාධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස පුච්ඡනාදීනං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. තෙසන්ති තෙසං ද්වින්නං. තෙනාහ ‘‘පණ්ඩිතතරො’’ති. අත්ථාති භවත්ථ. කුලසම්පන්නාති සම්පන්නකුලා උදිතොදිතෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ උප්පන්නා. බ්‍රාහ්මණකුලාති කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙන අනුපද්දුතා [Pg.37] එව බ්‍රාහ්මණකුලා. තෙනාහ ‘‘භොගාදිසම්පන්න’’න්තිආදි. ඉමෙ බ්‍රාහ්මණා උච්චා හුත්වා ‘‘ඉමං වසලං පබ්බජ්ජං පබ්බජිංසූ’’තිආදිනා ජාතිආදීනි ඝට්ටෙන්තා අක්කොසන්ති. පරිභාසන්තීති පරිභවිත්වා භාසන්ති. අත්තනො අනුරූපායාති අත්තනො අජ්ඣාසයස්ස අනුරූපාය. අන්තරන්තරා විච්ඡිජ්ජ පවත්තියමානා පරිභාසා පරිපුණ්ණා නාම න හොති ඛණ්ඩභාවතො, තබ්බිපරියායතො පරිපුණ්ණා නාම හොතීති ආහ ‘‘අන්තරා’’තිආදි.

११३. ‘मागे मागे चालत चंक्रमण करू लागले’ कारण मागे मागे चंक्रमण न केल्यास इच्छित अर्थाविषयी विचारणे इत्यादी शक्य झाले नसते. ‘त्यांच्या’ म्हणजे त्या दोघांच्या. म्हणूनच ‘अधिक बुद्धिमान’ असे म्हटले आहे. ‘आहात’ (अत्थ) म्हणजे आहात (भवत्थ). ‘कुलसंपन्न’ म्हणजे संपन्न कुळात, अत्यंत उच्च अशा ब्राह्मण कुळात जन्मलेले. ‘ब्राह्मणकुळ’ म्हणजे कोणत्याही हानीने उपद्रुत न झालेले ब्राह्मणकुळ. म्हणूनच ‘भोगादींनी संपन्न’ इत्यादी म्हटले आहे. हे ब्राह्मण स्वतःला उच्च मानून, ‘या हीन (वसल) प्रव्रज्येमध्ये प्रव्रजित झाले’ इत्यादी प्रकारे जाती इत्यादींवर आघात करत शिवीगाळ करतात. ‘परिभासती’ (अपमान करतात) म्हणजे तिरस्कार करून बोलतात. ‘स्वतःच्या अनुरूप’ म्हणजे स्वतःच्या आशयाला (विचारांना) अनुरूप अशा. मध्ये-मध्ये खंडित होऊन केली जाणारी निंदा खंडित असल्यामुळे परिपूर्ण नसते, याच्या उलट असणारी निंदा परिपूर्ण असते, म्हणूनच ‘अंतरा’ (मध्येच) इत्यादी म्हटले आहे.

අප්පතිට්ඨතායාති අපස්සයරහිතත්තා. විභින්නොති විනට්ඨො.

‘अप्पतिट्ठता’ (निराधार असणे) म्हणजे आश्रय नसणे. ‘विभिन्न’ म्हणजे नष्ट झालेला.

ඉතරෙ තයො වණ්ණාති ඛත්තියාදයො වණ්ණා හීනා. නනු ඛත්තියාව සෙට්ඨා වණ්ණා යථා බුද්ධා එතරහි ඛත්තියකුලෙ එව උප්පන්නාති? සච්චමෙතං, තෙ පන අත්තනො මිච්ඡාභිමානෙන, මිච්ඡාගාහෙන ච ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො’’ති වදන්ති, තං තෙසං වචනමත්තං. ‘‘සුජ්ඣන්තීති සුද්ධා හොන්ති, න නින්දං ගරහං පාපුණන්තී’’ති වදන්ති. සුජ්ඣන්ති වා සංසාරතො සුජ්ඣන්ති, න සෙසා වණ්ණා අසුක්කජාතිකත්තා, මන්තජ්ඣෙනාභාවතො චාති. බ්‍රහ්මුනො මුඛතො ජාතා වෙදවචනතො ජාතාති මුඛතො ජාතා. තතො එව බ්‍රහ්මුනො මහාබ්‍රහ්මුනො වෙදවචනතො විජාතාති බ්‍රහ්මජා. තෙන දුවිධෙනාපි නිම්මිතාති බ්‍රහ්මනිම්මිතා. වෙදවෙදඞ්ගාදිබ්‍රහ්මදායජ්ජං අරහන්තීති බ්‍රහ්මදායාදා. මුණ්ඩකෙ සමණකෙති එත්ථ ක-කාරො ගරහායන්ති ආහ ‘‘නින්දන්තා ජිගුච්ඡන්තා වදන්තී’’ති. ඉබ්භෙති සුද්දෙ, තෙ පන ඝරබන්ධනෙන බද්ධා නිහීනතරාති ආහ ‘‘ගහපතිකෙ’’ති. කණ්හෙති කණ්හජාතිකෙ. බන්ධනට්ඨෙන බන්ධු, කස්ස පන බන්ධූති ආහ ‘‘මාරස්ස බන්ධුභූතෙ’’ති. පාදාපච්චෙති පාදතො ජාතාපච්චෙ. අයං කිර බ්‍රාහ්මණානං ලද්ධි ‘‘බ්‍රාහ්මණා බ්‍රහ්මුනො මුඛතො ජාතා, ඛත්තියා උරතො, ඌරූහි වෙස්සා, පාදතො සුද්දා’’ති.

‘इतर तीन वर्ण’ म्हणजे क्षत्रिय इत्यादी वर्ण हीन आहेत. पण क्षत्रियच श्रेष्ठ वर्ण आहेत ना, जसे की बुद्ध सध्या क्षत्रिय कुळातच जन्मले आहेत? हे सत्य आहे, परंतु ते आपल्या मिथ्या अभिमानाने आणि मिथ्या ग्रहाने ‘ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे’ असे म्हणतात, ते केवळ त्यांचे बोलणे मात्र आहे. ‘शुद्ध होतात’ म्हणजे ते शुद्ध होतात, निंदा व निंदेला प्राप्त होत नाहीत, असे ते म्हणतात. किंवा ते संसारातून शुद्ध होतात, इतर वर्ण अशुक्ल (कृष्ण) जातीचे असल्यामुळे आणि मंत्रांचे अध्ययन न केल्यामुळे शुद्ध होत नाहीत, असे ते म्हणतात. ‘ब्रह्मदेवाच्या मुखातून जन्मलेले’ म्हणजे वेदवचनातून जन्मलेले, म्हणून मुखातून जन्मलेले. त्याचप्रमाणे ब्रह्मदेवाच्या, महाब्रह्मदेवाच्या वेदवचनातून विशेष रूपाने जन्मलेले म्हणून ‘ब्रह्मज’. त्या दोन्ही प्रकारे निर्मित केलेले म्हणून ‘ब्रह्मनिर्मित’. वेद-वेदांग इत्यादी ब्रह्मदायाचे (वारशाचे) अधिकारी आहेत म्हणून ‘ब्रह्मदायाद’. ‘मुंडक श्रमणक’ यामध्ये ‘क’ कार हा निंदेसाठी आहे, म्हणूनच ‘निंदा व तिरस्कार करत म्हणतात’ असे म्हटले आहे. ‘इब्भ’ म्हणजे शूद्र, परंतु ते घराच्या बंधनाने बांधलेले असल्यामुळे अधिक हीन आहेत, म्हणूनच ‘गृहपती’ (गहपतिके) असे म्हटले आहे. ‘कण्ह’ म्हणजे कृष्ण (काळ्या) जातीचे. बंधनाच्या अर्थाने ‘बंधू’, पण कोणाचे बंधू? तर ‘माराचे बंधू झालेले’ असे म्हटले आहे. ‘पादापच्च’ म्हणजे पायापासून जन्मलेली अपत्ये. ही खरोखर ब्राह्मणांची धारणा (लद्धि) आहे की, ‘ब्राह्मण ब्रह्मदेवाच्या मुखातून जन्मले, क्षत्रिय छातीतून (उरातून), वैश्य मांडीतून आणि शूद्र पायातून जन्मले’.

114. යස්මා පඨමකප්පිකකාලෙ චතුවණ්ණවවත්ථානං නත්ථි, සබ්බෙව සත්තා එකසදිසා, අපරභාගෙ පන තෙසං පයොගභෙදවසෙන අහොසි, තස්මා වුත්තං ‘‘පොරාණං…පෙ… අජානන්තා’’ති. ලද්ධිභින්දනත්ථායාති ‘‘බ්‍රාහ්මණා බ්‍රහ්මුනො පුත්තා ඔරසා මුඛතො ජාතා’’ති එවං පවත්තාය ලද්ධියා විනිවෙඨනත්ථං. පුත්තප්පටිලාභත්ථායාති ‘‘එවං මයං පෙත්තිකං ඉණං [Pg.38] සොධෙස්සාමා’’ති ලද්ධියං ඨත්වා පුත්තප්පටිලාභාය. අයඤ්හෙත්ථ ධම්මිකානං බ්‍රාහ්මණානං අජ්ඣාසයො. සඤ්ජාතපුප්ඵාති රජස්සලා. ඉත්ථීනඤ්හි කුමාරිභාවප්පත්තිතො පට්ඨාය පච්ඡිමවයතො ඔරං අසති විබන්ධෙ අට්ඨමෙ අට්ඨමෙ සත්තාහෙ ගබ්භාසයසඤ්ඤිතෙ තතියෙ ආවත්තෙ කතිපයා ලොහිතපීළකා සණ්ඨහිත්වා අග්ගහිතපුප්ඵා එව භිජ්ජන්ති, තතො ලොහිතං පග්ඝරති, තත්ථ උතුසමඤ්ඤා, පුප්ඵසමඤ්ඤා ච. නෙසන්ති බ්‍රාහ්මණානං. සච්චවචනං සියාති ‘‘බ්‍රහ්මුනො පුත්තා’’තිආදිවචනං සච්චං යදි සියා, බ්‍රාහ්මණීනං…පෙ… මුඛං භවෙය්‍ය, න චෙතං අත්ථි.

११४. ज्याअर्थी पहिल्या कल्पकाळात चार वर्णांची व्यवस्था नव्हती, सर्वच प्राणी एकसारखे होते, परंतु नंतरच्या काळात त्यांच्या कर्मभेदांमुळे (प्रयोगांच्या भेदांमुळे) ती निर्माण झाली, म्हणूनच 'जुने...पे... न जाणणारे' (पोराणं...पे... अजानन्ता) असे म्हटले आहे. 'लद्धिभिन्दनत्थाय' (मत खंडन करण्यासाठी) म्हणजे 'ब्राह्मण हे ब्रह्माचे औरस पुत्र असून मुखातून जन्मले आहेत' अशा प्रकारे प्रचलित असलेल्या मताचे खंडन करण्यासाठी. 'पुत्तप्पटिलाभत्थाय' (पुत्रप्राप्तीसाठी) म्हणजे 'अशा प्रकारे आम्ही पितृऋण फेडू' या मतावर राहून पुत्रप्राप्तीसाठी. हा येथे धार्मिक ब्राह्मणांचा हेतू आहे. 'सञ्जातपुप्फा' म्हणजे रजस्वला. स्त्रियांच्या बाबतीत, कौमार्यावस्थेपासून सुरू होऊन उतारवयापर्यंत, कोणताही अडथळा नसताना, गर्भाशय नावाच्या तिसऱ्या आवर्तनात दर आठव्या आठवड्यात काही लाल रंगाच्या पुळ्या तयार होऊन, गर्भधारणा न होताच फुटतात, आणि त्यातून रक्त वाहू लागते; त्याला 'ऋतु' आणि 'पुष्प' अशी संज्ञा आहे. 'नेसं' म्हणजे ब्राह्मणांचे. 'सच्चवचनं सिया' म्हणजे 'ब्रह्माचे पुत्र' इत्यादी वचन जर सत्य असते, तर ब्राह्मणींचे...पे... मुख (योनी) असते, पण असे नाही.

චතුවණ්ණසුද්ධිවණ්ණනා

चार वर्णांच्या शुद्धीचे वर्णन

115. මුඛච්ඡෙදකවාදන්ති ‘‘බ්‍රාහ්මණා මහාබ්‍රහ්මුනො මුඛතො ජාතා’’ති වාදස්ස ඡෙදකවාදං. අරියභාවෙ අසමත්ථාති අනරියභාවාවහා. පකතිකාළකාති සභාවෙනෙව න සුද්ධා. කණ්හොති කිලිට්ඨො උපතාපකො. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛොති අත්ථො’’ති.

११५. 'मुखच्छेदकवाद' म्हणजे 'ब्राह्मण हे महाब्रह्माच्या मुखातून जन्मले आहेत' या वादाचे खंडन करणारा वाद. 'अरियभावे असमत्था' म्हणजे आर्यभाव (श्रेष्ठत्व) प्राप्त करण्यास असमर्थ, म्हणजेच अनार्यभाव आणणारे. 'पगतिकाळका' म्हणजे स्वभावानेच अशुद्ध (काळे). 'कण्हो' म्हणजे क्लिष्ट (मलीन), त्रासदायक. म्हणूनच 'दुःख असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे.

සුක්කභාවො නාම පරිසුද්ධතාති ආහ ‘‘නික්කිලෙසභාවෙන පණ්ඩරා’’ති. සුක්කොති න කිලිට්ඨො අනුපතාපකොති වුත්තං ‘‘සුඛොති අත්ථො’’ති.

'सुक्कभाव' (शुक्लभाव) म्हणजे परिशुद्धता, म्हणूनच 'निष्क्लेश भावामुळे पांढरे (शुद्ध)' असे म्हटले आहे. 'सुक्को' म्हणजे मलीन नसलेला, त्रास न देणारा, म्हणूनच 'सुख असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे.

116. උභයවොකිණ්ණෙති වචනවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘උභයෙසු වොකිණ්ණෙසූ’’ති. මිස්සීභූතෙසූති ‘‘කදාචි කණ්හා ධම්මා, කදාචි සුක්කා ධම්මා’’ති එවං එකස්මිං සන්තානෙ, එකස්මිංයෙව ච අත්තභාවෙ පවත්තියා මිස්සීභූතෙසු, න පන එකජ්ඣං පවත්තියා. එත්ථාති අනන්තරවුත්තධම්මාව අන්වාධිට්ඨාති ආහ ‘‘කණ්හසුක්කධම්මෙසූ’’ති. යස්මා ච තෙ බ්‍රාහ්මණා න චෙව තෙ ධම්මෙ අතික්කන්තා, යාය ච පටිපදාය අතික්කමෙය්‍යුං, සාපි තෙසං පටිපදා නත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘වත්තමානාපී’’ති. නානුජානන්ති අයථාභුච්චවාදභාවතො. අනුජානනඤ්ච නාම අබ්භනුමොදනන්ති තදභාවං දස්සෙන්තෙන ‘‘නානුමොදන්ති, න පසංසන්තී’’ති වුත්තං. චතුන්නං වණ්ණානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. තෙසන්ති පන සම්බන්ධෙපි වා සාමිවචනං. තෙ ච බ්‍රාහ්මණා න එවරූපා න එදිසා, යාදිසො අරහා එකදෙසෙනාපි තෙන තෙසං සදිසතාභාවතො, තස්මා තෙන කාරණෙන නෙසං බ්‍රාහ්මණානං ‘‘බ්‍රාහ්මණොව [Pg.39] සෙට්ඨො වණ්ණො’’ති වාදං විඤ්ඤූ යථාභූතවාදිනො බුද්ධාදයො අරියා නානුජානන්ති.

११६. 'उभयवोकिण्णे' (दोन्हींमध्ये संमिश्र) हे शब्दांच्या विपर्यासाने म्हटले आहे, म्हणूनच 'दोन्हींमध्ये संमिश्र' (उभयेसु वोकिण्णेसु) असे म्हटले आहे. 'मिस्सीभूतेसु' (मिश्रित झालेल्यांमध्ये) म्हणजे 'कधी काळे (अकुशल) धर्म, तर कधी पांढरे (कुशल) धर्म' अशा प्रकारे एकाच संतानामध्ये (प्रवाहात) आणि एकाच आत्मभावात (अस्तित्वात) प्रवृत्त होऊन मिश्रित झालेल्यांमध्ये, परंतु एकत्र प्रवृत्त झालेल्यांमध्ये नाही. 'एत्थ' (येथे) म्हणजे नुकतेच सांगितलेले धर्मच अभिप्रेत आहेत, म्हणूनच 'कृष्ण-शुक्ल धर्मांमध्ये' (कण्हसुक्कधम्मेसु) असे म्हटले आहे. आणि ज्याअर्थी ते ब्राह्मण त्या धर्मांचे उल्लंघन करत नाहीत, आणि ज्या प्रतिपदेने (मार्गाने) ते उल्लंघन करू शकतील, ती प्रतिपदाही त्यांच्याकडे नाही, म्हणूनच 'विद्यमान असतानाही' (वत्तमानापि) असे म्हटले आहे. 'नानुजानन्ति' (मान्यता देत नाहीत) कारण ते असत्य बोलणारे (अयथाभुच्चवादी) आहेत. 'अनुजानन' म्हणजे अनुमोदन देणे, त्याचा अभाव दर्शवण्यासाठी 'अनुमोदन करत नाहीत, प्रशंसा करत नाहीत' (नानुमोदन्ति, न पसंसन्ति) असे म्हटले आहे. 'चतुन्नं वण्णानं' (चार वर्णांचे) हे निर्धारण अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. 'तेसं' (त्यांच्या) हे संबंध अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. आणि ते ब्राह्मण अशा स्वरूपाचे किंवा अशा प्रकारचे नाहीत, ज्या प्रकारचा अर्हत असतो, अंशतःही त्यांच्यात अर्हताशी साम्य नसल्यामुळे, म्हणूनच त्या कारणाने त्या ब्राह्मणांच्या 'ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे' या वादाला सुज्ञ, यथार्थवादी बुद्ध इत्यादी आर्य मान्यता देत नाहीत.

ආරකත්තාදීහීති එත්ථ කිලෙසානං ආරකත්තා පහීනභාවතො දූරත්තා අරහං, කිලෙසාරීනං හතත්තා අරහං, සංසාරචක්කස්ස අරානං හතත්තා අරහං, පච්චයාදීනං අරහත්තා අරහං, පාපකරණෙ රහාභාවෙන අරහන්ති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.125 ආදයො), තං සංවණ්ණනාසු (විසුද්ධි. ටී. 1.124) ච වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. ආසවානං ඛීණත්තාති චතුන්නම්පි ආසවානං අනවසෙසතො පහීනත්තා. බ්‍රහ්මචරියවාසන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසං. තස්ස වාසස්ස පරියොසිතත්තා වුත්ථවාසො, දසන්නම්පි වා අරියවාසානං වුත්ථත්තා වුත්ථවාසො. වුත්තඤ්හෙතං –

'आरकत्तादीही' (दूर असणे इत्यादींमुळे) यामध्ये क्लेशांपासून दूर असल्यामुळे (नष्ट झाल्यामुळे दूर असल्यामुळे) 'अर्हत' (अरहं), क्लेशरूपी शत्रूंचा नाश केल्यामुळे 'अर्हत', संसारचक्राचे आरे नष्ट केल्यामुळे 'अर्हत', प्रत्यय (दान) इत्यादींना पात्र असल्यामुळे 'अर्हत', आणि गुप्तपणेही पाप न करण्यामुळे 'अर्हत' असा अर्थ समजला पाहिजे. हा येथे संक्षेप आहे, तर विस्तार विसुद्धिमग्ग (विसुद्धि. १.१२५ इत्यादी) आणि त्याच्या टीकांमध्ये (विसुद्धि. टी. १.१२४) सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा. 'आसवानं खीणत्ता' म्हणजे चारही आसवांचा पूर्णपणे नाश झाल्यामुळे. 'ब्रह्मचरियवासं' म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्यवास. त्या वासाची समाप्ती झाल्यामुळे 'वुत्थवासो' (ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेले), किंवा दहाही आर्यवासांमध्ये राहिल्यामुळे 'वुत्थवासो'. कारण असे म्हटले आहे -

‘‘දසයිමෙ, භික්ඛවෙ, අරියාවාසා, යදරියා ආවසිංසු වා ආවසන්ති වා ආවසිස්සන්ති වා. කතමෙ දස? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනො හොති ඡළඞ්ගසමන්නාගතො එකාරක්ඛො චතුරාපස්සෙනො පනුණ්ණපච්චෙකසච්චො සමවයසඨෙසනො අනාවිලසඞ්කප්පො පස්සද්ධකායසඞ්ඛාරො සුවිමුත්තචිත්තො සුවිමුත්තපඤ්ඤො. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, දස අරියාවාසා’’ති (අ. නි. 10.19).

“भिक्खूहो, हे दहा आर्यवास आहेत, ज्यांमध्ये आर्य राहिले आहेत, राहत आहेत किंवा राहतील. कोणते दहा? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू पाच अंगांनी विप्रहीन (मुक्त) असतो, सहा अंगांनी समन्वागत (युक्त) असतो, एक रक्षक असलेला (एकारक्खो), चार आश्रय घेणारा (चतुरापस्सेनो), वैयक्तिक सत्ये दूर सारलेला (पणुण्णपच्चेकसच्चो), सर्व प्रकारच्या शोधनांचा (एषणांचा) त्याग केलेला (समवयसठेसनो), अकलुषित संकल्पाचा (अनाविलसङ्कप्पो), शांत झालेल्या कायसंस्काराचा (पस्सद्धकायसङ्खारो), सुविमुक्त चित्ताचा (सुविमुत्तचित्तो) आणि सुविमुक्त प्रज्ञेचा (सुविमुत्तपञ्ञो) असतो. भिक्खूहो, हेच ते दहा आर्यवास आहेत.” (अं. नि. १०.१९)

වුස්සතීති වා වුසිතං, අරියමග්ගො, අරියඵලඤ්ච, තං එතස්ස අත්ථීති අතිසයවචනිච්ඡාවසෙන අරහා ‘‘වුසිතවා’’ති වුත්තො. කරණීයං නාම පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියාභාවනා දුක්ඛස්සන්තං කාතුකාමෙහි එකන්තතො කත්තබ්බත්තා, තං පන යස්මා චතූහි මග්ගෙහි පච්චෙකං චතූසු සච්චෙසු කාතබ්බං කතං, තස්මා වුත්තං ‘‘චතූහි…පෙ… කතකරණීයො’’ති. ඔසීදාපනට්ඨෙන භාරා වියාති භාරා, කිලෙසා, ඛන්ධා ච. වුත්තඤ්හි ‘‘භාරා හවෙ පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති (සං. නි. 3.22) ඔහාරිතොති අපනීතො. සකො අත්ථො සදත්ථොති එත්ථ ද-කාරො පදසන්ධිකරො. කාමං දිට්ඨිආදයොපි සංයොජනානි එව, තථාපි තණ්හාය භවසංයොජනට්ඨො සාතිසයො. යථාහ ‘‘අවිජ්ජානීවරණානං සත්තානං තණ්හාසංයොජනාන’’න්ති. (සං. නි. 2.125, 126, 127, 132, 134, 136, 142; 3.5.520; කථා. 75) තතො සා එව සුත්තෙ (දී. නි. 2.400; ම. නි. 1.93, 133; 3.373; සං. නි. 3.1081; පටි. ම. 1.34 ආදයො) සමුදයසච්චභාවෙන වුත්තා, තස්මා වුත්තං ‘‘භවසංයොජනං වුච්චති තණ්හා’’ති. සම්මදඤ්ඤා විමුත්තොති සම්මා අඤ්ඤාය ජානනභූතාය අග්ගමග්ගපඤ්ඤාය [Pg.40] සම්මා යථාභූතං යං යථා ජානිතබ්බං, තං තථා ජානිත්වා විමුත්තො. ඉමස්මිං ලොකෙති ඉමස්මිං සත්තලොකෙ. ඉධත්තභාවෙති ඉමස්මිං අත්තභාවෙ, පරත්තභාවෙති පරස්මිං අත්තභාවෙ, ඉධලොකෙ, පරලොකෙ චාති අත්ථො.

'वुस्सती' (आचरण केले जाते) म्हणून 'वुसितं' म्हणजे आर्यमार्ग आणि आर्यफल; ते ज्याच्याकडे आहे त्याला अतिशयोक्तीच्या इच्छेने अर्हताला 'वुसितवा' (ज्याने आचरण पूर्ण केले आहे) असे म्हटले आहे. 'करणीयं' (कर्तव्य) म्हणजे परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान), प्रहाण (त्याग), साक्षात्कृत (साक्षात्कार) आणि भावना (विकास), जे दुःखाचा अंत करू इच्छिणाऱ्यांनी निश्चितपणे केले पाहिजे; आणि ज्याअर्थी ते चार मार्गांद्वारे प्रत्येक चार सत्यांमध्ये करायचे होते ते केले गेले आहे, म्हणूनच 'चार...पे... कृतकरणीय' (ज्याने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे) असे म्हटले आहे. खाली दाबून टाकण्याच्या अर्थाने ओझ्यासारखे असतात म्हणून 'भारा' म्हणजे क्लेश आणि स्कंध. कारण असे म्हटले आहे - 'पाच स्कंध हेच ओझे आहेत' (सं. नि. ३.२२). 'ओहारितो' म्हणजे काढून टाकलेले (खाली ठेवलेले). 'सको अत्थो' (स्वतःचा अर्थ/कल्याण) म्हणजे 'सदत्थो', येथे 'द' हा वर्ण पदसंधी करणारा आहे. जरी दृष्टी इत्यादी देखील संयोजनेच आहेत, तरीही तृष्णेचा भवसंयोजन अर्थ अतिशय महत्त्वाचा आहे. जसे म्हटले आहे - 'अविद्यारूपी आवरणाने झाकलेल्या आणि तृष्णारूपी संयोजनाने बांधलेल्या प्राण्यांचे' (सं. नि. २.१२५ इत्यादी). म्हणूनच सुत्तात तीच तृष्णा समुदयसत्य म्हणून सांगितली आहे, म्हणूनच 'भवसंयोजन म्हणजे तृष्णा' असे म्हटले आहे. 'सम्मदञ्ञा विमुत्तो' म्हणजे सम्यक ज्ञानाने, म्हणजेच अग्र मार्गप्रज्ञेने, जे जसे जाणले पाहिजे ते तसे सम्यकपणे यथार्थ जाणून मुक्त झालेला. 'इमस्मिं लोके' म्हणजे या सत्त्वलोकात. 'इधत्तभावे' म्हणजे या आत्मभावात, 'परत्तभावे' म्हणजे दुसऱ्या आत्मभावात, म्हणजेच इहलोकात आणि परलोकात असा अर्थ आहे.

117. අන්තරවිරහිතාති විභාගවිරහිතා. තෙනාහ ‘‘අත්තනො කුලෙන සදිසා’’ති. අනුයන්තීති අනුයන්තා, අනුයන්තා එව ආනුයන්තා, අනුවත්තකා. තෙනාහ ‘‘වසවත්තිනො’’ති.

११७. 'अन्तरविरहिता' म्हणजे विभागाशिवाय (भेद नसलेले). म्हणूनच 'आपल्या कुळासारखे' असे म्हटले आहे. 'अनुयन्ती' म्हणजे अनुगामी, अनुगामी हेच अनुयायी, अनुवर्तन करणारे. म्हणूनच 'वशवर्ती' (वश असणारे) असे म्हटले आहे.

118. නිවිට්ඨාති සද්ධෙය්‍යවත්ථුස්මිං අනුපවිසනවසෙන නිවිට්ඨා. තතො එව තස්මිං අධිකං නිවිසනතො අභිනිවිට්ඨා. අචලට්ඨිතාති අචලභාවෙ ඨිතා.

११८. 'निविट्ठा' म्हणजे श्रद्धा ठेवण्याच्या वस्तूत प्रवेश करण्याच्या अर्थाने प्रस्थापित (निविष्ट) झालेली. म्हणूनच त्यात अधिक प्रवेश करण्यामुळे 'अभिनिविष्टा'. 'अचलट्ठिता' म्हणजे अचल अवस्थेत स्थिर असलेली.

යන්ති යං කථෙතබ්බධම්මං අනුපධාරෙත්වා, තදත්ථඤ්ච අප්පච්චක්ඛං කත්වා කථනං, එතං අට්ඨානං අකාරණං තස්ස බොධිමූලෙයෙව සමුච්ඡින්නත්තා. විච්ඡින්දජනනත්ථන්ති රතනත්තයසද්ධාය විච්ඡින්දස්ස උප්පාදනත්ථං, අඤ්ඤථත්තායාති අත්ථො. සොති මාරො. මුසාවාදං කාතුං නාසක්ඛීති ආගතඵලස්ස අරියසාවකස්ස පුරතො මුසා වත්තුං න විසහි, තස්මා ආම මාරොස්මීති පටිජානි. සිලාපථවියන්ති රතනමයසිලාපථවියං. සිනෙරුං කිර පරිවාරෙත්වා ඨිතො භූමිප්පදෙසො සත්තරතනමයො, ‘‘සුවණ්ණමයො’’ති කෙචි, සා විත්ථාරතො, උබ්බෙධතො අනෙකයොජනසහස්සපරිමාණා අතිවිය නිච්චලා. කිං ත්වං එත්ථාති කිං කාරණා ත්වං එත්ථ. ‘‘ඨිතො’’ති අච්ඡරං පහරි. ඨාතුං අසක්කොන්තොති අරියසාවකස්ස පුරතො ඨාතුං අසක්කොන්තො. අයඤ්හි අරියධම්මාධිගමස්ස ආනුභාවො, යං මාරොපි නාම මහානුභාවො උජුකං පටිප්පරිතුං න සක්කොති.

'यान्ति' म्हणजे जे सांगण्यायोग्य धर्माचा विचार न करता आणि त्याचा अर्थ प्रत्यक्ष न करता बोलणे, हे अस्थान (अशक्य) आणि अकारण आहे, कारण बोधिमूलापाशीच (बोधिवृक्षाच्या मुळाशीच) त्याचे समूळ उच्चाटन झाले आहे. 'विच्छिन्दजननत्थं' म्हणजे त्रिरत्नावरील श्रद्धेमध्ये संशय (विच्छेद) निर्माण करण्यासाठी, म्हणजेच अन्यथाभावासाठी (बदल करण्यासाठी). 'सो' म्हणजे तो मार. 'मुसावादं कातुं नासक्खी' म्हणजे फलप्राप्त (मार्ग-फल प्राप्त) आर्यश्रावकासमोर असत्य बोलण्याचे धाडस तो करू शकला नाही, म्हणून "होय, मी मार आहे" अशी त्याने कबुली दिली. 'सिलापथवियं' म्हणजे रत्नमय शिला-पृथ्वीवर. सुमेरू पर्वताला वेढून असलेला भूभाग सप्त रत्नमय आहे, काही जण त्याला "सुवर्णमय" म्हणतात; तो विस्तार आणि उंचीने अनेक हजार योजने प्रमाणाचा असून अत्यंत निश्चल आहे. 'किं त्वं एत्थ' म्हणजे तू येथे कोणत्या कारणाने आहेस? "स्थित" (उभा आहे) असे म्हणून त्याने चुटकी वाजवली. 'ठातुं असक्कोन्तो' म्हणजे आर्यश्रावकासमोर उभे राहण्यास असमर्थ असलेला. कारण हा आर्यधर्माच्या अधिगमनाचा (प्राप्तीचा) प्रभाव आहे, ज्यामुळे मार सारखा महानुभाव देखील थेट विरोध करू शकत नाही.

මග්ගො එව මූලං මග්ගමූලං, තස්ස. සඤ්ජාතත්තා උප්පන්නත්තා. තෙන මග්ගමූලෙන පතිට්ඨිතසන්තානෙ ලද්ධපතිට්ඨා. භගවතො දෙසනාධම්මං නිස්සාය අරියාය ජාතියා ජාතො ‘‘භගවන්තං නිස්සාය අරියභූමියං ජාතො’’ති වුත්තො. ‘‘උරෙ වසිත්වා’’ති ඉදං ධම්මඝොසස්ස උරතො සමුට්ඨානතාය වුත්තං. උරෙ වායාමජනිතාභිජාතිතාය වා ඔරසො. මුඛතො ජාතෙන ජාතො ‘‘මුඛතො ජාතො’’ති වුත්තො. කාරණකාරණෙපි හි කාරණෙ විය වොහාරො හොති ‘‘තිණෙහි භත්තං සිද්ධ’’න්ති. කෙචි පන ‘‘විමොක්ඛමුඛස්ස වසෙන [Pg.41] ජාතත්තා මුඛතො ජාතො’’ති වදන්ති, තත්ථාපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. පුරිමෙනත්ථෙන යොනිජො, සෙදජො, මුඛජොති තීසු සම්බන්ධෙසු මුඛජෙන සම්බන්ධෙන භගවතො පුත්තභාවො විභාවිතො. අත්ථද්වයෙනාපි ධම්මජභාවොයෙව දීපිතො. අරියධම්මප්පත්තිතො ලද්ධවිසෙසො හුත්වා පවත්තො තදුත්තරකාලිකො ඛන්ධසන්තානො ‘‘අරියධම්මතො ජාතො’’ති වෙදිතබ්බො, අරියධම්මං වා මග්ගඵලං නිස්සාය, උපනිස්සාය ච ජාතො සබ්බොපි ධම්මප්පබන්ධො ‘‘අරියධම්මතො ජාතො’’ති ගහෙතබ්බො. තෙසං පන අරියධම්මානං අපරියොසිතකිච්චතාය අරියභාවෙන අභිනිබ්බත්තිමත්තං උපාදාය ‘‘අරියධම්මතො ජාතත්තා’’ති වුත්තං. පරියොසිතකිච්චතාය තථා නිබ්බත්තිපාරිපූරිං උපාදාය ‘‘නිම්මිතත්තා’’ති වුත්තං, යතො ‘‘ධම්මජො ධම්මනිම්මිතො’’ති වුත්තං. ‘‘නවලොකුත්තරධම්මදායං ආදියතීති ධම්මදායාදො’’ තිපි පාඨො. අස්සාති ‘‘භගවතොම්හිපුත්තො’’තිආදිනා වුත්තස්ස වාක්‍යස්ස. අත්ථං දස්සෙන්තොති භාවත්ථං පකාසෙන්තො. තථාගතස්ස අනඤ්ඤසාධාරණසීලාදිධම්මක්ඛන්ධස්ස සමූහනිවෙසවසෙන ධම්මකායතාය න කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථි, සත්ථුට්ඨානියස්ස පන ධම්මකායතං දස්සෙතුං ‘‘කස්මා තථාගතො ධම්මකායොති වුත්තො’’ති සයමෙව පුච්ඡං සමුට්ඨාපෙත්වා ‘‘තථාගතො හී’’තිආදිනා තමත්ථං විස්සජ්ජෙති. හදයෙන චින්තෙත්වාති ‘‘ඉමං ධම්මං ඉමස්ස දෙසෙස්සාමී’’ති තස්ස උපගතස්ස වෙනෙය්‍යජනස්ස බොධනත්ථං චිත්තෙන චින්තෙත්වා. වාචාය අභිනීහරීති සද්ධම්මදෙසනාවාචාය කරවීකරුතමඤ්ජුනා බ්‍රහ්මස්සරෙන වෙනෙය්‍යසන්තානාභිමුඛං තදජ්ඣාසයානුරූපං හිතමත්ථං නීහරි උපනෙසි. තෙනාති තෙන කාරණෙන එවංසද්ධම්මාධිමුත්තිභාවෙන. අස්සාති තථාගතස්ස. ධම්මමයත්තාති ධම්මභූතත්තා. ඉධාධිප්පෙතධම්මො සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතොති ආහ ‘‘ධම්මකායත්තා එව බ්‍රහ්මකායො’’ති. සබ්බසො අධම්මං පජහිත්වා අනවසෙසතො ධම්මො එව භූතොති ධම්මභූතො. තථාරූපො ච යස්මා සභාවතො ධම්මො එවාති වත්තබ්බතං අරහතීති ආහ ‘‘ධම්මසභාවො’’ති.

मार्ग हाच मूळ म्हणजे 'मार्गमुळ', त्याचे. उत्पन्न झाल्यामुळे. त्या मार्गमुळाद्वारे प्रस्थापित झालेल्या चित्तसंततीमध्ये (संतानामध्ये) प्रतिष्ठा प्राप्त झाली. भगवंतांच्या देशनाधर्माचा आश्रय घेऊन आर्य जातीमध्ये जन्मलेला, "भगवंतांचा आश्रय घेऊन आर्यभूमीत जन्मलेला" असे म्हटले आहे. "उरात राहून" (उरे वसित्वा) हे धर्मघोषाच्या उरातून (हृदयातून) उत्पन्न झाल्यामुळे म्हटले आहे. किंवा उरातील प्रयत्नातून जन्मलेल्या अभिजातीमुळे तो 'औरस' (छातीतून जन्मलेला) पुत्र आहे. मुखातून जन्मल्यामुळे त्याला "मुखातून जन्मलेला" (मुखतो जातो) म्हटले आहे. कारण कारणाच्या कारणामध्ये देखील कारणाप्रमाणेच व्यवहार होतो, जसे की "गवताने भात शिजवला" (येथे गवत हे अग्नीचे कारण आहे, आणि अग्नी भात शिजवण्याचे कारण आहे). परंतु काही जण "विमोक्षमुखाच्या (विमोक्षाच्या द्वाराच्या) प्रभावाने जन्मल्यामुळे मुखातून जन्मलेला" असे म्हणतात, तेथेही पूर्वोक्त पद्धतीनेच अर्थ समजून घ्यावा. पूर्वोक्त अर्थानुसार योनिज, स्वेदज आणि मुखज या तीन संबंधांपैकी मुखज संबंधाने भगवंतांचे पुत्रत्व स्पष्ट केले आहे. दोन्ही अर्थांनी 'धम्मज' (धर्मापासून जन्मलेला) भावच दर्शविला आहे. आर्यधर्माच्या प्राप्तीमुळे विशेषत्व मिळवून प्रवृत्त झालेली त्यानंतरची स्कंधसंतती "आर्यधर्मातून जन्मलेली" अशी समजावी; किंवा आर्यधर्माचा म्हणजेच मार्ग-फलाचा आश्रय घेऊन आणि उपनिषय करून जन्मलेला सर्वच धर्मप्रबंध "आर्यधर्मातून जन्मलेला" असा ग्रहण करावा. परंतु त्या आर्यधर्मांचे कार्य अपूर्ण असल्यामुळे, केवळ आर्यभावाने उत्पन्न होण्याला अनुसरून "आर्यधर्मातून जन्मल्यामुळे" असे म्हटले आहे. कार्य पूर्ण झाल्यामुळे तशा उत्पत्तीच्या परिपूर्णतेला अनुसरून "निर्मित" (निम्मित) असे म्हटले आहे, म्हणूनच "धम्मज धम्मनिर्मित" (धर्मापासून जन्मलेला, धर्माने निर्माण केलेला) असे म्हटले आहे. "नऊ लोकोत्तर धर्माचा दायाद (वारसा) स्वीकारतो म्हणून धम्मदायाद" असाही पाठ आहे. 'अस्स' म्हणजे "मी भगवंतांचा पुत्र आहे" इत्यादी वाक्याचा. 'अत्थं दस्सेन्तो' म्हणजे भावार्थ प्रकट करणारा. तथागतांच्या अनन्यसाधारण शील इत्यादी धर्मस्कंधांच्या समूहाच्या स्थापनेमुळे 'धम्मकाय' (धर्मकाय) असण्याबाबत काही सांगण्याची गरज नाही; परंतु शास्त्यांच्या स्थानी असलेल्या धर्मकायत्वाला दर्शवण्यासाठी "तथागतांना धर्मकाय का म्हटले आहे?" असा स्वतःच प्रश्न उपस्थित करून "तथागत हि..." इत्यादींनी त्या अर्थाचे विसर्जन (उत्तर) करतात. 'हृदयेन चिन्तेत्वा' म्हणजे "हा धर्म मी याला उपदेशीन" अशा प्रकारे जवळ आलेल्या विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) प्रबोधनासाठी चित्ताने विचार करून. 'वाचाय अभिनीहरी' म्हणजे सद्धर्मदेशनेच्या वाणीने, कोकिळेच्या आवाजासारख्या मधुर ब्रह्मस्वराने विनेय जनांच्या चित्तसंततीकडे त्यांच्या आशयाला अनुरूप असा हितकारक अर्थ बाहेर काढला (उपदेशिला). 'तेन' म्हणजे त्या कारणाने, अशा सद्धर्मावरील अधिमुक्तीच्या (श्रद्धेच्या) भावाने. 'अस्स' म्हणजे तथागतांचे. 'धम्ममयत्ता' म्हणजे धर्मरूप झाल्यामुळे. येथे अभिप्रेत असलेला धर्म श्रेष्ठ अर्थाने 'ब्रह्मभूत' आहे, म्हणून म्हटले आहे: "धर्मकाय असल्यामुळेच ब्रह्मकाय आहे". सर्व प्रकारे अधर्माचा त्याग करून पूर्णपणे धर्मरूपच झालेला तो 'धम्मभूत' (धर्मभूत). आणि तशा रूपाचा असल्यामुळे जो स्वभावाने धर्मच आहे असे म्हणण्यास योग्य आहे, म्हणून म्हटले आहे: "धम्मस्वभाव" (धर्मस्वभाव).

119. සෙට්ඨච්ඡෙදකවාදන්ති ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො’’ති (දී. නි. 3.116) එවං වුත්තසෙට්ඨභාවච්ඡෙදකවාදං. අපරෙනපි නයෙනාති යථාවුත්තසෙට්ඨච්ඡෙදකවාදතො අපරෙනපි පොරාණකලොකුප්පත්තිදස්සනනයෙන. සෙට්ඨච්ඡෙද…පෙ… දස්සෙතුන්ති සොපි හි ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො, හීනා අඤ්ඤෙ [Pg.42] වණ්ණා’’ති, ‘‘බ්‍රාහ්මණා බ්‍රහ්මුනො පුත්තා ඔරසා මුඛතො ජාතා බ්‍රහ්මජා’’ති (දී. නි. 3.114) ච එවං පවත්තාය මිච්ඡාදිට්ඨියා විනිවෙඨනො ජාතිබ්‍රාහ්මණානං සෙට්ඨභාවස්ස ඡෙදනතො සෙට්ඨච්ඡෙදනවාදො නාම හොතීති දස්සෙතුන්ති අත්ථො.

११९. 'सेट्ठच्छेदकवादं' म्हणजे "ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे" (दी. नि. ३.११६) अशा प्रकारे म्हटलेल्या श्रेष्ठत्वाचे खंडन करणारा वाद. 'अपरेनापि नयेन' म्हणजे पूर्वोक्त श्रेष्ठत्व-खंडनवादाव्यतिरिक्त दुसऱ्या प्राचीन काळातील जगाच्या उत्पत्तीच्या दर्शनाच्या पद्धतीने. 'सेट्ठच्छेद...पे... दस्सेतुं' म्हणजे तो देखील "ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण हीन आहेत" आणि "ब्राह्मण हे ब्रह्माचे औरस पुत्र आहेत, मुखातून जन्मलेले आहेत, ब्रह्मज आहेत" (दी. नि. ३.११४) अशा प्रकारे पसरलेल्या मिथ्यादृष्टीचे निवारण करून, जन्मजात ब्राह्मणांच्या श्रेष्ठत्वाचे खंडन करत असल्यामुळे 'श्रेष्ठत्व-खंडनवाद' (सेट्ठच्छेदकवाद) ठरतो, हे दर्शवण्यासाठी, असा अर्थ आहे.

ඉත්ථභාවන්ති ඉමං පකාරතං මනුස්සභාවං. සාමඤ්ඤජොතනා හි විසෙසෙ අවතිට්ඨති, පකරණවසෙන වා අයමත්ථො අවච්ඡින්නො දට්ඨබ්බො. මනෙනෙව නිබ්බත්තාති බාහිරපච්චයෙන විනා කෙවලං උපචාරඣානමනසාව නිබ්බත්තා. යාය උපචාරජ්ඣානචෙතනාය තෙ තත්ථ නිබ්බත්තා, නීවරණවික්ඛම්භනාදිනා උළාරො තස්සා පවත්තිවිසෙසො, තස්මා ඣානඵලකප්පො තස්සා ඵලවිසෙසොති ආහ ‘‘බ්‍රහ්මලොකෙ වියා’’තිආදි. ‘‘සයංපභා’’ති පදානං තත්ථ සූරියාලොකාදීහි විනා අන්ධකාරං විධමන්තා සයමෙව පභාසන්තීති සයංපභා, අන්තලික්ඛෙ ආකාසෙ චරන්තීති අන්තලික්ඛචරා, තදඤ්ඤකාමාවචරසත්තානං විය සරීරස්ස විචරණට්ඨානස්ස අසුභතාභාවතො සුභං, සුභෙව තිට්ඨන්තීති සුභට්ඨායිනොති අත්ථො වෙදිතබ්බො.

'इत्थभावं' म्हणजे या प्रकारचा मनुष्यभाव. सामान्य विधान हे विशेष अर्थामध्ये स्थिर होते, किंवा संदर्भानुसार हा अर्थ निश्चित समजावा. 'मनेनेव निब्बत्ता' म्हणजे बाह्य प्रत्ययाशिवाय (कारणाशिवाय) केवळ उपचारध्यानयुक्त मनानेच उत्पन्न झालेले. ज्या उपचारध्यान-चेतनेमुळे ते तेथे उत्पन्न झाले, नीवरणांच्या उपशमनामुळे (निवारणामुळे) तिचा प्रवृत्ती-विशेष उदार (महान) आहे, म्हणून ध्यानाच्या फलासारखा तिचा फलविशेष आहे, हे दर्शवण्यासाठी "ब्रह्मलोकाप्रमाणे" इत्यादी म्हटले आहे. 'सयंपभा' (स्वयंप्रभ) या पदाचा अर्थ असा समजावा की, तेथे सूर्यप्रकाशाशिवाय अंधाराचा नाश करून स्वतःच प्रकाशित होतात म्हणून 'सयंपभा'; अंतरीक्षात (आकाशात) संचार करतात म्हणून 'अन्तलिक्खचरा' (अंतरीक्षचारी); इतर कामावचर प्राण्यांप्रमाणे त्यांच्या शरीराच्या विचरण्याच्या ठिकाणी अशुद्धता नसल्यामुळे ते शुभ आहे, आणि शुभामध्येच राहतात म्हणून 'सुभट्ठायिनो' (शुभस्थायी) असा अर्थ समजावा.

රසපථවිපාතුභාවවණ්ණනා

रसपृथ्वीच्या प्रादुर्भावाचे वर्णन (रसपठवी-पातुभाव-वण्णना)

120. සබ්බං චක්කවාළන්ති අනවසෙසං කොටිසතසහස්සං චක්කවාළං. සමතනීති සඤ්ඡාදෙන්තී විප්ඵරි, සා පන තස්මිං උදකෙ පතිට්ඨිතා අහොසීති ආහ ‘‘පතිට්ඨහී’’ති. වණ්ණෙන සම්පන්නාති සම්පන්නවණ්ණා. මක්ඛිකණ්ඩකරහිතන්ති මක්ඛිකාහි ච තාසං අණ්ඩකෙහි ච රහිතං.

१२०. 'सब्बं चक्कवाळं' म्हणजे संपूर्ण शंभर अब्ज (कोटिशतसहस्र) चक्रवाळ. 'समतनि' म्हणजे व्यापून पसरली; ती त्या पाण्यावर प्रस्थापित झाली, म्हणून "प्रतिष्ठित झाली" (पतिट्ठहि) असे म्हटले आहे. 'वण्णेन सम्पन्ना' म्हणजे उत्तम वर्णाने (रंगाने) युक्त असलेली. 'मक्खिकाण्डकरहितं' म्हणजे माश्या आणि त्यांच्या अंड्यांनी रहित (मुक्त) असलेले.

අතීතානන්තරෙපි කප්පෙ ලොලොයෙව. කස්මා? එවං චිරපරිචිතලොලතාවසෙන සබ්බපඨමං තථා අකාසීති දස්සෙති. කිමෙවිදන්ති ‘‘වණ්ණතො, ගන්ධතො ච තාව ඤාතං, රසතො පන කිමෙවිදං භවිස්සතී’’ති සංසයජාතො වදති. තිට්ඨතීති අට්ඨාසි.

अगदी अलीकडच्या भूतकाळातील कल्पामध्येही तो लोलुप (लोभी) च होता. का? अशा प्रकारे दीर्घकाळच्या परिचयाच्या लोलुपतेमुळे त्याने सर्वात आधी तसे केले, हे दर्शविते. 'हे काय बरे असावे?' (किमेविदं) म्हणजे 'रंगावरून आणि गंधावरून तर समजले, पण चवीवरून हे काय बरे असेल?' अशी शंका उत्पन्न झाल्यामुळे तो बोलतो. 'थांबतो' (तिट्ठति) म्हणजे तो थांबला.

චන්දිමසූරියාදිපාතුභාවවණ්ණනා

चंद्र आणि सूर्य इत्यादींच्या प्रादुर्भावाचे वर्णन.

121. ආලුප්පකාරකන්ති එත්ථ ආලොපපරියායො ආලුප්ප-සද්දොති ආහ ‘‘ආලොපං කත්වා’’ති. පච්චක්ඛභූතානම්පි [Pg.43] චන්දිමසූරියානං පවත්තියං ලොකියානං සම්මොහො හොති, තං විධමිතුං ‘‘කො පන තෙස’’න්තිආදිනා අට්ඨ පඤ්හාවිස්සජ්ජනානි ගහිතානි. තත්ථ තෙසන්ති චන්දිමසූරියානං. කස්මින්ති කස්මිං ඨානෙ. ‘‘කො උපරී’’ති එතෙනෙව කො හෙට්ඨාති අයමත්ථො වුත්තොයෙව. තථා ‘‘කො සීඝං ගච්ඡතී’’ති ඉමිනා කො සණිකං ගච්ඡතීති අයම්පි අත්ථො වුත්තොයෙව. වීථියොති ගමනවීථියො. එකතොති එකස්මිං ඛණෙ පාතුභවන්ති. සූරියමණ්ඩලෙ පන අත්ථඞ්ගතෙ චන්දමණ්ඩලං පඤ්ඤායිත්ථ. ඡන්දං ඤත්වා වාති රුචිං ඤත්වා විය.

१२१. 'आलुप्पकारकं' यामध्ये 'आलुप्प' हा शब्द 'आलोप' (घास) या अर्थाचा पर्याय आहे, म्हणून 'घास करून' (आलोपं कत्वा) असे म्हटले आहे. प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या चंद्र आणि सूर्याच्या गतीबद्दल देखील संसारी लोकांमध्ये भ्रम असतो, त्याचे निवारण करण्यासाठी 'त्यांच्यापैकी कोण...' इत्यादी आठ प्रश्नांची उत्तरे दिली आहेत. त्यामध्ये 'तेसं' म्हणजे चंद्र आणि सूर्यांच्या. 'कस्मिं' म्हणजे कोणत्या ठिकाणी. 'कोण वर आहे?' यानेच 'कोण खाली आहे?' हा अर्थ देखील सांगितलाच आहे. तसेच 'कोण वेगाने जातो?' याने 'कोण हळू जातो?' हा अर्थ देखील सांगितलाच आहे. 'वीथियो' म्हणजे गमनमार्ग. 'एकतो' म्हणजे एकाच क्षणी प्रकट होतात. सूर्यमंडळ मावळल्यावर चंद्रमंडळ दिसून आले. 'छंदं ञत्वा वा' म्हणजे जणू इच्छा (रुची) जाणून घेऊन.

උභයන්ති අන්තො, බහි ච.

'उभयं' म्हणजे आत आणि बाहेर दोन्ही.

උජුකන්ති ආයාමතො, විත්ථාරතො, උබ්බෙධතො ච. පරිමණ්ඩලතොති පරික්ඛෙපතො.

'उजुकं' (सरळ) म्हणजे लांबीने, रुंदीने आणि उंचीने. 'परिमंडलतो' म्हणजे परिघाने (गोलाकार).

උජුකං සණිකං ගච්ඡති අමාවාසියං සූරියෙන සද්ධිං ගච්ඡන්තො දිවසෙ දිවසෙ ථොකං ථොකං ඔහීයන්තො පුණ්ණමාසියං උපඩ්ඪමග්ගමෙව ඔහීයනතො. තිරියං සීඝං ගච්ඡති එකස්මිම්පි මාසෙ කදාචි දක්ඛිණතො, කදාචි උත්තරතො දස්සනතො. ‘‘ද්වීසු පස්සෙසූ’’ති ඉදං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. චන්දස්ස පුරතො, පච්ඡතො, සමඤ්ච තාරකා ගච්ඡන්තියෙව. අත්තනො ඨානන්ති අත්තනො ගමනට්ඨානං. න විජහන්ති අත්තනො වීථියාව ගච්ඡනතො. සූරියස්ස උජුකං ගමනස්ස සීඝතා චන්දස්ස ගමනං උපාදාය වෙදිතබ්බා. තිරියං ගමනං දක්ඛිණදිසතො උත්තරදිසාය, උත්තරදිසතො ච දක්ඛිණදිසාය ගමනං දන්ධං ඡහි ඡහි මාසෙහි ඉජ්ඣනතො. සොති සූරියො. කාළපක්ඛඋපොසථතොති කාළපක්ඛෙ උපොසථෙ චන්දෙන සහෙව ගන්ත්වා තතො පරං. පාටිපදදිවසෙති සුක්කපක්ඛපාටිපදදිවසෙ. ඔහාය ගච්ඡති අත්තනො සීඝගාමිතාය, තස්ස ච දන්ධගාමිතාය. ලෙඛා විය පඤ්ඤායති පච්ඡිමදිසායං. යාව උපොසථදිවසාති යාව සුක්කපක්ඛඋපොසථදිවසා. ‘‘චන්දො අනුක්කමෙන වඩ්ඪිත්වා’’ති ඉදං උපරිභාගතො පතිතසූරියාලොකතාය හෙට්ඨතො පවත්තාය සූරියස්ස දූරභාවෙන දිවසෙ දිවසෙ අනුක්කමෙන පරිහායමානාය අත්තනො ඡායාය වසෙන අනුක්කමෙන චන්දමණ්ඩලප්පදෙසස්ස වඩ්ඪමානස්ස විය දිස්සමානතාය වුත්තං, තස්මා අනුක්කමෙන වඩ්ඪිත්වා විය. උපොසථදිවසෙ පුණ්ණමායං පරිපුණ්ණො හොති, පරිපුණ්ණමණ්ඩලො හුත්වා දිස්සතීති අත්ථො. ධාවිත්වා ගණ්හාති චන්දස්ස දන්ධගතිතාය, අත්තනො ච සීඝගතිතාය. අනුක්කමෙන හායිත්වාති එත්ථ ‘‘අනුක්කමෙන [Pg.44] වඩ්ඪිත්වා’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තත්ථ පන ඡායාය හායමානතාය මණ්ඩලං වඩ්ඪමානං විය දිස්සති, ඉධ ඡායාය වඩ්ඪමානතාය මණ්ඩලං හායමානං විය දිස්සති.

(चंद्र) सरळ आणि हळू चालतो, कारण तो अमावस्येला सूर्यासोबत जात असताना दररोज थोडा-थोडा मागे पडतो आणि पौर्णिमेला अर्ध्या मार्गाने मागे पडतो. तिरका वेगाने जातो, कारण एकाच महिन्यात कधी दक्षिणेकडून तर कधी उत्तरेकडून धावताना दिसतो. 'दोन्ही बाजूंनी' हे प्रामुख्याने म्हटले आहे. चंद्राच्या पुढे, मागे आणि सोबत तारे जातातच. 'अत्तनो ठानं' म्हणजे स्वतःचे गमनस्थान. ते सोडत नाहीत, कारण ते स्वतःच्याच मार्गाने जातात. सूर्याच्या सरळ गतीचा वेग चंद्राच्या गतीच्या तुलनेत समजून घ्यावा. तिरकी गती म्हणजे दक्षिण दिशेकडून उत्तर दिशेकडे आणि उत्तर दिशेकडून दक्षिण दिशेकडे जाणारी गती, जी सहा-सहा महिन्यांत हळूहळू पूर्ण होते. 'सो' म्हणजे तो सूर्य. 'काळपक्ख उपोसथतो' म्हणजे कृष्णपक्षातील उपोसथ (अमावस्या) दिवशी चंद्रासोबत गेल्यानंतर. 'पाटीपददिवसे' म्हणजे शुक्लपक्षातील प्रतिपदेच्या दिवशी. स्वतःच्या वेगवान गतीमुळे आणि चंद्राच्या संथ गतीमुळे तो (सूर्याला) मागे टाकून जातो. पश्चिम दिशेला (चंद्र) एका रेषेसारखा (कोर) दिसतो. 'याव उपोसथदिवसा' म्हणजे शुक्लपक्षातील उपोसथ (पौर्णिमा) दिवसापर्यंत. 'चंद्र अनुक्रमे वाढून' हे वरच्या भागावरून पडणाऱ्या सूर्याच्या प्रकाशामुळे आणि खालच्या बाजूने सूर्याच्या दूर जाण्यामुळे दररोज हळूहळू कमी होणाऱ्या स्वतःच्या छायेमुळे, चंद्रमंडळाचा भाग हळूहळू वाढत असल्यासारखा दिसतो, म्हणून म्हटले आहे; त्यामुळे तो अनुक्रमे वाढल्यासारखा वाटतो. उपोसथ दिवशी पौर्णिमेला तो परिपूर्ण होतो, म्हणजेच परिपूर्ण मंडल होऊन दिसतो, असा अर्थ आहे. चंद्राच्या संथ गतीमुळे आणि स्वतःच्या वेगवान गतीमुळे (सूर्य) धावून त्याला गाठतो. 'अनुक्रमे कमी होऊन' याचा अर्थ 'अनुक्रमे वाढून' यामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. परंतु, तिथे छाया कमी होत असल्यामुळे मंडल वाढत असल्यासारखे दिसते, तर इथे छाया वाढत असल्यामुळे मंडल कमी होत असल्यासारखे दिसते.

යාය වීථියා සූරියෙ ගච්ඡන්තෙ වස්සවලාහකා දෙවපුත්තා සූරියාභිතාපසන්තත්තා අත්තනො විමානතො න නික්ඛමන්ති, කීළාපසුතා හුත්වා න විචරන්ති, තදා කිර සූරියස්ස විමානං පකතිමග්ගතො අධො ඔතරිත්වා විචරති, තස්ස ඔරුය්හ චරණෙනෙව චන්දවිමානම්පි අධො ඔරුය්හ චරති තග්ගතිකත්තා, තස්මා සා වීථි උදකාභාවෙන අජානුරූපතාය ‘‘අජවීථී’’ති සමඤ්ඤං ගතා. යාය පන වීථියා සූරියෙ ගච්ඡන්තෙ වස්සවලාහකා දෙවපුත්තා සූරියාභිතාපාභාවතො අභිණ්හං අත්තනො විමානතො බහි නික්ඛමිත්වා කීළාපසුතා ඉතො චිතො ච විචරන්ති, තදා කිර සූරියවිමානං පකතිමග්ගතො උද්ධං ආරුහිත්වා විචරති, තස්ස උද්ධං ආරුය්හ චරණෙනෙව චන්දවිමානම්පි උද්ධං ආරුය්හ චරති තග්ගතිකත්තා, තග්ගතිකතා ච සමානගතිනා වාතමණ්ඩලෙන විමානස්ස ඵෙල්ලිතබ්බත්තා, තස්මා සා වීථි උදකබහුභාවෙන නාගානුරූපතාය ‘‘නාගවීථී’’ති සමඤ්ඤං ගතා. යදා සූරියො උද්ධමනාරුහන්තො, අධො ච අනොතරන්තො පකතිමග්ගෙනෙව ගච්ඡති, තදා වස්සවලාහකා යථාකාලං, යථාරුචි ච විමානතො නික්ඛමිත්වා සුඛෙන විචරන්ති, තෙන කාලෙන කාලං වස්සනතො ලොකෙ උතුසමතා හොති, තාය උතුසමතාය හෙතුභූතාය සා චන්දිමසූරියානං ගති ගවානුරූපතාය ‘‘ගොවීථී’’ති සමඤ්ඤං ගතා. තෙන වුත්තං ‘‘අජවීථී’’තිආදි.

ज्या मार्गाने सूर्य जात असताना, पर्जन्य-मेघ (वस्स-वलाहक) देवपुत्र सूर्याच्या उष्णतेने संतप्त होऊन आपल्या विमानाबाहेर पडत नाहीत आणि क्रीडामग्न होऊन फिरत नाहीत, तेव्हा सूर्याचे विमान नेहमीच्या मार्गापेक्षा खाली उतरून फिरते. त्याच्या खाली उतरून फिरण्यामुळेच चंद्राचे विमान देखील त्याच्या गतीचे अनुकरण करत असल्यामुळे खाली उतरून फिरते; म्हणून तो मार्ग पाण्याच्या अभावामुळे शेळीच्या (अज) स्वभावाशी जुळणारा असल्याने 'अजवीथी' या नावाने ओळखला जातो. परंतु, ज्या मार्गाने सूर्य जात असताना, पर्जन्य-मेघ देवपुत्र सूर्याच्या उष्णतेचा अभाव असल्यामुळे वारंवार आपल्या विमानाबाहेर पडून क्रीडामग्न होऊन इकडेतिकडे फिरतात, तेव्हा सूर्याचे विमान नेहमीच्या मार्गापेक्षा वर चढून फिरते. त्याच्या वर चढून फिरण्यामुळेच चंद्राचे विमान देखील त्याच्या गतीचे अनुकरण करत असल्यामुळे वर चढून फिरते; आणि समान गती असलेल्या वायुमंडळाद्वारे विमानाला ढकलले जात असल्यामुळे, तो मार्ग पाण्याच्या मुबलकतेमुळे हत्तीच्या (नाग) स्वभावाशी जुळणारा असल्याने 'नागवीथी' या नावाने ओळखला जातो. जेव्हा सूर्य वर न चढता आणि खाली न उतरता नेहमीच्याच मार्गाने जातो, तेव्हा पर्जन्य-मेघ देवपुत्र वेळेनुसार आणि आवडीनुसार विमानाबाहेर पडून सुखाने फिरतात. त्यामुळे वेळोवेळी पाऊस पडल्याने जगात ऋतूंचे संतुलन (ऋतुसमता) राहते. त्या ऋतूंच्या संतुलनाला कारणीभूत असलेली चंद्र आणि सूर्याची ती गती गाईच्या (गो) स्वभावाशी जुळणारी असल्याने 'गोवीथी' या नावाने ओळखली जाते. म्हणूनच 'अजवीथी' इत्यादी म्हटले आहे.

එවං ‘‘කති නෙසං වීථියො’’ති පඤ්හං විස්සජ්ජෙත්වා ‘‘කථං විචරන්තී’’ති පඤ්හං විස්සජ්ජෙතුං ‘‘චන්දිමසූරියා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සිනෙරුතො බහි නික්ඛමන්තීති සිනෙරුසමීපෙන තං පදක්ඛිණං කත්වා ගච්ඡන්තා තතො ගමනවීථිතො බහි අත්තනො තිරියගමනෙන චක්කවාළාභිමුඛා නික්ඛමන්ති. අන්තො විචරන්තීති එවං ඡ මාසෙ ඛණෙ ඛණෙ සිනෙරුතො අපසක්කනවසෙන තතො නික්ඛමිත්වා චක්කවාළසමීපං පත්තා, තතොපි ඡ මාසෙ ඛණෙ ඛණෙ අපසක්කනවසෙන නික්ඛමිත්වා සිනෙරුසමීපං පාපුණන්තා අන්තො විචරන්ති. ඉදානි තමෙවත්ථං සඞ්ඛෙපෙන වුත්තං විවරිතුං ‘‘තෙහී’’තිආදි වුත්තං. සිනෙරුස්ස, චක්කවාළස්ස ච යං ඨානං වෙමජ්ඣං, තස්ස, සිනෙරුස්ස ච යං ඨානං වෙමජ්ඣං, තෙන ගච්ඡන්තා ‘‘සිනෙරුසමීපෙන [Pg.45] විචරන්තී’’ති වුත්තා, න සිනෙරුස්ස අග්ගාළින්දඅල්ලීනා. චක්කවාළසමීපෙන චරිත්වාති එත්ථාපි එසෙව නයො. මජ්ඣෙනාති සිනෙරුස්ස, චක්කවාළස්ස ච උජුකං වෙමජ්ඣෙන මග්ගෙන. චිත්‍රමාසෙ මජ්ඣෙනාති එත්ථාපි එසෙව නයො.

अशा प्रकारे 'त्यांचे मार्ग किती आहेत?' या प्रश्नाचे उत्तर देऊन, 'ते कसे फिरतात?' या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी 'चंद्र आणि सूर्य...' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'सिनेरु पर्वतापासून बाहेर पडतात' म्हणजे सिनेरु पर्वताच्या जवळून त्याला प्रदक्षिणा घालत जात असताना, त्या गमनमार्गावरून बाहेर आपल्या तिरक्या गतीने चक्रवाळाच्या दिशेने बाहेर पडतात. 'आत फिरतात' म्हणजे अशा प्रकारे सहा महिने क्षणाक्षणाला सिनेरु पर्वतापासून दूर सरकण्याच्या प्रवृत्तीमुळे तिथून बाहेर पडून चक्रवाळाच्या जवळ पोहोचतात, आणि तिथूनही सहा महिने क्षणाक्षणाला दूर सरकण्याच्या प्रवृत्तीमुळे बाहेर पडून सिनेरु पर्वताच्या जवळ पोहोचत आत फिरतात. आता तोच अर्थ संक्षेपाने स्पष्ट करण्यासाठी 'त्यांच्याद्वारे...' इत्यादी म्हटले आहे. सिनेरु पर्वत आणि चक्रवाळ यांच्यामधील जे मध्यवर्ती स्थान आहे, आणि सिनेरु पर्वताच्या मधील जे मध्यवर्ती स्थान आहे, त्यावरून जात असताना 'सिनेरु पर्वताच्या जवळ फिरतात' असे म्हटले आहे, सिनेरु पर्वताच्या अग्रभागाला चिकटून नाही. 'चक्रवाळाच्या जवळ फिरून' यामध्ये देखील हाच नियम आहे. 'मज्झेन' (मध्याने) म्हणजे सिनेरु पर्वत आणि चक्रवाळ यांच्या अगदी मधोमध असलेल्या सरळ मार्गाने. 'चित्र महिन्यात मध्याने' यामध्ये देखील हाच नियम आहे.

එකප්පහාරෙනාති එකවෙලාය, එකෙනෙව වා අත්තනො එකප්පහාරෙන. මජ්ඣන්හිකොති ඨිතමජ්ඣන්හිකො කාලො හොති. තදා හි සූරියමණ්ඩලං උග්ගච්ඡන්තං හුත්වාපි ඉමස්මිං දීපෙ ඨිතස්ස උපඩ්ඪමෙව දිස්සති, උත්තරකුරූසු ඨිතස්ස ඔගච්ඡන්තං හුත්වා. එවඤ්හි එකවෙලායමෙව තීසු දීපෙසු ආලොකකරණං.

'एकप्पहारेन' (एकाच प्रहाराने) म्हणजे एकाच वेळी, किंवा स्वतःच्या एकाच प्रहाराने (प्रयत्नाने). 'मज्झन्हिको' (मध्यान्ह) म्हणजे मध्यान्हाची वेळ होय. कारण त्यावेळी सूर्यमंडळ उगवत असतानाही या द्वीपावर राहणाऱ्याला ते अर्धेच दिसते, तर उत्तरकुरुमध्ये राहणाऱ्याला ते मावळताना दिसते. अशा प्रकारे एकाच वेळी तीन द्वीपांमध्ये प्रकाश होतो.

යෙසු කත්තිකාදිනක්ඛත්තසමඤ්ඤා, තානිපි තාරකරූපානි යෙවාති වුත්තං ‘‘සෙසතාරකරූපානි චා’’ති, නක්ඛත්තසඤ්ඤිතතාරකරූපතො අවසිට්ඨතාරකරූපානීති අත්ථො. උභයානිපි තානි දෙවතානං වසනකවිමානානීති වෙදිතබ්බානි. රා-සද්දො තියති ඡිජ්ජති එත්ථාති රත්ති, සත්තානං සද්දස්ස වූපසමනකාලොති අත්ථො. දිබ්බන්ති සත්තා කීළන්ති ජොතන්ති එත්ථාති දිවා. සත්තානං ආයුං මිනන්තො විය සියති අන්තං කරොතීති මාසො. තං තං කිරියං අරති වත්තෙතීති උතු. තං තං සත්තං, ධම්මප්පවත්තිඤ්ච සඞ්ගම්ම වදන්තො විය සරති වත්තෙතීති සංවච්ඡරො.

ज्यांच्यामध्ये कृत्तिका इत्यादी नक्षत्रांची संज्ञा आहे, ती देखील ताऱ्यांचीच रूपे आहेत, म्हणूनच 'इतर ताऱ्यांची रूपे' (सेसतारकरूपाणि च) असे म्हटले आहे; नक्षत्र संज्ञेच्या ताऱ्यांच्या रूपांशिवाय उरलेली ताऱ्यांची रूपे असा याचा अर्थ आहे. हे दोन्हीही देवतांचे निवासस्थान असलेले विमान आहेत असे समजावे. 'रा' हा शब्द जिथे क्षीण होतो किंवा नष्ट होतो ती 'रत्ती' (रात्र) होय, म्हणजेच प्राण्यांच्या आवाजाच्या शांत होण्याचा काळ असा अर्थ आहे. 'दिब्बन्ति' म्हणजे जिथे प्राणी क्रीडा करतात किंवा चमकतात तो 'दिवा' (दिवस) होय. प्राण्यांचे आयुष्य मोजल्याप्रमाणे जे संपवते (अंत करते) तो 'मासो' (महिना) होय. त्या त्या क्रियेला जे घडवून आणते तो 'उतू' (ऋतू) होय. त्या त्या प्राण्याला आणि धर्माच्या प्रवृत्तीला एकत्रितपणे सांगत असल्यासारखे जे चालते तो 'संवच्छरो' (संवत्सर) होय.

122. විවජ්ජනං විවජ්ජො, සො එව වෙවජ්ජං, වණ්ණස්ස වෙවජ්ජං වණ්ණවෙවජ්ජං, වණ්ණසම්පත්තියා විගමො, තස්ස පන අත්ථිතා ‘‘වණ්ණවෙවජ්ජතා’’ති වුත්තා. තෙනාහ ‘‘විවජ්ජභාවො’’ති. තෙසන්ති වණ්ණවන්තානං සත්තානං. අතිමානප්පච්චයාති දුබ්බණ්ණවම්භනවසෙන අතික්කම්ම අත්තනො වණ්ණං පටිච්ච මානපච්චයා, මානසම්පග්ගණ්හනනිමිත්තන්ති අත්ථො. සාතිසයො රසො එතිස්සා අත්ථීති රසාති ලද්ධමානාය, අනුභාසිංසූති අනුරොධවසෙන භාසිංසු. ලොකුප්පත්තිවංසකථන්ති ලොකුප්පත්තිවංසජං පවෙණීකථං, ආදිකාලෙ උප්පන්නං පවෙණීආගතකථන්ති අත්ථො. ‘‘අනුපතන්තී’’තිපි පාඨො, සො එවත්ථො.

१२२. 'विवज्जन' म्हणजे 'विवज्ज', तोच 'वेवज्ज' (बदल) होय. वर्णाचा (रंगाचा) बदल म्हणजे 'वण्णवेवज्ज' (वर्णविकृती), म्हणजेच वर्णसंपत्तीचा (सौंदर्याचा) नाश होय. त्याची उपस्थिती असणे याला 'वण्णवेवज्जता' (वर्णविकृतता) म्हटले आहे. म्हणूनच 'विवज्जभावो' (बदलाची अवस्था) असे म्हटले आहे. 'तेसं' म्हणजे त्या रूपवान प्राण्यांचे. 'अतिमानप्पच्चया' म्हणजे कुरूप लोकांची निंदा करून, स्वतःच्या वर्णाचा अतिमान (अभिमान) बाळगल्यामुळे निर्माण होणारा मानाचा प्रत्यय (गर्व), म्हणजेच गर्वाचे समर्थन करण्याचे निमित्त असा अर्थ आहे. जिच्यामध्ये अतिशय उत्कृष्ट रस आहे ती 'रसा' (पृथ्वीचा रस) या नावाने ओळखली जाते. 'अनुभासिंसु' म्हणजे अनुकूलतेने बोलले. 'लोकुप्पत्तिवंसकथं' म्हणजे जगाच्या उत्पत्तीची वंशपरंपरागत कथा, म्हणजेच सुरुवातीच्या काळात उत्पन्न झालेली आणि परंपरेने आलेली कथा असा अर्थ आहे. 'अनुपतन्ति' असाही पाठ आहे, त्याचाही तोच अर्थ आहे.

භූමිපප්පටකපාතුභාවාදිවණ්ණනා

भूमिपर्पटक (जमिनीचा पापुद्रा) प्रकट होणे इत्यादींचे वर्णन.

123. එදිසො හුත්වාති අහිච්ඡත්තකසදිසො හුත්වා.

१२३. 'एदिसो हुत्वा' (असा होऊन) म्हणजे भूछत्राच्या (मशरूमच्या) समान होऊन.

124. පදාලතාති [Pg.46] ‘‘පදා’’ති එවංනාමා එකා ලතා, සා පන යස්මා සම්පන්නවණ්ණගන්ධරසා, තස්මා ‘‘භද්දලතා’’ති වුත්තා. නාළිකාති නාළිවල්ලි. අහායීති නස්සි.

१२४. 'पदालता' म्हणजे 'पदा' नावाचा एक वेल (लता). तो वेल उत्तम वर्ण, गंध आणि रसाने युक्त असल्यामुळे त्याला 'भद्दलता' (भद्रलता) म्हटले आहे. 'नाळिका' म्हणजे नळीसारखा वेल (नाळिवल्ली). 'अहायी' म्हणजे नष्ट झाला.

125. අකට්ඨපාකොති අකට්ඨෙයෙව ඨානෙ උප්පජ්ජිත්වා පච්චනකො, නීවාරො විය සඤ්ජාතො හුත්වා නිප්පජ්ජනකොති අත්ථො. කණො ‘‘කුණ්ඩක’’න්ති ච වුච්චති. ථුසන්ති තණ්ඩුලං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතත්තචො, තදභාවතො ‘‘අකණො, අථුසො’’ති සාලි වුත්තො. ‘‘පටිවිරූළ්හ’’න්ති ඉදං පක්කභාවස්ස කාරණවචනං. පටිවිරූළ්හතො හි තං පක්කන්ති. යස්මිං ඨානෙ සායං පක්කො සාලි ගහිතො, තදෙව ඨානං දුතියදිවසෙ පාතො පක්කෙන සාලිනා පරිපුණ්ණං හුත්වා තිට්ඨතීති ආහ ‘‘සායං ගහිතට්ඨානං පාතො පක්කං හොතී’’තිආදි. අලායිතන්ති ලායිතට්ඨානම්පි තෙසං කම්මප්පච්චයා අලායිතමෙව හුත්වා අනූනං පරිපුණ්ණමෙව පඤ්ඤායති, න කෙවලං පඤ්ඤායනමෙව, අථ ඛො තථාභූතමෙව හුත්වා තිට්ඨති.

१२५. 'अकट्ठपाको' (नांगरणी न करता पिकणारा) म्हणजे नांगरणी न केलेल्या ठिकाणीच उत्पन्न होऊन पिकणारा, रानटी तांदळाप्रमाणे (नीवार) उत्पन्न होऊन तयार होणारा असा अर्थ आहे. 'कण' याला 'कुण्डक' असेही म्हणतात. 'थुस' (तुस) म्हणजे तांदळाला वेढून असणारे टरफल होय, त्याच्या अभावामुळे तांदळाला (साळीला) 'अकणो, अथुसो' (कण नसलेला, तुस नसलेला) म्हटले आहे. 'पटिविरूळ्हं' (पुन्हा उगवलेला) हा त्याच्या पिकण्याच्या अवस्थेचा कारणवाचक शब्द आहे. कारण पुन्हा उगवल्यामुळेच ते पिकते. ज्या ठिकाणी संध्याकाळी पिकलेला तांदूळ (साळी) काढला गेला, तेच ठिकाण दुसऱ्या दिवशी सकाळी पिकलेल्या तांदळाने परिपूर्ण होऊन राहते, म्हणूनच 'संध्याकाळी काढलेले ठिकाण सकाळी पिकलेले असते' इत्यादी म्हटले आहे. 'अलायितं' (न कापलेले) म्हणजे कापलेले ठिकाण देखील त्यांच्या कर्माच्या प्रभावामुळे न कापल्यासारखेच होऊन पूर्णपणे भरलेले दिसते; केवळ दिसतच नाही, तर तसेच होऊन राहते.

ඉත්ථිපුරිසලිඞ්ගාදිපාතුභාවවණ්ණනා

स्त्री-पुरुष लिंग (स्त्री-पुरुष चिन्हे) इत्यादी प्रकट होण्याचे वर्णन.

126. ‘‘මනුස්සකාලෙ’’ති ඉදං පුබ්බෙ මනුස්සභූතානංයෙව තත්ථ ඉදානි නිකන්තිවසෙන උප්පත්ති හොතීති කත්වා වුත්තං, දෙවතානම්පි පුරිමජාතියං ඉත්ථිභාවෙ ඨිතානං තත්ථ විරාගාදිපුරිසත්තප්පච්චයෙ අසති තදා ඉත්ථිලිඞ්ගමෙව පාතුභවති. පුරිසත්තපච්චයෙති ‘‘අත්තනොපි අනිස්සරතා, සබ්බකාලං පරායත්තවුත්තිතා, රජස්සලතා වඤ්චතා, ගබ්භධාරණං, පඨමාය පකතියා නිහීනපකතිතා, සූරවීරතාභාවො, ‘අප්පකා ජනා’ති ‘හීළෙතබ්බතා’ති එවමාදි ආදීනවපච්චවෙක්ඛණපුබ්බකම්පි ඉත්ථිභාවෙ ‘අලං ඉත්ථිභාවෙන, න හි ඉත්ථිභාවෙ ඨත්වා චක්කවත්තිසිරිං, න සක්කමාරබ්‍රහ්මසිරියො පච්චනුභවිතුං, න පච්චෙකබොධිං, න සම්මාසම්බොධිං අධිගන්තුං සක්කා’ති එවං ඉත්ථිභාවවිරජ්ජනං, ‘යථාවුත්තආදීනවවිරහතො උත්තමපකතිභාවතො සම්පදමිදං පුරිසත්තං නාම සෙට්ඨං උත්තමං, එත්ථ ඨත්වා සක්කා එතා සම්පත්තියො සම්පාපුණිතු’න්ති එවං පුරිසත්තභාවෙ සම්භාවනාපුබ්බකං පත්ථනාඨපනං, ‘තත්ථ නින්නපොණපබ්භාරචිත්තතා’ති’’ එවමාදිකෙ පුරිසභාවස්ස පච්චයභූතෙ ධම්මෙ. පූරෙත්වා වඩ්ඪෙත්වා. පච්චක්ඛං භූතං, සදිසඤ්ච දිට්ඨධම්මිකං, සම්පරායිකඤ්ච සුවිපුලං අනත්ථං අචින්තෙත්වා පුරිසස්ස කාමෙසු මිච්ඡාචරණං කෙවලං ඉත්ථියං ආසාපත්ති [Pg.47] ඵලෙනෙවාති ආසාආපත්ති ඉත්ථිභාවාවහාපි හොතියෙව. තන්නින්නපොණපබ්භාරභාවෙන තන්නිකන්තියා නිමිත්තභාවාපත්තිතොති වුත්තං ‘‘පුරිසො ඉත්ථත්තභාවං ලභන්තො කාමෙසුමිච්ඡාචාරං නිස්සාය ලභතී’’ති. තදාති යථාවුත්තෙ පඨමකප්පිකකාලෙ. පකතියාති සභාවෙන. මාතුගාමස්සාති පුරිමත්තභාවෙ මාතුගාමභූතස්ස. පුරිසස්සාති එත්ථාපි ‘‘පකතියා’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. උපනිජ්ඣායතන්ති උපෙච්ච නිජ්ඣායන්තානං. යථා අඤ්ඤමඤ්ඤස්මිං සාරාගො උප්පජ්ජති, එවං සාපෙක්ඛභාවෙන ඔලොකෙන්තානං. රාගපරිළාහොති රාගජො පරිළාහො.

१२६. 'मनुष्यकाळात' (मनुस्सकाले) हे पूर्वी जे मनुष्य झाले होते, करण्याचेच आता तिथे आसक्तीमुळे (निकन्तीमुळे) उत्पन्न होणे होते, हे लक्षात घेऊन म्हटले आहे. पूर्वजन्मात स्त्रीभावात राहिलेल्या देवतांच्या बाबतीतही, जर तिथे वैराग्य इत्यादी पुरुषत्वाचे प्रत्यय (कारण) नसतील, तर त्यावेळी स्त्रीलिंगच प्रकट होते. 'पुरुषत्वाच्या प्रत्ययात' (पुरिसत्तपच्चये) म्हणजे पुरुषभावाचे कारण असणाऱ्या धर्मांमध्ये; जसे की स्त्रीभावातील दोषांचे अवलोकन करून—'स्वतःचे अस्वातंत्र्य, नेहमी परावलंबित्व, विटाळ (रजस्वला असणे), कपट, गर्भधारणा, मूळ स्वभावानेच हीन स्वभाव असणे, शूरवीरतेचा अभाव, अल्प लोक म्हणून निंदा करणे इत्यादी दोषांचे चिंतन करून स्त्रीभावाविषयी वैराग्य निर्माण होणे की, स्त्रीभाव पुरे झाला, कारण स्त्रीभावात राहून चक्रवर्तीचे ऐश्वर्य, शक्र, मार किंवा ब्रह्माचे ऐश्वर्य अनुभवता येत नाही, तसेच प्रत्येकबोधी किंवा सम्यक्संबोधी प्राप्त करता येत नाही'; आणि 'पूर्वोक्त दोषांपासून मुक्त असल्यामुळे आणि उत्तम स्वभाव असल्यामुळे हे पुरुषत्व श्रेष्ठ व उत्तम आहे, येथे राहून या संपत्ती प्राप्त करता येतात' अशा प्रकारे पुरुषभावाविषयी आदरपूर्वक इच्छा निश्चित करणे, आणि 'त्यातच मन प्रवण, झुकलेले आणि प्रवृत्त असणे.' 'पूरेत्वा' म्हणजे पूर्ण करून, वाढवून. प्रत्यक्ष दिसणारे, समान, ऐहिक आणि पारलौकिक अशा प्रचंड अनर्थाचा विचार न करता, पुरुषाचे कामाचारातील गैरवर्तन (कामेसु मिच्छाचार) केवळ स्त्रीविषयीच्या आसक्तीच्या फळामुळेच होते, म्हणून ती आसक्ती स्त्रीभाव प्राप्त करून देणारी ठरते. त्याकडेच मन प्रवण आणि झुकलेले असल्यामुळे आणि ती आसक्तीच निमित्त बनल्यामुळे असे म्हटले आहे की, 'पुरुष स्त्रीभाव प्राप्त करताना कामेसु मिच्छाचाराचा (कामाचारातील गैरवर्तनाचा) आश्रय घेऊन तो प्राप्त करतो.' 'तदा' म्हणजे पूर्वोक्त पहिल्या कल्पकाळात (प्रथम कल्पिकाच्या काळात). 'पकतिया' म्हणजे स्वभावाने. 'मातुगामस्स' म्हणजे पूर्वजन्मात स्त्री असलेल्याच्या. 'पुरिसस्स' (पुरुषाच्या) येथे देखील 'पकतिया' हा शब्द आणून जोडला पाहिजे. 'उपनिज्झायन्तं' म्हणजे जवळ जाऊन ध्यानपूर्वक पाहणाऱ्यांचे. ज्याप्रमाणे एकमेकांमध्ये तीव्र राग (आसक्ती) उत्पन्न होतो, त्याप्रमाणे अपेक्षेने पाहणाऱ्यांचे. 'रागपरिलाहो' म्हणजे रागापासून (वासनेपासून) उत्पन्न झालेला दाह (जळजळ).

නිබ්බුය්හමානායාති පරිණතා හුත්වා නිය්‍යමානාය.

'निब्बुy्हमानाय' म्हणजे परिपक्व होऊन वाहून नेली जात असताना.

මෙථුනධම්මසමාචාරවණ්ණනා

मैथुनधर्माच्या आचरणाचे वर्णन.

127. ගොමයපිණ්ඩමත්තම්පි නාලත්ථාති සම්මදෙව විවාහකම්මං නාලත්ථාති අධිප්පායෙන වදන්ති. පාතබ්‍යතන්ති තස්මිං අසද්ධම්මෙ කිලෙසකාමෙන පිවිතබ්බතං කිඤ්චි පිවිතබ්බවත්ථුං පිවන්තා විය අතිවිය තොසෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බතං ආපජ්ජිංසු, පාතබ්‍යතන්ති වා පරිභුඤ්ජනකතං ආපජ්ජිංසු උපගච්ඡිංසු. පරිභොගත්ථො හි අයං පා-සද්දො, කත්තුසාධනො ච තබ්‍ය-සද්දො, යථාරුචි පරිභුඤ්ජිංසූති අත්ථො.

१२७. 'शेणाचा गोळा देखील मिळाला नाही' (गोमयपिण्डमत्तम्पि नालत्था) म्हणजे योग्य प्रकारे विवाहविधी मिळाला नाही, या अभिप्रायाने ते म्हणतात. 'पातब्यतं' म्हणजे त्या असद्धर्मामध्ये क्लेशयुक्त कामवासनेमुळे (किलेसकामाने) काही पिण्यायोग्य पदार्थ प्यावा त्याप्रमाणे अत्यंत संतुष्ट होऊन उपभोग घेण्याच्या अवस्थेला प्राप्त झाले, किंवा 'पातब्यतं' म्हणजे उपभोगाच्या क्रियेला प्राप्त झाले, जवळ गेले. कारण हा 'पा' शब्द उपभोगाच्या अर्थात आहे, आणि 'तब्ब' (तव्य) शब्द कर्तृसाधक आहे, म्हणजेच त्यांनी आपल्या आवडीनुसार उपभोग घेतला असा अर्थ आहे.

සන්නිධිකාරකන්ති සන්නිධිකාරං, ක-කාරො පදවඩ්ඪනමත්තන්ති ආහ ‘‘සන්නිධිං කත්වා’’ති. අපදානන්ති අවඛණ්ඩනං. එකෙකස්මිං ඨානෙති යත්ථ යත්ථ වහිතං, තස්මිං තස්මිං එකෙකස්මිං ඨානෙ. ගුම්බගුම්බාති පුඤ්ජපුඤ්ජා.

'सन्निधिकारकं' म्हणजे साठा करणे (सन्निधिकार), 'क' हा वर्ण केवळ शब्द वाढवण्यासाठी आहे, म्हणूनच 'साठा करून' (सन्निधिं कत्वा) असे म्हटले आहे. 'अपदानं' म्हणजे तुकडे करणे (अवखंडन). 'एकेकस्मिं ठाने' (एका एका ठिकाणी) म्हणजे जिथे जिथे वाहून नेले, त्या त्या एका एका ठिकाणी. 'गुम्बगुम्बा' म्हणजे ढीगच्या ढीग (पुंजच्या पुंज).

සාලිවිභාගවණ්ණනා

शालीच्या (तांदळाच्या) विभाजनाचे वर्णन.

128. සීමං ඨපෙය්‍යාමාති ‘‘අයං භූමිභාගො අසුකස්ස, අයං භූමිභාගො අසුකස්සා’’ති එවං පරිච්ඡෙදං කරෙය්‍යාම. තං අග්ගං කත්වාති තං ආදිං කත්වා.

१२८. सीमा प्रस्थापित करावी म्हणजे 'हा भूभाग अमुकाचा, हा भूभाग तमुकाचा' अशी मर्यादा निश्चित करावी. 'त्याला मुख्य करून' म्हणजे 'त्याला आरंभ करून'.

මහාසම්මතරාජවණ්ණනා

महासम्मत राजाचे वर्णन.

130. පකාසෙතබ්බන්ති දොසවසෙන පකාසෙතබ්බං. ඛිපිතබ්බන්ති ඛෙපං කාතබ්බං. තෙනාහ ‘‘හාරෙතබ්බ’’න්ති, සත්තනිකායතො නීහරිතබ්බං.

१३०. प्रकट करावे म्हणजे दोषाच्या स्वरूपात प्रकट करावे. फेकून द्यावे म्हणजे त्याग करावा. म्हणूनच म्हटले आहे 'दूर करावे', म्हणजेच प्राणीसमुदायातून बाहेर काढावे.

නෙසන්ති [Pg.48] නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං.

'नेसं' (त्यांच्यापैकी) हे निर्धारण अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे.

131. අක්ඛරන්ති නිරුත්තිං. සා හි මහාජනෙන සම්මතොති නිද්ධාරෙත්වා වත්තබ්බතො නිරුත්ති, තස්මිංයෙව නිරූළ්හභාවතො, අඤ්ඤත්ථ අසඤ්චරණතො අක්ඛරන්ති ච වුච්චති, තථා සඞ්ඛාතබ්බතො සඞ්ඛා, සමඤ්ඤායතීති සමඤ්ඤා, පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති, වොහරණතො වොහාරො. උප්පන්නොති පවත්තො. න කෙවලං අක්ඛරමෙවාති න කෙවලං සමඤ්ඤාකරණමෙව. ඛෙත්තසාමිනොති තං තං භූමිභාගං පරිග්ගහෙත්වා ඨිතසත්තා. තීහි සඞ්ඛෙහීති තිවිධකිරියාභිසඞ්ඛතෙහි තීහි සඞ්ඛෙහි ඛත්තියාදීහි තීහි වණ්ණෙහි පරිග්ගහිතෙහි. ‘‘ඛත්තියානුයන්තබ්‍රාහ්මණගහපතිකනෙගමජානපදෙහි තීහි ගහපතීහි පරිග්ගහිතෙහී’’ති ච වදන්ති. අග්ගන්ති ඤාතෙනාති අග්ගං කුලන්ති ඤාතෙන. ඛත්තියකුලඤ්හි ලොකෙ සබ්බසෙට්ඨං. යථාහ ‘‘ඛත්තියො සෙට්ඨො ජනෙතස්මිං, යෙ ගොත්තපටිසාරිනො’’ති, (දී. නි. 1.277; 3.140; ම. නි. 2.30; සං. නි. 1.182, 245) අභෙදොපචාරෙන පන අක්ඛරස්ස ඛත්තියසද්දස්සපි සෙට්ඨතාති පාළියං ‘‘අග්ගඤ්ඤෙන අක්ඛරෙනා’’ති වුත්තං. ඉදානි අභෙදොපචාරෙන විනා එව අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අග්ගෙ වා’’තිආදි වුත්තං.

१३१. 'अक्खर' (अक्षर) म्हणजे निरुक्ती (व्युत्पत्ती). कारण ती महाजनांनी संमत केलेली आहे असे निश्चित करून सांगण्याजोगी असल्याने तिला 'निरुक्ती' म्हणतात; त्याच अर्थात ती रूढ झाल्याने आणि इतरत्र न बदलल्याने तिला 'अक्खर' (अक्षर) असेही म्हणतात. तसेच, मोजले जाण्यायोग्य असल्याने 'संखा' (संख्या), ओळखले जाण्यायोग्य असल्याने 'समञ्ञा' (संज्ञा), प्रज्ञापित (स्पष्ट) केल्याने 'पण्ञत्ति' (प्रज्ञप्ती), आणि व्यवहारात आणल्याने 'वोहार' (व्यवहार) असे म्हटले जाते. 'उत्पन्न झाले' म्हणजे 'प्रवृत्त झाले'. 'केवळ अक्षरच नाही' म्हणजे केवळ संज्ञा देणेच नाही. 'शेतमालक' (खेत्तसामी) म्हणजे त्या त्या भूभागाचा स्वीकार करून राहिलेले प्राणी. 'तीन संक्षेपांनी' म्हणजे तीन प्रकारच्या क्रियांच्या संस्कारांनी युक्त अशा क्षत्रिय इत्यादी तीन वर्णांनी स्वीकारलेल्या. 'क्षत्रियांचे अनुकरण करणारे ब्राह्मण, गृहपती, नैगम (व्यापारी) आणि जानपद (ग्रामीण लोक) या तीन गृहपतींनी स्वीकारलेल्या' असेही म्हणतात. 'अग्ग' (श्रेष्ठ) म्हणून ओळखले गेल्याने म्हणजे 'श्रेष्ठ कुळ' म्हणून ओळखले गेल्याने. कारण जगात क्षत्रिय कुळ हे सर्वात श्रेष्ठ मानले जाते. जसे की म्हटले आहे - 'जे गोत्राचा अभिमान बाळगतात, अशा लोकांमध्ये क्षत्रिय श्रेष्ठ आहे' (दी. नि. १.२७७; ३.१४०; म. नि. २.३०; सं. नि. १.१८२, २४५). परंतु अभेदाच्या उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) अक्षराची आणि क्षत्रिय शब्दाचीही श्रेष्ठता दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये 'अग्गञ्ञेन अक्खरेन' (श्रेष्ठ अक्षराने) असे म्हटले आहे. आता अभेदाच्या उपचाराशिवाय थेट अर्थ दर्शवण्यासाठी 'अग्गे वा' (किंवा श्रेष्ठ) इत्यादी म्हटले आहे.

බ්‍රාහ්මණමණ්ඩලාදිවණ්ණනා

ब्राह्मणमंडळ इत्यादींचे वर्णन.

132. යෙන අනාරම්භභාවෙන බාහිතාකුසලා ‘‘බ්‍රාහ්මණා’’ති වුත්තා, තමෙව තාව දස්සෙතුං පාළියං ‘‘වීතඞ්ගාරා’’තිආදි වුත්තන්ති තදත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘පචිත්වා’’තිආදිමාහ. තමෙනන්ති වචනවිපල්ලාසෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘තෙ එතෙ’’ති. අභිසඞ්ඛරොන්තාති චිත්තමන්තභාවෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං අභිවිසිට්ඨෙ කරොන්තා, බ්‍රාහ්මණාකප්පභාවෙන සඞ්ඛරොන්තා ච. වාචෙන්තාති පරෙසං කථෙන්තා, යෙ තථා ගන්ථෙ කාතුං න ජානන්ති. අච්ඡන්තීති ආසන්ති, උපවිසන්තීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘වසන්තී’’ති. අච්ඡෙන්තීති කාලං ඛෙපෙන්ති. හීනසම්මතං ඣානභාවනානුයොගං ඡඩ්ඩෙත්වා ගන්ථෙ පසුතතාදීපනතො. සෙට්ඨසම්මතං ජාතං ‘‘වෙදධරා සොත්තියා සුබ්‍රාහ්මණාති එවං සෙට්ඨසම්මතං ජාතං.

१३२. ज्या अनारंभभावामुळे (हिंसा न करण्याच्या वृत्तीमुळे) अकुशल धर्मांना बाहेर काढणारे (बाहीत-अकुशल) 'ब्राह्मण' म्हटले गेले, तेच दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये 'वीतङ्गारा' (विगत-अंगार/शांत झालेले) इत्यादी म्हटले आहे, त्याचा अर्थ दर्शवताना 'पचित्वा' (शिजवून) इत्यादी म्हटले आहे. 'तमेनं' (त्याला) हा वचनविपर्यासाने केलेला निर्देश आहे, म्हणून 'ते एते' (ते हे) असे म्हटले आहे. 'अभिसंखरोंता' (संस्कारित करणारे) म्हणजे विचारशीलतेने एकमेकांना विशिष्ट बनवणारे आणि ब्राह्मणी आचरणाने स्वतःला सुसंस्कृत करणारे. 'वाचेंता' (शिकवणारे) म्हणजे इतरांना सांगणारे, जे तसे ग्रंथ तयार करण्यास जाणत नाहीत. 'अच्छन्ति' म्हणजे बसतात, उपवेश करतात असा अर्थ आहे. म्हणूनच 'वसन्ति' (राहतात) असे म्हटले आहे. 'अच्छेन्ति' म्हणजे काळ घालवतात. हीन मानल्या गेलेल्या ध्यानभावनेच्या अभ्यासाचा त्याग करून ग्रंथांच्या अभ्यासात मग्न झाल्याचे दर्शवल्यामुळे. श्रेष्ठ मानले गेलेले 'वेदधर, श्रोत्रिय, सुब्राह्मण' अशा प्रकारे श्रेष्ठ मानले गेले.

133. මෙථුනධම්මං සමාදියිත්වාති ජායාපතිකභාවෙන ද්වයං ද්වයං නිවාසං අජ්ඣුපගන්ත්වා. වාණිජකම්මාදිකෙති ආදි-සද්දෙන කසිකම්මාදිං සඞ්ගණ්හාති.

१३३. 'मैथुनधर्म स्वीकारून' म्हणजे पती-पत्नीच्या भावाने दोन-दोन मिळून एकत्र राहू लागून. 'व्यापार इत्यादी कामांमध्ये' यातील 'इत्यादी' शब्दाने शेती इत्यादी कामांचा समावेश होतो.

134. ලුද්දාචාරකම්මඛුද්දාචාරකම්මුනාති [Pg.49] පරවිහෙඨනාදිලුද්දාචාරකම්මුනා, නළකාරදාරුකම්මාදිඛුද්දාචාරකම්මුනා ච. සුද්දන්ති එත්ථ සු-ඉති සීඝත්ථෙ නිපාතො. දා-ඉති ගරහණත්ථෙති ආහ ‘‘සුද්දං සුද්දං ලහුං ලහුං කුච්ඡිතං ගච්ඡන්තී’’ති.

१३४. 'क्रूर आचरण आणि क्षुद्र आचरणाच्या कर्माने' म्हणजे दुसऱ्यांना पीडा देण्यासारख्या क्रूर आचरणाच्या कर्माने आणि टोपल्या विणणे, लाकडाचे काम इत्यादी क्षुद्र आचरणाच्या कर्माने. 'सुद्दं' (शूद्र) यामध्ये 'सु' हा शीघ्र अर्थातील निपात आहे. 'दा' हा निंदा अर्थातील आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'सुद्दं सुद्दं लहुं लहुं कुच्छितं गच्छन्ति' (शूद्र शूद्र, लवकर लवकर, निंदनीय मार्गाने जातात).

135. අහූති කාලවිපල්ලාසවසෙන වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘හොති ඛො’’ති ආහ. ඉමිනාති ‘‘ඉමෙහි ඛො, වාසෙට්ඨ, චතූහි මණ්ඩලෙහි සමණමණ්ඩලස්ස අභිනිබ්බත්ති හොතී’’ති ඉමිනා වචනෙන. ඉමං දස්සෙතීති සමණමණ්ඩලං නාම…පෙ… සුද්ධිං පාපුණන්තීති ඉමං අත්ථජාතං දස්සෙති. යදි ඉමෙහි…පෙ… අභිනිබ්බත්ති හොති, එවං සන්තෙ ඉමානෙව චත්තාරි මණ්ඩලානි පධානානි, සමණමණ්ඩලං අප්පධානං තතො අභිනිබ්බත්තත්තාති? නයිදමෙවන්ති දස්සෙතුං ‘‘ඉමානී’’තිආදි වුත්තං. සමණමණ්ඩලං අනුවත්තන්ති ගුණෙහි විසිට්ඨභාවතො. ගුණො හි විඤ්ඤූනං අනුවත්තනහෙතු, න කොලපුත්තියං, වණ්ණපොක්ඛරතා, වාක්කරණමත්තං වා. තෙනාහ ‘‘ධම්මෙනෙව අනුවත්තන්ති, නො අධම්මෙනා’’ති. සො ධම්මො ච ලොකුත්තරොව අධිප්පෙතො, යෙන සංසාරතො විසුජ්ඣති, තස්මා සමණමණ්ඩලන්ති ච සාසනිකමෙව සමණගණං වදතීති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘සමණමණ්ඩලඤ්හී’’තිආදි.

१३५. 'अहू' (होते) हे कालविपर्यासाच्या (काळाच्या फरकाच्या) कारणाने म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'होति खो' (होतेच) असे म्हटले आहे. 'याने' म्हणजे 'हे वासेठ्ठ, या चार मंडळांमधूनच श्रमणमंडळाची उत्पत्ती होते' या वचनाने. 'हे दर्शवतो' म्हणजे श्रमणमंडळ नावाचे...पे... शुद्धी प्राप्त करतात, हा अर्थ दर्शवतो. जर या...पे... मधून उत्पत्ती होते, तर मग हेच चार मंडळे मुख्य आहेत आणि श्रमणमंडळ हे गौण आहे, कारण ते त्यांच्यापासून उत्पन्न झाले आहे का? 'असे नाही' हे दर्शवण्यासाठी 'इमानि' (हे) इत्यादी म्हटले आहे. गुणांनी विशिष्ट असल्यामुळे ते श्रमणमंडळाचे अनुकरण करतात. कारण गुणच विद्वानांच्या अनुकरणाचे कारण असतात, कुलीनता, शारीरिक सौंदर्य किंवा केवळ वक्तृत्व नव्हे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'धर्मानेच अनुकरण करतात, अधर्माने नाही'. आणि तो धर्म लोकोत्तरच अभिप्रेत आहे, ज्याने संसारातून विशुद्धी मिळते, म्हणून 'श्रमणमंडळ' म्हणजे शासनातील (बुद्धशासनातील) श्रमणसंघच होय, असे समजावे. म्हणूनच 'श्रमणमंडळंच हि' इत्यादी म्हटले आहे.

දුච්චරිතාදිකථාවණ්ණනා

दुश्चरित इत्यादी कथेचे वर्णन.

136. මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන සමාදින්නකම්මං නාම ‘‘කො අනුබන්ධිතබ්බො. අජොතග්ගිසොට්ඨිමිසො’’තිආදිනා යඤ්ඤවිධානාදිවසෙන පවත්තිතං හිංසාදිපාපකම්මං. මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මස්සාති ‘‘එස සද්ධාධිගතො දෙවයානො, යෙන යන්ති පුත්තිනො විසොකා’’තිආදිනා පවත්තිතස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිසහගතකම්මස්ස. සමාදානං තස්ස තථා පවත්තනං, තස්සා වා දිට්ඨියා උපගමනං.

१३६. मिथ्यादृष्टीच्या प्रभावाने स्वीकारलेले कर्म म्हणजे 'कोणाचा पाठपुरावा करावा? अज, अग्नी, स्वस्तिक इत्यादींचा' अशा यज्ञविधी इत्यादींच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेले हिंसा इत्यादी पापकर्म होय. 'मिथ्यादृष्टीच्या कर्माचे' म्हणजे 'हा श्रद्धेने प्राप्त झालेला देवयान (देवमार्ग) आहे, ज्याने पुत्रवान व शोकरहित लोक जातात' इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या मिथ्यादृष्टीयुक्त कर्माचे. 'समादान' म्हणजे त्याचे तसे आचरण करणे किंवा त्या दृष्टीचा स्वीकार करणे.

137. ද්වයකාරීති කුසලාකුසලද්වයස්ස කත්තා. තයිදං ද්වයං යස්මා එකජ්ඣං නප්පවත්තති, තස්මා ආහ ‘‘කාලෙනා’’තිආදි. එකක්ඛණෙ උභයවිපාකදානට්ඨානං නාම නත්ථි එකස්මිං ඛණෙ චිත්තද්වයූපසඤ්හිතාය සත්තසන්තතියා අභාවතො. යථා පන ද්වයකාරිනො සුඛදුක්ඛපටිසංවෙදිතා සම්භවති, තං දස්සෙතුං ‘‘යෙන පනා’’තිආදි වුත්තං. එවංභූතොති විකලාවයවො. ද්වෙපිහි කුසලාකුසලකම්මානි කතූපචිතානි සභාවතො බලවන්තානෙව හොන්ති, තස්මා මරණකාලෙ උපට්ඨහන්ති[Pg.50]. තෙසු අකුසලං බලවතරං හොති පච්චයලාභතො. නිකන්තිආදයො හි පච්චයවිසෙසා අකුසලස්සෙව සභාගා, න කුසලස්ස, තස්මා කතූපචිතභාවෙන සමානබලෙසුපි කුසලාකුසලෙසු පච්චයලාභෙන විපච්චිතුං ලද්ධොකාසතාය කුසලතො අකුසලං බලවතරං හොතීති, තථාභූතම්පි තං යථා විපාකදානෙ ලද්ධොකාසස්ස කුසලස්සාපි අවසරො හොති, තථා ලද්ධපච්චයං පටිසන්ධිදානාභිමුඛං කුසලං පටිබාහිත්වා පටිසන්ධිං දෙන්තං තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තාපෙතීති. ‘‘අකුසලං බලවතරං හොතී’’ති එත්ථ ‘‘අකුසලං චෙ බලවතරං හොති, තං කුසලං පටිබාහිත්වා’’ති වුත්තනයෙනෙව අත්ථං වත්වා තෙසු කුසලං චෙ බලවතරං හොති, තඤ්ච අකුසලං පටිබාහිත්වා මනුස්සයොනියං නිබ්බත්තාපෙති, අකුසලං පවත්තිවෙදනීයං හොති, අථ නං තං කාණම්පි කරොති ඛුජ්ජම්පි පීඨසප්පිම්පි කුච්ඡිරොගාදීහි වා උපද්දුතං. එවං සො පවත්තියං නානප්පකාරං දුක්ඛං පච්චනුභවතීති ඉදං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී හොතී’’ති. තත්‍රායං විනිච්ඡයො – වුත්තකාලෙ වා කාරෙන සමානබලෙසු කුසලාකුසලකම්මෙසු උපට්ඨහන්තෙසු මරණස්ස ආසන්නවෙලායං යදි බලවතරානි කුසලජවනානි ජවන්ති, යථාඋපට්ඨිතං අකුසලං පටිබාහිත්වා කුසලං වුත්තනයෙන පටිසන්ධිං දෙති. අථ බලවතරානි අකුසලජවනානි ජවන්ති, යථාඋපට්ඨිතං කුසලං පටිබාහිත්වා අකුසලං වුත්තනයෙනෙව පටිසන්ධිං දෙති. තං කිස්ස හෙතු? උභින්නං කම්මානං සමානබලවභාවතො, පච්චයන්තරසාපෙක්ඛතො චාති, සබ්බං වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං.

१३७. द्वयकारी म्हणजे कुशल आणि अकुशल या दोन्हीचा कर्ता. हे दोन्ही (कुशल आणि अकुशल) एकाच वेळी प्रवृत्त होत नसल्यामुळे 'कालेन' (वेळेनुसार) इत्यादी म्हटले आहे. एकाच क्षणी दोन्हीचे विपाक मिळण्याचे कोणतेही स्थान नाही, कारण एकाच क्षणी दोन चित्तांनी युक्त अशी सत्त्व-संतती (प्राण्यांची प्रवाह-मालिका) अस्तित्वात नसते. परंतु, द्वयकारी व्यक्तीला सुख आणि दुःखाचा अनुभव कसा येतो, हे दर्शवण्यासाठी 'येन पना' इत्यादी म्हटले आहे. 'एवंभूत' म्हणजे विकल अवयव असलेला (अंगहीन). कारण कुशल आणि अकुशल ही दोन्ही कर्मे करून संचित केल्यावर स्वभावाने बलवानच असतात, म्हणून ती मरणकाळी उपस्थित होतात. त्यामध्ये प्रत्यय (कारण/परिस्थिती) मिळाल्यामुळे अकुशल अधिक बलवान होते. निकंती (तृष्णा/आसक्ती) इत्यादी विशेष प्रत्यय हे अकुशलाचेच सजातीय असतात, कुशलाचे नव्हे. म्हणून, करून संचित केल्यामुळे समान बल असलेल्या कुशल आणि अकुशलामध्ये प्रत्यय मिळाल्याने विपाक देण्याची संधी मिळाल्यामुळे कुशलापेक्षा अकुशल अधिक बलवान होते. अशा प्रकारे, विपाक देण्याची संधी मिळालेल्या कुशलालाही वाव मिळावा म्हणून, प्रत्यय प्राप्त करून प्रतिसंधी देण्यास प्रवृत्त झालेल्या कुशलाला रोखून, प्रतिसंधी देणारे अकुशल त्याला तिर्यक योनीत (प्राणी योनीत) उत्पन्न करते. 'अकुशल अधिक बलवान होते' यामध्ये 'जर अकुशल अधिक बलवान असेल, तर ते कुशलाला रोखून' या सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजून घ्यावा. जर त्यामध्ये कुशल अधिक बलवान असेल, तर ते अकुशलाला रोखून मनुष्य योनीत उत्पन्न करते, आणि अकुशल हे प्रवृत्ती-वेदनीय (जीवनात अनुभवायचे) होते, मग ते त्याला काणा, कुबडा, पांगळा किंवा पोटाच्या रोगांनी पीडित करते. अशा प्रकारे तो प्रवृत्तीमध्ये (जीवनात) नाना प्रकारचे दुःख अनुभवतो, हे लक्षात घेऊन 'सुखदुःखप्रतिसंवेदी होतो' असे म्हटले आहे. येथे हा निर्णय आहे - सांगितलेल्या वेळी किंवा कारणाने समान बल असलेली कुशल आणि अकुशल कर्मे उपस्थित होत असताना, मरणाच्या आसन्न वेळी जर अधिक बलवान कुशल जवने (चित्तक्षण) जवतात (प्रवृत्त होतात), तर उपस्थित झालेल्या अकुशलाला रोखून कुशल सांगितलेल्या पद्धतीने प्रतिसंधी देते. जर अधिक बलवान अकुशल जवने जवतात, तर उपस्थित झालेल्या कुशलाला रोखून अकुशल सांगितलेल्या पद्धतीनेच प्रतिसंधी देते. त्याचे कारण काय? दोन्ही कर्मांचे समान बल असणे आणि इतर प्रत्ययांवर (कारणांवर) अवलंबून असणे, या सर्व गोष्टींचा विचार करून हे ग्रहण करावे.

බොධිපක්ඛියභාවනාවණ්ණනා

बोधिपक्खिय-भावना-वर्णन

138. බොධි වුච්චති මග්ගසම්මාදිට්ඨි, චත්තාරි අරියසච්චානි බුජ්ඣතීති කත්වා, සභාවතො, තංසභාවතො ච තස්සා පක්ඛෙ භවාති බොධිපක්ඛියා, සතිවීරියාදයො ධම්මා, තෙසං බොධිපක්ඛියානං. පටිපාටියාති බොධිපක්ඛියදෙසනාපටිපාටියා. භාවනං අනුගන්ත්වාති අනුක්කමෙන පවත්තං භාවනං පත්වා. තෙනාහ ‘‘පටිපජ්ජිත්වා’’ති. සඋපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා වසෙන ඛීණාසවස්ස සෙට්ඨභාවං ලොකස්ස පාකටං කත්වා දස්සෙතුං සක්කා, න ඉතරාය සබ්බසො අපඤ්ඤත්තිභාවූපගමනෙ තස්ස [Pg.51] අදස්සනතොති වුත්තං ‘‘පරිනිබ්බාතීති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායතී’’ති. විනිවත්තෙත්වාති තතො චතුවණ්ණතො නීහරිත්වා.

१३८. चार आर्यसत्यांचे आकलन करून घेते म्हणून 'बोधी' म्हणजे मार्ग-सम्यक्-दृष्टी होय. स्वभावाने आणि त्या स्वभावामुळे तिच्या पक्षात (बाजूने) असणारे धर्म म्हणजे 'बोधिपक्खिय' (बोधिपक्षीय) होत, जसे की सती (स्मृती), वीरिय (वीर्य/प्रयत्न) इत्यादी धर्म; त्या बोधिपक्षीय धर्मांचे. 'पटिपाटिया' (अनुक्रमाने) म्हणजे बोधिपक्षीय देशनेच्या अनुक्रमाने. 'भावनं अनुगन्त्वा' (भावनेचे अनुसरण करून) म्हणजे अनुक्रमाने प्रवृत्त झालेल्या भावनेला प्राप्त करून. म्हणूनच 'पटिपज्जित्वा' (प्रतिपन्न होऊन/आचरण करून) असे म्हटले आहे. सउपादिशेष निर्वाणधातूच्या द्वारे क्षीणासवाचे (अर्हताचे) श्रेष्ठत्व जगाला स्पष्ट करून दाखवणे शक्य आहे, इतर (अनुपादिशेष निर्वाणधातू) द्वारे नव्हे, कारण त्यात पूर्णपणे अप्रज्ञप्ती भाव (अस्तित्वहीनता किंवा अवर्णनीयता) प्राप्त होत असल्याने त्याचे दर्शन होत नाही; म्हणूनच 'परिनिब्बाती' म्हणजे क्लेश-परिनिर्वाणाने परिनिर्वाण पावतो, असे म्हटले आहे. 'विनिवत्तेत्वा' म्हणजे त्या चार वर्णांमधून बाहेर काढून.

140. තමෙවත්ථන්ති ‘‘ඛීණාසවොව දෙවමනුස්සෙසු සෙට්ඨො’’ති වුත්තමෙවත්ථං.

१४०. 'तमेवत्थं' (त्याच अर्थाला) म्हणजे 'क्षीणासवच (अर्हतच) देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे' या सांगितलेल्या अर्थालाच.

සෙට්ඨච්ඡෙදකවාදමෙවාති ජාතිබ්‍රාහ්මණානං සෙට්ඨභාවසමුච්ඡෙදකමෙව කථං. දස්සෙත්වා භාසිත්වා. සුත්තන්තං විනිවත්තෙත්වාති පුබ්බෙ ලොකියධම්මසන්දස්සනවසෙන පවත්තං අග්ගඤ්ඤසුත්තං ‘‘සත්තන්නං බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං භාවනමන්වායා’’තිආදිනා තතො විනිවත්තෙත්වා නීහරිත්වා තෙන අසංසට්ඨං කත්වා. ආවජ්ජන්තාති සමන්නාහරන්තා. අනුමජ්ජන්තාති පුබ්බෙනාපරං අත්ථතො විචරන්තාති.

'सेट्ठच्छेदकवादमेव' (श्रेष्ठत्व नष्ट करणारा वादच) म्हणजे जन्मजात ब्राह्मणांच्या श्रेष्ठत्वाचा समूळ उच्छेद करणारीच चर्चा. 'दस्सेत्वा' म्हणजे दर्शवून किंवा बोलून. 'सुत्तन्तं विनिवत्तेत्वा' (सुत्ताला वेगळे करून) म्हणजे पूर्वी लौकिक धर्माच्या दर्शनाच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेल्या अग्ञ्ञसुत्ताला (अग्गञ्ञ सुत्ताला) 'सात बोधिपक्षीय धर्मांच्या भावनेच्या अनुषंगाने' इत्यादींद्वारे त्यातून बाहेर काढून, वेगळे करून आणि त्याच्याशी असंबद्ध करून. 'आवज्जन्ता' म्हणजे मन एकाग्र करणारे (आवर्जन करणारे). 'अनुमज्जन्ता' म्हणजे पूर्व-पर संबंधाचा अर्थाने विचार करणारे.

අග්ගඤ්ඤසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

अग्गञ्ञसुत्त-वर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिनी टीका).

5. සම්පසාදනීයසුත්තවණ්ණනා

५. सम्पसादनीयसुत्त-वर्णन

සාරිපුත්තසීහනාදවණ්ණනා

सारिपुत्तसीहनाद-वर्णन

141. පාවාරෙන්ති [Pg.52] සඤ්ඡාදෙන්ති සරීරං එතෙනාති පාවාරො, වත්ථං. පාවරණං වා පාවාරො, ‘‘වත්ථං දුස්ස’’න්ති පරියායසද්දා එතෙති දුස්සමෙව පාවාරො, සො එතස්ස බහුවිධො අනෙකකොටිප්පභෙදො භණ්ඩභූතො අත්ථීති දුස්සපාවාරිකො. සො කිර පුබ්බෙ දහරකාලෙ දුස්සපාවාරභණ්ඩමෙව බහුං පරිග්ගහෙත්වා වාණිජ්ජං අකාසි, තෙන නං සෙට්ඨිට්ඨානෙ ඨිතම්පි ‘‘පාවාරිකො’’ ත්වෙව සඤ්ජානන්ති. භගවතීති ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා, තෙන භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ථෙරෙන වුත්තවචනං සබ්බං සඞ්ගණ්හාති. ‘‘කස්මා එවං අවොචා’’ති තථාවචනෙ කාරණං පුච්ඡිත්වා ‘‘සොමනස්සපවෙදනත්ථ’’න්ති කස්මා පයොජනං විස්සජ්ජිතං, තයිදං අම්බං පුට්ඨස්ස ලබුජං බ්‍යාකරණසදිසන්ති? නයිදමෙවං චින්තෙතබ්බං. යා හිස්ස ථෙරස්ස තදා භගවති සොමනස්සුප්පත්ති, සා නිද්ධාරිතරූපා කාරණභාවෙන චොදිතා, තස්මා එවං අවොචාති, සා එව ච යස්මා නිද්ධාරිතරූපා පවෙදනවසෙන භගවතො සම්මුඛා තථාවචනං පයොජෙති, තස්මා ‘‘අත්තනො උප්පන්නසොමනස්සපවෙදනත්ථ’’න්ති පයොජනභාවෙන විස්සජ්ජිතං.

१४१. ज्याने शरीर झाकले जाते ते 'पावारो' म्हणजे वस्त्र होय. प्रावरण (ओढणे) म्हणजेच पावार होय. 'वत्थं दुस्सं' (वस्त्र, कापड) हे याचेच पर्यायी शब्द आहेत, म्हणून कापड हेच पावार (वस्त्र) होय. त्याच्याकडे अशा अनेक प्रकारच्या कोट्यवधी मूल्यांच्या वस्त्रांचा साठा (भांड) होता, म्हणून तो 'दुस्सपावारिको' (वस्त्र व्यापारी) होय. असे म्हणतात की, पूर्वी तरुण वयात त्याने वस्त्रांचा मोठा साठा घेऊन व्यापार केला होता, त्यामुळे तो श्रेष्ठी (शेटजी) पदावर असूनही लोक त्याला 'पावारिक' म्हणूनच ओळखत असत. 'भगवती' मधील 'इति' हा शब्द आदी अर्थाचा किंवा प्रकार अर्थाचा आहे, ज्याद्वारे भगवंतांच्या जवळ जाऊन स्थविरांनी (थेरांनी) जे काही म्हटले, त्या सर्व वचनांचा संग्रह होतो. 'असे का म्हटले?' अशा प्रकारे त्या वचनाचे कारण विचारल्यावर, 'सोमनस्सपवेदनत्थं' (आनंद व्यक्त करण्यासाठी) असे प्रयोजन का सांगितले? हे तर आंब्याविषयी विचारले असता बडहरचे (कवठाचे) उत्तर देण्यासारखे झाले की काय? असा विचार करू नये. कारण स्थविरांना त्यावेळी भगवंतांविषयी जो आनंद उत्पन्न झाला होता, तो निश्चित स्वरूपात कारणाच्या रूपाने प्रेरित झाला होता, म्हणूनच 'असे म्हटले' आणि तोच निश्चित स्वरूपाचा आनंद व्यक्त करण्याच्या हेतूने भगवंतांच्या समोर तसे वचन प्रवृत्त केले गेले, म्हणूनच 'स्वतःला उत्पन्न झालेला आनंद व्यक्त करण्यासाठी' अशा प्रयोजनाच्या रूपाने उत्तर दिले गेले.

තත්‍රාති තස්මිං සොමනස්සපවෙදනෙ. විහාරෙ නිවාසපරිවත්තනවසෙන සුනිවත්ථනිවාසනො. ආභුජිත්වාති ආබන්ධිත්වා.

'तत्र' म्हणजे त्या आनंद व्यक्त करण्याच्या प्रसंगी. 'विहारे' म्हणजे निवास बदलण्याच्या कारणाने चांगल्या प्रकारे वस्त्र परिधान केलेला. 'आभुजित्वा' म्हणजे बांधून (आबद्ध करून).

සමාපත්තිතො වුට්ඨාය ‘‘අහො සන්තො වතායං අරියවිහාරො’’ති සමාපත්තිසුඛපච්චවෙක්ඛණමුඛෙන අත්තනො ගුණෙ අනුස්සරිතුං ආරද්ධො, ආරභිත්වා ච නෙසං තං තං සාමඤ්ඤවිසෙසවිභාගවසෙන අනුස්සරි. තථා හි ‘‘සමාධී’’ති සාමඤ්ඤතො ගහිතස්සෙව ‘‘පඨමං ඣාන’’න්තිආදිනා විසෙසවිභාගො, ‘‘පඤ්ඤා’’ති සාමඤ්ඤතො ච ගහිතස්සෙව ‘‘විපස්සනාඤාණ’’න්තිආදිනා විසෙසවිභාගො උද්ධටො. ‘‘ලොකියාභිඤ්ඤාසු දිබ්බචක්ඛුඤාණස්සෙව ගහණං ථෙරස්ස ඉතරෙහි සාතිසයන්ති දස්සෙතු’’න්ති වදන්ති, පුබ්බෙනිවාසඤාණම්පි පන ‘‘කප්පසතසහස්සාධිකස්සා’’තිආදිනා කිච්චවසෙන දස්සිතමෙව, ලක්ඛණහාරවසෙන වා ඉතරෙසං පෙත්ථ ගහිතතා වෙදිතබ්බා.

समापत्तीमधून उठून "अहो! खरोखरच हा आर्यविहार किती शांत आहे!" अशा प्रकारे समापत्तीच्या सुखाचे प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) करण्याच्या द्वारे स्वतःच्या गुणांचे अनुस्मरण करण्यास त्यांनी आरंभ केला. आरंभ करून त्यांनी त्यांच्या त्या त्या सामान्य आणि विशेष विभागांच्या द्वारे अनुस्मरण केले. तसेच, 'समाधी' अशा सामान्य रूपाने ग्रहण केलेल्याचेच 'प्रथम ध्यान' इत्यादींद्वारे विशेष वर्गीकरण केले आहे, आणि 'प्रज्ञा' अशा सामान्य रूपाने ग्रहण केलेल्याचेच 'विपश्यनाज्ञान' इत्यादींद्वारे विशेष वर्गीकरण उद्धृत केले आहे. "लौकिक अभिज्ञांमध्ये दिव्यचक्षु ज्ञानाचेच ग्रहण थेरांच्या इतर (अभिज्ञांपेक्षा) श्रेष्ठत्व दर्शवण्यासाठी आहे" असे म्हणतात, परंतु पूर्वेनिवासज्ञान (पूर्वजन्मस्मरण ज्ञान) देखील "एक लाख कल्प अधिक..." इत्यादींद्वारे कार्याच्या रूपाने दर्शविलेच आहे, किंवा लक्षणहार (पद्धती) च्या द्वारे इतरांचेही येथे ग्रहण झाले आहे असे समजावे.

අත්ථප්පභෙදස්ස [Pg.53] සල්ලක්ඛණවිභාවනවවත්ථානකරණසමත්ථං අත්ථෙ පභෙදගතං ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. තථා ධම්මප්පභෙදස්ස සල්ලක්ඛණවිභාවනවවත්ථානකරණසමත්ථං ධම්මෙ පභෙදගතං ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. නිරුත්තිපභෙදස්ස සල්ලක්ඛණවිභාවනවවත්ථානකරණසමත්ථං නිරුත්තියං පභෙදගතං ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා. පටිභානප්පභෙදස්ස සල්ලක්ඛණවිභාවනවවත්ථාන කරණසමත්ථං පටිභානෙ පභෙදගතං ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ, (විසුද්ධි. 2.428) තං සංවණ්ණනාසු (විසුද්ධි. ටී. 2.428) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. සාවකවිසයෙ පරමුක්කංසගතං ඤාණං සාවකපාරමිඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං විය සබ්බඤෙය්‍යධම්මෙසු. තස්සාපි හි විසුං පරිකම්මං නාම නත්ථි, සාවකපාරමියා පන සම්මදෙව පරිපූරිතත්තා අග්ගමග්ගසමධිගමෙනෙවස්ස සමධිගමො හොති. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙව සම්මාසම්බුද්ධානං යාව නිසින්නපල්ලඞ්කා අනුස්සරතොති යොජනා.

अर्थाच्या भेदांचे (प्रकारांचे) नीट लक्षण ठरवण्यास, स्पष्ट करण्यास आणि निश्चित करण्यास समर्थ असलेले, अर्थाच्या विविध प्रकारांविषयीचे ज्ञान म्हणजे 'अर्थप्रतिसंविदा' (अत्थपटिसम्भिदा) होय. तसेच, धर्माच्या (सिद्धांतांच्या) भेदांचे नीट लक्षण ठरवण्यास, स्पष्ट करण्यास आणि निश्चित करण्यास समर्थ असलेले, धर्माच्या विविध प्रकारांविषयीचे ज्ञान म्हणजे 'धर्मप्रतिसंविदा' (धम्मपटिसम्भिदा) होय. निरुक्तीच्या (भाषेच्या) भेदांचे नीट लक्षण ठरवण्यास, स्पष्ट करण्यास आणि निश्चित करण्यास समर्थ असलेले, निरुक्तीच्या विविध प्रकारांविषयीचे ज्ञान म्हणजे 'निरुक्तिप्रतिसंविदा' (निरुत्तिपटिसम्भिदा) होय. प्रतिभानाच्या (स्फूर्तीच्या) भेदांचे नीट लक्षण ठरवण्यास, स्पष्ट करण्यास आणि निश्चित करण्यास समर्थ असलेले, प्रतिभानाच्या विविध प्रकारांविषयीचे ज्ञान म्हणजे 'प्रतिभानप्रतिसंविदा' (पटिभानपटिसम्भिदा) होय. हा येथे संक्षेप आहे; सविस्तर वर्णन तर 'विशुद्धिमार्ग' (विशुद्धि. २.४२८) आणि त्याच्या टीकांमध्ये (विशुद्धि. टी. २.४२८) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. श्रावकाच्या क्षेत्रात परम उत्कर्षाला पोहोचलेले ज्ञान म्हणजे 'श्रावकपारमी ज्ञान' होय, जसे सर्व ज्ञेय धर्मांमध्ये 'सर्वज्ञता ज्ञान' असते. कारण त्यासाठीही वेगळी पूर्वतयारी (परिकर्म) नसते, तर श्रावकपारमीच्या चांगल्या प्रकारे परिपूर्णतेमुळे अग्रमागाच्या (अर्हत् मार्गाच्या) प्राप्तीनेच त्याची प्राप्ती होते. सम्यक्संबुद्धांच्या सर्वज्ञता ज्ञानाप्रमाणेच, आसनस्थ (पद्मासन) असेपर्यंत अनुस्मरण करणाऱ्यासाठी ही योजना आहे.

භගවතො සීලං නිස්සාය ගුණෙ අනුස්සරිතුමාරද්ධොති යොජනා. යස්මා ගුණානං බහුභාවතො නෙසං එකජ්ඣං ආපාථාගමනං නත්ථි, සති ච තස්මිං අනිරූපිතරූපෙනෙව අනුස්සරණෙන භවිතබ්බං, තස්මා ථෙරො සවිසයෙ ඨත්වා තෙ අනුපදං සරූපතො අනුස්සරි, අනුස්සරන්තො ච සබ්බපඨමං සීලං අනුස්සරි, තං දස්සෙන්තො ‘‘භගවතො සීලං නිස්සායා’’ති ආහ, සීලං ආරබ්භාති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. යස්මා චෙත්ථ ථෙරො එකෙකවසෙන භගවතො ගුණෙ අනුස්සරිත්වා තතො පරං චතුක්කපඤ්චකාදිවසෙන අනුස්සරි, තස්මා ‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදෙ’’ති වත්වා තතො පරං බොජ්ඣඞ්ගභාවනාසාමඤ්ඤෙන ඉන්ද්‍රියෙසු වත්තබ්බෙසු තානි අග්ගහෙත්වා ‘‘චත්තාරො මග්ගෙ’’තිආදි වුත්තං. චතුයොනිපරිච්ඡෙදකඤාණං මහාසීහනාදසුත්තෙ (ම. නි. 1.152) ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. චත්තාරො අරියවංසා අරියවංසසුත්තෙ (අ. නි. 4.28) ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

"भगवंतांच्या शीलाचा आश्रय घेऊन गुणांचे अनुस्मरण करण्यास आरंभ केला" अशी योजना आहे. कारण गुणांच्या बहुसंख्येमुळे त्यांचे एकाच वेळी मनात प्रकट होणे शक्य नाही, आणि तसे झाले तरी ते अस्पष्ट रूपानेच अनुस्मरण केले जाईल, म्हणून थेरांनी आपल्या विषयात स्थित राहून त्यांचे एकामागून एक त्यांच्या मूळ रूपाने अनुस्मरण केले, आणि अनुस्मरण करताना सर्वात आधी शीलाचे अनुस्मरण केले. ते दर्शवताना "भगवंतांच्या शीलाचा आश्रय घेऊन" असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ "शीलाला आरंभ करून" असा आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. आणि कारण येथे थेरांनी भगवंतांच्या गुणांचे एकेक करून अनुस्मरण केले आणि त्यानंतर चार, पाच इत्यादींच्या समूहाने अनुस्मरण केले, म्हणून "चार इद्धिपाद" असे म्हणून, त्यानंतर बोध्यंग-भावनेच्या सामान्यतेमुळे इंद्रियांचे कथन करायचे असताना, ते न घेता "चार मार्ग" इत्यादी म्हटले आहे. चार योनींचे वर्गीकरण करणारे ज्ञान 'महासहनाद सुत्ता'त (म. नि. १.१५२) आलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. चार आर्यवंश 'आर्यवंश सुत्ता'त (अ. नि. ४.२८) आलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावेत.

පධානියඞ්ගාදයො සඞ්ගීති (දී. නි. 3.317) දසුත්තරසුත්තෙසු (දී. නි. 3.355) ආගමිස්සන්ති. ඡ සාරණීය ධම්මා පරිනිබ්බානසුත්තෙ (දී. නි. 2.141) ආගතා එව. සුඛං සුපනාදයො (අ. නි. 11.15; පටි. ම. 2.22) එකාදස මෙත්තානිසංසා[Pg.54]. ‘‘ඉදං දුක්ඛං අරියසච්ච’’න්තිආදිනා සං. නි. 5.1081, මහාව. 15, පටි. ම. 2.30) චතූසු අරියසච්චෙසු තිපරිවත්තවසෙන ආගතා ද්වාදස ධම්මචක්කාකාරා. මග්ගඵලෙසු පවත්තානි අට්ඨ ඤාණානි, ඡ අසාධාරණඤාණානි චාති චුද්දස බුද්ධඤාණානි. පඤ්චදස විමුත්තිපරිපාචනියා ධම්මා මෙඝියසුත්තවණ්ණනායං (උදා. අට්ඨ. 31) ගහෙතබ්බා, සොළසවිධා ආනාපානස්සති ආනාපානස්සතිසුත්තෙ (ම. නි. 3.148), අට්ඨාරස බුද්ධධම්මා (මහානි. 69, 156; චූළනි. 85; පටි. ම. 3.5; දී. නි. අට්ඨ. 3.305) එවං වෙදිතබ්බා –

प्रधानियंग (प्रयत्नाची अंगे) इत्यादी 'संगीति सुत्त' (दी. नि. ३.३१७) आणि 'दसुत्तर सुत्त' (दी. नि. ३.३५५) मध्ये येतील. सहा सारणीय धर्म (स्मरण ठेवण्याजोगे धर्म) 'परिनिब्बान सुत्ता'त (दी. नि. २.१४१) आलेलेच आहेत. सुखाने झोपणे इत्यादी (अ. नि. ११.१५; पटि. म. २.२२) अकरा मैत्रीचे फायदे (मैत्र्यानुशंस) आहेत. "हे दुःख आर्यसत्य आहे" इत्यादींद्वारे (सं. नि. ५.१०८१, महाव. १५, पटि. म. २.३०) चार आर्य सत्यांमध्ये तीन आवर्तनांच्या (त्रिवर्त) रूपाने आलेले बारा धम्मचक्राचे प्रकार आहेत. मार्ग आणि फलांमध्ये प्रवृत्त असणारी आठ ज्ञाने आणि सहा असाधारण ज्ञाने मिळून चौदा बुद्धज्ञाने आहेत. विमुक्ती परिपक्व करणारे पंधरा धर्म 'मेघिय सुत्त' वर्णनेतून (उदा. अट्ठ. ३१) घ्यावेत, सोळा प्रकारची आनापानसती 'आनापानसती सुत्ता'त (म. नि. ३.१४८) आहे, अठरा बुद्धधर्म (महानि. ६९, १५६; चूळनि. ८५; पटि. म. ३.५; दी. नि. अट्ठ. ३.३०५) याप्रमाणे समजावेत –

අතීතංසෙ බුද්ධස්ස භගවතො අප්පටිහතං ඤාණං, අනාගතංසෙ, පච්චුප්පන්නංසෙ බුද්ධස්ස භගවතො අප්පටිහතං ඤාණං. ඉමෙහි තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්ති, සබ්බං වචීකම්මං, සබ්බං මනොකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්ති. ඉමෙහි ඡහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො නත්ථි ඡන්දස්ස හානි, නත්ථි ධම්මදෙසනාය හානි, නත්ථි වීරියස්ස හානි, නත්ථි සමාධිස්ස හානි, නත්ථි පඤ්ඤාය හානි, නත්ථි විමුත්තියා හානි. ඉමෙහි ද්වාදසහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො නත්ථි දවා, නත්ථි රවා, නත්ථි අප්ඵුට්ඨං, නත්ථි වෙගායිතත්තං, නත්ථි අබ්‍යාවටමනො, නත්ථි අප්පටිසඞ්ඛානුපෙක්ඛාති.

भूतकाळात बुद्ध भगवंतांचे ज्ञान अप्रतिहत (अबाधित) असते, भविष्यकाळात आणि वर्तमानकाळात बुद्ध भगवंतांचे ज्ञान अप्रतिहत असते. या तीन धर्मांनी युक्त असलेल्या बुद्ध भगवंतांचे सर्व कायकर्म ज्ञानाने पूर्वगामी (ज्ञानाचे अनुकरण करणारे) आणि ज्ञानाच्या अनुषंगाने चालणारे असते, सर्व वचीकर्म (वाणीचे कर्म) आणि सर्व मनोकर्म ज्ञानाने पूर्वगामी आणि ज्ञानाच्या अनुषंगाने चालणारे असते. या सहा धर्मांनी युक्त असलेल्या बुद्ध भगवंतांच्या छंदाची (धम्मछंदाची) हानी होत नाही, धम्मदेशनेची हानी होत नाही, वीर्याची (प्रयत्नाची) हानी होत नाही, समाधीची हानी होत नाही, प्रज्ञेची हानी होत नाही, विमुक्तीची हानी होत नाही. या बारा धर्मांनी युक्त असलेल्या बुद्ध भगवंतांमध्ये क्रीडाप्रवृत्ती (दवा) नसते, घाईघाईने केलेले भाषण (रवा) नसते, ज्ञानाने स्पर्श न केलेले (अप्फुट) काही नसते, उतावीळपणा (वेगायितत्त) नसतो, अनावधानाने युक्त मन (अब्यावटमनो) नसते, आणि विचार न करता केलेली उपेक्षा (अप्पटिसंखानुपेक्खा) नसते.

තත්ථ ‘‘නත්ථි දවාති ඛිඩ්ඩාධිප්පායෙන කිරියා නත්ථි. නත්ථි රවාති සහසා කිරියා නත්ථී’’ති වදන්ති. සහසා පන කිරියා දවා, ‘‘අඤ්ඤං කරිස්සාමී’’ති අඤ්ඤස්ස කරණං රවා. නත්ථි අප්ඵුටන්ති ඤාණෙන අඵුසිතං නත්ථි. නත්ථි වෙගායිතත්තන්ති තුරිතකිරියා නත්ථි. නත්ථි අබ්‍යාවටමනොති නිරත්ථකචිත්තසමුදාචාරො නත්ථි. නත්ථි අප්පටිසඞ්ඛානුපෙක්ඛාති අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා නත්ථි. කෙචි පන ‘‘නත්ථි ධම්මදෙසනාය හානී’’ති අපඨිත්වා ‘‘නත්ථි ඡන්දස්ස හානි, නත්ථි වීරියස්ස හානි, නත්ථි සතියා [සත්තියා (විභ. මූලටී. සුත්තන්තභාජනීයවණ්ණනා)] හානී’’ති පඨන්ති.

त्यामध्ये, "नत्थि दवा" म्हणजे क्रीडेच्या (खेळण्याच्या) उद्देशाने केलेली क्रिया नसते. "नत्थि रवा" म्हणजे घाईघाईने केलेली क्रिया नसते, असे म्हणतात. परंतु घाईघाईने केलेली क्रिया म्हणजे 'दवा' (क्रीडा) आणि "दुसरे काहीतरी करीन" असे म्हणून अन्य काहीतरी करणे म्हणजे 'रवा' (घाईचे भाषण/कृती) होय. "नत्थि अप्फुटं" म्हणजे ज्ञानाने स्पर्श न केलेले (अस्पर्शित) काहीही नसते. "नत्थि वेगायितत्तं" म्हणजे उतावीळपणाने केलेली क्रिया नसते. "नत्थि अब्यावटमनो" म्हणजे निरर्थक चित्ताचा व्यापार नसतो. "नत्थि अप्पटिसंखानुपेक्खा" म्हणजे अज्ञानाने युक्त उपेक्षा नसते. परंतु काही लोक "धम्मदेशनेची हानी होत नाही" असे न वाचता, "छंदाची हानी होत नाही, वीर्याची हानी होत नाही, स्मृतीची (सतीची) हानी होत नाही" असे वाचतात.

ජරාමරණාදීසු එකාදසසු පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු පච්චෙකං චතුසච්චයොජනාවසෙන පවත්තානි චතුචත්තාලීස ඤාණානියෙව (සං. නි. 2.33) සුඛවිසෙසානං අධිට්ඨානභාවතො ඤාණවත්ථූනි. වුත්තඤ්හෙතං –

जरामरण इत्यादी प्रतीत्यसमुत्पादाच्या अकरा अंगांमध्ये प्रत्येकी चार आर्य सत्यांच्या योजनेनुसार प्रवृत्त असणारी चव्वेचाळीस ज्ञानेच (सं. नि. २.३३) सुखविशेषांचे अधिष्ठान असल्यामुळे 'ज्ञानवस्तू' (ञाणवत्थूनि) आहेत. कारण असे म्हटले आहे –

‘‘යතො [Pg.55] ඛො භික්ඛවෙ අරියසාවකො එවං ජරාමරණං පජානාති, එවං ජරාමරණසමුදයං පජානාති, එවං ජරාමරණනිරොධං පජානාති, එවං ජරාමරණනිරොධගාමිනිං පටිපදං පජානාතී’’තිආදි (සං. නි. 2.33).

“भिक्खूहो, जेव्हा आर्यश्रावक अशा प्रकारे जरामरण जाणतो, अशा प्रकारे जरामरणसमुदय जाणतो, अशा प्रकारे जरामरणनिरोध जाणतो, अशा प्रकारे जरामरणनिरोधगामी प्रतिपदा जाणतो” इत्यादी (सं. नि. २.३३).

ජරාමරණසමුදයොති චෙත්ථ ජාති අධිප්පෙතා. සෙසපදෙසු භවාදයො වෙදිතබ්බා.

येथे ‘जरामरणसमुदय’ या पदाने ‘जाती’ (जन्म) अभिप्रेत आहे. उर्वरित पदांमध्ये ‘भव’ इत्यादी समजले पाहिजेत.

කුසලචිත්තුප්පාදෙසු ඵස්සාදයො පරොපණ්ණාස කුසලධම්මා.

कुशलचित्तोत्पादांमध्ये (कुशल चित्ताच्या उत्पत्तीमध्ये) स्पर्श (फस्स) इत्यादी पन्नासपेक्षा अधिक कुशलधर्म असतात.

‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ඤාණං, ‘‘අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණ’’න්ති ඤාණං, අතීතම්පි අද්ධානං ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ඤාණං, ‘‘අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණ’’න්ති ඤාණං, අනාගතම්පි අද්ධානං ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ඤාණං, ‘‘අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණ’’න්ති ඤාණං. ‘‘යම්පි ඉදං ධම්මට්ඨිතිඤාණං, තම්පි ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්ම’’න්ති ඤාණන්ති එවං ජරාමරණාදීසු එකාදසසු පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු පච්චෙකං සත්ත සත්ත කත්වා සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනි (සං. නි. 2.34) වෙදිතබ්බානි. තත්ථ යම්පීති ඡබ්බිධම්පි පච්චවෙක්ඛණඤාණං විපස්සනාරම්මණභාවෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා වුත්තං. ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති ඡපි ඤාණානි සඞ්ඛිපිත්වා වුත්තං ඤාණං. ‘‘ඛයධම්ම’’න්තිආදිනා පන පකාරෙන පවත්තඤාණස්ස දස්සනං, විපස්සනාදස්සනතො විපස්සනා පටිවිපස්සනාදස්සනමත්තමෙවාති න තං ‘‘අඞ්ග’’න්ති වදන්ති, පාළියං (සං. නි. 2.34) පන සබ්බත්ථ ඤාණවසෙන අඞ්ගානං වුත්තත්තා ‘‘නිරොධධම්මන්ති ඤාණ’’න්ති ඉති-සද්දෙන පකාසෙත්වා වුත්තං විපස්සනාඤාණං සත්තමං ඤාණන්ති අයමත්ථො දිස්සති. න හි යම්පි ඉදං ධම්මට්ඨිතිඤාණං, තම්පි ඤාණන්ති සම්බන්ධො හොති ඤාණග්ගහණෙන එතස්මිං ඤාණභාවදස්සනස්ස අනධිප්පෙතත්තා, ‘‘ඛයධම්මං…පෙ… නිරොධධම්ම’’න්ති එතෙසං සම්බන්ධභාවප්පසඞ්ගො චාති. චතුවීසති…පෙ… වජිරඤාණන්ති එත්ථ කෙචි තාව ආහු ‘‘භගවා දෙවසිකං ද්වාදසකොටිසතසහස්සක්ඛත්තුං මහාකරුණාසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, ද්වාදසකොටිසතසහස්සක්ඛත්තුමෙව ච අරහත්තඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, තාසං පුරෙචරං, සහවචරඤ්ච ඤාණං පටිපක්ඛෙහි අභෙජ්ජතං, මහත්තඤ්ච උපාදාය මහාවජිරඤාණං නාම. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

“जातीमुळे (जन्मामुळे) जरामरण होते” हे ज्ञान, “जाती नसताना जरामरण नसते” हे ज्ञान; भूतकाळातही “जातीमुळे जरामरण होते” हे ज्ञान, “जाती नसताना जरामरण नसते” हे ज्ञान; भविष्यकाळातही “जातीमुळे जरामरण होते” हे ज्ञान, “जाती नसताना जरामरण नसते” हे ज्ञान. “जे हे धम्मठितीज्ञान (धर्माच्या स्थितीचे ज्ञान) आहे, ते देखील क्षयधर्मी, वयधर्मी, विरागधर्मी आणि निरोधधर्मी आहे” हे ज्ञान — अशा प्रकारे जरामरण इत्यादी अकरा प्रतीत्यसमुत्पाद अंगांमध्ये प्रत्येकी सात-सात करून सत्याहत्तर ज्ञानवस्तू (सं. नि. २.३४) समजल्या पाहिजेत. तेथे ‘यम्पि’ (जे काही) या शब्दाने सहा प्रकारच्या प्रत्यावेक्षणज्ञानाला (paccavekkhaṇañāṇa) विपश्यनेचे आलंबन बनवून एकत्रितपणे ग्रहण करून सांगितले आहे. ‘धम्मठितीज्ञान’ हे सहाही ज्ञानांचा संक्षेप करून सांगितलेले ज्ञान आहे. परंतु ‘क्षयधर्मी’ इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या ज्ञानाचे दर्शन हे विपश्यनादर्शनापासून विपश्यना आणि प्रति-विपश्यना दर्शनमात्रच आहे, म्हणून त्याला ‘अंग’ असे म्हणत नाहीत. परंतु पाळीमध्ये (सं. नि. २.३४) सर्वत्र ज्ञानाच्या रूपाने अंगांचे कथन केले असल्यामुळे, ‘निरोधधर्मी आहे असे ज्ञान’ या ‘इति’ शब्दाने प्रकट करून सांगितलेले विपश्यनाज्ञान हे सातवे ज्ञान आहे, असा हा अर्थ दिसून येतो. कारण “जे हे धम्मठितीज्ञान आहे, ते देखील ज्ञान आहे” असा संबंध जोडता येत नाही, कारण ‘ज्ञान’ या शब्दाच्या ग्रहणाने याच्या ज्ञानभावाचे दर्शन घडवणे अभिप्रेत नाही, आणि तसे केल्यास “क्षयधर्मी...पे... निरोधधर्मी” यांच्याशी संबंध न जोडण्याचा प्रसंग येईल. ‘चोवीस...पे... वज्रज्ञान (वजिरञाण)’ याविषयी काही आचार्य म्हणतात — “भगवान दररोज बारा लाख कोटी वेळा महाकरुणासमापत्तीमध्ये समापन्न होतात आणि बारा लाख कोटी वेळाच अर्हत्त्वफलसमापत्तीमध्ये समापन्न होतात. त्यांच्या आधी चालणारे आणि सोबत चालणारे जे ज्ञान विरोधकांकडून अभेद्य असते, आणि त्याच्या मोठेपणामुळे त्याला ‘महावज्रज्ञान’ (महावजिरञाण) असे म्हणतात. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे —”

‘තථාගතං[Pg.56], භික්ඛවෙ, අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං ද්වෙ විතක්කා බහුලං සමුදාචරන්ති – ඛෙමො ච විතක්කො, පවිවෙකො ච විතක්කො’ති (ඉතිවු. 38).

‘भिक्खूहो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांच्या मनात बहुधा दोन विचार (वितर्क) वारंवार उद्भवतात — क्षेम वितर्क (कल्याणकारी विचार) आणि प्रविवेक वितर्क (एकांततेचा विचार)’ (इतिवु. ३८).

ඛෙමවිතක්කො හි භගවතො මහාකරුණාසමාපත්තිං පූරෙත්වා ඨිතො, පවිවෙකවිතක්කො අරහත්තඵලසමාපත්තිං. බුද්ධානඤ්හි භවඞ්ගපරිවාසො ලහුකො, මත්ථකප්පත්තො සමාපත්තීසු වසීභාවො, තස්මා සමාපජ්ජනවුට්ඨානානි කතිපයචිත්තක්ඛණෙහෙව ඉජ්ඣන්ති. පඤ්ච රූපාවචරසමාපත්තියො චතස්සො අරූපසමාපත්තියො අප්පමඤ්ඤාසමාපත්තියා සද්ධිං දස, නිරොධසමාපත්ති, අරහත්තඵලසමාපත්ති චාති ද්වාදසෙතා සමාපත්තියො භගවා පච්චෙකං දිවසෙ දිවසෙ කොටිසතසහස්සක්ඛත්තුං පුරෙභත්තං සමාපජ්ජති, තථා පච්ඡාභත්ත’’න්ති. ‘‘එවං සමාපජ්ජිතබ්බසමාපත්තිසඤ්චාරිතඤාණං මහාවජිරඤාණං නාමා’’ති කෙචි.

कारण क्षेमवितर्क हा भगवंतांच्या महाकरुणासमापत्तीला पूर्ण करून स्थित आहे, आणि प्रविवेकवितर्क हा अर्हत्त्वफलसमापत्तीला. बुद्धांचा भवांग-निवास (भवांगपरिव्वास) अत्यंत हलका असतो आणि समापत्तींवरील त्यांचे नियंत्रण (वशीभाव) शिखरावर पोहोचलेले असते, म्हणून समापत्तीमध्ये प्रवेश करणे आणि त्यातून बाहेर पडणे हे केवळ काही चित्तक्षणांमध्येच साध्य होते. पाच रूपावचर समापत्ती, चार अरूपावचर समापत्ती आणि अप्पमञ्ञा (अप्रमाण) समापत्ती मिळून दहा, निरोधसमापत्ती आणि अर्हत्त्वफलसमापत्ती अशा या बारा समापत्तींमध्ये भगवान दररोज दुपारपूर्वी एक लाख कोटी वेळा आणि त्याचप्रमाणे दुपारनंतर समापन्न होतात. ‘अशा प्रकारे समापन्न होण्यायोग्य समापत्तींमध्ये संचार करणाऱ्या ज्ञानाला महावज्रज्ञान (महावजिरञाण) म्हणतात’ असे काही आचार्य म्हणतात.

අපරෙ පන ‘‘යං තං භගවතා අභිසම්බොධිදිවසෙ පච්ඡිමයාමෙ පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන පටිලොමනයෙන ජරාමරණතො පට්ඨාය ඤාණං ඔතාරෙත්වා අනුපදධම්මවිපස්සනං ආරභන්තෙන යථා නාම පුරිසො සුවිදුග්ගං මහාගහනං මහාවනං ඡින්දන්තො අන්තරන්තරා නිසානසිලායං ඵරසුං සුනිසිතං කරොති, එවමෙව නිසානසිලාසදිසියො සමාපත්තියො අන්තරන්තරා සමාපජ්ජිත්වා ඤාණස්ස තික්ඛවිසදසූරභාවං සම්පාදෙතුං අනුලොමපටිලොමතො පච්චෙකං පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගවසෙන සම්මසන්තො දිවසෙ දිවසෙ ලක්ඛකොටිලක්ඛකොටිඵලසමාපත්තියො සමාපජ්ජති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘චතුවීසති…පෙ… මහාවජිරඤාණං නිස්සායා’ති’’. නනු භගවතො සමාපත්තිසමාපජ්ජනෙ පරිකම්මෙ පයොජනං නත්ථීති? නයිදං එකන්තිකං. තථා හි වෙදනාපටිප්පණාමනාදීසු සවිසෙසං පරිකම්මපුබ්බඞ්ගමෙන සමාපත්තියො සමාපජ්ජි. අපරෙ පන ‘‘ලොකියසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙ පරිකම්මෙන පයොජනං නත්ථි. ලොකුත්තරසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙ තජ්ජං පරිකම්මං ඉච්ඡිතබ්බමෙවා’’ති වදන්ති.

इतर आचार्य म्हणतात — “भगवंतांनी संबोधीच्या दिवशी रात्रीच्या अंतिम प्रहरात प्रतीत्यसमुत्पादद्वाराने प्रतिलोम क्रमाने जरामरणापासून सुरुवात करून ज्ञान उतरवले आणि अनुपद-धम्म-विपश्यना (क्रमागत धर्मांची विपश्यना) सुरू केली. ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य अत्यंत दुर्गम, घनदाट अशा महाअरण्याला तोडताना वेळोवेळी शाणशिलेवर (धार लावण्याच्या दगडावर) आपली कुऱ्हाड धारदार करतो, त्याचप्रमाणे शाणशिलेसारख्या समापत्तींमध्ये वेळोवेळी समापन्न होऊन ज्ञानाची तीक्ष्णता, स्पष्टता आणि शौर्य प्राप्त करण्यासाठी, अनुलोम-प्रतिलोम क्रमाने प्रत्येक प्रतीत्यसमुत्पाद अंगाच्या रूपाने मनन करत, भगवान दररोज लाखो-कोटी लाखो-कोटी फलसमापत्तींमध्ये समापन्न होत असत. याच संदर्भाने ‘चोवीस...पे... महावज्रज्ञानाचा आश्रय घेऊन’ असे म्हटले आहे.” पण भगवंतांना समापत्तीमध्ये समापन्न होण्यासाठी परिकर्माची (पूर्व तयारीची) काय गरज? हे एकांतिक (पूर्णपणे सत्य) नाही. कारण वेदनांचे शमन करणे इत्यादींमध्ये विशेष परिकर्माला पुढे ठेवूनच भगवान समापत्तींमध्ये समापन्न झाले होते. इतर आचार्य म्हणतात — “लौकिक समापत्तींमध्ये समापन्न होण्यासाठी परिकर्माची आवश्यकता नसते. परंतु लोकोत्तर समापत्तींमध्ये समापन्न होण्यासाठी योग्य परिकर्म आवश्यकच मानले पाहिजे।”

‘‘අපරම්පරා’’ති පදං යෙසං දෙසනාය අත්ථි, තෙ අපරම්පරියාව. කුසලපඤ්ඤත්තියන්ති කුසලධම්මානං පඤ්ඤාපනෙ. අනුත්තරොති උත්තමො. උපනිස්සයෙ ඨත්වාති ඤාණූපනිස්සයෙ ඨත්වා යාදිසො පුබ්බූපනිස්සයො පුබ්බයොගො, [Pg.57] තත්ථ පතිට්ඨාය. මහන්තතො සද්දහති පටිපක්ඛවිගමෙන ඤාණස්ස විය සද්ධායපි තික්ඛවිසදභාවාපත්තිතො. අවසෙසඅරහන්තෙහීති පකතිසාවකෙහි. අසීති මහාථෙරා පරමත්ථදීපනියං ථෙරගාථාවණ්ණනායං නාමතො උද්ධටා. චත්තාරො මහාථෙරාති මහාකස්සපඅනුරුද්ධමහාකච්චානමහාකොට්ඨිකත්ථෙරා. තෙසුපි අග්ගසාවකෙසු සාරිපුත්තත්ථෙරො පඤ්ඤාය විසිට්ඨභාවතො. සාරිපුත්තත්ථෙරතොපි එකො පච්චෙකබුද්ධො තික්ඛවිසදඤාණො අභිනීහාරමහන්තතාය සම්භතඤාණසම්භාරත්තා. සතිපි පච්චෙකබොධියා අවිසෙසෙසු බහූසු එකජ්ඣං සන්නිපතිතෙසු පුබ්බයොගවසෙන ලොකියෙ විසයෙ සියා කස්සචි ඤාණස්ස විසිට්ඨතාති දස්සෙතුං ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘සබ්බඤ්ඤුබුද්ධොව බුද්ධගුණෙ මහන්තතො සද්දහතී’’ති ඉදං හෙට්ඨා ආගතදෙසනාසොතවසෙන වුත්තං. බුද්ධා හි බුද්ධගුණෙ මහත්තං පච්චක්ඛතොව පස්සන්ති, න සද්දහනවසෙන.

ज्यांच्या देशनेमध्ये ‘अपरम्परा’ हा शब्द आहे, ते ‘अपरम्परीय’ (दुसऱ्यांवर अवलंबून नसलेले/अद्वितीय) होत. ‘कुशलप्रज्ञप्तीमध्ये’ (कुसलpञ्ञत्तियं) म्हणजे कुशलधर्मांच्या प्रज्ञपनामध्ये (प्रकट करण्यात). ‘अनुत्तर’ म्हणजे उत्तम. ‘उपनिसयावर (आश्रयावर) राहून’ म्हणजे ज्ञानाच्या उपनिसयावर राहून, जो पूर्व-उपनिसय किंवा पूर्वयोग आहे, त्यावर प्रतिष्ठित होऊन. ‘मोठ्या प्रमाणावर श्रद्धा ठेवतो’ कारण विरोधकांच्या दूर होण्याने ज्ञानाप्रमाणेच श्रद्धेची देखील तीक्ष्णता आणि स्पष्टता प्राप्त होते. ‘उर्वरित अर्हतांद्वारे’ म्हणजे सामान्य श्रावकां (प्रकृतिश्रावक) द्वारे. ऐंशी महास्थवीर (असीति महाथेरा) ‘परमत्थदीपनी’ मधील थेरगाथा-अट्टकथेत नावांसह उद्धृत केले आहेत. ‘चार महास्थवीर’ म्हणजे महाकस्सप, अनुरुद्ध, महाकच्चान आणि महाकोट्ठिक थेर होत. त्यांच्यामध्येही, अग्रश्रावकांमध्ये सारिपुत्त थेर हे प्रज्ञेच्या बाबतीत विशिष्ट (श्रेष्ठ) आहेत. सारिपुत्त थेरांपेक्षाही एक प्रत्येकबुद्ध (पच्चेकबुद्ध) हे तीक्ष्ण आणि स्पष्ट ज्ञानी असतात, कारण त्यांच्या अभिनिहाराच्या (दृढ संकल्पाच्या) मोठेपणामुळे त्यांनी ज्ञानाचा संभार गोळा केलेला असतो. प्रत्येकबोधीमध्ये कोणताही भेद नसला, तरी जेव्हा अनेक प्रत्येकबुद्ध एकत्र येतात, तेव्हा पूर्वयोगाच्या (मागील प्रयत्नांच्या) प्रभावामुळे लौकिक विषयात कोणाच्या तरी ज्ञानात विशिष्टता असू शकते, हे दर्शवण्यासाठी “परंतु जर...” (सचे पना) इत्यादी म्हटले आहे. “सर्वज्ञ बुद्धच बुद्धगुणांवर मोठ्या प्रमाणावर श्रद्धा ठेवतात” हे खाली आलेल्या देशनेच्या प्रवाहाच्या अनुषंगाने म्हटले आहे. कारण बुद्ध हे बुद्धगुणांचे मोठेपण प्रत्यक्षपणेच पाहतात, केवळ श्रद्धेच्या रूपाने नाही.

ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘සෙය්‍යථාපි නාමා’’තිආදි ආරද්ධං. ගම්භීරො උත්තානොති ගම්භීරො වා උත්තානො වාති ජානනත්ථං. ‘‘එවමෙවා’’තිආදි යථාදස්සිතාය උපමාය උපමෙය්‍යෙන සංසන්දනං. බුද්ධගුණෙසු අප්පමත්තවිසයම්පි ලොකියමහාජනස්ස ඤාණං අපවත්තිතරූපෙනෙව පවත්තති අනවත්තිතසභාවත්තාති වුත්තං ‘‘එකබ්‍යාම…පෙ… වෙදිතබ්බා’’ති. තත්ථ ඤාතඋදකං වියාති පමාණතො ඤාතඋදකං විය. අරියානං පන තත්ථ අත්තනො විසයෙ පවත්තනකඤාණං පවත්තිතරූපෙනෙව පවත්තති අත්තනො පටිවෙධානුරූපං, අභිනීහාරානුරූපඤ්ච අවත්තිතසභාවත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘දසබ්‍යාමයොත්තෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පටිවිද්ධසච්චානම්පි පටිපක්ඛවිධමනපුබ්බයොගවිසෙසවසෙන ඤාණං සාතිසයං, මහානුභාවඤ්ච හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං සොතාපන්නඤාණස්ස දසබ්‍යාමඋදකං ඔපම්මභාවෙන දස්සෙත්වා තතො පරෙසං දසුත්තරදිගුණදසගුණඅසීතිගුණවිසිට්ඨං උදකං ඔපම්මං කත්වා දස්සිතං. නනු එවං සන්තෙ බුද්ධගුණා පරිමිතපරිච්ඡින්නා, ථෙරෙන ච තෙ පරිච්ඡිජ්ජ ඤාතාති ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජතීති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ යථා සො පුරිසො’’තිආදිමාහ. තත්ථ සො පුරිසොති සො චතුරාසීතිබ්‍යාමසහස්සප්පමාණෙන යොත්තෙන චතුරාසීතිබ්‍යාමසහස්සට්ඨානෙ මහාසමුද්දෙ උදකං මිනිත්වා ඨිතො පුරිසො. සො හි ථෙරස්ස උපමාභාවෙන ගහිතො. ධම්මන්වයෙනාති [Pg.58] අනුමානඤාණෙන. තඤ්හි සිද්ධං ධම්මං අනුගන්ත්වා පවත්තනතො ‘‘ධම්මන්වයො’’ති වුච්චති, තථා අන්වයවසෙන අත්ථස්ස බුජ්ඣනතො අන්වයබුද්ධි, අනුමෙය්‍යං අනුමිනොතීති අනුමානං, නිදස්සනෙ දිට්ඨනයෙන අනුමෙය්‍යං ගණ්හාතීති ‘‘නයග්ගාහො’’ති ච වුච්චති. තෙනාහ ‘‘ධම්මන්වයෙනා’’තිආදි. ස්වායං ධම්මන්වයො න යස්ස කස්සචි හොති, අථ ඛො තථාරූපස්ස අග්ගසාවකස්සෙවාති ආහ ‘‘සාවකපාරමිඤාණෙ ඨත්වා’’ති. යදි ථෙරො බුද්ධගුණෙ එකදෙසතො පච්චක්ඛෙ කත්වා තදඤ්ඤෙ නයග්ගාහෙන ගණ්හි, නනු එවං සන්තෙ බුද්ධගුණා පරිමිතපරිච්ඡින්නා ආපන්නාති? නයිදං එවන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අනන්තා අපරිමාණා’’ති.

आता वर सांगितलेला अर्थ उपमेने स्पष्ट करण्यासाठी "सेय्यथापि नामा" (जसे की) इत्यादी सुरू केले आहे. "गंभीरो उत्तानो" म्हणजे ते खोल आहे की उथळ आहे हे जाणून घेण्यासाठी. "एवमेव" (त्याचप्रमाणे) इत्यादीद्वारे दर्शविलेल्या उपमेची उपमेयाशी तुलना केली आहे. बुद्धगुणांच्या बाबतीत, लौकिक महाजनांचे (सामान्य लोकांचे) ज्ञान अगदी अल्प विषयामध्येही अप्रवृत्त रूपानेच (न प्रवृत्त होणारे) प्रवर्तित होते, कारण त्यांचा स्वभाव अनिवर्तित (न वळलेला) असतो; म्हणूनच "एकब्याम...पे... वेदितब्बा" (एक व्याम... इत्यादी जाणावे) असे म्हटले आहे. तेथे "ज्ञातउदकं विय" म्हणजे प्रमाणाने ज्ञात असलेल्या पाण्याप्रमाणे. परंतु आर्यांचे तेथे आपल्या विषयात प्रवृत्त होणारे ज्ञान, त्यांच्या स्वतःच्या प्रतिवेधानुसार (साक्षात्काराच्या अनुरूप) आणि अभिनिहारानुसार (प्रयत्नानुसार) प्रवृत्त रूपानेच प्रवर्तित होते, कारण त्यांचा स्वभाव अवर्तित (स्थिर) असतो; हे दर्शवण्यासाठी "दसब्यामयोत्तेन" (दहा व्याम लांबीच्या दोरीने) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे सत्य प्रतिवेध केलेल्यांचे देखील प्रतिपक्षाचा (विरोधी क्लेशांचा) नाश करण्याच्या पूर्वयोगाच्या (विशिष्ट अभ्यासाच्या) विशेषतेमुळे ज्ञान अतिशय श्रेष्ठ आणि महानुभाव (सामर्थ्यशाली) असते, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी सोतापन्न (स्रोतापन्न) ज्ञानाला दहा व्याम पाण्याच्या उपमेने दर्शवून, त्यानंतरच्या इतरांचे दहा पटीने अधिक, वीस पटीने अधिक, ऐंशी पटीने अधिक विशिष्ट पाण्याचे उपमान देऊन दर्शविले आहे. जर असे असेल, तर बुद्धगुण हे परिमित आणि मर्यादित आहेत आणि थेरांनी (स्थविरांनी) ते मर्यादित करून जाणले आहेत, असा आक्षेप येतो का? असा आक्षेप येत नाही, हे दर्शवण्यासाठी "तत्थ यथा सो पुरिसो" (तेथे जसा तो पुरुष) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "तो पुरुष" म्हणजे चौऱ्याऐंशी हजार व्याम प्रमाणाच्या दोरीने चौऱ्याऐंशी हजार व्याम खोल महासागरात पाणी मोजून उभा असलेला पुरुष होय. तोच थेरांच्या उपमेसाठी घेतला आहे. "धम्मन्वयेन" म्हणजे अनुमान ज्ञानाने. कारण ते सिद्ध धर्माचे अनुकरण करून प्रवृत्त होत असल्याने त्याला "धम्मान्वय" म्हटले जाते; तसेच अन्वयवशात अर्थाचे आकलन होत असल्याने त्याला "अन्वयबुद्धी" म्हणतात, अनुमेयाचे अनुमान करत असल्याने "अनुमान" म्हणतात, आणि उदाहरणात पाहिलेल्या न्यायाने अनुमेयाचे ग्रहण करत असल्याने त्याला "नयग्राह" असेही म्हणतात. म्हणूनच "धम्मन्वयेन" इत्यादी म्हटले आहे. हा धम्मान्वय कोणाही ऐऱ्यागैऱ्याचा नसतो, तर तशा प्रकारच्या अग्रश्रावकाचाच असतो; म्हणूनच "सावकपारमिञाणे ठत्वा" (श्रावकपारमिता ज्ञानात स्थित राहून) असे म्हटले आहे. जर थेरांनी बुद्धगुणांना एका अंशाने प्रत्यक्ष करून, इतर गुणांना नयग्रहाने (अनुमानाने) ग्रहण केले, तर अशा वेळी बुद्धगुण परिमित आणि मर्यादित ठरतात का? असे नाही, हे दर्शवण्यासाठी "अनंता अपरिमाणा" (अनंत आणि अपरिमेय आहेत) असे म्हटले आहे.

‘‘සද්දහතී’’ති වත්වා පුන තමෙවත්ථං විභාවෙන්තො ‘‘ථෙරෙන හි…පෙ… බහුතරා’’ති ආහ. කථං පනායමත්ථො එවං දට්ඨබ්බොති එවං අධිප්පායභෙදකං උපමාය සඤ්ඤාපෙතුං ‘‘යථා කථං වියා’’තිආදි වුත්තං ‘‘උපමායමිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්තී’’ති (සං. නි. 2.67) ඉතො නව ඉතො නවාති ඉතො මජ්ඣට්ඨානතො යාව දක්ඛිණතීරා නව ඉතො මජ්ඣට්ඨානතො යාව උත්තරතීරා නව. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං සුත්තෙන සමත්ථෙතුං ‘‘බුද්ධොපී’’ති ගාථමාහ.

"सद्दहति" (श्रद्धा ठेवतो) असे म्हणून पुन्हा तोच अर्थ स्पष्ट करताना "थेरेण हि...पे... बहुतरा" (थेरांद्वारे...पे... अधिक आहेत) असे म्हटले आहे. पण हा अर्थ कसा समजून घ्यावा? अशा प्रकारे अभिप्रायाचा भेद उपमेद्वारे समजावून सांगण्यासाठी "यथा कथं विय" इत्यादी म्हटले आहे, जसे की "या उपमेद्वारे काही सुज्ञ पुरुष भाषणाचा अर्थ समजून घेतात" (संयुत्त निकाय २.६७). "इकडून नऊ, तिकडून नऊ" म्हणजे या मध्यभागापासून दक्षिण किनाऱ्यापर्यंत नऊ, आणि या मध्यभागापासून उत्तर किनाऱ्यापर्यंत नऊ. आता वर सांगितलेल्या अर्थाचे सूत्राने समर्थन करण्यासाठी "बुद्धोपि" (बुद्ध सुद्धा) ही गाथा म्हटली आहे.

යමකයුගළමහානදීමහොඝො වියාති ද්වින්නං එකතො සමාගතත්තා යුගළභූතානං මහානදීනං මහොඝො විය.

"यमकयुगळमहानदीमहोघो विय" म्हणजे दोन महानद्या एकत्र आल्यामुळे जोडप्यासारख्या झालेल्या महानद्यांच्या महापुराप्रमाणे.

අනුච්ඡවිකං කත්වාති යොයං මම පසාදො බුද්ධගුණෙ ආරබ්භ ඔගාළ්හො හුත්වා උප්පන්නො, තං අනුච්ඡවිකං අනුරූපං කත්වා. පටිග්ගහෙතුං සම්පටිච්ඡිතුං අඤ්ඤො කොචි න සක්ඛිස්සති යාථාවතො අනවබුජ්ඣනතො. පටිග්ගහෙතුං සක්කොති තස්ස හෙතුතො, පච්චයතො, සභාවතො, කිච්චතො, ඵලතො සම්මදෙව පටිවිජ්ඣනතො. පූරත්තන්ති පුණ්ණභාවො. පග්ඝරණකාලෙති විකිරණකාලෙ, පතනකාලෙති අත්ථො. ‘‘පසන්නො’’ති ඉමිනා පසාදස්ස වත්තමානතා දීපිතාති ‘‘උප්පන්නසද්ධො’’ති ඉමිනාපි සද්ධාය පච්චුප්පන්නතා පකාසිතාති ආහ ‘‘එවං සද්දහාමීති අත්ථො’’ති. අභිඤ්ඤායතීති අභිඤ්ඤො, අධිකො අභිඤ්ඤො භිය්‍යොභිඤ්ඤො, සො එව අතිසයවචනිච්ඡාවසෙන ‘‘භිය්‍යොභිඤ්ඤතරො’’ති වුත්තොති ආහ ‘‘භිය්‍යතරො අභිඤ්ඤාතො’’ති. දුතියවිකප්පෙ පන අභිජානාතීති අභිඤ්ඤා, අභිවිසිට්ඨා පඤ්ඤා, භිය්‍යො අභිඤ්ඤා [Pg.59] එතස්සාති භිය්‍යොභිඤ්ඤො, සො එව අතිසයවචනිච්ඡාවසෙන භිය්‍යොභිඤ්ඤතරො, ස්වායමස්ස අතිසයො අභිඤ්ඤාය භිය්‍යොභාවකතොති ආහ ‘‘භිය්‍යතරාභිඤ්ඤො වා’’ති. සම්බුජ්ඣති එතායාති සම්බොධි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, අග්ගමග්ගඤාණඤ්ච. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානඤ්හි අග්ගමග්ගඤාණං, අග්ගමග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සම්බොධි නාම. තත්ථ පධානවසෙන තදත්ථදස්සනෙ පඨමවිකප්පො, පදට්ඨානවසෙන දුතියවිකප්පො. කස්මා පනෙත්ථ අරහත්තමග්ගඤාණස්සෙව ගහණං, නනු හෙට්ඨිමානිපි භගවතො මග්ගඤාණානි සවාසනමෙව යථාසකං පටිපක්ඛවිධමනවසෙන පවත්තානි. සවාසනප්පහානඤ්හි ඤෙය්‍යාවරණප්පහානන්ති? සච්චමෙතං, තං පන අපරිපුණ්ණං පටිපක්ඛවිධමනස්ස විප්පකතභාවතොති ආහ ‘‘අරහත්තමග්ගඤාණෙ වා’’ති. අග්ගමග්ගවසෙන චෙත්ථ අරියානං බොධිත්තයපාරිපූරීති දස්සෙතුං ‘‘අරහත්තමග්ගෙනෙව හී’’තිආදි වුත්තං. නිප්පදෙසාති අනවසෙසා. ගහිතා හොන්තීති අරහත්තමග්ගෙන ගහිතෙන අධිගතෙන ගහිතා අධිගතා හොන්ති. සබ්බන්ති තෙහි අධිගන්තබ්බං. තෙනාති සම්බොධිනා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානෙන අරහත්තමග්ගඤාණෙන.

"अनुच्छविकं कत्वा" (अनुरूप करून) म्हणजे बुद्धगुणांच्या संदर्भात माझा जो हा खोलवर जाऊन उत्पन्न झालेला प्रसाद (श्रद्धा/प्रसन्नता) आहे, त्याला अनुरूप करून. "प्रतिग्रहितुं" (स्वीकारण्यास) म्हणजे स्वीकारण्यास दुसरा कोणीही समर्थ असणार नाही, कारण त्यांना त्याचे यथार्थ आकलन नसते. स्वीकारण्यास समर्थ असतो, कारण तो त्याच्या हेतूने, प्रत्ययाने (कारणाने), स्वभावाने, कृत्याने आणि फलाने चांगल्या प्रकारे प्रतिवेध (साक्षात्कार) करतो. "पूरत्तं" म्हणजे पूर्णभाव (भरलेले असणे). "पग्घरणाकाले" म्हणजे पाझरण्याच्या वेळी, म्हणजेच पडण्याच्या वेळी असा अर्थ आहे. "प्रसन्नो" याद्वारे प्रसादाची वर्तमानता दर्शविली आहे, आणि "उप्पन्नसद्धो" याद्वारे श्रद्धेची वर्तमानता प्रकाशित केली आहे; म्हणूनच "अशा प्रकारे मी श्रद्धा ठेवतो, असा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. जो विशेष जाणतो तो "अभिज्ञ", अधिक अभिज्ञ तो "भिय्योभिज्ञ" (भूयोऽभिज्ञ), आणि तोच अतिशयोक्तीच्या इच्छेने "भिय्योभिञ्जतरी" असा म्हटला आहे; म्हणूनच "अधिक प्रमाणात ज्ञात असलेला" असे म्हटले आहे. दुसऱ्या पर्यायात (विकल्पात) तर, जो विशेष जाणतो ती "अभिज्ञा" म्हणजे अतिविशिष्ट प्रज्ञा होय; ज्याची अभिज्ञा अधिक आहे तो "भिय्योभिज्ञ", आणि तोच अतिशयोक्तीच्या इच्छेने "भिय्योभिञ्जतरी" होतो. हा त्याचा अतिशय अभिज्ञेच्या अधिकतेमुळे आहे; म्हणूनच "किंवा अधिक श्रेष्ठ अभिज्ञायुक्त" असे म्हटले आहे. जिच्याद्वारे सम्यक् बोध होतो ती "संबोधी" म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान आणि अग्र मार्ग ज्ञान (अर्हत मार्ग ज्ञान) होय. कारण सर्वज्ञता-ज्ञानाचे पदस्थान (कारण) अग्र मार्ग ज्ञान आहे, आणि अग्र मार्ग ज्ञानाचे पदस्थान सर्वज्ञता-ज्ञान आहे, यालाच "संबोधी" म्हणतात. तेथे प्रधानतेच्या दृष्टीने तो अर्थ दर्शवण्यात पहिला पर्याय आहे, आणि पदस्थानाच्या दृष्टीने दुसरा पर्याय आहे. पण येथे केवळ अरहंत मार्ग ज्ञानाचेच ग्रहण का केले आहे? भगवंतांचे खालचे (इतर तीन) मार्ग ज्ञान देखील आपापल्या प्रतिपक्षाचा (क्लेशांचा) नाश करण्याच्या दृष्टीने वासनेसह प्रवृत्त झाले होते की नाही? कारण वासनेसह प्रहाण (नाश) करणे म्हणजेच ज्ञेयावरण (ज्ञानावरील आवरण) नष्ट करणे होय. हे सत्य आहे, परंतु प्रतिपक्षाचा नाश करण्याचे कार्य अपूर्ण राहिल्यामुळे ते अपूर्ण असते; म्हणूनच "किंवा अरहंत मार्ग ज्ञानात" असे म्हटले आहे. आणि येथे अग्र मार्गाच्या (अर्हत मार्गाच्या) प्रभावाने आर्यांच्या तीन बोधींची पूर्तता होते, हे दर्शवण्यासाठी "अरहत्तमग्गेनेव ही" (अरहंत मार्गानेच) इत्यादी म्हटले आहे. "निप्पदेसा" म्हणजे निरवशेष (काहीही शिल्लक न ठेवता). "गहिता होन्ती" म्हणजे अरहंत मार्गाचे ग्रहण केल्याने (प्राप्त केल्याने) ते गृहीत (प्राप्त) होतात. "सब्बं" म्हणजे त्यांच्याद्वारे प्राप्त करण्यायोग्य सर्व काही. "तेन" म्हणजे संबोधीने, म्हणजेच सर्वज्ञता-ज्ञानाचे पदस्थान असलेल्या अरहंत मार्ग ज्ञानाने.

142. ඛාදනීයානං උළාරතා සාතරසානුභාවෙනාති ආහ ‘‘මධුරෙ ආගච්ඡතී’’ති. පසංසාය උළාරතා විසිට්ඨභාවෙනාති ආහ ‘‘සෙට්ඨෙ’’ති, ඔභාසස්ස උළාරතා මහන්තභාවෙනාති වුත්තං ‘‘විපුලෙ’’ති. උසභස්ස අයන්ති ආසභී, ඉධ පන ආසභී වියාති ආසභී. තෙනාහ ‘‘උසභස්ස වාචාසදිසී’’ති. යෙන පන ගුණෙනස්සා තංසදිසතා, තං දස්සෙතුං ‘‘අචලා අසම්පවෙධී’’ති වුත්තං. යතො කුතොචි අනුස්සවනං අනුස්සවො. විජ්ජාට්ඨානෙසු කතපරිචයානං ආචරියානං තං තමත්ථං විඤ්ඤාපෙන්තී පවෙණී ආචරියපරම්පරා. කෙවලං අත්තනො මතියා ‘‘ඉතිකිර එවංකිරා’’ති පරිකප්පනා ඉතිකිර. පිටකස්ස ගන්ථස්ස සම්පදානතො සයං සම්පදානභාවෙන ගහණං පිටකසම්පදානං. යථාසුතානං අත්ථානං ආකාරස්ස පරිවිතක්කනං ආකාරපරිවිතක්කො. තථෙව ‘‘එවමෙත’’න්ති දිට්ඨියා නිජ්ඣානක්ඛමනං දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්ති. ආගමාධිගමෙහි විනා තක්කමග්ගං නිස්සාය තක්කනං තක්කො. අනුමානවිධිං නිස්සාය නයග්ගාහො. යස්මා බුද්ධවිසයෙ ඨත්වා භගවතො අයං ථෙරස්ස චොදනා, ථෙරස්ස ච සො අවිසයො, තස්මා ‘‘පච්චක්ඛතො ඤාණෙන පටිවිජ්ඣිත්වා වියා’’ති වුත්තං. සීහනාදො වියාති සීහනාදො, තංසදිසතා චස්ස සෙට්ඨභාවෙන, සො [Pg.60] චෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘සීහනාදො’’තිආදිමාහ. නෙව දන්ධායන්තෙනාති න මන්දායන්තෙන. න භග්ගරායන්තෙනාති අපරිසඞ්කන්තෙන.

१४२. खादनीयांची (खाद्यांची) श्रेष्ठता चवदार रसाच्या अनुभवाने होते, म्हणून 'मधुरतेमध्ये येते' असे म्हटले आहे. प्रशंसेची श्रेष्ठता विशिष्ट भावाने (उत्कृष्टतेने) होते, म्हणून 'श्रेष्ठ' असे म्हटले आहे. प्रकाशाची श्रेष्ठता विशालतेने होते, म्हणून 'विपुल' असे म्हटले आहे. ऋषभाची (बैलाची) ती 'आसभी', परंतु येथे 'आसभी' सारखी म्हणून 'आसभी'. म्हणूनच 'ऋषभाच्या वाणीसारखी' असे म्हटले आहे. ज्या गुणाने तिचे त्याच्याशी सादृश्य आहे, ते दर्शवण्यासाठी 'अचल, अकंपित' असे म्हटले आहे. कुठूनतरी ऐकणे म्हणजे 'अनुस्सव' (अनुश्रुती). विद्यास्थानांमध्ये परिचय असलेल्या आचार्यांची त्या त्या अर्थाची जाणीव करून देणारी परंपरा म्हणजे 'आचार्यपरंपरा'. केवळ स्वतःच्या बुद्धीने 'असे ऐकले आहे, असे आहे' अशी कल्पना करणे म्हणजे 'इतिकिर'. पिटक ग्रंथाच्या परंपरेने स्वतः स्वीकारभावाने ग्रहण करणे म्हणजे 'पिटकसंपदान'. ऐकलेल्या अर्थांच्या प्रकाराचा तर्क करणे म्हणजे 'आकारपरिवितर्क'. तसेच 'हे असेच आहे' अशा दृष्टीने चिंतन करून स्वीकारणे म्हणजे 'दृष्टिनिझानखंती' (दृष्टि-निध्यान-क्षान्ती). आगम आणि अधिगमाशिवाय केवळ तर्कमार्गाचा आश्रय घेऊन विचार करणे म्हणजे 'तर्क'. अनुमानाच्या पद्धतीचा आश्रय घेऊन सिद्धांत ग्रहण करणे म्हणजे 'नयग्राह'. ज्याअर्थी बुद्धविषयात राहून थेरांची भगवंतांना ही विचारणा आहे, आणि तो थेरांचा विषय नाही, म्हणून 'प्रत्यक्षाने ज्ञानाद्वारे भेदून गेल्यासारखे' असे म्हटले आहे. सिंहाच्या गर्जनेसारखी म्हणून 'सिंहनाद', त्याचे सादृश्य श्रेष्ठत्वामुळे आहे, आणि तो येथे अशा प्रकारे समजला पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी 'सिंहनाद' इत्यादी म्हटले आहे. 'नेव दन्धायन्तेन' म्हणजे मंद गतीने न करता. 'न भग्गरायन्तेन' म्हणजे शंका न घेता (न डगमगता).

අනුයොගදාපනත්ථන්ති අනුයොගං සොධාපෙතුං. විමද්දක්ඛමඤ්හි සීහනාදං නදන්තො අත්ථතො තත්ථ අනුයොගං සොධෙති නාම. අනුයුඤ්ජන්තො ච නං සොධාපෙති නාම. දාතුන්ති සොධෙතුං. කෙචි ‘‘දානත්ථ’’න්ති අත්ථං වදන්ති, තදයුත්තං. න හි යො සීහනාදං නදති, සො එව තත්ථ අනුයොගං දෙතීති යුජ්ජති. නිඝංසනන්ති විමද්දනං. ධමමානන්ති තාපයමානං, තාපනඤ්චෙත්ථ ගග්ගරියා ධමාපනසීසෙන වදති. සබ්බෙ තෙති සබ්බෙ තෙ අතීතෙ නිරුද්ධෙ සම්මාසම්බුද්ධෙ, තෙනෙතං දස්සෙති – යෙ තෙ අහෙසුං අතීතං අද්ධානං තව අභිනීහාරතො ඔරං සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසං තාව සාවකඤාණගොචරෙ ධම්මෙ පරිච්ඡින්දන්තො මාරාදයො විය බුද්ධානං ලොකියචිත්තචාරං ත්වං ජානෙය්‍යාසි. යෙ පන තෙ අබ්භතීතා තතො පරතො ඡින්නවටුමා ඡින්නපපඤ්චා පරියාදිණ්ණවට්ටා සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තා සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසං සබ්බෙසම්පි සාවකඤාණස්ස අවිසයභූතෙ ධම්මෙ කථං ජානිස්සසීති.

'अनुयोगदापनत्थं' म्हणजे प्रश्नाचे (परीक्षेचे) शुद्धीकरण करण्यासाठी. कारण जो आक्षेपांना सहन करणारा सिंहनाद करतो, तो अर्थतः तेथे प्रश्नाचे (अनुयोगाचे) शुद्धीकरण करतो. आणि प्रश्न विचारणारा त्याचे शुद्धीकरण करतो. 'दातुं' म्हणजे शुद्ध करण्यासाठी. काही लोक 'दानाच्या अर्थाने' असा अर्थ सांगतात, ते अयोग्य आहे. कारण जो सिंहनाद करतो, तोच तेथे प्रश्न (अनुयोग) देतो, हे योग्य ठरत नाही. 'निघंसन' म्हणजे घासणे किंवा मर्दन करणे. 'धममानं' म्हणजे तप्त करणारे, आणि येथे तप्त करणे हे भात्याच्या फुंकण्याच्या संदर्भाने म्हटले आहे. 'सब्बे ते' म्हणजे ते सर्व भूतकाळातील परिनिर्वाण पावलेले सम्यक्संबुद्ध. याद्वारे हे दर्शवले आहे की - जे भूतकाळात तुमच्या संकल्पापासून (अभिनीहारापासून) अलीकडचे सम्यक्संबुद्ध झाले, त्यांच्या श्रावकज्ञानाच्या विषयात असलेल्या धर्माचा निश्चय करताना, मारादींप्रमाणे बुद्धांच्या लौकिक चित्ताचा संचार तुम्ही कदाचित जाणू शकाल. परंतु जे त्याहूनही पलीकडचे, मार्ग खंडित केलेले, प्रपंच नष्ट केलेले, संसारचक्र संपवलेले आणि सर्व दुःखांतून मुक्त झालेले सम्यक्संबुद्ध आहेत, त्या सर्वांच्या श्रावकज्ञानाचा विषय नसलेल्या धर्माला तुम्ही कसे जाणणार?

අනාගතබුද්ධානං පනාති පන-සද්දො විසෙසත්ථජොතනො, තෙන අතීතෙසු තාව ඛන්ධානං භූතපුබ්බත්තා තත්ථ සියා ඤාණස්ස සවිසයෙ ගති, අනාගතෙසු පන සබ්බසො අසඤ්ජාතෙසු කථන්ති ඉමමත්ථං ජොතෙති. තෙනාහ ‘‘අනාගතාපී’’තිආදි. ‘‘චිත්තෙන පරිච්ඡින්දිත්වා විදිතා’’ති කස්මා වුත්තං, නනු අතීතානාගතෙ සත්තාහෙ එව පවත්තං චිත්තං චෙතොපරියඤාණස්ස විසයො, න තතො පරන්ති? නයිදං චෙතොපරියඤාණකිච්චවසෙන වුත්තං, අථ ඛො පුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසඤාණවසෙන වුත්තං, තස්මා නායං දොසො.

'अनागतबुद्धानां पन' मधील 'पन' (परंतु) हा शब्द विशेष अर्थ दर्शवणारा आहे. त्याद्वारे, भूतकाळातील स्कंध पूर्वी अस्तित्वात असल्यामुळे तेथे ज्ञानाची आपल्या विषयात गती असू शकते, परंतु भविष्यकाळातील जे पूर्णपणे उत्पन्नच झालेले नाहीत, त्यांच्या बाबतीत कसे? हा अर्थ स्पष्ट होतो. म्हणूनच 'अनागतापि' (भविष्यकाळातील सुद्धा) इत्यादी म्हटले आहे. 'चित्ताने परिच्छेद करून जाणले' असे का म्हटले आहे? भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील केवळ सात दिवसांतच प्रवृत्त झालेले चित्त हे चेतोपरियज्ञानाचा (परचित्तज्ञानाचा) विषय असते, त्यापलीकडचे नाही, असे नाही का? हे चेतोपरियज्ञानाच्या कार्याच्या दृष्टीने म्हटलेले नाही, तर पूर्वेनिवासज्ञान (पूर्वजन्मस्मरणज्ञान) आणि अनागतंशज्ञान (भविष्यकाळज्ञान) यांच्या दृष्टीने म्हटले आहे, म्हणून यात कोणताही दोष नाही.

විදිතට්ඨානෙ න කරොති සික්ඛාපදෙනෙව තාදිසස්ස පටික්ඛෙපස්ස පටික්ඛිත්තත්තා, සෙතුඝාතතො ච. කථං පන ථෙරො ද්වයසම්භවෙ පටික්ඛෙපමෙව අකාසි, න විභජ්ජ බ්‍යාකාසීති ආහ ‘‘ථෙරො කිරා’’තිආදි. පාරං පරියන්තං මිනොතීති පාරමී, සා එව ඤාණන්ති පාරමිඤාණං, සාවකානං පාරමිඤාණං සාවකපාරමිඤාණං, තස්මිං. සාවකානං උක්කංසපරියන්තගතෙ ජානනෙ නායං අනුයොගො, අථ ඛො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ සබ්බඤ්ඤුතාය ජානනෙ. කෙචි පන ‘‘සාවකපාරමිඤාණෙති සාවකපාරමිඤාණවිසයෙ’’ති අත්ථං වදන්ති. තථා සෙසපදෙසුපි. සීල ..පෙ… සමත්ථන්ති සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිසඞ්ඛාතකාරණානං [Pg.61] ජානනසමත්ථං. බුද්ධසීලාදයො හි බුද්ධානං බුද්ධකිච්චස්ස, පරෙහි ‘‘බුද්ධා’’ති ජානනස්ස ච කාරණං.

ज्ञात असलेल्या ठिकाणी (तसे) करत नाही, कारण शिक्षापदानेच अशा प्रकारच्या निषेधाचा निषेध केला आहे आणि सेतूचा (पुलाचा) नाश होण्यापासून वाचवण्यासाठी. परंतु दोन्हीची शक्यता असताना थेरांनी केवळ निषेधच का केला, विभागून स्पष्टीकरण का दिले नाही? म्हणून 'थेर म्हणे' (थेरो किरा) इत्यादी म्हटले आहे. जो पार (पलीकडचा सीमाभाग) मोजतो (प्राप्त करतो) ती 'पारमी' (पारमिता). तेच ज्ञान म्हणजे 'पारमीज्ञान'. श्रावकांचे पारमीज्ञान म्हणजे 'श्रावकपारमीज्ञान', त्यामध्ये. श्रावकांच्या उत्कृष्टतेच्या मर्यादेपर्यंत पोहोचलेल्या ज्ञानाविषयी हा प्रश्न (अनुयोग) नाही, तर सर्वज्ञताज्ञानातील सर्वज्ञतेने जाणण्याविषयी आहे. परंतु काही लोक 'श्रावकपारमीज्ञानात म्हणजे श्रावकपारमीज्ञानाच्या विषयात' असा अर्थ सांगतात. उर्वरित पदांमध्येही तसेच समजावे. 'शील... पे... समर्थं' म्हणजे शील, समाधी, प्रज्ञा आणि विमुक्ती या नावाच्या कारणांना जाणण्यास समर्थ असणे. कारण बुद्धांचे शील इत्यादी हे बुद्धांच्या बुद्धकार्याचे आणि इतरांद्वारे ते 'बुद्ध' आहेत असे जाणण्याचे कारण आहे.

143. අනුමානඤාණං විය සංසයපිට්ඨිකං අහුත්වා ‘‘ඉදමිද’’න්ති යථාසභාවතො ඤෙය්‍යං ධාරෙති නිච්ඡිනොතීති ධම්මො, පච්චක්ඛඤාණන්ති ආහ ‘‘ධම්මස්ස පච්චක්ඛතො ඤාණස්සා’’ති. අනුඑතීති අන්වයොති ආහ ‘‘අනුයොගං අනුගන්ත්වා’’ති. පච්චක්ඛසිද්ධඤ්හි අත්ථං අනුගන්ත්වා අනුමානඤාණස්ස පවත්ති දිට්ඨෙන අදිට්ඨස්ස අනුමානන්ති වෙදිතබ්බො. විදිතෙ වෙදකම්පි ඤාණං අත්ථතො විදිතමෙව හොතීති ‘‘අනුමානඤාණං නයග්ගාහො විදිතො’’ති වුත්තං. විදිතොති විද්ධො පටිලද්ධො, අධිගතොති අත්ථො. අප්පමාණොති අපරිමාණො මහාවිසයත්තා. තෙනාහ ‘‘අපරියන්තො’’ති. තෙනාති අපරියන්තත්තා, තෙන වා අපරියන්තෙන ඤාණෙන, එතෙනෙව ථෙරො යං යං අනුමෙය්‍යමත්ථං ඤාතුකාමො හොති, තත්ථ තත්ථස්ස අසඞ්ගමප්පටිහටඅනුමානඤාණං පවත්තතීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘සො ඉමිනා’’තිආදි. තත්ථ ඉමිනාති ඉමිනා කාරණෙන. පාකාරස්ස ථිරභාවං උද්ධමුද්ධං ආපෙතීති උද්ධාපං, පාකාරමූලං. ආදි-සද්දෙන පාකාරද්වාරබන්ධපරිඛාදීනං සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. පච්චන්තෙ භවං පච්චන්තිමං. පණ්ඩිතදොවාරිකට්ඨානියං කත්වා ථෙරො අත්තානං දස්සෙතීති දස්සෙන්තො ‘‘එකද්වාරන්ති කස්මා ආහා’’ති චොදනං සමුට්ඨාපෙසි. යස්සා පඤ්ඤාය වසෙන පුරිසො ‘‘පණ්ඩිතො’’ති වුච්චති, තං පණ්ඩිච්චන්ති ආහ ‘‘පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො’’ති. තංතංඉතිකත්තබ්බතාසු ඡෙකභාවො බ්‍යත්තභාවො වෙය්‍යත්තියං. මෙධති සම්මොසං හිංසති විධමතීති මෙධා, සා එතස්ස අත්ථීති මෙධාවී. ඨානෙ ඨානෙ උප්පත්ති එතිස්සා අත්ථීති ඨානුප්පත්තිකා, ඨානසො උප්පජ්ජනකපඤ්ඤා. අනුපරියායන්ති එතෙනාති අනුපරියායො, සො එව පථොති අනුපරියායපථො, පරිතො පාකාරස්ස අනුසංයායනමග්ගො. පාකාරභාගා සන්ධාතබ්බා එත්ථාති පාකාරසන්ධි, පාකාරස්ස ඵුල්ලිතප්පදෙසො. සො පන හෙට්ඨිමන්තෙන ද්වින්නම්පි ඉට්ඨකානං විගමෙන එවං වුච්චතීති ආහ ‘‘ද්වින්නං ඉට්ඨකානං අපගතට්ඨාන’’න්ති. ඡින්නට්ඨානන්ති ඡින්නභින්නප්පදෙසො, ඡින්නට්ඨානං වා. තඤ්හි ‘‘විවර’’න්ති වුච්චති.

१४३. अनुमानज्ञानाप्रमाणे संशयावर आधारित न राहता 'हे हेच आहे' अशा प्रकारे स्वभावानुसार ज्ञेय (जाणून घेण्यायोग्य) धारण करतो, निश्चित करतो म्हणून तो 'धम्म' आहे, प्रत्यक्षज्ञान आहे, म्हणून 'धम्माच्या प्रत्यक्ष ज्ञानाचे' असे म्हटले आहे. जे अनुकरण करते ते 'अन्वय' आहे, म्हणून 'अनुयोगाचे अनुकरण करून' असे म्हटले आहे. प्रत्यक्ष सिद्ध झालेल्या अर्थाचे अनुकरण करून अनुमानज्ञानाची प्रवृत्ती होते, हे पाहिलेल्यावरून न पाहिलेल्याचे अनुमान करणे अशा प्रकारे समजावे. ज्ञात झाल्यावर जाणणारे ज्ञानही अर्थतः ज्ञातच होते, म्हणून 'अनुमानज्ञान आणि नयाचा स्वीकार ज्ञात आहे' असे म्हटले आहे. 'ज्ञात' म्हणजे प्राप्त केलेले, मिळवलेले, अधिगत केलेले असा अर्थ आहे. 'अप्रमाण' म्हणजे अपरिमाण (अमर्याद), कारण त्याचा विषय मोठा आहे. म्हणून 'अपर्यन्त' (अमर्याद) असे म्हटले आहे. 'त्याच्याद्वारे' म्हणजे अपर्यन्तपणामुळे, किंवा त्या अपर्यन्त ज्ञानाद्वारे, याच्याच द्वारे थेरांना जो जो अनुमेय अर्थ जाणून घेण्याची इच्छा असते, तिथे तिथे त्यांचे आसक्तीरहित आणि अप्रतिहत (अबाधित) अनुमानज्ञान प्रवृत्त होते, हे दर्शवितात. म्हणून 'तो याच्याद्वारे' इत्यादी म्हटले आहे. तिथे 'याच्याद्वारे' म्हणजे या कारणाने. कोटाची (भिंतीची) स्थिरता वरच्या वर वाढवतो तो 'उद्धाप' म्हणजे कोटाचा पाया. 'आदि' शब्दाने कोटाचे दरवाजे, तटबंदी, खंदक इत्यादींचा संग्रह समजावा. सीमेवर असणारे ते 'पच्चन्तिम' (सीमावर्ती). स्वतःला चतुर द्वारपालाच्या स्थानी ठेवून थेर स्वतःला दर्शवितात, हे दर्शविताना 'एकच द्वार असे का म्हटले?' असा प्रश्न उपस्थित केला. ज्या प्रज्ञेमुळे माणसाला 'पंडित' म्हटले जाते, त्याला पांडित्य म्हणतात, म्हणून 'पांडित्याने युक्त' असे म्हटले आहे. त्या त्या कर्तव्यांमध्ये चतुर असणे, कुशल असणे म्हणजे 'वैयत्त्य' (प्रगल्भता). जी संमोहाचा (भ्रमाचा) नाश करते, विध्वंस करते ती 'मेधा' (बुद्धी), ती ज्याच्याकडे आहे तो 'मेधावी'. योग्य प्रसंगी (स्थानावर) उत्पन्न होणारी ती 'ठाणुप्पत्तिका' (प्रसंगोचित उत्पन्न होणारी प्रज्ञा). ज्याच्याद्वारे प्रदक्षिणा घातली जाते तो 'अनुपरियाय', तोच मार्ग म्हणजे 'अनुपरियायपथ' (कोटाभोवती फिरण्याचा मार्ग). कोटाचे जो भाग सांधायचे असतात ती 'पाकारसन्धि' (तटाची सांधा), कोटाचा तळा गेलेला भाग. तो खालच्या बाजूने दोन विटा निघून गेल्यामुळे तसा होतो, म्हणून 'दोन विटा निघून गेलेली जागा' असे म्हटले आहे. 'छिन्नस्थान' म्हणजे छिन्नभिन्न झालेला भाग किंवा तुटलेली जागा. त्यालाच 'विवर' (छिद्र/खिंडार) असे म्हणतात.

කිලිට්ඨන්ති මලීනං. උපතාපෙන්තීති කිලෙසපරිළාහෙන සන්තාපෙන්ති. විබාධෙන්තීති පීළෙන්ති. උප්පන්නාය පඤ්ඤාය නීවරණෙහි න කිඤ්චි කාතුං සක්කාති ආහ ‘‘අනුප්පන්නාය පඤ්ඤාය උප්පජ්ජිතුං න දෙන්තී’’ති. තස්මාති පච්චයූපඝාතෙන [Pg.62] උප්පජ්ජිතුං අප්පදානතො. චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුට්ඨු ඨපිතචිත්තාති චතුබ්බිධායපි සතිපට්ඨානභාවනාය සම්මදෙව ඨපිතචිත්තා. යථාසභාවෙන භාවෙත්වාති අවිපරීතසභාවෙන යථා පටිපක්ඛා සමුච්ඡිජ්ජන්ති, එවං භාවෙත්වා.

'किळिट्ठं' (मलीन) म्हणजे मलीन. 'उपतापेन्ति' म्हणजे क्लेशांच्या परिदाहाने संताप देतात. 'विबाधेन्ति' म्हणजे पीडा देतात. प्रज्ञा उत्पन्न झाल्यावर नीवरणांद्वारे काहीही करणे शक्य नसते, म्हणून 'अनुत्पन्न प्रज्ञेला उत्पन्न होऊ देत नाहीत' असे म्हटले आहे. 'त्यामुळे' म्हणजे प्रत्ययांचा (कारणांचा) उपघात करून उत्पन्न होऊ न दिल्यामुळे. 'चार सतिपट्ठानांमध्ये चांगल्या प्रकारे चित्त प्रस्थापित केलेले' म्हणजे चारही प्रकारच्या सतिपट्ठानि भावनेमध्ये चांगल्या प्रकारे चित्त प्रस्थापित केलेले. 'यथास्वभावाने भावना करून' म्हणजे अविपरीत स्वभावाने (यथार्थ स्वरूपाने), ज्यायोगे प्रतिपक्ष (विरोधी धर्म) समूळ नष्ट होतात, अशा प्रकारे भावना करून.

පුරිමනයෙ සතිපට්ඨානානි, බොජ්ඣඞ්ගා ච මිස්සකා අධිප්පෙතාති තතො අඤ්ඤථා වත්තුං ‘‘අපිචෙත්ථා’’තිආදි වුත්තං. මිස්සකාති සමථවිපස්සනාමග්ගවසෙන මිස්සකා. ‘‘චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුප්පතිට්ඨිතචිත්තා’’තිආදිතො වුත්තත්තා සතිපට්ඨානෙ විපස්සනාති ගහෙත්වා ‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යථාභූතං භාවෙත්වා’’ති වුත්තත්තා, මග්ගපරියාපන්නානංයෙව ච නෙසං නිප්පරියායබොජ්ඣඞ්ගභාවතො, තෙසු ච සබ්බසො අධිගතෙසු ලොකනාථෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි අධිගතමෙව හොතීති ‘‘බොජ්ඣඞ්ගෙ මග්ගො, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්චාති ගහිතෙ සුන්දරො පඤ්හො භවෙය්‍යා’’ති මහාසිවත්ථෙරො ආහ, න පනෙවං ගහිතං පොරාණෙහීති අධිප්පායො. ඉතීති වුත්තප්පකාරපරාමසනං. ථෙරොති සාරිපුත්තත්ථෙරො.

पूर्वीच्या पद्धतीमध्ये (नयामध्ये) सतिपट्ठान आणि बोज्झंग हे मिश्रित अभिप्रेत आहेत, म्हणून त्यापेक्षा वेगळे सांगण्यासाठी 'अपीचेत्थ' (तसेच येथे) इत्यादी म्हटले आहे. 'मिश्रित' म्हणजे समथ आणि विपस्सना मार्गाच्या दृष्टीने मिश्रित. 'चार सतिपट्ठानांमध्ये सुप्रतिष्ठित चित्त केलेले' इत्यादी म्हटल्यामुळे सतिपट्ठानांमध्ये विपस्सना असे ग्रहण करून, 'सात बोज्झंगांची यथाभूत भावना करून' असे म्हटल्यामुळे, आणि मार्गात समाविष्ट असलेल्यांचाच तो मुख्य (निप्परियाय) बोज्झंगभाव असल्यामुळे, आणि ते पूर्णपणे प्राप्त झाल्यावर लोकनाथांनी (बुद्धांनी) सर्वज्ञताज्ञानही प्राप्त केलेलेच असते, म्हणून 'बोज्झंगांमध्ये मार्ग आणि सर्वज्ञताज्ञान असे ग्रहण केल्यास सुंदर प्रश्न होईल' असे महासिव थेरांनी म्हटले आहे, परंतु पोराणांनी (प्राचीन आचार्यांनी) असे ग्रहण केलेले नाही, असा अभिप्राय आहे. 'इति' म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारचा संदर्भ. 'थेर' म्हणजे सारिपुत्त थेर.

තත්ථාති තෙසු පච්චන්තනගරාදීසු. නගරං විය නිබ්බානං තදත්ථිකෙහි උපගන්තබ්බතො, උපගතානඤ්ච පරිස්සයරහිතසුඛාධිගමනට්ඨානතො. පාකාරො විය සීලං තදුපගතානං පරිතො ආරක්ඛභාවතො. පරියායපථො විය හිරී සීලපාකාරස්ස අධිට්ඨානභාවතො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘පරියායපථොති ඛො භික්ඛු හිරියා එතං අධිවචන’’න්ති. ද්වාරං විය අරියමග්ගො නිබ්බානනගරප්පවෙසනඅඤ්ජසභාවතො. පණ්ඩිතදොවාරිකො විය ධම්මසෙනාපති නිබ්බානනගරපවිට්ඨපවිසනකානං සත්තානං සල්ලක්ඛණතො. දින්නොති දාපිතො, සොධිතොති අත්ථො.

तिथे म्हणजे त्या सीमावर्ती नगरांमध्ये इत्यादी. नगराप्रमाणे निब्बान (निर्वाण) आहे, कारण त्याची इच्छा करणाऱ्यांनी तिथे पोहोचायचे असते आणि तिथे पोहोचलेल्यांना उपद्रवरहित सुखाची प्राप्ती होते. कोटाप्रमाणे (तटाप्रमाणे) शील आहे, कारण त्याचा आश्रय घेतलेल्यांचे ते सर्व बाजूंनी रक्षण करते. परियायपथाप्रमाणे (प्रदक्षिणा मार्गाप्रमाणे) हिरी (लाज/लज्जा) आहे, कारण ती शीलरूपी कोटाचा आधार आहे. कारण असे म्हटले आहे की—'भिक्खूंनो, परियायपथ हे हिरीचेच नाव आहे.' दाराप्रमाणे अरियमग्ग (आर्य अष्टांगिक मार्ग) आहे, कारण तो निब्बानरूपी नगरात प्रवेश करण्याचा सरळ मार्ग आहे. चतुर द्वारपालाप्रमाणे धम्मसेनापती (सारिपुत्त) आहेत, कारण ते निब्बानरूपी नगरात प्रवेश केलेल्या आणि प्रवेश करणाऱ्या प्राण्यांचे (सत्त्वांचे) निरीक्षण करतात. 'दिन्न' (दिलेला) म्हणजे देववलेला, शोधलेला असा अर्थ आहे.

144. නිප්ඵත්තිදස්සනත්ථන්ති සිද්ධිදස්සනත්ථං, අධිගමදස්සනත්ථන්ති අත්ථො. ‘‘පඤ්චනවුතිපාසණ්ඩෙ’’ති ඉදං යස්මා ථෙරො පරිබ්බාජකො හුත්වා තතො පුබ්බෙව නිබ්බානපරියෙසනං චරමානො තෙ තෙ පාසණ්ඩිනො උපසඞ්කමිත්වා නිබ්බානං පුච්ඡි, තෙ නාස්ස චිත්තං ආරාධෙසුං, තං සන්ධාය වුත්තං. තෙ පන පාසණ්ඩා හෙට්ඨා වුත්තා එව. තත්ථෙවාති තස්සයෙව භාගිනෙය්‍යස්ස දෙසියමානාය දෙසනාය. පරස්ස වඩ්ඪිතං භත්තං භුඤ්ජන්තො විය සාවකපාරමිඤාණං හත්ථගතං අකාසි අධිගච්ඡි. උත්තරුත්තරන්ති හෙට්ඨිමස්ස හෙට්ඨිමස්ස උත්තරණතො අතික්කමනතො උත්තරුත්තරං, තතො එව පධානභාවං පාපිතතාය [Pg.63] පණීතපණීතං. උත්තරුත්තරන්ති වා උපරූපරි. පණීතපණීතන්ති පණීතතරං, පණීතතමඤ්චාති අත්ථො. කණ්හන්ති කාළකං සංකිලෙසධම්මං. සුක්කන්ති ඔදාතං වොදානධම්මං. සවිපක්ඛං කත්වාති පහාතබ්බපහායකභාවදස්සනවසෙන යථාක්කමං උභයං සවිපක්ඛං කත්වා. ‘‘අයං කණ්හධම්මො, ඉමස්ස අයං පහායකො’’ති එවං කණ්හං පටිබාහිත්වා දෙසනාවසෙන නීහරිත්වා සුක්කං, ‘‘අයං සුක්කධම්මො, ඉමිනා අයං පහාතබ්බො’’ති එවං සුක්කං පටිබාහිත්වා කණ්හං. සඋස්සාහන්ති ඵලුප්පාදනසමත්ථතාවසෙන සබ්‍යාපාරං. තෙනාහ ‘‘සවිපාක’’න්ති. විපාකධම්මන්ති අත්ථො.

१४४. 'निष्पत्तिदर्शनासाठी' म्हणजे सिद्धी दर्शवण्यासाठी, अधिगम (प्राप्ती) दर्शवण्यासाठी असा अर्थ आहे. 'पंच्याण्णव पाखंडी' हे कारण थेर (सारिपुत्त) परिव्राजक असताना, त्यापूर्वीच निब्बानाचा शोध घेत फिरत असताना, त्यांनी त्या त्या पाखंड्यांकडे जाऊन निब्बानाविषयी विचारले, परंतु त्यांनी त्यांच्या चित्ताचे समाधान केले नाही, या संदर्भाने म्हटले आहे. ते पाखंडी खाली सांगितलेलेच आहेत. 'तिथेच' म्हणजे त्यांच्याच भाच्याला दिल्या जाणाऱ्या देशनेमध्ये. दुसऱ्यासाठी वाढलेले अन्न खाल्ल्याप्रमाणे त्यांनी श्रावकपारमीज्ञान हस्तगत केले, प्राप्त केले. 'उत्तरोत्तर' म्हणजे खालच्या खालच्या पायरीवरून वर जाण्यामुळे, ओलांडून जाण्यामुळे उत्तरोत्तर, आणि म्हणूनच प्रधान भाव प्राप्त झाल्यामुळे प्रणीत-प्रणीत (उत्कृष्टाहून उत्कृष्ट). किंवा 'उत्तरोत्तर' म्हणजे वरच्या वर. 'प्रणीत-प्रणीत' म्हणजे अधिक प्रणीत आणि अत्यंत प्रणीत असा अर्थ आहे. 'कण्ह' (कृष्ण/काळा) म्हणजे काळा, संक्लेश धर्म (मलीन धर्म). 'सुक्क' (शुक्ल/पांढरा) म्हणजे पांढरा, व्यवदान धर्म (शुद्ध धर्म). 'सविपक्ष करून' म्हणजे त्याज्य आणि त्यागाचे साधन या भावाच्या दर्शनानुसार अनुक्रमाने दोन्ही सविपक्ष करून. 'हा कृष्णधर्म आहे, याचा हा त्याग करणारा आहे' अशा प्रकारे कृष्णधर्माचा निषेध करून देशनेच्या द्वारे शुक्लधर्माचे प्रतिपादन करून, 'हा शुक्लधर्म आहे, याच्याद्वारे याचा त्याग केला पाहिजे' अशा प्रकारे शुक्लधर्माचा निषेध करून कृष्णधर्माचे प्रतिपादन करून. 'सोत्साह' म्हणजे फल उत्पन्न करण्याच्या सामर्थ्यामुळे सव्यापार (सक्रिय). म्हणून 'सविपाक' (विपाकासह) असे म्हटले आहे. विपाकधर्मी असा अर्थ आहे.

තස්මිං දෙසිතෙ ධම්මෙති තස්මිං වුත්තනයෙන භගවා තුම්හෙහි දෙසිතෙ ධම්මෙ එකච්චං ධම්මං නාම සාවකපාරමිඤාණං ජානිත්වා පටිවිජ්ඣිත්වා. තංජානනෙ හි වුත්තෙ චතුසච්චධම්මජානනං අවුත්තසිද්ධන්ති. ‘‘චතුසච්චධම්මෙසූ’’ති ඉදං පොරාණට්ඨකථායං වුත්තාකාරදස්සනං. විපක්ඛො පන පරතො ආගමිස්සති. එත්ථාති ‘‘ධම්මෙසු නිට්ඨං අගම’’න්ති එතස්මිං පදෙ. ථෙරසල්ලාපොති ථෙරානං සල්ලාපසදිසො විනිච්ඡයවාදො. කාළවල්ලවාසීති කාළවල්ලවිහාරවාසී. ඉදානීති එතරහි ‘‘ඉදාහං භන්තෙ’’තිආදිවචනකාලෙ. ඉමස්මිං පන ඨානෙති ‘‘ධම්මෙසු නිට්ඨං අගම’’න්ති ඉමස්මිං පදෙසෙ, ඉමස්මිං වා නිට්ඨානකාරණභූතෙ යොනිසො පරිවිතක්කනෙ. ‘‘ඉමස්මිං පන ඨානෙ බුද්ධගුණෙසු නිට්ඨඞ්ගතො’’ති කස්මා වුත්තං, නනු සාවකපාරමිඤාණසමධිගතකාලෙ එව ථෙරො බුද්ධගුණෙසු නිට්ඨඞ්ගතොති? සච්චමෙතං, ඉදානි පන තං පාකටං ජාතන්ති එවං වුත්තං. සබ්බන්ති ‘‘චතුසච්චධම්මෙසූ’’තිආදි සුමත්ථෙරෙන වුත්තං සබ්බං. අරහත්තෙ නිට්ඨඞ්ගතොති එත්ථාපි වුත්තනයෙනෙව අනුයොගපරිහාරා වෙදිතබ්බා. යදිපි ධම්මසෙනාපති ‘‘සාවකපාරමිඤාණං මයා සමධිගත’’න්ති ඉතො පුබ්බෙපි ජානාතියෙව, ඉදානි පන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාපරිමෙය්‍යභෙදෙ බුද්ධගුණෙ නයග්ගාහවසෙන පරිග්ගහෙත්වා කිච්චසිද්ධියා තස්මිං ඤාණෙ නිට්ඨඞ්ගතො අහොසීති දස්සෙන්තො ‘‘මහාසිවත්ථෙරො…පෙ… ධම්මෙසූති සාවකපාරමිඤාණෙ නිට්ඨඞ්ගතො’’ති අවොච.

त्या उपदेशिलेल्या धर्मात (तस्मिं देसिते धम्मे) म्हणजे त्या सांगितलेल्या पद्धतीने भगवंतांनी तुमच्याद्वारे उपदेशिलेल्या धर्मात एका धर्माला म्हणजेच 'सावकपारमीञाण' (श्रावकपारमिताज्ञान) जाणून आणि त्याचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) करून घेतला. कारण ते जाणणे सांगितले असता, चार आर्यसत्यांच्या धर्माचे ज्ञान न सांगताच सिद्ध होते. 'चार आर्यसत्यांच्या धर्मात' (चतुसच्चधम्मेसू) हे जुन्या अट्ठकथेत (पोराणअट्ठकथा) सांगितलेल्या पद्धतीचे दर्शन आहे. विरोधी पक्ष तर पुढे येईल. 'येथे' (एत्था) म्हणजे 'धर्मांमध्ये निष्ठा प्राप्त केली' (धम्मेसु निट्ठं अगमं) या पदात. 'थेरसल्लाप' (स्थवीरसंवाद) म्हणजे थेरांच्या संवादासारखा निर्णयवाद होय. 'काळवल्लवासी' म्हणजे काळवल्लविहारामध्ये राहणारे. 'आता' (इदानी) म्हणजे या वेळी, 'आता मी, भन्ते' (इदाहं भन्ते) इत्यादी बोलण्याच्या वेळी. 'पण या ठिकाणी' (इमस्मिं पन ठाने) म्हणजे 'धर्मांमध्ये निष्ठा प्राप्त केली' या प्रदेशात, किंवा या निष्ठेचे कारण असलेल्या योनिसो मनसिकारात (योग्य विचारात). 'पण या ठिकाणी बुद्धगुणांमध्ये निष्ठा प्राप्त केली' असे का म्हटले आहे? थेरांनी श्रावकपारमिताज्ञान प्राप्त करण्याच्या वेळीच बुद्धगुणांमध्ये निष्ठा प्राप्त केली नव्हती काय? हे सत्य आहे, परंतु आता ते प्रकट झाले आहे, म्हणून असे म्हटले आहे. 'सर्व' (सब्बं) म्हणजे 'चार आर्यसत्यांच्या धर्मात' इत्यादी सुमत थेरांनी सांगितलेले सर्व. 'अर्हत्त्वात निष्ठा प्राप्त केली' येथेही सांगितलेल्या पद्धतीनेच आक्षेप आणि परिहार (उत्तर) समजून घ्यावा. जरी धम्मसेनापती (सारिपुत्त) 'मी श्रावकपारमिताज्ञान प्राप्त केले आहे' हे यापूर्वीही जाणतच होते, तरी आता असंख्य आणि अपरिमेय अशा विविध बुद्धगुणांना नयग्रहणाद्वारे ग्रहण करून, कार्यसिद्धीसाठी त्या ज्ञानात निष्ठा प्राप्त झाली, हे दर्शवण्यासाठी त्यांनी 'महासिव थेर... पे... धर्मांमध्ये म्हणजे श्रावकपारमिताज्ञानात निष्ठा प्राप्त झाली' असे म्हटले.

බුද්ධගුණා පන නයතො ආගතා, තෙ නයග්ගාහතො යාථාවතො ජානන්තො සාවකපාරමිඤාණෙ තථාජානනවසෙන නිට්ඨඞ්ගතත්තා සාවකපාරමිඤාණමෙව තස්ස අපරාපරුප්පත්තිවසෙන, තෙන තෙන භාවෙතබ්බකිච්චබහුතාවසෙන ච ‘‘ධම්මෙසූ’’ති පුථුවචනෙන වුත්තං. අනන්තාපරිමෙය්‍යානං අනඤ්ඤවිසයානං [Pg.64] බුද්ධගුණානං නයතො පරිග්ගණ්හනෙන ථෙරස්ස සාතිසයො භගවති පසාදො උප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘භිය්‍යොසොමත්තායා’’තිආදි. ‘‘සුට්ඨු අක්ඛාතො’’ති වත්වා තං එවස්ස සුට්ඨු අක්ඛාතතං දස්සෙතුං ‘‘නිය්‍යානිකො මග්ගො’’ති වුත්තං. ස්වාක්ඛාතතා හි ධම්මස්ස යදත්ථං දෙසිතො, තදත්ථසාධනෙන වෙදිතබ්බා. ඵලත්ථාය නිය්‍යාතීති අනන්තරවිපාකත්තා, අත්තනො උප්පත්තිසමනන්තරමෙව ඵලනිප්ඵාදනවසෙන පවත්තතීති අත්ථො. වට්ටචාරකතො නිය්‍යාතීති වා නිය්‍යානිකො, නිය්‍යානසීලොති වා. රාගදොසමොහනිම්මදනසමත්ථොති ඉධාපි ‘‘පසන්නොස්මි භගවතීති දස්සෙතී’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. වඞ්කාදීති ආදි-සද්දෙන ජිම්හකුටිලෙ, අඤ්ඤෙ ච පටිපත්තිදොසෙ සඞ්ගණ්හාති. භගවා තුම්හාකං බුද්ධසුබුද්ධතා විය ධම්මසුධම්මතා, සඞ්ඝසුප්පටිපත්ති ච ධම්මෙසු නිට්ඨඞ්ගමනෙන සාවකපාරමිඤාණෙ නිට්ඨඞ්ගතත්තා මය්හං සුට්ඨු විභූතා සුපාකටා ජාතාති දස්සෙන්තො ථෙරො ‘‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝොති පසීදි’’න්ති අවොච.

बुद्धगुण तर नयाने (पद्धतीने) आले आहेत, त्यांना नयग्रहणाने यथार्थपणे जाणत असताना, श्रावकपारमिताज्ञानात तशा प्रकारे जाणण्याच्या कारणाने निष्ठा प्राप्त झाल्यामुळे, श्रावकपारमिताज्ञानच त्याच्या वारंवार उत्पन्न होण्याच्या दृष्टीने आणि त्या त्या भावित (विकसित) करावयाच्या कर्तव्यांच्या बहुलतेमुळे 'धर्मांमध्ये' (धम्मेसू) अशा बहुवचनाने म्हटले आहे. अनंत आणि अपरिमेय, तसेच इतरांचा विषय नसलेल्या बुद्धगुणांना नयाने ग्रहण केल्यामुळे थेरांचा भगवंतांवर अत्यंत आदरयुक्त प्रसन्नता (प्रसाद) उत्पन्न होतो, हे सांगण्यासाठी 'अधिक प्रमाणात' (भिय्योसोमत्ताय) इत्यादी म्हटले आहे. 'सुंदर प्रकारे उपदेशिलेला' (सुट्ठु अक्खातो) असे म्हणून, त्याची ती सुस्पष्टता दर्शवण्यासाठी 'निय्यानिक मार्ग' (मुक्तीकडे नेणारा मार्ग) असे म्हटले आहे. कारण धर्माची स्वाख्यातता (सुस्पष्टता) ज्या हेतूने तो उपदेशिला आहे, त्या हेतूच्या सिद्धीनेच समजली पाहिजे. फलाच्या प्राप्तीसाठी बाहेर पडतो (निय्याति) कारण तो अनंतरविपाक (तात्काळ फळ देणारा) आहे, स्वतःच्या उत्पत्तीनंतर लगेचच फल निष्पन्न करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होतो, असा अर्थ आहे. किंवा संसारचक्रापासून बाहेर काढतो म्हणून 'निय्यानिक' (मुक्तिप्रद), किंवा मुक्त होण्याचा स्वभाव असलेला. राग, द्वेष आणि मोहाचे मर्दन करण्यास समर्थ असलेला, येथेही 'मी भगवंतांवर प्रसन्न आहे, हे दर्शवतो' असा संबंध जोडून घ्यावा. 'वंक' (वाकडे) इत्यादी शब्दातील 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने कुटिल, वक्र आणि इतर प्रतिपत्तीचे (आचरणाचे) दोष समाविष्ट होतात. 'भगवन्! आपल्या बुद्धत्वाच्या सुबुद्धतेप्रमाणेच धर्माची सुधर्माता आणि संघाची सुप्रतिपत्ती (उत्तम आचरण) ही धर्मांमध्ये निष्ठा प्राप्त झाल्याने, श्रावकपारमिताज्ञानात निष्ठा प्राप्त झाल्यामुळे मला अत्यंत स्पष्ट आणि सुप्रकट झाली आहे', हे दर्शवताना थेरांनी 'भगवंतांनी धर्म सुंदर प्रकारे उपदेशिला आहे, संघ सुप्रतिपन्न (उत्तम मार्गाने चालणारा) आहे, अशी माझी श्रद्धा बसली' असे म्हटले.

කුසලධම්මදෙසනාවණ්ණනා

कुशलधम्मदेसना वण्णना (कुशल धर्म उपदेशाचे वर्णन)

145. අනුත්තරභාවොති සෙට්ඨභාවො. අනුත්තරො භගවා යෙන ගුණෙන, සො අනුත්තරභාවො, තං අනුත්තරියං. යස්මා තස්සාපි ගුණස්ස කිඤ්චි උත්තරිතරං නත්ථි එව, තස්මා වුත්තං ‘‘සා තුම්හාකං දෙසනා අනුත්තරාති වදතී’’ති. කුසලෙසු ධම්මෙසූති කුසලධම්මනිමිත්තං. නිමිත්තත්ථෙ හි එතං භුම්මං, තස්මා කුසලධම්මදෙසනාහෙතුපි භගවාව අනුත්තරොති අත්ථො. භූමිං දස්සෙන්තොති විසයං දස්සෙන්තො. කුසලධම්මදෙසනාය හි කුසලා ධම්මා විසයො. වුත්තපදෙති ‘‘කුසලෙසු ධම්මෙසූ’’ති එවං වුත්තවාක්‍යෙ, එවං වා වුත්තධම්මකොට්ඨාසෙ. ‘‘පඤ්චධා’’ති කස්මා වුත්තං, නනු ඡෙකට්ඨෙනපි කුසලං ඉච්ඡිතබ්බං ‘‘කුසලො ත්වං රථස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගාන’’න්තිආදීසූති (ම. නි. 2.87)? සච්චමෙතං, සො පන ඡෙකට්ඨො කොසල්ලසම්භූතට්ඨෙනෙව සඞ්ගහිතොති විසුං න ගහිතො. ‘‘කච්චි නු භොතො කුසලං, කච්චි භොතො අනාමය’’න්ති (ජා. 1.15.146; 2.22.2008) ජාතකෙ ආගතත්තා ‘‘ජාතකපරියායං පත්වා ආරොග්‍යට්ඨෙන කුසලං වට්ටතී’’ති වුත්තං. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, ගහපතයො, ඉමෙ ධම්මා කුසලා වා අකුසලා වා සාවජ්ජා වා අනවජ්ජා වා’’තිආදීසු සුත්තපදෙසෙසු ‘‘කුසලා’’ති වුත්තධම්මා එව ‘‘අනවජ්ජා’’ති වුත්තාති [Pg.65] ආහ ‘‘සුත්තන්තපරියායං පත්වා අනවජ්ජට්ඨෙන කුසලං වට්ටතී’’ති. අභිධම්මෙ ‘‘කොසල්ල’’න්ති පඤ්ඤා ආගතාති යොනිසොමනසිකාරහෙතුකස්ස කුසලස්ස කොසල්ලසම්මූතට්ඨො, දරථාභාවදීපනතො නිද්දරථට්ඨො, ‘‘කුසලස්ස කතත්තා උපචිතත්තා’’ති වත්වා ඉට්ඨවිපාකනිද්දිසනතො සුඛවිපාකට්ඨො ච අභිධම්මනයසිද්ධොති ආහ ‘‘අභිධම්ම…පෙ… විපාකට්ඨෙනා’’ති. බාහිතිකසුත්තෙ (ම. නි. 2.358) භගවතො කායසමාචාරාදිකෙ වණ්ණෙන්තෙන ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන ‘‘යො ඛො මහාරාජ කායසමාචාරො අනවජ්ජො’’ති කුසලො කායසමාචාරො රඤ්ඤො පසෙනදිස්ස වුත්තො. න හි භගවතො සුඛවිපාකකම්මං අත්ථීති සබ්බසාවජ්ජරහිතා කායසමාචාරාදයො ‘‘කුසලා’’ති වුත්තා, ඉධ පන ‘‘කුසලෙසු ධම්මෙසූ’’ති බොධිපක්ඛියධම්මා ‘‘කුසලා’’ති වුත්තා, තෙ ච සමථවිපස්සනා මග්ගසම්පයුත්තා එකන්තෙන සුඛවිපාකා එවාති අවජ්ජරහිතතාමත්තං උපාදාය අනවජ්ජත්ථො කුසල-සද්දොති ආහ ‘‘ඉමස්මිං පන…පෙ… දට්ඨබ්බ’’න්ති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘ඵලසතිපට්ඨානං පන ඉධ අනධිප්පෙත’’න්ති ඉදඤ්ච වචනං සමත්ථිතං හොති සවිපාකස්සෙව ගහණන්ති කත්වා.

१४५. 'अनुत्तरभाव' म्हणजे श्रेष्ठ भाव. भगवंत ज्या गुणाने अनुत्तर आहेत, तो अनुत्तरभाव, त्याला 'अनुत्तरिय' म्हणतात. ज्याअर्थी त्या गुणापेक्षाही श्रेष्ठ काहीच नाही, म्हणूनच म्हटले आहे - 'तो तुमचा उपदेश अनुत्तर आहे असे म्हणतात'. 'कुशल धर्मांमध्ये' (कुसलेसु धम्मेसू) म्हणजे कुशल धर्माच्या निमित्ताने. कारण हे सप्तमी विभक्तीचे रूप निमित्त अर्थाचे आहे, म्हणून कुशल धर्म उपदेशाच्या कारणाने देखील भगवंतच अनुत्तर आहेत, असा अर्थ आहे. 'भूमी दर्शवताना' म्हणजे विषय दर्शवताना. कारण कुशल धर्म उपदेशाचा विषय कुशल धर्मच आहे. 'सांगितलेल्या पदात' म्हणजे 'कुशल धर्मांमध्ये' अशा प्रकारे सांगितलेल्या वाक्यात, किंवा अशा प्रकारे सांगितलेल्या धर्माच्या भागात. 'पाच प्रकारे' असे का म्हटले आहे? 'तू रथाच्या अंग-प्रत्यंगांमध्ये कुशल आहेस' इत्यादींमध्ये (म. नि. २.८७) चतुर (निपुण) या अर्थानेही 'कुशल' शब्द स्वीकारला पाहिजे की नाही? हे सत्य आहे, परंतु तो चतुर अर्थ 'कौशल्याने उत्पन्न' या अर्थांतर्गतच समाविष्ट असल्यामुळे स्वतंत्रपणे घेतला नाही. 'आपले कुशल आहे ना, आपले आरोग्य चांगले आहे ना?' (जा. १.१५.१४६; २.२२.२००८) या जातक कथेतील वचनानुसार 'जातक पद्धतीनुसार आरोग्याच्या अर्थाने कुशल शब्द योग्य ठरतो' असे म्हटले आहे. 'गृहपतींनो, तुम्हाला काय वाटते, हे धर्म कुशल आहेत की अकुशल, सदोष आहेत की निर्दोष?' इत्यादी सुत्त पदांमध्ये 'कुशल' म्हटलेले धर्मच 'निर्दोष' (अनवज्ज) म्हटले आहेत, म्हणून 'सुत्तंत पद्धतीनुसार निर्दोष या अर्थाने कुशल शब्द योग्य ठरतो' असे म्हटले आहे. अभिधम्मात 'कोसल्ल' (कौशल्य) म्हणजे प्रज्ञा असे आले आहे, म्हणून योनिसो मनसिकार (योग्य विचार) कारणाने होणाऱ्या कुशलाचा 'कौशल्याने उत्पन्न' हा अर्थ, त्रासाचा अभाव दर्शवल्यामुळे 'त्रासरहित' (निद्दरथ) हा अर्थ, आणि 'कुशलाचे आचरण केल्यामुळे व संचय केल्यामुळे' असे सांगून इष्ट विपाकाचा (फळाचा) निर्देश केल्यामुळे 'सुखविपाक' (सुखद फळ देणारा) हा अर्थ अभिधम्म पद्धतीनुसार सिद्ध होतो, म्हणून 'अभिधम्म... पे... विपाक अर्थाने' असे म्हटले आहे. बाहितिक सुत्तात (म. नि. २.३५८) भगवंतांच्या कायिक आचरणाचे वर्णन करताना धम्मभांडागारिक (आनंद थेरांनी) राजा प्रसेनजिताला 'महाराज, जे कायिक आचरण निर्दोष आहे' असे सांगून कुशल कायिक आचरण सांगितले. भगवंतांचे कोणतेही सुखविपाक देणारे (नवीन) कर्म नसते, म्हणून सर्व दोषांनी रहित असलेल्या कायिक आचरणादींना 'कुशल' म्हटले आहे. परंतु येथे 'कुशल धर्मांमध्ये' या पदात बोधिपक्खिय (बोधिपाक्षिक) धर्मांना 'कुशल' म्हटले आहे, आणि ते समथ-विपस्सना व मार्गाशी संप्रयुक्त असल्यामुळे एकांताने सुखविपाक देणारेच आहेत, म्हणून केवळ दोषरहितता लक्षात घेऊन 'कुशल' शब्द निर्दोष अर्थाने वापरला आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'पण या ठिकाणी... पे... समजले पाहिजे' असे म्हटले आहे. आणि असे मानल्यानेच 'फळ-सतीपट्ठान (फलस्मृतिप्रस्थान) येथे अभिप्रेत नाही' हे वचन देखील समर्थित होते, कारण येथे विपाकासह असणाऱ्याचेच ग्रहण केले आहे।

‘‘චුද්දසවිධෙනා’’තිආදි සතිපට්ඨානෙ (දී. නි. 2.376; ම. නි. 1.109) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. පග්ගහට්ඨෙනාති කුසලපක්ඛස්ස පග්ගණ්හනසභාවෙන. කිච්චවසෙනාති අනුප්පන්නාකුසලානුප්පාදනාදිකිච්චවසෙන. තතො එව චස්ස චතුබ්බිධතා. ඉජ්ඣනට්ඨෙනාති නිප්පජ්ජනසභාවෙන. ඡන්දාදයො එව ඉද්ධිපාදෙසු විසිට්ඨසභාවා, ඉතරෙ අවිසිට්ඨා, තෙසම්පි විසෙසො ඡන්දාදිකතොති ආහ ‘‘ඡන්දාදිවසෙන නානාසභාවා’’ති.

"चौदा प्रकारांनी" इत्यादी सतिपट्ठान (दी. नि. २.३७६; म. नि. १.१०९) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने जाणावे. 'पग्गहट्ठेन' (प्रग्रह अर्थाने) म्हणजे कुशल पक्षाला प्रगृहीत (उत्साहित) करण्याच्या स्वभावाने. 'किच्चवसेन' (कार्याच्या वशाने) म्हणजे अनुत्पन्न अकुशलाचा अनुत्पाद इत्यादी कार्याच्या वशाने. त्यामुळेच त्याचे चार प्रकार आहेत. 'इज्झनट्ठेन' (सिद्धीच्या अर्थाने) म्हणजे निष्पन्न होण्याच्या स्वभावाने. इद्धिपादांमध्ये छंद इत्यादीच विशिष्ट स्वभावाचे आहेत, इतर अविशिष्ट आहेत, त्यांचाही विशेष छंद इत्यादींमुळेच होतो, म्हणून "छंद इत्यादींच्या वशाने नाना स्वभाव असलेले" असे म्हटले आहे.

අධිමොක්ඛාදිසභාවවසෙනාති පසාදාධිමොක්ඛාදිසලක්ඛණවසෙන. උපත්ථම්භනට්ඨෙනාති සම්පයුත්තධම්මානං උපත්ථම්භනකභාවෙන. අකම්පියට්ඨෙනාති පටිපක්ඛෙහි අකම්පියසභාවෙන. සලක්ඛණෙනාති අධිමොක්ඛාදිසභාවෙන. නිය්‍යානට්ඨෙනාති සංකිලෙසපක්ඛතො, වට්ටචාරකතො ච නිග්ගමනට්ඨෙන. උපට්ඨානාදිනාති උපට්ඨානධම්මවිචයපග්ගහසම්පියායනපස්සම්භනසමාධානඅජ්ඣුපෙක්ඛනසඞ්ඛාතෙන අත්තනො සභාවෙන. හෙතුට්ඨෙනාති නිබ්බානස්ස සම්පාපකහෙතුභාවෙන. දස්සනාදිනාති දස්සනාභිනිරොපනපරිග්ගහසමුට්ඨාපනවොදාපනපග්ගහුපට්ඨානසමාධානසඞ්ඛාතෙන අත්තනො සභාවෙන.

'अधिमोक्खादिस्वभाववशाने' म्हणजे प्रसाद, अधिमोक्ष इत्यादींच्या स्वलक्षण वशाने. 'उपत्थम्भनट्ठेन' (आधार देण्याच्या अर्थाने) म्हणजे संप्रयुक्त धर्मांना आधार देण्याच्या भावाने. 'अकम्पियट्ठेन' (अकंपित राहण्याच्या अर्थाने) म्हणजे प्रतिपक्षांद्वारे अकंपित राहण्याच्या स्वभावाने. 'स्वलक्षणाने' म्हणजे अधिमोक्ष इत्यादींच्या स्वभावाने. 'निय्यानट्ठेन' (बाहेर पडण्याच्या अर्थाने) म्हणजे संक्लेश पक्षातून आणि संसारचक्रातून बाहेर पडण्याच्या अर्थाने. 'उपस्थान इत्यादींनी' म्हणजे उपस्थान, धर्मविचय, प्रग्रह, संप्रियायन, प्रस्त्रब्धी, समाधान आणि उपेक्षा या नावांच्या आपल्या स्वभावाने. 'हेतुट्ठेन' (हेतूच्या अर्थाने) म्हणजे निब्बानाच्या प्राप्तीचा हेतू असण्याच्या भावाने. 'दर्शन इत्यादींनी' म्हणजे दर्शन, अभिनिरोपण, परिग्रह, समुत्थापन, वोदापन, प्रग्रह, उपस्थान आणि समाधान या नावांच्या आपल्या स्वभावाने.

සාසනස්ස [Pg.66] පරියොසානදස්සනත්ථන්ති සාසනං නාම නිප්පරියායතො සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා. තත්ථ යෙ සමථවිපස්සනාසහගතා, තෙ සාසනස්ස ආදි, මග්ගපරියාපන්නා මජ්ඣෙ, ඵලභූතා පරියොසානං, තංදස්සනත්ථං. තෙනාහ ‘‘සාසනස්ස හී’’තිආදි.

'शासनाचा शेवट दाखवण्यासाठी' म्हणजे शासन म्हणजे मुख्यत्वे सदतीस बोधिपक्खिय धम्म होत. त्यामध्ये जे समथ आणि विपस्सना यांनी युक्त आहेत, ते शासनाचा प्रारंभ आहेत; जे मार्गात समाविष्ट आहेत, ते मध्य आहेत; आणि जे फलभूत आहेत, ते शेवट आहेत; ते दाखवण्यासाठी. म्हणूनच "शासनाचाच" इत्यादी म्हटले आहे.

පුන එතදානුත්තරියං භන්තෙති යථාරද්ධාය දෙසනාය නිගමනං. වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස පුන වචනඤ්හි නිගමනං වුත්තං. තං දෙසනන්ති තං කුසලෙසු ධම්මෙසු දෙසනාප්පකාරං, දෙසනාවිධිං, දෙසෙතබ්බඤ්ච, සකලං වා සම්පුණ්ණං අනවසෙසං අභිජානාති අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානාති, අසෙසං අභිජානනතො එව උත්තරි උපරි අභිඤ්ඤෙය්‍යං නත්ථි. ඉතොති භගවතා අභිඤ්ඤාතතො. අඤ්ඤො පරමත්ථවසෙන ධම්මො වා පඤ්ඤත්තිවසෙන පුග්ගලො වා අයං නාම යං භගවා න ජානාතීති ඉදං නත්ථි න උපලබ්භති සබ්බස්සෙව සම්මදෙව තුම්හෙහි අභිඤ්ඤාතත්තා. කුසලෙසු ධම්මෙසු අභිජානනෙ, දෙසනායඤ්ච භගවතො උත්තරිතරො නත්ථි.

"पुन्हा हे अनुत्तरिय, भन्ते!" हे सुरू केलेल्या देशनेचा उपसंहार (निगमन) आहे. कारण सांगितलेल्याच अर्थाचे पुन्हा सांगणे यालाच उपसंहार म्हटले जाते. 'त्या देशनेला' म्हणजे त्या कुशल धर्मांमधील देशनेचा प्रकार, देशनेची पद्धती आणि जे उपदेश करायचे आहे ते सर्व किंवा संपूर्णपणे निरवशेषपणे 'अभिजानाति' म्हणजे अतिविशिष्ट ज्ञानाने जाणतात. पूर्णपणे जाणल्यामुळेच याहून अधिक वर जाणण्यासारखे काही उरलेले नाही. 'याहून' म्हणजे भगवंतांनी जाणलेल्या ज्ञानाहून. परमार्थ वशाने दुसरा कोणताही धर्म किंवा प्रज्ञप्ती वशाने दुसरा कोणताही पुद्गल असा नाही, ज्याला भगवान जाणत नाहीत; कारण आपण सर्व काही चांगल्या प्रकारे जाणले आहे. कुशल धर्मांना जाणण्यात आणि त्यांच्या देशनेमध्ये भगवंतांपेक्षा श्रेष्ठ कोणीही नाही.

ආයතනපණ්ණත්තිදෙසනාවණ්ණනා

आयतनप्रज्ञप्ती देशनेचे वर्णन

146. ආයතනපඤ්ඤාපනාසූති චක්ඛාදීනං, රූපාදීනඤ්ච ආයතනානං සම්බොධනෙසු, තෙසං අජ්ඣත්තිකබාහිරවිභාගතො, සභාගවිභාගතො, සමුදයතො, අත්ථඞ්ගමතො, ආහාරතො, ආදීනවතො, නිස්සරණතො ච දෙසනායන්ති අත්ථො.

१४६. 'आयतनप्रज्ञापनांमध्ये' म्हणजे चक्षु इत्यादी आणि रूप इत्यादी आयतनांच्या संबोधनांमध्ये (ज्ञानामध्ये), त्यांच्या आध्यात्मिक व बाह्य विभागाद्वारे, सभाग विभागाद्वारे, समुदयाद्वारे, अस्ताद्वारे, आहाराद्वारे, आदीनवाद्वारे आणि निस्सरणाद्वारे देशनेमध्ये असा अर्थ आहे.

ගබ්භාවක්කන්තිදෙසනාවණ්ණනා

गर्भावक्रांती देशनेचे वर्णन

147. ගබ්භොක්කමනෙසූති ගබ්භභාවෙන මාතුකුච්ඡියං අවක්කමනෙසු අනුප්පවෙසෙසු, ගබ්භෙ වා මාතුකුච්ඡිස්මිං අවක්කමනෙසු. පවිසතීති පච්චයවසෙන තත්ථ නිබ්බත්තෙන්තො පවිසන්තො විය හොතීති කත්වා වුත්තං. ඨාතීති සන්තානට්ඨිතියා පවත්තති, තථාභූතො ච තත්ථ වසන්තො විය හොතීති ආහ ‘‘වසතී’’ති. පකතිලොකියමනුස්සානං පඨමා ගබ්භාවක්කන්තීති පචුරමනුස්සානං ගබ්භාවක්කන්ති දෙසනාවසෙන ඉධ පඨමා. ‘‘දුතියා ගබ්භාවක්කන්තී’’තිආදීසුපි එවං යොජනා වෙදිතබ්බා.

१४७. 'गर्भावक्रमणांमध्ये' म्हणजे गर्भभावाने मातेच्या कुशीत अवक्रांती (प्रवेश) करण्यामध्ये, किंवा मातेच्या कुशीत गर्भाच्या रूपाने प्रवेश करण्यामध्ये. 'प्रवेश करतो' म्हणजे प्रत्ययांच्या वशाने तिथे उत्पन्न होत असताना तो प्रवेश करत असल्यासारखा होतो, म्हणून असे म्हटले आहे. 'राहतो' म्हणजे संततीच्या स्थितीने प्रवृत्त होतो, आणि तसा झालेला तो तिथे राहत असल्यासारखा होतो, म्हणून "राहतो" असे म्हटले आहे. 'सामान्य लौकिक मनुष्यांची पहिली गर्भावक्रांती' म्हणजे सामान्य मनुष्यांच्या गर्भावक्रांतीच्या देशनेच्या वशाने येथे पहिली गर्भावक्रांती आहे. "दुसरी गर्भावक्रांती" इत्यादींमध्येही अशीच योजना जाणावी.

අලමෙවාති යුත්තමෙව.

'अलमेव' म्हणजे योग्यच.

ඛිපිතුං [Pg.67] න සක්කොන්තීති තථා වාතානං අනුප්පජ්ජනමෙව වදති. සෙසන්ති පුන ‘‘එතදානුත්තරිය’’තිආදි පාඨප්පදෙසං වදති.

'फेकण्यास असमर्थ असतात' म्हणजे त्याप्रमाणे वायूंचा अनुत्पादच (उत्पन्न न होणेच) सांगते. 'उर्वरित' म्हणजे पुन्हा "हे अनुत्तरिय" इत्यादी पाठाचा भाग सांगते.

ආදෙසනවිධාදෙසනාවණ්ණනා

आदेशनाविधी देशनेचे वर्णन

148. පරස්ස චිත්තං ආදිසති එතෙහීති ආදෙසනානි, යථාඋපට්ඨිතනිමිත්තාදීනි, තානි එව අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අසංකිණ්ණරූපෙන ඨිතත්තා ආදෙසනවිධා, ආදෙසනාභාගා, තාසු ආදෙසනවිධාසු. තෙනාහ ‘‘ආදෙසනකොට්ඨාසෙසූ’’ති. ආගතනිමිත්තෙනාති යස්ස ආදිසති, තස්ස, අත්තනො ච උපගතනිමිත්තෙන, නිමිත්තප්පත්තස්ස ලාභාලාභාදිආදිසනවිධිදස්සනස්ස පවත්තත්තා ‘‘ඉදං නාම භවිස්සතී’’ති වුත්තං. පාළියං පන ‘‘එවම්පි තෙ මනො’’තිආදිනා පරස්ස චිත්තාදිසනමෙව ආගතං, තං නිදස්සනමත්තං කතන්ති දට්ඨබ්බං. තථා හි ‘‘ඉදං නාම භවිස්සතී’’ති වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස විභාවනවසෙන වත්ථු ආගතං. ගතනිමිත්තං නාම ගමනනිමිත්තං. ඨිතනිමිත්තං නාම අත්තනො සමීපෙ ඨානනිමිත්තං, පරස්ස ගමනවසෙන, ඨානවසෙන ච ගහෙතබ්බනිමිත්තං. මනුස්සානං පරචිත්තවිදූනං, ඉතරෙසම්පි වා සවනවසෙන පරස්ස චිත්තං ඤත්වා කථෙන්තානං සද්දං සුත්වා. යක්ඛපිසාචාදීනන්ති හිඞ්කාරයක්ඛානඤ්චෙව කණ්ණපිසාචාදිපිසාචානං, කුම්භණ්ඩනාගාදීනඤ්ච.

१४८. ज्यांच्याद्वारे दुसऱ्याचे चित्त सांगितले जाते ते 'आदेशन' (मन जाणणे) होय, जसे की उपस्थित झालेले निमित्त इत्यादी. तेच एकमेकांशी संकीर्ण न होता (स्पष्टपणे) राहत असल्यामुळे 'आदेशनाविधी' किंवा आदेशनाचे भाग होत, त्या आदेशनाविधींमध्ये. म्हणूनच "आदेशनाचे भाग" असे म्हटले आहे. 'आलेल्या निमित्ताने' म्हणजे ज्याचे चित्त सांगितले जाते त्याचे आणि स्वतःचे उपस्थित झालेले निमित्त; निमित्त प्राप्त झाल्यावर लाभ-अलाभ इत्यादी आदेशनाविधीचे दर्शन प्रवृत्त होत असल्यामुळे "असे होईल" असे म्हटले आहे. पाळीमध्ये तर "असेही तुझे मन आहे" इत्यादींद्वारे दुसऱ्याच्या चित्ताचे आदेशनच आले आहे, ते केवळ उदाहरणादाखल केले आहे असे समजावे. कारण "असे होईल" या सांगितलेल्याच अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी ही कथा आली आहे. 'गेलेले निमित्त' म्हणजे गमनाचे निमित्त. 'राहिलेले निमित्त' म्हणजे स्वतःच्या जवळ राहण्याचे निमित्त, जे दुसऱ्याच्या गमनाच्या व राहण्याच्या वशाने ग्रहण करण्यासारखे निमित्त आहे. दुसऱ्याचे चित्त जाणणाऱ्या मनुष्यांचे, किंवा इतरांचेही ऐकण्याच्या वशाने दुसऱ्याचे चित्त जाणून बोलणाऱ्यांचे शब्द ऐकून. 'यक्ष आणि पिशाच इत्यादींचे' म्हणजे हिंकार यक्ष, कर्णपिशाच इत्यादी पिशाच, आणि कुंभांड, नाग इत्यादींचे.

විතක්කවිප්ඵාරවසෙනාති විප්ඵාරිකභාවෙන පවත්තවිතක්කස්ස වසෙන. උප්පන්නන්ති තතො සමුට්ඨිතං. විප්පලපන්තානන්ති කස්සචි අත්ථස්ස අබොධනතො විරූපං, විවිධං වා පලපන්තානං. සුත්තපමත්තාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන වෙදනාට්ටඛිත්තචිත්තාදීනං සඞ්ගහො. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘ඉදං වක්ඛාමි, එවං වක්ඛාමීති විතක්කයතො විතක්කවිප්ඵාරසද්දො නාම උප්පජ්ජතී’’ති (අභි. අට්ඨ. 1.වචීකම්මද්වාරකථාපි) ආගතත්තා ජාගරන්තානං පකතියං ඨිතානං අවිප්පලපන්තානං විතක්කවිප්ඵාරසද්දො කදාචි උප්පජ්ජතීති විඤ්ඤායති, යො ලොකෙ ‘‘මන්තජප්පො’’ති වුච්චති. යස්ස මහාඅට්ඨකථායං අසොතවිඤ්ඤෙය්‍යතා වුත්තා. තාදිසඤ්හි සන්ධාය විඤ්ඤත්තිසහජමෙව ‘‘ජිව්හාතාලුචලනාදිකරවිතක්කසමුට්ඨිතං සුඛුමසද්දං දිබ්බසොතෙන සුත්වා ආදිසතීති සුත්තෙ වුත්ත’’න්ති (ධ. ස. මූලටී. වචීකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා) ආනන්දාචරියො අවොච. වුත්තලක්ඛණො එව පන නාතිසුඛුමො අත්තනො, අච්චාසන්නප්පදෙසෙ ඨිතස්ස ච මංසසොතස්සාපි ආපාථං ගච්ඡතීති සක්කා විඤ්ඤාතුං. තස්සාති [Pg.68] තස්ස පුග්ගලස්ස. තස්ස වසෙනාති තස්ස විතක්කස්ස වසෙන. එවං අයම්පි ආදෙසනවිධා චෙතොපරියඤාණවසෙනෙව ආගතාති වෙදිතබ්බා. කෙචි පන ‘‘තස්ස වසෙනාති තස්ස සද්දස්ස වසෙනා’’ති අත්ථං වදන්ති, තං අයුත්තං. න හි සද්දග්ගහණෙන තංසමුට්ඨාපකචිත්තං ගය්හති, සද්දග්ගහණානුසාරෙනපි තදත්ථස්සෙව ගහණං හොති, න චිත්තස්ස. එතෙනෙව යදෙකෙ ‘‘යං විතක්කයතොති යමත්ථං විතක්කයතො’’ති වත්වා ‘‘තස්ස වසෙනාති තස්ස අත්ථස්ස වසෙනා’’ති වණ්ණෙන්ති, තම්පි පටික්ඛිත්තං.

"वितक्कविप्फारवसेनाति" म्हणजे विस्फारित (प्रसारित) भावाने प्रवृत्त झालेल्या वितक्काच्या प्रभावाने. "उप्पन्नं" म्हणजे त्यापासून उत्पन्न झालेले. "विप्पळपन्तानं" म्हणजे कोणत्याही अर्थाचे आकलन न झाल्यामुळे विकृत किंवा विविध प्रकारे बडबड करणाऱ्यांचे. "सुत्तपमत्तादीनं" यातील 'आदि' शब्दाने वेदनेने पीडित आणि विक्षिप्त चित्त असलेल्यांचा संग्रह होतो. महाअट्ठकथेत मात्र "मी हे बोलेन, मी असे बोलेन, असा विचार करणाऱ्याच्या ठिकाणी 'वितक्कविप्फारसद्द' (वितर्क-विस्फार-शब्द) उत्पन्न होतो" असे आल्यामुळे, जागे असणाऱ्या, सामान्य स्थितीत असलेल्या आणि बडबड न करणाऱ्या लोकांमध्ये कधीकधी 'वितक्कविप्फारसद्द' उत्पन्न होतो असे समजले जाते, ज्याला जगात "मंतजप्प" (मंत्रजप) म्हटले जाते. ज्याचे महाअट्ठकथेत 'श्रोत्रविज्ञानाने न ऐकले जाणे' (असोतविञ्ञेय्यता) असे सांगितले आहे. अशाच प्रकारच्या संदर्भाने विज्ञाप्तीसहजातच "जीभ आणि टाळू हलवणे इत्यादी करणाऱ्या वितर्कातून उत्पन्न झालेला सूक्ष्म शब्द दिव्यश्रोत्राने ऐकून आदेशित करतो, असे सूत्तात म्हटले आहे" असे आचार्य आनंदांनी म्हटले आहे. परंतु सांगितलेल्या लक्षणाचाच, अतिशय सूक्ष्म नसलेला शब्द स्वतःला आणि अत्यंत जवळच्या प्रदेशात असलेल्या मांसचक्षूच्या (मांसश्रोत्राच्या) देखील टप्प्यात येतो, हे जाणणे शक्य आहे. "तस्स" म्हणजे त्या पुद्गलाच्या. "तस्स वसेन" म्हणजे त्या वितक्काच्या प्रभावाने. अशा प्रकारे ही आदेशनाविधी देखील चेतोपरियज्ञानाच्या प्रभावानेच आली आहे, असे जाणावे. काही लोक मात्र "तस्स वसेन म्हणजे त्या शब्दाच्या प्रभावाने" असा अर्थ सांगतात, ते अयोग्य आहे. कारण शब्दग्रहणाने त्या शब्दाला उत्पन्न करणारे चित्त ग्रहण केले जात नाही; शब्दग्रहणाच्या अनुषंगाने देखील केवळ त्याच्या अर्थाचेच ग्रहण होते, चित्ताचे नाही. याच कारणाने जे काही लोक "यं वितक्कयतो म्हणजे ज्या अर्थाचा विचार करतो" असे सांगून "तस्स वसेन म्हणजे त्या अर्थाच्या प्रभावाने" असे वर्णन करतात, ते देखील नाकारले गेले आहे.

මනසා සඞ්ඛරීයන්තීති මනොසඞ්ඛාරා, වෙදනාසඤ්ඤා. පණිහිතාති පුරිමපරිබන්ධවිනයෙන පධානභාවෙන නිහිතා ඨපිතා. තෙනාහ ‘‘චිත්තසඞ්ඛාරා සුට්ඨපිතා’’ති. විතක්කස්ස විතක්කනං නාම උප්පාදනමෙවාති ආහ ‘‘පවත්තෙස්සතී’’ති. ‘‘පජානාතී’’ති පුබ්බෙ වුත්තපදසම්බන්ධදස්සනවසෙන ආනෙති. ආගමනෙනාති ඣානස්ස ආගමනට්ඨානවසෙන. පුබ්බභාගෙනාති මග්ගස්ස සබ්බපුබ්බභාගෙන විපස්සනාරම්භෙන. උභයං පෙතං යො සයං ඣානලාභී, අධිගතමග්ගො ච අඤ්ඤං තදත්ථාය පටිපජ්ජන්තං දිස්වා ‘‘අයං ඉමිනා නීහාරෙන පටිපජ්ජන්තො අද්ධා ඣානං ලභිස්සති, මග්ගං අධිගමිස්සතී’’ති අභිඤ්ඤාය විනා අනුමානවසෙන ජානාති, තං දස්සෙතුං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ආගමනෙන ජානාති නාමා’’තිආදි. අනන්තරාති වුට්ඨිතකාලං සන්ධායාහ. තදා හි පවත්තවිතක්කපජානනෙනෙව ඣානස්ස හානභාගියතාදිවිසෙසපජානනං.

"मनसा सङ्खरीियन्तीति" म्हणजे मनाने जे संस्कारित केले जातात ते मनोसंसार (मनोसंस्कार), म्हणजेच वेदना आणि संज्ञा. "पणिहिता" म्हणजे पूर्वीच्या अडथळ्यांचे निवारण करून मुख्य रूपाने स्थापित केलेले. म्हणूनच म्हटले आहे - "चित्तसंस्कार चांगल्या प्रकारे स्थापित केले आहेत." वितर्काचे वितर्कन म्हणजे उत्पन्न करणेच होय, म्हणून "पवत्तेस्सति" (प्रवृत्त करेल) असे म्हटले आहे. "पजानाति" (जाणतो) हे पूर्वी सांगितलेल्या पदाच्या संबंधाचे दर्शन घडवण्यासाठी आणले आहे. "आगमनेन" म्हणजे ध्यानाच्या आगमनाच्या (प्राप्तीच्या) स्थानाच्या प्रभावाने. "पुब्बभागेन" म्हणजे मार्गाच्या अगदी सुरुवातीच्या भागाने, विपश्यनेच्या आरंभाने. हे दोन्ही, जो स्वतः ध्यान प्राप्त केलेला आणि मार्ग प्राप्त केलेला आहे, तो दुसऱ्याला त्या अर्थासाठी प्रतिपन्न (साधना करत असलेला) पाहून "हा या पद्धतीने साधना करत असताना नक्कीच ध्यान प्राप्त करेल, मार्ग प्राप्त करेल" असे अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) शिवाय केवळ अनुमानाच्या आधारे जाणतो, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. म्हणूनच "आगमनाने जाणतो" इत्यादी म्हटले आहे. "अनन्तरा" हे ध्यानातून उठण्याच्या काळाला संदर्भात ठेवून म्हटले आहे. कारण त्यावेळी प्रवृत्त झालेल्या वितर्काच्या ज्ञानानेच ध्यानाच्या हानभागीयादी (ऱ्हास होणाऱ्या इत्यादी) विशेषांचे ज्ञान होते.

කිං පනිදං චෙතොපරියඤාණං පරස්ස චිත්තං පරිච්ඡිජ්ජ ජානන්තං ඉද්ධිචිත්තභාවතො අවිසෙසතො සබ්බෙසම්පි චිත්තං ජානාතීති? නොති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. න අරියානන්ති යෙන චිත්තෙන තෙ අරියා නාම ජාතා, තං ලොකුත්තරචිත්තං න ජානාති අප්පටිවිද්ධභාවතො. යථා හි පුථුජ්ජනො සබ්බෙසම්පි අරියානං ලොකුත්තරචිත්තං න ජානාති අප්පටිවිද්ධත්තා, එවං අරියොපි හෙට්ඨිමො උපරිමස්ස ලොකුත්තරචිත්තං න ජානාති අප්පටිවිද්ධත්තා එව. යථා පන උපරිමො හෙට්ඨිමං ඵලසමාපත්තිං න සමාපජ්ජති, කිං එවං සො තස්ස ලොකුත්තරචිත්තං න ජානාතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘උපරිමො පන හෙට්ඨිමස්ස ජානාතී’’ති, පටිවිද්ධත්තාති අධිප්පායො. ‘‘උපරිමො හෙට්ඨිමං න සමාපජ්ජතී’’ති වත්වා තත්ථ කාරණමාහ ‘‘තෙසඤ්හී’’තිආදි. තෙසන්ති අරියානං. හෙට්ඨිමා හෙට්ඨිමා සමාපත්ති භූමන්තරප්පත්තියා පටිප්පස්සද්ධිකප්පා. තෙනාහ ‘‘තත්‍රුපපත්තියෙව හොතී’’ති, න [Pg.69] උපරිභූමිපත්ති. නිමිත්තාදිවසෙන ඤාතස්ස කදාචි බ්‍යභිචාරොපි සියා, න පන අභිඤ්ඤාඤාණෙන ඤාතස්සාති ආහ ‘‘චෙතො…පෙ… නත්ථී’’ති. ‘‘තං භගවා’’තිආදි සෙසං නාම.

पण हे चेतोपरियज्ञान दुसऱ्याच्या चित्ताचे परिच्छेदन करून जाणणारे असल्यामुळे, ऋद्धिचित्तत्वामुळे भेद न करता सर्वांच्याच चित्ताला जाणते काय? 'नाही' हे दर्शवण्यासाठी "तत्थ" इत्यादी म्हटले आहे. "न अरियानं" म्हणजे ज्या चित्तामुळे ते आर्य झाले आहेत, त्या लोकोत्तर चित्ताला (खालच्या भूमीवरील साधक) आकलन न झाल्यामुळे जाणत नाही. ज्याप्रमाणे पृथग्जन (सामान्य माणूस) सर्व आर्यांचे लोकोत्तर चित्त आकलन न झाल्यामुळे जाणत नाही, त्याचप्रमाणे खालच्या भूमीवरील आर्य देखील वरच्या भूमीवरील आर्याचे लोकोत्तर चित्त आकलन न झाल्यामुळेच जाणत नाही. परंतु ज्याप्रमाणे वरच्या भूमीवरील आर्य खालच्या भूमीवरील फलसमापत्तीला प्राप्त करत नाही, तर काय तो त्याचे लोकोत्तर चित्त जाणत नाही? या शंकेचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे - "वरच्या भूमीवरील आर्य मात्र खालच्या भूमीवरील आर्याचे चित्त जाणतो", कारण त्याने ते आकलन केलेले असते, असा अभिप्राय आहे. "वरच्या भूमीवरील आर्य खालच्या भूमीवरील समापत्तीला प्राप्त करत नाही" असे सांगून त्याचे कारण "तेसं हि" इत्यादी द्वारे सांगितले आहे. "तेसं" म्हणजे आर्यांचे. खालची खालची समापत्ती ही भूमीच्या अंतराच्या प्राप्तीमुळे शांत झाल्यासारखी असते. म्हणूनच म्हटले आहे - "तेथे केवळ उपपत्तीच (उत्पत्तीच) होते", वरच्या भूमीची प्राप्ती नाही. निमित्त इत्यादींच्या आधारे जाणलेल्या गोष्टीमध्ये कधीकधी व्यभिचार (चूक) देखील होऊ शकतो, परंतु अभिज्ञाज्ञानाने जाणलेल्या गोष्टीमध्ये नाही, म्हणून "चेतो...पे... नत्थि" असे म्हटले आहे. "तं भगवा" इत्यादी उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

දස්සනසමාපත්තිදෙසනාවණ්ණනා

दर्शनसमापत्तीच्या देशनेचे वर्णन.

149. බ්‍රහ්මජාලෙති බ්‍රහ්මජාලසුත්තවණ්ණනායං. උත්තරපදලොපෙන හෙස නිද්දෙසො. ආතප්පන්ති වීරියං ආතප්පති කොසජ්ජං සබ්බම්පි සංකිලෙසපක්ඛන්ති. කුසලවීරියස්සෙව හෙත්ථ ගහණං අප්පමාදාදිපදන්තරසන්නිධානතො. පදහිතබ්බතොති පදහනතො, භාවනං උද්දිස්ස වායමනතොති අත්ථො. අනුයුඤ්ජිතබ්බතොති අනුයුඤ්ජනතො. ඊදිසානං පදානං බහුලංකත්තුවිසයතාය ඉච්ඡිතබ්බත්තා ආතප්පපදස්ස විය ඉතරෙසම්පි කත්තුසාධනතා දට්ඨබ්බා. පටිපත්තියං නප්පමජ්ජති එතෙනාති අප්පමාදො, සතිඅවිප්පවාසො. සම්මා මනසි කරොති එතෙනාති සම්මාමනසිකාරො, තථාපවත්තො කුසලචිත්තුප්පාදො. භාවනානුයොගමෙව තථා වදති. දෙසනාක්කමෙන පඨමා, දස්සනසමාපත්ති නාම කරජකායෙ පටික්කූලාකාරස්ස සම්මදෙව දස්සනවසෙන පවත්තසමාපත්තිභාවතො. නිප්පරියායෙනෙවාති වුත්තලක්ඛණදස්සනසමාපත්තිසන්නිස්සයත්තා, දස්සනමග්ගඵලභාවතො ච පඨමසාමඤ්ඤඵලං පරියායෙන විනා දස්සනසමාපත්ති.

१४९. "ब्रह्मजाले" म्हणजे ब्रह्मजालसूत्ताच्या वर्णनात. उत्तरपदाचा लोप करून हा निर्देश केला आहे. "आतप्पं" म्हणजे वीर्य (ऊर्जा/प्रयत्न), जे आळस आणि सर्व संक्लेशपक्षाला तापवते (नष्ट करते). येथे 'अप्पमाद' (अप्रमाद) इत्यादी इतर पदांच्या सान्निध्यामुळे केवळ कुशल वीर्याचेच ग्रहण केले आहे. "पदहितब्बतो" म्हणजे प्रयत्न करण्यापासून, किंवा भावनेच्या उद्देशाने प्रयत्न करण्यापासून असा अर्थ आहे. "अनुयुञ्जितब्बतो" म्हणजे अनुयोग (सतत अभ्यास) करण्यापासून. अशा पदांचा बहुतांश कर्त्याच्या विषयात उपयोग करणे इष्ट असल्यामुळे, 'आतप्प' पदाप्रमाणे इतरांचेही कर्तृसाधनत्व जाणावे. "याच्याद्वारे प्रतिपत्तीमध्ये (साधनेत) आळस करत नाही" म्हणून तो 'अप्पमाद' (अप्रमाद), म्हणजेच स्मृतीचा अव्यवसाय (जागरूकता). "याच्याद्वारे योग्य प्रकारे मनसिकार करतो" म्हणून तो 'सम्मामनसिकार' (सम्यक् मनसिकार), म्हणजेच त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेली कुशल चित्ताची उत्पत्ती. भावनेच्या अनुयोगालाच (अभ्यासालाच) तो तसे म्हणतो. देशनेच्या क्रमाने पहिली, 'दस्सनसमापत्ति' (दर्शनसमापत्ती) म्हणजे भौतिक शरीरात (करजकाय) प्रतिकूल आकाराचे चांगल्या प्रकारे दर्शन घेण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेल्या समापत्तीचा भाव असल्यामुळे. "निप्परियायेनेव" म्हणजे सांगितलेल्या लक्षणाच्या दर्शनसमापत्तीच्या आश्रयाने असल्यामुळे, आणि दर्शनमार्ग-फलरूप असल्यामुळे पहिले सामञ्ञफल (श्रामण्यफल) हे पर्यायाशिवाय 'दर्शनसमापत्ती' आहे.

අතික්කම්ම ඡවිමංසලොහිතං අට්ඨිං පච්චවෙක්ඛතීති තානි අපච්චවෙක්ඛිත්වා අට්ඨිමෙව පච්චවෙක්ඛති. අට්ඨිආරම්මණා දිබ්බචක්ඛුපාදකජ්ඣානසමාපත්තීති වුත්තනයෙන අට්ඨිආරම්මණා දිබ්බචක්ඛුඅධිට්ඨානා පඨමජ්ඣානසමාපත්ති. යො හි භික්ඛු ආලොකකසිණෙ චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තං පාදකං කත්වා අධිගතදිබ්බචක්ඛුඤාණො හුත්වා සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ අට්ඨිං පරිග්ගහෙත්වා තත්ථ පටික්කූලමනසිකාරවසෙන පඨමං ඣානං නිබ්බත්තෙති, තස්සායං පඨමජ්ඣානසමාපත්ති දුතියා දස්සනසමාපත්ති. තෙන වුත්තං ‘‘අට්ඨි අට්ඨී’’තිආදි. යො පනෙත්ථ පාළියං ද්වත්තිංසාකාරමනසිකාරො වුත්තො, සො මග්ගසොධනවසෙන වුත්තො. තත්ථ වා කතපරිචයස්ස සුඛෙනෙව වුත්තනයා අට්ඨිපච්චවෙක්ඛණා සමිජ්ඣතීති. තෙනෙවෙත්ථ ‘‘ඉමං චෙවා’’ති ‘‘අතික්කම්ම චා’’ති ච-සද්දො සමුච්චයත්ථො වුත්තො. තං ඣානන්ති යථාවුත්තං [Pg.70] පඨමජ්ඣානං. අයන්ති අයං සකදාගාමිඵලසමාපත්ති. සාතිසයං චතුසච්චදස්සනාගමනතො පරියායෙන විනා මුඛ්‍යා දුතියා දස්සනසමාපත්ති. යාව තතියමග්ගා වත්තතීති ආහ ‘‘ඛීණාසවස්ස වසෙන චතුත්ථා දස්සනසමාපත්ති කථිතා’’ති.

त्वचा, मांस आणि रक्ताचे उल्लंघन करून (त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करून) हाडांचे प्रत्यावेक्षण करतो म्हणजे त्या (त्वचा इत्यादी) कडे दुर्लक्ष करून केवळ हाडांचेच प्रत्यावेक्षण करतो. 'हाडांचे आलंबन असणारी दिव्यचक्षूची पादक ध्यानसमापत्ती' या सांगितलेल्या पद्धतीने हाडांचे आलंबन असणारी, दिव्यचक्षूचे अधिष्ठान असणारी प्रथम ध्यानसमापत्ती होय. जो भिक्खू आलोककसिणामध्ये चौथे ध्यान प्राप्त करून, त्याला पादक (पाया) बनवून, दिव्यचक्षूज्ञान प्राप्त करतो आणि सविज्ञाणक (सजीव) शरीरात हाडांचे ग्रहण करून, तेथे प्रतिकूलमनसिकाराच्या द्वारे प्रथम ध्यान प्राप्त करतो, त्याची ही प्रथम ध्यानसमापत्ती ही 'दुसरी दर्शनसमापत्ती' आहे. म्हणूनच 'हाड, हाड' इत्यादी म्हटले आहे. येथे पाळीमध्ये जो बत्तीस प्रकारचा आकारमनसिकार (द्वत्तिंसाकारमनसिकार) सांगितला आहे, तो मार्गशोधनाच्या हेतूने सांगितला आहे. किंवा तेथे ज्याचा सराव झाला आहे, त्याला सांगितलेल्या पद्धतीने हाडांचे प्रत्यावेक्षण सहजपणे साध्य होते. म्हणूनच येथे 'यालाच' आणि 'उल्लंघन करून' यातील 'च' (आणि) हा शब्द समुच्चय अर्थाने वापरला आहे. 'ते ध्यान' म्हणजे वर सांगितलेले प्रथम ध्यान. 'ही' म्हणजे ही सकदागामी-फलसमापत्ती होय. चारी आर्यसत्यांच्या दर्शनाकडे अतिशय उत्कृष्टपणे जाण्यामुळे, ही पर्यायाशिवाय (थेट) मुख्य दुसरी दर्शनसमापत्ती आहे. तिसऱ्या मार्गापर्यंत ही प्रवृत्त होते, म्हणून म्हटले आहे - 'खीणासवाच्या (अर्हताच्या) दृष्टीने चौथी दर्शनसमापत्ती सांगितली आहे.'

පාළියං පුරිසස්ස චාති ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකෙ, තෙන යථාවුත්තසමාපත්තිද්වයතො වුච්චමානංයෙව ඉමස්ස විසෙසං ජොතෙති. අවිච්ඡෙදෙන පවත්තියා සොතසදිසතාය විඤ්ඤාණමෙව විඤ්ඤාණසොතං, තදෙතං විඤ්ඤාණං පුරිමතො අනන්තරපච්චයං ලභිත්වා පච්ඡිමස්ස අනන්තරපච්චයො හුත්වා පවත්තතීති අයං අස්ස සොතාගතතාය සොතසදිසතා, තස්මා පජානිතබ්බභාවෙන වුත්තං එකමෙව චෙත්ථ විඤ්ඤාණං, තස්මා අට්ඨකථායං ‘‘විඤ්ඤාණසොතන්ති විඤ්ඤාණමෙවා’’ති වුත්තං. ද්වීහිපි භාගෙහීති ඔරභාගපරභාගෙහි. ඉධලොකො හිස්ස ඔරභාගො, පරලොකො පරභාගො ද්වින්නම්පි වසෙනෙතං සම්බන්ධන්ති. තෙනාහ ‘‘ඉධලොකෙ පතිට්ඨිත’’න්තිආදි. විඤ්ඤාණස්ස ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජන්තස්ස කාමං නත්ථි කස්සචි පතිට්ඨිතතා, තණ්හාවසෙන පන තං ‘‘පතිට්ඨිත’’න්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘ඡන්දරාගවසෙනා’’ති. වුත්තඤ්හෙතං –

पाळीमध्ये 'पुरिसस्स च' (आणि पुरुषाचा) यातील 'च' (आणि) हा शब्द व्यतिरेक (भेद) दर्शवण्यासाठी आहे, त्याद्वारे आधी सांगितलेल्या दोन समापत्तींपेक्षा याचे जे वैशिष्ट्य सांगितले जात आहे, ते स्पष्ट होते. अखंड प्रवाहाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे प्रवाहासारखे असणारे विज्ञान म्हणजेच 'विज्ञानस्रोत' होय. ते हे विज्ञान पूर्ववर्ती विज्ञानाकडून अनंतरप्रत्यय प्राप्त करून आणि उत्तरवर्ती विज्ञानाचा अनंतरप्रत्यय बनून प्रवृत्त होते, हीच त्याची प्रवाहासारखी स्थिती आहे. म्हणून जाणण्याच्या योग्यतेने येथे केवळ एकाच विज्ञानाचा उल्लेख केला आहे. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये 'विज्ञानस्रोत म्हणजे विज्ञानच' असे म्हटले आहे. 'दोन्ही भागांनी' म्हणजे अलीकडचा भाग आणि पलीकडचा भाग. हा लोक (इहलोक) हा त्याचा अलीकडचा भाग आहे आणि परलोक हा पलीकडचा भाग आहे, या दोन्हीच्या दृष्टीने हा संबंध आहे. म्हणूनच 'इहलोकात प्रतिष्ठित' इत्यादी म्हटले आहे. क्षणाक्षणाला भंग पावणाऱ्या विज्ञानाची खरोखरच कुठेही प्रतिष्ठा (स्थिरता) नसते, परंतु तृष्णेच्या प्रभावामुळे त्याला 'प्रतिष्ठित' असे म्हटले जाते, म्हणूनच 'छंदरागाच्या (आसक्तीच्या) प्रभावामुळे' असे म्हटले आहे. कारण असे म्हटले आहे की -

‘‘කබළීකාරෙ චෙ භික්ඛවෙ ආහාරෙ අත්ථි රාගො, අත්ථි නන්දී, අත්ථි තණ්හා, පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං විරුළ්හං. යත්ථ පතිට්ඨිතං විඤ්ඤාණං විරුළ්හං…පෙ… අත්ථි තත්ථ ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තී’’තිආදි (සං. නි. 2.64; කථා. 296; මහානි. 7).

“भिक्खूंनो, जर कवलीकार (कवळाच्या रूपातील) आहाराविषयी राग (आसक्ती), नंदी (आनंद) आणि तृष्णा असेल, तर तेथे विज्ञान प्रतिष्ठित होते आणि वृद्धिंगत होते. जेथे विज्ञान प्रतिष्ठित आणि वृद्धिंगत होते... पे... तेथे भविष्यात पुनर्जन्माची उत्पत्ती होते” इत्यादी.

කම්මන්ති කුසලාකුසලකම්මං, උපයොගවචනමෙතං. කම්මතො උපගච්ඡන්තන්ති කම්මභාවෙන උපගච්ඡන්තං, විඤ්ඤාණන්ති අධිප්පායො. අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණඤ්හි යෙන කම්මුනා සහගතං, අඤ්ඤදත්ථු තබ්භාවමෙව උපගතං හුත්වා පවත්තති. ඉධලොකෙ පතිට්ඨිතං නාම ඉධ කතූපචිතකම්මභාවූපගමනතො. කම්මභවං ආකඩ්ඪන්තන්ති කම්මවිඤ්ඤාණං අත්තනා සම්පයුත්තකම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිනිබ්බත්තනෙන තදභිමුඛං ආකඩ්ඪන්තං. තෙනෙව පටිසන්ධිනිබ්බත්තනසාමත්ථියෙන පරලොකෙ පතිට්ඨිතං නාම අත්තනො ඵලස්ස තත්ථ පතිට්ඨාපනෙන. කෙචි පන ‘‘අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං පරතො විපාකං දාතුං අසමත්ථං ඉධලොකෙ පතිට්ඨිතං නාම, දාතුං සමත්ථං පන පරලොකෙ පතිට්ඨිතං [Pg.71] නාමා’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං ‘‘උභයතො අබ්බොච්ඡින්න’’න්ති වුත්තත්තා. යඤ්ච තෙහි ‘‘පරලොකෙ පතිට්ඨිත’’න්ති වුත්තං, තං ඉධලොකෙපි පතිට්ඨිතමෙව. න හි තස්ස ඉධලොකෙ පතිට්ඨිතභාවෙන විනා පරලොකෙ පතිට්ඨිතභාවො සම්භවති. සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං චෙතොපරියඤාණන්ති සෙක්ඛානං, පුථුජ්ජනානඤ්ච චෙතසො පරිච්ඡින්දනකඤාණං. කථිතං පරිච්ඡින්දිතබ්බස්ස චෙතසො ඡන්දරාගවසෙන පතිට්ඨිතභාවජොතනතො.

'कर्म' म्हणजे कुशल आणि अकुशल कर्म; हे द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे. 'कर्माकडून प्राप्त होणारे' म्हणजे कर्मभावाने प्राप्त होणारे; येथे 'विज्ञान' असा अभिप्राय आहे. कारण अभिसंस्कार-विज्ञान ज्या कर्माशी सहगत (युक्त) असते, ते निश्चितपणे त्याच भावाला प्राप्त होऊन प्रवृत्त होते. 'इहलोकात प्रतिष्ठित' म्हणजे येथे केलेल्या आणि संचित केलेल्या कर्माच्या भावाला प्राप्त झाल्यामुळे. 'कर्मभवाला आकर्षित करणारे' म्हणजे कर्मविज्ञान स्वतःशी संप्रयुक्त कर्माला जवन (वेगवान) करून, प्रतिसंधीच्या उत्पत्तीद्वारे त्याकडे आकर्षित करते. त्याच प्रतिसंधी उत्पन्न करण्याच्या सामर्थ्यामुळे 'परलोकात प्रतिष्ठित' म्हणजे स्वतःच्या फळाची तेथे स्थापना केल्यामुळे होय. परंतु काही लोक म्हणतात की, 'अभिसंस्कार-विज्ञान जेव्हा पुढे विपाक देण्यास असमर्थ असते तेव्हा त्याला इहलोकात प्रतिष्ठित म्हणतात, आणि विपाक देण्यास समर्थ असते तेव्हा त्याला परलोकात प्रतिष्ठित म्हणतात.' हे त्यांचे केवळ वैयक्तिक मत आहे, कारण 'दोन्ही बाजूंनी अविच्छिन्न (अखंड)' असे म्हटले आहे. आणि त्यांनी ज्याला 'परलोकात प्रतिष्ठित' म्हटले आहे, ते इहलोकातही प्रतिष्ठितच असते. कारण इहलोकातील प्रतिष्ठित भावाशिवाय त्याचा परलोकातील प्रतिष्ठित भाव संभवत नाही. 'शैक्ष आणि पृथग्जनांचे चेतोपरियज्ञान' म्हणजे शैक्ष आणि पृथग्जनांच्या चित्ताचे परिच्छेदन (मर्यादा निश्चित) करणारे ज्ञान होय. परिच्छेदन करण्यायोग्य चित्ताचा छंदरागाच्या (आसक्तीच्या) प्रभावामुळे असणारा प्रतिष्ठित भाव स्पष्ट करण्यासाठी हे सांगितले आहे.

චතුත්ථාය දස්සනසමාපත්තියා තතියදස්සනසමාපත්තියං වුත්තප්පටික්ඛෙපෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

चौथ्या दर्शनसमापत्तीचा अर्थ तिसऱ्या दर्शनसमापत्तीमध्ये सांगितलेल्या प्रतिषेधाच्या (नकाराच्या) उलट समजला पाहिजे।

පුරිමානං ද්වින්නං සමාපත්තීනං පුබ්බෙ සමථවසෙන අත්ථස්ස වුත්තත්තා ඉදානි විපස්සනාවසෙන දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. නිච්චලමෙව පුබ්බෙ වුත්තස්ස අත්ථස්ස අපනෙතබ්බතො. අත්ථන්තරත්ථතාය දස්සියමානාය පදං චලිතං නාම හොති. අපරො නයොති එත්ථ පඨමජ්ඣානස්ස පඨමදස්සනසමාපත්තිභාවෙ අපුබ්බං නත්ථි. දුතියජ්ඣානං දුතියාති එත්ථ පන ‘‘අට්ඨිකවණ්ණකසිණවසෙන පටිලද්ධදුතියජ්ඣානං දුතියා දස්සනසමාපත්තී’’ති වදන්ති, තතියජ්ඣානම්පි තථෙව පටිලද්ධං. දස්සනසමාපත්තිභාවො පන යො භික්ඛු ආලොකකසිණෙ චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තං පාදකං කත්වා අධිගතදිබ්බචක්ඛුකො හුත්වා සවිඤ්ඤාණකෙ අට්ඨිං පරිග්ගහෙත්වා තත්ථ වණ්ණකසිණවසෙන හෙට්ඨිමානි තීණි ඣානානි නිබ්බත්තෙති, තස්ස. තතියජ්ඣානං තතියා දස්සනසමාපත්ති අධිට්ඨානභූතස්ස දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස වසෙන. චතුත්ථජ්ඣානං චතුත්ථාති රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තං පාදකං කත්වා අධිගතදිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස තං චතුත්ථජ්ඣානං චතුත්ථා දස්සනසමාපත්ති. ඉධාපි සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං චෙතසො පරිච්ඡින්දනෙන තතියා දස්සනසමාපත්ති, අරහතො චිත්තස්ස පරිච්ඡින්දනෙන චතුත්ථා දස්සනසමාපත්ති වෙදිතබ්බා. එවඤ්හෙසා අත්ථවණ්ණනා පාළියා සංසන්දෙය්‍ය. ‘‘පඨමමග්ගො’’තිආදීසු අට්ඨිආරම්මණපඨමජ්ඣානපාදකො පඨමමග්ගො පඨමා දස්සනසමාපත්ති. අට්ඨිආරම්මණදුතියජ්ඣානපාදකො දුතියමග්ගො දුතියා දස්සනසමාපත්ති. පරචිත්තඤාණසහගතා චතුත්ථජ්ඣානපාදකා තතියචතුත්ථමග්ගා තතියචතුත්ථදස්සනසමාපත්තියොති. පුරිසස්ස විඤ්ඤාණපජානනං පනෙත්ථ අසම්මොහවසෙන දට්ඨබ්බං.

पूर्वीच्या दोन समापत्तींचा अर्थ पूर्वी शमथच्या (समथ) दृष्टीने सांगितला गेल्यामुळे, आता विपश्यनेच्या (विपस्सना) दृष्टीने दर्शवण्यासाठी "अपि च" इत्यादी म्हटले आहे. पूर्वी सांगितलेला अर्थ निश्चितच काढून टाकण्याजोगा असल्यामुळे. दुसरा अर्थ दर्शविला जात असताना पद विचलित (बदललेले) होते. "दुसरा मार्ग" (अपरो नयो) यामध्ये प्रथम ध्यानाचा प्रथम दर्शन-समापत्ती असण्यामध्ये काही अपूर्व (नवीन) नाही. "द्वितीय ध्यान हे द्वितीय" यामध्ये मात्र "अस्थि-वर्ण-कसिणाच्या (अट्ठिकवण्णकसिण) आधारे प्राप्त केलेले द्वितीय ध्यान ही द्वितीय दर्शन-समापत्ती आहे" असे म्हणतात, तृतीय ध्यानही तसेच प्राप्त होते. दर्शन-समापत्ती असणे म्हणजे जो भिक्खू आलोक-कसिणामध्ये चतुर्थ ध्यान उत्पन्न करून, त्याला पादक (पाया) बनवून, दिव्यचक्षू प्राप्त करतो आणि सविज्ञाणक अस्थीचे ग्रहण करून तेथे वर्ण-कसिणाच्या आधारे खालील तीन ध्याने उत्पन्न करतो, त्याच्यासाठी. तृतीय ध्यान हे अधिष्ठानभूत दिव्यचक्षू-ज्ञानाच्या बळावर तृतीय दर्शन-समापत्ती आहे. "चतुर्थ ध्यान हे चतुर्थ" म्हणजे रूपावचर चतुर्थ ध्यान उत्पन्न करून, त्याला पादक बनवून, दिव्यचक्षू-ज्ञान प्राप्त केलेल्याचे ते चतुर्थ ध्यान ही चतुर्थ दर्शन-समापत्ती होय. येथेही शैक्ष (सेक्ख) आणि पृथग्जनांच्या (पुथुज्जन) चित्ताच्या परिच्छेदाने (मर्यादा निश्चित करण्याने) तृतीय दर्शन-समापत्ती आणि अरहंताच्या चित्ताच्या परिच्छेदाने चतुर्थ दर्शन-समापत्ती समजावी. अशा प्रकारे ही अर्थवर्णना पाळीशी सुसंगत होईल. "प्रथम मार्ग" इत्यादींमध्ये अस्थी-आलंबन असलेल्या प्रथम ध्यानाचा पाया असलेला प्रथम मार्ग ही प्रथम दर्शन-समापत्ती आहे. अस्थी-आलंबन असलेल्या द्वितीय ध्यानाचा पाया असलेला द्वितीय मार्ग ही द्वितीय दर्शन-समापत्ती आहे. परचित्तज्ञानाने युक्त असलेल्या चतुर्थ ध्यानाचा पाया असलेले तृतीय व चतुर्थ मार्ग हे तृतीय व चतुर्थ दर्शन-समापत्ती आहेत. पुरुषाच्या विज्ञानाचे विशेष ज्ञान येथे संमोहरहिततेच्या (असंमोह) दृष्टीने पाहावे.

පුග්ගලපණ්ණත්තිදෙසනාවණ්ණනා

पुग्गलपण्णत्ति-देसना-वण्णना (पुद्गलप्रज्ञप्ति उपदेशाचे स्पष्टीकरण)

150. පුග්ගලපණ්ණත්තීසූති [Pg.72] පුග්ගලානං පඤ්ඤාපනෙසු. ගුණවිසෙසවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො ඨපනෙසු. ලොකවොහාරවසෙනාති ලොකසම්මුතිවසෙන. ලොකවොහාරො හෙස, යදිදං ‘‘සත්තො පුග්ගලො’’තිආදි. රූපාදීසු සත්තවිසත්තතාය සත්තො. තස්ස තස්ස සත්තනිකායස්ස පූරණතො ගලනතො, මරණවසෙන පතනතො ච පුග්ගලො. සන්තතියා නයනතො නරො. අත්තභාවස්ස පොසනතො පොසො. එවං පඤ්ඤාපෙතබ්බාසු වොහරිතබ්බාසු. ‘‘සබ්බමෙතං පුග්ගලො’’ති ඉමිස්සා සාධාරණපඤ්ඤත්තියා විභාවනවසෙන වුත්තං, න ඉධාධිප්පෙතඅසාධාරණපඤ්ඤත්තියා, තස්මා ලොකපඤ්ඤත්තීසූති සත්තලොකගතපඤ්ඤත්තීසු. අනුත්තරො හොති අනඤ්ඤසාධාරණත්තා තස්ස පඤ්ඤාපනස්ස.

१५०. "पुग्गलपण्णत्तीसु" म्हणजे पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) प्रज्ञप्तींमध्ये (वर्णनांमध्ये). गुणविशेषांच्या आधारे एकमेकांत मिसळू न देता प्रस्थापित करण्यामध्ये. "लोकव्यवहाराच्या दृष्टीने" (लोकवोहारवसेन) म्हणजे लोकसंमतीच्या (लोकसम्मुति) दृष्टीने. हा लोकव्यवहारच आहे, जसे की "सत्त्व (प्राणी), पुद्गल" इत्यादी. रूप इत्यादींमध्ये आसक्त (सत्त-विसत्त) असल्यामुळे तो "सत्त्व" (सत्तो) आहे. त्या त्या सत्त्व-निकायाला (प्राणीसमूहाला) भरण्यामुळे (पूरणतो), गळण्यामुळे (गलनतो) आणि मृत्यूच्या रूपाने पडण्यामुळे (पतनतो) तो "पुद्गल" (पुग्गलो) आहे. संततीचे (प्रवाहाचे) वहन करण्यामुळे तो "नर" (नरो) आहे. आत्मभावाचे पोषण करण्यामुळे तो "पोष" (पोसो) आहे. अशा प्रकारे प्रज्ञप्त (स्पष्ट) करावयाच्या आणि व्यवहारात आणावयाच्या गोष्टींमध्ये. "हे सर्व पुद्गल आहे" हे या साधारण प्रज्ञप्तीच्या स्पष्टीकरणासाठी म्हटले आहे, येथे अभिप्रेत असलेल्या असाधारण प्रज्ञप्तीसाठी नाही. म्हणून "लोकप्रज्ञप्तींमध्ये" म्हणजे सत्त्वलोकातील प्रज्ञप्तींमध्ये. त्या प्रज्ञप्तीचे (प्रकटीकरण) इतर कोणाशीही साधारण नसल्यामुळे तो अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) आहे.

ද්වීහි භාගෙහීති කාරණෙ, නිස්සක්කෙ චෙතං පුථුවචනං, ආවුත්තිආදිවසෙන චායමත්ථො වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘අරූපසමාපත්තියා’’තිආදි, එතෙන ‘‘සමාපත්තියා වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන, මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛෙන විමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති එවං පවත්තො තිපිටකචූළනාගත්ථෙරවාදො, ‘‘නාමකායතො, රූපකායතො ච විමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති එවං පවත්තො තිපිටකමහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරවාදො, ‘‘සමාපත්තියා වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන එකවාරං විමුත්තොව මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛෙන එකවාරං විමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති එවං පවත්තො තිපිටකචූළාභයත්ථෙරවාදො චාති ඉමෙසං තිණ්ණම්පි ථෙරවාදානං එකජ්ඣං සඞ්ගහො කතොති දට්ඨබ්බං. විමුත්තොති කිලෙසෙහි විමුත්තො, කිලෙසවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදනෙහි වා කායද්වයතො විමුත්තොති අත්ථො. අරූපසමාපත්තීනන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. අරහත්තප්පත්තඅනාගාමිනොති භූතපුබ්බගතියා වුත්තං. න හි අරහත්තප්පත්තො අනාගාමී නාම හොති. පාළීති පුග්ගලපඤ්ඤත්තිපාළි. අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වාති අට්ඨ සමාපත්තියො සහජාතනාමකායෙන පටිලභිත්වා. පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති විපස්සනාපඤ්ඤාය සඞ්ඛාරගතං, මග්ගපඤ්ඤාය චත්තාරි සච්චානි පස්සිත්වා චත්තාරොපි ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. දිස්වාති දස්සනහෙතු. න හි ආසවෙ පඤ්ඤාය පස්සන්ති, දස්සනකාරණා පන [Pg.73] පරික්ඛීණා ‘‘දිස්වා පරික්ඛීණා’’ති වුත්තා දස්සනායත්තපරික්ඛීණත්තා. එවඤ්හි දස්සනං ආසවානං ඛයස්ස පුරිමකිරියාභාවෙන වුත්තං.

"दोन भागांनी" (द्वीहि भागेहि) म्हणजे कारणाने, हे अपादान विभक्तीत (निसक्के) अनेकवचन आहे. आवृत्ती इत्यादींच्या आधारे हा अर्थ समजून घ्यावा, म्हणून "अरूपसमापत्तीने" इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे "समापत्तीच्या विष्कंभन-विमुक्तीने (विक्खम्भनविमोक्ख) आणि मार्गाच्या समुच्छेद-विमुक्तीने (समुच्छेदविमोक्ख) विमुक्त झाल्यामुळे तो उभतोभागविमुक्त (उभतोभागविमुत्त) आहे" असा प्रवृत्त झालेला तिपिटक-चूळनाग थेरवाद; "नामकाय आणि रूपकाय या दोन्हीपासून विमुक्त झाल्यामुळे तो उभतोभागविमुक्त आहे" असा प्रवृत्त झालेला तिपिटक-महाधम्मरक्खित थेरवाद; आणि "समापत्तीच्या विष्कंभन-विमुक्तीने एकदा विमुक्त झालेलाच मार्गाच्या समुच्छेद-विमुक्तीने पुन्हा एकदा विमुक्त झाल्यामुळे तो उभतोभागविमुक्त आहे" असा प्रवृत्त झालेला तिपिटक-चूळाभय थेरवाद; या तिन्ही थेरवादांचा एकत्रित संग्रह केला आहे असे समजावे. "विमुक्त" म्हणजे क्लेशांपासून विमुक्त, किंवा क्लेशांच्या विष्कंभन आणि समुच्छेदाने दोन्ही कायांपासून (नाम व रूप) विमुक्त असा अर्थ आहे. "अरूपसमापत्तींचे" (अरूपसमापत्तीनं) हे निर्धारण अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. "अर्हत्त्व प्राप्त अनागामी" हे भूतपूर्व गतीच्या (पूर्वीच्या स्थितीच्या) आधारे म्हटले आहे. कारण अर्हत्त्व प्राप्त झालेला अनागामी नसतो. "पाळी" म्हणजे पुग्गलपण्णत्तिपाळी. "आठ विमोक्षांना कायेने स्पर्श करून" म्हणजे आठ समापत्तींना सहजात नामकायाने प्राप्त करून. "प्रज्ञेने पाहून त्याचे आसव नष्ट होतात" म्हणजे विपश्यना-प्रज्ञेने संस्कारांना आणि मार्ग-प्रज्ञेने चार आर्यसत्यांना पाहून चारही आसव पूर्णपणे नष्ट होतात. "पाहून" (दिस्वा) हे दर्शनाचे कारण आहे. प्रज्ञेने आसवांना पाहत नाहीत, परंतु दर्शनाच्या कारणाने ते नष्ट झाल्यामुळे "पाहून नष्ट झाले" असे म्हटले आहे, कारण ते दर्शनावर अवलंबून नष्ट झाले आहेत. अशा प्रकारे दर्शन हे आसवांच्या क्षयाची पूर्वक्रिया म्हणून सांगितले आहे.

පඤ්ඤාය විසෙසතො මුත්තොති පඤ්ඤාවිමුත්තො අනවසෙසතො ආසවානං පරික්ඛීණත්තා. අට්ඨවිමොක්ඛපටික්ඛෙපවසෙනෙව, න තදෙකදෙසභූතරූපජ්ඣානපටික්ඛෙපවසෙන. එවඤ්හි අරූපජ්ඣානෙකදෙසාභාවෙපි අට්ඨවිමොක්ඛපටික්ඛෙපො න හොතීති සිද්ධං හොති. අරූපාවචරජ්ඣානෙසු හි එකස්මිම්පි සති උභතොභාගවිමුත්තොයෙව නාම හොති, න පඤ්ඤාවිමුත්තොති.

"प्रज्ञेने विशेष रूपाने मुक्त झालेला" तो प्रज्ञाविमुक्त (पञ्ञाविमुत्त) होय, कारण त्याचे आसव पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत. हे केवळ आठ विमोक्षांच्या अभावामुळेच (अस्वीकारामुळेच) आहे, त्यांच्या एक भाग असलेल्या रूपध्यानांच्या अभावामुळे नाही. अशा प्रकारे, अरूपध्यानांचा एक भाग नसला तरीही आठ विमोक्षांचा अभाव होत नाही हे सिद्ध होते. कारण अरूपावचर ध्यानांपैकी एक जरी असले तरी तो "उभतोभागविमुक्त"च ठरतो, "प्रज्ञाविमुक्त" नाही.

ඵුට්ඨන්තං සච්ඡිකරොතීති ඵුට්ඨානං අන්තො ඵුට්ඨන්තො, ඵුට්ඨානං අරූපජ්ඣානානං අනන්තරො කාලොති අධිප්පායො, අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං, ඵුට්ඨානන්තරකාලමෙව සච්ඡිකාතබ්බං, සච්ඡිකතො සච්ඡිකරණූපායෙනාති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘සො ඣානඵස්ස’’න්තිආදි. එකච්චෙ ආසවාති හෙට්ඨිමමග්ගත්තයවජ්ඣා ආසවා. යො හි අරූපජ්ඣානෙන රූපකායතො, නාමකායෙකදෙසතො ච වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන විමුත්තො, තෙන නිරොධසඞ්ඛාතො විමොක්ඛො ආලොචිතො පකාසිතො විය හොති, න පන කායෙන සච්ඡිකතො. නිරොධං පන ආරම්මණං කත්වා එකච්චෙසු ආසවෙසු ඛෙපිතෙසු තෙන සච්ඡිකතො හොති, තස්මා සො සච්ඡිකාතබ්බං නිරොධං යථාලොචිතං නාමකායෙන සච්ඡිකරොතීති කායසක්ඛීති වුච්චති, න තු විමුත්තොති එකච්චානං ආසවානං අපරික්ඛීණත්තා.

"स्पर्श केलेल्याच्या अंताचा साक्षात्कार करतो" (फुट्ठन्तं सच्छिकरोति) म्हणजे स्पर्श केलेल्यांचा अंत तो "फुट्ठन्तो" (स्पर्श-अंत), स्पर्श केलेल्या अरूपध्यानांनंतरचा काळ असा अभिप्राय आहे. हे अत्यंतसंयोगात द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे. स्पर्श केलेल्याच्या लगेचच नंतरच्या काळात साक्षात्कार केला पाहिजे, साक्षात्काराच्या उपायाने तो साक्षात्कृत केला जातो, असे म्हटले आहे. म्हणूनच "तो ध्यानस्पर्शाला..." इत्यादी म्हटले आहे. "काही आसव" (एकच्चे आसवा) म्हणजे खालील तीन मार्गांनी नष्ट होण्याजोगे आसव. जो अरूपध्यानाने रूपकायापासून आणि नामकायाच्या एका भागापासून विष्कंभन-विमुक्तीने विमुक्त झाला आहे, त्याला निरोध नावाचा विमोक्ष आलोकित (दिसल्यासारखा) किंवा प्रकाशित झाल्यासारखा होतो, परंतु कायेने साक्षात्कृत झालेला नसतो. निरोधाला आलंबन बनवून काही आसव नष्ट केले असता, त्याने तो साक्षात्कृत केलेला असतो. म्हणून तो साक्षात्कृत करावयाच्या निरोधाचा जसा आलोकित झाला आहे तसा नामकायाने साक्षात्कार करतो, म्हणून त्याला "कायसाक्षी" (कायसक्खी) म्हटले जाते, परंतु काही आसव नष्ट न झाल्यामुळे त्याला "विमुक्त" म्हटले जात नाही.

දිට්ඨන්තං පත්තොති දස්සනසඞ්ඛාතස්ස සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්ස අනන්තරං පත්තොති අත්ථො. ‘‘දිට්ඨත්තා පත්තො’’තිපි පාඨො, තෙන චතුසච්චදස්සනසඞ්ඛාතාය දිට්ඨියා නිරොධස්ස පත්තතං දීපෙති. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛා සඞ්ඛාරා’’තිආදි. පඨමඵලතො පට්ඨාය යාව අග්ගමග්ගා දිට්ඨිප්පත්තොති ආහ ‘‘එසොපි කායසක්ඛී විය ඡබ්බිධො හොතී’’ති. ඉදං දුක්ඛන්ති ‘‘ඉදං දුක්ඛං, එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො උද්ධං දුක්ඛ’’න්ති යථාභූතං පජානාති. යස්මා ඉදං යාථාවසරසතො පජානාති, පජානන්තො ච ඨපෙත්වා තණ්හං පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ ‘‘දුක්ඛසච්ච’’න්ති පජානාති. තණ්හං පන ඉදං දුක්ඛං ඉතො සමුදෙති, තස්මා ‘‘අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති යථාභූතං පජානාති. යස්මා ඉදං දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච නිබ්බානං පත්වා නිරුජ්ඣන්ති වූපසමන්ති අප්පවත්තිං ගච්ඡන්ති, තස්මා තං ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධො’’ති යථාභූතං පජානාති. අරියො පන අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො [Pg.74] තං දුක්ඛනිරොධං ගච්ඡති, තෙන තං ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති යථාභූතං පජානාති. එත්තාවතා නානක්ඛණෙ සච්චවවත්ථානං දස්සිතං. ඉදානි තං එකක්ඛණෙ දස්සෙතුං ‘‘තථාගතප්පවෙදිතා’’තිආදි වුත්තං. තථාගතප්පවෙදිතාති තථාගතෙන බොධිමණ්ඩෙ පටිවිද්ධා විදිතා පාකටා කතා. ධම්මාති චතුසච්චධම්මා. වොදිට්ඨා හොන්තීති සුදිට්ඨා හොන්ති. වොචරිතාති සුචරිතා, තෙසු තෙන පඤ්ඤා සුට්ඨු චරාපිතාති අත්ථො. අයන්ති අයං එවරූපො පුග්ගලො ‘‘දිට්ඨිප්පත්තො’’ති වුච්චති.

"दृष्टान्तं पत्तो" (दृष्टीच्या अंताला प्राप्त झालेला) म्हणजे दर्शन नावाच्या सोतापत्तिमग्गञाणानंतर (स्रोतापत्ति-मार्ग-ज्ञानानंतर) प्राप्त झालेला, असा अर्थ आहे. "दिठ्ठत्ता पत्तो" (दृष्टत्वा प्राप्त) असाही पाठ आहे, त्याद्वारे चार आर्यसत्यांच्या दर्शनाद्वारे दृष्टीने निरोधाची प्राप्ती स्पष्ट केली आहे. म्हणूनच "दुक्खा सङ्खारा" (संस्कार दुःखी आहेत) इत्यादी म्हटले आहे. पहिल्या फलापासून (स्रोतापत्तिफलापासून) सुरू करून अग्र मार्गापर्यंत (अर्हत् मार्गापर्यंत) 'दिट्ठिप्पत्त' (दृष्टि-प्राप्त) असे म्हटले आहे, म्हणून "हा देखील कायसाक्षीप्रमाणे सहा प्रकारचा असतो" असे म्हटले आहे. "इदं दुक्खं" (हे दुःख आहे) म्हणजे "हे दुःख आहे, एवढेच दुःख आहे, या पलीकडे दुःख नाही" असे यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणतो. ज्या अर्थी तो हे यथाभूतपणे जाणतो, आणि जाणत असताना तृष्णा सोडून पाच उपादानस्कंधांना "दुःखसत्य" म्हणून जाणतो. तृष्णेमुळे हे दुःख उत्पन्न होते, म्हणून "हा दुःखसमुदय आहे" असे यथाभूतपणे जाणतो. ज्या अर्थी हे दुःख आणि समुदय निब्बाण (निर्वाण) प्राप्त करून निरुद्ध होतात, शांत होतात, अप्रवृत्तीला प्राप्त होतात, म्हणून त्याला "हा दुःखनिरोध आहे" असे यथाभूतपणे जाणतो. आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग त्या दुःखनिरोधाकडे घेऊन जातो, म्हणून त्याला "ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (मार्ग) आहे" असे यथाभूतपणे जाणतो. एवढ्यावरून वेगवेगळ्या क्षणांमध्ये सत्यांचे निर्धारण दाखवले आहे. आता ते एकाच क्षणात दाखवण्यासाठी "तथागतप्पवेदिता" (तथागतांनी प्रवेदित केलेले) इत्यादी म्हटले आहे. 'तथागतप्पवेदिता' म्हणजे तथागतांनी बोधिमंडावर साक्षात्कृत केलेले, जाणलेले आणि प्रकट केलेले. 'धम्मा' म्हणजे चार आर्यसत्य धर्म. 'वोदिठ्ठा होन्ति' म्हणजे सुदृष्ट (चांगल्या प्रकारे पाहिलेले) असतात. 'वोचरिता' म्हणजे सुचरित (चांगल्या प्रकारे आचरलेले), त्यांच्यामध्ये त्याने प्रज्ञा चांगल्या प्रकारे चालवली आहे, असा अर्थ आहे. 'अयं' म्हणजे असा हा पुद्गल (व्यक्ती) "दिट्ठिप्पत्त" (दृष्टि-प्राप्त) असे म्हटले जाते.

සද්ධාය විමුත්තොති සද්දහනවසෙන විමුත්තො, එතෙන සබ්බථා අවිමුත්තස්සපි සද්ධාමත්තෙන විමුත්තභාවං දස්සෙති. සද්ධාවිමුත්තොති වා සද්ධාය අධිමුත්තොති අත්ථො. වුත්තනයෙනෙවාති කායසක්ඛිම්හි වුත්තනයෙනෙව. නො ච ඛො යථා දිට්ඨිප්පත්තස්සාති යථා දිට්ඨිප්පත්තස්ස ආසවා පරික්ඛීණා, න එවං සද්ධාය විමුත්තස්සාති අත්ථො. කිං පන නෙසං කිලෙසප්පහානෙ නානත්තං අත්ථීති? නත්ථි. අථ කස්මා සද්ධාවිමුත්තො දිට්ඨිප්පත්තං න පාපුණාතීති? ආගමනීයනානත්තෙන. දිට්ඨිප්පත්තො හි ආගමනම්හි කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙන්තො අප්පදුක්ඛෙන, අකිලමන්තො ච සක්කොති වික්ඛම්භෙතුං, සද්ධාවිමුත්තො දුක්ඛෙන කිලමන්තො වික්ඛම්භෙති, තස්මා දිට්ඨිප්පත්තං න පාපුණාති. තෙනාහ ‘‘එතෙසු හී’’තිආදි.

"सद्धाय विमुत्तो" (श्रद्धेने विमुक्त) म्हणजे श्रद्धेच्या बळावर विमुक्त झालेला. यावरून सर्व प्रकारे विमुक्त नसलेल्याचाही केवळ श्रद्धेमुळे विमुक्त भाव दर्शवला आहे. किंवा 'सद्धाविमुत्तो' म्हणजे श्रद्धेमध्ये अधिमुक्त (दृढ श्रद्धा असलेला), असा अर्थ आहे. "वृत्त नयेनेच" म्हणजे कायसाक्षीच्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीनेच. "नो च खो यथा दिट्ठिप्पत्तस्स" म्हणजे ज्याप्रमाणे दृष्टि-प्राप्ताचे आसव (आस्रव) पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत, त्याप्रमाणे श्रद्धा-विमुक्ताचे झालेले नसतात, असा अर्थ आहे. पण त्यांच्या क्लेश-प्रहाणामध्ये (क्लेशांच्या नाशात) काही फरक आहे का? नाही. मग श्रद्धा-विमुक्त दृष्टि-प्राप्त अवस्थेला का पोहोचत नाही? आगमनाच्या (मार्गाच्या प्राप्तीच्या) भिन्नतेमुळे. कारण दृष्टि-प्राप्त व्यक्ती मार्गाच्या प्राप्तीवेळी क्लेशांचे दमन करताना अल्प दुःखाने आणि न थकता दमन करण्यास समर्थ असते, तर श्रद्धा-विमुक्त व्यक्ती दुःखाने आणि थकून क्लेशांचे दमन करते, म्हणून ती दृष्टि-प्राप्त अवस्थेला पोहोचत नाही. म्हणूनच "एतेसु ही" (यांच्यामध्ये) इत्यादी म्हटले आहे.

ආරම්මණං යාථාවතො ධාරෙති අවධාරෙතීති ධම්මො, පඤ්ඤා. පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමන්ති පඤ්ඤාපධානං. පඤ්ඤං වාහෙතීති පඤ්ඤාවාහී, පඤ්ඤං සාතිසයං පවත්තෙතීති අත්ථො. පඤ්ඤා වා ඉමං පුග්ගලං වාහෙති, නිබ්බානාභිමුඛං ගමෙතීති අත්ථො. සද්ධානුසාරිනිද්දෙසෙපි එසෙව නයො.

आलंबनाला (आरम्मणाला) यथाभूतपणे धारण करतो, निश्चित करतो तो 'धम्म' म्हणजे प्रज्ञा होय. "पञ्ञापुब्बङ्गमं" (प्रज्ञापूर्वांगम) म्हणजे प्रज्ञाप्रधान. "पञ्ञं वाहेति" (प्रज्ञेला वाहून नेणारा) म्हणजे प्रज्ञावाही, प्रज्ञेला अतिशय उत्कृष्टपणे प्रवृत्त करतो, असा अर्थ आहे. किंवा प्रज्ञा या पुद्गलाला (व्यक्तीला) वाहून नेते, निब्बाणाभिमुख (निर्वाणाभिमुख) करते, असा अर्थ आहे. 'सद्धानुसारी' (श्रद्धानुसारी) च्या निर्देशातही हाच नियम आहे.

තස්මාති විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.770, 776) වුත්තත්තා, තතො එව විසුද්ධිමග්ගෙ, තං සංවණ්ණනාසු (විසුද්ධි. ටී. 2.776) වුත්තනයෙනෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

"तस्मा" (त्यामुळे) हे विसुद्धिमग्गात (विशुद्धिमार्गात) सांगितलेले असल्यामुळे, तेथूनच विसुद्धिमग्गात आणि त्याच्या टीकांमध्ये (संवरणामध्ये) सांगितलेल्या पद्धतीने येथे अर्थ समजून घ्यावा.

පධානදෙසනාවණ්ණනා

प्रधान-देशना-वर्णन (प्रधान उपदेशाचे स्पष्टीकरण)

151. පදහනවසෙනාති භාවනානුයොගවසෙන. සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා පධානාති වුත්තා විවෙකනිස්සිතාදිභාවෙන පදහිතබ්බතො භාවෙතබ්බතො.

१५१. "पदहनवसेन" (प्रयत्न करण्याच्या दृष्टीने) म्हणजे भावना-अनुयोगाच्या (ध्यानाच्या अभ्यासाच्या) दृष्टीने. सात बोज्झंग (बोध्यंग) हे 'प्रधान' (मुख्य) म्हटले आहेत, कारण विवेक-निश्रित (विवेक-निसित) इत्यादी भावाने त्यांचा उद्योग (प्रयत्न) करायचा असतो आणि त्यांची भावना (विकास) करायची असते.

පටිපදාදෙසනාවණ්ණනා

प्रतिपदा-देशना-वर्णन (मार्गाच्या उपदेशाचे स्पष्टीकरण)

152. දුක්ඛෙන [Pg.75] කසිරෙන සමාධිං උප්පාදෙන්තස්සාති පුබ්බභාගෙ ආගමනකාලෙ කිච්ඡෙන දුක්ඛෙන සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලමන්තස්ස කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙත්වා ලොකුත්තරසමාධිං උප්පාදෙන්තස්ස. දන්ධං තං ඨානං අභිජානන්තස්සාති වික්ඛම්භිතෙසු කිලෙසෙසු විපස්සනාපරිවාසෙ චිරං වසිත්වා තං ලොකුත්තරසමාධිසඞ්ඛාතං ඨානං දන්ධං සණිකං අභිජානන්තස්ස පටිවිජ්ඣන්තස්ස, සච්ඡිකරොන්තස්ස පාපුණන්තස්සාති අත්ථො. අයං වුච්චතීති යා එසා එවං උප්පජ්ජති, අයං කිලෙසවික්ඛම්භනපටිපදාය දුක්ඛත්තා, විපස්සනාපරිවාසපඤ්ඤාය ච දන්ධත්තා මග්ගකාලෙ එකචිත්තක්ඛණෙ උප්පන්නාපි පඤ්ඤා ආගමනවසෙන ‘‘දුක්ඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා නාමා’’ති වුච්චති. උපරි තීසු පදෙසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

१५२. "दुःखाने आणि कष्टाने समाधी उत्पन्न करणाऱ्याचा" म्हणजे पूर्वभागात (सुरुवातीच्या काळात) मार्गाच्या प्राप्तीवेळी कष्टाने, दुःखाने, ससंस्काराने (ससङ्खारेन) आणि प्रयत्नाने थकून क्लेशांचे दमन करून लोकोत्तर समाधी उत्पन्न करणाऱ्याचा. "मंद गतीने त्या स्थानाला जाणणाऱ्याचा" म्हणजे क्लेशांचे दमन झाल्यावर विपश्यना-वासात (विपस्सनापरिवासात) दीर्घकाळ राहून, त्या लोकोत्तर समाधी नावाच्या स्थानाला मंद गतीने, हळूहळू जाणणाऱ्याचा, त्याचा वेध घेणाऱ्याचा, साक्षात्कृत करणाऱ्याचा आणि ते प्राप्त करणाऱ्याचा, असा अर्थ आहे. "ही म्हटली जाते" म्हणजे जी अशा प्रकारे उत्पन्न होते, ती क्लेश-दमनाच्या प्रतिपदेच्या (मार्गाच्या) दुःखकारकतेमुळे आणि विपश्यना-वासातील प्रज्ञेच्या मंदतेमुळे, मार्गकाळात एका चित्तक्षणात उत्पन्न झाली असली तरी, आगमनाच्या (प्राप्तीच्या) दृष्टीने "दुःखप्रतिपदा दंधाभिज्ञा" (दुक्खपटिपदा दन्धाभिञ्ञा - कठीण मार्ग आणि मंद ज्ञान) असे म्हटले जाते. पुढील तीन पदांमध्येही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा.

භස්සසමාචාරාදිදෙසනාවණ්ණනා

भाष्य-समाचार (भाषण-आचरण) इत्यादी उपदेशाचे स्पष्टीकरण

153. භස්සසමාචාරෙති වචීසමාචාරෙ. ඨිතොති යථාරද්ධං තං අවිච්ඡෙදවසෙන කථෙන්තො. තෙනාහ ‘‘කථාමග්ගං අනුපච්ඡින්දිත්වා කථෙන්තො’’ති. මුසාවාදූපසඤ්හිතන්ති අන්තරන්තරා පවත්තෙන මුසාවාදෙන උපසංහිතං. විභූති වුච්චති විසුංභාවො, තත්ථ නියුත්තන්ති වෙභූතිකං, තදෙව වෙභූතියං, පෙසුඤ්ඤං. තෙනාහ ‘‘භෙදකරවාච’’න්ති. කරණුත්තරියලක්ඛණතො සාරම්භතො ජාතාති සාරම්භජා. තස්සා පවත්තිආකාරදස්සනත්ථං ‘‘ත්වං දුස්සීලො’’තිආදි වුත්තං. බහිද්ධාකථා අමනාපා, මනාපාපි පරස්ස චිත්තවිඝාතාවහත්තා කරණුත්තරියපක්ඛියමෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘තුය්හ’’න්තිආදිමාහ. වික්ඛෙපකථාපවත්තන්ති වික්ඛෙපකථාවසෙන පවත්තං. ජයපුරෙක්ඛාරො හුත්වාති අත්තනො ජයං පුරක්ඛත්වා. යං කිඤ්චි න භාසතීති යොජනා. ‘‘මන්තා’’ති වුච්චති පඤ්ඤා, මන්තනං ජානනන්ති කත්වා. ‘‘මන්තා’’ති ඉදං ‘‘මන්තෙත්වා’’ති ඉමිනා සමානත්ථං නිපාතපදන්ති ආහ ‘‘උපපරික්ඛිත්වා’’ති. යුත්තකථමෙවාති අත්තනො, සුණන්තස්ස ච යුත්තරූපමෙව කථං. හදයෙ නිදහිතබ්බයුත්තන්ති අත්ථසම්පත්තියා, බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා අත්ථවෙදාදිපටිලාභනිමිත්තත්තා චිත්තෙ ඨපෙතබ්බං, විමුත්තායතනභාවෙන මනසි කාතබ්බන්ති අත්ථො. සබ්බඞ්ගසම්පන්නාපි වාචා අකාලෙ භාසිතා අභාජනෙ භාසිතා විය න අත්ථාවහාති ආහ ‘‘යුත්තපත්තකාලෙනා’’ති. අයඤ්ච චතුරඞ්ගසමන්නාගතා සුභාසිතවාචා [Pg.76] සච්චසම්බොධාවහාදිතාය සත්තානං මහිද්ධිකා මහානිසංසාති දස්සෙතුං ‘‘එවං භාසිතා හී’’තිආදි වුත්තං.

१५३. "भास्ससमाचार" (भाष्य-समाचार) म्हणजे वचीसमाचार (वाणीचे आचरण). "ठितो" (स्थित) म्हणजे जसे सुरू केले आहे तसे खंड न पाडता बोलणारा. म्हणूनच "कथा मार्ग खंडित न करता बोलणारा" असे म्हटले आहे. "मुसावादूपसंहितं" (मृषावादोपसंहित) म्हणजे वेळोवेळी बोलल्या जाणाऱ्या मुसावादाने (असत्याने) युक्त असलेले. 'विभूती' म्हणजे विभक्त भाव (वेगळे असणे), त्यात जे नियुक्त आहे ते 'वेभूतिकं', तेच 'वेभूतियं' म्हणजेच पेसुञ्ञं (चहाडी/पिशुनता). म्हणूनच "भेद निर्माण करणारी वाणी" असे म्हटले आहे. अधिक करण्याच्या लक्षणाने आणि स्पर्धात्मकतेने (सारंभाने) उत्पन्न झालेली ती 'सारंभजा' (स्पर्धाजन्य). तिच्या प्रवृत्तीचा प्रकार दाखवण्यासाठी "तू दुःशील आहेस" इत्यादी म्हटले आहे. बाहेरील कथा अप्रिय असते, आणि प्रिय असली तरी दुसऱ्याच्या चित्ताला आघात पोहचवणारी असल्यामुळे ती अधिक करण्याच्या पक्षातीलच आहे, हे दर्शवण्यासाठी "तुझ्या" इत्यादी म्हटले आहे. "विक्खेपकथापवत्तं" म्हणजे विक्षेप-कथेच्या (चित्त विचलित करणाऱ्या कथेच्या) रूपाने प्रवृत्त झालेली. "जयपुरेक्खारो हुत्वा" म्हणजे स्वतःच्या विजयाला पुढे ठेवून (विजयाचीच इच्छा धरून). "जे काही वाटेल ते बोलत नाही" असा संबंध आहे. "मन्ता" म्हणजे प्रज्ञा म्हटले जाते, कारण मनन करणे म्हणजे जाणणे होय. "मन्ता" हा शब्द "मन्तेत्वा" (विचार करून) या अर्थाचाच एक निपात शब्द आहे, म्हणून "उपपरिक्खित्वा" (परीक्षण करून) असे म्हटले आहे. "युत्तकथमेव" म्हणजे स्वतःसाठी आणि ऐकणाऱ्यासाठी योग्य अशीच कथा. "हृदयात धारण करण्यास योग्य" म्हणजे अर्थसंपत्तीने, व्यंजनसंपत्तीने आणि अर्थवेदादींच्या प्राप्तीचे निमित्त असल्यामुळे चित्तात ठेवण्यासारखी, विमुक्तायतन भावाने मनात ठेवण्यासारखी, असा अर्थ आहे. सर्व अंगांनी परिपूर्ण असलेली वाणी देखील अवेळी बोलली असता, अयोग्य पात्रासमोर बोलल्यासारखी निरर्थक ठरते, म्हणून "योग्य आणि योग्य वेळी" असे म्हटले आहे. आणि ही चार अंगांनी युक्त असलेली सुभाषित वाणी सत्य आणि संबोधी प्राप्त करून देणारी असल्यामुळे प्राण्यांसाठी महा-ऋद्धियुक्त (महान सामर्थ्यशाली) आणि महा-अनुशंस (मोठा लाभ देणारी) आहे, हे दर्शवण्यासाठी "अशा प्रकारे बोललेली ही" इत्यादी म्हटले आहे.

සීලාචාරෙති සීලෙ ච ආචාරෙ ච පරිසුද්ධසීලෙ චෙව පරිසුද්ධමනොසමාචාරෙ ච. ඨිතොති පතිට්ඨහන්තො. සච්චං එතස්ස අත්ථීති සච්චොති ආහ ‘‘සච්චකථො’’ති. එස නයො සද්ධොති එත්ථාපි. තෙනාහ ‘‘සද්ධාසම්පන්නො’’ති. ‘‘නනු ච හෙට්ඨා සච්චං කථිතමෙවා’’ති කස්මා වුත්තං? හෙට්ඨා හි වචීසමාචාරං කථෙන්තෙන සච්චං කථිතං, පටිපක්ඛපටික්ඛෙපවසෙන ඉධ සීලං කථෙන්තෙන තං පරිපුණ්ණං කත්වා දස්සෙතුං සච්චං සරූපෙනෙව කථිතං. ‘‘පුග්ගලාධිට්ඨානාය කථාය ආරබ්භන්තරඤ්චෙතං, තථාපි සච්චං වත්වා අනන්තරමෙව සච්චස්ස කථනං පුනරුත්තං හොතීති පරස්ස චොදනාවසරො මා හොතූ’’ති තත්ථ පරිහාරං දාතුකාමො ‘‘ඉධ කස්මා පුන වුත්ත’’න්ති ආහ. හෙට්ඨා වාචාසච්චං කථිතං චතුරඞ්ගසමන්නාගතං සුභාසිතවාචං දස්සෙන්තෙන. අන්තමසො…පෙ… දස්සෙතුං ඉධ වුත්තං ‘‘එවං සීලං සුපරිසුද්ධං හොතී’’ති. ඉමස්මිං පනත්ථෙ ‘‘එවං පරිත්තකං ඛො, රාහුල, තෙසං සාමඤ්ඤං, යෙසං නත්ථි සම්පජානමුසාවාදෙ ලජ්ජා’’තිආදි නයප්පවත්තං රාහුලොවාදසුත්තං දස්සෙතබ්බං.

‘शीलाचार’ म्हणजे शील आणि आचारामध्ये, तसेच परिशुद्ध शील आणि परिशुद्ध मनो-समाचारामध्ये. ‘ठितो’ (स्थित) म्हणजे प्रतिष्ठित असणारा. ‘सच्चं’ (सत्य) ज्याच्याकडे आहे तो ‘सच्चो’ (सत्यवान), म्हणून “सच्चकथो” (सत्य बोलणारा) असे म्हटले आहे. हाच नियम ‘सद्धो’ (श्रद्धावान) या शब्दालाही लागू होतो. म्हणूनच “सद्धासंपन्नो” (श्रद्धासंपन्न) असे म्हटले आहे. “खाली (पूर्वी) सत्य सांगितलेच आहे की नाही?” असे का म्हटले आहे? कारण खाली (पूर्वी) वाची-समाचाराचे (वाणीच्या चांगल्या आचरणाचे) वर्णन करताना सत्य सांगितले गेले होते, येथे प्रतिपक्षाचा (विरोधी गोष्टींचा) निषेध करण्याच्या दृष्टीने शीलाचे वर्णन करताना, त्याला परिपूर्ण करून दाखवण्यासाठी सत्य त्याच्या मूळ रूपातच सांगितले आहे. “हे पुद्गलाधिष्ठित (व्यक्तीला उद्देशून केलेल्या) कथेच्या संदर्भात सुरू झाले आहे, तरीही सत्य बोलल्यानंतर लगेचच पुन्हा सत्याचे कथन करणे पुनरुक्ती ठरेल, म्हणून दुसऱ्याला आक्षेप घेण्याची संधी मिळू नये” या उद्देशाने त्याचे समाधान करू इच्छिणाऱ्याने “येथे पुन्हा का सांगितले आहे?” असे विचारले आहे. खाली (पूर्वी) चतुरंग-समन्वागत (चार अंगांनी युक्त) सुभाषित वाणी दाखवताना ‘वाचा-सत्य’ सांगितले गेले होते. अगदी शेवटी...पे... दाखवण्यासाठी येथे “अशा प्रकारे शील सुपरिशुद्ध होते” असे म्हटले आहे. या अर्थामध्ये “हे राहुल, ज्यांना जाणूनबुजून खोटे बोलण्यात लाज वाटत नाही, त्यांचे श्रमणत्व अगदी थोडे (किंवा तुच्छ) असते” इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेले ‘राहुलोवादसुत्त’ दर्शवले पाहिजे.

ගුත්තා සතිකවාටෙන පිදහිතා ද්වාරා එතෙනාති ගුත්තද්වාරොති ආහ ‘‘ඡසු ඉන්ද්‍රියෙසූ’’තිආදි. පරියෙසනපටිග්ගණ්හනපරිභොගවිස්සජ්ජනවසෙන භොජනෙ මත්තං ජානාතීති භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ. සමන්ති අවිසමං. සමචාරිතා හි කායවිසමාදීනි පහාය කායසමාදිපූරණං. නිසජ්ජායාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, තෙන ‘‘ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙතී’’ති එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති. භාවනාය චිත්තපරිසොධනඤ්හි ජාගරියානුයොගො, න නිද්දාවිනොදනමත්තං. නිත්තන්දීති විගතථිනමිද්ධො. සා පන නිත්තන්දිතා කායාලසියවිගමනෙ පාකටා හොතීති වුත්තං ‘‘කායාලසියවිරහිතො’’ති. ‘‘ආරද්ධවීරියො’’ති ඉමිනා දුවිධොපි වීරියාරම්භො ගහිතොති තං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘කායිකවීරියෙනාපී’’තිආදි වුත්තං. සඞ්ගම්ම ගණවිහාරො සහවාසො සඞ්ගණිකා, සා පන කිලෙසෙහිපි එවං හොතීති තතො විසෙසෙතුං ‘‘ගණසඞ්ගණික’’න්ති වුත්තං. ගණෙන සඞ්ගණිකං ගණසඞ්ගණිකන්ති. ආරම්භවත්ථුවසෙනාති අනධිගතවිසෙසාධිගමකාරණවසෙන එකවිහාරී, න කෙවලං එකීභාවවසෙන. කිලෙසසඞ්ගණිකන්ති [Pg.77] කිලෙසසහිතචිත්තතං. යථා තථාති විපස්සනාවසෙන, පටිසඞ්ඛානවසෙන වා. සමථවසෙන ආරම්මණූපනිජ්ඣානං. විපස්සනාවසෙන ලක්ඛණූපනිජ්ඣානං.

स्मृतीरूपी कवाडाने (दाराने) ज्याची द्वारे गुप्त (रक्षित) आणि बंद केली आहेत तो ‘गुत्तद्वारो’ (गुप्तद्वार), म्हणून “सहा इंद्रियांमध्ये” इत्यादी म्हटले आहे. शोधणे, ग्रहण करणे, उपभोग घेणे आणि विसर्जन करणे यानुसार जो भोजनामध्ये मात्रा (प्रमाण) जाणतो तो ‘भोजने मत्तञ्ञू’ (भोजनात प्रमाण जाणणारा) होय. ‘समं’ म्हणजे अविषम (समान/संतुलित). कारण समचारिता म्हणजे कायिक विषमता इत्यादींचा त्याग करून कायिक समता इत्यादी पूर्ण करणे होय. ‘निसज्जाय’ (बसण्याने) येथे ‘इति’ हा शब्द ‘इत्यादी’ या अर्थाने आहे, त्याद्वारे “आवरणीय (अडथळा आणणाऱ्या) धर्मांपासून चित्त परिशुद्ध करतो” इत्यादींचा संग्रह होतो. कारण भावनेने चित्त परिशुद्ध करणे हाच ‘जागरियानुयोग’ (जागृत राहण्याचा अभ्यास) आहे, केवळ झोप घालवणे नव्हे. ‘नित्तंदी’ म्हणजे ज्याचे स्त्यान-मिद्ध (आळस आणि डुलकी) निघून गेले आहे असा. आणि ती आळसहीनता शरीराचा आळस दूर झाल्यावर प्रकट होते, म्हणून “कायाळस-विरहितो” (शारीरिक आळसाने रहित) असे म्हटले आहे. “आरद्धवीरियो” (प्रयत्नशील) या शब्दाने दोन्ही प्रकारचा वीर्यारंभ (प्रयत्नाचा आरंभ) घेतला आहे, त्याचे विभाजन करून दाखवण्यासाठी “कायिक वीर्याने सुद्धा” इत्यादी म्हटले आहे. एकत्र येऊन समूहात राहणे, सहवास करणे म्हणजे ‘संगणिका’ (समुदायप्रियता) होय, परंतु ती क्लेशांमुळेही तशीच होते, म्हणून त्यापासून वेगळे दाखवण्यासाठी “गणसंगणिका” असे म्हटले आहे. गणासोबत (समूहासोबत) संगणिका म्हणजे ‘गणसंगणिका’ होय. ‘आरंभवस्तूच्या वशाने’ म्हणजे प्राप्त न झालेल्या विशेष गुणांच्या प्राप्तीच्या कारणाने ‘एकविहारी’ (एकटा राहणारा) होय, केवळ एकटे राहण्याच्या भावनेने नव्हे. ‘किलेससंगणिका’ म्हणजे क्लेशांनी युक्त चित्त असणे. ‘यथा तथा’ म्हणजे विपश्यनेच्या वशाने किंवा प्रतिसंख्यानाच्या (विचारपूर्वक चिंतनाच्या) वशाने. शमथाच्या वशाने आलंबनाचे ध्यान (आलंबन उपनिध्यान). विपश्यनेच्या वशाने लक्षणांचे ध्यान (लक्षण उपनिध्यान).

කල්‍යාණපටිභානොති සුන්දරපටිභානො, සා පනස්ස පටිභානසම්පදා වචනචාතුරියසහිතාව ඉච්ඡිතාති ආහ ‘‘වාක්කරණ…පෙ… සම්පන්නො චා’’ති. ‘‘පටිභාන’’න්ති හි ඤාණම්පි වුච්චති ඤාණස්ස උපට්ඨිතවචනම්පි. තත්ථ අත්ථයුත්තං කාරණයුත්තං පටිභානමස්සාති යුත්තපටිභානො. පුච්ඡිතානන්තරමෙව සීඝං බ්‍යාකාතුං අසමත්ථතාය නො මුත්තපටිභානං අස්සාති නො මුත්තපටිභානො. ඉධ පන විකිණ්ණවාචො මුත්තපටිභානො අධිප්පෙතොති අධිප්පායෙන ‘‘සීලසමාචාරස්මිඤ්හි ඨිතභික්ඛු මුත්තපටිභානො න හොතී’’ති වුත්තං. ගමනසමත්ථායාති අස්සුතං ධම්මං ගමෙතුං සමත්ථාය. ධාරණසමත්ථායාති සාතිසයං සතිවීරියසහිතතාය යථාසුතං යථාපරියත්තං ධම්මං ධාරෙතුං සමත්ථාය. මුනනතො අනුමිනනතො මුතීති අනුමාන පඤ්ඤාය නාමං. තීහි පදෙහීති ‘‘ගතිමා ධිතිමා මුතිමා’’ති තීහි පදෙහි. හෙට්ඨාති හෙට්ඨා ‘‘ආරද්ධවීරියො’’ති වුත්තට්ඨානෙ. ඉධාති ‘‘ධිතිමා’’ති වුත්තට්ඨානෙ. වීරියම්පි හෙට්ඨා ගුණභූතං ගහිතන්ති වුත්තොවායමත්ථො. හෙට්ඨාති ‘‘ජාගරියානුයොගමනුයුත්තො, ඣායී’’ති එත්ථ විපස්සනාපඤ්ඤා කථිතා. ඉධාති ‘‘ධිතිමා මුතිමා’’ති එත්ථ බුද්ධවචනගණ්හනපඤ්ඤා කථිතා කරණපුබ්බාපරකොසල්ලපඤ්ඤාදීපනතො. කිලෙසකාමොපි වත්ථුකාමො විය යථාපවත්තො අස්සාදීයතීති වුත්තං ‘‘වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු අගිද්ධො’’ති.

‘कल्याणप्रतिभानो’ म्हणजे सुंदर प्रतिभा असलेला, आणि त्याची ती प्रतिभासंपदा वचनचातुर्याने युक्तच अपेक्षित आहे, म्हणून “वाक्करण...पे... संपन्न आणि” असे म्हटले आहे. कारण ‘प्रतिभान’ म्हणजे ज्ञानही म्हटले जाते आणि ज्ञानाचे उपस्थित वचन (तात्काळ सुचणारे बोलणे) देखील म्हटले जाते. त्यामध्ये अर्थयुक्त आणि कारणयुक्त प्रतिभान ज्याचे आहे तो ‘युक्तप्रतिभान’ होय. विचारल्याबरोबर लगेच उत्तर देण्यास असमर्थ असल्यामुळे जो मुक्तप्रतिभान (तात्काळ सुचणारा) नसतो तो ‘नो मुक्तप्रतिभान’ होय. परंतु येथे विखुरलेले (अस्ताव्यस्त) बोलणारा ‘मुक्तप्रतिभान’ अभिप्रेत आहे, या अभिप्रायाने “शील-समाचारामध्ये स्थित असलेला भिक्खू मुक्तप्रतिभान (अस्ताव्यस्त बोलणारा) नसतो” असे म्हटले आहे. ‘गमनसमर्थाय’ म्हणजे न ऐकलेला धम्म समजून घेण्यास समर्थ असणाऱ्या. ‘धारणसमर्थाय’ म्हणजे अतिशय स्मृती आणि वीर्याने युक्त असल्यामुळे जसा ऐकला आहे, जसा अभ्यासला आहे तसा धम्म धारण करण्यास समर्थ असणाऱ्या. मनन करण्यावरून आणि अनुमान करण्यावरून ‘मुती’ (मती) हे अनुमान प्रज्ञेचे नाव आहे. ‘तीन पदांनी’ म्हणजे “गतीमान, धृतीमान, मतीमान” या तीन पदांनी. ‘खाली’ म्हणजे खाली “आरद्धवीरियो” (प्रयत्नशील) असे म्हटलेल्या ठिकाणी. ‘येथे’ म्हणजे “धृतीमान” असे म्हटलेल्या ठिकाणी. वीर्य देखील खाली गुणभूत म्हणून घेतले आहे, हाच याचा अर्थ आहे. ‘खाली’ म्हणजे “जागरियानुयोगात युक्त असलेला, ध्यायी” येथे विपश्यना-प्रज्ञा सांगितली आहे. ‘येथे’ म्हणजे “धृतीमान, मतीमान” येथे बुद्धवचन ग्रहण करण्याची प्रज्ञा सांगितली आहे, कारण ती कार्य-कारण आणि पूर्वापर कौशल्याची प्रज्ञा प्रकाशित करते. क्लेशकाम देखील वस्तुकमाप्रमाणे जसा प्रवृत्त होतो तसा आस्वादला जातो, म्हणून “वस्तुकम आणि क्लेशकामामध्ये अगिद्ध (आसक्त नसलेला)” असे म्हटले आहे.

අනුසාසනවිධාදෙසනාදිවණ්ණනා

अनुशासनाचा विधी आणि देशना इत्यादींचे वर्णन.

154. අත්තනො උපායමනසිකාරෙනාති අත්තනි සම්භූතෙන පථමනසිකාරෙන භාවනාමනසිකාරෙන. පටිපජ්ජමානොති විසුද්ධිං පටිපජ්ජමානො.

१५४. ‘स्वतःच्या उपाय-मनसिकाराने’ म्हणजे स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेल्या प्रथम मनसिकाराने, भावना-मनसिकाराने. ‘प्रतिपद्यमान’ म्हणजे विशुद्धीचा मार्ग आचरणारा.

155. කිලෙසවිමුත්තිඤාණෙති කිලෙසප්පහානජානනෙ.

१५५. ‘क्लेशविमुक्ती ज्ञानात’ म्हणजे क्लेशांच्या प्रहाणाला (नष्ट करण्याला) जाणण्यामध्ये.

156. පරියාදියමානොති පරිච්ඡිජ්ජ ගණ්හන්තොති අත්ථො. සුද්ධක්ඛන්ධෙයෙව අනුස්සරති නාමගොත්තං පරියාදියිතුං අසක්කොන්තො. වුත්තමෙවත්ථං විවරිතුං ‘‘එකො හී’’තිආදි වුත්තං. සක්කොති පරියාදියිතුං. අසක්කොන්තස්ස [Pg.78] වසෙන ගහිතං, ‘‘අමුත්‍රාසිං එවංනාමො’’තිආදි වුත්තන්ති අත්ථො. අසක්කොන්තස්සාති ච ආරොහනෙ අසක්කොන්තස්ස, ඔරොහනෙ පන ඤාණස්ස ථිරභූතත්තා. තෙනාහ ‘‘සුද්ධක්ඛන්ධෙයෙව අනුස්සරන්තො’’තිආදි. එතන්ති පුබ්බාපරවිරොධං. න සල්ලක්ඛෙසි දිට්ඨාභිනිවෙසෙන කුණ්ඨඤාණත්තා. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨිගතිකත්තා’’ති. ඨානන්ති එකස්මිං පක්ඛෙ අවට්ඨානං. නියමොති වාදනියමො පටිනියතවාදතා. තෙනාහ ‘‘ඉමං ගහෙත්වා’’තිආදි.

१५६. ‘परियादियमानो’ म्हणजे परिच्छेद करून (मर्यादित करून) ग्रहण करणारा, असा अर्थ आहे. नाम आणि गोत्र मर्यादित करण्यास असमर्थ असल्यामुळे तो केवळ शुद्ध स्कंधांचेच अनुस्मरण करतो. हाच सांगितलेला अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी “एक खरोखर...” इत्यादी म्हटले आहे. मर्यादित करण्यास समर्थ असतो. असमर्थ असणाऱ्याच्या वशाने घेतले आहे, “मी तिथे अशा नावाचा होतो” इत्यादी म्हटले आहे, असा अर्थ आहे. आणि ‘असमर्थ असणाऱ्याच्या’ म्हणजे आरोहण करताना (वर चढताना) असमर्थ असणाऱ्याच्या, परंतु अवरोहण करताना (खाली उतरताना) ज्ञान स्थिर झाल्यामुळे (समर्थ असणाऱ्याच्या). म्हणूनच “केवळ शुद्ध स्कंधांचेच अनुस्मरण करणारा” इत्यादी म्हटले आहे. ‘हे’ म्हणजे पूर्वापर विरोध. दृष्टीच्या अभिनिवेशामुळे (दुराग्रहामुळे) ज्ञान कुंठित झाल्याने त्याने लक्ष दिले नाही. म्हणूनच “दृष्टीगतिक असल्यामुळे” असे म्हटले आहे. ‘स्थान’ म्हणजे एका पक्षात (बाजूवर) ठाम राहणे. ‘नियम’ म्हणजे वादाचा नियम, प्रतिनियत वाद असणे. म्हणूनच “याला ग्रहण करून” इत्यादी म्हटले आहे.

157. පිණ්ඩගණනායාති ‘‘එකං ද්වෙ’’තිආදිනා අගණෙත්වා සඞ්කලනපදුප්පාදනාදිනා පිණ්ඩනවසෙන ගණනාය. අච්ඡිද්දකවසෙනාති අවිච්ඡින්දකගණනාවසෙන ගණනා කමගණනං මුඤ්චිත්වා ‘‘ඉමස්මිං රුක්ඛෙ එත්තකානි පණ්ණානී’’ති වා ‘‘ඉමස්මිං ජලාසයෙ එත්තකානි උදකාළ්හකානී’’ති වා එවං ගණෙතබ්බස්ස එකජ්ඣම්පි පිණ්ඩෙත්වා ගණනා. කමගණනා හි අන්තරන්තරා විච්ඡිජ්ජ පවත්තියා පච්ඡින්දිකා. සා පනෙසා ගණනා සවනන්තරං අනපෙක්ඛිත්වා මනසාව ගණෙතබ්බතො ‘‘මනොගණනා’’තිපි වුච්චතීති ආහ ‘‘මනොගණනායා’’ති. පිණ්ඩගණනමෙව දස්සෙති, න විභාගගණනං. සඞ්ඛාතුං න සක්කා අඤ්ඤෙහි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාභාවතො. පඤ්ඤාපාරමියා පූරිතභාවං දස්සෙන්තො ඉතරාසං පූරණෙන විනා තස්සා පූරණං නත්ථීති ‘‘දසන්නං පාරමීනං පූරිතත්තා’’ති ආහ. තෙනාහ ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස සුප්පටිවිද්ධත්තා’’ති. එත්තකන්ති දස්සෙථාති දීපෙති ථෙරො. යං පන පාළියං ‘‘සාකාරං සඋද්දෙසං අනුස්සරතී’’ති වුත්තං, තං තස්ස අනුස්සරණමත්තං සන්ධාය වුත්තං, න ආයුනො වස්සාදිගණනාය පරිච්ඡින්දනං තස්ස අවිසයභාවතො.

१५७. ‘पिण्डगणनाया’ (पिण्डगणनेने) म्हणजे ‘एक, दोन’ इत्यादी प्रकारे न मोजता, संकलन (एकत्रीकरण) पदांच्या उत्पत्ती इत्यादीद्वारे पिण्ड (एकत्रित) करण्याच्या स्वरूपात मोजणे. ‘अच्छिद्दकवसेन’ (अखंडितपणे) म्हणजे अविच्छिन्न (अखंड) मोजणीच्या स्वरूपात मोजणे; क्रमवार मोजणी सोडून ‘या वृक्षावर एवढी पाने आहेत’ किंवा ‘या जलाशयात एवढी उदक-आळहके (पाण्याची मापे) आहेत’ अशा प्रकारे मोजल्या जाणाऱ्या गोष्टींना एकत्र करून मोजणे. कारण क्रमवार मोजणी ही मध्ये-मध्ये खंडित होत चालणारी असल्याने ती विच्छिन्न (तूट पडणारी) असते. परंतु ही मोजणी शब्दांच्या ऐकण्यावर अवलंबून न राहता केवळ मनानेच मोजायची असल्याने तिला ‘मनोगणना’ (मानसिक गणना) असेही म्हणतात, म्हणूनच ‘मनोगणनाया’ असे म्हटले आहे. हे केवळ पिण्डगणनेलाच (एकत्रित गणनेलाच) दर्शवते, विभागगणनेला (विभक्त गणनेला) नाही. इतरांद्वारे ती मोजणे शक्य नाही, कारण ती मोजता न येण्यासारखी (असंख्येय) आहे. प्रज्ञापारमितेच्या पूर्णत्वाला दर्शवताना, इतर पारमितांच्या पूर्ततेशिवाय तिची पूर्तता होत नाही, म्हणून ‘दहा पारमितांच्या पूर्णत्वामुळे’ असे म्हटले आहे. म्हणूनच ‘सर्वज्ञता-ज्ञानाचा चांगल्या प्रकारे वेध घेतल्यामुळे (साक्षात्कार केल्यामुळे)’ असे म्हटले आहे. ‘एवढे दर्शवा’ असे थेर स्पष्ट करतात. परंतु पाळीमध्ये जे ‘स-आकार आणि स-उद्देश अनुस्मरण करतो’ असे म्हटले आहे, ते केवळ त्याच्या अनुस्मरणापुरतेच उद्देशून म्हटले आहे, आयुष्याच्या वर्षांच्या गणनेच्या मर्यादेसाठी नाही, कारण तो त्याचा विषय नाही (अविषयत्वामुळे).

158. තුම්හාකං සම්මාසම්බුද්ධානං යෙව අනුත්තරා අනඤ්ඤසාධාරණත්තා. ඉදානි තස්සා දෙසනාය මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණස්ස විය විභාගාභාවං දස්සෙතුං ‘‘අතීතබුද්ධාපී’’තිආදි වුත්තං. ඉමිනාපි කාරණෙනාති අනුත්තරභාවෙන, අඤ්ඤෙහි බුද්ධෙහි එකසදිසභාවෙන ච.

१५८. केवळ आपल्यासारख्या सम्यक्संबुद्धांचीच (ही देशना) अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) आहे, कारण ती इतरांसाठी असाधारण (अनन्यसाधारण) आहे. आता त्या देशनेच्या मध्यभागी, वितळलेल्या सोन्याप्रमाणे विभागाचा अभाव दर्शवण्यासाठी ‘अतीतबुद्धापी’ (भूतकाळातील बुद्धसुद्धा) इत्यादी म्हटले आहे. ‘याही कारणाने’ म्हणजे अनुत्तर भावामुळे आणि इतर बुद्धांशी एकरूप (समान) असल्यामुळे.

159. ආසවානං ආරම්මණභාවූපගමනෙන සාසවා. උපෙච්ච ආධීයන්තීති උපාධී, දොසාරොපනානි, සහ උපාධීහීති සඋපාධිකා. අනරියිද්ධියඤ්හි අත්තනො චිත්තදොසෙන එකච්චෙ උපාරම්භං දදන්ති, ස්වායමත්ථො කෙවට්ටසුත්තෙන දීපෙතබ්බො. නො ‘‘අරියා’’ති වුච්චති සාසවභාවතො. නිද්දොසෙහි [Pg.79] ඛීණාසවෙහි පවත්තෙතබ්බතො නිද්දොසා දොසෙහි සහ අප්පවත්තනතො. තතො එව අනුපාරම්භා. අරියානං ඉද්ධීති අරියිද්ධීති වුච්චති.

१५९. आसवांचे (चित्तमलांचे) आलंबनत्व प्राप्त झाल्यामुळे ते ‘सासव’ (आसवयुक्त) आहेत. जवळ येऊन जे लादले जातात ते ‘उपाधी’ म्हणजे दोषांचे आरोपण होय; उपाधींसह असणारे ते ‘सोपाधिक’ (स-उपाधिक) होत. कारण अनार्य ऋद्धीमध्ये काही लोक स्वतःच्या चित्तदोषामुळे दोषारोप करतात, हाच अर्थ ‘केवट्ट सुत्ता’द्वारे स्पष्ट केला पाहिजे. सासव (आसवयुक्त) असल्यामुळे तिला ‘आर्य’ म्हटले जात नाही. निर्दोष अशा क्षीणासवांद्वारे (अर्हतांद्वारे) ती प्रवृत्त केली जात असल्याने ती निर्दोष आहे, कारण ती दोषांसह प्रवृत्त होत नाही. म्हणूनच ती दोषारोपविरहित (अनुपालंभ) आहे. आर्यांची जी ऋद्धी तिला ‘आर्यऋद्धी’ (अरियिद्धि) म्हटले जाते.

අප්පටික්කූලසඤ්ඤීති ඉට්ඨසඤ්ඤී ඉට්ඨාකාරෙන පවත්තචිත්තො. පටික්කූලෙති අමනුඤ්ඤෙ අනිට්ඨෙ. ධාතුසඤ්ඤන්ති ‘‘ධාතුයො’’ති සඤ්ඤං. උපසංහරතීති උපනෙති පවත්තෙති. අනිට්ඨස්මිං වත්ථුස්මින්ති අනිට්ඨෙ සත්තසඤ්ඤිතෙ ආරම්මණෙ. මෙත්තාය වා ඵරතීති මෙත්තං හිතෙසිතං උපසංහරන්තො සබ්බත්ථකමෙව තං තත්ථ ඵරති. ධාතුතො වා උපසංහරතීති ධම්මසභාවචින්තනෙන ධාතුසො, පච්චවෙක්ඛණාය ධාතුමනසිකාරං වා තත්ථ පවත්තෙති. අප්පටික්කූලෙ සත්තෙ ඤාතිමිත්තාදිකෙ යාථාවතො ධම්මසභාවචින්තනෙන අනිච්චසඤ්ඤාය විසභාගභූතෙ ‘‘කෙසාදි අසුචිකොට්ඨාසමෙවා’’ති අසුභසඤ්ඤං ඵරති අසුභමනසිකාරං පවත්තෙති. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛායාති ඉට්ඨානිට්ඨඡළාරම්මණාපාථෙ පරිසුද්ධපකතිභාවාවිජහනලක්ඛණාය ඡසු ද්වාරෙසු පවත්තනතො ‘‘ඡළඞ්ගුපෙක්ඛායා’’ති ලද්ධනාමාය තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය.

‘अप्पटिकूलसञ्ञी’ (प्रतिकूलता नसलेली संज्ञा असणारा) म्हणजे इष्ट संज्ञा असणारा, इष्ट रूपाने प्रवृत्त चित्त असणारा. ‘प्रतिकूल’ म्हणजे अप्रिय, अनिष्ट गोष्टींमध्ये. ‘धातुसंज्ञा’ म्हणजे ‘हे केवळ धातू आहेत’ अशी संज्ञा (समज). ‘उपसंहरति’ म्हणजे जवळ आणतो, प्रवृत्त करतो. ‘अनिष्ट वस्तूमध्ये’ म्हणजे अनिष्ट अशा सत्व-संज्ञित आलंबनामध्ये. ‘मैत्रीने व्यापतो’ म्हणजे हितैषी मैत्रीचा उपसंहार करत सर्व प्रकारे तिला तिथे व्यापतो. ‘किंवा धातूच्या रूपाने उपसंहार करतो’ म्हणजे धर्मस्वभावाच्या चिंतनाने धातूच्या रूपात, किंवा प्रत्यवेक्षणासाठी तिथे धातुमनसिकार प्रवृत्त करतो. अनुकूल अशा नातेवाईक, मित्र इत्यादी प्राण्यांमध्ये, यथार्थ धर्मस्वभावाच्या चिंतनाने, अनित्य संज्ञेमुळे भिन्न झालेल्या ‘केस इत्यादी केवळ अशुद्ध भागच आहेत’ अशी अशुभसंज्ञा व्यापतो, अशुभमनसिकार प्रवृत्त करतो. ‘षडंग उपेक्षा’ (छळंगुपेक्खा) म्हणजे इष्ट आणि अनिष्ट अशा सहा आलंबनांच्या संपर्कात आल्यावर, अत्यंत शुद्ध अशा मूळ स्वभावाचा त्याग न करण्याचे लक्षण असणाऱ्या, सहा इंद्रियद्वारांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या, ‘षडंग उपेक्षा’ हे नाव मिळालेल्या ‘तत्रमज्झत्तुपेक्षा’ (तत्रमध्यस्थोपेक्षा) होय.

තං දෙසනන්ති තං ද්වීසු ඉද්ධිවිධාසු දෙසනප්පකාරං දෙසනාවිධිං. අසෙසං සකලන්ති අසෙසං නිරවසෙසං සම්පුණ්ණං අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානාති. අසෙසං අභිජානතො තතො උත්තරි අභිඤ්ඤෙය්‍යං නත්ථි. ඉතොති භගවතො අභිඤ්ඤාතතො. අඤ්ඤො පරමත්ථවසෙන ධම්මො වා පඤ්ඤත්තිවසෙන පුග්ගලො වා අයං නාම යං භගවා න ජානාතීති ඉදං නත්ථි න උපලබ්භති සබ්බස්සෙව සම්මදෙව තුම්හෙහි අභිඤ්ඤාතත්තා. ද්වීසු ඉද්ධිවිධාසු අභිජානනෙ, දෙසනායඤ්ච භගවතො උත්තරිතරො නත්ථි. ඉමිනාපීති පි-සද්දො න කෙවලං වුත්තත්ථසමුච්චයත්ථො, අථ ඛො අවුත්තත්ථසමුච්චයත්ථොපි දට්ඨබ්බො. යං තං භන්තෙතිආදිනාපි හි භගවතො ගුණදස්සනං තස්සෙව පසාදස්ස කාරණවිභාවනං.

‘त्या देशनेला’ म्हणजे त्या दोन प्रकारच्या ऋद्धींमधील देशनेच्या प्रकाराला, देशनेच्या विधीला. ‘अशेष’ म्हणजे संपूर्ण, निरवशेष, पूर्णपणे, अतिविशिष्ट ज्ञानाने जाणतात. संपूर्णपणे जाणणाऱ्यासाठी त्यापेक्षा अधिक जाणण्यासारखे काहीही उरत नाही. ‘यापेक्षा’ म्हणजे भगवंतांनी जाणलेल्या गोष्टीपेक्षा. परमार्थ रूपाने दुसरा कोणताही धर्म किंवा प्रज्ञप्ती रूपाने दुसरा कोणताही पुद्गल असा नाही, ज्याला भगवान जाणत नाहीत; असे काहीही अस्तित्वात नाही किंवा आढळत नाही, कारण आपण सर्व काही चांगल्या प्रकारे जाणले आहे. दोन प्रकारच्या ऋद्धींच्या अभिज्ञानात आणि देशनेमध्ये भगवंतांपेक्षा श्रेष्ठ कोणीही नाही. ‘यानेसुद्धा’ (इमिनापि) मधील ‘अपि’ (सुद्धा) हा शब्द केवळ सांगितलेल्या अर्थाचा समुच्चय करणारा नाही, तर न सांगितलेल्या अर्थाचाही समुच्चय करणारा समजावा. कारण ‘जे ते, भन्ते!’ इत्यादींद्वारे भगवंतांच्या गुणांचे दर्शन घडवणे हे त्यांच्यावरील प्रसन्नतेच्या कारणाचे स्पष्टीकरण आहे.

අඤ්ඤථාසත්ථුගුණදස්සනාදිවණ්ණනා

दुसऱ्या प्रकारे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) गुणांचे दर्शन इत्यादींचे वर्णन.

160. පුබ්බෙ ‘‘එතදානුත්තරියං භන්තෙ’’තිආදිනා යථාවුත්තබුද්ධගුණා දස්සිතා, තතො අඤ්ඤො එවායං පකාරො ‘‘යං තං භන්තෙ’’තිආදිනා ආරද්ධොති ආහ ‘‘අපරෙනාපි ආකාරෙනා’’ති. බුද්ධානං සම්මාසම්බොධියා සද්දහනතො විසෙසතො සද්ධා කුලපුත්තා නාම බොධිසත්තා, මහාබොධිසත්තාති අධිප්පායො. තෙ හි මහාභිනීහාරතො පට්ඨාය [Pg.80] මහාබොධියං සත්තා ආසත්තා ලග්ගා නියතභාවූපගමනෙන කෙනචි අසංහාරියභාවතො. යතො නෙසං න කථඤ්චි තත්ථ සද්ධාය අඤ්ඤථත්තං හොති, එතෙනෙව තෙසං කම්මඵලං සද්ධායපි අඤ්ඤථත්තාභාවො දීපිතො දට්ඨබ්බො. තස්මාති යස්මා අතිසයවචනිච්ඡාවසෙන, ‘‘අනුප්පත්තං තං භගවතා’’ති සද්දන්තරසන්නිධානෙන ච විසිට්ඨවිසයං ‘‘සද්ධෙන කුලපුත්තෙනා’’ති ඉදං පදං, තස්මා. ලොකුත්තරධම්මසමධිගමමූලකත්තා සබ්බබුද්ධගුණසමධිගමස්ස ‘‘නව ලොකුත්තරධම්මා’’ති වුත්තං. ‘‘ආරද්ධවීරියෙනා’’තිආදීසු සමාසපදෙසු ‘‘වීරියං ථාමො’’තිආදීනි අවයවපදානි. ආදි-සද්දෙන පරක්කමපදං සඞ්ගණ්හාති, න ධොරය්හපදං. න හි තං වීරියවෙවචනං, අථ ඛො වීරියවන්තවාචකං. ධුරාය නියුත්තොති හි ධොරය්හො. තෙනාහ ‘‘තං ධුරං වහනසමත්ථෙන මහාපුරිසෙනා’’ති. පග්ගහිතවීරියෙනාති අසිථිලවීරියෙන. ථිරවීරියෙනාති උස්සොළ්හීභාවූපගමනෙන ථිරභාවප්පත්තවීරියෙන. අසමධුරෙහීති අනඤ්ඤසාධාරණධුරෙහි. පරෙසං අසය්හසහනා හි ලොකනාථා. තං සබ්බං අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යභෙදං බුද්ධානං ගුණජාතං. පාරමිතා, බුද්ධගුණා, වෙනෙය්‍යසත්තාති යස්මා ඉදං තයං සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං සමානමෙව, තස්මා ආහ ‘‘අතීතානාගත…පෙ… ඌනො නත්ථී’’ති.

१६०. पूर्वी ‘हे अनुत्तर आहे, भन्ते!’ इत्यादींद्वारे जसे सांगितले आहे तसे बुद्धगुण दर्शवले गेले आहेत, त्यानंतर हा दुसराच प्रकार ‘जे ते, भन्ते!’ इत्यादींद्वारे सुरू केला आहे, म्हणून ‘दुसऱ्याही प्रकारे’ असे म्हटले आहे. बुद्धांच्या सम्यक्संबोधीवर श्रद्धा ठेवल्यामुळे विशेषतः ‘श्रद्धाळू कुलपुत्र’ म्हणजे बोधिसत्व, महाबोधिसत्व असा अभिप्राय आहे. कारण ते महाअभिनिहारापासून (महान संकल्पापासून) घेऊन महाबोधीमध्ये आसक्त (लीन) झालेले असतात आणि नियत भाव प्राप्त झाल्यामुळे कोणाकडूनही विचलित न होणारे असतात. ज्यामुळे त्यांच्या श्रद्धेमध्ये कोणत्याही प्रकारे बदल होत नाही, यावरूनच त्यांच्या कर्मफलावरील श्रद्धेमध्येही कोणताही बदल न होण्याचा भाव स्पष्ट झालेला समजावा. ‘त्यामुळे’ म्हणजे ज्या अर्थी अतिशयोक्तीच्या इच्छेमुळे आणि ‘भगवंतांनी ते प्राप्त केले आहे’ या दुसऱ्या शब्दाच्या सान्निध्यामुळे ‘श्रद्धाळू कुलपुत्राने’ हे पद विशिष्ट विषयाला उद्देशून आहे, म्हणून. सर्व बुद्धगुणांची प्राप्ती ही लोकोत्तर धर्माच्या प्राप्तीवर आधारित असल्याने ‘नऊ लोकोत्तर धर्म’ असे म्हटले आहे. ‘आरब्धवीर्याने’ (प्रयत्नशील वीर्याने) इत्यादी सामासिक पदांमध्ये ‘वीर्य, सामर्थ्य’ इत्यादी अवयव पदे आहेत. ‘आदि’ शब्दाने ‘पराक्रम’ पदाचा संग्रह होतो, ‘धोरय्ह’ (धुरंधर) पदाचा नाही. कारण तो वीर्याचा समानार्थी शब्द नाही, तर वीर्यवानाचा वाचक आहे. जो धुरा वाहण्यासाठी नियुक्त केला आहे तो ‘धोरय्ह’ (धुरंधर) होय. म्हणूनच ‘ती धुरा वाहण्यास समर्थ असणाऱ्या महापुरुषाने’ असे म्हटले आहे. ‘प्रग्गृहीतवीर्याने’ म्हणजे शिथिल नसलेल्या (दृढ) वीर्याने. ‘स्थिरवीर्याने’ म्हणजे उत्साह प्राप्त करून स्थिर भाव पावलेल्या वीर्याने. ‘असमधुरांनी’ म्हणजे इतरांसाठी असाधारण असणाऱ्या धुरेने (जबाबदारीने). कारण लोकनाथ (बुद्ध) हे इतरांना असह्य असणारे सहन करणारे असतात. ते सर्व अचिंत्य आणि अपरिमेय अशा विविध प्रकारांचे बुद्धांचे गुणसमूह आहेत. पारमिता, बुद्धगुण आणि विनेय सत्त्व (उपदेश देण्यास योग्य प्राणी) हे तिन्ही सर्वच बुद्धांचे समान असल्याने ‘अतीत, अनागत... पे... काहीही कमी नाही’ असे म्हटले आहे.

කාමසුඛල්ලිකානුයොගන්ති කාමසුඛෙ අල්ලීනා හුත්වා අනුයුඤ්ජනං. කො ජානාති පරලොකං ‘‘අත්ථී’’ති, එත්ථ ‘‘කො එකවිසයොයං ඉන්ද්‍රියගොචරො’’ති එවංදිට්ඨි හුත්වාති අධිප්පායො. සුඛොති ඉට්ඨො සුඛාවහො. පරිබ්බාජිකායාති තාපසපරිබ්බාජිකාය තරුණියා. මුදුකායාති සුඛුමාලාය. ලොමසායාති තරුණමුදුලොමවතියා. මොළිබන්ධාහීති මොළිං කත්වා බන්ධකෙසාහි. පරිචාරෙන්තීති අත්තනො පාරිචාරිකං කරොන්ති, ඉන්ද්‍රියානි වා තත්ථ පරිතො චාරෙන්ති. ලාමකන්ති පටිකිලිට්ඨං. ගාමවාසීනං බාලානං ධම්මං. පුථුජ්ජනානමිදන්ති පොථුජ්ජනිකං. යථා පන තං ‘‘පුථුජ්ජනානමිද’’න්ති වත්තබ්බතං ලභති, තං දස්සෙතුං ‘‘පුථුජ්ජනෙහි සෙවිතබ්බ’’න්ති ආහ. අනරියෙහි සෙවිතබ්බන්ති වා අනරියං. යස්මා පන නිද්දොසත්ථො අරියත්ථො, තස්මා ‘‘අනරියන්ති න නිද්දොස’’න්ති වුත්තං. අනත්ථසංයුත්තන්ති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිවිවිධවිපුලානත්ථසඤ්හිතං. අත්තකිලමථානුයොගන්ති අත්තනො කිලමථස්ස ඛෙදනස්ස අනුයුඤ්ජනං. දුක්ඛං එතස්ස අත්ථීති දුක්ඛං. දුක්ඛමනං එතස්සාති දුක්ඛමං.

‘कामसुखल्लिकानुयोग’ म्हणजे कामसुखात गढून जाऊन त्याचा अभ्यास करणे. ‘परलोक आहे हे कोण जाणतो?’, येथे ‘हा केवळ इंद्रियांचाच विषय आहे’ अशी दृष्टी असणे, असा अभिप्राय आहे. ‘सुख’ म्हणजे इष्ट, सुख देणारे. ‘परिव्राजिकेसह’ म्हणजे तपस्वी तरुण परिव्राजिकेसह. ‘मृदु’ म्हणजे सुकुमार. ‘लोमशा’ म्हणजे तरुण व मऊ लव असलेली. ‘मोळिबंधा’ म्हणजे अंबाडा बांधलेल्या केसांनी. ‘परिचारेंती’ म्हणजे स्वतःची सेवा करून घेतात, किंवा इंद्रियांना त्यात पूर्णपणे रमवतात. ‘लामक’ म्हणजे हीन, मलीन. ग्रामवासी अज्ञानी लोकांचा धर्म. ‘पुथुज्जनांचा हा धर्म’ म्हणजे पृथग्जनांचा. जसे की त्याला ‘हा पुथुज्जनांचा आहे’ असे म्हणता यावे, हे दर्शवण्यासाठी ‘पुथुज्जनांनी सेवन करण्याजोगा’ असे म्हटले आहे. किंवा जे अनार्यांनी सेवन करण्याजोगे आहे ते ‘अनार्य’. कारण ‘आर्य’ या शब्दाचा अर्थ निर्दोष असा आहे, म्हणून ‘अनार्य म्हणजे निर्दोष नसलेले’ असे म्हटले आहे. ‘अनत्थसंहितं’ म्हणजे इहलोक आणि परलोकातील विविध व विपुल अनर्थांनी युक्त असलेले. ‘अत्तकिलमथानुयोग’ म्हणजे स्वतःला क्लेश देणे, स्वतःला पीडा देण्याचा अभ्यास करणे. ज्याला दुःख आहे ते ‘दुःख’. ज्याचे स्वरूप दुःखमय आहे ते ‘दुःखम’.

ආභිචෙතසිකානන්ති [Pg.81] අභිචෙතො වුච්චති අභික්කන්තං විසුද්ධං චිත්තං, අධිචිත්තං වා, තස්මිං අභිචෙතසි ජාතානීති ආභිචෙතසිකානි, අභිචෙතොසන්නිස්සිතානි වා. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානන්ති දිට්ඨධම්මෙ සුඛවිහාරානං, දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛො අත්තභාවො, තත්ථ සුඛවිහාරභූතානන්ති අත්ථො, රූපාවචරඣානානමෙතං අධිවචනං. තානි හි අප්පෙත්වා නිසින්නා ඣායිනො ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අසංකිලිට්ඨං නෙක්ඛම්මසුඛං වින්දන්ති, තස්මා ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානී’’ති වුච්චන්තීති. කථිතා ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරො’’ති සප්පීතිකත්තා, ලොකුත්තරවිපාකසුඛුමසඤ්හිතත්තා ච. සහ මග්ගෙන විපස්සනාපාදකජ්ඣානං කථිතං ‘‘චත්තාරොමෙ චුන්ද සුඛල්ලිකානුයොගා එකන්තනිබ්බිදායා’’තිආදිනා (දී. නි. 3.184) චතුත්ථජ්ඣානිකඵලසමාපත්තීති චතුත්ථජ්ඣානිකා ඵලසමාපත්ති දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරභාවෙන කථිතා. චත්තාරි රූපාවචරානි ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරජ්ඣානානී’’ති කථිතානීති අත්ථො. නිකාමලාභීති නිකාමෙන ලාභී අත්තනො ඉච්ඡාවසෙන ලාභී. ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතුං සමත්ථොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යථාකාමලාභී’’ති. අදුක්ඛලාභීති සුඛෙනෙව පච්චනීකධම්මානං සමුච්ඡින්නත්තා සමාපජ්ජිතුං සමත්ථො. අකසිරලාභීති අකසිරානං විපුලානං ලාභී, යථාපරිච්ඡෙදෙනෙව වුට්ඨාතුං සමත්ථො. එකච්චො හි ලාභීයෙව හොති, න පන සක්කොති ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතුං. එකච්චො තථා සමාපජ්ජිතුං සක්කොති, පාරිබන්ධකෙ පන කිච්ඡෙන වික්ඛම්භෙති. එකච්චො තථා ච සමාපජ්ජති, පාරිබන්ධකෙ ච අකිච්ඡෙනෙව වික්ඛම්භෙති, න සක්කොති නාළිකයන්තං විය යථාපරිච්ඡෙදෙ වුට්ඨාතුං. භගවා පන සබ්බසො සමුච්ඡින්නපාරිබන්ධකත්තා වසිභාවස්ස සම්මදෙව සමධිගතත්තා සබ්බමෙතං සම්මදෙව සක්කොති.

‘आभिचेतसिकानं’ म्हणजे ‘अभिचेत’ म्हणजे उत्कृष्ट, विशुद्ध चित्त किंवा अधिचित्त; त्या अभिचेतात उत्पन्न होणारे ते ‘आभिचेतसिक’ किंवा अभिचेतावर आश्रित असणारे. ‘दिट्ठधम्मसुखविहारानं’ म्हणजे दृष्टधर्मात (याच जन्मात) सुखविहार देणारे. ‘दृष्टधर्म’ म्हणजे प्रत्यक्ष आत्मभाव, त्यात सुखविहार देणारे असा अर्थ आहे. हे रूपावचर ध्यानांचे नाव आहे. कारण त्या ध्यानांमध्ये एकाग्र होऊन बसलेले ध्यानी याच जन्मात निष्कामतेचे (नेक्खम्म) निष्कलंक सुख अनुभवतात, म्हणून त्यांना ‘दृष्टधम्मसुखविहार’ असे म्हटले जाते. प्रीतीसह असल्यामुळे आणि लोकोत्तर विपाकाच्या सूक्ष्मतेशी संबंधित असल्यामुळे त्यांना ‘दृष्टधम्मसुखविहार’ म्हटले आहे. मार्गासह विपश्यनेला आधारभूत असणारे ध्यान ‘हे चुंद, चार सुखल्लिकानुयोग एकांत निर्वेदासाठी आहेत...’ इत्यादी सूत्रात (दी.नि. ३.१८४) सांगितले आहे. ‘चतुत्थज्झानिकफलसमापत्ती’ म्हणजे चौथ्या ध्यानाची फलसमापत्ती ही दृष्टधम्मसुखविहार रूपाने सांगितली आहे. चार रूपावचर ध्यानांना ‘दृष्टधम्मसुखविहार ध्यान’ म्हटले आहे, असा अर्थ आहे. ‘निकामलाभी’ म्हणजे इच्छेनुसार प्राप्त करणारे, स्वतःच्या इच्छेच्या वशतेने प्राप्त करणारे. इच्छिलेल्या क्षणी समाधीत प्रवेश करण्यास समर्थ असणे, असा अर्थ आहे. म्हणूनच ‘यथाकामलाभी’ असे म्हटले आहे. ‘अदुक्खलाभी’ म्हणजे विरोधी धर्मांचा समूळ नाश झाल्यामुळे सुखानेच समाधीत प्रवेश करण्यास समर्थ असणे. ‘अकसिरलाभी’ म्हणजे विनासायास विपुल लाभ मिळवणारे, ठरवलेल्या वेळेनुसारच समाधीतून उठण्यास समर्थ असणे. एखादा केवळ लाभ मिळवणाराच असतो, परंतु इच्छिलेल्या क्षणी समाधीत प्रवेश करण्यास समर्थ नसतो. एखादा तसा समाधीत प्रवेश करू शकतो, परंतु अडथळ्यांना कष्टाने दूर करतो. एखादा तसा समाधीत प्रवेश करतो आणि अडथळ्यांना विनासायास दूर करतो, परंतु घटिकापात्राप्रमाणे ठरवलेल्या वेळेत समाधीतून उठू शकत नाही. परंतु भगवान सर्व प्रकारे अडथळे नष्ट झाल्यामुळे आणि वशीभावाला चांगल्या प्रकारे प्राप्त झाल्यामुळे या सर्व गोष्टी चांगल्या प्रकारे करण्यास समर्थ आहेत.

අනුයොගදානප්පකාරවණ්ණනා

अनुयोग देण्याच्या प्रकाराचे वर्णन.

161. දසසහස්සිලොකධාතුයාති ඉමාය ලොකධාතුයා සද්ධිං ඉමං ලොකධාතුං පරිවාරෙත්වා ඨිතාය දසසහස්සිලොකධාතුයා. ජාතිඛෙත්තභාවෙන හි තං එකජ්ඣං ගහෙත්වා ‘‘එකිස්සා ලොකධාතුයා’’ති වුත්තං, තත්තකාය එව ජාතිඛෙත්තභාවො ධම්මතාවසෙන වෙදිතබ්බො. ‘‘පරිග්ගහවසෙනා’’ති කෙචි. සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං තත්තකං එව [Pg.82] ජාතිඛෙත්තං. ‘‘තන්නිවාසීනංයෙව ච දෙවානං ධම්මාභිසමයො’’ති වදන්ති. පකම්පනදෙවතූපසඞ්කමනාදිනා ජාතචක්කවාළෙන සමානයොගක්ඛමට්ඨානං ජාතිඛෙත්තං. සරසෙනෙව ආණාපවත්තනට්ඨානං ආණාඛෙත්තං. බුද්ධඤාණස්ස විසයභූතං ඨානං විසයඛෙත්තං. ඔක්කමනාදීනං ඡන්නමෙව ගහණං නිදස්සනමත්තං මහාභිනීහාරාදිකාලෙපි තස්ස පකම්පනලබ්භනතො. ආණාඛෙත්තං නාම, යං එකච්චං සංවට්ටති, විවට්ටති ච. ආණා වත්තති තන්නිවාසිදෙවතානං සිරසා සම්පටිච්ඡනෙන, තඤ්ච ඛො කෙවලං බුද්ධානං ආනුභාවෙනෙව, න අධිප්පායවසෙන. ‘‘යාවතා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යා’’ති (අ. නි. 3.81) වචනතො තතො පරම්පි ආණා පවත්තෙය්‍යෙව.

१६१. ‘दशसहस्सीलोकधातुया’ म्हणजे या लोकधातूच्या सोबत या लोकधातूला वेढून राहिलेल्या दहा हजार लोकधातूंच्या समूहात. जातिक क्षेत्र (जन्मक्षेत्र) म्हणून त्याला एकत्र घेऊन ‘एका लोकधातूमध्ये’ असे म्हटले आहे, तेवढ्याच क्षेत्राचा जातिक क्षेत्र असणे हे स्वभावधर्माने समजले पाहिजे. काही जण ‘परिग्रहाच्या वशाने’ असे म्हणतात. सर्वच बुद्धांचे जातिक क्षेत्र तेवढेच असते. ‘आणि तेथे राहणाऱ्या देवांनाच धम्माचा साक्षात्कार होतो,’ असे ते म्हणतात. कंपन होणे, देवांचे आगमन होणे इत्यादी घटनांनी युक्त अशा जन्म-चक्रवाळाशी समान योगक्षेम असणारे स्थान म्हणजे ‘जातिक क्षेत्र’ होय. केवळ स्वरानेच आज्ञा चालण्याचे स्थान म्हणजे ‘आज्ञा क्षेत्र’ होय. बुद्धज्ञानाचा विषय असणारे स्थान म्हणजे ‘विषय क्षेत्र’ होय. अवतरणे इत्यादी सहा घटनांचे ग्रहण केवळ उदाहरणादाखल आहे, कारण महाभिनिष्क्रमण इत्यादी काळातही त्याचे कंपन प्राप्त होते. ‘आज्ञा क्षेत्र’ म्हणजे जे काही अंशी संवर्त होते आणि विवर्त होते. तेथील रहिवासी देवांनी मस्तकावर स्वीकार केल्यामुळे आज्ञा चालते, आणि ती केवळ बुद्धांच्या प्रभावामुळेच चालते, त्यांच्या इच्छेनुसार नाही. ‘जितकी इच्छा असेल तितकी’ (अं.नि. ३.८१) या वचनानुसार त्यापलीकडेही आज्ञा चालू शकते.

නුප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථීති ‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජතී’’ති (ම. නි. 1.285; 2.341; මහාව. 11; කථා. 405) ඉමිස්සා ලොකධාතුයා ඨත්වා වදන්තෙන භගවතා, ඉමස්මිංයෙව සුත්තෙ ‘‘කිං පනාවුසො, සාරිපුත්ත, අත්ථෙතරහි අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා භගවතා සමසමො සම්බොධිය’’න්ති (දී. නි. 3.161) එවං පුට්ඨො ‘‘අහං භන්තෙ නොති වදෙය්‍ය’’න්ති (දී. නි. 3.161) වත්වා තස්ස කාරණං දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා’’ති (දී. නි. 3.161; ම. නි. 3.129; අ. නි. 1.277; නෙත්ති. 57; මි. ප. 5.1.1) ඉමං සුත්තං දස්සෙන්තෙන ධම්මසෙනාපතිනා ච බුද්ධඛෙත්තභූතං ඉමං ලොකධාතුං ඨපෙත්වා අඤ්ඤත්ථ අනුප්පත්ති වුත්තා හොතීති අධිප්පායො.

‘उत्पन्न होत नाहीत’ याचा अर्थ असा आहे की, ‘माझा कोणी आचार्य नाही, माझ्या समान कोणी अस्तित्वात नाही’ (म.नि. १.२८५; २.३४१; महाव. ११; कथा. ४०५) असे या लोकधातूमध्ये राहून सांगणाऱ्या भगवंतांनी, याच सूत्रात ‘हे आवुसो सारिपुत्त, सध्या भगवंतांच्या समान संबोधी प्राप्त केलेला दुसरा कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण आहे का?’ (दी.नि. ३.१६१) असे विचारले असता, ‘भंते, मी नाही असे म्हणेन’ (दी.नि. ३.१६१) असे सांगून, त्याचे कारण दर्शवण्यासाठी ‘हे अशक्य आहे, असा कोणताही वाव नाही की एकाच लोकधातूमध्ये दोन अर्हत सम्यक्संबुद्ध एकाच वेळी उत्पन्न होतील’ (दी.नि. ३.१६१; म.नि. ३.१२९; अं.नि. १.२७७; नेत्ति. ५७; मि.प. ५.१.१) हे सूत्र दर्शवणाऱ्या धम्मसेनापतींनी (सारिपुत्तांनी), बुद्धक्षेत्र असलेल्या या लोकधातूला वगळून इतरत्र अनुत्पत्ती सांगितली आहे, असा अभिप्राय आहे.

එකතොති සහ, එකස්මිං කාලෙති අත්ථො. සො පන කාලො කථං පරිච්ඡින්නොති? චරිමභවෙ පටිසන්ධිග්ගහණතො පට්ඨාය යාව ධාතුපරිනිබ්බානන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ බොධිපල්ලඞ්කෙ’’තිආදිමාහ. නිසින්නකාලතො පට්ඨායාති පටිලොමක්කමෙන වදති. ඛෙත්තපරිග්ගහො කතොව හොති ‘‘ඉදං බුද්ධානං ජාතිඛෙත්ත’’න්ති. කෙන පන පරිග්ගහො කතො? උප්පජ්ජමානෙන බොධිසත්තෙන. පරිනිබ්බානතො පට්ඨායාති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බානතො පට්ඨාය. එත්ථන්තරෙති චරිමභවෙ බොධිසත්තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණං, ධාතුපරිනිබ්බානන්ති ඉමෙහි ද්වීහි පරිච්ඡින්නෙ එතස්මිං අන්තරෙ.

एकत्र म्हणजे सोबत, एकाच वेळी असा अर्थ आहे. पण तो काळ कसा मर्यादित केला आहे? अंतिम जन्मात प्रतिसंधी ग्रहणापासून घेऊन तो धातू-परिनिर्वाणापर्यंत, हे दर्शविताना 'तेथे बोधिपल्लंगावर' इत्यादी म्हटले आहे. बसल्याच्या काळापासून घेऊन असे प्रतिलोम क्रमाने म्हणतात. 'हे बुद्धांचे जातिकेत्र (जन्मक्षेत्र) आहे' असा क्षेत्राचा स्वीकार केलेलाच असतो. पण हा स्वीकार कोणी केला? उत्पन्न होणाऱ्या बोधिसत्त्वाने. परिनिर्वाणापासून घेऊन म्हणजे अनुपादिशेष निर्वाणधातूच्या परिनिर्वाणापासून घेऊन. 'या दरम्यान' म्हणजे अंतिम जन्मात बोधिसत्त्वाचे प्रतिसंधी ग्रहण आणि धातू-परिनिर्वाण या दोन्ही सीमांनी मर्यादित केलेल्या या काळात.

තිපිටකඅන්තරධානකථාවණ්ණනා

त्रिपिटक-अंतर्धान कथेचे वर्णन

‘‘න [Pg.83] නිවාරිතා’’ති වත්වා තත්ථ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘තීණි හී’’තිආදි වුත්තං. පටිපත්තිඅන්තරධානෙන සාසනස්ස ඔසක්කිතත්තා අපරස්ස උප්පත්ති ලද්ධාවසරා හොති. පටිපදාති පටිවෙධාවහා පුබ්බභාගපටිපදා.

'निवारण केले नाही' असे सांगून तेथे कारण दर्शविण्यासाठी 'तीन ही' इत्यादी म्हटले आहे. प्रतिपत्तीच्या (आचरणाच्या) अंतर्धानामुळे शासनाचा ऱ्हास झाल्याने दुसऱ्याच्या उत्पत्तीला संधी प्राप्त होते. 'प्रतिपदा' म्हणजे प्रतिवेध (साक्षात्कार) घडवून आणणारी पूर्वभागाची प्रतिपदा.

‘‘පරියත්ති පමාණ’’න්ති වත්වා තමත්ථං බොධිසත්තං නිදස්සනං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. තයිදං හීනං නිදස්සනං කතන්ති දට්ඨබ්බං. නිය්‍යානිකධම්මස්ස හි ඨිතිං දස්සෙන්තො අනිය්‍යානිකධම්මං නිදස්සෙති.

'परियत्ती हेच प्रमाण आहे' असे सांगून, तोच अर्थ बोधिसत्त्वाला उदाहरण बनवून दर्शविण्यासाठी 'जसे' इत्यादी म्हटले आहे. हे हीन (कनिष्ठ) उदाहरण दिले आहे असे समजावे. कारण, नैर्याणिक (मुक्ती देणाऱ्या) धर्माची स्थिती दर्शविताना अनैर्याणिक (मुक्ती न देणाऱ्या) धर्माचे उदाहरण दिले जाते.

මාතිකාය අන්තරහිතායාති ‘‘යො පන භික්ඛූ’’තිආදි (පාරා. 39, 44; පාචි. 45) නයප්පවත්තාය සික්ඛාපදපාළිමාතිකාය අන්තරහිතාය. නිදානුද්දෙසසඞ්ඛාතෙ පාතිමොක්ඛෙ, පබ්බජ්ජාඋපසම්පදාකම්මෙසු ච සාසනං තිට්ඨති. යථා වා පාතිමොක්ඛෙ ධරන්තෙ එව පබ්බජ්ජා උපසම්පදා ච, එවං සති එව තදුභයෙ පාතිමොක්ඛං තදුභයාභාවෙ පාතිමොක්ඛාභාවතො. තස්මා තයිදං තයං සාසනස්ස ඨිතිහෙතූති ආහ ‘‘පාතිමොක්ඛපබ්බජ්ජාඋපසම්පදාසු ඨිතාසු සාසනං තිට්ඨතී’’ති. යස්මා වා උපසම්පදාධීනං පාතිමොක්ඛං අනුපසම්පන්නස්ස අනිච්ඡිතත්තා, උපසම්පදා ච පබ්බජ්ජාධීනා, තස්මා පාතිමොක්ඛෙ, තං සිද්ධියා සිද්ධාසු පබ්බජ්ජුපසම්පදාසු ච සාසනං තිට්ඨති. ඔසක්කිතං නාමාති පච්ඡිමකපටිවෙධසීලභෙදද්වයං එකතො කත්වා තතො පරං විනට්ඨං නාම හොති, පච්ඡිමකපටිවෙධතො පරං පටිවෙධසාසනං, පච්ඡිමකසීලභෙදතො පරං පටිපත්තිසාසනං විනට්ඨං නාම හොතීති අත්ථො.

'मातिका अंतर्हित झाल्यावर' म्हणजे 'जो भिक्खू...' इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेल्या शिक्षापद-पाळी-मातिकेच्या अंतर्हित झाल्यावर. निदान-उद्देश नावाच्या पातिमोक्खात आणि प्रवज्जा व उपसंपदा कर्मांमध्ये शासन टिकून राहते. किंवा जसे पातिमोक्ख टिकून असतानाच प्रवज्जा आणि उपसंपदा टिकून राहतात, तसेच ते दोन्ही असताना पातिमोक्ख असते आणि त्या दोन्हीच्या अभावी पातिमोक्खाचा अभाव होतो. म्हणून हे तिन्ही शासनाच्या स्थितीचे कारण आहे, असे सांगताना म्हटले आहे: 'पातिमोक्ख, प्रवज्जा आणि उपसंपदा टिकून असताना शासन टिकून राहते.' किंवा उपसंपदेवर पातिमोक्ख अवलंबून असल्याने (कारण अनुपसंपन्नासाठी ते विहित नाही) आणि उपसंपदा प्रवज्जेवर अवलंबून असल्याने, पातिमोक्खात आणि त्याच्या सिद्धीने सिद्ध होणाऱ्या प्रवज्जा व उपसंपदेमध्ये शासन टिकून राहते. 'माघार घेतलेले' म्हणजे अंतिम प्रतिवेध आणि शीलभेद या दोन्ही गोष्टी एकत्र करून त्यानंतर जे नष्ट होते ते होय. अंतिम प्रतिवेधानंतर प्रतिवेध-शासन आणि अंतिम शीलभेदानंतर प्रतिपत्ती-शासन नष्ट होते, असा अर्थ आहे.

සාසනඅන්තරහිතවණ්ණනා

शासन-अंतर्धान वर्णन

එතෙන කාමං ‘‘සාසනට්ඨිතියා පරියත්ති පමාණ’’න්ති වුත්තං, පරියත්ති පන පටිපත්තිහෙතුකාති පටිපත්තියා අසති සා අප්පතිට්ඨා හොති පටිවෙධො විය, තස්මා පටිපත්තිඅන්තරධානං සාසනොසක්කනස්ස විසෙසකාරණන්ති දස්සෙත්වා තයිදං සාසනොසක්කනං ධාතුපරිනිබ්බානොසානන්ති දස්සෙතුං ‘‘තීණි පරිනිබ්බානානී’’තිආදි වුත්තං. ධාතූනං සන්නිපාතනාදි බුද්ධානං අධිට්ඨානෙනෙවාති වෙදිතබ්බං.

यावरून जरी 'शासनाच्या स्थितीसाठी परियत्ती हेच प्रमाण आहे' असे म्हटले असले, तरी परियत्ती ही प्रतिपत्तीवर (आचरणावर) आधारित असते. प्रतिपत्ती नसताना ती प्रतिवेधाप्रमाणेच अप्रतिष्ठित (निराधार) होते. म्हणून प्रतिपत्तीचे अंतर्धान हे शासनाच्या ऱ्हासाचे विशेष कारण आहे हे दर्शवून, हा शासनाचा ऱ्हास धातू-परिनिर्वाणात समाप्त होतो हे दर्शविण्यासाठी 'तीन परिनिर्वाण' इत्यादी म्हटले आहे. धातूंचे एकत्र येणे इत्यादी बुद्धांच्या अधिष्ठानानेच होते, असे समजावे.

තාති [Pg.84] රස්මියො. කාරුඤ්ඤන්ති පරිදෙවනකාරුඤ්ඤං. ජම්බුදීපෙ, දීපන්තරෙසු, දෙවනාගබ්‍රහ්මලොකෙසු ච විප්පකිරිත්වා ඨිතානං ධාතූනං මහාබොධිපල්ලඞ්කට්ඨානෙ එකජ්ඣං සන්නිපාතනං, රස්මිවිස්සජ්ජනං, තත්ථ තෙජොධාතුයා උට්ඨානං, එකජාලිභාවො චාති සබ්බමෙතං සත්ථු අධිට්ඨානවසෙනෙවාති වෙදිතබ්බං.

'ता' म्हणजे रश्मी (किरणे). 'कारुण्य' म्हणजे विलापयुक्त कारुण्य. जंबुद्विपात, इतर द्वीपांमध्ये आणि देव, नाग व ब्रह्मलोकात विखुरलेल्या धातूंचे महाबोधिपल्लंगाच्या ठिकाणी एकत्र येणे, किरणांचे उत्सर्जन होणे, तेथे तेजोधातूचा उदय होणे आणि एक जाळे बनणे, हे सर्व शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) अधिष्ठानाच्या प्रभावानेच होते, असे समजावे.

අනච්ඡරියත්තාති ද්වීසුපි උප්පජ්ජමානෙසු අච්ඡරියත්තාභාවදොසතොති අත්ථො. බුද්ධා නාම මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණං විය එකසදිසාති තෙසං දෙසනාපි එකරසා එවාති ආහ ‘‘දෙසනාය ච විසෙසාභාවතො’’ති, එතෙන ච අනච්ඡරියත්තමෙව සාධෙති. ‘‘විවාදභාවතො’’ති එතෙන විවාදාභාවත්ථං ද්වෙ එකතො න උප්පජ්ජන්තීති දස්සෙති.

'आश्चर्यकारक न वाटल्यामुळे' म्हणजे दोन्ही (बुद्ध) उत्पन्न झाल्यास आश्चर्यकारकतेचा अभाव असण्याच्या दोषामुळे, असा अर्थ आहे. बुद्ध हे मध्यभागी तोडलेल्या सोन्यासारखे एकसारखेच असतात, म्हणून त्यांची देशना देखील एकरस (समान) असते, म्हणूनच म्हटले आहे: 'देशनेमध्ये विशेष फरक नसल्यामुळे'. यावरून आश्चर्यकारकतेचा अभावच सिद्ध होतो. 'विवादाच्या अभावासाठी' यावरून विवादाचा अभाव व्हावा म्हणून दोन बुद्ध एकत्र उत्पन्न होत नाहीत, हे दर्शविले आहे.

තත්ථාති මිලින්දපඤ්හෙ (මි. ප. 5.1.1). එකුද්දෙසොති එකො එකවිධො අභින්නො උද්දෙසො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

'तेथे' म्हणजे मिलिंदपन्हामध्ये. 'एकुद्देसो' म्हणजे एक, एकच प्रकारचा, अभिन्न उद्देश. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो.

එකං එව බුද්ධං ධාරෙතීති එකබුද්ධධාරණී, එතෙන එවංසභාවා එතෙ බුද්ධගුණා, යෙන දුතියං බුද්ධගුණං ධාරෙතුං අසමත්ථා අයං ලොකධාතූති දස්සෙති. පච්චයවිසෙසනිප්ඵන්නානඤ්හි ධම්මානං සභාවවිසෙසො න සක්කා නිවාරෙතුන්ති. ‘‘න ධාරෙය්‍යා’’ති වත්වා තමෙව අධාරණං පරියායෙහි පකාසෙන්තො ‘‘චලෙය්‍යා’’තිආදිමාහ. තත්ථ චලෙය්‍යාති පරිප්ඵන්දෙය්‍ය. කම්පෙය්‍යාති පවෙධෙය්‍ය. නමෙය්‍යාති එකපස්සෙන නතා භවෙය්‍ය. ඔණමෙය්‍යාති ඔසීදෙය්‍ය. විනමෙය්‍යාති විවිධා ඉතො චිතො ච නමෙය්‍ය. විකිරෙය්‍යාති වාතෙන භුසමුට්ඨි විය විප්පකිරෙය්‍ය. විධමෙය්‍යාති විනස්සෙය්‍ය. විද්ධංසෙය්‍යාති සබ්බසො විද්ධස්තා භවෙය්‍ය. තථාභූතා ච න කත්ථචි තිට්ඨෙය්‍යාති ආහ ‘‘න ඨානං උපගච්ඡෙය්‍යා’’ති.

'एकाच बुद्धाला धारण करते' म्हणून 'एकबुद्धधारणी'. यावरून हे बुद्धगुण अशा स्वभावाचे आहेत की, ज्यामुळे ही लोकधातू दुसऱ्या बुद्धगुणाला धारण करण्यास असमर्थ आहे, हे दर्शविले आहे. कारण विशिष्ट प्रत्ययांपासून (कारणांपासून) उत्पन्न झालेल्या धर्मांचा विशिष्ट स्वभाव रोखणे शक्य नाही. 'धारण करू शकणार नाही' असे सांगून, तेच धारण न करणे वेगवेगळ्या प्रकारे प्रकट करताना 'चलेय्य' (कंप पावेल) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'चलेय्य' म्हणजे थरथरेल. 'कम्पेय्य' म्हणजे कंप पावेल. 'नमेय्य' म्हणजे एका बाजूला झुकेल. 'ओणमेय्य' म्हणजे खाली खचेल. 'विनमेय्य' म्हणजे इकडेतिकडे विविध प्रकारे झुकेल. 'विकिरेय्य' म्हणजे वाऱ्याने भुशाच्या मुठीप्रमाणे विखुरली जाईल. 'विधमेय्य' म्हणजे नष्ट होईल. 'विद्धंसेय्य' म्हणजे पूर्णपणे उद्ध्वस्त होईल. आणि तशी झाल्यावर ती कुठेही टिकणार नाही, म्हणून म्हटले आहे: 'स्थान प्राप्त करणार नाही' (स्थिर राहणार नाही).

ඉදානි තත්ථ නිදස්සනං දස්සෙන්තො ‘‘යථා මහාරාජා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සමුපාදිකාති සමං උද්ධං පජ්ජති පවත්තතීති සමුපාදිකා, උදකස්ස උපරි සමංගාමිනීති අත්ථො. වණ්ණෙනාති සණ්ඨානෙන. පමාණෙනාති ආරොහෙන. කිසථූලෙනාති කිසථූලභාවෙන, පරිණාහෙනාති අත්ථො. ද්වින්නම්පීති ද්වෙපි, ද්වින්නම්පි වා සරීරභාරං.

आता तेथे उदाहरण दर्शविताना 'जसे हे महाराज' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'समुपादिका' म्हणजे पाण्यावर समतोलपणे वर येणारी किंवा चालणारी, पाण्यावर समान गतीने चालणारी असा अर्थ आहे. 'वर्णाने' म्हणजे आकाराने. 'प्रमाणाने' म्हणजे उंचीने. 'कृश-स्थूलतेने' म्हणजे बारीक किंवा जाड असण्याने, म्हणजेच परिघाने असा अर्थ आहे. 'दोन्हींचाही' म्हणजे दोन्ही, किंवा दोन्हींच्या शरीराचा भार.

ඡාදෙන්තන්ති රොචෙන්තං රුචිං උප්පාදෙන්තං. තන්දීකතොති තෙන භොජනෙන තන්දීභූතො. අනොණමිතදණ්ඩජාතොති යාවදත්ථභොජනෙන ඔණමිතුං අසමත්ථතාය [Pg.85] අනොණමිතදණ්ඩො විය ජාතො. සකිං භුත්තොවාති එකං වඩ්ඪිතකං භුත්තමත්තොව මරෙය්‍යාති. අතිධම්මභාරෙනාති ධම්මෙන නාම පථවී තිට්ඨෙය්‍ය, සකිං තෙනෙව චලති විනස්සතීති අධිප්පායෙන පුච්ඡති. පුන ථෙරො රතනං නාම ලොකෙ කුටුම්බං සන්ධාරෙන්තං, අභිමතඤ්ච ලොකෙන; තං අත්තනො ගරුසභාවතාය සකටභඞ්ගස්ස කාරණං අතිභාරභූතං දිට්ඨමෙවං ධම්මො ච හිතසුඛවිසෙසෙහි තංසමඞ්ගිනං ධාරෙන්තො, අභිමතො ච විඤ්ඤූනං ගම්භීරප්පමෙය්‍යභාවෙන ගරුසභාවත්තා අතිභාරභූතො පථවිචලනස්ස කාරණං හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉධ මහාරාජ ද්වෙ සකටා’’තිආදිමාහ, එතෙනෙව තථාගතස්ස මාතුකුච්ඡිඔක්කමනාදිකාලෙ පථවිකම්පනකාරණං සංවණ්ණිතන්ති දට්ඨබ්බං. එකස්සාති එකස්මා, එකස්ස වා සකටස්ස රතනං තස්මා සකටතො ගහෙත්වාති අත්ථො.

"छादेन्तं" म्हणजे आवड निर्माण करणे, रुची उत्पन्न करणे. "तन्दीकतो" म्हणजे त्या भोजनाने आळशी झालेला. "अनोणमितदण्डजातो" म्हणजे पोटभर जेवल्यामुळे वाकण्यास असमर्थ झाल्याने न वाकणाऱ्या काठीसारखा झालेला. "सकिं भुत्तोवा" म्हणजे एकदाच वाढलेले अन्न खाल्ल्याबरोबर मरेल काय. "अतिधम्मभारेन" म्हणजे धम्माच्या प्रभावाने पृथ्वी स्थिर राहते, परंतु त्याच धम्माच्या अतिभाराने ती एकाच वेळी कंपित होते आणि नष्ट होते का, या अभिप्रायाने विचारतात. पुन्हा थेर म्हणतात की, जगात 'रत्न' हे कुटुंबाचे पोषण करणारे आणि लोकांचे लाडके असते; परंतु त्याच्या जडत्वामुळे गाडी मोडण्याचे कारण बनणारे अतिभारभूत असे ते दिसते. त्याचप्रमाणे, धम्म हा हित आणि सुखाच्या विशेषांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला धारण करतो, आणि विद्वानांना प्रिय असलेला हा धम्म त्याच्या गंभीर व अथांग स्वरूपामुळे अतिभारभूत होऊन पृथ्वी कंपित होण्याचे कारण बनतो, हे दर्शवण्यासाठी "इध महाराज द्वे सकटा" (इथे, महाराज, दोन गाड्या आहेत) इत्यादी म्हणाले. यावरूनच तथागतांच्या मातृकुक्षीत प्रवेश करण्याच्या वेळी पृथ्वी कंपित होण्याचे कारण स्पष्ट केले आहे असे समजावे. "एकस्स" म्हणजे एकापासून, किंवा एका गाडीचे रत्न त्या गाडीतून घेऊन असा अर्थ आहे.

ඔසාරිතන්ති උච්චාරිතං, කථිතන්ති අත්ථො.

"ओसारितं" म्हणजे उच्चारलेले, किंवा सांगितले गेलेले असा अर्थ आहे.

අග්ගොති සබ්බසත්තෙහි අග්ගො.

"अग्गो" म्हणजे सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ.

සභාවපකතිකාති සභාවභූතා අකිත්තිමා පකතිකා. කාරණමහන්තත්තාති කාරණානං මහන්තතාය, මහන්තෙහි බුද්ධකරධම්මෙහි පාරමිසඞ්ඛාතෙහි කාරණෙහි බුද්ධගුණානං නිබ්බත්තිතොති වුත්තං හොති. පථවිආදීනි මහන්තානි වත්ථූනි, මහන්තා ච සක්කභාවාදයො අත්තනො අත්තනො විසයෙ එකෙකාව, එවං සම්මාසම්බුද්ධොපි මහන්තො අත්තනො විසයෙ එකො එව. කො ච තස්ස විසයො? බුද්ධභූමි, යාවතකං වා ඤෙය්‍යමෙවං ‘‘ආකාසො විය අනන්තවිසයො භගවා එකො එව හොතී’’ති වදන්තො ‘‘එකිස්සා ලොකධාතුයා’’ති වුත්තලොකධාතුතො අඤ්ඤෙසුපි චක්කවාළෙසු අපරස්ස බුද්ධස්ස අභාවං දස්සෙති.

"सभावपकतिका" म्हणजे स्वाभाविक, अकृत्रिम प्रकृती. "कारणमहन्तता" म्हणजे कारणांच्या मोठेपणामुळे; पारमिता नावाच्या महान बुद्धकारक धम्मांच्या कारणांमुळे बुद्धगुणांची उत्पत्ती होते, असे म्हटले आहे. पृथ्वी इत्यादी महान वस्तू आहेत, आणि शक्र इत्यादी महान सत्ता आपापल्या क्षेत्रात एकच असतात; त्याचप्रमाणे सम्यक्संबुद्ध देखील आपल्या क्षेत्रात महान आणि अद्वितीय असतात. आणि त्यांचे क्षेत्र कोणते? बुद्धभूमी, किंवा जे काही ज्ञेय आहे ते सर्व. अशा प्रकारे "आकाशाप्रमाणे अनंत क्षेत्र असलेले भगवान एकच असतात" असे सांगताना, "एकाच लोकधातूमध्ये" असे म्हटलेल्या लोकधातूव्यतिरिक्त इतर चक्रवाळांमध्ये दुसऱ्या बुद्धांचा अभाव दर्शवला आहे.

‘‘සම්මුඛා මෙත’’න්තිආදිනා පවත්තිතං අත්තනො බ්‍යාකරණං අවිපරීතත්ථතාය සත්ථරි පසාදුප්පාදනෙන සම්මාපටිපජ්ජමානස්ස අනුක්කමෙන ලොකුත්තරධම්මාවහම්පි හොතීති ආහ ‘‘ධම්මස්ස…පෙ… පටිපද’’න්ති. වාදස්ස අනුපතනං අනුප්පවත්ති වාදානුපාතොති ආහ ‘‘වාදොයෙවා’’ති.

"संमुखा मेतं" इत्यादींद्वारे प्रवृत्त झालेले स्वतःचे व्याकरण (स्पष्टीकरण) अविपरीत अर्थाचे असल्यामुळे, शास्त्यांच्या प्रति श्रद्धा उत्पन्न करून योग्य प्रकारे आचरण करणाऱ्याला ते अनुक्रमाने लोकोत्तर धम्माप्रत नेणारे ठरते, म्हणून "धम्मस्स...पे... पटिपदं" असे म्हटले आहे. वादाचे अनुगमन करणे किंवा अनुप्रवृत्ती म्हणजे 'वादानुपातो' होय, म्हणून "वादोयेवा" (वादच) असे म्हटले आहे.

අච්ඡරියඅබ්භුතවණ්ණනා

आश्चर्य-अद्भुत वर्णन.

162. උදායීති [Pg.86] නාමං, මහාසරීරතාය පන ථෙරො මහාඋදායීති පඤ්ඤායිත්ථ, යස්ස වසෙන විනයෙ නිසීදනස්ස දසා අනුඤ්ඤාතා. පඤ්චවණ්ණාති ඛුද්දිකාදිභෙදතො පඤ්චප්පකාරා. පීතිසමුට්ඨානෙහි පණීතරූපෙහි අතිබ්‍යාපිතදෙහො ‘‘නිරන්තරං පීතියා ඵුටසරීරො’’ති වුත්තො, තතො එවස්සා පරියායතො ඵරණලක්ඛණම්පි වුත්තං. අප්ප-සද්දො ‘‘අප්පකසිරෙනෙවා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.101; 5.158; අ. නි. 7.71) විය ඉධ අභාවත්ථොති ආහ ‘‘අප්පිච්ඡතාති නිත්තණ්හතා’’ති. තීහාකාරෙහීති යථාලාභයථාබලයථාසාරුප්පප්පකාරෙහි.

१६२. "उदायी" हे नाव आहे, परंतु विशाल शरीरामुळे ते थेर 'महाउदायी' म्हणून ओळखले जात असत, ज्यांच्यामुळे विनयामध्ये बसण्याच्या आसनाची (निसीदन) लांबी-रुंदी निश्चित करण्याची अनुमती देण्यात आली. "पंचवण्णा" म्हणजे लहान इत्यादी भेदांमुळे पाच प्रकारचे. प्रीतीमुळे उत्पन्न झालेल्या प्रणीत रूपांनी अत्यंत व्याप्त झालेल्या शरीराला "निरंतर प्रीतीने भरलेले शरीर" असे म्हटले आहे, आणि म्हणूनच पर्यायाने त्याचे 'फरणलक्खण' (व्यापून टाकण्याचे लक्षण) देखील सांगितले आहे. "अप्प" हा शब्द "अप्पकसिरेनेव" इत्यादींप्रमाणे येथे अभावाच्या अर्थाने वापरला आहे, म्हणून "अप्पिच्छता म्हणजे तृष्णारहितता" असे म्हटले आहे. "तीहाकारेहि" म्हणजे यथालाभ, यथाबल आणि यथासारूप्य या तीन प्रकारांनी.

න න කථෙති කථෙතියෙව. චීවරාදිහෙතුන්ති චීවරුප්පාදාදිහෙතුභූතං පයුත්තකථං න කථෙති. වෙනෙය්‍යවසෙනාති විනෙතබ්බපුග්ගලවසෙන. කථෙති ‘‘එවමයං විනයං උපගච්ඡතී’’ති. ‘‘සබ්බාභිභූ සබ්බවිදූහමස්මී’’තිආදිකා (ම. නි. 1.285; 2.341; මහාව. 11; කථා. 405; ධ. ප. 353) ගාථාපි ‘‘දසබලසමන්නාගතො, භික්ඛවෙ, තථාගතො’’තිආදිකා (සං. නි. 2.21, 22) සුත්තන්තාපි.

"न न कथेति" म्हणजे बोलत नाहीत असे नाही, तर बोलतातच. "चीवरादिहेतुं" म्हणजे चीवर इत्यादींच्या प्राप्तीसाठी हेतू असलेली प्रयुक्त कथा ते करत नाहीत. "वेनेय्यवसेन" म्हणजे विनीत व्यक्तीच्या गरजेनुसार. ते बोलतात की, "अशा प्रकारे हा विनय प्राप्त करतो." "सब्बाभिभू सब्बविदूहमस्मि" इत्यादी गाथा देखील, आणि "दसबळसमन्नागतो, भिक्खवे, तथागतो" इत्यादी सुत्त देखील (याचे उदाहरण आहेत).

163. අභික්ඛණන්ති අභිණ්හං. නිග්ගාථකත්තා, පුච්ඡනවිස්සජ්ජනවසෙන පවත්තිතත්තා ච ‘‘වෙය්‍යාකරණ’’න්ති වුත්තං. සෙසං සබ්බං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං එවාති.

१६३. "अभिक्खणं" म्हणजे वारंवार. गाथारहित असल्यामुळे आणि प्रश्न-उत्तरांच्या स्वरूपात प्रवृत्त झाल्यामुळे याला "वेय्याकरण" असे म्हटले आहे. उर्वरित सर्व सहज समजण्यासारखेच आहे.

සම්පසාදනීයසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

संपसादनीय सुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका).

6. පාසාදිකසුත්තවණ්ණනා

६. पासादिक सुत्ताचे वर्णन.

නිගණ්ඨනාටපුත්තකාලඞ්කිරියවණ්ණනා

निगण्ठ नातपुत्ताच्या कालवश होण्याचे वर्णन.

164. ලක්ඛස්ස [Pg.87] සරවෙධං අවිරජ්ඣිත්වාන විජ්ඣනවිධිං ජානන්තීති වෙධඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘ධනුම්හි කතසික්ඛා’’ති. සිප්පං උග්ගහණත්ථායාති ධනුසිප්පාදිසිප්පස්ස උග්ගහණත්ථාය. මජ්ඣිමෙන පමාණෙන සරපාතයොග්‍යතාවසෙන කතත්තා දීඝපාසාදො.

१६४. लक्ष्याचा अचूक वेध घेण्याची आणि बाण मारण्याची पद्धत जाणणारे ते 'वेधञ्ञा' होत. म्हणूनच "धनुर्विद्येत प्रशिक्षित" असे म्हटले आहे. "सिप्पं उग्गहणत्थाय" म्हणजे धनुर्विद्या इत्यादी कला शिकण्यासाठी. मध्यम प्रमाणाने बाण मारण्याच्या योग्यतेनुसार बनवलेला असल्यामुळे तो 'दीघपासादो' (दीर्घ प्रासाद) होय.

සම්පති කාලං කතොති අචිරකාලං කතො. ද්වෙධිකජාතාති ජාතද්වෙධිකා සඤ්ජාතභෙදා. ද්වෙජ්ඣජාතාති දුවිධභාවප්පත්තා. භණ්ඩන්ති පරිභාසන්ති එතෙනාති භණ්ඩනං, විරුද්ධචිත්තං. තන්ති භණ්ඩනං. ‘‘ඉදං නහානාදි න කත්තබ්බ’’න්ති පඤ්ඤත්තවත්තං පණ්ණත්ති. ධම්මවිනයන්ති පාවචනං සිද්ධන්තං. විජ්ඣන්තා මුඛසත්තීහි. සහිතං මෙති මය්හං වචනං සහිතං සිලිට්ඨං පුබ්බාපරසම්බන්ධං අත්ථයුත්තං කාරණයුත්තං. තෙනාහ ‘‘අත්ථසංහිත’’න්ති. අධිචිණ්ණන්ති ආචිණ්ණං. විපරාවත්තන්ති විරොධදස්සනවසෙන පරාවත්තිතං, පරාවත්තං දූසිතන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘චිරකාලවසෙන පගුණං, තං මම වාදං ආගම්ම නිවත්ත’’න්ති. පරියෙසමානො විචර තත්ථ ගන්ත්වා සික්ඛාති අත්ථො. සචෙ සක්කොසි, ඉදානියෙව මයා වෙඨිතං දොසං නිබ්බෙඨෙහි. මරණමෙවාති අඤ්ඤමඤ්ඤඝාතනවසෙන මරණමෙව. නාටපුත්තස්ස ඉමෙති නාටපුත්තියා, තෙ පන තස්ස සිස්සාති ආහ ‘‘අන්තෙවාසිකෙසූ’’ති. පුරිමපටිපත්තිතො පටිනිවත්තනං පටිවානං, තං රූපං සභාවො එතෙසන්ති පටිවානරූපා. තෙනාහ ‘‘නිවත්තනසභාවා’’ති. කථනං අත්ථස්ස ආචික්ඛනං. පවෙදනං හෙතුදාහරණානි ආහරිත්වා බොධනං. තෙනාහ ‘‘දුප්පවෙදිතෙති දුවිඤ්ඤාපිතෙ’’ති. න උපසමාය සංවත්තතීති අනුපසමසංවත්තනං, තදෙව අනුපසමසංවත්තනිකං, තස්මිං. සමුස්සිතං හුත්වා පතිට්ඨාහෙතුභාවතො ථූපං, පතිට්ඨාති ආහ ‘‘භින්නථූපෙති භින්නපතිට්ඨෙ’’ති, ථූපොති වා ධම්මස්ස නිය්‍යානභාවො වෙදිතබ්බො අඤ්ඤෙ ධම්මෙ අභිභුය්‍ය සමුස්සිතට්ඨෙන, සො නිගණ්ඨස්ස සමයෙ. කෙහිචි අභින්නසම්මතොපි භින්නො විනට්ඨො එව සබ්බෙන සබ්බං අභාවතොති සො භින්නථූපො, සො එව නිය්‍යානභාවො වට්ටදුක්ඛතො මුච්චිතුකාමානං පටිසරණං, තමෙත්ථ නත්ථීති අප්පටිසරණො[Pg.88], තස්මිං භින්නථූපෙ අප්පටිසරණෙති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

"सम्पति कालं कतो" म्हणजे "अचिरकाळात मरण पावलेला" (नुकताच मरण पावलेला). "द्वेधिकजाता" म्हणजे "दुभंगलेले, ज्यांच्यात भेद निर्माण झाला आहे". "द्वेज्जजाता" म्हणजे "द्विधा भावाला प्राप्त झालेले" (दोन गट झालेले). "भण्डन्ति" म्हणजे ज्याच्याद्वारे भांडतात ते "भांडण" (भण्डनं), विरुद्ध चित्त. "तं" म्हणजे ते भांडण. "इदं नहानादि न कातब्बं" (हे स्नानादी करू नये) असे जे प्रज्ञप्त केलेले व्रत आहे, ती "पण्णत्ति" (प्रज्ञप्ती). "धम्मविनय" म्हणजे प्रवचन, सिद्धांत. "विज्झन्ता मुखसत्तीहि" म्हणजे मुखरूपी शस्त्रांनी (वाग्बाणांनी) एकमेकांना टोचणारे. "सहितं मे" म्हणजे माझे वचन सहित, सुसंबद्ध, पूर्वापार संबंध असलेले, अर्थयुक्त आणि कारणयुक्त आहे. म्हणूनच म्हटले आहे "अत्थसंहितं" (अर्थसंहित). "अधिचिण्णं" म्हणजे आचरलेले (अभ्यस्त). "विपरावत्तं" म्हणजे विरोध दर्शविल्यामुळे उलटवलेले, दूषित केलेले असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे "दीर्घकाळ अभ्यासिलेला तो माझा वाद (सिद्धांत) परतवून लावला". "परियेसमानो विचर" म्हणजे तिथे जाऊन शोध घेत शिक असा अर्थ आहे. "सचे सक्कोसि..." म्हणजे जर तू समर्थ असशील, तर आताच माझ्याद्वारे मांडलेला दोष दूर कर (उकल कर). "मरणमेव" म्हणजे परस्परांच्या घातामुळे मरणच. "नातपुत्तस्स इमे" म्हणजे हे नातपुत्ताचे (निगंठ नातपुत्ताचे) अनुयायी आहेत, ते त्याचे शिष्य आहेत, म्हणून म्हटले आहे "अन्तेवासिकेसु" (अंतेवासिकांमध्ये/शिष्यांमध्ये). "पुरिमपटिपत्तितो पटिनिवत्तनं पटिवानं..." म्हणजे पूर्वीच्या प्रतिपदेपासून (मार्गापासून) मागे फिरणे म्हणजे 'पटिवान', तोच ज्यांचा स्वभाव आहे ते 'पटिवानरूपा'. म्हणूनच म्हटले आहे "मागे फिरण्याच्या स्वभावाचे". "कथनं" म्हणजे अर्थाचे आख्यान करणे (सांगणे). "पवेदनं" म्हणजे हेतू आणि उदाहरणे देऊन समजावून सांगणे. म्हणूनच म्हटले आहे "दुप्पवेदिते" म्हणजे "दुर्विज्ञापित" (चुकीच्या पद्धतीने शिकवलेले). "न उपसमाय संवत्तति..." म्हणजे जे उपशमासाठी (शांतीसाठी) कारणीभूत ठरत नाही ते 'अनुपशमसंवर्तन', त्यात. "समुस्सितं हुत्वा..." म्हणजे उंच होऊन प्रतिष्ठित होण्याच्या भावामुळे 'थूप' (स्तूप), तो प्रतिष्ठित होतो म्हणून म्हटले आहे "भिन्नथूपे" म्हणजे "भिन्नप्रतिष्ठे" (ज्याचा पाया नष्ट झाला आहे). किंवा 'थूप' म्हणजे धर्माचा निय्यानभाव (मुक्तीचा मार्ग) समजावा, जो इतर धर्मांना मागे टाकून उंच स्थानावर प्रतिष्ठित आहे; तो निगंठाच्या संप्रदायात (नष्ट झाला आहे). काही लोकांच्या मते तो अखंड वाटत असला तरी तो पूर्णपणे नष्ट झालेला, अभावयुक्त असल्यामुळे 'भिन्नथूप' (भग्न स्तूप) आहे. तोच निय्यानभाव संसारदुःखातून मुक्त होऊ इच्छिणाऱ्यांचा आश्रय (पतिसरण) असतो, तो येथे नाही म्हणून 'अप्पटिसरणो' (आश्रयहीन). अशा प्रकारे 'भिन्नथूपे अप्पटिसरणे' याचा अर्थ समजावा.

ආචරියප්පමාණන්ති ආචරියමුට්ඨි හුත්වා පමාණභූතං. නානානීහාරෙනාති නානාකාරෙන.

"आचरियप्पमाणं" (आचार्यप्रमाण) म्हणजे आचार्यांची मुठ्ठी (गुरुकिल्ली) होऊन प्रमाणभूत असणे. "नानानीहारेन" म्हणजे नाना प्रकारे (विविध मार्गांनी).

165. තථෙව සමුදාචරිංසු භූතපුබ්බගතියා. සාමාකානන්ති සාමාකධඤ්ඤානං.

१६५. "तथैव समुदाचरिंसु" म्हणजे भूतकाळात घडलेल्या प्रथेनुसार तसेच वर्तन केले. "सामाकानं" म्हणजे सामाक धान्याचे (सावा नावाचे तृणधान्य).

‘‘යෙනස්ස උපජ්ඣායො’’ති වත්වා යථාස්ස ආයස්මතො චුන්දස්ස ධම්මභණ්ඩාගාරිකො උපජ්ඣායො අහොසි, තං විත්ථාරෙන දස්සෙතුං ‘‘බුද්ධකාලෙ කිරා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ බුද්ධකාලෙති භූතකථනමෙතං, න විසෙසනං. සත්ථු පරිනිබ්බානතො පුරෙතරමෙව හි ධම්මසෙනාපති පරිනිබ්බුතො.

"येनस्स उपज्झायो" (जिथे त्याचे उपाध्याय होते) असे म्हणून, ज्याप्रमाणे त्या आयुष्यमान चुंदाचे उपाध्याय धम्मभांडागारिक (सारिपुत्त थेर) होते, ते विस्ताराने दाखवण्यासाठी "बुद्धकाले किरा" (बुद्धकाळात म्हणे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "बुद्धकाले" हे भूतकाळातील कथन आहे, विशेषण नाही. कारण शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) परिनिर्वाणापूर्वीच धम्मसेनापती (सारिपुत्त) परिनिर्वाण पावले होते.

ධම්මරතනපූජාවණ්ණනා

धम्मरतनपूजावर्णन (धर्मरत्नपूजा वर्णन).

සද්ධිවිහාරිකං අදාසීති සද්ධිවිහාරිකං කත්වා අදාසි.

"सद्धिविहारिकं अदासि" म्हणजे सद्धिविहारिक (सहनिवासी शिष्य) करून दिले.

කථාය මූලන්ති භගවතො සන්තිකා ලභිතබ්බධම්මකථාය කාරණං. සමුට්ඨාපෙතීති උට්ඨාපෙති, දාලිද්දියපඞ්කතො උද්ධරතීති අධිප්පායො. සන්ධමන්ති සම්මදෙව ධමන්තො. එකෙකස්මිං පහාරෙයෙව තයො තයො වාරෙ කත්වා දිවා නවවාරෙ රත්තිං නවවාරෙ. උපට්ඨානමෙව ගච්ඡති බුද්ධුපට්ඨානවසෙන, පඤ්හාපුච්ඡනාදිවසෙන පන අන්තරන්තරාපි ගච්ඡතෙව, ගච්ඡන්තො ච දිවසස්ස…පෙ… ගච්ඡති. ඤාතුං ඉච්ඡිතස්ස අත්ථස්ස උද්ධරණභාවතො පඤ්හොව පඤ්හුද්ධාරො, තං ගහෙත්වාව ගච්ඡති අත්තනො මහාපඤ්ඤතාය, සත්ථු ච ධම්මදෙසනායං අකිලාසුභාවතො.

"कथाय मूलं" म्हणजे भगवंतांच्या सन्निध मिळणाऱ्या धम्मकथेचे कारण. "समुट्ठापेति" म्हणजे उठवतो (वर आणतो), दारिद्र्यरूपी चिखलातून उद्धार करतो असा अभिप्राय आहे. "सन्धमन्ति" म्हणजे चांगल्या प्रकारे फुंकणे (वाजवणे). एकाच प्रहारावर तीन-तीन वेळा करून दिवसा नऊ वेळा आणि रात्री नऊ वेळा. बुद्ध-उपस्थानाच्या (सेवेच्या) निमित्ताने उपस्थानालाच जातो, परंतु प्रश्न विचारणे इत्यादीसाठी मध्ये-मध्ये देखील जातोच; आणि जाताना दिवसाच्या...पे... जातो. जाणून घेण्याची इच्छा असलेल्या अर्थाचे उद्धरण (प्रकटीकरण) असल्यामुळे प्रश्न हाच 'पञ्हुद्धार' (प्रश्नोद्धार) होय, तो घेऊनच तो आपल्या महाप्रज्ञेमुळे आणि शास्त्यांच्या धम्मदेशनेतील अळस नसलेल्या (उत्साही) स्वभावामुळे जातो.

අසම්මාසම්බුද්ධප්පවෙදිතධම්මවිනයවණ්ණනා

असम्यक्संबुद्धप्रवेदितधम्मविनयवर्णन (असम्यक् संबुद्धाने उपदेशिलेल्या धर्म आणि विनयाचे वर्णन).

166. ආරොචිතෙපි තස්මිං අත්ථෙ. සාමිකො හොති, තස්ස සාමිකභාවං දස්සෙතුං ‘‘සොව තස්සා ආදිමජ්ඣපරියොසානං ජානාතී’’ති ආහ. එවන්ති වචනසම්පටිච්ඡනං. චුන්දත්ථෙරෙන හි ආනීතං කථාපාභතං භගවා සම්පටිච්ඡන්තො ‘‘එව’’න්ති ආහ. ‘‘එව’’න්ති දුරක්ඛාතෙ ධම්මවිනයෙ සාවකානං ද්වෙධිකාදිභාවෙන විහරණකිරියාපරාමසනඤ්හෙතං.

१६६. तो अर्थ निवेदित केला असताही. तो स्वामी असतो, त्याचे स्वामीपण दर्शवण्यासाठी "तोच त्याचा आदि, मध्य आणि अंत जाणतो" असे म्हटले आहे. "एवं" (असे) हे वचनाचा स्वीकार करणे आहे. कारण चुंद थेरांनी आणलेल्या कथेच्या विषयाचा स्वीकार करताना भगवंतांनी "एवं" (असे आहे) असे म्हटले. "एवं" हे दुर्विख्यात (चुकीच्या पद्धतीने सांगितलेल्या) धम्मविनयात श्रावकांच्या दुभंगणे इत्यादी भावाने राहण्याच्या क्रियेचा निर्देश करणारे आहे.

යස්මා [Pg.89] …පෙ… පාකටං හොති බ්‍යතිරෙකමුඛෙන ච නෙය්‍යස්ස අත්ථස්ස විභූතභාවාපත්තිතො. අථ වා යස්මා…පෙ… පාකටං හොති දොසෙසු ආදීනවදස්සනෙන තප්පටිපක්ඛෙසු ගුණෙසු ආනිසංසස්ස විභූතභාවාපත්තිතො. වොක්කම්මාති අපසක්කෙත්වා. ආමෙඩිතලොපෙන චායං නිද්දෙසො, වොක්කම්ම වොක්කම්මාති වුත්තං හොති, තෙන තස්ස වොක්කමනස්ස අන්තරන්තරාති අයමත්ථො ලබ්භතීති ආහ ‘‘න නිරන්තර’’න්තිආදි. ධම්මානුධම්මපටිපත්තිආදයොති තෙන සත්ථාරා වුත්තමුත්තිධම්මස්ස අනුධම්මං අප්පටිපජ්ජනාදයො. ආදි-සද්දෙන පාළියං ආගතා අසාමීචිපටිපදාදයො ච සඞ්ගය්හන්ති. මනුස්සත්තම්පීති පි-සද්දෙන ‘‘විචාරණපඤ්ඤාය අසම්භවො, දොසෙසු අනභිනිවෙසිතා, අසන්දිට්ඨිපරාමාසිතා’’ති එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ‘‘තථා එව’’න්ති පදෙහි යථාක්කමං පකාරස්ස කාමං තිරොක්ඛතා, පච්චක්ඛතා වුච්චති, තථාපි යථා ‘‘තථා පටිපජ්ජතූ’’ති පදෙන පටිපජ්ජනාකාරො නියමෙත්වා විහිතො, තථා ‘‘එවං පටිපජ්ජතූ’’ති ඉමිනාපීති ඉදං තස්ස අත්ථදස්සනභාවෙන වුත්තං. සමාදපිතත්තා මිච්ඡාපටිපදාය අපුඤ්ඤං පසවති.

ज्या कारणाने...पे... व्यतिरेक मुखाने जाणण्यायोग्य अर्थ स्पष्ट होत असल्यामुळे प्रकट होते. अथवा ज्या कारणाने...पे... दोषांमध्ये आदीनव (दुष्परिणाम) पाहिल्याने, त्याच्या विरोधी गुणांमधील आनिसंस (फायदे) स्पष्ट होत असल्यामुळे प्रकट होते. "वोक्कम्मा" म्हणजे बाजूला सरकून. आमेडित (द्विरुक्ती) लोप करून हा निर्देश केला आहे, 'वोक्कम्म वोक्कम्म' असे म्हटले आहे, त्यामुळे त्या बाजूला सरकण्याच्या मध्ये-मध्ये असा अर्थ प्राप्त होतो, म्हणून म्हटले आहे "निरंतर नाही" इत्यादी. "धम्मानुधम्मपटिपत्तिआदयो" म्हणजे त्या शास्त्यांनी सांगितलेल्या मुक्तीधर्माच्या अनुधर्माचे (अनुकूल धर्माचे) आचरण न करणे इत्यादी. 'आदि' शब्दाने पाळीमध्ये आलेली 'असामीचिपटिपदा' (अयोग्य प्रतिपदा) इत्यादींचा संग्रह होतो. "मनुस्सत्तम्पि" मधील 'पि' (सुद्धा) शब्दाने "विचारशक्तीचा (प्रज्ञेचा) अभाव, दोषांमध्ये अभिनिवेश नसणे, चुकीच्या दृष्टीचा परामर्श न घेणे" इत्यादींचा संग्रह समजावा. "तथा एव" या शब्दांनी अनुक्रमे प्रकाराची तिरोभूतता आणि प्रत्यक्षता सांगितली आहे, तरीही ज्याप्रमाणे "तथा पटिपज्जतू" (तशा प्रकारे आचरण करावे) या पदाने आचरणाचा प्रकार नियमबद्ध करून सांगितला आहे, त्याचप्रमाणे "एवं पटिपज्जतू" (अशा प्रकारे आचरण करावे) याने देखील, हे त्याच्या अर्थदर्शनासाठी म्हटले आहे. मिथ्या प्रतिपदेचा (चुकीच्या मार्गाचा) उपदेश केल्यामुळे अपुण्य (पाप) निर्माण होते.

167. ඤායති මුත්තිධම්මො එතෙනාති ඤායො, තෙන සත්ථාරා වුත්තො ධම්මානුධම්මො, තං පටිපන්නොති ඤායප්පටිපන්නො, සො පන යස්මා තස්ස මුත්තිධම්මස්ස අධිගමෙ කාරණසම්මතො, තස්මා වුත්තං ‘‘කාරණප්පටිපන්නො’’ති. නිප්ඵාදෙස්සතීති සාධෙස්සති, සිද්ධිං ගමිස්සතීති වුත්තං හොති. දුක්ඛනිබ්බත්තකන්ති සම්පති, ආයතිඤ්ච දුක්ඛස්ස නිබ්බත්තකං. වීරියං කරොති මිච්ඡාපටිපන්නත්තා.

१६७. ज्याच्याद्वारे मुक्तीचा धर्म जाणला जातो तो 'न्याय' (ञायो), त्या शास्त्यांनी सांगितलेल्या धम्मानुधम्माचे आचरण करणारा तो 'न्यायप्रतिपन्न' (ञायप्पटिपन्नो) होय. तो ज्या कारणाने त्या मुक्तीधर्माच्या प्राप्तीसाठी कारणभूत मानला गेला आहे, म्हणून त्याला "कारणप्रतिपन्न" (कारणप्पटिपन्नो) म्हटले आहे. "निप्फादेस्सति" म्हणजे साध्य करेल, सिद्धीस नेईल असे म्हटले आहे. "दुक्खनिब्बत्तकं" म्हणजे वर्तमानकाळात आणि भविष्यकाळात दुःखाला जन्म देणारे. मिथ्या प्रतिपन्न (चुकीच्या मार्गावर चालणारा) असल्यामुळे तो (तसे) वीर्य (प्रयत्न) करतो.

සම්මාසම්බුද්ධප්පවෙදිතධම්මවිනයාදිවණ්ණනා

सम्यक्संबुद्धप्रवेदितधम्मविनयादिवर्णन (सम्यक् संबुद्धाने उपदेशिलेल्या धर्म आणि विनयाचे वर्णन).

168. නිය්‍යාතීති වත්තති, සංවත්තතීති වා අත්ථො.

१६८. "निय्याति" म्हणजे प्रवृत्त होतो किंवा कारणीभूत ठरतो असा अर्थ आहे.

170. ඉධ සාවකස්ස සම්මාපටිපත්තියා එකන්තිකඅපස්සයදස්සනත්ථං සත්ථු සම්මාසම්බුද්ධතා, ධම්මස්ස ච ස්වාක්ඛාතතා කිත්තිතාති ‘‘සම්මාපටිපන්නස්ස කුලපුත්තස්ස පසංසං දස්සෙත්වා’’ති වුත්තං. එවඤ්හි ඉමිස්සා දෙසනාය සංකිලෙසභාගියභාවෙන උට්ඨිතාය වොදානභාගියභාවෙන යථානුසන්ධිනා පවත්ති දීපිතා හොති. අබොධිතත්ථාති අප්පවෙදිතත්ථා, පරමත්ථං චතුත්ථසච්චපටිවෙධං අපාපිතාති අත්ථො. පාළියං ‘‘අස්සා’’ති පදං ‘‘සාවකා සද්ධම්මෙ’’ති [Pg.90] ද්වීහි පදෙහි යොජෙතබ්බං ‘‘අස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාවකා, අස්ස සද්ධම්මෙ’’ති. සබ්බසඞ්ගහපදෙහි කතන්ති සබ්බස්ස සාසනත්ථස්ස සඞ්ගණ්හනපදෙහි එකජ්ඣං කතං. තෙනාහ ‘‘සබ්බසඞ්ගාහිකං කතං න හොතීති අත්ථො’’ති. පුබ්බෙනාපරං සම්බන්ධත්ථභාවෙන සඞ්ගහෙතබ්බතාය වා සඞ්ගහානි පදානි කතානි එතස්සාති සඞ්ගහපදකතං, බ්‍රහ්මචරියං. තප්පටික්ඛෙපෙන න ච සඞ්ගහපදකතන්ති යොජනා. රාගාදිපටිපක්ඛහරණං, යථානුසිට්ඨං වා පටිපජ්ජමානානං වට්ටදුක්ඛතො පටිහරණං නිබ්බානපාපනං පටිහාරො, සො එව ආ-කාරස්ස ඉ-කාරං කත්වා පටිහිරො, පටිහිරො එව පාටිහිරො, සහ පාටිහිරෙනාති සප්පාටිහිරං, තථා සුප්පවෙදිතතාය සප්පාටිහිරං කතන්ති සප්පාටිහිරකතං. තාදිසං පන වට්ටතො නිය්‍යානෙ නියුත්තං, නිය්‍යානප්පයොජනඤ්ච හොතීති ආහ ‘‘නිය්‍යානික’’න්ති. දෙවලොකතොති දෙවලොකතො පට්ඨාය රූපීදෙවනිකායතො පභුති. සුප්පකාසිතන්ති සුට්ඨු පකාසිතං. යාව දෙවමනුස්සෙහීති වා යාව දෙවමනුස්සෙහි යත්තකා දෙවා මනුස්සා ච, තාව තෙ සබ්බෙ අභිබ්‍යාපෙත්වා සුප්පකාසිතං. අනුතාපාය හොතීති අනුතප්පො, සො පන අනුතාපං කරොන්තො විය හොතීති වුත්තං ‘‘අනුතාපකරො හොතී’’ති.

१७०. येथे श्रावकाच्या सम्यक्-प्रतिपत्तीने (योग्य आचरणाने) एकांतिक आश्रय दर्शवण्यासाठी शास्त्यांचे (बुद्धांचे) सम्यक्संबुद्धत्व आणि धर्माचे स्वाख्यातत्व (सुस्पष्टपणे घोषित असणे) कीर्तित केले आहे, म्हणून “सम्यक्-प्रतिपन्न कुलपुत्राची प्रशंसा दर्शवून” असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे या देशनेची संकिलेशभागीय (मलीनतेशी संबंधित) रूपाने उत्पन्न होऊन वोदानभागीय (शुद्धतेशी संबंधित) रूपाने यथा-अनुसंधानाने प्रवृत्ती स्पष्ट केली आहे. 'अबोधितत्था' म्हणजे अप्रवेदित अर्थ (न समजलेला अर्थ), परमार्थ म्हणजेच चौथ्या सत्याचा (आर्यसत्याचा) प्रतिवेध न झालेला, असा अर्थ आहे. पाळीमध्ये 'अस्स' हा शब्द 'सावका सद्धम्मे' या दोन शब्दांशी जोडला पाहिजे, जसे की 'अस्स सम्मासम्बुद्धस्स सावका, अस्स सद्धम्मे' (या सम्यक्संबुद्धाचे श्रावक, याच्या सद्धर्मात). 'सब्बसंगहपदेहि कतं' म्हणजे सर्व शासन-अर्थाचा संग्रह करणाऱ्या पदांनी एकत्रित केलेले. म्हणूनच म्हटले आहे - “सर्वसंग्राहक केलेले नाही, असा अर्थ आहे.” पूर्वीच्या आणि नंतरच्या संबंधार्थाच्या भावाने संग्रह करण्यायोग्य असल्यामुळे ज्याची संग्रहपदे केली आहेत ते 'संगहपदकतं' म्हणजेच ब्रह्मचर्य होय. त्याच्या निषेधाने 'न च संगहपदकतं' अशी योजना आहे. रागादींच्या प्रतिपक्षाचे हरण करणे, किंवा उपदेशानुसार आचरण करणाऱ्यांना संसारदुःखातून बाहेर काढणे, निर्वाण प्राप्त करून देणे म्हणजे 'प्रतिहार' (पाटीहार) होय. त्यात 'आ' काराचा 'इ' कार करून 'पटिहिर' होते, 'पटिहिर' म्हणजेच 'पाटिहिर' होय. प्रातिहार्यासह (चमत्कारासह किंवा प्रातिहार्ययुक्त) असणे म्हणजे 'सप्पाटिहिरं' (सप्रातिहार्य), तसेच सुप्रवेदित असल्यामुळे सप्रातिहार्य केले आहे ते 'सप्पाटिहिरकतं' होय. तशा प्रकारचे संसारातून बाहेर पडण्यासाठी (निय्यानासाठी) नियुक्त असलेले आणि निय्यान-प्रयोजन असणारे असल्यामुळे 'निय्यानिकं' (नैर्याणिक) असे म्हटले आहे. 'देवलोकतो' म्हणजे देवलोकापासून आरंभ करून रूपीदेवनिकायापर्यंत. 'सुप्पकासितं' म्हणजे सुष्ठु (चांगल्या प्रकारे) प्रकाशित केलेले. 'याव देवमनुस्सेहि' म्हणजे जोपर्यंत देव आणि मनुष्य आहेत, तोपर्यंत त्या सर्वांना व्यापून सुप्रकाशित केलेले. 'अनुतापाय होति' म्हणजे अनुताप (पश्चात्ताप) होणे, तो पश्चात्ताप घडवून आणणारा असल्यासारखा होतो म्हणून “अनुतापकारक होतो” असे म्हटले आहे.

172. ථිරොති ඨිතධම්මො කෙනචි අසංහාරියො, අසෙක්ඛා සීලක්ඛන්ධාදයො ථෙරකාරකා ධම්මා.

१७२. 'थिरो' (स्थिर) म्हणजे स्थितधर्म (स्थिर राहिलेला धर्म) जो कोणाकडूनही नष्ट केला जाऊ शकत नाही (असंहारी), असेक्ख (अशैक्ष) शीलस्कंध इत्यादी थेरकारक (स्थैर्य देणारे) धर्म होत.

173. යොගෙහි ඛෙමත්තාති යොගෙහි අනුපද්දුතත්තා. සද්ධම්මස්සාති අස්ස සද්ධම්මස්ස. අස්සාති ච අස්ස සත්ථුනො.

१७३. 'योगेहि खेमत्ता' म्हणजे योगांपासून (बंधनांपासून) उपद्रव न झाल्यामुळे (सुरक्षित असल्यामुळे). 'सद्धम्मस्स' म्हणजे या सद्धर्माचे. 'अस्स' म्हणजे या शास्त्यांचे (बुद्धांचे).

174. උපාසකා බ්‍රහ්මචාරිනො නාම විසෙසතො අනාගාමිනො. සොතාපන්නසකදාගාමිනොපි තාදිසා තථා වුච්චන්තීති ‘‘බ්‍රහ්මචරියවාසං වසමානා අරියසාවකා’’ ඉච්චෙව වුත්තං.

१७४. उपासक ब्रह्मचारी हे विशेषतः अनागामी असतात. स्रोतापन्न आणि सकदागामी देखील तशाच प्रकारे म्हटले जातात, म्हणून “ब्रह्मचर्यवास वास करणारे आर्यश्रावक” असेच म्हटले आहे.

176. සබ්බකාරණසම්පන්නන්ති යත්තකෙහි කාරණෙහි සම්පන්නං නාම හොති, තෙහි සබ්බෙහි කාරණෙහි සම්පන්නං සම්පත්තං උපගතං පරිපුණ්ණං, සමන්නාගතං වා. ඉමමෙව ධම්මන්ති ඉමමෙව සාසනධම්මං.

१७६. 'सब्बकारणसम्पन्नं' म्हणजे जितक्या कारणांनी संपन्न म्हटले जाते, त्या सर्व कारणांनी संपन्न, संप्राप्त, उपगत, परिपूर्ण किंवा समन्वागत होय. 'इममेव धम्मं' म्हणजे याच शासनधर्माला.

උදකෙන [Pg.91] පදෙසඤ්ඤුනා අත්තනො පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියතං දස්සෙතුං අනිය්‍යානිකෙ අත්ථෙ පයුත්තං පහෙළිකසදිසං වචනං, භගවතා අත්තනො සබ්බඤ්ඤුතාය නිය්‍යානිකෙ අත්ථෙ යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘උදකො සුද’’න්තිආදි වුත්තන්ති තං දස්සෙතුං ‘‘සො කිරා’’තිආදිමාහ.

प्रदेश जाणणाऱ्या उदकाने (उदक रामपुत्राने) आपली प्रज्ञा-प्रगल्भता दर्शवण्यासाठी अनैर्याणिक (संसारातून मुक्त न करणाऱ्या) अर्थामध्ये योजलेले कोड्यासारखे वचन, भगवंतांनी आपल्या सर्वज्ञतेने नैर्याणिक (संसारातून मुक्त करणाऱ्या) अर्थामध्ये योजून दाखवण्यासाठी “उदको सुदं” इत्यादी म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी “सो किरा” (तो म्हणे) इत्यादी म्हटले आहे.

සඞ්ගායිතබ්බධම්මාදිවණ්ණනා

संगायितव्य (संगायन करण्यायोग्य) धर्म इत्यादींचे वर्णन.

177. සඞ්ගම්ම සමාගම්මාති තස්මිංයෙව ඨානෙ ලබ්භමානානං ගතිවසෙන සඞ්ගම්ම ඨානන්තරතො පක්කොසනෙන සමාගතානං වසෙන සමාගම්ම. තෙනාහ ‘‘සඞ්ගන්ත්වා සමාගන්ත්වා’’ති. අත්ථෙන අත්ථන්ති පදන්තරෙ ආගතඅත්ථෙන සහ තත්ථ තත්ථ ආගතමත්ථං. බ්‍යඤ්ජනෙන බ්‍යඤ්ජනන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. සමානෙන්තෙහීති සමානං කරොන්තෙහි, ඔපම්මං වා ආනෙන්තෙහි. සඞ්ගායිතබ්බන්ති සම්මදෙව ගායිතබ්බං කථෙතබ්බං, තං පන සඞ්ගායනං වාචනාමග්ගොති ආහ ‘‘වාචෙතබ්බ’’න්ති.

१७७. 'संगम्म समागम्म' म्हणजे त्याच ठिकाणी प्राप्त होणाऱ्यांच्या गतीच्या वशाने एकत्र येऊन (संगम्म) आणि दुसऱ्या ठिकाणाहून बोलावल्याने एकत्र आलेल्यांच्या वशाने एकत्र येऊन (समागम्म). म्हणूनच म्हटले आहे - “एकत्र येऊन, संघटित होऊन” (संगन्त्वा समागन्त्वा). 'अत्थेन अत्थं' म्हणजे दुसऱ्या पदात आलेल्या अर्थासह त्या त्या ठिकाणी आलेल्या अर्थाला. 'ब्यंजनेन b्यंजनं' यामध्येही हाच नियम आहे. 'समानेन्तेहि' म्हणजे समान करणाऱ्यांनी, किंवा उपमा आणणाऱ्यांनी. 'संगायितब्बं' म्हणजे सम्यक् प्रकारे गायन केले पाहिजे, कथन केले पाहिजे; ते संगायन वाचनाचा मार्ग आहे म्हणून “वाचन केले पाहिजे” (वाचेतब्बं) असे म्हटले आहे.

178. තස්ස වා භාසිතෙති තස්ස භික්ඛුනො භාසිතෙ අත්ථෙ චෙව බ්‍යඤ්ජනෙ ච. අත්ථමිච්ඡාගහණරොපනානි යථා හොන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදි වුත්තං. ආරම්මණං ‘‘සතිපට්ඨාන’’න්ති ගණ්හාති, න සතියෙව ‘‘සතිපට්ඨාන’’න්ති. ‘‘සතිපට්ඨානානී’’ති බ්‍යඤ්ජනං රොපෙති තස්මිං අත්ථෙ, න ‘‘සතිපට්ඨානා’’ති. උපපන්නතරානීති යුත්තතරානි. අල්ලීනතරානීති සිලිට්ඨතරානි. යා චෙවාති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං, විභත්තිලොපෙන වා. පුන යා චෙවාති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙනෙව නිද්දෙසො. නෙව උස්සාදෙතබ්බොති න උක්කංසෙතබ්බො විරජ්ඣිත්වා වුත්තත්තා. න අපසාදෙතබ්බොති න සන්තජ්ජෙතබ්බො විවාදපරිහරණත්ථං. ධාරණත්ථන්ති උපධාරණත්ථං සල්ලක්ඛණත්ථං.

१७८. 'तस्स वा भासिते' म्हणजे त्या भिक्खूच्या भाषणातील अर्थ आणि व्यंजनामध्येही. अर्थाचे चुकीचे ग्रहण आणि आरोपण जसे होते, ते दर्शवण्यासाठी “चत्तारो सतिपट्ठाना” (चार स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी म्हटले आहे. आलंबनाला 'सतिपट्ठान' असे ग्रहण करतो, केवळ स्मृतीलाच 'सतिपट्ठान' असे नाही. 'सतिपट्ठानानि' हे व्यंजन त्या अर्थावर आरोपित करतो, 'सतिपट्ठाना' असे नाही. 'उपपन्नतरानि' म्हणजे अधिक योग्य. 'अल्लीनतरानि' म्हणजे अधिक सुश्लिष्ट (जवळचे). 'या चेव' हे लिंगविपर्यासाने (लिंगबदलाने) किंवा विभक्तीलोपाने म्हटले आहे. पुन्हा 'या चेव' हा लिंगविपर्यासानेच निर्देश आहे. 'नेव उस्सादेतब्बो' म्हणजे विरोध करून सांगितल्यामुळे त्याची प्रशंसा (उत्कर्ष) करू नये. 'न अपसादेtब्बो' म्हणजे विवादाचे परिहार करण्यासाठी त्याला धमकावू नये (निंदा करू नये). 'धारणत्थं' म्हणजे उपधारणा करण्यासाठी, लक्षपूर्वक समजून घेण्यासाठी.

181. අත්ථෙන උපෙතන්ති අවිපරීතෙන අත්ථෙන උපෙතං තං ‘‘අයමෙත්ථ අත්ථො’’ති උපෙච්ච පටිජානිත්වා ඨිතං. තථාරූපො ච තස්ස බුජ්ඣිතා නාම හොතීති ආහ ‘‘අත්ථස්ස විඤ්ඤාතාර’’න්ති. එවමෙතං භික්ඛුං පසංසථාති වුත්තනයෙන ධම්මභාණකං අමුං භික්ඛුං ‘‘එවං ලාභා නො ආවුසො’’තිආදිආකාරෙන පසංසථ. ඉදානිස්ස පසංසභාවං දස්සෙතුං ‘‘එසො හී’’තිආදි වුත්තං. එසාති පරියත්තිධම්මස්ස සත්ථුකිච්චකරණතො, තත්ථ චස්ස සම්මදෙව අවට්ඨිතභාවතො ‘‘බුද්ධො නාම එසා’’ති [Pg.92] වුත්තො. ‘‘ලාභා නො’’තිආදිනා චස්ස භික්ඛූනං පියගරුභාවං විභාවෙන්තො සත්ථා තං අත්තනො ඨානෙ ඨපෙසීති වුත්තො.

१८१. 'अत्थेन उपेतं' म्हणजे यथार्थ अर्थाने युक्त, “येथे हा अर्थ आहे” असे जवळ जाऊन स्वीकारून राहिलेले. तशा प्रकारचा त्याचा जाणकार होतो, म्हणून “अर्थाचा विज्ञाता (जाणणारा)” असे म्हटले आहे. 'एवमेतं भिक्खुं पसंसथ' म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने त्या धम्मभाणक भिक्खूची “हे आवुसो! हा आपला लाभ आहे” इत्यादी प्रकारे प्रशंसा करा. आता त्याची प्रशंसनीयता दर्शवण्यासाठी “एसो ही” (हाच नक्कीच) इत्यादी म्हटले आहे. 'एस' म्हणजे परियत्तिधर्माचे शास्त्यांचे कार्य करत असल्यामुळे आणि त्यात त्याची सम्यक् प्रकारे स्थिती असल्यामुळे “हा बुद्धच आहे” असे म्हटले आहे. “लाभा नो” इत्यादींद्वारे या भिक्खूचा भिक्खूंमधील प्रिय व आदरणीय भाव स्पष्ट करत शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्याला आपल्या स्थानी स्थापित केले, असे म्हटले आहे.

පච්චයානුඤ්ඤාතකාරණාදිවණ්ණනා

प्रत्यय-अनुज्ञापनाचे (प्रत्यय मंजुरीचे) कारण इत्यादींचे वर्णन.

182. තතොපි උත්තරිතරන්ති යා පුබ්බෙ සම්මාපටිපන්නස්ස භික්ඛුනො පසංසනවසෙන ‘‘ඉධ පන චුන්ද සත්ථා ච හොති සම්මාසම්බුද්ධො’’තිආදිනා (දී. නි. 3.167, 169) පවත්තිතදෙසනාය උපරි ‘‘ඉධ චුන්ද සත්ථා ච ලොකෙ උදපාදී’’තිආදිනා (දී. නි. 3.170, 171) දෙසනා වඩ්ඪිතා. තතොපි උත්තරිතරං සවිසෙසං දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො ‘‘පච්චයහෙතූ’’තිආදිමාහ. තත්ථ පච්චයහෙතූති පච්චයසංවත්තනහෙතු. උප්පජ්ජනකා ආසවාති පච්චයානං පරියෙසනහෙතු චෙව පරිභොගහෙතු ච උප්පජ්ජනකා කාමාසවාදයො. තෙසං දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො මිච්ඡාආජීවං පහාය සම්මාආජීවෙන ජීවිතං කප්පෙතී’’ති (සං. නි. 5.8) ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරං පටිසෙවතී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.23; අ. නි. 6.58) ච සම්මාපටිපත්තිං උපදිසන්තො භගවා පටිඝාතාය ධම්මං දෙසෙති නාම. ‘‘යො තුම්හෙසු පාළියා අත්ථබ්‍යඤ්ජනානි මිච්ඡා ගණ්හාති, සො නෙව උස්සාදෙතබ්බො, න අපසාදෙතබ්බො, සාධුකං සඤ්ඤාපෙතබ්බො තස්සෙව අත්ථස්ස නිසන්තියා’’ති එවං පරියත්තිධම්මෙ මිච්ඡාපටිපන්නෙ සම්මාපටිපත්තියං භික්ඛූ නියොජෙන්තො භගවා භණ්ඩනහෙතු උප්පජ්ජනකානං සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතාය ධම්මං දෙසෙති නාම. යථා තෙ න පවිසන්තීති තෙ ආසවා අත්තනො චිත්තසන්තානං යථා න ඔතරන්ති. මූලඝාතෙන පටිහනනායාති යථා මූලඝාතො හොති, එවං මූලඝාතවසෙන පජහනාය. තන්ති චීවරං. යථා චීවරං ඉදමත්ථිකතමෙව උපාදාය අනුඤ්ඤාතං, එවං පිණ්ඩපාතාදයොපි.

१८२. 'त्याहूनही अधिक श्रेष्ठ' म्हणजे पूर्वी सम्यक् प्रतिपन्न (योग्य मार्गाने चालणाऱ्या) भिक्खूची प्रशंसा करण्याच्या उद्देशाने 'येथे, हे चुन्द, शास्ता (गुरु) सम्यक्सम्बुद्ध आहेत' इत्यादी (दी. नि. ३.१६७, १६९) प्रवर्तित केलेल्या देशनेच्या वर 'येथे, हे चुन्द, जगात शास्त्यांचा उदय झाला आहे' इत्यादी (दी. नि. ३.१७०, १७१) देशनेचा विस्तार केला आहे. त्याहूनही अधिक श्रेष्ठ आणि विशेष देशनेचा विस्तार करताना 'प्रत्ययहेतू' (paccayahetū) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'प्रत्ययहेतू' म्हणजे प्रत्यय (कारण) उत्पन्न होण्याचे कारण. 'उत्पन्न होणारे आसव' म्हणजे प्रत्ययांच्या (साधनांच्या) शोधाच्या कारणाने आणि उपभोगाच्या कारणाने उत्पन्न होणारे कामासव इत्यादी आसव. त्या ऐहिक (दृष्टधार्मिक) आसवांच्या विनाशासाठी 'येथे, भिक्खूंनो, आर्यश्रावक मिथ्या आजीव सोडून सम्यक् आजीवाने जीवन जगतो' (सं. नि. ५.८) आणि 'येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू विचारपूर्वक चीवराचा उपभोग घेतो' इत्यादींद्वारे (म. नि. १.२३; अ. नि. ६.५८) सम्यक् प्रतिपत्तीचा (योग्य आचरणाचा) उपदेश करत भगवान त्यांच्या निरोधासाठी धम्म उपदेशितात. 'तुमच्यापैकी जो पाळीतील अर्थ आणि व्यंजने चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण करतो, त्याला न तर उत्तेजित केले पाहिजे, न तर अपमानित केले पाहिजे, तर त्याच अर्थाच्या आकलनासाठी त्याला चांगल्या प्रकारे समजावून सांगितले पाहिजे' अशा प्रकारे परियत्तिधम्मामध्ये चुकीचे आचरण करणाऱ्या भिक्खूंना सम्यक् प्रतिपत्तीमध्ये प्रवृत्त करत भगवान भांडणाच्या कारणाने उत्पन्न होणाऱ्या पारलौकिक (साम्परायिक) आसवांच्या निरोधासाठी धम्म उपदेशितात. 'ज्यायोगे ते प्रवेश करणार नाहीत' म्हणजे ते आसव आपल्या चित्तसंतानामध्ये ज्यायोगे उतरणार (प्रवेश करणार) नाहीत. 'मूळ नष्ट करून नाश करण्यासाठी' म्हणजे जसा समूळ नाश होतो, तशा प्रकारे मूळ नष्ट करून त्यांचा त्याग करण्यासाठी. 'ते' म्हणजे चीवर. ज्याप्रमाणे चीवर हे केवळ या विशिष्ट प्रयोजनासाठीच अनुमत केले आहे, त्याचप्रमाणे पिंडपात इत्यादी देखील.

සුඛල්ලිකානුයොගාදිවණ්ණනා

सुखल्लिकानुयोग (सुखलोलुपता) इत्यादींचे वर्णन.

183. සුඛිතන්ති සඤ්ජාතසුඛං. පීණිතන්ති ධාතං සුහිතං. තථාභූතො පන යස්මා ථූලසරීරො හොති, තස්මා ‘‘ථූලං කරොතී’’ති වුත්තං.

१८३. 'सुखित' म्हणजे सुख उत्पन्न झालेले. 'पीणित' म्हणजे तृप्त, संतुष्ट. तशा प्रकारचा मनुष्य स्थूल शरीराचा होत असल्यामुळे, 'स्थूल करतो' असे म्हटले आहे.

186. නඨිතසභාවාති [Pg.93] අනවට්ඨිතසභාවා, එවරූපාය කථාය අනවට්ඨානභාවතො සභාවොපි තෙසං අනවට්ඨිතොති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘ජිව්හා නො අත්ථී’’තිආදි. කාමං ‘‘පඤ්චහි චක්ඛූහී’’ති වුත්තං, අග්ගහිතග්ගහණෙන පන චත්තාරි චක්ඛූනි වෙදිතබ්බානි. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්හි සමන්තචක්ඛූති. තස්ස වා ඤෙය්‍යධම්මෙසු ජානනවසෙන පවත්තිං උපාදාය ‘‘ජානතා’’ති වුත්තං. හත්ථාමලකං විය පච්චක්ඛතො දස්සනවසෙන පවත්තිං උපාදාය ‘‘පස්සතා’’ති වුත්තං. නෙමං වුච්චති ථම්භාදීහි අනුපවිට්ඨභූමිප්පෙදෙසොති ආහ ‘‘ගම්භීරභූමිං අනුපවිට්ඨො’’ති. සුට්ඨු නිඛාතොති භූමිං නිඛනිත්වා සම්මදෙව ඨපිතො. තස්මින්ති ඛීණාසවෙ. අනජ්ඣාචාරො අචලො අසම්පවෙධී, යස්මා අජ්ඣාචාරො සෙතුඝාතො ඛීණාසවානං. සොතාපන්නාදයොති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ගහිතෙසු අනාගාමිනො තාව නවසුපි ඨානෙසු ඛීණාසවා විය අභබ්බා, සොතාපන්නසකදාගාමිනො පන ‘‘තතියපඤ්චමට්ඨානෙසු අභබ්බා’’ති න වත්තබ්බා, ඉතරෙසු සත්තසු ඨානෙසු අභබ්බාව.

१८६. 'अस्थिर स्वभावाचे' म्हणजे ज्यांचा स्वभाव स्थिर नाही. अशा प्रकारच्या कथेत स्थिरता नसल्यामुळे त्यांचा स्वभावही अस्थिर आहे, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच 'आम्हाला जीभ नाही' इत्यादी म्हटले आहे. जरी 'पाच चक्षूंनी' असे म्हटले असले, तरी न घेतलेल्यांच्या ग्रहणाने चार चक्षू समजावेत. कारण सर्वज्ञताज्ञान हेच 'समंतचक्षू' (सर्व बाजूंनी पाहणारे चक्षू) आहे. किंवा ज्ञेय धर्मांना जाणण्याच्या दृष्टीने त्याच्या प्रवृत्तीला अनुसरून 'जाणणारे' असे म्हटले आहे. हातावरील आवळ्याप्रमाणे प्रत्यक्ष पाहण्याच्या दृष्टीने त्याच्या प्रवृत्तीला अनुसरून 'पाहणारे' असे म्हटले आहे. 'हे खांब इत्यादींनी युक्त असलेला भूमीचा प्रदेश नाही' असे दर्शवण्यासाठी 'गंभीर भूमीत प्रवेश केलेला' असे म्हटले आहे. 'चांगल्या प्रकारे रोवलेला' म्हणजे भूमी खणून चांगल्या प्रकारे स्थापित केलेला. 'त्याच्यामध्ये' म्हणजे क्षीणासवामध्ये. 'अनाचार न करणारा, अचल, अकंपित', कारण अनाचार हा क्षीणासवांच्या बंधनाचा नाश करणारा आहे. 'सोतापन्न इत्यादी' येथे 'इत्यादी' शब्दाने घेतलेल्यांपैकी अनागामी हे नऊही स्थानांमध्ये क्षीणासवांप्रमाणेच अभव्य (असमर्थ) असतात. परंतु सोतापन्न आणि सकदागामी हे 'तिसऱ्या व पाचव्या स्थानात अभव्य आहेत' असे म्हणता येत नाही, तर इतर सात स्थानांमध्ये ते अभव्यच असतात.

පඤ්හබ්‍යාකරණවණ්ණනා

प्रश्नव्याकरण (प्रश्नांचे स्पष्टीकरण) वर्णन.

187. ගිහිබ්‍යඤ්ජනෙනාති ගිහිලිඞ්ගෙන. ඛීණාසවො පන ගිහිබ්‍යඤ්ජනෙන අරහත්තං පත්තොපි න තිට්ඨති විවෙකට්ඨානස්ස අභාවාති අධිප්පායො. තස්ස වසෙනාති භුම්මදෙවත්තභාවෙ ඨත්වා අරහත්තප්පත්තස්ස වසෙන. අයං පඤ්හොති ‘‘අභබ්බො සො නව ඨානානි අජ්ඣාචරිතු’’න්ති අයං පඤ්හො ආගතො ඉතරස්ස පබ්බජ්ජාය, පරිනිබ්බානෙන වා අභබ්බතාය අවුත්තසිද්ධත්තා. යදි එවං කථං භික්ඛුගහණන්ති ආහ ‘‘භින්නදොසත්තා’’තිආදි. අපරිච්ඡෙදන්ති අපරියන්තං, තයිදං සුවිපුලන්ති ආහ ‘‘මහන්ත’’න්ති. ඤෙය්‍යස්ස හි විපුලතාය ඤාණස්ස විපුලතා වෙදිතබ්බා, එතෙන ‘‘අපරිච්ඡෙද’’න්ති වුච්චමානම්පි ඤෙය්‍යං සත්ථු ඤාණස්ස වසෙන පරිච්ඡෙදමෙවාති දස්සිතං හොති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ඤාණපරියන්තිකං නෙය්‍ය’’න්ති (මහානි. 69, 156; චූළනි. 85; පටි. ම. 3.5) අනාගතෙ අපඤ්ඤාපනන්ති අනාගතෙ විසයෙ ඤාණස්ස අපඤ්ඤාපනං. ‘‘පච්චක්ඛං විය කත්වා’’ති කස්මා විය-සද්දග්ගහණං කතං, නනු බුද්ධානං සබ්බම්පි ඤාණං අත්තනො විසයං පච්චක්ඛමෙව කත්වා පවත්තති එකප්පමාණභාවතොති? සච්චමෙතං, ‘‘අක්ඛ’’න්ති පන චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියං වුච්චති, තං අක්ඛං පති වත්තතීති චක්ඛාදිනිස්සිතං විඤ්ඤාණං, තස්ස [Pg.94] ච ආරම්මණං ‘‘පච්චක්ඛ’’න්ති ලොකෙ නිරුළ්හමෙතන්ති තං නිදස්සනං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘පච්චක්ඛං විය කත්වා’’ති අවොච, න පන භගවතො ඤාණස්ස අප්පච්චක්ඛාකාරෙන පවත්තනතො. තථා හි වදන්ති –

१८७. 'गिहिब्यंजनाने' म्हणजे गृहस्थ चिन्हाने. क्षीणासव गृहस्थ चिन्हात राहून अर्हतपद प्राप्त करूनही टिकून राहत नाही, कारण तिथे विवेकाचे (एकांतात राहण्याचे) स्थान नसते, असा अभिप्राय आहे. 'त्याच्या प्रभावाने' म्हणजे भूम्य-देव भावात राहून अर्हतपद प्राप्त केलेल्याच्या प्रभावाने. 'हा प्रश्न' म्हणजे 'तो नऊ स्थानांचे उल्लंघन करण्यास अभव्य आहे' हा प्रश्न दुसऱ्याच्या प्रव्रज्येमुळे किंवा परिनिर्वाणामुळे अभव्यता न सांगताच सिद्ध होत असल्यामुळे आला आहे. जर असे असेल तर 'भिक्खू' असे ग्रहण का केले? म्हणून 'दोष नष्ट झाल्यामुळे' इत्यादी म्हटले आहे. 'अपरिच्छेद' म्हणजे अमर्याद, ते अत्यंत विस्तीर्ण आहे म्हणून 'महान' असे म्हटले आहे. ज्ञेयाच्या विस्तीर्णतेमुळे ज्ञानाची विस्तीर्णता समजली पाहिजे. याद्वारे 'अपरिच्छेद' म्हटले जाणारे ज्ञेय देखील शास्त्यांच्या ज्ञानाच्या प्रभावाने परिच्छेद (मर्यादित) च आहे, हे दर्शवले आहे. कारण असे म्हटले आहे की, 'ज्ञेय हे ज्ञानाच्या मर्यादेत असते' (महानि. ६९, १५६; चूळनि. ८५; पटि. म. ३.५). 'अनागतामध्ये प्रज्ञापना नसणे' म्हणजे भविष्यकाळातील विषयांमध्ये ज्ञानाचे प्रज्ञापन न होणे. 'प्रत्यक्ष केल्यासारखे' यामध्ये 'सारखे' (विय) हा शब्द का वापरला आहे? बुद्धांचे सर्वच ज्ञान आपल्या विषयाला प्रत्यक्ष करूनच प्रवृत्त होते, कारण ते एकप्रमाण स्वरूपाचे असते, नाही का? हे सत्य आहे, परंतु 'अक्ष' म्हणजे चक्षू इत्यादी इंद्रिये म्हटली जातात. त्या अक्षाच्या प्रति जे प्रवृत्त होते ते चक्षू इत्यादींवर आश्रित असलेले विज्ञान होय, आणि त्याचा विषय 'प्रत्यक्ष' म्हणून जगात रूढ आहे. त्याचे उदाहरण देऊन स्पष्ट करताना 'प्रत्यक्ष केल्यासारखे' असे म्हटले आहे, भगवंतांचे ज्ञान अप्रत्यक्ष रूपाने प्रवृत्त होते म्हणून नाही. कारण ते असे म्हणतात –

‘‘ආවිභූතං පකාසනං, අනුපද්දුතචෙතසං;

අතීතානාගතෙ ඤාණං, පච්චක්ඛානං වසිස්සතී’’ති.

'प्रकट आणि प्रकाशित, उपद्रवरहित चित्त असलेल्यांचे भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील ज्ञान हे प्रत्यक्षाच्या अधीन राहील.'

අඤ්ඤත්ථ විහිතකෙනාති අඤ්ඤස්මිං විසයෙ පවත්තිතෙන. සඞ්ගාහෙතබ්බන්ති සමං කත්වා කථයිතබ්බං, කථනං පන පඤ්ඤාපනං නාම හොතීති පඤ්ඤාපෙතබ්බන්ති අත්ථො වුත්තො. තාදිසන්ති සතතං සමිතං පවත්තකං. ඤාණං නාම නත්ථීති ආවජ්ජනෙන විනා ඤාණුප්පත්තියා අසම්භවතො. එකාකාරෙන ච ඤාණෙ පවත්තමානෙ නානාකාරස්ස විසයස්ස අවබොධො න සියා. අථාපි සියා, අනිරුපිතරූපෙනෙව අවබොධො සියා, තෙන ච ඤාණං ඤෙය්‍යං අඤ්ඤාතසදිසමෙව සියා. න හි ‘‘ඉදං ත’’න්ති විවෙකෙන අනවබුද්ධො අත්ථො ඤාතො නාම හොති, තස්මා ‘‘චරතො ච තිට්ඨතො චා’’තිආදි බාලලාපනමත්තං. තෙනාහ ‘‘යථරිව බාලා අබ්‍යත්තා, එවං මඤ්ඤන්තී’’ති.

'दुसरीकडे विहित केलेल्याने' म्हणजे दुसऱ्या विषयात प्रवृत्त झालेल्याने. 'संग्रहित केले पाहिजे' म्हणजे समान करून सांगितले पाहिजे. सांगणे म्हणजेच प्रज्ञापन करणे होय, म्हणून 'प्रज्ञापित केले पाहिजे' असा अर्थ सांगितला आहे. 'तशा प्रकारचे' म्हणजे सतत आणि निरंतर प्रवृत्त असणारे. 'ज्ञान नावाचे काही नसते' कारण आवर्जनाशिवाय (चित्त एकाग्र केल्याशिवाय) ज्ञानाची उत्पत्ती होणे असंभव आहे. आणि ज्ञान एकाच आकाराने प्रवृत्त होत असताना, नाना प्रकारच्या विषयांचे आकलन होऊ शकत नाही. किंवा जरी झाले, तरी ते अनिश्चित रूपानेच आकलन होईल, आणि त्यामुळे ज्ञान व ज्ञेय हे न समजल्यासारखेच होईल. कारण 'हे ते आहे' अशा विवेकाशिवाय न समजलेला अर्थ हा जाणलेला म्हणता येत नाही. म्हणून 'चालताना आणि थांबताना' इत्यादी बोलणे केवळ बालिश बडबड आहे. म्हणूनच म्हटले आहे, 'ज्याप्रमाणे अज्ञानी बालिश लोक मानतात, तसेच ते मानतात.'

සතිං අනුස්සරතීති සතානුසාරි, සතියානුවත්තනවසෙන පවත්තඤාණං. තෙනාහ ‘‘පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිසම්පයුත්තක’’න්ති. ඤාණං පෙසෙසීති ඤාණං පවත්තෙසි. සබ්බත්ථකමෙව ඤෙය්‍යාවරණස්ස සුප්පහීනත්තා අප්පටිහතං අනිවාරිතං ඤාණං ගච්ඡති පවත්තතිච්චෙව අත්ථො. ‘‘බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණ’’න්ති (චූළනි. 211) වචනතො චතුමග්ගඤාණං බොධි, තතො තස්ස අධිගතත්තා උප්පජ්ජනකං පච්චවෙක්ඛණඤාණං ‘‘බොධිජං ඤාණං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. බොධිජං බොධිමූලෙ ජාතං චතුමග්ගඤාණං, තඤ්ච ඛො අනාගතං ආරබ්භ උද්දිස්ස තස්ස අප්පවත්තිඅත්ථං තථාගතස්ස උප්පජ්ජති තස්ස උප්පන්නත්තා ආයතිං පුනබ්භවාභාවතො. කථං තථාගතො අනාගතමද්ධානං ආරබ්භ අතීරකං ඤාණදස්සනං පඤ්ඤාපෙතීති? අතීතස්ස පන අද්ධුනො මහන්තතාය අතීරකං ඤාණදස්සනං තත්ථ පඤ්ඤාපෙතීති කො එත්ථ විරොධො. තිත්ථියා පන ඉමමත්ථං යාථාවතො අජානන්තා – ‘‘තයිදං කිං සු, තයිදං කථංසූ’’ති අත්තනො අඤ්ඤාණමෙව පාකටං කරොන්ති. තස්මා භගවතා සසන්තතිපරියාපන්නධම්මප්පවත්තිං සන්ධාය ‘‘අඤ්ඤවිහිතකං ඤාණදස්සන’’න්තිආදි වුත්තං. ඉතරං පන සන්ධාය වුච්චමානෙ සති තථාරූපෙ පයොජනෙ අනාගතම්පි අද්ධානං [Pg.95] ආරබ්භ අතීරකමෙව ඤාණදස්සනං පඤ්ඤාපෙය්‍ය භගවාති අනත්ථසංහිතන්ති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘න ඉධලොකත්ථං වා පරලොකත්ථං වා නිස්සිත’’න්ති. යං පන සත්තානං අනත්ථාවහත්තා අනත්ථසංහිතං, තත්ථ සෙතුඝාතො තථාගතස්ස. ‘‘භාරතයුද්ධසීතාහරණසදිස’’න්ති ඉමිනා තස්සා කථාය යෙභුය්‍යෙන අභූතත්ථතං දීපෙති. සහෙතුකන්ති ඤාපකෙන හෙතුනා සහෙතුකං. සො පන හෙතු යෙන නිදස්සනෙන සාධීයති, තං තස්ස කාරණන්ති තෙන සකාරණං කත්වා. යථා හි පටිඤ්ඤාතත්ථසාධනතො හෙතු, එවං සාධකං නිදස්සනන්ති. යුත්තපත්තකාලෙයෙවාති යුත්තානං පත්තකාලෙ එව. යෙ හි වෙනෙය්‍යා තස්සා කථාය යුත්තා අනුච්ඡවිකා, තෙසංයෙව යොජනෙ සන්ධාය වා කථාය පත්තො උපකාරාවහො කාලො, තදා එව කථෙතීති අත්ථො.

स्मृतीचे अनुस्मरण करतो म्हणून 'सतानुसारी' (स्मृतीचे अनुकरण करणारा), स्मृतीच्या अनुवर्तनाने प्रवृत्त झालेले ज्ञान. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'पुब्बेनिवासानुस्सतिसम्पयुत्तक' (पूर्वनिवासानुस्मृतीशी संप्रयुक्त). 'ज्ञान पाठवले' (ञाणं पेसेसी) म्हणजे ज्ञान प्रवृत्त केले. ज्ञेयावरणाचा (जाणून घेण्याच्या अडथळ्याचा) पूर्णपणे प्रहाण (नाश) झाल्यामुळे सर्व ठिकाणीच अप्रतिहत (अबाधित) आणि अनिवारित ज्ञान जाते किंवा प्रवृत्त होते, असा अर्थ आहे. 'चार मार्गांमधील ज्ञानाला बोधी म्हणतात' (चुळनि. २११) या वचनानुसार चतुर्मार्गज्ञान म्हणजे 'बोधी' होय. त्या बोधीच्या प्राप्तीमुळे उत्पन्न होणाऱ्या प्रत्यवेक्षण ज्ञानाला 'बोधिज ज्ञान उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे. 'बोधिज' म्हणजे बोधिवृक्षाच्या मुळाशी उत्पन्न झालेले चतुर्मार्गज्ञान. आणि ते अनागत (भविष्यकाळ) लक्षात घेऊन, त्याच्या अप्रवृत्तीसाठी तथागतांना उत्पन्न होते, कारण ते उत्पन्न झाल्यामुळे भविष्यात पुनर्जन्म होत नाही. तथागत अनागत काळाला (भविष्याला) उद्देशून असीम (अतीरक) ज्ञानदर्शन कसे प्रज्ञप्त करतात? भूतकाळाच्या विशालतेमुळे तेथे असीम ज्ञानदर्शन प्रज्ञप्त करतात, यात काय विरोध आहे? परंतु तीर्थिक (इतर पंथांचे लोक) हा अर्थ यथार्थपणे न जाणता - 'हे काय आहे, हे कसे आहे?' असे म्हणून आपले अज्ञानच प्रकट करतात. म्हणूनच भगवंतांनी स्वतःच्या संतानातील (चित्तपरंपरेतील) धर्माच्या प्रवृत्तीला उद्देशून 'अन्यविहितक ज्ञानदर्शन' इत्यादी म्हटले आहे. दुसऱ्या गोष्टीला उद्देशून बोलताना, तशा प्रकारच्या प्रयोजनात अनागत काळालाही उद्देशून भगवंत असीम ज्ञानदर्शनच प्रज्ञप्त करतील, जे अनर्थसंहित (निरर्थक) असेल, हा येथे अर्थ आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'या लोकाच्या किंवा परलोकाच्या अर्थावर आश्रित नाही'. जे प्राण्यांना अनर्थ घडवून आणणारे असल्यामुळे अनर्थसंहित आहे, तेथे तथागतांचा 'सेतुघात' (पूर्णपणे नाश) झालेला असतो. 'भारतयुद्ध आणि सीताहरणासारखे' याने त्या कथेचे बहुतांश असत्यत्व (काल्पनिकत्व) दर्शवले जाते. 'सहेतुक' म्हणजे ज्ञापक हेतूने युक्त. तो हेतू ज्या उदाहरणाने (निदर्शनाने) सिद्ध केला जातो, ते त्याचे कारण असते, म्हणून त्याला सकारण करून. कारण जसे प्रतिज्ञात अर्थाच्या साधनाने हेतू सिद्ध होतो, तसेच साधक हे निदर्शन (उदाहरण) असते. 'युक्तपत्तकालेयेव' म्हणजे योग्य वेळ आल्यावरच. जे विनेय (उपदेशास पात्र लोक) त्या कथेसाठी योग्य आणि अनुरूप आहेत, त्यांना जोडण्याच्या उद्देशाने किंवा कथेसाठी प्राप्त झालेली उपकारक वेळ, त्याच वेळी ते उपदेश करतात, असा अर्थ आहे.

188. ‘‘තථා තථෙව ගදනතො’’ති ඉමිනා ‘‘තථාගතො’’ති ආමෙඩිතලොපෙනායං නිද්දෙසොති දස්සෙති. තථා තථෙවාති ච ධම්මඅත්ථසභාවානුරූපං, වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපඤ්චාති අධිප්පායො. දිට්ඨන්ති රූපායතනං දට්ඨබ්බතො, තෙන යං දිට්ඨං, යං දිස්සති, යං දක්ඛති, යං සති සමවායෙ පස්සෙය්‍යං, තං සබ්බං ‘‘දිට්ඨං’’ ත්වෙව ගහිතං කාලවිසෙසස්ස අනාමට්ඨභාවතො. ‘‘සුත’’න්තිආදීසුපි එසෙව නයො. සුතන්ති සද්දායතනං සොතබ්බතො. මුතන්ති සනිස්සයෙන ඝානාදිඉන්ද්‍රියෙන සයං පත්වා පාපුණිත්වා ගහෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘පත්වා ගහෙතබ්බතො’’ති. විඤ්ඤාතන්ති විජානිතබ්බං, තං පන දිට්ඨාදිවිනිමුත්තං විඤ්ඤෙය්‍යන්ති ආහ ‘‘සුඛදුක්ඛාදිධම්මායතන’’න්ති. පත්තන්ති යථා තථා පත්තං, හත්ථගතං අධිගතන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පරියෙසිත්වා වා අපරියෙසිත්වා වා’’ති. පරියෙසිතන්ති පත්තියාමත්ථං පරියිට්ඨං, තං පන පත්තං වා සියා අප්පත්තං වා උභයථාපි පරියෙසිතමෙවාති ආහ ‘‘පත්තං වා අප්පත්තං වා’’ති. පදද්වයෙනාපි ද්විප්පකාරම්පි පත්තං, ද්විප්පකාරම්පි පරියෙසිතං, තෙන තෙන පකාරෙන තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධන්ති දස්සෙති. චිත්තෙන අනුසඤ්චරිතන්ති චොපනං අපාපෙත්වා චිත්තෙනෙව අනුසංචරිතං, පරිවිතක්කිතන්ති අත්ථො. පීතකන්ති ආදීති ආදි-සද්දෙන ලොහිතකඔදාතාදි සබ්බං රූපාරම්මණවිභාගං සඞ්ගණ්හාති. සුමනොති රාගවසෙන, ලොභවසෙන, සද්ධාදිවසෙන වා සුමනො. දුම්මනොති බ්‍යාපාදවිතක්කවසෙන, විහිංසාවිතක්කවසෙන වා දුම්මනො. මජ්ඣත්තොති අඤ්ඤාණවසෙන වා ඤාණවසෙන [Pg.96] වා මජ්ඣත්තො. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. තත්ථ තත්ථ ආදි-සද්දෙන සඞ්ඛසද්දො පණවසද්දො, පත්තගන්ධො පුප්ඵගන්ධො, පත්තරසො ඵලරසො, උපාදින්නං අනුපාදින්නං, මජ්ඣත්තවෙදනා කුසලකම්මං අකුසලකම්මන්ති එවං ආදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

१८८. 'तशाच प्रकारे बोलण्यामुळे' (तथा तथेव गदंतो) यावरून 'तथागत' हा शब्द द्विरुक्तीच्या लोपाने (आमेडितलोप) बनलेला निर्देश आहे, असे दर्शवितात. 'तशाच प्रकारे' म्हणजे धर्म आणि अर्थाच्या स्वभावाला अनुरूप, आणि विनेयांच्या (शिष्यांच्या) आशयाला अनुरूप, असा अभिप्राय आहे. 'दृष्ट' (दिठ्ठं) म्हणजे पाहण्यायोग्य असल्यामुळे रूपायतन. त्यामुळे जे पाहिले गेले आहे, जे पाहिले जात आहे, जे पाहिले जाईल, किंवा सामग्री जुळून आल्यास जे पाहिले जाऊ शकते, ते सर्व काळविशेषाचा उल्लेख न करता केवळ 'दृष्ट' म्हणूनच ग्रहण केले जाते. 'श्रुत' (सुतं) इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे. 'श्रुत' म्हणजे ऐकण्यायोग्य असल्यामुळे शब्दायतन. 'मुत' (स्पृष्ट/अनुभूत) म्हणजे आश्रयासह घ्राण (नाक) इत्यादी इंद्रियांद्वारे स्वतः पोहोचून, स्पर्श करून ग्रहण करण्यायोग्य. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पोहोचून ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळे'. 'विज्ञात' म्हणजे जाणण्यायोग्य. परंतु ते दृष्ट इत्यादींहून मुक्त असलेले विज्ञेय (जाणण्यायोग्य) आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'सुख-दुःख इत्यादी धर्मायतन'. 'प्राप्त' (पत्तं) म्हणजे जसे तसे प्राप्त झालेले, हस्तगत झालेले किंवा अधिगत झालेले, असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'शोध घेऊन किंवा शोध न घेता'. 'परियेषित' (शोधलेले) म्हणजे प्राप्तीसाठी शोधलेले. ते प्राप्त असो वा अप्राप्त, दोन्ही प्रकारे ते शोधलेलेच असते, म्हणून म्हटले आहे - 'प्राप्त किंवा अप्राप्त'. दोन्ही पदांद्वारे दोन्ही प्रकारचे प्राप्त आणि दोन्ही प्रकारचे परियेषित (शोधलेले), त्या त्या प्रकारे तथागतांनी अभिसंबुद्ध (पूर्णपणे जाणले) केले आहे, असे दर्शवितात. 'चित्ताने अनुसंचरित' म्हणजे शारीरिक हालचाल न करता केवळ चित्तानेच विचार केलेले, चिंतन केलेले, असा अर्थ आहे. 'पीतक' (पिवळे) इत्यादींमधील 'इत्यादी' शब्दाने लोहितक (लाल), ओदात (पांढरे) इत्यादी सर्व रूपांलंबन विभागांचा संग्रह होतो. 'सुमन' (आनंदी) म्हणजे रागामुळे, लोभामुळे किंवा श्रद्धा इत्यादींमुळे प्रसन्न चित्त असलेला. 'दुर्मन' (दुःखी/उद्विग्न) म्हणजे व्यापाद-वितर्कामुळे (द्वेषयुक्त विचारांमुळे) किंवा विहिंसा-वितर्कामुळे (हिंसक विचारांमुळे) खिन्न चित्त असलेला. 'मध्यस्थ' (तटस्थ) म्हणजे अज्ञानामुळे किंवा ज्ञानामुळे तटस्थ असलेला. सर्वत्र हाच नियम लागू होतो. त्या त्या ठिकाणी 'इत्यादी' शब्दाने शंखध्वनी, पणवध्वनी (मृदंगध्वनी), पानांचा गंध, फुलांचा गंध, पानांचा रस, फळांचा रस, उपादिन्न (ग्रहण केलेले), अनुपादिन्न (ग्रहण न केलेले), मध्यस्थ वेदना, कुशल कर्म, अकुशल कर्म इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे.

අප්පත්තන්ති ඤාණෙන අසම්පත්තං, අවිදිතන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඤාණෙන අසච්ඡිකත’’න්ති. තථෙව ගතත්තාති තථෙව ඤාතත්තා අභිසම්බුද්ධත්තා. ගත-සද්දෙන එකත්ථං බුද්ධිඅත්ථන්ති අත්ථො. ‘‘ගතිඅත්ථා හි ධාතවො බුද්ධිඅත්ථා භවන්තී’’ති අක්ඛරචින්තකා.

'अप्राप्त' म्हणजे ज्ञानाने अप्राप्त, अविदित (न जाणलेले), असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ज्ञानाने असाक्षात्कृत' (प्रत्यक्ष न केलेले). 'तथैव गतत्वात्' (तशाच प्रकारे गेल्यामुळे/प्राप्त झाल्यामुळे) म्हणजे तशाच प्रकारे जाणल्यामुळे, अभिसंबुद्ध झाल्यामुळे. 'गत' शब्दाचा एक अर्थ 'बुद्धी' (ज्ञान) असा आहे. कारण 'गती अर्थ असणारे धातू बुद्धी (ज्ञान) अर्थाचे असतात' असे व्याकरणकार (अक्षरचिंतक) म्हणतात.

අබ්‍යාකතට්ඨානාදිවණ්ණනා

अव्याकृतस्थान इत्यादींचे वर्णन

189. ‘‘අසමතං කථෙත්වා’’ති වත්වා සමොපි නාම කොචි නත්ථි, කුතො උත්තරිතරොති දස්සෙතුං ‘‘අනුත්තරත’’න්ති වුත්තං. සා පනායං අසමතා, අනුත්තරතා ච සබ්බඤ්ඤුතං පූරෙත්වා ඨිතාති දස්සෙතුං ‘‘සබ්බඤ්ඤුත’’න්ති වුත්තං. සා සබ්බඤ්ඤුතා සද්ධම්මවරචක්කවත්තිභාවෙන ලොකෙ පාකටා ජාතාති දස්සෙතුං ‘‘ධම්මරාජභාවං කථෙත්වා’’ති වුත්තං. තථා සබ්බඤ්ඤුභාවෙන ච සත්ථා ඉමෙසු දිට්ඨිගතවිපල්ලාසෙසු එවං පටිපජ්ජතීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉදානී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සීහනාදන්ති අභීතනාදං සෙට්ඨනාදං. සෙට්ඨනාදො හෙස, යදිදං ඨපනීයස්ස පඤ්හස්ස ඨපනීයභාවදස්සනං. ඨපනීයතා චස්ස පාළිආරුළ්හා එව ‘‘න හෙත’’න්තිආදිනා. යථා උපචිතකම්මකිලෙසෙන ඉත්ථත්තං ආගන්තබ්බං, තථා නං ආගතොති තථාගතො, සත්තො. තථා හි සො රූපාදීසු සත්තො විසත්තොති කත්වා ‘‘සත්තො’’ති ච වුච්චති. ඉත්ථත්තන්ති ච පටිලද්ධත්තා තථා පච්චක්ඛභූතො අත්තභාවොති වෙදිතබ්බො.

१८९. 'असमता (अतुलनीयता) सांगून' असे म्हटल्यावर, त्यांच्या समानही कोणी नाही, तर त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ कसा असणार, हे दर्शवण्यासाठी 'अनुत्तरता' (सर्वश्रेष्ठता) म्हटले आहे. आणि ती ही असमता व अनुत्तरता सर्वज्ञतेला परिपूर्ण करून राहिली आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'सर्वज्ञता' (सब्बञ्ञुता) म्हटले आहे. ती सर्वज्ञता सद्धर्मरूपी श्रेष्ठ चक्रवर्तीभावाने जगात प्रकट झाली आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'धर्मराजभाव सांगून' असे म्हटले आहे. तसेच, सर्वज्ञभावाने शास्ते (भगवंत) या दृष्टीगत विपर्यासांमध्ये अशा प्रकारे वागतात, हे दर्शवताना 'आता' (इदानी) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'सिंहनाद' म्हणजे निर्भय नाद, श्रेष्ठ नाद. हा श्रेष्ठ नादच आहे, जो स्थापनीय (बाजूला ठेवण्यायोग्य) प्रश्नांचा स्थापनीयभाव दर्शवतो. आणि याची स्थापनीयता 'हे असे नाही' (न हेतं) इत्यादी पाठाने पाळीमध्ये आरूढ (सिद्ध) आहे. ज्याप्रमाणे संचित कर्म आणि क्लेशांमुळे या मनुष्यलोकात (इत्थत्तं) यावे लागते, त्याप्रमाणे ते आले आहेत म्हणून 'तथागत' म्हणजे प्राणी (सत्त्व). कारण ते रूप इत्यादींमध्ये आसक्त (सत्त) आणि विसक्त आहेत, म्हणून त्यांना 'सत्त' (प्राणी) असेही म्हटले जाते. 'इत्थत्त' (या लोकभाव) म्हणजे प्राप्त झाल्यामुळे तशा प्रकारे प्रत्यक्ष झालेला आत्मभाव (अत्तभाव - शरीर/अस्तित्व) समजावा.

‘‘අත්ථසංහිතං න හොතී’’ති ඉමිනා උභයත්ථ විධුරතාදස්සනෙන නිරත්ථකවිප්පලාපතං තස්ස වාදස්ස විභාවෙති, උභයලොකත්ථවිධුරම්පි සමානං ‘‘කිං නු ඛො විවට්ටනිස්සිත’’න්ති කොචි ආසඞ්කෙය්‍යාති තදාසඞ්කානිවත්තනත්ථං ‘‘න ච ධම්මසංහිත’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘නවලොකුත්තරධම්මනිස්සිතං න හොතී’’ති. යදිපි තං න විවට්ටොගතං හොති, විවට්ටස්ස පන අධිට්ඨානභූතං නු ඛොති කොචි ආසඞ්කෙය්‍යාති තදාසඞ්කානිවත්තනත්ථං ‘‘න ආදිබ්‍රහ්මචරියක’’න්තිආදි වුත්තං.

“अर्थसंहित (कल्याणकारक) नाही” याद्वारे दोन्ही बाबतीत विसंगती दर्शवून त्या वादाचे निरर्थक बडबड असणे स्पष्ट केले आहे. दोन्ही लोकांसाठी विसंगत असूनही, “ते विवट्ट (संसारमुक्ती) आश्रित आहे काय?” अशी कोणी शंका घेऊ नये म्हणून, त्या शंकेचे निवारण करण्यासाठी “आणि ते धम्मसंहित (धम्माशी सुसंगत) नाही” असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे, “ते नऊ लोकोत्तर धम्मांवर आधारित नाही.” जरी ते विवट्टात समाविष्ट नसले, तरी “ते विवट्टाचे अधिष्ठान आहे काय?” अशी कोणी शंका घेऊ नये म्हणून, त्या शंकेचे निवारण करण्यासाठी “ते आदि-ब्रह्मचर्याला पूरक नाही” इत्यादी म्हटले आहे.

190. කාමං [Pg.97] තණ්හාපි දුක්ඛසභාවත්තා ‘‘දුක්ඛ’’න්ති බ්‍යාකාතබ්බා, පභවභාවෙන පන සා තතො විසුං කාතබ්බාති ‘‘තණ්හං ඨපෙත්වා’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තස්සෙව දුක්ඛස්ස පභාවිකා’’තිආදි. නනු ච අවිජ්ජාදයොපි දුක්ඛස්ස සමුදයොති? සච්චං සමුදයො, තස්සා පන කම්මස්ස විචිත්තභාවහෙතුතො, දුක්ඛුප්පාදනෙ විසෙසපච්චයභාවතො ච සාතිසයො සමුදයට්ඨොති සා එව සුත්තෙසු තථා වුත්තා. තෙනාහ ‘‘තණ්හා දුක්ඛසමුදයොති බ්‍යාකත’’න්ති. උභින්නං අප්පවත්තීති දුක්ඛසමුදයානං අප්පවත්තිනිමිත්තං. ‘‘දුක්ඛපරිජානනො’’තිආදි මග්ගකිච්චදස්සනං, තෙන මග්ගස්ස භාවනත්ථොපි අත්ථතො දස්සිතොවාති දට්ඨබ්බං. න හි භාවනාභිසමයෙන විනා පරිඤ්ඤාභිසමයාදයො සම්භවන්තීති. සච්චවවත්ථාපනං අප්පමාදපටිපත්තිභාවතො අසම්මොහකල්‍යාණකිත්තිසද්දාදිනිමිත්තතාය යථා සාතිසයං ඉධලොකත්ථාවහං, එවං යාව ඤාණස්ස තික්ඛවිසදභාවප්පත්තියා අභාවෙන නවලොකුත්තරධම්මසම්පාපකං න හොති, තාව තත්ථ තත්ථ සම්පත්තිභවෙ අබ්භුදයසම්පත්ති අනුගතමෙව සියාති වුත්තං ‘‘එතං ඉධලොකපරලොකත්ථනිස්සිත’’න්ති. නවලොකුත්තරධම්මනිස්සිතන්ති නවවිධම්පි ලොකුත්තරධම්මං නිස්සාය පවත්තං තදධිගමූපායභාවතො. යස්මා සච්චසම්බොධං උද්දිස්ස සාසනබ්‍රහ්මචරියං වුස්සති, න අඤ්ඤදත්ථං, තස්මා එතං සච්චවවත්ථාපනං ‘‘ආදිපධාන’’න්ති වුත්තං පඨමතරං චිත්තෙ ආදාතබ්බතො.

१९०. खरोखर, तण्हा (तृष्णा) देखील दुःखस्वभावाची असल्यामुळे तिला “दुःख” म्हणून स्पष्ट केले पाहिजे, परंतु उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे तिला त्यापासून वेगळे केले पाहिजे, म्हणून “तण्हा वगळून” असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे, “त्याच दुःखाची उत्पत्ती करणारी” इत्यादी. पण अविज्जा (अविद्या) इत्यादी देखील दुःखाचा समुदय आहेत की नाही? सत्य आहे, त्या समुदय आहेत; परंतु कर्माच्या विविधतेचे कारण असल्यामुळे आणि दुःख उत्पत्तीमध्ये विशेष प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे तिच्यामध्ये समुदयाचा अर्थ अतिशय प्रबळ आहे, म्हणूनच सुत्तांमध्ये तिला तसे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे, “तण्हा हा दुःखसमुदय आहे, असे स्पष्ट केले आहे.” “दोन्हींची अप्रवृत्ती” म्हणजे दुःख आणि समुदय यांच्या अप्रवृत्तीचे निमित्त. “दुःखाचे परिज्ञान करणे” इत्यादी मार्गाच्या कर्तव्याचे (मग्गकिच्च) दर्शन आहे, त्याद्वारे मार्गाच्या भावनेचा अर्थ देखील अर्थतः दर्शविला गेला आहे, असे समजावे. कारण भावना-अभिसमयाशिवाय परिज्ञा-अभिसमय इत्यादी संभवत नाहीत. सत्याचे निर्धारण (सच्चव्यवस्थापन) हे अप्रमाद प्रतिपत्तीच्या (आचरणाच्या) स्वरूपात असल्यामुळे आणि असंमोह (भ्रमरहितता), कल्याणकारी कीर्ती व कीर्तीचे शब्द इत्यादींचे निमित्त असल्यामुळे जसे या लोकात अत्यंत कल्याणकारी आहे, तसेच जोपर्यंत ज्ञानाच्या तीक्ष्ण व स्पष्ट अवस्थेच्या अभावामुळे ते नऊ लोकोत्तर धम्मांची प्राप्ती करून देणारे होत नाही, तोपर्यंत त्या त्या सुगतीमध्ये अभ्युदय संपत्ती अनुगामीच असते, म्हणून “हे इहलोक आणि परलोकाच्या कल्याणावर आश्रित आहे” असे म्हटले आहे. “नऊ लोकोत्तर धम्मांवर आधारित” म्हणजे नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धम्मांचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त होणारे, कारण ते त्याच्या प्राप्तीचा उपाय आहे. ज्याअर्थी सत्य संबोधाला उद्देशूनच शासनातील ब्रह्मचर्य पाळले जाते, इतर कशासाठी नाही, म्हणून या सत्याच्या निर्धारणाला “आदिप्रधान” म्हटले आहे, कारण ते सर्वप्रथम चित्तात ग्रहण केले पाहिजे.

පුබ්බන්තසහගතදිට්ඨිනිස්සයවණ්ණනා

पूर्वान्तसहगत दृष्टीच्या आश्रयाचे वर्णन

191. තං මයා බ්‍යාකතමෙවාති තං මයා තථා බ්‍යාකතමෙව, බ්‍යාකාතබ්බං නාම මයා අබ්‍යාකතං නත්ථීති බ්‍යාකරණාවෙකල්ලෙන අත්තනො ධම්මසුධම්මතාය බුද්ධසුබුද්ධතං විභාවෙති. තෙනාහ ‘‘සීහනාදං නදන්තො’’ති. පුරිමුප්පන්නා දිට්ඨියො අපරාපරුප්පන්නානං දිට්ඨීනං අවස්සයා හොන්තීති ‘‘දිට්ඨියොව දිට්ඨිනිස්සයා’’ති වුත්තං. දිට්ඨිගතිකාති දිට්ඨිගතියො, දිට්ඨිප්පවත්තියොති අත්ථො. ඉදමෙව දස්සනං සච්චන්ති ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති ඉදමෙව දස්සනං සච්චං අමොඝං අවිපරීතං. අඤ්ඤෙසං වචනං මොඝන්ති ‘‘අසස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති එවමාදිකං අඤ්ඤෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං වචනං මොඝං තුච්ඡං, මිච්ඡාති අත්ථො. න සයං කාතබ්බොති අසයංකාරොති ආහ ‘‘අසයංකතො’’ති, යාදිච්ඡිකත්තාති අධිප්පායො.

१९१. “ते माझ्याद्वारे स्पष्ट केलेच आहे” म्हणजे ते माझ्याद्वारे तसेच स्पष्ट केले आहे. “स्पष्ट करण्याजोगे माझ्याद्वारे अस्पष्ट राहिलेले काहीही नाही” अशा प्रकारे स्पष्टीकरणाच्या परिपूर्णतेने स्वतःच्या धम्माची सुधम्मता आणि बुद्धांची सुबुद्धता स्पष्ट करतात. म्हणूनच म्हटले आहे, “सिंहनाद करीत”. पूर्वी उत्पन्न झालेल्या दृष्टी या नंतर नंतर उत्पन्न होणाऱ्या दृष्टींचा आश्रय बनतात, म्हणून “दृष्टीच दृष्टीचा आश्रय आहेत” असे म्हटले आहे. “दिट्ठीगतिका” म्हणजे दृष्टीगती, दृष्टीची प्रवृत्ती असा अर्थ आहे. “हेच दर्शन सत्य आहे” म्हणजे “आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत” हेच दर्शन सत्य, अमोघ आणि यथार्थ आहे. “इतरांचे वचन व्यर्थ आहे” म्हणजे “आत्मा आणि लोक अशाश्वत आहेत” इत्यादी इतर श्रमण-ब्राह्मणांचे वचन व्यर्थ, तुच्छ आणि मिथ्या आहे, असा अर्थ आहे. “स्वतः न केलेले” म्हणजे अस्वयंनिर्मित, म्हणून “अस्वयंनिर्मित” असे म्हटले आहे, यादृच्छिकतेमुळे (योगायोगाने) असा याचा अभिप्राय आहे.

192. අත්ථි [Pg.98] ඛොති එත්ථ ඛො-සද්දො පුච්ඡායං, අත්ථි නූති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘අත්ථි ඛො ඉදං ආවුසො වුච්චතී’’තිආදි. ආවුසො යං තුම්හෙහි ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති වුච්චති, ඉදමත්ථි ඛො ඉදං වාචාමත්තං, නො නත්ථි, තස්මා වාචාවත්ථුමත්තතො තස්ස යං ඛො තෙ එවමාහංසු ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝං අඤ්ඤ’’න්ති, තං තෙසං නානුජානාමීති එවමෙත්ථ අත්ථො ච යොජනා ච වෙදිතබ්බා. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං බ්‍රහ්මජාලටීකායං (දී. නි. ටී. 1.30) වුත්තමෙව. දිට්ඨිපඤ්ඤත්තියාති දිට්ඨියා පඤ්ඤාපනෙ ‘‘එවං එසා දිට්ඨි උප්පන්නා’’ති තස්සා දිට්ඨියා සමුදයතො, අත්ථඞ්ගමතො, අස්සාදතො, ආදීනවතො, නිස්සරණතො ච යාථාවතො පඤ්ඤාපනෙ. අවිපරීතවුත්තියා සමෙන ඤාණෙන සමං කඤ්චි නෙව සමනුපස්සාමි. අධිපඤ්ඤත්තීති අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මපඤ්ඤාපනා. යං අජානන්තා බාහිරකා දිට්ඨිපඤ්ඤත්තියෙව අල්ලීනාති තඤ්ච පඤ්ඤත්තිතො අජානන්තා ථාමසා පරාමාසා අභිනිවිස්ස වොහරන්ති. එත්ථ ච යායං ‘‘දිට්ඨිපඤ්ඤත්ති නාමා’’ති වුත්තා දිට්ඨියා දිට්ඨිගතිකෙහි එවං ගහිතතාය විභාවනා, තත්ථ ච භගවතො උත්තරිතරො නාම කොචි නත්ථි, ස්වායමත්ථො බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. අට්ඨ. 1.30) විභාවිතො එව. ‘‘අධිපඤ්ඤත්තී’’ති වුත්තා පන විභාවියමානා ලොකස්ස නිබ්බිදාහෙතුභාවෙන බහුලීකාරාති තස්සා වසෙන භගවා අනුත්තරභාවං පවෙදෙන්තො ‘නෙව අත්තනා සමසමං සමනුපස්සාමී’ති සීහනාදං නදී’’ති කෙචි. අට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 3.192) පන ‘‘යඤ්ච වුත්තං ‘පඤ්ඤත්තියා’ති යඤ්ච ‘අධිපඤ්ඤත්තී’ති, උභයමෙතං අත්ථතො එක’’න්ති ‘‘ඉධ පන පඤ්ඤත්තියාති එත්ථාපි පඤ්ඤත්ති චෙව අධිපඤ්ඤත්ති ච අධිප්පෙතා, අධිපඤ්ඤත්තීති එත්ථාපී’’ති ච වුත්තා, උභයස්සපි වසෙනෙත්ථ භගවා සීහනාදං නදීති විඤ්ඤායති. උභයං පෙතං අත්ථතො එකන්ති ච පඤ්ඤත්තිභාවසාමඤ්ඤං සන්ධාය වුත්තං, න භෙදාභාවතො. තෙනාහ ‘‘භෙදතො හී’’තිආදි. ඛන්ධපඤ්ඤත්තීති ඛන්ධානං ‘‘ඛන්ධා’’ති පඤ්ඤාපනා දස්සනා පකාසනා ඨපනා නික්ඛිපනා. ‘‘ආචික්ඛති දස්සෙති පඤ්ඤාපෙති පට්ඨපෙතී’’ති (සං. නි. 2.20, 97) ආගතට්ඨානෙ හි පඤ්ඤාපනා දස්සනා පකාසනා පඤ්ඤත්ති නාම, ‘‘සුපඤ්ඤත්තං මඤ්චපීඨ’’න්ති (පාරා. 269) ආගතට්ඨානෙ ඨපනා නික්ඛිපනා පඤ්ඤත්ති නාම, ඉධ උභයම්පි යුජ්ජති.

१९२. “अत्थि खो” (आहे काय) यामध्ये “खो” हा शब्द प्रश्नासाठी आहे, “आहे काय?” हा येथे अर्थ आहे, म्हणून म्हटले आहे “हे आवुसो, हे म्हटले जाते” इत्यादी. हे आवुसो, जे तुमच्याद्वारे “आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत” असे म्हटले जाते, हे केवळ बोलणेच आहे, सत्य नाही. म्हणून केवळ शब्दांच्या आधारावर त्यांनी जे असे म्हटले की “हेच सत्य आहे, इतर व्यर्थ आहे”, ते मी मान्य करत नाही, असा येथे अर्थ आणि संबंध समजून घ्यावा. याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते ब्रह्मजालटीकेमध्ये सांगितलेच आहे. “दिट्ठीपण्णत्ती” (दृष्टीची प्रज्ञप्ती) म्हणजे दृष्टीचे प्रज्ञापन करणे, “अशा प्रकारे ही दृष्टी उत्पन्न झाली” या दृष्टीच्या उत्पत्ती (समुदय), अस्त, आस्वाद, आदीनव (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) यानुसार यथार्थ प्रज्ञापन करणे. यथार्थ प्रवृत्तीच्या समान ज्ञानाने युक्त असा मी कोणालाही पाहत नाही. “अधिप्रज्ञप्ती” म्हणजे अभिज्ञेय (जाणून घेण्यायोग्य) धम्मांचे प्रज्ञापन. जे न जाणणारे बाह्य लोक दृष्टीच्या प्रज्ञप्तीलाच चिकटून राहतात, आणि प्रज्ञप्तीनुसार न जाणता हट्टाने व अभिनिवेशाने व्यवहार करतात. आणि येथे जी “दृष्टी प्रज्ञप्ती” म्हटली आहे, ती दृष्टी दृष्टीवाद्यांनी अशा प्रकारे ग्रहण केल्याचे स्पष्टीकरण आहे, आणि त्यामध्ये भगवंतांपेक्षा श्रेष्ठ कोणीही नाही, हाच अर्थ ब्रह्मजाल सुत्तात स्पष्ट केला आहे. परंतु “अधिप्रज्ञप्ती” असे म्हटल्याने, ती स्पष्ट केली असता जगासाठी निर्वेदाचे (वैराग्याचे) कारण बनून बहुलीकार होते, तिच्या आधारे भगवान आपला अनुत्तर भाव प्रगट करीत “मी स्वतःच्या समान कोणालाही पाहत नाही” असा सिंहनाद करतात, असे काही जण म्हणतात. परंतु अट्ठकथेत “जे प्रज्ञप्ती म्हटले आहे आणि जे अधिप्रज्ञप्ती म्हटले आहे, हे दोन्ही अर्थाने एकच आहेत” आणि “येथे प्रज्ञप्तीमध्ये प्रज्ञप्ती आणि अधिप्रज्ञप्ती दोन्ही अभिप्रेत आहेत, आणि अधिप्रज्ञप्तीमध्ये देखील दोन्ही अभिप्रेत आहेत” असे म्हटले आहे, या दोन्हीच्या आधारे येथे भगवान सिंहनाद करतात, असे समजले जाते. “हे दोन्ही अर्थाने एकच आहेत” हे प्रज्ञप्तीभावाच्या सामान्यतेला उद्देशून म्हटले आहे, भेदाच्या अभावामुळे नाही. म्हणूनच म्हटले आहे, “भेदाने तर” इत्यादी. “खंधपण्णत्ती” (स्कंधप्रज्ञप्ती) म्हणजे स्कंधांचे “स्कंध” म्हणून प्रज्ञापन, दर्शन, प्रकाशन, स्थापन आणि निक्षेपण. “सांगतात, दाखवतात, प्रज्ञापन करतात, प्रस्थापित करतात” अशा आलेल्या ठिकाणी प्रज्ञापन, दर्शन आणि प्रकाशन म्हणजे प्रज्ञप्ती होय. “सुप्रज्ञप्त मंच आणि पीठ” अशा आलेल्या ठिकाणी स्थापन आणि निक्षेपण म्हणजे प्रज्ञप्ती होय, येथे दोन्ही योग्य ठरतात.

දිට්ඨිනිස්සයප්පහානවණ්ණනා

दृष्टीच्या आश्रयाच्या प्रहाणाचे वर्णन

196. පජහනත්ථන්ති [Pg.99] අච්චන්තාය පටිනිස්සජ්ජනත්ථං. යස්මා තෙන පජහනෙන සබ්බෙ දිට්ඨිනිස්සයා සම්මදෙව අතික්කන්තා හොන්ති වීතික්කන්තා, තස්මා ‘‘සමතික්කමායාති තස්සෙව වෙවචන’’න්ති අවොච. න කෙවලං සතිපට්ඨානා කථිතමත්තා, අථ ඛො වෙනෙය්‍යසන්තානෙ පතිට්ඨාපිතාති දස්සෙතුං ‘‘දෙසිතා’’ති වත්වා ‘‘පඤ්ඤත්තා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘දෙසිතාති කථිතා. පඤ්ඤත්තාති ඨපිතා’’ති. ඉදානි සතිපට්ඨානදෙසනාය දිට්ඨිනිස්සයානං එකන්තිකං පහානාවහභාවං දස්සෙතුං ‘‘සතිපට්ඨානභාවනාය හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සතිපට්ඨානභාවනායාති ඉමිනා තෙසං භාවනාය එව නෙසං පහානං, දෙසනා පන තදුපනිස්සයභාවතො තථා වුත්තාති දස්සෙති. සෙසං සබ්බං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.

१९६. 'पजहनत्थं' (त्यागण्याच्या अर्थाने) म्हणजे अत्यंतिक त्यागाच्या अर्थाने. ज्याअर्थी त्या त्यागाने सर्व दृष्टी-आश्रय (दिठ्ठिनिस्सय) चांगल्या प्रकारे ओलांडले जातात, अतिक्रांत केले जातात, म्हणून 'समतिक्कमाय' (ओलांडण्यासाठी) हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे, असे म्हटले आहे. केवळ सतिपट्ठान सांगितले गेले एवढेच नाही, तर विनेय (उपदेश देण्यास योग्य अशा) व्यक्तींच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) ते प्रस्थापित केले गेले आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'देसिता' (देशित) असे म्हणून 'पञ्ञत्ता' (प्रज्ञप्त) असे म्हटले आहे, हे सांगताना 'देसिता म्हणजे कथित (सांगितलेले). पञ्ञत्ता म्हणजे स्थापित केलेले' असे म्हटले आहे. आता सतिपट्ठान देशनेद्वारे दृष्टी-आश्रयांचा एकांतिक (पूर्ण) प्रहाण (नाश) घडवून आणणारा भाव दर्शवण्यासाठी 'सतिपट्ठानभावनाय हि' (सतिपट्ठान भावनेनेच) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'सतिपट्ठानभावनाय' याने त्यांच्या भावनेनेच त्यांचा प्रहाण (त्याग) होतो, आणि देशना तर त्याच्या उपनिश्रय (कारण) भावामुळे तशी म्हटली गेली आहे, हे दर्शवले आहे. उर्वरित सर्व सहज समजण्यासारखेच आहे.

පාසාදිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

पासादिक सुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका) समाप्त.

7. ලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා

७. लक्खण सुत्ताचे वर्णन.

ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණවණ්ණනා

बत्तीस महापुरुष लक्षणांचे वर्णन.

199. අභිනීහාරාදිගුණමහත්තෙන [Pg.100] මහන්තො පුරිසොති මහාපුරිසො, සො ලක්ඛීයති එතෙහීති මහාපුරිසලක්ඛණානි. තං මහාපුරිසං බ්‍යඤ්ජයන්ති පකාසෙන්තීති මහාපුරිසබ්‍යඤ්ජනානි. මහාපුරිසො නිමීයති අනුමීයති එතෙහීති මහාපුරිසනිමිත්තානි. තෙනාහ ‘‘අයං…පෙ… කාරණානී’’ති.

१९९. अभिनिहार (दृढ संकल्प) इत्यादी गुणांच्या महानतेमुळे जो महान पुरुष आहे तो महापुरुष होय. ज्यांच्याद्वारे तो (महापुरुष) ओळखला जातो, ती 'महापुरुष लक्षणे' होत. जे त्या महापुरुषाला अभिव्यक्त करतात, प्रकाशित करतात, ती 'महापुरुष व्यंजने' होत. ज्यांच्याद्वारे महापुरुषाचे मोजमाप किंवा अनुमान केले जाते, ती 'महापुरुष निमित्ते' होत. म्हणूनच "हा...पे... कारणे" असे म्हटले आहे.

200. ධාරෙන්තීති ලක්ඛණපාඨං ධාරෙන්ති, තෙන ලක්ඛණානි තෙ සරූපතො ජානන්ති, න පන සමුට්ඨානතොති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘නො ච ඛො’’තිආදි, තෙන අනඤ්ඤසාධාරණමෙතං, යදිදං මහාපුරිසලක්ඛණානං කාරණවිභාවනන්ති දස්සෙති. කස්මා ආහාති යථාවුත්තස්ස සුත්තස්ස සමුට්ඨානකාරණං පුච්ඡති, ආචරියො ‘‘අට්ඨුප්පත්තියා අනුරූපත්තා’’ති වත්වා තමෙවස්ස අට්ඨුප්පත්තිං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘සා පනා’’තිආදිමාහ. සබ්බපාලිඵුල්ලොති සබ්බසො සමන්තතො විකසිතපුප්ඵො. විකසනමෙව හි පුප්ඵස්ස නිප්ඵත්ති. පාරිච්ඡත්තකො වියාති අනුස්සවලද්ධමත්තං ගහෙත්වා වදන්ති. උප්පජ්ජතීති ලබ්භති, නිබ්බත්තතීති අත්ථො.

२००. 'धारण करतात' म्हणजे लक्षणांचा पाठ धारण करतात, त्याद्वारे ते लक्षणांना त्यांच्या स्वरूपावरून जाणतात, परंतु त्यांच्या उत्पत्तीच्या कारणावरून (समुत्थानावरून) नाही, हे दर्शवले आहे. म्हणूनच "परंतु नाही..." इत्यादी म्हटले आहे, त्याद्वारे हे इतरांसाठी असाधारण (अनन्यसाधारण) आहे, जे महापुरुष लक्षणांच्या कारणांचे स्पष्टीकरण आहे, हे दर्शवले आहे. 'कशासाठी म्हटले?' याने पूर्वोक्त सुत्ताच्या उत्पत्तीचे कारण विचारले आहे. आचार्यांनी 'प्रसंगाच्या (अट्ठुप्पत्ति) अनुरूपतेमुळे' असे सांगून, तोच प्रसंग विस्ताराने दर्शवण्यासाठी 'ती तर...' इत्यादी म्हटले आहे. 'सब्बपालिफुल्लो' म्हणजे सर्व बाजूंनी पूर्णपणे उमललेली फुले असलेला. उमलणे म्हणजेच फुलाची निष्पत्ती (पूर्णता) होय. 'पारिच्छत्तक (पारिजात वृक्षा) प्रमाणे' असे केवळ ऐकीव माहितीच्या आधारे म्हणतात. 'उत्पन्न होते' म्हणजे प्राप्त होते, उत्पन्न होते असा अर्थ आहे.

යෙන කම්මෙනාති යෙන කුසලකම්මුනා. යං නිබ්බත්තන්ති යං යං ලක්ඛණං නිබ්බත්තං. දස්සනත්ථන්ති තස්ස තස්ස කුසලකම්මස්ස සරූපතො, කිච්චතො, පවත්තිආකාරවිසෙසතො, පච්චයතො, ඵලවිසෙසතො ච දස්සනත්ථං, එතෙනෙව පටිපාටියා උද්දිට්ඨානං ලක්ඛණානං අසමුද්දෙසකාරණවිභාවනාය කාරණං දීපිතං හොති සමානකාරණානං ලක්ඛණානං එකජ්ඣං කාරණදස්සනවසෙනස්ස පවත්තත්තා. එවමාහාති ‘‘බාහිරකාපි ඉසයො ධාරෙන්තී’’තිආදිනා ඉමිනා ඉමිනා පකාරෙන ආහ.

'ज्या कर्माने' म्हणजे ज्या कुशल कर्माने. 'जे उत्पन्न झाले' म्हणजे जे जे लक्षण उत्पन्न झाले. 'दर्शवण्यासाठी' म्हणजे त्या त्या कुशल कर्माचे स्वरूप, कार्य, प्रवृत्तीचा विशेष प्रकार, प्रत्यय (कारण) आणि विशेष फल यांद्वारे दर्शन घडवण्यासाठी. यानेच अनुक्रमाने उद्दिष्ट केलेल्या लक्षणांच्या स्वतंत्रपणे कारण स्पष्ट न करण्याचे कारण स्पष्ट होते, कारण समान कारणांच्या लक्षणांचे एकाच ठिकाणी कारण दर्शवण्याच्या पद्धतीने हे प्रवृत्त झाले आहे. 'असे म्हटले' म्हणजे "बाह्य ऋषी देखील धारण करतात" इत्यादींद्वारे या या प्रकारे म्हटले आहे.

සුප්පතිට්ඨිතපාදතාලක්ඛණවණ්ණනා

सुप्रतिष्ठित पादतल (पायांचे तळवे नीट टेकणे) लक्षणाचे वर्णन.

201. ‘‘පුරිමං ජාතින්ති පුරිමායං ජාතියං, භුම්මත්ථෙ එතං උපයොගවචන’’න්ති වදන්ති. ‘‘පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධසන්තානෙ ඨිතො’’ති වචනතො අච්චන්තසංයොගෙ වා උපයොගවචනං. යත්ථ යත්ථ හි ජාතියං මහාසත්තො පුඤ්ඤකම්මං [Pg.101] කාතුං ආරභති, ආරභතො පට්ඨාය අච්චන්තමෙව තත්ථ පුඤ්ඤකම්මප්පසුතො හොති. තෙනාහ ‘‘දළ්හසමාදානො’’තිආදි. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. නිවුත්ථක්ඛන්ධා ‘‘ජාතී’’ති වුත්තා ඛන්ධවිනිමුත්තාය ජාතියා අභාවතො, නිබ්බත්තිලක්ඛණස්ස ච විකාරස්ස ඉධ අනුපයුජ්ජනතො. ජාතවසෙනාති ජායනවසෙන. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා ‘‘පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධා’’ති ඉමං පදං උපසංහරති. භවනවසෙනාති පච්චයතො නිබ්බත්තනවසෙන. නිවුත්ථවසෙනාති නිවුසිතතාවසෙන. ආලයට්ඨෙනාති ආවසිතභාවෙන. නිවාසත්ථො හි නිකෙතත්ථො.

२०१. 'पुरिमं जातिं' म्हणजे पूर्व जन्मात, हे सप्तमीच्या अर्थात द्वितीया विभक्तीचे वचन आहे असे म्हणतात. 'पूर्वी निवास केलेल्या स्कंधसंतानामध्ये स्थित' या वचनामुळे अत्यंत संयोगात (व्याप्तीत) द्वितीया विभक्तीचे वचन आहे. कारण ज्या ज्या जन्मात महासत्त (बोधिसत्व) पुण्यकर्म करण्यास आरंभ करतात, आरंभापासूनच ते तिथे अत्यंतिकपणे पुण्यकर्मात मग्न असतात. म्हणूनच 'दृढ निश्चय असलेले' (दळ्हसमादानो) इत्यादी म्हटले आहे. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे. निवास केलेले स्कंध हेच 'जाती' (जन्म) असे म्हटले आहे, कारण स्कंधांशिवाय वेगळा जन्म नसतो, आणि उत्पत्तीच्या लक्षणाचा विकार येथे निरुपयोगी आहे. 'जातवशेन' म्हणजे जन्म घेण्याच्या वशाने. 'तथा' याने 'पुब्बे निवत्थक्खन्धा' या पदाचा उपसंहार करतात. 'भवनवशेन' म्हणजे प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न होण्याच्या वशाने. 'निवुत्थवशेन' म्हणजे निवास केलेल्या अवस्थेच्या वशाने. 'आलयट्ठाने' म्हणजे निवास करण्याच्या भावाने. कारण निवासाचा अर्थ घर (निकेत) असा आहे.

තත්ථාති දෙවලොකාදිම්හි. ආදි-සද්දෙන එකච්චං තිරච්ඡානයොනිං සඞ්ගණ්හාති. න සුකරන්ති දෙවගතියා එකන්තසුඛතාය, දුග්ගතියා එකන්තදුක්ඛතාය, දුක්ඛබහුලතාය ච පුඤ්ඤකිරියාය ඔකාසො න සුලභරූපො පච්චයසමවායස්ස දුල්ලභභාවතො, උප්පජ්ජමානා ච සා උළාරා, විපුලා ච න හොතීති ගතිවසෙනාපි ඛෙත්තවිසෙසතා ඉච්ඡිතබ්බා ‘‘තිරච්ඡානගතෙ දානං දත්වා සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා, පුථුජ්ජනදුස්සීලෙ දානං දත්වා සහස්සගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා’’ති (ම. නි. 3.379) වචනතො. මනුස්සගතියා පන සුඛබහුලතාය පුඤ්ඤකිරියාය ඔකාසො සුලභරූපො පච්චයසමවායස්ස ච යෙභුය්‍යෙන සුලභභාවතො. යඤ්ච තත්ථ දුක්ඛං උප්පජ්ජති, තම්පි විසෙසතො පුඤ්ඤකිරියාය උපනිස්සයො හොති, දුක්ඛූපනිසා සද්ධාති. යථා හි අයොඝනෙන සත්ථකෙ නිප්ඵාදියමානෙ තස්ස එකන්තතො අග්ගිම්හි තාපනං, උදකෙන වා තෙමනං ඡෙදනකිරියාසමත්ථතාය න විසෙසපච්චයො, තාපෙත්වා පන සමානයොගතො උදකතෙමනං තස්සා විසෙසපච්චයො, එවමෙව සත්තසන්තානස්ස එකන්තදුක්ඛසමඞ්ගිතා දුක්ඛබහුලතා එකන්තසුඛසමඞ්ගිතා සුඛබහුලතා ච පුඤ්ඤකිරියාසමත්ථතාය න විසෙසපච්චයො, සති පන සමානයොගතො දුක්ඛසන්තාපනෙ, සුඛුමබ්‍රූහනෙ ච ලද්ධූපනිස්සයා පුඤ්ඤකිරියා සමත්ථතාය සම්භවති, තථා සති උප්පජ්ජමානා පුඤ්ඤකිරියා මහාජුතිකා මහාවිප්ඵාරා පටිපක්ඛච්ඡෙදනසමත්ථා හොති. තස්මා මනුස්සභාවො පුඤ්ඤකිරියාය විසෙසපච්චයො. තෙන වුත්තං ‘‘තත්ථ න සුකරං, මනුස්සභූතස්සෙව සුකර’’න්ති.

'तिथे' म्हणजे देवलोक इत्यादींमध्ये. 'इत्यादी' शब्दाने काही तिर्यंच योनींचा (प्राणी योनींचा) समावेश होतो. 'सुलभ नाही' कारण देवगतीमध्ये एकांतिक सुख असल्यामुळे, आणि दुर्गतीमध्ये एकांतिक दुःख किंवा दुःखाचे प्राबल्य असल्यामुळे पुण्यकर्मासाठी संधी सुलभ नसते, कारण कारणांचा संयोग मिळणे कठीण असते; आणि तिथे उत्पन्न होणारे पुण्य उदार (महान) व विपुल होत नाही. म्हणून गतीच्या वशाने देखील क्षेत्राचा विशेष असणे इष्ट आहे, कारण 'तिर्यंच प्राण्याला दान दिल्यास शंभर पटीने दक्षिणेची (फलाची) अपेक्षा करावी, दुःशील पृथग्जनाला दान दिल्यास हजार पटीने दक्षिणेची अपेक्षा करावी' असे वचन आहे. परंतु मनुष्यगतीमध्ये सुखाचे प्राबल्य असल्यामुळे पुण्यकर्मासाठी संधी सुलभ असते आणि कारणांचा संयोगही बहुतांश करून सुलभ असतो. आणि तिथे जे दुःख उत्पन्न होते, ते देखील विशेषतः पुण्यकर्मासाठी उपनिश्रय (कारण) बनते, कारण 'दुःख हा श्रद्धेचा उपनिश्रय (कारण) आहे'. ज्याप्रमाणे लोखंडाच्या हातोड्याने शस्त्र बनवताना, त्याला केवळ आगीत तापवणे किंवा केवळ पाण्यात ओले करणे हे कापण्याच्या क्रियेच्या समर्थतेसाठी विशेष कारण ठरत नाही, तर तापवल्यानंतर योग्य प्रमाणात पाण्यात ओले करणे हेच त्याचे विशेष कारण ठरते, त्याचप्रमाणे प्राण्यांच्या संतानामध्ये केवळ एकांतिक दुःखाची किंवा दुःखाच्या प्राबल्याची स्थिती, अथवा केवळ एकांतिक सुखाची किंवा सुखाच्या प्राबल्याची स्थिती ही पुण्यकर्म करण्याच्या समर्थतेसाठी विशेष कारण ठरत नाही. परंतु जेव्हा योग्य प्रमाणात दुःखाचा ताप आणि सुखाची वृद्धी यांचा संयोग होऊन उपनिश्रय प्राप्त होतो, तेव्हाच पुण्यकर्म समर्थपणे संभवते. तसे झाल्यास उत्पन्न होणारे पुण्यकर्म महातेजस्वी, महाप्रभावी आणि प्रतिपक्षाचा (अकुशलाचा) छेद करण्यास समर्थ असते. म्हणून मनुष्यभाव हा पुण्यकर्मासाठी विशेष प्रत्यय (कारण) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे, 'तिथे सुलभ नाही, मनुष्य झालेल्यालाच ते सुलभ आहे.'

අථ [Pg.102] ‘‘මනුස්සභූතස්සා’’ති එත්ථ කො වචනත්ථො? ‘‘මනස්ස උස්සන්නතාය මනුස්සාති, සූරභාවසතිමන්තතාබ්‍රහ්මචරියයොග්‍යතාදිගුණවසෙන උපචිතමනකා උක්කට්ඨගුණචිත්තාති අත්ථො. කෙ පන තෙ? ජම්බුදීපවාසිනො සත්තවිසෙසා. තෙනාහ භගවා –

आता 'मनुष्यभूतस्य' (मनुष्य झालेल्याच्या) याचा काय अर्थ आहे? 'मनाची प्रगल्भता (उत्कटता) असल्यामुळे ते मनुष्य होत', म्हणजेच शूरता, स्मृतिमानता (जागरूकता), ब्रह्मचर्य पाळण्याची योग्यता इत्यादी गुणांमुळे ज्यांचे मन विकसित झाले आहे, ज्यांचे चित्त उत्कृष्ट गुणांनी युक्त आहे, असा अर्थ आहे. ते कोण आहेत? जम्बुद्वीपात राहणारे विशेष प्राणी (मनुष्य). म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහි ජම්බුදීපකා මනුස්සා උත්තරකුරුකෙ ච මනුස්සෙ අධිග්ගණ්හන්ති දෙවෙ ච තාවතිංසෙ. කතමෙහි තීහි? සූරා සතිමන්තො ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’ති (අ. නි. 9.21; කථා. 271).

'भिक्षूंनो, तीन कारणांमुळे जम्बुद्वीपातील मनुष्य हे उत्तरकुरुतील मनुष्यांपेक्षा आणि तावतिंस देवलोकातील देवांपेक्षा श्रेष्ठ ठरतात. कोणत्या तीन कारणांमुळे? ते शूर असतात, स्मृतिमान (जागरूक) असतात आणि इथे ब्रह्मचर्यवास (धर्माचरण) पाळतात.'

තථා හි බුද්ධා භගවන්තො, පච්චෙකබුද්ධා, අග්ගසාවකා, මහාසාවකා, චක්කවත්තිනො, අඤ්ඤෙ ච මහානුභාවා සත්තා තත්ථෙව උප්පජ්ජන්ති. තෙ හි සමානරූපාදිතාය පන සද්ධිං පරිත්තදීපවාසීහි ඉතරමහාදීපවාසිනොපි මනුස්සා ත්වෙව පඤ්ඤායිංසූ’’ති කෙචි. අපරෙ පන භණන්ති ‘‘ලොභාදීහි, අලොභාදීහි ච සහිතස්ස මනස්ස උස්සන්නතාය මනුස්සා. යෙ හි සත්තා මනුස්සජාතිකා, තෙසු විසෙසතො ලොභාදයො, අලොභාදයො ච උස්සන්නා, තෙ ලොභාදිඋස්සන්නතාය අපායමග්ගං, අලොභාදිඋස්සන්නතාය සුගතිමග්ගං, නිබ්බානගාමිමග්ගඤ්ච පරිපූරෙන්ති, තස්මා ලොභාදීහි, අලොභාදීහි ච සහිතස්ස මනස්ස උස්සන්නතාය පරිත්තදීපවාසීහි සද්ධිං චතුදීපවාසිනො සත්තවිසෙසා මනුස්සාති වුච්චන්තී’’ති. ලොකියා පන ‘‘මනුනො අපච්චභාවෙන මනුස්සා’’ති වදන්ති. මනු නාම පඨමකප්පිකො ලොකමරියාදාය ආදිභූතො සත්තානං හිතාහිතවිධායකො කත්තබ්බාකත්තබ්බතාසු නියොජනතාවසෙන පිතුට්ඨානියො, යො සාසනෙ ‘‘මහාසම්මතො’’ති වුච්චති අම්හාකං මහාබොධිසත්තො, පච්චක්ඛතො, පරම්පරා ච තස්ස ඔවාදානුසාසනියං ඨිතා සත්තා පුත්තසදිසතාය ‘‘මනුස්සා, මානුසා’’ති ච වුච්චන්ති. තතො එව හි තෙ ‘‘මානවා, මනුජා’’ති ච වොහරීයන්ති. මනුස්සභූතස්සාති මනුස්සෙසු භූතස්ස ජාතස්ස, මනුස්සභාවං වා පත්තස්සාති අත්ථො. අයඤ්ච නයො ලොකියමහාජනස්ස වසෙන වුත්තො. මහාබොධිසත්තානං පන සන්තානස්ස මහාභිනීහාරතො පට්ඨාය කුසලධම්මපටිපත්තියං සම්මදෙව අභිසඞ්ඛතත්තා තෙසං සුගතියං, අත්තනො උප්පජ්ජනදුග්ගතියඤ්ච නිබ්බත්තානං කුසලකම්මං ගරුතරමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘අකාරණං වා එත’’න්තිආදි වුත්තං.

तसेच बुद्ध भगवान, प्रत्येकबुद्ध, अग्रश्रावक, महाश्रावक, चक्रवर्ती आणि इतर महानुभाव प्राणी तेथेच उत्पन्न होतात. ते समान रूप इत्यादींमुळे लहान बेटांवरील रहिवाशांसह इतर महाद्वीपांतील रहिवासी देखील 'मनुष्य' म्हणूनच ओळखले जातात, असे काही जण म्हणतात. दुसरे काही जण म्हणतात की, लोभ इत्यादी आणि अलोभ इत्यादींनी युक्त असलेल्या मनाच्या प्रबळतेमुळे (त्यांना) 'मनुष्य' म्हणतात. जे प्राणी मनुष्य जातीचे आहेत, त्यांच्यामध्ये विशेषतः लोभ इत्यादी आणि अलोभ इत्यादी प्रबळ असतात. ते लोभ इत्यादींच्या प्रबळतेमुळे अपायमार्ग (दुर्गतीचा मार्ग) आणि अलोभ इत्यादींच्या प्रबळतेमुळे सुगति मार्ग व निर्वाणगामी मार्ग परिपूर्ण करतात. म्हणूनच, लोभ इत्यादी आणि अलोभ इत्यादींनी युक्त असलेल्या मनाच्या प्रबळतेमुळे लहान बेटांवरील रहिवाशांसह चारही महाद्वीपांतील विशिष्ट प्राण्यांना 'मनुष्य' असे म्हटले जाते. लौकिक (सामान्य) लोक मात्र 'मनूचे अपत्य (वंशज) असल्यामुळे मनुष्य' असे म्हणतात. मनू नावाचा पहिल्या कल्पामधील, जगाच्या मर्यादेचा प्रारंभ करणारा, प्राण्यांच्या हिताहिताचे विधान करणारा आणि काय करावे व काय करू नये यामध्ये प्रवृत्त करणारा असल्यामुळे पितृतुल्य आहे, ज्याला शासनात (बुद्धशासनात) 'महासम्मत' म्हटले जाते, जे आमचे महाबोधिसत्व आहेत. प्रत्यक्षपणे आणि परंपरेने त्यांच्या ओवाद (उपदेश) व अनुशासनात राहिलेले प्राणी पुत्रासारखे असल्यामुळे 'मनुष्य' आणि 'मानुष' असे म्हटले जातात. म्हणूनच त्यांना 'मानव' आणि 'मनुज' असेही व्यवहारात म्हटले जाते. 'मनुष्यभूतस्य' म्हणजे मनुष्यांमध्ये उत्पन्न झालेल्या, किंवा मनुष्यभावाला प्राप्त झालेल्या, असा अर्थ आहे. आणि हा नियम लौकिक महाजनांच्या (सामान्य लोकांच्या) मतानुसार सांगितला आहे. परंतु महाबोधिसत्वांच्या चित्तसंततीमध्ये महाअभिनिहारापासून (महान संकल्पापासून) घेऊन कुशल धर्माच्या प्रतिपत्तीमध्ये (आचरणात) चांगल्या प्रकारे संस्कारित झाल्यामुळे, त्यांच्या सुगतीमध्ये आणि स्वतःच्या उत्पत्तीच्या दुर्गतीमध्ये निर्माण झालेल्यांचे कुशल कर्म अत्यंत श्रेष्ठच आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'अकारण वा एतम्' (हे अकारण आहे) इत्यादी म्हटले आहे.

එවරූපෙ [Pg.103] අත්තභාවෙති හත්ථිආදිඅත්තභාවෙ. ඨිතෙන කතකම්මං න සක්කා සුඛෙන දීපෙතුං ලොකෙ අප්පඤ්ඤාතරූපත්තා. සුඛෙන දීපෙතුං ‘‘අසුකස්මිං දෙසෙ අසුකස්මිං නගරෙ අසුකො නාම රාජා, බ්‍රාහ්මණො හුත්වා ඉමං කුසලකම්මං අකාසී’’ති එවං සුවිඤ්ඤාපයභාවතො. ථිරග්ගහණොති අසිථිලග්ගාහී ථාමප්පත්තග්ගහණො. නිච්චලග්ගහණොති අචඤ්චලග්ගාහී තත්ථ කෙනචිපි අසංහාරියො. පටිකුටතීති සංකුටති, ජිගුච්ඡනවසෙන විවට්ටති වා. පසාරියතීති විත්ථතං හොති වෙපුල්ලං පාපුණාති.

'एवरूपे अत्तभावे' (अशा प्रकारच्या आत्मभावात/शरीरात) म्हणजे हत्ती इत्यादींच्या शरीरात. त्या (शरीरात) राहून केलेले कर्म जगात फारसे प्रसिद्ध नसल्यामुळे सहजपणे स्पष्ट करता येत नाही. सहजपणे स्पष्ट करण्यासाठी 'अमुक देशात, अमुक नगरात, अमुक नावाचा राजा किंवा ब्राह्मण होऊन त्याने हे कुशल कर्म केले' अशा प्रकारे चांगल्या प्रकारे समजून सांगता येण्यासारखे नसल्यामुळे. 'थिरग्गहणो' (स्थिर ग्रहण करणारा) म्हणजे शिथिल नसलेले ग्रहण करणारा, दृढता प्राप्त झालेले ग्रहण करणारा. 'निच्चलग्गहणो' (निश्चल ग्रहण करणारा) म्हणजे चंचल नसलेले ग्रहण करणारा, ज्याला तेथे कोणाकडूनही विचलित केले जाऊ शकत नाही. 'पटिकुटति' म्हणजे संकुचित होतो, किंवा घृणेमुळे (किळस वाटल्यामुळे) मागे फिरतो. 'पसारियति' म्हणजे विस्तृत होतो, विशालतेला प्राप्त होतो.

තවෙසො මහාසමුද්දසදිසොති එසො උදකොඝො තෙව මහාසමුද්දසදිසො.

'तवेसो महासमुद्दसदिसो' (हा तुझा महासमुद्रासारखा आहे) म्हणजे हा पाण्याचा प्रवाह तुझ्या महासमुद्रासारखाच आहे.

දීයති එතෙනාති දානං, පරිච්චාගචෙතනා. දිය්‍යනවසෙනාති දෙය්‍යධම්මස්ස පරියත්තං කත්වා පරිච්චජනවසෙන දානං. සංවිභාගකරණවසෙනාති තස්සෙව අත්තනා සද්ධිං පරස්ස සංවිභජනවසෙන සංවිභාගො, තථාපවත්තා චෙතනා. සීලසමාදානෙති සීලස්ස සම්මදෙව ආදානෙ, ගහණෙ පවත්තනෙති අත්ථො. තං පවත්තිකාලෙන දස්සෙන්තො ‘‘පූරණකාලෙ’’ති ආහ. මාතු හිතො මත්තෙය්‍යො, යස්ස පන ධම්මස්ස වසෙන සො ‘‘මත්තෙය්‍යො’’ති වුච්චති, සො මත්තෙය්‍යතාති ආහ ‘‘මාතු කාතබ්බවත්තෙ’’ති. එසෙව නයො ‘‘පෙත්තෙය්‍යතායා’’තිආදීසු. අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙසූති අඤ්ඤමඤ්ඤවිසිට්ඨෙසු අඤ්ඤෙසු, තෙ පන කුසලභාවෙන වුත්තා කුසලාති ආහ ‘‘එවරූපෙසූ’’ති. අධිකුසලෙසූති අභිවිසිට්ඨෙසු කුසලෙසු, සා පන අභිවිසිට්ඨතා උපාදායුපාදාය හොති. යං පනෙත්ථ උක්කංසගතං අධිකුසලං, තදුක්කංසනයෙන ඉධාධිප්පෙතන්ති තං දස්සෙතුං ‘‘අත්ථි කුසලා, අත්ථි අධිකුසලා’’තිආදි වුත්තං. නනු පඤ්ඤාපාරමිසඞ්ගහඤාණසම්භාරභූතා කුසලා ධම්මා නිප්පරියායෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපටිලාභපච්චයා කුසලා නාම, ඉමෙ පන මහාපුරිසලක්ඛණනිබ්බත්තකා පුඤ්ඤසම්භාරභූතා කස්මා තථා වුත්තාති? සබ්බෙසම්පි මහාබොධිසත්තසන්තානගතානං පාරමිධම්මානං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපටිලාභපච්චයභාවතො. මහාභිනීහාරතො පට්ඨාය හි මහාපුරිසො යං කිඤ්චි පුඤ්ඤං කරොති, සබ්බං තං සම්මාසම්බොධිසමධිගමායෙව පරිණාමෙති. තථා හි සසම්භාරාබ්‍යාසො, දීඝකාලාබ්‍යාසො, නිරන්තරාබ්‍යාසො, සක්කච්චාබ්‍යාසොති චත්තාරො අබ්‍යාසා චතුරධිට්ඨානපරිපූරිතසම්බන්ධා අනුපුබ්බෙන මහාබොධිට්ඨානා සම්පජ්ජන්ති.

ज्याद्वारे दिले जाते ते 'दान' होय, म्हणजेच परित्यागाची चेतना (भावना). 'दिय्यनवसेन' (देण्याच्या रूपाने) म्हणजे देय वस्तू (दान देण्याची वस्तू) गोळा करून तिचा त्याग करण्याच्या रूपाने दान देणे. 'संविभागकरणवसेन' (विभागणी करण्याच्या रूपाने) म्हणजे त्याच वस्तूची स्वतःसोबत इतरांना वाटणी करण्याच्या रूपाने विभागणी करणे, आणि तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली चेतना. 'सीलसमादाने' (शील समादान करणे) म्हणजे शीलाचे चांगल्या प्रकारे ग्रहण करणे, त्यात प्रवृत्त होणे असा अर्थ आहे. ते प्रवृत्तीच्या काळाने दर्शवताना 'पूरणकाले' (पूर्ण करण्याच्या काळात) असे म्हटले आहे. आईचे हित करणारा तो 'मत्तेय्य' (मातृभक्त) होय. परंतु ज्या धर्माच्या प्रभावाने त्याला 'मत्तेय्य' म्हटले जाते, ती 'मत्तेय्यता' (मातृभक्ती) होय, हे सांगताना 'मातु कातब्बवत्ते' (आईच्या प्रति करावयाचे कर्तव्य) असे म्हटले आहे. हाच नियम 'पेत्तेय्यता' (पितृभक्ती) इत्यादींच्या बाबतीतही समजावा. 'अञ्ञतरञ्ञतरेसु' (इतर वेगवेगळ्या) म्हणजे एकमेकांपासून विशिष्ट अशा इतरांमध्ये. ते कुशल भावाने सांगितले असल्यामुळे कुशल आहेत, हे दर्शवण्यासाठी 'एवरूपेषु' (अशा प्रकारच्या) असे म्हटले आहे. 'अधिकुसलेसु' (अधिक कुशलांमध्ये) म्हणजे अतिविशिष्ट अशा कुशल कर्मांमध्ये. ती अतिविशिष्टता सापेक्षतेने (एकमेकांच्या तुलनेत) असते. येथे जे उत्कृष्ट दर्जाचे अधिक कुशल आहे, तेच उत्कृष्टतेच्या नियमाने येथे अभिप्रेत आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'अत्थि कुसला, अत्थि अधिकुसला' (कुशल आहेत, अधिक कुशल आहेत) इत्यादी म्हटले आहे. शंका: प्रज्ञापारमिता संग्रहित करणाऱ्या ज्ञानसंभारात्मक असलेले कुशल धर्म हे प्रत्यक्षपणे सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्राप्तीचे प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे 'कुशल' नावाचे आहेत, तर मग महापुरुष लक्षणांना उत्पन्न करणारे आणि पुण्यसंभारात्मक असलेले हे धर्म तसे का म्हटले गेले आहेत? उत्तर: कारण महाबोधिसत्वांच्या चित्तसंततीमध्ये असलेल्या सर्वच पारमिता धर्मांचा सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्राप्तीशी कार्यकारणभाव असतो. महाअभिनिहारापासून (महान संकल्पापासून) प्रारंभ करून महापुरुष जे काही पुण्य करतात, ते सर्व सम्यक्संबोधीच्या प्राप्तीसाठीच समर्पित करतात. तसेच, ससंभार अभ्यास, दीर्घकाल अभ्यास, निरंतर अभ्यास आणि आदरपूर्वक अभ्यास हे चार अभ्यास चार अधिष्ठानांच्या परिपूर्तीशी संबंधित असून अनुक्रमे महाबोधीच्या स्थानाला प्राप्त करून देतात.

සකිම්පීති [Pg.104] පි-සද්දෙන අනෙකවාරම්පි කතං විජාතියෙන අන්තරිතං සඞ්ගණ්හාති. අභිණ්හකරණෙනාති බහුලීකාරෙන. උපචිතන්ති උපරූපරි වඩ්ඪිතං. පිණ්ඩීකතන්ති පිණ්ඩසො කතං. රාසීකතන්ති රාසිභාවෙන කතං. අනෙකක්ඛත්තුඤ්හි පවත්තියමානං කුසලකම්මං සන්තානෙ තථාලද්ධපරිභාවනං පිණ්ඩීභූතං විය, රාසීභූතං විය ච හොති. විපාකං පති සංහච්චකාරිභාවත්තා චක්කවාළං අතිසම්බාධං භවග්ගං අතිනීචං, සචෙ පනෙ තං රූපං සියාති අධිප්පායො. විපුලත්තාති මහන්තත්තා. යස්මා පන තං කම්මං මෙත්තාකරුණාසතිසම්පජඤ්ඤාහි පරිග්ගහිතතාය දුරසමුස්සාරිතං පමාණකරණධම්මන්ති පමාණරහිතතාය ‘‘අප්පමාණ’’න්ති වත්තබ්බතං අරහති, තස්මා ‘‘අප්පමාණත්තා’’ති වුත්තං.

'सकिम्पि' (एकदाही) मधील 'पि' (देखील) या शब्दाने विजातीय कर्माने अंतर पडलेले असतानाही अनेक वेळा केलेले कर्म समाविष्ट केले जाते. 'अभिण्हकरणेन' (वारंवार करण्याने) म्हणजे बहुलीकरणाने (पुन्हा पुन्हा करण्याने). 'उपचितं' म्हणजे उत्तरोत्तर वाढवलेले. 'पिण्डीकतं' म्हणजे एकत्रित (पिंड स्वरूपात) केलेले. 'रासीकतं' म्हणजे राशीच्या (ढिगाच्या) स्वरूपात केलेले. कारण अनेक वेळा केले जाणारे कुशल कर्म चित्तसंततीमध्ये तशा प्रकारची भावना प्राप्त करून एकत्रित झाल्यासारखे आणि राशीभूत झाल्यासारखे होते. विपाकाच्या (फलाच्या) बाबतीत एकत्रितपणे कार्य करणारे असल्यामुळे, जर त्या कर्माला रूप (आकार) असते, तर चक्रवाळ (ब्रह्मांड) अत्यंत संकुचित आणि भवाग्र (अस्तित्वाचे सर्वोच्च शिखर) अत्यंत ठेंगणे झाले असते, असा अभिप्राय आहे. 'विपुलत्ता' म्हणजे मोठेपणामुळे (विशालतेमुळे). परंतु, ते कर्म मैत्री, करुणा, स्मृती आणि संप्रजन्य यांनी परिगृहीत (युक्त) असल्यामुळे, मोजमाप करण्याच्या नियमांपासून दूर सारलेले म्हणजेच प्रमाणरहित असल्यामुळे 'अप्रमाण' म्हणण्यास पात्र आहे, म्हणूनच 'अप्रमाणत्वामुळे' (अप्पमाणत्ता) असे म्हटले आहे.

අධිභවතීති ඵලස්ස උළාරභාවෙන අභිභුය්‍ය තිට්ඨති. අත්ථතො පණීතපණීතානං භොගානං පටිලාභො එවාති ආහ ‘‘අතිරෙකං ලභතී’’ති. අධිගච්ඡතීති වින්දති, නිබ්බත්තමානොව තෙන සමන්නාගතො හොතීති අත්ථො. එකදෙසෙන අඵුසිත්වා සබ්බප්පදෙසෙහි ඵුසනතො සබ්බප්පදෙසෙහි ඵුසන්තියො එතෙසං පාදතලානං සන්තීති ‘‘සබ්බාවන්තෙහි පාදතලෙහී’’ති වුත්තං. යථා නික්ඛිපනෙ සබ්බෙ පාදතලප්පදෙසා සංහච්චකාරිනො අනින්නතාය සමභාවතො, එවං උද්ධරණෙපීති වුත්තං ‘‘සමං ඵුසති, සමං උද්ධරතී’’ති. ඉදානි ඉමස්ස මහාපුරිසලක්ඛණස්ස සමධිගමෙන ලද්ධබ්බනිස්සන්දඵලවිභාවනමුඛෙන ආනුභාවං විභාවෙතුං ‘‘සචෙපි හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නරකන්ති ආවාටං. අන්තො පවිසති සමභාවාපත්තියා. ‘‘චක්කලක්ඛණෙන පතිට්ඨාතබ්බට්ඨාන’’න්ති ඉදං යං භූමිප්පදෙසං පාදතලං ඵුසති, තත්ථ චක්කලක්ඛණම්පි ඵුසනවසෙන පතිට්ඨාතීති කත්වා වුත්තං. තස්ස පන තථා පතිට්ඨානං සුප්පතිට්ඨිතපාදතාය එවාති සුප්පතිට්ඨිතපාදතාය ආනුභාවකිත්තනෙ ‘‘ලක්ඛණන්තරානයනං කිමත්ථිය’’න්ති න චින්තෙතබ්බං. සීලතෙජෙනාති සීලප්පභාවෙන. පුඤ්ඤතෙජෙනාති කුසලප්පභාවෙන. ධම්මතෙජෙනාති ඤාණප්පභාවෙන. තීහිපි පදෙහි භගවතො බුද්ධභූතස්ස ධම්මා ගහිතා, ‘‘දසන්නං පාරමීන’’න්ති ඉමිනා බුද්ධකරධම්මා ගහිතා.

'अधिभवति' (अभिभूत करणे) म्हणजे फळाच्या श्रेष्ठत्वामुळे (उळारभावेन) अभिभूत करून राहणे. अर्थतः अतिशय उत्तम भोगांची प्राप्ती होणे, म्हणूनच "अतिरेक (अधिक) लाभ मिळतो" (अतिरेकं लभति) असे म्हटले आहे. 'अधिगच्छति' म्हणजे प्राप्त करतो (विन्दति), उत्पन्न होताच त्याने युक्त होतो असा अर्थ आहे. एका भागाला स्पर्श न करता सर्व भागांनी स्पर्श होत असल्यामुळे, त्यांच्या पायांचे तळवे सर्व भागांनी स्पर्श करणारे आहेत, म्हणूनच "सर्व भागांनी युक्त पायांच्या तळव्यांनी" (सब्बावन्तेहि पादतलेहि) असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे पाय ठेवताना पायाच्या तळव्याचे सर्व भाग खोलगट नसून समतल असल्यामुळे एकत्र कार्य करतात, त्याचप्रमाणे पाय उचलतानाही होते, म्हणूनच "समान रीतीने स्पर्श करतो, समान रीतीने उचलतो" (समं फुसति, समं उद्धरति) असे म्हटले आहे. आता या महापुरुषलक्षणाच्या प्राप्तीमुळे मिळणाऱ्या निस्यन्दफळाचे (परिणामी फळाचे) स्पष्टीकरण करण्याच्या उद्देशाने प्रभाव स्पष्ट करण्यासाठी "सचेपि हि" (जरी खरोखरच) इत्यादी म्हटले आहे. तिथे 'नरक' म्हणजे खड्डा. समभावाच्या प्राप्तीमुळे तो आत प्रवेश करतो (समतल होतो). "चक्रलक्षणाने प्रतिष्ठित होण्याचे स्थान" हे ज्या भूमीच्या प्रदेशाला पायाचा तळवा स्पर्श करतो, तिथे चक्रलक्षणही स्पर्शाच्या माध्यमातून प्रतिष्ठित होते, या अर्थाने म्हटले आहे. त्याचे तसे प्रतिष्ठित होणे हे 'सुप्रतिष्ठितपादता' (पायांचे व्यवस्थित टेकणे) यामुळेच होते, म्हणून सुप्रतिष्ठितपादतेच्या प्रभावाचे वर्णन करताना "दुसऱ्या लक्षणाचा संबंध कशासाठी आणला?" असा विचार करू नये. 'शीलतेजाने' म्हणजे शीलाच्या प्रभावाने. 'पुण्यतेजाने' म्हणजे कुशलाच्या प्रभावाने. 'धम्मतेजाने' म्हणजे ज्ञानाच्या प्रभावाने. या तिन्ही पदांद्वारे बुद्ध झालेल्या भगवंतांचे गुण (धम्म) ग्रहण केले आहेत, आणि "दहा पारमितांचे" (दसन्नं पारमीनं) याद्वारे बुद्धत्व प्राप्त करून देणारे धम्म (बुद्धकारक धम्म) ग्रहण केले आहेत.

202. මහාසමුද්දොව සීමා සබ්බභූමිස්සරභාවතො. ‘‘අඛිලමනිමිත්තමකණ්ටක’’න්ති තීහිපි පදෙහි ථෙය්‍යාභාවොව වුත්තොති ආහ ‘‘නිච්චොර’’න්තිආදි[Pg.105]. ඛරසම්ඵස්සට්ඨෙනාති ඝට්ටනෙන දුක්ඛසම්ඵස්සභාවෙන ඛිලාති. උපද්දවපච්චයට්ඨෙනාති අනත්ථහෙතුතාය නිමිත්තාති. ‘‘අඛිල’’න්තිආදිනා එකචාරීහි චොරාභාවො වුත්තො, ‘‘නිරබ්බුද’’න්ති ඉමිනා පන ගණබන්ධවසෙන විචරණචොරාභාවො වුත්තොති දස්සෙතුං ‘‘ගුම්බං ගුම්බං හුත්වා’’තිආදි වුත්තං. අවික්ඛම්භනීයොති න විබන්ධනීයො කෙනචි අප්පටිබාහනීයො ඨානතො අනික්කඩ්ඪනීයො. පටිපක්ඛං අනිට්ඨං අත්ථෙතීති පච්චත්ථිකො, එතෙන පාකටභාවෙන විරොධං අකරොන්තො වෙරිපුග්ගලො වුත්තො. පටිවිරුද්ධො අමිත්තො පච්චාමිත්තො, එතෙන පාකටභාවෙන විරොධං කරොන්තො වෙරිපුග්ගලො වුත්තො. වික්ඛම්භෙතුං නාසක්ඛිංසු, අඤ්ඤදත්ථු සයමෙව විඝාතබ්‍යසනං පාපුණිංසු චෙව සාවකත්තඤ්ච පවෙදෙසුං.

२०२. सर्व भूमीचे स्वामी असल्यामुळे महासागरच त्यांची सीमा आहे. "अखिल, अनिमित्त, अकंटक" या तिन्ही पदांद्वारे चोरीचा अभावच (थेय्याभाव) सांगितला आहे, म्हणूनच "चोर नसलेला" (निच्चोरं) इत्यादी म्हटले आहे. खरखरीत स्पर्शाच्या अर्थाने म्हणजे घासल्यामुळे होणाऱ्या दुःखद स्पर्शाच्या भावाने 'खिल' (खिळे/अडथळे) म्हटले आहे. उपद्रवाचे कारण असण्याच्या अर्थाने म्हणजे अनर्थाचे कारण असल्यामुळे 'निमित्त' म्हटले आहे. "अखिल" इत्यादी पदांद्वारे एकट्याने फिरणाऱ्या चोरांचा अभाव सांगितला आहे, तर "निरर्बुद" याद्वारे टोळी बनवून फिरणाऱ्या चोरांचा अभाव सांगितला आहे, हे दर्शवण्यासाठी "टोळ्या टोळ्या करून" (गुम्बं गुम्बं हुत्वा) इत्यादी म्हटले आहे. 'अविक्खम्भनीय' (अबाधित/न रोखता येणारा) म्हणजे कोणाकडूनही अडथळा न आणता येणारा, न रोखता येणारा आणि स्थानावरून न हटवता येणारा. जो अनिष्ट अशा प्रतिपक्षाची (शत्रूची) इच्छा करतो तो 'पच्चत्थिक' (प्रत्यर्थिक/शत्रू) होय; याद्वारे उघडपणे विरोध न करणारा वैरी पुरुष सांगितला आहे. जो अत्यंत विरुद्ध असलेला अमित्र (मित्र नसलेला) आहे तो 'पच्चामित्त' (प्रत्यमित्र/शत्रू) होय; याद्वारे उघडपणे विरोध करणारा वैरी पुरुष सांगितला आहे. ते अडथळा आणू शकले नाहीत, उलट स्वतःच विनाशाला आणि संकटाला प्राप्त झाले आणि त्यांनी आपले श्रावकत्व (शिष्यत्व) जाहीर केले.

‘‘කම්ම’’න්තිආදීසු කම්මං නාම බුද්ධභාවං උද්දිස්ස කතූපචිතො ලක්ඛණසංවත්තනියො පුඤ්ඤසම්භාරො. තෙනාහ ‘‘සතසහස්සකප්පාධිකානී’’තිආදි. කම්මසරික්ඛකං නාම තස්සෙව පුඤ්ඤසම්භාරස්ස කරණකාලෙ කෙනචි අකම්පනීයස්ස දළ්හාවත්ථිතභාවස්ස අනුච්ඡවිකො සුප්පතිට්ඨිතපාදතාසඞ්ඛාතස්ස ලක්ඛණස්ස පරෙහි අවික්ඛම්භනීයතාය ඤාපකනිමිත්තභාවො, ස්වායං නිමිත්තභාවො තස්සෙව ලක්ඛණස්සාති අට්ඨකථායං ‘‘කම්මසරික්ඛකං නාම…පෙ… මහාපුරිසලක්ඛණ’’න්ති වුත්තං. ඨානගමනෙසු පාදානං දළ්හාවත්ථිතභාවො ලක්ඛණං නාම. පාදානං භූමියං සමං නික්ඛිපනං, පාදතලානං සබ්බභාගෙහි ඵුසනං, සමමෙව උද්ධරණං, තස්මා සුට්ඨු සමං සබ්බභාගෙහි පතිට්ඨිතා පාදා එතස්සාති සුප්පතිට්ඨිතපාදො, තස්ස භාවො සුප්පතිට්ඨිතපාදතාති වුච්චති ලක්ඛණං. සුට්ඨු සමං භූමියා ඵුසනෙනෙව හි නෙසං තත්ථ දළ්හාවත්ථිතභාවො සිද්ධො, යං ‘‘කම්මසරික්ඛක’’න්ති වුත්තං. ලක්ඛණානිසංසොති ලක්ඛණපටිලාභස්ස උද්‍රයො, ලක්ඛණසංවත්තනියස්ස කම්මස්ස ආනිසංසඵලන්ති අත්ථො. නිස්සන්දඵලං පන හෙට්ඨා භාවිතමෙව.

"कम्म" (कर्म) इत्यादींमध्ये 'कर्म' म्हणजे बुद्धत्वाच्या उद्देशाने गोळा केलेला आणि लक्षणांना प्राप्त करून देणारा पुण्यसंभार होय. म्हणूनच "एक लाख कल्प अधिक" (सतसहस्सकप्पाधिकानि) इत्यादी म्हटले आहे. 'कर्मसदृश' (कम्मसरिक्खक) म्हणजे त्याच पुण्यसंभाराच्या संपादन काळात कोणाकडूनही विचलित न होणाऱ्या दृढ स्थितीला अनुरूप अशा, 'सुप्रतिष्ठितपादता' नावाच्या लक्षणाच्या इतरांकडून अबाधित असण्याचे ज्ञापक (दर्शक) चिन्ह होय; आणि हे चिन्ह त्याच लक्षणाचे आहे, म्हणूनच अट्ठकथेत "कर्मसदृश म्हणजे... पे... महापुरुषलक्षण" असे म्हटले आहे. उभे राहताना आणि चालताना पायांची दृढ स्थिती असणे याला 'लक्षण' म्हणतात. पायांचे जमिनीवर समान रीतीने ठेवणे, पायांच्या तळव्यांच्या सर्व भागांनी स्पर्श करणे, समान रीतीनेच उचलणे; म्हणून ज्यांचे पाय सर्व भागांनी चांगल्या प्रकारे समान रीतीने प्रतिष्ठित होतात ते 'सुप्रतिष्ठितपाद' होत, आणि त्यांच्या त्या भावाला 'सुप्रतिष्ठितपादता' नावाचे लक्षण म्हटले जाते. जमिनीला चांगल्या प्रकारे समान रीतीने स्पर्श केल्यानेच त्यांची तिथे दृढ स्थिती सिद्ध होते, ज्याला "कर्मसदृश" म्हटले आहे. 'लक्षणाशंस' (लक्खणानिसंस) म्हणजे लक्षणप्राप्तीचा उदय (परिणाम), म्हणजेच लक्षणांना प्राप्त करून देणाऱ्या कर्माचे फल किंवा लाभ असा अर्थ आहे. निस्यन्दफळ (परिणामी फळ) तर खाली स्पष्ट केलेच आहे.

203. කම්මාදිභෙදෙති කම්මකම්මසරික්ඛකලක්ඛණ ලක්ඛණානිසංසවිසඤ්ඤිතෙ විභාගෙ. ගාථාබන්ධං සන්ධාය වුත්තං, අත්ථො පන අපුබ්බං නත්ථීති අධිප්පායො. පොරාණකත්ථෙරාති අට්ඨකථාචරියා. වණ්ණනාගාථාති ථොමනාගාථා වුත්තමෙවත්ථං ගහෙත්වා ථොමනාවසෙන පවත්තත්තා. අපරභාගෙ [Pg.106] ථෙරා නාම පාළිං, අට්ඨකථඤ්ච පොත්ථකාරොපනවසෙන සමාගතා මහාථෙරා, යෙ සාට්ඨකථං පිටකත්තයං පොත්ථකාරුළ්හං කත්වා සද්ධම්මං අද්ධනියචිරට්ඨිතිකං අකංසු. එකපදිකොති ‘‘දළ්හසමාදානො අහොසී’’තිආදිපාඨෙ එකෙකපදගාහී. අත්ථුද්ධාරොති තදත්ථස්ස සුඛග්ගහණත්ථං ගාථාබන්ධවසෙන උද්ධරණතො අත්ථුද්ධාරභූතො, තයිදං පාළියං ආගතපදානි ගහෙත්වා ගාථාබන්ධවසෙන තදත්ථවිචාරණභාවදස්සනං, න පන ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන ඨපිතභාවපටික්ඛිපනන්ති දට්ඨබ්බං.

२०३. 'कर्मादिभेदांमध्ये' म्हणजे कर्म, कर्मसदृश, लक्षण आणि लक्षणाशंस या नावांच्या विभागांमध्ये. हे गाथाबंधाला (काव्याला) अनुसरून म्हटले आहे, परंतु अर्थ काही अपूर्व (नवीन) नाही असा अभिप्राय आहे. 'पोराणकत्थेर' (पुरातन थेर) म्हणजे अट्ठकथाचार्य (अट्टकथा लिहिणारे आचार्य). 'वर्णनागाथा' म्हणजे स्तुतीची गाथा, जी सांगितलेल्या अर्थालाच घेऊन स्तुतीच्या रूपाने प्रवृत्त झाली आहे. नंतरच्या काळातील 'थेर' म्हणजे पाळि आणि अट्ठकथा यांना ग्रंथारूढ (पुस्तकरूपात लिहिणे) करण्यासाठी एकत्रित आलेले महाथेर होत, ज्यांनी अट्ठकथेसह तिपिटक ग्रंथारूढ करून सद्धम्माला दीर्घकाळ टिकणारे बनवले. 'एकपदिक' म्हणजे "दृढ समादान असणारे झाले" (दळ्हसमादानो अहोसि) इत्यादी पाठातील एकेका पदाचे ग्रहण करणारे. 'अर्थोद्धार' म्हणजे त्या अर्थाचे सहज आकलन होण्यासाठी गाथाबंधाच्या रूपाने उद्धृत केल्यामुळे अर्थोद्धाररूप झालेला; हे पाळिमध्ये आलेल्या पदांना घेऊन गाथाबंधाच्या रूपाने त्यांच्या अर्थाच्या विचाराची स्थिती दर्शवणे आहे, परंतु धम्मभांडागारिकांनी (आनंद थेरांनी) स्थापित केलेल्या गोष्टीचा नकार नाही, असे समजावे।

කුසලධම්මානං වචීසච්චස්ස බහුකාරතං, තප්පටිපක්ඛස්ස ච මුසාවාදස්ස මහාසාවජ්ජතං දස්සෙතුං අනන්තරමෙව කුසලකම්මපථධම්මෙ වදන්තොපි තතො වචීසච්චං නීහරිත්වා කථෙති සච්චෙති වා සන්නිධානෙව ‘‘ධම්මෙ’’ති වුච්චමානා කුසලකම්මපථධම්මා එව යුත්තාති වුත්තං ‘‘ධම්මෙති දසකුසලකම්මපථධම්මෙ’’ති. ගොබලීබද්දඤායෙන වා එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉන්ද්‍රියදමනෙති ඉන්ද්‍රියසංවරෙ. කුසලකම්මපථග්ඝණෙනස්ස වාරිත්තසීලමෙව ගහිතන්ති ඉතරම්පි සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං සංයමස්සෙව ගහණං කතන්ති ‘‘සංයමෙති සීලසංයමෙ’’ති වුත්තං. සුචි වුච්චති පුග්ගලො යස්ස ධම්මස්ස වසෙන, තං සොචෙය්‍යං, කායසුචරිතාදි. එතස්සෙව හි විභාගස්ස දස්සනත්ථං වුත්තම්පි චෙතං පුන වුත්තං, මනොසොචෙය්‍යග්ගහණෙන වා ඣානාදිඋත්තරිමනුස්සධම්මානම්පි සඞ්ගණ්හනත්ථං සොචෙය්‍යග්ගහණං. ආලයභූතන්ති සමථවිපස්සනානං අධිට්ඨානභූතං. උපොසථකම්මන්ති උපොසථදිවසෙ සමාදියිත්වා සමාචරිතබ්බං පුඤ්ඤකම්මං උපොසථො සහචරණඤායෙන. ‘‘අවිහිංසායාති සත්තානං අවිහෙඨනායා’’ති වදන්ති, තං පන සීලග්ගහණෙනෙව ගහිතං. තස්මා අවිහිංසායාති කරුණායාති අත්ථො. අවිහිංසාග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ අප්පමඤ්ඤාසාමඤ්ඤෙන චත්තාරොපි බ්‍රහ්මවිහාරා උපචාරාවත්ථා ගහිතා ලක්ඛණහාරනයෙන. සකලන්ති අනවසෙසං පරිපුණ්ණං. එවමෙත්ථ කාමාවචරත්තභාවපරියාපන්නත්තා ලක්ඛණස්ස තංසංවත්තනිකකාමාවචරකුසලධම්මා එව පාරමිතාසඞ්ගහපුඤ්ඤසම්භාරභූතකායසුචරිතාදීහි ද්වාදසධා විභත්තා එව. ගාථායං ‘‘සච්චෙ’’තිආදිනා දසධා සඞ්ගය්හ දස්සිතා. එස නයො සෙසලක්ඛණෙපි.

कुशलधम्मांमध्ये वाणीच्या सत्याची (वचीसच्च) बहुकारता (मोठी उपयुक्तता) आणि त्याच्या विरोधी असणाऱ्या मुसावादाची (असत्य भाषणाची) महा-सावज्जता (मोठी सदोषता) दर्शवण्यासाठी, त्यानंतर लगेचच कुशलकम्मपथधम्मांविषयी बोलतानाही, त्यातून वाणीचे सत्य वेगळे काढून सांगतात किंवा 'सच्च' (सत्य) असे म्हणतात. येथे 'धम्मे' (धर्मात) असे म्हटले असता कुशलकम्मपथधम्मच योग्य आहेत, म्हणून 'धम्मेति दसकुसलकम्मपथधम्मे' (धम्म म्हणजे दहा कुशल कर्मपथ धर्म) असे म्हटले आहे. किंवा येथे 'गोबलीवर्द न्यायाने' (गोबलीबद्द न्यायेन) अर्थ समजून घ्यावा. 'इन्द्रियदमने' म्हणजे इंद्रिय संवरामध्ये. कुशलकम्मपथ ग्रहणाने याचे वारित्तसीलच (वारित्र्य शील) ग्रहण केले आहे, म्हणून दुसऱ्याचेही (चारित्तसीलाचे) ग्रहण करून दर्शवण्यासाठी संयमाचेच ग्रहण केले आहे, म्हणून 'संयमेति सीलसंयमे' (संयम म्हणजे शीलसंयम) असे म्हटले आहे. ज्या धम्माच्या प्रभावाने पुद्गल (व्यक्ती) 'शुची' (पवित्र) म्हटला जातो, ते 'सोचेय्य' (शौच/पवित्रता) होय, जसे की कायसुचरित (शारीरिक सुचरित्र) इत्यादी. याच विभागाला दर्शवण्यासाठी जे आधी सांगितले आहे तेच पुन्हा सांगितले आहे, किंवा मनःसोचेय्य (मानसिक पवित्रता) ग्रहणाने ध्यान इत्यादी उत्तरिमनुस्सधम्मांचेही (उत्तरी मनुष्यधर्मांचे) ग्रहण करण्यासाठी 'सोचेय्य' ग्रहण केले आहे. 'आलयभूतं' म्हणजे समथ आणि विपस्सना यांचे अधिष्ठान असणारे. 'उपोसathकम्मं' म्हणजे उपोसथाच्या दिवशी (अष्टशीलांचे) ग्रहण करून आचरण करावयाचे पुण्यकर्म, जे सहचरण न्यायाने 'उपोसथ' म्हटले जाते. 'अविहिंसाय' म्हणजे प्राण्यांना पीडा न देणे असे म्हणतात, परंतु ते शील ग्रहणानेच गृहीत धरले गेले आहे. म्हणून 'अविहिंसाय' म्हणजे 'करुणेने' असा अर्थ आहे. येथे 'अविहिंसा' ग्रहणानेच अप्पमञ्ञा (अप्रमाण) सामान्यतेने चारही ब्रह्मविहार उपचार अवस्थेत 'लक्खणहार' न्यायाने गृहीत धरले आहेत. 'सकल' म्हणजे काहीही शिल्लक न ठेवता परिपूर्ण. अशा प्रकारे, येथे कामावचर अत्तभाव (अस्तित्व) प्राप्त झाल्यामुळे, लक्षणाच्या त्या संवर्तनिक कामावचर कुशलधम्मच पारमितासंग्रह आणि पुण्यसंभार रूप असणाऱ्या कायसुचरित इत्यादींद्वारे बारा प्रकारे विभागलेले आहेत. गाथेमध्ये 'सच्चे' इत्यादींद्वारे दहा प्रकारे संग्रहित करून दर्शवले आहे. हाच नियम उर्वरित लक्षणांच्या बाबतीतही लागू होतो.

අංනුභීති ගාථාසුඛත්ථං අකාරං සානුනාසිකං කත්වා වුත්තං. බ්‍යඤ්ජනානි ලක්ඛණානි ආචික්ඛන්තීති වෙයඤ්ජනිකා. වික්ඛම්භෙතබ්බන්ති පටිබාහිතබ්බං තස්සාති [Pg.107] මහාපුරිසස්ස, තස්ස වා මහාපුරිසලක්ඛණස්ස. ලක්ඛණසීසෙන චෙත්ථ තංසංවත්තනිකපුඤ්ඤසම්භාරො වුච්චති.

'अंनुभी' (Aṃnubhī) हे गाथेच्या सुलभतेसाठी 'अ' काराला सानुनासिक करून म्हटले आहे. जे व्यंजने (चिन्हे) आणि लक्षणे सांगतात ते 'वेयञ्जनिक' (लक्षणशास्त्रज्ञ) होत. 'विक्खम्भेत्तब्बं' म्हणजे दूर केले पाहिजे, 'तस्स' म्हणजे त्या महापुरुषाचे किंवा त्या महापुरुष लक्षणाचे. येथे 'लक्षण' या मुख्य शब्दाने त्याशी संबंधित असणारा पुण्यसंभार (पुण्यसंचय) अभिप्रेत आहे.

පාදතලචක්කලක්ඛණවණ්ණනා

पावलाच्या तळावरील चक्रलक्षणाचे वर्णन (पादतलचक्कलक्खणवण्णना)

204. භයං නාම භීති, තං පන උබ්බිජ්ජනාකාරෙන, උත්තසනාකාරෙන ච පවත්තියා දුවිධන්ති ආහ ‘‘උබ්බෙගභයඤ්චෙව උත්තාසභයඤ්චා’’ති. තදුභයම්පි භයං විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. අපනූදිතාති යථා චොරාදයො විලුප්පනබන්ධනාදීනි පරස්ස න කරොන්ති, කතඤ්ච පච්චාහරණාදිනා පටිපාකතිකං හොති, එවං යථා ච චණ්ඩහත්ථිආදයො දූරතො පරිවජ්ජිතා හොන්ති, අපරිවජ්ජිතෙ තස්ස යථා ඨානෙ ඨිතෙහි අභිභවො න හොති, එවං අපනූදිතා. අතිවාහෙතීති අතික්කාමෙති. තං ඨානන්ති තං සාසඞ්කට්ඨානං. අසක්කොන්තානන්ති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං, අසක්කොන්තෙති අත්ථො. අසක්කොන්තානන්ති වා අනාදරෙ සාමිවචනං. සහ පරිවාරෙනාති සපරිවාරං. තත්ථ කිඤ්චි දෙය්‍යධම්මං දෙන්තො යදා තස්ස පරිවාරභාවෙන අඤ්ඤම්පි දෙය්‍යධම්මං දෙති, එවං තස්ස තං දානමයං පුඤ්ඤං සපරිවාරං නාම හොති.

२०४. 'भय' म्हणजे भीती, ती उद्वेग रूपाने आणि त्रास (उत्त्रास) रूपाने प्रवृत्त होत असल्याने दोन प्रकारची आहे, म्हणून 'उब्बेगभयञ्चेव उत्तासभयञ्चा' (उद्वेगभय आणि उत्त्रासभय) असे म्हटले आहे. त्या दोन्ही प्रकारच्या भयाला विभागून दर्शवण्यासाठी 'तत्थ' (तेथे) इत्यादी म्हटले आहे. 'अपनूदिता' (दूर केलेले) म्हणजे ज्याप्रमाणे चोर इत्यादी इतरांचे लूटमार, बंधन इत्यादी करत नाहीत आणि केलेले नुकसान परत मिळवून देऊन पूर्ववत केले जाते, तसेच ज्याप्रमाणे मत्त हत्ती इत्यादींना दूरवरूनच टाळले जाते, आणि न टाळल्यास तो आपल्या जागी स्थिर असताना त्याचा पराभव होत नाही, अशा प्रकारे दूर केले जाते. 'अतिवाहेति' म्हणजे ओलांडून जातो (पार करतो). 'तं ठाणं' म्हणजे ते शंकास्पद किंवा भीतीचे स्थान. 'असक्कोन्तानं' हे उपयोगाच्या अर्थी षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे, ज्याचा अर्थ 'अशक्य असणाऱ्यांचे' असा आहे. किंवा 'असक्कोन्तानं' हे अनादराच्या अर्थी षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. 'सह परिवारेन' म्हणजे परिवारासह (सपरिवार). तेथे काही देय्यधम्म (दान देण्याची वस्तू) देत असताना जेव्हा त्याच्या परिवाराच्या रूपात इतरही देय्यधम्म दिले जातात, तेव्हा त्याचे ते दानमय पुण्य 'सपरिवार' म्हटले जाते.

තමත්ථං විත්ථාරෙන දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ අන්න’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ යථා දෙය්‍යධම්මං තස්ස අන්නදානස්ස පරිවාරො, එවං තස්ස සක්කච්චකරණං පීති දස්සෙන්තො ‘‘අථ ඛො’’තිආදිමාහ. යාගුභත්තං දත්වාව අදාසීති යොජනා. එස නයො ඉතො පරතොපි. සුත්තං වට්ටෙතීති චීවරස්ස සිබ්බනසුත්තකං දුවට්ටතිවට්ටාදිවසෙන වට්ටිතං අකාසි. රජනන්ති අල්ලිආදිරජනවත්ථුං. පණ්ඩුපලාසන්ති රජනුපගමෙව පණ්ඩුවණ්ණං පලාසං.

तोच अर्थ विस्ताराने दर्शवण्यासाठी 'तत्थ अन्नं' (तेथे अन्न) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ज्याप्रमाणे देय्यधम्म हा त्या अन्नदानाचा परिवार आहे, त्याचप्रमाणे त्याचे आदरपूर्वक करणे (सक्किच्चकरण) आणि प्रीती दर्शवण्यासाठी 'अथ खो' इत्यादी म्हटले आहे. 'यागु आणि भात देऊनच दिले' असा संबंध (योजना) आहे. हाच नियम यापुढेही लागू होतो. 'सुत्तं वट्टेति' म्हणजे चीवराच्या शिवणाचा दोरा दुहेरी, तिहेरी इत्यादी पद्धतीने वळला (तयार केला). 'रजनं' म्हणजे हळद इत्यादी रंग देणारे द्रव्य. 'पण्डुपलासं' म्हणजे रंगासाठी योग्य असे पिवळसर रंगाचे पान.

හෙට්ඨිමානීති අන්නාදීනි චත්තාරි. නිසදග්ගහණෙනෙව නිසදපොතොපි ගහිතො. චීනපිට්ඨං සින්ධුරකචුණ්ණං. කොජවන්ති උද්දලොමිඑකන්තලොමිආදිකොජවත්ථරණ. සුවිභත්තඅන්තරානීති සුට්ඨු විභත්තඅන්තරානි, එතෙන චක්කාවයවට්ඨානානං සුපරිච්ඡින්නතං දස්සෙති.

'हेट्ठिमानि' (खालील) म्हणजे अन्नादी चार गोष्टी. 'निसद' (पाटा) ग्रहणानेच 'निसदपोत' (वरवंटा) देखील गृहीत धरला आहे. 'चीनपिट्ठं' म्हणजे शेंदूर किंवा कुंकवाचे चूर्ण. 'कोजवं' म्हणजे लांब केस असलेले किंवा एका बाजूला केस असलेले लोकरीचे पांघरूण (कोजव). 'सुविभत्तअन्तरानि' म्हणजे चांगल्या प्रकारे विभागलेले अंतर असणारे; याद्वारे चक्राच्या अवयवांच्या स्थानांची सुस्पष्ट विभागणी दर्शवली आहे.

ලද්ධාභිසෙකා ඛත්තියා අත්තනො විජිතෙ විසවිතාය බ්‍රාහ්මණාදිකෙ චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි රඤ්ජෙතුං සක්කොන්ති, න ඉතරාති ආහ ‘‘රාජානොති අභිසිත්තා’’ති. රාජතො යථාලද්ධගාමනිගමාදිං ඉස්සරවතාය භුඤ්ජන්තීති භොජකා, තාදිසො භොගො එතෙසං අත්ථි[Pg.108], තත්ථ වා නියුත්තාති භොගිකා, තෙ එව ‘‘භොගියා’’ති වුත්තා. සපරිවාරං දානන්ති වුත්තනයෙන සපරිවාරදානං. ජානාතූති ‘‘සදෙවකො ලොකො ජානාතූ’’ති ඉමිනා විය අධිප්පායෙන නිබ්බත්තං චක්කලක්ඛණන්ති ලක්ඛණස්සෙව කම්මසරික්ඛතා දස්සිතා. එවං සති තිකමෙව සියා, න චතුක්කං, තස්මා චක්කලක්ඛණස්ස මහාපරිවාරතාය ඤාපකනිමිත්තභාවො කම්මසරික්ඛකං නාම. තෙනෙවාහ ‘‘සපරිවාරං…පෙ… ජානාතූති නිබ්බත්ත’’න්ති. ‘‘දීඝායුකතාය තං නිමිත්ත’’න්ති (දී. නි. 3.207) ච වක්ඛති, තථා ‘‘තං ලක්ඛණං භවති තදත්ථජොතක’’න්ති (දී. නි. 3.221) ච. නිස්සන්දඵලං පන පටිපක්ඛාභිභවො දට්ඨබ්බො. තෙනෙවාහ ගාථායං ‘‘සත්තුමද්දනො’’ති.

ज्यांचा राज्याभिषेक झाला आहे असे क्षत्रिय आपल्या राज्यात आपल्या प्रभावाने ब्राह्मणादी लोकांना चार 'संग्रहवस्तूंद्वारे' (संग्रहवत्थू) संतुष्ट करू शकतात, इतर नाही, म्हणून 'राजानो अभिसित्ता' (अभिषिक्त राजे) असे म्हटले आहे. राजाकडून मिळालेले गाव, नगर इत्यादींवर स्वामी म्हणून जे उपभोग घेतात ते 'भोजक' होत, किंवा ज्यांच्याकडे तसा भोग आहे किंवा जे तेथे नियुक्त आहेत ते 'भोगिक' होत, त्यांनाच 'भोगिय' असे म्हटले आहे. 'सपरिवारं दानं' म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने परिवारासह दिलेले दान. 'जाणातू' म्हणजे "देवलोकासह सर्व जगाने जाणावे" या अभिप्रायाने चक्रलक्षण उत्पन्न झाले आहे, याद्वारे लक्षणाची कर्माशी असणारी समानता दर्शवली आहे. असे असल्यास केवळ तीनच होतील, चार नाही, म्हणून चक्रलक्षणाच्या महापरिवाराचे ज्ञापक (दर्शक) निमित्त असणे याला 'कर्मसदृश' (कम्मसरिक्खक) म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे - "सपरिवारं...पे... जाणातूति निब्बत्तं" (परिवारासह... जाणावे म्हणून उत्पन्न झाले). "दीर्घायुष्याचे ते निमित्त आहे" (दी. नि. ३.२०७) असेही पुढे सांगतील, तसेच "ते लक्षण त्याचा अर्थ प्रकट करणारे असते" (दी. नि. ३.२२१) असेही सांगतील. निस्यंदफल (निसन्दफल) म्हणून शत्रूंचा पराभव समजला पाहिजे. म्हणूनच गाथेत 'सत्तुमद्दनो' (शत्रूंचे मर्दन करणारा) असे म्हटले आहे.

205. එතන්ති එතං ගාථාබන්ධභූතං වචනං, තං පනත්ථතො ගාථා එවාති ආහ ‘‘ඉමා තදත්ථපරිදීපනා ගාථා වුච්චන්තී’’ති.

२०५. 'एतं' म्हणजे हे गाथारूप वचन, आणि अर्थाच्या दृष्टीने ती गाथाच आहे, म्हणून "या त्याचा अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या गाथा म्हटल्या जातात" (इमा तदत्थपरिदीपना गाथा वुच्चन्ति) असे म्हटले आहे.

පුරත්ථාති වා ‘‘පුරෙ’’ති වුත්තතොපි පුබ්බෙ. යස්මා මහාපුරිසො න අතීතාය එකජාතියං, නාපි කතිපයජාතීසු, අථ ඛො පුරිමපුරිමතරාසු තථාව පටිපන්නො, තස්මා තත්ථ පටිපත්තිං දස්සෙතුං ‘‘පුරෙ පුරත්ථා’’ති වුත්තං. ඉමිස්සාපි ජාතියං අතීතකාලවසෙන ‘‘පුරෙපුරත්ථා’’ති වත්තුං ලබ්භාති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘පුරිමාසු ජාතීසූ’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඉමිස්සා’’තිආදි. කෙචි ‘‘ඉමිස්සා ජාතියා පුබ්බෙ තුසිතදෙවලොකෙ කතකම්මපටික්ඛෙපවචන’’න්ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං තත්ථ තාදිසස්ස කතකම්මස්ස අභාවතො. අපනූදනොති අපනෙතා. අධිමුත්තොති යුත්තපයුත්තො.

"Puratthā" (पुरत्था) किंवा "pure" (पुरे) म्हणजे पूर्वी (पूर्वीच्या काळी). ज्याअर्थी महापुरुष (महापुरिस) केवळ एकाच भूतकाळातील जन्मात किंवा काही मोजक्या जन्मांत नव्हे, तर अत्यंत प्राचीन पूर्वजन्मांमध्येही अशाच प्रकारे आचरण करत आले, म्हणून त्या आचरणाला दर्शवण्यासाठी "pure puratthā" (पूर्वीच्या काळी) असे म्हटले आहे. या जन्मातही भूतकाळाच्या संदर्भाने "purepuratthā" असे म्हणता येऊ शकते, म्हणून त्याहून वेगळेपण दर्शवण्यासाठी "purimāsu jātīsū" (पूर्वीच्या जन्मांमध्ये) असे म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी "imissā" (या जन्माच्या) इत्यादी म्हटले आहे. काही लोक म्हणतात की, "या जन्माच्या पूर्वी तुषित देवलोकात केलेल्या कर्माचा हा निषेध आहे", परंतु ते केवळ त्यांचे वैयक्तिक मत आहे, कारण तिथे अशा प्रकारच्या कर्माचा अभाव असतो. "Apanūdano" (अपनूदनो) म्हणजे दूर करणारा (नष्ट करणारा). "Adhimutto" (अधिमुत्तो) म्हणजे युक्त किंवा तत्पर असलेला.

පුඤ්ඤකම්මෙනාති දානාදිපුඤ්ඤකම්මෙන. එවං සන්තෙති සතමත්තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන එකෙකං ලක්ඛණං නිබ්බත්තෙය්‍ය, එවං සති. න රොචයිංසූති කෙවලං සතමත්තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන ලක්ඛණනිබ්බත්තිං න රොචයිංසු අට්ඨකථාචරියා. කථං පන රොචයිංසූති ආහ ‘‘අනන්තෙසු පනා’’තිආදි. එකෙකං කම්මන්ති එකෙකං දානාදිපුබ්බකම්මං. එකෙකං සතගුණං කත්වාති අනන්තාසු ලොකධාතූසු යත්තකා සත්තා, තෙහි සබ්බෙහි පච්චෙකං සතක්ඛත්තුං කතානි දානාදිපුඤ්ඤකම්මානි යත්තකානි, තතො එකෙකං පුඤ්ඤකම්මං මහාසත්තෙන සතගුණං කතං ‘‘සත’’න්ති අධිප්පෙතං, තස්මා ඉධ සත-සද්දො බහුභාවපරියායො, න සඞ්ඛ්‍යාවචනොති දස්සෙති ‘‘සතග්ඝි සතං දෙවමනුස්සා’’තිආදීසු [Pg.109] විය. තෙනාහ ‘‘තස්මා සතපුඤ්ඤලක්ඛණොති ඉමමත්ථං රොචයිංසූ’’ති.

"Puññakammenā" (पुञ्ञकम्मेना) म्हणजे दानादी पुण्यकर्मांद्वारे. "Evaṃ sante" (असे असताना) म्हणजे केवळ शंभर पुण्यकर्मांनी प्रत्येक लक्षण उत्पन्न व्हावे, असे असताना. "Na rocayiṃsu" (पसंत केले नाही) म्हणजे केवळ शंभर पुण्यकर्मांनी लक्षणांची उत्पत्ती होणे अट्ठकथाचार्यांना (अट्ठकथाचारिय) मान्य नव्हते. मग त्यांना काय मान्य होते? हे सांगण्यासाठी "anantesu panā" (परंतु अनंतांमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. "Ekekaṃ kammaṃ" (प्रत्येक कर्म) म्हणजे प्रत्येक दानादी पूर्वकर्म. "Ekekaṃ sataguṇaṃ katvā" (प्रत्येक शंभर पटीने करून) म्हणजे अनंत लोकधातूंमध्ये जेवढे प्राणी आहेत, त्या सर्वांनी प्रत्येकी शंभर वेळा केलेली दानादी पुण्यकर्मे जेवढी आहेत, त्याहून प्रत्येक पुण्यकर्म महासत्त्वाने (महापुरुषाने) शंभर पटीने केले, असा "sata" (शंभर) या शब्दाचा अभिप्राय आहे. म्हणून येथे 'सत' (शंभर) हा शब्द बहुत्वाचा (अनेकत्वाचा) वाचक आहे, संख्येचा वाचक नाही, हे "satagghi sataṃ devamanussā" (शंभर पटीने शंभर देव आणि मनुष्य) इत्यादी उदाहरणांप्रमाणे दर्शवले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे की, "तस्मात् शतपुण्यलक्षण (सतपुञ्ञलक्खण) हा अर्थ त्यांनी मान्य केला."

ආයතපණ්හිතාදිතිලක්ඛණවණ්ණනා

दीर्घ टाच (आयतपण्हिता) इत्यादी तीन लक्षणांचे वर्णन.

206. සරසචුති නාම ජාතස්ස සත්තස්ස යාවජීවං ජීවිත්වා පකතියා මරණං. ආකඩ්ඪජියස්ස ධනුදණ්ඩස්ස විය පාදානං අන්තොමුඛං කුටිලතාය අන්තොවඞ්කපාදතා. බහිමුඛං කුටිලතාය බහිවඞ්කපාදතා. පාදතලස්ස මජ්ඣෙ ඌනතාය උක්කුටිකපාදතා. අග්ගපාදෙන ඛඤ්ජනකා අග්ගකොණ්ඩා. පණ්හිප්පදෙසෙන ඛඤ්ජනකා පණ්හිකොණ්ඩා. උන්නතකායෙනාති අනොනතභාවෙන සමුස්සිතසරීරෙන. මුට්ඨිකතහත්ථාති ආවුධාදීනං ගහණත්ථං කතමුට්ඨිහත්ථා. ඵණහත්ථකාති අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨඞ්ගුලිහත්ථා. ඉදමෙත්ථ කම්මසරික්ඛකන්ති ඉදං ඉමෙසං තිණ්ණම්පි ලක්ඛණානං තථාගතස්ස දීඝායුකතාය ඤාපකනිමිත්තභාවො එත්ථ ආයතපණ්හිතා, දීඝඞ්ගුලිතා බ්‍රහ්මුජුගත්තතාති එතස්මිං ලක්ඛණත්තයෙ කම්මසරික්ඛකත්තං. නිස්සන්දඵලං පන අනන්තරායතාදි දට්ඨබ්බං.

२०६. "Sarasacuti" (सरसचुति) म्हणजे जन्मलेल्या प्राण्याचे आयुष्यभर जगून नैसर्गिकरीत्या होणारे मरण. ओढलेल्या दोरीच्या धनुष्याप्रमाणे पायांचे आतल्या बाजूला वळलेले असणे म्हणजे 'अंतोवंकपादता' (आत वळलेले पाय). बाहेरच्या बाजूला वळलेले असणे म्हणजे 'बहिवंकपादता' (बाहेर वळलेले पाय). तळपायाच्या मध्यभागी खोलगटपणा असणे म्हणजे 'उक्कुटिकपादता' (खोलगट तळपाय). पायाच्या पुढच्या भागाने लंगडणे म्हणजे 'अग्गकोण्डा'. टाचेच्या भागाने लंगडणे म्हणजे 'पण्हिकोण्डा'. "Unnatakāyena" (उन्नतकायेन) म्हणजे न झुकलेल्या, सरळ ताठ असलेल्या शरीराने. "Muṭṭhikatahatthā" (मुट्ठिकतहत्था) म्हणजे शस्त्रे इत्यादी पकडण्यासाठी मुठी वळलेले हात. "Phaṇahatthakā" (फणहत्थका) म्हणजे एकमेकांत बोटे गुंफलेले हात. "Idamettha kammasarikkhakaṃ" (येथे हे कर्माच्या अनुरूप आहे) म्हणजे या तिन्ही लक्षणांचे तथागतांच्या दीर्घायुष्याचे सूचक चिन्ह असणे; येथे 'दीर्घ टाच' (आयतपण्हिता), 'दीर्घ बोटे' (दीघङ्गुलिता) आणि 'ब्रह्मासारखे सरळ शरीर' (ब्रह्मुजुगत्तता) या तीन लक्षणांमध्ये कर्माचे अनुरूपत्व आहे. याचे 'निस्संदफल' (थेट फळ) मात्र अंतराय नसणे (अडथळे नसणे) इत्यादी समजावे.

207. භායිතබ්බවත්ථුනිමිත්තං උප්පජ්ජමානම්පි භයං අත්තසිනෙහහෙතුකං පහීනසිනෙහස්ස තදභාවතොති ආහ ‘‘යථා මය්හං මරණතො භයං මම ජීවිතං පිය’’න්ති. සුචිණ්ණෙනාති සුට්ඨු කතූපචිතෙන සුචරිතකම්මුනා.

२०७. भय वाटण्यासारख्या गोष्टीमुळे निर्माण होणारे भय देखील स्वतःवरील प्रेमामुळे (आत्मस्नेहामुळे) निर्माण होते; ज्याचा स्नेह (आसक्ती) नष्ट झाला आहे, त्याला ते भय नसते, म्हणूनच म्हटले आहे: "ज्याप्रमाणे मला मरणाचे भय वाटते आणि माझे जीवन मला प्रिय आहे." "Suciṇṇena" (सुचिण्णेन) म्हणजे चांगल्या प्रकारे केलेल्या आणि संचित केलेल्या सुचरित कर्माने.

චවිත්වාති සග්ගතො චවිත්වා. ‘‘සුජාතගත්තො සුභුජො’’ති ආදයො සරීරාවයවගුණා ඉමෙහි ලක්ඛණෙහි අවිනාභාවිනොති දස්සෙතුං වුත්තා. චිරයපනායාති අත්තභාවස්ස චිරකාලං පවත්තනාය. තෙනාහ ‘‘දීඝායුකභාවායා’’ති. තතොති චක්කවත්තී හුත්වා යාපනතො. වසිප්පත්තොති ඣානාදීසු වසීභාවඤ්චෙව චෙතොවසිභාවඤ්ච පත්තො හුත්වා, කථං ඉද්ධිභාවනාය ඉද්ධිපාදභාවනායාති අත්ථො. යාපෙති චිරතරන්ති යොජනා.

"Cavitvā" (चवित्वा) म्हणजे स्वर्गातून च्युत होऊन (मृत्यू पावून). "Sujātagatto subhujo" (सुजातांग आणि सुबाहू) इत्यादी शरीराच्या अवयवांचे गुण या लक्षणांशी अविनाभावी (अविभाज्य) आहेत, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे. "Cirayapanāya" (चिरयापनाय) म्हणजे या अस्तित्वाचे (अत्तभाव) दीर्घकाळ टिकून राहण्यासाठी. म्हणूनच म्हटले आहे: "दीर्घायुष्यासाठी". "Tato" (ततो) म्हणजे चक्रवर्ती राजा होऊन जीवन जगण्यापेक्षा. "Vasippatto" (वसिप्पत्तो) म्हणजे ध्यानादी गोष्टींवर वशित्व आणि चेतोवशीभाव प्राप्त करून; ते कसे? ऋद्धिभावनने किंवा ऋद्धिपादभावनने, असा अर्थ आहे. "Yāpeti cirataraṃ" (दीर्घकाळ जगतो) अशी याची योजना आहे.

සත්තුස්සදතාලක්ඛණවණ්ණනා

सात उंचवटे असण्याच्या लक्षणाचे (सत्तुस्सदतैलक्षण) वर्णन.

208. රසො ජාතො එතෙසන්ති රසිතානි, මහාරසානි. තෙනාහ ‘‘රසසම්පන්නාන’’න්ති. පිට්ඨඛජ්ජකාදීනීති පූපසක්ඛලිමොදකාදීනි. ආදි-සද්දෙන පන කදලිඵලාදිං සඞ්ගණ්හාති. පිට්ඨං පක්ඛිපිත්වා පචිතබ්බපායසං පිට්ඨපායසං. ආදි-සද්දෙන තථාරූපභොජ්ජයාගුආදිං සඞ්ගණ්හාති.

२०८. ज्यांच्यामध्ये रस निर्माण झाला आहे ते 'रसितानि' म्हणजे उत्तम चवीचे (महारस). म्हणूनच म्हटले आहे: "उत्कृष्ट रसांनी युक्त असलेल्यांचे". "Piṭṭhakhajjakādīni" (पिठ्ठखज्जकादीनि) म्हणजे पिठाचे पदार्थ जसे की पुऱ्या, मोदक इत्यादी. 'आदि' शब्दाने केळीचे फळ इत्यादींचा समावेश होतो. पीठ टाकून शिजवलेली खीर म्हणजे 'पिठ्ठपायस' (पिठाची खीर). 'आदि' शब्दाने तशाच प्रकारची खाण्यायोग्य पेज (यवागू) इत्यादींचा समावेश होतो.

ඉධ [Pg.110] කම්මසරික්ඛකං නාම සත්තුස්සදතාලක්ඛණස්ස පණීතලාභිතාය ඤාපකනිමිත්තභාවො. ඉමිනා නයෙන තත්ථ තත්ථ ලක්ඛණෙ කම්මසරික්ඛකං නිද්ධාරෙත්වා යොජෙතබ්බං.

येथे 'कर्माचे अनुरूपत्व' (कम्मसरिक्खक) म्हणजे सात उंचवटे असण्याच्या लक्षणाचे (सत्तुस्सदतैलक्षण) उत्तम लाभ मिळण्याचे सूचक चिन्ह असणे होय. या पद्धतीने त्या त्या लक्षणांमध्ये कर्माचे अनुरूपत्व निश्चित करून योजना करावी.

209. උත්තමො අග්ගරසදායකොති සබ්බසත්තානං උත්තමො ලොකනාථො අග්ගානං පණීතානං රසානං දායකො. උත්තමානං අග්ගරසානන්ති පණීතෙසුපි පණීතරසානං. ඛජ්ජභොජ්ජාදිජොතකන්ති ඛජ්ජභොජ්ජාදිලාභජොතකං. ලාභසංවත්තනිකස්ස කම්මස්ස ඵලං ‘‘ලාභසංවත්තනික’’න්ති කාරණූපචාරෙන වදති. තදත්ථජොතකන්ති වා තස්ස පණීතභොජනදායකත්තසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස ජොතකං. තදාධිගච්ඡතීති එත්ථ ආ-කාරො නිපාතමත්තන්ති ආහ ‘‘තං අධිගච්ඡතී’’ති. ලාභිරුත්තමන්ති ර-කාරො පදසන්ධිකරො.

२०९. "Uttamo aggarasadāyako" (उत्तम अग्ररसदायक) म्हणजे सर्व प्राण्यांमध्ये उत्तम असलेले लोकनाथ, जे अग्र (उत्कृष्ट) आणि प्रणीत (उत्तम) रसांचे दाते आहेत. "Uttamānaṃ aggarasānaṃ" (उत्तम अग्ररसांचे) म्हणजे प्रणीत रसांमध्येही अत्यंत प्रणीत रसांचे. "Khajjabhojjādijotakaṃ" (खाद्यभोज्यादींचे सूचक) म्हणजे खाद्य आणि भोज्य इत्यादींच्या लाभाचे सूचक. लाभ घडवून आणणाऱ्या कर्माच्या फळाला कारणाचे लक्षण लावून "lābhasaṃvattanikaṃ" (लाभ घडवून आणणारे) असे म्हटले आहे. किंवा "tadatthajotakaṃ" म्हणजे प्रणीत भोजन देण्याच्या स्वरूपातील त्या अर्थाचे सूचक. "Tadādhigacchati" (ते प्राप्त करतो) येथे 'आ' हा केवळ निपात आहे, म्हणून "taṃ adhigacchati" (ते प्राप्त करतो) असे म्हटले आहे. "Lābhiruttamaṃ" (उत्तम लाभ मिळवणारा) यामध्ये 'र' हा वर्ण पदसंधीसाठी (शब्दांच्या जोडणीसाठी) आला आहे.

කරචරණාදිලක්ඛණවණ්ණනා

हात आणि पाय इत्यादींच्या लक्षणांचे वर्णन.

210. පබ්බජිතපරික්ඛාරං පත්තචීවරාදිං ගිහිපරික්ඛාරං වත්ථාවුධයානසයනාදිං.

२१०. "Pabbajitaparikkhāraṃ" (प्रव्रजितांचे परिष्कार) म्हणजे पात्र, चीवर इत्यादी आणि "gihiparikkhāraṃ" (गृहस्थांचे परिष्कार) म्हणजे वस्त्र, शस्त्र, वाहन, शय्या इत्यादी.

සබ්බන්ති සබ්බං උපකාරං. මක්ඛෙත්වා නාසෙති මක්ඛිභාවෙ ඨත්වා. තෙලෙන විය මක්ඛෙතීති සතධොතතෙලෙන මක්ඛෙති විය. අත්ථසංවඩ්ඪනකථායාති හිතාවහකථාය. කථාගහණඤ්චෙත්ථ නිදස්සනමත්තං. පරෙසං හිතාවහො කායපයොගොපි අත්ථචරියා. අට්ඨකථායං පන වචීපයොගවසෙනෙව අත්ථචරියා වුත්තා.

"Sabbaṃ" (सब्बं) म्हणजे सर्व उपकार. "Makkhetvā nāseti" (माखून नष्ट करतो) म्हणजे कृतघ्न भाव ठेवून नष्ट करतो. "Telena viya makkheti" (तेलाने माखल्यासारखे) म्हणजे शंभर वेळा धुवून शुद्ध केलेल्या तेलाने माखल्यासारखे. "Atthasaṃvaḍḍhanakathāya" (हितवर्धक कथेने) म्हणजे हितकारक संभाषणाने. येथे 'कथा' (भाषण) हा शब्द केवळ उदाहरण म्हणून घेतला आहे. इतरांचे हित साधणारी शारीरिक कृती देखील 'अर्थचर्या' (हितकारक आचरण) आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये केवळ वाणीच्या प्रयोगाच्या संदर्भानेच अर्थचर्या सांगितली आहे.

සමානත්තතායාති සදිසභාවෙ සමානට්ඨානෙ ඨපනෙන, තං පනස්ස සමානට්ඨානෙ ඨපනං අත්තසදිසතාකරණං, සුඛෙන එකසම්භොගතා, අත්තනො සුඛුප්පත්තියං; තස්ස ච දුක්ඛුප්පත්තියං තෙන අත්තනො එකසම්භොගතාති ආහ ‘‘සමානසුඛදුක්ඛභාවෙනා’’ති. සා ච සමානසුඛදුක්ඛතා එකතො නිසජ්ජාදිනා පාකටා හොතීති තං දස්සෙන්තො ‘‘එකාසනෙ’’තිආදිමාහ. න හි සක්කා එකපරිභොගො කාතුං ජාතියා හීනත්තා. තථා අකරියමානෙ ච සො කුජ්ඣති භොගෙන අධිකත්තා, තස්මා දුස්සඞ්ගහො. න හි සො එකපරිභොගං ඉච්ඡති ජාතියා හීනභාවතො. න අකරියමානෙ ච කුජ්ඣති භොගෙන හීනභාවතො. උභොහීති ජාතිභොගෙහි. සදිසොපි සුසඞ්ගහො එකසදිසභාවෙනෙව [Pg.111] ඉතරෙන සහ එකපරිභොගස්ස පච්චාසීසාය, අකරණෙ ච තස්ස කුජ්ඣනස්සාභාවතො. අදීයමානෙපි කිස්මිඤ්චි ආමිසෙ අකරියමානෙපි සඞ්ගහෙ. න පාපකෙන චිත්තෙන පස්සති පෙසලභාවතො. තතො එව පරිභොගොපි…පෙ… හොති. එවරූපන්ති ගිහී චෙ, උභොහි සදිසං; පබ්බජිතො චෙ, සීලවන්තන්ති අධිප්පායො.

समानत्तता (समानता) म्हणजे समान भाव असणे, समान स्थानावर ठेवणे. त्याचे ते समान स्थानावर ठेवणे म्हणजे स्वतःसारखे करणे, सुखाने एकत्र उपभोग घेणे, स्वतःच्या सुखोत्पत्तीमध्ये आणि त्याच्या दुःखोत्पत्तीमध्ये स्वतःचा एकच उपभोग असणे, म्हणून म्हटले आहे - 'समान सुख-दुःख भावाने'. आणि ती समान सुख-दुःखता एकत्र बसण्याने प्रकट होते, हे दर्शविताना 'एकाच आसनावर' इत्यादी म्हटले आहे. जातीने हीन असल्यामुळे एकत्र उपभोग घेणे शक्य नसते. आणि तसे न केल्यास, तो भोगाने अधिक असल्यामुळे क्रुद्ध होतो, म्हणून त्याचा संग्रह करणे कठीण होते. कारण तो जातीने हीन असल्यामुळे एकत्र उपभोग घेण्याची इच्छा करत नाही. आणि तसे न केल्यास, तो भोगाने हीन असल्यामुळे क्रुद्ध होत नाही. 'दोन्हींनी' म्हणजे जाती आणि भोगांनी. समान असलेला देखील सुसंग्रहणीय असतो, कारण तो दुसऱ्यासोबत समान भावानेच एकत्र उपभोगाची अपेक्षा करतो आणि तसे न केल्यास त्याच्या क्रोधाचा अभाव असतो. काही आमिष (वस्तू) न दिले गेले तरी, संग्रह न केला गेला तरी. शीलवान असल्यामुळे तो पापचित्ताने पाहत नाही. म्हणूनच उपभोग देखील...पे... होतो. 'अशा प्रकारचा' म्हणजे जर गृहस्थ असेल तर दोन्हींनी समान; जर प्रव्रजित असेल तर शीलवान, असा अभिप्राय आहे.

සුසඞ්ගහිතාව හොන්තීති සුට්ඨු සඞ්ගහිතා එව හොන්ති දළ්හභත්තිභාවතො. තෙනාහ ‘‘න භිජ්ජන්තී’’ති.

'सुसंग्रहितच होतात' म्हणजे दृढ भक्ती असल्यामुळे चांगल्या प्रकारे संग्रहितच होतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ते तुटत नाहीत'.

දානාදිසඞ්ගහකම්මන්ති දානාදිභෙදං පරසඞ්ගණ්හනවසෙන පවත්තං කුසලකම්මං.

'दानादी संग्रहकर्म' म्हणजे दानादी भेदांनी दुसऱ्यांचा संग्रह करण्याच्या हेतूने प्रवृत्त झालेले कुशलकर्म.

211. අනවඤ්ඤාතෙන අපරිභූතෙන සම්භාවිතෙන. පමොදො වුච්චති හාසො, න අප්පමොදෙනාති එත්ථ පටිසෙධද්වයෙන සො එව වුත්තො. සො ච ඔදග්‍යසභාවත්තා න දීනො ධම්මූපසඤ්හිතත්තා න ගබ්භයුත්තොති ආහ ‘‘න දීනෙන න ගබ්භිතෙනාති අත්ථො’’ති. සත්තානං අගණ්හනගුණෙනාති යොජනා.

२११. 'अनवज्ञातेन' म्हणजे तिरस्कार न केलेल्या, सन्मानित केलेल्या. 'प्रमोद' म्हणजे हास्य (आनंद) म्हटले जाते. 'न अप्पमोदेन' (अप्रमोदाने नाही) येथे दोन नकारांद्वारे तोच (प्रमोद) सांगितला आहे. आणि तो उल्लसित स्वभावाचा असल्यामुळे दीन नसतो, आणि धर्माशी संबंधित असल्यामुळे उद्धट नसतो, म्हणून म्हटले आहे - 'दीनतेने नाही आणि उद्धटतेने नाही, असा अर्थ आहे'. प्राण्यांना न पकडण्याच्या (किंवा दोष न घेण्याच्या) गुणाने, अशी योजना आहे.

අතිරුචිරන්ති අතිවිය රුචිරකතං, තං පන පස්සන්තානං පසාදාවහන්ති ආහ ‘‘සුපාසාදික’’න්ති. සුට්ඨු ඡෙකන්ති අතිවිය සුන්දරං. විධාතබ්බොති විධාතුං සන්දිසිතුං සක්කුණෙය්‍යො. පියං වදතීති පියවදූ යථා ‘‘සබ්බවිදූ’’ති. සුඛමෙව සුඛතා, තං සුඛතං. ධම්මඤ්ච අනුධම්මඤ්චාති ලොකුත්තරධම්මඤ්චෙව තස්ස අනුරූපපුබ්බභාගධම්මඤ්ච.

'अतिरुचिर' म्हणजे अत्यंत सुंदर केलेले, आणि ते पाहणाऱ्यांना प्रसन्नता देणारे असते, म्हणून 'सुप्रासादिक' असे म्हटले आहे. 'सुष्ठु छेक' म्हणजे अत्यंत सुंदर. 'विधातव्य' म्हणजे व्यवस्था करण्यास किंवा निर्देश देण्यास योग्य. 'प्रिय बोलणारा' म्हणजे प्रियवादी, जसे 'सब्बविदू' (सर्वज्ञ). सुख म्हणजेच सुखता, ती सुखता होय. 'धम्मं च अनुधम्मं च' (धम्म आणि अनुधम्म) म्हणजे लोकोत्तर धम्म आणि त्याचा अनुरूप पूर्वभाग धम्म.

උස්සඞ්ඛපාදාදිලක්ඛණවණ්ණනා

उस्संगपाद (उंच घोटे असलेले पाय) इत्यादी लक्षणांचे वर्णन.

212. ‘‘අත්ථූපසංහිත’’න්ති ඉමිනා වට්ටනිස්සිතා ධම්මකථා වුත්තාති ආහ ‘‘ඉධලොකපරලොකත්ථනිස්සිත’’න්ති. ‘‘ධම්මූපසංහිත’’න්ති ඉමිනා විවට්ටනිස්සිතා, තස්මා දසකුසලකම්මපථා විවට්ටසන්නිස්සයා වෙදිතබ්බා. නිදංසෙසීති සන්දස්සෙසි තෙ ධම්මෙ පච්චක්ඛෙ කත්වා පකාසෙසි. නිදංසනකථන්ති පාකටකරණකථං. ජෙට්ඨට්ඨෙන අග්ගො, පාසංසට්ඨෙන සෙට්ඨො, පමුඛට්ඨෙන පාමොක්ඛො, පධානට්ඨෙන උත්තමො, හිතසුඛත්ථිකෙහි පකාරතො වරණීයතො රජනීයතො පවරොති එවං අත්ථවිසෙසවාචීනම්පි ‘‘අග්ගො’’තිආදීනං පදානං භාවත්ථස්ස භෙදාභාවතො ‘‘සබ්බානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානී’’ති ආහ.

२१२. 'अत्थूपसंहितं' (अर्थयुक्त) याने संसाराश्रित धम्मकथा सांगितली आहे, म्हणून 'इहलोक आणि परलोकाच्या अर्थावर आश्रित' असे म्हटले आहे. 'धम्मूपसंहितं' (धम्मयुक्त) याने विवट्टाश्रित (निर्वाणाश्रित) धम्मकथा सांगितली आहे, म्हणून दहा कुशलकर्मपथ हे विवट्टाश्रित जाणावेत. 'निदंसेसi' म्हणजे दाखविले, त्या धम्मांना प्रत्यक्ष करून प्रकाशित केले. 'निदंसनकथा' म्हणजे स्पष्ट करण्याची कथा. ज्येष्ठ अर्थाने 'अग्गो' (अग्र), प्रशंसनीय अर्थाने 'सेट्ठो' (श्रेष्ठ), प्रमुख अर्थाने 'पामोक्खो' (प्रमुख), प्रधान अर्थाने 'उत्तमो' (उत्तम), आणि हित व सुखाची इच्छा करणाऱ्यांकडून सर्व प्रकारे स्वीकारण्यायोग्य व आदरणीय असल्यामुळे 'पवरो' (प्रवर) - अशा प्रकारे अर्थाच्या विशेषतेचे वाचक असूनही 'अग्गो' इत्यादी शब्दांच्या भावार्थात भेद नसल्यामुळे 'हे सर्व एकमेकांचे समानार्थी शब्द आहेत' असे म्हटले आहे.

උද්ධඞ්ගමනීයාති [Pg.112] සුණන්තානං උපරූපරි විසෙසං ගමෙන්තීති උද්ධඞ්ගමනීයා. සඞ්ඛාය අධො පිට්ඨිපාදසමීපෙ එව පතිට්ඨිතත්තා අධොසඞ්ඛා පාදා එතස්සාති අධොසඞ්ඛපාදො. සඞ්ඛාති ච ගොප්ඵකානමිදං නාමං.

'उद्धंगमनीय' म्हणजे ऐकणाऱ्यांना उत्तरोत्तर विशेषाप्रत नेणारी, म्हणून ती उद्धंगमनीय होय. शंखाच्या खाली, पायाच्या पाठीमागील भागाजवळच प्रतिष्ठित असल्यामुळे ज्याचे पाय अधोशंख आहेत, तो 'अधोशंखपाद' होय. आणि 'शंख' हे घोट्यांचे (गोप्फक) नाव आहे.

213. ධම්මදානයඤ්ඤන්ති ධම්මදානසඞ්ඛාතං යඤ්ඤං.

२१३. 'धम्मदानयज्ञ' म्हणजे धम्मदान नावाचा यज्ञ.

සුට්ඨු සණ්ඨිතාති සම්මදෙව සණ්ඨිතා. පිට්ඨිපාදස්ස උපරි පකතිඅඞ්ගුලෙන චතුරඞ්ගුලෙ ජඞ්ඝාපදෙසෙ නිගූළ්හා අපඤ්ඤායමානරූපා හුත්වා ඨිතාති අත්ථො.

'सुष्ठु संठिता' म्हणजे चांगल्या प्रकारे स्थित केलेले. पायाच्या पाठीमागील भागाच्या वर, सामान्य बोटांनी चार बोटे अंतरावर, जंघाप्रदेशात (पिंडरीमध्ये) लपलेले आणि न दिसणाऱ्या रूपाचे होऊन राहिलेले, असा अर्थ आहे.

එණිජඞ්ඝලක්ඛණවණ්ණනා

एणिजंघ (हरणासारख्या जंघा/पिंडऱ्या) लक्षणाचे वर्णन.

214. සිප්පන්ති සික්ඛිතබ්බට්ඨෙන ‘‘සිප්ප’’න්ති ලද්ධනාමං සත්තානං ජීවිකාහෙතුභූතං ආජීවවිධිං. ජීවිකත්ථං, සත්තානං උපකාරත්ථඤ්ච වෙදිතබ්බට්ඨෙන විජ්ජා, මන්තසත්ථාදි. චරන්ති තෙන සුගතිං, සුඛඤ්ච ගච්ඡන්තීති චරණං. කම්මස්සකතාඤාණං උත්තරපදලොපෙන ‘‘කම්ම’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘කම්මන්ති කම්මස්සකතාජානනපඤ්ඤා’’ති. තානි චෙවාති පුබ්බෙ වුත්තහත්ථිආදීනි චෙව. සත්ත රතනානීති මුත්තාදීනි සත්ත රතනානි. ච-සද්දෙන රඤ්ඤො උපභොගභූතානං වත්ථසෙය්‍යාදීනං සඞ්ගහො. රඤ්ඤො අනුච්ඡවිකානීති රඤ්ඤො පරිභුඤ්ජනයොග්‍යානි. සබ්බෙසන්ති ‘‘රාජාරහානී’’තිආදිනා වුත්තානං සබ්බෙසංයෙව එකජ්ඣං ගහණං. බුද්ධානං පරිසා නාම ඔධිසො අනොධිසො ච සමිතපාපා, තථත්ථාය පටිපන්නා ච හොතීති වුත්තං ‘‘සමණානං කොට්ඨාසභූතා චතස්සො පරිසා’’ති.

२१४. 'सिप्प' (शिल्प/कला) म्हणजे शिकण्यायोग्य असल्यामुळे 'शिल्प' हे नाव मिळालेली, प्राण्यांच्या उपजीविकेचे कारण असलेली आजीविका पद्धती. उपजीविकेसाठी आणि प्राण्यांच्या उपकारासाठी जाणण्यायोग्य असल्यामुळे 'विज्जा' (विद्या) म्हणजे मंत्रशास्त्र इत्यादी. ज्याच्याद्वारे आचरण करतात, सुगती आणि सुखाप्रत जातात, ते 'चरण' होय. कम्मस्सकता ज्ञान (कर्मस्वकीयता ज्ञान) हे उत्तरपद लोप पावून 'कम्म' असे म्हटले आहे, म्हणून सांगितले आहे - 'कम्म म्हणजे कम्मस्सकता जाणणारी प्रज्ञा'. 'तीच' म्हणजे पूर्वी सांगितलेली हत्ती इत्यादीच. 'सात रत्ने' म्हणजे मुक्ता (मोती) इत्यादी सात रत्ने. 'च' (आणि) या शब्दाने राजाच्या उपभोगाच्या वस्तू, शय्या इत्यादींचा संग्रह होतो. 'राजाने उपभोग घेण्यास योग्य' म्हणजे राजाच्या उपभोगासाठी योग्य असणारी. 'सर्वांचे' म्हणजे 'राजाला योग्य' इत्यादी शब्दांनी सांगितलेल्या सर्वांचेच एकत्रित ग्रहण करणे. बुद्धांची 'परिषद्' (सभा) ही मर्यादित आणि अमर्यादित रूपाने पाप शांत करणारी आणि त्या हेतूने प्रतिपन्न (मार्गावर चालणारी) असते, म्हणून म्हटले आहे - 'श्रमणांचे भाग असलेल्या चार परिषदा'.

සිප්පාදිවාචනන්ති සිප්පානං සික්ඛාපනං. පාළියම්පි හි ‘‘වාචෙතා’’ති වාචනසීසෙන සික්ඛාපනං දස්සිතං. උක්කුටිකාසනන්ති තංතංවෙය්‍යාවච්චකරණෙන උක්කුටිකස්ස නිසජ්ජා. පයොජනවසෙන ගෙහතො ගෙහං ගාමතො ගාමං ජඞ්ඝායො කිලමෙත්වා පෙසනං ජඞ්ඝපෙසනිකා. ලිඛිත්වා පාතිතං විය හොති අපරිපුණ්ණභාවතො. අනුපුබ්බඋග්ගතවට්ටිතන්ති ගොප්ඵකට්ඨානතො පට්ඨාය යාව ජාණුප්පදෙසා මංසූපචයස්ස අනුක්කමෙන සමන්තතො වඩ්ඪිතත්තා අනුපුබ්බෙන උග්ගතං හුත්වා සුවට්ටිතං. එණිජඞ්ඝලක්ඛණන්ති සණ්ඨානමත්තෙන එණිමිගජඞ්ඝාසදිසජඞ්ඝලක්ඛණං.

'शिल्पादी वाचन' म्हणजे शिल्पांचे (कलांचे) शिक्षण देणे. पाळीमध्ये देखील 'वाचेता' (वाचविणारा/शिकविणारा) या वाचन शब्दाने शिक्षण देणे दर्शविले आहे. 'उक्कुटिक आसन' म्हणजे त्या त्या वैय्यावृत्य (सेवाकार्य) करण्याने उकिडवे बसणे. गरजेनुसार घराघरातून, गावागावातून जंघांना (पायांना) थकवून पाठविणे म्हणजे 'जंघापेसनिका' (पायांनी धावपळ करणे). अपूर्णतेमुळे ते लिहून टाकून दिल्यासारखे असते. 'अनुपूर्व-उद्गत-वर्तित' म्हणजे घोट्याच्या स्थानापासून सुरू करून गुडघ्यापर्यंत मांसाच्या वृद्धीमुळे अनुक्रमाने चहूबाजूंनी वाढल्यामुळे अनुक्रमाने वर आलेले आणि सुवर्तुळाकार झालेले. 'एणिजंघ लक्षण' म्हणजे केवळ आकाराने एणिमृगाच्या (हरणाच्या) जंघेसारखे (पिंडरीसारखे) जंघालक्षण.

215. ‘‘යතුපඝාතායා’’ති [Pg.113] එත්ථ ත-කාරො පදසන්ධිකරො, අනුනාසිකලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘ය’’න්තිආදි. ‘‘උද්ධග්ගලොමා සුඛුමත්තචොත්ථතා’’ති වුත්තත්තා චොදකෙන ‘‘කිං පන අඤ්ඤෙන කම්මෙන අඤ්ඤං ලක්ඛණං නිබ්බත්තතී’’ති චොදිතො, ආචරියො ‘‘න නිබ්බත්තතී’’ති වත්වා ‘‘යදි එවං ඉධ කස්මා ලක්ඛණන්තරං කථිත’’න්ති අන්තොලීනමෙව චොදනං පරිහරන්තො ‘‘යං පන නිබ්බත්තතීති…පෙ… ඉධ වුත්ත’’න්ති ආහ. තත්ථ යං පන නිබ්බත්තතීති යං ලක්ඛණං වුච්චමානලක්ඛණනිබ්බත්තකෙන කම්මුනා නිබ්බත්තති. තං අනුබ්‍යඤ්ජනං හොතීති තං ලක්ඛණං වුච්චමානස්ස ලක්ඛණස්ස අනුකූලලක්ඛණං නාම හොති. තස්මා තෙන කාරණෙන ඉධ එණිජඞ්ඝලක්ඛණකථනෙ ‘‘උද්ධග්ගලොමා සුඛුමත්තචොත්ථතා’’ති ලක්ඛණන්තරං වුත්තං.

२१५. “Yatupaghātāya” या शब्दात ‘त’ हा वर्ण पदांची संधी करणारा (पदासंधिकर) आहे, आणि अनुनासिकाचा लोप करून निर्देश केला आहे, म्हणून “यं” इत्यादी म्हटले आहे. “केस वर गेलेले आणि त्वचा सुकुमार व पातळ असणे” (उद्धग्गलोमा सुखुमत्तचोत्थता) असे म्हटल्यामुळे, शंका विचारणाऱ्याने (चोदकाने) “काय दुसऱ्या कर्माने दुसरे लक्षण उत्पन्न होते?” अशी शंका विचारली असता, आचार्यांनी “उत्पन्न होत नाही” असे सांगून, “जर असे आहे, तर येथे दुसरे लक्षण का सांगितले आहे?” या मनात लपलेल्या शंकेचेच निरसन करताना “परंतु जे उत्पन्न होते...पे... येथे सांगितले आहे” असे म्हटले. तेथे “जे उत्पन्न होते” म्हणजे जे लक्षण, सांगितले जात असलेल्या लक्षणाला उत्पन्न करणाऱ्या कर्मानेच उत्पन्न होते. “ते अनुव्यंजन (दुय्यम लक्षण) होते” म्हणजे ते लक्षण, सांगितले जात असलेल्या लक्षणाचे अनुकूल लक्षण असते. म्हणूनच, त्या कारणाने येथे एणिजंघ (हरणासारखी नडगी) लक्षणाच्या वर्णनात “केस वर गेलेले आणि त्वचा सुकुमार व पातळ असणे” हे दुसरे लक्षण सांगितले आहे.

සුඛුමච්ඡවිලක්ඛණවණ්ණනා

सुकुमार त्वचा लक्षणाचे वर्णन

216. සමිතපාපට්ඨෙන සමණං, න පබ්බජ්ජාමත්තෙන. බාහිතපාපට්ඨෙන බ්‍රාහ්මණං, න ජාතිමත්තෙන.

२१६. पापांचे शमन केल्यामुळे ‘श्रमण’ म्हटले जाते, केवळ प्रव्रज्येमुळे (दीक्षेमुळे) नाही. पापांना दूर केल्यामुळे ‘ब्राह्मण’ म्हटले जाते, केवळ जन्मामुळे नाही.

මහන්තානං අත්ථානං පරිග්ගණ්හනතො මහතී පඤ්ඤා එතස්සාති මහාපඤ්ඤො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයොති ආහ ‘‘මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතොති අත්ථො’’ති. නානත්තන්ති යාහි මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතත්තා භගවා ‘‘මහාපඤ්ඤො’’තිආදිනා කිත්තීයති, තාසං මහාපඤ්ඤාදීනං ඉදං නානත්තං අයං වෙමත්තතා.

महान अर्थांचे ग्रहण (आकलन) करत असल्यामुळे ज्यांची प्रज्ञा महान आहे, ते ‘महाप्रज्ञ’ होत. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे, म्हणून म्हटले आहे - “महाप्रज्ञा इत्यादींनी युक्त असा अर्थ आहे.” ‘नानात्व’ म्हणजे ज्या महाप्रज्ञा इत्यादींनी युक्त असल्यामुळे भगवंतांची “महाप्रज्ञ” इत्यादी शब्दांनी कीर्ती केली जाते, त्या महाप्रज्ञा इत्यादींमधील हे नानात्व (विविधता) या त्यांच्यातील हा फरक (भिन्नता) होय.

යස්ස කස්සචි විසෙසතො අරූපධම්මස්ස මහත්තං නාම කිච්චසිද්ධියා වෙදිතබ්බන්ති තදස්සා කිච්චසිද්ධියා දස්සෙන්තො ‘‘මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධෙ පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා’’තිආදිමාහ. තත්ථ හෙතුමහන්තතාය, පච්චයමහන්තතාය, නිස්සයමහන්තතාය, පභෙදමහන්තතාය, කිච්චමහන්තතාය, ඵලමහන්තතාය, ආනිසංසමහන්තතාය ච සීලක්ඛන්ධස්ස මහන්තභාවො වෙදිතබ්බො. තත්ථ හෙතු අලොභාදයො. පච්චයො හිරොත්තප්පසද්ධාසතිවීරියාදයො. නිස්සයො සාවකබොධිපච්චෙකබොධිසම්මාසම්බොධිනියතතා, තංසමඞ්ගිනො ච පුරිසවිසෙසා. පභෙදො චාරිත්තවාරිත්තාදිවිභාගො. කිච්චං තදඞ්ගාදිවසෙන පටිපක්ඛවිධමනං. ආනිසංසො පියමනාපතාදි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ, (විසුද්ධි. 1.6) ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තාදීසු (ම. නි. 1.65) ච ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිනා නයෙන [Pg.114] සමාධික්ඛන්ධාදීනම්පි මහන්තතා යථාරහං විත්ථාරෙත්වා වෙදිතබ්බා. ඨානාඨානානං පන මහාවිසයතාය, සා බහුධාතුකසුත්තෙ ආගතනයෙන වෙදිතබ්බා. විහාරසමාපත්තියො සමාධික්ඛන්ධනිද්ධාරණනයෙන වෙදිතබ්බා. අරියසච්චානං සකලසාසනසඞ්ගහතො, සො සච්චවිභඞ්ග- (විභ. 189) තංසංවණ්ණනාසු (විභ. අට්ඨ. 189) ආගතනයෙන, සතිපට්ඨානා දීනං සතිපට්ඨානවිභඞ්ගාදීසු, (විභ. 355) තංසංවණ්ණනාසු (විභ. අට්ඨ. 355) ච ආගතනයෙන, සාමඤ්ඤඵලානං මහතො හිතස්ස, මහතො සුඛස්ස, මහතො අත්ථස්ස, මහතො යොගක්ඛෙමස්ස නිබ්බත්තිභාවතො, සන්තපණීතනිපුණඅතක්කාවචරපණ්ඩිතවෙදනීයභාවතො ච; අභිඤ්ඤානං මහාසම්භාරතො, මහාවිසයතො, මහාකිච්චතො, මහානුභාවතො, මහානිබ්බත්තිතො ච, නිබ්බානස්ස මදනිම්මදනාදිමහත්තසිද්ධිතො මහන්තතා වෙදිතබ්බා.

कोणत्याही विशेषतः अरूप धर्माचे (अमूर्त धर्माचे) मोठेपण हे कार्यसिद्धीवरून जाणावे, हे दर्शवण्यासाठी त्याची कार्यसिद्धी दाखवताना “महान शीलस्कंधाचे ग्रहण करते ती महाप्रज्ञा” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे हेतूच्या मोठेपणाने (हेतुमहंतता), प्रत्ययाच्या मोठेपणाने (प्रत्ययमहंतता), निश्रयाच्या मोठेपणाने (निश्रयमहंतता), प्रभेदाच्या मोठेपणाने (प्रभेदमहंतता), कार्याच्या मोठेपणाने (कार्यमहंतता), फळाच्या मोठेपणाने (फलमहंतता) आणि आनिशंसाच्या (फायद्याच्या) मोठेपणाने (आनिशंसमहंतता) शीलस्कंधाचे मोठेपण जाणावे. तेथे हेतू म्हणजे अलोभ इत्यादी. प्रत्यय म्हणजे ह्री (लाज), ओत्तप्प (भय), श्रद्धा, स्मृती, वीर्य इत्यादी. निश्रय म्हणजे श्रावकबोधी, प्रत्येकबोधी आणि सम्यक्संबोधीची निश्चितता आणि त्या गुणांनी युक्त असलेले विशिष्ट पुरुष. प्रभेद म्हणजे चारित्र-वारित्र इत्यादी विभाग. कार्य म्हणजे तदंग इत्यादींच्या द्वारे विरोधी पक्षाचा (अकुशलाचा) नाश करणे. आनिशंस म्हणजे प्रिय असणे, मनाला अनुकूल असणे इत्यादी. हा येथे संक्षेप आहे, परंतु याचा विस्तार विसुद्धिमग्ग (१.६) आणि आकंखेय्य सुत्तादींमध्ये (म.नि. १.६५) आलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. या पद्धतीने समाधीस्कंध इत्यादींचेही मोठेपण योग्यतेनुसार सविस्तर जाणावे. स्थान आणि अस्थान यांच्या महान विषयत्वामुळे, ते बहुधातुक सुत्तात आलेल्या पद्धतीने जाणावे. विहार आणि समापत्ती हे समाधीस्कंधाच्या विश्लेषणाच्या पद्धतीने जाणावे. आर्य सत्यांचे संपूर्ण शासनात (बुद्धवचनात) संग्रह असल्यामुळे, ते सच्चविभंग (विभंग १८९) आणि त्याच्या वर्णनात (विभंग अट्ठकथा १८९) आलेल्या पद्धतीने, आणि सतिपट्ठनांचे सतिपट्ठनाविभंग (विभंग ३५५) व त्याच्या वर्णनात आलेल्या पद्धतीने जाणावे. श्रामण्यफळांचे मोठेपण हे त्यांच्या महान हित, महान सुख, महान अर्थ आणि महान योगक्षेम उत्पन्न करण्याच्या स्वभावामुळे, तसेच ते शांत, प्रणीत, निपुण, अतर्कावचर आणि पंडितांना वेदनीय असल्यामुळे जाणावे. अभिज्ञांचे मोठेपण हे त्यांच्या महान संभार (सामग्री), महान विषय, महान कार्य, महान प्रभाव आणि महान उत्पत्तीमुळे जाणावे. आणि निर्वाणाचे मोठेपण हे मद-मर्दन इत्यादी महानतेच्या सिद्धीमुळे जाणावे.

පුථුපඤ්ඤාති එත්ථාපි වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – නානාඛන්ධෙසු ඤාණං පවත්තතීති ‘‘අයං රූපක්ඛන්ධො නාම…පෙ… අයං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාමා’’ති එවං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තෙසුපි ‘‘එකවිධෙන රූපක්ඛන්ධො, එකාදසවිධෙන රූපක්ඛන්ධො. එකවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො. එකවිධෙන සඤ්ඤාක්ඛන්ධො. එකවිධෙන සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො. එකවිධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති එවං එකෙකස්ස ඛන්ධස්ස අතීතාදිභෙදවසෙනාපි නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තථා ‘‘ඉදං චක්ඛායතනං නාම…පෙ...ඉදං ධම්මායතනං නාම. තත්ථ දසායතනා කාමාවචරා, ද්වෙ චතුභූමකා’’ති එවං ආයතනානං නානත්තං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. නානාධාතූසූති ‘‘අයං චක්ඛුධාතු නාම…පෙ… අයං මනොවිඤ්ඤාණධාතු නාම. තත්ථ සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, ද්වෙ ධාතුයො චතුභූමිකා’’ති එවං නානාධාතූසු ඤාණං පවත්තති, තයිදං උපාදින්නකධාතුවසෙන වුත්තං. පච්චෙකබුද්ධානම්පි හි ද්වින්නඤ්ච අග්ගසාවකානං උපාදින්නකධාතූසු එවං නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති, තඤ්ච ඛො එකදෙසතොව, න නිප්පදෙසතො. අනුපාදින්නකධාතූනං පන ලක්ඛණාදිමත්තමෙව ජානන්ති, න නානාකරණං. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානමෙව පන ‘‘ඉමාය නාමධාතුයා උස්සන්නත්තා ඉමස්ස රුක්ඛස්ස ඛන්ධො සෙතො, ඉමස්ස කාළො, ඉමස්ස මට්ඨො, ඉමස්ස බහලත්තචො[Pg.115], ඉමස්ස තනුතචො. ඉමස්ස පත්තං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන එවරූපං. ඉමස්ස පුප්ඵං නීලං, ඉමස්ස පීතකං, ලොහිතකං, ඔදාතං, සුගන්ධං, දුග්ගන්ධං. ඵලං ඛුද්දකං, මහන්තං, දීඝං, වට්ටං, සුසණ්ඨානං, දුස්සණ්ඨානං, මට්ඨං, ඵරුසං, සුගන්ධං, දුග්ගන්ධං, මධුරං, තිත්තකං, අම්බිලං, කටුකං, කසාවං. කණ්ටකො තිඛිණො, අතිඛිණො, උජුකො, කුටිලො, කණ්හො, නීලො, ඔදාතො හොතී’’ති ධාතුනානත්තං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති.

‘पृथुप्रज्ञा’ (विस्तृत प्रज्ञा) या शब्दातही वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ जाणावा. परंतु हा विशेष आहे - विविध स्कंधांमध्ये ज्ञान प्रवृत्त होते, जसे की “हा रूपस्कंध आहे...पे... हा विज्ञानस्कंध आहे” अशा प्रकारे पाच स्कंधांच्या विविधतेला अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते. त्यांच्यामध्येही “एक प्रकारचा रूपस्कंध, अकरा प्रकारचा रूपस्कंध. एक प्रकारचा वेदनास्कंध, अनेक प्रकारचा वेदनास्कंध. एक प्रकारचा संज्ञास्कंध. एक प्रकारचा संस्कारस्कंध. एक प्रकारचा विज्ञानस्कंध, अनेक प्रकारचा विज्ञानस्कंध” अशा प्रकारे प्रत्येक स्कंधाच्या अतीत इत्यादी भेदांनुसार विविधतेला अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते. तसेच “हे चक्षुआयतन आहे...पे... हे धर्मायतन आहे. त्यातील दहा आयतने कामावचर आहेत, दोन चतुर्भुमीय आहेत” अशा प्रकारे आयतनांच्या नानात्वाला (विविधतेला) अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते. ‘विविध धातूंमध्ये’ म्हणजे “हा चक्षुधातू आहे...पे... हा मनोविज्ञानधातू आहे. त्यातील सोळा धातू कामावचर आहेत, दोन धातू चतुर्भुमीय आहेत” अशा प्रकारे विविध धातूंमध्ये ज्ञान प्रवृत्त होते, हे उपादिन्नक धातूंच्या (सजीव शरीराशी संबंधित धातूंच्या) संदर्भात म्हटले आहे. कारण प्रत्येकबुद्ध आणि दोन अग्रश्रावक यांचेही उपादिन्नक धातूंमधील अशा विविधतेला अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते, आणि तेही एका अंशानेच (एकदेशतः), पूर्णपणे (निप्पदेसतः) नाही. अनुपादिन्नक धातूंचे (निर्जीव वस्तूंच्या धातूंचे) तर ते केवळ लक्षण इत्यादीच जाणतात, त्यांची विविधता नाही. परंतु केवळ सम्यक्संबुद्धांचेच ज्ञान अशा प्रकारे प्रवृत्त होते की - “या विशिष्ट धातूच्या प्राधान्यामुळे या वृक्षाचा बुंधा पांढरा आहे, याचा काळा आहे, याचा गुळगुळीत आहे, याची साल जाड आहे, याची साल पातळ आहे. याचे पान रंग आणि आकाराच्या दृष्टीने अशा प्रकारचे आहे. याचे फूल निळे आहे, याचे पिवळे, लाल, पांढरे, सुगंधी किंवा दुर्गंधी आहे. फळ लहान, मोठे, लांब, गोल, सुबक, बेढब, गुळगुळीत, खडबडीत, सुगंधी, दुर्गंधी, गोड, कडू, आंबट, तिखट किंवा तुरट आहे. काटा तीक्ष्ण, अति-तीक्ष्ण, सरळ, वाकडा, काळा, niळा किंवा पांढरा असतो” - अशा प्रकारे धातूंच्या नानात्वाला (विविधतेला) अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते.

නානාපටිච්චසමුප්පාදෙසූති අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදතො ච නානාපභෙදෙසු පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු. අවිජ්ජාදිඅඞ්ගානි හි පච්චෙකං පටිච්චසමුප්පාදසඤ්ඤිතානි. තෙනාහ සඞ්ඛාරපිටකෙ ‘‘ද්වාදස පච්චයා ද්වාදස පටිච්චසමුප්පාදා’’ති. නානාසුඤ්ඤතමනුපලබ්භෙසූති නානාසභාවෙසු නිච්චසාරාදිවිරහිතෙසු සුඤ්ඤතභාවෙසු තතො එව ඉත්ථිපුරිසඅත්තත්තනියාදිවසෙන අනුපලබ්භනසභාවෙසු පකාරෙසු. ම-කාරො හෙත්ථ පදසන්ධිකරො. නානාඅත්ථෙසූති අත්ථපටිසම්භිදාය විසයභූතෙසු පච්චයුප්පන්නාදිවසෙන නානාවිධෙසු අත්ථෙසු. ධම්මෙසූති ධම්මපටිසම්භිදාය විසයභූතෙසු පච්චයාදිවසෙන නානාවිධෙසු ධම්මෙසු. නිරුත්තීසූති තෙසංයෙව අත්ථධම්මානං නිද්ධාරණවචනසඞ්ඛාතෙසු නානානිරුත්තීසු. පටිභානෙසූති අත්ථපටිසම්භිදාදීසු විසයභූතෙසු ‘‘ඉමානි ඤාණානි ඉදමත්ථජොතකානී’’ති (විභ. 726, 729, 731, 732, 734, 736, 739) තථා තථා පටිභානතො උපතිට්ඨනතො ‘‘පටිභානානී’’ති ලද්ධනාමෙසු නානාඤාණෙසු. ‘‘පුථුනානාසීලක්ඛන්ධෙසූ’’තිආදීසු සීලස්ස පුථුත්තං වුත්තමෙව, ඉතරෙසං පන වුත්තනයානුසාරෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා පාකටමෙව. යං පන අභින්නං එකමෙව නිබ්බානං, තත්ථ උපචාරවසෙන පුථුත්තං ගහෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘පුථුජ්ජනසාධාරණෙ ධම්මෙ සමතික්කම්මා’’ති, තෙනස්ස මදනිම්මදනාදිපරියායෙන පුථුත්තං පරිදීපිතං හොති.

‘नानाप्रतीत्यसमुत्पादांमध्ये’ म्हणजे आध्यात्मिक आणि बाह्य अशा भेदांमुळे विविध प्रकारच्या प्रतीत्यसमुत्पाद-अंगांमध्ये. कारण अविद्या इत्यादी अंगे स्वतंत्रपणे ‘प्रतीत्यसमुत्पाद’ या संज्ञेने ओळखली जातात. म्हणूनच संस्कारपिटकात म्हटले आहे: “बारा प्रत्यय, बारा प्रतीत्यसमुत्पाद”. ‘नाना शून्यता आणि अनुपलब्धतांमध्ये’ म्हणजे नित्य सार इत्यादींनी रहित अशा विविध स्वभाव असलेल्या शून्यताभावांमध्ये, आणि म्हणूनच स्त्री, पुरुष, आत्मा, आत्मीय इत्यादी रूपाने अनुपलब्ध (न आढळणाऱ्या) स्वभावाच्या प्रकारांमध्ये. येथे ‘म’ हा वर्ण पदसंधी करणारा आहे. ‘नाना अर्थांमध्ये’ म्हणजे अर्थप्रतिसंभिदेचे विषय असलेल्या, प्रत्ययोत्पन्न इत्यादींच्या भेदाने विविध प्रकारच्या अर्थांमध्ये. ‘धम्मांमध्ये’ म्हणजे धम्मप्रतिसंभिदेचे विषय असलेल्या, प्रत्यय इत्यादींच्या भेदाने विविध प्रकारच्या धम्मांमध्ये. ‘निरुक्तींमध्ये’ म्हणजे त्याच अर्थ आणि धम्मांचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या शब्दांच्या स्वरूपातील विविध निरुक्तींमध्ये. ‘प्रतिभानांमध्ये’ म्हणजे अर्थप्रतिसंभिदा इत्यादींचे विषय असलेल्या “ही ज्ञाने या अर्थाला प्रकाशित करणारी आहेत” अशा प्रकारे त्या त्या रूपाने प्रतिभासित होत असल्यामुळे ‘प्रतिभान’ असे नाव मिळालेल्या विविध ज्ञानांमध्ये. “विविध आणि नाना शीलस्कंधांमध्ये” इत्यादींमध्ये शीलाचे नानात्व सांगितलेच आहे, तर इतरांचे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार सहज समजण्यासारखे असल्यामुळे स्पष्टच आहे. परंतु जे अभिन्न आणि एकमेव निर्वाण आहे, तिथे उपचाराने नानात्व ग्रहण करावे, म्हणून म्हटले आहे: “पृथग्जन-साधारण धम्मांचे समतिक्रमण करून”, याद्वारे मद-मर्दन इत्यादी पर्यायांनी त्याचे नानात्व स्पष्ट केले आहे.

එවං විසයවසෙන පඤ්ඤාය මහත්තං, පුථුත්තං දස්සෙත්වා ඉදානි සම්පයුත්තධම්මවසෙන හාසභාවං, පවත්තිආකාරවසෙන ජවනභාවං, කිච්චවසෙන තික්ඛාදිභාවං දස්සෙතුං ‘‘කතමා හාසපඤ්ඤා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ හාසබහුලොති පීතිබහුලො. සෙසපදානි තස්සෙව වෙවචනානි. සීලං පරිපූරෙතීති හට්ඨපහට්ඨො උදග්ගුදග්ගො හුත්වා ඨපෙත්වා ඉන්ද්‍රියසංවරං තස්ස විසුං වුත්තත්තා අනවසෙසසීලං පරිපූරෙති. පීතිසොමනස්සසහගතා හි පඤ්ඤා අභිරතිවසෙන ආරම්මණෙ ඵුල්ලිතවිකසිතා විය [Pg.116] පවත්තති, න එවං උපෙක්ඛාසහගතා. පුන සීලක්ඛන්ධන්ති අරියසීලක්ඛන්ධමාහ. ‘‘සමාධික්ඛන්ධ’’න්තිආදීසුපි එසෙව නයො.

अशा प्रकारे विषयाच्या आधारे प्रज्ञेचे मोठेपण आणि नानात्व दर्शवून, आता संप्रयुक्त धम्मांच्या आधारे हास्यभाव, प्रवृत्तीच्या आकारावरून जवनभाव, आणि कार्याच्या आधारे तीक्ष्णता इत्यादी भाव दर्शवण्यासाठी “हास्यप्रज्ञा कोणती?” इत्यादी म्हटले आहे. तिथे ‘हास्यबहुल’ म्हणजे प्रीतीबहुल (आनंदाने युक्त). उर्वरित पदे त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. ‘शील परिपूर्ण करतो’ म्हणजे अत्यंत हर्षित आणि प्रफुल्लित होऊन, इंद्रियसंवर बाजूला ठेवून (कारण ते स्वतंत्रपणे सांगितले आहे), उर्वरित सर्व शील परिपूर्ण करतो. कारण प्रीती आणि सोमनस्याने युक्त असलेली प्रज्ञा ही अभिरुचीमुळे आलंबनामध्ये प्रफुल्लित आणि विकसित झाल्यासारखी प्रवृत्त होते, उपेक्षेने युक्त असलेली प्रज्ञा तशी प्रवृत्त होत नाही. पुन्हा ‘शीलस्कंध’ म्हणजे आर्य शीलस्कंधाला म्हटले आहे. ‘समाधीस्कंध’ इत्यादींमध्येही हाच नियम लागू होतो.

සබ්බං තං රූපං අනිච්චතො ඛිප්පං ජවතීති යා රූපධම්මෙ ‘‘අනිච්චා’’ති සීඝවෙගෙන පවත්තති, පටිපක්ඛදූරභාවෙන පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස සාතිසයත්තා ඉන්දෙන විස්සට්ඨවජිරං විය ලක්ඛණං අවිරජ්ඣන්තී අදන්ධායන්තී රූපක්ඛන්ධෙ අනිච්චලක්ඛණං වෙගසා පටිවිජ්ඣති, සා ජවනපඤ්ඤා නාමාති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එවං ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනාවසෙන ජවනපඤ්ඤං දස්සෙත්වා බලවවිපස්සනාවසෙන දස්සෙතුං ‘‘රූප’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඛයට්ඨෙනාති යත්ථ යත්ථ උප්පජ්ජති, තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජනතො ඛයසභාවත්තා. භයට්ඨෙනාති භයානකභාවතො. අසාරකට්ඨෙනාති අසාරකභාවතො අත්තසාරවිරහතො, නිච්චසාරාදිවිරහතො ච. තුලයිත්වාති තුලනභූතාය විපස්සනාපඤ්ඤාය තුලෙත්වා. තීරයිත්වාති තාය එව තීරණභූතාය තීරයිත්වා. විභාවයිත්වාති යාථාවතො පකාසෙත්වා පච්චක්ඛං කත්වා. විභූතං කත්වාති පාකටං කත්වා. රූපනිරොධෙති රූපක්ඛන්ධනිරොධහෙතුභූතෙ නිබ්බානෙ නින්නපොණපබ්භාරභාවෙන. ඉදානි සිඛාප්පත්තවිපස්සනාවසෙන ජවනපඤ්ඤං දස්සෙතුං පුන ‘‘රූප’’න්තිආදි වුත්තං. ‘‘වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාවසෙනා’’ති කෙචි.

“ते सर्व रूप अनित्यतेने वेगाने जाणते” म्हणजे जी रूपधम्मांमध्ये “अनित्य” अशा तीव्र वेगाने प्रवृत्त होते, प्रतिपक्षाच्या दूरत्वामुळे आणि पूर्व-अभिसंस्काराच्या अतिशयामुळे इंद्राने सोडलेल्या वज्राप्रमाणे लक्षणाचा अचूक वेध घेत, मंद न होता, रूपस्कंधामध्ये अनित्यलक्षणाचा वेगाने वेध घेते, ती ‘जवनप्रज्ञा’ होय, असा अर्थ आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. अशा प्रकारे लक्षण-आलंबनयुक्त विपश्यनेच्या आधारे जवनप्रज्ञा दर्शवून, आता बलवान विपश्यनेच्या आधारे ती दर्शवण्यासाठी “रूप” इत्यादी म्हटले आहे. तिथे ‘क्षयाच्या अर्थाने’ म्हणजे जिथे जिथे उत्पन्न होते, तिथे तिथेच नष्ट होत असल्यामुळे क्षयस्वभावी असल्यामुळे. ‘भयाच्या अर्थाने’ म्हणजे भयानक स्वभावामुळे. ‘असारतेच्या अर्थाने’ म्हणजे असार स्वभावामुळे, आत्मसाराने रहित असल्यामुळे आणि नित्यसार इत्यादींनी रहित असल्यामुळे. ‘तुलना करून’ म्हणजे तुलनात्मक विपश्यनाप्रज्ञेने तोलून. ‘निर्णय करून’ म्हणजे त्याच निर्णय करणाऱ्या प्रज्ञेने निर्णय करून. ‘विभावित करून’ म्हणजे यथार्थपणे प्रकाशित करून, प्रत्यक्ष करून. ‘स्पष्ट करून’ म्हणजे प्रकट करून. ‘रूपनिरोधात’ म्हणजे रूपस्कंधाच्या निरोधाचे कारण असलेल्या निर्वाणामध्ये प्रवण, प्रवृत्त आणि झुकलेले असल्यामुळे. आता शिखाप्राप्त विपश्यनेच्या आधारे जवनप्रज्ञा दर्शवण्यासाठी पुन्हा “रूप” इत्यादी म्हटले आहे. काही आचार्य याला “वुत्थानगामिनी विपश्यनेच्या आधारे” असे म्हणतात.

ඤාණස්ස තික්ඛභාවො නාම සවිසෙසං පටිපක්ඛපහානෙන වෙදිතබ්බොති. ‘‘ඛිප්පං කිලෙසෙ ඡින්දතීති තික්ඛපඤ්ඤා’’ති වත්වා තෙ පන කිලෙසෙ විභාගෙන දස්සෙන්තො ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්ක’’න්තිආදිමාහ. තික්ඛපඤ්ඤො ඛිප්පාභිඤ්ඤො හොති, පටිපදා චස්ස න චලතීති ආහ ‘‘එකස්මිං ආසනෙ චත්තාරො අරියමග්ගා…පෙ… අධිගතා හොන්තී’’තිආදි.

ज्ञानाचा तीक्ष्णभाव हा विशेषतः प्रतिपक्षाच्या प्रहाणाने समजून घ्यावा. “जे क्लेशांना वेगाने छेदून टाकते, ती तीक्ष्णप्रज्ञा होय” असे सांगून, त्या क्लेशांचे वर्गीकरण करून दर्शवताना “उत्पन्न झालेला कामवितर्क” इत्यादी म्हटले आहे. तीक्ष्णप्रज्ञ असलेला साधक क्षिप्र-अभिज्ञ असतो आणि त्याची प्रतिपदा डळमळीत होत नाही, म्हणून म्हटले आहे: “एकाच आसनावर चार आर्यमार्ग...पे... प्राप्त होतात” इत्यादी.

‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා, සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මා නිරොධධම්මා’’ති යාථාවතො දස්සනෙන සච්චප්පටිවෙධො ඉජ්ඣති, න අඤ්ඤථාති කාරණමුඛෙන නිබ්බෙධිකපඤ්ඤං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරෙසු උබ්බෙගබහුලො හොතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උබ්බෙගබහුලොති වුත්තනයෙන සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අභිණ්හපවත්තසංවෙගො. උත්තාසබහුලොති ඤාණුත්තාසවසෙන සබ්බසඞ්ඛාරෙසු බහුසො උත්‍රාසමානසො, එතෙන ආදීනවානුපස්සනමාහ. ‘‘උක්කණ්ඨනබහුලො’’ති පන ඉමිනා නිබ්බිදානුපස්සනමාහ[Pg.117], ‘‘අරතිබහුලො’’තිආදිනා තස්සා එව අපරාපරුප්පත්තිං. බහිමුඛොති සබ්බසඞ්ඛාරතො බහිභූතං නිබ්බානං උද්දිස්ස පවත්තඤාණමුඛො, තථා වා පවත්තිතවිමොක්ඛමුඛො. නිබ්බිජ්ඣනං නිබ්බෙධො, සො එතිස්සා අත්ථි, නිබ්බිජ්ඣතීති වා නිබ්බෙධිකා, සා එව පඤ්ඤා නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා, උත්තානත්ථත්තා ච සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

“सर्व संस्कार अनित्य, दुःखद, विपरिणामधर्मी, संस्कृत, प्रतीत्यसमुत्पन्न, क्षयधर्मी, व्ययधर्मी, विरागधर्मी आणि निरोधधर्मी आहेत” अशा यथार्थ दर्शनानेच सत्यप्रतिवेध सिद्ध होतो, अन्य प्रकारे नाही; या कारणाने निर्वेधिकप्रज्ञा दर्शवण्यासाठी “सर्व संस्कारांमध्ये उद्वेगबहुल होतो” इत्यादी म्हटले आहे. तिथे ‘उद्वेगबहुल’ म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने सर्व संस्कारांमध्ये वारंवार उत्पन्न होणारा संवेग होय. ‘उत्त्रासबहुल’ म्हणजे ज्ञानोत्त्रासामुळे सर्व संस्कारांमध्ये वारंवार भयभीत होणारे मन; याद्वारे ‘आदीनवानुपश्यना’ सांगितली आहे. “उत्कंठनाबहुल” याद्वारे ‘निर्विदानुपश्यना’ सांगितली आहे, आणि “अरतीबहुल” इत्यादींद्वारे तिचीच वारंवार उत्पत्ती दर्शवली आहे. ‘बहिर्मुख’ म्हणजे सर्व संस्कारांच्या पलीकडे असलेल्या निर्वाणाला उद्देशून प्रवृत्त झालेले ज्ञानमुख, किंवा त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेले विमोक्षमुख. भेदून जाणे म्हणजे ‘निर्वेध’, तो जिच्यामध्ये आहे किंवा जी भेदून जाते ती ‘निर्वेधिका’, तीच प्रज्ञा म्हणजे ‘निर्वेधिकप्रज्ञा’ होय. येथे ज्याचा अर्थ स्पष्ट केलेला नाही, तो पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार आणि स्पष्ट अर्थ असल्यामुळे सहज समजण्यासारखाच आहे.

217. පබ්බජිතං උපාසිතාති එත්ථ යාදිසං පබ්බජිතං උපාසතො පඤ්ඤාපටිලාභො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘පණ්ඩිතං පබ්බජිත’’න්ති වුත්තං. උපාසනඤ්චෙත්ථ උපට්ඨානවසෙන ඉච්ඡිතං, න උපනිසීදනමත්තෙනාති ආහ ‘‘පයිරුපාසිතා’’ති. අත්ථන්ති හිතං. අබ්භන්තරං කරිත්වාති අබ්භන්තරගතං කත්වා. තෙනාහ ‘‘අත්ථයුත්ත’’න්ති. භාවනපුංසකනිද්දෙසො චායං, හිතූපසඤ්හිතං කත්වාති අත්ථො. අන්තර-සද්දො වා චිත්තපරියායො ‘‘යස්සන්තරතො න සන්ති කොපා’’තිආදීසු (උදා. 20) විය. තස්මා අත්ථන්තරොති හිතජ්ඣාසයොති අත්ථො.

२१७. ‘प्रव्रजिताची उपासना केली’ येथे ज्या प्रकारच्या प्रव्रजिताची उपासना केल्याने प्रज्ञेचा लाभ होतो, ते दर्शवण्यासाठी “पंडित प्रव्रजित” असे म्हटले आहे. आणि येथे ‘उपासना’ म्हणजे केवळ जवळ बसणे नव्हे, तर उपस्थान (सेवा) करणे अभिप्रेत आहे, म्हणून “पयिरुपासित” (आदरपूर्वक सेवा केली) असे म्हटले आहे. ‘अर्थ’ म्हणजे हित. ‘अभ्यंतर करून’ म्हणजे अंतर्भूत करून. म्हणूनच “अर्थयुक्त” असे म्हटले आहे. आणि हा भावे नपुंसकलिंगी निर्देश आहे, ‘हिताशी संबंधित करून’ असा याचा अर्थ आहे. किंवा ‘अंतर’ हा शब्द चित्ताचा वाचक आहे, जसे की “ज्याच्या अंतरात क्रोध नाही” इत्यादींमध्ये. म्हणूनच ‘अर्थांतर’ म्हणजे हिताची इच्छा असणारा, असा अर्थ आहे.

පටිලාභත්ථාය ගතෙනාති පටිලාභත්ථාය පවත්තෙන, පටිලාභසංවත්තනියෙනාති අත්ථො. උප්පාදෙ ච නිමිත්තෙ ච ඡෙකාති උප්පාදවිධිම්හි චෙව නිමිත්තවිධිම්හි ච කුසලා. උප්පාදනිමිත්තකොවිදතාසීසෙන චෙත්ථ ලක්ඛණකොසල්ලමෙව දස්සෙති. අථ වා සෙසලක්ඛණානං නිබ්බත්තියා බුද්ධානං, චක්කවත්තීනඤ්ච උප්පාදො අනුමීයති, යානි තෙහි ලද්ධබ්බආනිසංසානි නිමිත්තානි, තස්මිං උප්පාදෙ ච නිමිත්තෙ ච අනුමිනනාදිවසෙන ඡෙකා නිපුණාති අත්ථො. ඤත්වා පස්සිස්සතීති ඤාණෙන ජානිත්වා පස්සිස්සති, න චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙනාති අධිප්පායො.

‘प्रतिलाभासाठी गेलेल्या’ म्हणजे प्रतिलाभासाठी प्रवृत्त झालेल्या, प्रतिलाभ घडवून आणणाऱ्या असा अर्थ आहे. ‘उत्पाद आणि निमित्त यांत चतुर’ म्हणजे उत्पादविधीमध्ये (उत्पत्तीच्या नियमात) आणि निमित्तविधीमध्ये (चिन्हांच्या नियमात) कुशल असणारे. येथे उत्पाद आणि निमित्त यांमधील कौशल्याच्या शीर्षकाखाली लक्षणकौशल्यच दर्शविले आहे. किंवा, इतर लक्षणांच्या उत्पत्तीवरून बुद्ध आणि चक्रवर्तींचा उत्पाद (जन्म) अनुमित केला जातो; त्यांना प्राप्त होणारे जे आनिशंस (फायदे) रूपी निमित्त (चिन्हे) आहेत, त्या उत्पाद आणि निमित्ताच्या बाबतीत अनुमानादींद्वारे चतुर म्हणजे निपुण असा अर्थ आहे. ‘जाणून पाहील’ म्हणजे ज्ञानाने जाणून पाहील, चक्षुविज्ञानाने नाही, असा अभिप्राय आहे.

අත්ථානුසාසනීසූති අත්ථානං හිතානං අනුසාසනීසු. යස්මා අනත්ථපටිවජ්ජනපුබ්බිකා සත්තානං අත්ථපටිපත්ති, තස්මා අනත්ථොපි පරිච්ඡිජ්ජ ගහෙතබ්බො, ජානිතබ්බො චාති වුත්තං ‘‘අත්ථානත්ථං පරිග්ගාහකානි ඤාණානී’’ති, යතො ‘‘ආයුපායකොසල්ලං විය අපායකොසල්ලම්පි ඉච්ඡිතබ්බ’’න්ති වුත්තං.

‘अर्थानुशासनात’ म्हणजे अर्थांच्या, हितांच्या अनुशासनात (उपदेशात). ज्याअर्थी प्राण्यांची अर्थप्रतिपत्ती (कल्याणकारी आचरण) ही अनर्थाचे वर्जन (त्याग) करण्यापूर्वकच होते, त्याअर्थी अनर्थालाही निश्चित करून ग्रहण केले पाहिजे, जाणले पाहिजे; म्हणूनच म्हटले आहे— ‘अर्थ आणि अनर्थ यांचे परिग्रहण करणारे ज्ञान असते’, ज्याअर्थी ‘आय-उपाय कौशल्याप्रमाणे (प्रगतीच्या उपायातील कौशल्याप्रमाणे) अपाय-कौशल्यही (हानी टाळण्याचे कौशल्यही) इच्छिले पाहिजे’ असे म्हटले आहे.

සුවණ්ණවණ්ණලක්ඛණවණ්ණනා

सुवर्णवर्ण-लक्षण-वर्णन

218. පටිසඞ්ඛානබලෙන [Pg.118] කොධවිනයෙන අක්කොධනො, න භාවනාබලෙනාති දස්සෙතුං ‘‘න අනාගාමිමග්ගෙනා’’තිආදි වුත්තං. එවං අක්කොධවසිකත්තාති එවං මඝමාණවො විය න කොධවසං ගතත්තා. නාභිසජ්ජීති කුජ්ඣනවසෙනෙව න අභිසජ්ජි. යඤ්හි කොධස්ස උප්පත්තිට්ඨානභූතෙ ආරම්මණෙ උපනාහස්ස පච්චයභූතං කුජ්ඣනවසෙන අභිසජ්ජනං, තං ඉධාධිප්පෙතං, න ලුබ්භනවසෙන. තෙනාහ ‘‘කුටිලකණ්ටකො වියා’’තිආදි. සො හි යත්ථ ලග්ගති, තං ඛොභෙන්තො එව ලග්ගති. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං මම්මට්ඨානෙ. මම්මන්ති ඵුට්ඨමත්තෙපි රුජ්ජනට්ඨානං. පුබ්බුප්පත්තිකොති පඨමුප්පන්නො. තතො බලවතරො බ්‍යාපාදො ලද්ධාසෙවනතාය චිත්තස්ස බ්‍යාපජ්ජනතො. තතො බලවතරා පතිත්ථියනාති සාතිසයං ලද්ධාසෙවනතාය තතො බ්‍යාපාදාවත්ථායපි බලවතරා පතිත්ථියනා පච්චත්ථිකභාවෙන ථාමප්පත්තිතො.

२१८. ‘प्रतिसंख्यान बलाने’ (विचारपूर्वक आत्मपरीक्षणाच्या बलाने) क्रोधाचे नियमन केल्यामुळे तो ‘अक्रोधी’ आहे, भावनाबलाने (ध्यानाच्या बलाने) नाही, हे दर्शवण्यासाठी ‘अनागामी मार्गाने नाही’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘अशा प्रकारे क्रोधाच्या आहारी न गेल्यामुळे’ म्हणजे मघमाणवाप्रमाणे क्रोधाच्या वश न झाल्यामुळे. ‘आसक्त झाला नाही’ म्हणजे क्रोधाच्या वश होऊन चिकटला नाही. कारण क्रोधाच्या उत्पत्तीचे स्थान असलेल्या आलंबनावर (विषयावर), जे उपनाहाचे (वैराचे) कारण असते, क्रोधाच्या वश होऊन चिकटणे, ते येथे अभिप्रेत आहे, लोभाच्या वश होऊन चिकटणे नाही. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘वाकड्या काट्याप्रमाणे’ इत्यादी. कारण तो जिथे अडकतो, तिथे क्षोभ निर्माण करूनच अडकतो. ‘तिथे तिथे’ म्हणजे त्या त्या मर्मस्थानावर. ‘मर्म’ म्हणजे स्पर्श करताच वेदना देणारे स्थान. ‘पूर्वोत्पन्न’ म्हणजे प्रथम उत्पन्न झालेला. त्यापेक्षा अधिक बलवान ‘व्यापाद’ (द्वेष) असतो, कारण वारंवार सेवन केल्यामुळे चित्त दूषित होते. त्यापेक्षाही अधिक बलवान ‘प्रतिष्ठियाना’ (दृढ वैरभाव) असते, कारण अतिशय वारंवार सेवन केल्यामुळे ती व्यापाद-अवस्थेपेक्षाही अधिक बलवान होऊन शत्रूभावाने दृढता प्राप्त करते.

සුඛුමත්ථරණාදීති ආදි-සද්දෙන පණීතභොජනීයාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො භොජනදානස්සපි වණ්ණසම්පදානිමිත්තභාවතො. තෙනාහ භගවා ‘‘භොජනං භික්ඛවෙ දදමානො දායකො පටිග්ගාහකානං…පෙ… ආයුං දෙති, වණ්ණං දෙතී’’ති (අ. නි. 5.37) තථා ච වක්ඛති ‘‘ආමිසදානෙන වා’’ති.

‘सूक्ष्म आस्तरण (मऊ अंथरूण) इत्यादी’ यातील ‘इत्यादी’ शब्दाने उत्तम भोजन इत्यादींचाही संग्रह समजला पाहिजे, कारण भोजनदान देखील वर्णसंपदेचे (सुंदर रंगाचे) कारण असते. म्हणूनच भगवान म्हणाले— ‘भिक्खूहो, भोजन देणारा दाता प्रतिग्राहकांना (स्वीकारणाऱ्यांना)... पे... आयुष्य देतो, वर्ण (सौंदर्य) देतो’ आणि तसेच पुढे म्हणतील— ‘किंवा आमिषदानाने (भौतिक वस्तूंच्या दानाने)’.

219. ති අදාසි. දෙවොති මෙඝො, පජ්ජුන්නො එව වා. වරතරොති උත්තමතරො. පබ්බජ්ජාය විසදිසාවත්ථාදි භාවතො න පබ්බජ්ජාති අපබ්බජ්ජා, ගිහිභාවො. අච්ඡාදෙන්ති කොපීනං පටිච්ඡාදෙන්ති එතෙහීති අච්ඡාදනානි, නිවාසනානි, තෙසං අච්ඡාදනානඤ්චෙව සෙස වත්ථානඤ්ච කොජවාදි උත්තමපාවුරණානඤ්ච. විනාසොති කතස්ස කම්මස්ස අවිපච්චිත්වා විනාසො.

२१९. ‘...दिले’. ‘देव’ म्हणजे मेघ किंवा पर्जन्यच. ‘वरतर’ म्हणजे उत्तमतर (अधिक श्रेष्ठ). प्रव्रज्येच्या विरुद्ध अवस्था इत्यादी असल्यामुळे जी प्रव्रज्या नाही ती ‘अपव्रज्या’ म्हणजे गृहस्थभाव. ‘आच्छादने’ म्हणजे ज्यांच्याद्वारे लज्जा झाकली जाते ती वस्त्रे, नेसण्याची वस्त्रे; त्या आच्छादनांचे आणि इतर वस्त्रांचे तसेच कोजव (लोकरीचे रग) इत्यादी उत्तम पांघरुणांचे. ‘विनाश’ म्हणजे केलेल्या कर्माचा विपाक (फळ) न मिळताच होणारा नाश.

කොසොහිතවත්ථගුය්හලක්ඛණවණ්ණනා

कोसोहित-वत्थगुय्ह-लक्षण-वर्णन

220. සමානෙතාති සම්මදෙව ආනෙතා සමාගමෙතා. රජ්ජෙ පතිට්ඨිතෙන සක්කා කාතුං බහුභතිකස්සෙව ඉජ්ඣනතො. කත්තා නාම නත්ථීති වජ්ජං පටිච්ඡාදෙන්තීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො, කරොන්ති වජ්ජපටිච්ඡාදනකම්මන්ති වා. නනු වජ්ජපටිච්ඡාදනකම්මං නාම සාවජ්ජන්ති? සච්චං සාවජ්ජං සංකිලිට්ඨචිත්තෙන [Pg.119] පටිච්ඡාදෙන්තස්ස, ඉදං පන අසංකිලිට්ඨචිත්තෙන පරස්ස උප්පජ්ජනකඅනත්ථං පරිහරණවසෙන පවත්තං අධිප්පෙතං. ‘‘ඤාතිසඞ්ගහං කරොන්තෙනා’’ති එතෙන ඤාතත්ථචරියාවසෙන තං කම්මං පවත්තතීති දස්සෙති.

२२०. ‘समानता’ (एकत्र आणणारे) म्हणजे चांगल्या प्रकारे एकत्र आणणारे, मिलाफ घडवून आणणारे. राज्यावर प्रस्थापित झालेल्या व्यक्तीद्वारे हे करणे शक्य आहे, कारण पुष्कळ सेवक असणाऱ्याचेच हे कार्य यशस्वी होते. ‘कर्ता कोणी नाही’ म्हणजे दोष झाकणारे आहेत, असा संबंध जोडून; किंवा ते दोष झाकण्याचे काम करतात. शंका: दोष झाकण्याचे काम तर सावद्य (दोषयुक्त) असते ना? सत्य आहे, संक्लिष्ट (मलीन) चित्ताने दोष झाकणाऱ्यासाठी ते सावद्य असते; परंतु येथे असंक्लिष्ट (शुद्ध) चित्ताने, दुसऱ्याला होणारा अनर्थ टाळण्याच्या उद्देशाने प्रवृत्त झालेले कार्य अभिप्रेत आहे. ‘ज्ञातींचा (नातेवाइकांचा) संग्रह करणाऱ्याने’ यावरून ते कार्य ज्ञातींच्या हिताच्या आचरणाने प्रवृत्त होते, हे दर्शविले आहे.

221. අමිත්තතාපනාති අමිත්තානං තපනසීලා, අමිත්තතාපනං හොතු වා මා වා එවංසභාවාති අත්ථො. න හි චක්කවත්තිනො පුත්තානං අමිත්තා නාම කෙචි හොන්ති, යෙ තෙ භවෙය්‍යුං, චක්කානුභාවෙනෙව සබ්බෙපි ඛත්තියාදයො අනුවත්තකා තෙසං භවන්ති.

२२१. ‘अमित्रतापन’ म्हणजे अमित्र (शत्रू) लोकांना ताप देणारे (तपवणारे), शत्रूंचा संताप होवो वा न होवो, असा त्यांचा स्वभाव आहे असा अर्थ आहे. कारण चक्रवर्तीच्या पुत्रांचे शत्रू असे कोणी नसतातच; जर कोणी असतील, तर चक्राच्या प्रभावानेच सर्व क्षत्रिय इत्यादी त्यांचे अनुयायी बनतात.

පඨමභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथमभाणवारवर्णन समाप्त झाले.

පරිමණ්ඩලාදිලක්ඛණවණ්ණනා

परिमंडल-आदि-लक्षण-वर्णन

222. සමන්ති සමානං. තෙන තෙන ලොකෙ විඤ්ඤාතගුණෙන සමං සමානං ජානාති, යතො තත්ථ පටිපජ්ජනවිධිනාව ඉතරස්මිං පටිපජ්ජති. සයං ජානාතීති අපරනෙය්‍යො හුත්වා සයමෙව ජානාති. පුරිසං ජානාතීති වා ‘‘අයං සෙට්ඨො, අයං මජ්ඣිමො, අයං නිහීනො’’ති තං තං පුරිසං යාථාවතො ජානාති. පුරිසවිසෙසං ජානාතීති තස්මිං තස්මිං පුරිසෙ විජ්ජමානං විසෙසං ජානාති, යතො තත්ථ තත්ථ අනුරූපදානපදානාදිපටිපත්තියා යුත්තපත්තකාරී හොති. තෙනාහ ‘‘අයමිදමරහතී’’තිආදි.

२२२. ‘सम’ म्हणजे समान. जगात त्या त्या ज्ञात गुणाने समान असणाऱ्याला समान जाणतो, कारण ज्या आचरणविधीने एकाशी वागतो, त्याच विधीने दुसऱ्याशीही वागतो. ‘स्वतः जाणतो’ म्हणजे दुसऱ्याच्या मार्गदर्शनाशिवाय (अपरनेय होऊन) स्वतःच जाणतो. किंवा ‘पुरुषाला जाणतो’ म्हणजे ‘हा श्रेष्ठ आहे, हा मध्यम आहे, हा कनिष्ठ आहे’ अशा प्रकारे त्या त्या या पुरुषाला यथार्थपणे जाणतो. ‘पुरुषविशेष जाणतो’ म्हणजे त्या त्या पुरुषात असणारा विशेष गुण जाणतो, ज्यामुळे तो तिथे तिथे अनुरूप दान देणे इत्यादी आचरणाने योग्य कार्य करणारा होतो. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘हा याला पात्र आहे’ इत्यादी.

සම්පත්තිපටිලාභට්ඨෙනාති දිට්ඨධම්මිකාදිසම්පත්තීනං පටිලාභාපනට්ඨෙන. සමසඞ්ගහකම්මන්ති සමං ජානිත්වා තදනුරූපං තස්ස තස්ස සඞ්ගණ්හනකම්මං.

‘संपत्तीच्या प्रतिलाभाच्या अर्थाने’ म्हणजे ऐहिक (दृष्टधार्मिक) इत्यादी संपत्ती प्राप्त करून देण्याच्या अर्थाने. ‘समसंग्रहकर्म’ म्हणजे समान मानून त्यानुसार त्या त्या व्यक्तीचा संग्रह करण्याचे (त्याला आपलेसे करण्याचे) कार्य.

223. තුලයිත්වාති තීරයිත්වා. පටිවිචිනිත්වාති වීමංසිත්වා. නිපුණයොගතො නිපුණා, අතිවිය නිපුණා අතිනිපුණා, සා පන තෙසං නිපුණතා සණ්හසුඛුමා පඤ්ඤාති ආහ ‘‘සුඛුමපඤ්ඤා’’ති.

२२३. ‘तुलना करून’ म्हणजे निर्णय करून. ‘विचार करून’ म्हणजे मीमांसा करून. निपुण योगाने निपुण, अत्यंत निपुण ती अतिनिपुण; त्यांची ती निपुणता म्हणजे सूक्ष्म व तीक्ष्ण प्रज्ञा होय, म्हणून म्हटले आहे— ‘सूक्ष्मप्रज्ञा’.

සීහපුබ්බද්ධකායාදිලක්ඛණවණ්ණනා

सिंहपूर्वार्धकाय-आदि-लक्षण-वर्णन

224. ඛෙමකාමොති අනුපද්දවකාමො. කම්මස්සකතාඤාණං සත්තානං වඩ්ඪිආවහං සබ්බසම්පත්තිවිධායකන්ති ආහ ‘‘පඤ්ඤායාති කම්මස්සකතාපඤ්ඤායා’’ති.

२२४. ‘क्षेमकामी’ म्हणजे उपद्रवरहित (सुरक्षितता) इच्छिणारा. कम्मस्सकता ज्ञान (कर्मस्वकीयता ज्ञान) हे प्राण्यांच्या वृद्धीला कारणीभूत ठरणारे आणि सर्व संपत्ती प्रदान करणारे आहे, म्हणून म्हटले आहे— ‘प्रज्ञेने म्हणजे कम्मस्सकता प्रज्ञेने’.

සමන්තපරිපූරානීති [Pg.120] සමන්තතො සබ්බභාගෙහි පරිපුණ්ණානි. තතො එව අහීනානි අනූනානි. ධනාදීහීති ධනධඤ්ඤාදීහි.

‘समंतपरिपूर’ म्हणजे सर्व बाजूंनी, सर्व भागांनी परिपूर्ण. म्हणूनच अहीन म्हणजे उणे नसलेले. ‘धनादींनी’ म्हणजे धनधान्य इत्यादींनी.

225. ඔකප්පනසද්ධා සද්ධෙය්‍යවත්ථුං ඔක්කන්දිත්වා පක්ඛන්දිත්වා සද්දහනසද්ධා. සා එව පසාදනීයවත්ථුස්මිම්පි අභිප්පසීදනවසෙන පවත්තියා පසාදසද්ධා. පරියත්තිසවනෙනාති සත්තානං හිතසුඛාවහාය පරියත්තියා සවනෙන. ධාරණපරිචයාදීනං තංමූලකත්තා තථා වුත්තං. එතෙසන්ති සද්ධාදීනං. සහ හානධම්මෙනාති සහානධම්මො, න සහානධම්මොති අසහානධම්මො, තස්ස භාවො අසහානධම්මතා, තං අසහානධම්මතං, අපරිහානියසභාවන්ති අත්ථො.

२२५. ‘ओकप्पन श्रद्धा’ (दृढ श्रद्धा) म्हणजे श्रद्धेय वस्तूवर पूर्ण विश्वास ठेवून, त्यात प्रवेश करून दृढ विश्वास ठेवणारी श्रद्धा. तीच श्रद्धा प्रसन्न होण्यास योग्य अशा वस्तूवर अत्यंत प्रसन्न होण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे ‘प्रसाद श्रद्धा’ होय. ‘परियत्तीच्या श्रवणाने’ म्हणजे प्राण्यांच्या हित आणि सुखासाठी परियत्तीचे (बुद्धवचनांचे) श्रवण केल्याने. धारण करणे, परिचय करणे इत्यादींचे मूळ हेच असल्यामुळे तसे म्हटले आहे. ‘यांच्या’ म्हणजे श्रद्धा इत्यादींच्या. हानीच्या धर्मासह असणारा तो ‘सहानधम्म’; जो हानीच्या धर्मासह नाही तो ‘असहानधम्म’, त्याचा भाव म्हणजे ‘असहानधम्मता’, त्या असहानधम्मतेला, म्हणजे अपरिहाणीय स्वभाव (कधीही नष्ट न होणारा स्वभाव) असा अर्थ आहे.

රසග්ගසග්ගිතාලක්ඛණවණ්ණනා

रसग्गसग्गिता-लक्षण-वर्णन

226. තිලඵලමත්තම්පි භොජනං. සබ්බත්ථ ඵරතීති සබ්බා රසාහරණියො අනුස්සරන්තං සභාවෙන සබ්බස්මිං කායෙ ඵරති. සමා හුත්වා වහන්තීති අවිසමා උජුකා හුත්වා පවත්තන්ති.

२२६. तिळाच्या दाण्याएवढे (तिळफळमात्र) अन्न देखील. 'सर्वत्र पसरते' म्हणजे सर्व रसवाहिन्यांचे (रसहरणींचे) अनुसरण करत स्वाभाविकपणे संपूर्ण शरीरात पसरते. 'समान होऊन वाहतात' म्हणजे विषम न होता सरळ होऊन प्रवृत्त होतात.

ආරොග්‍යකරණකම්මන්ති අරොගභාවකරං සත්තානං අවිහෙඨනකම්මං. මධුරාදිභෙදං රසං ගසති හරති එතෙහි, සයමෙව වා තං ගසන්ති ගිලන්ති අන්තො පවෙසෙන්තීති රසග්ගසා, රසග්ගසානං අග්ගා රසග්ගසග්ගා, තෙ එත්ථ සන්තීති රසග්ගසග්ගී, තදෙව ලක්ඛණං. භවති හි අභින්නෙපි වත්ථුස්මිං තග්ගතවිසෙසාවබොධනත්ථං භින්නං විය කත්වා වොහාරො යථා ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ති. රසග්ගසග්ගිතාසඞ්ඛාතං වා ලක්ඛණං රසග්ගසග්ගිලක්ඛණං.

'आरोग्यकरण कर्म' म्हणजे प्राण्यांना निरोगी ठेवणारे, त्यांना पीडा न देणारे (अविहेठना) कर्म. गोड इत्यादी विविध रसांचे ग्रहण करतात, हरण करतात याद्वारे, किंवा स्वतःच ते ग्रहण करतात, गिळतात, आत प्रवेश करवून घेतात म्हणून 'रसग्गसा' (रसवाहिन्या). रसग्गसांमध्ये ज्या श्रेष्ठ आहेत त्या 'रसग्गसग्गा' (उत्कृष्ट रसवाहिन्या). त्या ज्यांच्यामध्ये आहेत ते 'रसग्गसग्गी' (उत्कृष्ट रसवाहिन्यांनी युक्त), तेच हे लक्षण आहे. कारण वस्तू अभिन्न असली तरी, तिच्यातील विशिष्ट गुणाचे आकलन करून देण्यासाठी तिला भिन्न असल्यासारखे करून व्यवहार केला जातो, जसे की 'शिलापुत्राचे (दगडाच्या मूर्तीचे) शरीर'. किंवा 'रसग्गसग्गिता' (उत्कृष्ट रसवाहिन्या असणे) या नावाने ओळखले जाणारे लक्षण म्हणजे 'रसग्गसग्गिलक्षण' होय.

227. වධ-සද්දො ‘‘අත්තානං වධිත්වා වධිත්වා රොදතී’’තිආදීසු (පාචි. 879) බාධනත්ථොපි හොතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘මාරණවධෙනා’’ති වුත්තං, මාරණසඞ්ඛාතෙන වධෙනාති අත්ථො. බාධනත්ථො එව වා වධ-සද්දො, මාරණෙන, බාධනෙන චාති අත්ථො. උබ්බාධනායාති බන්ධනාගාරෙ පක්ඛිපිත්වා උද්ධං උද්ධං බාධනෙන. තෙනාහ ‘‘බන්ධනාගාරප්පවෙසනෙනා’’ති.

२२७. 'वध' हा शब्द 'स्वतःला पीडित करून करून रडतो' इत्यादींमध्ये (पाचित्तिय ८७९) 'पीडा देणे' (बाधन) या अर्थाने देखील येतो, म्हणून त्याचे वर्गीकरण करण्यासाठी 'मारणवधाने' असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ मारणे या स्वरूपातील वधाने असा आहे. किंवा 'वध' हा शब्द केवळ पीडा देण्याच्या अर्थानेच आहे, ज्याचा अर्थ मारण्याने आणि पीडा देण्याने असा आहे. 'उब्बाधना' (अतिशय पीडा देणे) म्हणजे बंदीगृहात टाकून तीव्रतेने पीडा देणे. म्हणूनच 'बंदीगृहात प्रवेश करवून' असे म्हटले आहे.

අභිනීලනෙත්තාදිලක්ඛණවණ්ණනා

अभिनिलनेत्र (अतिशय गडद निळे डोळे) इत्यादी लक्षणांचे वर्णन.

228. විසටන්ති කුජ්ඣනවසෙන විනිසටං කත්වා. තෙනාහ ‘‘කක්කටකො වියා’’තිආදි. විසාචීති විරූපං සාචිතකං, විජිම්හන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘වඞ්කක්ඛිකොටියා’’ති[Pg.121], කුටිලඅක්ඛිකොටිපාතෙනාති අත්ථො. විචෙය්‍ය පෙක්ඛිතාති උජුකං අනොලොකෙත්වා දිට්ඨිපාතං විචාරෙත්වා ඔලොකෙත්වා. තෙනාහ ‘‘යො කුජ්ඣිත්වා’’තිආදි. පරොති කුජ්ඣිතො. න ඔලොකෙති තං සම්මුඛා ගච්ඡන්තං කුජ්ඣිත්වා න ඔලොකෙති, පරම්මුඛා. විතෙය්‍යාති විරූපං තිරියං, විඤ්ඤූනං ඔලොකනක්කමං වීතික්කමිත්වාති අත්ථො. ජිම්හං අනොලොකෙත්වා උජුකං ඔලොකනං නාම කුටිලභාවකරානං පාපධම්මානං අභාජනඋජුකතචිත්තතස්සෙව හොතීති ආහ ‘‘උජුමනො හුත්වා උජුං පෙක්ඛිතා’’ති. යථා ච උජුං පෙක්ඛිතා හොතීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. පසටන්ති උම්මීලනවසෙන සම්මදෙව පත්ථටං. විපුලං විත්ථතන්ති තස්සෙව වෙවචනං. පියං පියායිතබ්බං දස්සනං ඔලොකනං එතස්සාති පියදස්සනො.

२२८. 'विसट' म्हणजे क्रोधाच्या वशतेमुळे वक्र करून. म्हणूनच 'खेकड्याप्रमाणे' इत्यादी म्हटले आहे. 'विसाची' म्हणजे विरूप किंवा तिरके पाहणे, ज्याचा अर्थ वक्र असा आहे. म्हणूनच 'वक्र डोळ्यांच्या कोपऱ्याने' असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ वक्र दृष्टीक्षेपाने असा आहे. 'विचेय्य पेक्खिता' (निवडून पाहणारा) म्हणजे सरळ न पाहता दृष्टीक्षेप फिरवून पाहणे. म्हणूनच 'जो क्रोधीत होऊन' इत्यादी म्हटले आहे. 'पर' म्हणजे क्रोधीत झालेला मनुष्य. तो समोरून जाणाऱ्याकडे पाहत नाही, क्रोधीत होऊन पाहत नाही, तोंड फिरवून घेतो. 'वितेय्य' म्हणजे विरूप किंवा तिरके, सुज्ञांच्या पाहण्याच्या पद्धतीचे उल्लंघन करून, असा अर्थ आहे. तिरके न पाहता सरळ पाहणे हे कुटिलता निर्माण करणाऱ्या पापधर्मांपासून मुक्त असलेल्या सरळ मनाच्या व्यक्तीचेच असते, म्हणून 'सरळ मनाचे होऊन सरळ पाहणारे' असे म्हटले आहे. आणि जसे 'सरळ पाहणारे होतात' असा संबंध जोडला पाहिजे. 'पसट' म्हणजे डोळे उघडल्यामुळे चांगल्या प्रकारे पसरलेले. 'विपुल' आणि 'वित्थत' (विस्तीर्ण) हे त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. ज्यांचे दर्शन किंवा पाहणे प्रिय आणि प्रेमळ आहे, ते 'प्रियदर्शन' होत.

කාණොති අක්ඛීනි නිම්මීලෙත්වා පෙක්ඛනකො. කාකක්ඛීති කෙකරක්ඛො. වඞ්කක්ඛීති ජිම්හපෙක්ඛනකො. ආවිලක්ඛීති ආකුලදිට්ඨිපාතො. නීලපීතලොහිතසෙතකාළවණ්ණානං වසෙන පඤ්චවණ්ණො. තත්ථ පීතලොහිතවණ්ණා සෙතමණ්ඩලගතරාජිවසෙන, නීලසෙතකාළවණ්ණා පන තංතංමණ්ඩලවසෙනෙව වෙදිතබ්බා. ‘‘පසාදොති පන තෙසං වණ්ණානං පසන්නාකාරං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති කෙචි. පඤ්චවණ්ණො පසාදොති පන යථාවුත්තපඤ්චවණ්ණපරිවාරො, තෙහි වා පටිමණ්ඩිතො පසාදොති අත්ථො. නෙත්තසම්පත්තිකරානීති ‘‘පඤ්චවණ්ණපසාදතා තිරොහිතවිදූරගතදස්සනසමත්ථතා’’ති එවමාදි චක්ඛුසම්පදාය කාරණානි. ලක්ඛණසත්ථෙ යුත්තාති ලක්ඛණසත්ථෙ ආයුත්තා සුකුසලා.

'काण' म्हणजे डोळे मिचकावून पाहणारा. 'काकाक्षी' म्हणजे तिरळे डोळे असलेला. 'वंकाक्षी' म्हणजे वक्र पाहणारा. 'आविलाक्षी' म्हणजे व्याकुळ दृष्टीक्षेप असलेला. निळा, पिवळा, लाल, पांढरा आणि काळा या रंगांमुळे 'पंचवर्ण' (पाच रंगांचे). त्यामध्ये पिवळा आणि लाल रंग हे पांढऱ्या मंडळातील रेषांमुळे, तर निळा, पांढरा आणि काळा रंग हे त्या त्या मंडळांमुळेच आहेत असे समजावे. 'परंतु प्रसाद हा शब्द त्या रंगांच्या प्रसन्न स्वरूपाला उद्देशून वापरला आहे' असे काही जण म्हणतात. 'पंचवर्ण प्रसाद' म्हणजे वर सांगितलेल्या पाच रंगांचा परिवार असलेला, किंवा त्यांनी सुशोभित झालेला प्रसाद असा अर्थ आहे. 'नेत्रसंपत्ती देणारे' म्हणजे 'पंचवर्ण प्रसन्नता, झाकलेल्या आणि दूरवरच्या गोष्टी पाहण्याची क्षमता' इत्यादी चक्षु-संपत्तीची कारणे होय. 'लक्षणशास्त्रात युक्त' म्हणजे लक्षणशास्त्रात निपुण, अत्यंत कुशल.

උණ්හීසසීසලක්ඛණවණ්ණනා

उष्णीषशीर्ष (उष्णीष सारखे मस्तक असणे) या लक्षणाचे वर्णन.

230. පුබ්බඞ්ගමොති එත්ථ පුබ්බඞ්ගමතා නාම පමුඛතා, ජෙට්ඨසෙට්ඨකභාවො බහුජනස්ස අනුවත්තනීයතාති ආහ ‘‘ගණජෙට්ඨකො’’තිආදි.

२३०. 'पुब्बंगम' (अग्रगामी) यामध्ये 'पुब्बंगमता' म्हणजे प्रमुख असणे, ज्येष्ठ व श्रेष्ठ असणे, बहुजनांनी अनुकरण करण्यायोग्य असणे, म्हणूनच 'गणज्येष्ठ' इत्यादी म्हटले आहे.

පුබ්බඞ්ගමතාති පුබ්බඞ්ගමස්ස කම්මං. යස්ස හි කායසුචරිතාදිකම්මස්ස වසෙන මහාපුරිසො බහුජනස්ස පුබ්බඞ්ගමො අහොසි, තදස්ස කම්මං ‘‘පුබ්බඞ්ගමතා’’ති අධිප්පෙතං, න පුබ්බඞ්ගමභාවො. තෙනාහ ‘‘ඉධ කම්මං නාම පුබ්බඞ්ගමතා’’ති. පීතිපාමොජ්ජෙන [Pg.122] පරිපුණ්ණසීසොති පීතියා, පාමොජ්ජෙන ච සම්පුණ්ණපඤ්ඤාසීසො බහුලං සොමනස්සසහගතඤාණසම්පයුත්තචිත්තසමඞ්ගී එව හුත්වා විචරති. මහාපුරිසොති මහාපුරිසජාතිකො.

'पुब्बंगमता' म्हणजे अग्रगामी असणाऱ्याचे कर्म. ज्या कायसुचरित (शारीरिक सत्कर्म) इत्यादी कर्मांमुळे महापुरुष बहुजनांचे अग्रगामी झाले, त्यांचे ते कर्म येथे 'पुब्बंगमता' म्हणून अभिप्रेत आहे, केवळ अग्रगामी असण्याची अवस्था नव्हे. म्हणूनच 'येथे कर्म म्हणजेच पुब्बंगमता होय' असे म्हटले आहे. 'प्रीती आणि प्रामोद्याने परिपूर्ण मस्तक असलेले' म्हणजे प्रीती आणि प्रामोद्याने (आनंदाने) परिपूर्ण प्रज्ञा असलेले मस्तक, जे बहुतांश वेळा सोमनस्ययुक्त आणि ज्ञानसंप्रयुक्त चित्ताने युक्त होऊन विचरतात. 'महापुरुष' म्हणजे महापुरुष कुळातील (किंवा महापुरुषाचे लक्षण असलेले) होय.

231. බහුජනන්ති සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘බහුජනස්සා’’ති. පරිභුඤ්ජනට්ඨෙන පටිභොගො, උපයොගවත්ථු පටිභොගො, තස්ස හිතාති පටිභොගියා. දෙසකාලං ඤත්වා තදුපකරණූපට්ඨානාදි වෙය්‍යාවච්චකරා සත්තා. අභිහරන්තීති බ්‍යාහරන්ති. තස්ස තස්ස වෙය්‍යාවච්චස්ස පටිහරණතො පවත්තනකරණතො පටිහාරො, වෙය්‍යාවච්චකරො, තස්ස භාවො පටිහාරකන්ති ආහ ‘‘වෙය්‍යාවච්චකරභාව’’න්ති. විසවනං විසවො, කාමකාරො වසිතා, සො එතස්ස අත්ථීති විසවීති ආහ ‘‘චිණ්ණවසී’’ති.

२३१. 'बहुजनं' हे द्वितीया विभक्तीचे रूप षष्ठीच्या अर्थात वापरले आहे, म्हणून 'बहुजनांचे' असे म्हटले आहे. उपभोग घेण्याच्या अर्थाने 'प्रतिभोग' म्हणजे उपयोगाची वस्तू, आणि तिच्यासाठी जे हितकारक आहे ते 'प्रतिभोगीय'. देश आणि काळ जाणून त्या उपकरणांची सेवा-शुश्रूषा (वैय्यावृत्य) करणारे प्राणी. 'अभिहरन्ति' म्हणजे आणून देतात. त्या त्या सेवेचे (वैय्यावृत्याचे) वहन करणे किंवा ते पार पाडणे म्हणजे 'प्रतिहार' (सेवा करणारा), आणि त्याचा भाव म्हणजे 'प्रतिहारक', म्हणूनच 'वैय्यावृत्य करण्याचा भाव' (सेवाभाव) असे म्हटले आहे. 'विसवन' म्हणजे प्रभाव किंवा वशता (इच्छेनुसार वागणे), ती ज्याच्याकडे आहे तो 'विसवी', म्हणूनच 'ज्याने वशता प्राप्त केली आहे' (चिण्णवसी) असे म्हटले आहे.

එකෙකලොමතාදිලක්ඛණවණ්ණනා

एकेकलोम (प्रत्येक रोमकूपात एकच लव असणे) इत्यादी लक्षणांचे वर्णन.

232. උපවත්තතීති අනුකූලභාවං උපෙච්ච වත්තති. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣාසයං අනුවත්තතී’’ති.

२३२. 'उपवत्तति' म्हणजे अनुकूल भाव धारण करून वागणे. म्हणूनच 'अध्यशयाचे (इच्छेचे) अनुकरण करते' असे म्हटले आहे.

එකෙකලොමලක්ඛණන්ති එකෙකස්මිං ලොමකූපෙ එකෙකලොමතාලක්ඛණං. එකෙකෙහි ලොමෙහීති අඤ්ඤෙසං සරීරෙ එකෙකස්මිම්පි ලොමකූපෙ අනෙකානිපි ලොමානි උට්ඨහන්ති, න තථාගතස්ස. තෙහි පුන පච්චෙකං ලොමකූපෙසු එකෙකෙහෙව උප්පන්නෙහි කුණ්ඩලාවත්තෙහි පදක්ඛිණාවත්තකජාතෙහි නිචිතං විය සරීරං හොතීති වුත්තං ‘‘එකෙකලොමූපචිතඞ්ගවා’’ති.

'एकेकलोम लक्षण' म्हणजे प्रत्येक रोमकूपात (केसांच्या छिद्रात) एकच लव असण्याचे लक्षण. 'एकेक लव असणे' म्हणजे इतरांच्या शरीरावर एकाच रोमकूपात अनेक लव उगवतात, परंतु तथागतांच्या बाबतीत तसे नाही. त्या प्रत्येक रोमकूपातून उगवलेल्या एकेका लवेमुळे, ज्या कुंडल वलयासारख्या उजवीकडे वळलेल्या (प्रदक्षिणावर्त) असतात, त्यांचे शरीर जणू काही व्यापलेले असते, म्हणूनच 'एकेक लवेने युक्त अंग असलेले' असे म्हटले आहे.

චත්තාලීසාදිලක්ඛණවණ්ණනා

चाळीस दात असणे (चत्तालीस) इत्यादी लक्षणांचे वर्णन.

234. අභින්දිතබ්බපරිසොති පරෙහි කෙනචි සඞ්ගහෙන සඞ්ගහෙත්වා, යුත්තිකාරණං දස්සෙත්වා වා න භින්දිතබ්බපරිසො.

२३४. 'अभिन्न परिषद' (न भेदता येणारा संघ) म्हणजे इतरांनी कोणत्याही उपायाने किंवा युक्तिवाद व कारणे दाखवून ज्यांच्या परिषदेचा (अनुयायांचा) भेद करता येत नाही अशी परिषद होय.

අපිසුණවාචායාති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං, පෙසුඤ්ඤස්ස පටිපක්ඛභූතං කුසලකම්මං. පිසුණා වාචා එතස්සාති පිසුණවාචො, තස්ස පිසුණවාචස්ස පුග්ගලස්ස. අපරිපුණ්ණාති චත්තාරීසතො ඌනභාවෙන න පරිපුණ්ණා. විරළාති සවිවරා.

'अपिसुणवाचा' (चुगली न करणे) हे द्वितीया विभक्तीच्या अर्थात षष्ठीचे रूप आहे, जे चुगलीच्या विरुद्ध असलेले कुशल कर्म आहे. ज्याची वाणी चुगली करणारी आहे तो 'पिसुणवाच' (चुगलखोर), त्या चुगलखोर व्यक्तीचे. 'अपरिपूर्ण' म्हणजे चाळीसपेक्षा कमी असल्यामुळे पूर्ण नसलेले. 'विरळ' म्हणजे फटी असलेले.

පහූතජිව්හාදිලක්ඛණවණ්ණනා

प्रभूतजिव्हा (मोठी जीभ असणे) इत्यादी लक्षणांचे वर्णन.

236. ආදෙය්‍යවාචොති [Pg.123] ආදරගාරවවසෙන ආදාතබ්බවචනො. ‘‘එවමෙත’’න්ති ගහෙතබ්බවචනො සිරසා සම්පටිච්ඡිතසාසනො.

२३६. 'आदेय्यवाच' (स्वीकारण्यायोग्य वाणी असलेले) म्हणजे आदर आणि गौरवामुळे ज्यांचे वचन स्वीकारले जाते. 'हे असेच आहे' अशा प्रकारे ज्यांचे वचन मानले जाते आणि ज्यांचे शासन (उपदेश) शिरसावंद्य मानले जाते.

බද්ධජිව්හාති යථා සුඛෙන පරිවත්තති, එවං සිරාදීහි පලිබුද්ධජිව්හා. ගූළ්හජිව්හාති රසබහලතාය ගූළ්හගණ්ඩසදිසජිව්හා. ද්විජිව්හාති අග්ගෙ කප්පභාවෙන ද්විධාභූතජිව්හා. මම්මනාති අප්පරිප්පුටතලාපා. ඛරඵරුසකක්කසාදිවසෙන සද්දො භිජ්ජති භින්නකාරො හොති. විච්ඡින්දිත්වා පවත්තස්සරතාය ඡින්නස්සරා වා. අනෙකාකාරතාය භින්නස්සරා වා. කාකස්ස විය අමනුඤ්ඤස්සරතාය කාකස්සරා වා. මධුරොති ඉට්ඨෙ, කම්මඵලෙන වත්ථුනො සුවිසුද්ධත්තා. පෙමනීයොති පීතිසඤ්ජනනො, පියායිතබ්බො වා.

बद्धजिव्हा म्हणजे जशी सहजतेने फिरू शकत नाही, तशी शिरा इत्यादींनी जखडलेली जीभ. गूळ्हजिव्हा म्हणजे रसग्रंथींच्या विपुलतेमुळे लपलेल्या गाठीसारखी जीभ. द्विजिव्हा म्हणजे टोकाला कापल्यासारखी दुभंगलेली जीभ. मम्मना म्हणजे अस्पष्ट बोलणारे. खरखरीत, कठोर, कर्कश इत्यादींमुळे आवाज फुटतो, भिन्न स्वर होतो. तुटून तुटून निघणाऱ्या स्वरामुळे 'छिन्नस्वरा' किंवा अनेक प्रकारांमुळे 'भिन्नस्वरा' किंवा कावळ्यासारख्या अप्रिय स्वरामुळे 'काकस्वरा' असे म्हणतात. 'मधुर' म्हणजे इष्ट, कर्मफलामुळे वस्तूच्या अत्यंत शुद्धतेमुळे. 'पेमनीय' म्हणजे प्रीती उत्पन्न करणारा किंवा प्रिय वाटणारा.

237. අක්කොසයුත්තත්තාති අක්කොසුපසඤ්හිතත්තා අක්කොසවත්ථුසහිතත්තා. ආබාධකරින්ති ඝට්ටනවසෙන පරෙසං පීළාවහං. බහුනො ජනස්ස අවමද්දනතො, පමද්දාභාවකරණතො වා බහුජනප්පමද්දනං. අබාළ්හන්ති වා එත්ථ අ-කාරො වුද්ධිඅත්ථො ‘‘අසෙක්ඛා ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. තිකමාතිකා 11) විය, තස්මා අතිවිය බාළ්හං ඵරුසං ගිරන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. න භණීති චෙත්ථ ‘‘න අභණි න භණී’’ති සරලොපෙන නිද්දෙසො. සුසංහිතන්ති සුට්ඨු සංහිතං. කෙන පන සුට්ඨු සංහිතං? ‘‘මධුර’’න්ති අනන්තරමෙව වුත්තත්තා මධුරතායාති විඤ්ඤායති, කා පනස්ස මධුරතාති ආහ ‘‘සුට්ඨු පෙමසංහිත’’න්ති. උපයොගපුථුත්තවිසයො යං වාචා-සද්දොති ආහ ‘‘වාචායො’’ති, සා චස්සා උපයොගපුථුත්තවිසයතා ‘‘හදයගාමිනියො’’ති පදෙන සමානාධිකරණතාය දට්ඨබ්බා. ‘‘කණ්ණසුඛ’’න්ති පාඨෙ භාවනපුංසකනිද්දෙසොයන්ති දස්සෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. වෙදයථාති කාලවිපල්ලාසෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘වෙදයිත්ථා’’ති. බ්‍රහ්මස්සරතන්ති සෙට්ඨස්සරතං, බ්‍රහ්මුනො සරසදිසස්සරතං වා. බහූනං බහුන්ති බහූනං ජනානං බහුං සුභණිතන්ති යොජනා.

२३७. 'अक्कोसयुत्तत्ता' म्हणजे शिवीगाळ किंवा निंदेने युक्त असणे, निंदेच्या कारणांनी युक्त असणे. 'आबाधकरि' म्हणजे आघातामुळे इतरांना पीडा देणारी. अनेक लोकांचे दमन केल्यामुळे किंवा त्यांच्यातील दमन नष्ट केल्यामुळे 'बहुजनप्रमर्दन'. 'अबाळ्हं' यामध्ये 'अ' कार हा 'असेक्खा धम्मा' इत्यादींप्रमाणे वृद्धीच्या अर्थाने आहे, म्हणून अत्यंत तीव्र, कठोर वाणी असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. 'न भणि' यामध्ये 'न अभणि न भणि' अशा स्वरलोपाने निर्देश आहे. 'सुसंहित' म्हणजे चांगल्या प्रकारे युक्त. कशाने चांगल्या प्रकारे युक्त? 'मधुर' असे लगेचच म्हटल्यामुळे मधुरतेने युक्त असे समजले जाते. तिची मधुरता कोणती? तर म्हणतात 'चांगल्या प्रकारे प्रेमाने युक्त'. 'वाचा' हा शब्द द्वितीया बहुवचनाच्या अर्थात आहे म्हणून 'वाचायो' असे म्हटले आहे, आणि तिची द्वितीया बहुवचनाची स्थिती 'हदयगामिनियो' या पदाशी समानाधिकरणतेने पाहिली पाहिजे. 'कण्णसुखं' या पाठात हा भाव-नपुंसकलिंगी निर्देश आहे हे दर्शवण्यासाठी 'यथा' इत्यादी म्हटले आहे. 'वेदयथ' हा काळाच्या व्यत्ययाने केलेला निर्देश आहे, म्हणून 'वेदयित्था' असे म्हटले आहे. 'ब्रह्मस्सर' म्हणजे श्रेष्ठ स्वर, किंवा ब्रह्माच्या स्वरासारखा स्वर. 'बहूनं बहुं' म्हणजे अनेक लोकांचे पुष्कळ कल्याण चांगल्या प्रकारे सांगितले आहे, अशी योजना आहे.

සීහහනුලක්ඛණවණ්ණනා

सिंहहनु-लक्षणाचे वर्णन

238. අප්පධංසිකොති අප්පධංසියො. ය-කාරස්ස හි ක-කාරං කත්වා අයං නිද්දෙසො යථා ‘‘නිය්‍යානිකා ධම්මා’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 97) ගුණතොති අත්තනා අධිගතගුණතො. ඨානතොති යථාඨිතට්ඨානන්තරතො.

२३८. 'अप्पधंसिको' म्हणजे पराभूत न करता येणारा (अप्पधंसियो). येथे 'य' काराचा 'क' कार करून हा निर्देश केला आहे, जसे 'निय्यानिका धम्मा' मध्ये. 'गुणतो' म्हणजे स्वतः प्राप्त केलेल्या गुणांमुळे. 'ठानतो' म्हणजे ज्या स्थानावर स्थित आहे त्या स्थानावरून.

පලාපකථායාති [Pg.124] සම්ඵප්පලාපකථාය. අන්තොපවිට්ඨහනුකා එකතො, උභතො වා සංකුචිතවිසුකා. වඞ්කහනුකා එකපස්සෙන කුටිලවිසුකා. පබ්භාරහනුකා පුරතො ඔලම්බමානවිසුකා.

'पलापकथा' म्हणजे निरर्थक बडबड (सम्फप्पलापकथा). 'अन्तोपविट्ठहनुका' म्हणजे एका बाजूने किंवा दोन्ही बाजूंनी आत दबलेला जबडा. 'वङ्कहनुका' म्हणजे एका बाजूने वाकडा असलेला जबडा. 'पब्भारहनुका' म्हणजे पुढे झुकलेला (लोंबकळणारा) जबडा.

239. විකිණ්ණවචනා නාම සම්ඵප්පලාපිනො, තප්පටික්ඛෙපෙන අවිකිණ්ණවචනා මහාබොධිසත්තා. වාචා එව තදත්ථාධිගමුපායතාය ‘‘බ්‍යාප්පථො’’ති වුත්තාති ආහ ‘‘අවිකිණ්ණ…පෙ… වචනපථො අස්සා’’ති. ‘‘ද්වීහි ද්වීහී’’ති නයිදං ආමෙඩිතවචනං අසමානාධිකරණතො, අථ ඛො ද්වීහි දිගුණතාදස්සනන්ති ආහ ‘‘ද්වීහි ද්වීහීති චතූහී’’ති. තස්මා ‘‘ද්විදුගමා’’ති චතුගමා වුත්තාති ආහ ‘‘චතුප්පදාන’’න්ති. තථාසභාවොති යථාස්ස වුත්තනයෙන කෙනචි අප්පධංසියතා හොති ගුණෙහි, තථාසභාවො.

२३९. 'विकिण्णवचना' म्हणजे निरर्थक बडबड करणारे, त्याच्या निषेधार्थ महाबोधिसत्व हे 'अविकिण्णवचना' (मोजके व अर्थपूर्ण बोलणारे) असतात. वाणीच त्या अर्थाच्या प्राप्तीचा उपाय असल्यामुळे तिला 'ब्याप्पथ' (वचनपथ) म्हटले आहे, म्हणून म्हटले आहे की 'अविकिण्ण...पे... त्याचा वचनपथ असावा'. 'द्वीहि द्वीहि' हे पुनरुक्त वचन नाही कारण ते समानाधिकरण नाही, तर दोनच्या दुप्पट दाखवण्यासाठी आहे, म्हणून म्हटले आहे 'दोन दोन म्हणजे चार'. म्हणून 'द्विदुगमा' म्हणजे चार गती असणारे म्हटले आहे, म्हणून 'चतुप्पदानं' (चार पदांचे) असे म्हटले आहे. 'तथासभावो' म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने गुणांमुळे कोणाकडूनही पराभूत न होणारा स्वभाव असणे, तसा स्वभाव.

සමදන්තාදිලක්ඛණවණ්ණනා

समदंत (समान दात) इत्यादी लक्षणाचे वर्णन

240. විසුද්ධසීලාචාරතාය පරිසුද්ධා සමන්තතො සබ්බථා වා සුද්ධා පුග්ගලා පරිවාරා එතස්සාති පරිසුද්ධපරිවාරො.

२४०. विशुद्ध शील आणि आचरणामुळे जे सर्व बाजूंनी किंवा सर्व प्रकारे शुद्ध आहेत, असे व्यक्ती ज्यांचे परिवार (अनुयायी) आहेत, ते 'परिसुद्धपरिवारो' (परिशुद्ध परिवार असलेले) होत.

241. පහාසීති තදඞ්ගවසෙන, වික්ඛම්භනවසෙන ච පරිච්චජි. තිදිවං තාවතිංසභවනං පුරං නගරං එතෙසන්ති තිදිවපුරා, තාවතිංසදෙවා, තෙසං වරො තිදිවපුරවරො, ඉන්දො. තෙන තිදිවපුරවරෙන. තෙනාහ ‘‘සක්කෙනා’’ති. ලපන්ති කථෙන්ති එතෙනාති ලපනං, මුඛන්ති ආහ ‘‘ලපනජන්ති මුඛජ’’න්ති. සුට්ඨු ධවලතාය සුක්කා, ඊසකම්පි අසංකිලිට්ඨතාය සුචි. සුන්දරසණ්ඨානතාය සුට්ඨු භාවනතො, විපස්සනතො ච සොභනා. කාමං ජනානං මනුස්සානං නිවාසනට්ඨානාදිභාවෙන පතිට්ඨාභූතො දෙසවිසෙසො ‘‘ජනපදො’’ති වුච්චති, ඉධ පන සපරිවාරචතුමහාදීපසඤ්ඤිතො සබ්බො පදෙසො තථා වුත්තොති ආහ ‘‘චක්කවාළපරිච්ඡින්නො ජනපදො’’ති. නනු ච යථාවුත්තො පදෙසො සමුද්දපරිච්ඡින්නො, න චක්කවාළපබ්බතපරිච්ඡින්නොති? සො පදෙසො චක්කවාළපරිච්ඡින්නොපි හොතීති තථා වුත්තං. යෙ වා සමුද්දනිස්සිතා, චක්කවාළපාදනිස්සිතා ච සත්තා, තෙසං තෙ තෙ පදෙසා පතිට්ඨාති තෙපි සඞ්ගණ්හන්තො ‘‘චක්කවාළපරිච්ඡින්නො’’ති අවොච. චක්කවාළපරිච්ඡින්නොති ච චක්කවාළෙන පරිච්ඡින්නොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තස්සාති තස්ස චක්කවත්තිනො. පුන [Pg.125] තස්සාති තස්ස ජනපදස්ස. බහුජන සුඛන්ති එත්ථ පච්චත්තබහුවචනලොපෙන බහුජනග්ගහණන්ති ආහ ‘‘බහුජනා’’ති. යථා පන තෙ හිතසුඛං චරන්ති, තං විධිං දස්සෙතුං ‘‘සමානසුඛදුක්ඛා හුත්වා’’ති වුත්තං. විගතපාපොති සබ්බසො සමුච්ඡින්දනෙන විනිද්ධුතපාපධම්මො. දරථො වුච්චති කායිකො, චෙතසිකො ච පරිළාහො. තත්ථ චෙතසිකපරිළාහො ‘‘විගතපාපො’’ති ඉමිනාව වුත්තොති ආහ ‘‘විගතකායිකදරථකිලමථො’’ති. රාගාදයො යස්මිං සන්තානෙ උප්පන්නා, තස්ස මලීනභාවකරණෙන මලා. කචවරභාවෙන ඛිලා. සත්තානං මහානත්ථකරත්තා විසෙසතො දොසො කලීති වුත්තං ‘‘දොසකලීනඤ්චා’’ති. පනූදෙහීති සමුච්ඡින්දනවසෙන සසන්තානතො නීහාරකෙහි, පජහනකෙහීති අත්ථො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

२४१. 'पहासि' म्हणजे तदंग रूपाने आणि विष्कंभन रूपाने त्याग केला. 'तिदिव' म्हणजे तावतिंस भुवन. त्यांचे 'पुर' म्हणजे नगर, म्हणून 'तिदिवपुरा' म्हणजे तावतिंस देव. त्या देवांमध्ये श्रेष्ठ तो 'तिदिवपुरवरो' म्हणजे इंद्र. त्या तिदिवपुरवराने. म्हणूनच म्हटले आहे 'सक्केन' (शक्राने). ज्याच्याद्वारे बोलतात ते 'लपन' म्हणजे मुख, म्हणून म्हटले आहे 'लपनजं' म्हणजे मुखातून उत्पन्न झालेले. अत्यंत पांढरे असल्यामुळे 'सुक्क', थोडेही मलीन नसल्यामुळे 'सुचि'. सुंदर आकार असल्यामुळे आणि चांगल्या भावनेने व विपश्यनेने शोभिवंत. खरोखर लोकांच्या (मनुष्यांच्या) राहण्याचे ठिकाण असलेला विशिष्ट प्रदेश 'जनपद' म्हटला जातो, परंतु येथे परिवारासह चार महाद्वीपांनी युक्त असलेला सर्व प्रदेश तसा म्हटला आहे, म्हणून 'चक्कवाळपरिच्छिन्नo जनपदो' (चक्रवालाने मर्यादित जनपद) असे म्हटले आहे. पण सांगितलेला प्रदेश तर समुद्राने मर्यादित आहे, चक्रवाल पर्वताने मर्यादित नाही ना? तो प्रदेश चक्रवालाने मर्यादित देखील असतो, म्हणून तसे म्हटले आहे. किंवा जे समुद्राच्या आश्रयाने आणि चक्रवालाच्या पायथ्याशी राहणारे प्राणी आहेत, त्यांचे ते ते प्रदेश आधार आहेत, त्यांनाही समाविष्ट करत 'चक्कवाळपरिच्छिन्नो' असे म्हटले आहे. 'चक्कवाळपरिच्छिन्नो' म्हणजे चक्रवालाने मर्यादित, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. 'तस्स' म्हणजे त्या चक्रवर्ती राजाचे. पुन्हा 'तस्स' म्हणजे त्या जनपदाचे. 'बहुजन सुखं' यामध्ये प्रथमा बहुवचनाचा लोप करून 'बहुजन' असे ग्रहण केले आहे, म्हणून 'बहुजना' असे म्हटले आहे. पण ते ज्या प्रकारे हित आणि सुखाने वागतात, ती पद्धत दाखवण्यासाठी 'समानसुखदुःखी होऊन' असे म्हटले आहे. 'विगतपापो' म्हणजे पूर्णपणे समूळ नष्ट केल्यामुळे पापधर्मापासून मुक्त झालेला. 'दरथ' म्हणजे शारीरिक आणि मानसिक परिदाह. त्यापैकी मानसिक परिदाह 'विगतपापो' यानेच सांगितला आहे, म्हणून 'शारीरिक परिदाह आणि थकवा दूर झालेला' असे म्हटले आहे. राग इत्यादी ज्यांच्या चित्तसंततीत उत्पन्न होतात, त्याला मलीन करत असल्यामुळे ते 'मल' आहेत. कचऱ्यासारखे असल्यामुळे 'खिल' आहेत. प्राण्यांचे मोठे अनहित करत असल्यामुळे विशेषतः द्वेषाला 'कली' म्हटले आहे, म्हणून 'दोषकली' असे म्हटले आहे. 'पनूदेहि' म्हणजे समूळ नष्ट करून स्वतःच्या चित्तसंततीतून बाहेर काढणारे, त्याग करणारे असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

එත්ථ ච යස්මා සබ්බෙසම්පි ලක්ඛණානං මහාපුරිසසන්තානගතපුඤ්ඤසම්භාරහෙතුකභාවෙන සබ්බංයෙව තං පුඤ්ඤකම්මං සබ්බස්ස ලක්ඛණස්ස කාරණං විසිට්ඨරූපත්තා ඵලස්ස. න හි අභින්නරූපකාරණං භින්නසභාවස්ස ඵලස්ස පච්චයො භවිතුං සක්කොති, තස්මා යස්ස යස්ස ලක්ඛණස්ස යං යං පුඤ්ඤකම්මං විසෙසකාරණං, තං තං විභාගෙන දස්සෙන්තී අයං දෙසනා පවත්තා. තත්ථ යථා යාදිසං කායසුචරිතාදිපුඤ්ඤකම්මං සුප්පතිට්ඨිතපාදතාය කාරණං වුත්තං, තාදිසමෙව ‘‘උණ්හීසසීසතාය’’ කාරණන්ති න සක්කා වත්තුං දළ්හසමාදානතාවිසිට්ඨස්ස තස්ස සුප්පතිට්ඨිතපාදතාය කාරණභාවෙන වුත්තත්තා, ඉතරස්ස ච පුබ්බඞ්ගමතාවිසිට්ඨස්ස වුත්තත්තා, එවං යාදිසං ආයතපණ්හිතාය කාරණං, න තාදිසමෙව දීඝඞ්ගුලිතාය, බ්‍රහ්මුජුගත්තතාය ච කාරණං විසිට්ඨරූපත්තා ඵලස්ස. න හි අභින්නරූපකාරණං භින්නසභාවස්ස ඵලස්ස පච්චයො භවිතුං සක්කොති. තත්ථ යථා එකෙනෙව කම්මුනා චක්ඛාදිනානින්ද්‍රියුප්පත්තියං අවත්ථාභෙදතො, සාමත්ථියභෙදතො වා කම්මභෙදො ඉච්ඡිතබ්බො. න හි යදවත්ථං කම්මං චක්ඛුස්ස කාරණං, තදවත්ථමෙව සොතාදීනං කාරණං හොති අභින්නසාමත්ථියං වා, තස්මා පඤ්චායතනිකත්තභාවපත්ථනාභූතා පුරිමනිප්ඵන්නා කාමතණ්හා පච්චයවසෙන විසිට්ඨසභාවා කම්මස්ස විසිට්ඨසභාවඵලනිබ්බත්තනසමත්ථතාසාධනවසෙන පච්චයො හොතීති එකම්පි අනෙකවිධඵලනිබ්බත්තනසමත්ථතාවසෙන අනෙකරූපතං ආපන්නං විය හොති, එවමිධාපි ‘‘එකම්පි පාණාතිපාතා වෙරමණිවසෙන [Pg.126] පවත්තං කුසලකම්මං ආයතපණ්හිතාදීනං තිණ්ණම්පි ලක්ඛණානං නිබ්බත්තකං හොතී’’ති වුච්චමානෙපි න කොචි විරොධො. තෙන වුත්තං ‘‘සො තස්ස කම්මස්ස කතත්තා…පෙ… ඉමානි තීණි මහාපුරිසලක්ඛණානි පටිලභතී’’ති නානාකම්මුනා පන තෙසං නිබ්බත්තියං වත්තබ්බමෙව නත්ථි, පාළියං පන ‘‘තස්ස කම්මස්සා’’ති එකවචනනිද්දෙසො සාමඤ්ඤවසෙනාති දට්ඨබ්බො. එවඤ්ච කත්වා සතපුඤ්ඤලක්ඛණවචනං සමත්ථිතං හොති. ‘‘ඉමානි ද්වෙ මහාපුරිසලක්ඛණානි පටිලභතී’’තිආදීසුපි එසෙව නයොති.

येथे आणि ज्या कारणाने सर्वच लक्षणांचे महापुरुषाच्या संतानातील (संततीमधील) पुण्यसंभाराच्या हेतूमुळे ते सर्वच पुण्यकर्म सर्व लक्षणांचे कारण आहे, कारण फळ हे विशिष्ट स्वरूपाचे असते. भिन्न स्वभाव असलेल्या फळाचे कारण अभिन्न स्वरूपाचे असू शकत नाही, म्हणून ज्या ज्या लक्षणाचे जे जे पुण्यकर्म विशेष कारण आहे, ते ते विभागाने (स्पष्टपणे) दर्शविणारी ही देशना प्रवृत्त झाली आहे. तेथे जसे ज्या प्रकारचे कायसुचरित (शारीरिक सुकर्म) इत्यादी पुण्यकर्म 'सुप्रतिष्ठितपादता' (पावले जमिनीवर नीट टेकणे) चे कारण म्हटले आहे, तसेच 'उष्णीषशीर्षता' (डोक्यावर उष्णीष असणे) चे कारण आहे असे म्हणता येत नाही; कारण दृढ समादानाने (निश्चयाने) युक्त असलेले ते सुप्रतिष्ठितपादतेचे कारण म्हटले आहे, आणि दुसरे (उष्णीषशीर्षता) हे पुढाकार घेण्याच्या (पूर्वांगमतेच्या) वैशिष्ट्यामुळे म्हटले आहे. याचप्रमाणे ज्या प्रकारचे कारण 'आयतपण्हिता' (लांब टाचा असणे) चे आहे, तशाच प्रकारचे कारण 'दीर्घअंगुलिता' (लांब बोटे असणे) आणि 'ब्रह्मऋजुगात्रता' (ब्रह्मासारखे सरळ शरीर असणे) चे नाही, कारण फळ हे विशिष्ट स्वरूपाचे असते. भिन्न स्वभाव असलेल्या फळाचे कारण अभिन्न स्वरूपाचे असू शकत नाही. तेथे जसे एकाच कर्माने चक्षू इत्यादी विविध इंद्रियांच्या उत्पत्तीमध्ये अवस्थेच्या भेदाने किंवा सामर्थ्याच्या भेदाने कर्माचा भेद मानला पाहिजे. कारण ज्या अवस्थेतील कर्म चक्षूचे कारण असते, त्याच अवस्थेतील कर्म श्रोत्र (कान) इत्यादींचे कारण किंवा अभिन्न सामर्थ्य असणारे नसते. म्हणून पंचायतनिक आत्मभावाची (पाच इंद्रियांच्या अस्तित्वाची) प्रार्थना करणारी, पूर्वी निर्माण झालेली कामतण्हा (कामतृष्णा) प्रत्ययाच्या (कारणाच्या) वशाने विशिष्ट स्वभावाची असून, कर्माच्या विशिष्ट स्वभावयुक्त फळाला उत्पन्न करण्याच्या सामर्थ्य साधनाच्या वशाने प्रत्यय (कारण) बनते; अशा प्रकारे एक असूनही अनेक प्रकारच्या फळांना उत्पन्न करण्याच्या सामर्थ्यामुळे अनेक रूपे धारण केल्यासारखे होते. याचप्रमाणे येथेही "प्राणातिपातापासून (हिंसेपासून) विरत राहण्याच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले एकच कुशलकर्म आयतपण्हिता इत्यादी तिन्ही लक्षणांना उत्पन्न करणारे होते" असे म्हटले तरी काही विरोध नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - "तो त्या कर्माच्या केल्यामुळे... पे... ही तीन महापुरुष लक्षणे प्राप्त करतो." वेगवेगळ्या कर्मांमुळे त्यांची उत्पत्ती होते हे तर सांगण्याची गरजच नाही, परंतु पाळीमध्ये "तस्स कम्मस्स" (त्या कर्माच्या) असा एकवचनी निर्देश सामान्य रूपाने केला आहे असे समजावे. आणि असे केल्याने 'शतपुण्यलक्षण' हे वचन समर्थित (सिद्ध) होते. "ही दोन महापुरुष लक्षणे प्राप्त करतो" इत्यादींमध्येही हाच न्याय (नियम) लागू होतो.

ලක්ඛණසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

लक्षणसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका).

8. සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා

८. सिंगालसुत्तवर्णना

නිදානවණ්ණනා

निदानवर्णना

242. පාකාරෙන [Pg.127] පරික්ඛිත්තන්ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ගොපුරට්ටාලකයුත්තන්ති ද්වාරපාසාදෙන චෙව තත්ථ තත්ථ පාකාරමත්ථකෙ පතිට්ඨාපිතඅට්ටාලකෙහි ච යුත්තං. වෙළූහි පරික්ඛිත්තත්තා, අබ්භන්තරෙ පුප්ඵූපගඵලූපගරුක්ඛසඤ්ඡන්නත්තා ච නීලොභාසං. ඡායූදකසම්පත්තියා, භූමිභාගසම්පත්තියා ච මනොරමං.

२४२. “पाकारेण परिक्खित्तं” (कोट-भिंतीने वेढलेले) हे पद आणून संबंध जोडला पाहिजे. “गोपुरट्टालकयुत्तं” म्हणजे प्रवेशद्वाराच्या प्रासादाने (गोपुराने) आणि ठिकठिकाणी केाट-भिंतीच्या माथ्यावर उभारलेल्या बुरुजांनी (अट्टालकांनी) युक्त असलेले. बांबूने वेढलेले असल्यामुळे आणि आतमध्ये फुलांनी व फळांनी बहरलेल्या वृक्षांनी आच्छादित असल्यामुळे ते नीलोभास (हिरवेगार/नीळसर चमकणारे) दिसत होते. सावली व पाण्याच्या समृद्धीमुळे आणि जमिनीच्या भागाच्या समृद्धीमुळे ते मनोरम होते.

කාළකවෙසෙනාති කලන්දකරූපෙන. නිවාපන්ති භොජනං. තන්ති උය්‍යානං.

“काळकवेसेन” म्हणजे खारीच्या रूपाने. “निवापं” म्हणजे भोजन (खाद्य). “तं” म्हणजे ते उद्यान.

‘‘ඛො පනා’’ති වචනාලඞ්කාරමත්තමෙතන්ති තෙන සමයෙනාති අත්ථවචනං යුත්තං. ගහපති මහාසාලොති ගහපතිභූතො මහාසාරො, ර-කාරස්ස ල-කාරං කත්වා අයං නිද්දෙසො. විභවසම්පත්තියා මහාසාරප්පත්තො කුටුම්බිකො. ‘‘පුත්තො පනස්ස අස්සද්ධො’’තිආදි අට්ඨුප්පත්තිකො යං සුත්තනික්ඛෙපොති තං අට්ඨුප්පත්තිං දස්සෙතුං ආරද්ධං. කම්මඵලසද්ධාය අභාවෙන අස්සද්ධො. රතනත්තයෙ පසාදාභාවෙන අප්පසන්නො. එවමාහාති එවං ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන වදති.

“खो पन” हा केवळ वचनालंकार आहे, म्हणून “तेन समयेन” (त्या वेळी) असा अर्थ लावणे योग्य आहे. “गहपति महासालो” म्हणजे गृहपती झालेला महासार (श्रीमंत), ‘र’ काराचा ‘ल’ कार करून हा निर्देश केला आहे. वैभव आणि संपत्तीने महासार (अतिशय समृद्ध) झालेला कुटुंबप्रमुख (गृहस्थ). “पुत्तो पनस्स अस्सद्धो” (पण त्याचा मुलगा अश्रद्ध होता) इत्यादी ही कथेची उत्पत्ती (प्रसंग) आहे, ज्यावरून सुत्ताची सुरुवात झाली, ती उत्पत्ती दर्शवण्यासाठी हे आरंभिले आहे. कर्मफलावरील श्रद्धेच्या अभावामुळे तो ‘अश्रद्ध’ होता. रतनात्रयावर (त्रिरत्नांवर) प्रसन्नता (श्रद्धा) नसल्यामुळे तो ‘अप्पसन्न’ (अप्रसन्न) होता. “एवमाह” म्हणजे आता सांगत असलेल्या प्रकारे बोलतो.

යාවජීවං අනුස්සරණීයා හොති හිතෙසිතාය වුත්තා පච්ඡිමා වාචාති අධිප්පායෙන. පුථුදිසාති විසුං විසුං දිසා, තා පන අනෙකාති ආහ ‘‘බහුදිසා’’ති.

हितचिंतनाने म्हटलेले शेवटचे वचन आयुष्यभर स्मरणात ठेवण्यासारखे असते, या अभिप्रायाने. “पुथुदिसा” म्हणजे वेगवेगळ्या दिशा, त्या अनेक आहेत म्हणून “बहुदिसा” (अनेक दिशा) असे म्हटले आहे.

243. ‘‘න තාව පවිට්ඨො’’තිආදීසු වත්තබ්බං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. න ඉදානෙවාති න ඉමාය එව වෙලාය. කිං චරහීති ආහ ‘‘පච්චූසසමයෙපී’’තිආදි. ගිහිවිනයන්ති ගිහීනං ගහට්ඨානං විනයතන්තිභූතං ‘‘ගිහිනා එවං වත්තිතබ්බ’’න්ති ගහට්ඨාචාරස්ස ගහට්ඨවත්තස්ස අනවසෙසතො ඉමස්මිං සුත්තෙ සවිසෙසං කත්වා වුත්තත්තා. තථෙවාති යථා බුද්ධචක්ඛුනා දිට්ඨං, තථෙව පස්සි. නමස්සති වත්තවසෙන කත්තබ්බන්ති ගහෙත්වා ඨිතත්තා.

२४३. “न ताव पविट्ठो” (अजून प्रवेश केला नाही) इत्यादींविषयी जे सांगायचे आहे ते खाली (पूर्वीच) सांगितले आहे. “न इदानेव” म्हणजे केवळ याच वेळी नाही. “किं चरहि” (तर मग कधी?) यावर “पच्चूससमयेपि” (पहाटेच्या वेळीसुद्धा) इत्यादी म्हटले आहे. “गिहिविनयं” म्हणजे गृहस्थांच्या शिस्तीचा नियम (गृहस्थ विनय), “गृहस्थाने असे वागावे” या गृहस्थाचाराच्या आणि गृहस्थकर्तव्याच्या नियमांचे या सुत्तात संपूर्णपणे विशेष रूपाने वर्णन केले असल्यामुळे. “तथेव” म्हणजे जसे बुद्धचक्षूने पाहिले, तसेच पाहिले. “नमस्सति” म्हणजे कर्तव्य भावनेने केले पाहिजे असे मानून स्थित असल्यामुळे.

ඡදිසාදිවණ්ණනා

छदिसादीवर्णना (सहा दिशा इत्यादींचे वर्णन).

244. වචනං සුත්වාව චින්තෙසි බුද්ධානුභාවෙන අත්තසම්මාපණිධානනිමිත්තෙන පුඤ්ඤබලෙන ච චොදියමානො. න කිර තා එතාති තා ඡ [Pg.128] දිසා එතා ඉදානි මයා නමස්සියමානා පුරත්ථිමාදිකා න හොන්ති කිරාති. නිපාතමත්තන්ති අනත්ථකභාවං තස්ස වදති. පුච්ඡාපදන්ති පුච්ඡාවචනං.

२४४. वचन ऐकूनच त्याने विचार केला, जो बुद्धांच्या प्रभावाने, स्वतःच्या सम्यक प्रणिधानाच्या (योग्य संकल्पाच्या) निमित्ताने आणि पुण्याच्या बलाने प्रेरित झाला होता. “न किर ता एता” म्हणजे माझ्याकडून आता नमस्कार केल्या जाणाऱ्या पूर्व इत्यादी त्या सहा दिशा या (बुद्धांनी सांगितलेल्या) दिशा नव्हेत. “निपात मत्तं” म्हणजे त्याचा निरर्थक भाव सांगतो. “पुच्छापदं” म्हणजे प्रश्नार्थक वचन.

භගවා ගහපතිපුත්තෙන නමස්සිතබ්බා ඡ දිසා පුච්ඡිතො දෙසනාකුසලතාය ආදිතො එව තා අකථෙත්වා තස්ස තාව පටිපත්තියා නං භාජනභූතං කාතුං වජ්ජනීයවජ්ජනත්ථඤ්චෙව සෙවිතබ්බසෙවනත්ථඤ්ච ඔවාදං දෙන්තො ‘‘යතො ඛො ගහපතිපුත්තා’’තිආදිනා දෙසනං ආරභි. තත්ථ කම්මකිලෙසාති කම්මභූතා සංකිලෙසා. කිලිස්සන්තීති කිලිට්ඨා මලීනා විය ඨිතා, උපතාපිතා ච හොන්තීති අත්ථො. තස්මාති කිලිස්සනනිමිත්තත්තා. යදිපි සුරාපානං පඤ්චවෙරභාවෙන උපාසකෙහි පරිවජ්ජනීයං, තස්ස පන අපායමුඛභාවෙන පරතො වත්තුකාමතාය පාණාතිපාතාදිකෙ එව සන්ධාය ‘‘චත්තාරො’’ති වුත්තං, න ‘‘පඤ්චා’’ති. ‘‘විසුං අකම්මපථභාවතො චා’’ති අපරෙ. ‘‘සුරාපානම්පි ‘සුරාමෙරයපානං, භික්ඛවෙ, ආසෙවිතං භාවිතං බහුලීකතං නිරයසංවත්තනික’න්තිආදි (අ. නි. 8.40) වචනතො විසුං කම්මපථභාවෙන ආගතං. තථා හි තං දුච්චරිතකම්මං හුත්වා දුග්ගතිගාමිපිට්ඨිවත්තකභාවෙන නියත’’න්ති කෙචි, තෙසං මතෙන එකාදස කම්මපථා සියුං. තස්මා යථාවුත්තෙස්වෙව කම්මපථෙසු උපකාරකත්තසභාගත්තවසෙන අනුප්පවෙසො දට්ඨබ්බොති ‘‘විසුං අකම්මපථභාවතො චා’’ති සුවුත්තමෙතං. සුරාපානස්ස භොගාපායමුඛභාවෙන වත්තුකාමතාය ‘‘චත්තාරො’’ ත්වෙව අවොච. තිට්ඨති එත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති ඨානං, හෙතූති ආහ ‘‘ඨානෙහීති කාරණෙහී’’ති. අපෙන්ති අපගච්ඡන්ති, අපෙති වා එතෙහීති අපායා, අපායානං, අපායා එව වා මුඛානි ද්වාරානීති අපායමුඛානි. විනාසමුඛානීති එත්ථාපි එසෙව නයො.

भगवंतांनी गृहपतिपुत्राने वंदन करावयाच्या सहा दिशांविषयी विचारले असता, आपल्या देशना-कौशल्यामुळे सुरुवातीलाच त्या दिशांविषयी न सांगता, त्याला प्रथम आचरणासाठी पात्र (भाजनभूत) बनवण्यासाठी, वर्ज्य गोष्टी वर्ज करण्यासाठी आणि सेवनीय गोष्टींचे सेवन करण्यासाठी उपदेश देताना "यतो खो गृहपतिपुत्त" (जेव्हा गृहपतिपुत्रा) इत्यादी शब्दांनी देशनेला सुरुवात केली. तेथे 'कम्मकिलेसा' (कर्मक्लेश) म्हणजे कर्मरूप संक्लेश (मलीनता). 'किलिस्सन्ति' (क्लिष्ट होतात) म्हणजे मलीन झाल्यासारखे राहतात आणि संतप्त होतात असा अर्थ आहे. 'तस्मा' म्हणजे क्लेशकारक कारणांमुळे. जरी सुरापान हे पाच वेरांच्या (पाच वैर/पाच नियम) स्वरूपात उपासकांनी वर्ज्य करण्यासारखे आहे, तरीही त्याचा अपायमुख (विनाशाचे द्वार) म्हणून पुढे उल्लेख करण्याची इच्छा असल्यामुळे, प्राणातिपातादी (प्राणघात इत्यादी) गोष्टींनाच उद्देशून "चार" असे म्हटले आहे, "पाच" असे नाही. इतर काही म्हणतात की, "ते स्वतंत्रपणे अकर्मपथ (अकुशल कर्मपथ) नसल्यामुळे". काही जण म्हणतात की, "सुरापान देखील 'भिक्खूंनो, सुरा-मेरय पानाचे सेवन केल्याने, सराव केल्याने, वारंवार केल्याने ते नरकात नेणारे ठरते' इत्यादी (अं. नि. ८.४०) वचनानुसार स्वतंत्रपणे कर्मपथ म्हणून आले आहे. कारण ते दुश्चरित कर्म होऊन दुर्गतीला नेणारे आणि पाठीशी राहणारे म्हणून निश्चित आहे." त्यांच्या मते अकरा कर्मपथ होतील. म्हणून, आधी सांगितलेल्या कर्मपथांमध्येच उपकारक व समान स्वभावाच्या दृष्टीने त्याचा समावेश पाहावा, म्हणून "स्वतंत्रपणे अकर्मपथ नसल्यामुळे" हे योग्यच म्हटले आहे. सुरापानाचा भोगांच्या विनाशाचे द्वार (भोगापायमुख) म्हणून उल्लेख करण्याची इच्छा असल्यामुळे "चार" असेच म्हटले आहे. येथे फळ टिकून राहते, त्याच्या अधीन राहून प्रवृत्ती होते म्हणून 'ठाण' (स्थान) म्हणजे हेतू, म्हणून म्हटले आहे - "ठाणेही म्हणजे कारणांनी". 'अपेंति' म्हणजे दूर जातात, किंवा ज्यांच्याद्वारे दूर जातात ते 'अपाय', अपायांचे किंवा अपाय हेच मुखे (द्वारे) म्हणजे 'अपायमुखे' (विनाशाची द्वारे). 'विनासमुखानी' (विनाशाची द्वारे) यातही हाच नियम आहे.

කිඤ්චාපි ‘‘අරියසාවකස්සා’’ති පුබ්බෙ සාධාරණතො වුත්තං, විසෙසතො පන පඨමාය භූමියං ඨිතස්සෙව වක්ඛමානනයො යුජ්ජතීති ‘‘සොති සො සොතාපන්නො’’ති වුත්තං. පාපක-සද්දො නිහීනපරියායොති ‘‘ලාමකෙහී’’ති වුත්තං. අපායදුක්ඛං, වට්ටදුක්ඛඤ්ච පාපෙන්තීති වා පාපකා, තෙහි පාපකෙහි. ඡ දිසා පටිච්ඡාදෙන්තොති තෙන තෙන භාගෙන දිස්සන්තීති ‘‘දිසා’’ති සඤ්ඤිතෙ ඡ භාගෙ සත්තෙ යථා තෙහි සද්ධිං අත්තනො ඡිද්දං න හොති, එවං පටිච්ඡාදෙන්තො පටිසන්ධාරෙන්තො. විජිනනත්ථායාති [Pg.129] අභිභවනත්ථාය. යො හි දිට්ඨධම්මිකං, සම්පරායිකඤ්ච අනත්ථං පරිවජ්ජනවසෙන අභිභවති, තතො එව තදුභයත්ථං සම්පාදෙති, සො උභයලොකවිජයාය පටිපන්නො නාම හොති පච්චත්ථිකනිග්ගණ්හනතො, සකත්ථසම්පාදනතො ච. තෙනාහ ‘‘අයඤ්චෙව ලොකො’’තිආදි. පාණාතිපාතාදීනි පඤ්ච වෙරානි වෙරප්පසවනතො. ආරද්ධො හොතීති සංසාධිතො හොති, තයිදං සංසාධනං කිත්තිසද්දෙන ඉධ සත්තානං චිත්තතොසනෙන, වෙරාභාවාපාදනෙන ච හොතීති ආහ ‘‘පරිතොසිතො චෙව නිප්ඵාදිතො චා’’ති. පුන පඤ්ච වෙරානීති පඤ්ච වෙරඵලානි උත්තරපදලොපෙන.

जरी पूर्वी सामान्यपणे "अरियासावकस्स" (आर्यश्रावकाचे) असे म्हटले असले, तरी विशेषतः पहिल्या भूमीवर (सोतापत्ती मार्गावर) राहिलेल्यासाठीच पुढे सांगण्यात येणारी पद्धत योग्य ठरते, म्हणून "सो ति सो सोतापन्नो" (तो म्हणजे तो सोतापन्न) असे म्हटले आहे. 'पापक' हा शब्द हीन (कनिष्ठ) अर्थाचा वाचक आहे, म्हणून "लामकेही" (तुच्छ/कनिष्ठ गोष्टींनी) असे म्हटले आहे. जे अपायदुःख आणि वट्टदुःख (संसारदुःख) प्राप्त करून देतात ते 'पापक', त्या पापकांमुळे. 'सहा दिशा झाकणारा' (छ दिसा पटिच्छादेन्तो) म्हणजे त्या त्या भागाने दिसतात म्हणून "दिशा" संज्ञेच्या सहा भागांतील प्राण्यांशी जणू स्वतःचे काही छिद्र (दोष) राहणार नाही अशा प्रकारे त्यांना झाकणारा, म्हणजेच त्यांचे रक्षण करणारा (संधि सांधणारा). 'विजिनत्थाय' म्हणजे पराभूत करण्यासाठी (अभिभव करण्यासाठी). जो खरोखर ऐहिक (दिट्ठधम्मिक) आणि पारलौकिक (साम्परायिक) अनर्थाला वर्जनाच्या द्वारे पराभूत करतो, आणि त्यामुळेच त्या दोन्ही अर्थांचे संपादन करतो, तो शत्रूंचे दमन केल्यामुळे आणि स्वतःचा अर्थ साधल्यामुळे 'दोन्ही लोकांवर विजय मिळवण्यासाठी प्रवृत्त झालेला' असे म्हटले जाते. म्हणूनच "अयञ्चेव लोको" (हाच लोक) इत्यादी म्हटले आहे. प्राणातिपात इत्यादी पाच वेरे (वैर) हे वैराला जन्म देणारे असल्यामुळे आहेत. 'आरद्धो होति' म्हणजे साध्य झालेला असतो. हे साध्य करणे येथे कीर्तीच्या शब्दाने, प्राण्यांच्या मनाला संतुष्ट करून आणि वैराचा अभाव निर्माण करून होते, म्हणून म्हटले आहे - "परितोषितो चेव निप्फादितो चा" (संतुष्ट केलेला आणि निष्पन्न केलेला). पुन्हा 'पाच वेरे' म्हणजे उत्तरपदलोप समासाने 'पाच वैरांचे परिणाम' (वेरफल).

කතමස්සාති කතමෙ අස්ස. කිලෙසසම්පයුත්තත්තා කිලෙසොති තංයොගතො තංසදිසං වදති යථා ‘‘පීතිසුඛං පඨමං ඣානං, (දී. නි. 1.226; ම. නි. 1.271, 287, 297; සං. නි. 2.152; අ. නි. 4.123; 5.28; පාරා. 11; ධ. ස. 499; විභ. 508) නීලං වත්ථ’’න්ති ච. සම්පයුත්තතා චෙත්ථ තදෙකට්ඨතාය වෙදිතබ්බා, න එකුප්පාදාදිතාය. එවඤ්ච කත්වා පාණාතිපාතකම්මස්ස දිට්ඨිමානලොභාදීහිපි කිලිට්ඨතා සිද්ධා හොති, මිච්ඡාචාරස්ස දොසාදීහි කිලිට්ඨතා. තෙනාහ ‘‘සංකිලෙසොයෙවා’’තිආදි. පුබ්බෙ වුත්තඅත්ථවසෙන පන සම්මුඛෙනපි නෙසං කිලෙසපරියායො ලබ්භතෙව. එතදත්ථපරිදීපකමෙවාති යො ‘‘පාණාතිපාතො ඛො’’තිආදිනා වුත්තො, එතස්ස අත්ථස්ස පරිදීපකමෙව. යදි එවං කස්මා පුන වුත්තන්ති ආහ ‘‘ගාථාබන්ධ’’න්ති, තස්ස අත්ථස්ස සුඛග්ගහණත්ථං භගවා ගාථාබන්ධං අවොචාති අධිප්පායො.

'कतमस्स' म्हणजे 'कतमे अस्स' (त्याचे कोणते). क्लेशांशी संप्रयुक्त (युक्त) असल्यामुळे 'क्लेश' असे म्हटले आहे. त्याच्या योगामुळे त्याला त्याच्यासारखेच म्हटले जाते, जसे "पीतिसुखं पठमं झानं" (प्रीती आणि सुखाने युक्त पहिले ध्यान) आणि "नीलं वत्थं" (निळे वस्त्र). येथे संप्रयुक्तता ही एकाच ठिकाणी राहण्याच्या अर्थाने (तदेकट्ठता) समजली पाहिजे, एकाच वेळी उत्पन्न होणे इत्यादी अर्थाने नाही. आणि असे केल्याने प्राणातिपात कर्माची दृष्टी, मान, लोभ इत्यादींनी देखील क्लिष्टता (मलीनता) सिद्ध होते, आणि मिच्छाचाराची (व्यभिचाराची) द्वेष इत्यादींनी क्लिष्टता सिद्ध होते. म्हणूनच "संकिलेसोयेवा" (संक्लेशच) इत्यादी म्हटले आहे. पूर्वी सांगितलेल्या अर्थानुसार प्रत्यक्षपणे देखील त्यांचा क्लेश हा पर्याय मिळतोच. 'एतदत्थparidīpakamevā' म्हणजे जो "पाणातिपातो खो" इत्यादींनी सांगितला आहे, त्याच अर्थाचा प्रकाशक आहे. जर असे आहे तर पुन्हा का सांगितले? यावर म्हणतात - "गाथाबन्धं" (गाथाबंध). तो अर्थ सहज समजण्यासाठी भगवंतांनी गाथाबंधात सांगितले, असा अभिप्राय आहे.

චතුඨානාදිවණ්ණනා

चार स्थाने इत्यादींचे वर्णन (चतुट्ठान-आदि-वर्णना).

246. ‘‘පාපකම්මං කරොතී’’ති කස්මා අයං උද්දෙසනිද්දෙසො පවත්තොති අන්තොලීනචොදනං සන්ධාය ‘‘ඉදං භගවා’’තිආදි වුත්තං. සුක්කපක්ඛවසෙන හි උද්දෙසො කතො, කණ්හපක්ඛවසෙන ච නිද්දෙසො ආරද්ධො. කාරකෙති පාපකම්මස්ස කාරකෙ. අකාරකො පාකටො හොති යථා පටිපජ්ජන්තො පාපං කරොති නාම, තථා අප්පටිපජ්ජනතො. සංකිලෙසධම්මවිවජ්ජනපුබ්බකං වොදානධම්මපටිපත්තිආචික්ඛනං ඉධ දෙසනාකොසල්ලං. පඨමතරං කාරකං දස්සෙන්තො ආහ යථා ‘‘වාමං මුඤ්ච දක්ඛිණං ගණ්හා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 498) තථා [Pg.130] හි භගවා අට්ඨතිංස මඞ්ගලානි දස්සෙන්තො ‘‘අසෙවනා ච බාලාන’’න්ති (ඛු. පා. 5.3; සු. නි. 262) වත්වා ‘‘පණ්ඩිතානඤ්ච සෙවනා’’ති (ඛු. පා. 5.3; සු. නි. 262) අවොච. ඡන්දාගතින්ති එත්ථ සන්ධිවසෙන සරලොපොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඡන්දෙන පෙමෙන අගති’’න්ති. ඡන්දාති හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘ඡන්දෙනා’’ති. ඡන්ද-සද්දො චෙත්ථ තණ්හාපරියායො, න කුසලච්ඡන්දාදිපරියායොති ආහ ‘‘පෙමෙනා’’ති. පරපදෙසූති ‘‘දොසාගතිං ගච්ඡන්තො’’තිආදීසු වාක්‍යෙසු. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා ‘‘දොසෙන කොපෙනා’’ති එවමාදි අත්ථවචනං අතිදිසති. මිත්තොති දළ්හමිත්තො, සම්භත්තොති අත්ථො. සන්දිට්ඨොති දිට්ඨමත්තසහායො. පකතිවෙරවසෙනාති පකතියා උප්පන්නවෙරවසෙන, චිරකාලානුබන්ධවිරොධවසෙනාති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘තඞ්ඛණුප්පන්නකොධවසෙන වා’’ති. යං වා තං වා අයුත්තං අකාරණං වත්වා. විසමෙ චොරාදිකෙ, විසමානි වා කායදුච්චරිතාදීනි සමාදාය වත්තනෙන නිස්සිතො විසමනිස්සිතො.

२४६. "पापकर्म करतो" हा उद्देश आणि निर्देश कशासाठी प्रवृत्त झाला आहे, या अंतर्लीन शंकेला (मनातील शंकेला) उद्देशून "इदं भगवा" (हे भगवंतांनी) इत्यादी म्हटले आहे. कारण शुक्लपक्षाच्या (चांगल्या बाजूच्या) दृष्टीने उद्देश केला आहे आणि कृष्णपक्षाच्या (वाईट बाजूच्या) दृष्टीने निर्देश सुरू केला आहे. 'कारके' म्हणजे पापकर्माच्या करणाऱ्याला. न करणारा स्पष्ट होतो, जसे आचरण करणारा पाप करतो, तसे आचरण न केल्यामुळे (तो अकारक ठरतो). संक्लेशधर्माचे (मलीन धर्मांचे) वर्जन करून वोदानधर्माचे (शुद्ध धर्माचे) आचरण सांगणे, हे येथे देशना-कौशल्य आहे. सर्वात आधी करणाऱ्याला दाखवताना म्हटले आहे - जसे "डावे सोडा, उजवे धरा", कारण भगवंतांनी अडतीस मंगळे दाखवताना "असेवना च बालानं" (मूर्खांची संगत न करणे) असे सांगून "पण्डितानञ्च सेवना" (पंडितांची संगत करणे) असे म्हटले. 'छन्दागतिं' येथे संधीमुळे स्वराचा लोप झाला आहे हे दाखवताना म्हटले आहे - "छन्देन पेमेन अगतिं" (छंदाने, प्रेमाने चुकीच्या मार्गाने जाणे). 'छन्दा' हे हेतू अर्थातील पंचमीचे रूप आहे, म्हणून म्हटले आहे - "छन्देन" (छंदाने). येथे 'छन्द' हा शब्द तृष्णेचा पर्याय आहे, कुशल-छंद इत्यादींचा पर्याय नाही, म्हणून म्हटले आहे - "पेमेन" (प्रेमाने). 'परपदेसु' म्हणजे "दोसागतिं गच्छन्तो" (द्वेषाने चुकीच्या मार्गाने जाणारा) इत्यादी वाक्यांमध्ये. "एसेव नयो" (हाच नियम आहे) याने "दोसेन कोपेन" (द्वेषाने, क्रोधाने) इत्यादी अर्थाचा अतिदेश (लागू करणे) होतो. 'मित्तो' म्हणजे दृढ मित्र, स्नेही असा अर्थ आहे. 'सन्दिट्ठो' म्हणजे केवळ पाहिलेला (ओळखीचा) मित्र. 'पकतिवेरवसेना' म्हणजे प्रकृतीने (स्वभावाने) उत्पन्न झालेल्या वैरामुळे, दीर्घकाळ चालत आलेल्या विरोधामुळे असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "तङ्खणुप्पन्नकोधवसेन वा" (किंवा त्या क्षणी उत्पन्न झालेल्या क्रोधाने). जे काही अयोग्य, अकारण बोलून. विषम अशा चोरादींमध्ये, किंवा विषम अशा कायदुश्चरित इत्यादींचा स्वीकार करून वागण्यावर आश्रित असलेला तो 'विसमनिस्सितो' (विषम-आश्रित).

ඡන්දාගතිආදීනි න ගච්ඡති මග්ගෙනෙව චතුන්නම්පි අගතිගමනානං පහීනත්තා, අගතිගමනානීති ච තථාපවත්තා අපායගමනීයා අකුසලචිත්තුප්පාදා වෙදිතබ්බා අගති ගච්ඡති එතෙහීති.

मार्ग (मग्ग) द्वारेच चारही अगतींचे (चुकीच्या मार्गांचे) गमन नष्ट झाल्यामुळे, तो छंदागती (इच्छा/राग यामुळे चुकीच्या मार्गाने जाणे) इत्यादी मार्गांनी जात नाही. आणि 'अगतीगमन' म्हणजे अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारे, अपायकारक (नरक इत्यादी दुःखाच्या ठिकाणी नेणारे) अकुशल चित्तोत्पाद समजावेत, ज्यांच्याद्वारे मनुष्य अगतीला (चुकीच्या मार्गाला) प्राप्त होतो.

යස්සති තෙන කිත්තීයතීති යසො, ථුතිඝොසො. යස්සති තෙන පුරෙචරානුචරභාවෙන පරිවාරීයතීති යසො, පරිවාරොති ආහ ‘‘කිත්තියසොපි පරිවාරයසොපී’’ති. පරිහායතීති පුබ්බෙ යො ච යාවතකෙ ලබ්භති, තතො පරිතො හායති පරික්ඛයං ගච්ඡති.

'यसो' (यश/कीर्ती) म्हणजे ज्याच्याद्वारे स्तुती केली जाते, म्हणजेच स्तुतीचा घोष. 'यसो' म्हणजे ज्याच्याद्वारे पुढे चालणारे आणि मागे चालणारे अनुयायी म्हणून वेढले जाते, म्हणजेच परिवार; म्हणूनच म्हटले आहे - 'कीर्ती-यश आणि परिवार-यश दोन्ही'. 'परिहायति' (ऱ्हास पावतो) म्हणजे पूर्वी जे काही आणि जेवढे प्राप्त झाले होते, त्यापासून सर्व बाजूंनी कमी होणे, क्षयाला जाणे.

ඡඅපායමුඛාදිවණ්ණනා

सहा अपायमुखांचे (विनाशाच्या दारांचे) इत्यादींचे वर्णन

247. පූවෙ භාජනෙ පක්ඛිපිත්වා තජ්ජං උදකං දත්වා මද්දිත්වා කතා පූවසුරා. එවං සෙසසුරාපි. කිණ්ණාති පන තස්සා සුරාය බීජං වුච්චති, යෙ ‘‘සුරාමොදකා’’ තිපි වුච්චන්ති, තෙ පක්ඛිපිත්වා කතා කිණ්ණපක්ඛිත්තා. හරීතකීසාසපාදිනානාසම්භාරෙහි සංයොජිතා සම්භාරසංයුත්තා. මධුකතාලනාළිකෙරාදිපුප්ඵරසො චිරපාරිවාසිකො පුප්ඵාසවො. පනසාදිඵලරසො ඵලාසවො. මුද්දිකාරසො මධ්වාසවො. උච්ඡුරසො ගුළාසවො. හරීතකාමලකකටුකභණ්ඩාදිනානාසම්භාරානං රසො චිරපාරිවාසිකො සම්භාරසංයුත්තො. තං සබ්බම්පීති තං සබ්බං දසවිධම්පි. මදකරණවසෙන [Pg.131] මජ්ජං පිවන්තං මදයතීති කත්වා. සුරාමෙරයමජ්ජෙ පමාදට්ඨානං සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානං. අනු අනු යොගොති පුනප්පුනං තංසමඞ්ගිතා. තෙනාහ ‘‘පුනප්පුනං කරණ’’න්ති, අපරාපරං පවත්තනන්ති අත්ථො. උප්පන්නා චෙව භොගා පරිහායන්ති පානබ්‍යසනෙන බ්‍යසනකරණතො. අනුප්පන්නා ච නුප්පජ්ජන්ති පමත්තස්ස කම්මන්තෙසු ඤායකරණාභාවතො. භොගානන්ති භුඤ්ජිතබ්බට්ඨෙන ‘‘භොගා’’ති ලද්ධනාමානං කාමගුණානං. අපායමුඛ-සද්දස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තො එව. අවෙලායාති අයුත්තවෙලාය. යදා විචරතො අත්ථරක්ඛාදයො න හොන්ති. විසිඛාසු චරියාති රච්ඡාසු විචරණං.

२४७. भांड्यात पिठ टाकून, त्यात योग्य पाणी घालून, ते मळून तयार केलेली ती 'पिष्टसुरा' (पुवसुरा) होय. याचप्रमाणे इतर सुरा देखील समजाव्यात. 'किण्ण' म्हणजे त्या सुरेचे बीज (किण्व) म्हटले जाते, ज्याला 'सुरामोदक' असेही म्हणतात; ते टाकून तयार केलेली ती 'किण्णपक्खित्ता' होय. हिरडा (हरीतकी), मोहरी (सासप) इत्यादी विविध पदार्थांनी युक्त असलेली ती 'संभारसंयुत्ता' होय. महुआ (मधुक), ताड (ताल), नारळ (नाळिकेर) इत्यादींच्या फुलांचा रस दीर्घकाळ ठेवलेला तो 'पुप्फासव' (पुष्पासव) होय. फणस (पनस) इत्यादी फळांचा रस तो 'फलासव' होय. द्राक्षांचा रस तो 'मध्वासव' होय. उसाचा रस तो 'गुळासव' होय. हिरडा, आवळा (आमलक), तिखट मसाले इत्यादी विविध पदार्थांचा रस दीर्घकाळ ठेवलेला तो 'संभारसंयुत्त' होय. 'तं सब्बम्पि' म्हणजे ते सर्व दहा प्रकारचे. मद उत्पन्न करण्याच्या गुणधर्मामुळे, पिणाऱ्याला मत्त करते म्हणून त्याला 'मज्ज' (मद्य) म्हणतात. सुरा, मेरय आणि मद्य जे प्रमादाचे (बेसावधपणाचे) स्थान (कारण) आहे, ते 'सुरामेरयमज्जपमादट्ठानं' होय. 'अनुयोग' म्हणजे वारंवार त्यात मग्न असणे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पुन्हा पुन्हा करणे', म्हणजेच वारंवार प्रवृत्त होणे असा अर्थ आहे. मद्यपानाच्या व्यसनामुळे, विनाशाचे कारण असल्यामुळे, उत्पन्न झालेली संपत्ती (भोग) नष्ट होते. आणि निष्काळजी माणसाच्या कामात योग्य व्यवस्था नसल्यामुळे अनुत्पन्न (न मिळालेली) संपत्ती उत्पन्न होत नाही. 'भोगानां' म्हणजे उपभोग घेण्याच्या अर्थाने 'भोग' असे नाव मिळालेल्या कामगुणांचे. 'अपायमुख' या शब्दाचा अर्थ खाली (पूर्वीच) सांगितला आहे. 'अवेलाय' म्हणजे अयोग्य वेळी. जेव्हा फिरताना संपत्तीचे रक्षण इत्यादी होत नाही. 'विसिखासु चरिया' म्हणजे गल्लीबोळांतून फिरणे.

සමජ්ජා වුච්චති මහො, යත්ථ නච්චානිපි පයොජීයන්ති, තෙසං දස්සනාදිඅත්ථං තත්ථ අභිරතිවසෙන චරණං උපගමනං සමජ්ජාභිචරණං. නච්චාදිදස්සනවසෙනාති නච්චාදීනං දස්සනාදිවසෙනාති ආදිසද්දලොපො දට්ඨබ්බො, දස්සනෙන වා සවනම්පි ගහිතං විරූපෙකසෙසනයෙන. ආලොචනසභාවතාය වා පඤ්චවිඤ්ඤාණානං සවනකිරියායපි දස්සනසඞ්ඛෙපසම්භවතො ‘‘දස්සනවසෙන’’ ඉච්චෙව වුත්තං. ඉධ චිත්තාලසියතා අකාරණන්ති ‘‘කායාලසියතා’’ති වුත්තං. යුත්තප්පයුත්තතාති තප්පසුතතා අතිරෙකතරතාය.

'समज्जा' म्हणजे उत्सव (मेळा) म्हटला जातो, जेथे नृत्ये इत्यादींचे आयोजन केले जाते; ते पाहण्याच्या उद्देशाने तेथे आसक्तीने जाणे-येणे म्हणजे 'समज्जाभिचरणं' (नाट्य-उत्सवांना जाणे) होय. 'नृत्यादी पाहण्याच्या निमित्ताने' म्हणजे नृत्य इत्यादी पाहण्याच्या निमित्ताने; येथे 'आदि' शब्दाचा लोप झाला आहे असे समजावे, किंवा 'पाहणे' या शब्दाने 'ऐकणे' देखील समाविष्ट केले आहे. किंवा, पाच विज्ञानांच्या अवलोकन करण्याच्या स्वभावामुळे ऐकण्याच्या क्रियेचाही 'पाहणे' यामध्ये संक्षेप होत असल्यामुळे केवळ 'पाहण्याच्या निमित्ताने' असेच म्हटले आहे. येथे मनाचा आळस हे कारण नसल्यामुळे 'शारीरिक आळस' (कायालसियता) असे म्हटले आहे. 'युत्तप्पयुत्तता' म्हणजे त्यात अत्यंत तीव्रतेने मग्न असणे.

සුරාමෙරයස්ස ඡආදීනවාදිවණ්ණනා

सुरा आणि मेरय (मद्यपान) यांच्या सहा दुष्परिणामांचे (आदीनवांचे) वर्णन

248. සයං දට්ඨබ්බන්ති සන්දිට්ඨං. සන්දිට්ඨමෙව සන්දිට්ඨිකං, ධනජානිසද්දාපෙක්ඛාය පන ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන නිද්දෙසො, දිට්ඨධම්මිකාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘ඉධලොකභාවිනී’’ති. සමං, සම්මා පස්සිතබ්බාති වා සන්දිට්ඨිකා, පානසමකාලභාවිනීති අත්ථො. කලහප්පවඩ්ඪනී මිත්තස්ස කලහෙ අනාදීනවදස්සිභාවතො. ඛෙත්තං උප්පත්තිට්ඨානභාවතො. ආයතනන්ති වා කාරණං, ආකරො වාති අත්ථො. පරලොකෙ අකිත්තිං පාපුණන්ති අකිත්තිසංවත්තනියස්ස කම්මස්ස පසවනතො. කොපීනං වා පාකටභාවෙන අකත්තබ්බරහස්සකම්මං. සුරාමදමත්තා ච පුබ්බෙ අත්තනා කතං තාදිසං කම්මං අමත්තකාලෙ ඡාදෙන්තා විචරිත්වා මත්තකාලෙ පච්චත්ථිකානම්පි විවරන්ති පාකටං කරොන්ති, තෙන තෙසං සා සුරා තස්ස කොපීනස්ස නිදංසනතො ‘‘කොපීනනිදංසනී’’ති වුච්චතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. කම්මස්සකතාපඤ්ඤන්ති නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. ‘‘යං කිඤ්චි ලොකියං පඤ්ඤං දුබ්බලං කරොතියෙවා’’ති හි සක්කා විඤ්ඤාතුං. තථා හි බ්‍යතිරෙකමුඛෙන තමත්ථං පතිට්ඨපෙතුං [Pg.132] ‘‘මග්ගපඤ්ඤං පනා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අන්තොමුඛමෙව න පවිසතී’’ති ඉමිනා සුරාය මග්ගපඤ්ඤාදුබ්බලකරණස්ස දුරසමුස්සාරිතභාවමාහ. නනු චෙවං සුරාය තස්සා පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙ සාමත්ථියවිඝාතො අචොදිතො හොති අරියානං අනුප්පයොගස්සෙව චොදිතත්තාති? නයිදං එවං උපයොගොපි නාම සදා තෙසං නත්ථි, කුතො කිච්චකරණන්ති ඉමස්ස අත්ථස්ස වුත්තත්තා. අථ පන අට්ඨානපරිකප්පවසෙනස්සා කදාචි සියා උපයොගො, තථාපි සො තස්සා දුබ්බලියං ඊසකම්පි කාතුං නාලමෙව සම්මදෙව පටිපක්ඛදූරීභාවෙන සුප්පතිට්ඨිතභාවතො. තෙනාහ ‘‘මග්ගපඤ්ඤං පන දුබ්බලං කාතුං න සක්කොතී’’ති. මග්ගසීසෙන චෙත්ථ අරියානං සබ්බස්සාපි ලොකියලොකුත්තරාය පඤ්ඤාය දුබ්බලභාවාපාදානෙ අසමත්ථතා දස්සිතාති දට්ඨබ්බං. පජ්ජති එතෙන ඵලන්ති පදං, කාරණං.

२४८. 'सयं दिट्ठब्बं' (स्वतः पाहण्यासारखे) म्हणजे 'संदिट्ठं' (संदिष्ट). 'संदिट्ठ' म्हणजेच 'संदिट्ठिक' (संदिष्टिक), परंतु 'धनजानी' (धनाची हानी) या शब्दाच्या अपेक्षेने स्त्रीलिंगी रूपात निर्देश केला आहे. 'दिट्ठधम्मिक' (याच जन्मातील) हाच येथे अर्थ आहे, म्हणून 'इधलोकभाविनी' (याच लोकात होणारी) असे म्हटले आहे. किंवा, समान रीतीने, योग्य प्रकारे पाहिली जावी ती 'संदिट्ठिका', म्हणजेच मद्यपानाच्या समकालीन असणारी असा अर्थ आहे. 'कलहप्पवड्ढनी' (भांडण वाढवणारी) कारण मित्रासोबतच्या भांडणात दुष्परिणाम न दिसल्यामुळे. 'खेत्तं' म्हणजे उत्पत्तीचे स्थान असल्यामुळे. 'आयतनं' म्हणजे कारण किंवा खाण असा अर्थ आहे. परलोकात अपकीर्ती प्राप्त करतात कारण अपकीर्तीला कारणीभूत असणाऱ्या कर्माची निर्मिती केल्यामुळे. 'कोपीनं' म्हणजे उघड झाल्यामुळे न करण्यासारखे गुप्त कर्म. आणि मद्याने मत्त झालेले लोक पूर्वी स्वतः केलेले तसे कर्म अमत्त (शुद्धीवर) असताना लपवून फिरतात, परंतु मत्त झाल्यावर शत्रूंसमोरही ते उघड करतात, प्रकट करतात; म्हणून ती सुरा त्यांच्या त्या गुप्त गोष्टीचे (लज्जेचे) प्रदर्शन करत असल्यामुळे तिला 'कोपीननिदंसनी' (लज्जा उघडी पाडणारी) म्हटले जाते, असा अर्थ येथे समजावा. 'कम्मस्सकतापण्ञं' (कर्मस्वकता प्रज्ञा) हे केवळ उदाहरण म्हणून समजावे. 'ती कोणत्याही लौकिक प्रज्ञेला दुर्बळ करतेच' असे समजता येते. म्हणूनच, व्यतिरेक पद्धतीने तो अर्थ प्रस्थापित करण्यासाठी 'मग्gपण्ञं पन' (परंतु मार्गप्रज्ञेला...) इत्यादी म्हटले आहे. 'तोंडातच प्रवेश करत नाही' याने सुराद्वारे मार्गप्रज्ञेला दुर्बळ करण्याचे असंभवत्व दर्शवले आहे. जर सुरा त्या प्रज्ञेला दुर्बळ करण्यास समर्थ असेल, तर तिच्या सामर्थ्याचा अडथळा आक्षेपार्ह ठरत नाही का, कारण आर्यांद्वारे तिचा उपयोग न करणेच आक्षेपार्ह मानले गेले आहे? असे नाही, कारण आर्यांकडून तिचा कधीही उपयोग केला जात नाही, मग ती आपले कार्य कसे करणार? हा अर्थ सांगितला आहे. परंतु, जर अशक्य कोटीतील कल्पना करून कधी तिचा उपयोग झालाच, तरीही ती त्या प्रज्ञेला थोडेही दुर्बळ करण्यास समर्थ नाही, कारण विरोधी घटकांपासून दूर राहिल्यामुळे ती प्रज्ञा चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झालेली असते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'परंतु ती मार्गप्रज्ञेला दुर्बळ करू शकत नाही'. येथे 'मार्ग' या मुख्य शब्दाने आर्यांच्या सर्वच लौकिक आणि लोकोत्तर प्रज्ञेला दुर्बळ करण्यात तिची असमर्थता दर्शवली आहे, असे समजावे. 'पज्जति एतेन फलं' म्हणजे 'पद', म्हणजेच कारण.

249. අත්තාපිස්ස අකාලචාරිස්ස අගුත්තො සරසතො අරක්ඛිතො උපක්කමතොපි පරිවජ්ජනීයානං අපරිවජ්ජනතො. තෙනාහ ‘‘අවෙලාය චරන්තො හී’’තිආදි. කණ්ටකාදීනිපීති පි-සද්දෙන සොබ්භාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. වෙරිනොපීති පි-සද්දෙන චොරාදිකා සඞ්ගය්හන්ති. පුත්තදාරාති එත්ථ පුත්තග්ගහණෙන පුත්තීපි ගහිතාති ආහ ‘‘පුත්තධීතරො’’ති. බහි පත්ථනන්ති කාමපත්ථනාවසෙන අන්තොගෙහස්සිතතො නිබද්ධවත්ථුතො බහිද්ධා පත්ථනං කත්වා. අඤ්ඤෙහි කතපාපකම්මෙසූති පරෙහි කතාසු පාපකිරියාසු. සඞ්කිතබ්බො හොති අකාලෙ තත්ථ තත්ථ චරණතො. රුහති යස්මිං පදෙසෙ චොරිකා පවත්තා, තත්ථ පරෙහි දිට්ඨත්තා. වත්තුං න සක්කාති ‘‘එත්තකං දුක්ඛං, එත්තකං දොමනස්ස’’න්ති පරිච්ඡින්දිත්වා වත්තුං න සක්කා. තං සබ්බම්පි විකාලචාරිම්හි පුග්ගලෙ ආහරිතබ්බං තස්ස උපරි පක්ඛිපිතබ්බං හොති. කථං? අඤ්ඤස්මිං පුග්ගලෙ තථාරූපෙ ආසඞ්කිතබ්බෙ අසති. ඉතීති එවං. සොති විකාලචාරී. පුරක්ඛතො පුරතො අත්තනො උපරි ආසඞ්කන්තෙ කත්වා චරති.

२४९. अयोग्य वेळी फिरणाऱ्याचा स्वतःचा आत्मा (स्वतः) देखील असुरक्षित असतो, स्वतःच्या स्वभावामुळे अरक्षित असतो आणि टाळण्यायोग्य गोष्टी न टाळल्यामुळे होणाऱ्या आक्रमणांपासूनही असुरक्षित असतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अवेलाय चरन्तो हि' (अयोग्य वेळी फिरणारा...) इत्यादी. 'काट्या इत्यादी' (कण्टकादीनिपि) यातील 'अपि' (देखील) या शब्दाने खड्डे इत्यादींचा समावेश होतो. 'शत्रू देखील' (वेरिनोपि) यातील 'अपि' शब्दाने चोर इत्यादींचा समावेश होतो. 'पुत्तदारा' (पुत्र आणि पत्नी) यामध्ये 'पुत्र' या शब्दाने 'पुत्री' (कन्या) देखील गृहीत धरली आहे, म्हणून 'पुत्र आणि कन्या' (पुत्तधीतरो) असे म्हटले आहे. 'बाहेर इच्छा करणे' (बहि पत्थनं) म्हणजे कामवासनेमुळे घरातील निश्चित वस्तू सोडून बाहेर इच्छा करणे. 'इतरांनी केलेल्या पापकर्मांमध्ये' म्हणजे इतरांनी केलेल्या वाईट कृत्यांमध्ये. अयोग्य वेळी येथे तिथे फिरत असल्यामुळे तो संशयास्पद ठरतो. ज्या ठिकाणी चोरी झाली आहे, तेथे इतरांनी त्याला पाहिले असल्यामुळे संशय बळावतो (रुहति). 'सांगता येत नाही' म्हणजे 'एवढे दुःख, एवढे दौर्मनस्य' असे मोजून सांगता येत नाही. 'तं सब्बम्पि' म्हणजे ते सर्व दहा प्रकारचे. मद उत्पन्न करण्याच्या गुणधर्मामुळे, पिणाऱ्याला मत्त करते म्हणून त्याला 'मज्ज' (मद्य) म्हणतात. सुरा, मेरय आणि मद्य जे प्रमादाचे (बेसावधपणाचे) स्थान (कारण) आहे, ते 'सुरामेरयमज्जपमादट्ठानं' होय. 'अनुयोग' म्हणजे वारंवार त्यात मग्न असणे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पुन्हा पुन्हा करणे', म्हणजेच वारंवार प्रवृत्त होणे असा अर्थ आहे. मद्यपानाच्या व्यसनामुळे, विनाशाचे कारण असल्यामुळे, उत्पन्न झालेली संपत्ती (भोग) नष्ट होते. आणि निष्काळजी माणसाच्या कामात योग्य व्यवस्था नसल्यामुळे अनुत्पन्न (न मिळालेली) संपत्ती उत्पन्न होत नाही. 'भोगानां' म्हणजे उपभोग घेण्याच्या अर्थाने 'भोग' असे नाव मिळालेल्या कामगुणांचे. 'अपायमुख' या शब्दाचा अर्थ खाली (पूर्वीच) सांगितला आहे. 'अवेलाय' म्हणजे अयोग्य वेळी. जेव्हा फिरताना संपत्तीचे रक्षण इत्यादी होत नाही. 'विसिखासु चरिया' म्हणजे गल्लीबोळांतून फिरणे.

250. නටනාටකාදිනච්චන්ති නටෙහි නාටකෙහි නච්චිතබ්බනාටකාදිනච්චවිධි. ආදි-සද්දෙන අවසිට්ඨං සබ්බං සඞ්ගණ්හාති. ‘‘තත්ථ ගන්තබ්බං හොතී’’ති වත්වා තත්ථස්ස ගමනෙන යථා අනුප්පන්නානං භොගානං අනුප්පාදො, උප්පන්නානඤ්ච විනාසො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘තස්සා’’තිආදි වුත්තං. ගීතන්ති සරගතං, පකරණගතං[Pg.133], තාළගතං, අපධානගතන්ති ගන්ධබ්බසත්ථවිහිතං අඤ්ඤම්පි සබ්බං ගීතං වෙදිතබ්බං. වාදිතන්ති වීණාවෙණුමුදිඞ්ගාදිවාදනං. අක්ඛානන්ති භාරතයුද්ධසීතාහරණාදිඅක්ඛානං. පාණිස්සරන්ති කංසතාළං, ‘‘පාණිතාළ’’න්තිපි වදන්ති. කුම්භථූනන්ති චතුරස්සඅම්බණකතාළං. ‘‘කුටභෙරිසද්දො’’ති කෙචි. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා ‘‘කස්මිං ඨානෙ’’තිආදිනා නච්චෙ වුත්තමත්ථං ගීතාදීසු අතිදිසති.

२५०. नटनाटकादिनच्चं (नट-नाटक इत्यादींचे नृत्य) म्हणजे नटांद्वारे आणि नाटकांद्वारे नाचल्या जाणाऱ्या नाटकादी नृत्याची पद्धत होय. 'आदि' शब्दाने उर्वरित सर्व गोष्टींचे ग्रहण होते. 'तेथे जाणे होते' असे सांगून, तेथे जाण्याने कशा प्रकारे न मिळालेल्या भोगांची (संपत्तीची) अप्राप्ती होते आणि मिळालेल्या भोगांचा नाश होतो, हे दर्शवण्यासाठी 'तस्स' (त्याचे) इत्यादी म्हटले आहे. 'गीत' म्हणजे स्वराश्रित, प्रकरणाश्रित, तालाश्रित, अपधानाश्रित असे गांधर्वशास्त्रात (संगीतशास्त्रात) सांगितलेले आणि इतरही सर्व प्रकारचे गीत समजावे. 'वादित' म्हणजे वीणा, वेणू (बासरी), मृदंग इत्यादींचे वादन होय. 'अक्खान' (आख्यान) म्हणजे भारतयुद्ध (महाभारत), सीताहरण इत्यादींचे आख्यान (कथा). 'पाणिस्सर' म्हणजे कांस्यताल (टाळ), याला 'पाणिताल' असेही म्हणतात. 'कुंभथून' म्हणजे चौरस लाकडी पात्रावर वाजवला जाणारा ताल. काही जण याला 'कुटभेरीचा आवाज' असे म्हणतात. 'हाच नियम आहे' याने 'कोणत्या ठिकाणी' इत्यादींद्वारे नृत्याबाबत सांगितलेला अर्थ गीत इत्यादींनाही लागू केला जातो.

251. ජයන්ති ජූතං ජිනන්තො. වෙරන්ති ජිතෙන කීළකපුරිසෙන ජයනිමිත්තං අත්තනො උපරි වෙරං විරොධං පසවති උප්පාදෙති. තඤ්හිස්ස වෙරපසවනං දස්සෙතුං ‘‘ජිතං මයා’’තිආදි වුත්තං. ජිනොති ජූතපරාජයාපන්නාය ධනජානියා ජිනො. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤෙන ජිතො සමානො’’තිආදි. විත්තං අනුසොචතීති තං ජිනං විත්තං උද්දිස්ස අනුත්ථුනති. විනිච්ඡයට්ඨානෙති යස්මිං කිස්මිඤ්චි අට්ටවිනිච්ඡයට්ඨානෙ. සක්ඛිපුට්ඨස්සාති සක්ඛිභාවෙන පුට්ඨස්ස. අක්ඛසොණ්ඩොති අක්ඛධුත්තො. ජූතකරොති ජූතපමාදට්ඨානානුයුත්තො. ත්වම්පි නාම කුලපුත්තොති කුලපුත්තො නාම ත්වං, න මයං තයි කොලපුත්තියං ඉදානි පස්සාමාති අධිප්පායො. ඡින්නභින්නකොති ඡින්නභින්නහිරොත්තප්පො, අහිරිකො අනොත්තප්පීති අත්ථො. තස්ස කාරණාති තස්ස අත්ථාය.

२५१. 'जयति' म्हणजे जुगारात जिंकणारा. 'वेरं' (वैर) म्हणजे पराभूत झालेल्या खेळाडू पुरुषाद्वारे, विजयाच्या कारणाने स्वतःवर वैर किंवा विरोध निर्माण करतो, उत्पन्न करतो. त्याचे ते वैर उत्पन्न करणे दर्शवण्यासाठी 'मी जिंकलो' इत्यादी म्हटले आहे. 'जिनो' (हरलेला) म्हणजे जुगारात पराभूत झाल्यामुळे धनाचा नाश झालेला मनुष्य. म्हणूनच म्हटले आहे 'दुसऱ्याकडून पराभूत झालेला' इत्यादी. 'वित्तं अनुसोचति' म्हणजे त्या हरलेल्या धनाचा विचार करून शोक करतो (विलाप करतो). 'विनिच्छयट्ठाने' म्हणजे कोणत्याही न्यायनिवाड्याच्या ठिकाणी (न्यायालायात). 'सक्खिपुट्ठस्स' म्हणजे साक्षीदार म्हणून विचारले असता. 'अक्खसोण्डो' म्हणजे जुगारी (फाशांचा व्यसनी). 'जूतकरो' म्हणजे जुगाराच्या प्रमादस्थानात मग्न असलेला. 'त्वंपि नाम कुलपुत्तो' म्हणजे 'तू कुलपुत्र असूनही, आम्ही आता तुझ्यामध्ये कुलपुत्रत्व पाहत नाही' असा अभिप्राय आहे. 'छिन्नभिन्नको' म्हणजे ज्याची लज्जा आणि भीती (हिरोत्तप्प) नष्ट झाली आहे, म्हणजेच जो निर्लज्ज आणि भीतिहीन (अहिरिक आणि अनोत्तप्पी) झाला आहे. 'तस्स कारणा' म्हणजे त्याच्यासाठी (त्या कारणाने).

අනිච්ඡිතොති න ඉච්ඡිතො. පොසිතබ්බා භවිස්සති ජූතපරාජයෙන සබ්බකාලං රිත්තතුච්ඡභාවතො.

'अनिच्छितो' म्हणजे न इच्छिलेला (न आवडणारा). जुगारातील पराभवामुळे नेहमीच रिक्त आणि तुच्छ (दरिद्री) राहिल्यामुळे ती (पत्नी) पोषणास पात्र ठरेल (म्हणजेच तिचे पोषण करणे कठीण होईल).

පාපමිත්තතාය ඡආදීනවාදිවණ්ණනා

पापमित्रतेचे (वाईट संगतीचे) सहा दुष्परिणाम इत्यादींचे वर्णन.

252. අක්ඛධුත්තාති අක්ඛෙසු ධුත්තා, අක්ඛනිමිත්තං අත්ථවිනාසකා. ඉත්ථිසොණ්ඩාති ඉත්ථීසු සොණ්ඩා, ඉත්ථිසම්භොගනිමිත්තං ආතප්පනකා. තථා භත්තසොණ්ඩාදයො වෙදිතබ්බා. පිපාසාති උපරූපරි සුරාපිපාසා. තෙනාහ ‘‘පානසොණ්ඩා’’ති. නෙකතිකාදයො හෙට්ඨා වුත්තා එව. මෙත්තිඋප්පත්තිට්ඨානතාය මිත්තා හොන්ති. තස්මාති පාපමිත්තතාය.

२५२. 'अक्खधुत्ता' म्हणजे जुगारात धूर्त (व्यसनी), जुगाराच्या कारणाने धनाचा नाश करणारे. 'इत्थिसोण्डा' म्हणजे स्त्रियांचे व्यसनी, स्त्री-संभोगाच्या निमित्ताने स्वतःला तप्त करणारे (मग्न राहणारे). त्याचप्रमाणे 'भत्तसोण्ड' (अन्नाचे व्यसनी) इत्यादी समजावे. 'पिपासा' म्हणजे वारंवार मद्य पिण्याची तीव्र इच्छा. म्हणूनच म्हटले आहे 'पानसोण्डा' (मद्याचे व्यसनी). 'नेकतिका' (कपटी) इत्यादींचे वर्णन खाली (पूर्वीच) केले आहे. मैत्री उत्पन्न होण्याचे स्थान असल्यामुळे ते 'मित्र' होतात. 'तस्मा' म्हणजे त्या पापमित्रतेमुळे.

253. කම්මන්තන්ති කම්මං, යථා සුත්තංයෙව සුත්තන්තො, එවං කම්මංයෙව කම්මන්තො, තං කාතුං ගච්ඡාමාති වුත්තො. කම්මං වා අන්තො නිට්ඨානං ගච්ඡති එත්ථාති කම්මන්තො, කම්මකරණට්ඨානං, තං ගච්ඡාමාති වුත්තො.

२५३. 'कम्मन्त' म्हणजे कर्म (काम), ज्याप्रमाणे 'सुत्त' म्हणजेच 'सुत्तन्त', त्याचप्रमाणे 'कम्म' म्हणजेच 'कम्मन्त' होय; 'ते काम करण्यासाठी जातो' असे म्हटले आहे. किंवा ज्या ठिकाणी कर्म (काम) शेवटास किंवा पूर्णत्वास जाते ते 'कम्मन्त' म्हणजे काम करण्याचे ठिकाण (कार्यक्षेत्र); 'तेथे जातो' असे म्हटले आहे.

පන්නසඛාති [Pg.134] සුරං පාතුං පන්නෙ පටිපජ්ජන්තෙ එව සඛාති පන්නසඛා. තෙනාහ ‘‘අයමෙවත්ථො’’ති. ‘‘සම්මියසම්මියො’’ති වචනමෙත්ථ අත්ථීති සම්මියසම්මියො. තෙනාහ ‘‘සම්මසම්මාති වදන්තො’’ති. සහායො හොතීති සහායො විය හොති. ඔතාරමෙව ගවෙසතීති රන්ධමෙව පරියෙසති අනත්ථමස්ස කාතුකාමො. වෙරප්පසවොති පරෙහි අත්තනි වෙරස්ස පසවනං අනුපවත්තනං. තෙනාහ ‘‘වෙරබහුලතා’’ති. පරෙසං කරියමානො අනත්ථො එත්ථ අත්ථීති අනත්ථො, තබ්භාවො අනත්ථතාති ආහ ‘‘අනත්ථකාරිතා’’ති. යො හි පරෙසං අනත්ථං කරොති, සො අත්ථතො අත්තනො අනත්ථකාරො නාම, තස්මා අනත්ථතාති උභයානත්ථකාරිතා. අරියො වුච්චති සත්තො, කුච්ඡිතො අරියො කදරියො. යස්ස ධම්මස්ස වසෙන සො ‘‘කදරියො’’ති වුච්චති, සො ධම්මො කදරියතා, මච්ඡරියං. තං පන දුබ්බිසජ්ජනීයභාවෙ ඨිතං සන්ධායාහ ‘‘සුට්ඨු කදරියතා ථද්ධමච්ඡරියභා’’වොති. අවිපණ්ණසභාවතො උට්ඨාතුං අසක්කොන්තො ච ඉණං ගණ්හන්තො සංසීදන්තොව ඉණං විගාහති නාම. සූරියෙ අනුග්ගතෙ එව කම්මන්තෙ අනාරභන්තො රත්තිං අනුට්ඨානසීලො.

'पन्नसखा' म्हणजे मद्य पिण्यासाठी पानांचे द्रोण तयार करतानाच जे मित्र बनतात ते 'पन्नसखा' (पानांचे मित्र) होत. म्हणूनच म्हटले आहे 'हाच अर्थ आहे'. 'सम्मीयसम्मीयो' हा शब्द येथे असल्यामुळे तो 'सम्मीयसम्मीयो' (प्रिय बोलणारा) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे 'मित्रा, मित्रा असे बोलणारा'. 'सहाया होतो' म्हणजे मित्रासारखा भासतो. 'ओतारमेव गवेसति' म्हणजे त्याचे अहित करण्याची इच्छा धरून तो केवळ त्रुटी (छिद्र) शोधत असतो. 'वेरप्पसवो' म्हणजे इतरांद्वारे स्वतःवर वैर ओढवून घेणे किंवा वैर वाढवणे. म्हणूनच म्हटले आहे 'वैराची बहुलता'. इतरांचे केले जाणारे अहित ज्यात समाविष्ट आहे ते 'अनत्थ' (अहित) होय, आणि त्याचा भाव म्हणजे 'अनत्थता' (अहितकारकता), म्हणून म्हटले आहे 'अहित करणे'. जो इतरांचे अहित करतो, तो प्रत्यक्षात स्वतःचेच अहित करणारा ठरतो, म्हणून 'अनत्थता' म्हणजे दोन्ही बाजूंचे अहित करणे होय. 'अरिय' म्हणजे श्रेष्ठ प्राणी, आणि कुत्सित (निंद्य) अरिय म्हणजे 'कदरिय' (कंजूष). ज्या स्वभावामुळे त्याला 'कदरिय' म्हटले जाते, तो स्वभाव म्हणजे 'कदरियता' (कंजूषपणा) म्हणजेच 'मच्छरिय' (मत्सर/कृपणता) होय. त्या कठीण अशा त्याग न करता येणाऱ्या स्थितीचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे 'अतिशय कंजूषपणा आणि तीव्र मत्सरभाव'. आपल्या दुरवस्थेतून बाहेर पडण्यास असमर्थ असलेला आणि कर्ज घेणारा मनुष्य जणू बुडत बुडतच कर्जात बुडून जातो. सूर्य उगवलेला नसतानाही कामाला सुरुवात न करणारा हा रात्री आळशी राहणारा (अनुत्थानशील) असतो.

අත්ථාති ධනානි. අතික්කමන්තීති අපගච්ඡන්ති. අථ වා අත්ථාති කිච්චානි. අතික්කමන්තීති අතික්කන්තකාලානි හොන්ති, තෙසං අතික්කමොපි අත්ථතො ධනානමෙව අතික්කමො. ඉමිනා කථාමග්ගෙනාති ඉමිනා ‘‘යතො ඛො ගහපතිපුත්තා’’තිආදි (දී. නි. 3.244) නයප්පවත්තෙන කථාසඞ්ඛාතෙන හිතාධිගමූපායෙන. එත්තකං කම්මන්ති චත්තාරො කම්මකිලෙසා, චත්තාරි අගතිගමනානි, ඡ භොගානං අපායමුඛානීති එවං වුත්තං චුද්දසවිධං පාපකම්මං.

'अत्था' म्हणजे धने (संपत्ती). 'अतिक्कमन्ति' म्हणजे निघून जातात (नष्ट होतात). किंवा 'अत्था' म्हणजे कर्तव्ये (कामे). 'अतिक्कमन्ति' म्हणजे त्यांची वेळ निघून जाते, आणि त्यांची वेळ निघून जाणे म्हणजेच प्रत्यक्षात धनाचाच नाश होणे होय. 'इमिना कथामग्गेन' म्हणजे या 'यतो खो गहपतिपुत्ता' (दीघनिकाय ३.२४४) इत्यादी पद्धतीने सांगितलेल्या कथेच्या स्वरूपातील हिताच्या प्राप्तीचा उपाय होय. 'एत्तकं कम्मं' म्हणजे चार कर्मक्लेश, चार अगतीगमन (चुकीच्या मार्गाने जाणे) आणि भोगांचे (संपत्तीचे) सहा अपायमुख (नाशाचे मार्ग) अशा प्रकारे सांगितलेले चौदा प्रकारचे पापकर्म होय.

මිත්තපතිරූපකවණ්ණනා

मित्रप्रतिरूपक (मित्रासारखे भासणारे शत्रू) यांचे वर्णन.

254. අනත්ථොති ‘‘භොගජානි, ආයසක්‍යං, පරිසමජ්ඣෙ මඞ්කුභාවො, සම්මූළ්හමරණ’’න්ති එවං ආදිකො දිට්ඨධම්මිකො ‘‘දුග්ගතිපරිකිලෙසො, සුගතියඤ්ච අප්පායුකතා, බහ්වාබාධතා, අතිදලිද්දතා, අප්පන්නපානතා’’ති එවං ආදිකො ච අනත්ථො උප්පජ්ජති. යානි කානිචි භයානීති අත්තානුවාදභයපරානුවාදභයදණ්ඩභයාදීනි ලොකෙ ලබ්භමානානි යානි කානිචි භයානි. උපද්දවාති අන්තරායා. උපසග්ගාති සරීරෙන සංසට්ඨානි විය [Pg.135] උපරූපරි උප්පජ්ජනකානි බ්‍යසනානි. අඤ්ඤදත්ථූති එකන්තෙනාති එතස්මිං අත්ථෙ නිපාතො ‘‘අඤ්ඤදත්ථුදසො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.42) වියාති වුත්තං ‘‘එකංසෙනා’’ති. යං කිඤ්චි ගහණයොග්‍යං හරතියෙව ගණ්හාතියෙව. වාචා එව පරමා එතස්ස කම්මන්ති වචීපරමො. තෙනාහ ‘‘වචනමත්තෙනෙවා’’තිආදි. අනුප්පියන්ති තක්කනං, යං වා ‘‘රුචී’’ති වුච්චති යෙහි සුරාපානාදීහි භොගා අපෙන්ති විගච්ඡන්ති, තෙසු තෙසං අපායෙසු බ්‍යසනහෙතූසු සහායො හොති.

२५४. 'अनत्थो' (अहित) म्हणजे 'भोगांचा (संपत्तीचा) नाश, अपकीर्ती, सभेत लज्जित होणे, संभ्रमावस्थेत मृत्यू' इत्यादी इहलोकातील आणि 'दुर्गतीचे क्लेश, सुगतीमध्ये अल्पायुष्य, अनेक आजार, अत्यंत दारिद्र्य, अन्न-पाण्याची कमतरता' इत्यादी परलोकातील अहित उत्पन्न होते. 'यानि कानिचि भयानि' म्हणजे स्वतःची निंदा होण्याचे भय, इतरांकडून निंदा होण्याचे भय, दंडाचे (शिक्षेचे) भय इत्यादी जगात आढळणारे कोणतेही भय होय. 'उपद्दवा' म्हणजे अंतराय (अडथळे). 'उपसग्गा' म्हणजे शरीराशी संबंधित असल्यासारखे वारंवार उत्पन्न होणारे संकट (व्यसन). 'अञ्ञदत्थु' म्हणजे 'एकांतेन' (निश्चितपणे) या अर्थातील हा निपात आहे, जसे 'अञ्ञदत्थुदसो' (दीघनिकाय १.४२) इत्यादींमध्ये म्हटले आहे, म्हणून 'एकंसेन' (निश्चितपणे) असे म्हटले आहे. जे काही घेण्यायोग्य असेल ते तो हरणच करतो (घेतोच). केवळ बोलणेच ज्याचे मुख्य काम आहे तो 'वचीपरमो' (केवळ बोलण्यात पटाईत) होय. म्हणूनच म्हटले आहे 'केवळ बोलण्यानेच' इत्यादी. 'अनुप्पियं' म्हणजे खुशामत करणे, किंवा ज्याला 'रुची' म्हटले जाते, ज्या मद्यपान इत्यादींमुळे भोग (संपत्ती) निघून जातात, नष्ट होतात, त्या अपायकारक आणि संकटाच्या कारणांमध्ये तो सोबती होतो.

255. හාරකොයෙව හොති, න දායකො, තමස්ස එකංසතො හාරකභාවං දස්සෙතුං ‘‘සහායස්සා’’තිආදි වුත්තං. යං කිඤ්චි අප්පකන්ති පුප්ඵඵලාදි යං කිඤ්චි පරිත්තං වත්ථුං දත්වා, බහුං පත්ථෙති බහුං මහග්ඝං වත්ථයුගාදිං පච්චාසීසති. දාසො විය හුත්වා මිත්තස්ස තං තං කිච්චං කරොන්තො කථං අමිත්තො නාම ජාතොති ආහ ‘‘අය’’න්තිආදි. යස්ස කිච්චං කරොති අනත්ථපරිහාරත්ථං, අත්තනො මිත්තභාවදස්සනත්ථඤ්ච, තං සෙවති. අත්ථකාරණාති වඩ්ඪිනිමිත්තං, අයමෙතෙසං භෙදො.

२५५. तो केवळ हरण करणारा (घेणारा) असतो, देणारा नाही, त्याचा हा निश्चितपणे हरण करण्याचा स्वभाव दर्शवण्यासाठी 'सहायाचा' (मित्राचा) इत्यादी म्हटले आहे. 'जे काही थोडे' म्हणजे फुले, फळे इत्यादी कोणतीही अल्प वस्तू देऊन, तो पुष्कळ गोष्टींची इच्छा करतो, पुष्कळ मौल्यवान वस्त्रजोडी इत्यादींची अपेक्षा करतो. दासाप्रमाणे होऊन मित्राचे ते ते काम करत असताना तो अमित्र (शत्रू) कसा झाला? हे सांगण्यासाठी 'हा' इत्यादी म्हटले आहे. अनर्थ टाळण्यासाठी आणि स्वतःचा मित्रभाव दाखवण्यासाठी तो ज्याचे काम करतो, त्याची तो सेवा करतो. 'हितकारणाने' म्हणजे वृद्धीच्या (लाभाच्या) हेतूने, हा यांच्यातील भेद आहे.

256. පරෙති පරදිවසෙ. න ආගතො සීති ආගතො නාහොසි. ඛීණන්ති තාදිසස්ස, අසුකස්ස ච දින්නත්තා. සස්සසඞ්ගහෙති සස්සතො කාතබ්බධඤ්ඤසඞ්ගහෙ කතෙ.

२५६. 'परे' म्हणजे दुसऱ्या दिवशी. 'तू आला नाहीस' म्हणजे तू आला नव्हतास. 'क्षीण झाले' म्हणजे तशा प्रकारच्या आणि अमुक एकाला दिल्यामुळे (ते संपले). 'धान्यसंग्रह' म्हणजे धान्याची कापणी करून धान्य गोळा केले असता.

257. ‘‘දානාදීසු යං කිඤ්චි කරොමා’’ති වුත්තෙ ‘‘සාධු සම්ම කරොමා’’ති අනුජානාතීති ඉමමත්ථං ‘‘කල්‍යාණෙපි එසෙව නයො’’ති අතිදිසති. නනු එවං අනුජානන්තො අයං මිත්තො එව, න අමිත්තො මිත්තපතිරූපකොති? අනුප්පියභාණීදස්සනමත්තමෙතං. සහායෙන වා දෙසකාලං, තස්මිං වා කතෙ උප්පජ්ජනකවිරොධාදිං අසල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘කරොමා’’ති වුත්තෙ යො තං ජානන්තො එව ‘‘සාධු සම්ම කරොමා’’ති අනුප්පියං භණති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘කල්‍යාණං පිස්ස අනුජානාතී’’ති. තෙන වුත්තං ‘‘කල්‍යාණෙපි එසෙව නයො’’ති.

२५७. “दानादींमध्ये आपण काहीतरी करूया” असे म्हटले असता, “चांगले आहे मित्रा, आपण करूया” अशी अनुमती देतो, या अर्थासाठी “कल्याणकारी कार्यातही हाच नियम आहे” असे अतिदेशाने (विस्ताराने) सांगितले आहे. पण अशा प्रकारे अनुमती देणारा हा मित्रच आहे, अमित्र किंवा मित्राच्या रूपातील शत्रू कसा असू शकेल? हे केवळ प्रिय बोलणाऱ्याचे (खुशमस्कऱ्याचे) लक्षण दाखवण्यासाठी आहे. किंवा मित्राने देश आणि काळ, किंवा ते केल्यावर निर्माण होणारा विरोध इत्यादींचा विचार न करता “आपण करूया” असे म्हटले असता, जो ते जाणून असूनही “चांगले आहे मित्रा, आपण करूया” असे केवळ प्रिय (खुशामत करणारे) बोलतो, त्याला उद्देशून “त्याच्या कल्याणकारी कार्यालाही तो अनुमती देतो” असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “कल्याणकारी कार्यातही हाच नियम आहे”.

259. මිත්තපතිරූපකා එතෙ මිත්තාති එවං ජානිත්වා.

२५९. हे मित्राच्या रूपातील अमित्र (शत्रू) आहेत, असे जाणून.

සුහදමිත්තවණ්ණනා

सुहृद-मित्र वर्णन (सच्च्या मित्राचे वर्णन)

260. සුන්දරහදයාති [Pg.136] පෙමස්ස අත්ථිවසෙන භද්දචිත්තා.

२६०. 'सुंदर हृदय असलेले' म्हणजे प्रेमाच्या प्रभावामुळे कल्याणकारी चित्त असलेले.

261. පමත්තං රක්ඛතීති එත්ථ පමාදවසෙන කිඤ්චි අයුත්තෙ කතෙ තාදිසෙ කාලෙ රක්ඛණං ‘‘භීතස්ස සරණං හොතී’’ති ඉමිනාව තං ගහිතන්ති තතො අඤ්ඤමෙව පමත්තස්ස රක්ඛණවිධිං දස්සෙතුං ‘‘මජ්ජං පිවිත්වා’’තිආදි වුත්තං. ගෙහෙ ආරක්ඛං අසංවිහිතස්ස බහිගමනම්පි පමාදපක්ඛිකමෙවාති ‘‘සහායො බහිගතො වා හොතී’’ති වුත්තං. භයං හරන්තොති භයං පටිබාහන්තො. භොගහෙතුතාය ඵලූපචාරෙන ධනං ‘‘භොග’’න්ති වදති. කිච්චකරණීයෙති ඛුද්දකෙ, මහන්තෙ ච කාතබ්බෙ උප්පන්නෙ.

२६१. 'प्रमत्ताचे (बेसावध असलेल्याचे) रक्षण करतो' येथे प्रमादामुळे (बेसावधपणामुळे) काही अयोग्य घडले असता, अशा वेळी रक्षण करणे हे 'भीती वाटणाऱ्याचा तो आश्रय होतो' यानेच ग्रहण केले गेले आहे, म्हणून त्याहून वेगळाच प्रमत्ताच्या रक्षणाचा विधी दर्शवण्यासाठी 'मद्य पिऊन' इत्यादी म्हटले आहे. घरात रक्षणाची व्यवस्था न करता बाहेर जाणे हे देखील प्रमादाच्या (बेसावधपणाच्या) पक्षातच येते, म्हणून 'मित्र बाहेर गेला असता' असे म्हटले आहे. 'भय हरण करणारा' म्हणजे भयाचे निवारण करणारा. भोगाचे साधन असल्यामुळे फलोपचाराने धनाला 'भोग' असे म्हटले आहे. 'कर्तव्य कर्म उपस्थित झाले असता' म्हणजे लहान किंवा मोठे करायचे काम निर्माण झाले असता.

262. නිගූහිතුං යුත්තකථන්ති නිගූහිතුං ඡාදෙතුං යුත්තකථං, නිගූහිතුං වා යුත්තා කථා එතස්සාති නිගූහිතුං යුත්තකථං, අත්තනො කම්මං. රක්ඛතීති අනාවිකරොන්තො ඡාදෙති. ජීවිතම්පීති පි-සද්දෙන කිමඞ්ගං පන අඤ්ඤං පරිග්ගහිතවත්ථුන්ති දස්සෙති.

२६२. 'गुप्त ठेवण्यास योग्य गोष्ट' म्हणजे गुप्त ठेवण्यासाठी, लपवण्यासाठी योग्य गोष्ट, किंवा ज्याची गोष्ट गुप्त ठेवण्यास योग्य आहे ती 'गुप्त ठेवण्यास योग्य गोष्ट' म्हणजेच स्वतःचे कर्म. 'रक्षण करतो' म्हणजे प्रकट न करता लपवून ठेवतो. 'जीवनाचाही' यातील 'ही' (अपि) शब्दाने मग इतर ग्रहण केलेल्या (मालकीच्या) वस्तूंचे काय सांगावे! हे दर्शवले आहे.

263. පස්සන්තෙසු පස්සන්තෙසූති ආමෙඩිතවචනෙන නිවාරියමානස්ස පාපස්ස පුනප්පුනං කරණං දීපෙති. පුනප්පුනං කරොන්තො හි පාපතො විසෙසෙන නිවාරෙතබ්බො හොති. සරණෙසූති සරණෙසු වත්තස්සු අභින්නානි කත්වා පටිපජ්ජ, සරණෙසු වා උපාසකභාවෙන වත්තස්සු. නිපුණන්ති සණ්හං. කාරණන්ති කම්මස්සකතාදිභෙදයුත්තං. ඉදං කම්මන්ති ඉමං දානාදිභෙදං කුසලකම්මං. ‘‘කම්ම’’න්ති සාධාරණතො වුත්තස්සාපි තස්ස ‘‘සග්ගෙ නිබ්බත්තන්තී’’ති පදන්තරසන්නිධානෙන සද්ධාහිරොත්තප්පාලොභාදිගුණධම්මසමඞ්ගිතා විය කුසලභාවො ජොතිතො හොති. සද්ධාදයො හි ධම්මා සග්ගගාමිමග්ගො. යථාහ –

२६३. 'पाहत असताना, पाहत असताना' या द्विरुक्तीने (पुनरुक्तीने) मनाई केलेल्या पापाचे वारंवार करणे दर्शवले आहे. कारण वारंवार पाप करणाऱ्याला पापापासून विशेष रूपाने परावृत्त करावे लागते. 'शरणांमध्ये' म्हणजे शरणांमध्ये अखंड राहून आचरण कर, किंवा शरणांमध्ये उपासकभावाने राहा. 'निपुण' म्हणजे सूक्ष्म. 'कारण' म्हणजे कर्माची स्वतःची मालकी (कम्मस्सकता) इत्यादी भेदांनी युक्त. 'हे कर्म' म्हणजे हे दानादी भेदांचे कुशल कर्म. 'कर्म' असे सामान्यपणे म्हटले असले तरी, 'स्वर्गात उत्पन्न होतात' या दुसऱ्या पदाच्या सान्निध्यामुळे श्रद्धा, ह्री (लाज), ओत्तप्प (भय), अलोभ इत्यादी गुणधर्मांनी युक्त असल्याप्रमाणे त्याचा कुशलभाव प्रकाशित होतो. कारण श्रद्धा इत्यादी धर्म हे स्वर्गगामी मार्ग आहेत. जसे म्हटले आहे –

‘‘සද්ධා හිරියං කුසලඤ්ච දානං,ධම්මා එතෙ සප්පුරිසානුයාතා;

එතඤ්හි මග්ගං දිවියං වදන්ති,එතෙන හි ගච්ඡති දෙවලොක’’න්ති. (අ. නි. 8.32);

“श्रद्धा, ह्री (लाज) आणि कुशल दान, हे धर्म सत्पुरुषांनी आचरलेले आहेत; यालाच दिव्य मार्ग म्हणतात, यानेच मनुष्य देवलोकात जातो.” (अं. नि. ८.३२);

264. භවනං [Pg.137] සම්පත්තිවඩ්ඪනං භවොති අත්ථො, තප්පටික්ඛෙපෙන අභවොති ආහ ‘‘අභවෙන අවුඩ්ඪියා’’ති. පාරිජුඤ්ඤන්ති ජානි. අනත්තමනො හොතීති අත්තමනො න හොති අනුකම්පකභාවතො. අඤ්ඤදත්ථු තං අභවං අත්තනි ආපතිතං විය මඤ්ඤති. ඉදානි තං භවං සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘තථාරූප’’න්තිආදි වුත්තං. විරූපොති බීභච්ඡො. න පාසාදිකොති තස්සෙව වෙවචනං. සුජාතොති සුන්දරජාතිකො ජාතිසම්පන්නො.

२६४. भवन म्हणजे संपत्तीची वृद्धी होणे, असा 'भव' चा अर्थ आहे, त्याच्या विरुद्ध 'अभव' आहे, म्हणून 'भवाने म्हणजे अवनतीने (ऱ्हासाने)' असे म्हटले आहे. 'पारिजुञ्ञ' म्हणजे हानी (नुकसान). 'अनत्तमनो (दुःखी/अप्रसन्न) होतो' म्हणजे अनुकंपाभावामुळे (दयेमुळे) तो प्रसन्न होत नाही. उलट, तो त्या अवनतीला स्वतःवरच ओढवलेली मानतो. आता त्या भवाला (समृद्धीला) प्रत्यक्ष रूपात दाखवण्यासाठी 'तशा प्रकारचा' इत्यादी म्हटले आहे. 'विरूप' म्हणजे बीभत्स (कुरूप). 'प्रसन्नता नसलेला' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. 'सुजात' म्हणजे चांगल्या कुळात जन्मलेला, जातीसंपन्न.

265. ජලන්ති ජලන්තො. අග්ගීවාති අග්ගික්ඛන්ධො විය. භාසතීති විරොචති. යස්මාස්ස භගවතා සවිසෙසං විරොචනං ලොකෙ පාකටභාවඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘ජලං අග්ගීව භාසතී’’ති වුත්තං, තස්මා යදා අග්ගි සවිසෙසං විරොචති, යත්ථ ච ඨිතො දූරෙ ඨිතානම්පි පඤ්ඤායති, තං දස්සනාදිවසෙන තමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘රත්ති’’න්තිආදි වුත්තං.

२६५. 'जळत' म्हणजे प्रज्वलित होत असलेला. 'अग्नीप्रमाणे' म्हणजे अग्नीच्या समूहाप्रमाणे (ज्वालेप्रमाणे). 'भासतो' म्हणजे सुशोभित होतो (चमकतो). ज्याअर्थी भगवंतांनी त्याचे विशेष सुशोभित होणे आणि जगातील प्रकट भाव दर्शवण्यासाठी 'जळणाऱ्या अग्नीप्रमाणे चमकतो' असे म्हटले आहे, त्याअर्थी जेव्हा अग्नी विशेष रूपाने चमकतो, आणि जेथे राहून तो दूरवर असलेल्यांनाही दिसतो, ते दर्शवण्याच्या हेतूने तो अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'रात्री' इत्यादी म्हटले आहे.

‘‘භමරස්සෙව ඉරීයතො’’ති එතෙනෙවස්ස භොගසංහරණං ධම්මිකං ඤායොපෙතන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අත්තානම්පී’’තිආදිමාහ. රාසිං කරොන්තස්සාති යථාස්ස ධනධඤ්ඤාදිභොගජාතං සම්පිණ්ඩිතං රාසිභූතං හුත්වා තිට්ඨති, එවං ඉරීයතො ආයූහන්තස්ස ච. චක්කප්පමාණන්ති රථචක්කප්පමාණං. නිචයන්ති වුඩ්ඪිං පරිවුඩ්ඪිං. ‘‘භොගා සන්නිචයං යන්තී’’ති කෙචි පඨන්ති.

“भ्रमराप्रमाणे आचरण करणाऱ्याचा” याद्वारेच त्याचा भोगसंग्रह धार्मिक आणि न्याय्य आहे हे दर्शवत “स्वतःलाही” इत्यादी म्हटले आहे. 'रास करणाऱ्याचा' म्हणजे जसा त्याचा धनधान्यादी भोगसमूह एकत्रित होऊन राशीच्या रूपात राहतो, तसे आचरण करणाऱ्याचे आणि उद्योग करणाऱ्याचे. 'चाकाच्या प्रमाणाचे' म्हणजे रथाच्या चाकाच्या आकाराचे. 'निचय' म्हणजे वृद्धी, उत्तरोत्तर वृद्धी. काही जण 'भोगा संनिचयं यन्ति' (भोग संचित होतात) असा पाठ वाचतात.

සමාහත්වාති සංහරිත්වා. අලං-සද්දො ‘‘අලමෙව සබ්බසඞ්ඛාරෙසු නිබ්බින්දිතුං, අලං විරජ්ජිතු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.272; සං. නි. 2.124, 129, 134, 143) යුත්තන්ති ඉමමත්ථං ජොතෙති, ‘‘අලමරියඤාණදස්සනවිසෙස’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.328) පරියත්තන්ති. යො වෙඨිතත්තොතිආදීසු (සු. නි. 217) විය අත්ත-සද්දො සභාවපරියායොති තං සබ්බං දස්සෙන්තො ‘‘යුත්තසභාවො’’තිආදිමාහ. සණ්ඨපෙතුන්ති සම්මා ඨපෙතුං, සම්මදෙව පවත්තෙතුන්ති අත්ථො.

'समाहत्वा' म्हणजे गोळा करून (संग्रहित करून). 'अलम्' हा शब्द “सर्व संस्कारांविषयी विरक्त होणे पुरेसे आहे, वैराग्य प्राप्त करणे पुरेसे आहे” इत्यादींमध्ये (दी. नि. २.२७२; सं. नि. २.१२४, १२९, १३४, १४३) 'योग्य' या अर्थाला प्रकाशित करतो, आणि “आर्यज्ञानदर्शनविशेषासाठी पुरेसे” इत्यादींमध्ये (म. नि. १.३२८) 'पर्याप्त' या अर्थाला. “जो वेढलेला आहे” इत्यादींमध्ये (सु. नि. २1७) असल्याप्रमाणे 'अत्त' (आत्म) शब्द हा स्वभावाचा वाचक आहे, हे सर्व दर्शवत “योग्य स्वभाव असलेला” इत्यादी म्हटले आहे. 'संठपेतुं' म्हणजे चांगल्या प्रकारे स्थापित करणे, चांगल्या प्रकारेच प्रवृत्त करणे असा अर्थ आहे.

එවං විභජන්තොති එවං වුත්තනයෙන අත්තනො ධනං චතුධා විභජන්තො විභජනහෙතු මිත්තානි ගන්ථති සොළස කල්‍යාණමිත්තානි මෙත්තාය අජීරාපනෙන පබන්ධති. තෙනාහ ‘‘අභෙජ්ජමානානි ඨපෙතී’’ති. කථං පන වුත්තනයෙන චතුධා භොගානං විභජනෙන මිත්තානි ගන්ථතීති ආහ ‘‘යස්ස හී’’තිආදි. තෙනාහ භගවා ‘‘දදං මිත්තානි ගන්ථතී’’ති (සං. නි. 1.246). භුඤ්ජෙය්‍යාති [Pg.138] උපභුඤ්ජෙය්‍ය, උපයුඤ්ජෙය්‍ය චාති අත්ථො. සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකාදීනං දානවසෙන චෙව අධිවත්ථදෙවතාදීනං පෙතබලිවසෙන, න්හාපිතාදීනං වෙතනවසෙන ච විනියොගොපි උපයොගො එව. තථා හි වක්ඛති ‘‘ඉමෙසු පනා’’තිආදි ආයො නාම හෙට්ඨිමන්තෙන වයතො චතුග්ගුණො ඉච්ඡිතබ්බො, අඤ්ඤථා වයො අවිච්ඡෙදවසෙන න සන්තානෙය්‍ය, නිධෙය්‍ය, භාජෙය්‍ය ච අසම්භතෙති වුත්තං ‘‘ද්වීහි කම්මං පයොජයෙ’’ති. නිධෙත්වාති නිදහිත්වා, භූමිගතං කත්වාති අත්ථො. රාජාදිවසෙනාති ආදි-සද්දෙන අග්ගිඋදකචොරදුබ්භික්ඛාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. න්හාපිතාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන කුලාලරජකාදීනං සඞ්ගහො.

‘अशा प्रकारे विभागणी करणारा’ म्हणजे वर सांगितलेल्या पद्धतीने आपल्या धनाचा चार भागांत विभागणी करणारा, विभागणीच्या कारणाने मित्रांना जोडतो, सोळा कल्याणमित्रांना मैत्रीच्या अतूट बंधनाने बांधतो. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘अभिन्न (न तुटणारे) ठेवतो’. पण वर सांगितलेल्या पद्धतीने भोगांची चार भागांत विभागणी करून मित्रांना कसे जोडतो? यावर म्हटले आहे— ‘ज्याला खरोखरच’ इत्यादी. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे— ‘देणारा मित्रांना जोडतो’ (सं. नि. १.२४६). ‘उपभोग घ्यावा’ म्हणजे उपभोग घ्यावा आणि उपयोग करावा असा अर्थ आहे. श्रमण, ब्राह्मण, गरीब, प्रवासी इत्यादींना दान देण्याच्या रूपाने, तसेच अधिवास करणाऱ्या देवता इत्यादींना प्रेतबली (पितृपूजा) देण्याच्या रूपाने आणि न्हावी इत्यादींना वेतन देण्याच्या रूपाने केलेला विनियोग देखील उपयोगच आहे. तसेच पुढे सांगतील— ‘यांमध्ये तर’ इत्यादी. उत्पन्न (आय) हे किमानपक्षा खर्चाच्या चार पट असावे अशी इच्छा करावी, अन्यथा खर्चाच्या अखंड प्रवाहामुळे ते टिकणार नाही, साठवले जाणार नाही आणि विभागले जाणार नाही, म्हणून ‘दोन भागांनी उद्योग करावा’ असे म्हटले आहे. ‘साठवून’ म्हणजे सुरक्षित ठेवून, जमिनीत पुरून ठेवून असा अर्थ आहे. ‘राजा इत्यादींच्या कारणाने’ यातील ‘इत्यादी’ शब्दाने अग्नी, पाणी, चोर, दुष्काळ इत्यादींचा संग्रह होतो. ‘न्हावी इत्यादींना’ यातील ‘इत्यादी’ शब्दाने कुंभार, धोबी इत्यादींचा संग्रह होतो.

ඡද්දිසාපටිච්ඡාදනකණ්ඩවණ්ණනා

सहा दिशांचे रक्षण करणाऱ्या खंडाचे वर्णन (छद्दिसपाटिच्छादनकण्डवण्णना)

266. චතූහි කාරණෙහීති න ඡන්දගමනාදීහි චතූහි කාරණෙහි. අකුසලං පහායාති ‘‘චත්තාරො කම්මකිලෙසා’’ති වුත්තං අකුසලඤ්චෙව අගතිගමනාකුසලඤ්ච පජහිත්වා. ඡහි කාරණෙහීති සුරාපානාදීසු ආදීනවදස්සනසඞ්ඛාතෙහි ඡහි කාරණෙහි. සුරාපානානුයොගාදිභෙදං ඡබ්බිධං භොගානං අපායමුඛං විනාසමුඛං වජ්ජෙත්වා. සොළස මිත්තානීති උපකාරාදිවසෙන චත්තාරො, පමත්තරක්ඛණාදිකිච්චවිසෙසවසෙන පච්චෙකං චත්තාරො චත්තාරො කත්වා සොළසවිධෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තො භජන්තො. සත්ථවාණිජ්ජාදිමිච්ඡාජීවං පහාය ඤායෙනෙව වත්තනතො ධම්මිකෙන ආජීවෙන ජීවති. නමස්සිතබ්බාති උපකාරවසෙන, ගුණවසෙන ච නමස්සිතබ්බා සබ්බදා නතෙන හුත්වා වත්තිතබ්බා. දිසා-සද්දස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තො එව. ආගමනභයන්ති තත්ථ සම්මා අප්පටිපත්තියා, මිච්ඡාපටිපත්තියා ච උප්පජ්ජනකඅනත්ථො. සො හි භායන්ති එතස්මාති ‘‘භය’’න්ති වුච්චති. යෙන කාරණෙන මාතාපිතුආදයො පුරත්ථිමාදිභාවෙන අපදිට්ඨා, තං දස්සෙතුං ‘‘පුබ්බුපකාරිතායා’’තිආදි වුත්තං, තෙන අත්ථසරික්ඛතාය නෙසං පුරත්ථිමාදිභාවොති දස්සෙති. තථා හි මාතාපිතරො පුත්තානං පුරත්ථිමභාවෙන තාව උපකාරිභාවෙන දිස්සනතො, අපදිස්සනතො ච පුරත්ථිමා දිසා. ආචරියා අන්තෙවාසිකස්ස දක්ඛිණභාවෙන, හිතාහිතං පතිකුසලභාවෙන දක්ඛිණාරහතාය ච වුත්තනයෙන දක්ඛිණා දිසා. ඉමිනා නයෙන ‘‘පච්ඡිමා දිසා’’තිආදීසු යථාරහං [Pg.139] අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඝරාවාසස්ස දුක්ඛබහුලතාය තෙ තෙ ච කිච්චවිසෙසා යථාඋප්පතිතදුක්ඛනිත්ථරණත්ථාති වුත්තං ‘‘තෙ තෙ දුක්ඛවිසෙසෙ උත්තරතී’’ති. යස්මා දාසකම්මකරා සාමිකස්ස පාදානං පයිරුපාසනවසෙන චෙව තදනුච්ඡවිකකිච්චසාධනවසෙන ච යෙභුය්‍යෙන සන්තිකාවචරා, තස්මා වුත්තං ‘‘පාදමූලෙ පතිට්ඨානවසෙනා’’ති. ගුණෙහීති උපරිභාවාවහෙහි ගුණෙහි. උපරි ඨිතභාවෙනාති සග්ගමග්ගෙ මොක්ඛමග්ගෙ ච පතිට්ඨිතභාවෙන.

२६६. ‘चार कारणांनी’ म्हणजे छंद (राग), द्वेष, भय आणि मोह या चार कारणांनी (अगतिक न होता). ‘अकुशल सोडून’ म्हणजे ‘चार कर्मक्लेश’ असे म्हटलेले अकुशल आणि अगतिकतेचे अकुशल सोडून देऊन. ‘सहा कारणांनी’ म्हणजे मद्यपान इत्यादींमधील दुष्परिणाम पाहण्याच्या स्वरूपातील सहा कारणांनी. मद्यपानाची सवय इत्यादी प्रकारच्या भोगांच्या सहा विनाशकारी मार्गांना (अपायमुखांना) टाळून. ‘सोळा मित्र’ म्हणजे उपकार इत्यादींच्या रूपाने चार, आणि प्रमाद करणाऱ्याचे रक्षण करणे इत्यादी विशेष कर्तव्यांच्या रूपाने प्रत्येकी चार-चार करून सोळा प्रकारच्या कल्याणमित्रांचे सेवन व संगती करत. शस्त्रांचा व्यापार इत्यादी मिथ्या आजीविका सोडून न्यायाने वागल्यामुळे धार्मिक आजीविकेने जगतो. ‘वंदन करावे’ म्हणजे उपकारामुळे आणि गुणांमुळे नेहमी नम्र होऊन आदर करावा. ‘दिशा’ या शब्दाचा अर्थ खाली सांगितलाच आहे. ‘येणारे भय’ म्हणजे तेथे योग्य आचरण न केल्याने किंवा चुकीचे आचरण केल्याने निर्माण होणारा अनर्थ. कारण ‘ज्यापासून लोक घाबरतात’ त्याला ‘भय’ म्हणतात. ज्या कारणाने माता-पिता इत्यादींना पूर्व दिशा इत्यादी रूपाने दर्शवले आहे, ते दाखवण्यासाठी ‘पूर्व उपकारामुळे’ इत्यादी म्हटले आहे, त्यावरून अर्थाच्या समानतेमुळे त्यांचा पूर्व दिशा इत्यादी भाव आहे हे दर्शवते. कारण माता-पिता हे मुलांसाठी पूर्व दिशेप्रमाणे आधी उपकार करणारे म्हणून दिसतात, म्हणून ते ‘पूर्व दिशा’ आहेत. आचार्य हे शिष्यासाठी दक्षिण दिशेप्रमाणे, हित आणि अहित याविषयी कुशल असल्यामुळे आणि दक्षिणेस (पूजेस) पात्र असल्यामुळे सांगितलेल्या पद्धतीने ‘दक्षिण दिशा’ आहेत. याच पद्धतीने ‘पश्चिम दिशा’ इत्यादींचा योग्य अर्थ समजून घ्यावा. गृहस्थाश्रमात दुःख अधिक असल्यामुळे, ती ती विशेष कर्तव्ये उद्भवलेल्या दुःखातून पार पडण्यासाठी आहेत, म्हणून ‘त्या त्या दुःखविशेषांतून पार पडतो’ असे म्हटले आहे. ज्याअर्थी दास आणि मजूर हे मालकाच्या चरणांची सेवा करण्याच्या रूपाने आणि त्यांच्या योग्य कामांची पूर्तता करण्याच्या रूपाने बहुतांश करून जवळ राहणारे असतात, म्हणून ‘पादमूलात (चरणांजवळ) राहण्याच्या रूपाने’ असे म्हटले आहे. ‘गुणांनी’ म्हणजे उच्च पदावर नेणाऱ्या गुणांनी. ‘वर स्थित असण्याच्या भावाने’ म्हणजे स्वर्गमार्ग आणि मोक्षमार्गावर प्रतिष्ठित असण्याच्या भावाने.

267. භතොති පොසිතො, තං පන භරණං ජාතකාලතො පට්ඨාය සුඛපච්චයූපහරණෙන දුක්ඛපච්චයාපහරණෙන ච තෙහි පවත්තිතන්ති දස්සෙතුං ‘‘ථඤ්ඤං පායෙත්වා’’තිආදි වුත්තං. ජග්ගිතොති පටිජග්ගිතො. තෙති මාතාපිතරො.

२६७. ‘भतो’ (भरण-पोषण केलेला) म्हणजे पोसलेला. ते भरण-पोषण जन्माच्या वेळेपासून सुखाची साधने पुरवून आणि दुःखाची साधने दूर करून त्यांनी केले आहे, हे दाखवण्यासाठी ‘स्तनपान करवून’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘जग्गितो’ म्हणजे सांभाळलेला, प्रतिपालन केलेला. ‘ते’ म्हणजे माता-पिता.

මාතාපිතූනං සන්තකං ඛෙත්තාදිං අවිනාසෙත්වා රක්ඛිතං තෙසං පරම්පරාය ඨිතියා කාරණං හොතීති ‘‘තං රක්ඛන්තො කුලවංසං සණ්ඨපෙති නාමා’’ති වුත්තං. අධම්මිකවංසතොති ‘‘කුලප්පදෙසාදිනා අත්තනා සදිසං එකං පුරිසං ඝටෙත්වා වා ගීවායං වා හත්ථෙ වා බන්ධමණියං වා හාරෙතබ්බ’’න්ති එවං ආදිනා පවත්තඅධම්මිකපවෙණිතො. හාරෙත්වාති අපනෙත්වා තං ගාහං විස්සජ්ජාපෙත්වා. මාතාපිතරො තතො ගාහතො විවෙචනෙනෙව හි ආයතිං තෙසං පරම්පරාහාරිකා සියා. ධම්මිකවංසෙති හිංසාදිවිරතියා ධම්මිකෙ වංසෙ ධම්මිකාය පවෙණියං. ඨපෙන්තොති පතිට්ඨපෙන්තො. සලාකභත්තාදීනි අනුපච්ඡින්දිත්වාති සලාකභත්තදානාදීනි අවිච්ඡින්දිත්වා.

माता-पित्यांची शेती इत्यादी मालमत्ता नष्ट न करता तिचे रक्षण करणे हे त्यांच्या परंपरेच्या सातत्याचे कारण बनते, म्हणून ‘त्याचे रक्षण करणारा कुलवंश टिकवून ठेवतो’ असे म्हटले आहे. ‘अधार्मिक वंशापासून’ म्हणजे ‘कुलाच्या प्रतिष्ठेसाठी स्वतःसारख्या एका माणसाला एकत्र करून किंवा गळ्यात किंवा हातावर बांधलेले रत्न काढून घ्यावे’ इत्यादी प्रकारे चालत आलेल्या अधार्मिक परंपरेपासून. ‘काढून घेऊन’ म्हणजे दूर करून, ती पकड सोडवून. माता-पित्यांना त्या पकडीतून सोडवल्यानेच भविष्यात त्यांची परंपरा पुढे नेणारी ठरेल. ‘धार्मिक वंशात’ म्हणजे हिंसेपासून विरती असणाऱ्या धार्मिक वंशात, धार्मिक परंपरेत. ‘ठेवणारा’ म्हणजे प्रस्थापित करणारा. ‘शलाका-भक्त (तिकीट-भोजन) इत्यादी खंडित न करता’ म्हणजे शलाका-भक्त दान इत्यादी न थांबवता.

දායජ්ජං පටිපජ්ජාමීති එත්ථ යස්මා දායපටිලාභස්ස යොග්‍යභාවෙන වත්තමානොයෙව දායජ්ජං පටිපජ්ජති නාම, න ඉතරො, තස්මා තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘මාතාපිතරො’’තිආදි වුත්තං. දාරකෙති පුත්තෙ. විනිච්ඡයං පත්වාති ‘‘පුත්තස්ස චජවිස්සජ්ජන’’න්ති එවං ආගතං විනිච්ඡයං ආගම්ම. දායජ්ජං පටිපජ්ජාමීති වුත්තන්ති ‘‘දායජ්ජං පටිපජ්ජාමී’’ ති ඉදං චතුත්ථං වත්තනට්ඨානං වුත්තං. තෙසන්ති මාතාපිතූනං. තතියදිවසතො පට්ඨායාති මතදිවසතො තතියදිවසතො පට්ඨාය.

‘मी वारसा (दायज्ज) प्राप्त करतो’ यामध्ये ज्याअर्थी वारसा मिळवण्यास योग्य असलेलाच वारसा प्राप्त करतो, दुसरा नाही, म्हणून तो अर्थ दाखवण्यासाठी ‘माता-पिता’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘दारके’ म्हणजे पुत्रांमध्ये. ‘निर्णयाप्रत पोहोचून’ म्हणजे ‘पुत्राचा त्याग व विसर्जन’ अशा प्रकारे आलेल्या निर्णयाचा आधार घेऊन. ‘मी वारसा प्राप्त करतो’ असे म्हटले आहे, हे ‘मी वारसा प्राप्त करतो’ हे चौथे कर्तव्यस्थान सांगितले आहे. ‘त्यांच्या’ म्हणजे माता-पित्यांच्या. ‘तिसऱ्या दिवसापासून’ म्हणजे मृत्यूच्या दिवसापासून तिसऱ्या दिवसापासून.

පාපතො නිවාරණං නාම අනාගතවිසයං. සම්පත්තවත්ථුතොපි හි නිවාරණං වීතික්කමෙ අනාගතෙ එව සියා, න වත්තමානෙ. නිබ්බත්තිතා පන පාපකිරියා [Pg.140] ගරහණමත්තපටිකාරාති ආහ ‘‘කතම්පි ගරහන්තී’’ති. නිවෙසෙන්තීති පතිට්ඨපෙන්ති. වුත්තප්පකාරා මාතාපිතරො අනවජ්ජමෙව සිප්පං සික්ඛාපෙන්තීති වුත්තං ‘‘මුද්දාගණනාදිසිප්ප’’න්ති. රූපාදීහීති ආදි-සද්දෙන භොගපරිවාරාදිං සඞ්ගණ්හාති. අනුරූපෙනාති අනුච්ඡවිකෙන.

‘पापापासून परावृत्त करणे’ म्हणजे भविष्यातील विषयाशी संबंधित आहे. कारण प्राप्त झालेल्या वस्तूपासून देखील परावृत्त करणे हे भविष्यातील उल्लंघनाच्या बाबतीतच असू शकते, वर्तमानात नाही. परंतु घडलेले पापकृत्य हे केवळ निंदा करण्याच्या उपायानेच दुरुस्त केले जाऊ शकते, म्हणून म्हटले आहे— ‘केलेल्या कृत्याची देखील निंदा करतात’. ‘प्रवृत्त करतात’ म्हणजे प्रस्थापित करतात. वर सांगितल्याप्रमाणे माता-पिता निर्दोष कलाच शिकवतात, म्हणून ‘मुद्रा (हस्तकला), गणना इत्यादी कला’ असे म्हटले आहे. ‘रूपाने इत्यादी’ यातील ‘इत्यादी’ शब्दाने भोग, परिवार इत्यादींचा संग्रह होतो. ‘अनुरूप’ म्हणजे योग्य अशा.

නිච්චභූතො සමයො අභිණ්හකරණකාලො. අභිණ්හත්ථො හි අයං නිච්ච-සද්දො ‘‘නිච්චපහංසිතො නිච්චපහට්ඨො’’තිආදීසු විය. යුත්තපත්තකාලො එව සමයො කාලසමයො. ‘‘උට්ඨාය සමුට්ඨායා’’ති ඉමිනාස්ස නිච්චමෙව දානෙ තෙසං යුත්තපයුත්තතං දස්සෙති. සිඛාඨපනං දාරකකාලෙ. ආවාහවිවාහං පුත්තධීතූනං යොබ්බනප්පත්තකාලෙ.

‘नित्य असलेला काळ’ म्हणजे वारंवार करण्याचा काळ. कारण हा ‘नित्य’ शब्द ‘नेहमी आनंदी, नेहमी हर्षित’ इत्यादींप्रमाणे वारंवार या अर्थाने वापरला आहे. योग्य वेळ हीच काळ-समय होय. ‘उठून उठून’ याने दानामध्ये त्यांची नेहमीची तत्परता दर्शवली आहे. ‘शिखा-स्थापन’ (शेंडी ठेवणे/केस कापणे) हे बालपणात होते. ‘आवाह-विवाह’ (लग्नकार्य) हे मुला-मुलींच्या तारुण्यात पदार्पण केल्याच्या काळात होते.

තං භයං යථා නාගච්ඡති, එවං පිහිතා හොති ‘‘පුරත්ථිමා දිසා’’ති විභත්තිං පරිණාමෙත්වා යොජනා. යථා පන තං භයං ආගච්ඡෙය්‍ය, යථා ච නාගච්ඡෙය්‍ය, තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘සචෙ හී’’තිආදි වුත්තං. විප්පටිපන්නාති ‘‘භතො නෙ භරිස්සාමී’’තිආදිනා උත්තසම්මාපටිපත්තියා අකාරණෙන චෙව තප්පටිපක්ඛමිච්ඡාපටිපත්තියා අකරණෙන ච විප්පටිපන්නා පුත්තා අස්සු. එතං භයන්ති එතං ‘‘මාතාපිතූනං අප්පතිරූපාති විඤ්ඤූනං ගරහිතබ්බතාභයං, පරවාදභය’’න්ති එවමාදි ආගච්ඡෙය්‍ය පුත්තෙසු. පුත්තානං නානුරූපාති එත්ථ ‘‘පුත්තාන’’න්ති පදං එතං භයං පුත්තානං ආගච්ඡෙය්‍යාති එවං ඉධාපි ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. තාදිසානඤ්හි මාතාපිතූනං පුත්තානං ඔවාදානුසාසනියො දාතුං සමත්ථකාලතො පට්ඨාය තා තෙසං දාතබ්බා එවාති කත්වා තථා වුත්තං. පුත්තානඤ්හි වසෙනායං දෙසනා අනාගතා සම්මාපටිපන්නෙසු උභොසු අත්තනො, මාතාපිතූනඤ්ච වසෙන උප්පජ්ජනකතාය සබ්බං භයං න හොති සම්මාපටිපන්නත්තා. එවං පටිපන්නත්තා එව පටිච්ඡන්නා හොති තත්ථ කාතබ්බපටිසන්ථාරස්ස සම්මදෙව කතත්තා. ඛෙමාති අනුපද්දවා. යථාවුත්තසම්මාපටිපත්තියා අකරණෙන හි උප්පජ්ජනකඋපද්දවා කරණෙන න හොන්තීති.

ते भय जसे येणार नाही, अशा प्रकारे "पूर्व दिशा" (पिहिता होति - झाकलेली असते) ही विभक्ती बदलून योजना करावी. परंतु ते भय जसे येऊ शकते आणि जसे येऊ शकत नाही, हे दोन्ही दर्शवण्यासाठी "सचे हि" (जर खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. "विप्पटिपन्ना" (विपरीत वागणारे) म्हणजे "त्यांनी आमचे पालनपोषण केले, आम्ही त्यांचे पालनपोषण करू" इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या योग्य सम्यक् प्रतिपत्तीच्या (योग्य वर्तनाच्या) अभावामुळे आणि त्याच्या विरुद्ध असणाऱ्या मिथ्या प्रतिपत्तीच्या (चुकीच्या वर्तनाच्या) आचरणामुळे विपरीत वागणारे पुत्र असावेत. "एतं भयं" (हे भय) म्हणजे "मातापित्यांसाठी अयोग्य असणारे, विद्वानांकडून निंदनीय असणारे भय, परवादाचे (इतरांच्या टीकेचे) भय" इत्यादी पुत्रांच्या बाबतीत येऊ शकते. "पुत्तानां नानुरूपं" यामध्ये "पुत्तानां" (पुत्रांना) हा शब्द "हे भय पुत्रांना येऊ शकते" अशा प्रकारे येथेही आणून जोडला पाहिजे. कारण अशा मातापित्यांनी पुत्रांना उपदेश व अनुशासने देण्यास समर्थ झाल्याच्या काळापासून ती त्यांना दिलीच पाहिजेत, म्हणून असे म्हटले आहे. पुत्रांच्या संदर्भात ही देशना (उपदेश) आली आहे. दोन्ही (माता-पिता आणि पुत्र) सम्यक् प्रतिपन्न (योग्य प्रकारे वागणारे) असताना, स्वतःच्या आणि मातापित्यांच्या संदर्भात उत्पन्न होणारे सर्व भय सम्यक् प्रतिपन्न असल्यामुळे उद्भवत नाही. अशा प्रकारे वागल्यामुळेच ती (दिशा) सुरक्षित (झाकलेली) असते, कारण तेथे करावयाचा आदरसत्कार योग्य प्रकारे केला जातो. "खेमा" म्हणजे उपद्रवरहित. कारण वर सांगितलेल्या सम्यक् प्रतिपत्तीच्या अभावामुळे उत्पन्न होणारे उपद्रव, तिचे आचरण केल्याने निर्माण होत नाहीत.

‘‘න ඛො තෙ’’තිආදිනා වුත්තො සඞ්ගීතිඅනාරුළ්හො භගවතා තදා තස්ස වුත්තො පරම්පරාගතො අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘භගවා සිඞ්ගාලකං එතදවොචා’’ති. අයඤ්හීති එත්ථ හි-සද්දො අවධාරණෙ. තථා හි ‘‘නො අඤ්ඤා’’ති අඤ්ඤදිසං නිවත්තෙති.

"न खो ते" इत्यादींद्वारे सांगितलेला, संगीतीमध्ये (संगीती-अनारूढ) समाविष्ट नसलेला, भगवंतांनी त्यावेळी त्याला सांगितलेला आणि परंपरेने आलेला अर्थ समजून घ्यावा. म्हणूनच म्हटले आहे - "भगवंतांनी शृंगालकाला (सिंगालकाला) असे म्हटले." "अयञ्हि" यामध्ये "हि" हा शब्द अवधारण (निश्चय) दर्शवण्यासाठी आहे. कारण "नो अञ्ञा" (दुसरी नाही) असे म्हणून तो इतर दिशांचा निषेध करतो.

268. ආචරියං [Pg.141] දූරතොව දිස්වා උට්ඨානවචනෙනෙව තස්ස පච්චුග්ගමනාදිසාමීචිකිරියා අවුත්තසිද්ධාති තං දස්සෙන්තො ‘‘පච්චුග්ගමනං කත්වා’’තිආදිමාහ. උපට්ඨානෙනාති පයිරුපාසනෙන. තික්ඛත්තුංඋපට්ඨානගමනෙනාති පාතො, මජ්ඣන්හිකෙ, සායන්ති තීසු කාලෙසු උපට්ඨානත්ථං උපගමනෙන. සිප්පුග්ගහණත්ථං පන උපගමනං උපට්ඨානන්තොගධං පයොජනවසෙන ගමනභාවතොති ආහ ‘‘සිප්පුග්ගහණ…පෙ… හොතී’’ති. සොතුං ඉච්ඡා සුස්සූසා, සා පන ආචරියෙ සික්ඛිතබ්බසික්ඛෙ ච ආදරගාරවපුබ්බිකා ඉච්ඡිතබ්බා ‘‘අද්ධා ඉමිනා සිප්පෙන සික්ඛිතෙන එවරූපංගුණං පටිලභිස්සාමී’’ති. තථාභූතඤ්ච තං සවනං සද්ධාපුබ්බඞ්ගමං හොතීති ආහ ‘‘සද්දහිත්වා සවනෙනා’’ති. වුත්තමෙවත්ථං බ්‍යතිරෙකවසෙන දස්සෙතුං ‘‘අසද්දහිත්වා…පෙ… නාධිගච්ඡතී’’ති වුත්තං. තස්මා තස්සත්ථො වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බො. යං සන්ධාය ‘‘අවසෙසඛුද්දකපාරිචරියායා’’ති වුත්තං, තං විභජනං අනවසෙසතො දස්සෙතුං ‘‘අන්තෙවාසිකෙන හී’’තිආදි වුත්තං. පච්චුපට්ඨානාදීනීති ආදි-සද්දෙන ආසනපඤ්ඤාපනං බීජනන්ති එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති. අන්තෙවාසිකවත්තන්ති අන්තෙවාසිකෙන ආචරියම්හි සම්මාවත්තිතබ්බවත්තං. සිප්පපටිග්ගහණෙනාති සිප්පගන්ථස්ස සක්කච්චං උග්ගහණෙන. තස්ස හි සුට්ඨු උග්ගහණෙන තදනුසාරෙනස්ස පයොගොපි සම්මදෙව උග්ගහිතො හොතීති. තෙනාහ ‘‘ථොකං ගහෙත්වා’’තිආදි.

२६८. आचार्यांना दुरूनच पाहून उठून उभे राहण्याच्या केवळ शब्दानेच त्यांचे स्वागत करणे इत्यादी आदरयुक्त योग्य आचरण (सामीचीक्रिया) न सांगताही सिद्ध होते, हे दर्शवण्यासाठी "प्रत्युद्गमन करून" (पच्चुग्गमनं कत्वा) इत्यादी म्हटले आहे. "उपस्थानाने" (उपट्ठानेन) म्हणजे सेवेने (पयिरुपासनेन). "तीन वेळा उपस्थानासाठी जाणे" म्हणजे सकाळ, दुपार आणि संध्याकाळ या तीन वेळी सेवेसाठी जाणे. परंतु शिल्प (कला/विद्या) शिकण्यासाठी जाणे हे देखील प्रयोजनाच्या दृष्टीने जाणे असल्यामुळे ते उपस्थानातच समाविष्ट होते, म्हणून "शिल्प ग्रहण... पे... होते" असे म्हटले आहे. ऐकण्याची इच्छा म्हणजे "शुश्रूषा" (सुस्स्यूसा), ती आचार्यांच्या बाबतीत आणि शिकायच्या असलेल्या शिक्षणाच्या बाबतीत आदर व आदरासह असणारी अशी इच्छा असावी की, "नक्कीच या शिकलेल्या शिल्पामुळे मला अशा प्रकारचा गुण प्राप्त होईल." आणि अशा प्रकारचे ऐकणे हे श्रद्धायुक्त असते, म्हणून "श्रद्धा ठेवून ऐकल्याने" (सद्दहित्वा सवनेन) असे म्हटले आहे. हाच अर्थ व्यतिरेक (उलट) पद्धतीने दर्शवण्यासाठी "श्रद्धा न ठेवता... पे... प्राप्त करत नाही" असे म्हटले आहे. म्हणून त्याचा अर्थ सांगितलेल्याच्या विरुद्ध पद्धतीने समजून घ्यावा. ज्याला उद्देशून "उर्वरित लहान सेवा" (अवसेसखुद्दकपारिचरियाय) असे म्हटले आहे, त्याचे संपूर्ण वर्गीकरण दर्शवण्यासाठी "अंतेवासिकाने (शिष्याने) खरोखर" इत्यादी म्हटले आहे. "प्रत्युपस्थान" इत्यादींमध्ये "इत्यादी" या शब्दाने आसन मांडणे, वारा घालणे इत्यादींचा समावेश होतो. "अंतेवासिक वृत्त" म्हणजे शिष्याने आचार्यांच्या बाबतीत योग्य प्रकारे पाळावयाचे कर्तव्य. "शिल्प ग्रहण केल्याने" म्हणजे शिल्पग्रंथाचे आदरपूर्वक ग्रहण (शिकणे) केल्याने. कारण त्याचे चांगल्या प्रकारे ग्रहण केल्याने त्यानुसार त्याचा प्रयोगही योग्य प्रकारे शिकला जातो. म्हणूनच "थोडे ग्रहण करून" इत्यादी म्हटले आहे.

සුවිනීතං විනෙන්තීති ඉධ ආචාරවිනයො අධිප්පෙතො. සිප්පස්මිං පන සික්ඛාපනවිනයො ‘‘සුග්ගහිතං ගාහාපෙන්තී’’ති ඉමිනාව සඞ්ගහිතොති වුත්තං ‘‘එවං තෙ නිසීදිතබ්බ’’න්තිආදි. ආචරියා හි නාම අන්තෙවාසිකෙ න දිට්ඨධම්මිකෙ එව විනෙන්ති, අථ ඛො සම්පරායිකෙපීති ආහ ‘‘පාපමිත්තා වජ්ජෙතබ්බා’’ති. සිප්පගන්ථස්ස උග්ගණ්හනං නාම යාවදෙව පයොගසම්පාදනත්ථන්ති ආහ ‘‘පයොගං දස්සෙත්වා ගණ්හාපෙන්තී’’ති. මිත්තාමච්චෙසූති අත්තනො මිත්තාමච්චෙසු. පටියාදෙන්තීති පරිග්ගහෙත්වා නං මමත්තවසෙන පටියාදෙන්ති. ‘‘අයං අම්හාකං අන්තෙවාසිකො’’තිආදිනා හි අත්තනො පරිග්ගහිතදස්සනමුඛෙන චෙව ‘‘බහුස්සුතො’’තිආදිනා තස්ස ගුණපරිග්ගණ්හනමුඛෙ ච තං තෙසං පටියාදෙන්ති. සබ්බදිසාසු රක්ඛං කරොන්ති චාතුද්දිසභාවසම්පාදනෙනස්ස සබ්බත්ථ සුඛජීවිභාවසාධනතො. තෙනාහ ‘‘උග්ගහිතසිප්පො හී’’තිආදි. සත්තානඤ්හි දුවිධා සරීරරක්ඛා අබ්භන්තරපරිස්සයපටිඝාතෙන, බාහිරපරිස්සයපටිඝාතෙන ච. තත්ථ [Pg.142] අබ්භන්තරපරිස්සයො ඛුප්පිපාසාදිභෙදො, සො ලාභසිද්ධියා පටිහඤ්ඤති තාය තජ්ජාපරිහාරසංවිධානතො. බාහිරපරිස්සයො චොරඅමනුස්සාදිහෙතුකො, සො විජ්ජාසිද්ධියා පටිහඤ්ඤති තාය තජ්ජාපරිහාරසංවිධානතො. තෙන වුත්තං ‘‘යං යං දිස’’න්තිආදි.

"सुविनीत करतात" (सुविनीतं विनेन्ति) यामध्ये येथे आचार-विनय (चारित्र्याची शिस्त) अभिप्रेत आहे. शिल्पात (कलेत) शिकवण्याचा विनय तर "चांगल्या प्रकारे ग्रहण करवून घेतात" (सुग्गहितं गाहापेन्ति) याद्वारेच समाविष्ट केला आहे, म्हणून "तुला असे बसले पाहिजे" इत्यादी म्हटले आहे. कारण आचार्य हे शिष्यांना केवळ याच जन्मातील (दृष्टधार्मिक) गोष्टींमध्येच शिस्त लावत नाहीत, तर परलोकातील (सांपरायिक) गोष्टींमध्येही शिस्त लावतात, म्हणून "पापमित्रांचा त्याग केला पाहिजे" असे म्हटले आहे. शिल्पग्रंथाचे ग्रहण करणे हे केवळ प्रयोगाच्या सिद्धीसाठीच असते, म्हणून "प्रयोग दाखवून ग्रहण करवून घेतात" असे म्हटले आहे. "मित्र आणि अमात्यांमध्ये" (मित्तामच्चेसु) म्हणजे स्वतःच्या मित्रांमध्ये आणि अमात्यांमध्ये. "सोपवतात/परिचय करून देतात" (पटियादेन्ति) म्हणजे त्याला आपले मानून त्याच्याविषयी आदर निर्माण करतात. "हा आमचा अंतेवासिक (शिष्य) आहे" इत्यादी प्रकारे स्वतःच्या आपलेपणाच्या दर्शनाद्वारे आणि "हा बहुश्रुत आहे" इत्यादी प्रकारे त्याच्या गुणांचे कौतुक करून ते त्याला त्यांच्याकडे सोपवतात. सर्व दिशांमध्ये त्याचे रक्षण करतात, कारण त्याला चारी दिशांना समर्थ बनवून सर्वत्र सुखाने जगण्याचे साधन उपलब्ध करून देतात. म्हणूनच "शिल्प शिकलेला खरोखर" इत्यादी म्हटले आहे. कारण प्राण्यांचे शरीराचे रक्षण दोन प्रकारे होते - अंतर्गत संकटांचे निवारण करून आणि बाह्य संकटांचे निवारण करून. त्यापैकी अंतर्गत संकट म्हणजे भूक, तहान इत्यादी, जे लाभ प्राप्तीद्वारे दूर होते, कारण त्यामुळे त्यासंबंधीच्या निवारणाची व्यवस्था होते. बाह्य संकट हे चोर, अमानुष (अमानवी शक्ती) इत्यादींमुळे होते, जे विद्या प्राप्तीद्वारे दूर होते, कारण त्यामुळे त्यासंबंधीच्या निवारणाची व्यवस्था होते. म्हणूनच "ज्या ज्या दिशेला" इत्यादी म्हटले आहे.

පුබ්බෙ ‘‘උග්ගහිතසිප්පො හී’’තිආදිනා සිප්පසික්ඛාපනෙනෙව ලාභුප්පත්තියා දිසාසු පරිත්තාණකරණං දස්සිතං, ඉදානි ‘‘යං වා සො’’තිආදිනා තස්ස උග්ගහිතසිප්පස්ස නිප්ඵත්තිවසෙන ගුණකිත්තනමුඛෙන පග්ගණ්හනෙනපි ලාභුප්පත්තියාති අයමෙතෙසං විකප්පානං භෙදො. සෙසන්ති ‘‘පටිච්ඡන්නා හොතී’’තිආදිකං පාළිආගතං, ‘‘එවඤ්ච පන වත්වා’’තිආදිකං අට්ඨකථාගතඤ්ච. එත්ථාති එතස්මිං දුතියදිසාවාරෙ. පුරිමනයෙනෙවාති පුබ්බෙ පඨමදිසාවාරෙ වුත්තනයෙනෙව.

पूर्वी "शिल्प शिकलेला खरोखर" इत्यादींद्वारे शिल्प शिकवण्यानेच लाभ प्राप्ती होऊन दिशांमध्ये रक्षण करणे दर्शवले आहे, आता "किंवा जो तो" इत्यादींद्वारे त्या शिकलेल्या शिल्पाच्या परिपक्वतेमुळे गुणांचे कौतुक करून त्याचा आदर केल्याने देखील लाभ प्राप्ती होते, हा या पर्यायांमधील फरक आहे. "उर्वरित" (सेस) म्हणजे पाळिमध्ये आलेले "झाकलेली असते" (पटिच्छन्ना होति) इत्यादी, आणि अट्ठकथेमध्ये आलेले "आणि असे बोलून" इत्यादी. "येथे" (एत्थ) म्हणजे या दुसऱ्या दिशा-विभागात. "पूर्वीच्या पद्धतीनेच" (पुरिमनयेनेव) म्हणजे पूर्वी पहिल्या दिशा-विभागात सांगितलेल्या पद्धतीनेच.

269. සම්මානනා නාම සම්භාවනා, සා පන අත්ථචරියාලක්ඛණා ච දානලක්ඛණා ච චතුත්ථපඤ්චමට්ඨානෙහෙව සඞ්ගහිතාති පියවචනලක්ඛණං තං දස්සෙතුං ‘‘සම්භාවිතකථාකථනෙනා’’ති වුත්තං. විගතමානනා විමානනා, න විමානනා අවිමානනා, විමානනාය අකරණං. තෙනාහ ‘‘යථා දාසකම්මකරාදයො’’තිආදි. සාමිකෙන හි විමානිතානං ඉත්ථීනං සබ්බො පරිජනො විමානෙතියෙව. පරිචරන්තොති ඉන්ද්‍රියානි පරිචරන්තො. තං අතිචරති නාම තං අත්තනො ගිහිනිං අතිමඤ්ඤිත්වා අගණෙත්වා වත්තනතො. ඉස්සරියවොස්සග්ගෙනාති එත්ථ යාදිසො ඉස්සරියවොස්සග්ගො ගිහිනියා අනුච්ඡවිකො, තං දස්සෙන්තො ‘‘භත්තගෙහෙ විස්සට්ඨෙ’’ති ආහ. ගෙහෙ එව ඨත්වා විචාරෙතබ්බම්පි හි කසිවාණිජ්ජාදිකම්මං කුලිත්ථියා භාරො න හොති, සාමිකස්සෙව භාරො, තතො ආගතසාපතෙය්‍යං පන තාය සුගුත්තං කත්වා ඨපෙතබ්බං හොති. ‘‘සබ්බං ඉස්සරියං විස්සට්ඨං නාම හොතී’’ති එතා මඤ්ඤන්තීති අධිප්පායො. ඉත්ථියො නාම පුත්තලාභෙන විය මහග්ඝවිපුලාලඞ්කාරලාභෙනපි න සන්තුස්සන්තෙවාති තාසං තොසනං අලඞ්කාරදානන්ති ආහ ‘‘අත්තනො විභවානුරූපෙනා’’ති.

२६९. ‘सन्मानना’ म्हणजे आदर-सत्कार करणे, आणि तो (आदर-सत्कार) अर्थचर्या आणि दान या लक्षणांनी युक्त असून चौथ्या व पाचव्या स्थानांमध्येच समाविष्ट होतो, म्हणून प्रियवचनाचे लक्षण दर्शवण्यासाठी ‘सद्भावपूर्वक संभाषण करणे’ असे म्हटले आहे. मानाचा अभाव म्हणजे ‘विमानना’ (अपमान), आणि अपमान न करणे म्हणजे ‘अविमानना’ होय, म्हणजेच अपमान न करणे. म्हणूनच म्हटले आहे, ‘जसे की दास-कर्मकर इत्यादी’. कारण मालकाकडून अपमानित झालेल्या स्त्रियांचा सर्व परिवार देखील त्यांचा अपमानच करतो. ‘परिचरन्तो’ म्हणजे इंद्रियांचे दमन करणे. ‘ता अतितरति’ म्हणजे आपल्या गृहस्वामिनीचा (पत्नीचा) अनादर करून, तिला न जुमानता वागणे. ‘इस्सरियवोसग्गेन’ (ऐश्वर्य सोपवणे) या संदर्भात गृहस्वामिनीला शोभेल असे जे ऐश्वर्य सोपवणे आहे, ते दर्शवताना ‘स्वयंपाकघराचा कारभार सोपवणे’ असे म्हटले आहे. कारण घरात राहूनच करायचे असलेले शेती, व्यापार इत्यादी कामे कुलस्त्रीवर भार नसतात, तो केवळ पतीचाच भार असतो; परंतु त्यातून मिळणारे धन तिच्याकडे सुरक्षित ठेवण्यासाठी सोपवायचे असते. ‘सर्व ऐश्वर्य सोपवले गेले आहे’ असे त्या मानतात, असा याचा अभिप्राय आहे. स्त्रिया या जशा पुत्रप्राप्तीने संतुष्ट होत नाहीत, तशाच त्या मौल्यवान व विपुल अलंकार मिळूनही संतुष्ट होत नाहीत, म्हणून त्यांना संतुष्ट करणे म्हणजे अलंकारांचे दान देणे होय, हे दर्शवण्यासाठी ‘आपल्या वैभवानुसार’ असे म्हटले आहे.

කුලිත්ථියා සංවිහිතබ්බකම්මන්තා නාම ආහාරසම්පාදනවිචාරප්පකාරාති ආහ ‘‘යාගුභත්තපචනකාලාදීනී’’තිආදි. සම්මානනාදීහි යථාරහං [Pg.143] පියවචනෙහි චෙව භොජනදානාදීහි ච පහෙණකපෙසනාදීහි අඤ්ඤතො, තත්ථෙව වා උප්පන්නස්ස පණ්ණාකාරස්ස ඡණදිවසාදීසු පෙසෙතබ්බපියභණ්ඩෙහි ච සඞ්ගහිතපරිජනා. ගෙහසාමිනියා අන්තොගෙහජනො නිච්චං සඞ්ගහිතො එවාති වුත්තං ‘‘ඉධ පරිජනො නාම…පෙ… ඤාතිජනො’’ති. ආභතධනන්ති බාහිරතො අන්තොගෙහං පවෙසිතධනං. ගිහිනියා නාම පඨමං ආහාරසම්පාදනෙ කොසල්ලං ඉච්ඡිතබ්බං, තත්ථ ච යුත්තපයුත්තතා, තතො සාමිකස්ස ඉත්ථිජනායත්තෙසු කිච්චාකිච්චෙසු, තතො පුත්තානං පරිජනස්ස කාතබ්බකිච්චෙසූති ආහ ‘‘යාගුභත්තසම්පාදනාදීසූ’’තිආදි. ‘‘නික්කොසජ්ජා’’ති වත්වා තමෙව නික්කොසජ්ජතං බ්‍යතිරෙකතො, අන්වයතො ච විභාවෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. ඉධාති ඉමස්මිං තතියදිසාවාරෙ. පුරිමනයෙනෙවාති පඨමදිසාවාරෙ වුත්තනයෙනෙව. ඉති භගවා ‘‘පච්ඡිමා දිසා පුත්තදාරා’’ති උද්දිසිත්වාපි දාරවසෙනෙව පච්ඡිමං දිසං විස්සජ්ජෙසි, න පුත්තවසෙන. කස්මා? පුත්තා හි දාරකකාලෙ අත්තනො මාතු අනුග්ගණ්හනෙනෙව අනුග්ගහිතා හොන්ති අනුකම්පිතා, විඤ්ඤුතං පත්තකාලෙ පන යථා තෙපි තදා අනුග්ගහෙතබ්බා, ස්වායං විධි ‘‘පාපා නිවාරෙන්තී’’තිආදිනා පඨමදිසාවාරෙ දස්සිතො එවාති කිං පුන විස්සජ්ජනෙනාති. දානාදිසඞ්ගහවත්ථූසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙවාති.

कुलस्त्रीने करायची कामे म्हणजे अन्न तयार करणे व त्यासंबंधीचे नियोजन करणे होय, म्हणून ‘पेज, भात शिजवण्याची वेळ इत्यादी’ असे म्हटले आहे. सन्मान इत्यादींनी, योग्य प्रियवचनांनी, भोजनदानादींनी आणि भेटवस्तू पाठवण्याने इतर लोकांचा, तसेच तिथेच तयार झालेल्या भेटवस्तू सणांच्या दिवशी पाठवण्यायोग्य प्रिय वस्तूंद्वारे आपल्या सेवकांचा (परिवाराचा) संग्रह केला जातो. गृहस्वामिनीकडून घरातील लोकांचा नेहमीच संग्रह केला जातो, म्हणूनच ‘येथे परिवार म्हणजे...पे... नातेवाईक’ असे म्हटले आहे. ‘आभतधनं’ म्हणजे बाहेरून घरात आणलेले धन. गृहस्वामिनीला सर्वप्रथम अन्न तयार करण्याचे कौशल्य असणे आवश्यक आहे, आणि त्यामध्ये तिची तत्परता असावी; त्यानंतर पतीच्या स्त्रियांशी संबंधित असलेल्या कर्तव्यांमध्ये, आणि त्यानंतर मुलांच्या व परिवाराच्या कर्तव्यांमध्ये तिने दक्ष असावे, म्हणूनच ‘पेज, भात तयार करणे इत्यादींमध्ये’ असे म्हटले आहे. ‘निक्कोसज्जा’ (आळस नसलेली) असे म्हणून, त्याच आळस नसण्याला व्यतिरेक आणि अन्वय पद्धतीने स्पष्ट करण्यासाठी ‘यथा’ (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. ‘इध’ म्हणजे या तिसऱ्या दिशा-विभागात. ‘पुरिमनयेनेव’ म्हणजे पहिल्या दिशा-विभागात सांगितलेल्या पद्धतीनेच. अशा प्रकारे भगवंतांनी ‘पश्चिम दिशा म्हणजे पुत्र आणि पत्नी’ असा उल्लेख करूनही, पत्नीच्या संबंधानेच पश्चिम दिशेचे स्पष्टीकरण केले, पुत्राच्या संबंधाने नाही. असे का? कारण पुत्र हे बालपणी आपल्या मातेच्या संगोपनानेच उपकृत व अनुकंपित होतात, आणि जेव्हा ते समजूतदार होतात, तेव्हा त्यांना ज्या प्रकारे उपकृत केले पाहिजे, ती पद्धत ‘पापापासून परावृत्त करतात’ इत्यादी शब्दांनी पहिल्या दिशा-विभागात आधीच दर्शवली आहे, म्हणून पुन्हा त्याचे स्पष्टीकरण करण्याची काय आवश्यकता? दान इत्यादी संग्रहवस्तूंबाबत जे काही सांगायचे आहे, ते आधीच सांगितले गेले आहे.

270. චත්තාරිපි ඨානානි ලඞ්ඝිත්වා පඤ්චමමෙව ඨානං විවරිතුං ‘‘අවිසංවාදනතායා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යස්ස යස්ස නාමං ගණ්හාතීති සහායො අත්ථිකභාවෙන යස්ස යස්ස වත්ථුනො නාමං කථෙති. අවිසංවාදෙත්වාති එත්ථ දුවිධං අවිසංවාදනං වාචාය, පයොගෙන චාති තං දුවිධම්පි දස්සෙතුං ‘‘ඉදම්පී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘දානෙනා’’ති ච ඉදං නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං ඉතරසඞ්ගහවත්ථුවසෙනපි අවිසංවාදෙත්වා සඞ්ගණ්හනස්ස ලබ්භනතො, ඉච්ඡිතබ්බතො ච. අපරා පච්ඡිමා පජා අපරපජා, අපරාපරං උප්පන්නා වා පජා අපරපජා. පටිපූජනා නාම මමායනා, සක්කාරකිරියා චාති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘කෙලායන්තී’’තිආදි වුත්තං. මමායන්තීති මමත්තං කරොන්ති.

२७०. चारही स्थानांचे उल्लंघन करून पाचवे स्थान स्पष्ट करण्यासाठी ‘अविसंवादनताय’ (विश्वासघात न करणे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये जो ज्या वस्तूचे नाव घेतो, तो मित्र गरजेनुसार त्या त्या वस्तूचे नाव सांगतो. ‘अविसंवादेत्वा’ (फसवणूक न करता) या संदर्भात वाणीने आणि कृतीने अशी दोन प्रकारची फसवणूक न करणे अभिप्रेत आहे, हे दोन्ही प्रकार दर्शवण्यासाठी ‘इदमपि’ (हे देखील) इत्यादी म्हटले आहे. ‘दानेन’ (दानाने) हे केवळ एक उदाहरण म्हणून समजले पाहिजे, कारण इतर संग्रहवस्तूंच्या द्वारे देखील फसवणूक न करता संग्रह करणे शक्य आहे आणि तेच इष्ट आहे. ‘अपरा पच्छिमा पजा’ म्हणजे नंतर निर्माण झालेली प्रजा. ‘पटिपूजना’ म्हणजे आपले मानणे आणि आदर-सत्कार करणे, हे दोन्ही दर्शवण्यासाठी ‘केलायन्ति’ (ममत्व दाखवणे) इत्यादी म्हटले आहे. ‘ममायन्ति’ म्हणजे ममत्व किंवा आपलेपणा दाखवणे.

271. යථාබලං කම්මන්තසංවිධානෙනාති දාසකම්මකරානං යථාබලං බලානුරූපං තෙසං තෙසං කම්මන්තානං සංවිදහනෙන විචාරණෙන, කාරාපනෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘දහරෙහී’’තිආදි. භත්තවෙතනානුප්පදානෙනාති තස්ස තස්ස දාසකම්මකරස්ස අනුරූපං භත්තස්ස, වෙතනස්ස ච පදානෙන[Pg.144]. තෙනෙවාහ ‘‘අයං ඛුද්දකපුත්තො’’තිආදි. භෙසජ්ජාදීනීති ආදි-සද්දෙන සප්පායාහාරවසනට්ඨානාදිං සඞ්ගණ්හාති. සාතභාවො එව රසානං අච්ඡරියතාති ආහ ‘‘අච්ඡරියෙ මධුරරසෙ’’ති. තෙසන්ති දාසකම්මකරානං. වොස්සජ්ජනෙනාති කම්මකරණතො විස්සජ්ජනෙන. වෙලං ඤත්වාති ‘‘පහාරාවසෙසො, උපඩ්ඪපහාරාවසෙසො වා දිවසො’’ති වෙලං ජානිත්වා. යො කොචි මහුස්සවො ඡණො නාම. කත්තිකුස්සවො, ඵග්ගුණුස්සවොති එවං නක්ඛත්තසල්ලක්ඛිතො මහුස්සවො නක්ඛත්තං. පුබ්බුට්ඨායිතා, පච්ඡානිපාතිතා ච මහාසුදස්සනෙ වුත්තා එවාති ඉධ අනාමට්ඨා.

२७१. ‘यथाबलं कम्मन्तसंविधानेन’ म्हणजे दास आणि कामगारांच्या शक्तीनुसार, त्यांच्या क्षमतेनुसार त्या त्या कामांचे नियोजन करणे, त्यांच्याकडून काम करून घेणे असा अर्थ आहे. म्हणूनच ‘दहरेहि’ (तरुणांकडून) इत्यादी म्हटले आहे. ‘भत्तवेतनानुप्पदानेन’ म्हणजे त्या त्या दास व कामगाराला योग्य अन्न आणि वेतन देण्याद्वारे. म्हणूनच ‘अयं खुद्दकपुत्तो’ (हा लहान मुलगा आहे) इत्यादी म्हटले आहे. ‘भेसज्जादीनि’ यातील ‘आदि’ शब्दाने योग्य अन्न, निवासस्थान इत्यादींचा संग्रह होतो. रसांचे आश्चर्यकारक असणे म्हणजेच त्यांचा गोडवा होय, म्हणून ‘आश्चर्यकारक मधुर रसांनी’ असे म्हटले आहे. ‘तेसं’ म्हणजे त्या दास व कामगारांना. ‘वोस्सज्जनेन’ म्हणजे कामातून सुटी देण्याद्वारे. ‘वेळ जाणून’ म्हणजे ‘दिवसाचा काही प्रहर शिल्लक आहे किंवा अर्धा प्रहर शिल्लक आहे’ अशी वेळ जाणून. कोणताही मोठा उत्सव म्हणजे ‘छण’ होय. कार्तिकी उत्सव, फाल्गुनी उत्सव अशा नक्षत्रांवर आधारित मोठ्या उत्सवांना ‘नक्खत्त’ (नक्षत्र उत्सव) म्हणतात. ‘पुब्बुठ्ठायिता’ (आधी उठणारे) आणि ‘पच्छानिपातिता’ (नंतर झोपणारे) हे महासुदस्सन सुत्तात सांगितलेच आहे, म्हणून येथे त्याचा उल्लेख केलेला नाही.

දින්නාදායිනොති පුබ්බපදාවධාරණවසෙන සාවධාරණවචනන්ති අවධාරණෙන නිවත්තිතං දස්සෙතුං ‘‘චොරිකාය කිඤ්චි අග්ගහෙත්වා’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සාමිකෙහි දින්නස්සෙව ආදායිනො’’ති. න මයං කිඤ්චි ලභාමාති අනුජ්ඣායිත්වාති පටිසෙධද්වයෙන තෙහි ලද්ධබ්බස්ස ලාභං දස්සෙති. ‘‘කිං එතස්ස කම්මෙන කතෙනාති අනුජ්ඣායිත්වා’’ති ඉදං තුට්ඨහදයතාය කාරණදස්සනං පටිපක්ඛදූරීභාවතො. තුට්ඨහදයතාදස්සනම්පි කම්මස්ස සුකතකාරිතාය කාරණදස්සනං. කිත්ති එව වණ්ණො කිත්තිවණ්ණො, තං කිත්තිවණ්ණං ගුණකථං හරන්ති, තං තං දිසං උපාහරන්තීති කිත්තිවණ්ණහරා. තථා තථා කිත්තෙතබ්බතො හි කිත්ති, ගුණො, තෙසං වණ්ණනං කථනං වණ්ණො. තෙනාහ ‘‘ගුණකථාහාරකා’’ති.

‘दिन्नादायिनो’ (दिलेलेच घेणारे) हा शब्द पूर्वपदाच्या अवधारण (निश्चय) अर्थाने वापरला आहे, आणि या निश्चयामुळे काय वगळले गेले आहे हे दर्शवण्यासाठी ‘चोरीने काहीही न घेता’ असे म्हटले आहे. म्हणूनच ‘मालकांनी दिलेलेच घेणारे’ असे म्हटले आहे. ‘आम्हाला काहीही मिळत नाही’ असा आक्षेप न घेता, या दोन नकारांद्वारे त्यांना मिळणाऱ्या लाभाचे महत्त्व दर्शवले आहे. ‘याने केलेल्या कामाचा काय उपयोग, असे म्हणून आक्षेप न घेता’ हे वाक्य प्रसन्न मनाचे कारण दर्शवते, कारण तिथे विरोधाचा अभाव असतो. प्रसन्न मन असणे हे देखील काम चांगल्या प्रकारे केले जाण्याचे कारण दर्शवते. कीर्ती म्हणजेच गुणवर्णन, ती कीर्ती आणि गुणांची गाथा जे पसरवतात, ती त्या त्या दिशेला वाहून नेतात, म्हणून त्यांना ‘कित्तिवण्णहरा’ (कीर्ती पसरवणारे) म्हणतात. ज्या प्रकारे गुणगान केले पाहिजे त्यावरून ‘कित्ती’ म्हणजे गुण, आणि त्यांचे वर्णन करणे म्हणजे ‘वण्ण’ (वर्णन) होय. म्हणूनच ‘गुणकथावाहक’ (गुणांचे वर्णन करणारे) असे म्हटले आहे.

272. කාරණභූතා මෙත්තා එතෙසං අත්ථීති මෙත්තානි, කායකම්මාදීනි. යානි පන තානි යථා යථා ච සම්භවන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘විහාරගමන’’න්තිආදීසු ‘‘මෙත්තචිත්තං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා’’ති පදං ආහරිත්වා යොජෙතබ්බං. අනාවටද්වාරතායාති එත්ථ ද්වාරං නාම අලොභජ්ඣාසයතා දානස්ස මුඛභාවතො. තස්ස සතො දෙය්‍යධම්මස්ස දාතුකාමතා අනාවටතා එවඤ්හි ඝරමාවසන්තො කුලපුත්තො ගෙහද්වාරෙ පිහිතෙපි අනාවටද්වාරො එව, අඤ්ඤථා අපිහිතෙපි ඝරද්වාරෙ ආවටද්වාරො එවාති. තෙන වුත්තං ‘‘තත්ථා’’තිආදි. විවරිත්වාපි වසන්තොති වචනසෙසො. පිදහිත්වාපීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ‘‘සීලවන්තෙසූ’’ති ඉදං පටිග්ගාහකතො දක්ඛිණවිසුද්ධිදස්සනත්ථං වුත්තං. කරුණාඛෙත්තෙපි [Pg.145] දානෙන අනාවටද්වාරතා එව. ‘‘සන්තඤ්ඤෙවා’’ති ඉමිනා අසන්තං නත්ථිවචනං පුච්ඡිතපටිවචනං විය ඉච්ඡිතබ්බං එවාති දස්සෙති විඤ්ඤූනං අත්ථිකානං චිත්තමද්දවකරණතො. ‘‘පුරෙභත්තං පරිභුඤ්ජිතබ්බක’’න්ති ඉදං යාවකාලිකෙ එව ආමිසභාවස්ස නිරුළ්හතාය වුත්තං.

२७२. ज्यांच्यामध्ये कारणभूत मैत्री असते, ती 'मैत्रीपूर्ण' (मेत्तानि) कायकर्म इत्यादी होत. परंतु ती जशी जशी संभवतात, ते दर्शवण्यासाठी 'तथ' (तेथे) इत्यादी म्हटले आहे. 'विहारगमन' इत्यादींमध्ये 'मैत्रीपूर्ण चित्त प्रस्थापित करून' (मेत्तचित्तं पच्चुपट्ठापेत्वा) हे पद आणून जोडले पाहिजे. 'अनावृतद्वारता' (खुले द्वार असणे) यात 'द्वार' म्हणजे अलोभयुक्त आशय, कारण तो दानाचा मुख्य मार्ग (मुखभाव) आहे. विद्यमान देय वस्तू देण्याची इच्छा असणे म्हणजे 'अनावृतता' (खुले असणे) होय. अशा प्रकारे घरात राहणारा कुलपुत्र घराचे दार बंद असले तरी अनावृतद्वार (खुला दरवाजा असलेला) असतो, अन्यथा घराचे दार उघडे असले तरी (लोभामुळे) तो आवृतद्वार (बंद दरवाजा असलेला) असतो. म्हणूनच 'तथ' इत्यादी म्हटले आहे. 'उघडे ठेवून राहणारा' हा उर्वरित शब्द आहे. 'बंद करून सुद्धा' यातही हाच नियम आहे. 'शीलवंतांमध्ये' हे प्रतिग्राहकाच्या (दान स्वीकारणाऱ्याच्या) बाजूने दक्षिणाविशुद्धी (दानाचा शुद्धपणा) दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. करुणाक्षेत्रातही दानाद्वारे अनावृतद्वारताच असते. 'संतञ्ञेव' (जे आहे तेच) याने, विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर दिल्याप्रमाणे, नसलेले 'नाही' हे वचन देखील इच्छिले पाहिजे, कारण ते सुज्ञ आणि गरजू लोकांचे चित्त मृदू करणारे असते. 'दुपारच्या जेवणापूर्वी उपभोग घेण्यायोग्य' हे यावकालिक (मर्यादित काळासाठीच्या) आमिषभावाच्या (अन्नाच्या स्वरूपाच्या) रूढतेमुळे म्हटले आहे.

‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති ඉදං තෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජ්ඣාසයසම්පත්තිදස්සනං පක්ඛපාතාභාවදීපනතො, ඔධිසො ඵරණායපි මෙත්තාභාවනාය ලබ්භනතො. යාය කුසලාභිවඩ්ඪිආකඞ්ඛාය තෙසං උපට්ඨාකානං, තථා නෙසං ගෙහපවිසනං, තං සන්ධායාහ ‘‘පවිසන්තාපි කල්‍යාණෙන චෙතසා අනුකම්පන්ති නාමා’’ති. සුතස්ස පරියොදාපනං නාම තස්ස යාථාවතො අත්ථං විභාවෙත්වා විචිකිච්ඡාතමවිධමනෙන විසොධනන්ති ආහ ‘‘අත්ථං කථෙත්වා කඞ්ඛං විනොදෙන්තී’’ති. සවනං නාම ධම්මස්ස යාවදෙව සම්මාපටිපජ්ජනාය අසති තස්මිං තස්ස නිරත්ථකභාවතො, තස්මා සුතස්ස පරියොදාපනං නාම සම්මාපටිපජ්ජාපනන්ති ආහ ‘‘තථත්තාය වා පටිපජ්ජාපෙන්තී’’ති.

‘सर्व प्राणी’ (सब्बे सत्ता) हे त्या श्रमण-ब्राह्मणांच्या आशयसंपत्तीचे दर्शन आहे, कारण ते पक्षपात नसणे दर्शवते आणि मर्यादित (ओधिसो) पसरवण्यासाठी देखील मैत्रीभावनेची प्राप्ती करून देते. ज्या कुशल-अभिवृद्धीच्या आकांक्षेने त्यांच्या उपस्थायकांचे (सेवकांचे) आणि तसेच त्यांच्या घरात प्रवेश करणे होते, त्याला उद्देशून म्हटले आहे - ‘प्रवेश करतानाही ते कल्याणकारी चित्ताने अनुकंपा करतात’. ऐकलेल्याचे (श्रुताचे) परिशोधन म्हणजे त्याचा यथार्थ अर्थ स्पष्ट करून शंकारूपी अंधकार दूर करून शुद्ध करणे होय, म्हणून म्हटले आहे - ‘अर्थ सांगून शंका दूर करतात’. ऐकणे (श्रवण) हे धर्माचे सम्यक प्रतिपादन (आचरण) करण्यासाठीच असते, कारण त्याशिवाय ते निरर्थक ठरते. म्हणून ऐकलेल्याचे परिशोधन म्हणजे सम्यक आचरण करायला लावणे होय, म्हणून म्हटले आहे - ‘किंवा त्याप्रमाणे आचरण करायला लावतात’.

273. අලමත්තොති සමත්ථසභාවො, සො ච අත්ථතො සමත්ථො එවාති ‘‘අගාරං අජ්ඣාවසනසමත්ථො’’ති වුත්තං. දිසානමස්සනට්ඨානෙති යථාවුත්තදිසානං පච්චුපට්ඨානසඤ්ඤිතෙ නමස්සනකාරණෙ. පණ්ඩිතො හුත්වා කුසලො ඡෙකො ලභතෙ යසන්ති යොජනා. සණ්හගුණයොගතො සණ්හො, සණ්හගුණොති පනෙත්ථ සුඛුමනිපුණපඤ්ඤා, මුදුවාචාති දස්සෙන්තො ‘‘සුඛුම…පෙ… භණනෙන වා’’ති වුත්තං. දිසානමස්සනට්ඨානෙනාති යෙන ඤාණෙන යථාවුත්තා ඡ දිසා වුත්තනයෙන පටිපජ්ජන්තො නමස්සති නාම, තං ඤාණං දිසානමස්සනට්ඨානං, තෙන පටිභානවා. තෙන හි තංතංකිච්චයුත්තපත්තවසෙන පටිපජ්ජන්තො ඉධ ‘‘පටිභානවා’’ති වුත්තො. නිවාතවුත්තීති පණිපාතසීලො. අත්ථද්ධොති න ථද්ධො ථම්භරහිතොති චිත්තස්ස උද්ධුමාතලක්ඛණෙන ථම්භිතභාවෙන විරහිතො. උට්ඨානවීරියසම්පන්නොති කායිකෙන වීරියෙන සමන්නාගතො. නිරන්තරකරණවසෙනාති ආරද්ධස්ස කම්මස්ස සතතකාරිතාවසෙන. ඨානුප්පත්තියා පඤ්ඤායාති තස්මිං තස්මිං අත්ථකිච්චෙ උපට්ඨිතෙ ඨානසො තඞ්ඛණෙ එව උප්පජ්ජනකපඤ්ඤාය.

२७३. ‘अलमत्तो’ म्हणजे समर्थ स्वभाव असलेला, आणि तो अर्थाने समर्थच असतो, म्हणून ‘घरात राहण्यास समर्थ’ असे म्हटले आहे. ‘दिशांना नमस्कार करण्याच्या ठिकाणी’ म्हणजे वर सांगितलेल्या दिशांच्या उपस्थितीच्या संज्ञेत नमस्कार करण्याच्या कारणात. ‘पंडित (बुद्धिमान) होऊन, कुशल व चतुर होऊन यश मिळवतो’ अशी योजना आहे. मऊ गुणांच्या योगाने ‘सण्हो’ (मृदू) होतो. येथे ‘सण्हगुण’ म्हणजे सूक्ष्म व निपुण प्रज्ञा होय. मृदू वाणी दर्शवताना ‘सूक्ष्म...पे... बोलण्याने’ असे म्हटले आहे. ‘दिशांना नमस्कार करण्याच्या ज्ञानाने’ म्हणजे ज्या ज्ञानाने वर सांगितलेल्या सहा दिशांचे सांगितलेल्या पद्धतीने आचरण करत नमस्कार करतो, ते ज्ञान म्हणजे ‘दिशांना नमस्कार करण्याचे स्थान’ होय, त्याने तो प्रतिभावान होतो. कारण त्या त्या कार्याच्या योग्यतेनुसार आचरण करणारा येथे ‘प्रतिभावान’ म्हटला आहे. ‘निवातवृत्ती’ म्हणजे नम्र स्वभाव असलेला. ‘अत्थद्धो’ म्हणजे उद्धट नसलेला, स्तंभन नसलेला, म्हणजेच चित्ताच्या फुशारकीच्या लक्षणाने युक्त अशा ताठरतेने विरहित असलेला. ‘उत्थानवीर्यसंपन्न’ म्हणजे शारीरिक वीर्याने (उत्साहाने) युक्त असलेला. ‘निरंतर करण्याच्या योगाने’ म्हणजे सुरू केलेल्या कामात सातत्य राखण्याच्या योगाने. ‘स्थानोत्पत्ती प्रज्ञेने’ म्हणजे त्या त्या अर्थकार्यात (प्रसंगी) उपस्थित झाल्यावर तात्काळ त्याच क्षणी उत्पन्न होणाऱ्या प्रज्ञेने.

සඞ්ගහකරොති යථාරහං සත්තානං සඞ්ගණ්හනකො. මිත්තකරොති මිත්තභාවකරො, සො පන අත්ථතො මිත්තෙ පරියෙසනකො නාම හොතීති [Pg.146] වුත්තං ‘‘මිත්තගවෙසනො’’ති. යථාවුත්තං වදං වචනං ජානාතීති වදඤ්ඤූති ආහ ‘‘පුබ්බකාරිනා වුත්තවචනං ජානාතී’’ති. ඉදානි තමෙවත්ථං සඞ්ඛෙපෙන වුත්තං විත්ථාරවසෙන දස්සෙතුං ‘‘සහායකස්සා’’තිආදි වුත්තං. පුබ්බෙ යථාපවත්තාය වාචාය ජානනෙ වදඤ්ඤුතං දස්සෙත්වා ඉදානි ආකාරසල්ලක්ඛණෙන අප්පවත්තාය වාචාය ජානනෙපි වදඤ්ඤුතං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘යෙන යෙන වා පනා’’තිආදිනා වචනීයත්ථතං වදඤ්ඤූ-සද්දස්ස දස්සෙති. නෙතාති යථාධිප්පෙතමත්ථං පච්චක්ඛතො පාපෙතා. තෙනාහ ‘‘තං තමත්ථං දස්සෙන්තො පඤ්ඤාය නෙතා’’ති. නෙති තං තමත්ථන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. පුනප්පුනං නෙතීති අනු අනු නෙති, තං තමත්ථන්ති ආනෙත්වා යොජනා.

‘संग्रहकर्ता’ म्हणजे योग्यतेनुसार प्राण्यांचा संग्रह (कल्याण) करणारा. ‘मित्रकर्ता’ म्हणजे मित्रभाव निर्माण करणारा, आणि तो अर्थाने मित्रांचा शोध घेणारा असतो, म्हणून ‘मित्रगवेषक’ (मित्राचा शोध घेणारा) असे म्हटले आहे. सांगितलेले वचन जाणतो तो ‘वदञ्ञू’ (वदान्य/उदार/वचन जाणणारा), म्हणून म्हटले आहे - ‘पूर्वोपकार करणाऱ्याने सांगितलेले वचन जाणतो’. आता तोच अर्थ संक्षेपाने सांगितलेला विस्ताराने दर्शवण्यासाठी ‘सहायाचे’ इत्यादी म्हटले आहे. पूर्वी जशी प्रवृत्त झाली आहे अशा वाणीच्या ज्ञानामध्ये वदान्यता दर्शवून, आता चेहऱ्याच्या हावभावावरून न बोललेल्या वाणीच्या ज्ञानातही वदान्यता दर्शवण्यासाठी ‘अपि च’ (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे. ‘ज्या ज्या प्रकारे’ इत्यादींद्वारे ‘वदञ्ञू’ या शब्दाचा बोलण्यायोग्य अर्थ दर्शवतो. ‘नेता’ म्हणजे अभिप्रेत अर्थाप्रत प्रत्यक्ष पोहोचवणारा. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘तो तो अर्थ दर्शवत प्रज्ञेने नेणारा’. ‘नेतो त्या त्या अर्थाला’ असा संबंध जोडून घ्यावा. ‘पुन्हा पुन्हा नेतो’ म्हणजे अनुक्रमाने नेतो, तो तो अर्थ आणून योजना करावी.

තස්මිං තස්මින්ති තස්මිං තස්මිං දානාදීහි සඞ්ගහෙහි සඞ්ගහෙතබ්බෙ පුග්ගලෙ. ආණියාති අක්ඛසීසගතාය ආණියා. යායතොති ගච්ඡතො. පුත්තකාරණාති පුත්තනිමිත්තං. පුත්තහෙතුකඤ්හි පුත්තෙන කත්තබ්බං මානං වා පූජං වා.

‘त्या त्या मध्ये’ म्हणजे त्या त्या दान इत्यादी संग्रहांद्वारे संग्रह करण्यास योग्य व्यक्तीमध्ये. ‘आणिया’ म्हणजे कण्याच्या (अक्षाच्या) टोकावर असलेल्या खिळ्याने. ‘जाणाऱ्याचे’ म्हणजे चालणाऱ्याचे. ‘पुत्राच्या कारणाने’ म्हणजे पुत्राच्या निमित्ताने. पुत्राच्या हेतूनेच पुत्राने करावयाचा आदर किंवा पूजा होय.

උපයොගවචනෙති උපයොගත්ථෙ. වුච්චතීති වචනං, අත්ථො. උපයොගවචනෙ වා වත්තබ්බෙ. පච්චත්තන්ති පච්චත්තවචනං. සම්මා පෙක්ඛන්තීති සම්මදෙව කාතබ්බෙ පෙක්ඛන්ති. පසංසනීයාති පසංසිතබ්බා. භවන්ති එතෙ සඞ්ගහෙතබ්බෙ තත්ථ පුග්ගලෙ යථාරහං පවත්තෙන්තාති අධිප්පායො.

‘उपयोगवचनात’ म्हणजे द्वितीया विभक्तीच्या अर्थात. ‘म्हटले जाते’ म्हणजे वचन, अर्थ. किंवा द्वितीया विभक्तीच्या वचनात सांगावयाचे असल्यास. ‘पच्चत्तं’ म्हणजे प्रथमा विभक्ती. ‘सम्यक पाहतात’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे करण्यायोग्य गोष्टी पाहतात. ‘प्रशंसनीय’ म्हणजे प्रशंसा करण्यास योग्य. ते संग्रह करण्यास योग्य असलेल्या व्यक्तींमध्ये योग्यतेनुसार वर्तन करतात, असा अभिप्राय आहे.

274. ‘‘ඉති භගවා’’තිආදි නිගමනං. යා දිසාති යා මාතාපිතුආදිලක්ඛණා පුරත්ථිමාදිදිසා. නමස්සාති නමස්සෙය්‍යාසීති අත්ථො ‘‘යථා කථං පනා’’තිආදිකාය ගහපතිපුත්තස්ස පුච්ඡාය වසෙන දෙසනාය ආරද්ධත්තා ‘‘පුච්ඡාය ඨත්වා’’ති වුත්තං. අකථිතං නත්ථි ගිහීහි කත්තබ්බකම්මෙ අප්පමාදපටිපත්තියා අනවසෙසතො කථිතත්තා. මාතාපිතුආදීසු හි තෙහි ච පටිපජ්ජිතබ්බපටිපත්තියා නිරවසෙසතො කථනෙනෙව රාජාදීසුපි පටිපජ්ජිතබ්බවිධි අත්ථතො කථිතො එව හොතීති. ගිහිනො විනීයන්ති, විනයං උපෙන්ති එතෙනාති ගිහිවිනයො. යථානුසිට්ඨන්ති යථා ඉධ සත්ථාරා අනුසිට්ඨං ගිහිචාරිත්තං, තථා තෙන පකාරෙන තං අවිරාධෙත්වා. පටිපජ්ජමානස්ස වුද්ධියෙව පාටිකඞ්ඛාති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි වුද්ධියෙව ඉච්ඡිතබ්බා අවස්සම්භාවිනීති.

२७४. ‘इति भगवा’ (असे भगवान) इत्यादी उपसंहार आहे. ‘ज्या दिशा’ म्हणजे ज्या माता-पिता इत्यादी लक्षण असलेल्या पूर्व इत्यादी दिशा. ‘नमस्कार करावा’ म्हणजे तू नमस्कार करावा असा अर्थ आहे. ‘कशा प्रकारे बरे’ इत्यादी गृहपतीपुत्राच्या प्रश्नाच्या आधारे देशनेला सुरुवात झाल्यामुळे ‘प्रश्नावर राहून’ असे म्हटले आहे. गृहस्थांनी करावयाच्या कामात अप्रमादाच्या (सावधगिरीच्या) आचरणाचे पूर्णपणे कथन केल्यामुळे काहीही न सांगितलेले उरलेले नाही. कारण माता-पिता इत्यादींच्या बाबतीत आणि त्यांनी आचरावयाच्या आचरणाचे पूर्णपणे कथन केल्यानेच, राजा इत्यादींच्या बाबतीतही आचरावयाचा विधी अर्थतः सांगितलाच गेला आहे. गृहस्थांचे नियमन केले जाते, याद्वारे ते शिस्तीला प्राप्त होतात, म्हणून हा ‘गृहस्थविनय’ (गिहिविनयो) होय. ‘यथानुशिष्ट’ म्हणजे जसे येथे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) गृहस्थांच्या आचरणाचे अनुशासने केले आहे, त्या प्रकारे त्याचा विरोध न करता. आचरण करणाऱ्याची वृद्धीच अपेक्षित आहे, म्हणजे ऐहिक, पारलौकिक आणि परम अर्थाने वृद्धीच इच्छिली पाहिजे, जी अपरिहार्य आहे.

සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

सिंगालसुत्त वर्णनेतील लीनार्थ प्रकाशना (गूढार्थाचे प्रकटीकरण) समाप्त.

9. ආටානාටියසුත්තවණ්ණනා

९. आटानाटियसुत्त वर्णन

පඨමභාණවාරවණ්ණනා

प्रथम भाणवार वर्णन

275. ‘‘චතුද්දිසං [Pg.147] රක්ඛං ඨපෙත්වා’’ති ඉදං ද්වීසු ඨානෙසු චතූසු දිසාසු ඨපිතං රක්ඛං සන්ධාය වුත්තන්ති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘අසුරසෙනායා’’තිආදි වුත්තං. අත්තනො හි අධිකාරෙ, අත්තනො රක්ඛාය ච අප්පමජ්ජනෙන තෙසං ඉදං ද්වීසු ඨානෙසු චතූසු දිසාසු ආරක්ඛට්ඨපනං. යඤ්හි තං අසුරසෙනාය පටිසෙධනත්ථං දෙවපුරෙ චතූසු දිසාසු සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස ආරක්ඛට්ඨපනං, තං අත්තනො අධිකාරෙ අප්පමජ්ජනං. යං පන නෙසං භගවතො සන්තිකං උපසඞ්කමනෙ චතූසු දිසාසු ආරක්ඛට්ඨපනං, තං අත්තනො කතා රක්ඛාය අප්පමජ්ජනං. තෙන වුත්තං ‘‘අසුරසෙනාය නිවාරණත්ථ’’න්තිආදි. පාළියං චතුද්දිසන්ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති භුම්මවසෙන තදත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘චතූසු දිසාසූ’’ති ආහ. ආරක්ඛං ඨපෙත්වාති වෙස්සවණාදයො චත්තාරො මහාරාජානො අත්තනා අත්තනා රක්ඛිතබ්බදිසාසු ආරක්ඛං ඨපෙත්වා ගුත්තිං සම්මදෙව විදහිත්වා. බලගුම්බං ඨපෙත්වාති යක්ඛසෙනාදිසෙනාබලසමූහං ඨපෙත්වා. ඔවරණං ඨපෙත්වාති පටිපක්ඛනිසෙධනසමත්ථං ආවරණං ඨපෙත්වා. ඉති තීහි පදෙහි යථාක්කමං පච්චෙකං දෙවනගරද්වාරස්ස අන්තො, ද්වාරසමීපෙ, ද්වාරතො බහි, දිසාරක්ඛාවසනොති තිවිධාය රක්ඛාය ඨපිතභාවො වා දීපිතො. තෙනාහ ‘‘එවං සක්කස්ස…පෙ… කත්වා’’ති. සත්ත බුද්ධෙ ආරබ්භාති එත්ථ සත්තෙව බුද්ධෙ ආරබ්භ පරිබන්ධනකාරණං මහාපදානටීකායං (දී. නි. ටී. 2.12) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ධම්මආණන්ති ධම්මමයං ආණං, සත්ථු ධම්මචක්කන්ති අත්ථො. ‘‘පරිසතො බාහිරභාවො, අසම්භොගො’’ති එවමාදිං ඉදඤ්චිදඤ්ච විවජ්ජනකරණං කරිස්සාමාති. සාවනන්ති චතුන්නම්පි පරිසානං තික්ඛත්තුං පරිවාරෙන අනුසාවනං, යථා සක්කො දෙවානමින්දො අසුරසෙනාය නිවාරණත්ථං චතූසු දිසාසු ආරක්ඛං ඨපාපෙති, එවං මහාරාජානොපි තාදිසෙ කිච්චවිසෙසෙ අත්තනො ආරක්ඛං ඨපෙන්ති. ඉමෙසම්පි හි තතො සාසඞ්කං සප්පටිභයන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘අත්තනොපී’’තිආදි.

२७५. "चारही दिशांना संरक्षण ठेवून" (चतुद्दिसं रक्खं ठपेत्वा) हे दोन ठिकाणी चार दिशांना ठेवलेल्या संरक्षणाच्या संदर्भात म्हटले आहे, हे दोन्ही दर्शवण्यासाठी "असुरसेनेच्या..." इत्यादी म्हटले आहे. स्वतःच्या अधिकारात आणि स्वतःच्या संरक्षणासाठी अप्रमादाने (दक्षतेने) त्यांचे हे दोन ठिकाणी चार दिशांना संरक्षण ठेवणे आहे. कारण जे असुरसेनेला रोखण्यासाठी देवपुरात (देवलोकात) चार दिशांना देवांचा राजा शक्राने संरक्षण ठेवले आहे, ते स्वतःच्या अधिकारात अप्रमाद (दक्षता) आहे. परंतु, जे त्यांचे भगवंतांच्या जवळ येताना चार दिशांना संरक्षण ठेवणे आहे, ते स्वतःसाठी केलेल्या संरक्षणात अप्रमाद आहे. म्हणूनच म्हटले आहे "असुरसेनेच्या निवारणासाठी..." इत्यादी. पाळीमध्ये 'चतुद्दिसं' हे सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात द्वितीया विभक्तीचे वचन आहे, म्हणून सप्तमीच्या अर्थाने ते दर्शवताना "चार दिशांमध्ये" (चतूसु दिसासू) असे म्हटले आहे. 'आरक्खं ठपेत्वा' म्हणजे वेस्सवण (वैश्रमण) इत्यादी चार महाराजांनी आपापल्या रक्षण करावयाच्या दिशांमध्ये रक्षक ठेवून चांगल्या प्रकारे गुप्तता (सुरक्षा) व्यवस्थापित केली. 'बलगुम्बं ठपेत्वा' म्हणजे यक्षसेना इत्यादी सैन्यबळाचा समूह ठेवून. 'ओवरणं ठपेत्वा' म्हणजे विरोधी पक्षाला रोखण्यास समर्थ असे आवरण (अडथळा) ठेवून. अशा प्रकारे या तीन पदांनी अनुक्रमे देवलोकाच्या नगराच्या दाराच्या आत, दाराच्या जवळ आणि दाराच्या बाहेर, दिशांच्या रक्षणासाठी राहणे अशा त्रिविध संरक्षणाची स्थापना दर्शविली आहे. म्हणूनच म्हटले आहे "अशा प्रकारे शक्राच्या...पे... करून". "सात बुद्धांना उद्देशून" (सत्त बुद्धे आरब्भ) येथे सात बुद्धांनाच उद्देशून परिबंधन करण्याचे कारण 'महापदानटीका' (दी. नि. टी. २.१२) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. 'धम्मआणं' म्हणजे धम्ममय आज्ञा, शास्त्यांचे (बुद्धांचे) धम्मचक्र असा अर्थ आहे. "परिषदेतून बाहेर काढणे, असंभोग (सहवास न ठेवणे)" इत्यादी अशा प्रकारच्या गोष्टींचे वर्जन (त्याग) करू. 'सावनं' म्हणजे चारही परिषदांना तीन वेळा परिवारासह ऐकवणे (घोषणा करणे), ज्याप्रमाणे देवांचा राजा शक्र असुरसेनेच्या निवारणासाठी चार दिशांना रक्षक ठेवतो, त्याचप्रमाणे महाराज देखील अशा विशेष कार्यात आपले रक्षक ठेवतात. कारण त्यांनाही त्यापासून शंका आणि भय असते. म्हणूनच म्हटले आहे "स्वतःचेही..." इत्यादी.

අභික්කන්තාති අතික්කන්තා, විගතාති අත්ථොති ආහ ‘‘ඛයෙ දිස්සතී’’ති. තෙනෙව හි ‘‘නික්ඛන්තො පඨමො යාමො’’ති අනන්තරං වුත්තං. අභික්කන්තතරොති [Pg.148] අතිවිය කන්තතරො. තාදිසො ච සුන්දරො භද්දකො නාම හොතීති ආහ ‘‘සුන්දරෙ දිස්සතී’’ති.

'अभिक्कन्ता' म्हणजे ओलांडून गेलेली, निघून गेलेली असा अर्थ आहे, म्हणून "क्षय (संपणे) या अर्थात दिसते" असे म्हटले आहे. म्हणूनच "पहिला प्रहर निघून गेला" (निक्खन्तो पठमो यामो) असे त्यानंतर म्हटले आहे. 'अभिक्कन्ततरो' म्हणजे अत्यंत प्रिय किंवा सुंदर. आणि तसा सुंदर असलेला 'भद्रक' (कल्याणकारी) नावाचा असतो, म्हणून "सुंदर या अर्थात दिसते" असे म्हटले आहे.

කොති දෙවනාගයක්ඛගන්ධබ්බාදීසු කො කතමො. මෙති මම. පාදානීති පාදෙ. ඉද්ධියාති ඉමාය එවරූපාය දෙවිද්ධියා. ‘‘යසසා’’ති ඉමිනා එදිසෙන පරිවාරෙන, පරිච්ඡෙදෙන ච. ජලන්ති විජ්ජොතමානො. අභික්කන්තෙනාති අතිවිය කන්තෙන කමනීයෙන අභිරූපෙන. වණ්ණෙනාති සරීරවණ්ණනිභාය. සබ්බා ඔභාසයං දිසාති දසපි දිසා පභාසෙන්තො චන්දො විය, සූරියො විය ච එකොභාසං එකාලොකං කරොන්තොති ගාථාය අත්ථො. අභිරූපෙති උළාරරූපෙ සම්පන්නරූපෙ. අබ්භනුමොදනෙති සම්පහංසනෙ. ඉධ පනාති ‘‘අභික්කන්තාය රත්තියා’’ති එතස්මිං පදෙ. තෙනාති ඛයපරියායත්තා.

'को' म्हणजे देव, नाग, यक्ष, गंधर्व इत्यादींमध्ये कोण, कोणता? 'मे' म्हणजे माझे. 'पादानि' म्हणजे पायांना. 'इद्धिया' म्हणजे या अशा प्रकारच्या दैवी ऋद्धीने (देव-ऋद्धीने). "यशसा" म्हणजे या अशा परिवाराने आणि परिच्छेदाने (मर्यादेने). 'जलन्ती' म्हणजे प्रकाशमान असणारा. 'अभिक्कन्तेन' म्हणजे अत्यंत प्रिय, कमनीय, देखण्या. 'वण्णेन' म्हणजे शरीराच्या वर्णाच्या कांतीने. 'सब्बा ओभासयं दिसा' म्हणजे दहाही दिशांना प्रकाशित करणारा, चंद्राप्रमाणे आणि सूर्याप्रमाणे एकच प्रकाश, एकच आलोक करणारा, असा गाथेचा अर्थ आहे. 'अभिरूपे' म्हणजे उदात्त रूपात, संपन्न रूपात. 'अब्भनुमोदने' म्हणजे अत्यंत हर्ष उल्हासित करण्यात. 'इध पन' (परंतु येथे) म्हणजे "अभिक्कन्ताय रत्तिया" (रात्र संपत आली असता) या पदात. 'तेन' म्हणजे क्षयाच्या (संपण्याच्या) पर्यायाने.

රූපායතනාදීසූති ආදි-සද්දෙන අක්ඛරාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සුවණ්ණවණ්ණොති සුවණ්ණච්ඡවීති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘ඡවිය’’න්ති. තථා හි වුත්තං ‘‘කඤ්චනසන්නිභත්තචො’’ති (දී. නි. 2.35; 3.200, 218; ම. නි. 2.386) සඤ්ඤූළ්හාති සඞ්ගන්ථිතා. වණ්ණාති ගුණවණ්ණනාති ආහ ‘‘ථුතිය’’න්ති, ථොමනායන්ති අත්ථො. කුලවග්ගෙති ඛත්තියාදිකුලකොට්ඨාසෙ. තත්ථ ‘‘අච්ඡො විප්පසන්නො’’තිආදිනා වණ්ණිතබ්බට්ඨෙන වණ්ණො, ඡවි. වණ්ණනට්ඨෙන වණ්ණො, ථුති. අභිත්ථවනට්ඨෙන වණ්ණො, ථුති, අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො වණ්ණිතබ්බතො ඨපෙතබ්බතො වණ්ණො, ඛත්තියාදිකුලවග්ගො. වණ්ණීයති ඤාපීයති එතෙනාති වණ්ණො, ඤාපකං කාරණං. වණ්ණනතො ථූලරස්සාදිභාවෙන උපට්ඨානතො වණ්ණො, සණ්ඨානං. ‘‘මහන්තං ඛුද්දකං, මජ්ඣිම’’න්ති වණ්ණෙතබ්බතො පමාණෙතබ්බතො වණ්ණො, පමාණං. වණ්ණීයති චක්ඛුනා විවරීයතීති වණ්ණො, රූපායතනන්ති එවං තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ වණ්ණ-සද්දස්ස පවත්ති වෙදිතබ්බා. සොති වණ්ණසද්දො. ඡවියං දට්ඨබ්බො රූපායතනෙ ගය්හමානස්ස ඡවිමුඛෙනෙව ගහෙතබ්බතො. ‘‘ඡවිගතා පන වණ්ණධාතු එව සුවණ්ණවණ්ණොති එත්ථ වණ්ණග්ගහණෙන ගහිතා’’ති අපරෙ.

'रूपायातनादीसू' येथे 'आदि' शब्दाने अक्षरे इत्यादींचा संग्रह समजावा. 'सुवण्णवण्णो' म्हणजे सोन्यासारखी त्वचा असणारा, हा येथे अर्थ आहे म्हणून "त्वचेच्या अर्थात" (छवियं) असे म्हटले आहे. कारण असे म्हटले आहे की, "सुवर्णासारखी त्वचा असलेला" (कञ्चनसन्निभत्तचो). 'सञ्ञूळ्हा' म्हणजे एकत्र बांधलेली (ग्रंथित केलेली). 'वण्णा' म्हणजे गुणांचे वर्णन, म्हणून "स्तुतीच्या अर्थात" (थुतियं) असे म्हटले आहे, स्तुती असा अर्थ आहे. 'कुलवग्गे' म्हणजे क्षत्रिय इत्यादी कुळांच्या वर्गात. तेथे "स्वच्छ, प्रसन्न" इत्यादींद्वारे वर्णन करण्याच्या अर्थाने 'वण्ण' म्हणजे त्वचा (छवि). वर्णनाच्या अर्थाने 'वण्ण' म्हणजे स्तुती. स्तुती करण्याच्या अर्थाने 'वण्ण' म्हणजे स्तुती; एकमेकांत संकर न करता वर्णन करण्याच्या व ठेवण्याच्या अर्थाने 'वण्ण' म्हणजे क्षत्रिय इत्यादी कुळवर्ग. ज्याच्याद्वारे वर्णन केले जाते किंवा ज्ञान करून दिले जाते तो 'वण्ण' म्हणजे ज्ञापक कारण. वर्णनावरून स्थूल, र्‍हस्व इत्यादी रूपाने उपस्थित होण्यावरून 'वण्ण' म्हणजे संठाण (आकार). "मोठा, लहान, मध्यम" असे वर्णन करण्याच्या व मोजण्याच्या अर्थाने 'वण्ण' म्हणजे प्रमाण. डोळ्याने जे पाहिले (उघडले) जाते तो 'वण्ण' म्हणजे रूपायतन; अशा प्रकारे त्या त्या अर्थात 'वण्ण' (वर्ण) शब्दाची प्रवृत्ती समजावी. तो 'वण्ण' शब्द त्वचेच्या अर्थात पाहावा, कारण रूपायतनात ग्रहण केले जाणारे त्वचेच्या माध्यमातूनच ग्रहण केले जाते. "त्वचेमध्ये असलेली वर्णधातूच 'सुवण्णवण्णो' येथे वर्ण ग्रहणाने ग्रहण केली आहे" असे इतर म्हणतात.

කෙවලපරිපුණ්ණන්ති එකදෙසම්පි අසෙසෙත්වා නිරවසෙසතොව පරිපුණ්ණන්ති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘අනවසෙසතා අත්ථො’’ති. කෙවලකප්පාති කප්ප-සද්දො නිපාතො පදපූරණමත්තං, කෙවලං ඉච්චෙව අත්ථො[Pg.149]. කෙවල-සද්දො බහුලවාචීති ආහ ‘‘යෙභුය්‍යතා අත්ථො’’ති. කෙචි පන ‘‘ඊසකං අසමත්තා කෙවලකප්පා’’ති වදන්ති. එවං සති අනවසෙසත්ථො එව කෙවල-සද්දත්ථො සියා, අනත්ථන්තරෙන පන කප්ප-සද්දෙන පදවඩ්ඪනං කතං කෙවලමෙව කෙවලකප්පන්ති. අථ වා කප්පනීයතා, පඤ්ඤාපෙතබ්බතා කෙවලකප්පා. අබ්‍යාමිස්සතා විජාතියෙන අසඞ්කරා සුද්ධතා. අනතිරෙකතා තංපරමතා විසෙසාභාවො. කෙවලකප්පන්ති කෙවලං දළ්හං කත්වාති අත්ථො. කෙවලං වුච්චති නිබ්බානං සබ්බසඞ්ඛතවිවිත්තත්තා. තං එතස්ස අධිගතං අත්ථීති කෙවලී, සච්ඡිකතනිරොධො ඛීණාසවො.

'केवलपरिपुण्णं' म्हणजे एका भागालाही शिल्लक न ठेवता पूर्णपणे परिपूर्ण, हा येथे अर्थ आहे म्हणून "निरवशेषता (पूर्णता) हा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. 'केवलकप्पा' येथे 'कप्प' शब्द केवळ पदपूर्तीसाठी आलेला निपात आहे, 'केवळ' हाच अर्थ आहे. 'केवल' शब्द बहुलवाचक (बहुतांश दर्शवणारा) आहे, म्हणून "बहुतांशता हा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. काही लोग मात्र "किंचित अपूर्ण ती केवलकप्पा" असे म्हणतात. असे असल्यास निरवशेष अर्थ हाच 'केवल' शब्दाचा अर्थ होईल, परंतु भिन्न अर्थ नसलेल्या 'कप्प' शब्दाने पदाची वाढ केली आहे, 'केवल' म्हणजेच 'केवलकप्पा'. किंवा कल्पनीयता, प्रज्ञापनीयता म्हणजे 'केवलकप्पा'. 'अब्यामिस्सता' म्हणजे विजातीयाशी संकर नसलेली शुद्धता. 'अनतिरेकता' म्हणजे त्याहून अधिक नसणे, विशेष नसणे. 'केवलकप्पं' म्हणजे केवळ दृढ करून असा अर्थ आहे. सर्व संस्कारित गोष्टींपासून विलग असल्यामुळे निर्वाणाला 'केवलं' म्हटले जाते. ते ज्याला प्राप्त झाले आहे तो 'केवली' म्हणजे निरोधाचा साक्षात्कार केलेले क्षीणासव (अर्हत) होय.

කප්ප-සද්දො පනායං ස-උපසග්ගො, අනුපසග්ගො චාති අධිප්පායෙන ඔකප්පනියපදෙ ලබ්භමානං කප්පනියසද්දමත්තං නිදස්සෙති, අඤ්ඤථා කප්ප-සද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ ඔකප්පනියපදං අනිදස්සනමෙව සියා. සමණකප්පෙහීති විනයක්කමසිද්ධෙහි සමණවොහාරෙහි. නිච්චකප්පන්ති නිච්චකාලං. පඤ්ඤත්තීති නාමඤ්හෙතං තස්ස ආයස්මතො, යදිදං කප්පොති. කප්පිතකෙසමස්සූති කත්තරියා ඡෙදිතකෙසමස්සු. ද්වඞ්ගුලකප්පොති මජ්ඣන්හිකවෙලාය වීතික්කන්තාය ද්වඞ්ගුලතාවිකප්පො. ලෙසොති අපදෙසො. අනවසෙසං ඵරිතුං සමත්ථස්ස ඔභාසස්ස කෙනචි කාරණෙන එකදෙසඵරණම්පි සියා, අයං පන සබ්බසොව ඵරීති දස්සෙතුං සමන්තත්ථො කප්ප-සද්දො ගහිතොති ආහ ‘‘අනවසෙසං සමන්තතො’’ති.

"कप्प" (kappa) हा शब्द उपसर्गयुक्त आणि उपसर्गविरहित अशा दोन्ही अर्थांनी 'ओकप्पनीय' (okappaniya) या पदात मिळणाऱ्या केवळ 'कप्पनीय' (kappaniya) शब्दाला दर्शवतो. अन्यथा 'कप्प' शब्दाच्या अर्थ-स्पष्टीकरणात 'ओकप्पनीय' हे पद उदाहरण म्हणून न दाखवता येण्यासारखेच झाले असते. 'समणकप्पेहि' (samaṇappehi) म्हणजे विनय नियमांनुसार सिद्ध झालेल्या श्रमण-व्यवहारांनी. 'निच्चकप्पं' (niccakappaṃ) म्हणजे नित्यकाळ (सतत). 'पञ्ञत्ति' (paññatti) म्हणजे त्या आयुष्यमान (भन्ते) यांचे नाव, जे की 'कप्प' असे आहे. 'कप्पिंतकेसमस्सु' (kappitakesamassu) म्हणजे कात्रीने कापलेले केस आणि दाढी-मिशा. 'द्वङ्गुलकप्पो' (dvaṅgulakappo) म्हणजे मध्यान्ह वेळ उलटून गेल्यावर दोन बोटे (सावली) वाढण्याचा विकल्प. 'लेसो' (leso) म्हणजे निमित्त किंवा बहाणा. संपूर्णपणे पसरण्यास समर्थ असलेल्या प्रकाशाचे काही कारणास्तव एका भागात पसरणे देखील होऊ शकते, परंतु हा प्रकाश सर्व बाजूंनी पसरला आहे हे दर्शवण्यासाठी 'समन्त' (सर्व बाजूंनी) या अर्थाने 'कप्प' शब्द घेतला आहे, म्हणून म्हटले आहे - "अनवसेसं समन्ततो" (पूर्णपणे सर्व बाजूंनी).

යස්මා දෙවතානං සරීරප්පභා ද්වාදසයොජනමත්තං ඨානං, තතො භිය්‍යොපි ඵරිත්වා තිට්ඨති, තථා වත්ථාභරණාදීහි සමුට්ඨිතා පභා, තස්මා වුත්තං ‘‘චන්දිමා විය, සූරියො විය ච එකොභාසං එකං පජ්ජොතං කරිත්වා’’ති. කස්මා එතෙ මහාරාජානො භගවතො සන්තිකෙ නිසීදිංසු? නනු යෙභුය්‍යෙන දෙවතා භගවතො සන්තිකං උපගතා ඨත්වාව කථෙතබ්බං කථෙන්තා ගච්ඡන්තීති? සච්චමෙතං, ඉධ පන නිසීදනෙ කාරණං අත්ථි, තං දස්සෙතුං ‘‘දෙවතාන’’න්තිආදි වුත්තං. ‘‘ඉදං පරිත්තං නාම සත්තබුද්ධපටිසංයුත්තං ගරු, තස්මා න අම්හෙහි ඨත්වා ගහෙතබ්බ’’න්ති චින්තෙත්වා පරිත්තගාරවවසෙන නිසීදිංසු.

ज्याअर्थी देवतांच्या शरीराची प्रभा (तेज) बारा योजन प्रमाणाच्या जागेत आणि त्याहूनही अधिक पसरून राहते, तसेच त्यांच्या वस्त्र-अलंकारादींमधून उत्पन्न झालेली प्रभा देखील पसरते, म्हणूनच म्हटले आहे - "चंद्राप्रमाणे आणि सूर्याप्रमाणे एकच प्रकाश, एकच महाप्रकाश करून". हे महाराज (चार महाराज देव) भगवंतांच्या जवळ का बसले? सामान्यतः देवता भगवंतांच्या जवळ आल्यावर उभ्या राहूनच जे काही बोलायचे आहे ते बोलून निघून जातात की नाही? हे सत्य आहे, परंतु येथे बसण्याचे एक कारण आहे, ते दर्शवण्यासाठी "देवतानं..." इत्यादी म्हटले आहे. "हे परित्त (संरक्षण सूत्र) सात बुद्धांशी संबंधित असल्याने अत्यंत आदरणीय (गुरु) आहे, म्हणून आपण ते उभे राहून ग्रहण करू नये," असा विचार करून परित्तावरील आदरापोटी ते खाली बसले.

276. කස්මා පනෙත්ථ වෙස්සවණො එව කථෙසි, න ඉතරෙසු යො කොචීති? තත්ථ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි වුත්තං. විස්සාසිකො [Pg.150] අභිණ්හං උපසඞ්කමනෙන. බ්‍යත්තොති විසාරදො, තඤ්චස්ස වෙය්‍යත්තියං සුට්ඨු සික්ඛිතභාවෙනාති ආහ ‘‘සුසික්ඛිතො’’ති. මනුස්සෙසු විය හි දෙවෙසුපි කොචිදෙව පුරිමජාතිපරිචයෙන සුසික්ඛිතො හොති, තත්‍රාපි කොචිදෙව යථාධිප්පෙතමත්ථං වත්තුං සමත්ථො පරිපුණ්ණපදබ්‍යඤ්ජනාය පොරියා වාචාය සමන්නාගතො. ‘‘මහෙසක්ඛා’’ති ඉමස්ස අත්ථවචනං ‘‘ආනුභාවසම්පන්නා’’ති, මහෙසක්ඛාති වා මහාපරිවාරාති අත්ථො. පාණාතිපාතෙ ආදීනවදස්සනෙනෙව තං විපරියායතො තතො වෙරමණියං ආනිසංසො පාකටො හොතීති ‘‘ආදීනවං දස්සෙත්වා’’ ඉච්චෙව වුත්තං. තෙසු සෙනාසනෙසූති යානි ‘‘අරඤ්ඤවනප්පත්ථානී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.34-45) වුත්තානි භික්ඛූනං වසනට්ඨානභූතානි අරඤ්ඤායතනානි, තෙසු භික්ඛූහි සයිතබ්බතො, ආසිතබ්බතො ච සෙනාසනසඤ්ඤිතෙසු. නිබද්ධවාසිනොති රුක්ඛපබ්බතපටිබද්ධෙසු විමානෙසු නිච්චවාසිතාය නිබද්ධවාසිනො. බද්ධත්තාති ගාථාභාවෙන ගන්ථිතත්තා සම්බන්ධිතත්තා.

२७६. येथे केवळ वेस्सवण (वैश्रवण) यानेच का सांगितले, इतर कोणा दुसऱ्याने का नाही? त्याचे कारण दर्शवण्यासाठी "किञ्चापि..." (जरी...) इत्यादी म्हटले आहे. वारंवार जवळ जाण्यामुळे तो 'विस्सासिको' (विश्वासू/निकटचा) होता. 'ब्यत्तो' (व्यत्त) म्हणजे विशारद (कुशल), आणि त्याची ती कुशलता चांगल्या प्रकारे शिकलेल्या (प्रशिक्षित) असल्यामुळे आहे, म्हणून "सुसिक्खितो" (सुशिक्षित) असे म्हटले आहे. कारण मनुष्यांप्रमाणेच देवांमध्येही कोणीतरी पूर्वजन्माच्या परिचयामुळे सुशिक्षित असतो, आणि त्यातही कोणीतरी अभिप्रेत असलेला अर्थ सांगण्यास समर्थ अशा परिपूर्ण पद आणि व्यंजनांनी युक्त, शिष्ट (नागरी) वाणीने संपन्न असतो. "महेसक्खा" (महेसाख्य) या शब्दाचा अर्थ "आनुभावसंपन्ना" (प्रभावशाली/तेजस्वी) असा आहे, किंवा महेसक्खा म्हणजे "महापरिवारा" (मोठा परिवार असलेले) असा अर्थ आहे. प्राणातिपातातील (जीवहिंसेतील) दोष दाखवल्यानेच, त्याच्या उलट त्यापासून विरत होण्याचे (वेरमणीचे) फायदे स्पष्ट होतात, म्हणून "आदीनवं दस्सेत्वा" (दोष दाखवून) असेच म्हटले आहे. "त्या सेनासनांमध्ये" म्हणजे जे "अरण्यवनपत्थानि" (अरण्य आणि वनप्रस्थ) इत्यादींद्वारे (म. नि. १.३४-४५) भिक्खूंचे निवासस्थान असलेले अरण्य प्रदेश सांगितले आहेत, त्या भिक्खूंच्या झोपण्याच्या आणि बसण्याच्या जागांना 'सेनासन' म्हटले गेले आहे. 'निबद्धवासिनो' म्हणजे वृक्ष आणि पर्वतांशी संबंधित असलेल्या विमानांमध्ये (देवगृहांमध्ये) नित्य राहत असल्यामुळे 'नित्य रहिवासी'. 'बद्धत्ता' म्हणजे गाथा रूपाने गुंफलेले (ग्रथित) किंवा संबंधित असल्यामुळे.

‘‘උග්ගණ්හාතු භන්තෙ භගවා’’ති අත්තනා වුච්චමානං පරිත්තං භගවන්තං උග්ගණ්හාපෙතුකාමො වෙස්සවණො අවොචාති අධිප්පායෙන චොදකො ‘‘කිං පන භගවතො අප්පච්චක්ඛධම්මො නාම අත්ථී’’ති චොදෙසි. ආචරියො සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණචාරස්ස භගවතො න කිඤ්චි අප්පච්චක්ඛන්ති දස්සෙන්තො ‘‘නත්ථී’’ති වත්වා ‘‘උග්ගණ්හාතු භන්තෙ භගවා’’ති වදතො වෙස්සවණස්ස අධිප්පායං විවරන්තො ‘‘ඔකාසකරණත්ථ’’න්තිආදිමාහ. යථා හි පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බදෙවපුත්තො දෙවානං තාවතිංසානං, බ්‍රහ්මුනො ච සනඞ්කුමාරස්ස සම්මුඛා අත්තනො යථාසුතං ධම්මං භගවතො සන්තිකං උපගන්ත්වා පවෙදෙති, එවමයම්පි මහාරාජා ඉතරෙහි සද්ධිං ආටානාටනගරෙ ගාථාවසෙන බන්ධිතං පරිත්තං භගවතො පවෙදෙතුං ඔකාසං කාරෙන්තො ‘‘උග්ගණ්හාතු භන්තෙ භගවා’’ති ආහ, න නං තස්ස පරියාපුණනෙ නියොජෙන්තො. තස්මා උග්ගණ්හාතූති යථිදං පරිත්තං මයා පවෙදිතමත්තමෙව හුත්වා චතුන්නං පරිසානං චිරකාලං හිතාවහං හොති, එවං උද්ධං ආරක්ඛාය ගණ්හාතු, සම්පටිච්ඡතූති අත්ථො. සත්ථු කථිතෙති සත්ථු ආරොචිතෙ, චතුන්නං පරිසානං සත්ථු කථනෙ වාති අත්ථො. සුඛවිහාරායාති යක්ඛාදීහි අවිහිංසාය ලද්ධබ්බසුඛවිහාරාය.

"भन्ते, भगवंतांनी (हे परित्त) ग्रहण करावे," असे स्वतः म्हटलेले परित्त भगवंतांना शिकवण्याच्या इच्छेने वेस्सवणाने म्हटले, या अभिप्रायाने शंकाकाराने शंका विचारली की, "काय भगवंतांसाठी काही अप्रत्यक्ष (अज्ञात) धर्म आहे काय?" आचार्यांनी सर्व ठिकाणी अप्रतिहत (अबाधित) ज्ञान असणाऱ्या भगवंतांसाठी काहीही अप्रत्यक्ष नाही हे दर्शवत "नाही" असे म्हटले, आणि "भन्ते, भगवंतांनी ग्रहण करावे" असे म्हणणाऱ्या वेस्सवणाचा अभिप्राय स्पष्ट करताना "ओकासकरणत्थं..." (अवकाश/संधी मिळवण्यासाठी) इत्यादी म्हटले. ज्याप्रमाणे पंचशिख गंधर्वदेवपुत्राने तावतिंस देवांच्या आणि सनत्कुमार ब्रह्माच्या समोर स्वतः ऐकलेला धर्म भगवंतांच्या जवळ येऊन निवेदित केला, त्याचप्रमाणे या महाराजांनी देखील इतरांसह आटानाटा नगरात गाथारूपाने बांधलेले परित्त भगवंतांना निवेदित करण्यासाठी संधी मिळवत "भन्ते, भगवंतांनी ग्रहण करावे" असे म्हटले, त्यांना ते पाठ करण्यास प्रवृत्त करण्यासाठी नाही. म्हणून 'उग्गण्हातु' (ग्रहण करावे) याचा अर्थ असा आहे की, माझ्याद्वारे निवेदित केलेले हे परित्त चारही परिषदांसाठी दीर्घकाळ हितकारक ठरावे, म्हणून भविष्यात संरक्षणासाठी त्यांनी ते स्वीकारावे, त्याचा स्वीकार करावा. 'सत्थु कथिते' म्हणजे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) सांगितल्यावर, किंवा चारही परिषदांना शास्त्यांनी उपदेश केल्यावर, असा अर्थ आहे. 'सुखविहाराय' म्हणजे यक्ष इत्यादींकडून होणाऱ्या हिंसेपासून मुक्त होऊन मिळणाऱ्या सुखकारक विहारासाठी (राहण्यासाठी).

277. සත්තපි [Pg.151] බුද්ධා චක්ඛුමන්තො පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමභාවෙ විසෙසාභාවතො. තස්මාති යස්මා චක්ඛුමභාවො විය සබ්බභූතානුකම්පිතාදයො සබ්බෙපි විසෙසා සත්තන්නම්පි බුද්ධානං සාධාරණා, තස්මා, ගුණනෙමිත්තකානෙව වා යස්මා බුද්ධානං නාමානි නාම, න ලිඞ්ගිකාවත්ථිකයාදිච්ඡකානි, තස්මා බුද්ධානං ගුණවිසෙසදීපනානි ‘‘චක්ඛුමන්තස්සා’’තිආදිනා (දී. නි. 3.277) වුත්තානි එතානි එකෙකස්ස සත්ත සත්ත නාමානි හොන්ති. තෙසං නාමානං සාධාරණභාවං අත්ථවසෙන යොජෙතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘සබ්බෙපී’’තිආදි වුත්තං. සබ්බභූතානුකම්පිනොති අනඤ්ඤසාධාරණමහාකරුණාය සබ්බසත්තානං අනුකම්පිකා. න්හාතකිලෙසත්තාති අට්ඨඞ්ගිකෙන අරියමග්ගජලෙන සපරසන්තානෙසු නිරවසෙසතො ධොතකිලෙසමලත්තා. මාරසෙනාපමද්දිනොති සපරිවාරෙ පඤ්චපි මාරෙ පමද්දිතවන්තො. වුසිතවන්තොති මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසං, දසවිධං අරියවාසඤ්ච වුසිතවන්තො. වුසිතවන්තතාය එව බාහිතපාපතා වුත්තා හොතීති ‘‘බ්‍රාහ්මණස්සා’’ති පදං අනාමට්ඨං. විමුත්තාති අනඤ්ඤසාධාරණානං පඤ්චන්නම්පි විමුත්තීනං වසෙන නිරවසෙසතො මුත්තා. අඞ්ගතොති සරීරඞ්ගතො, ඤාණඞ්ගතො ච, ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණ- (දී. නි. 2.33; 3.200; ම. නි. 2.385) අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනෙහි නික්ඛමනප්පභා, බ්‍යාමප්පභා, කෙතුමාලාඋණ්හීසප්පභා ච සරීරඞ්ගතො නික්ඛමනකරස්මියො, යමකමහාපාටිහාරියාදීසු උප්පජ්ජනකප්පභා ඤාණඞ්ගතො නික්ඛමනකරස්මියො. න එතානෙව ‘‘චක්ඛුමා’’තිආදිනා (දී. නි. 3.277) වුත්තානි සත්ත නාමානි, අථ ඛො අඤ්ඤානිපි බහූනි අපරිමිතානි නාමානි. කථන්ති ආහ ‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි නාමානි සගුණෙන මහෙසිනොති වුත්ත’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1313; උදා. අට්ඨ. 53; පටි. අට්ඨ. 76). කෙන වුත්තං? ධම්මසෙනාපතිනා.

२७७. पाच चक्षूंनी युक्त असल्यामुळे आणि चक्षुमान असण्यात कोणताही फरक नसल्यामुळे साती बुद्ध 'चक्षुमान' आहेत. म्हणून, ज्याप्रमाणे चक्षुमान असणे, त्याचप्रमाणे सर्व प्राण्यांविषयी अनुकंपा इत्यादी सर्व विशेष गुण साती बुद्धांमध्ये समान आहेत. म्हणून, बुद्धांची नावे ही गुणांवर आधारित (गुणनिमित्तक) असतात, ती लिंग, अवस्था किंवा यादृच्छिक (इच्छेनुसार ठेवलेली) नसतात. म्हणूनच, बुद्धांच्या विशेष गुणांचे प्रकटीकरण करण्यासाठी "चक्खुमन्तस्स" (चक्षुमानाला) इत्यादींद्वारे (दी. नि. ३.२७७) सांगितलेली ही सात-सात नावे प्रत्येक बुद्धाची आहेत. त्या नावांचे साधारणत्व (समानत्व) अर्थानुसार जोडले पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी "सब्बेपि" (सर्वच) इत्यादी म्हटले आहे. 'सब्बभूतानुकम्पिनो' (सर्व प्राण्यांवर अनुकंपा करणारे) म्हणजे इतरांमध्ये नसलेल्या असाधारण महाकरुणेने सर्व प्राण्यांवर अनुकंपा करणारे. 'न्हातकिलेसत्ता' (क्लेश धुवून टाकलेले) म्हणजे अष्टांगिक आर्यमार्गरूपी जलाने स्वतःच्या आणि इतरांच्या संतानातील (चित्तप्रवाहातील) क्लेशांचा मळ पूर्णपणे धुवून टाकल्यामुळे. 'मारसेनापमद्दिनो' (मारसेनेचा मर्दन करणारे) म्हणजे सपरिवार पाचही मारांचे मर्दन करणारे. 'वुसितवन्तो' (ब्रह्मचर्य वास पूर्ण केलेले) म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्य वास आणि दहा प्रकारचा आर्यवास पूर्ण केलेले. ब्रह्मचर्य वास पूर्ण केल्यामुळेच पापांचा त्याग (बाहितपापत्व) स्पष्ट होतो, म्हणून 'ब्राह्मणस्स' या पदाचा स्वतंत्रपणे उल्लेख केलेला नाही. 'विमुत्ता' (मुक्त झालेले) म्हणजे इतरांमध्ये नसलेल्या पाचही विमुक्तींच्या द्वारे पूर्णपणे मुक्त झालेले. 'अङ्गतो' (अंगाने) म्हणजे शरीरांगाने आणि ज्ञानांगाने. बत्तीस महापुरुष लक्षणे आणि ऐंशी अनुव्यंजनांमधून निघणारी प्रभा, व्यामप्रभा (एक हात पसरल्याएवढी प्रभा), केतुमाला आणि उष्णीष यांमधून निघणारी प्रभा ही शरीरांगातून निघणारी किरणे आहेत; आणि यमक महाप्रातिहार्य इत्यादींमध्ये उत्पन्न होणारी प्रभा ही ज्ञानांगातून निघणारी किरणे आहेत. "चक्खुमा" (चक्षुमान) इत्यादींद्वारे सांगितलेली ही सातच नावे नसून, इतरही अनेक अमर्याद नावे आहेत. ते कसे? म्हणून म्हटले आहे - "सद्गुणांनी युक्त अशा महर्षींची (बुद्धांची) असंख्य नावे आहेत" (ध. स. अट्ठ. १३१३; उदा. अट्ठ. ५३; पटि. अट्ठ. ७६). हे कोणी म्हटले आहे? धम्मसेनापतींनी (सारिपुत्तांनी).

යදි එවං කස්මා වෙස්සවණො එතානෙව ගණ්හීති ආහ ‘‘අත්තනො පාකටනාමවසෙනා’’ති. ඛීණාසවා ජනාති අධිප්පෙතා. තෙ හි කම්මකිලෙසෙහි ජාතාපි එවං න පුන ජායිස්සන්තීති ඉමිනා අත්ථෙන ජනා. යථාහ ‘‘යො ච කාලඝසො භූතො’’ති (ජා. 1.2.190) දෙසනාසීසමත්තන්ති නිදස්සනමත්තන්ති අත්ථො, අවයවෙන වා සමුදායුපලක්ඛණමෙතං. සති ච පිසුණවාචප්පහානෙ [Pg.152] ඵරුසවාචා පහීනාව හොති, පගෙව ච මුසාවාදොති ‘‘අපිසුණා’’ ඉච්චෙව වුත්තා. මහත්තාති මහා අත්තා සභාවො එතෙසන්ති මහත්තා. තෙනාහ ‘‘මහන්තභාවං පත්තා’’ති. මහන්තාති වා මහා අන්තා, පරිනිබ්බානපරියොසානාති වුත්තං හොති. මහන්තෙහි වා සීලාදීහි සමන්නාගතා. අයං තාව අට්ඨකථායං ආගතනයෙන අත්ථො. ඉතරෙසං පන මතෙන බුද්ධාදීහි අරියෙහි මහනීයතො පූජනීයතො මහං නාම නිබ්බානං, මහමන්තො එතෙසන්ති මහන්තා, නිබ්බානදිට්ඨාති අත්ථො. නිස්සාරදාති සාරජ්ජරහිතා, නිබ්භයාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘විගතලොමහංසා’’ති.

जर असे आहे, तर वेस्सवाणाने (वैश्रवणाने) हीच नावे का घेतली? म्हणून म्हटले आहे - "स्वतःच्या प्रसिद्ध नावांच्या आधारे". 'जना' (लोक/प्राणी) या शब्दाने 'खीणासव' (क्षीणास्रव - ज्यांचे आस्रव नष्ट झाले आहेत असे अर्हत) अभिप्रेत आहेत. कारण ते कर्म आणि क्लेशांमुळे जन्माला आले असले, तरी आता पुन्हा जन्माला येणार नाहीत, या अर्थाने त्यांना 'जना' म्हटले आहे. जसे म्हटले आहे - "जो काळाला गिळंकृत करणारा प्राणी आहे" (जा. १.२.१९०), हे केवळ उपदेशाचे मुख्य अंग (देसनासीस) आहे, किंवा अवयवाने समुदायाचे लक्षण (उपलाक्षणिक अर्थ) आहे. आणि चहाडी (पिसुणवाचा) सोडली असता, कठोर वचन (फरुसवाचा) आधीच सोडलेले असते, आणि असत्य वचन (मुसावाद) तर त्याहूनही आधी सोडलेले असते, म्हणूनच केवळ "अपिसुणा" (चहाडी न करणारे) असे म्हटले आहे. 'महत्ता' म्हणजे ज्यांचा आत्मा किंवा स्वभाव महान आहे ते 'महत्ता'. म्हणूनच म्हटले आहे - "महानतेला प्राप्त झालेले". किंवा 'महन्ता' म्हणजे ज्यांचा अंत महान आहे, म्हणजेच परिनिर्वाण हाच ज्यांचा शेवट आहे. किंवा जे शील इत्यादी महान गुणांनी युक्त आहेत. हा तर अट्ठकथेमध्ये आलेल्या पद्धतीनुसार अर्थ आहे. परंतु इतरांच्या मते, बुद्ध इत्यादी आर्यांद्वारे पूजनीय (महनीय) असल्यामुळे 'मह' म्हणजे निर्वाण होय, आणि ज्यांच्याकडे हे निर्वाण आहे ते 'महन्त' (निर्वाण पाहणारे) असा अर्थ आहे. 'निस्सारदा' म्हणजे संकोच किंवा भीती नसलेले (निर्भय) असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "रोमहर्ष (भीतीने अंगावर काटा येणे) नष्ट झालेले".

හිතන්ති හිතචිත්තං, සත්තානං හිතෙසීති අත්ථො. යථාභූතං විපස්සිසුන්ති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙසු සමුදයාදිතො යාථාවතො විවිධෙනාකාරෙන පස්සිංසු. ‘‘යෙ චාපී’’ති පුබ්බෙ පච්චත්තබහුවචනෙන අනියමතො වුත්තෙ තෙසම්පීති අත්ථං සම්පදානබහුවචනවසෙන නියමෙත්වා ‘‘නමත්ථූ’’ති ච පදං ආනෙත්වා යොජෙති යං තං-සද්දානං අබ්‍යභිචාරිතසම්බන්ධභාවතො. විපස්සිංසු නමස්සන්තීති වා යොජනා. පඨමගාථායාති ‘‘යෙ චාපි නිබ්බුතා ලොකෙ’’ති එවං වුත්තගාථාය. දුතියගාථායාති තදන්තරගාථාය. තත්ථ දෙසනාමුඛමත්තන්ති ඉතරෙසම්පි බුද්ධානං නාමග්ගහණෙ පත්තෙ ඉමස්සෙව භගවතො නාමග්ගහණං තථා දෙසනාය මුඛමත්තං, තස්මා තෙපි අත්ථතො ගහිතා එවාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘අයම්පි හී’’තිආදි. තත්ථ අයන්ති අයං ගාථා. පුරිමයොජනායං තස්සාති විසෙසිතබ්බතාය අභාවතො ‘‘යන්ති නිපාතමත්ත’’න්ති වුත්තං, ඉධ පන ‘‘තස්ස නමත්ථූ’’ති එවං සම්බන්ධස්ස ච ඉච්ඡිතත්තා ‘‘ය’’න්ති නාමපදං උපයොගෙකවචනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යං නමස්සන්ති ගොතම’’න්ති ආහ.

'हितं' म्हणजे हितकारक चित्त केलेले, प्राण्यांचे हित इच्छिणारे असा अर्थ आहे. 'यथाभूतं विपस्सिंसु' म्हणजे पाच उपादानस्कंधांमध्ये उदय आणि व्यय इत्यादींना यथार्थपणे विविध प्रकारांनी पाहणारे झाले. पूर्वी "ये चापि" (आणि जे कोणी) या प्रथमा बहुवचनाने अनिश्चितपणे सांगितलेले असताना, "तेसं पि" (त्यांनाही) हा अर्थ संप्रदान बहुवचनाच्या आधारे निश्चित करून, "नमत्थु" (नमस्कार असो) हे पद आणून जोडले जाते, कारण 'यद्' आणि 'तद्' या शब्दांचा संबंध अटळ असतो. किंवा "विपस्सिंसु नमस्सन्ति" (विपश्यना करणाऱ्यांना नमस्कार करतात) अशी योजना आहे. 'पहिल्या गाथेमध्ये' म्हणजे "ये चापि निब्बुता लोके" (आणि जे या जगात परिनिर्वाण पावले आहेत) अशा प्रकारे म्हटलेल्या गाथेत. 'दुसऱ्या गाथेमध्ये' म्हणजे त्यानंतरच्या गाथेत. तेथे 'केवळ उपदेशाचे मुख' म्हणजे इतर बुद्धांच्या नावांचा उल्लेख करण्याचा प्रसंग असतानाही, केवळ याच भगवंतांच्या नावाचा उल्लेख करणे हे उपदेशाचे मुख्य द्वार आहे, म्हणून ते (इतर बुद्ध) देखील अर्थाच्या दृष्टीने गृहीत धरलेच आहेत, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "अयम्पि हि" (हा देखील) इत्यादी. तेथे 'अयं' म्हणजे ही गाथा. पूर्वीच्या योजनेत 'तस्स' (त्याला) हे विशेषण नसल्यामुळे "यं" हे केवळ निपात (अव्यय) आहे असे म्हटले होते, परंतु येथे "तस्स नमत्थु" (त्याला नमस्कार असो) असा संबंध इच्छित असल्यामुळे "यं" हे नामपद द्वितीया एकवचनात आहे हे दर्शवण्यासाठी "यं नमस्सन्ति गोतमं" (ज्या गौतम बुद्धांना नमस्कार करतात) असे म्हटले आहे.

278. ‘‘යතො උග්ගච්ඡති සූරියො’’තිආදිකං කස්මා ආරද්ධං? යං යෙ යක්ඛාදයො සත්ථු ධම්මආණං, අත්තනො ච රාජාණං නාදියන්ති, තෙසං ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච නිග්ගහං කරිස්සාමා’’ති සාවනං කාතුකාමා තත්ථ තත්ථ ද්විසහස්සපරිත්තදීපපරිවාරෙසු චතූසු මහාදීපෙසු අත්තනො ආණාය වත්තානං අත්තනො පුත්තානං, අට්ඨවීසතියා යක්ඛසෙනාපතිආදීනඤ්ච සත්ථරි පසාදගාරවබහුමානඤ්ච පවෙදෙත්වා නිග්ගහාරහානං සන්තජ්ජනත්ථං ආරද්ධං. තත්ථ [Pg.153] ‘‘යතො උග්ගච්ඡතී’’තිආදීසු ‘‘යතො ඨානතො උදෙතී’’ති වුච්චති, කුතො පන ඨානතො උදෙතීති වුච්චති? පුබ්බවිදෙහවාසීනං තාව මජ්ඣන්හිකට්ඨානෙ ඨිතො ජම්බුදීපවාසීනං උදෙතීති වුච්චති, උත්තරකුරුකානං පන ඔග්ගච්ඡතීති ඉමිනා නයෙන සෙසදීපෙසුපි සූරියස්ස උග්ගච්ඡනොග්ගච්ඡනපරියායො වෙදිතබ්බො. අයඤ්ච අත්ථො හෙට්ඨා අග්ගඤ්ඤසුත්තවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 3.121) පකාසිතො එව. අදිතියා පුත්තොති ලොකසමුදාචාරවසෙන වුත්තං. ලොකියා හි දෙවෙ අදිතියා පුත්තා, අසුරෙ අතිථියා පුත්තාති වදන්ති. ආදිප්පනතො පන ආදිච්චො, එකප්පහාරෙනෙව තීසු දීපෙසු ආලොකවිදංසනෙන සමුජ්ජලනතොති අත්ථො. මණ්ඩලීති එත්ථ ඊ-කාරො භුසත්ථොති ආහ ‘‘මහන්තං මණ්ඩලං අස්සාති මණ්ඩලී’’ති. මහන්තං හිස්ස විමානමණ්ඩලං පඤ්ඤාසයොජනායාමවිත්ථාරතො. ‘‘සංවරීපි නිරුජ්ඣතී’’ති ඉමිනාව දිවසොපි ජායතීති අයම්පි අත්ථො වුත්තොති වෙදිතබ්බො. රත්ති අන්තරධායතීති සිනෙරුපච්ඡායාලක්ඛණස්ස අන්ධකාරස්ස විගච්ඡනතො.

२७८. "यतो उग्गच्छति सूरियो" (ज्या दिशेकडून सूर्य उगवतो) इत्यादी कशासाठी सुरू केले आहे? जे यक्ष इत्यादी शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) धम्म-आज्ञेचे आणि स्वतःच्या राजाच्या आज्ञेचे पालन करत नाहीत, त्यांना "आम्ही असा-असा निग्रह (शिक्षा) करू" अशी घोषणा करू इच्छिणारे (वेस्सवाण महाराज), त्या-त्या दोन हजार लहान बेटांनी वेढलेल्या चार महाद्वीपांमध्ये आपल्या आज्ञेत राहणाऱ्या आपल्या पुत्रांना आणि अठ्ठावीस यक्ष सेनापती इत्यादींना शास्त्यांविषयीचा (बुद्धांविषयीचा) आदर, गौरव आणि बहुमान प्रकट करून, निग्रहास पात्र असलेल्यांना घाबरवण्यासाठी हे सुरू केले आहे. तेथे "यतो उग्गच्छति" इत्यादींमध्ये "ज्या स्थानावरून उगवतो" असे म्हटले आहे, पण कोणत्या स्थानावरून उगवतो असे म्हटले आहे? पूर्वविदेहवासीयांच्या डोक्यावर (मध्यान्हीच्या वेळी) असलेला सूर्य जम्बुद्वीपवासीयांसाठी उगवतो असे म्हटले जाते, तर उत्तरकुरुवासीयांसाठी तो मावळतो (ओग्गच्छति); या पद्धतीने इतर द्वीपांमध्येही सूर्याच्या उगवण्याचा आणि मावळण्याचा क्रम समजून घ्यावा. आणि हा अर्थ खाली अग्गञ्ञसुत्ताच्या वर्णनात (दी. नि. अट्ठ. ३.१२१) स्पष्ट केलाच आहे. 'अदितीचा पुत्र' (अदितिया पुत्तो) हे लौकिक व्यवहाराच्या आधारे म्हटले आहे. कारण लौकिक लोक देवांना अदितीचे पुत्र आणि असुरांना दितीचे (अतिथीचे) पुत्र म्हणतात. परंतु प्रकाशमान होण्यामुळे (आदिप्पन) त्याला 'आदित्य' (आदिच्च) म्हणतात, म्हणजेच एकाच वेळी तीन द्वीपांमध्ये प्रकाश पसरवून तो तळपतो असा अर्थ आहे. 'मंडली' (मण्डली) यामध्ये 'ई' हा प्रत्यय अतिशयार्थक आहे, म्हणून म्हटले आहे - "ज्याचे मंडल मोठे आहे तो मंडली". कारण त्याचे विमान-मंडल पन्नास योजन लांब आणि रुंद एवढे मोठे आहे. "रात्र देखील नष्ट होते" (संवरीपि निरुज्झति) याने दिवसही उगवतो, हा देखील अर्थ सांगितला आहे असे समजावे. रात्र नाहीशी होते म्हणजे सुमेरू पर्वताच्या छायेमुळे निर्माण झालेला अंधार दूर होतो.

උදකරහදොති ජලධි. ‘‘තස්මිං ඨානෙ’’ති ඉදං පුරත්ථිමසමුද්දස්ස උපරිභාගෙන සූරියස්ස ගමනං සන්ධාය වුත්තං. තථා හි ජම්බුදීපෙ ඨිතානං පුරත්ථිමසමුද්දතො සූරියො උග්ගච්ඡන්තො විය උපට්ඨාති. තෙනාහ ‘‘යතො උග්ගච්ඡති සූරියො’’ති. සමුද්දනට්ඨෙන අත්තනි පතිතස්ස සම්මදෙව, සබ්බසො ච උන්දනට්ඨෙන කිලෙදනට්ඨෙන සමුද්දො. සමුද්දො හි කිලෙදනට්ඨො රහදො. සාරිතොදකොති අනෙකානි යොජනසහස්සානි විත්ථිණ්ණොදකො, සරිතා නදියො උදකෙ එතස්සාති වා සරිතොදකො.

उदकरहद (Udakarahado) म्हणजे जलधी (समुद्र). 'त्या ठिकाणी' (Tasmiṃ ṭhāne) हे पूर्व समुद्राच्या वरच्या भागातून सूर्याच्या प्रवासाला उद्देशून म्हटले आहे. कारण जम्बुदीपात राहणाऱ्यांना पूर्व समुद्रातून सूर्य उगवत असल्यासारखा भासतो. म्हणूनच 'ज्या ठिकाणाहून सूर्य उगवतो' (yato uggacchati sūriyo) असे म्हटले आहे. स्वतःमध्ये पडलेल्याला चांगल्या प्रकारे आणि सर्व बाजूंनी ओले करण्याच्या (क्लिन्न करण्याच्या) अर्थाने 'समुद्र' (samuddo) म्हटला जातो. समुद्र हा ओले करणारा जलाशय (rahado) आहे. 'सारितोदक' (sāritodako) म्हणजे अनेक हजार योजने पसरलेले पाणी असलेला, किंवा ज्याच्या पाण्यात नद्या (सरिता) वाहतात तो.

සිනෙරුපබ්බතරාජා චක්කවාළස්ස වෙමජ්ඣෙ ඨිතො, තං පධානං කත්වා වත්තබ්බන්ති අධිප්පායෙන ‘‘ඉතොති සිනෙරුතො’’ති වත්වා තථා පන දිසාවවත්ථානං අනවට්ඨිතන්ති ‘‘තෙසං නිසින්නට්ඨානතො වා’’ති වුත්තං. තෙසන්ති චතුන්නං මහාරාජානං. නිසින්නට්ඨානං ආටානාටනගරං. තත්ථ හි නිසින්නා තෙ ඉමං පරිත්තං බන්ධිංසු. තෙසං නිසින්නට්ඨානතොති වා සත්ථු සන්තිකෙ තෙසං නිසින්නට්ඨානතො. උභයථාපි සූරියස්ස උදයට්ඨානා පුරත්ථිමා දිසා නාම හොති. පුරිමපක්ඛංයෙවෙත්ථ වණ්ණෙන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘ඉතො සා පුරිමා දිසා’’ති. සූරියො, පන චන්දනක්ඛත්තාදයො ච සිනෙරුං දක්ඛිණතො, චක්කවාළපබ්බතඤ්ච වාමතො කත්වා පරිවත්තෙන්ති. යත්ථ ච නෙසං උග්ගමනං පඤ්ඤායති, සා පුරත්ථිමා [Pg.154] දිසා. යත්ථ ඔක්කමනං පඤ්ඤායති, සා පච්ඡිමා දිසා. දක්ඛිණපස්සෙ උත්තරා දිසා, වාමපස්සෙ දක්ඛිණා දිසාති චතුමහාදීපවාසීනං පච්චෙකං සිනෙරු උත්තරාදිසායමෙව, තස්මා අනවට්ඨිතා දිසාවවත්ථාති ආහ ‘‘ඉති නං ආචික්ඛති ජනො’’ති. යං දිසන්ති යං පුරත්ථිමදිසං යසස්සීති මහාපරිවාරො. කොටිසතසහස්සපරිමාණා හි දෙවතා අභිණ්හං පරිවාරෙන්ති. චන්දනනාගරුක්ඛාදීසු ඔසධිතිණවනප්පතිසුගන්ධානං අබ්බනතො, තෙහි දිත්තභාවූපගමනතො ‘‘ගන්ධබ්බා’’ති ලද්ධනාමානං චාතුමහාරාජිකදෙවානං අධිපති භාවතො. මෙ සුතන්ති එත්ථ මෙති නිපාතමත්තං. සුතන්ති විස්සුතන්ති අත්ථො. අයඤ්හෙත්ථ යොජනා – තස්ස ධතරට්ඨමහාරාජස්ස පුත්තාපි බහවො. කිත්තකා? අසීති, දස එකො ච. එකනාමා. කථං? ඉන්දනාමා. ‘‘මහප්ඵලා’’ති ච සුතං විස්සුතමෙතං ලොකෙති.

सिनेरू पर्वतराज चक्रवाळाच्या मध्यभागी स्थित आहे, त्याला मुख्य मानून बोलावे या अभिप्रायाने 'इथून म्हणजे सिनेरूहून' (itoti sineruto) असे म्हणून, दिशांची निश्चिती स्थिर नसल्यामुळे 'किंवा त्यांच्या बसण्याच्या ठिकाणाहून' (tesaṃ nisinnaṭṭhānato vā) असे म्हटले आहे. 'त्यांच्या' (tesaṃ) म्हणजे चार महाराजांच्या. बसण्याचे ठिकाण म्हणजे आटानाटा नगर (āṭānāṭanagaraṃ). कारण तिथे बसूनच त्यांनी हे परित्त रचले. 'त्यांच्या बसण्याच्या ठिकाणाहून' म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सन्निध त्यांच्या बसण्याच्या ठिकाणाहून. दोन्ही प्रकारे सूर्याच्या उगवण्याच्या ठिकाणाहून पूर्व दिशा होते. येथे पूर्व बाजूचेच वर्णन केले आहे. म्हणूनच 'इथून ती पूर्व दिशा आहे' (ito sā purimā disā) असे म्हटले आहे. सूर्य, चंद्र, नक्षत्रे इत्यादी सिनेरूला उजवीकडे आणि चक्रवाळ पर्वताला डावीकडे ठेवून प्रदक्षिणा घालतात. जिथे त्यांचे उगवणे दिसते, ती पूर्व दिशा. जिथे मावळणे दिसते, ती पश्चिम दिशा. उजव्या बाजूला उत्तर दिशा, डाव्या बाजूला दक्षिण दिशा - अशा प्रकारे चार महाद्वीपांतील रहिवाशांसाठी वैयक्तिकरित्या सिनेरू उत्तर दिशेलाच आहे. म्हणून दिशांची निश्चिती अस्थिर असल्यामुळे म्हटले आहे - 'असे लोक सांगतात' (iti naṃ ācikkhati jano). 'ज्या दिशेला' (yaṃ disaṃ) म्हणजे ज्या पूर्व दिशेला. 'यशस्वी' (yasassī) म्हणजे मोठा परिवार असलेला. कारण कोट्यवधी (शंभर हजार कोटी) देवता सतत त्यांच्याभोवती असतात. चंदन, नागवृक्ष इत्यादींमध्ये औषधी, गवत, वनस्पती आणि सुगंधी द्रव्यांचे सेवन केल्यामुळे आणि त्यांच्यामुळे दीप्तिमान झाल्यामुळे 'गंधर्व' (gandhabbā) हे नाव मिळालेल्या चातुर्महाराजिक देवतांचे अधिपती असल्यामुळे. 'माझ्या ऐकण्यात आले' (me sutaṃ) यामध्ये 'मे' (me) हा केवळ निपात आहे. 'सुत' (sutaṃ) म्हणजे ऐकले किंवा प्रसिद्ध आहे असा अर्थ आहे. येथे संबंध असा आहे - त्या धतराष्ट्र महाराजांना अनेक पुत्रही आहेत. किती? ऐंशी, दहा आणि एक (एक्याण्णव). त्यांचे नाव एकच आहे. कसे? 'इंद्र' नाव असलेले. 'महाबळशाली' (mahapphalā) आणि हे जगात ऐकले गेले आहे, प्रसिद्ध आहे.

ආදිච්චො ගොතමගොත්තො, භගවාපි ගොතමගොත්තො, ආදිච්චෙන සමානගොත්තතාය ආදිච්චො බන්ධු එතස්සාතිපි ආදිච්චබන්ධු, ආදිච්චස්ස වා බන්ධූති ආදිච්චබන්ධු, තං ආදිච්චබන්ධුනං. අනවජ්ජෙනාති අවජ්ජපටිපක්ඛෙන බ්‍රහ්මවිහාරෙන. සමෙක්ඛසි ඔධිසො, අනොධිසො ච ඵරණෙන ඔලොකෙසිආසයානුසයචරියාධිමුත්තිආදිවිභාගාවබොධවසෙන. වත්වා වන්දන්තීති ‘‘ලොකස්ස අනුකම්පකො’’ති කිත්තෙත්වා වන්දන්ති. සුතං නෙතන්ති සුතං නනූති එතස්මිං අත්ථෙ නු-සද්දො. අට්ඨකථායං පන නොකාරොයන්ති අධිප්පායෙන අම්හෙහීති අත්ථො වුත්තො. එතන්ති එතං තථා පරිකිත්තෙත්වා අමනුස්සානං දෙවතානං වන්දනං. වදන්ති ධතරට්ඨමහාරාජස්ස පුත්තා.

आदित्य (सूर्य) हा गोतम गोत्राचा आहे, भगवान देखील गोतम गोत्राचे आहेत. आदित्याशी समान गोत्र असल्यामुळे आदित्य त्यांचा बंधू आहे म्हणून 'आदित्यबंधू' (ādiccabandhu), किंवा आदित्याचा बंधू म्हणून 'आदित्यबंधू', त्या 'आदित्यबंधूला' (ādiccabandhunaṃ). 'अनवद्येने' (anavajjena) म्हणजे दोषांच्या विरोधी असलेल्या ब्रह्मविहाराने. 'समेक्खसि' (samekkhasi) म्हणजे मर्यादित (ओधिसो) आणि अमर्यादित (अनोधिसो) रूपाने पसरवून पाहिले - आशय, अनुशय, चर्या, अधिमुक्ती इत्यादी विभागांच्या आकलनाद्वारे पाहिले. 'बोलून वंदन करतात' (vatvā vandantī) म्हणजे 'जगावर अनुकंपा करणारे' (lokassa anukampako) असे कीर्तन करून वंदन करतात. 'सुतं नेतं' (sutaṃ netaṃ) म्हणजे 'सुतं ननु' (नक्कीच ऐकले आहे) या अर्थात 'नु' शब्द आहे. परंतु अट्ठकथेत 'नो' (आम्ही) या अभिप्रायाने 'आमच्याद्वारे' असा अर्थ सांगितला आहे. 'हे' (etaṃ) म्हणजे अशा प्रकारे कीर्तन करून अमनुष्य देवतांचे वंदन. धतराष्ट्र महाराजांचे पुत्र असे म्हणतात.

279. යෙන පෙතා පවුච්චන්තීති එත්ථ වචනසෙසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො, න යථාරුතවසෙනෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘යෙන දිසාභාගෙන නීහරීයන්තූති වුච්චන්තී’’ති ආහ. ඩය්හන්තු වාති පෙතෙ සන්ධාය වදති. ඡිජ්ජන්තු වා හත්ථපාදාදිකෙ පිසුණා පිට්ඨිමංසිකා. හඤ්ඤන්තු පාණාතිපාතිනොතිආදිකා. පවුච්චන්තීති වා සමුච්චන්ති, ‘‘අලං තෙස’’න්ති සමාචිනීයන්තීති අත්ථො. එවඤ්හි වචනසෙසෙන විනා එව අත්ථො සිද්ධො හොති. රහස්සඞ්ගන්ති බීජං සන්ධාය වදති.

२७९. 'ज्याद्वारे प्रेत म्हटले जातात' (yena petā pavuccantī) येथे वाक्याच्या उर्वरित भागावरून अर्थ समजून घ्यावा, केवळ शब्दाच्या अर्थावरून नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'ज्या दिशेने बाहेर काढले जावे असे म्हटले जाते' असे म्हटले आहे. 'किंवा जाळले जावे' (ḍayhantu vā) हे प्रेतांना उद्देशून म्हटले आहे. 'किंवा कापले जावे' (chijjantu vā) म्हणजे चहाडखोर आणि पाठीमागे निंदा करणाऱ्यांचे हात-पाय इत्यादी कापले जावे. 'किंवा मारले जावे' (haññantu) म्हणजे प्राणातिपात (जीवहत्या) करणाऱ्यांना मारले जावे इत्यादी. 'पवुच्चन्ति' (pavuccanti) म्हणजे एकत्रित केले जातात, 'त्यांच्यासाठी पुरेसे आहे' असे गोळा केले जातात असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे वाक्याच्या उर्वरित भागाशिवाय देखील अर्थ सिद्ध होतो. 'रहस्य अंग' (rahassaṅgaṃ) हे बीजाला (गुप्तांगाला) उद्देशून म्हटले आहे.

280. යස්මිං දිසාභාගෙ සූරියො අත්ථං ගච්ඡතීති එත්ථ ‘‘යතො ඨානතො උදෙතී’’ති එත්ථ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

२८०. 'ज्या दिशेला सूर्य मावळतो' (yasmiṃ disābhāge sūriyo atthaṃ gacchati) येथे 'ज्या ठिकाणाहून उगवतो' (yato ṭhānato udeti) यामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनुसार अर्थ समजून घ्यावा.

281. යෙන [Pg.155] දිසාභාගෙන උත්තරකුරු රම්මො අවට්ඨිතො, ඉතො සා උත්තරා දිසාති යොජනා. මහානෙරූති මහන්තො, මහනීයො ච නෙරුසඞ්ඛාතො පබ්බතො. තෙනාහ ‘‘මහාසිනෙරු පබ්බතරාජා’’ති. රජතමයං. තථා හි තස්ස පභාය අජ්ඣොත්ථතං තස්සං දිසායං සමුද්දොදකං ඛීරං විය පඤ්ඤායති. මණිමයන්ති ඉන්දනීලමයං. තථා හි දක්ඛිණදිසාය සමුද්දොදකං යෙභුය්‍යෙන නීලවණ්ණං හුත්වා පඤ්ඤායති, තථා ආකාසං. මනුස්සා ජායන්ති. කථං ජායන්ති? අමමා අපරිග්ගහාති යොජනා. මමත්තවිරහිතාති ‘‘ඉදං මම ඉදං මමා’’ති මමඞ්කාරවිරහිතාති අධිප්පායො. යදි තෙසං ‘‘අයං මය්හං භරියා’’ති පරිග්ගහො නත්ථි, ‘‘අයං මෙ මාතා, අයං භගිනී’’ති එවරූපා ඉධ විය මරියාදාපි න සියා මාතුආදිභාවස්ස අජානනතොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘මාතරං වා’’තිආදි. ඡන්දරාගො නුප්පජ්ජතීති එත්ථ ‘‘ධම්මතාසිද්ධස්ස සීලස්ස ආනුභාවෙන පුත්තෙ දිට්ඨමත්තෙ එව මාතු ථනතො ථඤ්ඤං පග්ඝරති, තෙන සඤ්ඤාණෙන නෙසං මාතරි පුත්තස්ස මාතුසඤ්ඤා, මාතු ච පුත්තෙ පුත්තසඤ්ඤා පච්චුපට්ඨිතා’’ති කෙචි.

२८१. 'ज्या दिशेला रमणीय उत्तरकुरु स्थित आहे, इथून ती उत्तर दिशा आहे' असा संबंध आहे. 'महानेरू' (mahāneru) म्हणजे महान आणि पूजनीय असलेला नेरू नावाचा पर्वत. म्हणूनच 'महासिनेरू पर्वतराज' (mahāsineru pabbatarājā) असे म्हटले आहे. तो रौप्यमय (चांदीचा) आहे. कारण त्याच्या प्रभेने व्यापलेले त्या दिशेचे समुद्राचे पाणी दुधासारखे दिसते. 'मणिमय' (maṇimayaṃ) म्हणजे इंद्रनीलमय. कारण दक्षिण दिशेचे समुद्राचे पाणी बहुतांश करून निळ्या रंगाचे दिसते, तसेच आकाशही. 'मनुष्य जन्मतात'. कसे जन्मतात? 'ममत्वरहित आणि परिग्रहरहित' (amamā apariggahā) असा संबंध आहे. ममत्वरहित म्हणजे 'हे माझे आहे, हे माझे आहे' अशा ममकाराने रहित असा अभिप्राय आहे. जर त्यांचा 'ही माझी पत्नी आहे' असा परिग्रह नसेल, तर 'ही माझी आई, ही माझी बहीण' अशी येथील सारखी मर्यादा देखील नसेल, कारण त्यांना मातृत्वाचा भाव माहीत नसतो, या शंकेला उद्देशून 'आई किंवा...' (mātaraṃ vā) इत्यादी म्हटले आहे. 'छंदराग उत्पन्न होत नाही' (chandarāgo nuppajjati) येथे 'स्वभावसिद्ध शीलाच्या प्रभावाने पुत्राला पाहिल्याबरोबरच आईच्या स्तनातून दूध पाझरू लागते, त्या चिन्हाने पुत्राला आईविषयी मातृसंज्ञा आणि आईला पुत्राविषयी पुत्रसंज्ञा प्राप्त होते' असे काही जण म्हणतात.

නඞ්ගලාති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘නඞ්ගලානිපී’’ති. අකට්ඨෙති අකසිතෙ අකතකසිකම්මෙ.

'नांगळ' (naṅgalā) हे लिंगविपर्यासामुळे (लिंग बदलून) म्हटले आहे, म्हणून 'नांगळ देखील' (naṅgalānipi) असे म्हटले आहे. 'अकृष्ट' (akaṭṭhe) म्हणजे न नांगरलेल्या, न केलेल्या नांगरणीच्या कामात.

තණ්ඩුලාව තස්ස ඵලන්ති සත්තානං පුඤ්ඤානුභාවහෙතුකා ථුසාදිඅභාවෙන තණ්ඩුලා එව තස්ස සාලිස්ස ඵලං. තුණ්ඩිකිරන්ති පචනභාජනස්ස නාමන්ති වුත්තං ‘‘උක්ඛලිය’’න්ති. ආකිරිත්වාති තණ්ඩුලානි පක්ඛිපිත්වා. නිද්ධූමඞ්ගාරෙනාති ධූමඞ්ගාරරහිතෙන කෙවලෙන අග්ගිනා. ජොතිකපාසාණතො අග්ගිම්හි උට්ඨහන්තෙ කුතො ධූමඞ්ගාරානං සම්භවො. භොජනන්ති ඔදනමෙවාධිප්පෙතන්ති ‘‘භොජනමෙවා’’ති අවධාරණං කත්වා තෙන නිවත්තෙතබ්බං දස්සෙන්තො ‘‘අඤ්ඤො සූපො වා බ්‍යඤ්ජනං වා න හොතී’’ති ආහ. යදි එවං රසවිසෙසයුත්තො තෙසං ආහාරො න හොතීති? නොති දස්සෙන්තො ‘‘භුඤ්ජන්තානං…පෙ… රසො හොතී’’ති ආහ. මච්ඡරියචිත්තං නාම න හොතීති ධම්මතාසිද්ධස්ස සීලස්ස ආනුභාවෙන. තථා හි තෙ කත්ථචිපි අමමා පරිග්ගහාව හුත්වා වසන්ති.

प्राण्यांच्या पुण्याच्या प्रभावामुळे तुस इत्यादींच्या अभावाने तांदूळच त्या शालीचे (भात पिकाचे) फळ असते, म्हणून 'तांदूळच त्याचे फळ आहे' असे म्हटले आहे. 'तुण्डिकिरी' हे स्वयंपाकाच्या भांड्याचे नाव आहे, ज्याला 'उखळी' (मातीचे भांडे) असे म्हटले आहे. 'आकिरित्वा' म्हणजे तांदूळ टाकून. 'निद्धूमङ्गारेन' म्हणजे धूर आणि कोळशाशिवाय केवळ अग्नीने. ज्योतिक पाषाणातून (स्फटिक किंवा चकमक दगडातून) अग्नी उत्पन्न होत असताना धूर आणि कोळशाचा संभव कुठून असणार? 'भोजन' म्हणजे केवळ भातच अभिप्रेत आहे. 'भोजनच' असा निश्चय करून, त्याद्वारे वगळले जाणारे अन्न दर्शवताना 'दुसरा कोणताही सूप (वरण) किंवा व्यंजन (भाजी) नसते' असे म्हटले आहे. जर असे असेल, तर त्यांचा आहार विशिष्ट चवीने (रसाने) युक्त नसतो का? 'नाही' (असे नाही) हे दर्शवताना 'जेवण करणाऱ्यांना...पे... (इच्छित) रस मिळतो' असे म्हटले आहे. त्यांच्यात 'मत्सरचित्त' (लोभी मन) नसते, हे स्वभावसिद्ध (धम्मतासिद्ध) शीलाच्या प्रभावामुळे होते. कारण ते कुठेही ममत्वरहित (माझेपणा नसलेले) आणि परिग्रहरहित (मालकी हक्क न बाळगणारे) होऊन राहतात.

අපිච [Pg.156] තත්ථ උත්තරකුරුකානං පුඤ්ඤානුභාවසිද්ධො අයම්පි විසෙසො වෙදිතබ්බො – තත්ථ කිර තෙසු තෙසු පදෙසෙසු ඝනචිතපත්තසඤ්ඡන්නසාඛාපසාඛා කූටාගාරූපමා මනොරමා රුක්ඛා තෙසං මනුස්සානං නිවෙසනකිච්චං සාධෙන්ති, යත්ථ සුඛං නිවසන්ති, අඤ්ඤෙපි තත්ථ රුක්ඛා සුජාතා සබ්බදාපි පුප්ඵිතග්ගා තිට්ඨන්ති, ජලාසයාපි විකසිතකමලකුවලයපුණ්ඩරීකසොගන්ධිකාදිපුප්ඵසඤ්ඡන්නා සබ්බකාලං පරමසුගන්ධං සමන්තතො පවායන්තා තිට්ඨන්ති. සරීරම්පි තෙසං අතිදීඝතාදිදොසරහිතං ආරොහපරිණාහසම්පන්නං ජරාය අනභිභූතත්තා වලිපලිතාදිදොසරහිතං යාවතායුකං අපරික්ඛීණජවබලපරක්කමසොභමෙව හුත්වා තිට්ඨති. අනුට්ඨානඵලූපජීවිතාය න ච නෙසං කසිවාණිජ්ජාදිවසෙන, ආහාරපරියෙට්ඨිවසෙන දුක්ඛං අත්ථි, තතො එව න දාසදාසිකම්මකරාදිපරිග්ගහො අත්ථි, න ච තත්ථ සීතුණ්හඩංසමකසවාතාතපසරීසපවාළාදිපරිස්සයො අත්ථි. යථා නාමෙත්ථ ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ පච්චූසවෙලායං සමසීතුණ්හඋතු හොති, එවමෙව සබ්බකාලං සමසීතුණ්හොව උතු හොති, න ච තෙසං කොචි උපඝාතො, විහෙසා වා උප්පජ්ජති. අකට්ඨපාකිමමෙව සාලිං අකණං අථුසං සුගන්ධං තණ්ඩුලඵලං පරිභුඤ්ජන්තානං නෙසං කුට්ඨං, ගණ්ඩො, කිලාසො, සොසො, කාසො, සාසො, අපමාරො, ජරොති එවමාදිකො න කොචි රොගො උප්පජ්ජති. න තෙ ඛුජ්ජා වා වාමනකා වා කාණා වා කුණී වා ඛඤ්ජා වා පක්ඛහතා වා විකලඞ්ගා වා විකලින්ද්‍රියා වා හොන්ති. ඉත්ථියොපි තත්ථ නාතිදීඝා නාතිරස්සා නාතිකිසා නාතිථූලා නාතිකාළා නාච්චොදාතා සොභග්ගප්පත්තරූපා හොන්ති. තථා හි දීඝඞ්ගුලී තම්බනඛී ලම්බත්ථනා තනුමජ්ඣා පුණ්ණචන්දමුඛී විසාලක්ඛී මුදුගත්තා සංහිතූරූ ඔදාතදන්තා ගම්භීරනාභී තනුජඞ්ඝා දීඝනීලවෙල්ලිතකෙසී පුථුලසුසොණී නාතිලොමානාලොමා සුභගා උතුසුඛසම්ඵස්සා සණ්හා සඛිලසම්භාසා නානාභරණවිභූසිතා විචරන්ති. සබ්බදා හි සොළසවස්සුද්දෙසිකා විය හොන්ති. පුරිසා ච පඤ්චවීසතිවස්සුද්දෙසිකා විය, න පුත්තදාරෙසු රජ්ජන්ති. අයං තත්ථ ධම්මතා.

शिवाय, तेथे उत्तरकुरुतील लोकांच्या पुण्याच्या प्रभावाने सिद्ध झालेली ही विशेष गोष्ट देखील समजून घेतली पाहिजे – तेथे वेगवेगळ्या प्रदेशांत दाट आणि सुंदर पानांनी आच्छादलेल्या फांद्या व उपफांद्या असलेले, महालासारखे (कूडागार) मनोहर वृक्ष त्या मनुष्यांच्या घराचे काम पूर्ण करतात, जिथे ते सुखाने राहतात. तेथे इतरही उत्तम प्रकारे उगवलेले वृक्ष नेहमीच फुलांनी बहरलेले असतात. जलाशय देखील उमललेली कमळे, कुवलय (निळी कमळे), पुंडरीक (पांढरी कमळे), सौगंधिक इत्यादी फुलांनी आच्छादलेले असतात आणि सर्वकाळ चोहोबाजूला परम सुगंध पसरवत राहतात. त्यांचे शरीर देखील अति-उंची इत्यादी दोषांनी रहित, सुप्रमाणित आणि सुदृढ असते. वृद्धत्वाचा प्रभाव न पडल्यामुळे ते सुरकुत्या आणि पांढरे केस इत्यादी दोषांपासून मुक्त असते आणि आयुष्यभर न संपणारा वेग, बल, पराक्रम आणि सौंदर्याने युक्त राहते. प्रयत्न न करता फळ मिळवून जगणारे असल्यामुळे, त्यांना शेती, व्यापार इत्यादींमुळे किंवा आहाराच्या शोधाच्या कारणाने कोणतेही दुःख नसते. म्हणूनच तेथे दास, दासी, मजूर इत्यादींचा परिग्रह (मालकी) नसतो. तसेच तेथे थंडी, उष्णता, डास, माश्या, वारा, ऊन, सरपटणारे प्राणी आणि कीटक इत्यादींचा कोणताही उपद्रव (त्रास) नसतो. जसे येथे उन्हाळ्याच्या शेवटच्या महिन्यात पहाटेच्या वेळी समशीतोष्ण (ना फार थंड, ना फार गरम) हवामान असते, तसेच तेथे सर्वकाळ समशीतोष्ण ऋतूच असतो. त्यांना कोणताही आघात किंवा पीडा उत्पन्न होत नाही. न नांगरता पिकणाऱ्या शालीचे (भाताचे), कणा नसलेले, तुस नसलेले, सुगंधी तांदूळरूपी फळ खाणाऱ्या त्यांना कुष्ठरोग, गंडमाळा (गळू), कोड, क्षयरोग, खोकला, दमा, अपस्मार (मिरगी), वृद्धत्व इत्यादी कोणताही रोग होत नाही. ते कुबडे, बुटके, काणे (एका डोळ्याने अंध), लुळे, पांगळे, अर्धांगवायू झालेले, विकलांग किंवा विकल इंद्रिय असलेले नसतात. तेथील स्त्रिया देखील अतिशय उंच नसतात, अतिशय बुटक्या नसतात, अतिशय कृश (बारीक) नसतात, अतिशय स्थूल नसतात, अतिशय काळ्या नसतात आणि अतिशय गोऱ्याही नसतात; त्या अत्यंत रूपवान आणि भाग्यशाली असतात. कारण त्या लांब बोटे असलेल्या, तांबूस नखे असलेल्या, सुडौल स्तन असलेल्या, बारीक कंबर असलेल्या, पूर्णचंद्रासारखे मुख असलेल्या, विशाल डोळे असलेल्या, कोमल शरीर असलेल्या, सुघटित मांड्या असलेल्या, शुभ्र दात असलेल्या, खोल नाभी असलेल्या, बारीक पोटऱ्या असलेल्या, लांब, काळे व कुरळे केस असलेल्या, रुंद नितंब असलेल्या, शरीरावर अतिशय जास्त किंवा कमी कमी केस नसलेल्या, सौभाग्यशाली, स्पर्श करण्यास सुखद, सुकुमार, मधुर बोलणाऱ्या आणि विविध अलंकारांनी विभूषित होऊन वावरतात. त्या नेहमी सोळा वर्षांच्या तरुणीसारख्या दिसतात. आणि पुरुष पंचवीस वर्षांच्या तरुणासारखे असतात. ते पुत्र आणि पत्नीमध्ये आसक्त होत नाहीत. हा तेथील नैसर्गिक नियम (धम्मता) आहे.

සත්තාහිකමෙව ච තත්ථ ඉත්ථිපුරිසා කාමරතියා විහරන්ති, තතො වීතරාගා යථාසකං ගච්ඡන්ති. න තත්ථ ඉධ විය ගබ්භොක්කන්තිමූලකං, ගබ්භපරිහරණමූලකං, විජායනමූලකං වා දුක්ඛං හොති. රත්තකඤ්චුකතො කඤ්චනපටිමා [Pg.157] විය දාරකා මාතුකුච්ඡිතො අමක්ඛිතා එව සෙම්හාදිනා සුඛෙනෙව නික්ඛමන්ති, අයං තත්ථ ධම්මතා.

तेथे स्त्री आणि पुरुष केवळ सात दिवसांसाठीच कामक्रीडेत रमतात, त्यानंतर रागरहित (आसक्तीरहित) होऊन आपापल्या मार्गाने निघून जातात. तेथे येथीलप्रमाणे गर्भाशयात प्रवेश करण्यामुळे होणारे, गर्भ धारण करण्यामुळे होणारे किंवा प्रसूतीमुळे होणारे दुःख नसते. लाल वस्त्रातून सोन्याची मूर्ती बाहेर पडावी, त्याप्रमाणे बालके आईच्या उदरातून कफ इत्यादींनी न माखलेली अशी सुखानेच बाहेर पडतात. हा तेथील नैसर्गिक नियम (धम्मता) आहे.

මාතා පන පුත්තං වා ධීතරං වා විජායිත්වා තෙසං විචරණප්පදෙසෙ ඨපෙත්වා අනපෙක්ඛා යථාරුචි ගච්ඡති. තෙසං තත්ථ සයිතානං යෙ පස්සන්ති පුරිසා, ඉත්ථියො වා, තෙ අත්තනො අඞ්ගුලියො උපනාමෙන්ති, තෙසං කම්මබලෙන තතො ඛීරං පවත්තති, තෙන දාරකා යාපෙන්ති. එවං පන වඩ්ඪන්තා කතිපයදිවසෙහෙව ලද්ධබලා හුත්වා දාරිකා ඉත්ථියො උපගච්ඡන්ති, දාරකා පුරිසෙ. කප්පරුක්ඛතො එව ච තෙසං තත්ථ තත්ථ වත්ථාභරණානි නිප්පජ්ජන්ති. නානාවිරාගවණ්ණවිචිත්තානි හි සුඛුමානි මුදුසුඛසම්ඵස්සානි වත්ථානි තත්ථ තත්ථ කප්පරුක්ඛෙසු ඔලම්බන්තානි ඉට්ඨන්ති. නානාවිධරංසිජාලසමුජ්ජලවිවිධවණ්ණරතනවිනද්ධානි අනෙකවිධමාලාකම්මලතාකම්මභිත්තිකම්මවිචිත්තානි සීසූපගගීවූපගහත්ථූපගකටූපගපාදූපගානි සොවණ්ණමයානි ආභරණානි ච කප්පරුක්ඛතො ඔලම්බන්ති. තථා වීණාමුදිඞ්ගපණවසම්මතාළසඞ්ඛවංසවෙතාළපරිවානිවල්ලකීපභුතිකා තූරියභණ්ඩාපි තතො තතො ඔලම්බන්ති. තත්ථ ච බහූ ඵලරුක්ඛා කුම්භමත්තානි ඵලානි ඵලන්ති මධුරරසානි, යානි පරිභුඤ්ජිත්වා තෙ සත්තාහම්පි ඛුප්පිපාසාහි න බාධීයන්ති. නජ්ජොපි තත්ථ සුවිසුද්ධජලා සුපතිත්ථා රමණීයා අකද්දමා වාලුකතලා නාතිසීතා නාච්චුණ්හා සුරභිගන්ධීහි ජලජපුප්ඵෙහි සඤ්ඡන්නා සබ්බකාලං සුරභිං වායන්තියො සන්දන්ති. න තත්ථ කණ්ටකතිණකක්ඛළගච්ඡලතා හොන්ති, අකණ්ටකා පුප්ඵඵලසම්පන්නා එව හොන්ති. චන්දනනාගරුක්ඛා සයමෙව රසං පග්ඝරන්ති. න්හායිතුකාමා ච නදීතිත්ථෙ එකජ්ඣං වත්ථාභරණානි ඨපෙත්වා නදිං ඔතරිත්වා න්හත්වා උත්තිණ්ණුත්තිණ්ණා උපරිට්ඨිමං වත්ථාභරණං ගණ්හන්ති, න තෙසං එවං හොති ‘‘ඉදං මම, ඉදං පරස්සා’’ති, තතො එව න තෙසං කොචි විග්ගහො වා විවාදො වා. සත්තාහිකා එව ච නෙසං කාමරතිකීළා හොති, තතො වීතරාගා විය විචරන්ති. යත්ථ ච රුක්ඛෙ සයිතුකාමා හොන්ති, තත්ථෙව සයනං උපලභන්ති. මතෙ ච සත්තෙ දිස්වා න රොදන්ති, න සොචන්ති, තඤ්ච මණ්ඩයිත්වා නික්ඛිපන්ති. තාවදෙව ච නෙසං තථාරූපා සකුණා උපගන්ත්වා මතං දීපන්තරං නෙන්ති. තස්මා සුසානං වා අසුචිට්ඨානං වා තත්ථ නත්ථි. න ච තතො මතා නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා පෙත්තිවිසයං වා උපපජ්ජන්ති. ‘‘ධම්මතාසිද්ධස්ස පඤ්චසීලස්ස ආනුභාවෙන තෙ [Pg.158] දෙවලොකෙ නිබ්බත්තන්තී’’ති වදන්ති. වස්සසහස්සමෙව ච නෙසං සබ්බකාලං ආයුප්පමාණං. සබ්බමෙතං තෙසං පඤ්චසීලං විය ධම්මතාසිද්ධං එවාති වෙදිතබ්බං. තත්ථාති තස්මිං උත්තරකුරුදීපෙ.

परंतु माता पुत्राला किंवा कन्येला जन्म देऊन, त्यांना त्यांच्या फिरण्याच्या ठिकाणी ठेवून, निरपेक्ष होऊन आपल्या इच्छेनुसार निघून जाते. तिथे निजलेल्या त्या बालकांना जे पुरुष किंवा स्त्रिया पाहतात, ते आपली बोटे त्यांच्या तोंडाजवळ नेतात. त्यांच्या कर्माच्या बलाने त्या बोटांमधून दूध वाहू लागते, ज्याने ती बालके जगतात. अशा प्रकारे वाढत जाऊन काही दिवसांतच शक्ती प्राप्त करून मुली स्त्रियांकडे आणि मुले पुरुषांकडे जातात. आणि कप्परुक्खापासूनच त्यांना जागोजागी वस्त्रे व अलंकार प्राप्त होतात. विविध रंगांची, चित्रविचित्र, सुकुमार आणि मऊ व सुखद स्पर्श असणारी वस्त्रे जागोजागी कप्परुक्खांवर लटकलेली असतात. नाना प्रकारच्या किरणसमूहांनी चमकणाऱ्या, विविध रंगांच्या रत्नांनी जडलेल्या, अनेक प्रकारच्या माळा, वेली आणि भिंतींवरील नक्षीकामाने सुशोभित, डोके, मान, हात, कंबर आणि पायांसाठी असणारे सोन्याचे अलंकार कप्परुक्खांवरून लटकत असतात. तसेच वीणा, मृदंग, पणव, सम्म, ताळ, शंख, बासरी, वेताळ, परिवाणि, वल्लकी इत्यादी वाद्येही जागोजागी लटकत असतात. आणि तिथे अनेक फळझाडे घागरीच्या आकाराची गोड रसाची फळे देतात, ज्यांचे सेवन केल्यावर ते सात दिवसही भूक व तहानेने पीडित होत नाहीत. तिथल्या नद्याही अत्यंत शुद्ध पाणी असलेल्या, चांगल्या घाटांच्या, रमणीय, चिखल नसलेल्या, वाळूचे तळ असलेल्या, फार थंड नसलेल्या व फार उष्ण नसलेल्या, सुगंधी जलपुष्पांनी झाकलेल्या आणि सर्वकाळ सुगंध पसरवत वाहणाऱ्या असतात. तिथे काटे, गवत, कठीण झुडपे किंवा वेली नसतात; त्या निष्कंटक आणि केवळ फुले व फळांनी समृद्ध असतात. चंदन आणि नागवृक्ष स्वतःच रस पाझरतात. आणि ज्यांना स्नान करण्याची इच्छा असते, ते नदीच्या घाटावर एका ठिकाणी वस्त्रे व अलंकार ठेवून नदीत उतरतात आणि स्नान करून बाहेर आल्यावर जे वरचे वस्त्र व अलंकार असेल ते घेतात. त्यांच्या मनात असा विचार येत नाही की 'हे माझे आहे, हे दुसऱ्याचे आहे', म्हणूनच त्यांच्यात कोणताही कलह किंवा वाद होत नाही. आणि त्यांची कामक्रीडा केवळ सात दिवसांचीच असते, त्यानंतर ते वीतरागी असल्यासारखे वावरतात. आणि ज्या झाडाखाली त्यांना झोपण्याची इच्छा असते, तिथेच त्यांना बिछाना मिळतो. आणि एखादा प्राणी मृत झालेला पाहून ते रडत नाहीत, शोक करत नाहीत, तर त्याला सजवून ठेवून देतात. लगेचच तशा प्रकारचे पक्षी येऊन त्या मृत शरीराला दुसऱ्या द्वीपात घेऊन जातात. म्हणूनच तिथे स्मशान किंवा अपवित्र स्थान नसते. आणि तिथून मृत झालेले लोक निरय, तिर्यक योनी किंवा पेतविसय मध्ये उत्पन्न होत नाहीत. 'धम्मतेने सिद्ध झालेल्या पंचशीलाच्या प्रभावाने ते देवलोकात उत्पन्न होतात' असे म्हणतात. आणि त्यांचे आयुष्यमान सर्वकाळ एक हजार वर्षांचेच असते. हे सर्व त्यांच्या पंचशीलाप्रमाणेच धम्मसिद्ध आहे असे जाणावे. 'तिथे' म्हणजे त्या उत्तरकुरु द्वीपात.

එකඛුරං කත්වාති අනෙකසඵම්පි එකසඵං විය කත්වා, අස්සං විය කත්වාති අත්ථො. ‘‘ගාවි’’න්ති වත්වා පුන ‘‘පසු’’න්ති වුත්තත්තා ගාවිතො ඉතරො සබ්බො චතුප්පදො ඉධ ‘‘පසූ’’ති අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘ඨපෙත්වා ගාවි’’න්ති.

'एकखुर करून' म्हणजे अनेक खूर असलेल्या प्राण्यालाही एका खुराच्या प्राण्यासारखे करून, म्हणजेच घोड्यासारखे करून असा अर्थ आहे. 'गाय' असे म्हणून पुन्हा 'पशू' असे म्हटल्यामुळे, गाईव्यतिरिक्त इतर सर्व चौपायांना येथे 'पशू' अभिप्रेत आहे, म्हणून 'गाईला सोडून' असे म्हटले आहे.

තස්සාති ගබ්භිනිත්ථියා. පිට්ඨි ඔනමිතුං සහතීති කුච්ඡියා ගරුභාරතාය තෙසං ආරුළ්හකාලෙ පිට්ඨි ඔනමති, තෙසං නිසජ්ජං සහති පල්ලඞ්කෙ නිසින්නා විය හොන්ති. සම්මාදිට්ඨිකෙති කම්මපථසම්මාදිට්ඨියා සම්මාදිට්ඨිකෙ. එත්ථාති ජම්බුදීපෙ. එත්ථ හි ජනපදවොහාරො, න උත්තරකුරුම්හි. තථා හි ‘‘පච්චන්තිමමිලක්ඛුවාසිකෙ’’ති ච වුත්තං.

'तिची' म्हणजे गरोदर स्त्रीची. 'पाठ वाकणे सहन करते' म्हणजे गर्भाच्या जडत्वामुळे त्यांच्यावर आरूढ झाल्यावर पाठ वाकते, त्यांचे बसणे ती सहन करते, जणू काही ते पलंगावर बसले आहेत. 'सम्मादिट्ठिक' (सम्यक दृष्टी असलेले) म्हणजे कम्मपथ-सम्मादिट्ठि (कर्मपथ सम्यक दृष्टी) द्वारे सम्यक दृष्टी असलेले. 'येथे' म्हणजे जम्बुदीपात. कारण येथे जनपदाचा व्यवहार आहे, उत्तरकुरुमध्ये नाही. म्हणूनच 'paccantimamilakkhuvāsike' (सीमावर्ती म्लेंच्छ रहिवासी) असेही म्हटले आहे.

තස්ස රඤ්ඤොති වෙස්සවණමහාරාජස්ස. ඉති සො අත්තානමෙව පරං විය කත්වා වදති. එසෙව නයො පරතොපි. බහුවිධං නානාරතනවිචිත්තං නානාසණ්ඨානං රථාදි දිබ්බයානං උපට්ඨිතමෙව හොති සුදන්තවාහනයුත්තං, න නෙසං යානානං උපට්ඨාපනෙ උස්සුක්කං ආපජ්ජිතබ්බං අත්ථි. එතානීති හත්ථියානාදීනි. නෙසන්ති වෙස්සවණපරිචාරිකානං. කප්පිතානි හුත්වා උට්ඨිතානි ආරුහිතුං උපකප්පනයානානි. නිපන්නාපි නිසින්නාපි විචරන්ති චන්දිමසූරියා විය යථාසකං විමානෙසු.

'त्या राजाचा' म्हणजे वेस्सवण महाराजांचा. अशा प्रकारे ते स्वतःलाच दुसऱ्यासारखे करून बोलतात. हाच नियम पुढेही लागू होतो. विविध प्रकारची, नाना रत्नांनी सुशोभित, वेगवेगळ्या आकारांची रथ इत्यादी दिव्य वाहने उत्तम प्रकारे प्रशिक्षित वाहनांनी युक्त अशी उपस्थितच असतात, त्यांना ती वाहने तयार करण्यासाठी कोणतीही चिंता करण्याची गरज नसते. 'ही' म्हणजे हत्ती-वाहन इत्यादी. 'त्यांचे' म्हणजे वेस्सवणाच्या सेवकांचे. आरूढ होण्यासाठी तयार करून ठेवलेली वाहने. ते झोपलेले किंवा बसलेले असतानाही चंद्र आणि सूर्याप्रमाणे आपापल्या विमानांतून फिरतात.

නගරා අහූති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘නගරානි භවිංසූති අත්ථො’’ති. ආටානාටා නාමාති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමං නගරං ආසි.

'नगरा अहु' हे लिंगविपर्यासामुळे म्हटले आहे, म्हणून 'नगरे झाली असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. 'आटानाटा नाम' म्हणजे स्त्रीलिंगाच्या आधारे नाव मिळालेले नगर होते.

තස්මිං ඨත්වාති තස්මිං පදෙසෙ පරකුසිටනාටානාමකෙ නගරෙ ඨත්වා. තතො උජුං උත්තරදිසායං. එතස්සාති කසිවන්තනගරස්ස. අපරභාගෙ අපරකොට්ඨාසෙ, පරතො ඉච්චෙව අත්ථො.

'तिथे उभे राहून' म्हणजे त्या प्रदेशातील परकुसिटनाटा नावाच्या नगरात उभे राहून. तिथून सरळ उत्तर दिशेला. 'याच्या' म्हणजे कसिवंत नगराच्या. 'दुसऱ्या भागात' म्हणजे दुसऱ्या कोठारात, पलीकडे असाच अर्थ आहे.

කුවෙරොති තස්ස පුරිමජාතිසමුදාගතං නාමන්ති තෙනෙව පසඞ්ගෙන යෙනායං සම්පත්ති අධිගතා, තදස්ස පුබ්බකම්මං ආචික්ඛිතුං ‘‘අයං කිරා’’තිආදි වුත්තං. උච්ඡුවප්පන්ති උච්ඡුසස්සං. අවසෙසසාලාහීති අවසෙසයන්තසාලාහි, නිස්සක්කවචනඤ්චෙතං. තත්ථෙවාති පුඤ්ඤත්ථං දින්නසාලායමෙව.

'कुवेर' हे त्यांच्या पूर्वजन्मातून आलेले नाव आहे, म्हणूनच ज्या प्रसंगाने ही संपत्ती प्राप्त झाली, त्यांचे ते पूर्वकर्म सांगण्यासाठी 'हा म्हणे' इत्यादी म्हटले आहे. 'उच्छुवप्पं' म्हणजे उसाचे पीक. 'इतर शाळांमधून' म्हणजे इतर यंत्रशाळांमधून, हे अपादान विभक्तीचे रूप आहे. 'तिथेच' म्हणजे पुण्यासाठी दिलेल्या शाळेतच.

පටිඑසන්තොති [Pg.159] පති පති අත්ථෙ එසන්තො වීමංසන්තො. න කෙවලං තෙ වීමංසන්ති එව, අථ ඛො තමත්ථං පතිට්ඨාපෙන්තීති ආහ ‘‘විසුං විසුං අත්ථෙ උපපරික්ඛමානා අනුසාසමානා’’ති. යක්ඛරට්ඨිකාති යක්ඛරට්ඨාධිපතිනො. යක්ඛා ච වෙස්සවණස්ස රඤ්ඤො නිවෙසනද්වාරෙ නියුත්තා චාති යක්ඛදොවාරිකා, තෙසං යක්ඛදොවාරිකානං.

'पटिएसंतो' (शोध घेणारे) म्हणजे प्रत्येक विषयाचा शोध घेणारे, तपासणी करणारे. ते केवळ तपासणीच करत नाहीत, तर त्या विषयाची स्थापनाही करतात, म्हणून 'वेगवेगळ्या विषयांची तपासणी करत आणि उपदेश करत' असे म्हटले आहे. 'यक्खरट्ठिका' म्हणजे यक्ष राष्ट्राचे अधिपती. आणि वेस्सवण राजाच्या महालाच्या दारावर नियुक्त केलेले यक्ष म्हणजे यक्ष-द्वारपाल, त्या यक्ष-द्वारपालांचे.

යස්මා ධරණීපොරක්ඛණිතො පුරාණොදකං භස්සයන්තං හෙට්ඨා වුට්ඨි හුත්වා නික්ඛමති, තස්මා තං තතො ගහෙත්වා මෙඝෙහි පවුට්ඨං විය හොතීති වුත්තං ‘‘යතො පොක්ඛරණිතො උදකං ගහෙත්වා මෙඝා පවස්සන්තී’’ති. යතොති යතො ධරණීපොක්ඛරණිතො. සභාති යක්ඛානං උපට්ඨානසභා.

ज्या अर्थी धरणी-पुष्करणीतून जुने पाणी खाली पडून पाऊस होऊन बाहेर पडते, त्या अर्थी तिथून पाणी घेऊन ढगांनी पाऊस पाडल्यासारखे होते, म्हणून 'ज्या पुष्करणीतून पाणी घेऊन ढग पाऊस पाडतात' असे म्हटले आहे. 'ज्या' म्हणजे ज्या धरणी-पुष्करणीतून. 'सभा' म्हणजे यक्षांची उपस्थान-सभा.

තස්මිං ඨානෙති තස්සා පොක්ඛරණියා තීරෙ යක්ඛානං වසනවනෙ. සදා ඵලිතාති නිච්චකාලං සඤ්ජාතඵලා. නිච්චපුප්ඵිතාති නිච්චං සඤ්ජාතපුප්ඵා. නානාදිජගණායුතාති නානාවිධෙහි දිජගණෙහි යුත්තා. තෙහි පන සකුණසඞ්ඝෙහි ඉතො චිතො ච සම්පතන්තෙහි පරිබ්භමන්තෙහි යස්මා සා පොක්ඛරණී ආකුලා විය හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘විවිධපක්ඛිසඞ්ඝසමාකුලා’’ති. කොඤ්චසකුණෙහීති සාරසසකුන්තෙහි.

‘तस्मिं ठाने’ (त्या ठिकाणी) म्हणजे त्या पुष्करणीच्या (तलावाच्या) तीरावरील यक्षांच्या निवासवनात. ‘सदा फलिता’ म्हणजे नेहमीच फळांनी युक्त असणारी. ‘निच्चपुप्फिता’ म्हणजे नेहमीच फुलांनी बहरलेली. ‘नानादिजगणायुता’ म्हणजे विविध प्रकारच्या पक्ष्यांच्या समूहांनी युक्त असलेली. त्या पक्ष्यांच्या थव्यांमुळे, जे इकडे तिकडे उडत आणि फिरत असतात, ती पुष्करणी जणू गजबजलेली दिसते, म्हणूनच ‘विविधपक्खिसङ्घसमाकुला’ (विविध पक्ष्यांच्या समूहाने गजबजलेली) असे म्हटले आहे. ‘कोञ्चसकुणेहि’ म्हणजे सारस पक्ष्यांनी.

‘‘එවං විරවන්තාන’’න්ති ඉමිනා තථා වස්සිතවසෙන ‘‘ජීවඤ්ජීවකා’’ති අයං තෙසං සමඤ්ඤාති දස්සෙති. උට්ඨවචිත්තකාති එත්ථාපි එසෙව නයො. තෙනාහ ‘‘එවං වස්සමානා’’ති. පොක්ඛරසාතකාති පොක්ඛරසණ්ඨානතාය ‘‘පොක්ඛරසාතකා’’ති එවං ලද්ධනාමා.

‘एवं विरवन्तानं’ (अशा प्रकारे ओरडणाऱ्या) या शब्दाने, त्यांच्या तशा ओरडण्यामुळे त्यांना ‘जीवञ्जीवक’ (जिवंजीवक पक्षी) हे नाव मिळाले आहे, असे दर्शविले आहे. ‘उट्ठवचित्तका’ यामध्येही हाच नियम लागू होतो. म्हणूनच ‘एवं वस्समाना’ (अशा प्रकारे ओरडणारे) असे म्हटले आहे. ‘पोक्खरसातका’ म्हणजे कमळाच्या आकाराचे असल्यामुळे त्यांना ‘पोक्खरसातका’ असे नाव मिळाले आहे.

සබ්බකාලං සොභතීති සබ්බඋතූසු සොභති, න තස්සා හෙමන්තාදිවසෙන සොභාවිරතො අත්ථි. එවංභූතා ච නිච්චං පුප්ඵිතජලජථලජපුප්ඵතාය, ඵලභාරභරිතරුක්ඛපරිවාරිතතාය, අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතසලිලතාය ච නිරන්තරං සොභති.

‘सब्बकालं सोभती’ (सर्वकाळ शोभून दिसणे) म्हणजे सर्व ऋतूंमध्ये ती शोभून दिसते, हेमंत इत्यादी ऋतूंमुळे तिचे सौंदर्य कधीही नष्ट होत नाही. अशा प्रकारे, ती नेहमीच उमललेल्या जलज (पाण्यातील) आणि थलज (जमिनीवरील) फुलांमुळे, फळांच्या भाराने लदबदलेल्या वृक्षांनी वेढलेली असल्यामुळे आणि अष्टांगसमन्नागत (आठ गुणांनी युक्त अशा) जलाने युक्त असल्यामुळे निरंतर शोभून दिसते.

282. පරිකම්මන්ති පුබ්බුපචාරං. පරිසොධෙත්වාති එකක්ඛරස්සාපි අවිරාධනවසෙන ආචරියසන්තිකෙ සබ්බං සොධෙත්වා. සුට්ඨු උග්ගහිතාති පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනාය පොරියා වාචාය විස්සට්ඨාය අනෙලගළාය අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනීයා සම්මදෙව උග්ගහිතා. තථා හි ‘‘අත්ථඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්ච පරිසොධෙත්වා’’ති වුත්තං. අත්ථං ජානතො එව හි බ්‍යඤ්ජනං පරිසුජ්ඣති, නො අජානතො. පදබ්‍යඤ්ජනානීති පදඤ්චෙව බ්‍යඤ්ජනඤ්ච අහාපෙත්වා. එවඤ්හි පරිපුණ්ණා නාම [Pg.160] හොතීති. විසංවාදෙත්වාති අඤ්ඤථා කත්වා. තෙජවන්තං න හොති විරජ්ඣනතො චෙව විම්හයත්ථභාවතො ච. සබ්බසොති අනවසෙසතො ආදිමජ්ඣපරියොසානතො. තෙජවන්තං හොතීති සභාවනිරුත්තිං අවිරාධෙත්වා සුප්පවත්තිභාවෙන සාධනතො. එවං පයොගවිපත්තිං පහාය පයොගසම්පත්තියා සති පරිත්තස්ස අත්ථසාධකතං දස්සෙත්වා ඉදානි අජ්ඣාසයවිපත්තිං පහාය අජ්ඣාසයසම්පත්තියා අත්ථසාධකතං දස්සෙතුං ‘‘ලාභහෙතූ’’තිආදි වුත්තං. ඉදං පරිත්තභණනං සත්තානං අනත්ථපටිබාහනහෙතූති තස්ස ඤාණකරුණාපුබ්බකතා නිස්සරණපක්ඛො. මෙත්තං පුරෙචාරිකං කත්වාති මෙත්තාමනසිකාරෙන සත්තෙසු හිතඵරණං පුරක්ඛත්වා.

२८२. ‘परिकम्मं’ (परिकर्म) म्हणजे पूर्व-उपचार (पूर्व-तयारी). ‘परिसोधेत्वा’ (परिशोधन करून) म्हणजे एका अक्षराचाही दोष न ठेवता आचार्यांच्या सन्निध सर्व काही शुद्ध करून घेणे. ‘सुट्ठु उग्गहिता’ (उत्तम प्रकारे ग्रहण केलेले) म्हणजे परिमंडळ पद आणि व्यंजनांनी युक्त, सुसंस्कृत, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ समजण्यास सुलभ अशा वाणीने चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले. म्हणूनच ‘अत्थञ्च ब्यञ्जनञ्च परिसोधेत्वा’ (अर्थ आणि व्यंजन यांचे परिशोधन करून) असे म्हटले आहे. कारण अर्थ जाणणाऱ्याचेच व्यंजन शुद्ध होते, न जाणणाऱ्याचे नाही. ‘पदब्यञ्जनानि’ (पदे आणि व्यंजने) म्हणजे पद आणि व्यंजन दोन्ही न सोडता. अशा प्रकारे ती ‘परिपुण्णा’ (परिपूर्ण) होते. ‘विसंवादेत्वा’ म्हणजे अन्यथा करून (बदलून). चुकीच्या उच्चारणामुळे आणि संभ्रमामुळे ते तेजस्वी (प्रभावशाली) राहत नाही. ‘सब्बसो’ (सर्व प्रकारे) म्हणजे काहीहीशिल्लक न ठेवता, सुरुवातीपासून, मध्यापासून ते शेवटापर्यंत. ‘तेजवन्तं होति’ (तेजस्वी होते) म्हणजे स्वाभाविक भाषेला बाधा न आणता चांगल्या प्रकारे उच्चार केल्याने ते साध्य होते. अशा प्रकारे प्रयोगातील त्रुटी (प्रयोगविपत्ती) सोडून प्रयोगाच्या समृद्धीने (प्रयोगसंपत्तीने) परित्ताची अर्थसाधकता दर्शवून, आता हेतूतील त्रुटी (अज्झासयविपत्ती) सोडून हेतूच्या समृद्धीने (अज्झासयसंपत्तीने) अर्थसाधकता दर्शवण्यासाठी ‘लाभहेतू’ इत्यादी म्हटले आहे. हे परित्त पठण प्राण्यांच्या अनर्थाचे निवारण करण्यासाठी असल्यामुळे, ते ज्ञान आणि करुणेने युक्त असे मुक्तीचे साधन आहे. ‘मेत्तं पुरेचारिकं कत्वा’ (मैत्रीला अग्रभागी ठेवून) म्हणजे मैत्रीच्या भावनेने प्राण्यांवर हिताचा वर्षाव करणे.

‘‘වත්ථුං වා’’තිආදි පුබ්බෙ චතුපරිසමජ්ඣෙ කතාය සාධනාය භගවතො පවෙදනං. ඝරවත්ථුන්ති වසනගෙහං. නිබද්ධවාසන්ති පරගෙහෙපි නෙවාසිකභාවෙන වාසං න ලභෙය්‍ය, යං පන මහාරාජානං, යක්ඛසෙනාපතීනඤ්ච අජානන්තානංයෙව කදාචි වසිත්වා ගමනං, තං අප්පමාණන්ති අධිප්පායො. සමිතින්ති යක්ඛාදිසමාගමං. කාමං පාළියං ‘‘න මෙ සො’’ති ආගතං, ඉතරෙසම්පි පන මහාරාජානමත්තනා එකජ්ඣාසයතාය තෙසම්පි අජ්ඣාසයං හදයෙ ඨපෙත්වා වෙස්සවණො තථා අවොච. කඤ්ඤං අනු අනු වහිතුං අයුත්තො අනාවය්හො, සබ්බකාලං කඤ්ඤං ලද්ධුං අයුත්තොති අත්ථො, තං අනාවය්හං. තෙනාහ ‘‘න ආවාහයුත්ත’’න්ති. න විවය්හන්ති අවිවය්හං, කඤ්ඤං ගහෙතුමයුත්තන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘න විවාහයුත්ත’’න්ති. ආහිතො අහංමානො එත්ථාති අත්තා, අත්තභාවො. අත්තා විසයභූතො එතාසං අත්ථීති අත්තා, පරිභාසා, තාහි. පරියත්තං කත්වා වචනෙන පරිපුණ්ණාහි. යථා යක්ඛා අක්කොසිතබ්බා, එවං පවත්තා අක්කොසා යක්ඛඅක්කොසා නාම, තෙහි. තෙ පන ‘‘කළාරක්ඛි කළාරදන්තා කාළවණ්ණා’’ති එවං ආදයො.

‘वत्थुं वा’ (वस्तू किंवा) इत्यादी पूर्वी चारही परिषदांच्या मध्यभागी केलेल्या साधनेचे भगवंतांना केलेले निवेदन आहे. ‘घरवत्थुं’ म्हणजे राहण्याचे घर. ‘निबद्धवासं’ म्हणजे दुसऱ्याच्या घरातही कायमचा रहिवासी म्हणून राहता न येणे; परंतु जे महाराज आणि यक्षसेनापतींच्या नकळत कधीतरी राहून निघून जाणे आहे, ते प्रमाण मानले जात नाही, असा अभिप्राय आहे. ‘समितिं’ म्हणजे यक्ष इत्यादींचा मेळावा. जरी पाळीमध्ये (मूळ पाठात) ‘न मे सो’ (तो माझा नाही) असे आले असले, तरी इतर महाराजांचाही स्वतःशी एकच अभिप्राय असल्यामुळे, त्यांचाही अभिप्राय हृदयात ठेवून वेस्सवण (वैश्रवण) राजाने तसे म्हटले. कन्येला वारंवार विवाह करून नेण्यास अयोग्य तो ‘अनावय्हो’ (अनावह्य), म्हणजेच सर्वकाळ कन्या मिळवण्यास अयोग्य, त्याला ‘अनावय्ह’ म्हणतात. म्हणूनच ‘न आवाहयुत्तं’ (आवाहास अयोग्य) असे म्हटले आहे. ‘न विवय्हं’ म्हणजे ‘अविवय्हं’ (अविवाह्य), कन्या स्वीकारण्यास अयोग्य असा अर्थ आहे. म्हणूनच ‘न विवाहयुत्तं’ (विवाहास अयोग्य) असे म्हटले आहे. ज्यामध्ये अहंकार (अहंमान) प्रस्थापित झाला आहे तो ‘अत्ता’ (आत्मा), म्हणजेच आत्मभाव. आत्मा हा ज्यांचा विषय बनला आहे त्या ‘अत्ता’ (शिव्या/अपशब्द), त्यांच्याद्वारे. पूर्णपणे अभ्यास करून शब्दांनी परिपूर्ण अशा. ज्या प्रकारे यक्षांना शिव्या दिल्या पाहिजेत, त्या प्रकारे दिलेल्या शिव्यांना ‘यक्ष-आक्रोश’ (यक्षांना दिलेल्या शिव्या) म्हणतात, त्यांच्याद्वारे. त्या शिव्या म्हणजे ‘कळारक्खी कळारदन्ता काळवण्णा’ (कुरूप डोळ्यांचे, कुरूप दातांचे, काळ्या रंगाचे) इत्यादी होत.

විරුද්ධාති විරුජ්ඣනකා පරෙහි විරොධිනො. රභසාති සාරම්භකාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘කරණුත්තරියා’’ති. රභසාති වා සාහසිකා. සාමිනො මනසො අස්සවාති මනස්සා, කිඞ්කරා. යෙ හි ‘‘කිං කරොමි භද්දන්තෙ’’ති සාමිකස්ස වසෙ වත්තන්ති, තෙ එවං වුච්චන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘යක්ඛසෙනාපතීනං යෙ මනස්සා, තෙස’’න්ති. ආණාය අවරොධිතුපචාරා අවරුද්ධා, තෙ පන ආණාවතො පච්චත්ථිකා නාම හොන්තීති ‘‘පච්චාමිත්තා වෙරිනො’’ති වුත්තං. උජ්ඣාපෙතබ්බන්ති හෙට්ඨා කත්වා චින්තාපෙතබ්බං, තං [Pg.161] පන උජ්ඣාපනං තෙසං නීචකිරියාය ජානාපනං හොතීති ආහ ‘‘ජානාපෙතබ්බා’’ති.

‘विरुद्ध’ म्हणजे विरोध करणारे, इतरांशी वैर ठेवणारे. ‘रभसा’ म्हणजे आरंभ करणारे (उत्साही किंवा आक्रमक), असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच ‘करणुत्तरीया’ (अधिक काम करणारे) असे म्हटले आहे. किंवा ‘रभसा’ म्हणजे साहसी (उतावळे). स्वामीच्या मनाचे ऐकणारे ते ‘मनस्सा’ (सेवक/किंकर). जे ‘भन्ते, मी काय करू?’ असे म्हणून स्वामीच्या वशामध्ये राहतात, त्यांना असे म्हणतात. म्हणूनच ‘यक्खसेनापतीनं ये मनस्सा, तेसं’ (यक्षसेनापतींचे जे सेवक आहेत, त्यांचे) असे म्हटले आहे. आज्ञेने ज्यांची हालचाल मर्यादित केली आहे ते ‘अवरुद्धा’ (कैद केलेले), ते आज्ञा देणाऱ्याचे शत्रूच असतात, म्हणूनच ‘पच्चामित्ता वेरिनो’ (शत्रू आणि वैरी) असे म्हटले आहे. ‘उज्झापेतब्बं’ म्हणजे खाली दाखवून विचार करायला लावणे, आणि ते उज्झापन (तक्रार करणे) त्यांच्या नीच कृत्याची जाणीव करून देणे असते, म्हणूनच ‘जानापेतब्बा’ (जाणीव करून देणे) असे म्हटले आहे.

පරිත්තපරිකම්මකථාවණ්ණනා

परित्तपरिकम्मकथावण्णना (परित्त-परिकर्माच्या कथेचे स्पष्टीकरण)

පරිත්තස්ස පරිකම්මං කථෙතබ්බන්ති ආටානාටියපරිත්තස්ස පරිකම්මං පුබ්බුපචාරට්ඨානියං මෙත්තසුත්තාදි කථෙතබ්බං. එවඤ්හි තං ලද්ධාසෙවනං හුත්වා තෙජවන්තං හොති. තෙනාහ ‘‘පඨමමෙව හී’’තිආදි. පිට්ඨං වා මංසං වාති වා-සද්දො අනියමත්ථො, තෙන මච්ඡඝතසූපාදිං සඞ්ගණ්හාති. ඔතාරං ලභන්ති අත්තනා පියායිතබ්බආහාරවසෙන පියායිතබ්බට්ඨානවසෙන ච. ‘‘පරිත්ත…පෙ… නිසීදිතබ්බ’’න්ති ඉමිනාව පරිත්තකාරකස්ස භික්ඛුනො පරිසුද්ධිපි ඉච්ඡිතබ්බාති දස්සෙති.

‘परित्तस्स परिकम्मं कथेत्तब्बं’ (परित्ताची पूर्वतयारी सांगावी) म्हणजे आटानाटिय परित्ताची पूर्वतयारी म्हणून पूर्व-उपचार स्वरूपातील मेत्तसुत्त (मैत्री सुत्त) इत्यादींचे पठण करावे. कारण अशा प्रकारे वारंवार सराव केल्याने ते तेजस्वी (प्रभावशाली) होते. म्हणूनच ‘पठममेव हि’ (सुरुवातीलाच) इत्यादी म्हटले आहे. ‘पिट्ठं वा मंसं वा’ (पीठ किंवा मांस) यातील ‘वा’ हा शब्द अनियमाचा (विकल्पाचा) दर्शक आहे, त्याद्वारे मासे, तूप, सूप इत्यादींचाही समावेश होतो. त्यांना स्वतःला आवडणाऱ्या आहारामुळे आणि आवडत्या ठिकाणामुळे प्रवेश मिळतो. ‘परित्त...पे... निसीदितब्बं’ (परित्त...इत्यादी... बसावे) यावरून परित्त पठण करणाऱ्या भिक्खूची शुद्धताही अपेक्षित आहे, असे दर्शविले आहे.

‘‘පරිත්තකාරකො…පෙ… සම්පරිවාරිතෙනා’’ති ඉදං පරිත්තකරණෙ බාහිරරක්ඛාසංවිධානං. ‘‘මෙත්තචිත්තං …පෙ… කාතබ්බ’’න්ති ඉදං අබ්භන්තරරක්ඛා උභයතො රක්ඛාසංවිධානං. එවඤ්හි අමනුස්සා පරිත්තකරණස්ස අන්තරායං කාතුං න විසහන්ති. මඞ්ගලකථා වත්තබ්බා පුබ්බුපචාරවසෙන. සබ්බසන්නිපාතොති තස්මිං විහාරෙ, තස්මිං වා ගාමඛෙත්තෙ සබ්බෙසං භික්ඛූනං සන්නිපාතො. ඝොසෙතබ්බො,‘‘චෙතියඞ්ගණෙ සබ්බෙහි සන්නිපතිතබ්බ’’න්ති. අනාගන්තුං නාම න ලබ්භති අමනුස්සෙන බුද්ධාණාභයෙන, රාජාණාභයෙන ච. ගහිතකාපදෙසෙන අමනුස්සොව පුච්ඡිතො හොතීති ආහ ‘‘අමනුස්සග්ගහිතකො ‘ත්වං කො නාමා’ති පුච්ඡිතබ්බො’’ති. මාලාගන්ධාදීසු පූජනත්ථං විනියුඤ්ජියමානෙසු. පත්තීති තුය්හං පත්තිදානං. පිණ්ඩපාතෙ පත්තීති පිණ්ඩපාතෙ දිය්‍යමානෙ පත්තිදානං. දෙවතානන්ති යක්ඛසෙනාපතීනං. පරිත්තං භණිතබ්බන්ති එත්ථාපි ‘‘මෙත්තචිත්තං පුරෙචාරිකං කත්වා’’ති ච ‘‘මඞ්ගලකථා වත්තබ්බා’’ති ච ‘‘විහාරස්ස උපවනෙ’’ති එවමාදි ච සබ්බං ගිහීනං පරිත්තකරණෙ වුත්තං පරිකම්මං කාතබ්බමෙව.

“परित्तकारको…पे… सम्परिवारितेन” (परित्त करणारा… इत्यादी… परिवेष्टित असलेला) हे परित्त करण्यातील बाह्य संरक्षण विधान (बाह्य रक्षासंविधान) आहे. “मेत्तचित्तं…पे… कातब्बं” (मैत्रीपूर्ण चित्त… इत्यादी… केले पाहिजे) हे अंतर्गत संरक्षण असून दोन्ही बाजूंचे संरक्षण विधान आहे. अशा प्रकारे अमनुष्य (अमानुष शक्ती) परित्त करण्यामध्ये अडथळा आणण्यास धजत नाहीत. पूर्व-उपचाराच्या (पूर्व तयारीच्या) स्वरूपात मंगलकथा सांगितली पाहिजे. 'सब्बसन्निपातो' (सर्वसंनिपात) म्हणजे त्या विहारात किंवा त्या ग्रामक्षेत्रात सर्व भिक्खूंचा एकत्र येणे (संनिपात). “चेतियंगणात (चैत्य प्रांगणात) सर्वांनी एकत्र यावे” अशी घोषणा केली पाहिजे. बुद्धांच्या आज्ञेच्या भयाने आणि राजाच्या आज्ञेच्या भयाने अमनुष्याला न येणे शक्य नसते. ग्रस्त झालेल्याच्या (बाधित व्यक्तीच्या) निमित्ताने अमनुष्यालाच विचारले जाते, म्हणून म्हटले आहे - “अमनुष्याने ग्रस्त असलेल्याला ‘तुझे नाव काय आहे?’ असे विचारले पाहिजे.” माळ, गंध इत्यादी पूजेसाठी उपयोगात आणले जात असताना. 'पत्ती' म्हणजे तुला पत्तिदान (पुण्यदान) देणे. 'पिण्डपाते पत्ती' म्हणजे पिंडपात दिला जात असताना पुण्यदान देणे. 'देवतानं' म्हणजे यक्षसेनापतींचे. 'परित्तं भणितब्बं' (परित्त म्हटले पाहिजे) यामध्ये सुद्धा “मैत्रीपूर्ण चित्ताला अग्रभागी ठेवून” आणि “मंगलकथा सांगितली पाहिजे” आणि “विहाराच्या उपवनात” इत्यादी सर्व गृहस्थांच्या परित्त विधीमध्ये सांगितलेली पूर्वतयारी (परिकम्म) केलीच पाहिजे.

සරීරෙ අධිමුච්චතීති සරීරං අනුපවිසිත්වා විය ආවිසන්තො යථා ගහිතකස්ස වසෙන න වත්තති, අත්තනො එව වසෙන වත්තති, එවං අධිමුච්චති අධිට්ඨහිත්වා තිට්ඨති. තෙනාහ ‘‘ආවිසතීති තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. ලග්ගතීති තත්ථෙව ලග්ගො අල්ලීනො හොති. තෙනාහ ‘‘න අපෙතී’’ති. රොගං [Pg.162] වඩ්ඪෙන්තොති ධාතූනං සමභාවෙන වත්තිතුං අප්පදානවසෙන උප්පන්නං රොගං වඩ්ඪෙන්තො. ධාතූනං විසමභාවාපත්තියා ච ආහාරස්ස ච අරුච්චනෙන ගහිතකස්ස සරීරෙ ලොහිතං සුස්සති, මංසං මිලායති, තං පනස්ස යක්ඛො ධාතුක්ඛොභනිමිත්තතාය කරොන්තො විය හොතීති වුත්තං ‘‘අප්පමංසලොහිතං කරොන්තො’’ති.

'सरीरे अधिमुच्चती' (शरीरावर अधिष्ठित होतो) म्हणजे शरीरात प्रवेश केल्यासारखा संचार करत, जसा तो ग्रस्त (बाधित) व्यक्तीच्या वशमध्ये राहत नाही, तर स्वतःच्याच वशमध्ये राहतो, अशा प्रकारे अधिमुच्चती (अधिष्ठित होतो) म्हणजे अधिष्ठान करून राहतो. म्हणूनच म्हटले आहे - “आविशती (संचार करतो) हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे.” 'लग्गती' म्हणजे तिथेच चिकटून किंवा संलग्न होऊन राहतो. म्हणूनच म्हटले आहे - “दूर जात नाही.” 'रोगं वड्ढेन्तो' (रोग वाढवणारा) म्हणजे धातूंच्या समभावाने (संतुलनाने) राहण्यास असमर्थ झाल्यामुळे उत्पन्न झालेला रोग वाढवणारा. धातूंच्या विषमतेमुळे आणि अन्नावरील अरुचीमुळे ग्रस्त व्यक्तीच्या शरीरातील रक्त सुकते, मांस गळून जाते, आणि हे सर्व यक्ष त्याच्या धातूंच्या क्षोभाच्या निमित्ताने करत असल्यासारखे होते, म्हणूनच “अल्पमांस आणि रक्त करणारा” असे म्हटले आहे.

283. තෙසං නාමානි ඉන්දාදිනාමභාවෙන වොහරිතබ්බතො. තතොති තතො ආරොචනතො පරං. තෙති යක්ඛසෙනාපතයො. ඔකාසො න භවිස්සතීති භික්ඛුභික්ඛුනියො, උපාසකඋපාසිකායො විහෙඨෙතුං අවසරො න භවිස්සති සම්මදෙව ආරක්ඛාය විහිතත්තාති.

२८३. त्यांची नावे इंद्र इत्यादी नावांच्या स्वरूपात व्यवहारात आणली पाहिजेत. 'ततो' म्हणजे त्या निवेदनानंतर (सांगितल्यानंतर). 'ते' म्हणजे ते यक्षसेनापती. 'ओकासो न भविस्सती' (संधी मिळणार नाही) म्हणजे भिक्खू-भिक्खुणींना, उपासक-उपासिकांना त्रास देण्यास वाव (संधी) मिळणार नाही, कारण योग्य प्रकारे संरक्षणाची व्यवस्था केली गेली आहे.

ආටානාටියසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

आटानाटिय सुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका).

10. සඞ්ගීතිසුත්තවණ්ණනා

१०. संगीतिसुत्त वर्णन (संगीतिसुत्ताची अट्ठकथा).

296. දසසහස්සචක්කවාළෙති [Pg.163] බුද්ධඛෙත්තභූතෙ දසසහස්සපරිමාණෙ චක්කවාළෙ. තත්ථ හි ඉමස්මිං චක්කවාළෙ දෙවමනුස්සායෙව කතාධිකාරා, ඉතරෙසු දෙවා විසෙසභාගිනො. තෙන වුත්තං ‘‘දසසහස්සචක්කවාළෙ ඤාණජාලං පත්ථරිත්වා’’ති. ඤාණජාලපත්ථරණන්ති ච තෙසං තෙසං සත්තානං ආසයාදිවිභාවනවසෙන ඤාණස්ස පවත්තනමෙව. තෙනාහ ‘‘ලොකං වොලොකයමානො’’ති, සත්තලොකං බ්‍යවලොකයමානො ආසයානුසයචරිතාධිමුත්තිආදිකෙ විසෙසතො ඔගාහෙත්වා පස්සන්තොති අත්ථො. මඞ්ගලං භණාපෙස්සන්ති ‘‘තං තෙසං ආයතිං විසෙසාධිගමස්ස විජ්ජාට්ඨානං හුත්වා දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සා’’ති. තීහි පිටකෙහි සම්මසිත්වාති තිපිටකතො එකකදුකාදිනා සඞ්ගහෙතබ්බස්ස සඞ්ගණ්හනවසෙන සම්මසිත්වා වීමංසිත්වා. ඤාතුං ඉච්ඡිතා අත්ථා පඤ්හා, තෙ පන ඉමස්මිං සුත්තෙ එකකාදිවසෙන ආගතා සහස්සං, චුද්දස චාති ආහ ‘‘චුද්දසපඤ්හාධිකෙන පඤ්හසහස්සෙන පටිමණ්ඩෙත්වා’’ති. එවමිධ සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සිතෙ පඤ්හෙ පරතො සුත්තපරියොසානෙ ‘‘එකකවසෙන ද්වෙ පඤ්හා කථිතා’’තිආදිනා (දී. නි. අට්ඨ. 3.349) විභාගෙන පරිගණෙත්වා සයමෙව දස්සෙස්සති.

२९६. 'दससहस्सकक्कवाळे' (दहा हजार चक्रवाळांमध्ये) म्हणजे बुद्धक्षेत्र असलेल्या दहा हजार प्रमाणाच्या चक्रवाळांमध्ये. कारण या चक्रवाळात देव आणि मनुष्यच पुण्यवान (कृताधिकार) आहेत, तर इतर चक्रवाळांमध्ये देव विशेष भागीदार आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - “दहा हजार चक्रवाळांमध्ये ज्ञानजाळे पसरवून.” 'ज्ञानजाळे पसरवणे' म्हणजे त्या त्या प्राण्यांच्या आशय (कल) इत्यादींच्या स्पष्टतेनुसार ज्ञानाचे प्रवृत्त होणेच होय. म्हणूनच म्हटले आहे - “लोकाचे अवलोकन करत असताना”, म्हणजे सत्त्वलोकाचे (प्राणीमात्रांच्या जगाचे) अवलोकन करत, त्यांच्या आशय, अनुशय, चरित, अधिमुक्ती इत्यादींमध्ये विशेष रूपाने प्रवेश करून पाहत, असा अर्थ आहे. 'मंगळ वदवून घेतील' म्हणजे “ते त्यांच्या भविष्यातील विशेष प्राप्तीसाठी (विशेषाधिगमासाठी) विद्यास्थान बनून दीर्घकाळ हित आणि सुखासाठी होईल.” 'तीहि पिटकेहि सम्मसित्वा' (तीन पिटकांद्वारे मनन करून) म्हणजे तिपिटकातून एकक, दुक इत्यादींच्या स्वरूपात संग्रह करण्यायोग्य गोष्टींचे संग्रहण करण्याच्या दृष्टीने मनन करून, विचार करून. जाणण्याची इच्छा असलेले अर्थ म्हणजे 'प्रश्न' (पञ्हा), ते या सुत्तात एकक इत्यादींच्या क्रमाने एक हजार चौदा आले आहेत, म्हणून म्हटले आहे - “चौदा प्रश्नांनी अधिक असलेल्या पाच हजार प्रश्नांनी सुशोभित करून.” अशा प्रकारे येथे एकत्रित करून दाखवलेल्या प्रश्नांना पुढे सुत्ताच्या शेवटी “एककच्या स्वरूपात दोन प्रश्न सांगितले आहेत” इत्यादी (दी. नि. अट्ठ. ३.३४९) विभागाने मोजून स्वतःच दाखवतील.

උබ්භතකනවසන්ධාගාරවණ්ණනා

उब्भतक नवसंधागार वर्णन (उब्भतक नवीन संथागार वर्णन).

297. උච්චාධිට්ඨානතාය තං සන්ධාගාරං භූමිතො උබ්භතං වියාති ‘‘උබ්භතක’’න්ති නාමං ලභති. තෙනාහ ‘‘උච්චත්තා වා එවං වුත්ත’’න්ති. සන්ධාගාරසාලාති එකා මහාසාලා. උය්‍යොගකරණාදීසු හි රාජානො තත්ථ ඨත්වා ‘‘එත්තකා පුරතො ගච්ඡන්තු, එත්තකා පච්ඡා’’තිආදිනා තත්ථ නිසීදිත්වා සන්ධං කරොන්ති මරියාදං බන්ධන්ති, තස්මා තං ඨානං ‘‘සන්ධාගාර’’න්ති වුච්චති. උය්‍යොගට්ඨානතො ච ආගන්ත්වා යාව ගෙහං ගොමයපරිභණ්ඩාදිවසෙන පටිජග්ගනං කරොන්ති, තාව එකං ද්වෙ දිවසෙ තෙ රාජානො තත්ථ සන්ථම්භන්තීතිපි සන්ධාගාරං, තෙසං රාජූනං සහ අත්ථානුසාසනඅගාරන්තිපි සන්ධාගාරන්ති. යස්මා වා තෙ තත්ථ සන්නිපතිත්වා ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ කසිතුං වට්ටති, ඉමස්මිං කාලෙවපිතු’’න්තිආදිනා ඝරාවාසකිච්චං සන්ධරන්ති, තස්මා ඡිද්දාවඡිද්දං ඝරාවාසං [Pg.164] තත්ථ සන්ධරන්තීතිපි සන්ධාගාරං, සා එව සාලාති සන්ධාගාරසාලා. දෙවතාති ඝරදෙවතා. නිවාසවසෙන අනජ්ඣාවුත්ථත්තා ‘‘කෙනචි වා මනුස්සභූතෙනා’’ති වුත්තං. කම්මකරණවසෙන පන මනුස්සා තත්ථ නිසජ්ජාදීනි කප්පෙසුමෙව. ‘‘සයමෙව පන සත්ථු ඉධාගමනං අම්හාකං පුඤ්ඤවසෙනෙව, අහො මයං පුඤ්ඤවන්තො’’ති හට්ඨතුට්ඨා එවං සම්මා චින්තෙසුන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අම්හෙහී’’තිආදිමාහ.

२९७. उंच अधिष्ठानावर (उंच पायावर) असल्यामुळे ते संथागार जमिनीपासून वर उचलल्यासारखे वाटते, म्हणून त्याला “उब्भतक” (उचललेले/उंच) हे नाव मिळाले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “उंचीमुळे किंवा अशा प्रकारे म्हटले आहे.” 'संथागारसाला' म्हणजे एक मोठे सभागृह (महाशाळा). कारण युद्धाची तयारी इत्यादी करताना राजे तेथे उभे राहून “इतक्या लोकांनी पुढे जावे, इतक्या लोकांनी मागे जावे” इत्यादी प्रकारे तेथे बसून करार (संधि) करतात, मर्यादा ठरवतात, म्हणून त्या स्थानाला “संथागार” असे म्हणतात. आणि युद्धाच्या ठिकाणाहून परत आल्यावर जोपर्यंत घराची शेणखताने सारवण इत्यादी करून स्वच्छता केली जात नाही, तोपर्यंत एक-दोन दिवस ते राजे तेथेच मुक्काम करतात, म्हणूनही ते 'संथागार' आहे; किंवा त्या राजांचे सल्लामसलत करण्याचे गृह (अर्थानुशासन गृह) म्हणूनही ते 'संथागार' आहे. अथवा, ते तेथे एकत्र येऊन “या काळात शेती करावी, या काळात पेरणी करावी” इत्यादी गृहस्थाश्रमाची कामे सांभाळतात (संधरन्ति), म्हणून त्रुटीयुक्त गृहस्थाश्रमाला तेथे सांभाळतात (सांधतात) म्हणूनही ते 'संथागार' आहे, तीच शाळा म्हणजे 'संथागारसाला' होय. 'देवता' म्हणजे गृहदेवता. राहण्याच्या दृष्टीने तेथे वस्ती नसल्यामुळे “कोणत्याही मनुष्यप्राण्याद्वारे” असे म्हटले आहे. परंतु काम करण्याच्या निमित्ताने माणसांनी तेथे बसणे इत्यादी नक्कीच केले होते. “परंतु शास्त्यांचे (बुद्धांचे) स्वतः येथे येणे हे आमच्या पुण्याच्या प्रभावानेच आहे, अहो! आम्ही किती भाग्यवान (पुण्यवान) आहोत!” अशा प्रकारे हर्षित व संतुष्ट होऊन त्यांनी असा योग्य विचार केला, हे दर्शवण्यासाठी “आमच्याद्वारे” इत्यादी म्हटले आहे.

298. අට්ටකාති චිත්තකම්මකරණත්ථං බද්ධා මඤ්චකා. මුත්තමත්තාති තාවදෙව සන්ධාගාරෙ නවකම්මස්ස නිට්ඨාපිතභාවමාහ, තෙන‘‘අචිරකාරිත’’න්තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙති. අරඤ්ඤං ආරාමො ආරමිතබ්බට්ඨානං එතෙසන්ති අරඤ්ඤාරාමා. සන්ථරණං සන්ථරි, සබ්බො සකලො සන්ථරි එත්ථාති සබ්බසන්ථරි, භාවනපුංසකනිද්දෙසොයං. තෙනාහ ‘‘යථා සබ්බං සන්ථතං හොති, එව’’න්ති.

२९८. 'अट्टका' म्हणजे चित्रकाम (रंगकाम) करण्यासाठी बांधलेले मंचक (मचे). 'मुत्त मत्ता' म्हणजे त्याच वेळी संथागाराचे नवीन काम (नवकम्म) पूर्ण झाल्याचे सांगितले आहे, याद्वारे “नुकतेच बांधलेले” इत्यादी शब्दांनी सांगितलेला अर्थच स्पष्ट केला आहे. 'अरण्य आणि आराम' (विहार) हे ज्यांचे रमण्याचे ठिकाण आहे, ते 'अरण्यारामा' (अरण्यविहार) होत. 'संथरण' म्हणजे अंथरूण, सर्व किंवा संपूर्ण अंथरूण येथे आहे म्हणून 'सब्बसंथरी' (सर्वसंथरी), हा भाववाचक नपुंसकलिंगी निर्देश आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “ज्याप्रमाणे सर्व अंथरलेले असते, त्याप्रमाणे.”

299. සමන්තපාසාදිකොති සමන්තතො සබ්බභාගෙන පසාදාවහො චාතුරියසො. ‘‘අසීතිහත්ථං ඨානං ගණ්හාතී’’ති ඉදං බුද්ධානං කායප්පභාය පකතියා අසීතිහත්ථෙ ඨානෙ අභිබ්‍යාපනතො වුත්තං. ඉද්ධානුභාවෙන පන අනන්තං අපරිමාණං ඨානං විජ්ජොතතෙව. නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජට්ඨපභස්සරවසෙන ඡබ්බණ්ණා. සබ්බෙ දිසාභාගාති සරීරප්පභාය බාහුල්ලතො වුත්තං.

२९९. ‘समन्तपासादिक’ म्हणजे चहूबाजूंनी, सर्व भागांनी प्रसन्नता उत्पन्न करणारा आणि चतुर (मनोहर). ‘ऐंशी हात जागा व्यापते’ हे बुद्धांच्या शरीरप्रभेच्या नैसर्गिकपणे ऐंशी हात जागेत पसरण्याबाबत म्हटले आहे. परंतु, ऋद्धि-अनुभावाने अनंत आणि अपरिमित जागा प्रकाशित होतेच. निळा, पिवळा, लाल (लोहित), पांढरा (ओदात), मंजिष्ठा आणि प्रभास्वर या रूपाने सहा रंग (छब्बण्ण) आहेत. ‘सर्व दिशांचे भाग’ हे शरीरप्रभेच्या विपुलतेमुळे म्हटले आहे.

අබ්භමහිකාදීහි උපක්කිලිට්ඨං සුඤ්ඤං න සොභති, තාරකාචිතං පන අන්තලික්ඛං තාසං පභාහි සමන්තතො විජ්ජොතමානං විරොචතීති ආහ ‘‘සමුග්ගතතාරකං විය ගගනතල’’න්ති. සබ්බපාලිඵුල්ලොති මූලතො පට්ඨාය යාව සාඛග්ගා ඵුල්ලො. ‘‘පටිපාටියාඨපිතාන’’න්තිආදි පරිකප්පූපමා. තථා හි විය-සද්දග්ගහණං කතං. සිරියා සිරිං අභිභවමානං වියාති අත්තනො සොභාය තෙසං සොභන්ති අත්ථො. ‘‘භික්ඛූපි සබ්බෙවා’’ති ඉදං නෙසං ‘‘අප්පිච්ඡා’’තිආදිනා වුත්තගුණෙසු ලොකියගුණානං වසෙන යොජෙතබ්බං. න හි තෙ සබ්බෙව දසකථාවත්ථුලාභිනො. තෙන වුත්තං ‘‘සුත්තන්තං ආවජ්ජෙත්වා…පෙ… අරහත්තං පාපුණිස්සන්තී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 3.296). තස්මා යෙ තත්ථ අරියා, තෙ සබ්බෙසම්පි පදානං වසෙන බොධිතා හොන්ති. යෙ පන පුථුජ්ජනා, තෙ ලොකියගුණදීපකෙහි පදෙහීති න තථා හෙට්ඨා [Pg.165] ‘‘අසීතිමහාථෙරා’’තිආදි වුත්තං. පුබ්බෙ අරහත්තභාගිනො ගහිතා.

ढग, धुके इत्यादींनी मलीन झालेले रिकामे आकाश शोभत नाही, परंतु ताऱ्यांनी भरलेले अंतरिक्ष त्यांच्या प्रकाशाने चहूबाजूंनी चमकत असताना शोभून दिसते, म्हणून म्हटले आहे— ‘उदित झालेल्या ताऱ्यांनी युक्त असलेल्या गगनतळाप्रमाणे’. ‘सब्बपालिफुल्लो’ (सर्व बाजूंनी फुललेला) म्हणजे मुळापासून फांदीच्या टोकापर्यंत फुललेला. ‘अनुक्रमाने ठेवलेल्या’ इत्यादी कल्पित उपमा आहे. कारण ‘विय’ (प्रमाणे) या शब्दाचा प्रयोग केला आहे. ‘शोभेने शोभेला पराभूत केल्याप्रमाणे’ म्हणजे स्वतःच्या सौंदर्याने त्यांच्या सौंदर्याला (अभिभूत करणे) असा अर्थ आहे. ‘सर्व भिक्खू देखील’ हे त्यांच्या ‘अल्पेच्छा’ इत्यादी सांगितलेल्या गुणांमध्ये लौकिक गुणांच्या आधारे जोडले पाहिजे. कारण ते सर्वच काही ‘दसकथावत्थु’ (दश-कथावस्तू) प्राप्त केलेले नव्हते. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘सुत्ताचा विचार करून... पे... अरहंतपद प्राप्त करतील’. म्हणून जे तेथे अरिय (आर्य) आहेत, ते सर्वच पदांच्या द्वारे बोधित होतात. परंतु जे पुथुज्जन (सामान्य जन) आहेत, ते लौकिक गुण दर्शवणाऱ्या पदांद्वारेच (बोधित होतात); म्हणूनच खाली ‘ऐंशी महाथेर’ इत्यादी असे म्हटले नाही. पूर्वी अरहंतपदाचे भागीदार घेतलेले आहेत.

රූපකායස්ස අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජන-පටිමණ්ඩිත-ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණකායප්පභාබ්‍යාමප්පභාකෙතුමාලාවිචිත්තතාව (දී. නි. 2.33; 3.200; ම. නි. 2.385) බුද්ධවෙසො. ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙන්තස්ස භගවතො කායස්ස ආලොකිතවිලොකිතාදීසු පරමුක්කංසගතො බුද්ධාවෙණිකො අච්චන්තුපසමො බුද්ධවිලාසො. අස්සන්ති තස්සං.

रूपकायाची ऐंशी अनुव्यंजनांनी सुशोभित, बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त शरीरप्रभा, व्यामप्रभा (एक हात पसरलेली प्रभा) आणि केतुमाला यांनी युक्त असलेली विविधता म्हणजेच ‘बुद्धवेष’ होय. सहा रंगांचे बुद्धकिरण उत्सर्जित करणाऱ्या भगवंतांच्या शरीराच्या पाहण्यात, न्याहाळण्यात (आलोकित-विलोकित इत्यादींमध्ये) परम उत्कर्षाला पोहोचलेला तो ‘बुद्धविलास’ होय. ‘अस्सं’ म्हणजे तिच्यामध्ये.

සන්ධාගාරානුමොදනපටිසංයුත්තාති ‘‘සීතං උණ්හං පටිහන්තී’’තිආදිනා (චූළව. 295, 315) නයෙන සන්ධාගාරගුණූපසඤ්හිතා සන්ධාගාරකරණපුඤ්ඤානිසංසභාවිනී. පකිණ්ණකකථාති සඞ්ගීතිඅනාරුළ්හා සුණන්තානං අජ්ඣාසයානුරූපතාය විවිධවිපුලහෙතූපමාසමාලඞ්කතා නානානයවිචිත්තා විත්ථාරකථා. තෙනාහ ‘‘තදා හී’’තිආදි. ආකාසගඞ්ගං ඔතාරෙන්තො විය නිරුපක්කිලෙසතාය සුවිසුද්ධෙන, විපුලොදාරතාය අපරිමෙය්‍යෙන ච අත්ථෙන සුණන්තානං කායචිත්තපරිළාහවූපසමනතො. පථවොජං ආකඩ්ඪන්තො විය අඤ්ඤෙසං සුදුක්කරතාය, මහාසාරතාය වා අත්ථස්ස. මහාජම්බුං මත්ථකෙ ගහෙත්වා චාලෙන්තො විය චාලනපච්චයට්ඨානවසෙන පුබ්බෙනාපරං අනුසන්ධානතො. යොජනිය…පෙ… පායමානො විය දෙසනං චතුසච්චයන්තෙ පක්ඛිපිත්වා අත්ථවෙදධම්මවෙදස්සෙව ලභාපනෙන සාතමධුරධම්මාමතරසූපසංහරණතො. මධුගණ්ඩන්ති මධුපටලං.

‘संधागार-अनुमोदन-प्रतिसंयुक्त’ म्हणजे ‘थंडी, उष्णता दूर करते’ इत्यादी पद्धतीने संधागाराच्या (सभागृहाच्या) गुणांशी संबंधित आणि संधागार बांधण्याच्या पुण्याच्या आनिशंसाचे (फलाचे) वर्णन करणारी. ‘प्रकीर्णक कथा’ म्हणजे संगीतीमध्ये समाविष्ट नसलेली, ऐकणाऱ्यांच्या आशयानुसार विविध आणि विपुल हेतू व उपमांनी अलंकृत, अनेक पद्धतींनी विविध अशी सविस्तर कथा. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘त्या वेळी खरोखर’ इत्यादी. आकाशगंगा खाली उतरवल्याप्रमाणे, उपक्किलेसरहित (मलरहित) असल्यामुळे अत्यंत शुद्ध असलेल्या, आणि विपुल व उदार असल्यामुळे अपरिमित अशा अर्थाने ऐकणाऱ्यांच्या काय आणि चित्ताचा परिदाह (दाह) शांत करणारी असल्यामुळे. पृथ्वीचा रस खेचून घेतल्याप्रमाणे, इतरांसाठी अत्यंत कठीण असल्यामुळे किंवा अर्थाच्या महासारतेमुळे. महाजंबू वृक्षाला शेंड्याला धरून हलवल्याप्रमाणे, हलवण्याच्या कारणाच्या स्थानावरून पूर्व आणि उत्तर संबंध जोडल्यामुळे. योजन... पे... पाजल्याप्रमाणे, देशनेला चार आर्य सत्यांच्या शेवटी ठेवून, अर्थवेद आणि धम्मवेदाचीच प्राप्ती करून दिल्याने अत्यंत मधुर अशा धम्माच्या अमृतरसाचा उपसंहार केल्यामुळे. ‘मधुगंड’ म्हणजे मधाचे पोळे.

300. ‘‘තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූත’’න්ති බ්‍යාපනිච්ඡායං ඉදං ආමෙඩිතවචනන්ති දස්සෙතුං ‘‘යං යන්දිස’’න්තිආදි වුත්තං. අනුවිලොකෙත්වාති එත්ථ අනු-සද්දො ‘‘පරී’’ති ඉමිනා සමානත්ථො, විලොකනඤ්චෙත්ථ සත්ථු චක්ඛුද්වයෙනපි ඉච්ඡිතබ්බන්ති ‘‘මංසචක්ඛුනා…පෙ… තතො තතො විලොකෙත්වා’’ති සඞ්ඛෙපතො වත්වා තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘මංසචක්ඛුනා හී’’තිආදි වුත්තං. හත්ථෙන කුච්ඡිතං කතං හත්ථකුක්කුච්චං කුකතමෙව කුක්කුච්චන්ති කත්වා. එවං පාදකුක්කුච්චං දට්ඨබ්බං. නිච්චලා නිසීදිංසු අත්තනො සුවිනීතභාවෙන, බුද්ධගාරවෙන ච. ‘‘ආලොකං පන වඩ්ඪයිත්වා’’තිආදි කදාචි භගවා එවම්පි කරොතීති [Pg.166] අධිප්පායෙන වුත්තං. න හි සත්ථු සාවකානං විය එවං පයොගසම්පාදනීයමෙතං ඤාණං. තිරොහිතවිදූරවත්තනිපි රූපගතෙ මංසචක්ඛුනො පවත්තියා ඉච්ඡිතත්තා වීමංසිතබ්බං. අරහත්තුපගං අරහත්තපදට්ඨානං. චක්ඛුතලෙසු නිමිත්තං ඨපෙත්වාති භාවනානුයොගසම්පත්තියා සබ්බෙසං තෙසං භික්ඛූනං චක්ඛුතලෙසු ලබ්භමානං සන්තින්ද්‍රියවිගතථිනමිද්ධතාකාරසඞ්ඛාතං නිමිත්තං අත්තනො හදයෙ ඨපෙත්වා සල්ලක්ඛෙත්වා. කස්මා ආගිලායති කොටිසතසහස්සහත්ථිනාගානං බලං ධාරෙන්තස්සාති චොදකස්ස අධිප්පායො. ආචරියො එස සඞ්ඛාරානං සභාවො, යදිදං අනිච්චතා. යෙ පන අනිච්චා, තෙ එකන්තෙනෙව උදයවයපටිපීළිතතාය දුක්ඛා එව, දුක්ඛසභාවෙසු තෙසු සත්ථු කායෙ දුක්ඛුප්පත්තියා අයං පච්චයොති දස්සෙතුං ‘‘භගවතො හී’’තිආදි වුත්තං. පිට්ඨිවාතො උප්පජ්ජි, සො ච ඛො පුබ්බෙ කතකම්මපච්චයා. ස්වායමත්ථො පරමත්ථදීපනියං උදානට්ඨකථායං ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

३००. ‘शांत झालेले, शांत झालेले’ हे व्याप्ती दर्शवण्यासाठी पुनरुक्त वचन आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘ज्या ज्या देशात’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘अनुविलोकेत्वा’ (पाहून) यामध्ये ‘अनु’ हा शब्द ‘परि’ या शब्दाशी समान अर्थाचा आहे, आणि येथे शास्त्यांच्या दोन्ही डोळ्यांनी पाहणे अभिप्रेत असल्यामुळे ‘मांसचक्षूने... पे... तिकडे तिकडे पाहून’ असे संक्षेपाने सांगून, तो अर्थ विस्ताराने दर्शवण्यासाठी ‘मांसचक्षूने खरोखर’ इत्यादी म्हटले आहे. हाताने वाईट कृती करणे म्हणजे ‘हस्त-कुक्कुच्च’ (हाताची चंचलता), वाईट कृतीलाच ‘कुक्कुच्च’ मानून. याचप्रमाणे ‘पाद-कुक्कुच्च’ (पायाची चंचलता) समजले पाहिजे. स्वतःच्या सुविनीतपणामुळे आणि बुद्धांविषयीच्या आदरामुळे ते निश्चल बसले. ‘परंतु प्रकाश वाढवून’ इत्यादी, कधीकधी भगवान असेही करतात, या अभिप्रायाने म्हटले आहे. कारण शास्त्यांचे हे ज्ञान श्रावकांप्रमाणे अशा प्रयोगाने साध्य करावे लागणारे नाही. लपलेल्या आणि दूर असलेल्या रूपांवरही मांसचक्षूची प्रवृत्ती इच्छित असल्यामुळे याचा विचार केला पाहिजे. ‘अरहत्तुपगं’ म्हणजे अरहंतपदाचे स्थान. ‘डोळ्यांच्या पटलांवर निमित्त ठेवून’ म्हणजे भावनेच्या अभ्यासाच्या समृद्धीमुळे त्या सर्व भिक्खूंच्या डोळ्यांच्या पटलांवर आढळणारे, शांत इंद्रिये आणि दूर झालेली आळस-तंद्रा (थीन-मिद्ध) या आकाराचे निमित्त स्वतःच्या हृदयात ठेवून, त्याचे निरीक्षण करून. ‘लाख कोटी हत्तींचे बळ धारण करणाऱ्याला वेदना का होते?’ हा आक्षेप घेणाऱ्याचा अभिप्राय आहे. हे आचार्या, हा संस्कारांचा स्वभाव आहे, जो अनित्यता आहे. परंतु जे अनित्य आहेत, ते निश्चितपणेच उत्पत्ती आणि विनाशाने पीडित असल्यामुळे दुःखच आहेत; त्या दुःखस्वभावांमध्ये शास्त्यांच्या शरीरात दुःख उत्पन्न होण्यास हाच प्रत्यय (कारण) आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘भगवंतांच्या खरोखर’ इत्यादी म्हटले आहे. पाठीचा वायू उत्पन्न झाला, आणि तो पूर्वी केलेल्या कर्माच्या परिणामामुळे झाला. हाच अर्थ ‘परमत्थदीपनी’ नावाच्या उदान-अट्ठकथेमध्ये आलेल्या पद्धतीने समजून घेतला पाहिजे.

භින්නනිගණ්ඨවත්ථුවණ්ණනා

विभक्त झालेल्या निगंठांच्या (निर्ग्रंथांच्या) कथेचे वर्णन.

301. හෙට්ඨා වුත්තමෙව පාසාදිකසුත්තවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 3.164).

३०१. खाली पासादिकसुत्ताच्या वर्णनात सांगितलेच आहे.

302. ස්වාඛ්‍යාතං ධම්මං දෙසෙතුකාමොති ස්වාඛ්‍යාතං කත්වා ධම්මං කථෙතුකාමො, සත්ථාරා වා ස්වාඛ්‍යාතං ධම්මං සයං භික්ඛූනං කථෙතුකාමො. සත්ථාරා දෙසිතධම්මමෙව හි තතො තතො ගහෙත්වා සාවකා සබ්‍රහ්මචාරීනං කථෙන්ති.

३०२. ‘स्वाख्यात धम्माचा उपदेश करण्याची इच्छा असणारा’ म्हणजे स्वाख्यात करून धम्म सांगण्याची इच्छा असणारा, किंवा शास्त्यांनी स्वाख्यात केलेल्या धम्माला स्वतः भिक्खूंना सांगण्याची इच्छा असणारा. कारण शास्त्यांनी उपदेशिलेल्या धम्मालाच येथून-तेथून ग्रहण करून श्रावक आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांना सांगतात.

එකකවණ්ණනා

एकक-वर्णन.

303. සමග්ගෙහි භාසිතබ්බන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං සමග්ගෙහි හුත්වා භාසිතබ්බං, සජ්ඣායිතබ්බඤ්චෙව වණ්ණෙතබ්බඤ්චාති අත්ථො. යථා පන සමග්ගෙහි සඞ්ගායනං හොති, තම්පි දස්සෙතුං ‘‘එකවචනෙහී’’තිආදි වුත්තං. එකවචනෙහීති විරොධාභාවෙන සමානවචනෙහි. තෙනාහ ‘‘අවිරුද්ධවචනෙහී’’තිආදි. සාමග්ගිරසං දස්සෙතුකාමොති යස්මිං ධම්මෙ සඞ්ගායනෙ සාමග්ගිරසානුභවනං ඉච්ඡිතං දෙසනාකුසලතාය, තත්ථ එකකදුකතිකාදිවසෙන බහුධා සාමග්ගිරසං දස්සෙතුකාමො. සබ්බෙ සත්තාති අනවසෙසා සත්තා[Pg.167], තෙ පන භවභෙදතො සඞ්ඛෙපෙනෙව භින්දිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘කාමභවාදීසූ’’තිආදිමාහ. බ්‍යධිකරණානම්පි බාහිරත්ථසමාසො හොති යථා ‘‘උරසිලොමො’’ති ආහ ‘‘ආහාරතො ඨිති එතෙසන්ති ආහාරට්ඨිතිකා’’ති. තිට්ඨති එතෙනාති ඨිති, ආහාරො ඨිති එතෙසන්ති ආහාරට්ඨිතිකාති එවං වා එත්ථ සමාසවිග්ගහො දට්ඨබ්බො. ආහාරට්ඨිතිකාති පච්චයට්ඨිතිකා, පච්චයායත්තවුත්තිකාති අත්ථො. පච්චයත්ථො හෙත්ථ ආහාර-සද්දො ‘‘අයං ආහාරො අනුප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්සඋප්පාදායා’’තිආදීසු (සං. නි. 5.183, 232) විය. එවඤ්හි ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති ඉමිනා අසඤ්ඤසත්තාපි පරිග්ගහිතා හොන්ති. සා පනායං ආහාරට්ඨිතිකතා නිප්පරියායතො සඞ්ඛාරධම්මො, න සත්තධම්මො. තෙනෙවාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකාති ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛාරලොකො වෙදිතබ්බො’’ති (විසුද්ධි. 1.136; පාරා. අට්ඨ. වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා; උදා. අට්ඨ. 30; චූළනි. අට්ඨ. 65; උදා. අට්ඨ. 186) යදි එවං ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති ඉදං කථන්ති? පුග්ගලාධිට්ඨානා දෙසනාති නායං දොසො. යථාහ භගවා ‘‘එකධම්මෙ භික්ඛවෙ භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො සම්මා විරජ්ජමානො සම්මා විමුච්චමානො සම්මා පරියන්තදස්සාවී සම්මත්තං අභිසමෙච්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, කතමස්මිං එකධම්මෙ? සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති (අ. නි. 10.27) එකො ධම්මොති ‘‘සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති ය්වායං පුග්ගලාධිට්ඨානාය කථාය සබ්බෙසං සඞ්ඛාරානං පච්චයායත්තවුත්තිතාය ආහාරපරියායෙන සාමඤ්ඤතො පච්චයධම්මො වුත්තො, අයං ආහාරො නාම එකො ධම්මො. යාථාවතො ඤත්වාති යථාසභාවතො අභිසම්බුජ්ඣිත්වා. සම්මදක්ඛාතොති තෙනෙව අභිසම්බුද්ධාකාරෙන සම්මදෙව දෙසිතො.

३०३. "समग्गेहि भासितब्बं" (एकजुटीने बोलले पाहिजे) म्हणजे परस्परांमध्ये एकजूट होऊन बोलले पाहिजे, सज्जाय (सज्झाय - पारायण/सस्वर पठण) केले पाहिजे आणि त्याचे वर्णन केले पाहिजे, असा अर्थ आहे. परंतु ज्याप्रमाणे एकजुटीने संगायन (संगीती/धर्मसंगायन) होते, ते देखील दर्शविण्यासाठी "एकवचनेहि" इत्यादी म्हटले आहे. "एकवचनेहि" म्हणजे विरोधाच्या अभावामुळे समान वचनांनी. म्हणूनच "अविरुद्धवचनेहि" इत्यादी म्हटले आहे. "सामग्गीरसं दस्सेतुकामो" (एकतेचा रस दर्शविण्याची इच्छा असलेला) म्हणजे ज्या धम्माच्या संगायनामध्ये देशनाकुशलतेमुळे एकतेच्या रसाचा अनुभव घेण्याची इच्छा आहे, तिथे एकक, दुक, तिक (एक-एक, दोन-दोन, तीन-तीन) इत्यादींच्या द्वारे अनेक प्रकारे एकतेचा रस दर्शविण्याची इच्छा असलेला. "सब्बे सत्ता" (सर्व प्राणी) म्हणजे संपूर्ण (काहीही शिल्लक न ठेवता) प्राणी; परंतु त्यांना भवभेदाच्या आधारे संक्षेपानेच विभागून दर्शविताना "कामभवादिषु" (कामभव इत्यादींमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. व्यधिकरण पदांचा देखील बाह्य अर्थाचा समास (बहुव्रीहि समास) होतो, जसे "उरसिलोमो" (छातीवर केस असलेला), म्हणून म्हटले आहे - "आहारापासून ज्यांची स्थिती (अस्तित्व) आहे ते 'आहारट्ठितिका' (आहारस्थितिक) होत." "ज्याद्वारे टिकून राहतात ती स्थिती, आहार हीच ज्यांची स्थिती आहे ते आहारस्थितिक" - अशा प्रकारे देखील येथे समासाचा विग्रह समजला पाहिजे. "आहारट्ठितिका" म्हणजे प्रत्ययस्थितिक (कारणावर अवलंबून असणारे), प्रत्ययावर (कारणावर) ज्यांची उपजीविका/अस्तित्व अवलंबून आहे, असा अर्थ आहे. कारण येथे 'आहार' हा शब्द प्रत्यय (कारण) या अर्थाने आला आहे, जसे "अयं आहारो अनुप्पन्नस्स वा कामच्छन्दस्स उप्पादाय" (हा आहार उत्पन्न न झालेल्या कामच्छंदाच्या उत्पत्तीसाठी आहे) इत्यादींमध्ये (संयुत्त निकाय ५.१८३, २३२). अशा प्रकारे "सब्बे सत्ता" (सर्व प्राणी) याने असंज्ञी प्राणी (असंज्ञसत्त) देखील समाविष्ट होतात. परंतु ही जी 'आहारस्थितिकता' आहे, ती मुख्य रूपाने (निप्परियायतो) संस्कारधम्म (संखारधम्म) आहे, सत्त्वधम्म (प्राणिधम्म) नाही. म्हणूनच अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे - "सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका" (सर्व प्राणी आहारावर टिकून आहेत) असे ज्या ठिकाणी आले आहे, तिथे 'संस्कारलोक' (संखारलोक) समजला पाहिजे" (विसुद्धिमग्ग १.१३६; पाराजिका अट्ठकथा; उदान अट्ठकथा ३०; चुळनिद्देस अट्ठकथा ६५; उदान अट्ठकथा १८६). जर असे आहे, तर "सब्बे सत्ता" (सर्व प्राणी) हे कसे काय (योग्य ठरेल)? ही पुद्गलाधिष्ठित (व्यक्तिसापेक्ष) देशना आहे, त्यामुळे यात काही दोष नाही. जसे भगवान म्हणाले - "भिक्खूंनो, एका धम्माविषयी सम्यक प्रकारे कंटाळा (निर्वेद) प्राप्त करून, सम्यक प्रकारे विराग प्राप्त करून, सम्यक प्रकारे विमुक्त होऊन, सम्यक प्रकारे अंतदर्शी होऊन, सम्यकत्वाला प्राप्त करून याच जन्मात दुःखाचा अंत करणारा होतो. कोणत्या एका धम्माविषयी? 'सर्व प्राणी आहारावर टिकून आहेत' याविषयी" (अंगुत्तर निकाय १०.२७). 'एक धम्म' म्हणजे "सर्व प्राणी आहारावर टिकून आहेत" या पुद्गलाधिष्ठित कथेमध्ये सर्व संस्कारांच्या प्रत्ययाधीन (कारणाधीन) अस्तित्वामुळे आहार-पर्यायाने सामान्यतः जो प्रत्ययधम्म (कारणधम्म) सांगितला आहे, हा 'आहार' नावाचा एक धम्म होय. "याथावतो ञत्वा" (यथार्थपणे जाणून) म्हणजे यथास्वभावाने (यथाभूत) अभिसंबुद्ध होऊन (पूर्णपणे जाणून). "सम्मदक्खातो" (सम्यक प्रकारे आख्यात/सांगितलेला) म्हणजे त्याच अभिसंबुद्ध रूपाने सम्यक प्रकारेच उपदेशिलेला (देशना केलेला).

චොදකො වුත්තම්පි අත්ථං යාථාවතො අප්පටිපජ්ජමානො නෙය්‍යත්ථං සුත්තපදං නීතත්ථතො දහන්තො ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති වචනමත්තෙ ඨත්වා ‘‘නනු චා’’තිආදිනා චොදෙති. ආචරියො අවිපරීතං තත්ථ යථාධිප්පෙතමත්ථං පවෙදෙන්තො ‘‘න විරුජ්ඣතී’’ති වත්වා ‘‘තෙසඤ්හි ඣානං ආහාරො හොතී’’ති ආහ. ඣානන්ති එකවොකාරභවාවහං සඤ්ඤාය විරජ්ජනවසෙන පවත්තං රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානං. පාළියං පන ‘‘අනාහාරා’’ති වචනං අසඤ්ඤභවෙ චතුන්නං ආහාරානං අභාවං සන්ධාය වුත්තං, න පච්චයාහාරස්ස අභාවතො. ‘‘එවං සන්තෙපී’’ති ඉදං සාසනෙ යෙසු ධම්මෙසු විසෙසතො [Pg.168] ආහාර-සද්දො නිරුළ්හො, ‘‘ආහාරට්ඨිතිකා’’ති එත්ථ යදි තෙ එව ගය්හන්ති, අබ්‍යාපිතදොසො ආපන්නො. අථ සබ්බොපි පච්චයධම්මො ආහාරොති අධිප්පෙතො, ඉමාය ආහාරපාළියා විරොධො ආපන්නොති දස්සෙතුං ආරද්ධං. ‘‘න විරුජ්ඣතී’’ති යෙනාධිප්පායෙන වුත්තං, තං විවරන්තො ‘‘එතස්මිඤ්හි සුත්තෙ’’තිආදිමාහ. කබළීකාරාහාරාදීනං ඔජට්ඨමකරූපාහරණාදි නිප්පරියායෙන ආහාරභාවො. යථා හි කබළීකාරාහාරො ඔජට්ඨමකරූපාහරණෙන රූපකායං උපත්ථම්භෙති, එවං ඵස්සාදයො ච වෙදනාදිආහරණෙන නාමකායං උපත්ථම්භෙන්ති, තස්මා සතිපි ජනකභාවෙ උපත්ථම්භකභාවො ඔජාදීසු සාතිසයො ලබ්භමානො මුඛ්‍යො ආහාරට්ඨොති තෙ එව නිප්පරියායෙන ආහාරලක්ඛණා ධම්මා වුත්තා. ඉධාති ඉමස්මිං සඞ්ගීතිසුත්තෙ. පරියායෙන පච්චයො ආහාරොති වුත්තො සබ්බො පච්චයො ධම්මො අත්තනො ඵලං ආහරතීති ඉමං පරියායං ලභතීති. තෙනාහ ‘‘සබ්බධම්මානඤ්හී’’තිආදි. තත්ථ සබ්බධම්මානන්ති සබ්බෙසං සඞ්ඛතධම්මානං. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං සුත්තෙන (අ. නි. 10.61) සමත්ථෙතුං ‘‘තෙනෙවාහා’’තිආදි වුත්තං. අයන්ති පච්චයාහාරො.

चोदक (शंका विचारणारा/आक्षेप घेणारा) सांगितलेल्या अर्थाला देखील यथार्थपणे न स्वीकारता, नेय्यार्थ (नेय्यत्थ - अप्रत्यक्ष अर्थाचे) सुत्तपद नीतार्थ (नीतत्थ - थेट अर्थाचे) मानून "सब्बे सत्ता" (सर्व प्राणी) एवढ्याच शब्दांवर ठाम राहून "ननु च" (पण काय असे नाही का?) इत्यादींद्वारे आक्षेप घेतो. आचार्य तेथील अविपरीत (अचूक) अभिप्रेत अर्थ स्पष्ट करताना "विरोध होत नाही" असे सांगून "कारण त्यांचे ध्यान हाच आहार असतो" असे म्हणाले. "ध्यान" म्हणजे एकवोकार भवाला (एक घटक असलेल्या अस्तित्वाला) प्राप्त करून देणारे, संज्ञेच्या विरागामुळे प्रवृत्त झालेले रूपावचर चौथे ध्यान (चतुत्थज्झान) होय. परंतु पाळीमध्ये "अनाहारा" (आहार नसलेले) हे वचन असंज्ञी भवामध्ये (असंज्ञभवात) चार आहारांच्या अभावाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे, प्रत्यय-आहाराच्या (कारण-आहाराच्या) अभावामुळे नाही. "असे असले तरी" हे शासनात (बुद्धशासनात) ज्या धम्मांमध्ये विशेषतः 'आहार' शब्द रूढ आहे, "आहारट्ठितिका" यामध्ये जर तेच ग्रहण केले गेले, तर अव्याप्ती दोष (अव्यापिदोष) निर्माण होतो. आणि जर सर्वच प्रत्ययधम्म (कारणधम्म) 'आहार' म्हणून अभिप्रेत आहे, तर या आहार-पाळीशी (आहारविषयक पाठाशी) विरोध निर्माण होतो, हे दर्शविण्यासाठी सुरुवात केली आहे. "विरोध होत नाही" हे ज्या अभिप्रायाने म्हटले आहे, त्याचे स्पष्टीकरण करताना "एतस्मिं हि सुत्ते" (या सुत्तातच) इत्यादी म्हटले आहे. कबाळीकार आहारादींचा (कवळीकार आहाराचा) ओजष्टमक रूपाचे (ओज-अष्टमक रूप) हरण इत्यादी करणे हा मुख्य रूपाने (निप्परियायेन) आहारभाव आहे. कारण ज्याप्रमाणे कबाळीकार आहार ओजष्टमक रूपाच्या ग्रहणाने रूपकायाला आधार देतो, त्याचप्रमाणे फस्स (स्पर्श) इत्यादी वेदना इत्यादींच्या ग्रहणाने नामकायाला आधार देतात; म्हणून जनकभाव (उत्पादकत्व) असताना देखील उपस्तंभकभाव (आधार देण्याचा भाव) ओज इत्यादींमध्ये प्रकर्षाने आढळत असल्याने तो मुख्य आहारार्थ आहे, म्हणूनच तेच मुख्य रूपाने आहारलक्षण धम्म म्हटले आहेत. "इध" (येथे) म्हणजे या संगीतिसुत्तात. पर्यायाने प्रत्यय (कारण) हा 'आहार' म्हटला आहे, कारण सर्व प्रत्ययधम्म स्वतःचे फल घेऊन येतात (आहार करतात), हा पर्याय (अर्थ) प्राप्त होतो. म्हणूनच "सब्बधम्मानं हि" (सर्व धम्मांचेच) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "सब्बधम्मानं" म्हणजे सर्व संस्कृत धम्मांचे (संखतधम्मांचे). आता सांगितलेल्या अर्थाचे सुत्ताच्या (अंगुत्तर निकाय १०.६१) आधारे समर्थन करण्यासाठी "तेनेवाह" (म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे) इत्यादी म्हटले आहे. "अयं" (हा) म्हणजे प्रत्यय-आहार (कारण-आहार).

නිප්පරියායාහාරොපි ගහිතොව හොති, යාවතා සොපි පච්චයභාවෙනෙව ජනකො, උපත්ථම්භකො ච හුත්වා තං තං ඵලං ආහරතීති වත්තබ්බතං ලභතීති. තත්ථාති පරියායාහාරො, නිප්පරියායාහාරොති ද්වීසු ආහාරෙසු. අසඤ්ඤභවෙ යදිපි නිප්පරියායාහාරො න ලබ්භති, පච්චයාහාරො පන ලබ්භති පරියායාහාරලක්ඛණො. ඉදානි ඉමමෙවත්ථං විත්ථාරෙන දස්සෙතුං ‘‘අනුප්පන්නෙ හි බුද්ධෙ’’තිආදි වුත්තං. උප්පන්නෙ බුද්ධෙ තිත්ථකරමතනිස්සිතානං ඣානභාවනාය අසිජ්ඣනතො ‘‘අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ’’ති වුත්තං. සාසනිකා තාදිසං ඣානං න නිබ්බත්තෙන්තීති ‘‘තිත්ථායතනෙ පබ්බජිතා’’ති වුත්තං. තිත්ථියා හි උපත්තිවිසෙසෙ විමුත්තිසඤ්ඤිනො, අඤ්ඤාවිරාගාවිරාගෙසු ආදීනවානිසංසදස්සිනො වා හුත්වා අසඤ්ඤසමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා අක්ඛණභූමියං උප්පජ්ජන්ති, න සාසනිකා. වායොකසිණෙ පරිකම්මං කත්වාති වායොකසිණෙ පඨමාදීනි තීණි ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා තතියජ්ඣානෙ චිණ්ණවසී හුත්වා තතො වුට්ඨාය චතුත්ථජ්ඣානාධිගමාය පරිකම්මං කත්වා. තෙනාහ ‘‘චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා’’ති. කස්මා පනෙත්ථ වායොකසිණෙයෙව පරිකම්මං වුත්තන්ති? යදෙත්ථ වත්තබ්බං[Pg.169], තං බ්‍රහ්මජාලටීකායං (දී. නි. ටී. 1.41) විත්ථාරිතමෙව. ධීති ජිගුච්ඡනත්ථෙ නිපාතො, තස්මා ධී චිත්තන්ති චිත්තං ජිගුච්ඡාමීති අත්ථො. ධිබ්බතෙතං චිත්තන්ති එතං මම චිත්තං ජිගුච්ඡිතං වත හොතු. වතාති සම්භාවනෙ, තෙන ජිගුච්ඡං සම්භාවෙන්තො වදති. නාමාති ච සම්භාවනෙ එව, තෙන චිත්තස්ස අභාවං සම්භාවෙති. චිත්තස්ස භාවාභාවෙසු ආදීනවානිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘චිත්තඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. ඛන්තිං රුචිං උප්පාදෙත්වාති ‘‘චිත්තස්ස අභාවො එව සාධු සුට්ඨූ’’ති ඉමං දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තිං, තත්ථ ච අභිරුචිං උප්පාදෙත්වා.

निष्पर्याय आहार (मुख्य आहार) देखील गृहीत धरला जातो, कारण तो देखील प्रत्ययभावानेच (कारणाच्या रूपाने) जनक आणि उपस्तंभक (आधार देणारा) होऊन त्या त्या फळाला आणतो, असे म्हणता येते. 'तत्थ' म्हणजे पर्याय आहार आणि निष्पर्याय आहार या दोन्ही आहारांमध्ये. असंज्ञी भवामध्ये (असंज्ञी लोकामध्ये) जरी निष्पर्याय आहार मिळत नसला, तरी पर्याय आहाराचे लक्षण असलेला प्रत्यय आहार मिळतो. आता याच अर्थाला विस्ताराने दाखवण्यासाठी 'अनुप्पन्ने हि बुद्धे' (बुद्धांचा उत्पाद झाला नसताना) इत्यादी म्हटले आहे. बुद्धांचा उत्पाद झाल्यावर तीर्थकरांच्या मतावर अवलंबून असणाऱ्यांना ध्यानभावनेची सिद्धी होत नसल्यामुळे 'अनुप्पन्ने बुद्धे' असे म्हटले आहे. शासनातील (बुद्ध शासनातील) भिक्खू तशा प्रकारचे ध्यान उत्पन्न करत नाहीत, म्हणून 'तित्थायतने पब्बजिता' (तीर्थकरांच्या आयतनात प्रव्रजित झालेले) असे म्हटले आहे. कारण तीर्थकर हे उत्पत्तीच्या विशेष अवस्थेत विमुक्तीची संज्ञा असणारे किंवा अज्ञानावरील विराग आणि रागातील आदीनव (दोष) व आनिसंस (फायदा) पाहणारे होऊन असंज्ञी समापत्ती उत्पन्न करून अक्षणभूमीत (अयोग्य भूमीत) उत्पन्न होतात, बुद्ध शासनातील अनुयायी नव्हेत. 'वायोकसिणे परिकम्मं कत्वा' म्हणजे वायू कसिणावर परिकर्म करून, वायू कसिणावर पहिले इत्यादी तीन ध्याने उत्पन्न करून, तिसऱ्या ध्यानात वशित्व प्राप्त करून, त्यातून उठून चौथ्या ध्यानाच्या प्राप्तीसाठी परिकर्म करून. म्हणूनच म्हटले आहे - 'चतुत्थज्झानं निब्बत्तेत्वा' (चौथे ध्यान उत्पन्न करून). परंतु येथे वायू कसिणावरच परिकर्म का सांगितले आहे? याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते ब्रह्मजालटीकेमध्ये (दी. नि. टी. १.४१) विस्ताराने सांगितलेच आहे. 'धी' हा तिरस्काराच्या अर्थातील निपात आहे, म्हणून 'धी चित्तं' म्हणजे 'मी चित्ताचा तिरस्कार करतो' असा अर्थ आहे. 'धिब्बतेतं चित्तं' म्हणजे 'माझ्या या चित्ताचा खरोखरच तिरस्कार असो'. 'वत' हे संभावनेच्या अर्थात आहे, त्याने तिरस्काराची संभावना व्यक्त करत तो बोलतो. 'नाम' हे देखील संभावनेच्याच अर्थात आहे, त्याने तो चित्ताच्या अभावाची संभावना करतो. चित्ताच्या असण्या-नसण्यातील आदीनव (दोष) आणि आनिसंस (फायदा) दाखवण्यासाठी 'चित्तञ्ही' इत्यादी म्हटले आहे. 'खन्तिं रुचिं उप्पादेत्वा' म्हणजे 'चित्ताचा अभाव असणेच चांगले, उत्तम आहे' अशी ही दृष्टी-निज्झान-खंती (दृष्टीचे चिंतन करून स्वीकारलेली स्वीकृती) आणि त्याविषयी अभिरुची उत्पन्न करून.

තථා භාවිතස්ස ඣානස්ස ඨිතිභාගියභාවප්පත්තියා අපරිහීනජ්ඣානස්ස තිත්ථායතනෙ පබ්බජිතස්සෙව තථා ඣානභාවනා හොතීති ආහ ‘‘මනුස්සලොකෙ’’ති. පණිහිතො අහොසීති මරණස්ස ආසන්නකාලෙ ඨපිතො අහොසි. යදි ඨානාදිනා ආකාරෙන නිබ්බත්තෙය්‍ය, කම්මබලෙන යාව භෙදා තෙනෙවාකාරෙන තිට්ඨෙය්‍ය වාති ආහ ‘‘සො තෙන ඉරියාපථෙනා’’තිආදි.

तशा प्रकारे भाविलेल्या ध्यानाच्या स्थितीभागीय (स्थिर राहण्याच्या) अवस्थेला प्राप्त झाल्यामुळे, ध्यानापासून च्युत न झालेल्या आणि तीर्थकरांच्या आयतनात प्रव्रजित झालेल्याचीच तशा प्रकारची ध्यानभावना होते, हे सांगण्यासाठी 'मनुस्सलोके' (मनुष्यलोकात) असे म्हटले आहे. 'पणिहितो अहोसि' म्हणजे मरणाच्या आसन्न काळात (चित्त) स्थापित केले होते. जर उभे राहणे इत्यादी आकाराने उत्पन्न झाले, तर कर्माच्या बलाने शरीराचा भेद होईपर्यंत (मृत्यू होईपर्यंत) त्याच आकाराने राहावे, हे सांगण्यासाठी 'सो तेन इरियापथेना' (तो त्याच इर्यापथाने) इत्यादी म्हटले आहे.

එව රූපානම්පීති එවං අචෙතනානම්පි. පි-සද්දෙන පගෙව සචෙතනානන්ති දස්සෙති. කථං පන අචෙතනානං නෙසං පච්චයාහාරස්ස උපකප්පනන්ති චොදනං සන්ධාය තත්ථ නිදස්සනං දස්සෙන්තො ‘‘යථා’’තිආදිමාහ.

'एव रूपानंपि' म्हणजे अशा अचेतनांचे देखील. 'पि' (देखील) या शब्दाने सचेतनांचे तर काय सांगायचे, हे दर्शवले आहे. परंतु, अशा अचेतनांना प्रत्यय आहाराचा उपयोग कसा होतो? या शंकेचे निरसन करण्यासाठी तेथे उदाहरण दाखवताना 'yathā' (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे.

යෙ උට්ඨානවීරියෙනෙව දිවසං වීතිනාමෙත්වා තස්ස නිස්සන්දඵලමත්තං කිඤ්චිදෙව ලභිත්වා ජීවිකං කප්පෙන්ති, තෙ උට්ඨානඵලූපජීවිනො. යෙ පන අත්තනො පුඤ්ඤඵලමෙව උපජීවෙන්ති, තෙ පුඤ්ඤඵලූපජීවිනො. නෙරයිකානං පන නෙව උට්ඨානවීරියවසෙන ජීවිකාකප්පනං, පුඤ්ඤඵලස්ස පන ලෙසොපි නත්ථීති වුත්තං ‘‘යෙ පන තෙ නෙරයිකා…පෙ… න පුඤ්ඤඵලූපජීවීති වුත්තා’’ති. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ආහරණෙන මනොසඤ්චෙතනාහාරොති වුත්තා, න යස්ස කස්සචි ඵලස්සාති අධිප්පායෙන ‘‘කිං පඤ්ච ආහාරා අත්ථී’’ති චොදෙති. ආචරියො නිප්පරියායාහාරෙ අධිප්පෙතෙ සියා තව චොදනායාවසරො, සා පන එත්ථ අනවසරාති දස්සෙතුං ‘‘පඤ්ච න පඤ්චාති ඉදං න වත්තබ්බ’’න්ති වත්වා පරියායාහාරස්සෙව පනෙත්ථ අධිප්පෙතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘නනු පච්චයො ආහාරොති වුත්තමෙත’’න්ති ආහ. තස්මාති යස්ස කස්සචි පච්චයස්ස ‘‘ආහාරො’’ති ඉච්ඡිතත්තා. ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං පාළියා සමත්ථෙන්තො ‘‘යං සන්ධායා’’තිආදිමාහ.

जे केवळ उत्थान-वीर्यानेच (प्रयत्नानेच) दिवस घालवून, त्याचे केवळ निसंद-फल (परिणामी फळ) थोडेसे मिळवून उपजीविका करतात, ते 'उत्थानफलोपजीवी' (प्रयत्नाच्या फळावर जगणारे) होत. जे आपल्या पुण्यफलावरच जगतात, ते 'पुण्यफलोपजीवी' होत. परंतु नरकवासीयांची (नेरयिकांची) उपजीविका उत्थान-वीर्याच्या वशाने होत नाही आणि पुण्याचा तर लवलेशही नसतो, हे सांगण्यासाठी 'ye pana te nerayikā...pe... na puññaphalūpajīvīti vuttā' (परंतु जे नरकवासीय आहेत... ते पुण्यफलोपजीवी नाहीत असे म्हटले आहे) असे म्हटले आहे. प्रतिसंधी-विज्ञानाला आणल्यामुळे 'मनोसंचेतनाहार' असे म्हटले आहे, कोणत्याही फळाला आणल्यामुळे नव्हे, या अभिप्रायाने 'kiṃ pañca āhārā atthī' (काय पाच आहार आहेत?) अशी शंका उपस्थित केली आहे. आचार्यांनी, जर निष्पर्याय आहार अभिप्रेत असेल तर तुझ्या शंकेला वाव आहे, परंतु येथे त्याला वाव नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'pañca na pañcāti idaṃ na vattabba'nt' (पाच किंवा पाच नाहीत, असे म्हणू नये) असे सांगून, येथे पर्याय आहारच अभिप्रेत असल्याचे दर्शवत 'nanu paccayo āhāroti vuttameta'nt' (प्रत्यय हाच आहार आहे, असे म्हटले नाही का?) असे म्हटले आहे. 'तस्मा' म्हणजे कोणत्याही प्रत्ययाला (कारणाला) 'आहार' म्हणून स्वीकारल्यामुळे. आता याच सांगितलेल्या अर्थाचे पाळीच्या आधारे समर्थन करताना 'yaṃ sandhāyā' (ज्याला उद्देशून) इत्यादी म्हटले आहे.

මුඛ්‍යාහාරවසෙනපි [Pg.170] නෙරයිකානං ආහාරට්ඨිතිකතං දස්සෙතුං ‘‘කබළීකාරං ආහාරං…පෙ… සාධෙතී’’ති වුත්තං. යදි එවං නෙරයිකා සුඛපටිසංවෙදිනොපි හොන්තීති? නොති දස්සෙතුං ‘‘ඛෙළොපි හී’’තිආදි වුත්තං. තයොති තයො අරූපාහාරා කබළීකාරාහාරස්ස අභාවතො. අවසෙසානන්ති අසඤ්ඤසත්තෙහි අවසෙසානං. කාමභවාදීසු නිබ්බත්තසත්තානං පච්චයාහාරො හි සබ්බෙසං සාධාරණොති. එතං පඤ්හන්ති ‘‘කතමො එකො ධම්මො’’ති එවං චොදිතමෙතං පඤ්හං. කථෙත්වාති විස්සජ්ජෙත්වා.

मुख्य आहाराच्या रूपाने देखील नरकवासीयांची आहारावर असणारी स्थिती (जीवन) दर्शवण्यासाठी 'kabaḷīkāraṃ āhāraṃ...pe... sādhetī' (कवलीकार आहार... सिद्ध करतो) असे म्हटले आहे. जर असे आहे, तर नरकवासीय सुखाचा अनुभव घेणारे देखील असतात का? 'नाही' हे दर्शवण्यासाठी 'kheḷopi hī' (लाळ देखील) इत्यादी म्हटले आहे. 'तयो' म्हणजे कवलीकार आहाराचा अभाव असल्यामुळे तीन अरूप आहार. 'अवसेसानं' म्हणजे असंज्ञी प्राण्यांशिवाय इतर उरलेल्यांचे. कारण कामभव इत्यादींमध्ये उत्पन्न झालेल्या सर्व प्राण्यांचा प्रत्यय आहार हा सर्वांसाठी साधारण (समान) असतो. 'एतं पञ्हं' म्हणजे 'katamo eko dhammo' (कोणता एक धर्म आहे?) अशा प्रकारे विचारलेल्या या प्रश्नाला. 'कथेत्वा' म्हणजे उत्तर देऊन (विसर्जन करून).

‘‘තත්ථ තත්ථ…පෙ… දුක්ඛං හොතී’’ති එතෙන යථා ඉධ පඨමස්ස පඤ්හස්ස නිය්‍යාතනං, දුතියස්ස උද්ධරණං න කතං, එවං ඉමිනා එව අධිප්පායෙන ඉතො පරෙසු දුකතිකාදිපඤ්හෙසු තත්ථ තත්ථ ආදිපරියොසානෙසු එව උද්ධරණනිය්‍යාතනානි කත්වා සෙසෙසු න කතන්ති දස්සෙති. පටිච්ච එතස්මා ඵලං එතීති පච්චයො, කාරණං, තදෙව අත්තනො ඵලං සඞ්ඛරොතීති සඞ්ඛාරොති ආහ ‘‘ඉමස්මිම්පි…පෙ… සඞ්ඛාරොති වුත්තො’’ති. ආහාරපච්චයොති ආහරණට්ඨවිසිට්ඨො පච්චයො. ආහරණඤ්චෙත්ථ උප්පාදකත්තප්පධානං, සඞ්ඛරණං උපත්ථම්භකත්තප්පධානන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො. තෙනාහ ‘‘අයමෙත්ථ හෙට්ඨිමතො විසෙසො’’ති. නිප්පරියායාහාරෙ ගහිතෙ ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති වුත්තෙපි අසඤ්ඤසත්තා න ගහිතා එව භවිස්සන්තීති පදෙසවිසයො සබ්බ-සද්දො හොති යථා ‘‘සබ්බෙ තසන්තිදණ්ඩස්සා’’තිආදීසු (ධ. ප. 130). න හෙත්ථ ඛීණාසවාදීනං ගහණං හොති. පාකටො භවෙය්‍ය විසෙසසාමඤ්ඤස්ස විසයත්තා පඤ්හානං. නො ච ගණ්හිංසු අට්ඨකථාචරියා. ධම්මො නාම නත්ථි සඞ්ඛතොති අධිප්පායො. ඉධ දුතියපඤ්හෙ ‘‘සඞ්ඛාරො’’ති පච්චයො එව කථිතොති සම්බන්ධො.

'tattha tattha...pe... dukkhaṃ hotī' याने जसे येथे पहिल्या प्रश्नाचे निय्यातन (समर्पण/उत्तर) आणि दुसऱ्याचे उद्धरण (उद्धृत करणे) केले नाही, त्याचप्रमाणे याच अभिप्रायाने यापुढील द्विक-त्रिक इत्यादी प्रश्नांमध्ये त्या त्या ठिकाणी सुरुवातीला आणि शेवटीच उद्धरण व निय्यातन करून इतरांमध्ये केले नाही, हे दर्शवले आहे. याच्यावर अवलंबून फळ मिळते म्हणून तो 'प्रत्यय' (कारण) आहे, तोच आपल्या फळाचा संस्कार करतो म्हणून तो 'संस्कार' आहे, हे सांगण्यासाठी 'imasmimpi...pe... saṅkhāroti vutto' (यात देखील... संस्कार असे म्हटले आहे) असे म्हटले आहे. 'आहारप्रत्यय' म्हणजे आहरण करण्याच्या अर्थाने विशिष्ट असलेला प्रत्यय. येथे आहरण करणे हे उत्पादकत्वामध्ये प्रधान आहे, आणि संस्कार करणे हे उपस्तंभकत्वामध्ये (आधार देण्यात) प्रधान आहे, हा या दोघांमधील फरक आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ayamettha heṭṭhimato viseso' (हा येथे खालच्यापेक्षा फरक आहे). निष्पर्याय आहार गृहीत धरला असता 'sabbesattā' (सर्व प्राणी) असे म्हटले तरी असंज्ञी प्राणी गृहीत धरले जाणार नाहीत, म्हणून 'सब्ब' (सर्व) हा शब्द प्रदेशविषयक (मर्यादित अर्थाचा) ठरतो, जसे की 'sabbe tasantidaṇḍassā' (सर्व जण दंडाला घाबरतात) इत्यादींमध्ये (ध. प. १३०). कारण येथे क्षीणास्रव (अर्हत) इत्यादींचे ग्रहण होत नाही. प्रश्नांचा विषय विशेष आणि सामान्य असल्यामुळे ते स्पष्ट होईल. परंतु अट्ठकथाचार्यांनी ते ग्रहण केले नाही. 'धम्म' नावाचा कोणताही संस्कृत (संस्कारित) धर्म नाही, असा अभिप्राय आहे. येथे दुसऱ्या प्रश्नात 'संस्कार' म्हणजे प्रत्ययच सांगितला आहे, असा संबंध आहे.

යදා සම්මාසම්බොධිසමධිගතො, තදා එව සබ්බඤෙය්‍යං සච්ඡිකතං ජාතන්ති ආහ ‘‘මහාබොධිමණ්ඩෙ නිසීදිත්වා’’ති. සයන්ති සාමංයෙව. අද්ධනියන්ති අද්ධානක්ඛමං චිරකාලාවට්ඨායි පාරම්පරියවසෙන. තෙනාහ ‘‘එකෙන හී’’තිආදි. පරම්පරකථානියමෙනාති පරම්පරකථාකථනනියමෙන, නියමිතත්ථබ්‍යඤ්ජනානුපුබ්බියා කථායාති අත්ථො. එකකවසෙනාති එකං එකං පරිමාණං එතස්සාති එකකො, පඤ්හො. තස්ස එකකස්ස වසෙන. එකකං නිට්ඨිතං විස්සජ්ජනන්ති අධිප්පායොති.

जेव्हा सम्यक्संबोधित्व प्राप्त झाले, तेव्हाच सर्व ज्ञेय साक्षात झाले, म्हणून 'महाबोधिमंडात बसून' (महाबोधिमण्डे निसीदित्वा) असे म्हटले आहे. 'सयं' म्हणजे स्वतःच. 'अद्धनियं' म्हणजे दीर्घकाळ टिकणारे, परंपरेच्या माध्यमातून चिरकाल राहणारे. म्हणूनच 'एकेन हि' इत्यादी म्हटले आहे. 'परम्पराकथानिमेन' म्हणजे परंपरेने कथा सांगण्याच्या नियमाने; अर्थ आणि व्यंजनांच्या निश्चित अनुक्रमाने युक्त असलेल्या कथेने, असा अर्थ आहे. 'एककवसेन' म्हणजे ज्याचे परिमाण एक-एक आहे तो 'एकक' (प्रश्न). त्या एककाच्याद्वारे. 'एकक समाप्त झाले आणि त्याचे उत्तर दिले गेले' असा अभिप्राय आहे.

එකකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

एककवण्णना समाप्त झाली.

දුකවණ්ණනා

दुकवण्णना

304. චත්තාරො [Pg.171] ඛන්ධාති තෙසං තාව නාමනට්ඨෙන නාමභාවං පඨමං වත්වා පච්ඡා නිබ්බානස්ස වත්තුකාමො ආහ. තස්සාපි හි තථා නාමභාවං පරතො වක්ඛති. ‘‘නාමං කරොති නාමයතී’’ති එත්ථ යං නාමකරණං, තං නාමන්ති ආහ ‘‘නාමනට්ඨෙනාති නාමකරණට්ඨෙනා’’ති, අත්තනොවාති අධිප්පායො. එවඤ්හි සාතිසයමිදං තෙසං නාමකරණං හොති. තෙනාහ ‘‘අත්තනො නාමං කරොන්තාව උප්පජ්ජන්තී’’තිආදි. ඉදානි තමත්ථං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. යස්ස නාමස්ස කරණෙනෙව තෙ ‘‘නාම’’න්ති වුච්චන්ති, තං සාමඤ්ඤනාමං, කිත්තිමනාමං, ගුණනාමං වා න හොති, අථ ඛො ඔපපාතිකනාමන්ති පුරිමානි තීණි නාමානි උදාහරණවසෙන දස්සෙත්වා ‘‘න එවං වෙදනාදීන’’න්ති තෙ පටික්ඛිපිත්වා ඉතරනාමමෙව නාමකරණට්ඨෙන නාමන්ති දස්සෙන්තො ‘‘වෙදනාදයො හී’’තිආදිමාහ. ‘‘මහාපථවිආදයො’’ති කස්මා වුත්තං, නනු පථවිආපාදයො ඉධ නාමන්ති අනධිප්පෙතා, රූපන්ති පන අධිප්පෙතාති? සච්චමෙතං, ඵස්සවෙදනාදීනං විය පන පථවිආදීනං ඔපපාතිකනාමතාසාමඤ්ඤෙන ‘‘පථවිආදයො වියා’’ති නිදස්සනං කතං, න අරූපධම්මා විය රූපධම්මානං නාමසභාවත්තා. ඵස්සවෙදනාදීනඤ්හි අරූපධම්මානං සබ්බදාපි ඵස්සාදිනාමකත්තා, පථවිආදීනං කෙසකුම්භාදිනාමන්තරාපත්ති විය නාමන්තරානාපජ්ජනතො ච සදා අත්තනාව කතනාමතාය චතුක්ඛන්ධනිබ්බානානි නාමකරණට්ඨෙන නාමං. අථ වා අධිවචනසම්ඵස්සො විය අධිවචනනාමමන්තරෙන යෙ අනුපචිතසම්භාරානං ගහණං න ගච්ඡන්ති, තෙ නාමායත්තග්ගහණා නාමං. රූපං පන විනාපි නාමසාධනං අත්තනො රුප්පනසභාවෙන ගහණං උපයාතීති රූපං. තෙනාහ ‘‘තෙසු උප්පන්නෙසූ’’තිආදි. ඉධාපි ‘‘යථාපථවියා’’තිආදීසු වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො නිදස්සනවසෙන ආගතත්තා. ‘‘අතීතෙපී’’තිආදිනා වෙදනාදීසු නාමසඤ්ඤා නිරුළ්හා, අනාදිකාලිකා චාති දස්සෙති.

३०४. 'चार स्कंध' (चत्तारो खन्धा) या शब्दांद्वारे, प्रथम नामकरण करण्याच्या अर्थाने त्यांचे नाम-स्वरूप सांगून, नंतर निर्वाणाचे स्वरूप सांगण्याची इच्छा असल्याने असे म्हटले आहे. कारण त्याचेही (निर्वाणाचेही) नाम-स्वरूप पुढे सांगितले जाईल. 'नाम करते किंवा नमविते' (नामं करोति नामयति) यामध्ये जे नामकरण आहे, त्यालाच नाम म्हटले आहे; म्हणून 'नामकरण करण्याच्या अर्थाने नाम' (नामणठ्ठेन नामकरणठ्ठेन) असे म्हटले आहे, स्वतःचेच असा अभिप्राय आहे. कारण अशा प्रकारे त्यांचे हे नामकरण अतिशय श्रेष्ठ ठरते. म्हणूनच 'स्वतःचे नाम करीतच ते उत्पन्न होतात' इत्यादी म्हटले आहे. आता तोच अर्थ व्यतिरेक पद्धतीने स्पष्ट करण्यासाठी 'जसे की' (यथा हि) इत्यादी म्हटले आहे. ज्या नामाच्या करण्यानेच त्यांना 'नाम' म्हटले जाते, ते सामान्यनाम, कृत्रिमनाम किंवा गुणनाम नसून, 'ओपपातिक नाम' (स्वयंभू नाम) असते. या पहिल्या तीन नामांचे उदाहरणाद्वारे दर्शन घडवून, 'वेदना इत्यादींचे तसे नाही' असे सांगून त्यांचा निषेध केला आहे आणि इतर नामांनाच नामकरण करण्याच्या अर्थाने नाम दर्शविताना 'वेदना इत्यादी खरोखर' (वेदनादयो हि) इत्यादी म्हटले आहे. 'महापृथ्वी इत्यादी' असे का म्हटले आहे? येथे पृथ्वी, आप इत्यादींना 'नाम' असे अभिप्रेत नसून 'रूप' असे अभिप्रेत आहे ना? हे सत्य आहे, परंतु स्पर्श, वेदना इत्यादींप्रमाणेच पृथ्वी इत्यादींच्या ओपपातिक नामत्वाच्या समानतेमुळे 'पृथ्वी इत्यादींप्रमाणे' असे उदाहरण दिले आहे, अरूप धर्मांप्रमाणे रूप धर्मांचे नाम-स्वभाव असल्यामुळे नाही. कारण स्पर्श, वेदना इत्यादी अरूप धर्मांचे नेहमीच स्पर्शादी नाम असल्यामुळे, आणि पृथ्वी इत्यादींना जसे केस, कुंभ इत्यादी इतर नामे प्राप्त होतात तशी इतर नामे प्राप्त न होता नेहमी स्वतःच केलेले नाम असल्यामुळे, चार स्कंध आणि निर्वाण हे नामकरण करण्याच्या अर्थाने 'नाम' आहेत. अथवा, जसे अधिवचन-संपर्श (अधिवचनसम्फस्सो) आहे, तसेच अधिवचन नामाशिवाय जे संचित संस्कारांचे ग्रहण करू शकत नाहीत, ते नामाच्या अधीन राहून ग्रहण केले जाणारे 'नाम' आहेत. परंतु रूप हे नामाच्या साधनाशिवायही स्वतःच्या 'रुप्पन' (पीडित होणे/बदलणे) स्वभावामुळे ग्रहणास प्राप्त होते, म्हणून ते 'रूप' आहे. म्हणूनच 'त्यांच्या उत्पत्तीमध्ये' इत्यादी म्हटले आहे. येथेही 'जसे पृथ्वीचे' इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजून घ्यावा, कारण ते उदाहरणादाखल आले आहे. 'अतीतातही' (अतीतेपि) इत्यादींद्वारे वेदना इत्यादींमध्ये नामसंज्ञा रूढ आणि अनादिकालीन आहे, हे दर्शविले आहे.

ඉති අතීතාදිවිභාගවන්තානම්පි වෙදනාදීනං නාමකරණට්ඨෙන නාමභාවො එකන්තිකො, තබ්බිභාගරහිතෙ පන එකසභාවෙ නිච්චෙ නිබ්බානෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘නිබ්බානං පන…පෙ… නාමනට්ඨෙන නාම’’න්ති ආහ. නාමනට්ඨෙනාති නාමකරණට්ඨෙන. නමන්තීති එකන්තතො සාරම්මණත්තා තන්නින්නා හොන්ති, තෙහි විනා නප්පවත්තන්තීති අත්ථො. සබ්බන්ති ඛන්ධචතුක්කං, නිබ්බානඤ්ච[Pg.172]. යස්මිං ආරම්මණෙයෙව වෙදනාක්ඛන්ධො පවත්තති, තංසම්පයුත්තතාය සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදයොපි තත්ථ පවත්තන්තීති සො නෙ තත්ථ නාමෙන්තො විය හොති විනා අප්පවත්තනතො. එස නයො සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදීසුපීති වුත්තං ‘‘ආරම්මණෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං නාමෙන්තී’’ති. අනවජ්ජධම්මෙ මග්ගඵලාදිකෙ. කාමං කෙසුචි රූපධම්මෙසුපි ආරම්මණාධිපතිභාවො ලබ්භතෙව, නිබ්බානෙ පනෙස සාතිසයො තස්ස අච්චන්තසන්තපණීතතාකප්පභාවතොති තදෙව ආරම්මණාධිපතිපච්චයතාය ‘‘අත්තනි නාමෙතී’’ති වුත්තං. තථා හි අරියා සකලම්පි දිවසභාගං තං ආරබ්භ වීතිනාමෙන්තාපි තිත්තිං න ගච්ඡන්ති.

अशा प्रकारे, अतीत इत्यादी विभाग असलेल्या वेदना इत्यादींचा नामकरण करण्याच्या अर्थाने नामभाव निश्चित आहे; परंतु त्या विभागांनी रहित, एकस्वभावी आणि नित्य अशा निर्वाणाच्या बाबतीत तर काही बोलण्याची गरजच नाही, हे दर्शविताना 'निर्वाण तर... पे... नामकरणाच्या अर्थाने नाम आहे' असे म्हटले आहे. 'नामणठ्ठेन' म्हणजे नामकरण करण्याच्या अर्थाने. 'नमन्ति' म्हणजे निश्चितपणे आलंबनयुक्त असल्यामुळे ते त्याकडे झुकलेले असतात, त्यांच्याशिवाय ते प्रवृत्त होत नाहीत, असा अर्थ आहे. 'सर्व' (सब्बं) म्हणजे चार स्कंध आणि निर्वाण. ज्या आलंबनावर वेदनास्कंध प्रवृत्त होतो, त्याच्याशी संप्रयुक्त असल्यामुळे संज्ञास्कंध इत्यादी देखील तिथेच प्रवृत्त होतात; म्हणून तो त्यांना तिथे नमविणारा असल्यासारखा होतो, कारण त्यांच्याशिवाय प्रवृत्ती होत नाही. हाच नियम संज्ञास्कंध इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो, म्हणून 'आलंबनामध्ये एकमेकांना नमवितात' (आरम्मणे अञ्ञमञ्ञं नामेन्ति) असे म्हटले आहे. 'अनवज्जधम्म' म्हणजे मार्ग, फल इत्यादी निष्पाप धर्म. जरी काही रूपधर्मांमध्येही आलंबन-अधिपती भाव प्राप्त होतोच, तरी निर्वाणामध्ये तो अत्यंत शांत आणि प्रणीत स्वभावाचा असल्यामुळे अतिशय श्रेष्ठ असतो; म्हणूनच त्याला आलंबन-अधिपती प्रत्ययाच्या स्वरूपात 'स्वतःकडे नमवितो' (अत्तनि नामेति) असे म्हटले आहे. तसेच, आर्य पुरुष संपूर्ण दिवसभर त्याचा (निर्वाणाचा) आश्रय घेऊन काळ घालवत असले तरी तृप्त होत नाहीत.

‘‘රුප්පනට්ඨෙනා’’ති එතෙන රුප්පතීති රූපන්ති දස්සෙති. තත්ථ සීතාදිවිරොධිපච්චයසන්නිපාතෙ විසදිසුප්පත්ති රුප්පනං. නනු ච අරූපධම්මානම්පි විරොධිපච්චයසමාගමෙ විසදිසුප්පත්ති ලබ්භතීති? සච්චං ලබ්භති, න පන විභූතතරං. විභූතතරඤ්හෙත්ථ රුප්පනං අධිප්පෙතං සීතාදිග්ගහණතො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා ‘රූප’න්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති? සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පතී’’තිආදි (සං. නි. 3.79). යදි එවං කථං බ්‍රහ්මලොකෙ රූපසමඤ්ඤාති? තත්ථාපි තංසභාවානතිවත්තනතො හොතියෙව රූපසමඤ්ඤා. අනුග්ගාහකපච්චයවසෙන වා විසදිසපච්චයසන්නිපාතෙති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘යො අත්තනො සන්තානෙ විජ්ජමානස්සයෙව විසදිසුප්පත්තිහෙතුභාවො, තං රුප්පන’’න්ති අඤ්ඤෙ. ඉමස්මිං පක්ඛෙ රූපයති විකාරමාපාදෙතීති රූපං. ‘‘සඞ්ඝට්ටනෙන විකාරාපත්තියං රුප්පන-සද්දො නිරුළ්හො’’ති කෙචි. එතස්මිං පක්ඛෙ අරූපධම්මෙසු රූපසමඤ්ඤාය පසඞ්ගො එව නත්ථි සඞ්ඝට්ටනාභාවතො. ‘‘පටිඝතො රුප්පන’’න්ති අපරෙ. ‘‘තස්සාති රූපස්සා’’ති වදන්ති, නාමරූපස්සාති පන යුත්තං. යථා හි රූපස්ස, එවං නාමස්සාපි වෙදනාක්ඛන්ධාදිවසෙන, මදනිම්මදනාදිවසෙන ච විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.456) වුත්තා එවාති. ඉති අයං දුකො කුසලත්තිකෙන සඞ්ගහිතෙ සභාවධම්මෙ පරිග්ගහෙත්වා පවත්තොති.

'रुप्पनट्ठेन' (पीडित होण्याच्या अर्थाने) यावरून जे पीडित होते ते 'रूप' आहे, असे दर्शविले आहे. त्यामध्ये थंडी इत्यादी विरोधी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगाने विसदृश उत्पत्ती होणे म्हणजे 'रुप्पन' (पीडित होणे/बदलणे) होय. पण अरूप धर्मांच्या बाबतीतही विरोधी प्रत्ययांच्या संयोगाने विसदृश उत्पत्ती आढळते ना? हे सत्य आहे की आढळते, परंतु ती फारशी स्पष्ट नसते. येथे थंडी इत्यादींच्या ग्रहणावरून अधिक स्पष्ट असलेले 'रुप्पन' अभिप्रेत आहे. कारण असे म्हटले आहे की—'भिक्खूहो, जे पीडित होते, म्हणून त्याला रूप म्हटले जाते. कशाने पीडित होते? थंडीनेही पीडित होते, उष्णतेनेही पीडित होते' इत्यादी (संयुत्त निकाय ३.७९). जर असे असेल, तर ब्रह्मलोकात 'रूप' ही संज्ञा कशी काय लागू होते? तिथेही त्या स्वभावाचे उल्लंघन न झाल्यामुळे 'रूप' ही संज्ञा लागू होतेच. किंवा अनुग्राहक प्रत्ययाच्या (अनुकूल कारणाच्या) प्रभावामुळे विसदृश प्रत्ययांचा संयोग होतो, असा अर्थ समजून घ्यावा. इतर आचार्य म्हणतात—'जो स्वतःच्या संततीमध्ये विद्यमान असलेल्या गोष्टीच्याच विसदृश उत्पत्तीचे कारण बनतो, ते रुप्पन होय.' या पक्षात, जे रूप धारण करते किंवा विकार उत्पन्न करते, ते 'रूप' आहे. काही जण म्हणतात—'संघर्षामुळे (परस्पर आघातामुळे) विकार उत्पन्न होण्याच्या अर्थाने रुप्पन हा शब्द रूढ आहे.' या पक्षात, अरूप धर्मांमध्ये 'रूप' ही संज्ञा यायचा प्रसंगच उद्भवत नाही, कारण तिथे संघर्षाचा अभाव असतो. इतर काही जण म्हणतात—'प्रतिघातामुळे (प्रतिरोधामुळे) रुप्पन होते.' काही जण 'त्याचे म्हणजे रूपाचे' असे म्हणतात, परंतु 'नामरूपाचे' असे म्हणणे योग्य आहे. कारण ज्याप्रमाणे रूपाची, त्याचप्रमाणे नामाची देखील वेदनास्कंध इत्यादींच्या द्वारे आणि मद-निर्मद इत्यादींच्या द्वारे सविस्तर चर्चा विशुद्धिमार्गात (विशुद्धिमग्ग २.४५६) केलेलीच आहे. अशा प्रकारे, हा 'दुक' (द्विक) कुशल-त्रिकात समाविष्ट असलेल्या स्वभावधर्मांचे ग्रहण करून प्रवृत्त झाला आहे.

අවිජ්ජාති අවින්දියං ‘‘අත්තා, ජීවො, ඉත්ථී, පුරිසො’’ති එවමාදිකං වින්දතීති අවිජ්ජා. වින්දියං ‘‘දුක්ඛං, සමුදයො’’ති එවමාදිකං න වින්දතීති අවිජ්ජා. සබ්බම්පි ධම්මජාතං අවිදිතකරණට්ඨෙන අවිජ්ජා. අන්තරහිතෙ සංසාරෙ සත්තෙ ජවාපෙතීති අවිජ්ජා. අත්ථතො පන සා දුක්ඛාදීනං චතුන්නං සච්චානං සභාවච්ඡාදකො සම්මොහො හොතීති ආහ ‘‘දුක්ඛාදීසු අඤ්ඤාණ’’න්ති[Pg.173]. භවපත්ථනා නාම කාමභවාදීනං පත්ථනාවසෙන පවත්තතණ්හා. තෙනාහ ‘‘යො භවෙසු භවච්ඡන්දො’’තිආදි. ඉති ‘‘අයං දුකො වට්ටමූලසමුදාචාරදස්සනත්ථං ගහිතො.

अविद्यमान (जे जाणण्यायोग्य नाही किंवा जे अस्तित्वात नाही) अशा 'आत्मा, जीव, स्त्री, पुरुष' इत्यादींना जी जाणते (किंवा प्राप्त करते), ती 'अविज्जा' (अविद्या) होय. विद्यमान (जे जाणण्यायोग्य आहे) अशा 'दुःख, समुदय' इत्यादींना जी जाणत नाही, ती 'अविज्जा' होय. सर्वच उत्पन्न झालेल्या धर्मांना अज्ञातात (न समजलेल्या अवस्थेत) ठेवण्याच्या अर्थाने ती 'अविज्जा' आहे. अनादी (अंत नसलेल्या) संसारात प्राण्यांना भटकवायला लावते, म्हणून ती 'अविज्जा' होय. अर्थाच्या दृष्टीने पाहिल्यास, ती दुःख इत्यादी चार (आर्य) सत्यांच्या स्वभावाला झाकणारा संमोह (भ्रम) आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - "दुःख इत्यादींविषयीचे अज्ञान". 'भवप्रार्थना' (भवपत्तना) म्हणजे कामभव इत्यादींच्या इच्छेमुळे प्रवृत्त झालेली तण्हा (तृष्णा) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - "जो भवांमध्ये भवच्छंद (अस्तित्वाची इच्छा) आहे" इत्यादी. अशा प्रकारे, "हा द्विक (दुक) संसाराच्या मुळाचा (वट्टमूल) व्यवहार दाखवण्यासाठी घेतला आहे."

භවදිට්ඨීති ඛන්ධපඤ්චකං ‘‘අත්තා ච ලොකො චා’’ති ගාහෙත්වා තං ‘‘භවිස්සතී’’ති ගණ්හනවසෙන නිවිට්ඨා සස්සතදිට්ඨීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘භවො වුච්චතී’’තිආදි. භවිස්සතීති භවො, තිට්ඨති සබ්බකාලං අත්ථීති අත්ථො. සස්සතන්ති සස්සතභාවො. විභවදිට්ඨීති ඛන්ධපඤ්චකමෙව ‘‘අත්තා’’ති ච ‘‘ලොකො’’ති ච ගහෙත්වා තං ‘‘න භවිස්සතී’’ති ගණ්හනවසෙන නිවිට්ඨා උච්ඡෙදදිට්ඨීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘විභවො වුච්චතී’’තිආදි. විභවිස්සති විනස්සති උච්ඡිජ්ජතීති විභවො, උච්ඡෙදො.

'भवदिट्ठि' (भवदृष्टी) म्हणजे पंचस्कंधांना 'आत्मा आणि लोक' असे मानून, ते 'राहील/अस्तित्वात राहील' अशा प्रकारे ग्रहण करण्याच्या प्रवृत्तीने प्रस्थापित झालेली 'सस्सतदिट्ठि' (शाश्वतदृष्टी) असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "भव असे म्हटले जाते" इत्यादी. 'राहील' म्हणून तो 'भव' आहे, म्हणजेच तो सर्वकाळ टिकून राहतो, असा अर्थ आहे. 'सस्सत' (शाश्वत) म्हणजे शाश्वतभाव. 'विभवदिट्ठि' (विभवदृष्टी) म्हणजे पंचस्कंधांनाच 'आत्मा' आणि 'लोक' असे मानून, ते 'राहणार नाही (नष्ट होईल)' अशा प्रकारे ग्रहण करण्याच्या प्रवृत्तीने प्रस्थापित झालेली 'उच्छेददिट्ठि' (उच्छेददृष्टी) असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "विभव असे म्हटले जाते" इत्यादी. 'विभव होईल' म्हणजे नष्ट होईल, उच्छेद होईल, म्हणून तो 'विभव' म्हणजेच 'उच्छेद' होय.

යං න හිරීයතීති යෙන ධම්මෙන තංසම්පයුත්තධම්මසමූහො, පුග්ගලො වා න හිරීයති න ලජ්ජති, ලිඞ්ගවිපල්ලාසං වා කත්වා යො ධම්මොති අත්ථො වෙදිතබ්බො. හිරීයිතබ්බෙනාති උපයොගත්ථෙ කරණවචනං, හිරීයිතබ්බයුත්තකං කායදුච්චරිතාදිධම්මං න ජිගුච්ඡතීති අත්ථො. නිල්ලජ්ජතාති පාපස්ස අජිගුච්ඡනා. යං න ඔත්තප්පතීති එත්ථාපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඔත්තප්පිතබ්බෙනාති පන හෙතුඅත්ථෙ කරණවචනං, ඔත්තප්පිතබ්බයුත්තකෙන ඔත්තප්පස්ස හෙතුභූතෙන කායදුච්චරිතාදිනාති අත්ථො. හිරීයිතබ්බෙනාති එත්ථාපි වා එවමෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අභායනකආකාරොති පාපතො අනුත්තාසනාකාරො.

'ज्यामुळे लाज वाटत नाही' म्हणजे ज्या धर्मामुळे त्याच्याशी संप्रयुक्त (जोडलेला) धर्मसमूह किंवा पुद्गल (व्यक्ती) लज्जित होत नाही, लाज बाळगत नाही, किंवा लिंगविपर्यास करून जो धर्म आहे, असा अर्थ समजला पाहिजे. 'लज्जा वाटण्याजोग्या गोष्टीने' (हिरीयितब्बेन) हे द्वितीयेच्या अर्थात तृतीया विभक्तीचे रूप आहे; लज्जा वाटण्यास योग्य अशा कायदुश्चरित (शारीरिक गैरवर्तन) इत्यादी धर्मांचा तो तिरस्कार करत नाही, असा अर्थ आहे. 'निर्लज्जता' म्हणजे पापाचा तिरस्कार न करणे. 'ज्यामुळे भीती वाटत नाही' (ओत्तप्प होत नाही) यातही पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजला पाहिजे. परंतु 'भय वाटण्याजोग्या गोष्टीने' (ओत्तप्पितब्बेन) हे हेतूच्या अर्थात तृतीया विभक्तीचे रूप आहे; भय वाटण्यास योग्य असलेल्या आणि भयाचे कारण बनलेल्या कायदुश्चरित इत्यादींमुळे, असा अर्थ आहे. 'लज्जा वाटण्याजोग्या गोष्टीने' यातही याच प्रकारे अर्थ समजला पाहिजे. 'निर्भयता' (अभयानक आकार) म्हणजे पापापासून न घाबरण्याची वृत्ती.

‘‘යං හිරීයතී’’තිආදීසු අනන්තරදුකෙ වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. නියකජ්ඣත්තං ජාතිආදිසමුට්ඨානං එතිස්සාති අජ්ඣත්තසමුට්ඨානා. නියකජ්ඣත්තතො බහිභාවතො බහිද්ධා පරසන්තානෙ සමුට්ඨානං එතිස්සාති බහිද්ධා සමුට්ඨානා. අත්තා එව අධිපති අත්තාධිපති, අජ්ඣත්තසමුට්ඨානත්තා එව අත්තාධිපතිතො ආගමනතො අත්තාධිපතෙය්‍යා. ලොකාධිපතෙය්‍යන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ලජ්ජාසභාවසණ්ඨිතාති පාපතො ජිගුච්ඡනරූපෙන අවට්ඨිතා. භයසභාවසණ්ඨිතන්ති තතො උත්තාසනරූපෙන අවට්ඨිතං. අජ්ඣත්තසමුට්ඨානාදිතා ච හිරොත්තප්පානං තත්ථ තත්ථ පාකටභාවෙන වුත්තා, න පන තෙසං කදාචිපි අඤ්ඤමඤ්ඤවිප්පයොගතො. න හි ලජ්ජනං නිබ්භයං, පාපභයං වා අලජ්ජනං අත්ථීති.

"ज्यामुळे लाज वाटते" इत्यादींमध्ये आधीच्या द्विकात (दुक) सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजला पाहिजे. स्वतःच्या आंतरिक (अध्यात्म) जन्म इत्यादींमुळे जिचा उगम होतो, ती 'अध्यात्मसमुत्थाना' (अंतर्गत उगम असणारी) होय. स्वतःच्या आंतरिक भावापेक्षा बाहेरील दुसऱ्याच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) जिचा उगम होतो, ती 'बहिद्धासमुत्थाना' (बाह्य उगम असणारी) होय. आत्मा (स्वतः) हाच अधिपती म्हणजे 'अत्ताधिपती' होय; आंतरिक उगमामुळेच स्वतःला अधिपती मानून प्रवृत्त होणारी ती 'अत्ताधिपतेय्या' (आत्म-अधिपत्ययुक्त) होय. 'लोकाधिपतेय्य' (लोक-अधिपत्ययुक्त) यामध्येही हाच नियम लागू होतो. 'लज्जास्वभावसंस्थिता' म्हणजे पापाचा तिरस्कार करण्याच्या रूपाने प्रस्थापित झालेली. 'भयस्वभावसंस्थिता' म्हणजे त्या पापापासून भयभीत होण्याच्या रूपाने प्रस्थापित झालेली. आणि 'हिरी' (लज्जा) व 'ओत्तप्प' (भय) यांचे अध्यात्मसमुत्थान इत्यादी असणे त्या त्या ठिकाणी त्यांच्या स्पष्टतेसाठी सांगितले आहे, परंतु त्यांचा कधीही एकमेकांपासून वियोग (विभक्तपणा) होत असल्यामुळे नाही. कारण लाज वाटणे हे निर्भय नसते आणि पापाचे भय असणे हे निर्लज्ज नसते.

දුක්ඛන්ති කිච්ඡං, අනිට්ඨන්ති වා අත්ථො. විප්පටිකූලගාහිම්හීති ධම්මානුධම්මපටිපත්තියා විලොමගාහකෙ. තස්සා එව විපච්චනීකං දුප්පටිපත්ති සාතං ඉට්ඨං එතස්සාති [Pg.174] විපච්චනීකසාතො, තස්මිං විපච්චනීකසාතෙ. එවංභූතො ච ඔවාදභූතෙ සාසනක්කමෙ ඔවාදකෙ ච ආදරභාවරහිතො හොතීති ආහ ‘‘අනාදරෙ’’ති. තස්ස කම්මන්ති තස්ස දුබ්බචස්ස පුග්ගලස්ස අනාදරියවසෙන පවත්තචෙතනා දොවචස්සං. තස්ස භාවොති තස්ස යථාවුත්තස්ස දොවචස්සස්ස අත්ථිභාවො දොවචස්සතා, අත්ථතො දොවචස්සමෙව. තෙනෙවාහ ‘‘සා අත්ථතො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො හොතී’’ති. චෙතනාප්පධානතාය හි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්ස එවං වුත්තං. එතෙනාකාරෙනාති අප්පදක්ඛිණග්ගාහිතාකාරෙන. අස්සද්ධියදුස්සීල්‍යාදිපාපධම්මයොගතො පුග්ගලා පාපා නාම හොන්තීති දස්සෙතුං ‘‘යෙ තෙ පුග්ගලා අස්සද්ධා’’තිආදි වුත්තං. යාය චෙතනාය පුග්ගලො පාපසම්පවඞ්කො නාම හොති, සා චෙතනා පාපමිත්තතා, චත්තාරොපි වා අරූපිනො ඛන්ධා තදාකාරප්පවත්තා පාපමිත්තතාති දස්සෙන්තො ‘‘සාපි අත්ථතො දොවචස්සතා විය දට්ඨබ්බා’’ති ආහ.

'दुःख' म्हणजे कष्ट किंवा अनिष्ट असा अर्थ आहे. 'विप्पटिकूलगाही' (प्रतिकूल ग्रहण करणारा) म्हणजे धम्मानुधम्म प्रतिपदेच्या (योग्य आचरणाच्या) विरुद्ध चालणारा. तिच्याच विरुद्ध असलेले दुराचरण ज्याला प्रिय किंवा इष्ट वाटते, तो 'विपच्चनीकसातो' (विरोधप्रिय) होय; त्या विरोधप्रियतेमध्ये. आणि असा झालेला मनुष्य उपदेशरूप शासनक्रमाविषयी आणि उपदेश करणाऱ्याविषयी आदरभावरहित असतो, म्हणूनच म्हटले आहे - "अनादरामध्ये". 'त्याचे कर्म' म्हणजे त्या दुर्वाच्य (दुर्वचन बोलणाऱ्या) पुद्गलाची (व्यक्तीची) अनादरामुळे प्रवृत्त झालेली चेतना म्हणजेच 'दोवचस्स' (दुर्वाच्यता/दुर्जनता) होय. 'त्याचा भाव' म्हणजे त्या वर सांगितलेल्या दुर्वाच्यतेचे अस्तित्व म्हणजेच 'दोवचस्सता' (दुर्वाच्यता) होय, जी अर्थाच्या दृष्टीने दुर्वाच्यताच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "ती देखील अर्थाच्या दृष्टीने संस्कारस्कंध (संखारक्खंध) आहे." कारण चेतनेच्या प्रधानतेमुळे संस्कारस्कंधाविषयी असे म्हटले आहे. 'या आकाराने' म्हणजे अप्रदक्षिणाग्राही (अयोग्य रीतीने ग्रहण करणाऱ्या) आकाराने. अश्रद्धा, दुःशीलता इत्यादी पापधर्मांच्या योगामुळे पुद्गल (व्यक्ती) 'पापी' ठरतात, हे दाखवण्यासाठी "जे पुद्गल अश्रद्ध आहेत" इत्यादी म्हटले आहे. ज्या चेतनेमुळे पुद्गल पापामध्ये प्रवृत्त होतो, ती चेतना म्हणजे 'पापमित्रता' होय, किंवा त्या आकारात प्रवृत्त झालेले चारही अरूप स्कंध म्हणजे 'पापमित्रता' होय, हे दाखवताना "ती देखील अर्थाच्या दृष्टीने 'दोवचस्सता' (दुर्वाच्यता) प्रमाणेच समजली पाहिजे" असे म्हटले आहे.

‘‘සුඛං වචො එතස්මිං පදක්ඛිණග්ගාහිම්හි අනුලොමසාතෙ සාදරෙ පුග්ගලෙති සුබ්බචොතිආදිනා, ‘‘කල්‍යාණා සද්ධාදයො පුග්ගලා එතස්ස මිත්තාති කල්‍යාණමිත්තො’’තිආදිනා ච අනන්තරදුකස්ස අත්ථො ඉච්ඡිතොති ආහ සොවචස්සතා…පෙ… වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බා’’ති. උභොති සොවචස්සතා, කල්‍යාණමිත්තතා ච. තෙසං ඛන්ධානං පවත්තිආකාරවිසෙසා ‘‘සොවචස්සතා, කල්‍යාණමිත්තතා’’ති ච වුච්චන්ති, තෙ ලොකියාපි හොන්ති ලොකුත්තරාපීති ආහ ‘‘ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා’’ති.

"ज्या प्रदक्षिणाग्राही (योग्य रीतीने ग्रहण करणाऱ्या), अनुलोमप्रिय आणि आदरयुक्त पुद्गलाला सुखाने बोलता येते, तो 'सुवच' (सुवचन बोलणारा) होय" इत्यादींद्वारे, आणि "कल्याणकारी श्रद्धा इत्यादींनी युक्त असलेले पुद्गल ज्याचे मित्र आहेत, तो 'कल्याणमित्र' होय" इत्यादींद्वारे पुढील द्विकाचा (दुक) अर्थ अभिप्रेत आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - "सोवचस्सता (सुवचता)... पे... पूर्वी सांगितलेल्याच्या विरुद्ध पद्धतीने समजली पाहिजे." 'दोन्ही' म्हणजे सोवचस्सता (सुवचता) आणि कल्याणमित्रता. त्या स्कंधांच्या प्रवृत्तीच्या विशेष आकारांना 'सोवचस्सता' आणि 'कल्याणमित्रता' असे म्हटले जाते; ते लौकिकही असतात आणि लोकोत्तरही असतात, म्हणूनच म्हटले आहे - "लौकिक आणि लोकोत्तर यांचे मिश्रण करून सांगितले आहे."

වත්ථුභෙදාදිනා අනෙකභෙදභින්නා තංතංජාතිවසෙන එකජ්ඣං කත්වා රාසිතො ගය්හමානා ආපත්තියොව ආපත්තික්ඛන්ධා. තා පන අන්තරාපත්තීනං අග්ගහණෙ පඤ්චපි ආපත්තික්ඛන්ධා ආපත්තියො, තාසං පන ගහණෙ සත්තපි ආපත්තික්ඛන්ධා ආපත්තියො. ‘‘ඉමා ආපත්තියො, එත්තකා ආපත්තියො, එවඤ්ච තෙසං ආපජ්ජනං හොතී’’ති ජානනපඤ්ඤා ආපත්තිකුසලතාති ආහ ‘‘යා තාස’’න්තිආදි. තාසං ආපත්තීනන්ති තාසු ආපත්තීසු. තත්ථ යං සම්භින්නවත්ථුකාසු විය ඨිතාසු, දුවිඤ්ඤෙය්‍යවිභාගාසු ච ආපත්තීසු අසඞ්කරතො වවත්ථාන, අයං විසෙසතො ආපත්තිකුසලතාති දස්සෙතුං දුතියං ආපත්තිග්ගහණං කතං. සහ [Pg.175] කම්මවාචායාති කම්මවාචාය සහෙව. ආපත්තිතො වුට්ඨාපනපයොගතාය කම්මභූතා වාචා කම්මවාචා, තථාභූතා අනුසාවනවාචා චෙව ‘‘පස්සිස්සාමී’’ති එවං පවත්තවාචා ච. තාය කම්මවාචාය සද්ධිං සමකාලමෙව ‘‘ඉමාය කම්මවාචාය ඉතො ආපත්තිතො වුට්ඨානං හොති, හොන්තඤ්ච පඨමෙ වා තතියෙ වා අනුසාවනෙය්‍යකාරප්පත්තෙ, ‘සංවරිස්සාමී’ති වා පදෙ පරියොසිතෙ හොතී’’ති එවං තං තං ආපත්තීහි වුට්ඨානපරිච්ඡෙදපරිජානනපඤ්ඤා ආපත්තිවුට්ඨානකුසලතා. වුට්ඨානන්ති ච යථාපන්නාය ආපත්තියා යථා තථා අනන්තරායතාපාදනං, එවං වුට්ඨානග්ගහණෙනෙව දෙසනායපි සඞ්ගහො සිද්ධො හොති.

वस्तूच्या भेदाने इत्यादी अनेक भेदांनी भिन्न असलेल्या, त्या त्या जातीच्या वशने एकत्र करून समूहाने ग्रहण केल्या जाणाऱ्या आपत्तीच 'आपत्तिक्खन्ध' (आपत्तीचे समूह) आहेत. त्यामध्ये अंतरापत्तींचे ग्रहण न केल्यास पाचही आपत्तिक्खन्ध आपत्ती आहेत, आणि त्यांचे ग्रहण केल्यास सातही आपत्तिक्खन्ध आपत्ती आहेत. "ह्या आपत्ती आहेत, एवढ्या आपत्ती आहेत, आणि अशा प्रकारे त्यांचे आपत्तीत पडणे होते" असे जाणणारी प्रज्ञा म्हणजे 'आपत्तिकुशलता' (आपत्तींविषयीचे कौशल्य) होय, म्हणून "या तासं" (त्यांच्यापैकी) इत्यादी म्हटले आहे. "तासं आपत्तीनं" म्हणजे "त्या आपत्तींमध्ये". तेथे, ज्या संमिश्र वस्तूंसारख्या असलेल्या आणि कठीणपणे समजणाऱ्या विभागांच्या आपत्तींमध्ये संकर न करता व्यवस्थापन करणे, ही विशेषतः 'आपत्तिकुशलता' आहे हे दर्शवण्यासाठी दुसऱ्यांदा 'आपत्ती' शब्दाचे ग्रहण केले आहे. "सह कम्मवाचाय" म्हणजे कम्मवाचेच्या (कर्मवाचेच्या) सोबतच. आपत्तीतून उठवण्याच्या (मुक्त करण्याच्या) प्रयोगासाठी कर्मभूत असलेली वाणी म्हणजे 'कम्मवाचा' (कर्मवाचा) होय, तशा प्रकारची अनुसावनवाचा (अनुश्रावण वाणी) आणि "मी पाहीन" अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली वाणी सुद्धा. त्या कम्मवाचेच्या सोबत समकाळातच "या कम्मवाचेने या आपत्तीतून उठणे (मुक्ती) होते, आणि ते पहिल्या किंवा तिसऱ्या अनुसावनाच्या वेळी प्राप्त झाल्यावर, किंवा 'मी संवर करीन' या पदाच्या समाप्तीनंतर होते" अशा प्रकारे त्या त्या आपत्तींमधून उठण्याच्या मर्यादेला जाणणारी प्रज्ञा म्हणजे 'आपत्तिवुट्ठाanकुशलता' (आपत्ती-उत्थान-कौशल्या) होय. आणि 'वुट्ठान' (उत्थान) म्हणजे ज्या प्रकारे आपत्ती ओढवली आहे, त्या प्रकारे अंतराय (अडथळा) नसलेली स्थिती निर्माण करणे; अशा प्रकारे 'वुट्ठान' शब्दाच्या ग्रहणानेच 'देसना' (आपत्ती देशना) चा देखील संग्रह सिद्ध होतो.

‘‘ඉතො පුබ්බෙ පරිකම්මං පවත්තං, ඉතො පරං භවඞ්ග මජ්ඣෙ සමාපත්තී’’ති එවං සමාපත්තීනං අප්පනාපරිච්ඡෙදජානනපඤ්ඤා සමාපත්තිකුසලතා. වුට්ඨානෙ කුසලභාවො වුට්ඨානකුසලතා, පගෙව වුට්ඨාන පරිච්ඡෙදකරං ඤාණං. තෙනාහ ‘‘යථාපරිච්ඡින්නසමයවසෙනෙවා’’තිආදි. වුට්ඨානසමත්ථාති වුට්ඨාපනෙ සමත්ථා.

"याच्या आधी परिकर्म प्रवृत्त झाले, याच्या नंतर भवंग आणि मध्ये समापत्ती आहे" अशा प्रकारे समापत्तींच्या अर्पणाच्या (अप्पना) मर्यादेला जाणणारी प्रज्ञा म्हणजे 'समापत्तिकुशलता' होय. वुट्ठान (समाधीतून उठणे) मध्ये कुशल असणे म्हणजे 'वुट्ठानकुशलता' (उत्थान-कौशल्य) होय, आणि त्याहूनही आधी उठण्याची मर्यादा निश्चित करणारे ज्ञान होय. म्हणूनच "यथापरिच्छिन्नसमयवसेनेव" (निश्चित केलेल्या वेळेच्या वशनेच) इत्यादी म्हटले आहे. "वुट्ठानसमत्था" म्हणजे उठण्यास (उत्थान करण्यास) समर्थ असणारी.

‘‘ධාතුකුසලතා’’ති එත්ථ පථවීධාතුආදයො, සුඛධාතුආදයො, කාමධාතුආදයො ච ධාතුයො එතාස්වෙව අන්තොගධාති එතාසු කොසල්ලෙ දස්සිතෙ තාසුපි කොසල්ලං දස්සිතමෙව හොතීති ‘‘අට්ඨාරස ධාතුයො චක්ඛුධාතු…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණධාතූ’’ති වත්වා ‘‘අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං සභාවපරිච්ඡෙදකා’’ති වුත්තං. තත්ථ සභාවපරිච්ඡෙදකාති යථාභූතසභාවාවබොධිනී. ‘‘සවනපඤ්ඤා ධාරණපඤ්ඤා’’තිආදිනා පච්චෙකං පඤ්ඤා-සද්දො යොජෙතබ්බො. ධාතූනං සවනධාරණපඤ්ඤා සුතමයා, ඉතරා භාවනාමයා. තත්ථාපි සම්මසනපඤ්ඤා ලොකියා. විපස්සනා පඤ්ඤා හි සා, ඉතරා ලොකුත්තරා. ලක්ඛණාදිවසෙන, අනිච්චාදිවසෙන ච මනසිකරණං මනසිකාරො, තත්ථ කොසල්ලං මනසිකාරකුසලතා. තං පන ආදිමජ්ඣපරියොසානවසෙන තිධා භින්දිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘සම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා’’ති ආහ. සම්මසනපඤ්ඤා හි තස්සා ආදි, පටිවෙධපඤ්ඤා මජ්ඣෙ, පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා පරියොසානං.

"धातुकुशलता" यामध्ये पठवीधातू (पृथ्वीधातू) इत्यादी, सुखधातू इत्यादी आणि कामधातू इत्यादी धातूंचा यातच अंतर्भाव होतो; म्हणून यामध्ये कौशल्य दाखवले असता, त्यांमध्येही कौशल्य दाखवल्यासारखेच होते, म्हणून "अठरा धातू - चक्खुधातू...पे... मनोविञ्ञाणधातू" असे सांगून "अठरा धातूंच्या स्वभावाचा परिच्छेद (मर्यादा) करणारी" असे म्हटले आहे. तेथे 'सभावपरिच्छेदका' (स्वभावपरिच्छेदक) म्हणजे यथाभूत स्वभावाचे आकलन करून देणारी. "सवनप्रज्ञा, धारणप्रज्ञा" इत्यादींमध्ये प्रत्येक ठिकाणी 'प्रज्ञा' हा शब्द जोडला पाहिजे. धातूंचे श्रवण आणि धारण करणारी प्रज्ञा ही 'श्रुतमयी' (सुतमया) आहे, आणि इतर 'भावनामयी' आहे. त्यामध्येही सम्मसनप्रज्ञा (संमर्शन प्रज्ञा) ही लौकिक आहे. कारण ती विपश्यना प्रज्ञा आहे, आणि इतर लोकोत्तर आहे. लक्षण इत्यादींच्या वशने आणि अनित्य इत्यादींच्या वशने मनसिकार करणे म्हणजे 'मनसिकार' होय, आणि त्यातील कौशल्य म्हणजे 'मनसिकारकुशलता' होय. त्याला पुन्हा आदि, मध्य आणि समाप्तीच्या (पर्यवसान) वशने तीन प्रकारे विभागून दर्शवताना "सम्मसन-पटिवोध-पच्चवेक्खणप्रज्ञा" (संमर्शन, प्रतिवेध आणि प्रत्यवेक्षण प्रज्ञा) असे म्हटले आहे. कारण सम्मसनप्रज्ञा ही तिची सुरुवात (आदि) आहे, पटिवेधप्रज्ञा (प्रतिवेध प्रज्ञा) मध्य आहे आणि पच्चवेक्खणप्रज्ञा (प्रत्यवेक्षण प्रज्ञा) हे पर्यवसान (शेवट) आहे.

ආයතනානං ගන්ථතො ච අත්ථතො ච උග්ගණ්හනවසෙන තෙසං ධාතුලක්ඛණාදිවිභාගස්ස ජානනපඤ්ඤා උග්ගහජානනපඤ්ඤා. සම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණවිධිනො ජානනපඤ්ඤා මනසිකාරජානනපඤ්ඤා. යස්මා ආයතනානිපි අත්ථතො ධාතුයොව මනසිකාරො ච උග්ගණ්හනාදිවසෙන තෙසමෙව මනසිකාරවිධි[Pg.176], තස්මා ධාතුකුසලතාදිකා තිස්සොපි කුසලතා එකදෙසෙ කත්වා දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. සවනං විය උග්ගණ්හනපච්චවෙක්ඛණානිපි පරිත්තඤාණකත්තුකානීති ආහ ‘‘සවන උග්ගහණපච්චවෙක්ඛණා ලොකියා’’ති. අරියමග්ගක්ඛණෙ සම්මසනමනසිකාරානං නිප්ඵත්ති පරිනිට්ඨානන්ති තෙසං ලොකුත්තරතාපරියායොපි ලබ්භතීති වුත්තං ‘‘සම්මසනමනසිකාරා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා’’ති. පච්චයධම්මානං හෙතුආදීනං අත්තනො පච්චයුප්පන්නානං හෙතුපච්චයාදිභාවෙන පච්චයභාවො පච්චයාකාරො, සො පන අවිජ්ජාදීනං ද්වාදසන්නං පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානං වසෙන ද්වාදසවිධොති ආහ ‘‘ද්වාදසන්නං පච්චයාකාරාන’’න්ති. උග්ගහාදිවසෙනාති උග්ගහමනසිකාරසවනසම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණවසෙන.

आयतनांच्या ग्रंथावरून आणि अर्थावरून ग्रहण करण्याच्या (शिकण्याच्या) वशने त्यांच्या धातू-लक्षण इत्यादी विभागाला जाणणारी प्रज्ञा म्हणजे 'उग्गहजाननप्रज्ञा' (ग्रहण-ज्ञान-प्रज्ञा) होय. सम्मसन, पटिवेध आणि पच्चवेक्खण यांच्या विधीला जाणणारी प्रज्ञा म्हणजे 'मनसिकारजाननप्रज्ञा' (मनसिकार-ज्ञान-प्रज्ञा) होय. ज्याअर्थी आयतने सुद्धा अर्थाच्या दृष्टीने धातूच आहेत आणि मनसिकार देखील ग्रहण इत्यादींच्या वशने त्यांचाच मनसिकारविधी आहे, म्हणून धातुकुशलता इत्यादी तिन्ही कौशल्यांना एकाच ठिकाणी करून दर्शवण्यासाठी "अपि च" (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे. श्रवणाप्रमाणेच ग्रहण आणि प्रत्यवेक्षण देखील मर्यादित ज्ञानाच्या कर्तृत्वाचे आहेत, म्हणून "श्रवण, ग्रहण आणि प्रत्यवेक्षण हे लौकिक आहेत" असे म्हटले आहे. आर्यमार्गाच्या क्षणी सम्मसन आणि मनसिकार यांची निष्पत्ती (पूर्णता) होते, म्हणून त्यांना लोकोत्तर म्हणण्याचा पर्याय देखील प्राप्त होतो, म्हणूनच "सम्मसन आणि मनसिकार हे लौकिक-लोकोत्तर मिश्रित आहेत" असे म्हटले आहे. प्रत्ययधर्मांचा (कारणधर्मांचा) जसे की हेतू इत्यादींचा, स्वतःच्या प्रत्ययोत्पन्न (कार्यापासून उत्पन्न झालेल्या) धर्मांशी हेतूप्रत्यय इत्यादी भावाने जो प्रत्ययभाव (कारणभाव) आहे, तो 'प्रत्ययाकार' (पच्चयाकार) होय; आणि तो अविद्या इत्यादी बारा प्रतीत्यसमुत्पादाच्या अंगांच्या वशने बारा प्रकारचा आहे, म्हणून "बारा प्रत्ययाकारांचे" असे म्हटले आहे. "उग्गहादिवशने" म्हणजे ग्रहण, मनसिकार, श्रवण, सम्मसन, पटिवेध आणि पच्चवेक्खण यांच्या वशने.

ඨානඤ්චෙව තිට්ඨති ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති කාරණඤ්ච හෙතුපච්චයභාවෙන කරණතො නිප්ඵාදනතො. තෙසං සොතවිඤ්ඤාණාදීනං. එතස්මිං දුකෙ අත්ථො වෙදිතබ්බොති සම්බන්ධො. යෙ ධම්මා යස්ස ධම්මස්ස කාරණභාවතො ඨානං, තෙව ධම්මා තංවිධුරස්ස ධම්මස්ස අකාරණභාවතො අට්ඨානන්ති පඨමනයෙ ඵලභෙදෙන තස්සෙව ධම්මස්ස ඨානාට්ඨානතා දීපිතා; දුතියනයෙ පන අභින්නෙපි ඵලෙ පච්චයධම්මභෙදෙන තෙසං ඨානාට්ඨානතා දීපිතාති අයමෙතෙසං විසෙසො. න හි කදාචි අරියා දිට්ඨිසම්පදා නිච්චග්ගාහස්ස කාරණං හොති, අකිරියතා පන සියා තස්ස කාරණන්ති.

'ठाण' (स्थान/कारण) म्हणजे ज्याच्यावर अवलंबून राहून फल टिकून राहते ते कारण, आणि हेतूप्रत्ययभावाने उत्पन्न करण्याच्या (निष्पादन करण्याच्या) क्रियेमुळे ते कारण होय. त्या सोतविञ्ञाण (श्रोत्रविज्ञान) इत्यादींचे. "या दुकात (द्विकात) अर्थ समजून घ्यावा" असा संबंध आहे. जे धर्म ज्या धर्माच्या कारणभावामुळे 'ठाण' (स्थान/कारण) आहेत, तेच धर्म त्याच्या विरुद्ध असलेल्या धर्माच्या अकारणभावामुळे 'अट्ठाण' (अस्थान/अकारण) आहेत; अशा प्रकारे पहिल्या पद्धतीत (नयात) फलाच्या भेदाने त्याच धर्माचे ठाण-अट्ठाणपण (स्थानास्थानत्व) प्रकाशित केले आहे. दुसऱ्या पद्धतीत (नयात) मात्र फल अभिन्न (एकच) असतानाही प्रत्ययधर्माच्या भेदाने त्यांचे ठाण-अट्ठाणपण प्रकाशित केले आहे, हा या दोन्हीमधील विशेष (फरक) आहे. कारण कधीही आर्य दृष्टीसंपदा ही 'नित्य-ग्रहाचे' (नित्य पकडून ठेवण्याचे) कारण होत नाही, परंतु अक्रियाशीलता (अकिरियता) मात्र त्याचे कारण असू शकते.

උජුනො භාවො අජ්ජවං, අජිම්හතා අකුටිලතා අවඞ්කතාති අත්ථොති තමත්ථං අනජ්ජවපටික්ඛෙපමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘ගොමුත්තවඞ්කතා’’තිආදි වුත්තං. ස්වායං අනජ්ජවො භික්ඛූනං යෙභුය්‍යෙන අනෙසනාය, අගොචරචාරිතාය ච හොතීති ආහ ‘‘එකච්චො හි…පෙ… චරතී’’ති. අයං ගොමුත්තවඞ්කතා නාම ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා පටිපත්තියා වඞ්කභාවතො. පුරිමසදිසොති පඨමං වුත්තභික්ඛුසදිසො. චන්දවඞ්කතා නාම පටිපත්තියා මජ්ඣට්ඨානෙ වඞ්කභාවාපත්තිතො. නඞ්ගලකොටිවඞ්කතා නාම පරියොසානෙ වඞ්කභාවාපත්තිතො. ඉදං අජ්ජවං නාම සබ්බත්ථකමෙව උජුභාවසිද්ධිතො. අජ්ජවතාති ආකාරනිද්දෙසො, යෙනාකාරෙනස්ස අජ්ජවො පවත්තති, තදාකාරනිද්දෙසොති අත්ථො. ලජ්ජතීති ලජ්ජී, හිරිමා, තස්ස භාවො ලජ්ජවං, හිරීති අත්ථො. ලජ්ජා එතස්ස [Pg.177] අත්ථීති ලජ්ජී යථා ‘‘මාලී, මායී’’ති ච, තස්ස භාවො ලජ්ජීභාවො, සා එව ලජ්ජා.

सरळ असण्याचा भाव म्हणजे 'अज्जव' (ऋजुता/सरळपणा). वाकडेपणा नसणे, कुटिलता नसणे, वक्रता नसणे असा याचा अर्थ आहे. हा अर्थ अनज्जव (अऋजुता/वाकडेपणा) च्या निषेधाद्वारे दर्शवण्यासाठी "गोमुत्तवङ्कता" (गोमूत्र-वक्रता) इत्यादी म्हटले आहे. हा अनज्जव (वाकडेपणा) भिक्खूंच्या बाबतीत बहुधा अनेशानेने (अयोग्य मार्गाने उपजीविका शोधणे) आणि अगोचरचारितेने (अयोग्य ठिकाणी फिरणे) होतो, म्हणून "एकच्चो हि...पे... चरति" (काही जण...पे... आचरण करतात) असे म्हटले आहे. ही 'गोमुत्तवङ्कता' म्हणजे सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत प्रतिपत्तीचा (आचरणाचा) वक्रभाव (वाकडेपणा) असणे होय. "पुरिमसदिसो" म्हणजे आधी सांगितलेल्या भिक्खूसारखाच. 'चन्दवङ्कता' (चंद्र-वक्रता) म्हणजे प्रतिपत्तीच्या मध्यभागात वक्रभाव (वाकडेपणा) प्राप्त होणे होय. 'नङ्गलकोटिवङ्कता' (नांगराच्या टोकाची वक्रता) म्हणजे पर्यवसानात (शेवटी) वक्रभाव प्राप्त होणे होय. हे 'अज्जव' (ऋजुता) म्हणजे सर्व प्रकारे सरळपणा सिद्ध होणे होय. 'अज्जवता' हा आकाराचा निर्देश आहे, ज्या आकाराने त्याचा सरळपणा प्रवृत्त होतो, तो आकाराचा निर्देश असा याचा अर्थ आहे. जो लाजतो तो 'लज्जी' (लज्जावान), म्हणजेच 'हिरिमा' (ह्रीमान/लाजाळू), त्याचा भाव म्हणजे 'लज्जव' (लज्जा), म्हणजेच 'हिरी' (ह्री/लाज) असा अर्थ आहे. ज्याच्याकडे लज्जा आहे तो 'लज्जी', जसे "माली, मायी" इत्यादी; त्याचा भाव म्हणजे 'लज्जीभाव' आणि तीच लज्जा होय.

පරාපරාධාදීනං අධිවාසනක්ඛමං අධිවාසනඛන්ති. සුචිසීලතා සොරච්චං. සා හි සොභනකම්මරතතා, සුට්ඨු වා පාපතො ඔරතභාවො විරතතා සොරච්චං. තෙනාහ ‘‘සුරතභාවො’’ති.

इतरांच्या अपराधादींना सहन करणे म्हणजे 'अधिवासन-खंती' (सहनशीलता) होय. शुद्ध शील असणे म्हणजे 'सोरच्च' (सौम्यता) होय. कारण ती शोभन कर्मांमध्ये रममाण असणे आहे, किंवा पापापासून चांगल्या प्रकारे निवृत्त होणे, विरत असणे म्हणजे 'सोरच्च' होय. म्हणूनच त्याला 'सुरतभाव' (सौम्यभाव) असे म्हटले आहे.

‘‘නාමඤ්ච රූපඤ්චා’’තිආදීසු අයං අපරො නයො – නාමකරණට්ඨෙනාති අඤ්ඤං අනපෙක්ඛිත්වා සයමෙව අත්තනො නාමකරණසභාවතොති අත්ථො. යඤ්හි පරස්ස නාමං කරොති, තස්ස ච තදපෙක්ඛත්තා අඤ්ඤාපෙක්ඛං නාමකරණන්ති නාමකරණසභාවතා න හොති, තස්මා මහාජනස්ස ඤාතීනං, ගුණානඤ්ච සාමඤ්ඤනාමාදිකාරකානං නාමභාවො නාපජ්ජති. යස්ස ච අඤ්ඤෙහි නාමං කරීයති, තස්ස ච නාමකරණසභාවතා නත්ථීති, නත්ථියෙව නාමභාවො. වෙදනාදීනං පන සභාවසිද්ධත්තා වෙදනාදිනාමස්ස නාමකරණසභාවතො නාමතා වුත්තා. පථවීආදි නිදස්සනෙන නාමස්ස සභාවසිද්ධතංයෙව නිදස්සෙති, න නාමභාවසාමඤ්ඤං, නිරුළ්හත්තා පන නාම-සද්දො අරූපධම්මෙසු එව වත්තති, න පථවීආදීසූති න තෙසං නාමභාවො. න හි පථවීආදිනාමං විජහිත්වා කෙසාදිනාමෙහි රූපධම්මානං විය වෙදනාදිනාමං විජහිත්වා අඤ්ඤෙන නාමෙන අරූපධම්මානං වොහරිතබ්බෙන පිණ්ඩාකාරෙන පවත්ති අත්ථීති.

“नाम आणि रूप” इत्यादींमध्ये हा दुसरा नय (पद्धती) आहे – 'नामकरण करण्याच्या अर्थाने' म्हणजे दुसऱ्याची अपेक्षा न करता स्वतःच स्वतःचे नामकरण करण्याचा स्वभाव असणे, असा अर्थ आहे. कारण जो दुसऱ्याचे नाव ठेवतो, आणि त्याच्या अपेक्षेमुळे ते दुसऱ्यावर अवलंबून असणारे नामकरण असते, त्यामुळे त्यात नामकरणाचा स्वतःचा स्वभाव नसतो; म्हणूनच सामान्य लोक, नातेवाईक किंवा गुणांमुळे ठेवल्या जाणाऱ्या सामान्य नामादींमध्ये वास्तविक नाम-भाव प्राप्त होत नाही. आणि ज्याचे नाव इतरांद्वारे ठेवले जाते, त्याच्यामध्ये नामकरणाचा स्वभाव नसतो, म्हणून तिथे नाम-भाव नसतोच. परंतु वेदना इत्यादींच्या स्वभावसिद्धतेमुळे, वेदना इत्यादी नामांना स्वतःचे नामकरण करण्याच्या स्वभावावरून 'नाम' म्हटले गेले आहे. पृथ्वी इत्यादींच्या उदाहरणाने नामाची केवळ स्वभावसिद्धताच दर्शविली जाते, सामान्य नाम-भाव नाही. परंतु रूढ अर्थाने 'नाम' हा शब्द केवळ अरूप धर्मांमध्येच (अमूर्त तत्त्वांमध्येच) वापरला जातो, पृथ्वी इत्यादींमध्ये नाही, म्हणून त्यांचा नाम-भाव नसतो. कारण, ज्याप्रमाणे रूपधर्मांचे 'पृथ्वी' इत्यादी नाव सोडून 'केस' इत्यादी नावांनी व्यवहार करण्यायोग्य पिंड रूपात (समूहाच्या रूपात) अस्तित्व असते, तसे अरूपधर्मांचे 'वेदना' इत्यादी नाव सोडून दुसऱ्या एखाद्या व्यवहाराच्या नावाने पिंड रूपात अस्तित्व नसते.

අථ වා රූපධම්මා චක්ඛාදයො රූපාදයො ච, තෙසං පකාසකපකාසිතබ්බභාවතො විනාපි නාමෙන පාකටා හොන්ති, න එවං අරූපධම්මාති තෙ අධිවචනසම්ඵස්සො විය නාමායත්තග්ගහණීයභාවෙන ‘‘නාම’’න්ති වුත්තා. පටිඝසම්ඵස්සො ච න චක්ඛාදීනි විය නාමෙන විනා පාකටොති ‘‘නාම’’න්ති වුත්තො, අරූපතාය වා අඤ්ඤනාමසභාගත්තා සඞ්ගහිතොයං, අඤ්ඤඵස්සසභාගත්තා වා. වචනත්ථොපි හි රූපයතීති රූපං, නාමයතීති නාමන්ති ඉධ පච්ඡිමපුරිමානං සම්භවති. රූපයතීති විනාපි නාමෙන අත්තානං පකාසෙතීති අත්ථො. නාමයතීති නාමෙන විනා අපාකටභාවතො අත්තනො පකාසකං නාමං කරොතීති අත්ථො. ආරම්මණාධිපතිපච්චයතායාති සතිපි රූපස්ස ආරම්මණාධිපතිපච්චයභාවෙ න තං පරමස්සාසභූතං නිබ්බානං විය සාතිසයං නාමනභාවෙන පච්චයොති නිබ්බානමෙව ‘‘නාම’’න්ති වුත්තං.

अथवा, डोळे इत्यादी आणि रूप इत्यादी रूपधर्म, त्यांच्या प्रकट करणाऱ्या आणि प्रकट होणाऱ्या स्वभावामुळे नावाशिवायही स्पष्ट असतात; अरूपधर्म तसे नसतात. म्हणून, 'अधिवचन-संस्पर्श' (अधिवचनसम्फस्स) प्रमाणे, नावावर अवलंबून राहूनच ग्रहण करण्याच्या स्वभावामुळे त्यांना 'नाम' म्हटले गेले आहे. आणि 'प्रतिघ-संस्पर्श' (पटिघसम्फस्स) हा डोळे इत्यादींप्रमाणे नावाशिवाय स्पष्ट होत नाही, म्हणून त्याला 'नाम' म्हटले गेले आहे, किंवा अरूप असल्यामुळे, इतर नाम-स्वभावामुळे किंवा इतर स्पर्श-स्वभावामुळे त्याचा यात समावेश होतो. कारण व्युत्पत्तीच्या अर्थानेही, 'जे बाधित होते (किंवा रूप धारण करते) ते रूप, आणि जे वाकते (नमन करते) ते नाम' हे येथे अनुक्रमे नंतरच्या आणि आधीच्या बाबतीत संभवते. 'रूपयति' म्हणजे नावाशिवायही स्वतःला प्रकट करणे, असा अर्थ आहे. 'नामयति' म्हणजे नावाशिवाय अप्रकट राहिल्यामुळे स्वतःला प्रकट करणारे नाव धारण करणे, असा अर्थ आहे. 'आलंबन-अधिपती-प्रत्ययतेने' म्हणजे – रूपाचा आलंबन-अधिपती-प्रत्यय भाव असला तरी, तो परम आश्वासक असणाऱ्या निब्बाणाप्रमाणे (निर्वाणाप्रमाणे) अतिशय झुकण्याच्या (नमन होण्याच्या) भावाने प्रत्यय (कारण) बनत नाही, म्हणून निब्बाणालाच 'नाम' म्हटले गेले आहे.

‘‘අවිජ්ජා [Pg.178] ච භවතණ්හා චා’’ති අයං දුකො සත්තානං වට්ටමූලසමුදාචාරදස්සනත්ථො. සමුදාචරතීති හි සමුදාචාරො, වට්ටමූලමෙව සමුදාචාරො වට්ටමූලසමුදාචාරො, වට්ටමූලදස්සනෙන වා වට්ටමූලානං පවත්ති දස්සිතා හොතීති වට්ටමූලානං සමුදාචාරො වට්ටමූලසමුදාචාරො, තංදස්සනත්ථොති අත්ථො.

“अविज्जा (अविद्या) आणि भवतण्हा (भवतृष्णा)” हा द्विक प्राण्यांच्या संसार-चक्राच्या मुळाच्या प्रवृत्तीला (समुदाचाराला) दर्शविण्यासाठी आहे. कारण जे प्रवृत्त होते ते 'समुदाचार' होय; संसार-चक्राचे मूळ हाच समुदाचार आहे, म्हणून 'वट्टमूल-समुदाचार' (संसारमूल-समुदाचार); किंवा संसार-चक्राच्या मुळाला दर्शविल्याने संसार-चक्राच्या मुळांची प्रवृत्ती दर्शविली जाते, म्हणून 'संसार-चक्राच्या मुळांचा समुदाचार' होय; तो दर्शविण्याच्या उद्देशाने, असा अर्थ आहे.

එකෙකස්මිඤ්ච ‘‘අත්තා’’ති ච ‘‘ලොකො’’ති ච ගහණවිසෙසං උපාදාය ‘‘අත්තා ච ලොකො චා’’ති වුත්තං, එකං වා ඛන්ධං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා අඤ්ඤං අත්තනො උපභොගභූතං ‘‘ලොකො’’ති ගණ්හන්තස්ස, අත්තනො අත්තානං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා පරස්ස අත්තානං ‘‘ලොකො’’ති ගණ්හන්තස්ස වා වසෙන ‘‘අත්තා ච ලොකො චා’’ති වුත්තං.

आणि प्रत्येकामध्ये 'अत्ता' (स्वतः) आणि 'लोक' अशा विशिष्ट ग्रहणाचा (समजुतीचा) आश्रय घेऊन 'अत्ता आणि लोक' असे म्हटले गेले आहे; किंवा एका स्कंधाला 'अत्ता' मानून, दुसऱ्या आपल्या उपभोग्य वस्तूला 'लोक' मानणाऱ्याच्या दृष्टीने, किंवा स्वतःच्या अस्तित्वाला 'अत्ता' मानून दुसऱ्याच्या अस्तित्वाला 'लोक' मानणाऱ्याच्या दृष्टीने 'अत्ता आणि लोक' असे म्हटले गेले आहे.

සහ සික්ඛිතබ්බො ධම්මො සහධම්මො, තත්ථ භවං සහධම්මිකං, තස්මිං සහධම්මිකෙ. දොවචස්ස-සද්දතො ආය-සද්දං අනඤ්ඤත්තං කත්වා ‘‘දොවචස්සාය’’න්ති වුත්තං, දොවචස්සස්ස වා අයනං පවත්ති දොවචස්සායං. ආසෙවන්තස්සාපි අනුසික්ඛනා අජ්ඣාසයෙන භජනාති ආහ ‘‘සෙවනා…පෙ… භජනා’’ති. සබ්බතොභාගෙන භත්ති සම්භත්ති.

एकत्र शिकण्याजोगा धर्म म्हणजे 'सहधम्म' होय; त्यात असणारा तो 'सहधम्मिक', त्या सहधम्मिकामध्ये. 'दोवचस्स' (दुर्वचनता/उद्धटपणा) शब्दापासून 'आय' शब्दाला अभिन्न करून 'दोवचस्सायं' असे म्हटले गेले आहे, किंवा दुर्वचनतेची प्रवृत्ती (अयन) म्हणजे 'दोवचस्सायं' होय. सेवन करणाऱ्याचेही आशयाने अनुकरण करणे आणि भजन करणे, म्हणून 'सेवना...पे... भजना' (सेवन करणे... इत्यादी... भजन करणे) असे म्हटले आहे. सर्व प्रकारे असणारी भक्ती म्हणजे 'संभक्ती' (सम्भत्ति) होय.

සහ කම්මවාචායාති අබ්භානතිණවත්ථාරකකම්මවාචාය, ‘‘අහං භන්තෙ ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපජ්ජි’’න්තිආදිකාය ච සහෙව. සහෙව හි කම්මවාචාය ආපත්තිවුට්ඨානඤ්ච පරිච්ඡිජ්ජති, ‘‘පඤ්ඤත්තිලක්ඛණාය ආපත්තියා වා කාරණං වීතික්කමලක්ඛණං කායකම්මං, වචීකම්මං වා, වුට්ඨානස්ස කාරණං කම්මවාචා’’ති කාරණෙන සහ ඵලස්ස ජානනවසෙන ‘‘සහ කම්මවාචායා’’ති වුත්තං.‘‘සහ කම්මවාචායා’’ති. ඉමිනා නයෙන සහ පරිකම්මෙනාති එත්ථාපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

'सह कम्मवाचेने' म्हणजे अब्भान (पुनर्वसन) आणि तिणवत्थारक (तृणप्रस्तारक) कम्मवाचेसह, आणि 'भन्ते, मी अमुक नावाची आपत्ती (दोष) प्राप्त केली आहे' इत्यादी कम्मवाचेसह. कारण कम्मवाचेच्या सोबतच आपत्तीतून उठणे (मुक्त होणे) निश्चित होते. 'प्रज्ञप्ती-लक्षण असलेल्या आपत्तीचे कारण अतिक्रम-लक्षण असलेले कायकर्म किंवा वचीकर्म आहे, आणि आपत्तीतून उठण्याचे कारण कम्मवाचा आहे' अशा प्रकारे कारणासोबत फळाच्या ज्ञानाच्या दृष्टीने 'सह कम्मवाचेने' असे म्हटले गेले आहे. 'सह कम्मवाचेने' या नियमाने 'सह परिकर्माने' याचाही अर्थ येथे समजून घ्यावा.

ධාතුවිසයා සබ්බාපි පඤ්ඤා ධාතුකුසලතා. තදෙකදෙසා මනසිකාරකුසලතාති අධිප්පායෙන පුරිමපදෙපි සම්මසනපටිවෙධපඤ්ඤා වුත්තා. යස්මා පන නිප්පරියායතො විපස්සනාදිපඤ්ඤා එව මනසිකාරකොසල්ලං, තස්මා ‘‘තාසංයෙව ධාතූනං සම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා’’ති වුත්තං.

धातूंच्या विषयासंबंधीची सर्व प्रज्ञा म्हणजे 'धातू-कुशलता' होय. त्याचाच एक भाग म्हणजे 'मनसिकार-कुशलता' (मनन-कुशलता) होय, या अभिप्रायाने पूर्व पदातही संमसन (परीक्षण) आणि प्रतिवेध (भेदून जाणारी) प्रज्ञा सांगितली आहे. परंतु ज्या अर्थी थेट रूपाने विपश्यना (विपस्सना) इत्यादी प्रज्ञा म्हणजेच 'मनसिकार-कौशल्य' होय, म्हणूनच 'त्याच धातूंच्या संमसन, प्रतिवेध आणि प्रत्यवेक्षण करणारी प्रज्ञा' असे म्हटले गेले आहे.

ආයතනවිසයා සබ්බාපි පඤ්ඤා ආයතනකුසලතාති දස්සෙන්තො ‘‘ද්වාදසන්නං ආයතනානං උග්ගහමනසිකාරජානනපඤ්ඤා’’ති වත්වා පුන ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. ද්වීසුපි වා පදෙසු වාචුග්ගතාය ආයතනපාළියා, ධාතුපාළියා ච මනසිකරණං මනසිකාරො. තථා උග්ගණ්හන්තී, මනසි කරොන්තී[Pg.179], තදත්ථං සුණන්තී, ගන්ථතො ච අත්ථතො ච ධාරෙන්තී, ‘‘ඉදං චක්ඛායතනං නාම, අයං චක්ඛුධාතු නාමා’’තිආදිනා සභාවතො, ගණනතො ච පරිච්ඡෙදං ජානන්තී ච පඤ්ඤා උග්ගහපඤ්ඤාදිකා වුත්තා. මනසිකාරපදෙ පන චතුබ්බිධාපි පඤ්ඤා උග්ගහොති තතො පවත්තො අනිච්චාදිමනසිකාරො ‘‘උග්ගහමනසිකාරො’’ති වුත්තො. තස්ස ජානනං පවත්තනමෙව, ‘‘යථා පවත්තං වා උග්ගහං, එවමෙව පවත්තො උග්ගහො’’ති ජානනං උග්ගහජානනං. ‘‘මනසිකාරො එවං පවත්තෙතබ්බො, එවඤ්ච පවත්තො’’ති ජානනං මනසිකාරජානනං. තදුභයම්පි ‘‘මනසිකාරකොසල්ල’’න්ති වුත්තං. උග්ගහොපි හි මනසිකාරසම්පයොගතො මනසිකාරනිරුත්තිං ලද්ධුං අරහති. යො ච මනසිකාතබ්බො, යො ච මනසිකරණූපායො, සබ්බො සො ‘‘මනසිකාරො’’ති වත්තුං වට්ටති, තත්ථ කොසල්ලං මනසිකාරකුසලතාති. සම්මසනං පඤ්ඤා, සා මග්ගසම්පයුත්තා අනිච්චාදිසම්මසනකිච්චං සාධෙති නිච්චසඤ්ඤාදිපජහනතො. මනසිකාරො සම්මසනසම්පයුත්තො, සො තත්ථෙව අනිච්චාදිමනසිකාරකිච්චං මග්ගසම්පයුත්තො සාධෙතීති ආහ ‘‘සම්මසනමනසිකාරා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා’’ති. ‘‘ඉමිනා පච්චයෙනිදං හොතී’’ති එවං අවිජ්ජාදීනං සඞ්ඛාරාදිපච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයභාවජානනං පටිච්චසමුප්පාදකුසලතා.

आयतनविषयक सर्व प्रज्ञा ही 'आयतनकुशलता' आहे हे दर्शविताना, 'बारा आयतनांचे ग्रहण, मनसिकार आणि ज्ञान यासंबंधीची प्रज्ञा' असे सांगून पुन्हा 'अपि च' (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे. दोन्ही पदांमध्ये मुखोद्गत असलेल्या आयतनपाळी आणि धातुपाळीचा मनसिकार करणे म्हणजे 'मनसिकार' होय. त्याचप्रमाणे ग्रहण करणारी, मनात धारण करणारी, त्याचा अर्थ ऐकणारी, ग्रंथाच्या दृष्टीने आणि अर्थाच्या दृष्टीने धारण करणारी, 'हे चक्षुरायतन आहे, ही चक्षुधातू आहे' इत्यादी प्रकारे स्वभावाने व गणनेने परिच्छेद जाणणारी प्रज्ञा ही 'उद्ग्रहप्रज्ञा' इत्यादी म्हटली जाते. परंतु 'मनसिकार' या पदात चारही प्रकारची प्रज्ञा ही 'उद्ग्रह' आहे, म्हणून त्यापासून प्रवृत्त झालेला अनित्यता इत्यादींचा मनसिकार 'उद्ग्रहमनसिकार' म्हटला जातो. त्याचे ज्ञान म्हणजे त्याची प्रवृत्तीच होय. 'ज्याप्रमाणे उद्ग्रह प्रवृत्त झाला आहे, त्याचप्रमाणे उद्ग्रह प्रवृत्त झाला आहे' असे जाणणे म्हणजे 'उद्ग्रहज्ञान' होय. 'मनसिकार अशा प्रकारे प्रवृत्त केला पाहिजे आणि तो अशा प्रकारे प्रवृत्त झाला आहे' असे जाणणे म्हणजे 'मनसिकारज्ञान' होय. या दोन्हीलाही 'मनसिकारकौशल्य' असे म्हटले आहे. कारण उद्ग्रह देखील मनसिकाराच्या संप्रयोगामुळे 'मनसिकार' ही संज्ञा मिळवण्यास पात्र ठरतो. आणि ज्याचा मनसिकार करायचा आहे, आणि जो मनसिकार करण्याचा उपाय आहे, त्या सर्वांना 'मनसिकार' म्हणणे योग्य आहे; त्यातील कौशल्य म्हणजे 'मनसिकारकुशलता' होय. सम्मासन ही प्रज्ञा आहे; ती मार्गसंप्रयुक्त होऊन नित्यसंज्ञा इत्यादींचा त्याग करून अनित्यता इत्यादींच्या सम्मासनाचे कार्य साध्य करते. मनसिकार हा सम्मासनसंप्रयुक्त असतो, तो तेथेच अनित्यता इत्यादींच्या मनसिकाराचे कार्य मार्गसंप्रयुक्त होऊन साध्य करतो, म्हणून म्हटले आहे - 'सम्मासन आणि मनसिकार हे लौकिक व लोकोत्तर मिश्रित आहेत'. 'या प्रत्ययामुळे हे होते' अशा प्रकारे अविद्या इत्यादींच्या संस्कार इत्यादी प्रत्ययोत्पन्न धर्मांच्या प्रत्ययभावाचे ज्ञान असणे म्हणजे 'प्रतीत्यसमुत्पादकुशलता' होय.

අධිවාසනං ඛමනං. තඤ්හි පරෙසං දුක්කටං දුරුත්තඤ්ච පටිවිරොධාකරණෙන අත්තනො උපරි ආරොපෙත්වා වාසනං ‘‘අධිවාසන’’න්ති වුච්චති. අචණ්ඩික්කන්ති අකුජ්ඣනං. දොමනස්සවසෙන පරෙසං අක්ඛීසු අස්සූනං අනුප්පාදනා අනස්සුරොපො. අත්තමනතාති සකමනතා. චිත්තස්ස අබ්‍යාපන්නො සකො මනොභාවො අත්තමනතා. චිත්තන්ති වා චිත්තප්පබන්ධං එකත්තෙන ගහෙත්වා තස්ස අන්තරා උප්පන්නෙන පීතිසහගතමනෙන සකමනතා. අත්තමනො වා පුග්ගලො, තස්ස භාවො අත්තමනතා, සා න සත්තස්සාති පුග්ගලදිට්ඨිනිවාරණත්ථං ‘‘චිත්තස්සා’’ති වුත්තං. අධිවාසනලක්ඛණා ඛන්ති අධිවාසනඛන්ති. සුචිසීලතා සොරච්චං. සා හි සොභනකම්මරතතා. සුට්ඨු පාපතො ඔරතභාවො විරතතා සොරච්චං. තෙනාහ ‘‘සුරතභාවො’’ති.

अधिवासन म्हणजे सहन करणे. कारण इतरांचे दुष्कृत्य आणि अपशब्द यांचा प्रतिकार न करता, ते स्वतःवर घेऊन राहणे याला 'अधिवासन' असे म्हणतात. अचण्डिक्क म्हणजे क्रोध न करणे. दौर्मनस्यामुळे इतरांच्या डोळ्यांत अश्रू न आणणे म्हणजे 'अनस्सुरोप' होय. अत्तमनता म्हणजे स्वतःचे मन प्रसन्न असणे. चित्ताचा व्यापादविरहित स्वतःचा मनोभाव म्हणजे 'अत्तमनता' होय. किंवा 'चित्त' म्हणजे चित्तप्रवाहाला एक मानून, त्याच्या दरम्यान उत्पन्न झालेल्या प्रीतीसहगत मनाने युक्त असणे म्हणजे 'स्वमनस्कता' होय. किंवा अत्तमन व्यक्तीचा जो भाव आहे ती 'अत्तमनता' होय. ती कोणत्या सत्त्वाची नाही, या प्रकारे पुद्गलदृष्टीचे निवारण करण्यासाठी 'चित्ताची' असे म्हटले आहे. अधिवासन हे जिचे लक्षण आहे ती क्षंती म्हणजे 'अधिवासनक्षंती' होय. शुचि-शीलता म्हणजे 'सोरच्च' होय. कारण ती चांगल्या कर्मांमध्ये रममाण असणे आहे. पापापासून पूर्णपणे निवृत्त असणे म्हणजे 'सोरच्च' होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सुरतभाव'.

සඛිලො වුච්චති සණ්හවාචො, තස්ස භාවො සාඛල්‍යං, සණ්හවාචතා. තං පන බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභාවෙන්තී යා පාළි පවත්තා, තං දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ කතමං සාඛල්‍ය’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අණ්ඩකාති සදොසවණෙ රුක්ඛෙ නිය්‍යාසපිණ්ඩියො, අහිච්ඡත්තකාදීනි වා උට්ඨිතානි ‘‘අණ්ඩකානී’’ති වදන්ති[Pg.180]. ඵෙග්ගුරුක්ඛස්ස පන කුථිතස්ස අණ්ඩානි විය උට්ඨිතා චුණ්ණපිණ්ඩියො, ගණ්ඨියො වා අණ්ඩකා. ඉධ පන බ්‍යාපජ්ජනකක්කසාදිභාවතො අණ්ඩකපකතිභාවෙන වාචා ‘‘අණ්ඩකා’’ති වුත්තා. පදුමනාළං විය සොතං ඝංසයමානා පවිසන්තී කක්කසා දට්ඨබ්බා. කොධෙන නිබ්බත්තත්තා තස්ස පරිවාරභූතා කොධසාමන්තා. පුරෙ සංවද්ධනාරී පොරී, සා විය සුකුමාරා මුදුකා වාචා පොරී වියාති පොරී. තත්ථාති ‘‘භාසිතා හොතී’’ති වුත්තාය කිරියායාතිපි යොජනා සම්භවති, තත්ථ වාචායාති වා. ‘‘සණ්හවාචතා’’තිආදිනා තං වාචං පවත්තයමානං චෙතනං දස්සෙති. සම්මොදකස්ස පුග්ගලස්ස මුදුකභාවො මද්දවං සම්මොදකමුදුකභාවො. ආමිසෙන අලබ්භමානෙන, තථා ධම්මෙන චාති ද්වීහි ඡිද්දො. ආමිසස්ස, ධම්මස්ස ච අලාභෙන අත්තනො පරස්ස ච අන්තරෙ සම්භවන්තස්ස හි ඡිද්දස්ස විවරස්ස භෙදස්ස පටිසන්ථරණං පිදහනං සඞ්ගණ්හනං පටිසන්ථාරො. තං සරූපතො, පටිපත්තිතො ච පාළිදස්සනමුඛෙන විභාවෙතුං ‘‘අභිධම්මෙපී’’තිආදිමාහ. අග්ගං අග්ගහෙත්වාති අග්ගං අත්තනො අග්ගහෙත්වා. උද්දෙසදානන්ති පාළියා, අට්ඨකථාය ච උද්දිසනං. පාළිවණ්ණනාති පාළියා අත්ථවණ්ණනා. ධම්මකථාකථනන්ති සරභඤ්ඤසරභණනාදිවසෙන ධම්මකථනං.

मृदू बोलणाऱ्याला 'sakhila' (सखिल) म्हणतात, त्याचा भाव म्हणजे 'साखल्य', म्हणजेच मृदुभाषण होय. त्याला व्यतिरेक पद्धतीने स्पष्ट करणारी जी पाळी प्रवृत्त झाली आहे, ती दर्शविताना 'तेथे साखल्य कोणते?' इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'अण्डका' म्हणजे दोषयुक्त झाडावर आलेले डिंकाचे गोळे, किंवा उगवलेले भूछत्र इत्यादींना 'अण्डक' म्हणतात. किंवा सडलेल्या पोकळ झाडावर अंड्यांसारखे उगवलेले भुश्याचे गोळे किंवा गाठी म्हणजे 'अण्डक' होत. परंतु येथे व्यापाद आणि कर्कशता इत्यादी भावांमुळे अंड्यासारख्या स्वभावाची वाणी 'अण्डका' म्हटली गेली आहे. कमळाच्या देठाप्रमाणे कानाला घासून प्रवेश करणारी वाणी कर्कश समजावी. क्रोधातून निर्माण झाल्यामुळे क्रोधाच्या जवळ असणारी ती 'क्रोधसामन्ता' होय. नगरात वाढलेली स्त्री म्हणजे 'पोरी', तिच्यासारखी सुकुमार आणि मृदू असणारी वाणी 'पोरी' होय. 'तेथे' याचा संबंध 'बोलली जाते' या क्रियेसोबत देखील जोडता येतो, किंवा 'तेथे वाणीमध्ये' असाही अर्थ होतो. 'मृदुभाषण' इत्यादींद्वारे ती वाणी प्रवृत्त करणाऱ्या चेतनेला दर्शविले आहे. आनंदी व्यक्तीचा मृदूपणा म्हणजे 'मार्दव', म्हणजेच संमोदक-मृदुभाव होय. आमिष न मिळण्याने आणि धर्माने - अशा दोन प्रकारे छिद्र पडते. आमिष आणि धर्माच्या अभावामुळे स्वतःमध्ये आणि दुसऱ्यामध्ये निर्माण होणाऱ्या छिद्राचे निवारण करणे, ते झाकणे, सांधणे म्हणजे 'प्रतिसंस्तार' होय. त्याला स्वरूपाने आणि प्रतिपत्तीने पाळीच्या दर्शनाद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी 'अभिधम्मातही' इत्यादी म्हटले आहे. 'अग्र ग्रहण न करता' म्हणजे स्वतःसाठी श्रेष्ठ भाग ग्रहण न करता. 'उद्देशदान' म्हणजे पाळी आणि अट्ठकथेचे वाचन करणे. 'पाळीवर्णना' म्हणजे पाळीची अर्थवर्णना होय. 'धम्मकथाकथन' म्हणजे स्वरभाण इत्यादींद्वारे धम्मकथा सांगणे होय.

කරුණාති කරුණාබ්‍රහ්මවිහාරමාහ. කරුණාපුබ්බභාගොති තස්ස පුබ්බභාගඋපචාරජ්ඣානං වදති. පාළිපදෙ පන යා කාචි කරුණා ‘‘කරුණා’’ති වුත්තා, කරුණාචෙතොවිමුත්තීති පන අප්පනාප්පත්තාව. මෙත්තායපි එසෙව නයො. සුචි-සද්දතො භාවෙ ය්‍ය-කාරං, ඉ-කාරස්ස ච එ-කාරාදෙසං කත්වා අයං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘සොචෙය්‍යන්ති සුචිභාවො’’ති. හොතු තාව සුචිභාවො සොචෙය්‍යං, තස්ස පන මෙත්තාපුබ්බභාගතා කථන්ති ආහ ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදි.

'करुणा' म्हणजे करुणाब्रह्मविहार असे म्हटले आहे. 'करुणापूर्वभाग' म्हणजे त्याचा पूर्वभाग असलेला उपचारध्यान होय. परंतु पाळी पदामध्ये कोणतीही करुणा 'करुणा' या नावाने म्हटली आहे, तर 'करुणाचेतोविमुक्ती' ही केवळ अर्पणा प्राप्त झालेलीच असते. मैत्रीच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'शुचि' शब्दापासून भावार्थात 'य्य' प्रत्यय लावून आणि 'इ' काराचा 'ए' कार आदेश करून हा निर्देश झाला आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'सोचेय्य म्हणजे शुचिभाव'. शुचिभाव म्हणजे सोचेय्य हे तर ठीक आहे, परंतु त्याची मैत्रीपूर्वभागता कशी? हे सांगण्यासाठी 'वुत्तम्पि चेतं' इत्यादी म्हटले आहे.

මුට්ඨා සති එතස්සාති මුට්ඨස්සති, තස්ස භාවො මුට්ඨස්සච්චං, සතිපටිපක්ඛො ධම්මො, න සතියා අභාවමත්තං. යස්මා පටිපක්ඛෙ සති තස්ස වසෙන සතිවිගතා විප්පවුත්ථා නාම හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘සතිවිප්පවාසො’’ති. ‘‘අස්සතී’’තිආදීසු අ-කාරො පටිපක්ඛෙ දට්ඨබ්බො, න සත්තපටිසෙධෙ. උදකෙ ලාබු විය යෙන චිත්තං ආරම්මණෙ පිලවන්තා විය තිට්ඨති, න ඔගාහති, සා පිලාපනතා. යෙන ගහිතම්පි ආරම්මණං සම්මුස්සති න [Pg.181] සරති, සා සම්මුස්සනතා. යථා විජ්ජාපටිපක්ඛා අවිජ්ජා විජ්ජාය පහාතබ්බතො, එවං සම්පජඤ්ඤපටිපක්ඛං අසම්පජඤ්ඤං, අවිජ්ජායෙව.

ज्याची स्मृती नष्ट झाली आहे तो 'मुट्ठस्सती' होय, त्याचा भाव म्हणजे 'मुट्ठस्सच्च' होय. हा स्मृतीचा विरोधी धर्म आहे, केवळ स्मृतीचा अभाव नव्हे. ज्या अर्थी विरोधी धर्म असताना त्याच्या प्रभावाने स्मृती निघून गेलेली, विप्रयुक्त होते, म्हणूनच 'स्मृतिविप्रवास' असे म्हटले आहे. 'अस्सती' इत्यादी शब्दांमध्ये 'अ' कार हा विरोधी अर्थात समजला पाहिजे, केवळ अस्तित्वाच्या निषेधार्थ नाही. ज्याप्रमाणे पाण्यात भोपळा तरंगतो, त्याप्रमाणे ज्या धर्मामुळे चित्त आलंबनावर तरंगल्यासारखे राहते, त्यात बुडत नाही, ती 'पिलापनता' होय. ज्या धर्मामुळे ग्रहण केलेले आलंबन देखील विसरून जाते, आठवत नाही, ती 'संमुस्सनता' होय. ज्याप्रमाणे विद्येची विरोधी अविद्या ही विद्येद्वारे प्रहाण करण्यायोग्य असते, त्याचप्रमाणे संप्रजननाचा विरोधी 'असंप्रजन्य' हा अविद्याच आहे.

ඉන්ද්‍රියසංවරභෙදොති ඉන්ද්‍රියසංවරවිනාසො. අප්පටිසඞ්ඛාති අපච්චවෙක්ඛිත්වා අයොනිසො ච ආහාරපරිභොගෙ ආදීනවානිසංසෙ අවීමංසිත්වා.

'इंद्रियसंवरभेद' म्हणजे इंद्रिय संवराचा विनाश होय. 'अप्पटिसंखा' म्हणजे प्रत्यवेक्षण न करता आणि अयोनिशः आहारग्रहणातील दोष व फायदे यांचा विचार न करता.

අප්පටිසඞ්ඛායාති ඉතිකත්තබ්බතාසු අප්පච්චවෙක්ඛණාය නාමං. අඤ්ඤාණං අප්පටිසඞ්ඛාත නිමිත්තං. අකම්පනඤාණන්ති තාය අනභිභවනීයං ඤාණං, තත්ථ තත්ථ පච්චවෙක්ඛණාඤාණඤ්චෙව පච්චවෙක්ඛණාය මුද්ධභූතං ලොකුත්තරඤාණඤ්ච. නිප්පරියායතො මග්ගභාවනා භාවනා නාම, යා ච තදත්ථා, තදුභයඤ්ච භාවෙන්තස්සෙව ඉච්ඡිතබ්බං, න භාවිතභාවනස්සාති වුත්තං ‘‘භාවෙන්තස්ස උප්පන්නං බල’’න්ති. තෙනාහ ‘‘යා කුසලානං ධම්මානං ආසෙවනා භාවනා බහුලීකම්ම’’න්ති.

अप्पटिसङ्खाय (विचार न करता) म्हणजे काय करावे याविषयी प्रत्यवेक्षण (पुनर्विचार) न करणे होय. अज्ञान हे अप्रतिसंख्यात निमित्त आहे. अकंपनज्ञान म्हणजे तिच्याद्वारे (अज्ञानाद्वारे) पराभूत न होणारे ज्ञान; त्या त्या ठिकाणी प्रत्यवेक्षण ज्ञान आणि प्रत्यवेक्षणाचे शिखर असलेले लोकोत्तर ज्ञान होय. मुख्य अर्थाने (निप्परियायतो) मार्गभावना हीच 'भावना' होय, आणि जी तिच्यासाठी आहे, त्या दोन्हीची भावना करणाऱ्यालाच हे इच्छित असते, ज्याने भावना पूर्ण केली आहे त्याला नाही; म्हणूनच 'भावना करणाऱ्याला उत्पन्न झालेले बल' असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कुशल धर्मांचे जे आसेवन, भावना आणि बहुलीकर्म आहे.'

කාමං සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවොපි බලට්ඨො එව, පටිපක්ඛෙහි පන අකම්පනීයතා සාතිසයං බලට්ඨොති වුත්තං ‘‘අස්සතියා අකම්පනවසෙනා’’ති. පච්චනීකධම්මසමනතො සමථො සමාධි. අනිච්චාදිනා විවිධෙනාකාරෙන දස්සනතො විපස්සනා පඤ්ඤා. තං ආකාරං ගහෙත්වාති සමාධානාකාරං ගහෙත්වා. යෙනාකාරෙන පුබ්බෙ අලීනං අනුද්ධතං මජ්ඣිමං භාවනාවීථිපටිපන්නං හුත්වා චිත්තං සමාහිතං හොති, තං ආකාරං ගහෙත්වා සල්ලක්ඛෙත්වා. නිමිත්තවසෙනාති කාරණවසෙන. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා පග්ගහොව තං ආකාරං ගහෙත්වා පුන පවත්තෙතබ්බස්ස පග්ගාහස්ස නිමිත්තවසෙන පග්ගාහනිමිත්තන්ති ඉමමත්ථං අතිදිසති, තස්සත්ථො සමථෙ වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො. පග්ගාහො වීරියං කොසජ්ජපක්ඛතො චිත්තස්ස පතිතුං අදත්වා පග්ගණ්හනතො. අවික්ඛෙපො එකග්ගතා වික්ඛෙපස්ස උද්ධච්චස්ස පටිපක්ඛභාවතො. පටිසඞ්ඛානකිච්චනිබ්බත්තිභාවතො ලොකුත්තරධම්මානං පටිසඞ්ඛානබලභාවො, තථා පුබ්බෙ පවත්තාකාරසල්ලක්ඛණවසෙන සමථපග්ගාහානං උපරි පවත්තිසබ්භාවතො සමථනිමිත්තදුකස්සපි මිස්සකතා වුත්තා.

जरी संप्रयुक्त धर्मांमध्ये स्थिरता असणे हा देखील बल-अर्थ (बलाचा अर्थ) आहे, तरीही प्रतिपक्षांद्वारे (विरोधी धर्मांद्वारे) अकंपनीय असणे हा अतिशय श्रेष्ठ बल-अर्थ आहे, म्हणूनच 'अस्मृतीच्या अकंपनवशतेने' असे म्हटले आहे. विरोधी धर्मांचे शमन करण्यामुळे शम हा समाधी आहे. अनित्य इत्यादी विविध आकारांनी (प्रकारांनी) पाहणे ही विपश्यना प्रज्ञा आहे. 'तो आकार ग्रहण करून' म्हणजे समाधानाचा आकार ग्रहण करून होय. ज्या आकाराने पूर्वी चित्त अलीन (उत्साही), अनूद्धत (शांत), मध्यम आणि भावनामार्गावर आरूढ होऊन समाहित झाले होते, तो आकार ग्रहण करून, त्याचे नीट निरीक्षण करून. 'निमित्तवशतेने' म्हणजे कारणाच्या वशतेने. 'हाच नियम आहे' याद्वारे प्रग्रह (प्रयत्न) च तो आकार ग्रहण करून पुन्हा प्रवृत्त करावयाच्या प्रग्रहाच्या निमित्तवशतेने 'प्रग्रहनिमित्त' आहे, हा अर्थ दर्शविला जातो; त्याचा अर्थ शम (समाधी) मध्ये सांगितलेल्या नियमानुसार समजून घ्यावा. प्रग्रह म्हणजे वीर्य (ऊर्जा/प्रयत्न), कारण ते चित्ताला आळसाच्या बाजूला पडू न देता उचलून धरते. अविक्षेप म्हणजे एकाग्रता, कारण ती विक्षेप आणि उद्धच्च (चंचलता) ची प्रतिपक्ष (विरोधी) आहे. प्रतिसंख्यान (विचारपूर्वक निर्णय घेण्याच्या) कार्याच्या निष्पत्तीमुळे लोकोत्तर धर्मांचे प्रतिसंख्यानबलत्व सिद्ध होते; तसेच पूर्वी प्रवृत्त झालेल्या आकाराच्या लक्षणांच्या वशतेने शम आणि प्रग्रहाची पुढील प्रवृत्ती अस्तित्वात असल्यामुळे 'शमनिमित्त' या दुकाची (जोडीची) मिश्रता सांगितली आहे.

යථාසමාදින්නස්ස සීලස්ස භෙදකරො වීතික්කමො. සීලවිනාසකො අසංවරො. සම්මාදිට්ඨිවිනාසිකාති ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදි (ම. නි. 1.441; 2.94; විභ. 793) නයප්පවත්තාය සම්මාදිට්ඨියා දූසිකා.

जसे स्वीकारलेल्या (समादान केलेल्या) शीलाचा भंग करणारा हा 'व्यतिक्रम' (नियमभंग) आहे. शीलाचा विनाश करणारा हा 'असंवर' (असंयम) आहे. 'सम्यक् दृष्टीचा विनाश करणारी' म्हणजे 'दान दिले पाहिजे (दान देणे फलदायी आहे)' इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या सम्यक् दृष्टीला दूषित करणारी (मिथ्या दृष्टी) होय.

සීලස්ස [Pg.182] සම්පාදනං නාම සබ්බභාගතො තස්ස අනූනතාපාදනන්ති ආහ ‘‘සම්පාදනතො පරිපූරණතො’’ති. පාරිපූරත්ථො හි සම්පදා-සද්දොති. මානසිකසීලං නාම සීලවිසොධනවසෙන අභිජ්ඣාදිප්පහානං. දිට්ඨිපාරිපූරිභූතං ඤාණන්ති අත්ථිකදිට්ඨිආදිසම්මාදිට්ඨියා පාරිපූරිභාවෙන පවත්තං ඤාණං.

शीलाचे संपादन म्हणजे सर्व बाजूंनी त्याला उणे न ठेवणे (पूर्ण करणे), म्हणूनच 'संपादनामुळे, परिपूर्णतेमुळे' असे म्हटले आहे. कारण 'संपदा' या शब्दाचा अर्थ परिपूर्णता असा आहे. मानसिक शील म्हणजे शीलाच्या विशोधनासाठी अभिध्या (लोभ) इत्यादींचा त्याग करणे होय. 'दृष्टीची परिपूर्णता झालेले ज्ञान' म्हणजे अस्तिकदृष्टी (कर्म व त्याचे फळ मानणारी दृष्टी) इत्यादी सम्यक् दृष्टीच्या परिपूर्णतेने प्रवृत्त झालेले ज्ञान होय.

විසුද්ධිං පාපෙතුං සමත්ථන්ති චිත්තවිසුද්ධිආදිඋපරිවිසුද්ධියා පච්චයො භවිතුං සමත්ථං. සුවිසුද්ධමෙව හි සීලං තස්සා පදට්ඨානං හොතීති. විසුද්ධිං පාපෙතුං සමත්ථං දස්සනන්ති ඤාණදස්සනවිසුද්ධිං, පරමත්ථවිසුද්ධිනිබ්බානඤ්ච පාපෙතුං උපනෙතුං සමත්ථං කම්මස්සකතාඤාණාදිසම්මාදස්සනං. තෙනාහ ‘‘අභිධම්මෙ’’තිආදි. එත්ථ ච ‘‘ඉදං අකුසලං කම්මං නො සකං, ඉදං පන කම්මං සක’’න්ති එවං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච කම්මස්සකතාජානනඤාණං කම්මස්සකතාඤාණං. තෙනාහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. ‘‘පරෙන කතම්පී’’ති ඉදං නිදස්සනවසෙන වුත්තං යථා පරෙන කතං, එවං අත්තනා කතම්පි සකකම්මං නාම න හොතීති. අත්තනා වා උස්සාහිතෙන පරෙන කතංපීති එවං වා අත්ථො දට්ඨබ්බො. යඤ්හි තං පරස්ස උස්සාහනවසෙන කතං, තම්පි සකකම්මං නාම හොතීති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො. අත්ථභඤ්ජනතොති දිට්ඨධම්මිකාදිසබ්බඅත්ථවිනාසනතො. අත්ථජනනතොති ඉධලොකත්ථපරලොකත්ථපරමත්ථානං උප්පාදනතො. ආරබ්භකාලෙ ‘‘අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා’’ති පවත්තම්පි වචීසච්චඤ්ච ලක්ඛණානි පටිවිජ්ඣන්තං විපස්සනාඤාණං අනුලොමෙති තත්ථෙව පටිවිජ්ඣනතො. පරමත්ථසච්චඤ්ච නිබ්බානං න විලොමෙති න විරොධෙති එකන්තෙනෙව සම්පාපනතො.

‘विशुद्धीप्रत नेण्यास समर्थ’ म्हणजे चित्तविशुद्धी इत्यादी पुढील विशुद्धींचे कारण (प्रत्यय) होण्यास समर्थ. कारण सुविशुद्ध शीलच तिचे पदस्थान (निकटचे कारण) असते. ‘विशुद्धीप्रत नेण्यास समर्थ दर्शन’ म्हणजे ज्ञानदर्शनविशुद्धी आणि परमार्थविशुद्धी असलेल्या निर्वाणाप्रत नेण्यास समर्थ असलेले कम्मस्सकताज्ञान (कर्मस्वकीयता ज्ञान) इत्यादी सम्यक् दर्शन होय. म्हणूनच ‘अभिधम्मात’ इत्यादी म्हटले आहे. आणि येथे ‘हे अकुशल कर्म माझे नाही, परंतु हे (कुशल) कर्म माझे आहे’ अशा प्रकारे व्यतिरेक आणि अन्वय रूपाने कर्माची स्वतःची मालकी जाणणारे ज्ञान म्हणजे ‘कम्मस्सकताज्ञान’ होय. म्हणूनच ‘आणि येथे’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘दुसऱ्याने केलेले देखील’ हे उदाहरणादाखल म्हटले आहे; जसे दुसऱ्याने केलेले कर्म आपले नसते, तसेच स्वतः केलेले (अकुशल) कर्म देखील आपले स्वतःचे कर्म ठरत नाही. किंवा स्वतःच्या प्रेरणेने दुसऱ्याने केलेले कर्म, असाही अर्थ घ्यावा. कारण जे दुसऱ्याच्या प्रेरणेने केले जाते, ते देखील स्वतःचेच कर्म ठरते, असा येथे अभिप्राय आहे. ‘अर्थभंजन केल्यामुळे’ म्हणजे ऐहिक (दृष्टधार्मिक) इत्यादी सर्व कल्याणाचा (अर्थाचा) विनाश केल्यामुळे. ‘अर्थ निर्माण केल्यामुळे’ म्हणजे इहलोक, परलोक आणि परमार्थ (निर्वाण) यांचे कल्याण उत्पन्न केल्यामुळे. आरंभकाळात ‘अनित्य, दुःख, अनात्मा’ असे प्रवृत्त होणारे वचनसत्य देखील लक्षणांचा वेध घेणाऱ्या विपश्यना ज्ञानाला अनुकूल ठरते, कारण ते तिथेच वेध घेते. आणि परमार्थ सत्य असलेल्या निर्वाणाचा विरोध करत नाही, कारण ते निश्चितपणे तिथेच पोहोचवणारे असते.

ඤාණදස්සනන්ති ඤාණභූතං දස්සනං, තෙන මග්ගං වදති. තංසම්පයුත්තමෙව වීරියන්ති පඨමමග්ගසම්පයුත්තං වීරියමාහ. සබ්බාපි මග්ගපඤ්ඤා දිට්ඨිවිසුද්ධියෙවාති දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. අයමෙව ච නයො අභිධම්මපාළියා (ධ. ස. 550) සමෙතීති දස්සෙන්තො ‘‘අභිධම්මෙ පනා’’ති ආදිං අවොච.

‘ज्ञानदर्शन’ म्हणजे ज्ञानरूप दर्शन, याद्वारे मार्गाचा (आर्य अष्टांगिक मार्गाचा) निर्देश केला आहे. ‘त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेले वीर्य’ म्हणजे प्रथम मार्गाशी (सोतापत्ती मार्गाशी) संप्रयुक्त असलेले वीर्य होय. सर्वच मार्गप्रज्ञा ही दृष्टीविशुद्धीच आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘शिवाय’ इत्यादी म्हटले आहे. हाच नियम अभिधम्मपाळीशी सुसंगत आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘अभिधम्मात तर’ इत्यादी म्हटले आहे.

යස්මා සංවෙගො නාම සහොත්තප්පඤාණං, තස්මා සංවෙගවත්ථුං භයතො භායිතබ්බතො දස්සනවසෙන පවත්තඤාණං. තෙනාහ ‘‘ජාතිභය’’න්තිආදි. භායන්ති එතස්මාති භයං, ජාති එව භයං ජාතිභයං. සංවෙජනීයන්ති සංවිජ්ජිතබ්බං භායිතබ්බං උත්තාසිතබ්බං. ඨානන්ති කාරණං, වත්ථූති අත්ථො[Pg.183]. සංවෙගජාතස්සාති උප්පන්නසංවෙගස්ස. උපායපධානන්ති උපායෙන පවත්තෙතබ්බං වීරියං.

ज्याअर्थी संवेग म्हणजे ओत्तप्प (पापाची भीती) युक्त ज्ञान आहे, त्याअर्थी संवेगाच्या वस्तूला भीतीदायक किंवा भयंकर रूपाने पाहण्याच्या वशतेने प्रवृत्त झालेले ज्ञान होय. म्हणूनच ‘जातीभय’ (जन्माची भीती) इत्यादी म्हटले आहे. ज्याच्यापासून भीती वाटते ते भय; जन्म हेच भय म्हणजे ‘जातीभय’ होय. ‘संवेजनीय’ म्हणजे संवेग उत्पन्न करणारे, भीतीदायक, थरकाप उडवणारे. ‘स्थान’ म्हणजे कारण, ‘वस्तू’ असा याचा अर्थ आहे. ‘संवेगजाताचे’ म्हणजे ज्याच्यामध्ये संवेग उत्पन्न झाला आहे त्याचे. ‘उपायप्रधान’ म्हणजे उपायाने प्रवृत्त करावयाचे वीर्य (प्रयत्न) होय.

කුසලානං ධම්මානන්ති සීලාදීනං අනවජ්ජධම්මානං. භාවනායාති උප්පාදනෙන වඩ්ඪනෙන ච. අසන්තුට්ඨස්සාති ‘‘අලං එත්තාවතා, කථං එත්තාවතා’’ති සඞ්කොචාපත්තිවසෙන න සන්තුට්ඨස්ස. භිය්‍යොකම්‍යතාති භිය්‍යො භිය්‍යො උප්පාදනිච්ඡා. වොසානන්ති සඞ්කොචං අසමත්ථන්ති. තුස්සනං තුට්ඨි සන්තුට්ඨි, නත්ථි එතස්ස සන්තුට්ඨීති අසන්තුට්ඨි, තස්ස භාවො අසන්තුට්ඨිතා. වීරියප්පවාහෙ වත්තමානෙ අන්තරා එව පටිගමනං නිවත්තනං පටිවානං, තං තස්ස අත්ථීති පටිවානී, න පටිවානී අප්පටිවානී, තස්ස භාවො අප්පටිවානිතා. සක්කච්චකිරියතාති කුසලානං කරණෙ සක්කච්චකිරියතා ආදරකිරියතා. සාතච්චකිරියතාති සතතමෙව කරණං. අට්ඨිතකිරියතාති අන්තරා අට්ඨපෙත්වා ඛණ්ඩං අකත්වා කරණං. අනොලීනවුත්තිතාති න ලීනප්පවත්තිතා. අනික්ඛිත්තඡන්දතාති කුසලච්ඡන්දස්ස අනික්ඛිපනං. අනික්ඛිත්තධුරතාති කුසලකරණෙ වීරියධුරස්ස අනික්ඛිපනං. ආසෙවනාති ආදරෙන සෙවනා. භාවනාති වඩ්ඪනා බ්‍රූහනා. බහුලීකම්මන්ති පුනප්පුනං කරණං.

‘कुशल धर्मांचे’ म्हणजे शील इत्यादी अनवद्य (दोषरहित) धर्मांचे. ‘भावनेने’ म्हणजे उत्पन्न करण्याने आणि वाढवण्याने. ‘असंतुष्टाचे’ म्हणजे ‘एवढे पुरेसे आहे, एवढ्याने काय होणार?’ अशा प्रकारे संकोच पावल्यामुळे असंतुष्ट राहिलेल्याचे. ‘भिय्योकम्यता’ म्हणजे अधिकाधिक उत्पन्न करण्याची इच्छा. ‘वोसान’ म्हणजे संकोच किंवा असमर्थता. संतुष्ट होणे म्हणजे तुष्टी किंवा संतुष्टी; ज्याला ही संतुष्टी नाही तो असंतुष्ट, आणि त्याचा भाव म्हणजे ‘असंतुष्टता’. वीर्याचा (प्रयत्नाचा) प्रवाह चालू असताना मध्येच मागे फिरणे किंवा निवृत्त होणे म्हणजे ‘पटिवान’ (माघार); ते ज्याच्याकडे आहे तो ‘पटिवानी’ (माघार घेणारा); जो माघार घेत नाही तो ‘अप्पटिवानी’ (माघार न घेणारा), आणि त्याचा भाव म्हणजे ‘अप्पटिवानिता’ (माघार न घेण्याची वृत्ती). ‘सक्कच्चकिरियता’ (सत्कारपूर्वक करणे) म्हणजे कुशल कर्मे करताना आदराने व काळजीपूर्वक करणे. ‘सातच्चकिरियता’ म्हणजे सतत करत राहणे. ‘अट्ठितकिरियता’ म्हणजे मध्येच न थांबवता, खंड न पाडता करत राहणे. ‘अनोलीनवृत्ती’ म्हणजे आळस किंवा शिथिलता नसलेली प्रवृत्ती. ‘अनिक्खित्तछंदता’ म्हणजे कुशल छंदाचा (इच्छेचा) त्याग न करणे. ‘अनिक्खित्तधुरता’ म्हणजे कुशल कर्मे करण्यातील वीर्याची धुरा (जबाबदारी) सोडून न देणे. ‘आसेवन’ म्हणजे आदराने सेवन करणे. ‘भावना’ म्हणजे वाढवणे, वृद्धिंगत करणे. ‘बहुलीकर्म’ म्हणजे वारंवार करणे.

තිස්සො විජ්ජාති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං, දිබ්බචක්ඛුඤාණං ආසවක්ඛයඤාණන්ති ඉමා තිස්සො විජ්ජා. පටිපක්ඛවිජ්ඣනට්ඨෙන පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධාදීනං විදිතකරණට්ඨෙන විසිට්ඨා මුත්තීති විමුත්ති. ස්වායං විසෙසො පටිපක්ඛවිගමනෙන, පටියොගිවිගමනෙන ච ඉච්ඡිතබ්බොති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යෙන විසෙසෙන සමාපත්තියො පච්චනීකධම්මෙහි සුට්ඨු මුත්තා, තතො නිරාසඞ්කතාය ආරම්මණෙ ච අභිරතා, තං විසෙසං උපාදාය තා අධිකං මුච්චනතො, ආරම්මණෙ අධිමුච්චනතො ච අධිමුත්තියො නාමාති වුත්තං ‘‘චිත්තස්ස ච අධිමුත්තී’’ති. මුත්තත්තාති සබ්බසඞ්ඛාරෙහි විසෙසෙන නිස්සටත්තා විමුත්ති.

पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञान (पुब्बेनिवासानुस्सतिञाण), दिव्यचक्षुज्ञान (दिब्बचक्खुञाण) आणि आसवक्षयज्ञान (आसवक्खयञाण) या तीन विद्या आहेत. प्रतिपक्षाचा (विरोधी धर्मांचा) वेध घेण्याच्या अर्थाने आणि पूर्वी निवास केलेल्या स्कंधादींचे ज्ञान करून घेण्याच्या अर्थाने जी विशिष्ट मुक्ती आहे, ती 'विमुक्ती' (विमुत्ति) होय. हा विशेष प्रतिपक्षाच्या विगमनाने (दूर होण्याने) आणि प्रतियोगितेच्या विगमनाने इच्छिला पाहिजे, हे दोन्ही दर्शवण्यासाठी "एत्थ च" (येथे आणि) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये ज्या विशेषाने समापत्ती या विरोधी धर्मांपासून चांगल्या प्रकारे मुक्त होतात, त्यामुळे निःशंकपणे आलंबनात (आरम्मण) रममाण होतात, त्या विशेषाला ग्रहण करून त्या अधिक मुक्त झाल्यामुळे आणि आलंबनात अधिमुक्त (दृढ निश्चयी) झाल्यामुळे त्यांना 'अधिमुक्ती' असे म्हटले आहे, म्हणूनच "चित्तस्स च अधिमुत्ती" (चित्ताची अधिमुक्ती) असे म्हटले आहे. 'मुक्तत्वामुळे' म्हणजे सर्व संस्कारांतून (सब्बसंखारेहि) विशेष रूपाने निसटल्यामुळे (मुक्त झाल्यामुळे) ती 'विमुक्ती' होय.

ඛයෙ ඤාණන්ති සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙතීති ඛයො, අරියමග්ගො, තප්පරියාපන්නං ඤාණං ඛයෙ ඤාණං. පටිසන්ධිවසෙනාති කිලෙසානං තංතංමග්ගවජ්ඣානං උප්පන්නමග්ගෙ ඛන්ධසන්තානෙ පුන සන්දහනවසෙන. අනුප්පාදභූතෙති තංතංඵලෙ. අනුප්පාදපරියොසානෙති අනුප්පාදකරො මග්ගො අනුප්පාදො, තස්ස පරියොසානෙ, කිලෙසානං වා අනුප්පජ්ජනසඞ්ඛාතෙ පරියොසානෙ, භඞ්ගෙති අත්ථොති.

'क्षयाचे ज्ञान' (खये जाणं) म्हणजे समूलोच्छेद करण्याच्या (समुच्छेदवसेन) पद्धतीने जे क्लेशांचा क्षय करते तो 'क्षय' म्हणजेच आर्यमार्ग (अरियमग्गो) होय, आणि त्यात समाविष्ट असणारे ज्ञान म्हणजे 'क्षयाचे ज्ञान' होय. 'प्रतिसंधीच्या वशाने' (पटिसन्धिवसेन) म्हणजे त्या त्या मार्गाने नष्ट होण्यायोग्य क्लेशांचे, उत्पन्न झालेल्या मार्गामध्ये स्कंधसंतानाशी (खन्धसन्ताने) पुन्हा जोडले जाण्याच्या वशाने. 'अनुत्पादभूत' म्हणजे त्या त्या फळामध्ये. 'अनुत्पादपर्यवसान' म्हणजे अनुत्पाद करणारा मार्ग तो 'अनुत्पाद' होय, त्याच्या पर्यवसानात (शेवटी), किंवा क्लेशांच्या अनुत्पत्ती नावाच्या पर्यवसानात, म्हणजेच 'भंगामध्ये' असा अर्थ आहे.

දුකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दुक-वर्णना (दुकवण्णना) समाप्त झाली.

තිකවණ්ණනා

तिक-वर्णना (तिकवण्णना)

305. ධම්මතො [Pg.184] අඤ්ඤො කත්තා නත්ථීති දස්සෙතුං කත්තුසාධනවසෙන ‘‘ලුබ්භතීති ලොභො’’ති වුත්තං. ලුබ්භති තෙන, ලුබ්භනමත්තමෙතන්ති කරණභාවසාධනවසෙනපි අත්ථො යුජ්ජතෙව. දුස්සති මුය්හතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. අකුසලඤ්ච තං අකොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන එකන්තාකුසලභාවතො මූලඤ්ච අත්තනා සම්පයුත්තධම්මානං සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනතො, න අකුසලභාවසාධනතො. න හි මූලකතො අකුසලානං අකුසලභාවො, කුසලාදීනඤ්ච කුසලාදිභාවො. තථා සති මොමූහචිත්තද්වයෙ මොහස්ස අකුසලභාවො න සියා. තෙසන්ති ලොභාදීනං. ‘‘න ලුබ්භතීති අලොභො’’තිආදිනා පටිපක්ඛනයෙන.

३०५. धर्माव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही कर्ता नाही, हे दर्शवण्यासाठी कर्तृसाधनाच्या वशाने "जो लुब्ध होतो तो लोभ" (लुब्भतीति लोभो) असे म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे लुब्ध होतो किंवा जे केवळ लुब्ध होणेच आहे, अशा करणभाव-साधनाच्या वशाने देखील अर्थ योग्यच ठरतो. "द्वेष करतो" (दुस्सति) आणि "मोहित होतो" (मुय्हति) यामध्येही हाच नियम आहे. आणि ते अकुशल आहे कारण ते अकुशलतेपासून (अकोसल्ल) उत्पन्न झाल्यामुळे एकांततः अकुशल स्वरूपाचे आहे; आणि ते 'मूळ' (मुलं) आहे कारण ते स्वतःशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांना सुप्रतिष्ठित करण्याचे साधन आहे, अकुशल भाव सिद्ध करण्याचे साधन नाही. कारण मुळामुळे अकुशलांचा अकुशल भाव आणि कुशलादींचा कुशल भाव होत नाही. तसे असते तर दोन मोहमय चित्तांमध्ये (मोमूहचित्तद्वये) मोहाचा अकुशल भाव नसता. 'त्यांचे' म्हणजे लोभादींचे. "जो लुब्ध होत नाही तो अलोभ" इत्यादी प्रतिपक्ष-पद्धतीने (समजून घ्यावे).

දුට්ඨු චරිතානීති පච්චයතො, සම්පයුත්තධම්මතො, පවත්තිආකාරතො ච න සුට්ඨු අසම්මා පවත්තිතානි. විරූපානීති බීභච්ඡානි සම්පති, ආයතිඤ්ච අනිට්ඨරූපත්තා. කායෙනාති කායද්වාරෙන කරණභූතෙන. කායතොති කායද්වාරතො. ‘‘සුට්ඨු චරිතානී’’තිආදීසු වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. යස්ස සික්ඛාපදස්ස වීතික්කමෙ කායසමුට්ඨානා ආපත්ති හොති, තං කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං. අවීතික්කමො කායසුචරිතන්ති වාරිත්තසීලස්ස වසෙන වදති, චාරිත්තසීලස්සපි වා, යස්ස අකරණෙ ආපත්ති හොති. වචීදුච්චරිතසුචරිතනිද්ධාරණම්පි වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. උභයත්ථ පඤ්ඤත්තස්සාති කායද්වාරෙ, වචීද්වාරෙ ච පඤ්ඤත්තස්ස. සික්ඛාපදස්ස වීතික්කමොව මනොදුච්චරිතං මනොද්වාරෙ පඤ්ඤත්තස්ස සික්ඛාපදස්ස අභාවතො, තයිදං ද්වාරද්වයෙ අකිරියසමුට්ඨානාය ආපත්තියා වසෙන වෙදිතබ්බං. අවීතික්කමොති යථාවුත්තාය ආපත්තියා අවීතික්කමො මනොසුචරිතං. ‘‘සබ්බස්සාපි සික්ඛාපදස්ස අවීතික්කමො මනොසුචරිත’’න්ති කෙචි. තදුභයඤ්හි චාරිත්තසීලං උද්දිස්සපඤ්ඤත්තං සික්ඛාපදං, තස්ස අවීතික්කමො සියා කායසුචරිතං, සියා වචීසුචරිතන්ති.

'वाईट रीतीने आचरलेले' (दुट्ठु चरितानि) म्हणजे प्रत्यय (कारण), संप्रयुक्त धर्म आणि प्रवृत्तीच्या प्रकारामुळे जे चांगल्या प्रकारे नव्हे तर अयोग्य रीतीने प्रवृत्त झाले आहे. 'विरूप' (विरूपानि) म्हणजे सध्या बीभत्स असणारे आणि भविष्यातही अनिष्ट रूप असणारे. 'कायेने' (कायेन) म्हणजे करणभूत असलेल्या कायद्वाराने (शरीरद्वाराने). 'कायेपासून' (कायतो) म्हणजे कायद्वारापासून. "चांगल्या रीतीने आचरलेले" (सुट्ठु चरितानि) इत्यादींमध्ये सांगितलेल्याच्या उलट अर्थ समजून घ्यावा. ज्या शिक्षापदाचे (सिक्खापद) उल्लंघन केल्याने काय-समुत्थान (शरीरापासून उत्पन्न होणारी) आपत्ती होते, ते कायद्वारावर प्रज्ञप्त केलेले शिक्षापद होय. 'उल्लंघन न करणे हे कायसुचरित आहे' हे वारित्तशीलाच्या (वर्जनशील) वशाने किंवा चारित्तशीलाच्या (आचरणशील) वशाने म्हटले आहे, ज्याचे पालन न केल्यास आपत्ती होते. वची-दुश्चरित (वाणीचे वाईट आचरण) आणि वची-सुचरित (वाणीचे चांगले आचरण) यांचे निर्धारण देखील सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच समजून घ्यावे. 'दोन्ही ठिकाणी प्रज्ञप्त केलेले' म्हणजे कायद्वार आणि वचीद्वार या दोन्ही ठिकाणी प्रज्ञप्त केलेले. शिक्षापदाचे उल्लंघन करणे हेच मनोदुश्चरित आहे, कारण मनद्वारावर प्रज्ञप्त केलेले कोणतेही स्वतंत्र शिक्षापद नसते; हे दोन्ही द्वारांवर अक्रिया-समुत्थानाने (न करण्यामुळे उत्पन्न होणाऱ्या) आपत्तीच्या वशाने समजून घ्यावे. 'उल्लंघन न करणे' म्हणजे वर सांगितलेल्या आपत्तीचे उल्लंघन न करणे हे मनःसुचरित होय. "सर्वच शिक्षापदांचे उल्लंघन न करणे हे मनःसुचरित आहे" असे काही जण म्हणतात. कारण ते दोन्ही चारित्तशीलाला उद्देशून प्रज्ञप्त केलेले शिक्षापद आहे, त्याचे उल्लंघन न करणे हे कायसुचरित असू शकते किंवा वचीसुचरित असू शकते.

පාණො අතිපාතීයති එතායාති පාණාතිපාතො, තථාපවත්තා චෙතනා, එවං අදින්නාදානාදයොපීති ආහ ‘‘පාණාතිපාතාදයො පන තිස්සො චෙතනා’’ති. වචීද්වාරෙපි උප්පන්නා කායදුච්චරිතං [Pg.185] ද්වාරන්තරෙ උප්පන්නස්සාපි කම්මස්ස සනාමාපරිච්චාගතො යෙභුය්‍යවුත්තියා, තබ්බහුලවුත්තියා ච. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා –

ज्याच्याद्वारे प्राणाचा घात केला जातो तो 'प्राणातिपात' (पाणातिपातो) होय, त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेली चेतना (चेतना), तसेच अदत्तादान (चोरी) इत्यादींच्या बाबतीतही आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - "प्राणातिपात इत्यादी तर three चेतना आहेत." वचीद्वारावर (वाणीच्या द्वारावर) उत्पन्न झालेले देखील कायदुश्चरित (शरीराचे वाईट आचरण) असते, कारण दुसऱ्या द्वारावर उत्पन्न झालेल्या कर्माचे स्वतःचे नाव न सोडता, बहुतांश प्रवृत्तीमुळे आणि त्याच्या बाहुल्यामुळे (अधिकतेमुळे) ते तसेच म्हटले जाते. म्हणूनच अट्ठकथाचार्यांनी (अट्ठकथाचरिया) म्हटले आहे -

‘‘ද්වාරෙ චරන්ති කම්මානි, න ද්වාරා ද්වාරචාරිනො;

තස්මා ද්වාරෙහි කම්මානි, අඤ්ඤමඤ්ඤං වවත්ථිතා’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. කාමාවචරකුසලද්වාරකථා);

"कर्मे द्वारांवर चालतात (प्रवृत्त होतात), द्वारे स्वतः चालत नाहीत; म्हणून द्वारांच्या आधारे कर्मे परस्परांपासून वेगळी निश्चित केली जातात." (धम्मसङ्गणि अट्ठकथा, कामावचरकुसलद्वारकथा);

වචීදුච්චරිතං කායද්වාරෙපි වචීද්වාරෙපි උප්පන්නාති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. චෙතනාසම්පයුත්තධම්මාති මනොකම්මභූතාය චෙතනාය සම්පයුත්තධම්මා. කායවචීකම්මභූතාය පන චෙතනාය සම්පයුත්තා අභිජ්ඣාදයො තං තං පක්ඛිකා වා හොන්ති අබ්බොහාරිකා වාති. චෙතනාසම්පයුත්තධම්මා මනොසුචරිතන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. තිවිධස්ස දුච්චරිතස්ස අකරණවසෙන පවත්තා තිස්සො චෙතනාපි විරතියොපි කායසුචරිතං කායිකස්ස වීතික්කමස්ස අකරණවසෙන පවත්තනතො, කායෙන පන සික්ඛාපදානං සමාදියනෙ සීලස්ස කායසුචරිතභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. එසෙව නයො වචීසුචරිතෙ.

'वचीदुश्चरित कायद्वारावर आणि वचीद्वारावर देखील उत्पन्न होते' असे जोडून संबंध लावला पाहिजे. 'चेतनासंप्रयुक्त धर्म' म्हणजे मनःकर्मरूप चेतनेशी संप्रयुक्त असलेले धर्म. परंतु काय-वचीकर्मरूप चेतनेशी संप्रयुक्त असलेले अभिध्या (लोभ) इत्यादी त्या त्या पक्षाचे असतात किंवा अव्यवहार्य (अब्बोहारिका) असतात. 'चेतनासंप्रयुक्त धर्म हे मनःसुचरित आहे' यामध्येही हाच नियम आहे. त्रिविध दुश्चरित न करण्याच्या वशाने प्रवृत्त झालेल्या तीन चेतना आणि विरती (विरत होणे) देखील कायसुचरित आहेत, कारण त्या कायिक उल्लंघनाच्या अभावामुळे प्रवृत्त होतात; परंतु कायेने (शरीराने) शिक्षापदांचे ग्रहण केल्यावर शीलाच्या कायसुचरितत्वाविषयी तर बोलण्याची गरजच नाही. हाच नियम वचीसुचरिताच्या (वाणीच्या चांगल्या आचरणाच्या) बाबतीतही आहे.

කාමපටිසංයුත්තොති එත්ථ ද්වෙ කාමා වත්ථුකාමො ච කිලෙසකාමො ච. තත්ථ වත්ථුකාමපක්ඛෙ ආරම්මණකරණවසෙන කාමෙහි පටිසංයුත්තො විතක්කො කාමවිතක්කො. කිලෙසකාමපක්ඛෙ පන සම්පයොගවසෙන කාමෙන පටිසංයුත්තොති යොජෙතබ්බං. ‘‘බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො’’තිආදීසු සම්පයොගවසෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. බ්‍යාපාදවත්ථුපටිසංයුත්තොපි බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තොති ගය්හමානෙ උභයථාපි යොජනා ලබ්භතෙව. විහිංසාපටිසංයුත්තොති එත්ථාපි එසෙව නයො. විහිංසන්ති එතාය සත්තෙ, විහිංසනං වා එසා සත්තානන්ති විහිංසා, තාය පටිසංයුත්තො විහිංසාපටිසංයුත්තොති එවං සද්දත්ථො වෙදිතබ්බො. අප්පියෙ අමනාපෙ සඞ්ඛාරෙ ආරබ්භ බ්‍යාපාදවිතක්කප්පවත්ති අට්ඨානාඝාතවසෙන දීපෙතබ්බා. බ්‍යාපාදවිතක්කස්ස අවධිං දස්සෙතුං ‘‘යාව විනාසනා’’ති වුත්තං. විනාසනං පන පාණාතිපාතො එවාති. ‘‘සඞ්ඛාරො’’ හි දුක්ඛාපෙතබ්බො නාම නත්ථී’’ති කස්මා වුත්තං, නනු යෙ ‘‘දුක්ඛාපෙතබ්බා’’ති ඉච්ඡිතා සත්තසඤ්ඤිතා, තෙපි අත්ථතො සඞ්ඛාරා එවාති? සච්චමෙතං, යෙ පන ඉන්ද්‍රියබද්ධා සවිඤ්ඤාණකතාය දුක්ඛං පටිසංවෙදෙන්ති, තස්මා තෙ විහිංසාවිතක්කස්ස විසයා ඉච්ඡිතා සත්තසඤ්ඤිතා. යෙ පන න දුක්ඛං පටිසංවෙදෙන්ති [Pg.186] වුත්තලක්ඛණායොගතො, තෙ සන්ධාය ‘‘විහිංසාවිතක්කො සඞ්ඛාරෙසු නුප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. යත්ථ පන උප්පජ්ජති, යථා ච උප්පජ්ජති, තං දස්සෙතුං ‘‘ඉමෙ සත්තා’’තිආදි වුත්තං.

‘कामप्रतिसंयुक्त’ म्हणजे येथे दोन प्रकारचे काम आहेत - वस्तुकाम आणि क्लेशकाम. त्यापैकी, वस्तुकमाच्या बाजूने आलंबन करण्याच्या दृष्टीने कामाशी संबंधित असलेला वितर्क म्हणजे ‘कामवितर्क’ होय. क्लेशकामाच्या बाजूने मात्र संप्रयोगाच्या दृष्टीने कामाशी संबंधित असलेला, असा अर्थ जोडला पाहिजे. ‘व्यापादप्रतिसंयुक्त’ इत्यादींमध्ये संप्रयोगाच्या दृष्टीनेच अर्थ समजला पाहिजे. व्यापादवस्तूशी संबंधित असण्यालाही ‘व्यापादप्रतिसंयुक्त’ असे मानल्यास दोन्ही प्रकारे अर्थ लावणे योग्यच ठरते. ‘विहिंसाप्रतिसंयुक्त’ (हिंसाप्रतिसंयुक्त) यामध्येही हाच नियम आहे. जिच्याद्वारे प्राण्यांना हिंसेचा त्रास दिला जातो किंवा जी प्राण्यांची हिंसा आहे ती ‘विहिंसा’ होय; तिच्याशी संबंधित असलेला तो ‘विहिंसाप्रतिसंयुक्त’ होय, असा शब्दाचा अर्थ समजला पाहिजे. अप्रिय आणि अमानप (नापसंत) संस्कारांना उद्देशून नऊ प्रकारच्या आघातवस्तूंच्या आधारे व्यापादवितर्काची प्रवृत्ती स्पष्ट केली पाहिजे. व्यापादवितर्काची मर्यादा दाखवण्यासाठी ‘विनाशापर्यंत’ असे म्हटले आहे. विनाश म्हणजे प्राणातिपात (प्राण घेणे) च होय. “संस्काराला दुःख द्यायचे नसते” असे का म्हटले आहे? जे ‘दुःख देण्यास योग्य’ म्हणून इच्छित असलेले प्राणीसंज्ञक आहेत, तेही प्रत्यक्षात संस्कारच आहेत की नाही? हे सत्य आहे, परंतु जे इंद्रियांशी बद्ध आणि सविज्ञान असल्यामुळे दुःखाचा अनुभव घेतात, म्हणूनच ते विहिंसावितर्काचे विषय म्हणून इच्छित प्राणीसंज्ञक आहेत. परंतु जे वर सांगितलेल्या लक्षणांच्या अभावामुळे दुःखाचा अनुभव घेत नाहीत, त्यांना उद्देशून “विहिंसावितर्क संस्कारांवर उत्पन्न होत नाही” असे म्हटले आहे. परंतु जेथे उत्पन्न होतो आणि ज्या प्रकारे उत्पन्न होतो, ते दाखवण्यासाठी “हे प्राणी” इत्यादी म्हटले आहे.

නෙක්ඛම්මං වුච්චති ලොභතො නික්ඛන්තත්තා අලොභො, නීවරණෙහි නික්ඛන්තත්තාපි පඨමජ්ඣානං, සබ්බාකුසලෙහි නික්ඛන්තත්තා සබ්බො කුසලො ධම්මො, සබ්බසඞ්ඛතෙහි පන නික්ඛන්තත්තා, නිබ්බානං. උපනිස්සයතො, සම්පයොගතො, ආරම්මණකරණතො ච නෙක්ඛම්මෙන පටිසංයුත්තොති නෙක්ඛම්මපටිසංයුත්තො. නෙක්ඛම්මවිතක්කො සම්මාසඞ්කප්පො. ඉදානි තං භූමිවිභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘සො’’තිආදි වුත්තං. අසුභපුබ්බභාගෙති අසුභජ්ඣානස්ස පුබ්බභාගෙ. අසුභග්ගහණඤ්චෙත්ථ කාමවිතක්කස්ස උජුවිපච්චනීකදස්සනත්ථං කතං. කාමවිතක්කපටිපක්ඛො හි නෙක්ඛම්මවිතක්කොති. එවඤ්ච කත්වා උපරිවිතක්කද්වයස්ස භූමිං දස්සෙන්තෙන සපුබ්බභාගානි මෙත්තාකරුණාඣානාදීනි උද්ධටානි. අසුභජ්ඣානෙති අසුභාරම්මණෙ පඨමජ්ඣානෙ. අවයවෙ හි සමුදායවොහාරං කත්වා නිද්දිසති යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති. ඣානං පාදකං කත්වාති නිදස්සනමත්තං. තං ඣානං සම්මසිත්වා උප්පන්නමග්ගඵලකාලෙපි හි සො ලොකුත්තරොති. බ්‍යාපාදස්ස පටිපක්ඛො, කිඤ්චිපි න බ්‍යාපාදෙති එතෙනාති වා අබ්‍යාපාදො, මෙත්තා, තාය පටිසංයුත්තො අබ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො. මෙත්තාඣානෙති මෙත්තාභාවනාවසෙන අධිගතෙ පඨමජ්ඣානෙ. කරුණාඣානෙති එත්ථාපි එසෙව නයො. විහිංසාය පටිපක්ඛො, න විහිංසන්ති වා එතාය සත්තෙති අවිහිංසා, කරුණා.

लोभापासून बाहेर पडल्यामुळे अलोभाला ‘नेक्खम्म’ (नैष्क्रम्य) म्हटले जाते; नीवरणांपासून बाहेर पडल्यामुळे प्रथम ध्यानाला देखील; सर्व अकुशलांपासून बाहेर पडल्यामुळे सर्व कुशल धर्माला; आणि सर्व संस्कृतांमधून बाहेर पडल्यामुळे निर्वाणाला ‘नेक्खम्म’ म्हटले जाते. उपनिषय, संप्रयोग आणि आलंबन करण्याच्या दृष्टीने नेक्खम्माशी संबंधित असलेला तो ‘नेक्खम्मप्रतिसंयुक्त’ होय. नेक्खम्मवितर्क म्हणजे सम्यक् संकल्प होय. आता ते भूमीच्या विभागाने दाखवण्यासाठी “तो” इत्यादी म्हटले आहे. ‘अशुभपूर्वभागात’ म्हणजे अशुभध्यानाच्या पूर्वभागात. येथे ‘अशुभ’ ग्रहण करणे हे कामवितर्काचा थेट विरोध दाखवण्यासाठी केले आहे. कारण कामवितर्काचा प्रतिपक्ष नेक्खम्मवितर्क आहे. आणि असे करून, वरील दोन वितर्कांच्या भूमीला दाखवताना पूर्वभागासह मैत्री आणि करुणा ध्यानादींचा उल्लेख केला आहे. ‘अशुभध्यानात’ म्हणजे अशुभाचे आलंबन असलेल्या प्रथम ध्यानात. अवयवामध्ये समुदायाचा व्यवहार करून निर्देश केला जातो, जसे की “झाडावर फांदी”. ध्यानाला पादक (पाया) करून, हे केवळ उदाहरणादाखल म्हटले आहे. त्या ध्यानाचा विपश्यनेने विचार करून मार्ग व फल उत्पन्न होण्याच्या वेळीही तो लोकोत्तर असतो. व्यापादाचा प्रतिपक्ष, किंवा ज्याच्याद्वारे काहीही व्यापादित (नष्ट) केले जात नाही तो ‘अव्यापाद’ म्हणजे मैत्री होय; तिच्याशी संबंधित असलेला तो ‘अव्यापादप्रतिसंयुक्त’ होय. ‘मैत्रीध्यानात’ म्हणजे मैत्रीभावनेच्या आधारे प्राप्त झालेल्या प्रथम ध्यानात. ‘करुणाध्यानात’ यामध्येही हाच नियम आहे. विहिंसेचा प्रतिपक्ष, किंवा जिच्याद्वारे प्राण्यांची हिंसा केली जात नाही ती ‘अविहिंसा’ म्हणजे करुणा होय.

නනු ච අලොභාදොසානං අඤ්ඤමඤ්ඤාවිරහතො තෙසං වසෙන උප්පජ්ජනකානං ඉමෙසං නෙක්ඛම්මවිතක්කාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරණතො වවත්ථානං න හොතීති? නොති දස්සෙතුං ‘‘යදා’’තිආදි ආරද්ධං. අලොභො සීසං හොතීති අලොභො පධානො හොති. නියමිතපරිණතසමුදාචාරාදිවසෙන යදා අලොභප්පධානො නෙක්ඛම්මගරුකො චිත්තුප්පාදො හොති, තදා ලද්ධාවසරො නෙක්ඛම්මවිතක්කො පතිට්ඨහති. තංසම්පයුත්තස්ස පන අදොසලක්ඛණස්ස අබ්‍යාපාදස්ස වසෙන යො තස්සෙව අබ්‍යාපාදවිතක්කභාවො සම්භවෙය්‍ය, සති ච අබ්‍යාපාදවිතක්කභාවෙ කස්සචිපි අවිහෙඨනජාතිකතාය අවිහිංසාවිතක්කභාවො ච සම්භවෙය්‍ය, තෙ ඉතරෙ ද්වෙ. තදන්වයිකාති තස්සෙව නෙක්ඛම්මවිතක්කස්ස අනුගාමිනො, සරූපතො අදිස්සනතො ‘‘තස්මිං සති හොන්ති[Pg.187], අසති න හොන්තී’’ති තදනුමානනෙය්‍යා භවන්ති. සෙසද්වයෙපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘කාමපටිසංයුත්තො සඞ්කප්පො කාමසඞ්කප්පො’’තිආදිනා විතක්කත්තිකෙ වුත්තනයෙනෙව (දී. නි. 3.288) වෙදිතබ්බො අත්ථතො අභින්නත්තා. යදි එවං කස්මා පුන දෙසනා කතාති? තථා දෙසනාය බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන දෙසනාමත්තමෙවෙතං.

अलोभ आणि अद्वेष हे एकमेकांपासून विलग नसल्यामुळे, त्यांच्या प्रभावाने उत्पन्न होणाऱ्या या नेक्खम्मवितर्क इत्यादींचे परस्परांमध्ये संकर (मिश्रण) न होता निश्चित वर्गीकरण होत नाही का? नाही, असे दाखवण्यासाठी “जेव्हा” इत्यादी सुरू केले आहे. ‘अलोभ मुख्य असतो’ म्हणजे अलोभ प्रधान असतो. नियमित आणि परिणत झालेल्या प्रवृत्ती इत्यादींच्या प्रभावाने जेव्हा अलोभप्रधान आणि नेक्खम्म-महत्त्वाचा चित्तोत्पाद होतो, तेव्हा संधी मिळून नेक्खम्मवितर्क प्रस्थापित होतो. परंतु त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या अद्वेषलक्षण अशा अव्यापादाच्या प्रभावाने जो त्याचाच अव्यापादवितर्कभाव संभवू शकतो, आणि अव्यापादवितर्कभाव असताना कोणालाही पीडा न देण्याच्या स्वभावामुळे अविहिंसावितर्कभावही संभवू शकतो, ते इतर दोन आहेत. ‘तदन्वयी’ म्हणजे त्याच नेक्खम्मवितर्काचे अनुगामी होत. स्वतःच्या रूपात न दिसल्यामुळे “तो असताना हे असतात, तो नसताना हे नसतात” अशा अनुमानाने ते जाणले जातात. उर्वरित दोघांमध्येही याच पद्धतीने अर्थ समजला पाहिजे. ‘सांगितलेल्या पद्धतीनेच’ म्हणजे “कामाशी संबंधित असलेला संकल्प म्हणजे कामसंकल्प” इत्यादी प्रकारे वितर्कत्रिकामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच (दी. नि. ३.२८८) अर्थाच्या दृष्टीने अभिन्न असल्यामुळे समजले पाहिजे. जर असे आहे, तर पुन्हा उपदेश का केला आहे? तशा उपदेशाने समजून घेणाऱ्यांच्या आशयानुसार हा केवळ उपदेशमात्रच आहे.

කාමවිතක්කාදීනං විය උප්පජ්ජනාකාරො වෙදිතබ්බො ‘‘තාසු ද්වෙ සත්තෙසුපි සඞ්ඛාරෙසුපි උප්පජ්ජන්තී’’තිආදිනා. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘තංසම්පයුත්තායෙව හි එතා’’ති. තථෙවාති යථා නෙක්ඛම්මවිතක්කාදීනං ‘‘අසුභපුබ්බභාගෙ කාමාවචරො හොතී’’තිආදිනා කාමාවචරාදිභාවො වුත්තො, තථෙව තාසම්පි නෙක්ඛම්මසඤ්ඤාදීනම්පි කාමාවචරාදිභාවො වෙදිතබ්බො.

कामवितर्क इत्यादींप्रमाणेच उत्पन्न होण्याचा प्रकार “त्यांच्यापैकी दोन प्राण्यांवर आणि संस्कारांवरही उत्पन्न होतात” इत्यादींद्वारे समजला पाहिजे. तेथे कारण सांगताना म्हटले आहे - “कारण त्या त्याच्याशी संप्रयुक्तच आहेत.” ‘त्याचप्रमाणे’ म्हणजे ज्याप्रमाणे नेक्खम्मवितर्क इत्यादींचा “अशुभपूर्वभागात कामावचर असतो” इत्यादींद्वारे कामावचरादी भाव सांगितला आहे, त्याचप्रमाणे त्या नेक्खम्मसंज्ञा इत्यादींचाही कामावचरादी भाव समजला पाहिजे.

කාමපටිසංයුත්තොති සම්පයොගවසෙන කාමෙන පටිසංයුත්තො. තක්කනවසෙන තක්කො. විසෙසතො තක්කනවසෙන විතක්කො. සඞ්කප්පනපරිකප්පනවසෙන සඞ්කප්පො. අඤ්ඤෙසුපි කාමපටිසංයුත්තෙසු ධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු විතක්කෙ එව කාමොපපදො ධාතු-සද්දො නිරුළ්හො වෙදිතබ්බො විතක්කස්ස කාමසඞ්කප්පප්පවත්තියා සාතිසයත්තා. එස නයො බ්‍යාපාදධාතුආදීසු. සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා කාමධාතූ හීනජ්ඣාසයෙහි කාමිතබ්බධාතුභාවතො කිලෙසකාමස්ස ආරම්මණසභාවත්තාති අත්ථො. විහෙඨෙතීති විබාධති. තත්ථාති තස්මිං යථාවුත්තෙ කාමධාතුත්තිකෙ. සබ්බාකුසලසඞ්ගාහිකාය කාමධාතුයා ඉතරා ද්වෙ සඞ්ගහෙත්වා කථනං සබ්බසඞ්ගාහිකා කථා. තිස්සො ධාතුයො අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො කථා අසම්භින්නා. ඉතරා ද්වෙ ගහිතාව හොන්තීති ඉතරා ද්වෙ ධාතුයො ගහිතා එව හොන්ති සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා කාමධාතූ’’ති වුත්තත්තා සාමඤ්ඤජොතනාය සවිසයස්ස අතිබ්‍යාපනෙන. තතොති ඉතරධාතුද්වයසඞ්ගාහිකාය කාමධාතුයා. නීහරිත්වාති නිද්ධාරෙත්වා. දස්සෙතීති එවං භගවා දස්සෙතීති වත්තුං වට්ටති. බ්‍යාපාදධාතුං…පෙ… කථෙසි. කස්මා? පගෙව අපවාදා අභිනිවිසන්ති, තතො පරං උස්සග්ගො පවත්තති, ඨපෙත්වා වා අපවාදවිසයං තං පරිහරන්තොව උස්සග්ගො පවත්තතීති, ඤායො හෙස ලොකෙ නිරුළ්හොති.

'कामपटिसंयुत्तो' (कामप्रतिसंयुक्त) म्हणजे संप्रयोगाच्या (सहयोगाच्या) वशाने कामाशी प्रतिसंयुक्त असलेला. तर्क करण्याच्या वशाने 'तक्क' (तर्क). विशेष रूपाने तर्क करण्याच्या वशाने 'वितक्क' (वितर्क). संकल्प आणि परिकल्प करण्याच्या वशाने 'संकप्प' (संकल्प). इतरही कामप्रतिसंयुक्त धर्म विद्यमान असताना, वितर्कामध्येच 'काम' हा उपपद असलेला 'धातु' शब्द निरूळ्ह (रूढ) झाला आहे असे समजावे, कारण वितर्काची कामसंकल्प प्रवृत्ती अतिशय प्रबळ असते. हाच नियम व्यापादधातु इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. सर्वच अकुशल धर्म हे कामधातू आहेत, कारण हीन आशियाच्या (इच्छांच्या) लोकांद्वारे ते इच्छिण्यायोग्य धातूच्या स्वरूपात असतात आणि क्लेशकामाचे आलंबन स्वरूप असतात, असा याचा अर्थ आहे. 'विहेठेति' म्हणजे पीडा देणे किंवा बाधा पोहोचवणे. 'तत्थ' म्हणजे त्या पूर्वोक्त कामधातु-त्रिकामध्ये. सर्व अकुशल धर्मांचा संग्रह करणाऱ्या कामधातूद्वारे इतर दोन धातूंचा संग्रह करून केलेले कथन म्हणजे 'सब्बसंगाहिका कथा' (सर्वसंग्राहक कथा) होय. तीन धातूंचा परस्परांशी संकर न करता केलेले कथन म्हणजे 'असंभिन्ना कथा' (असंभिन्न कथा) होय. 'इतर दोन गृहीतच होतात' म्हणजे इतर दोन धातू गृहीतच होतात, कारण 'सर्व अकुशल धर्म कामधातू आहेत' असे म्हटल्यामुळे सामान्य द्योतनासाठी आपल्या विषयाचा अतिव्याप होतो. 'ततो' म्हणजे इतर दोन धातूंचा संग्रह करणाऱ्या कामधातूपासून. 'नीहरित्वा' म्हणजे बाहेर काढून (वेगळे करून). 'दस्सेति' म्हणजे अशा प्रकारे भगवान दर्शवितात, असे म्हणणे योग्य आहे. त्यांनी व्यापादधातू... इत्यादींचे कथन केले. कशासाठी? कारण अपवाद आधीच प्रविष्ट होतात, त्यानंतर सामान्य नियम (उत्सर्ग) प्रवृत्त होतो, किंवा अपवादाचा विषय वगळून त्याचा परिहार करतच सामान्य नियम प्रवृत्त होतो, हा न्याय जगात निरूळ्ह (रूढ) आहे.

ද්වෙ [Pg.188] කථාති ‘‘සබ්බසඞ්ගාහිකා, අසම්භින්නා චා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 3.305) අනන්තරත්තිකෙ වුත්තා ද්වෙ කථා. තත්ථ වුත්තනයෙන ආනෙත්වා කථනවසෙන වෙදිතබ්බා. තස්මා තත්ථ වුත්තඅත්ථො ඉධාපි ආහරිත්වා වෙදිතබ්බො ‘‘නෙක්ඛම්මධාතුයා ගහිතාය ඉතරා ද්වෙ ගහිතාව හොන්තී’’තිආදිනා.

'द्वे कथा' म्हणजे 'सब्बसंगाहिका' (सर्वसंग्राहक) आणि 'असंभिन्ना' (असंभिन्न) अशा अनंतर-त्रिकामध्ये (लगेचच नंतरच्या त्रिकामध्ये) सांगितलेल्या दोन कथा. त्या ठिकाणी सांगितलेल्या पद्धतीनेच येथेही आणून कथन करण्याच्या वशाने हे समजून घ्यावे. म्हणूनच, तेथे सांगितलेला अर्थ येथेही ग्रहण करून समजून घ्यावा, जसे की 'नेक्खम्मधातू (नैष्क्रम्यधातू) ग्रहण केली असता इतर दोन धातू ग्रहण केल्यासारख्याच होतात' इत्यादी.

සුඤ්ඤතට්ඨෙනාති අත්තසුඤ්ඤතාය. කාමභවො කාමො උත්තරපදලොපෙන සුඤ්ඤතට්ඨෙන ධාතු චාති කාමධාතු. බ්‍රහ්මලොකන්ති පඨමජ්ඣානභූමිසඤ්ඤිතං බ්‍රහ්මලොකං. ධාතුයා ආගතට්ඨානම්හීති ‘‘කාමධාතු රූපධාතූ’’තිආදිනා ධාතුග්ගහණෙ කතෙ. භවෙන පරිච්ඡින්දිතබ්බාති ‘‘කාමභවො රූපභවො’’තිආදිනා භවවසෙන තදත්ථො පරිච්ඡින්දිතබ්බො, න යාය කායචි ධාතුයා වසෙන. යදග්ගෙන ච ධාතුයා ආගතට්ඨානෙ භවෙන පරිච්ඡෙදො කාතබ්බො, තදග්ගෙන භවස්ස ආගතට්ඨානෙ ධාතුයා පරිච්ඡෙදො කාතබ්බො භවවසෙන ධාතුයා පරිච්ඡිජ්ජනතො. නිරුජ්ඣති කිලෙසවට්ටමෙත්ථාති නිරොධො, සා එව සුඤ්ඤතට්ඨෙන ධාතූති නිරොධධාතු, නිබ්බානං. නිරුද්ධෙ ච කිලෙසවට්ටෙ කම්මවිපාකවට්ටා නිරුද්ධා එව හොන්ති.

'सुञ्ञतट्ठेन' (शून्यतेच्या अर्थाने) म्हणजे आत्मशून्यतेमुळे. 'कामभव' हाच उत्तरपदाचा लोप झाल्यामुळे 'काम' आहे आणि शून्यतेच्या अर्थाने तो 'धातू' आहे, म्हणून 'कामधातू'. 'ब्रह्मलोक' म्हणजे प्रथम ध्यानभूमी म्हणून ओळखला जाणारा ब्रह्मलोक. 'धातूच्या आलेल्या स्थानामध्ये' म्हणजे 'कामधातू, रूपधातू' इत्यादी प्रकारे धातूचे ग्रहण केले असता. 'भवाच्या वशाने परिच्छेद (मर्यादा) केला पाहिजे' म्हणजे 'कामभव, रूपभव' इत्यादी प्रकारे भवाच्या वशाने त्याचा अर्थ परिच्छिन्न (मर्यादित) केला पाहिजे, कोणत्याही धातूच्या वशाने नाही. आणि ज्या प्रमाणात धातूच्या आलेल्या स्थानामध्ये भवाच्या वशाने परिच्छेद केला पाहिजे, त्याच प्रमाणात भवाच्या आलेल्या स्थानामध्ये धातूच्या वशाने परिच्छेद केला पाहिजे, कारण भवाच्या वशाने धातूचा परिच्छेद केला जातो. 'निरुज्झति किलेसवट्टमेत्थ' (येथे क्लेशवर्त निरुद्ध होते) म्हणून 'निरोध' होय, आणि तीच शून्यतेच्या अर्थाने धातू असल्यामुळे 'निरोधधातू' म्हणजेच 'निब्बान' (निर्वाण) होय. आणि क्लेशवर्त निरुद्ध झाले असता कर्मविपाकवर्त देखील निरुद्धच होतात.

හීනධාතුත්තිකො අභිධම්මෙ (ධ. ස. තිකමාතිකා 14) හීනත්තිකෙන පරිච්ඡින්දිතබ්බොති වුත්තං ‘‘හීනා ධාතූති ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදා’’ති. තෙ හි ලාමකට්ඨෙන හීනධාතු. හීනපණීතානං මජ්ඣෙ භවාති මජ්ඣිමධාතු, අවසෙසා තෙභූමකධම්මා. උත්තමට්ඨෙන අතප්පකට්ඨෙන ච පණීතධාතු, නවලොකුත්තරධම්මා.

अभिधम्मामध्ये (धम्मसंगणि त्रिकमातिका १४) हीनधातु-त्रिकाचा 'हीन-त्रिका'द्वारे परिच्छेद केला पाहिजे, असे म्हटले आहे की—'हीन धातू म्हणजे बारा अकुशल चित्तोत्पाद होत'. कारण ते निकृष्ट (हीन) अर्थाने 'हीनधातू' आहेत. हीन आणि प्रणीत यांच्या मध्ये असणारे ते 'मज्झिमधातू' (मध्यमधातू) म्हणजेच उर्वरित त्रिभूमिक धर्म होत. उत्तम अर्थाने आणि अतृप्तिकर नसण्याच्या (तृप्ती देण्याच्या) अर्थाने 'पणीतधातू' (प्रणीतधातू) म्हणजे नऊ लोकोत्तर धर्म होत.

පඤ්චකාමගුණා විසයභූතා එතස්ස සන්තීති පඤ්චකාමගුණිකො, කාමරාගො. රූපාරූපභවෙසූති රූපාරූපූපපත්තිභවෙසු යථාධිගතෙසු. අනධිගතෙසු පන සො පත්ථනා නාම න හොතීති භවවසෙන පත්ථනාති ඉමිනාව ගහිතො. ඣානනිකන්තීති රූපාරූපජ්ඣානෙසු නිකන්ති. භවවසෙන පත්ථනාති භවෙසු පත්ථනාති. එවං චතූහිපි පදෙහි යථාක්කමං මහග්ගතූපපත්තිභවවිසයා, මහග්ගතකම්මභවවිසයා, භවදිට්ඨිසහගතා, භවපත්ථනාභූතා ච තණ්හා ‘‘භවතණ්හා’’ති වුත්තා. විභවදිට්ඨි විභවො උත්තරපදලොපෙන, විභවසහගතා තණ්හා විභවතණ්හා. රූපාදිපඤ්චවත්ථු කාමවිසයා බලවරාගභූතා තණ්හා කාමතණ්හාති පඨමනයො, ‘‘සබ්බෙපි [Pg.189] තෙභූමකධම්මා කාමනීයට්ඨෙන කාමා’’ති (මහානි. 1) වචනතො තෙ ආරබ්භ පවත්තා දිට්ඨිවිප්පයුත්තා සබ්බාපි තණ්හා කාමතණ්හාති දුතියනයොති අයමෙතෙසං විසෙසො.

पाच कामगुण ज्याचे विषय आहेत तो 'पंचकामगुणिक' म्हणजेच 'कामराग' होय. 'रूपारूपभवेसु' म्हणजे रूप आणि अरूप उत्पत्ती-भवांमध्ये, जे प्राप्त झाले आहेत त्यांमध्ये. परंतु जे प्राप्त झाले नाहीत त्यांमध्ये ती 'प्रार्थना' (इच्छा) ठरत नाही, म्हणून 'भवाच्या वशाने प्रार्थना' याद्वारेच ती गृहीत धरली जाते. 'झाननिकन्ति' म्हणजे रूप आणि अरूप ध्यानांमधील आसक्ती. 'भवाच्या वशाने प्रार्थना' म्हणजे भवांमध्ये प्रार्थना करणे. अशा प्रकारे, या चारही पदांद्वारे अनुक्रमे mahaggatūpapattibhava (महद्गत उत्पत्ती-भव) विषयक, mahaggatakammabhava (महद्गत कर्म-भव) विषयक, भवदृष्टीसहगत आणि भवप्रार्थनारूप असलेली तृष्णा 'भवतृष्णा' म्हणून सांगितली आहे. विभवदृष्टी हाच उत्तरपदाचा लोप झाल्यामुळे 'विभव' आहे, आणि विभवदृष्टीने युक्त असलेली तृष्णा म्हणजे 'विभवतृष्णा' होय. रूप इत्यादी पाच वस्तू कामविषयक असून बलवान राग स्वरूप असलेली तृष्णा म्हणजे 'कामतृष्णा' होय, हा पहिला नियम आहे; आणि 'सर्वच त्रिभूमिक धर्म हे काम्य (इच्छिण्यायोग्य) असल्यामुळे काम आहेत' या वचनानुसार, त्यांना अनुसरून प्रवृत्त झालेली दृष्टीविप्रयुक्त (दृष्टीरहित) सर्वच तृष्णा म्हणजे 'कामतृष्णा' होय, हा दुसरा नियम आहे; हा या दोघांमधील विशेष फरक आहे.

අභිධම්මෙ පනාති පන-සද්දො විසෙසත්ථජොතනො, තෙන පඤ්චකාමගුණිකරාගතො අඤ්ඤොපි කාමාවචරධම්මවිසයො ලොභො අභිධම්මෙ (විභ. 915) ‘‘කාමතණ්හා’’ති ආගතොති ඉමං විසෙසං ජොතෙති. තිකන්තරම්පි සමානං තණ්හංයෙව නිස්සාය පවත්තිතදෙසනානන්තරතාය තං ‘‘වාරො’’ති වත්තබ්බතං අරහතීති ‘‘ඉමිනා වාරෙනා’’ති වුත්තං. ඉමිනා වාරෙනාති ඉමිනා පරියායෙනාති අත්ථො. රජනීයට්ඨෙනාති කාමනීයට්ඨෙන. පරියාදියිත්වාති පරිග්ගහෙත්වා. තතොති කාමතණ්හාය. නීහරිත්වාති නිද්ධාරෙත්වා. ඉතරා ද්වෙ තණ්හාති රූපතණ්හං, අරූපතණ්හඤ්ච දස්සෙති. එතෙන ‘‘කාමතණ්හා’’ති සාධාරණවචනමෙතං සබ්බස්සපි ලොභස්ස, තස්ස පන ‘‘රූපතණ්හා අරූපතණ්හා’’ති විසෙසවචනං යථා කාමගුණිකරාගො රූපරාගො අරූපරාගොති දස්සෙති. නිරොධතණ්හාති භවනිරොධෙ භවසමුච්ඡෙදෙ තණ්හා. යස්මා හි උච්ඡෙදදිට්ඨි මනුස්සත්තභාවෙ, කාමාවචරදෙවත්තභාවෙ, රූපාවචරඅරූපාවචරත්තභාවෙ ඨිතස්ස අත්තනො සම්මා සමුච්ඡෙදො හොතීති භවනිරොධං ආරබ්භ පවත්තති, තස්මා තංසහගතාපි තණ්හා තමෙව ආරබ්භ පවත්තතීති.

परंतु अभिधम्मामध्ये—येथे 'पण' (परंतु) हा शब्द विशेष अर्थाचा द्योतक आहे, त्याद्वारे पंचकामगुणिक रागाव्यतिरिक्त इतरही कामावचर धर्मविषयक लोभ अभिधम्मामध्ये (विभंग ९१५) 'कामतृष्णा' म्हणून आला आहे, हा विशेष दर्शविला जातो. इतर त्रिक समान असतानाही, तृष्णेचाच आश्रय घेऊन प्रवृत्त झालेल्या देशनेच्या निरंतरतेमुळे त्याला 'वार' (प्रसंग/पर्याय) म्हणणे योग्य आहे, म्हणून 'या वाराने' (या प्रसंगाने) असे म्हटले आहे. 'या वाराने' म्हणजे 'या पर्यायाने' असा अर्थ आहे. 'रजनीयट्ठेन' म्हणजे कामनीय (इच्छिण्यायोग्य) अर्थाने. 'परियादियित्वा' म्हणजे परिग्रह करून (व्यापून). 'ततो' म्हणजे कामतृष्णेपासून. 'नीहरित्वा' म्हणजे बाहेर काढून (वेगळे करून). 'इतर दोन तृष्णा' म्हणजे रूपतृष्णा आणि अरूपतृष्णा दर्शवितात. याद्वारे 'कामतृष्णा' हे सर्व प्रकारच्या लोभाचे साधारण (सामान्य) नाव आहे, आणि त्याचे 'रूपतृष्णा, अरूपतृष्णा' हे विशेष नाव आहे, जसे की कामगुणिक राग, रूपराग आणि अरूपराग हे दर्शवितात. 'निरोधतृष्णा' म्हणजे भव-निरोधामध्ये, भवाच्या समूच्छेदाविषयी (विनाशाविषयी) असलेली तृष्णा. कारण उच्छेददृष्टी ही मनुष्यभावात, कामावचर देवभावात, किंवा रूपावचर-अरूपावचर आत्मभावात राहिलेल्या स्वतःचा सम्यक समूच्छेद (पूर्ण विनाश) होतो, अशा प्रकारे भव-निरोधाला अनुसरून प्रवृत्त होते; म्हणून तिच्याशी सहगत असलेली तृष्णा देखील त्यालाच अनुसरून प्रवृत्त होते.

වට්ටස්මින්ති තිවිධෙපි වට්ටෙ. යථා තෙ හි නිස්සරිතුං අප්පදානවසෙන කම්මවිපාකවට්ටෙ තංසමඞ්ගිසත්තං තෙසං පරාපරුප්පත්තියා පච්චයභාවෙන සංයොජෙන්ති, එවං කිලෙසවට්ටෙපීති. සතීති පරමත්ථතො විජ්ජමානෙ. රූපාදිභෙදෙති රූපවෙදනාදිවිභාගෙ. කායෙති ඛන්ධසමූහෙ. විජ්ජමානාති සතී පරමත්ථතො උපලබ්භමානා. දිට්ඨියා පරිකප්පිතො හි අත්තාදි පරමත්ථතො නත්ථි, දිට්ඨි පන අයං අත්ථෙවාති. විචිනන්තොති ධම්මසභාවං වීමංසන්තො. කිච්ඡතීති කිලමති. පරාමසතීති පරතො ආමසති. ‘‘සීලෙන සුද්ධි, වතෙන සුද්ධී’’ති ගණ්හන්තො හි විසුද්ධිමග්ගං අතික්කමිත්වා තස්ස පරතො ආමසති නාම. වීසතිවත්ථුකා දිට්ඨීති රූපාදි-ධම්මෙ, පච්චෙකං තෙ වා නිස්සිතං, තෙසං වා නිස්සයභූතං, සාමිභූතං වා කත්වා පරිකප්පනවසෙන පවත්තියා වීසතිවත්ථුකා අත්තදිට්ඨි වීසති. විමතීති ධම්මෙසු [Pg.190] සම්මා, මිච්ඡා වා මනනාභාවතො සංසයිතට්ඨෙන අමති, අප්පටිපජ්ජනන්ති අත්ථො. විපරියාසග්ගාහොති අසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘සුද්ධිමග්ගො’’ති විපරීතග්ගාහො.

"वट्टस्मिं" (वट्टस्मिं) म्हणजे तिन्ही प्रकारच्या वट्टांमध्ये (संसारचक्रात). कारण जसे ते (प्राणी) बाहेर पडण्यास असमर्थ असल्यामुळे कर्मविपाकवट्टात त्या संबंधित प्राण्याला त्यांच्या वारंवार उत्पन्न होण्याच्या प्रत्ययभावाने (कारणाने) जोडतात, तसेच क्लेशवट्टातही होते. "सति" (सति) म्हणजे परमार्थतः विद्यमान असणे. "रूपादिभेदे" (रूपादिभेदे) म्हणजे रूप, वेदना इत्यादी विभागांमध्ये. "काये" (काये) म्हणजे स्कंधसमूहामध्ये. "विज्जमाना" (विज्जमाना) म्हणजे परमार्थतः उपलब्ध असणारी (सति). कारण दृष्टीने कल्पिलेला आत्मा इत्यादी परमार्थतः अस्तित्वात नाही, परंतु दृष्टी मात्र 'ही आहेच' अशी असते. "विचिनन्तो" (विचिनन्तो) म्हणजे धम्मस्वभावाची मीमांसा (परीक्षण) करणारा. "किच्छति" (किच्छति) म्हणजे क्लेश पावतो (थकतो). "परामसति" (परामसति) म्हणजे पलीकडे स्पर्श करतो (चुकीचे ग्रहण करतो). "शीलाने शुद्धी, व्रताने शुद्धी" असे ग्रहण करणारा विशुद्धीमार्गाचे उल्लंघन करून त्याच्या पलीकडे स्पर्श करतो (चुकीचे ग्रहण करतो) असे म्हटले जाते. "वीसतिवत्थुका दिट्ठि" (वीसतिवत्थुका दिट्ठि) म्हणजे रूप इत्यादी धम्मांमध्ये, प्रत्येकी त्यांच्यावर आश्रित किंवा त्यांचा आश्रय असणारा किंवा त्यांचा स्वामी मानून कल्पनेने प्रवृत्त होणारी वीस प्रकारची आत्मदृष्टी होय. "विमति" (विमति) म्हणजे धम्मांमध्ये योग्य किंवा अयोग्य विचार न केल्यामुळे संशयाच्या अर्थाने अ-मती (बुद्धीचा अभाव), म्हणजेच आचरण न करणे असा अर्थ आहे. "विपरियासग्गाहो" (विपरियासग्गाहो) म्हणजे अशुद्धीमार्गाला "हा शुद्धीमार्ग आहे" असे विपरीत ग्रहण करणे.

චිරපාරිවාසියට්ඨෙනාති චිරපරිවුත්ථතාය පුරාණභාවෙන. ආසවනට්ඨෙනාති සන්දනට්ඨෙන, පවත්තනට්ඨෙනාති අත්ථො. සවතීති පවත්තති. අවධිඅත්ථො ආ-කාරො, අවධි ච මරියාදාභිවිධිභෙදතො දුවිධො. තත්ථ මරියාදො කිරියං බහි කත්වා පවත්තති යථා ‘‘ආ පාටලිපුත්තා වුට්ඨො දෙවො’’ති. අභිවිධි කිරියං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තති යථා ‘‘ආ භවග්ගා භගවතො යසො පවත්තො’’ති. අභිවිධිඅත්ථො අයං ආ-කාරො වෙදිතබ්බො.

"चिरपारिवासियट्ठेन" (चिरपारिवासियट्ठेन) म्हणजे दीर्घकाळ राहिल्यामुळे जुने (पुरातन) होण्याच्या अर्थाने. "आसवनट्ठेन" (आसवनट्ठेन) म्हणजे वाहण्याच्या अर्थाने, प्रवृत्त होण्याच्या अर्थाने असा अर्थ आहे. "सवति" (सवति) म्हणजे प्रवृत्त होते (वाहते). 'आ' (आ) हा कार (वर्ण) मर्यादेच्या अर्थाचा आहे, आणि मर्यादा ही 'मरियादा' (सीमा) आणि 'अभिविधी' (व्याप्ती) अशा भेदाने दोन प्रकारची आहे. त्यात 'मरियादा' ही क्रियेला बाहेर ठेवून प्रवृत्त होते, जसे की "पाटलीपुत्रापर्यंत पाऊस पडला" (पाटलीपुत्राला वगळून). 'अभिविधी' ही क्रियेला व्यापून प्रवृत्त होते, जसे की "भवग्ग (भवाच्या शिखरा) पर्यंत भगवंतांचे यश पसरले आहे" (भवग्गाला समाविष्ट करून). येथे 'आ' हा कार (वर्ण) अभिविधीच्या अर्थाने समजला पाहिजे.

කත්ථචි ද්වෙ ආසවා ආගතාති විනයපාළිං (පාරා. 39) සන්ධායාහ. තත්ථ හි ‘‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය, සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායා’’ති (පාරා. 39) ද්විධා ආසවා ආගතාති. කත්ථචීති තිකනිපාතෙ ආසවසුත්තෙ, (ඉතිවු. 56; සං. නි. 5.163) අඤ්ඤෙසු ච සළායතනසුත්තාදීසු (සං. නි. 4.321). සළායතනසුත්තෙසුපි හි ‘‘තයොමෙ ආවුසො ආසවා කාමාසවො භවාසවො අවිජ්ජාසවො’’ති තයො එව ආගතාති. නිරයං ගමෙන්තීති නිරයගාමිනීයා. යස්මා ඉධ සාසවං කුසලාකුසලං කම්මං ආසවපරියායෙන දෙසිතං, තස්මා පඤ්චගතිසංවත්තනීයභාවෙන ආසවා ආගතා. ඉමස්මිං සඞ්ගීතිසුත්තෙ තයො ආගතාති. එත්ථ යස්මා අඤ්ඤෙසු ච ආ භවග්ගං ආ ගොත්‍රභුං පවත්තන්තෙසු මානාදීසු විජ්ජමානෙසු අත්තත්තනියාදිග්ගාහවසෙන, අභිබ්‍යාපනමදකරණවසෙන ආසවසදිසතා ච එතෙසංයෙව, න අඤ්ඤෙසං, තස්මා එතෙස්වෙව ආසව-සද්දො නිරුළ්හො දට්ඨබ්බො. න චෙත්ථ ‘‘දිට්ඨාසවො නාගතො’’ති චින්තෙතබ්බං භවතණ්හාය, භවදිට්ඨියාපි භවාසවග්ගහණෙනෙව ගහිතත්තා. කාමාසවො නාම කාමනට්ඨෙන, ආසවනට්ඨෙන ච. වුත්තායෙව අත්ථතො නින්නානාකරණතො.

"कुठे दोन आसव आले आहेत" हे विनयपाळीला (पाराजिका ३९) अनुसरून म्हटले आहे. कारण तेथे "या जन्मातील (दृष्टधार्मिक) आसवांच्या संवरासाठी, आणि परलोकातील (सांपरायिक) आसवांच्या नाशासाठी" असे दोन प्रकारचे आसव आले आहेत. "कुठे" म्हणजे तिकनिपातातील आसव सुत्तात आणि इतर सळायतन सुत्तादींमध्ये. सळायतन सुत्तांमध्येही "हे आवुसो, हे तीन आसव आहेत - कामासव, भवासव, अविद्यासव" असे तीनच आले आहेत. "निरयं गमेन्ति" (निरयं गमेन्ति) म्हणजे निरयात (नरकात) घेऊन जाणारे. ज्याअर्थी येथे सास्रव (आसवांसह असलेले) कुशल-अकुशल कर्म आसव-पर्यायाने उपदेशिले आहे, त्याअर्थी पाच गतींमध्ये घेऊन जाण्याच्या भावाने आसव आले आहेत. या संगीतिसुत्तात तीन आले आहेत. येथे ज्याअर्थी इतरांमध्ये आणि भवग्ग व गोत्रभूपर्यंत प्रवृत्त होणाऱ्या मान इत्यादींमध्ये विद्यमान असणाऱ्या 'मी आणि माझे' इत्यादी ग्रहणामुळे, आणि अभिव्याप्त करून मद (धुंदी) निर्माण करण्याच्या कारणाने आसवांसारखेपण केवळ यांच्यातच आहे, इतरांमध्ये नाही, म्हणून यांच्यातच 'आसव' हा शब्द रूढ झालेला समजला पाहिजे. आणि येथे "दिट्ठिआसव (दृष्टी-आसव) आला नाही" असा विचार करू नये, कारण भवतण्हा (भवतृष्णा) आणि भवदिट्ठि (भवदृष्टी) देखील भवासवाच्या ग्रहणानेच ग्रहण केली गेली आहे. 'कामासव' म्हणजे कामनेच्या अर्थाने आणि आसवनाच्या (वाहण्याच्या) अर्थाने होय. अर्थाच्या दृष्टीने यात कोणताही फरक नसल्यामुळे हे आधीच सांगितले आहे.

කාමෙ එසති ගවෙසති එතායාති කාමෙසනා, කාමානං අභිපත්ථනාවසෙන, පරියෙට්ඨිවසෙන, පරිභුඤ්ජනවසෙන වා පවත්තරාගො. භවෙසනා පන භවපත්ථනා, භවාභිරතිභවජ්ඣොසානවසෙන පවත්තරාගො. දිට්ඨිගතිකසම්මතස්සාති අඤ්ඤතිත්ථියෙහි පරිකප්පිතස්ස, සම්භාවිතස්ස [Pg.191] ච. බ්‍රහ්මචරියස්සාති තපොපක්කමස්ස. තදෙකට්ඨන්ති තාහි රාගදිට්ඨීහි සහජෙකට්ඨං. කම්මන්ති අකුසලකම්මං. තම්පි හි කාමාදිකෙ නිබ්බත්තනාධිට්ඨානාදිවසෙන පවත්තං ‘‘එසතී’’ති වුච්චති. අන්තග්ගාහිකා දිට්ඨීති නිදස්සනමත්තමෙතං. යා කාචි පන මිච්ඡාදිට්ඨි තපොපක්කමහෙතුකා බ්‍රහ්මචරියෙසනා එව.

"ज्याद्वारे कामाची इच्छा केली जाते, शोध घेतला जातो ती 'कामेसना' (कामेषणा) होय. कामाच्या इच्छेमुळे, शोधाच्या (परियेसनाच्या) मुळे किंवा उपभोगाच्या मुळे प्रवृत्त होणारा राग (आसक्ती) होय. 'भवेसना' (भवेषणा) म्हणजे भवाची (अस्तित्वाची) इच्छा, भवातील अभिरती आणि भवाच्या आसक्तीमुळे प्रवृत्त होणारा राग होय. "दिट्ठिगतिकसम्मतस्स" (दिट्ठिगतिकसम्मतस्स) म्हणजे अन्यतीर्थिकांद्वारे कल्पिलेल्या आणि मानलेल्या. "ब्रह्मचरियस्स" (ब्रह्मचरियस्स) म्हणजे तपोविधीचे (तपोपक्रमाचे). "तदेकट्ठं" (तदेकट्ठं) म्हणजे त्या राग आणि दृष्टीसह एकाच ठिकाणी उत्पन्न होणारे (सहजात). "कम्मं" (कम्मं) म्हणजे अकुशल कर्म. कारण ते देखील काम इत्यादींच्या उत्पत्तीच्या अधिष्ठानादींच्या रूपाने प्रवृत्त होत असल्याने त्याला 'एषणा' (शोधणे) असे म्हटले जाते. "अन्तग्ग्राहिका दिट्ठि" (अन्तग्ग्राहिका दिट्ठि) हे केवळ एक उदाहरण (निदर्शन) आहे. परंतु तपोपक्रमाला कारणीभूत असणारी कोणतीही मिच्छादिट्ठि (मिथ्यादृष्टी) ही 'ब्रह्मचरियेसना' (ब्रह्मचर्येषणा) च आहे.

ආකාරසණ්ඨානන්ති විසිට්ඨාකාරාවට්ඨානං කථංවිධන්ති හි කෙන පකාරෙන සණ්ඨිතං, සමවට්ඨිතන්ති අත්ථො. සද්දත්ථතො පන විදහනං විසිට්ඨාකාරෙන අවට්ඨානං විධා, විධීයති විසදිසාකාරෙන ඨපීයතීති විධා, කොට්ඨාසො. විදහනතො හීනාදිවසෙන විවිධෙනාකාරෙන දහනතො උපධාරණතො විධා, මානොව. සෙය්‍යසදිසහීනානං වසෙනාති සෙය්‍යසදිසහීනභාවානං යාථාවා’ යාථාවභූතානං වසෙන. තයො මානා වුත්තා සෙය්‍යස්සෙව උප්පජ්ජනකා. එස නයො සදිසහීනෙසුපි. තෙනාහ ‘‘අයඤ්හි මානො’’තිආදි. ඉදානි යථාඋද්දිට්ඨෙ නවවිධෙපි මානෙ වත්ථුවිභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. රාජූනඤ්චෙව පබ්බජිතානඤ්ච උප්පජ්ජති කස්මා? තෙ විසෙසතො අත්තානං සෙය්‍යතො දහන්තීති. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘රාජා හී’’තිආදිමාහ. කො මයා සදිසො අත්ථීති කො-සද්දො පටික්ඛෙපත්ථො, අඤ්ඤො සදිසො නත්ථීති අධිප්පායො. එතෙසංයෙවාති රාජූනං, පබ්බජිතානඤ්ච. උප්පජ්ජති සෙට්ඨවත්ථුකත්තා තස්ස. ‘‘හීනොහමස්මී’’ති මානෙපි එසෙව නයො.

"आकारसण्ठानं" (आकारसण्ठानं) म्हणजे विशिष्ट आकाराची स्थिती. "कथंविधं" (कथंविधं) म्हणजे कोणत्या प्रकारे स्थित आहे, सम्यक प्रकारे स्थित आहे असा अर्थ आहे. शब्दाच्या अर्थावरून, विशिष्ट आकाराने विधान करणे (मांडणी करणे) म्हणजे 'विधा' होय. वेगवेगळ्या आकाराने ठेवले जाते म्हणून 'विधा' म्हणजे विभाग (कोठ्ठास). विधानाचा (मांडणीचा) विचार करता, हीन इत्यादी रूपाने विविध प्रकारे धारण केल्यामुळे किंवा मानल्यामुळे 'विधा' म्हणजे 'मान' (अहंकार) च होय. "सेय्यसदिसहीनानां वसेन" (सेय्यसदिसहीनानां वसेन) म्हणजे श्रेष्ठ, समान आणि हीन भावाच्या यथार्थ किंवा अयथार्थ असण्याच्या प्रभावाने. श्रेष्ठ माणसालाच उत्पन्न होणारे तीन मान सांगितले आहेत. हाच नियम समान आणि हीन यांच्या बाबतीतही लागू होतो. म्हणूनच "अयं हि मानो" (हाच मान आहे) इत्यादी म्हटले आहे. आता, वर उल्लेखिलेल्या नऊ प्रकारच्या मानांना वस्तूच्या विभागाने दाखवण्यासाठी "तत्थ" (तेथे) इत्यादी म्हटले आहे. राजे आणि प्रव्रजित (भिक्खू) यांनाच तो का उत्पन्न होतो? कारण ते विशेषतः स्वतःला श्रेष्ठ मानतात. आता हाच अर्थ विस्ताराने दाखवताना "राजा ही" (राजा हि) इत्यादी म्हटले आहे. "माझ्यासारखा दुसरा कोण आहे?" यातील 'को' (कोण) हा शब्द निषेधार्थक आहे, म्हणजेच 'माझ्यासारखा दुसरा कोणीही नाही' असा अभिप्राय आहे. "एतेसंयेव" (एतेसंयेव) म्हणजे राजे आणि प्रव्रजितांनाच. श्रेष्ठ वस्तूच्या आधारावर तो उत्पन्न होतो म्हणून. "मी हीन आहे" (हीनोहमस्मि) या मानाच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

‘‘කො මයා සදිසො අඤ්ඤො රාජපුරිසො අත්ථී’’ති වා ‘‘මය්හං අඤ්ඤෙහි සද්ධිං කිං නානාකරණ’’න්ති වා ‘‘අමච්චො ති නාමාමෙව…පෙ… නාමාහ’’න්ති වාති සදිසස්ස සෙය්‍යමානාදීනං තිණ්ණං පවත්තිආකාරදස්සනං.

"माझ्यासारखा दुसरा कोणता राजपुरुष आहे?" किंवा "माझ्यात आणि इतरांमध्ये काय फरक आहे?" किंवा "मी अमात्य नावाचाच... पे... नावाचा आहे" इत्यादी वाक्ये समान व्यक्तीच्या श्रेष्ठ-मान इत्यादी तीन प्रकारच्या प्रवृत्तींचे आकार दर्शवणारी आहेत.

දාසාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන භතික කම්මකරාදීනං පරාධීනවුත්තිකානං ගහණං. ආදි-සද්දෙන වා ගහිතෙ එව ‘‘පුක්කුසචණ්ඩාලාදයොපී’’ති සයමෙව දස්සෙති. නනු ච මානො නාමායං සංපග්ගහරසො, සො කථං ඔමානෙ සම්භවතීති? සොපි අවකරණමුඛෙන විධානවත්ථුනා පග්ගණ්හනවසෙනෙව පවත්තතීති නායං විරොධො. තෙනෙවාහ ‘‘කිං දාසො නාම අහන්ති එතෙ මානෙ කරොතී’’ති. තථා හිස්ස යාථාවමානතා වුත්තා.

"दासादीनां" (दासादीनां) मधील 'आदि' शब्दाने नोकर, मजूर इत्यादी परावलंबी जीवन जगणाऱ्यांचे ग्रहण होते. किंवा 'आदि' शब्दाने ग्रहण केलेल्यांमध्ये "पुक्कुस, चंडाल इत्यादी देखील" असे स्वतःच दर्शवले आहे. पण 'मान' हा तर उन्नत करण्याचा (अभिमानाचा) स्वभाव असलेला आहे, मग तो 'ओमान' (हीनता-मान) मध्ये कसा संभवतो? तो देखील स्वतःला कमी लेखण्याच्या द्वारे विधानाच्या (मांडणीच्या) वस्तूचा स्वीकार करण्याच्या रूपानेच प्रवृत्त होतो, म्हणून यात कोणताही विरोध नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - "मी काय दास आहे का?" असे म्हणून तो हे मान करतो. अशा प्रकारे त्याची यथार्थ मान-प्रवृत्ती सांगितली आहे.

යාථාවමානා [Pg.192] භවනිකන්ති විය, අත්තදිට්ඨි විය ච න මහාසාවජ්ජා, තස්මා තෙ න අපායගමනීයා. යථාභූතවත්ථුකතාය හි තෙ යාථාවමානා. ‘‘අරහත්තමග්ගවජ්ඣා’’ති ච තස්ස අනවසෙසප්පහායිතාය වුත්තං. දුතියතතියමග්ගෙහි ච තෙ යථාක්කමං පහීයන්ති, යෙ ඔළාරිකතරා, ඔළාරිකතමා ච. මානො හි ‘‘අහං අස්මී’’ති පවත්තියා උපරිමග්ගෙසු සම්මාදිට්ඨියා උජුවිපච්චනීකො හුත්වා පහීයති. අයාථාවමානා නාම අයථාභූතවත්ථුකතාය, තෙනෙව තෙ මහාසාවජ්ජභාවෙන පඨමමග්ගවජ්ඣා වුත්තා.

यथावमान (यथार्थ मान) हा भवनिकन्ति (अस्तित्वाची तृष्णा) प्रमाणे किंवा आत्मदृष्टी (अत्तदिट्ठि) प्रमाणे महा-सावज्ज (मोठ्या दोषाचा) नसतो, म्हणून ते अपायगमनीय (नरकात नेणारे) नसतात. कारण ते यथाभूत वस्तूवर (वास्तविक स्थितीवर) आधारित असल्यामुळे 'यथावमान' आहेत. आणि 'ते अर्हत्तमार्गाने नष्ट होणारे (अर्हत्तमग्गvज्झ) आहेत' असे जे म्हटले आहे, ते त्याच्या पूर्णपणे (निरवशेष) प्रहाणासाठी (नष्ट करण्यासाठी) म्हटले आहे. आणि दुसऱ्या व तिसऱ्या मार्गाने ते अनुक्रमे प्रहीन (नष्ट) होतात, जे अधिक स्थूल (ओळारिकतर) आणि अत्यंत स्थूल (ओळारिकतम) असतात. कारण मान (अभिमान) हा 'मी आहे' (अहं अस्मि) अशा प्रवृत्तीने उच्च मार्गांमध्ये सम्यक् दृष्टीचा थेट विरोधी होऊन प्रहीन होतो. अयथावमान (अवास्तविक मान) म्हणजे अवास्तविक वस्तूवर आधारित असणे; म्हणूनच ते महा-सावज्ज (अत्यंत दोषयुक्त) असल्यामुळे पहिल्या मार्गाने नष्ट होणारे (पठममग्गवज्झ) म्हटले गेले आहेत.

අතති සතතං ගච්ඡති පවත්තතීති අද්ධා, කාලොති ආහ ‘‘තයො අද්ධාති තයො කාලා’’ති. සුත්තන්තපරියායෙනාති භද්දෙකරත්තසුත්තාදීසු (ම. නි. 3.283) ආගතනයෙන. තත්ථ හි ‘‘යො චාවුසො මනො, යෙ ච ධම්මා, උභයමෙතං පච්චුප්පන්නං, තස්මිං චෙ පච්චුප්පන්නෙ ඡන්දරාගපටිබද්ධං හොති විඤ්ඤාණං, ඡන්දරාගපටිබද්ධත්තා විඤ්ඤාණස්ස තදභිනන්දති, තදභිනන්දන්තො පච්චුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු සංහීරතී’’ති (ම. නි. 3.284) අද්ධාපච්චුප්පන්නං සන්ධාය එවං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘පටිසන්ධිතො පුබ්බෙ’’තිආදි. තදන්තරන්ති තෙසං චුතිපටිසන්ධීනං වෙමජ්ඣං පච්චුප්පන්නො අද්ධා, යො පුබ්බන්තාපරන්තානං වෙමජ්ඣතාය ‘‘පුබ්බන්තාපරන්තෙ කඞ්ඛති, (ධ. ස. 1123) පුබ්බන්තාපරන්තෙ අඤ්ඤාණ’’න්ති (ධ. ස. 1067, 1106, 1128) එවමාදීසු ‘‘පුබ්බන්තාපරන්තො’’ති ච වුච්චති. භඞ්ගො ධම්මො අතීතංසෙන සඞ්ගහිතොති ආහ ‘‘භඞ්ගතො උද්ධං අතීතො අද්ධා නාමා’’ති. තථා අනුප්පන්නො ධම්මො අනාගතංසෙන සඞ්ගහිතොති ආහ ‘‘උප්පාදතො පුබ්බෙ අනාගතො අද්ධා නාමා’’ති. ඛණත්තයෙති උප්පාදො, ඨිති, භඞ්ගොති තීසු ඛණෙසු. යදා හි ධම්මො හෙතුපච්චයස්ස සමවායෙ උප්පජ්ජති, යදා ච වෙති, ඉති ද්වීසුපි ඛණෙසු ඨිතික්ඛණෙ විය පච්චුප්පන්නොති. ධම්මානඤ්හි පාකභාවූපාධිකං පත්තබ්බං උදයො, විද්ධංසභාවූපාධිකං වයො, තදුභයවෙමජ්ඣං ඨිති. යදි එවං අද්ධා නාමායං ධම්මො එව ආපන්නොති? න ධම්මො, ධම්මස්ස පන අවත්ථාභෙදො, තඤ්ච උපාදාය ලොකෙ කාලසමඤ්ඤාති දස්සෙතුං ‘‘අතීතාදිභෙදො ච නාම අය’’න්තිආදි වුත්තං. ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. තෙනෙව වොහාරෙනාති තං තං අවත්ථාවිසෙසං උපාදාය ධම්මො ‘‘අතීතො අනාගතො පච්චුප්පන්නො’’ති යෙන වොහාරෙන [Pg.193] වොහරීයති, ධම්මප්පවත්තිමත්තතාය හි පරමත්ථතො අවිජ්ජමානොපි කාලො තස්සෙව ධම්මස්ස පවත්තිඅවත්ථාවිසෙසං උපාදාය තෙනෙව වොහාරෙන ‘‘අතීතො අද්ධා’’තිආදිනා වුත්තො.

जो सतत चालतो, जातो किंवा प्रवृत्त होतो तो 'अद्धा' (काळ) होय. काळ या अर्थाने म्हटले आहे - 'तयो अद्धा' म्हणजे 'तीन काळ'. सुत्तन्त-परियायाने (सूत्राच्या पद्धतीने) म्हणजे 'भद्देकरत्त सुत्त' इत्यादींमध्ये आलेल्या पद्धतीने. कारण तिथे असे म्हटले आहे की, 'हे आवुसो (बंधू), जे मन आहे आणि जे धम्म आहेत, हे दोन्ही वर्तमान (पच्चुप्पन्न) आहेत. त्या वर्तमानात जर विज्ञान छंदरागाने (आसक्तीने) बद्ध असेल, तर विज्ञानाच्या छंदरागबद्धतेमुळे मनुष्य त्याचे अभिनंदन (आनंदाने स्वीकार) करतो, आणि त्याचे अभिनंदन करत तो वर्तमान धम्मांमध्ये वाहून जातो.' हे 'अद्धा-पच्चुप्पन्न' (वर्तमान काळ) लक्षात घेऊन असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'प्रतिसंधीच्या पूर्वी' इत्यादी म्हटले आहे. त्यांच्या दरम्यान म्हणजे त्या च्युती (मृत्यू) आणि प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) यांच्या मधील काळ हा वर्तमान काळ आहे, ज्याला पूर्वान्त (भूतकाळ) आणि अपरान्त (भविष्यकाळ) यांच्या मध्यभागी असल्यामुळे 'पुर्वान्त-अपरान्त' असेही म्हटले जाते, जसे की 'पुर्वान्त-अपरान्ताविषयी शंका घेतो' किंवा 'पुर्वान्त-अपरान्ताविषयी अज्ञान' इत्यादींमध्ये. भंग पावलेला धम्म हा भूतकाळाच्या अंशात समाविष्ट होतो, म्हणून म्हटले आहे - 'भंगाच्या नंतरचा काळ म्हणजे अतीत अद्धा (भूतकाळ) होय'. तसेच, उत्पन्न न झालेला धम्म हा भविष्यकाळाच्या अंशात समाविष्ट होतो, म्हणून म्हटले आहे - 'उत्पादनाच्या पूर्वीचा काळ म्हणजे अनागत अद्धा (भविष्यकाळ) होय'. तीन क्षणांमध्ये म्हणजे उत्पाद (उत्पत्ती), स्थिती आणि भंग या तीन क्षणांमध्ये. कारण जेव्हा धम्म हा हेतू आणि प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समूहाने उत्पन्न होतो आणि जेव्हा तो नष्ट होतो, या दोन्ही क्षणांमध्ये तो स्थितीक्षणाप्रमाणेच 'वर्तमान' असतो. कारण धम्मांचे प्रकट होण्याच्या अवस्थेला प्राप्त होणे म्हणजे 'उदय' (उत्पत्ती) होय, त्यांच्या विनाश पावण्याच्या अवस्थेला प्राप्त होणे म्हणजे 'व्यय' (भंग) होय, आणि या दोन्हीच्या मधील अवस्था म्हणजे 'स्थिती' होय. जर असे असेल, तर 'अद्धा' नावाचा हा केवळ धम्मच प्राप्त होतो का? नाही, तो धम्म नाही, तर धम्माची अवस्थाभेद (अवस्थांमधील फरक) आहे. आणि त्यालाच अनुसरून लोकात 'काळ' अशी संज्ञा दिली जाते, हे दर्शवण्यासाठी 'हा अतीत इत्यादी भेद आहे' असे म्हटले आहे. 'इध' म्हणजे या लोकात. त्याच व्यवहाराने म्हणजे त्या त्या विशिष्ट अवस्थेला अनुसरून धम्माला 'अतीत, अनागत, पच्चुप्पन्न' या व्यवहाराने व्यवहृत केले जाते. कारण केवळ धम्माच्या प्रवृत्तीमुळे परमार्थतः काळ अस्तित्वात नसला, तरी त्याच धम्माच्या प्रवृत्तीच्या विशिष्ट अवस्थेला अनुसरून त्याच व्यवहाराने 'अतीत अद्धा' इत्यादी रूपाने तो सांगितला गेला आहे.

අන්ත-සද්දො ලොකෙ පරියොසානෙ, කොටියං නිරුළ්හොති තදත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අන්තොයෙව අන්තො’’ති ආහ, කොටි අන්තොති අත්ථො. පරභාගොති පාරිමන්තො. අමති ගච්ඡති භවප්පබන්ධො නිට්ඨානං එත්ථාති අන්තො, කොටි. අමනං නිට්ඨානගමනන්ති අන්තො, ඔසානං. සො පන ‘‘එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා’’ති (ම. නි. 3.393; සං. නි. 2.51) වුත්තත්තා දුක්ඛණ්ණවස්ස පාරිමන්තොති ආහ ‘‘පරභාගො’’ති. අම්මති පරිභුය්‍යති හීළීයතීති අන්තො, ලාමකො. අම්මති භාගසො ඤායතීති අන්තො, අංසොති ආහ ‘‘කොට්ඨාසො අන්තො’’ති. සන්තො පරමත්ථතො විජ්ජමානො කායො ධම්මසමූහොති සක්කායො, ඛන්ධා, තෙ පන අරියසච්චභූතා ඉධාධිප්පෙතාති වුත්තං ‘‘පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා’’ති. පුරිමතණ්හාති යෙසං නිබ්බත්තිකා, තන්නිබ්බත්තිතො පගෙව සිද්ධා තණ්හා. අප්පවත්තිභූතන්ති නප්පවත්තති තදුභයං එත්ථාති තෙසං අප්පවත්තිට්ඨානභූතං. යදි ‘‘සක්කායො අන්තො’’තිආදිනා අඤ්ඤමඤ්ඤං විභත්තිතාය දුක්ඛසච්චාදයො ගහිතා, අථ කස්මා මග්ගො න ගහිතොති ආහ ‘‘මග්ගො පනා’’තිආදි. තත්ථ උපායත්තාති උපායභාවතො, සම්පාපකහෙතුභාවතොති අත්ථො.

'अन्त' (अंत) हा शब्द लोकात समाप्ती किंवा सीमा (कोटि) या अर्थाने रूढ आहे. तोच अर्थ दर्शवण्यासाठी 'अन्तोयेव अन्तो' (अंत म्हणजेच अंत) असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ 'कोटि (सीमा) हाच अंत' असा आहे. 'परभाग' म्हणजे पलीकडची सीमा. जिथे भव-प्रबंध (अस्तित्वाचा प्रवाह) समाप्तीला जातो, तो 'अंत' किंवा 'कोटि' होय. समाप्तीला जाणे म्हणजे 'अंत' किंवा 'अवसान' (शेवट) होय. आणि 'हाच दुःखाचा अंत आहे' असे म्हटल्यामुळे, तो दुःख-सागराची पलीकडची सीमा आहे, म्हणून त्याला 'परभाग' असे म्हटले आहे. ज्याचा तिरस्कार केला जातो किंवा जे तुच्छ मानले जाते, तो 'अंत' म्हणजे 'लामक' (हीन) होय. जो भागांच्या रूपाने जाणला जातो तो 'अंत' म्हणजे 'अंश' होय, म्हणूनच 'कोठ्ठास (भाग) हा अंत आहे' असे म्हटले आहे. परमार्थतः विद्यमान असलेला 'संत' (सत्) काय म्हणजे धम्मांचा समूह म्हणजेच 'सत्काय' (सक्काय) किंवा स्कंध होय. ते आर्यसत्यरूप असलेले स्कंध येथे अभिप्रेत आहेत, म्हणूनच 'पंच उपादानस्कंध' असे म्हटले आहे. 'पुढील तृष्णा' म्हणजे ज्यांच्या उत्पत्तीला कारणीभूत असणारी, त्या उत्पत्तीच्या आधीच सिद्ध झालेली तृष्णा. 'अप्रवृत्तिभूत' म्हणजे जिथे त्या दोन्हीची प्रवृत्ती होत नाही, ते त्यांच्या अप्रवृत्तीचे स्थान होय. जर 'सत्काय हा अंत आहे' इत्यादींद्वारे परस्परांच्या विभागाने दुःखसत्य इत्यादींचे ग्रहण केले गेले आहे, तर मग 'मार्ग' का ग्रहण केला गेला नाही? यावर 'मार्ग तर...' इत्यादी म्हटले आहे. तिथे 'उपायत्वामुळे' म्हणजे उपायभावामुळे, ध्येयाप्रत पोहोचवणाऱ्या कारणाच्या भावामुळे, असा अर्थ आहे.

යදි පන හෙතුමන්තග්ගහණෙනෙව හෙතු ගහිතො හොති, නනු එවං සක්කායග්ගහණෙනෙව තස්ස හෙතුභූතො සක්කායසමුදයො ගහිතො හොතීති? තස්ස ගහණෙ සඞ්ඛතදුකො විය, සප්පච්චයදුකො විය ච දුකොවායං ආපජ්ජති, න තිකො. යථා පන සක්කායං ගහෙත්වා සක්කායසමුදයොපි ගහිතො, එවං සක්කායනිරොධං ගහෙත්වා සක්කායනිරොධුපායො ගය්හෙය්‍ය, එවං සති චතුක්කො අයං ආපජ්ජෙය්‍ය, න තිකො, තස්මා හෙතුමන්තග්ගහණෙන හෙතුග්ගහණං න චින්තෙතබ්බං. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො යුත්තො සියා – ඉධ සක්කායසක්කායසමුදයා අනාදිකාලිකා, අසති මග්ගභාවනායං පච්චයානුපරමෙන අපරියන්තා ච, නිබ්බානං පන අප්පච්චයත්තා අත්තනො නිච්චතාය එව සබ්බදාභාවීති අනාදිකාලිකො, අපරියන්තො ච. ඉති ඉමානි තීණි සච්චානි මහාථෙරො ඉමාය සභාගතාය ‘‘තයො අන්තා’’ති තිකං කත්වා දස්සෙති[Pg.194]. අරියමග්ගො පන කදාචි කරහචි ලබ්භමානො න තථාති තස්ස අතිවිය දුල්ලභපාතුභාවතං දීපෙතුං තිකතො බහිකතොති අයමෙත්ථ අත්තනොමති.

पण जर हेतू असलेल्याच्या ग्रहणानेच हेतूचे ग्रहण होते, तर मग सत्कायाच्या ग्रहणानेच त्याचा हेतू असलेला सत्काय-समुदय ग्रहण केला जात नाही का? त्याच्या ग्रहणात 'संखत-दुक' (संस्कृत द्विक) किंवा 'सप्पच्चय-दुक' (सप्रत्यय द्विक) प्रमाणे हा केवळ 'द्विक' ठरेल, 'त्रिक' नाही. आणि ज्याप्रमाणे सत्काय ग्रहण करून सत्काय-समुदय देखील ग्रहण केला जातो, त्याचप्रमाणे सत्काय-निरोध ग्रहण करून सत्काय-निरोधाचा उपाय (मार्ग) देखील ग्रहण केला जावा. असे झाल्यास हा 'चतुष्क' ठरेल, 'त्रिक' नाही. म्हणून हेतू असलेल्याच्या ग्रहणाने हेतूचे ग्रहण होते, असा विचार करू नये. यावर हा अभिप्राय योग्य ठरेल - येथे सत्काय आणि सत्काय-समुदय हे अनादिकालीन आहेत, आणि मार्गभावनेच्या अभावी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) निरंतरतेमुळे ते अमर्याद आहेत. परंतु, निर्वाण हे अप्रत्यय (अकारण) असल्यामुळे आणि स्वतःच्या नित्यतेमुळे नेहमीच विद्यमान असणारे असल्यामुळे अनादिकालीन आणि अमर्याद आहे. अशा प्रकारे, महाथेरांनी या समानतेमुळे 'तयो अन्ता' (तीन अंत) असा त्रिक करून ही तीन सत्ये दर्शविली आहेत. परंतु, आर्यमार्ग हा कधीतरीच प्राप्त होणारा असल्यामुळे तसा नाही; म्हणून त्याचे अत्यंत दुर्मिळ प्रकटीकरण दर्शवण्यासाठी त्याला त्रिकामधून बाहेर ठेवले आहे, हे येथे स्वतःचे मत आहे.

දුක්ඛතාති දුක්ඛභාවො, දුක්ඛංයෙව වා යථා දෙවො එව දෙවතා. දුක්ඛ-සද්දො චායං අදුක්ඛසභාවෙසුපි සුඛුපෙක්ඛාසු කඤ්චි අනිට්ඨතාවිසෙසං උපාදාය පවත්තතීති තතො නිවත්තෙන්තො සභාවදුක්ඛවාචිනා එකෙන දුක්ඛ-සද්දෙන විසෙසෙත්වා ‘‘දුක්ඛදුක්ඛතා’’ති ආහ. භවති හි එකන්තතො තංසභාවෙපි අත්ථෙ අඤ්ඤස්ස ධම්මස්ස යෙන කෙනචි සදිසතාලෙසෙන බ්‍යභිචාරාසඞ්කාති විසෙසිතබ්බතා යථා ‘‘රූපරූපං තිලතෙල’’න්ති (විභ. අට්ඨ. පකිණ්ණකථා) ච. සඞ්ඛාරභාවෙනාති සඞ්ඛතභාවෙන. පච්චයෙහි සඞ්ඛරීයන්තීති සඞ්ඛාරා, අදුක්ඛමසුඛවෙදනා. සඞ්ඛරියමානත්තා එව හි අසාරකතාය පරිදුබ්බලභාවෙන භඞ්ගභඞ්ගාභිමුඛක්ඛණෙසු විය අත්තලාභක්ඛණෙපි විබාධප්පත්තා එව හුත්වා සඞ්ඛාරා පවත්තන්තීති ආහ ‘‘සඞ්ඛතත්තා උප්පාදජරාභඞ්ගපීළිතා’’ති. තස්මාති යථාවුත්තකාරණතො. අඤ්ඤදුක්ඛසභාවවිරහතොති දුක්ඛදුක්ඛතාවිපරිණාමදුක්ඛතාසඞ්ඛාතස්ස අඤ්ඤස්ස දුක්ඛසභාවස්ස අභාවතො. විපරිණාමෙති පරිණාමෙ, විගමෙති අත්ථො. තෙනාහ පපඤ්චසූදනියං ‘‘විපරිණාමදුක්ඛාති නත්ථිභාවො දුක්ඛ’’න්ති. අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකානඤ්හි සුඛවෙදනුපරමො දුක්ඛතො උපට්ඨාති, ස්වායමත්ථො පියවිප්පයොගෙන දීපෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘සුඛස්ස හී’’තිආදි. පුබ්බෙ වුත්තනයො පදෙසනිස්සිතො වෙදනාවිසෙසමත්තවිසයත්තාති අනවසෙසතො සඞ්ඛාරදුක්ඛතං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’ති දුතියනයො වුත්තො. නනු ච ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’’ති (ධ. ප. 278) වචනතො සුඛදුක්ඛවෙදනානම්පි සඞ්ඛාරදුක්ඛතා ආපන්නාති? සච්චමෙතං, සා පන සාමඤ්ඤජොතනාඅපවාදභූතෙන ඉතරදුක්ඛතාවචනෙන නිවත්තීයතීති නායං විරොධො. තෙනෙවාහ ‘‘ඨපෙත්වා දුක්ඛවෙදනං සුඛවෙදනඤ්චා’’ති.

दुःखता म्हणजे दुःखाचा भाव (दुःख असण्याची अवस्था), किंवा दुःखच; जसे 'देव' हाच 'देवता' असतो. आणि हा 'दुःख' शब्द अदुःखस्वभावी असलेल्या सुख आणि उपेक्षा वेदनांमध्येही कोणत्यातरी विशिष्ट अनिष्टतेच्या (अप्रियतेच्या) आधारावर प्रवृत्त होतो, म्हणून त्यापासून निवृत्त करण्यासाठी (म्हणजे केवळ मूळ दुःखाचाच निर्देश करण्यासाठी) स्वभावतः दुःखवाचक असलेल्या एका 'दुःख' शब्दाने विशेषित करून 'दुःखदुःखता' असे म्हटले आहे. कारण निश्चितपणे त्या स्वभावाचा अर्थ असतानाही, इतर धर्माच्या कोणत्याही थोड्याशा सादृश्यामुळे व्यभिचाराची (अतिव्याप्तीची) शंका येऊ नये म्हणून विशेषण लावण्याची आवश्यकता असते; जसे 'रूपरूप' (वास्तविक रूप) किंवा 'तीळतेल' (तिळाचे तेल) असे म्हटले जाते (विभंग-अट्ठकथा, प्रकीर्णककथा). 'संस्कारभावाने' म्हणजे 'संस्कृतभावाने' (प्रत्ययोत्पन्न भावाने). जे प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) संस्कारित केले जातात ते 'संस्कार' (संखार) होत, जसे की अदुःख-असुख वेदना (उपेक्षा वेदना). कारण संस्कारित केले जात असल्यामुळेच, निस्सारतेमुळे आणि अत्यंत दुर्बलतेमुळे, जसे भंगाभिमुख (विनाशाकडे जाणाऱ्या) क्षणांमध्ये, तसेच स्वतःच्या उत्पत्तीच्या क्षणीही (आत्मलाभक्षणी) बाधा प्राप्त होऊनच संस्कार प्रवृत्त होतात, म्हणून म्हटले आहे: 'संस्कृतत्वामुळे ते उत्पाद, जरा आणि भंगाने पीडित आहेत.' 'त्यामुळे' म्हणजे वर सांगितलेल्या कारणामुळे. 'अन्यदुःखस्वभावविरहाने' म्हणजे दुःखदुःखता आणि विपरिणामदुःखता म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या इतर दुःखस्वभावाचा अभाव असल्यामुळे. 'विपरिणाम' म्हणजे परिणाम (बदल) किंवा विगम (नाश), असा अर्थ आहे. म्हणूनच पपंचसूदनीमध्ये म्हटले आहे: 'विपरिणामदुःख म्हणजे नास्तित्व (नष्ट होणे) हेच दुःख होय.' कारण ज्यांना वस्तूचे यथार्थ ज्ञान नाही, त्यांना सुखवेदनेचा निरोध (समाप्ती) दुःख म्हणून भासतो; हाच अर्थ प्रिय व्यक्तीच्या वियोगाने स्पष्ट केला पाहिजे. म्हणूनच 'सुखाचेच...' इत्यादी म्हटले आहे. पूर्वी सांगितलेला नियम हा एका अंशावर आधारित (प्रदेशनिश्रित) होता, कारण तो केवळ विशिष्ट वेदनेपुरताच मर्यादित होता; म्हणून संपूर्णपणे 'संस्कारदुःखता' दर्शवण्यासाठी 'शिवाय' (अपि च) असे म्हणून दुसरा नियम सांगितला आहे. पण मग 'सर्व संस्कार दुःखकारक आहेत' (धम्मपद २७८) या वचनानुसार सुख आणि दुःख वेदनांनाही संस्कारदुःखता प्राप्त होते की नाही? हे सत्य आहे, परंतु ती एक सामान्य अभिव्यक्ती असून, अपवादभूत असलेल्या इतर दुःखतांच्या वचनाने तिचे निवारण केले जाते, त्यामुळे यात कोणताही विरोध नाही. म्हणूनच म्हटले आहे: 'दुःखवेदना आणि सुखवेदना वगळून.'

මිච්ඡාසභාවොති ‘‘හිතසුඛාවහො මෙ භවිස්සතී’’ති එවං ආසීසිතොපි තථා අභාවතො, අසුභාදීසුයෙව ‘‘සුභ’’න්තිආදිවිපරීතප්පවත්තිතො ච මිච්ඡාසභාවො, මුසාසභාවොති අත්ථො. මාතුඝාතකාදීසු පවත්තමානාපි හි හිතසුඛං ඉච්ඡන්තාව පවත්තන්තීති තෙ [Pg.195] ධම්මා ‘‘හිතසුඛාවහා මෙ භවිස්සන්තී’’ති ආසීසිතා හොන්ති. තථා අසුභාසුඛානිච්චානත්තෙසු සුභාදිවිපරියාසදළ්හතාය ආනන්තරියකම්මනියතමිච්ඡාදිට්ඨීසු පවත්ති හොතීති තෙ ධම්මා අසුභාදීසු සුභාදිවිපරීතප්පවත්තිකා හොන්ති. විපාකදානෙ සති ඛන්ධභෙදානන්තරමෙව විපාකදානතො නියතො, මිච්ඡත්තො ච සො නියතො චාති මිච්ඡත්තනියතො. අනෙකෙසු ආනන්තරියෙසු කතෙසු යං තත්ථ බලවං, තං විපච්චති, න ඉතරානීති එකන්තවිපාකජනකතාය නියතතා න සක්කා වත්තුන්ති ‘‘විපාකදානෙ සතී’’ති වුත්තං. ඛන්ධභෙදානන්තරන්ති චුතිඅනන්තරන්ති අත්ථො. චුති හි මරණනිද්දෙසෙ ‘‘ඛන්ධානං භෙදො’’ති (දී. නි. 2.390; ම. නි. 1.123; 3.373; විභ. 193) වුත්තා, එතෙන වචනෙන සති ඵලදානෙ චුතිඅනන්තරො එව එතෙසං ඵලකාලො, න අඤ්ඤොති ඵලකාලනියමෙන නියතතා වුත්තා හොති, න ඵලදානනියමෙනාති නියතඵලකාලානං අඤ්ඤෙසම්පි උපපජ්ජවෙදනීයානං, දිට්ඨධම්මවෙදනීයානම්පි නියතතා ආපජ්ජති, තස්මා විපාකධම්මධම්මානං පච්චයන්තරවිකලතාදීහි අවිපච්චමානානම්පි අත්තනො සභාවෙන විපාකධම්මතා විය බලවතා ආනන්තරියෙන විපාකෙ දින්නෙ අවිපච්චමානානම්පි ආනන්තරියානං ඵලදානෙ නියතසභාවා, ආනන්තරියසභාවා ච පවත්තීති අත්තනො සභාවෙන ඵලදානනියමෙනෙව නියතතා, ආනන්තරියතා ච වෙදිතබ්බා. අවස්සඤ්ච නියතසභාවා, ආනන්තරියසභාවා ච තෙසං පවත්තීති සම්පටිච්ඡිතබ්බමෙතං අඤ්ඤස්ස බලවතො ආනන්තරියස්ස අභාවෙ චුතිඅනන්තරං එකන්තෙන ඵලදානතො.

'मिथ्यास्वभाव' म्हणजे 'हे माझ्यासाठी हित आणि सुख देणारे ठरेल' अशी आशा बाळगली तरी तसे न होणे, आणि अशुभ इत्यादींमध्येच 'शुभ' इत्यादी विपरीत प्रवृत्ती असणे; म्हणजेच तो 'मृषास्वभाव' (असत्य स्वभाव) आहे, असा अर्थ आहे. कारण मातृघातक (आईची हत्या करणारे) इत्यादी कर्मांमध्ये प्रवृत्त होणारे लोकही स्वतःचे हित आणि सुख इच्छिणारेच असतात, म्हणून ते धर्म 'माझ्यासाठी हित आणि सुख देणारे ठरतील' अशी आशा बाळगलेले असतात. त्याचप्रमाणे अशुभ, दुःख, अनित्य आणि अनात्म गोष्टींमध्ये शुभ इत्यादी विपर्यासाच्या (भ्रमाच्या) दृढतेमुळे आनंतर्य कर्म आणि नियत मिथ्यादृष्टीमध्ये प्रवृत्ती होते, म्हणून ते धर्म अशुभ इत्यादींमध्ये शुभ इत्यादी विपरीत प्रवृत्ती निर्माण करणारे असतात. विपाक (फळ) देण्याच्या बाबतीत, स्कंधांच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) लगेचच विपाक देणारा असल्यामुळे तो 'नियत' (निश्चित) आहे; आणि तो मिथ्यात्वही आहे आणि नियतही आहे, म्हणून त्याला 'मिथ्यात्वनियत' (मिच्छत्तनिअत) म्हणतात. अनेक आनंतर्य कर्मे केली असता, त्यांपैकी जे बलवान असते, त्याचाच विपाक मिळतो, इतरांचा नाही; अशा प्रकारे निश्चितपणे विपाक निर्माण करण्याच्या बाबतीत नियतता सांगता येत नाही, म्हणून 'विपाक देणे शक्य असताना' असे म्हटले आहे. 'स्कंधभेदानंतर' म्हणजे 'च्युतीनंतर' (मृत्यूनंतर), असा अर्थ आहे. कारण मरणनिर्देशात च्युतीलाच 'स्कंधांचा भेद' (दीघनिकाय २.३९०; मज्झिमनिकाय १.१२३; ३.३७३; विभंग १९३) म्हटले आहे. या वचनाद्वारे, फलदान (फळ देणे) होत असताना च्युतीनंतरचा काळ हाच त्यांच्या फळाचा काळ असतो, दुसरा कोणताही नाही, अशा प्रकारे फलकाळ-नियमाने नियतता सांगितली आहे, फलदान-नियमाने नाही. कारण जर फलदान-नियमाने मानले, तर नियत फलकाळ असलेल्या इतर उपपज्जवेदनीय (पुढील जन्मात भोगल्या जाणाऱ्या) आणि दिट्ठधम्मवेदनीय (याच जन्मात भोगल्या जाणाऱ्या) कर्मांनाही नियतता प्राप्त होईल. म्हणून, ज्याप्रमाणे विपाक देण्याचा स्वभाव असलेल्या धर्मांचा इतर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अभावामुळे विपाक मिळत नसला तरी त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावाने त्यांच्यात विपाकधर्मता असते, त्याचप्रमाणे बलवान आनंतर्य कर्माने विपाक दिला असता, विपाक न मिळणाऱ्या इतर आनंतर्य कर्मांचीही फलदानाच्या बाबतीत नियतस्वभावता आणि आनंतर्यस्वभावता प्रवृत्त होते; म्हणून स्वतःच्या स्वभावाने फलदान-नियमानेच नियतता आणि आनंतर्यता समजली पाहिजे. आणि त्यांची प्रवृत्ती अवश्य नियतस्वभावी आणि आनंतर्यस्वभावी असते, हे मान्य केले पाहिजे; कारण इतर बलवान आनंतर्य कर्माच्या अभावी च्युतीनंतर (मृत्यूनंतर) निश्चितपणे फलदान होते।

නනු එවං අඤ්ඤෙසම්පි උපපජ්ජවෙදනීයානං අඤ්ඤස්මිං විපාකදායකෙ අසති චුතිඅනන්තරමෙව එකන්තෙන ඵලදානතො ආනන්තරියසභාවා, නියතසභාවා ච පවත්ති ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති අසමානජාතිකෙන චෙතොපණිධිවසෙන, උපඝාතකෙන ච නිවත්තෙතබ්බවිපාකත්තා අනන්තරෙකන්තඵලදායකත්තාභාවා, න පන ආනන්තරියානං පඨමජ්ඣානාදීනං දුතියජ්ඣානාදීනි විය අසමානජාතිකං ඵලනිවත්තකං අත්ථි සබ්බානන්තරියානං අවීචිඵලත්තා, න ච හෙට්ඨූපපත්තිං ඉච්ඡතො සීලවතො චෙතොපණිධි විය උපරූපපත්තිජනකකම්මබලං ආනන්තරියබලං නිවත්තෙතුං සමත්ථො චෙතොපණිධි අත්ථි අනිච්ඡන්තස්සෙව අවීචිපාතනතො, න ච ආනන්තරියුපඝාතකං කිඤ්චි කම්මං අත්ථි. තස්මා තෙසංයෙව අනන්තරෙකන්තවිපාකජනකසභාවා පවත්තීති. අනෙකානි [Pg.196] ච ආනන්තරියානි කතානි එකන්තෙ විපාකෙ නියතත්තා උපරතාවිපච්චනසභාවාසඞ්කත්තා නිච්ඡිතානි සභාවතො නියතානෙව. චුතිඅනන්තරං පන ඵලං අනන්තරං නාම, තස්මිං අනන්තරෙ නියුත්තානි, තන්නිබ්බත්තනෙන අනන්තරකරණසීලානි අනන්තරපයොජනානි චාති සභාවතො ආනන්තරියානෙව ච හොන්ති. තෙසු පන සමානසභාවෙසු එකෙන විපාකෙ දින්නෙ ඉතරානි අත්තනා කාතබ්බකිච්චස්ස තෙනෙව කතත්තා න දුතියං තතියඤ්ච පටිසන්ධිං කරොන්ති, න සමත්ථතාවිඝාතත්තාති නත්ථි තෙසං නියතානන්තරියතානිවත්තීති. න හි සමානසභාවං සමානසභාවස්ස සමත්ථතං විහනතීති. එකස්ස පන අඤ්ඤානිපි උපත්ථම්භකානි හොන්තීති දට්ඨබ්බානීති. සම්මාසභාවෙති සච්චසභාවෙ. නියතො එකන්තිකො අනන්තරමෙව ඵලදානෙනාති සම්මත්තනියමතො. න නියතොති උභයථාපි න නියතො. අවසෙසානං ධම්මානන්ති කිලෙසානන්තරියකම්මනිය්‍යානිකධම්මෙහි අඤ්ඤෙසං ධම්මානං.

पण मग अशा प्रकारे, इतर उपपज्जवेदनीय (पुढील जन्मात विपाक देणाऱ्या) कर्मांच्या बाबतीतही, दुसरा कोणताही विपाक देणारा नसताना, च्युतीनंतर (मृत्यूनंतर) लगेचच निश्चितपणे फल देणारे असल्यामुळे, आनंतर्य स्वभाव आणि नियत स्वभाव असणारी प्रवृत्ती प्राप्त होईल काय? नाही, प्राप्त होणार नाही. कारण असमानजातीय चेतोप्रणिधानामुळे आणि उपघातक कर्मामुळे ज्यांचा विपाक रोखला जाऊ शकतो, अशा कर्मांमध्ये लगेचच आणि निश्चितपणे फल देण्याचा स्वभाव नसतो. परंतु, आनंतर्य कर्मांच्या बाबतीत, जसे प्रथम ध्यानादी कर्मांचे द्वितीय ध्यानादी कर्मांसारखे असमानजातीय फल निवर्तक (रोखणारे) असते, तसे सर्व आनंतर्य कर्मांचे (विपाक रोखणारे) काही नसते, कारण सर्व आनंतर्य कर्मांचे फल अवीची (महानरक) हेच असते. तसेच, खालील गतीमध्ये जन्म घेण्याची इच्छा करणाऱ्या शीलवानाच्या चेतोप्रणिधानाप्रमाणे, वरच्या लोकात जन्म देणाऱ्या कर्मबलाला (आनंतर्य बलाला) रोखण्यास समर्थ असणारे कोणतेही चेतोप्रणिधान नसते; कारण इच्छा नसतानाही अवीची नरकात पतन होतेच. आणि आनंतर्य कर्माचा उपघात करणारे कोणतेही कर्म नसते. म्हणूनच, केवळ त्यांच्यातच लगेचच आणि निश्चितपणे विपाक निर्माण करण्याचा स्वभाव प्रवृत्त होतो. आणि जर अनेक आनंतर्य कर्मे केली गेली असतील, तर निश्चित विपाकामध्ये नियत असल्यामुळे, विपाक न देण्याचा स्वभाव नसलेल्या आणि निश्चित अशा स्वभावामुळे ती नियतच असतात. च्युतीनंतर लगेच मिळणारे फल म्हणजे 'अनन्तर' होय. त्या अनन्तरात नियुक्त असलेली, ते फल निर्माण करण्याच्या स्वभावाची आणि अनन्तर प्रयोजन असणारी कर्मे स्वभावाने 'आनंतर्य'च असतात. परंतु, त्या समान स्वभावाच्या कर्मांपैकी एकाने विपाक दिला असता, इतरांचे स्वतःचे कर्तव्य त्याच कर्माने पूर्ण केल्यामुळे, ती दुसरी किंवा तिसरी प्रतिसंधी निर्माण करत नाहीत. त्यांच्या सामर्थ्याचा विघात होत नसल्यामुळे, त्यांच्या नियत-आनंतर्यतेची निवृत्ती होत नाही. कारण समान स्वभाव हा समान स्वभावाच्या सामर्थ्याचा विघात करत नाही. परंतु, एका कर्माला इतर कर्मे उपस्तंभक (पोषक) ठरतात, असे समजावे. 'सम्मासभाव' म्हणजे सत्य स्वभाव. 'नियतो एकंतिको...' म्हणजे लगेचच फल देणारा असल्यामुळे निश्चित असलेला, सम्यक्त्वनियमामुळे. 'न नियतो' म्हणजे दोन्ही प्रकारे नियत नसलेला. 'अवसेसानं धम्मानं' म्हणजे क्लेश, आनंतर्य कर्म आणि निय्याणिक (मुक्ती देणारे) धर्म यांव्यतिरिक्त इतर धर्मांचे।

තමන්ධකාරොති තමො අන්ධකාරොති පදවිභාගො. අවිජ්ජා තමො නාම ආරම්මණස්ස ඡාදනට්ඨෙන. තෙනෙවාහ ‘‘තමො විහතො, ආලොකො උප්පන්නො (ම. නි. 1.385; පාරා. 12), තමොක්ඛන්ධො පදාලිතො’’ති (සං. නි. 1.164) ච ආදි. අවිජ්ජාසීසෙන විචිකිච්ඡා වුත්තා මහතා සම්මොහෙන සබ්බකාලං අවියුජ්ජනතො. ආගම්මාති පත්වා. කඞ්ඛතීති ‘‘අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධාන’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) කඞ්ඛං උප්පාදෙති සංසයං ආපජ්ජති. අධිමුච්චිතුං න සක්කොතීති පසාදාධිමොක්ඛවසෙන අධිමුච්චිතුං න සක්කොති. තෙනාහ ‘‘න සම්පසීදතී’’ති. යාවත්තකඤ්හි යස්මිං වත්ථුස්මිං විචිකිච්ඡා න විගච්ඡති, තාව තත්ථ සද්ධාධිමොක්ඛො අනවසරොව. න කෙවලං සද්ධාධිමොක්ඛො, නිච්ඡයාධිමොක්ඛොපි තත්ථ න පතිට්ඨහති එව.

'तमन्धकारो' म्हणजे 'तमो' (अंधार) आणि 'अन्धकारो' (अंधकार), असा हा पदविभाग आहे. अविद्या ही आलंबनाला (विषयाला) झाकून टाकण्याच्या अर्थाने 'तम' (अंधार) म्हटली जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अंधकार नष्ट झाला, प्रकाश उत्पन्न झाला' आणि 'अंधकारसमूह विदीर्ण झाला' इत्यादी. अविद्येच्या प्राधान्याने विचिकित्सेला (शंकेला) सांगितले आहे, कारण ती मोठ्या संमोहामुळे सर्वकाळ अविभक्त राहते. 'आगम्म' म्हणजे प्राप्त करून (पोहोचून). 'कङ्खति' म्हणजे 'मी भूतकाळात होतो काय?' इत्यादी प्रकारे शंका उत्पन्न करतो, संशयात पडतो. 'अधिमुच्चितुं न सक्कोति' म्हणजे प्रसादाधिमोक्षाच्या (श्रद्धेच्या दृढ निश्चयाच्या) प्रभावाने अधिमुक्त होऊ शकत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्रसन्न होत नाही' (न सम्प्रसीदति). कारण जोपर्यंत ज्या विषयात विचिकित्सा (शंका) दूर होत नाही, तोपर्यंत तिथे श्रद्धाधिमोक्षाला (श्रद्धेच्या निश्चयाला) वावच नसतो. केवळ श्रद्धाधिमोक्षच नव्हे, तर निश्चयाधिमोक्षही तिथे प्रस्थापित होत नाही.

න රක්ඛිතබ්බානීති ‘‘ඉමානි මයා රක්ඛිතබ්බානී’’ති එවං කත්ථචි රක්ඛාකිච්චං නත්ථි පරතො රක්ඛිතබ්බස්සෙව අභාවතො. සතියා එව රක්ඛිතානීති මුට්ඨස්සච්චස්ස බොධිමූලෙ එව සවාසනං සමුච්ඡින්නත්තා සතියා රක්ඛිතබ්බානි නාම සබ්බදාපි රක්ඛිතානි එව. නත්ථි තථාගතස්ස කායදුච්චරිතන්ති තථාගතස්ස කායදුච්චරිතං නාම නත්ථෙව, යතො සුපරිසුද්ධො කායසමාචාරො භගවතො. නො අපරිසුද්ධා, පරිසුද්ධා එව අපරිසුද්ධිහෙතූනං කිලෙසානං පහීනත්තා. තථාපි විනයෙ අපකතඤ්ඤුතාවසෙන සියා [Pg.197] තෙසං අපාරිසුද්ධිලෙසො, න භගවතොති දස්සෙතුං ‘‘න පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ විහාරකාරං ආපත්තින්ති එකවචනවසෙන ‘‘ආපත්තියො’’ති එත්ථ ආපත්ති-සද්දං ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. අභිධෙය්‍යානුරූපඤ්හි ලිඞ්ගවචනානි හොන්ති. එස නයො සෙසෙසුපි. ‘‘මනොද්වාරෙ’’ති ඉදං තස්සා ආපත්තියා අකිරියසමුට්ඨානතාය වුත්තං. න හි මනොද්වාරෙ පඤ්ඤත්තා ආපත්ති අත්ථීති. සඋපාරම්භවසෙනාති සවත්තබ්බතාවසෙන, න පන දුච්චරිතලක්ඛණාපත්තිවසෙන, යතො නං භගවා පටික්ඛිපති. යථා ආයස්මතො මහාකප්පිනස්සාපි ‘‘ගච්ඡෙය්‍යං වාහං උපොසථං, න වා ගච්ඡෙය්‍යං. ගච්ඡෙය්‍යං වාහං සඞ්ඝකම්මං, න වා ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති (මහාව. 137) පරිවිතක්කිතං. මනොදුච්චරිතන්ති මනොද්වාරිකං අප්පසත්ථං චරිතං. සත්ථාරා අප්පසත්ථතාය හි තං දුච්චරිතං නාම ජාතං, න සභාවතො.

'न रक्खितब्बानि' म्हणजे 'हे माझ्याद्वारे रक्षिले पाहिजेत' असे कोणतेही रक्षणाचे कार्य नसते, कारण दुसऱ्याकडून रक्षण करण्यासारखे काही अस्तित्वातच नसते. 'सतिया एव रक्खितानि' म्हणजे विस्मृतीचा (मुट्ठसच्चाचा) बोधिवृक्षाच्या मुळाशीच वासनेसह समूळ नाश झाल्यामुळे, स्मृतीद्वारे रक्षिले जाणारे हे नेहमीच रक्षिलेले असते. 'नत्थि तथागतस्स कायदुच्चरितं' म्हणजे तथागतांचे कायिक दुश्चरित मुळीच नसते, कारण भगवंतांचा कायिक आचार अत्यंत शुद्ध असतो. तो अपवित्र नसून पवित्रच असतो, कारण अपवित्रतेचे कारण असणारे क्लेश नष्ट झालेले असतात. तरीही, विनयातील अज्ञानामुळे इतरांना त्यांच्यात अपवित्रतेचा लवलेश वाटू शकतो, पण भगवंतांमध्ये तो नसतो, हे दर्शवण्यासाठी 'न पना' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'विहारकारं आपत्तिं' या एकवचनाच्या प्रयोगामुळे 'आपत्तियो' यातील 'आपत्ति' हा शब्द आणून जोडला पाहिजे. कारण लिंग आणि वचन हे अभिधेयानुसार (वाच्यार्थानुसार) असतात. हाच नियम उर्वरित ठिकाणीही लागू होतो. 'मनोद्वारे' हे त्या आपत्तीच्या अक्रिया-समुत्थानामुळे (कृती न करण्यामुळे उत्पन्न होण्यामुळे) म्हटले आहे. कारण मनोद्वारात प्रज्ञप्त (नियमबद्ध) केलेली कोणतीही आपत्ती नसते. 'सउपारम्भवसेना' म्हणजे आक्षेप घेण्याच्या योग्यतेने, दुश्चरित-लक्षण आपत्तीच्या रूपाने नव्हे, कारण भगवंत त्याचा निषेध करतात. जसे की आयुष्यमान महाकप्पिन यांनाही असा विचार आला होता की, 'मी उपोसथाला जावे की न जावे? मी संघकर्मासाठी जावे की न जावे?' 'मनोदुच्चरितं' म्हणजे मनोद्वाराने होणारे अप्रशस्त (अयोग्य) आचरण. शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्याला अप्रशस्त मानल्यामुळेच त्याला 'दुश्चरित' म्हटले गेले आहे, स्वभावाने नव्हे.

යස්මා මහාකාරුණිකො භගවා සදෙවකස්ස ලොකස්ස හිතසුඛාය එව පටිපජ්ජමානො අච්චන්තවිවෙකජ්ඣාසයතාය තබ්බිධුරං ධම්මසෙනාපතිනො චිත්තුප්පාදං පටික්ඛිපන්තො ‘‘න ඛො තෙ…පෙ… උප්පාදෙතබ්බ’’න්ති අවොච, තස්මා සො ථෙරස්ස චිත්තුප්පාදො භගවතො න පාසංසොති කත්වා මනොදුච්චරිතං නාම ජාතො, තස්ස ච පටික්ඛෙපො උපාරම්භොති ආහ ‘‘තස්මිං මනොදුච්චරිතෙ උපාරම්භං ආරොපෙන්තො’’ති. භගවතො පන එත්තකම්පි නත්ථි, යතො පවාරණාසුත්තෙ ‘‘හන්ද දානි, භික්ඛවෙ, පවාරෙමි වො, න ච මෙ කිඤ්චි ගරහථ කායිකං වා වාචසිකං වා’’ති (සං. නි. 1.215) වුත්තො භික්ඛුසඞ්ඝො ‘‘න ඛො මයං භන්තෙ භගවතො කිඤ්චි ගරහාම කායිකං වා වාචසිකං වා’’ති සත්ථු පරිසුද්ධකායසමාචාරාදිකං සිරසා සම්පටිච්ඡි. අයඤ්හි ලොකනාථස්ස දුච්චරිතාභාවො බොධිසත්තභූමියම්පි චරියාචිරානුගතො අහොසි, පගෙව බුද්ධභූමියන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අනච්ඡරියඤ්චෙත’’න්තිආදිමාහ.

ज्याअर्थी महाकारुणिक भगवंत देवलोकासह संपूर्ण जगाच्या हित आणि सुखासाठीच प्रवृत्त होत असताना, अत्यंत विवेकशील (एकांतप्रिय) स्वभावामुळे, त्याविरुद्ध असणाऱ्या धम्मसेनापतींच्या (सारिपुत्तांच्या) चित्तोत्पादाचा (विचाराचा) निषेध करत 'तुझ्याद्वारे असा विचार... उत्पन्न केला जाऊ नये' असे म्हणाले, त्याअर्थी स्थविरांचा (थेरांचा) तो चित्तोत्पाद भगवंतांना प्रशंसनीय वाटला नाही, म्हणून त्याला 'मनोदुश्चरित' म्हटले गेले आणि त्याचा निषेध करणे हा आक्षेप (उपारंभ) ठरला, म्हणूनच 'त्या मनोदुश्चरितावर आक्षेप घेत' असे म्हटले आहे. परंतु भगवंतांच्या बाबतीत असे थोडेही नसते, कारण पवारणा सुत्तात 'हे भिक्खूहो, आता मी तुम्हाला आमंत्रित (पवारणा) करतो, माझ्या कायिक किंवा वाचिक वर्तनात तुम्हाला काही दोष आढळतो काय?' असे विचारले असता, भिक्खू संघाने 'भन्ते, आम्हाला भगवंतांच्या कायिक किंवा वाचिक वर्तनात कोणताही दोष आढळत नाही' असे म्हणून शास्त्यांच्या अत्यंत शुद्ध कायिक आचरणाचा शिरसावंद्य स्वीकार केला. लोकनाथांचा (बुद्धांचा) हा दुश्चरिताचा अभाव बोधिसत्त्व भूमीमध्येही दीर्घकालीन आचरणाने अनुसरलेला होता, मग बुद्ध भूमीमध्ये तर तो असणारच, हे दर्शवण्यासाठी 'anacchariyañceta' (यात काही आश्चर्य नाही) इत्यादी म्हटले आहे.

බුද්ධානංයෙව ධම්මා ගුණා, න අඤ්ඤෙසන්ති බුද්ධධම්මා. තථා හි තෙ බුද්ධානං ආවෙණිකධම්මාති වුච්චන්ති. තත්ථ ‘‘නත්ථි තථාගතස්ස කායදුච්චරිත’’න්තිආදිනා කායවචීමනොදුච්චරිතාභාවවචනං යථාධිකාරං කායකම්මාදීනං ඤාණානුපරිවත්තිතාය ලද්ධගුණකිත්තනං, න ආවෙණිකධම්මන්තරදස්සනං. සබ්බස්මිඤ්හි කායකම්මාදිකෙ ඤාණානුපරිවත්තිනි කුතො කායදුච්චරිතාදීනං සම්භවො. ‘‘බුද්ධස්ස අප්පටිහතඤාණ’’න්තිආදිනා වුත්තානි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො විසුංයෙව [Pg.198] තීණි ඤාණානි චතුයොනිපඤ්චගතිපරිච්ඡෙදකඤාණානි වියා’’ති වදන්ති. එකංයෙව හුත්වා තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණං නාම සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව. නත්ථි ඡන්දස්ස හානීති සත්තෙසු හිතඡන්දස්ස හානි නත්ථි. නත්ථි වීරියස්ස හානීති ඛෙමපවිවෙකවිතක්කානුගතස්ස වීරියස්ස හානි නත්ථි. ‘‘නත්ථි දවාති ඛිඩ්ඩාධිප්පායෙන කිරියා නත්ථි. නත්ථි රවාති සහසා කිරියා නත්ථී’’ති වදන්ති, සහසා පන කිරියා දවා ‘‘අඤ්ඤං කරිස්සාමී’’ති අඤ්ඤකරණං රවා. ඛලිතන්ති විරජ්ඣනං ඤාණෙන අප්ඵුටං. සහසාති වෙගායිතත්තං තුරිතකිරියා. අබ්‍යාවටො මනොති නිරත්ථකො චිත්තසමුදාචාරො. අකුසලචිත්තන්ති අඤ්ඤාණුපෙක්ඛමාහ, අයඤ්ච දීඝභාණකානං පාඨො ආකුලො විය. අයං පන පාඨො අනාකුලො –

बुद्धधम्म हे केवळ बुद्धांचेच गुण आहेत, इतरांचे नाहीत. म्हणूनच त्यांना बुद्धांचे 'आवेणिकधम्म' (असाधारण धर्म) असे म्हटले जाते. त्यामध्ये, 'तथागतांचे कोणतेही कायदुच्चरित (शारीरिक दुष्कृत्य) नसते' इत्यादींद्वारे काय, वची आणि मनोदुच्चरिताचा अभाव सांगणे हे अधिकाराच्या अनुसार कायकर्म इत्यादींच्या ज्ञानानुपरिवर्तित्वामुळे (ज्ञानाच्या मागे चालण्यामुळे) प्राप्त झालेल्या गुणांचे कीर्तन आहे, इतर आवेणिकधम्मांचे दर्शन नाही. कारण जेव्हा सर्व कायकर्म इत्यादी ज्ञानानुपरिवर्ती असतात, तेव्हा कायदुच्चरित इत्यादींचा संभव कोठून असणार? 'बुद्धांचे अप्रतिहत ज्ञान' इत्यादींद्वारे सांगितलेली तीन ज्ञाने ही सर्वज्ञताज्ञानापेक्षा वेगळीच आहेत, जसे की चार योनी आणि पाच गतींचे परिच्छेदक ज्ञान असते, असे ते म्हणतात. परंतु, एकच असून तिन्ही काळांमध्ये जे अप्रतिहत ज्ञान असते, ते सर्वज्ञताज्ञानच होय. 'छंदाची हानी नाही' म्हणजे प्राण्यांच्या कल्याणाच्या इच्छेची (हितछंदाची) हानी नाही. 'वीर्याची हानी नाही' म्हणजे क्षेम (शांती) आणि प्रविवेक (एकांत) यांच्या वितर्कांनी युक्त असलेल्या वीर्याची (प्रयत्नाची) हानी नाही. 'दवा नाही' म्हणजे क्रीडेच्या उद्देशाने केलेली क्रिया नाही. 'रवा नाही' म्हणजे घाईघाईने केलेली क्रिया नाही, असे ते म्हणतात. परंतु घाईघाईने केलेली क्रिया म्हणजे 'दवा' आणि 'दुसरे काहीतरी करीन' असे म्हणून दुसरेच काहीतरी करणे म्हणजे 'रवा' होय. 'खलित' म्हणजे स्खलन (चूक), जे ज्ञानाने स्पर्श न केलेले असते. 'सहसा' म्हणजे वेगाने केलेली घाईघाईची क्रिया. 'अव्यावट मन' म्हणजे निरर्थक चित्ताचा व्यापार. 'अकुशल चित्त' म्हणजे अज्ञानयुक्त उपेक्षा होय. आणि हा दीघभाणकांचा (दीर्घनिकाय पाठ करणाऱ्यांचा) पाठ काहीसा व्याकुळ (अस्पष्ट) वाटतो. परंतु हा पाठ अव्याकुळ (स्पष्ट) आहे -

අතීතංසෙ බුද්ධස්ස භගවතො අප්පටිහතඤාණං, අනාගතංසෙ, පච්චුප්පන්නංසෙ. ඉමෙහි තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්ති, සබ්බං වචීකම්මං, සබ්බං මනොකම්මං. ඉමෙහි ඡහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො නත්ථි ඡන්දස්ස හානි, නත්ථි ධම්මදෙසනාය, නත්ථි වීරියස්ස, නත්ථි සමාධිස්ස, නත්ථි පඤ්ඤාය, නත්ථි විමුත්තියා. ඉමෙහි ද්වාදසහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො නත්ථි දවා, නත්ථි රවා, නත්ථි අප්ඵුටං, නත්ථි වෙගායිතත්තං, නත්ථි අබ්‍යාවටමනො, නත්ථි අප්පටිසඞ්ඛානුපෙක්ඛාති.

भूतकाळात बुद्ध भगवंतांचे अप्रतिहत ज्ञान असते, भविष्यकाळात आणि वर्तमानकाळातही (अप्रतिहत ज्ञान असते). या तीन धर्मांनी युक्त असलेल्या बुद्ध भगवंतांचे सर्व कायकर्म ज्ञानाने पूर्वगामी आणि ज्ञानानुपरिवर्ती असते, सर्व वचीकर्म आणि सर्व मनोकर्म देखील (ज्ञानाने पूर्वगामी आणि ज्ञानानुपरिवर्ती असते). या सहा धर्मांनी युक्त असलेल्या बुद्ध भगवंतांच्या छंदाची हानी होत नाही, धम्मदेशनेची हानी होत नाही, वीर्याची हानी होत नाही, समाधीची हानी होत नाही, प्रज्ञेची हानी होत नाही, विमुक्तीची हानी होत नाही. या बारा धर्मांनी युक्त असलेल्या बुद्ध भगवंतांचे कोणतेही दवा (खेळकरपणा) नसतो, रवा (घाईघाईने ओरडणे) नसते, अप्फुट (ज्ञानाने अस्पर्शित राहिलेले) नसते, वेगायितत्व (घाईघाईने करणे) नसते, अव्यावट मन (निरर्थक चित्तव्यापार) नसतो, अप्रतिसंख्या उपेक्षा (अज्ञानाची उपेक्षा) नसते.

තත්ථ අප්පටිසඞ්ඛානුපෙක්ඛාති අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා. සෙසං වුත්තනයමෙව. එත්ථ ච තථාගතස්ස ආජීවපාරිසුද්ධිං කායවචීමනොසමාචාරපාරිසුද්ධියාව සඞ්ගහෙත්වා සමාචාරත්තයවසෙන මහාථෙරෙන තිකො දෙසිතො.

त्यामध्ये 'अप्रतिसंख्या उपेक्षा' म्हणजे अज्ञानयुक्त उपेक्षा होय. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा. आणि येथे महास्थविरांनी तथागतांच्या आजीवपरिशुद्धीचा (उपजीविकेच्या शुद्धतेचा) काय, वची आणि मनाच्या समाचारपरिशुद्धीमध्येच समावेश करून, तीन समाचारांच्या रूपाने 'तिक' (त्रिक) उपदेशिला आहे.

කිඤ්චනාති කිඤ්චික්ඛා. ඉමෙ පන රාගාදයො පලිබුන්ධනට්ඨෙන කිඤ්චනා වියාති කිඤ්චනා. තෙනාහ ‘‘කිඤ්චනාති පලිබොධා’’ති.

‘किंचन’ म्हणजे किंचिक्खा (अडथळा/मळ). हे राग इत्यादी क्लेश बंधनाच्या अर्थाने 'किंचन' (अडथळे) सारखे असल्यामुळे त्यांना 'किंचन' म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'किंचन म्हणजे परिबोध (अडथळे)'.

අනුදහනට්ඨෙනාති අනු අනු දහනට්ඨෙන. රාගාදයො අරූපධම්මා ඉත්තරක්ඛණා කථං අනුදහන්තීති ආසඞ්කං නිවත්තෙතුං ‘‘තත්ථ වත්ථූනී’’ති වුත්තං, දට්ඨබ්බානීති වචනසෙසො. තත්ථාති තස්මිං රාගාදීනං අනුදහනට්ඨෙ. වත්ථූනීති සාසනෙ, ලොකෙ ච පාකටත්තා පච්චක්ඛභූතානි කාරණානි. රාගො [Pg.199] උප්පන්නො තිඛිණකරො හුත්වා. තස්මා තංසමුට්ඨානා තෙජොධාතු අතිවිය තිඛිණභාවෙන සද්ධිං අත්තනා සහජාතධම්මෙහි හදයප්පදෙසං ඣාපෙසි යථා තං බාහිරා තෙජොධාතු සනිස්සයං. තෙන සා භික්ඛුනී සුපතො විය බ්‍යාධි ඣායිත්වා මතා. තෙනාහ ‘‘තෙනෙව ඣායිත්වා කාලමකාසී’’ති. දොසස්ස නිස්සයානං දහනතා පාකටා එවාති ඉතරං දස්සෙතුං ‘‘මොහවසෙන හී’’තිආදි වුත්තං. අතිවත්තිත්වාති අතික්කමිත්වා.

‘अनुदहनार्थ’ म्हणजे वारंवार जळण्याच्या अर्थाने. राग इत्यादी अरूप धर्म जे क्षणभंगुर आहेत, ते कसे जाळू शकतात? ही शंका दूर करण्यासाठी 'तेथे वस्तू (उदाहरणे)' असे म्हटले आहे, 'पहाव्यात' हा शब्द उर्वरित आहे. 'तेथे' म्हणजे त्या राग इत्यादींच्या अनुदहनार्थामध्ये. 'वस्तू' म्हणजे शासनात आणि जगात प्रकट असलेली प्रत्यक्ष कारणे. उत्पन्न झालेला राग तीव्र होऊन. त्यामुळे त्यापासून उत्पन्न झालेली तेजोधातू अत्यंत तीव्रतेने स्वतःसोबत उत्पन्न झालेल्या सहजात धर्मांसह हृदयप्रदेशाला जाळून टाकते, ज्याप्रमाणे बाह्य तेजोधातू आपल्या आश्रयाला जाळते. त्यामुळे ती भिक्खुनी झोपेतच रोगाने जळून मेल्यासारखी झाली. म्हणूनच म्हटले आहे - 'त्यामुळेच जळून तिने कालवश केले (मृत्यू पावली)'. द्वेषाच्या आश्रयांचे जळणे तर उघडच आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'मोहाच्या वशाने' इत्यादी म्हटले आहे. 'अतिवर्तित्व' म्हणजे ओलांडून (अतिक्रमण करून).

කාමං ආහුනෙය්‍යග්ගිආදයො තයො අග්ගී බ්‍රාහ්මණෙහි ඉච්ඡිතා සන්ති, තෙ පන තෙහි ඉච්ඡිතමත්තා, න සත්තානං තාදිසා අත්ථසාධකා. යෙ පන සත්තානං අත්ථසාධකා, තෙ දස්සෙතුං ‘‘ආහුනං වුච්චතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ආදරෙන හුනනං පූජනං ආහුනන්ති සක්කාරො ‘‘ආහුන’’න්ති වුච්චති, තං ආහුනං අරහන්ති. තෙනාහ භගවා ‘‘ආහුනෙය්‍යාති භික්ඛවෙ මාතාපිතූනමෙතං අධිවචන’’න්ති (ඉතිවු. 106). යදග්ගෙන ච තෙ පුත්තානං බහුකාරතාය ආහුනෙය්‍යාති තෙසු සම්මාපටිපත්ති නෙසං හිතසුඛාවහා, තදග්ගෙන තෙසු මිච්ඡාපටිපත්ති අහිතදුක්ඛාවහාති ආහ ‘‘තෙසු…පෙ… නිබ්බත්තන්තී’’ති. ස්වායමත්ථොති යො මාතාපිතූනං අත්තනො උපරි විප්පටිපන්නානං පුත්තානං අනුදහනස්ස පච්චයභාවෙන අනුදහනට්ඨො, සො අයමත්ථො. මිත්තවින්දකවත්ථුනාති මිත්තවින්දකස්ස නාම මාතරි විප්පටිපන්නස්ස පුරිසස්ස තාය එව විප්පටිපත්තියා චිරතරං කාලං ආපායිකදුක්ඛානුභවනදීපනෙන වත්ථුනා වෙදිතබ්බො.

जरी ब्राह्मणांनी आहुनेय्य अग्नी इत्यादी तीन अग्नींची इच्छा केली असली, तरी ते केवळ त्यांच्या इच्छेपुरतेच आहेत, ते प्राण्यांचे तसे कल्याण साधणारे नाहीत. परंतु जे प्राण्यांचे कल्याण साधणारे आहेत, ते दर्शवण्यासाठी 'आहुन म्हटले जाते' इत्यादी सांगितले आहे. त्यामध्ये आदराने हवन करणे, पूजन करणे म्हणजे आहुन होय, सत्कार्याला 'आहुन' म्हटले जाते, त्या आहुनाला ते पात्र असतात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'भिक्खूहो! आहुनेय्य हे मातापित्यांचेच नाव आहे.' आणि ज्या अर्थाने ते पुत्रांवर उपकार करणारे असल्यामुळे आहुनेय्य आहेत, त्यांच्याशी केलेली सम्यक प्रतिपत्ती (योग्य वर्तन) त्यांच्यासाठी हित आणि सुख देणारी ठरते, आणि त्यांच्याशी केलेली मिथ्या प्रतिपत्ती (अयोग्य वर्तन) अहित आणि दुःख देणारी ठरते, म्हणूनच म्हटले आहे - 'त्यांच्यामध्ये...पे... उत्पन्न होतात.' 'हाच तो अर्थ' म्हणजे जो मातापित्यांशी अयोग्य वर्तन करणाऱ्या पुत्रांच्या जळण्याचे कारण बनतो, तो हा अनुदहनार्थ होय. 'मित्तविन्दक कथेवरून' म्हणजे आपल्या आईशी अयोग्य वर्तन करणाऱ्या मित्तविन्दक नावाच्या माणसाला त्याच अयोग्य वर्तनामुळे दीर्घकाळपर्यंत नरकातील दुःखाचा अनुभव घ्यावा लागला, या कथेवरून हा अर्थ समजून घ्यावा.

ඉදානි තමත්ථං කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ පවත්තං විභාවෙතුං ‘‘මිත්තවින්දකො හී’’තිආදි වුත්තං. ධනලොභෙන, න ධම්මච්ඡන්දෙනාති අධිප්පායො. අකුතොභයං කෙනචි අනුට්ඨාපනීයතාය. නිවාරෙසි සමුද්දපයාතා නාම බහ්වන්තරායාති අධිප්පායෙන. අන්තරං කත්වාති අතික්කමනවසෙන ද්වින්නං පාදානං අන්තරෙ කත්වා.

आता तोच अर्थ कश्यप भगवंतांच्या काळात घडलेल्या घटनेने स्पष्ट करण्यासाठी 'मित्तविन्दक खरोखर' इत्यादी म्हटले आहे. 'धनाच्या लोभाने, धम्माच्या इच्छेने नाही' असा अभिप्राय आहे. 'अकुतोभय' म्हणजे कोणाकडूनही भय निर्माण न होणे. 'तिने अडवले' कारण समुद्रातील प्रवास हा अनेक संकटांनी युक्त असतो, असा अभिप्राय आहे. 'अंतर करून' म्हणजे ओलांडून जाण्याच्या उद्देशाने दोन पायांच्या मध्ये करून.

නාවා අට්ඨාසි තස්ස පාපකම්මබලෙන වාතස්ස අවායනතො. එකදිවසං රක්ඛිතඋපොසථකම්මානුභාවෙන සම්පත්තිං අනුභවන්තො. යථා පුරිමාහි පරතො මා අගමාසීති වුත්තො, එවං අපරාපරාහිපීති ආහ ‘‘තාහි ‘පරතො පරතො මා අගමාසී’ති වුච්චමානො’’ති. ඛුරචක්කධරන්ති ඛුරධාරූපමචක්කධරං එකං පුරිසං. උපට්ඨාසි පාපකම්මස්ස බලෙන.

त्याच्या पापकर्माच्या बलामुळे वारा न वाहिल्याने नौका थांबली. एका दिवसाच्या पाळलेल्या उपोसथ कर्माच्या प्रभावाने संपत्तीचा उपभोग घेत असताना. ज्याप्रमाणे पूर्वीच्या (अप्सरांनी) 'पुढे जाऊ नकोस' असे म्हटले होते, त्याचप्रमाणे इतरांनीही म्हटले, म्हणून सांगितले आहे - 'त्यांच्याद्वारे पुढे पुढे जाऊ नकोस असे म्हटले जात असताना'. 'खुरचक्रधर' म्हणजे वस्तऱ्याच्या धारेसारखे चक्र धारण केलेल्या एका माणसाला. पापकर्माच्या बलामुळे तो समोर आला.

චතුබ්භීති [Pg.200] චතූහි අච්ඡරාසදිසීහි විමානපෙතීහි, සම්පත්තිං අනුභවිත්වාති වචනසෙසො. අට්ඨජ්ඣගමාති රූපාදිකාමගුණෙහි තතො විසිට්ඨතරා අට්ඨ විමානපෙතියො අධිගච්ඡි. අත්‍රිච්ඡන්ති අත්‍රිච්ඡාසඞ්ඛාතෙන අතිලොභෙන සමන්නාගතත්තා අත්‍ර අත්‍ර කාමගුණෙ ඉච්ඡන්තො. චක්කන්ති ඛුරචක්කං. ආසදොති අනත්ථාවහභාවෙන ආසාදෙති.

‘चार’ म्हणजे अप्सरांसारख्या चार विमानपेतींसोबत (विमानप्रेतींसोबत), 'संपत्तीचा उपभोग घेऊन' हा शब्द उर्वरित आहे. 'आठ प्राप्त केल्या' म्हणजे रूप इत्यादी कामगुणांनी त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ अशा आठ विमानपेतींना प्राप्त केले. 'अतिइच्छुक' म्हणजे अतिलोभाने युक्त असल्यामुळे येथे येथे कामगुणांची इच्छा करणारा. 'चक्र' म्हणजे खुरचक्र (धारदार चक्र). 'आसाद' म्हणजे अनर्थ घडवून आणणाऱ्या भावाने प्राप्त करतो.

සොති ගෙහසාමිකො භත්තා. පුරිමනයෙනෙවාති අනුදහනස්ස පච්චයතාය.

‘तो’ म्हणजे घराचा स्वामी, पती. 'पूर्वीच्या पद्धतीप्रमाणेच' म्हणजे जळण्याचे कारण असल्यामुळे.

අතිචාරිනීති සාමිකං අතික්කමිත්වා චාරිනී මිච්ඡාචාරිනී. රත්තිං දුක්ඛන්ති අත්තනො පාපකම්මානුභාවසමුපට්ඨිතෙන සුනඛෙන ඛාදිතබ්බතාදුක්ඛං. වඤ්චෙත්වාති තං අජානාපෙත්වාව කාරණට්ඨානගමනං සන්ධාය වුත්තං. පටපටන්තීති පටපටා කත්වා. අනුරවදස්සනඤ්හෙතං. මුට්ඨියොගො කිරායං තස්ස සුනඛන්තරධානස්ස, යදිදං ඛෙළපිණ්ඩං භූමියං නිට්ඨුභිත්වා පාදෙන ඝංසනං. තෙන වුත්තං ‘‘සො තථා අකාසි. සුනඛා අන්තරධායිංසූ’’ති.

'अतिचारिणी' म्हणजे पतीचे उल्लंघन करून वागणारी, व्यभिचारिणी. 'रात्रीचे दुःख' म्हणजे स्वतःच्या पापकर्माच्या प्रभावाने उपस्थित झालेल्या कुत्र्याकडून खाल्ले जाण्याचे दुःख. 'फसवून' म्हणजे त्याला न कळू देताच घटनास्थळी जाण्याच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'पटपट' म्हणजे पटपट असा आवाज करून. हा अनुकरणात्मक शब्द आहे. त्या कुत्र्याला अदृश्य करण्याचा हा 'मुठ्ठीयोग' (युक्ती) आहे, जो म्हणजे थुंकीचा गोळा जमिनीवर थुंकून पायाने घासणे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'त्याने तसे केले. कुत्रे अदृश्य झाले.'

දක්ඛිණාති චත්තාරො පච්චයා දිය්‍යමානා දක්ඛන්ති එතෙහි හිතසුඛානීති. තං දක්ඛිණං අරහතීති දක්ඛිණෙය්‍යො, භික්ඛුසඞ්ඝො. රෙවතීවත්ථු විමානවත්ථුපෙතවත්ථූසු (වි. ව. 861 ආදයො) තෙසං අට්ඨකථායඤ්ච (වි. ව. 977-980; පෙ. ව. අට්ඨ. 714-736) ආගතනයෙන වෙදිතබ්බං.

'दक्षिणा' म्हणजे दिले जाणारे चार प्रत्यय, ज्यांच्याद्वारे हित आणि सुख पाहिले जाते. जो त्या दक्षिणेस पात्र आहे तो 'दक्षिणेय्य' म्हणजेच भिक्खू संघ होय. रेवतीची कथा विमानवत्थु आणि पेतवत्थु (वि. व. ८६१ इत्यादी) आणि त्यांच्या अट्ठकथांमध्ये (वि. व. ९७७-९८०; पे. व. अट्ठ. ७१४-७३६) आलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावी.

‘‘තිවිධෙන රූපසඞ්ගහො’’ති එත්ථ නනු සඞ්ගහො එකවිධොව, සො කස්මා ‘‘චතුබ්බිධො’’ති වුත්තොති? ‘‘සඞ්ගහො’’ති අත්ථං අවත්වා අනිද්ධාරිතත්ථස්ස සද්දස්සෙව වුත්තත්තා. ‘‘තිවිධෙන රූපසඞ්ගහො’’තිආදීසු (ධ. ස. රූපකණ්ඩ-තිකෙ) පදෙසු සඞ්ගහ-සද්දො තාව අත්තනො අත්ථවසෙන චතුබ්බිධොති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. අත්ථොපි වා අනිද්ධාරිතවිසෙසො සාමඤ්ඤෙන ගහෙතබ්බතං පත්තො ‘‘තිවිධෙන රූපසඞ්ගහො’’තිආදීසු (ධ. ස. රූපකණ්ඩ-තිකෙ) ‘‘සඞ්ගහො’’ති වුත්තොති න කොචි දොසො. නිද්ධාරිතෙ හි විසෙසෙ තස්ස එකවිධතා සියා, න තතො පුබ්බෙති. ‘‘ජාතිසඞ්ගහො’’ති වුත්තෙපි ජාති-සද්දස්ස සාපෙක්ඛසද්දත්තා අත්තනො ජාතියා සඞ්ගහොති අයමත්ථො විඤ්ඤායතෙව සම්බන්ධාරහස්ස අඤ්ඤස්ස අවුත්තත්තා යථා ‘‘මාතාපිතු උපට්ඨාන’’න්ති [Pg.201] (ඛු. පා. 5.6; සු. නි. 265). අට්ඨකථායං පන යථාධිප්පෙතමත්ථං අපරිපුණ්ණං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘ජාතිසඞ්ගහො’’ ඉච්චෙව වුත්තං. සමානජාතිකානං සඞ්ගහො, සමානජාතියා වා සඞ්ගහො සජාතිසඞ්ගහො. සඤ්ජායති එත්ථාති සඤ්ජාති, සඤ්ජාතියා සඞ්ගහො සඤ්ජාතිසඞ්ගහො, සඤ්ජාතිදෙසෙන සඞ්ගහොති අත්ථො. කිරියාය එවරූපාය සඞ්ගහො කිරියාසඞ්ගහො. රූපක්ඛන්ධගණනන්ති ‘‘රූපක්ඛන්ධො’’ති ගණනං සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති රුප්පනසභාවත්තා. තීහි කොට්ඨාසෙහි රූපගණනාති වක්ඛමානෙහි තීහි භාගෙහි රූපස්ස සඞ්ගහො, ගණෙතබ්බතාති අත්ථො.

'त्रिविध रूपसंग्रह' येथे संग्रह तर एकच प्रकारचा आहे, मग तो 'चार प्रकारचा' का म्हटला आहे? 'संग्रह' चा अर्थ न सांगता, अनिर्धारित अर्थाच्या शब्दाचाच उल्लेख केल्यामुळे. 'त्रिविध रूपसंग्रह' इत्यादी (धम्मसंगणी रूपकांड-तिक) पदांमध्ये 'संग्रह' शब्द आधी स्वतःच्या अर्थानुसार चार प्रकारचा आहे, हा येथे अर्थ आहे. किंवा सामान्य रूपाने ग्रहण करण्यायोग्य असलेला अनिर्धारित विशेष अर्थ 'त्रिविध रूपसंग्रह' इत्यादींमध्ये 'संग्रह' असा म्हटला गेला आहे, यात काही दोष नाही. कारण विशेष निर्धारित केल्यावरच त्याची एकविधता (एक प्रकार असणे) होईल, त्यापूर्वी नाही. 'जातिसंग्रह' असे म्हटले असताही, 'जाती' शब्द सापेक्ष शब्द असल्यामुळे 'स्वतःच्या जातीचा संग्रह' हाच अर्थ समजला जातो, कारण संबंध जोडण्यास योग्य अशा दुसऱ्या कशाचा उल्लेख केलेला नाही; जसे की 'मातापितू उपट्ठानं' (माता-पित्यांची सेवा). परंतु अट्ठकथेमध्ये अभिप्रेत असलेला अर्थ अपूर्ण न ठेवता दाखवण्यासाठी 'जातिसंग्रह' असेच म्हटले आहे. समान जातीच्या लोकांचा संग्रह किंवा समान जातीद्वारे संग्रह म्हणजे 'सजातिसंग्रह'. जेथे उत्पन्न होते ती 'संजाती', संजातीचा संग्रह म्हणजे 'संजातिसंग्रह', म्हणजेच संजाती देशाने (उत्पत्तीच्या स्थानाने) संग्रह असा अर्थ आहे. अशा प्रकारच्या क्रियेचा संग्रह म्हणजे 'क्रियासंग्रह'. रूपस्कंधाची गणना म्हणजे 'रूपस्कंध' अशी गणना किंवा संख्या होणे, कारण त्याचा स्वभाव 'रुप्पन' (बाधित होणे/बदलणे) असा आहे. तीन कोठ्ठासांनी (भागांनी) रूपाची गणना म्हणजे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या तीन भागांनी रूपाचा संग्रह, म्हणजेच मोजणी करणे असा अर्थ आहे.

රූපායතනං නිපස්සති පච්චක්ඛතො විජානාතීති නිදස්සනං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, නිදස්සතීති වා නිදස්සනං, දට්ඨබ්බභාවො, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ගොචරභාවො, තස්ස ච රූපායතනතො අනඤ්ඤත්තෙපි අඤ්ඤෙහි ධම්මෙහි රූපායතනං විසෙසෙතුං අඤ්ඤං විය කත්වා ‘‘සහ නිදස්සනෙනාති සනිදස්සන’’න්ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ධම්මසභාවසාමඤ්ඤෙන හි එකීභූතෙසු ධම්මෙසු යො නානත්තකරො සභාවො, සො අඤ්ඤො විය කත්වා උපචරිතුං යුත්තො. එවඤ්හි අත්ථවිසෙසාවබොධො හොතීති. චක්ඛුපටිහනනසමත්ථතොති චක්ඛුනො ඝට්ටනසමත්ථතාය. ඝට්ටනං විය ච ඝට්ටනං දට්ඨබ්බං. දුතියෙන අත්ථවිකප්පෙන දට්ඨබ්බභාවසඞ්ඛාතං නාස්ස නිදස්සනන්ති අනිදස්සනන්ති යොජනා. එත්ථ ච දසන්නං ආයතනානං යථාරහං සයං, නිස්සයවසෙන ච සම්පත්තානං, අසම්පත්තානඤ්ච පටිමුඛභාවො අඤ්ඤමඤ්ඤපතනං පටිහනනං, යෙන බ්‍යාපාරාදිවිකාරපච්චයන්තරසන්නිධානෙ චක්ඛාදීනං විසයෙසු විකාරුප්පත්ති. තත්ථ බ්‍යාපාරො චක්ඛාදීනං සවිසයෙසු ආවිච්ඡන්නං, රූපාදීනං ඉට්ඨානිට්ඨතා, තත්ථ ච චිත්තස්ස ආභුජනන්ති ඉමෙ ආදිසද්දසඞ්ගහිතා. තෙහි විකාරප්පත්තියා පච්චයන්තරබ්‍යාපාරතො අඤ්ඤන්ති කත්වා අනුග්ගහූපඝාතො විකාරො. උපනිස්සයො පන අප්පධානස්ස පච්චයො ඉධ ගහිතො. කාරණකාරණම්පි කාරණමෙවාති ගය්හමානෙ සියා තස්සාපි සඞ්ගහොති. වුත්තප්පකාරන්ති ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණසඞ්ඛාත’’න්ති වුත්තප්පකාරං. නාස්ස පටිඝොති එත්ථාපි ‘‘වුත්තප්පකාර’’න්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. අවසෙසං සොළසවිධං සුඛුමරූපං.

रूपायतनाला प्रत्यक्षपणे जाणतो म्हणून 'निदर्शन' म्हणजे चक्षुविज्ञान. किंवा जे दाखवते ते 'निदर्शन', म्हणजेच दृश्यभाव, चक्षुविज्ञानाचा गोचरभाव (विषय असणे). आणि त्याचे रूपायतनापेक्षा अभिन्नत्व असूनही, इतर धर्मांपासून रूपायतनाला विशेषित करण्यासाठी त्याला जणू काही वेगळे करून 'निदर्शनासह ते सनिदर्शन' असा येथे अर्थ समजून घ्यावा. कारण धर्मस्वभावाच्या सामान्यतेमुळे एकरूप झालेल्या धर्मांमध्ये जो नानात्व निर्माण करणारा स्वभाव असतो, त्याला जणू काही वेगळा मानून उपचार करणे योग्य आहे. कारण अशानेच विशेष अर्थाचा बोध होतो. 'चक्षूच्या प्रतिहनन क्षमतेमुळे' म्हणजे चक्षूच्या संघट्टन क्षमतेमुळे. आणि संघट्टनासारखेच संघट्टन पाहावे. दुसऱ्या पर्यायी अर्थानुसार, दृश्यभाव मानल्या गेलेल्या त्याचे निदर्शन नाही म्हणून ते 'अनिदर्शन' अशी योजना करावी. आणि येथे दहा आयतनांचे यथापात्र स्वतः आणि आश्रयाच्या (निसय) रूपाने प्राप्त झालेल्या व अप्राप्त झालेल्यांचा समोरासमोर येणे, परस्परांवर आदळणे म्हणजे 'प्रतिहनन' होय, ज्याच्याद्वारे व्यापार इत्यादी विकारांच्या इतर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) सन्निध्यात चक्षू इत्यादींच्या विषयांमध्ये विकाराची उत्पत्ती होते. तेथे 'व्यापार' म्हणजे चक्षू इत्यादींचा आपापल्या विषयांमध्ये अखंड प्रवृत्ती, रूपादींची इष्ट-अनिष्टता, आणि तेथे चित्ताचे आवर्जन (आभुजन) हे सर्व 'आदि' शब्दाने संग्रहित आहेत. त्यांच्याद्वारे विकारप्राप्ती झाल्याने, इतर प्रत्ययांच्या व्यापारापेक्षा भिन्न मानून 'अनुग्रह आणि उपघात' हा विकार आहे. 'उपनिषय' (उपनिस्सय) हा अप्रधान प्रत्यय येथे घेतला आहे. कारणाचे कारण देखील कारणच असते, असे मानल्यास त्याचाही संग्रह होईल. 'वृत्तप्रकार' म्हणजे 'चक्षुविज्ञान संखात' (चक्षुविज्ञान म्हणून ओळखले जाणारे) अशा सांगितलेल्या प्रकाराचे. 'त्याला प्रतिघ (प्रतिघात) नाही' येथेही 'वृत्तप्रकार' आणून संबंध जोडला जातो. उर्वरित सोळा प्रकारचे सूक्ष्म रूप आहे.

සඞ්ඛරොන්තීති සම්පිණ්ඩෙන්ති. චෙතනා හි ආයූහනරසතාය යථා සම්පයුත්තධම්මෙ යථාසකං කිච්චෙසු සංවිදහන්තී විය අභිසන්දහන්තී වත්තමානා [Pg.202] තෙනෙව කිච්චවිසෙසෙන තෙ සම්පිණ්ඩෙන්තී විය හොති, එවං අත්තනො විපාකධම්මෙපි පච්චයසමවායෙ සඞ්ඛරොන්තී සම්පිණ්ඩෙන්තී විය හොති. තෙනාහ ‘‘සහජාත…පෙ… රාසී කරොන්තී’’ති. අභිසඞ්ඛරොතීති අභිවිසිට්ඨං කත්වා සඞ්ඛරොති. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො හි අත්තනො ඵලං ඉතරස්ස ඵලතො අතිවිය විසිට්ඨං භින්නං කත්වා සඞ්ඛරොති පච්චයතො, සභාවතො, පවත්තිආකාරතො ච සයං ඉතරෙහි විසිට්ඨසභාවත්තා. එස නයො ඉතරෙහිපි. පුජ්ජභවඵලනිබ්බත්තනතො, අත්තනො සන්තානස්ස පුනනතො ච පුඤ්ඤො.

'संखरान्ति' (अभिसंस्कार करतात) म्हणजे एकत्रित करतात. कारण चेतना ही 'आयुहन' (प्रयत्न/एकत्रीकरण) कार्य असलेली असल्यामुळे, जशी ती संप्रयुक्त धर्मांना आपापल्या कार्यात नियोजित करत असल्यासारखी, त्यांना एकत्र जोडत असल्यासारखी प्रवृत्त होते, त्याच विशिष्ट कार्याने ती त्यांना एकत्रित करत असल्यासारखी होते; त्याचप्रमाणे स्वतःच्या विपाकधर्माला देखील प्रत्यय-सामग्रीमध्ये अभिसंस्कारित करत असताना एकत्रित करत असल्यासारखी होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सहजात... पे... राशी करतात'. 'अभिसंस्करोति' म्हणजे अतिशय विशिष्ट करून अभिसंस्कार करणे. कारण पुंण्याभिसंस्कार हा स्वतःच्या फळाला इतर फळांपेक्षा अत्यंत विशिष्ट व भिन्न करून प्रत्यय, स्वभाव आणि प्रवृत्तीच्या आकाराने अभिसंस्कारित करतो, कारण तो स्वतः इतरांपेक्षा विशिष्ट स्वभावाचा असतो. हाच नियम इतरांनाही लागू होतो. पूज्य भव-फळ उत्पन्न करत असल्यामुळे आणि स्वतःच्या संतानाला (प्रवाहाला) पवित्र करत असल्यामुळे ते 'पुण्य' आहे.

මහාචිත්තචෙතනානන්ති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුනිප්ඵාදනාදිමහානුභාවතාය මහාචිත්තෙසු පවත්තචෙතනානං. අට්ඨෙව චෙතනා හොන්ති, යා කාමාවචරා කුසලා. ‘‘තෙරසපී’’ති කස්මා වුත්තං, නනු ‘‘නවා’’ති වත්තබ්බං. න හි භාවනා ඤාණරහිතා යුත්තාති අනුයොගං සන්ධායාහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. කසිණපරිකම්මං කරොන්තස්සාති කසිණෙසු ඣානපරිකම්මං කරොන්තස්ස. ‘‘පථවී පථවී’’තිආදි භාවනා හි කසිණපරිකම්මං. තස්ස හි පරිකම්මස්ස සුපගුණභාවතො අනුයුත්තස්ස තත්ථ ආදරාකරණෙන සියා ඤාණරහිතචිත්තං. ඣානපච්චවෙක්ඛණායපි එසෙව නයො. කෙචි මණ්ඩලකරණම්පි භාවනං භජාපෙන්ති.

'महाचित्तचेतना' म्हणजे असंख्य आयुष्य निष्पन्न करणे इत्यादी महान प्रभावामुळे महाचित्तांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या चेतना. कामावचर कुशल असलेल्या आठच चेतना असतात. 'तेराही' असे का म्हटले आहे, 'नऊ' असे म्हणायला हवे होते ना? कारण ज्ञानरहित भावना योग्य नाही, या शंकेचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे - 'जसे की' इत्यादी. 'कसिणपरिकर्म' करणाऱ्याचे म्हणजे कसिणांमध्ये ध्यानपरिकर्म करणाऱ्याचे. 'पठवी पठवी' (पृथ्वी पृथ्वी) इत्यादी भावना म्हणजेच कसिणपरिकर्म होय. कारण त्या परिकर्माच्या सुप्रवीण (सुपगुण) भावामुळे त्यात युक्त असलेल्या व्यक्तीचे, तेथे आदर न केल्यामुळे ज्ञानरहित चित्त असू शकते. ध्यानाच्या प्रत्यवेक्षणातही हाच नियम आहे. काही लोक मंडल बनवण्यालाही भावना मानतात.

දානවසෙන පවත්තචිත්තචෙතසිකධම්මා දානං, තත්ථ බ්‍යාපාරභූතා ආයූහනචෙතනා දානං ආරබ්භ, දානඤ්ච අධිකිච්ච උප්පජ්ජතීති වුත්තා. එවං ඉතරෙසුපි. අයං සඞ්ඛෙපදෙසනාති අයං පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙ සඞ්ඛෙපතො අත්ථදෙසනා, අත්ථවණ්ණනාති අත්ථො.

दानाच्या रूपाने प्रवृत्त होणारे चित्त आणि चैतसिक धर्म म्हणजे 'दान' होय. त्यात क्रियाशील असणारी, दानाचा आरंभ करणारी आणि दानाला उद्देशून उत्पन्न होणारी 'आयूहण-चेतना' (प्रयत्नशील चेतना) म्हणजे दान, असे म्हटले आहे. याचप्रमाणे इतरांच्या (शील इत्यादींच्या) बाबतीतही समजावे. 'ही संक्षिप्त देशना आहे' याचा अर्थ असा की, ही पुण्याभिसंस्कारांविषयी संक्षेपाने केलेली अर्थ-देशना (अर्थाचे स्पष्टीकरण) किंवा अर्थ-वर्णन आहे.

සොමනස්සචිත්තෙනාති අනුමොදනාපවත්තිදස්සනමත්තමෙතං දට්ඨබ්බං. උපෙක්ඛාසහගතෙනාපි හි අනුස්සරති එවාති. කාමං නිච්චසීලං, උපොසථසීලං, නියමසීලම්පි සීලමෙව, පරිපුණ්ණං පන සබ්බඞ්ගසම්පන්නං සීලං දස්සෙතුං ‘‘සීලපූරණත්ථායා’’තිආදි වුත්තං. නයදස්සනං වා එතං, තස්මා ‘‘නිච්චසීලං, උපොසථසීලං, නියමසීලං සමාදියිස්සාමී’’ති විහාරං ගච්ඡන්තස්ස, සමාදියිත්වා සමාදින්නසීලෙ ච තස්මිං, ‘‘සාධු සුට්ඨූ’’ති ආවජ්ජන්තස්ස, තං සීලං සොධෙන්තස්ස ච පවත්තා චෙතනා සීලමයාති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

'सोमनस्य चित्ताने' (आनंदी चित्ताने) हे केवळ अनुमोदनाच्या प्रवृत्तीचे दर्शन घडवण्यासाठी आहे, असे समजावे. कारण उपेक्षा-सहगत (तटस्थ) चित्ताने सुद्धा मनुष्य अनुस्मरण करतोच. जरी नित्यशील, उपोसथशील आणि नियमशील हे देखील शीलच आहे, तरीही सर्व अंगांनी परिपूर्ण असलेले शील दर्शवण्यासाठी 'शील परिपूर्ण करण्यासाठी' (शीलपूरणत्थाय) इत्यादी म्हटले आहे. किंवा ही पद्धती दर्शवणारी बाब आहे. म्हणूनच, 'मी नित्यशील, उपोसथशील, नियमशील ग्रहण करीन' असे म्हणून विहाराकडे जाणाऱ्या व्यक्तीच्या, आणि शील ग्रहण करून त्या ग्रहण केलेल्या शीलाविषयी 'साधू, उत्तम' असा विचार करणाऱ्याच्या, तसेच त्या शीलाचे शुद्धीकरण करणाऱ्याच्या मनात जी चेतना प्रवृत्त होते, ती 'शीलमय' (चेतना) होय, अशी योजना येथे समजावी.

පුබ්බෙ [Pg.203] සමථවසෙන භාවනානයො ගහිතොති ඉදානි සම්මසනනයෙන තං දස්සෙතුං ‘‘පටිසම්භිදායං වුත්තෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අනිච්චතොති අනිච්චභාවතො. දුක්ඛතො, අනත්තතොති එත්ථාපි එසෙව නයො.

पूर्वी शमथाच्या (समथ) माध्यमातून भावनेचा मार्ग स्वीकारला गेला होता, आता संमर्शन (समसन - परीक्षण) पद्धतीने तो दर्शवण्यासाठी 'पटिसंभिदेमध्ये म्हटल्याप्रमाणे' इत्यादी सांगितले आहे. त्यात 'अनित्यतेने' म्हणजे अनित्य भावामुळे. 'दुःखतेने' आणि 'अनात्मतेने' या बाबतीतही हाच नियम (पद्धती) लागू होतो.

තත්ථ යෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා නාමරූපභාවෙන පරිග්ගහිතා, තෙ යස්මා ද්වාරාරම්මණෙහි සද්ධිං ද්වාරප්පවත්තධම්මවසෙන විභාගං ලභන්ති, තස්මා ද්වාරඡක්කාදිවසෙන ඡ ඡක්කා ගහිතා. යස්මා පන ලක්ඛණෙසු අනත්තලක්ඛණං දුබ්බිභාවං, තස්මා තස්ස විභාවනාය ඡ ධාතුයො ගහිතා. තතො යෙසු කසිණෙසු ඉතො බාහිරකානං අත්තාභිනිවෙසො, තානි ඉමෙසං ඣානානං ආරම්මණභාවෙන උපට්ඨානාකාරමත්තානි, ඉමානි පන තානි ඣානානීති දස්සනත්ථං දස කසිණානි ගහිතානි. තතො දුක්ඛානුපස්සනාය පරිවාරභාවෙන පටික්කූලාකාරවසෙන ද්වත්තිංස කොට්ඨාසා ගහිතා. පුබ්බෙ ඛන්ධවසෙන සඞ්ඛෙපතො ඉමෙ ධම්මා ගහිතා, ඉදානි නාතිසඞ්ඛෙපවිත්ථාරනයෙන ච මනසි කාතබ්බාති දස්සනත්ථං ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො ච ගහිතා. තෙසු ඉමෙ ධම්මා සතිපි සුඤ්ඤානිරීහඅබ්‍යාපාරභාවෙ ධම්මසභාවතො ආධිපච්චභාවෙන පවත්තන්තීති අනත්තභාවවිභාවනත්ථං ඉන්ද්‍රියානි ගහිතානි. එවං අනෙකභෙදභින්නාපි ඉමෙ ධම්මා භූමිත්තයපරියාපන්නතාය තිවිධාව හොන්තීති දස්සනත්ථං තිස්සො ධාතුයො ගහිතා. එත්තාවතා නිමිත්තං දස්සෙත්වා පවත්තං දස්සෙතුං කාමභවාදයො නව භවා ගහිතා. එත්තකෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යවිසෙසෙ පවත්තමනසිකාරකොසල්ලෙන සණ්හසුඛුමෙසු නිබ්බත්තිතමහග්ගතධම්මෙසු මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බොති දස්සනත්ථං ඣානඅප්පමඤ්ඤාරූපානි ගහිතානි. තත්ථ ඣානානි නාම වුත්තාවසෙසාරම්මණානි රූපාවචරජ්ඣානානි. පුන පච්චයපච්චයුප්පන්නවිභාගතො ඉමෙ ධම්මා විභජ්ජ මනසිකාතබ්බාති දස්සනත්ථං පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානි ගහිතානි. පච්චයාකාරමනසිකාරො හි සුඛෙන, සුට්ඨුතරඤ්ච ලක්ඛණත්තයං විභාවෙති, තස්මා සො පච්ඡතො ගහිතො. එවං එතෙ සම්මසනීයභාවෙන ගහිතා ඛන්ධාදිවසෙන කොට්ඨාසතො පඤ්චවීසතිවිධා, පභෙදතො පන අතීතාදිභෙදං අනාමසිත්වා ගය්හමානා ද්වීහි ඌනානි ද්වෙසතානි හොන්ති. ඉදං තාවෙත්ථ පාළිවවත්ථානං, අත්ථවිචාරං පන ඉච්ඡන්තෙහි පරමත්ථමඤ්ජූසායං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

त्यात जे पाच उपादानस्कंध नाम-रूपाच्या रूपाने ग्रहण केले जातात, ते ज्याअर्थी इंद्रियद्वारे आणि आलंबनांसह (विषयांसह) द्वारांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या धर्मांच्या रूपाने विभागले जातात, म्हणून सहा इंद्रियद्वारांच्या आधारे 'सहा षटके' (छ चक्क) घेतली आहेत. परंतु लक्षणांमध्ये 'अनात्म लक्षण' स्पष्ट करणे कठीण असल्याने, त्याच्या स्पष्टीकरणासाठी 'सहा धातू' घेतले आहेत. त्यानंतर, ज्या कसिणांमध्ये बाह्य लोकांचा आत्म-अभिनिवेश (आत्म्याचा भ्रम) असतो, ती या ध्यानांच्या आलंबन रूपाने केवळ उपस्थितीचे प्रकार आहेत, आणि 'हीच ती ध्याने आहेत' हे दर्शवण्यासाठी 'दहा कसिण' घेतले आहेत. त्यानंतर, दुःखानुपश्यनेचे साहाय्यक म्हणून, अशुचि (प्रतिकूल) आकाराच्या रूपाने 'बत्तीस भाग' (द्वत्तिंस कोठ्ठास) घेतले आहेत. पूर्वी स्कंधांच्या रूपाने संक्षेपाने हे धर्म घेतले होते, आता ते अति-संक्षिप्त किंवा अति-विस्तृत नसलेल्या पद्धतीने मनात आणले जावेत, हे दर्शवण्यासाठी 'बारा आयतने' आणि 'अठरा धातू' घेतले आहेत. त्यांच्यामध्ये, हे धर्म शून्य, निष्क्रिय आणि व्यापाररहित (प्रयत्नरहित) असूनही, धर्मस्वभावामुळे अधिपती रूपाने प्रवृत्त होतात, हे अनात्मभाव स्पष्ट करण्यासाठी 'इंद्रिये' घेतली आहेत. अशा प्रकारे अनेक भेदांनी भिन्न असलेले हे धर्म तीन भूमींमध्ये (पातळ्यांवर) समाविष्ट असल्यामुळे तीन प्रकारचेच होतात, हे दर्शवण्यासाठी 'तीन धातू' घेतले आहेत. एवढ्यावरून निमित्त दर्शवून, प्रवृत्ती दर्शवण्यासाठी कामभव इत्यादी 'नऊ भव' घेतले आहेत. एवढ्या अभिज्ञेय (विशेष जाणण्यायोग्य) गोष्टींमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या मनसिकार-कौशल्याने (मन एकाग्र करण्याच्या कौशल्याने) सूक्ष्म आणि अतिसूक्ष्म रूपाने उत्पन्न झालेल्या महग्गत (महान) धर्मांवर मनसिकार प्रवृत्त केला पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी 'ध्यान, अप्पमञ्ञा (अप्रमाण) आणि अरूप' घेतले आहेत. त्यात 'ध्याने' म्हणजे वर उल्लेखिलेल्या उर्वरित आलंबनांवर आधारित असणारी रूपावचर ध्याने होत. पुन्हा, कार्यकारणभावाच्या (प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न) विभागाने या धर्मांचे वर्गीकरण करून मनसिकार केला पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी 'प्रतीत्यसमुत्पादाची अंगे' घेतली आहेत. कारण प्रत्ययाकार-मनसिकार (कार्याकारणभावाचे चिंतन) हा सहजपणे आणि अधिक चांगल्या प्रकारे तीन लक्षणांना (अनित्य, दुःख, अनात्म) स्पष्ट करतो, म्हणून तो शेवटी घेतला आहे. अशा प्रकारे, संमर्शन (परीक्षण) करण्याच्या योग्यतेने घेतलेले हे धर्म स्कंध इत्यादींच्या रूपाने वर्गांनुसार 'पंचवीस प्रकारचे' आहेत; परंतु प्रभेदाच्या (विभागाच्या) दृष्टीने, भूतकाळ इत्यादी भेदांचा उल्लेख न करता ग्रहण केल्यास, ते दोन कमी दोनशे (१९८) होतात. ही तर येथे पाळी ग्रंथाची मर्यादा (निश्चिती) आहे; परंतु ज्यांना अर्थाचा सखोल विचार हवा असेल, त्यांनी 'परमत्थमञ्जूषा' नावाच्या विसुद्धिमग्ग-टीकेमध्ये (विसुद्धिमग्ग संवण्णना) सांगितलेल्या पद्धतीनेच तो समजून घ्यावा.

න [Pg.204] පුඤ්ඤොති අපුඤ්ඤො. තස්ස පුඤ්ඤ-සද්දෙ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සන්තානස්ස ඉඤ්ජනහෙතූනං නීවරණාදීනං සුවික්ඛම්භනතො රූපතණ්හාසඞ්ඛාතස්ස ඉඤ්ජිතස්ස අභාවතො අනිඤ්ජං, අනිඤ්ජමෙව ‘‘ආනෙඤ්ජ’’න්ති වුත්තං. තථා හි රූපාරම්මණං රූපනිමිත්තාරම්මණං සබ්බම්පි චතුත්ථජ්ඣානං නිප්පරියායෙන ‘‘ආනෙඤ්ජ’’න්ති වුච්චති.

'पुण्य नाही ते' अपुण्य (पाप) होय. त्याचा अर्थ 'पुण्य' या शब्दाच्या विरुद्ध अर्थाने समजून घ्यावा. चित्तसंततीला विचलित करणाऱ्या नीवरणादी कारणांचा पूर्णपणे उपशम (दमन) झाल्यामुळे आणि रूप-तृष्णेच्या रूपाने असणाऱ्या विचलनाचा (कंपनाचा) अभाव असल्यामुळे ते 'अनिंज' (अकंपित) आहे; आणि 'अनिंज' यालाच 'आनेञ्ज' (आनेज) असे म्हटले आहे. कारण, रूप-आलंबन किंवा रूपनिमित्त-आलंबन असणारे संपूर्ण चौथे ध्यान (चतुत्थज्झान) हे मुख्य रूपाने 'आनेञ्ज' म्हटले जाते.

චත්තාරො මග්ගට්ඨා, හෙට්ඨිමා තයො ඵලට්ඨාති එවං සත්තවිධො. තිස්සො සික්ඛාති අධිසීලාදිකා තිස්සො සික්ඛා. තාසු ජාතොති වා සෙක්ඛො, අරියපුග්ගලො හි අරියාය ජාතියා ජායමානො සික්ඛාසු ජායති, න යොනියං. සික්ඛනසීලොති වා සෙක්ඛො. පුග්ගලාධිට්ඨානාය වා කථාය සෙක්ඛස්ස අයන්ති අඤ්ඤාසාධාරණමග්ගඵලත්තයධම්මා සෙක්ඛපරියායෙන වුත්තා. අසෙක්ඛොති ච යත්ථ සෙක්ඛභාවාසඞ්කා අත්ථි, තත්ථායං පටිසෙධොති ලොකියනිබ්බානෙසු අසෙක්ඛභාවනාපත්ති දට්ඨබ්බා. සීලසමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතා හි සික්ඛා අත්තනො පටිපක්ඛකිලෙසෙහිවිප්පමුත්තා පරිසුද්ධා උපක්කිලෙසානං ආරම්මණභාවම්පි අනුපගමනතො එතා ‘‘සික්ඛා’’ති වත්තුං යුත්තා අට්ඨසුපි මග්ගඵලෙසු විජ්ජන්ති, තස්මා චතුමග්ගහෙට්ඨිමඵලත්තයසමඞ්ගිනො විය අරහත්තඵලසමඞ්ගීපි තාසු සික්ඛාසු ජාතොති ච තංසමඞ්ගිනො අරහතො ඉතරෙසං විය සෙක්ඛත්තෙ සති සෙක්ඛස්ස අයන්ති ච සික්ඛා සීලං එතස්සාති ච ‘‘සෙක්ඛො’’ති වත්තබ්බො සියාති තන්නිවත්තනත්ථං අසෙක්ඛොති යථාවුත්තසෙක්ඛභාවපටිසෙධො කතො. අරහත්තඵලෙ හි පවත්තමානා සික්ඛා පරිනිට්ඨිතසික්ඛාකිච්චත්තා න සික්ඛාකිච්චං කරොන්ති, කෙවලං සික්ඛාඵලභාවෙනෙව පවත්තන්ති, තස්මා න තා සික්ඛාවචනං අරහන්ති, නාපි තංසමඞ්ගී සෙක්ඛවචනං, න ච ‘‘සික්ඛනසීලො, සික්ඛාසු ජාතො’’ති ච වත්තබ්බතං අරහති. හෙට්ඨිමඵලෙසු පන සික්ඛා සකදාගාමිමග්ගවිපස්සනාදීනං උපනිස්සයභාවතො සික්ඛාකිච්චං කරොන්තීති සික්ඛාවචනං අරහන්ති, තංසමඞ්ගිනො ච සෙක්ඛවචනං, ‘‘සික්ඛනසීලා, සික්ඛාසු ජාතා’’ති ච වත්තබ්බතං අරහන්ති.

चार मार्गस्थ (मार्गावर आरूढ असलेले) आणि खालचे तीन फलस्थ (फलावर आरूढ असलेले) अशा प्रकारे तो सात प्रकारचा (पुद्गल) आहे. 'तीन शिक्षा' म्हणजे अधिसील (उच्च शील) इत्यादी तीन शिक्षा होत. किंवा, त्यांच्यामध्ये जन्मलेला तो 'सेक्ख' (शैक्ष्य - साधक) होय; कारण आर्य पुद्गल (श्रेष्ठ व्यक्ती) जेव्हा आर्य जन्माने जन्म घेतात, तेव्हा ते शिक्षांमध्ये जन्म घेतात, योनीमध्ये (गर्भात) नाही. किंवा, शिकणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'सेक्ख' होय. किंवा पुद्गलाला (व्यक्तीला) आधार करून केलेल्या उपदेशात, 'हा सेक्खाचा (मार्ग) आहे' असे म्हणून इतरांना सामायिक नसलेले तीन मार्ग आणि three फलांचे धर्म 'सेक्ख' या पर्यायाने सांगितले आहेत. आणि 'असेक्ख' (अशैक्ष्य) हा शब्द जेथे सेक्ख-भावाची (साधकत्वाचा) संशय असू शकतो, तेथे त्याचा निषेध करण्यासाठी आहे; म्हणून लौकिक धर्म आणि निर्वाण यांच्यात असेक्ख-भावाची प्राप्ती समजावी. कारण शील, समाधी आणि प्रज्ञा या रूपाने ओळखल्या जाणाऱ्या शिक्षा आपल्या विरोधी क्लेशांपासून मुक्त, अत्यंत शुद्ध आणि उपक्लेशांचे आलंबन न बनणाऱ्या असल्यामुळे, त्यांना 'शिक्षा' म्हणणे योग्य आहे; आणि त्या आठही मार्ग व फलांमध्ये विद्यमान असतात. म्हणूनच, चार मार्ग आणि तीन खालच्या फलांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीप्रमाणेच अर्हतफलाने युक्त असलेले पूज्य अर्हत देखील त्या शिक्षांमध्ये जन्मलेले असतात. आणि अर्हतांना इतरांप्रमाणे 'सेक्खत्व' (साधकत्व) प्राप्त होऊ नये, तसेच 'हा सेक्खाचा मार्ग आहे' आणि 'शील हीच यांची शिक्षा आहे' या कारणांमुळे त्यांना 'सेक्ख' म्हणावे लागू नये, म्हणून त्याचे निवारण करण्यासाठी 'असेक्ख' असे म्हणून वर सांगितलेल्या सेक्ख-भावाचा निषेध केला आहे. कारण अर्हतफलामध्ये प्रवृत्त असणारी शिक्षा ही शिक्षेचे कार्य पूर्ण झाले असल्यामुळे शिक्षेचे कार्य करत नाही, तर ती केवळ शिक्षेचे फल म्हणून प्रवृत्त होते. म्हणूनच, त्या शिक्षा 'शिक्षा' या संज्ञेस पात्र ठरत नाहीत, आणि अर्हतफलाने युक्त असलेले पूज्य अर्हत 'सेक्ख' (साधक) या संज्ञेस पात्र ठरत नाहीत, तसेच त्यांना 'शिकणे हा ज्यांचा स्वभाव आहे, जे शिक्षांमध्ये जन्मले आहेत' असे म्हणणेही योग्य ठरत नाही. परंतु खालच्या फलांमध्ये असणारी शिक्षा ही सकृदागामी मार्ग, विपश्यना इत्यादींसाठी उपनिषय (प्रबळ आधार) असल्यामुळे शिक्षेचे कार्य करते; म्हणून ती 'शिक्षा' या संज्ञेस पात्र ठरते, आणि तिच्याशी युक्त असणारे साधक 'सेक्ख' या संज्ञेस पात्र ठरतात, तसेच त्यांना 'शिकणे हा ज्यांचा स्वभाव आहे, जे शिक्षांमध्ये जन्मले आहेत' असे म्हणणे योग्य ठरते.

‘‘සික්ඛතීති සෙක්ඛො’’ති ච අපරියොසිතසික්ඛො දස්සිතොති. අනන්තරමෙව ‘‘ඛීණාසවො’’ති ආදිං වත්වා ‘‘න සික්ඛතීති අසෙක්ඛො’’ති වුත්තත්තා පරියොසිතසික්ඛො දස්සිතො, න සික්ඛාරහිතො තස්ස තතියපුග්ගලභාවෙන ගහිතත්තා. වුද්ධිප්පත්තසික්ඛො වා අසෙක්ඛොති එතස්මිං [Pg.205] අත්ථෙ සෙක්ඛධම්මෙසු එව ඨිතස්ස කස්සචි අරියස්ස අසෙක්ඛභාවාපත්තීති අරහත්තමග්ගධම්මා වුද්ධිප්පත්තා, යථාවුත්තෙහි ච අත්ථෙහි සෙක්ඛොති කත්වා තංසමඞ්ගිනො අග්ගමග්ගට්ඨස්ස අසෙක්ඛභාවො ආපන්නොති? න තංසදිසෙසු තබ්බොහාරතො. අරහත්තමග්ගතො හි නින්නානාකරණං අරහත්තඵලං ඨපෙත්වා පරිඤ්ඤාදිකිච්චකරණං, විපාකභාවඤ්ච, තස්මා තෙ එව සෙක්ඛධම්මා ‘‘අග්ගඵලධම්මභාවං ආපන්නා’’ති සක්කා වත්තුං, කුසලසුඛතො ච විපාකසුඛං සන්තතරතාය පණීතතරන්ති, වුද්ධිප්පත්තා ච තෙ ධම්මා හොන්තීති තංසමඞ්ගී ‘‘අසෙක්ඛො’’ති වුච්චතීති.

“जो शिकत आहे तो सेक्ख (शैक्ष्य)” असे म्हणून अपूर्ण शिक्षण असलेला (अपरीयोसितसिक्ख) दर्शविला आहे. त्यानंतर लगेचच “खीणासवो” (क्षीणास्रव) इत्यादी म्हणून “जो शिकत नाही तो असेक्ख (अशैक्ष्य)” असे म्हटल्यामुळे पूर्ण शिक्षण झालेला (परीयोसितसिक्ख) दर्शविला आहे, शिक्षणाशिवाय असलेला नाही, कारण तिसऱ्या पुद्गलभावाने त्याचे ग्रहण केले आहे. किंवा “वृद्धीला प्राप्त झालेली शिक्षा ज्याची आहे तो असेक्ख” या अर्थाने, सेक्ख धर्मांमध्येच स्थित असलेल्या एखाद्या आर्याला (अरियाला) असेक्खभाव प्राप्त होतो, म्हणून अर्हत्-मार्ग-धर्म वृद्धीला प्राप्त झाले आहेत, आणि वर सांगितलेल्या अर्थांनुसार ‘सेक्ख’ मानून त्याशी युक्त असलेल्या अग्र-मार्ग-स्थाला (अर्हत्-मार्ग-स्थाला) असेक्खभाव प्राप्त होतो काय? नाही, तशा प्रकारच्या लोकांमध्ये त्या व्यवहारावरून (तसे म्हटले जात नाही). कारण अर्हत्-मार्गापेक्षा अर्हत्-फळामध्ये काही फरक नाही, केवळ परिज्ञा इत्यादी कार्य करणे आणि विपाकभाव असणे सोडून. म्हणून तेच सेक्ख धर्म “अग्रफळधर्मभावाला प्राप्त झाले आहेत” असे म्हणता येऊ शकते. आणि कुशल सुखापेक्षा विपाक सुख अधिक शांत व प्रणीत (उत्कृष्ट) असल्यामुळे, ते धर्म वृद्धीला प्राप्त झालेले असतात, म्हणून त्याशी युक्त असलेल्याला “asekkho” (असेक्ख) म्हटले जाते.

ජාතිමහල්ලකොති ජාතියා වුඩ්ඪතරො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො. සො හි රත්තඤ්ඤුතාය යෙභුය්‍යෙන ජාතිධම්මකුලධම්මපදෙසු ථාවරියප්පත්තියා ජාතිථෙරො නාම. ථෙරකරණා ධම්මාති සාසනෙ ථිරභාවකරා ගුණා පටිපක්ඛනිම්මදනකා. ථෙරොති වක්ඛමානෙසු ධම්මෙසු ථිරභාවප්පත්තො. සීලවාති පාසංසෙන සාතිසයෙන සීලෙන සමන්නාගතො, සීලසම්පන්නොති අත්ථො, එතෙන දුස්සීල්‍යසඞ්ඛාතස්ස බාල්‍යස්ස අභාවමාහ. සුත්තගෙය්‍යාදි බහු සුතං එතෙනාති බහුස්සුතො, එතෙනාස්ස සුතවිරහසඞ්ඛාතස්ස බාල්‍යස්ස අභාවං, පටිසඞ්ඛානබලෙන ච පතිට්ඨිතභාවං වදති. ‘‘චතුන්නං ඣානානං ලාභී’’ති ඉමිනා නීවරණාදිසඞ්ඛාතස්ස බාල්‍යස්ස අභාවං, භාවනාබලෙන ච පතිට්ඨිතභාවං කථෙති. ‘‘ආසවානං ඛයා’’තිආදිනා අවිජ්ජාසඞ්ඛාතස්ස බාල්‍යස්ස සබ්බසො අභාවං, ඛීණාසවත්ථෙරභාවෙන පතිට්ඨිතභාවඤ්චස්ස දස්සෙති. න චෙත්ථ සමුදායෙ වාක්‍යපරිසමාපනං, අථ ඛො පච්චෙකං වාක්‍යපරිසමාපනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘එවං වුත්තෙසු ධම්මෙසූ’’තිආදිමාහ. ථෙරනාමකො වා ‘‘ථෙරො’’ති එවං නාමකො වා.

“जातिमहल्लक” म्हणजे जन्माने वृद्ध, मार्ग आक्रमिलेला, वयोवृद्ध. तो खरोखरच बहुश्रुततेमुळे (अनुभवीपणामुळे) बहुतांश करून जातिधर्म आणि कुलधर्माच्या बाबतीत स्थैर्य प्राप्त केल्यामुळे ‘जातिथेर’ या नावाचा होतो. “थेरकरण धर्म” म्हणजे शासनात (बुद्धशासनात) स्थैर्य निर्माण करणारे आणि प्रतिपक्षाचे (विरोधी विचारांचे) दमन करणारे गुण. “थेर” म्हणजे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या धर्मांमध्ये स्थैर्य प्राप्त केलेला. “शीलवान” म्हणजे प्रशंसनीय आणि अतिशय उत्कृष्ट शीलाने युक्त असलेला, म्हणजेच शीलसंपन्न असा अर्थ आहे. याद्वारे दुःशीलाने युक्त असलेल्या बालत्वाचा (मूर्खपणाचा) अभाव सांगितला आहे. सुत्त, गेय्य इत्यादींचे ज्याने पुष्कळ श्रवण केले आहे तो “बहुस्सुत” (बहुश्रुत) होय. याद्वारे श्रवणाच्या अभावामुळे होणाऱ्या बालत्वाचा अभाव आणि प्रतिसंख्यान बलाने (विचारशक्तीच्या बलाने) प्रतिष्ठित असणे सांगितले आहे. “चार ध्यानांचा लाभ घेणारा” याद्वारे नीवरण इत्यादींनी युक्त असलेल्या बालत्वाचा अभाव आणि भावनाबलाने प्रतिष्ठित असणे सांगितले आहे. “आसवांचा क्षय झाल्यामुळे” इत्यादींद्वारे अविद्येने युक्त असलेल्या बालत्वाचा सर्वतोपरी अभाव आणि क्षीणास्रव-थेरभावाने प्रतिष्ठित असणे दर्शविले आहे. आणि येथे केवळ समूहामध्येच वाक्याची समाप्ती होत नाही, तर प्रत्येक वाक्याची स्वतंत्र समाप्ती होते, हे दर्शविताना “अशा प्रकारे सांगितलेल्या धर्मांमध्ये” इत्यादी म्हटले आहे. किंवा ‘थेर’ नावाचा, म्हणजे ज्याचे नावच ‘थेर’ आहे असा.

අනුග්ගහවසෙන, පූජාවසෙන වා අත්තනො සන්තකං පරස්ස දීයති එතෙනාති දානං, පරිච්චාගචෙතනා. දානමෙව දානමයං. පදපූරණමත්තං මය-සද්දො. පුඤ්ඤඤ්ච තං යථාවුත්තෙනත්ථෙන කිරියා ච කම්මභාවතොති පුඤ්ඤකිරියා. පරෙසං පියමනාපතාසෙවනීයතාදීනං ආනිසංසානං. පුබ්බෙ…පෙ… වසෙනෙවාති සඞ්ඛාරත්තිකෙ (දී. නි. 3.305; දී. නි. අට්ඨ. 3.305) වුත්තදානමයසීලමයභාවනාමයචෙතනාවසෙනෙව. ඉමානි වෙදිතබ්බානීති සම්බන්ධො. එත්ථාති එතෙසු පුඤ්ඤකිරියවත්ථූසු. කායෙන කරොන්තස්සාති අත්තනො කායෙන පරිච්චාගපයොගං [Pg.206] පවත්තෙන්තස්ස. තදත්ථන්ති දානත්ථං. ‘‘ඉමං දෙය්‍යධම්මං දෙහී’’ති වාචං නිච්ඡාරෙන්තස්ස. දානපාරමිං ආවජ්ජෙත්වා වාති යථා කෙවලං ‘‘අන්නදානාදීනි දෙමී’’ති දානකාලෙ තං දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති, එවං ‘‘ඉමං දානමයං සම්මාසම්බොධියා පච්චයො හොතූ’’ති දානපාරමිං ආවජ්ජෙත්වා දානකාලෙපි දානසීසෙනෙව පවත්තිතත්තා. වත්තසීසෙ ඨත්වාති ‘‘එතං දානං නාම මය්හං කුලවංසො කුලතන්ති කුලපවෙණී කුලචාරිත්ත’’න්ති චාරිත්තසීලෙ ඨත්වා දදතො චාරිත්තසීලමයං. යථා දෙය්‍යධම්මපරිච්චාගවසෙන පවත්තමානාපි දානචෙතනා වත්තසීසෙ ඨත්වා දදතො සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස, අපරභාගචෙතනාය ච තථා පවත්තත්තා, එවං දෙය්‍යධම්මෙ ඛයතො, වයතො සම්මසනං පට්ඨපෙත්වා දදතො භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති පුබ්බභාගචෙතනාය, දෙය්‍යධම්මෙ අපරභාගචෙතනාය ච තථා පවත්තත්තා.

अनुग्रहाच्या भावनेने किंवा पूजेच्या भावनेने स्वतःचे जे काही आहे ते दुसऱ्याला दिले जाते याद्वारे, म्हणून ते “दान” होय, म्हणजेच परित्यागाची चेतना (परित्यागचेतना). दान हेच दानमय होय. ‘मय’ हा शब्द केवळ पदपूर्तीसाठी आहे. आणि ते वर सांगितलेल्या अर्थाने पुण्य आहे आणि कर्मभावामुळे क्रिया आहे, म्हणून “पुण्यक्रिया” (पुञ्ञकिरिया) होय. इतरांच्या प्रिय, मनाजोगते आणि सेवन करण्यायोग्य इत्यादी आनिशंसांचे (फायद्यांचे). पूर्वी...पे... च्या प्रभावानेच, म्हणजे संखारात्रिकामध्ये (दी. नि. ३.३०५; दी. नि. अट्ठ. ३.३०५) सांगितलेल्या दानमय, शीलमय आणि भावनामय चेतनेच्या प्रभावानेच. “हे जाणावे” असा संबंध आहे. “येथे” म्हणजे या पुण्यक्रियावस्तूंमध्ये. “कायेने करणाऱ्याचे” म्हणजे स्वतःच्या शरीराने परित्यागाचा प्रयोग करणाऱ्याचे. “त्यासाठी” म्हणजे दानासाठी. “हा देयधर्म द्या” अशी वाणी उच्चारणाऱ्याचे. किंवा दानपारमितेचे चिंतन करून, जसे केवळ “मी अन्नदान इत्यादी देतो” असे दान करताना ते दानमय पुण्यक्रियावस्तू होते, तसेच “हे दानमय सम्यक्संबोधीसाठी प्रत्यय (कारण) होवो” असे दानपारमितेचे चिंतन करून दान करताना देखील दानाच्या मुख्य भावनेनेच प्रवृत्त झाल्यामुळे. “कर्तव्याच्या (वृत्ताच्या) शिखरावर राहून” म्हणजे “हे दान माझ्या कुळाचा वंश, कुळाची परंपरा, कुळाची वहिवाट आणि कुळाचे चारित्र्य आहे” अशा चारित्र्यशीलामध्ये स्थित राहून देणाऱ्याचे चारित्र्यशीलमय (पुण्यक्रियावस्तू होते). ज्याप्रमाणे देयधर्माच्या परित्यागाच्या रूपाने प्रवृत्त होणारी दानचेतना देखील कर्तव्याच्या शिखरावर राहून देणाऱ्यासाठी शीलमय पुण्यक्रियावस्तू होते, कारण पूर्व-अभिसंस्काराची आणि नंतरच्या भागातील चेतना तशा प्रकारे प्रवृत्त होते; त्याचप्रमाणे देयधर्माचा क्षय आणि व्यय या रूपाने विचार (संमसन) करून देणाऱ्यासाठी ती भावनामय पुण्यक्रियावस्तू होते, कारण पूर्वभागातील चेतना आणि देयधर्माच्या बाबतीत नंतरच्या भागातील चेतना तशा प्रकारे प्रवृत्त होते.

අපචීතිචෙතනා අපචිතිසහගතං අපචීයති එතායාති යථා නන්දීරාගො එව නන්දීරාගසහගතා, යථාවුත්තාය වා අපචිතියා සහගතං සහපවත්තන්ති අපචිතිසහගතං. අපචායනවසෙන පවත්තං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු. වයසා ගුණෙහි ච වුඩ්ඪතරානං වත්තපටිපත්තීසු බ්‍යාවටො හොති යාය චෙතනාය, සා වෙය්‍යාවච්චං, වෙය්‍යාවච්චමෙව වෙය්‍යාවච්චසහගතං. වෙය්‍යාවච්චසඞ්ඛාතාය වා වත්තපටිපත්තියා සමුට්ඨාපනවසෙනෙව සහගතං පවත්තන්ති වෙය්‍යාවච්චසහගතං, තථාපවත්තං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු. අත්තනො සන්තානෙ පත්තං පුඤ්ඤං අනුප්පදීයති එතෙනාති පත්තානුප්පදානං. තථා පරෙන අනුප්පදින්නතාය පත්තං අබ්භනුමොදති එතෙනාති පත්තබ්භනුමොදනං. අනනුප්පදින්නං පන කෙවලං අබ්භනුමොදීයති එතෙනාති අබ්භනුමොදනං. ධම්මං දෙසෙති එතායාති දෙසනා, දෙසනාව දෙසනාමයං. සුණාති එතෙනාති සවනං, සවනමෙව සවනමයං. දිට්ඨියා ඤාණස්ස උජුගමනං දිට්ඨිජුගතං. සබ්බත්ථ ‘‘පුඤ්ඤකිරියවත්ථූ’’ති පදං අපෙක්ඛිත්වා නපුංසකලිඞ්ගතා.

अपचितीची चेतना (आदर करण्याची चेतना) म्हणजे अपचितीसहगत होय. जिच्याद्वारे आदर केला जातो, जसे नंदीराग हाच नंदीरागसहगत असतो, किंवा वर सांगितलेल्या अपचितीने (आदराने) युक्त होऊन एकत्र प्रवृत्त होते म्हणून ते “अपचितीसहगत” होय. आदराच्या भावनेने प्रवृत्त झालेली पुण्यक्रियावस्तू. वयाने आणि गुणांनी मोठ्या असलेल्यांच्या सेवा-कर्तव्यांमध्ये ज्या चेतनेने मनुष्य व्यस्त असतो, ती “वेय्यावच्च” (सेवा) होय. वेय्यावच्च हेच वेय्यावच्चसहगत होय. किंवा वेय्यावच्च नावाच्या सेवा-कर्तव्याच्या समुत्थापनाच्या (उभारणीच्या) प्रभावानेच एकत्र प्रवृत्त होते म्हणून ते “वेय्यावच्चसहगत” होय, अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली पुण्यक्रियावस्तू. स्वतःच्या संततीमध्ये (चित्तसंततीमध्ये) प्राप्त झालेले पुण्य दुसऱ्याला दिले जाते याद्वारे, म्हणून ते “पत्तानुप्पदान” (पुण्यदान) होय. तसेच दुसऱ्याने दिलेल्या पुण्याचे याद्वारे अनुमोदन केले जाते, म्हणून ते “पत्ताब्भनुमोदन” (पुण्यानुमोदन) होय. न दिलेल्याचे केवळ अनुमोदन केले जाते याद्वारे, म्हणून ते “अब्भनुमोदन” (अनुमोदन) होय. जिच्याद्वारे धर्माचा उपदेश केला जातो ती “देसना” (धर्मदेशना) होय, देशना हीच देशनामय होय. ज्याच्याद्वारे श्रवण केले जाते ते “सवन” (धर्मश्रवण) होय, श्रवण हेच श्रवणमय होय. दृष्टीचे म्हणजेच ज्ञानाचे सरळ होणे म्हणजे “दिट्ठिजुगत” (दृष्टिऋजुता) होय. सर्व ठिकाणी “पुण्यक्रियावस्तू” या पदाची अपेक्षा असल्यामुळे नपुंसकलिंगी प्रयोग केला आहे.

පූජාවසෙන සාමීචිකිරියා අපචායනං අපචිති. වයසා ගුණෙහි ච ජෙට්ඨානං ගිලානානඤ්ච තංතංකිච්චකරණං වෙය්‍යාවච්චං. අයමෙතෙසං විසෙසොති ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. චත්තාරො පච්චයෙ දත්වා සබ්බසත්තානන්ති ච එකදෙසතො උක්කට්ඨනිද්දෙසො, යං කිඤ්චි දෙය්‍යධම්මං දත්වා, පුඤ්ඤං වා කත්වා ‘‘කතිපයානං, එකස්සෙව වා පත්ති හොතූ’’ති පරිණාමනම්පි පත්තානුප්පදානමෙව. තං න මහප්ඵලං තණ්හාය පරාමට්ඨත්තා. පරෙසං දෙසෙති [Pg.207] හිතඵරණෙන මුදුචිත්තෙනාති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. එවන්ති එවං ඉමං ධම්මං සුත්වා බහුස්සුතො හුත්වා පරෙ ධම්මදෙසනාය අනුග්ගණ්හිස්සාමීති හිතඵරණෙන මුදුචිත්තෙන ධම්මං සුණාති. එවඤ්හිස්ස සවනං අත්තනො, පරෙසඤ්ච සම්මාපටිපත්තියා පච්චයභාවතො මහප්ඵලං භවිස්සතීති. සබ්බෙසන්ති සබ්බෙසම්පි දසන්නං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං. නියමලක්ඛණන්ති මහප්ඵලභාවස්ස නියාමකසභාවං. දිට්ඨියා උජුභාවෙනෙවාති ‘‘අත්ථි, නත්ථී’’ති අන්තද්වයස්ස දුරසමුස්සාරිතතාය ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදි (ම. නි. 2.94; 3.136; විභ. 793) නයප්පවත්තාය සම්මාදිට්ඨියා උජුකමෙව පවත්තියා. දානාදීසු හි යං කිඤ්චි ඉමාය එව සම්මාදිට්ඨියා පරිසොධිතං මහාජුතිකං මහාවිප්ඵාරං භවති.

पूजेच्या भावनेने योग्य आचरण करणे म्हणजे 'अपचायन' (आदर दाखवणे) होय. वयाने आणि गुणांनी ज्येष्ठ असलेल्यांची तसेच आजारी लोकांची योग्य ती सेवा-शुश्रूषा करणे म्हणजे 'वेय्यावच्च' (सेवा) होय. 'त्यांच्यातील हा फरक आहे' असे दर्शवण्यासाठी 'तथ' (तेथे) इत्यादी म्हटले आहे. चार प्रत्यय देऊन 'सर्व प्राण्यांना' असे म्हणणे हा एका अंशाने केलेला उत्कृष्ट निर्देश आहे. कोणताही देय्यधम्म (दान देण्याची वस्तू) देऊन किंवा पुण्य करून 'काहींना किंवा एकालाच याचे फळ मिळो' असे परिणामन (समर्पण) करणे हे देखील 'पत्तानुप्पदान' (पुण्यदान) च आहे. ते तृष्णेने दूषित असल्यामुळे महाफलदायी होत नाही. 'इतरांना उपदेश करतो तो हिताच्या भावनेने आणि मृदू चित्ताने' असा संबंध जोडला पाहिजे. 'अशा प्रकारे' म्हणजे या धर्माचे श्रवण करून, बहुश्रुत होऊन, मी इतरांवर धम्मदेशनेद्वारे अनुग्रह करीन, अशा हितकारक व मृदू चित्ताने तो धम्म ऐकतो. अशा प्रकारे त्याचे धम्मश्रवण स्वतःच्या आणि इतरांच्या सम्यक् प्रतिपत्तीसाठी (योग्य आचरणासाठी) कारणीभूत ठरत असल्यामुळे महाफलदायी होईल. 'सर्वांचे' म्हणजे सर्व दहाही पुण्यक्रियावस्तूंचे. 'नियमलक्षण' म्हणजे महाफलदायी असण्याचा नियामक स्वभाव. 'दृष्टीच्या सरळतेनेच' म्हणजे 'आहे, नाही' या दोन्ही टोकांना दूर सारून, 'दिलेले दान फलदायी आहे' इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या सम्यक् दृष्टीच्या सरळ प्रवृत्तीनेच. कारण दानादींमध्ये जे काही या सम्यक् दृष्टीने परिशोधित केले जाते, ते महातेजस्वी आणि महाविस्तृत होते.

පුරිමෙහෙව තීහීති පාළියං ආගතෙහෙව තීහි. සීලමයෙ පුඤ්ඤකිරියවත්ථුම්හි සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති චාරිත්තසීලභාවතො. දානමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති දානසභාවත්තා, දානවිසයත්තා ච. කාමං දෙසනා ධම්මදානසභාවතො දානමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීති වත්තුං යුත්තා, කුසලධම්මාසෙවනභාවතො පන විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා පවත්තිතා විය සවනෙන සද්ධිං භාවනාමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති වුත්තං. ‘‘දිට්ඨිජුගතං භාවනාමයෙ’’ති කෙචි. දිට්ඨිජුගතෙ එව ච අත්තනා කතස්ස පුඤ්ඤස්ස අනුස්සරණං, තස්ස ච පරෙසං අත්ථාය පරිණාමනං, ගුණපසංසා, අඤ්ඤෙහි කරියමානාය පුඤ්ඤකිරියාය, සම්මාපටිපත්තියා ච අනුමොදනං සරණගමනන්ති එවං ආදයො පුඤ්ඤවිසෙසා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති දිට්ඨිජුකම්මවසෙනෙව තෙසං ඉජ්ඣනතො.

‘पूर्वीच्या तिन्हींनीच’ म्हणजे पाळीमध्ये आलेल्या तिन्हींनीच. चारित्र्यशील स्वभावामुळे ते ‘शीलमय पुण्यक्रियावस्तू’ मध्ये समाविष्ट होतात. दानस्वभाव आणि दानविषय असल्यामुळे ते ‘दानमय’ मध्ये समाविष्ट होतात. धम्मदेशना ही धम्मदानाच्या स्वभावाची असल्यामुळे ती ‘दानमय’ मध्ये समाविष्ट होते असे म्हणणे योग्य असले, तरी कुशल धर्माच्या सेवनाच्या स्वभावामुळे, विमुक्तायतन (मुक्तीचे स्थान) च्या शिखरावर राहून प्रवृत्त झाल्याप्रमाणे, श्रवणासोबत ती ‘भावनाभय’ मध्ये समाविष्ट होते असे म्हटले आहे. ‘दृष्टी सरळ करणे (दिट्ठिजुकम्म) हे भावनामय मध्ये समाविष्ट होते’ असे काही जण म्हणतात. आणि दृष्टी सरळ करण्यामध्येच स्वतः केलेल्या पुण्याचे अनुस्मरण करणे, ते इतरांच्या हितासाठी समर्पित करणे, गुणांची प्रशंसा करणे, इतरांनी केलेल्या पुण्यक्रियेचे आणि सम्यक् प्रतिपत्तीचे अनुमोदन करणे, शरणगमन करणे इत्यादी पुण्यविशेष समाविष्ट होतात; कारण दिट्ठिजुकम्माच्या प्रभावानेच त्यांची सिद्धी होते.

පරස්ස පටිපත්තියා සොධනත්ථො අනුයොගො චොදනා, සා යානි නිස්සාය පවත්තති, තානි චොදනාවත්ථූනි දිට්ඨසුතපරිසඞ්කිතානි. තෙනාහ ‘‘චොදනාකාරණානී’’ති. දිට්ඨෙනාති ච හෙතුම්හි කරණවචනං, දිට්ඨෙන හෙතුනාති අත්ථො. කිං පන තං දිට්ඨන්ති ආහ ‘‘වීතික්කම’’න්ති. දිස්වාති ච දස්සනහෙතූති අයමෙත්ථ අත්ථො යථා ‘‘පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා’’ති. ‘‘සුතෙනා’’තිආදීසුපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. පරස්සාති පරතො, පරස්ස වා වචනං සුත්වා. දිට්ඨපරිසඞ්කිතෙනාති දිට්ඨානුගතෙන පරිසඞ්කිතෙන, තථා පරිසඞ්කිතෙන වා වීතික්කමෙන. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. චොදෙති වත්ථුසන්දස්සනෙන වා සංවාසප්පටික්ඛෙපෙන [Pg.208] වා සාමීචිප්පටික්ඛෙපෙන වා. ඉමස්මිං පන අත්ථෙ විත්ථාරියමානෙ අතිප්පපඤ්චො හොතීති ආහ ‘‘අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො’’ති. විත්ථාරං පන ඉච්ඡන්තානං තස්ස අධිගමුපායං දස්සෙන්තො ‘‘විත්ථාරො පන…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති ආහ.

दुसऱ्याच्या आचरणाच्या शुद्धीसाठी केलेली विचारणा म्हणजे ‘चोदना’ (आरोप) होय. ती ज्या गोष्टींच्या आधारे प्रवृत्त होते, त्यांना ‘चोदनावस्तू’ म्हणतात, ज्या पाहिलेल्या (दिट्ठ), ऐकलेल्या (सुत) आणि शंका घेतलेल्या (परिसंकित) अशा असतात. म्हणूनच ‘चोदनेची कारणे’ असे म्हटले आहे. ‘पाहिल्याने’ (दिट्ठेन) यामध्ये हेतू अर्थी तृतीया विभक्ती आहे, म्हणजेच ‘पाहिलेल्या हेतूने’ असा अर्थ आहे. मग ते पाहिलेले काय आहे? तर ‘नियमभंग’ (वीतिक्कम) होय. ‘पाहून’ (दिस्वा) याचा अर्थ ‘दर्शनाच्या हेतूने’ असा आहे, जसे की ‘प्रज्ञेने त्याला पाहून’ यामध्ये आहे. ‘ऐकल्याने’ (सुतेन) इत्यादी शब्दांमध्येही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. ‘दुसऱ्याचे’ म्हणजे दुसऱ्याकडून किंवा दुसऱ्याचे वचन ऐकून. ‘पाहिलेल्या शंकेने’ म्हणजे पाहिलेल्या गोष्टीवर आधारित शंकेने किंवा तशा प्रकारच्या शंकास्पद नियमभंगाने. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो. तो वस्तू (घटना) दाखवून किंवा एकत्र राहण्यास नकार देऊन (संवासपटिक्खेप) किंवा आदरातिथ्य करण्यास नकार देऊन (सामीचीपटिक्खेप) चोदना करतो. परंतु या अर्थाचा विस्तार केल्यास अतिप्रपंच होईल, म्हणून ‘येथे हा संक्षेप आहे’ असे म्हटले आहे. ज्यांना विस्तार हवा आहे, त्यांना तो प्राप्त करण्याचा उपाय दाखवताना ‘विस्तार तर... पे... समजून घ्यावा’ असे म्हटले आहे.

කාමූපපත්තියොති කාමෙහි උපපන්නතා, සමන්නාගතතාති අත්ථො. සමන්නාගමො ච තෙසං පටිසෙවනං, සමධිගමො චාති ආහ ‘‘කාමූපසෙවනා කාමපටිලාභා වා’’ති. පච්චුපට්ඨිතකාමාති දුතියතතියරාසීනං විය සයං, පරෙහි ච අනිම්මිතා. උට්ඨානකම්මඵලූපජීවිභාවතො පන තදුභයවසෙන පච්චුපට්ඨිතා කාමා එතෙසන්ති පච්චුපට්ඨිතකාමා. තෙ පන තෙසං යෙභුය්‍යෙන නිබද්ධානි හොන්තීති ‘‘නිබද්ධකාමා’’ති වුත්තං. චතුදෙවලොකවාසිනොති චාතුමහාරාජිකතො පට්ඨාය යාව තුසිතා දෙවා. විනිපාතිකාති ආපායිකා. පරනිම්මිතා කාමා එතෙසන්ති පරනිම්මිතකාමා.

‘काम उपपत्ती’ म्हणजे कामांनी (भोगवस्तूंनी) युक्त असणे, संपन्न असणे असा अर्थ आहे. आणि संपन्न असणे म्हणजे त्यांचे सेवन करणे आणि ते प्राप्त करणे होय, म्हणूनच ‘कामांचे सेवन किंवा कामांचा लाभ’ असे म्हटले आहे. ‘पच्चुपट्ठितकामा’ (उपस्थित काम असणारे) म्हणजे दुसऱ्या आणि तिसऱ्या समूहाप्रमाणे स्वतः किंवा इतरांनी निर्माण न केलेले. परंतु उद्योग आणि कर्माच्या फळावर जगणारे असल्यामुळे, त्या दोन्ही प्रकारे ज्यांचे काम उपस्थित असतात, ते ‘पच्चुपट्ठितकामा’ होत. आणि ते काम त्यांच्यासाठी बहुतांश करून निरंतर असतात, म्हणून त्यांना ‘निबद्धकामा’ असे म्हटले आहे. ‘चार देवलोकांचे रहिवासी’ म्हणजे चातुम्महाराजिकापासून सुरू करून तुषित लोकांपर्यंतचे देव. ‘विनिपातिक’ म्हणजे अपायकारक (नरक, तिर्यंच इत्यादी दुर्गतीमध्ये पडलेले) प्राणी. ‘परनिर्मित काम असणारे’ म्हणजे ज्यांचे भोग दुसऱ्यांनी निर्माण केलेले असतात ते ‘परनिर्मितकामा’ होत.

පකතිසෙවනවසෙනාති අනුමානතො ජානනං වදති, න පච්චක්ඛතො. වසං වත්තෙන්තීති යථාරුචි පාතබ්‍යතං ආපජ්ජන්ති. ‘‘මෙථුනං පටිසෙවන්තී’’ති ඉදං පන කෙචිවාදපටිසෙධනත්ථං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘කෙචි පනා’’තිආදි. තෙ ‘‘යාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලිඞ්ගිතමත්තෙන, තුසිතානං හත්ථාමසනමත්තෙන, නිම්මානරතීනං හසිතමත්තෙන, පරනිම්මිතවසවත්තීනං ඔලොකිතමත්තෙන කාමකිච්චං ඉජ්ඣතී’’ති වදන්ති. ‘‘ඉතරෙසං ද්වින්නං ද්වයංද්වයසමාපත්තියා වා’’ති වදන්ති තාදිසස්ස කාමෙසු විරජ්ජනස්ස තෙසු අභාවතො, කාමානඤ්ච උත්තරුත්තරි පණීතපණීතතරපණීතතමභාවතො. කෙවලං පන නිස්සන්දාභාවො තෙසං වත්තබ්බො. කාමකිච්චන්ති තඞ්ඛණිකපරිළාහූපසමාවහං ඵස්සසුඛං. කාමාති කාමූපභොගා. පාකතිකා එවාති හෙට්ඨිමෙහි එකසදිසා එව. එකසඞ්ඛාතන්ති එකරූපං සමානරූපන්ති, සමඤ්ඤාතං සමානභාවන්ති වා අත්ථො.

‘प्राकृतिक सेवनाच्या वशाने’ म्हणजे अनुमानाने जाणणे असे म्हणतात, प्रत्यक्षपणे नाही. ‘वशामध्ये ठेवतात’ म्हणजे आपल्या आवडीनुसार उपभोग घेतात. ‘मैथुन सेवन करतात’ हे मात्र काही वादांचे खंडन करण्यासाठी म्हटले आहे. म्हणूनच ‘परंतु काही जण...’ इत्यादी म्हटले आहे. ते म्हणतात की, ‘यामा देवांचे केवळ परस्परांना आलिंगन देण्याने, तुषित देवांचे केवळ हाताला स्पर्श करण्याने, निर्माणरती देवांचे केवळ हसण्याने आणि परनिर्मितवशवर्ती देवांचे केवळ पाहण्याने कामकृत्य पूर्ण होते.’ ‘इतर दोघांचे स्त्री-पुरुष समापत्तीने कामकृत्य पूर्ण होते’ असे ते म्हणतात; कारण त्यांच्यामध्ये कामांविषयी तसा वैराग्यभाव नसतो आणि त्यांचे काम उत्तरोत्तर अधिक प्रणीत, प्रणीततर आणि प्रणीततम असतात. केवळ त्यांच्यामध्ये वीर्यस्त्रावाचा अभाव असतो, असे म्हटले पाहिजे. ‘कामकृत्य’ म्हणजे तात्कालिक दाह शांत करणारे स्पर्शसुख होय. ‘काम’ म्हणजे कामोपभोग. ‘प्राकृतिकच’ म्हणजे खालच्या देवलोकांतील देवांच्या सारखेच. ‘एकसंख्यात’ म्हणजे एकरूप, समान रूप किंवा समान भाव असा अर्थ आहे.

සුඛපටිලාභාති සුඛසමධිගමා. හෙට්ඨාති පඨමජ්ඣානභූමිතො හෙට්ඨා මනුස්සෙසු, දෙවෙසු වා. පඨමජ්ඣානසුඛන්ති කුසලපඨමජ්ඣානං. භූමිවසෙනපි හෙට්ඨුපරිභාවො ලබ්භතෙව බ්‍රහ්මකායිකෙසු, බ්‍රහ්මපුරොහිතෙසු වා කුසලජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මපුරොහිතෙසු, මහාබ්‍රහ්මෙසු වා විපාකසුඛානුභවනස්ස ලබ්භනතො. එත්ථ ච දුතියතතියජ්ඣානභූමිවසෙන දුතියතතියසුඛූපපත්තීනං වුච්චමානත්තා පඨමජ්ඣානභූමිවසෙනෙව පඨමජ්ඣානසුඛූපපත්ති [Pg.209] වුත්තා. තින්තාති තෙමිතා, ඣානසුඛෙන චෙව ඣානසමුට්ඨානපණීතරූපඵුට්ඨකායෙන ච පණීතා විත්තාති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘සමන්තතො තින්තා’’තිආදි. යස්මා කුසලසුඛතො විපාකසුඛං සන්තතරතාය පණීතතරං බහුලඤ්ච පවත්තති, තස්මා වුත්තං ‘‘ඉදම්පි විපාකජ්ඣානසුඛං එව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. තෙසන්ති ආභස්සරානං. සප්පීතිකස්ස සුඛස්ස අතිවිය උළාරභාවතො තෙන අජ්ඣොත්ථතචිත්තානං භවලොභො මහා උප්පජ්ජති. සන්තමෙවාති විතක්කවිචාරසඞ්ඛොභපීතිඋබ්බිලාවිවිගමෙන අතිවිය උපසන්තංයෙව. තථා සන්තභාවෙනෙව හි තං අත්තනො පච්චයෙහි පධානභාවං නීතතාය ‘‘පණීත’’න්ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘පණීතමෙවා’’ති. අතප්පකෙන සුඛපාරමිප්පත්තෙන සුඛෙන සංයුත්තාය තුසාය පීතියා ඉතා පවත්තාති තුසිතා. යස්මා තෙ තතො උත්තරි සුඛස්ස අභාවතො එව න පත්ථෙන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘තතො…පෙ… සන්තුට්ඨා හුත්වා’’ති. තතියජ්ඣානසුඛන්ති තතියජ්ඣානවිපාකසුඛං.

'सुखपटिलाभा' म्हणजे सुखाची प्राप्ती. 'हेट्ठा' (खाली) म्हणजे प्रथम ध्यानभूमीच्या खाली मनुष्यांमध्ये किंवा देवांमध्ये. 'प्रथमज्झानसुखं' (प्रथम ध्यानसुख) म्हणजे कुशल प्रथम ध्यान. भूमीच्या (स्तराच्या) आधारे देखील खालील आणि वरील असा भेद प्राप्त होतोच; कारण ब्रह्मकायिक किंवा ब्रह्मपुरोहित देवांमध्ये कुशल ध्यान उत्पन्न करून ब्रह्मपुरोहित किंवा महाब्रह्म देवांमध्ये विपाक सुखाचा अनुभव प्राप्त होतो. आणि येथे द्वितीय व तृतीय ध्यानभूमीच्या आधारे द्वितीय व तृतीय ध्यानसुखाची उत्पत्ती सांगितली गेल्यामुळे, प्रथम ध्यानभूमीच्या आधारेच प्रथम ध्यानसुखाची उत्पत्ती सांगितली आहे. 'तिन्ता' म्हणजे ओले झालेले (भिजलेले); ध्यानसुखाने आणि ध्यानसमुत्थान (ध्यानातून उत्पन्न झालेल्या) प्रणीत रूपाने स्पर्श केलेल्या कायेने प्रणीत (उत्कृष्ट) तृप्ती असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'समंततो तिन्ता' (सर्व बाजूंनी ओले झालेले) इत्यादी. ज्याअर्थी कुशल सुखापेक्षा विपाक सुख अधिक शांत, अधिक प्रणीत आणि विपुल प्रमाणात प्रवृत्त होते, म्हणून म्हटले आहे - 'हे देखील विपाक ध्यानसुखालाच उद्देशून म्हटले आहे.' 'तेसं' (त्यांचे) म्हणजे आभास्सर (आभास्वर) देवांचे. सप्रीतिक (प्रीतीसह असलेल्या) सुखाच्या अत्यंत उदार (उत्कृष्ट) भावामुळे, त्याने व्याप्त झालेल्या चित्त असणाऱ्यांना मोठा भवाचा लोभ (भवलोभ) उत्पन्न होतो. 'संतमेव' (शांतच) म्हणजे वितर्क, विचार यांच्या संक्षोभापासून आणि प्रीतीच्या उद्वेगापासून मुक्त झाल्यामुळे अत्यंत उपशांतच. तसेच, त्या शांतभावामुळेच ते आपल्या प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) प्रधान भावाला प्राप्त झाल्याने 'प्रणीत' (उत्कृष्ट) असे म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्रणीतमेव' (प्रणीतच). अतप्पक (संताप न देणाऱ्या) आणि सुखपारमीला प्राप्त झालेल्या सुखाने युक्त अशा तुष्टीने (संतोषाने) व प्रीतीने प्रवृत्त झालेली ती 'तुसिता' (तुषित) होय. ज्याअर्थी ते त्यापेक्षा अधिक सुखाचा अभाव असल्यामुळेच इतर कशाचीही इच्छा करत नाहीत, म्हणून म्हटले आहे - 'त्यापेक्षा...पे... संतुष्ट होऊन.' 'ततियज्झानसुखं' (तृतीय ध्यानसुख) म्हणजे तृतीय ध्यान विपाक सुख.

සත්ත අරියපඤ්ඤාති අට්ඨමකතො පට්ඨාය සත්තන්නං අරියානං තෙසං තෙසං ආවෙණිකපඤ්ඤා. ඨපෙත්වා ලොකුත්තරං පඤ්ඤං අවසෙසා පඤ්ඤා නාම. සබ්බාපි තෙභූමිකා පඤ්ඤා ‘‘සෙක්ඛා’’තිපි න වත්තබ්බා, ‘‘අසෙක්ඛා’’තිපි න වත්තබ්බාති නෙවසෙක්ඛානාසෙක්ඛා, පුථුජ්ජනපඤ්ඤා.

'सत्त अरियपञ्ञा' (सात आर्य प्रज्ञा) म्हणजे आठव्या (पुद्गलापासून) आरंभ करून सात आर्यांची आपापली असाधारण (आवेणिक) प्रज्ञा. लोकोत्तर प्रज्ञा वगळता उर्वरित प्रज्ञा होय. सर्वच तैभूमिक (तीन भूमींमधील) प्रज्ञा 'शैक्ष' (सेक्ख) असेही म्हणता येत नाही आणि 'अशैक्ष' (असेक्ख) असेही म्हणता येत नाही, म्हणून ती 'नेवसेक्खनासेक्ख' (ना-शैक्ष-ना-अशैक्ष) म्हणजेच पृथग्जन प्रज्ञा (पुथुज्जनपञ्ञा) होय.

යොගවිහිතෙසූති පඤ්ඤාවිහිතෙසු පඤ්ඤාපරිණාමිතෙසු උපායපඤ්ඤාය සම්පාදිතෙසු. කම්මායතනෙසූති එත්ථ කම්මමෙව කම්මායතනං, කම්මඤ්ච තං ආයතනඤ්ච ආජීවාදීනන්ති වා කම්මායතනං. එස නයො සිප්පායතනෙසුපි. තත්ථ ච දුවිධං කම්මං හීනඤ්ච වඩ්ඪකිකම්මාදි, උක්කට්ඨඤ්ච කසිවාණිජ්ජාදි. සිප්පම්පි දුවිධං හීනඤ්ච නළකාරසිප්පාදි, උක්කට්ඨඤ්ච මුද්දගණනාදි. විජ්ජාව විජ්ජාට්ඨානං, තං ධම්මිකමෙව නාගමණ්ඩලපරිත්තඵුධමනකමන්තසදිසං වෙදිතබ්බං. තානි පනෙතානි එකච්චෙ පණ්ඩිතා බොධිසත්තසදිසා මනුස්සානං ඵාසුවිහාරං ආකඞ්ඛන්තා නෙව අඤ්ඤෙහි කරියමානානි පස්සන්ති, න වා කතානි උග්ගණ්හන්ති. න කරොන්තානං සුණන්ති, අථ ඛො අත්තනො ධම්මතාය චින්තාය කරොන්ති. පඤ්ඤවන්තෙහි අත්තනො ධම්මතාය චින්තාය කතානිපි අඤ්ඤෙහි උග්ගණ්හිත්වා කරොන්තෙහි කතසදිසානෙව හොන්ති. කම්මස්සකතන්ති ‘‘ඉදං කම්මං සත්තානං සකං, ඉදං නො සක’’න්ති එවං ජානනඤාණං. සච්චානුලොමිකන්ති විපස්සනාඤාණං. තඤ්හි සච්චපටිවෙධස්ස අනුලොමනතො ‘‘සච්චානුලොමික’’න්ති වුච්චති. ඉදානිස්ස පවත්තනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘රූපං අනිච්චන්ති වා’’තිආදි [Pg.210] වුත්තං. තත්ථ වා-සද්දෙන අනියමත්ථෙන දුක්ඛානත්තලක්ඛණානිපි ගහිතානෙවාති දට්ඨබ්බං නානන්තරියකභාවතො. යඤ්හි අනිච්චං, තං දුක්ඛං. යං දුක්ඛං, තදනත්තාති [(සිජ්ඣනතො) අධිකපාඨො විය දිස්සති]. යං එවරූපන්ති යං එවං හෙට්ඨා නිද්දිට්ඨසභාවං. ‘‘අනුලොමිකං ඛන්ති’’න්තිආදීනි පඤ්ඤාවෙවචනානි. සා හි හෙට්ඨා වුත්තානං කම්මායතනාදීනං පඤ්චන්නං කාරණානං අපච්චනීකදස්සනෙන අනුලොමනතො, තථා සත්තානං හිතචරියාය මග්ගසච්චස්ස, පරමත්ථසච්චස්ස ච නිබ්බානස්ස අවිලොමනතො අනුලොමෙතීති ච අනුලොමිකා. සබ්බානිපි එතානි කාරණානි ඛමති සහති දට්ඨුං සක්කොතීති ඛන්ති. පස්සතීති දිට්ඨි. රොචෙතීති රුචි. මුනාතීති මුති. පෙක්ඛතීති පෙක්ඛා. තෙ ච කම්මායතනාදයො ධම්මා නිජ්ඣායමානා එතාය නිජ්ඣානං ඛමන්තීති ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්ති. පරතො අසුත්වා පටිලභතීති අඤ්ඤස්ස උපදෙසවචනං අසුත්වා සයමෙව චින්තෙන්තො පටිලභති. අයං වුච්චතීති අයං චින්තාමයා පඤ්ඤා නාම වුච්චති. සා පනෙසා අභිඤ්ඤාතානං බොධිසත්තානමෙව උප්පජ්ජති. තත්ථාපි සච්චානුලොමිකඤාණං ද්වින්නමෙව බොධිසත්තානං අන්තිමභවිකානං, සෙසපඤ්ඤා සබ්බෙසම්පි පූරිතපාරමීනං මහාපඤ්ඤානං උප්පජ්ජති.

'योगविहितेसु' म्हणजे प्रज्ञेने विहित केलेल्या (नियोजित केलेल्या), प्रज्ञेने परिणत केलेल्या, उपायप्रज्ञेने संपादन केलेल्या. 'कम्मायतनेसु' (कर्मायतनांमध्ये) येथे कर्म हेच कर्मायतन आहे, किंवा जे कर्म आहे आणि जे उपजीविका इत्यादींचे आयतन (स्थान) आहे ते कर्मायतन होय. हाच नियम 'सिप्पायतनेसु' (शिल्पायतनांमध्ये) देखील लागू होतो. आणि त्यामध्ये कर्म दोन प्रकारचे असते - हीन (कनिष्ठ) जसे की सुतारकाम इत्यादी, आणि उत्कृष्ट जसे की शेती, व्यापार इत्यादी. शिल्प (कला) देखील दोन प्रकारचे असते - हीन जसे की टोपल्या विणणे (नळकारशिल्प) इत्यादी, आणि उत्कृष्ट जसे की मुद्रा (हस्तमुद्रा मोजणी), गणना इत्यादी. विद्या हेच विद्यास्थान होय; ते धार्मिक (न्याय्य) च असावे, जसे की नागवेढ्याचे परित्त (संरक्षण मंत्र) किंवा विष उतरवण्याचा मंत्र यांसारखे जाणावे. परंतु, हे (कर्म, शिल्प इत्यादी) काही बोधिसत्त्वांसारखे पंडित, मनुष्यांच्या सुखाची (फासुविहार) आकांक्षा बाळगणारे, इतरांकडून केले जात असताना पाहत नाहीत किंवा इतरांनी केलेले शिकतही नाहीत. ते करणाऱ्यांचे ऐकतही नाहीत, तर आपल्या स्वतःच्या स्वभावधर्माने (धम्मता) विचाराने ते करतात. प्रज्ञावंतांनी आपल्या स्वतःच्या स्वभावधर्माने व विचाराने केलेले असले तरी, ते इतरांनी शिकून केलेल्या कामासारखेच दिसते. 'कम्मस्सकता' (कर्मस्वकीयता) म्हणजे 'हे कर्म प्राण्यांचे स्वतःचे आहे, हे स्वतःचे नाही' असे जाणणारे ज्ञान. 'सच्चानुलोमिक' (सत्यानुलोमिक) म्हणजे विपश्यना ज्ञान. कारण ते सत्यप्रतिवेधाला (सत्याच्या साक्षात्काराला) अनुकूल असल्यामुळे त्याला 'सच्चानुलोमिक' असे म्हणतात. आता त्याची प्रवृत्तीची पद्धत दाखवण्यासाठी 'रूप अनित्य आहे किंवा...' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'वा' (किंवा) या शब्दाने अनियम अर्थाने दुःख आणि अनात्म लक्षणे देखील ग्रहण केली आहेत असे जाणावे, कारण त्यांच्यात अविनाभाव संबंध आहे. कारण जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे; जे दुःख आहे, ते अनात्म आहे. 'यं एवरूपं' म्हणजे जे वर निर्दिष्ट केलेल्या स्वभावाचे आहे. 'अनुलोमिका खंति' (अनुकूल क्षंती) इत्यादी प्रज्ञेचे समानार्थी शब्द आहेत. कारण ती वर सांगितलेल्या कर्मायतन इत्यादी पाच कारणांच्या अविरुद्ध दर्शनाने अनुकूल असल्यामुळे, तसेच प्राण्यांच्या हितचर्येसाठी मार्गसत्य, परमार्थसत्य आणि निर्वाण यांच्याशी अविरोध असल्यामुळे अनुकूल करते, म्हणून तिला 'अनुलोमिका' म्हणतात. या सर्व कारणांना ती सहन करू शकते, स्वीकारू शकते, पाहू शकते, म्हणून ती 'खंति' (क्षंती) होय. पाहते म्हणून 'दिट्ठि' (दृष्टी). आवडते म्हणून 'रुचि'. मनन करते म्हणून 'मुति' (मती). प्रेक्षण करते (पाहते) म्हणून 'पेक्खा' (प्रेक्षा). आणि ते कर्मायतन इत्यादी धर्म ध्यानात घेतले असता, हिच्याद्वारे ध्यानाला स्वीकारतात, म्हणून ती 'धम्मनिज्झानक्खंति' (धर्मनिध्यानक्षंती) होय. 'परतो असुत्वा पटिलभति' (इतरांकडून न ऐकता प्राप्त करतो) म्हणजे दुसऱ्याचा उपदेश न ऐकता स्वतःच विचार करत प्राप्त करतो. हिला 'चिंतामयी प्रज्ञा' असे म्हटले जाते. आणि ती केवळ प्रसिद्ध (अभिज्ञात) बोधिसत्त्वांनाच उत्पन्न होते. त्यामध्ये देखील सत्यानुलोमिक ज्ञान हे केवळ अंतिम भवातील दोन बोधिसत्त्वांनाच उत्पन्न होते, आणि उर्वरित प्रज्ञा पारमिता पूर्ण केलेल्या सर्व महाप्रज्ञावंतांना उत्पन्न होते.

පරතො සුත්වා පටිලභතීති කම්මායතනාදීනි පරෙන කරියමානානි, පරෙන කතානි වා දිස්වාපි පරස්ස කථයමානස්ස වචනං සුත්වාපි ආචරියසන්තිකෙ උග්ගහෙත්වාපි පටිලද්ධා සබ්බා පරතො සුත්වා පටිලද්ධනාමාති වෙදිතබ්බා. සමාපන්නස්සාති සමාපත්තිසමඞ්ගිස්ස, නිදස්සනමත්තමෙතං. විපස්සනාමග්ගපඤ්ඤා හි ඉධ ‘‘භාවනාපඤ්ඤා’’ති විසෙසතො ඉච්ඡිතාති.

'परतो सुत्वा पटिलभति' (इतरांकडून ऐकून प्राप्त करतो) म्हणजे कर्मायतन इत्यादी इतरांकडून केले जात असताना किंवा इतरांनी केलेले पाहून, अथवा दुसऱ्याचे बोलणे ऐकून, किंवा आचार्यांच्या जवळ शिकून प्राप्त झालेली सर्व प्रज्ञा 'इतरांकडून ऐकून प्राप्त झालेली' (श्रुतमयी प्रज्ञा) म्हणून जाणावी. 'समापन्नस्स' म्हणजे समापत्तीने युक्त असलेल्याचे; हे केवळ एक उदाहरण (निदर्शन) आहे. कारण येथे विपश्यना आणि मार्ग प्रज्ञा हीच विशेषतः 'भावनाप्रज्ञा' म्हणून अभिप्रेत आहे.

ආවුධං නාම පටිපක්ඛවිමථනත්ථං ඉච්ඡිතබ්බං, රාගාදිසදිසො ච පටිපක්ඛො නත්ථි, තස්ස ච විමථනං බුද්ධවචනමෙවාති ‘‘සුතමෙව ආවුධ’’න්ති වත්වා ‘‘තං අත්ථතො තෙපිටකං බුද්ධවචන’’න්ති ආහ. ඉදානි තමත්ථං විවරන්තො ‘‘තං හී’’ති ආදිං වත්වා ‘‘සුතාවුධො’’තිආදිනා (අ. නි. 7.67) සුත්තපදෙන සමත්ථෙති. තත්ථ අකුසලං පජහතීති තදඞ්ගාදිවසෙන අකුසලං පරිච්චජති. කුසලං භාවෙතීති සමථවිපස්සනාදිකුසලං ධම්මං උප්පාදෙති වඩ්ඪෙති ච. සුද්ධං අත්තානං පරිහරතීති තෙන අකුසලප්පහානෙන, තාය ච කුසලභාවනාය රාගාදිසංකිලෙසතො විසුද්ධං අත්තභාවං පවත්තෙති.

'आयुध' (शस्त्र) हे प्रतिपक्षाचा (शत्रूचा) नाश करण्यासाठी आवश्यक असते, आणि रागासारखा दुसरा कोणताही प्रतिपक्ष नाही, आणि त्याचा नाश करणे हे बुद्धवचनच आहे; म्हणून 'श्रुत (ज्ञान) हेच शस्त्र आहे' असे सांगून 'ते अर्थतः त्रिपिटक बुद्धवचन आहे' असे म्हटले आहे. आता त्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करताना 'तं हि' (कारण ते) इत्यादी सांगून 'सुतावुधो' (श्रुतायुध) इत्यादी सूत्रपदाने त्याचे समर्थन करतात. त्यामध्ये 'अकुसलं पजहति' (अकुशलाचा त्याग करतो) म्हणजे तदंग इत्यादींच्या द्वारे अकुशलाचा परित्याग करतो. 'कुसलं भावेति' (कुशलाची भावना करतो) म्हणजे शमथ, विपश्यना इत्यादी कुशल धर्मांना उत्पन्न करतो आणि वाढवतो. 'सुद्धं अत्तानं परिहरति' (स्वतःला शुद्ध राखतो) म्हणजे त्या अकुशलाच्या प्रहाणाने (त्यागाने) आणि त्या कुशल भावनेने राग इत्यादी संक्लेशांपासून विशुद्ध अशा आत्मभावाला (स्वतःला) प्रवृत्त करतो.

විවෙකට්ඨකායානන්ති [Pg.211] ගණසඞ්ගණිකං වජ්ජෙත්වා තතො අපකඩ්ඪිතකායානං. ස්වායං කායවිවෙකො න කෙවලං එකාකීභාවො, අථ ඛො පඨමජ්ඣානාදි නෙක්ඛම්මයොගතොති ආහ ‘‘නෙක්ඛම්මාභිරතාන’’න්ති. චිත්තවිවෙකොති කිලෙසසඞ්ගණිකං පහාය තතො චිත්තස්ස විවිත්තතා. සා පන ඣානවිමොක්ඛාදීනං වසෙන හොතීති ආහ ‘‘පරිසුද්ධචිත්තානං පරමවොදානප්පත්තාන’’න්ති. උපධිවිවෙකොති නිබ්බානං. තදධිගමෙන හි පුග්ගලස්ස නිරුපධිතා. තෙනාහ ‘‘නිරුපධීනං පුග්ගලාන’’න්ති, විසඞ්ඛාරගතානං අධිගතනිබ්බානානං, ඵලසමාපත්තිසමඞ්ගීනඤ්චාති අත්ථො. සුතම්පි අවස්සයට්ඨෙනෙව ආවුධං වුත්තන්ති ආහ ‘‘අයම්පී’’ති. තථා හි වුත්තං ‘‘තඤ්හි නිස්සායා’’ති. කාමඤ්චෙත්ථ සුතපවිවෙකාපි පඤ්ඤාවසෙනෙව යථාධිප්පෙතආවුධත්තසාධකා, පඤ්ඤා පන සුතෙන, එකච්චපවිවෙකෙන වා විනාපි ඉධාධිප්පෙතආවුධත්තසාධනීති තතො පඤ්ඤා සාමත්ථියදස්සනත්ථං විසුං ආවුධභාවෙන වුත්තා. තෙනාහ ‘‘යස්ස සා අත්ථි, සො න කුතොචී’’තිආදි.

"विवेकट्ठकायानां" (विवेकस्थकायानाम्) म्हणजे समूहाच्या संसर्गाचा (गणसङ्गणिक) त्याग करून त्यापासून दूर गेलेल्या शरीरांचे (अपकड्ढितकायानां). हा कायविवेक (शारीरिक एकांत) केवळ एकटे राहणे नव्हे, तर प्रथम ध्यान इत्यादी नैष्क्रम्य (नेक्खम्म - संन्यास/त्याग) योगामुळे होतो, म्हणून "नेक्खम्माभिरतानं" (नैष्क्रम्यात रममाण असणाऱ्यांचे) असे म्हटले आहे. "चित्तविवेक" म्हणजे क्लेशांच्या संसर्गाचा त्याग करून चित्ताचे त्यापासून अलिप्त होणे. तो ध्यान, विमोक्ष इत्यादींच्या प्रभावाने होतो, म्हणून "परिसुद्धचित्तानं परमवोदानप्पत्तानं" (परिशुद्ध चित्त असलेल्या आणि परम शुद्धीला प्राप्त झालेल्यांचे) असे म्हटले आहे. "उपधिविवेक" म्हणजे निर्वाण. त्याच्या प्राप्तीने पुद्गलाची (व्यक्तीची) निरुपधिता (उपाधिरहितता) होते. म्हणूनच "निरुपधीनं पुग्गलानं" (निरुपधी पुद्गलांचे) असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ विसंखारगत (संस्काररहित झालेल्या), निर्वाण प्राप्त केलेल्या आणि फलसमापत्तीने युक्त असलेल्यांचा असा आहे. श्रुत (ज्ञान/ऐकणे) देखील आश्रय देण्याच्या अर्थानेच शस्त्र (आयुध) म्हटले आहे, म्हणून "अयम्पि" (हे सुद्धा) असे म्हटले आहे. कारण असे म्हटले आहे की "तञ्हि निस्साय" (त्याचाच आश्रय घेऊन). जरी येथे श्रुत आणि प्रविवेक (एकांत) देखील प्रज्ञेच्या प्रभावानेच इच्छित शस्त्रत्व सिद्ध करतात, तरी प्रज्ञा ही श्रुताशिवाय किंवा काही प्रविवेकाशिवाय देखील येथे इच्छित शस्त्रत्व सिद्ध करणारी आहे, म्हणून प्रज्ञेचे सामर्थ्य दाखवण्यासाठी तिला स्वतंत्रपणे शस्त्र (आयुध) म्हटले आहे. म्हणूनच "यस्स सा अत्थि, सो न कुतोचि" (ज्याच्याकडे ती आहे, त्याला कुठूनही भय नाही) इत्यादी म्हटले आहे.

නාඤ්ඤාතං අවිදිතං ධම්මන්ති අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ න අඤ්ඤාතං අවිදිතං අමතධම්මං, චතුසච්චධම්මමෙව වා ජානිස්සාමීති පටිපන්නස්ස ඉමිනා පුබ්බාභොගෙන උප්පන්නං ඉන්ද්‍රියං. යං පාළියං සඞ්ගහවාරෙ ‘‘නව ඉන්ද්‍රියානි හොන්තී’’ති වුත්තං, තං පුබ්බාභොගසිද්ධං පවත්තිආකාරවිසෙසං දීපෙතුං වුත්තං, අත්ථතො පන මග්ගසම්මාදිට්ඨි එව සාති ආහ ‘‘සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. අඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති ආජානනකඉන්ද්‍රියං, පඨමමග්ගෙන ඤාතමරියාදං අනතික්කමිත්වා තෙසංයෙව තෙන මග්ගෙන ඤාතානං චතුසච්චධම්මානං ජානනකඉන්ද්‍රියන්ති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤාභූතං ආජානනභූතං ඉන්ද්‍රිය’’න්ති. ආජානාතීති අඤ්ඤො, අඤ්ඤස්ස භූතං, ආජානනවසෙන වා භූතන්ති අඤ්ඤභූතං. අඤ්ඤාතාවීසූති ජානිතබ්බං චතුඅරියසච්චං ආජානිත්වා ඨිතෙසු. තෙනාහ ‘‘ජානනකිච්චපරියොසානප්පත්තෙසූ’’ති, පරිඤ්ඤාදිභෙදස්ස ජානනකිච්චස්ස පරිනිට්ඨානප්පත්තෙසු.

"नाञ्ञातं अविदितं धम्मं" (न ज्ञात असलेला, न समजलेला धर्म) म्हणजे अनादी संसारचक्रात (अनमतग्गे संसारवट्टे) जो अमृतधर्म किंवा चतुरार्यसत्य धर्म पूर्वी ज्ञात नव्हता, समजलेला नव्हता, "तो मी जाणीन" अशा प्रकारे प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) झालेल्या व्यक्तीच्या या पूर्व-आभोगाने (पूर्व-प्रयत्नाने) उत्पन्न झालेले इंद्रिय होय. पाळीमध्ये (पालि ग्रंथात) संग्रहवारात जे "नऊ इंद्रिये असतात" असे म्हटले आहे, ते पूर्व-आभोगाने सिद्ध झालेल्या प्रवृत्तीच्या विशेष प्रकाराला स्पष्ट करण्यासाठी म्हटले आहे, परंतु अर्थाच्या दृष्टीने ती 'मार्ग सम्यग्दृष्टी' (मग्गसम्मादिट्ठि) च आहे, म्हणून "सोतापत्तिमग्गञाणस्सेतं अधिवचनं" (हे स्रोतापत्ती मार्गज्ञानाचेच नाव आहे) असे म्हटले आहे. "अञ्ञिन्द्रिय" (अज्ञिंद्रिय) म्हणजे जाणण्याचे इंद्रिय (आजाननक इंद्रिय). प्रथम मार्गाने (स्रोतापत्ती मार्गाने) ज्ञात झालेल्या मर्यादेचे उल्लंघन न करता, त्याच मार्गाने ज्ञात झालेल्या चतुरार्यसत्य धर्मांना जाणण्याचे इंद्रिय, असे म्हटले आहे. म्हणूनच "अञ्ञाभूतं आजाननभूतं इन्द्रियं" (ज्ञात झालेले, जाणणारे इंद्रिय) असे म्हटले आहे. जो जाणतो तो 'अञ्ञो' (ज्ञाता), ज्ञात्याचे जे स्वरूप आहे किंवा जाणण्याच्या रूपाने जे अस्तित्वात आले आहे ते 'अञ्ञभूतं'. "अञ्ञातावीसु" (अज्ञातावींमध्ये) म्हणजे जाणण्यायोग्य चतुरार्यसत्यांना पूर्णपणे जाणून घेतलेल्यांमध्ये. म्हणूनच "जाननकिच्चपरियोसानप्पत्तेसु" (जाणण्याच्या कार्याच्या समाप्तीला प्राप्त झालेल्यांमध्ये) असे म्हटले आहे, म्हणजेच परिज्ञा (परिञ्ञा) इत्यादी भेदांच्या जाणण्याच्या कार्याच्या परिपूर्णतेला प्राप्त झालेल्यांमध्ये.

මංසචක්ඛු චක්ඛුපසාදොති මංසචක්ඛු නාම චතස්සො ධාතුයො, වණ්ණො, ගන්ධො, රසො, ඔජා, සම්භවො, සණ්ඨානං, ජීවිතං, භාවො, කායප්පසාදො, චක්ඛුපසාදොති එවං චුද්දසසම්භාරො මංසපිණ්ඩො.

"मांसचक्षू आणि चक्षुप्रसाद" (मंसचक्खु चक्खुप्रसादो) म्हणजे मांसचक्षू म्हणजे चार महाभूत (धातू), वर्ण (रंग), गंध, रस, ओज, संभव (उत्पत्ती), संस्थान (आकार), जीवित, भाव, कायप्रसाद आणि चक्षुप्रसाद अशा चौदा घटकांनी बनलेला मांसाचा गोळा होय.

කසිණාලොකං [Pg.212] වඩ්ඪෙත්වා තත්ථ රූපදස්සනතො ‘‘දිබ්බචක්ඛු ආලොකනිස්සිතං ඤාණ’’න්ති වුත්තං. දිබ්බචක්ඛුපඤ්ඤාවිනිමුත්තා එව ලොකියපඤ්ඤා පඤ්ඤාචක්ඛූති අයමත්ථො අවුත්තසිද්ධො දිබ්බචක්ඛුස්ස විසුං ගහිතත්තාති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාචක්ඛු ලොකියලොකුත්තරපඤ්ඤා’’ති.

कसिण-आलोक (कृत्स्न प्रकाश) वाढवून तेथे रूपाचे दर्शन झाल्यामुळे "दिव्यचक्षू हे प्रकाशावर आश्रित असलेले ज्ञान आहे" असे म्हटले आहे. दिव्यचक्षूच्या प्रज्ञेव्यतिरिक्त असलेली लौकिक प्रज्ञा म्हणजेच 'प्रज्ञाचक्षू' होय, हा अर्थ न सांगताही सिद्ध होतो, कारण दिव्यचक्षूला स्वतंत्रपणे ग्रहण केले गेले आहे, म्हणूनच "प्रज्ञाचक्षू म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर प्रज्ञा होय" असे म्हटले आहे.

අධිකං විසිට්ඨං සීලන්ති අධිසීලං. සික්ඛිතබ්බතොති ආසෙවිතබ්බතො. අධිසීලං නාම අනවසෙසකායිකවාචසිකසංවරභාවතො, මග්ගසීලස්ස පදට්ඨානභාවතො ච. අධිචිත්තං මග්ගසමාධිස්ස අධිට්ඨානභාවතො. අධිපඤ්ඤා මග්ගපඤ්ඤාය අධිට්ඨානභාවතො. ඉදානි නෙසං අධිසීලාදිභාවං කාරණෙන පටිපාදෙතුං ‘‘අනුප්පන්නෙපි හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අනුප්පන්නෙති අප්පවත්තෙ. අධිසීලමෙව නිබ්බානාධිගමස්ස පච්චයභාවතො. සමාපන්නාති එත්ථ ‘‘නිබ්බානං පත්ථයන්තෙනා’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං.

अधिक आणि विशिष्ट शील म्हणजे "अधिशील" (अधिसिलं). "शिक्खितब्बतो" (शिकावे या अर्थाने) म्हणजे आचरण करावे (आसेवितब्बतो) या अर्थाने. अधिशील म्हणजे संपूर्ण कायिक आणि वाचिक संवर (संयम) असणे आणि मार्गशीलाचा (मग्गसील) तो पाया (पदट्ठान) असणे होय. अधिचित्त म्हणजे मार्गसमाधीचा आधार असणे. अधिप्रज्ञा म्हणजे मार्गप्रज्ञेचा आधार असणे. आता त्यांचे अधिशीलत्व इत्यादी कारण दाखवून सिद्ध करण्यासाठी "अनुप्पन्नेपि ही" (उत्पन्न न झालेल्यामध्येही) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "अनुप्पन्ने" म्हणजे प्रवृत्त न झालेल्यामध्ये. अधिशीलच निर्वाण प्राप्तीचे कारण (प्रत्यय) आहे. "समापन्ना" येथे "निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्याने" (निब्बानं पत्थयन्तेन) हे पद आणून जोडले पाहिजे.

‘‘කල්‍යාණකාරී කල්‍යාණං, පාපකාරී ච පාපකං;

අනුභොති ද්වයම්පෙතුං, අනුබන්ධඤ්හි කාරක’’න්ති. (සං. නි. 1.256);

"कल्याणकारी (चांगले कर्म करणारा) कल्याणाचा (चांगल्या फळाचा) आणि पाप करणारा पापाचा (वाईट फळाचा) अनुभव घेतो. कारण कर्म करणारा या दोन्ही कर्मांच्या फळाने अनुबद्ध (बांधलेला) असतो." (संयुत्त निकाय १.२५६)

එවං අතීතෙ, අනාගතෙ ච වට්ටමූලකදුක්ඛසල්ලක්ඛණවසෙන සංවෙගවත්ථුතාය විමුත්තිආකඞ්ඛාය පච්චයභූතා කම්මස්සකතාපඤ්ඤා අධිපඤ්ඤා’’ති වදන්ති. ලොකියසීලාදීනං අධිසීලාදිභාවො පරියායෙනාති නිප්පරියායමෙව තං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බං වා’’තිආදි වුත්තං.

अशा प्रकारे भूतकाळात आणि भविष्यकाळात संसारमूलक दुःखाचे नीट निरीक्षण केल्यामुळे संवेग उत्पन्न होतो आणि त्यामुळे विमुक्तीच्या आकांक्षेला कारणीभूत ठरणारी 'कर्मस्वकता प्रज्ञा' (कम्मस्सकता पञ्ञा) हीच 'अधिप्रज्ञा' आहे, असे म्हणतात. लौकिक शील इत्यादींचे अधिशीलत्व इत्यादी पर्याय रूपाने (गौण रूपाने) आहे, म्हणून ते मुख्य रूपाने (निप्परियायेन) दाखवण्यासाठी "सब्बं वा" (किंवा सर्व) इत्यादी म्हटले आहे.

පඤ්චද්වාරිකකායොති පඤ්චද්වාරෙසු කායො ඵස්සාදිධම්මසමූහො. කායො ච සො භාවිතභාවෙන භාවනා චාති කායභාවනා නාම. යස්මා ඛීණාසවානං අග්ගමග්ගාධිගමනෙන සබ්බසංකිලෙසා පහීනාති පහීනකාලතො පට්ඨාය සබ්බසො ආසෙවනාභාවතො නත්ථි තෙසං භාවිනියාපි චක්ඛුසොතවිඤ්ඤෙය්‍යා ධම්මා, පගෙව කාළකා, තස්මා පඤ්චද්වාරිකකායො සුභාවිතො එව හොති. තෙන වුත්තං ‘‘ඛීණාසවස්ස හි…පෙ… සුභාවිතො හොතී’’ති. න අඤ්ඤෙසං විය දුබ්බලා දුබ්බලභාවකරානං කිලෙසානං සබ්බසො පහීනත්තා.

"पंचद्वारिक काय" (पञ्चद्वारिककायो) म्हणजे पाच द्वारांमध्ये असलेला स्पर्श इत्यादी धर्मांचा समूह (काय). तो काय आणि त्याच्या भावित (विकसित) अवस्थेमुळे झालेली भावना म्हणजे 'कायभावना' होय. ज्याअर्थी क्षीणासवांचे (अर्हतांचे) अग्रमागाच्या (सर्वोच्च मार्गाच्या) प्राप्तीने सर्व संक्लेश नष्ट झाले आहेत, त्यामुळे क्लेश नष्ट झाल्यापासून सर्व प्रकारे आसेवनाचा (पुन्हा उत्पन्न होण्याचा) अभाव असल्यामुळे, त्यांच्यासाठी भविष्यातही चक्षू आणि श्रोत्र विज्ञानाने जाणण्यायोग्य (अकुशल) धर्म नसतात, मग काळे (पापयुक्त) धर्म तर दूरच राहिले; म्हणूनच त्यांचा पंचद्वारिक काय सुभावित (उत्तम प्रकारे विकसित) झालेला असतो. म्हणूनच भगवान म्हणाले की "क्षीणासवाचा (अर्हताचा) हि...पे... सुभावित असतो". इतरांप्रमाणे दुर्बल आणि दुर्बलता निर्माण करणाऱ्या क्लेशांचा पूर्णपणे नाश झाल्यामुळे (त्यांच्यात क्लेश उरत नाहीत).

විපස්සනා දස්සනානුත්තරියං අනිච්චානුපස්සනාදිවසෙන සඞ්ඛාරානං සම්මදෙව දස්සනතො. මග්ගො පටිපදානුත්තරියං තදුත්තරිපටිපදාය අභාවතො. ඵලං විමුත්තානුත්තරියං අකුප්පභාවතො. ඵලං වා දස්සනානුත්තරියං දිවසම්පි නිබ්බානං [Pg.213] පච්චක්ඛතො දිස්වා පවත්තනතො. නිබ්බානං විමුත්තානුත්තරියං සබ්බසඞ්ඛතවිනිස්සටත්තා. දස්සන-සද්දං කම්මසාධනං ගහෙත්වා නිබ්බානස්ස දස්සනානුත්තරියතා වුත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘තතො උත්තරඤ්හි දට්ඨබ්බං නාම නත්ථී’’ති ආහ. නත්ථි ඉතො උත්තරන්ති අනුත්තරං, අනුත්තරමෙව අනුත්තරියන්ති ආහ ‘‘උත්තමං ජෙට්ඨක’’න්ති.

विपश्यना हे दर्शनानुत्तरिय (सर्वश्रेष्ठ दर्शन) आहे, कारण अनित्यानुपश्यना इत्यादींद्वारे संस्कारांचे योग्य प्रकारे दर्शन होते. मार्ग हे प्रतिपदानुत्तरिय (सर्वश्रेष्ठ मार्ग) आहे, कारण त्याहून श्रेष्ठ दुसरी कोणतीही प्रतिपदा (मार्ग) नाही. फल हे विमुक्तानुत्तरिय (सर्वश्रेष्ठ विमुक्ती) आहे, कारण ते अकुप्य (अविनाशी) आहे. किंवा फल हे दर्शनानुत्तरिय आहे, कारण दिवसभर निर्वाणाचे प्रत्यक्ष दर्शन घेऊन ते प्रवृत्त होते. निर्वाण हे विमुक्तानुत्तरिय आहे, कारण ते सर्व संस्कृत (संस्कारित) धर्मांमधून मुक्त आहे. 'दर्शन' या शब्दाला कर्मसाधन मानून निर्वाणाचे दर्शनानुत्तरियत्व सांगितले आहे, हे दर्शवण्यासाठी भगवान म्हणाले की "त्याहून श्रेष्ठ पाहण्यासारखे काहीही नाही". याहून श्रेष्ठ काही नाही म्हणून ते 'अनुत्तर' आहे, आणि अनुत्तर म्हणजेच अनुत्तरिय होय, म्हणून "उत्तम, ज्येष्ठ" असे म्हटले आहे.

සෙසොති වුත්තාවසෙසො පඤ්චකනයෙන, චතුක්කනයෙන ච තිවිධො සමාධි, ඉමිනා එව ච සමාධිත්තයාපදෙසෙන සුත්තන්තෙසුපි පඤ්චකනයො ආගතො එවාති වෙදිතබ්බං. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පරමත්ථමඤ්ජූසායං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. ටී. 1.38) වුත්තමෙව, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

"शेष" म्हणजे पंचक पद्धतीने आणि चतुष्क पद्धतीने सांगितलेली उर्वरित त्रिविध समाधी होय. या समाधीत्रयाच्या निर्देशाने सूत्रांमध्ये देखील पंचक पद्धती आलेलीच आहे, असे समजले पाहिजे. तेथे जे काही सांगण्यासारखे आहे, ते परमार्थमंजूषा नावाच्या विशुद्धिमार्ग-टीकेमध्ये (विशुद्धि. टी. १.३८) सांगितलेलेच आहे, म्हणून तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच ते समजून घ्यावे.

ආගච්ඡති නාමං එතස්මාති ආගමනං, තතො ආගමනතො. සගුණතොති සරසතො. ආරම්මණතොති ආරම්මණධම්මතො. අනත්තතො අභිනිවිසිත්වාති ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනත්තා’’ති විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා. අනත්තතො දිස්වාති පඨමං සඞ්ඛාරානං ‘‘අනත්තා’’ති අනත්තලක්ඛණං පටිවිජ්ඣිත්වා. අනත්තතො වුට්ඨාතීති වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය අනත්තාකාරතො පවත්තාය මග්ගවුට්ඨානං පාපුණාති. අසුඤ්ඤතත්තකාරකානං කිලෙසානං අභාවාති අත්තාභිනිවෙසපච්චයානං දිට්ඨෙකට්ඨානං කිලෙසානං වික්ඛම්භනතො විපස්සනා සුඤ්ඤතා නාම අත්තසුඤ්ඤතාය යාථාවතො ගහණතො. නනු එවං විපස්සනාය සගුණතො සුඤ්ඤතා, න ආගමනතොති නිප්පරියායතො නත්ථීති? සච්චමෙතං නාමලාභෙ, න පන නාමදානෙති නායං දොසො. අථ වා සුත්තන්තකථා නාම පරියායකථා, න අභිධම්මකථා විය නිප්පරියායාති භිය්‍යොපි න කොචි දොසො.

ज्यापासून नाव प्राप्त होते ते 'आगमन' होय, म्हणून 'आगमनावरून' (आगमनतो). 'सगुणतो' म्हणजे स्वतःच्या स्वभावावरून (सरसतो). 'आरम्मणतो' म्हणजे आलंबन धर्मावरून (आरम्मणधम्मतो). 'अनत्ततो अभिनिविसित्वा' (अनात्मभावाने प्रवेश करून) म्हणजे "सब्बे सङ्खारा अनत्ता" (सर्व संस्कार अनात्म आहेत) अशी विपश्यना प्रस्थापित करून. 'अनत्ततो दिस्वा' (अनात्म रूपाने पाहून) म्हणजे प्रथम संस्कारांचे "अनात्म" असे अनात्मलक्षण प्रतिवेधून (जाणून). 'अनत्ततो वุต्ठाति' (अनात्म रूपाने उठतो/मुक्त होतो) म्हणजे वुट्ठानगामिनी विपश्यनेद्वारे अनात्म आकाराने प्रवृत्त होऊन मार्ग-वुट्ठानाला (मार्ग-उत्थानाला) प्राप्त होतो. 'अशून्यत्व आणि कर्ता' अशा क्लेशांच्या अभावामुळे, म्हणजेच आत्म-अभिनिवेशाला कारणीभूत असणाऱ्या आणि दृष्टीच्या पातळीवर असणाऱ्या क्लेशांच्या विष्कंभनामुळे (दडपून टाकल्यामुळे), आत्म-शून्यतेचे यथार्थ ग्रहण होत असल्याने विपश्यनेला 'शून्यता' असे नाव मिळते. जर असे आहे, तर विपश्यनेला स्वतःच्या गुणामुळे (सगुणतो) शून्यता हे नाव मिळते, आगमनामुळे नाही, तर मग ती मुख्य अर्थाने (निप्परियायतो) नाही का? हे नाव मिळण्याच्या बाबतीत खरे आहे, परंतु नाव देण्याच्या बाबतीत नाही, म्हणून यात काही दोष नाही. किंवा सुत्तन्त कथा ही 'परियाय कथा' (पर्यायी/लाक्षणिक कथन) आहे, अभिधम्म कथेसारखी 'निप्परियाय' (मुख्य/थेट कथन) नाही, म्हणून यात कोणताही दोष नाही.

යස්මා සගුණතො, ආරම්මණතො ච නාමලාභෙ සඞ්කරො හොති එකස්සෙව නාමන්තරලාභසම්භවතො. ආගමනතො පන නාමලාභෙ සඞ්කරො නත්ථි නාමන්තරලාභාභාවතො, අසම්භවතො ච, තස්මා ‘‘අපරො’’තිආදි වුත්තං. නිමිත්තකාරකකිලෙසාභාවාති නිච්චනිමිත්තාදිග්ගාහකපච්චයානං කිලෙසානං වික්ඛම්භනතො. කාමඤ්චායං විපස්සනා නිච්චනිමිත්තාදිං උග්ඝාටෙන්තී පවත්තති, සඞ්ඛාරනිමිත්තස්ස පන අවිස්සජ්ජනතො න නිප්පරියායතො අනිමිත්තනාමං ලභතීති. පරියායෙන පනෙතං වුත්තං. තථා හි නිප්පරියායදෙසනත්තා අභිධම්මෙ මග්ගස්ස අනිමිත්තනාමං උද්ධටං. සුත්තෙ ච –

कारण स्वतःच्या गुणामुळे (सगुणतो) आणि आलंबनामुळे (आरम्मणतो) नाव मिळण्यात संकर (मिश्रण) होतो, कारण एकालाच दुसरे नाव मिळण्याची शक्यता असते. परंतु आगमनावरून नाव मिळण्यात संकर होत नाही, कारण दुसरे नाव मिळण्याचा अभाव असतो आणि ते असंभव असते, म्हणूनच "अपरो" (दुसरा) इत्यादी म्हटले आहे. 'निमित्तकारक क्लेशांच्या अभावामुळे' म्हणजे नित्य-निमित्त इत्यादी ग्रहण करण्यास कारणीभूत असणाऱ्या क्लेशांच्या विष्कंभनामुळे (दडपून टाकल्यामुळे). जरी ही विपश्यना नित्य-निमित्त इत्यादींचे उच्चाटन करत प्रवृत्त होते, तरी संस्कार-निमित्ताचा त्याग न केल्यामुळे तिला मुख्य अर्थाने (निप्परियायतो) 'अनिमित्त' हे नाव मिळत नाही. परंतु हे लाक्षणिक अर्थाने (परियायेन) म्हटले आहे. म्हणूनच, अभिधम्मात मुख्य उपदेश (निप्परियायदेसना) असल्याने मार्गाचे 'अनिमित्त' हे नाव उद्धृत केले आहे. आणि सुत्तातही –

‘‘අනිමිත්තඤ්ච [Pg.214] භාවෙහි, මානානුසයමුජ්ජහ;

තතො මානාභිසමයා, උපසන්තො චරිස්සසී’’ති. (සු. නි. 344;

සං. නි. 1.212);

"अनिमित्ताची भावना कर आणि मानानुशयाचा (अहंकाराच्या सुप्त प्रवृत्तीचा) त्याग कर; त्यानंतर मानाचा पूर्णपणे नाश करून तू शांत होऊन विहरशील." (सुत्तनिपात ३४४; संयुत्तनिकाय १.२१२);

අනිමිත්තපරියායො ආගතො. පණිධිකාරකකිලෙසාභාවාති සුඛපණිධිආදිපච්චයානං කිලෙසානං වික්ඛම්භනතො.

अशा प्रकारे अनिमित्त-पर्याय आला आहे. 'प्रणिधी (इच्छा/आकांक्षा) निर्माण करणाऱ्या क्लेशांच्या अभावामुळे' म्हणजे सुख-प्रणिधी इत्यादींना कारणीभूत असणाऱ्या क्लेशांच्या विष्कंभनामुळे.

රාගාදීහි සුඤ්ඤත්තාති සමුච්ඡෙදවසෙන පජහනතො රාගාදීහි විවිත්තත්තා. රාගාදයො එව රාගනිමිත්තාදීනි. පුරිමුප්පන්නා හි රාගාදයො පරතො උප්පජ්ජනකරාගාදීනං කාරණං හොති. රාගාදයො එව තථා පණිධානස්ස පච්චයභාවතො රාගපණිධිආදයො. නිබ්බානං විසඞ්ඛාරභාවෙනෙව සබ්බසඞ්ඛාරවිනිස්සටත්තා රාගාදීහි සුඤ්ඤං, රාගාදිනිමිත්තපණිධිවිරහිතඤ්චාති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා සානුලොමා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා, සා සුඤ්ඤතො විපස්සන්තී ‘‘සුඤ්ඤතා’’ති වුච්චති, දුක්ඛතො පස්සන්තී තණ්හාපණිධිසොසනතො ‘‘අප්පණිහිතා’’ති. සා මග්ගාධිගමාය ආගමනපටිපදාඨානෙ ඨත්වා මග්ගස්ස ‘‘සුඤ්ඤතං අනිමිත්තං අප්පණිහිත’’න්ති නාමං දෙති. ආගමනතො ච නාමෙ ලද්ධෙ සගුණතො ච ආරම්මණතො ච නාමං සිද්ධමෙව හොති, න පන සගුණාරම්මණෙහි නාමලාභෙ සබ්බත්ථ ආගමනතො නාමං සිද්ධං හොතීති පරිපුණ්ණනාමසිද්ධිහෙතුත්තා, ‘‘සගුණාරම්මණෙහි සබ්බෙසම්පි නාමත්තයයොගො, න ආගමනතො’’ති වවත්ථානකරත්තා ච නිප්පරියායතො ආගමනතොව නාමලාභො පධානං, න ඉතරෙහි, පරියායතො පන තිධා නාමලාභො ඉච්ඡිතබ්බොති අට්ඨකථායං ‘‘තිවිධා කථා’’තිආදිනා අයං විචාරො කතොති දට්ඨබ්බං.

‘रागादींनी शून्य असणे’ म्हणजे समूलोच्छेदाच्या (समुच्छेदवसेन) पद्धतीने त्याग केल्यामुळे रागादींपासून विविक्त (मुक्त) असणे होय. राग इत्यादीच रागनिमित्त इत्यादी आहेत. कारण पूर्वी उत्पन्न झालेले राग इत्यादी नंतर उत्पन्न होणाऱ्या राग इत्यादींचे कारण बनतात. राग इत्यादीच त्याप्रमाणे प्रणिधानाचा (आकांक्षेचा) प्रत्यय (कारण) बनत असल्याने ते 'रागप्रणिधी' इत्यादी आहेत. निर्वाण हे विसंस्कार (विसङ्खार) भावामुळेच सर्व संस्कारांतून मुक्त असल्याने रागादींनी शून्य आहे, आणि रागादी निमित्त व प्रणिधी यांनी विरहित आहे, असे समजावे. आणि येथे सानुलोम संस्कारुपेक्षा ही वुट्ठानगामिनी विपश्यना आहे; ती शून्यता रूपाने विपश्यना करत असताना तिला "शून्यता" म्हटले जाते, आणि दुःख रूपाने पाहत असताना तृष्णा-प्रणिधीचे शोषण करत असल्याने तिला "अप्पणिहित" (प्रणिधिरहित) म्हटले जाते. ती मार्गप्राप्तीसाठी आगमनाचा मार्ग (आगमनपटिपदा) या स्थानावर राहून मार्गाला "शून्य, अनिमित्त, अप्पणिहित" असे नाव देते. आणि आगमनावरून नाव प्राप्त झाल्यावर स्वतःच्या गुणामुळे (सगुणतो) आणि आलंबनामुळे (आरम्मणतो) नाव सिद्धच होते; परंतु स्वतःच्या गुणाने व आलंबनाने नाव प्राप्त झाल्यावर सर्व ठिकाणी आगमनावरून नाव सिद्ध होत नाही. म्हणून परिपूर्ण नाव सिद्धीचे कारण असल्याने, आणि "स्वतःच्या गुणाने व आलंबनाने तिन्ही नावांचा संबंध येतो, आगमनावरून नाही" अशी व्यवस्था करत असल्याने, मुख्य अर्थाने (निप्परियायतो) आगमनावरूनच नाव मिळणे हे प्रधान आहे, इतरांवरून नाही; परंतु लाक्षणिक अर्थाने (परियायतो) तीन प्रकारे नाव मिळणे इष्ट आहे, म्हणूनच अट्ठकथेत "तिविधा कथा" (तीन प्रकारची कथा) इत्यादींद्वारे हा विचार केला गेला आहे, असे समजावे.

සුචිභාවොති කිලෙසාසුචිවිගමෙන සුද්ධභාවො අසංකිලිට්ඨභාවො. තෙනාහ ‘‘තිණ්ණං සුචරිතානං වසෙන වෙදිතබ්බො’’ති.

‘शुचिभाव’ म्हणजे क्लेशांच्या अशुचितेचा नाश झाल्यामुळे शुद्ध भाव, असंक्लिष्ट (अमलीन) भाव होय. म्हणूनच म्हटले आहे – "तीन सुचरितांच्या आधारे तो समजून घ्यावा".

මුනිනො එතානීති මොනෙය්‍යානි. යෙහි ධම්මෙහි උභයහිතමුනනතො මුනි නාම හොති, තෙ එවං වුත්තාති ආහ ‘‘මුනිභාවකරා මොනෙය්‍යපටිපදා ධම්මා’’ති. තත්ථ යස්මා කායෙන අකත්තබ්බස්ස අකරණං, කත්තබ්බස්ස ච කරණං, ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා’’තිආදිනා (දී. නි. 2.377; ම. නි. 1.110; 3.153; අ. නි. 6.29; 10.60; විභ. 356; ඛු. පා. 3.1; නෙත්ති. 47) කායසඞ්ඛාතස්ස ආරම්මණස්ස ජානනං, කායස්ස ච සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො ආදීනවතො නිස්සරණතො ච යාථාවතො පරිජානනං, තථා [Pg.215] පරිජානනවසෙන පවත්තො විපස්සනාමග්ගො, තෙන ච කායෙ ඡන්දරාගස්ස පජහනං, කායසඞ්ඛාරං නිරොධෙත්වා පත්තබ්බසමාපත්ති චාති සබ්බෙ එතෙ කායමුඛෙන පවත්තා මොනෙය්‍යපටිපදා ධම්මා කායමොනෙය්‍යං නාම. තස්මා තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තිවිධකායදුච්චරිතස්ස පහාන’’න්තිආදිනා පාළි ආගතා. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. තත්ථ චොපනවාචඤ්චෙව සද්දවාචඤ්ච ආරබ්භ පවත්තා පඤ්ඤා වාචාරම්මණෙ ඤාණං. තස්ස වාචාය සමුදයාදිතො පරිජානනං වාචාපරිඤ්ඤා. එකාසීතිවිධං ලොකියචිත්තං ආරබ්භ පවත්තඤාණං මනාරම්මණෙ ඤාණං. තස්ස සමුදයාදිතො පරිජානනං මනොපරිඤ්ඤාති අයමෙව විසෙසො.

‘मुनींचे हे’ म्हणजे मोनेय्ये (मुनींचे धर्म/आचरण). ज्या धर्मांमुळे दोन्ही बाजूंच्या हिताचा विचार केल्याने 'मुनी' हे नाव प्राप्त होते, ते धर्म अशा प्रकारे सांगितले आहेत, म्हणून म्हटले आहे – "मुनीभाव निर्माण करणारे मोनेय्य-प्रतिपदा धर्म". त्यामध्ये, शरीराने जे करू नये ते न करणे आणि जे करावे ते करणे; "या शरीरात केस आहेत" इत्यादी प्रकारे शरीर नावाच्या आलंबनाला जाणणे; आणि शरीराचा उदय, अस्त, आस्वाद, आदीनव (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) यानुसार यथार्थपणे परिज्ञान करणे; तसेच या परिज्ञानाच्या आधारे प्रवृत्त होणारा विपश्यना मार्ग, आणि त्याद्वारे शरीरातील छंदरागाचा (इच्छेचा) त्याग करणे, आणि कायसंस्काराचा निरोध करून प्राप्त केली जाणारी समापत्ती – हे सर्व शरीराच्या माध्यमातून प्रवृत्त होणारे मोनेय्य-प्रतिपदा धर्म म्हणजेच 'कायमोनेय्य' (शारीरिक मुनीभाव) होय. म्हणूनच तो अर्थ दर्शवण्यासाठी "तीन प्रकारच्या काय-दुश्चरित्राचा प्रहाण" इत्यादी पाळी आली आहे. उर्वरित दोन्हीच्या (वाचा आणि मन) बाबतीतही हाच नियम आहे. त्यामध्ये, उच्चारलेली वाणी आणि ध्वनीयुक्त वाणी याविषयी प्रवृत्त झालेली प्रज्ञा म्हणजे 'वाचा-आलंबनातील ज्ञान' होय. त्या वाणीचा उदय इत्यादींद्वारे परिज्ञान करणे म्हणजे 'वाचा-परिज्ञा' होय. ८१ प्रकारच्या लौकिक चित्ताविषयी प्रवृत्त झालेले ज्ञान म्हणजे 'मन-आलंबनातील ज्ञान' होय. त्याचा उदय इत्यादींद्वारे परिज्ञान करणे म्हणजे 'मनो-परिज्ञा' होय, हाच यात विशेष फरक आहे.

අයන්ති ඉතො සම්පත්තියොති ආයො, කුසලානං ධම්මානං අභිබුද්ධීති ආහ ‘‘ආයොති වුඩ්ඪී’’ති. අපෙන්ති සම්පත්තියො එතෙනාති අපායො, කුසලානං ධම්මානං හානීති ආහ ‘‘අපායොති අවුඩ්ඪී’’ති. තස්ස තස්සාති ආයස්ස ච අපායස්ස ච. කාරණං උපායො උපෙති උපගච්ඡති එතෙන ආයො, අපායො චාති. තත්ථ දුවිධා වුඩ්ඪි අනත්ථහානිතො, අත්ථුප්පත්තිතො ච, තථා අවුඩ්ඪි අත්ථහානිතො, අනත්ථුප්පත්තිතො ච. තෙසං පජානනාති තෙසං ආයාපායසඤ්ඤිතානං යථාවුත්තප්පභෙදානං වුඩ්ඪිඅවුඩ්ඪීනං යාථාවතො පජානනා. කොසල්ලං කුසලතා නිපුණතා. තදුභයම්පි පාළිවසෙනෙව දස්සෙතුං ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදි වුත්තං.

‘आय’ म्हणजे या संपत्तीची प्राप्ती, कुशल धर्मांची वृद्धी होय, म्हणून म्हटले आहे – "आय म्हणजे वृद्धी". ‘अपाय’ म्हणजे ज्याच्याद्वारे संपत्ती निघून जाते, कुशल धर्मांची हानी होते, म्हणून म्हटले आहे – "अपाय म्हणजे अवृद्धी". 'त्या त्या' म्हणजे आयाचे आणि अपायाचे. 'उपाय' म्हणजे कारण, ज्याच्याद्वारे आय आणि अपाय प्राप्त होतात. त्यामध्ये, अनर्थाचा नाश आणि अर्थाची उत्पत्ती या दोन प्रकारे वृद्धी होते; तसेच अर्थाचा नाश आणि अनर्थाची उत्पत्ती या दोन प्रकारे अवृद्धी होते. 'त्यांचे परिज्ञान' म्हणजे आय आणि अपाय संज्ञेच्या वर सांगितलेल्या प्रकारच्या वृद्धी आणि अवृद्धीचे यथार्थ परिज्ञान होय. 'कौशल्य' म्हणजे कुशलता, निपुणता होय. हे दोन्ही पाळीच्या आधारेच दर्शवण्यासाठी "असे म्हटले आहे" इत्यादी सांगितले आहे.

තත්ථ ඉදං වුච්චතීති යා ඉමෙසං අකුසලධම්මානං අනුප්පත්තිනිරොධෙසු, කුසලධම්මානඤ්ච උප්පත්තිභිය්‍යොභාවෙසු පඤ්ඤා, ඉදං ආයකොසල්ලං නාම වුච්චති. ඉදානි අපායකොසල්ලම්පි පාළිවසෙනෙව දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ කතම’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉදං වුච්චතීති යා ඉමෙසං කුසලධම්මානං අනුප්පජ්ජනනිරුජ්ඣනෙසු, අකුසලධම්මානඤ්ච උප්පත්තිභිය්‍යොභාවෙසු පඤ්ඤා, ඉදං අපායකොසල්ලං නාම වුච්චතීති. එත්ථාහආයකොසල්ලං තාව පඤ්ඤා හොතු, අපායකොසල්ලං කථං පඤ්ඤා නාම ජාතාති එවං මඤ්ඤති ‘‘අපායුප්පාදනසමත්ථතා අපායකොසල්ලං නාමා’’ති, තං පන තස්ස මතිමත්තං. පඤ්ඤවා එව හි ‘‘මය්හං එවං මනසි කරොතො අනුප්පන්නා කුසලා ධම්මා නුප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා නිරුජ්ඣන්ති. අනුප්පන්නා අකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා වඩ්ඪන්තී’’ති පජානාති, සො එවං ඤත්වා අනුප්පන්නෙ අකුසලෙ ධම්මෙ න උප්පාදෙති, උප්පන්නෙ පජහති. අනුප්පන්නෙ කුසලෙ ධම්මෙ උප්පාදෙති, උප්පන්නෙ භාවනාපාරිපූරිං පාපෙති. එවං අපායකොසල්ලම්පි පඤ්ඤා [Pg.216] එවාති. සබ්බාපීති ආයකොසල්ලපක්ඛිකාපි අපායකොසල්ලපක්ඛිකාපි. තත්‍රුපායාති තත්‍ර තත්‍ර කරණීයෙ උපායභූතා.

तेथे हे म्हटले जाते की, या अकुशल धर्मांच्या अनुत्पत्ती आणि निरोधात, आणि कुशल धर्मांच्या उत्पत्ती व वृद्धीमध्ये जी प्रज्ञा आहे, त्याला 'आयकोसल्ल' (प्राप्तीचे कौशल्य) असे म्हटले जाते. आता 'अपायकोसल्ल' (हानीचे कौशल्य) देखील पाळीच्या (पाठाच्या) वचनानुसारच दर्शवण्यासाठी 'तत्थ कतमं' (तेथे कोणते) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे हे म्हटले जाते की, या कुशल धर्मांच्या अनुत्पत्ती आणि निरोधात, आणि अकुशल धर्मांच्या उत्पत्ती व वृद्धीमध्ये जी प्रज्ञा आहे, त्याला 'अपायकोसल्ल' असे म्हटले जाते. येथे शंका उपस्थित केली जाते की, 'आयकोसल्ल' तर प्रज्ञा असू शकते, पण 'अपायकोसल्ल' प्रज्ञा कशी काय झाली? कारण तो असा विचार करतो की, 'अपाय (हानी) उत्पन्न करण्याची क्षमता म्हणजे अपायकोसल्ल होय', परंतु ते केवळ त्याचे मत आहे. कारण प्रज्ञावान मनुष्यच हे जाणतो की, 'मी अशा प्रकारे मनसिकार केल्यास अनुत्पन्न कुशल धर्म उत्पन्न होत नाहीत आणि उत्पन्न झालेले नष्ट होतात; तसेच अनुत्पन्न अकुशल धर्म उत्पन्न होतात आणि उत्पन्न झालेले वाढतात.' तो हे जाणून अनुत्पन्न अकुशल धर्म उत्पन्न होऊ देत नाही आणि उत्पन्न झालेल्यांचा त्याग करतो. अनुत्पन्न कुशल धर्म उत्पन्न करतो आणि उत्पन्न झालेल्यांना भावनेच्या परिपूर्णतेप्रत पोहोचवतो. अशा प्रकारे अपायकोसल्ल देखील प्रज्ञाच आहे. 'सब्बापि' (सर्वही) म्हणजे आयकोसल्ल पक्षातील आणि अपायकोसल्ल पक्षातील देखील. 'तत्रुपाय' म्हणजे त्या त्या करण्यायोग्य कार्यात उपायभूत असणारी.

තස්ස තිකිච්ඡනත්ථන්ති අච්චායිකස්ස කිච්චස්ස, භයස්ස වා පරිහරණත්ථං ඨානුප්පත්තියකාරණජානනවසෙනෙවාති ඨානෙ තඞ්ඛණෙ එව උප්පත්ති එතස්ස අත්ථීති ඨානුප්පත්තිකං, ඨානසො උප්පජ්ජනකකාරණං, තස්ස ජානනවසෙනෙව.

'तस्स तिकिच्छनत्थं' (त्याच्या उपचारासाठी) म्हणजे अत्यंत तातडीच्या कार्याच्या किंवा भयाचे निवारण करण्यासाठी, तात्कालिक कारणाचे ज्ञान असण्याच्या द्वारेच. 'ठाने' म्हणजे त्याच क्षणी ज्याची उत्पत्ती होते ते 'ठाणुप्पत्तिकं' (तात्कालिक) होय, म्हणजेच तात्काळ उत्पन्न होणारे कारण, त्याच्या ज्ञानाच्या द्वारेच.

මජ්ජනාකාරවසෙන පවත්තමානාති අත්තනො වත්ථුනො මදනීයතාය මදස්ස ආපජ්ජනාකාරෙන පවත්තමානා උණ්ණතියො. නිරොගොති අරොගො. මානකරණන්ති මානස්ස උප්පාදනං. යොබ්බනෙ ඨත්වාති යොබ්බනෙ පතිට්ඨාය, යොබ්බනං අපස්සායාති අත්ථො. සබ්බෙසම්පි ජීවිතං නාම මරණපභඞ්ගුරං දුක්ඛානුබන්ධඤ්ච, තදුභයං අනොලොකෙත්වා, පබන්ධට්ඨිතිපච්චයා සුලභතඤ්ච නිස්සාය උප්පජ්ජනකමදො ජීවිතමදොති දස්සෙතුං ‘‘චිරං ජීවි’’න්තිආදි වුත්තං.

'मज्जनाकारवसेन पवत्तमाना' (मदाच्या रूपाने प्रवृत्त होणारी) म्हणजे स्वतःच्या वस्तूच्या मदकारकतेमुळे मदाच्या अवस्थेत प्रवृत्त होणारी उन्नती (अहंकार). 'निरोगो' म्हणजे अरोग (आरोग्यवान). 'मानकरणं' म्हणजे मानाची (अहंकाराची) उत्पत्ती करणे. 'योब्बने ठत्वा' म्हणजे तारुण्यात प्रतिष्ठित होऊन, तारुण्याचा आश्रय घेऊन असा अर्थ आहे. सर्वच प्राण्यांचे जीवन हे मरणशील आणि दुःखाशी जोडलेले आहे. या दोन्हीकडे न पाहता, जीवनाच्या सातत्याच्या कारणावर आणि त्याच्या सुलभतेवर विसंबून राहून उत्पन्न होणारा मद म्हणजे 'जीवितमद' (जीवनाचा मद) होय, हे दर्शवण्यासाठी 'चिरं जीविं' (दीर्घकाळ जगणे) इत्यादी म्हटले आहे.

අධිපති වුච්චති ජෙට්ඨකො, ඉස්සරොති අත්ථො. තතො අධිපතිතො ආගතං ආධිපතෙය්‍යං. කිං තං? පාපස්ස අකරණං. තෙනාහ ‘‘එත්තකොම්හී’’තිආදි. තත්ථ සීලාදයො ලොකියා එව දට්ඨබ්බා, තස්මා විමුත්තියාති ලොකියවිමුත්තියා. ජෙට්ඨකන්ති ඉස්සරං, ගරුන්ති අත්ථො. එත්ථ ච අත්තානං, ධම්මඤ්ච අධිපතිං කත්වා පාපස්ස අකරණං හිරියා වසෙන වෙදිතබ්බං. ලොකං අධිපතිං කත්වා අකරණං ඔත්තප්පස්ස වසෙන.

'अधिपती' म्हणजे ज्येष्ठ, ईश्वर (स्वामी) असा अर्थ आहे. त्या अधिपतीपासून आलेले ते 'आधिपतेय्य' (आधिपत्य) होय. ते काय आहे? पापाचे न करणे (पाप न करणे). त्यामुळेच 'एत्तकोम्हि' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे शील इत्यादी लौकिकच मानले पाहिजेत, म्हणून 'विमुत्तिया' म्हणजे लौकिक विमुक्तीने. 'जेठ्ठकं' म्हणजे ईश्वर, गुरू (आदरणीय) असा अर्थ आहे. आणि येथे स्वतःला आणि धम्माला अधिपती (प्रमुख) मानून पाप न करणे हे 'हिरी'च्या (लज्जेच्या) द्वारे समजले पाहिजे. जगाला अधिपती मानून पाप न करणे हे 'ओत्तप्प'च्या (भयाच्या) द्वारे समजले पाहिजे.

කථාවත්ථූනීති කථාය පවත්තිට්ඨානානි. යස්මා තෙහි විනා කථා නප්පවත්තති, තස්මා ‘‘කථාකාරණානී’’ති වුත්තං. අද්ධාන-සද්දස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තො එව, සො පනත්ථතො ධම්මප්පවත්තිමත්තං. ධම්මා චෙත්ථ ඛන්ධා එව, තබ්බිනිමුත්තා ච තෙසං ගති නත්ථීති ආහ ‘‘අතීතං ධම්මං, අතීතක්ඛන්ධෙති අත්ථො’’ති. අයඤ්ච අද්ධා නාම දිසාදි විය අත්ථතො ධම්මප්පවත්තිං උපාදාය පඤ්ඤත්තිමත්තං, න උපාදා න භූතධම්මොති තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං.

'कथावत्थूनि' (कथावस्तू) म्हणजे कथेच्या प्रवृत्तीची स्थाने (चर्चेचे विषय). ज्याअर्थी त्यांच्याशिवाय कथा प्रवृत्त होत नाही, म्हणून त्यांना 'कथाकारणानि' (कथेची कारणे) म्हटले आहे. 'अद्धान' (काळ) या शब्दाचा अर्थ खाली सांगितलाच आहे, परंतु अर्थाच्या दृष्टीने तो केवळ 'धम्मप्रवृत्ती' (धर्माची प्रवृत्ती) आहे. आणि येथे 'धम्म' म्हणजे स्कंधच होत, त्यांच्याशिवाय त्यांची दुसरी कोणतीही गती नाही, म्हणून 'अतीतं धम्मं, अतीतक्खन्धेति अत्tho' (अतीत धर्म म्हणजे अतीत स्कंध असा अर्थ आहे) असे म्हटले आहे. आणि हा 'अद्धा' (काळ) दिशा इत्यादींप्रमाणे अर्थाच्या दृष्टीने धम्मप्रवृत्तीला ग्रहण करून केवळ एक प्रज्ञप्ती (संकल्पना) आहे, तो उपादान किंवा भूतधर्म नाही, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी 'अपि च' इत्यादी म्हटले आहे.

‘‘තමවිජ්ඣනට්ඨෙන විදිතකරණට්ඨෙනා’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘පුබ්බෙනිවාසා’’තිආදි වුත්තං. පුබ්බෙනිවාසන්ති පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධෙ. තමන්ති මොහතමං. විජ්ඣතීති විහනති, පජහතීති අත්ථො. තෙනෙව ච පටිච්ඡාදකතමවිජ්ඣනෙන [Pg.217] පුබ්බෙනිවාසඤ්ච විදිතං පාකටං කරොතීති විජ්ජාති. තන්ති චුතූපපාතං.

'अंधकार नष्ट करण्याच्या अर्थाने आणि स्पष्ट करण्याच्या अर्थाने' हा संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'पुब्बेनिवासा' इत्यादी म्हटले आहे. 'पुब्बेनिवासं' म्हणजे पूर्वी निवास केलेले स्कंध. 'तमं' म्हणजे मोहाचा अंधकार. 'विज्झति' म्हणजे नष्ट करतो, त्याग करतो असा अर्थ आहे. आणि त्याच आच्छादित करणाऱ्या अंधकाराचा नाश केल्यामुळे पूर्वीच्या निवासाला (पूर्वजन्मांना) ज्ञात व प्रकट करतो, म्हणून ती 'विज्जा' (विद्या) होय. 'तं' म्हणजे च्युती आणि उत्पत्ती (मृत्यू आणि जन्म).

උපපත්තිදෙවවිසෙසභාවාවහො විහාරොති කත්වා දිබ්බො විහාරො. නනු එවං අඤ්ඤමඤ්ඤානම්පි දිබ්බවිහාරභාවො ආපජ්ජතීති? න තාසං සත්තෙසු හිතූපසංහාරාදිවසෙන පවත්තියා සවිසෙසං නිද්දොසට්ඨෙන, සෙට්ඨට්ඨෙන ච බ්‍රහ්මවිහාරසමඤ්ඤාය නිරුළ්හභාවතො. සුවිසුද්ධිතො පටිපක්ඛසමුච්ඡින්දනවසෙන අරණීයතො පත්තබ්බතො, අරියභාවප්පත්තියා වා අනන්තරං අරියො. අරියානං අයන්ති වා අරියො විහාරො.

उत्पत्ती आणि देवविशेष भाव प्राप्त करून देणारा विहार असल्यामुळे तो 'दिब्ब विहार' (दिव्य विहार) होय. शंका: मग अशा प्रकारे इतरांनाही दिव्य विहारत्व प्राप्त होईल का? नाही, कारण प्राण्यांच्या कल्याणासाठी प्रवृत्त होण्याच्या दृष्टीने, विशेषतः निर्दोषत्वामुळे आणि श्रेष्ठत्वामुळे 'ब्रह्मविहार' ही संज्ञा रूढ झाली आहे. अत्यंत शुद्धतेमुळे, प्रतिपक्षाचा (विरोधी घटकांचा) समूळ नाश करण्याच्या दृष्टीने, प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे किंवा आर्यभाव प्राप्त झाल्यानंतरचा असल्यामुळे तो 'अरियो' (आर्य) होय. किंवा आर्यांचा विहार असल्यामुळे तो 'अरियो विहारो' (आर्य विहार) होय.

සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

उर्वरित भाग खाली सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच समजावा.

තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

तिक-वर्णना (त्रिक-वर्णन) समाप्त झाली.

චතුක්කවණ්ණනා

चतुक्क-वर्णना (चतुष्क-वर्णन)

306. පුබ්බෙති හෙට්ඨා මහාසතිපට්ඨානවණ්ණනායං.

३०६. 'पुब्बे' (पूर्वी) म्हणजे खाली महासतिपट्ठान वर्णनामध्ये.

යො ඡන්දොති යො ඡන්දියනවසෙන ඡන්දො. ඡන්දිකතාති ඡන්දභාවො, ඡන්දිකරණාකාරො වා. කත්තුකම්‍යතාති කත්තුකාමතා. කුසලොති ඡෙකො කොසල්ලසම්භූතො. ධම්මච්ඡන්දොති සභාවච්ඡන්දො. අයඤ්හි ඡන්දො නාම තණ්හාඡන්දො, දිට්ඨිඡන්දො, වීරියඡන්දො, ධම්මච්ඡන්දොති බහුවිධො. ඉධ කත්තුකම්‍යතාකුසලධම්මච්ඡන්දො අධිප්පෙතො. ඡන්දං ජනෙතීති තං ඡන්දං උප්පාදෙති. තං පවත්තෙන්තො හි ජනෙති නාම. වායාමං කරොතීති පයොගං පරක්කමං කරොති. වීරියං ආරභතීති කායිකචෙතසිකවීරියං පවත්තෙති. චිත්තං උපත්ථම්භෙතීති තෙනෙව සහජාතවීරියෙන චිත්තං උක්ඛිපති. පදහතීති පධානං වීරියං කරොති. පටිපාටියා පනෙතානි පදානි උප්පාදනාසෙවනාභාවනාබහුලීකම්මසාතච්චකිරියාහි යොජෙතබ්බානි. විත්ථාරං පරිහරන්තො ‘‘අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො’’තිආදිමාහ.

'यो छन्दो' म्हणजे जो इच्छेच्या (छंदाच्या) स्वरूपातील छंद आहे. 'छन्दिकता' म्हणजे छंदाचा भाव किंवा छंद निर्माण करण्याची पद्धत. 'कत्तुकम्यता' म्हणजे करण्याची इच्छा (कर्तव्यभावना). 'कुसलो' म्हणजे चतुर, कौशल्याने युक्त. 'धम्मच्छन्दो' म्हणजे स्वभावाचा छंद. कारण हा छंद 'तण्हाछंद' (तृष्णा छंद), 'दिट्ठिछंद' (दृष्टी छंद), 'वीरियछंद' (वीर्य छंद) आणि 'धम्मच्छंद' अशा अनेक प्रकारचा असतो. येथे करण्याची इच्छा असलेला कुशल धम्मच्छंद अभिप्रेत आहे. 'छन्दं जनेति' म्हणजे तो छंद उत्पन्न करतो. त्याला प्रवृत्त करणाराच खरोखर उत्पन्न करतो. 'वायामं करोति' म्हणजे प्रयोग (प्रयत्न) आणि पराक्रम करतो. 'वीरियं आरभति' म्हणजे कायिक आणि चैतसिक वीर्य (प्रयत्न) प्रवृत्त करतो. 'चित्तं उपत्थम्भेति' म्हणजे त्याच सहजात वीर्याने चित्ताला उन्नत करतो (उत्तेजन देतो). 'पदहति' म्हणजे प्रधान वीर्य (सम्यक प्रयत्न) करतो. क्रमाने ही पदे उत्पत्ती, सेवन, भावना, बहुलीकरण आणि निरंतर क्रिया यांच्याशी जोडली पाहिजेत. विस्तार टाळण्यासाठी 'अयमेत्थ सङ्खेपो' (येथे हा संक्षेप आहे) इत्यादी म्हटले आहे.

ඡන්දං නිස්සායාති ‘‘ඡන්දවතො චෙතොසමාධි හොති, මය්හං එවං හොතී’’ති එවං ඡන්දං නිස්සාය ඡන්දං ධුරං ජෙට්ඨකං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා පවත්තො සමාධි ඡන්දසමාධි. පධානභූතාති පධානජාතා, පධානභාවං වා පත්තා. සඞ්ඛාරාති චතුකිච්චසාධකං සම්මප්පධානවීරියං වදති. තෙහි ධම්මෙහීති [Pg.218] යථාවුත්තසමාධිවීරියෙහි උපෙතං සම්පයුත්තං. ඉද්ධියා පාදන්ති නිප්ඵත්තිපරියායෙන ඉජ්ඣනට්ඨෙන, ඉජ්ඣන්ති එතාය සත්තා ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉමිනා වා පරියායෙන ‘‘ඉද්ධී’’ති සඞ්ඛ්‍යං ගතානං උපචාරජ්ඣානාදිකුසලචිත්තසම්පයුත්තානං ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරානං අධිට්ඨානට්ඨෙන පාදභූතං. යස්මා පුරිමා ඉද්ධි පච්ඡිමාය ඉද්ධියා පාදො පාදකං පදට්ඨානං හොති, තස්මා ‘‘ඉද්ධිභූතං වා පාද’’න්ති ච වුත්තං. සෙසෙසුපීති දුතියඉද්ධිපාදාදීසු. කාමඤ්චෙත්ථ ජනවසභසුත්තෙපි ඉද්ධිපාදවිචාරො ආගතො, සොපි සඞ්ඛෙපතො එවාති ආහ ‘‘විත්ථාරො පන…පෙ… දීපිතො’’ති.

छन्दं निस्साय (छंदाचा आश्रय घेऊन) म्हणजे 'छंद बाळगणाऱ्याचा चेतोसमाधी होतो, माझा असा होतो' अशा प्रकारे छंदाचा आश्रय घेऊन, छंदाला मुख्य, श्रेष्ठ आणि पुरोगामी करून प्रवृत्त झालेली समाधी म्हणजे 'छंदसमाधी' होय. 'पधानभूता' (प्रधानभूत) म्हणजे प्रधान झालेली किंवा प्रधानभावाला प्राप्त झालेली. 'संखारा' (संस्कार) म्हणजे चार कृत्ये साधणारे 'सम्मापधानवीरिय' (सम्यक्प्रधानवीर्य) असे म्हटले आहे. 'तेहि धम्मेहि' (त्या धर्मांनी) म्हणजे वर सांगितलेल्या समाधी आणि वीर्याने युक्त, संप्रयुक्त. 'इद्धिया पादं' (ऋद्धीचा पाया) म्हणजे निष्पत्तीच्या (सिद्धीच्या) अर्थाने, ज्याच्याद्वारे प्राणी ऋद्धियुक्त, वृद्धियुक्त आणि उत्कृष्टतेला प्राप्त होतात, या पर्यायाने 'इद्धी' (ऋद्धी) अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या, उपचारध्यान इत्यादी कुशलचित्ताशी संप्रयुक्त असलेल्या छंदसमाधी आणि प्रधानसंस्कारांच्या अधिष्ठान अर्थाने पायाभूत असणे. ज्या अर्थी पूर्व ऋद्धी ही नंतरच्या ऋद्धीचा पाद, पादक (आधार) किंवा पदस्थान (कारण) असते, म्हणून 'ऋद्धीभूत किंवा पाद' असेही म्हटले आहे. 'सेसेसुपि' (इतरांमध्येही) म्हणजे दुसऱ्या ऋद्धीपाद इत्यादींमध्येही. जरी येथे जनवसभसुत्तातही ऋद्धीपादांचा विचार आला आहे, तरी तो संक्षेपानेच आला आहे, म्हणून 'विस्तार तर... पे... प्रकाशित केला आहे' असे म्हटले आहे.

307. දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛභූතො අත්තභාවොති ආහ ‘‘ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ’’ති. සුඛවිහාරත්ථායාති නික්කිලෙසතාය නිරාමිසෙන සුඛෙන විහරණත්ථාය. ඵලසමාපත්තිඣානානීති චත්තාරිපි ඵලසමාපත්තිඣානානි. අපරභාගෙති ආසවක්ඛයාධිගමතො අපරභාගෙ. නිබ්බත්තිතජ්ඣානානීති අධිගතරූපාරූපජ්ඣානානි.

३०७. 'दिट्ठधम्मो' (दृष्टधर्म) म्हणजे प्रत्यक्ष असलेला अत्तभाव (आत्मभाव/अस्तित्व) असे म्हटले आहे, म्हणून 'याच अत्तभावात' असे म्हटले आहे. 'सुखविहारत्थाय' (सुखविहारासाठी) म्हणजे निष्क्लेश (क्लेशरहित) असल्यामुळे निरामिश सुखाने विहार करण्यासाठी. 'फलसमापत्तिज्झानानि' (फलसमापत्तिध्याने) म्हणजे चारही फलसमापत्तिध्याने होय. 'अपरभागे' (नंतरच्या भागात) म्हणजे आसवक्खय (आस्रवक्षय) प्राप्त झाल्यानंतरच्या काळात. 'निब्बत्तितज्झानानि' (उत्पन्न झालेली ध्याने) म्हणजे प्राप्त केलेली रूप आणि अरूप ध्याने होय.

සූරියචන්දපජ්ජොතමණිආදීනන්ති පජ්ජොතග්ගහණෙන පදීපං වදති. ආදි-සද්දෙන උක්කාවිජ්ජුලතාදීනං සඞ්ගහො. ආලොකොති මනසි කරොතීති සූරියචන්දාලොකාදිං දිවා, රත්තිඤ්ච උපලද්ධං යථාලද්ධවසෙනෙව මනසි කරොති චිත්තෙ ඨපෙති. තථාව නං මනසි කරොති, යථාස්ස සුභාවිතාලොකකසිණස්ස විය කසිණාලොකො යදිච්ඡකං යාවදිච්ඡකං. සො ආලොකො රත්තියං උපතිට්ඨති, යෙන තත්ථ දිවාසඤ්ඤං ඨපෙති දිවා විය විගතථිනමිද්ධො හොති. තෙනාහ ‘‘යථා දිවා තථා රත්ති’’න්ති. යථා රත්තිං ආලොකො දිට්ඨොති යථා රත්තියා චන්දාලොකාදිආලොකො දිට්ඨො උපලද්ධො. එවමෙව දිවා මනසි කරොතීති රත්තිං දිට්ඨාකාරෙනෙව දිවා තං ආලොකං මනසි කරොති චිත්තෙ ඨපෙති. අපිහිතෙනාති ථිනමිද්ධපිධානෙන න පිහිතෙන. අනද්ධෙනාති අසඤ්ඡාදිතෙන. සඔභාසන්ති සඤාණොභාසං. ථිනමිද්ධවිනොදනආලොකොපි වා හොතු කසිණාලොකොපි වා පරිකම්මාලොකොපි වා, උපක්කිලෙසාලොකො විය සබ්බායං ආලොකො ඤාණසමුට්ඨානො වාති. ඤාණදස්සනපටිලාභත්ථායාති දිබ්බචක්ඛුඤාණපටිලාභත්ථාය. දිබ්බචක්ඛුඤාණඤ්හි රූපගතස්ස දිබ්බස්ස, ඉතරස්ස ච දස්සනට්ඨෙන ඉධ ‘‘ඤාණදස්සන’’න්ති අධිප්පෙතං. ‘‘ආලොකසඤ්ඤං මනසි කරොතී’’ති [Pg.219] එත්ථ වුත්තආලොකො ථිනමිද්ධවිනොදනආලොකො. පරිකම්මආලොකොති දිබ්බචක්ඛුඤාණාය පරිකම්මකරණවසෙන පවත්තිතආලොකො. තත්ථ පුරිමස්ස වසෙන ‘‘ඛීණාසවස්සා’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තං. තස්ස හි ථිනමිද්ධං සුප්පහීනං හොති, න අඤ්ඤෙසං. දුතියස්ස වසෙන ‘‘තස්මිං වා ආගතෙපී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තස්මින්ති දිබ්බචක්ඛුඤාණෙ. ආගතෙපීති පටිලද්ධෙපි. අනාගතෙපීති අප්පටිලද්ධෙපි. යස්මා තථාරූපස්ස පාදකජ්ඣානස්සෙව වසෙන පරිකම්මආලොකස්ස සම්භවො, යතො තං පරිසුද්ධපරියොදාතතාදිගුණවිසෙසුපසංහිතං, තස්මා ආහ ‘‘පාදක…පෙ… භාවෙතීති වුත්ත’’න්ති.

'सूरियचन्दपज्जोतमणिआदीनं' (सूर्य, चंद्र, प्रद्योत, मणी इत्यादींचा) यामध्ये 'पज्जोत' (प्रद्योत) या शब्दाने दिवा (प्रदीप) अभिप्रेत आहे. 'आदि' शब्दाने मशाल, वीज इत्यादींचा संग्रह होतो. 'आलोको मनसि करोति' (आलोकाचे मनसिकार करतो) म्हणजे सूर्य-चंद्राचा प्रकाश इत्यादींचा दिवसा आणि रात्री मिळालेला जसा लाभ झाला असेल तसाच मनात विचार करतो, चित्तात स्थापित करतो. त्याचा तसाच मनात विचार करतो, जसे की चांगल्या प्रकारे भावना केलेल्या आलोककसिणाप्रमाणे (आलोककृत्स्न) कसिण-आलोक (कृत्स्न-प्रकाश) इच्छेनुसार आणि पाहिजे तितका वेळ राहतो. तो प्रकाश रात्री उपस्थित राहतो, ज्यायोगे तो तेथे 'दिवा-संज्ञा' (दिवसाची संज्ञा) स्थापित करतो आणि दिवसाप्रमाणेच थिनमिद्ध (आळस व डुलकी) रहित होतो. म्हणूनच 'जसा दिवस तशी रात्र' असे म्हटले आहे. 'जसा रात्री प्रकाश पाहिला' म्हणजे जसा रात्री चंद्रप्रकाश इत्यादी प्रकाश पाहिलेला, प्राप्त झालेला असतो. 'त्याचप्रमाणे दिवसा मनात विचार करतो' म्हणजे रात्री पाहिलेल्या आकारानेच दिवसा त्या प्रकाशाचा मनात विचार करतो, चित्तात स्थापित करतो. 'अपिहितेन' (न झाकलेल्या) म्हणजे थिनमिद्धरूपी आवरणाने न झाकलेल्या. 'अनद्धेन' म्हणजे आच्छादित न केलेल्या. 'सओभासं' (स-अवभास) म्हणजे ज्ञान-अवभासासह (ज्ञानाच्या प्रकाशासह). थिनमिद्ध दूर करणारा प्रकाश असो, कसिण-प्रकाश असो किंवा परिकम्म-प्रकाश (परिकर्म-प्रकाश) असो, उपक्किलेस-प्रकाशाप्रमाणे हा सर्व प्रकाश ज्ञानसमुत्थान (ज्ञानातून उत्पन्न झालेला) आहे. 'ञाणदस्सनपटिलाभत्थाय' (ज्ञानदर्शन प्राप्त करण्यासाठी) म्हणजे दिव्यचक्षु-ज्ञानाची प्राप्ती करण्यासाठी होय. कारण दिव्यचक्षु-ज्ञान हे रूपाने युक्त असलेल्या दिव्य आणि इतर गोष्टींच्या दर्शनाच्या अर्थाने येथे 'ज्ञानदर्शन' म्हणून अभिप्रेत आहे. 'आलोकसंज्ञेचा मनात विचार करतो' येथे सांगितलेला प्रकाश हा थिनमिद्ध दूर करणारा प्रकाश आहे. 'परिकम्मआलोको' (परिकर्म-प्रकाश) म्हणजे दिव्यचक्षु-ज्ञानासाठी परिकर्म करण्याच्या हेतूने प्रवृत्त झालेला प्रकाश होय. त्यामध्ये पहिल्याच्या संदर्भात 'खीणासवाचा' (क्षीणास्रवाचा) असे विशेष करून सांगितले आहे. कारण त्याचे थिनमिद्ध चांगल्या प्रकारे प्रहीण (नष्ट) झालेले असते, इतरांचे नाही. दुसऱ्याच्या संदर्भात 'त्याच्या प्राप्त झाल्यावरही' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'तस्मिं' म्हणजे दिव्यचक्षु-ज्ञानात. 'आगतेपि' म्हणजे प्राप्त झाले असतानाही. 'अनागतेपि' म्हणजे प्राप्त झाले नसतानाही. ज्या अर्थी तशा प्रकारच्या पादकध्यानाच्या (पायाभूत ध्यानाच्या) प्रभावानेच परिकर्म-प्रकाशाचा संभव होतो, ज्या अर्थी तो परिशुद्ध, पर्यवदात इत्यादी गुणविशेषांनी युक्त असतो, म्हणूनच 'पादक... पे... भावना करतो असे म्हटले आहे' असे सांगितले आहे.

සත්තට්ඨානිකස්සාති ‘‘අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.214; 2.69; ම. නි. 1.102) වුත්තස්ස සත්තට්ඨානිකස්ස. සතිපි සෙක්ඛානං පරිඤ්ඤාතභාවෙ එකන්තතො පරිඤ්ඤාතවත්ථුකා නාම අරහන්තො එවාති වුත්තං ‘‘ඛීණාසවස්ස වත්ථු විදිතං හොතී’’තිආදි. වත්ථාරම්මණවිදිතතායාති වත්ථුනො, ආරම්මණස්ස ච යාථාවතො විදිතභාවෙන. යථා හි සප්පපරියෙසනං චරන්තෙන තස්ස ආසයෙ විදිතෙ සොපි විදිතො එව ච හොති මන්තාගදබලෙන තස්ස ගහණස්ස සුකරත්තා, එවං වෙදනාය ආසයභූතෙ වත්ථුම්හි, ආරම්මණෙ ච විදිතෙ ආදිකම්මිකස්සපි වෙදනා විදිතා එව හොති සලක්ඛණතො, සාමඤ්ඤලක්ඛණතො ච තස්සා ගහණස්ස සුකරත්තා, පගෙව පරිඤ්ඤාතවත්ථුකස්ස ඛීණාසවස්ස. තස්ස හි උප්පාදක්ඛණෙපි ඨිතික්ඛණෙපි භඞ්ගක්ඛණෙපි වෙදනා විදිතා පාකටා හොන්ති. තෙනාහ ‘‘එවං වෙදනා උප්පජ්ජන්තී’’තිආදි. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං, යදිදං පාළියං වෙදනාසඤ්ඤාවිතක්කග්ගහණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘න කෙවල’’න්තිආදිමාහ, තෙන අවසෙසතො සබ්බධම්මානම්පි උප්පාදාදිතො විදිතභාවං දස්සෙති.

'सत्तट्ठानिकस्स' (सात स्थानांच्या संदर्भात) म्हणजे 'पुढे जाताना, मागे येताना संप्रजन्यपूर्वक वागणारा होतो' इत्यादी सूत्रांद्वारे सांगितलेल्या सात स्थानांच्या संदर्भात. जरी सेख (शैक्ष) व्यक्तींनाही परिज्ञातभाव (पूर्ण ज्ञान) असतो, तरीही एकांताने (निश्चितपणे) परिज्ञातवस्तू असणारे केवळ अरहंतच असतात, म्हणूनच 'खीणासवाचे (क्षीणास्रवाचे) वस्तू विदित (ज्ञात) असते' इत्यादी म्हटले आहे. 'वत्थारम्मणविदितताय' (वस्तू आणि आलंबन ज्ञात असल्यामुळे) म्हणजे वस्तू आणि आलंबन यांच्या यथार्थ स्वरूपाच्या ज्ञात असण्याने. ज्याप्रमाणे सापाचा शोध घेणाऱ्याला त्याचा आश्रय (बिळ) माहीत झाल्यावर, मंत्र आणि औषधाच्या बळाने त्याला पकडणे सोपे असल्यामुळे तो सापही माहीतच होतो, त्याचप्रमाणे वेदनेचे आश्रयभूत असलेल्या वस्तू आणि आलंबन ज्ञात झाल्यावर, आदिकम्मिक (नवशिक्या) साधकालाही स्वतःच्या लक्षणाने (स्वलक्षणाने) आणि सामान्य लक्षणाने ती वेदना सहज ग्रहण करता येत असल्यामुळे ज्ञातच होते; मग ज्याने वस्तू पूर्णपणे परिज्ञात केली आहे अशा खीणासवाविषयी (क्षीणास्रवाविषयी) काय सांगावे! कारण त्याला उत्पादक्षणी (उत्पत्तीच्या क्षणी), स्थितीक्षणी आणि भंगक्षणी देखील वेदना ज्ञात आणि स्पष्ट असतात. म्हणूनच 'अशा प्रकारे वेदना उत्पन्न होतात' इत्यादी म्हटले आहे. आणि हे केवळ उदाहरण म्हणून आहे, जे पाळीमध्ये वेदना, संज्ञा आणि वितर्क यांचे ग्रहण करणे दर्शवण्यासाठी 'केवळ एवढेच नाही' इत्यादी म्हटले आहे, त्याद्वारे उर्वरित सर्व धर्मांच्याही उत्पत्ती इत्यादींचे ज्ञात असणे दर्शवले आहे.

ඉදානි න කෙවලං ඛණතො එව, අථ ඛො පච්චයතොපි අනිච්චාදිතොපි න කෙවලං ඛීණාසවානංයෙව වසෙන, අථ ඛො එකච්චානං සෙක්ඛානම්පි වසෙන වෙදනාදීනං විදිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අවිජ්ජාසමුදයාති අවිජ්ජාය උප්පාදා, අත්ථිභාවාති අත්ථො. නිරොධවිරොධී හි උප්පාදො අත්ථිභාවවාචකොපි හොතීති තස්මා පුරිමභවසිද්ධාය අවිජ්ජාය සති ඉමස්මිං භවෙ වෙදනාය [Pg.220] උප්පාදො හොතීති අත්ථො. අවිජ්ජාදීහි අතීතකාලිකාදීහි තෙසං සහකාරණභූතානි උප්පාදාදීනිපි ගහිතානෙවාති වෙදිතබ්බං. වෙදනාය පවත්තිපච්චයෙසු ඵස්සස්ස බලවභාවතො සො එව ගහිතො ‘‘ඵස්සසමුදයා’’ති. තස්මිං පන ගහිතෙ පවත්තිපච්චයතාසාමඤ්ඤෙන වත්ථාරම්මණාදීනිපි ගහිතානෙව හොන්තීති සබ්බස්සාපි වෙදනාය අනවසෙසතො පච්චයතො උදයදස්සනං විභාවිතන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘නිබ්බත්තිලක්ඛණ’’න්තිආදිනා ඛණවසෙන උදයදස්සනමාහ. උප්පජ්ජති එතස්මාති උප්පාදො, උප්පජ්ජනං උප්පාදොති පච්චයලක්ඛණං, ඛණලක්ඛණඤ්ච උභයං එකජ්ඣං ගහෙත්වා ආහ ‘‘එවං වෙදනාය උප්පාදො විදිතො හොතී’’ති.

आता केवळ क्षणावरूनच नव्हे, तर प्रत्ययावरून (कारणावरून) आणि अनित्यादीवरूनही, तसेच केवळ क्षीणासवांच्याच (अर्हतांच्या) वशाने नव्हे, तर काही शैक्षांच्या (सेक्ख) वशानेही वेदनादींचे ज्ञात असणे (विदितभाव) दर्शवण्यासाठी "अपि च" इत्यादी म्हटले आहे. त्यात "अविद्यासमुदया" म्हणजे अविद्येच्या उत्पत्तीमुळे, अस्तित्वामुळे असा अर्थ आहे. कारण निरोधाचा विरोधी असलेला उत्पाद (उत्पत्ती) हा अस्तित्वाचा वाचकही असतो, म्हणून पूर्वभवात सिद्ध असलेल्या अविद्येच्या अस्तित्वामुळे या भवात वेदनेची उत्पत्ती होते, असा अर्थ आहे. भूतकाळातील अविद्या इत्यादींद्वारे त्यांची सहकारणभूत असलेली उत्पत्ती इत्यादी देखील ग्रहण केली गेली आहे, असे समजावे. वेदनेच्या प्रवृत्ती-प्रत्ययांमध्ये (उत्पत्तीच्या कारणांमध्ये) स्पर्शाच्या बलवानपणामुळे तोच "स्पर्शसमुदया" असा ग्रहण केला आहे. तो ग्रहण केला असता, प्रवृत्ती-प्रत्ययत्वाच्या सामान्यतेमुळे वस्तू (इंद्रिय), आलंबन (विषय) इत्यादी देखील ग्रहण केलेच जातात, म्हणून सर्वच वेदनेचे पूर्णपणे प्रत्ययतः (कारणावरून) उदयदर्शन स्पष्ट केले आहे, असे पाहावे. "निर्वृत्तिलक्षण" इत्यादींद्वारे क्षणवशाने उदयदर्शन सांगितले आहे. ज्याच्यापासून उत्पन्न होते तो "उत्पाद" (कारणलक्षण) आणि उत्पन्न होणे म्हणजे "उत्पाद" (क्षणलक्षण), या दोन्ही लक्षणांना एकत्र घेऊन "अशा प्रकारे वेदनेचा उत्पाद विदित (ज्ञात) होतो" असे म्हटले आहे।

අනිච්චතො මනසි කරොතොති වෙදනා නාමායං අනච්චන්තිකතාය ආදිඅන්තවතී උදයබ්බයපරිච්ඡින්නා ඛණභඞ්ගුරා තාවකාලිකා, තස්මා ‘‘අනිච්චා’’ති අනිච්චතො මනසි කරොතො. තස්සා ඛයතො, වයතො ච උපට්ඨානං විදිතං පාකටං හොති. දුක්ඛතො මනසි කරොතොති අනිච්චත්තා එව වෙදනා උදයබ්බයපටිපීළිතතාය, දුක්ඛමතාය, දුක්ඛවත්ථුතාය ච ‘‘දුක්ඛා’’ති මනසි කරොතො භයතො භායිතබ්බතො තස්සා උපට්ඨානං විදිතං පාකටං හොතීති. තථා අනිච්චත්තා, දුක්ඛත්තා එව ච වෙදනා අත්තරහිතා අසාරා නිස්සාරා අවසවත්තිනී තුච්ඡාති වෙදනං අනත්තතො මනසි කරොතො සුඤ්ඤතො රිත්තතො අසාමිකතො උපට්ඨානං විදිතං පාකටං හොති. ‘‘ඛයතො’’තිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස නිගමනං. තස්මා වෙදනං ඛයතො භයතො සුඤ්ඤතො ජානාතීති අත්ථවසෙන විභත්තිපරිණාමො වෙදිතබ්බො. අවිජ්ජානිරොධා වෙදනානිරොධොති අග්ගමග්ගෙන අවිජ්ජාය අනුප්පාදනිරොධතො වෙදනාය අනුප්පාදනිරොධො හොති පච්චයාභාවෙ අභාවතො. සෙසං සමුදයවාරෙ වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. ඉධ සමාධිභාවනාති සිඛාප්පත්තා අරියානං විපස්සනාසමාධිභාවනා. තස්සා පාදකභූතා ඣානසමාපත්ති වෙදිතබ්බා.

"अनित्यतेने मनसिकार करतो" म्हणजे ही वेदना अशाश्वत (अनत्यंतिक) असल्यामुळे, आदि-अंत असणारी, उदय-व्ययाने परिच्छिन्न (मर्यादित), क्षणभंगुर आणि तात्कालिक आहे, म्हणून "अनित्या" अशा अनित्यतेने मनसिकार करणाऱ्याला. तिचा क्षय आणि व्यय या रूपाने उपस्थान (प्रकट होणे) विदित म्हणजे स्पष्ट होते. "दुःखतेने मनसिकार करतो" म्हणजे अनित्यतेमुळेच वेदना ही उदय-व्ययाने पीडित असल्यामुळे, दुःखमय असल्यामुळे आणि दुःखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे "दुःखा" अशा रूपाने मनसिकार करणाऱ्याला भयाने (भय वाटण्याजोगे म्हणून) तिचे उपस्थान विदित म्हणजे स्पष्ट होते. तसेच अनित्यतेमुळे आणि दुःखतेमुळेच वेदना ही आत्मरहित, असार, निस्सार, स्वतःच्या वशात नसलेली (अवशवर्तिनी) आणि तुच्छ आहे, अशा प्रकारे वेदनेचा "अनात्म" रूपाने मनसिकार करणाऱ्याला शून्यता, रिक्तता आणि अस्वामित्व या रूपाने तिचे उपस्थान विदित म्हणजे स्पष्ट होते. "क्षयतः" इत्यादी पूर्वी सांगितलेल्या अर्थाचाच निष्कर्ष (निगमन) आहे. म्हणून वेदनेला क्षयतः, भयतः आणि शून्यतः जाणतो, या अर्थानुसार विभक्तीचा परिणाम (बदल) समजावा. "अविद्यानिरोधाने वेदनानिरोध होतो" म्हणजे अग्रवर्गी (अर्हत) मार्गाने अविद्येचा अनुत्पाद-निरोध झाल्यामुळे वेदनेचा अनुत्पाद-निरोध होतो, कारण प्रत्यय (कारण) नसताना कार्यही नसते. उर्वरित भाग हा "समुदयवारा"मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. येथे "समाधिभावना" म्हणजे शिखाप्राप्त (सर्वोच्च) आर्यांची विपश्यना-समाधिभावना होय. तिची पादकभूत (पायाभूत) ध्यानसमापत्ती समजावी।

වුත්තනයමෙව මහාපදානෙ (දී. නි. 2.62).

महापदाने (दीघनिकाय २.६२) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे।

308. පමාණං අග්ගහෙත්වාති අසුභභාවනා විය පදෙසං අග්ගහෙත්වා. එකස්මිම්පි සත්තෙ පමාණාග්ගහණෙන අනවසෙසඵරණෙන. නත්ථි එතාසං [Pg.221] ගහෙතබ්බං පමාණන්ති හි අප්පමාණා, අප්පමාණා එව අප්පමඤ්ඤා.

३०८. "प्रमाण न घेता" म्हणजे अशुभभावनेप्रमाणे प्रदेश (मर्यादित क्षेत्र) न घेता. एकाही प्राण्यामध्ये प्रमाणाचे ग्रहण न करता, संपूर्णपणे (अनवशेष) पसरवून. कारण यांचे ग्रहण करण्यासाठी कोणतेही प्रमाण (मर्यादा) नसते, म्हणून त्या "अप्रमाण" आहेत; अप्रमाण म्हणजेच "अप्पमञ्ञा" (अप्रमाण्य/अप्रमेय) होत।

අපස්සයිතබ්බට්ඨෙන අපස්සෙනානි, ඉධ භික්ඛු යානි අපස්සාය තිස්සො සික්ඛා සික්ඛිතුං සමත්ථො හොති, තෙසමෙව අධිවචනං. තානි පනෙතානි පච්චයානං සඞ්ඛාය සෙවිතා අධිවාසනක්ඛන්ති, වජ්ජනීයවජ්ජනං, විනොදෙතබ්බවිනොදනඤ්ච. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛායෙකං අධිවාසෙතී’’තිආදි. තත්ථ සම්මදෙව ඛායති උපට්ඨාති පටිභාතීති සඞ්ඛා, ඤාණන්ති ආහ ‘‘සඞ්ඛායාති ඤාණෙනා’’ති. සඞ්ඛාය සෙවිතා නාම යං සෙවතො අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, තස්ස සෙවනාති ආහ ‘‘සෙවිතබ්බයුත්තකමෙව සෙවතී’’ති. අධිවාසනාදීසුපි එසෙව නයො. අන්තො පවිසිතුන්ති අබ්භන්තරෙ අත්තනො චිත්තෙ පවත්තිතුං න දෙති.

आश्रय घेण्याच्या अर्थाने "अपस्सेन" (आश्रय/टेकू) म्हटले आहे. येथे भिक्खू ज्यांचा आश्रय घेऊन तीन शिक्षा (तिस्सो सिक्खा) शिकण्यास समर्थ होतो, त्यांचेच हे नाव (अधिवचन) आहे. आणि ती ही आहेत: प्रत्ययांचे (गरजांचे) विचारपूर्वक सेवन करणे, सहनशीलता (अधिवासनक्षांती), वर्ज्य गोष्टींचे वर्जन करणे आणि घालवून देण्याजोग्या गोष्टींचे निवारण करणे. म्हणूनच "विचारपूर्वक एका गोष्टीचे सहन करतो" इत्यादी म्हटले आहे. त्यात जे सम्यक प्रकारे दिसते, उपस्थित होते, प्रतिभासित होते ते "संखा" (संख्या/विचार) म्हणजे ज्ञान होय, म्हणून "संखाय म्हणजे ज्ञानाने" असे म्हटले आहे. विचारपूर्वक सेवन करणे म्हणजे ज्याचे सेवन केल्याने अकुशल धर्म नष्ट होतात आणि कुशल धर्म वाढतात, त्याचे सेवन करणे होय; म्हणूनच "सेवन करण्यास योग्य असलेल्याचेच सेवन करतो" असे म्हटले आहे. अधिवासन (सहन करणे) इत्यादींमध्येही हाच नियम समजावा. "आत प्रवेश करणे" म्हणजे स्वतःच्या चित्ताच्या अभ्यंतरात प्रवृत्त होऊ न देणे।

අරියවංසචතුක්කවණ්ණනා

आर्यवंशचतुष्कवर्णना (चार आर्यवंशांचे वर्णन)

309. වංස-සද්දො ‘‘පිට්ඨිවංසං අතික්කමිත්වා නිසීදතී’’තිආදීසු ද්වින්නං ද්වින්නං ගොපානසීනං සන්ධානට්ඨානෙ ඨපෙතබ්බදණ්ඩකෙ ආගතො.

३०९. "वंश" (वांस/बांबू) हा शब्द "पाठीचा कणा ओलांडून बसतो" इत्यादी वाक्यांमध्ये दोन-दोन छताच्या वाशांच्या (गोपानसी) जोडणीच्या ठिकाणी ठेवल्या जाणाऱ्या लाकडासाठी (दांड्यासाठी) आला आहे।

‘‘වංසො විසාලොව යථා විසත්තො,පුත්තෙසු දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා;

වංසෙ කළීරොව අසජ්ජමානො,එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’තිආදීසු. (අප. 1.1.94);

"ज्याप्रमाणे विस्तीर्ण बांबू (इतर बांबूंमध्ये) अडकलेला असतो, त्याप्रमाणे मुले आणि पत्नी यांच्याविषयी जी आसक्ती असते; बांबूच्या कोंबाप्रमाणे (कळीर) कुठेही न अडकता, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे" इत्यादी गाथांमध्ये (अपदान १.१.९४).

අකණ්ඩකෙ. ‘‘භෙරිසද්දො මුදිඞ්ගසද්දො වංසසද්දො කංසතාළසද්දො’’තිආදීසු තූරියවිසෙසෙ, යො ‘‘වෙණූ’’ තිපි වුච්චති. ‘‘අභින්නෙන පිට්ඨිවංසෙන මතො හත්ථී’’තිආදීසු හත්ථිආදීනං පිට්ඨිවෙමජ්ඣෙ පදෙසෙ. ‘‘කුලවංසං ඨපෙස්සාමී’’තිආදීසු (දී. නි. 3.267) කුලවංසෙ. ‘‘වංසානුරක්ඛකො පවෙණීපාලකො’’තිආදීසු (විසුද්ධි. 1.42) ගුණානුපුබ්බියං ගුණානං පබන්ධප්පවත්තියං. ඉධ පන චතුපච්චයසන්තොසභාවනාරාමතාසඞ්ඛාතගුණානං පබන්ධෙ දට්ඨබ්බො. තස්ස පන වංසස්ස කුලන්වයං, ගුණන්වයඤ්ච නිදස්සනවසෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඛත්තියවංසොති ඛත්තියකුලන්වයො. එසෙව නයො සෙසපදෙසුපි. සමණවංසො පන සමණතන්ති සමණපවෙණී. මූලගන්ධාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන යථා සාරගන්ධාදීනං සඞ්ගහො, එවමෙත්ථ ගොරසාදීනම්පි සඞ්ගහො [Pg.222] දට්ඨබ්බො. දුතියෙන පන ආදි-සද්දෙන කාසිකවත්ථසප්පිමණ්ඩාදීනං. අරිය-සද්දො අමිලක්ඛූසුපි මනුස්සෙසු වත්තති, යෙසං පන නිවාසනට්ඨානං ‘‘අරියං ආයතන’’න්ති වුච්චති. යථාහ ‘‘යාවතා, ආනන්ද, අරියං ආයතන’’න්ති (දී. නි. 2.152; උදා. 76) ලොකියසාධුජනෙසුපි ‘‘යෙ හි වො අරියා පරිසුද්ධකායකම්මන්තා…පෙ… තෙසං අහං අඤ්ඤතරො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.35). ඉධ පන යෙ ‘‘ආරකා කිලෙසෙහී’’තිආදිනා ලද්ධනිබ්බචනා පටිවිද්ධඅරියසච්චා, තෙ එව අධිප්පෙතාති දස්සෙතුං ‘‘කෙ පන තෙ අරියා’’ති පුච්ඡං කත්වා ‘‘අරියා වුච්චන්තී’’තිආදි වුත්තං.

कांडे नसलेल्या (बांबूत). "भेरीचा आवाज, मृदंगाचा आवाज, वंशाचा (बासरीचा) आवाज, कांस्यटाळाचा आवाज" इत्यादींमध्ये वाद्याच्या विशेष प्रकारासाठी आला आहे, ज्याला "वेणू" (बासरी) असेही म्हणतात. "पाठीचा कणा न मोडता हत्ती मरण पावला" इत्यादींमध्ये हत्ती इत्यादींच्या पाठीच्या मध्यभागासाठी (पाठीच्या कण्यासाठी) आला आहे. "कुलवंश प्रस्थापित करीन" इत्यादींमध्ये (दीघनिकाय ३.२६७) कुलवंशासाठी आला आहे. "वंशाचे रक्षण करणारा, परंपरेचे पालन करणारा" इत्यादींमध्ये (विशुद्धिमग्ग १.४२) गुणांच्या अनुक्रमाने गुणांच्या परंपरेच्या प्रवृत्तीसाठी आला आहे. परंतु येथे चार प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) संतोषाने आणि भावनेमध्ये रममाण होण्याने युक्त असलेल्या गुणांच्या परंपरेच्या अर्थाने पाहावा. त्या वंशाचा कुलान्वय आणि गुणान्वय उदाहरणाद्वारे दर्शवण्यासाठी "यथा हि" (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात "खत्तियवंस" (क्षत्रियवंश) म्हणजे क्षत्रिय कुलान्वय होय. हाच नियम उर्वरित पदांमध्येही समजावा. "समणवंस" (श्रमणवंश) म्हणजे श्रमणतंतू किंवा श्रमणपरंपरा होय. "मूलगंधादी" मधील "आदी" शब्दाने ज्याप्रमाणे सारगंधादींचे ग्रहण होते, त्याचप्रमाणे येथे गोरसादींचेही ग्रहण समजावे. दुसऱ्या "आदी" शब्दाने काशिक वस्त्र, घृतमंड (तूप) इत्यादींचे ग्रहण होते. "आर्य" हा शब्द म्लेंच्छ नसलेल्या (अनार्य नसलेल्या) मनुष्यांसाठीही वापरला जातो, ज्यांच्या निवासस्थानाला "आर्य आयतन" (आर्य भूमी) म्हटले जाते. जसे की, "हे आनंदा, जिथपर्यंत आर्य आयतन आहे" (दीघनिकाय २.१५२; उदान ७६) आणि लौकिक सज्जनांच्या बाबतीत "जे तुमचे आर्य आहेत, ज्यांचे कायकर्म परिशुद्ध आहे... मी त्यांच्यापैकीच एक आहे" इत्यादींमध्ये (मज्झिमनिकाय १.३५). परंतु येथे जे "क्लेशांपासून दूर असलेले" इत्यादी व्युत्पत्तीने युक्त आहेत आणि ज्यांनी आर्यसत्यांचा साक्षात्कार केला आहे, तेच अभिप्रेत आहेत, हे दर्शवण्यासाठी "ते आर्य कोण आहेत?" असा प्रश्न विचारून "आर्य म्हटले जाते" इत्यादी सांगितले आहे।

තත්ථ යෙ මහාපණිධානකප්පතො පට්ඨාය යාවායං කප්පො, එත්ථන්තරෙ උප්පන්නා සම්මාසම්බුද්ධා, තෙ තාව සරූපතො දස්සෙත්වා තදඤ්ඤෙපි සම්මාසම්බුද්ධෙ, පච්චෙකබුද්ධෙ, බුද්ධසාවකෙ ච සඞ්ගහෙත්වා අනවසෙසතො අරියෙ දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යාව සාසනං න අන්තරධායති, තාව සත්ථා ධරති එව නාමාති ඉමමෙව භගවන්තං, යෙ චෙතරහි බුද්ධසාවකා, තෙ ච සන්ධාය පච්චුප්පන්නග්ගහණං. තස්මිං තස්මිං වා කාලෙ තෙ තෙ පච්චුප්පන්නාති චෙ, අතීතානාගතග්ගහණං න කත්තබ්බං සියා. ඉදානි යථා භගවා ‘‘ධම්මං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙස්සාමි, යදිදං ඡඡක්කානී’’ති ඡක්කදෙසනාය (ම. නි. 3.420) අට්ඨහි පදෙහි වණ්ණං අභාසි, එවං මහාඅරියවංසදෙසනාය අරියානං වංසානං ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, අරියවංසා අග්ගඤ්ඤා රත්තඤ්ඤා වංසඤ්ඤා පොරාණා අසංකිණ්ණා අසංකිණ්ණපුබ්බා න සඞ්කීයන්ති න සඞ්කීයිස්සන්ති අප්පටිකුට්ඨා සමණෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි විඤ්ඤූහී’’ති (අ. නි. 4.28) යෙහි නවහි පදෙහි වණ්ණං අභාසි, තානි තාව ආනෙත්වා ථොමනාවසෙනෙව වණ්ණෙන්තො ‘‘තෙ ඛො පනෙතෙ’’තිආදිමාහ. අග්ගාති ජානිතබ්බා සබ්බවංසෙහි සෙට්ඨභාවතො, සෙට්ඨභාවසාධනතො ච. දීඝරත්තං පවත්තාති ජානිතබ්බා රත්තඤ්ඤූහි, බුද්ධාදීහි තෙහි ච තථා අනුට්ඨිතත්තා. වංසාති ජානිතබ්බා බුද්ධාදීනං අරියානං වංසාති ජානිතබ්බා. පොරාණාති පුරාතනා. න අධුනුප්පත්තිකාති න අධුනාතනා. අසංකිණ්ණාති න ඛිත්තා න ඡඩ්ඩිතා. තෙනාහ ‘‘අනපනීතා’’ති. න අපනීතපුබ්බාති න [Pg.223] ඡඩ්ඩිතපුබ්බා තිස්සන්නං සික්ඛානං පරිපූරණූපායභාවතො න පරිචත්තපුබ්බා. තතො එව ඉදානිපි න අපනීයන්ති, අනාගතෙපි න අපනීයිස්සන්ති. යෙ ධම්මසභාවස්ස විජානනෙව විඤ්ඤූ සමිතපාපසමණා චෙව බාහිතපාපබ්‍රාහ්මණා ච, තෙහි අප්පටිකුට්ඨා අප්පටික්ඛිත්තා. යෙ හි න පටික්කොසිතබ්බා, තෙ අනින්දිතබ්බා අගරහිතබ්බා. අපරිච්චජිතබ්බතාය අප්පටික්ඛිපිතබ්බා හොන්තීති.

तेथे (त्या संदर्भात), महाप्रणिधान कल्प (महान संकल्पाचा कल्प) पासून सुरू करून या कल्पापर्यंत, या दरम्यान जे सम्यक्संबुद्ध उत्पन्न झाले, त्यांना आधी त्यांच्या स्वरूपात दर्शवून, त्यानंतर इतरही सम्यक्संबुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि बुद्धश्रावकांना समाविष्ट करून, सर्व आर्यांना पूर्णपणे दर्शवण्यासाठी "अपि च" (शिवाय/तसेच) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे जोपर्यंत शासन (बुद्धशासन) अंतर्धान पावत नाही, तोपर्यंत शास्ता (बुद्ध) जिवंतच आहेत, असे मानून याच भगवंतांना आणि जे सध्याचे बुद्धश्रावक आहेत, त्यांना उद्देशून 'प्रत्युत्पन्न' (वर्तमानकालीन) ग्रहण केले आहे. जर त्या त्या काळात ते ते वर्तमानकालीन आहेत असे मानले, तर अतीत (भूतकाळ) आणि अनागत (भविष्यकाळ) यांचे ग्रहण करण्याची गरज उरणार नाही. आता ज्याप्रमाणे भगवंतांनी "भिक्खूहो, मी तुम्हांला धम्म देशना देईन, जो आदी-कल्याण (सुरुवातीला कल्याणकारी), मज्झे-कल्याण (मध्ये कल्याणकारी), परियोसान-कल्याण (शेवटी कल्याणकारी) आहे, जो सार्थ आणि सव्यंजन आहे, आणि संपूर्ण परिपूर्ण व परिशुद्ध ब्रह्मचर्य प्रकाशित करीन, जो हा 'छछक्क' (सहाचे सहा गट) आहे" अशा प्रकारे 'छक्कदेसना' (मज्झिम निकाय ३.४२०) मध्ये आठ पदांनी (धम्माची) प्रशंसा केली; त्याचप्रमाणे 'महाअरियवंसदेसना' (महान आर्यवंश देशना) मध्ये आर्यांच्या वंशांची प्रशंसा करताना "भिक्खूहो, हे चार आर्यवंश आहेत, जे अग्रगण्य, दीर्घकालीन (रत्तञ्ञू), वंशपरंपरागत, प्राचीन, असंकीर्ण (मिश्रित न झालेले), पूर्वी कधीही संकीर्ण न झालेले, संकीर्ण न होणारे, भविष्यातही संकीर्ण न होणारे, आणि विद्वानांनी, श्रमणांनी व ब्राह्मणांनी न नाकारलेले (अप्पटिकुट्ठ) आहेत" (अंगुत्तर निकाय ४.२८) या नऊ पदांनी प्रशंसा केली. त्या पदांना येथे आणून केवळ स्तुती करण्याच्या उद्देशाने त्यांचे वर्णन करताना "ते खो पनेते" (ते खरोखर हे आहेत) इत्यादी म्हटले आहे. 'अग्ग' (श्रेष्ठ) असे जाणावे, कारण ते सर्व वंशांमध्ये श्रेष्ठ आहेत आणि श्रेष्ठत्व प्राप्त करून देणारे आहेत. 'दीर्घकाळ चालत आलेले' (दीघरत्तं पवत्ता) असे जाणावे, कारण दीर्घकालीन अनुभवी (रत्तञ्ञू) बुद्ध इत्यादींनी त्याचे तसेच आचरण केले आहे. 'वंश' असे जाणावे, कारण ते बुद्ध इत्यादी आर्यांचे वंश आहेत असे जाणावे. 'पोराण' म्हणजे पुरातन; 'न अधुनुप्पत्तिका' म्हणजे जे अलीकडचे किंवा आधुनिक काळातील नाहीत. 'असंकिण्ण' म्हणजे जे टाकून दिलेले नाहीत किंवा सोडलेले नाहीत. म्हणूनच "अनपनीत" (न हटवलेले) असे म्हटले आहे. 'न अपनीतपुब्बा' म्हणजे जे पूर्वी कधीही सोडले गेले नाहीत; कारण ते तीन शिक्षांच्या (त्रिशिक्षा - शील, समाधी, प्रज्ञा) परिपूर्तीचे उपाय असल्यामुळे पूर्वी कधीही त्यागले गेले नाहीत. म्हणूनच ते आताही हटवले जात नाहीत आणि भविष्यातही हटवले जाणार नाहीत. जे धम्मस्वभावाला जाणणारे विद्वान (विञ्ञू), शमित-पाप श्रमण आणि बाहित-पाप ब्राह्मण आहेत, त्यांच्याद्वारे ते 'अप्पटिकुट्ठ' म्हणजे न नाकारलेले किंवा न नापसंत केलेले आहेत. कारण जे नाकारण्याजोगे नसतात, ते अनिंदनीय आणि अगर्हणीय (निंदा न करण्याजोगे) असतात. न त्यागण्याजोगे असल्यामुळे ते न नाकारण्याजोगे ठरतात.

සන්තුට්ඨොති එත්ථ යථාධිප්පෙතසන්තොසමෙව දස්සෙන්තො ‘‘පච්චයසන්තොසවසෙන සන්තුට්ඨො’’ති වුත්තං. ඣානවිපස්සනාදිවසෙනපි ඉධ භික්ඛුනො සන්තුට්ඨතා හොතීති. ඉතරීතරෙනාති ඉතරෙන ඉතරෙන. ඉතර-සද්දොයං අනියමවචනො, ද්වික්ඛත්තුං වුච්චමානො යංකිඤ්චි-සද්දෙහි සමානත්ථො හොතීති වුත්තං ‘‘යෙන කෙනචී’’ති. ස්වායං අනියමවාචිතාය එව යථා ථූලාදීනං අඤ්ඤතරවචනො, එවං යථාලද්ධාදීනම්පි අඤ්ඤතරවචනොති තත්ථ දුතියපක්ඛස්සෙව ඉධ ඉච්ඡිතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘අථ ඛො’’තිආදිමාහ. නනු ච යථාලද්ධාදයොපි ථූලාදයො එව? සච්චමෙතං, තථාපි අත්ථි විසෙසො. යො හි යථාලද්ධෙසු ථූලාදීසු සන්තොසො, සො යථාලාභසන්තොසො එව, න ඉතරො. න හි සො පච්චයමත්තසන්නිස්සයො ඉච්ඡිතො, අථ ඛො අත්තනො කායබලසාරුප්පභාවසන්නිස්සයොපි. ථූලදුකාදයො ච තයොපි චීවරෙ ලබ්භන්ති. මජ්ඣිමො චතුපච්චයසාධාරණො, පච්ඡිමො පන චීවරෙ, සෙනාසනෙ ච ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘ඉමෙ තයො සන්තොසෙ’’ති ඉදං සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන වුත්තං. යෙ හි පරතො ගිලානපච්චයං පිණ්ඩපාතෙ එව පක්ඛිපිත්වා චීවරෙ වීසති, පිණ්ඩපාතෙ පන්නරස, සෙනාසනෙ පන්නරසාති සමපණ්ණාසසන්තොසා වුච්චන්ති, තෙ සබ්බෙපි යථාරහං ඉමෙසු එව තීසු සන්තොසෙසු සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡන්තීති.

‘संतुट्ठ’ (संतुष्ट) या संदर्भात अभिप्रेत असलेला संतोष दर्शवताना "प्रत्यय-संतोषामुळे (पच्चयसंतोषवसेन) संतुष्ट" असे म्हटले आहे. ध्यान, विपश्यना इत्यादींच्या द्वारे देखील येथे भिक्खूची संतुष्टता होते. ‘इतरीतरेन’ म्हणजे इतर-इतराने (मिळेल त्या कोणत्याही साधनाद्वारे). हा ‘इतर’ शब्द अनियमवाचक (अनिश्चितता दर्शवणारा) आहे, दोनदा उच्चारला असता तो ‘जे काही’ (यंकिञ्चि) या शब्दाशी समान अर्थाचा होतो, म्हणूनच "येन केनचि" (ज्या कशानेही) असे म्हटले आहे. तो अनियमवाचक असल्यामुळेच ज्याप्रमाणे स्थूळ (जाडेभरडे) इत्यादींपैकी एकाचा वाचक आहे, त्याचप्रमाणे ‘यथालाभ’ (मिळालेल्या) इत्यादींपैकी एकाचा वाचक आहे. तेथे दुसऱ्या पक्षाचाच (पर्यायाचाच) येथे स्वीकार केला आहे हे दर्शवण्यासाठी "अथ खो" (परंतु) इत्यादी म्हटले आहे. पण ‘यथालाभ’ (मिळालेले) इत्यादी देखील ‘स्थूळ’ (जाडेभरडे) इत्यादीच नाहीत का? हे सत्य आहे, तरीही यात एक विशेष फरक आहे. कारण जो मिळालेल्या स्थूळ इत्यादी वस्तूंमध्ये संतोष मानतो, तो ‘यथालाभ-संतोष’च आहे, दुसरा नाही. कारण तो केवळ प्रत्ययांवर (साधनांवर) आश्रित असलेला संतोष अभिप्रेत नाही, तर स्वतःच्या शारीरिक शक्तीला आणि योग्यतेला (सारूप्यतेला) अनुकूल असण्यावरही आश्रित आहे. स्थूळ, दुकूळ इत्यादी तिन्ही प्रकारच्या गोष्टी चीवरामध्ये मिळतात. मध्यम प्रकारचा संतोष हा चारही प्रत्ययांना (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भेषज) साधारण आहे, तर शेवटचा (तिसरा) संतोष चीवर आणि सेनासनामध्ये मिळतो, असे समजावे. "हे तीन संतोष" असे जे म्हटले आहे, ते सर्वसमावेशकतेच्या दृष्टीने म्हटले आहे. कारण जे पुढे ग्लानप्रत्ययाला (औषधाला) पिंडपातातच समाविष्ट करून, चीवरामध्ये वीस, पिंडपातामध्ये पंधरा आणि सेनासनामध्ये पंधरा, असे एकूण पन्नास संतोष सांगतात, ते सर्व देखील योग्यतेनुसार या तीन संतोषांमध्येच समाविष्ट आणि संकलित होतात.

චීවරං ජානිතබ්බන්ති ‘‘ඉදං නාම චීවරං කප්පිය’’න්ති ජාතිතො චීවරං ජානිතබ්බං. චීවරක්ඛෙත්තන්ති චීවරස්ස උප්පත්තික්ඛෙත්තං. පංසුකූලන්ති පංසුකූලචීවරං, පංසුකූලලක්ඛණප්පත්තං චීවරං ජානිතබ්බන්ති අත්ථො. චීවරසන්තොසොති චීවරෙ ලබ්භමානො සබ්බො සන්තොසො ජානිතබ්බො. චීවරපටිසංයුත්තානි ධුතඞ්ගානි ජානිතබ්බානි, යානි තොසන්තො චීවරසන්තොසෙන සම්මදෙව සන්තුට්ඨො හොතීති. ඛොමකප්පාසිකකොසෙය්‍යකම්බලසාණභඞ්ගානි ඛොමාදීනි. තත්ථ ඛොමං නාම ඛොමසුත්තෙහි වායිතං ඛොමපටචීවරං, තථා [Pg.224] සෙසානිපි. සාණන්ති සාණවාකසුත්තෙහි කතචීවරං. භඞ්ගන්ති පන ඛොමසුත්තාදීනි සබ්බානි එකච්චානි වොමිස්සෙත්වා කතචීවරං. ‘‘භඞ්ගම්පි වාකමයමෙවා’’ති කෙචි. ඡාති ගණනපරිච්ඡෙදො. යදි එවං ඉතො අඤ්ඤා වත්ථජාති නත්ථීති? නො නත්ථි, සා පන එතෙසං අනුලොමාති දස්සෙතුං ‘‘දුකූලාදීනී’’තිආදි වුත්තං. ආදි-සද්දෙන පට්ටුණ්ණං, සොමාරපට්ටං, චීනපට්ටං, ඉද්ධිජං, දෙවදින්නන්ති එතෙසං සඞ්ගහො. තත්ථ දුකූලං සාණස්ස අනුලොමං වාකමයත්තා. පට්ටුණ්ණදෙසෙ සඤ්ජාතවත්ථං පට්ටුණ්ණං. ‘‘පට්ටුණ්ණං කොසෙය්‍යවිසෙසො’’ති හි අමරකොසෙ වුත්තං. සොමාරදෙසෙ, චීනදෙසෙ ච ජාතවත්ථානි සොමාරචීනපට්ටානි. පට්ටුණ්ණාදීනි තීණි කොසෙය්‍යස්ස අනුලොමානි පාණකෙහි කතසුත්තමයත්තා. ඉද්ධිජං එහිභික්ඛූනං පුඤ්ඤිද්ධියා නිබ්බත්තං චීවරං, තං ඛොමාදීනං අඤ්ඤතරං හොතීති තෙසමෙව අනුලොමඤ්ච. දෙවතාහි දින්නං චීවරං දෙවදින්නං, තං කප්පරුක්ඛෙ නිබ්බත්තං ජාලිනියා දෙවකඤ්ඤාය අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස දින්නවත්ථසදිසං, තම්පි ඛොමාදීනංයෙව අනුලොමං හොති තෙසු අඤ්ඤතරභාවතො. ඉමානීති අන්තොගධාවධාරණවචනං, ඉමානි එවාති අත්ථො. බුද්ධාදීනං පරිභොගයොග්‍යතාය කප්පියචීවරානි.

‘चीवर जाणावे’ म्हणजे "हे चीवर कप्पिय (योग्य/विहित) आहे" अशा प्रकारे त्याच्या जातीवरून (प्रकारावरून) चीवर जाणावे. ‘चीवरखेत्त’ (चीवरक्षेत्र) म्हणजे चीवराच्या उत्पत्तीचे क्षेत्र (स्थान). ‘पंसुकूळ’ म्हणजे पंसुकूळ चीवर (पांशुकोल चीवर); पंसुकूळचे लक्षण प्राप्त झालेले चीवर जाणावे, असा अर्थ आहे. ‘चीवरसंतोष’ म्हणजे चीवराच्या बाबतीत मिळणारा सर्व प्रकारचा संतोष जाणावा. चीवराशी संबंधित धुतंगे (धुतांग) जाणावीत, ज्यांचे पालन करून भिक्खू चीवरसंतोषाने चांगल्या प्रकारे संतुष्ट होतो. खोम (ताग), कप्पासिक (कापूस), कोसेय्य (रेशीम), कंबळ (लोकर), साण (तागाचे धागे) आणि भंग (मिश्रित धागे) हे ‘खोमादी’ (खोम इत्यादी) आहेत. तेथे ‘खोम’ म्हणजे खोम-सुताने (तागाच्या धाग्याने) विणलेले खोमपट-चीवर होय; त्याचप्रमाणे उर्वरित देखील समजावे. ‘साण’ म्हणजे साण-वाक (तागाच्या सालीच्या) सुताने बनवलेले चीवर. ‘भंग’ म्हणजे खोम-सुत इत्यादी सर्व धागे एकत्र मिश्रित करून बनवलेले चीवर. "भंग देखील वाकमय (झाडाच्या सालीपासून बनवलेले) च असते," असे काही जण म्हणतात. ‘सहा’ (छ) ही संख्या निश्चित करणारी मर्यादा आहे. जर असे असेल, तर याशिवाय कापडाचा दुसरा कोणताही प्रकार नाही का? नाही, असे नाही; परंतु तो प्रकार यांच्याशी सुसंगत (अनुलोम) आहे हे दर्शवण्यासाठी "दुकूळ इत्यादी" असे म्हटले आहे. ‘आदी’ (इत्यादी) या शब्दाने पट्टुण्ण (पट्टोर्ण), सोमारपट्ट, चीनपट्ट, इद्धिंज (ऋद्धिसिद्धीने उत्पन्न झालेले) आणि देवदिन्न (देवतेने दिलेले) यांचा संग्रह होतो. तेथे ‘दुकूळ’ हे वाकमय (सालीपासून बनवलेले) असल्यामुळे ‘साण’शी सुसंगत (अनुलोम) आहे. पट्टुण्ण देशामध्ये उत्पन्न झालेले वस्त्र म्हणजे ‘पट्टुण्ण’ होय. "पट्टुण्ण हा रेशमाचाच एक विशेष प्रकार आहे" असे अमरकोशात म्हटले आहे. सोमार देश आणि चीन देश येथे उत्पन्न झालेली वस्त्रे म्हणजे अनुक्रमे ‘सोमारपट्ट’ आणि ‘चीनपट्ट’ होत. पट्टुण्ण इत्यादी तिन्ही वस्त्रे रेशमाशी (कोसेय्य) सुसंगत आहेत, कारण ती कीटकांच्या सुतापासून बनवलेली असतात. ‘इद्धिंज’ म्हणजे ‘एहिभिक्खू’ (या भिक्खू) यांच्या पुण्य-ऋद्धीने उत्पन्न झालेले चीवर; ते खोम इत्यादींपैकीच एक असते आणि त्यांच्याशीच सुसंगत असते. देवतांनी दिलेले चीवर म्हणजे ‘देवदिन्न’ होय. ते कप्परुक्ख (कल्पवृक्ष) वर उत्पन्न झालेले आणि जालिनी नावाच्या देवकन्येने अनुरुद्ध थेरांना (स्थविरांना) दिलेल्या वस्त्रासारखे असते. ते देखील खोम इत्यादींपैकीच एक असल्यामुळे त्यांच्याशीच सुसंगत असते. ‘इमानि’ (हे) हा शब्द अंतर्भूत निश्चय दर्शवणारा आहे, "हेच" असा त्याचा अर्थ आहे. बुद्ध इत्यादींच्या उपभोगासाठी योग्य अशी ही ‘कप्पिय’ (विहित) चीवरे आहेत.

ඉදානි අවධාරණෙන නිවත්තිතානි එකදෙසෙන දස්සෙතුං ‘‘කුසචීර’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ කුසතිණෙහි, අඤ්ඤෙහි වා තාදිසෙහි තිණෙහි කතචීවරං කුසචීරං. පොතකීවාකාදීහි වාකෙහි කතචීවරං වාකචීරං. චතුක්කොණෙහි, තිකොණෙහි වා ඵලකෙහි කතචීවරං ඵලකචීරං. මනුස්සානං කෙසෙහි කතකම්බලං කෙසකම්බලං. චාමරීවාලඅස්සවාලාදීහි කතං වාලකම්බලං. මකචිතන්තූහි වායිතො පොත්ථකො. චම්මන්ති මිගචම්මාදි යං කිඤ්චි චම්මං. උලූකපක්ඛෙහි ගන්ථෙත්වා කතචීවරං උලූකපක්ඛං. භුජතචාදිමයං රුක්ඛදුස්සං, තිරීටකන්ති අත්ථො. සුඛුමතරාහි ලතාවාකෙහි වායිතං ලතාදුස්සං. එරකවාකෙහි කතං එරකදුස්සං. තථා කදලිදුස්සං. සුඛුමෙහි වෙළුවිලීවෙහි කතං වෙළුදුස්සං. ආදි-සද්දෙන වක්කලාදීනං සඞ්ගහො. අකප්පියචීවරානි තිත්ථියද්ධජභාවතො.

आता अवधारणामुळे (निश्चयामुळे) जे वर्ज्य केले आहे, ते अंशतः दाखवण्यासाठी "कुसचीर" (कुशचीवर) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, कुश नावाच्या तृणाने (गवताने) किंवा इतर तशाच तृणांनी बनवलेले चीवर म्हणजे 'कुसचीवर' होय. पोतकी (एक प्रकारची वनस्पती) किंवा वल्कलांनी (झाडाच्या सालीच्या धाग्यांनी) बनवलेले चीवर म्हणजे 'वाकचीवर' (वल्कचीवर) होय. चौकोनी किंवा त्रिकोणी लाकडाच्या फळ्यांनी बनवलेले चीवर म्हणजे 'फलकचीवर' होय. मनुष्यांच्या केसांनी बनवलेले घोंगडे (कंबल) म्हणजे 'केसकंबल' होय. चवरी गायीच्या किंवा घोड्याच्या इत्यादींच्या केसांनी बनवलेले घोंगडे म्हणजे 'वालकंबल' होय. शणाच्या धाग्यांनी विणलेले वस्त्र म्हणजे 'पोत्थक' होय. 'चम्म' म्हणजे हरणाचे चामडे इत्यादी कोणतेही चामडे होय. घुबडाच्या पंखांना एकत्र शिवून बनवलेले चीवर म्हणजे 'उलूपक्ख' (उलूकपक्ष चीवर) होय. भूर्जपत्राच्या साली इत्यादींपासून बनवलेले वृक्षाचे वस्त्र, ज्याचा अर्थ 'तिरीटक' असा आहे. अत्यंत सूक्ष्म अशा वेलींच्या धाग्यांनी विणलेले वस्त्र म्हणजे 'लतादुस्स' (लतावस्त्र) होय. 'एरका' नावाच्या गवताच्या धाग्यांनी बनवलेले वस्त्र म्हणजे 'एरकादुस्स' होय. तसेच 'कदलीदुस्स' (केळीच्या धाग्यांचे वस्त्र) होय. बांबूच्या बारीक कामट्यांनी बनवलेले वस्त्र म्हणजे 'वेळुदुस्स' (वेणूवस्त्र) होय. 'आदि' (इत्यादी) या शब्दाने वल्कलादींचा (झाडांच्या सालींचा) संग्रह होतो. ही सर्व अकल्पिय (अग्राह्य) चीवरे आहेत, कारण ती तीर्थिक (इतर पंथांचे) ध्वज किंवा चिन्हे आहेत.

අට්ඨන්නඤ්ච මාතිකානං වසෙනාති ‘‘සීමාය දෙති, කතිකාය දෙතී’’තිආදිනා (මහාව. 379) ආගතානං අට්ඨන්නං චීවරුප්පත්තිමාතිකානං වසෙන. චීවරානං පටිලාභක්ඛෙත්තදස්සනත්ථඤ්හි [Pg.225] භගවතා ‘‘අට්ඨිමා, භික්ඛවෙ, මාතිකා’’තිආදිනා මාතිකා ඨපිතා. මාතිකාති හි මාතරො චීවරුප්පත්තිජනිකාති. සොසානිකන්ති සුසානෙ පතිතකං. පාපණිකන්ති ආපණද්වාරෙ පතිතකං. රථියන්ති පුඤ්ඤත්ථිකෙහි වාතපානන්තරෙන රථිකාය ඡඩ්ඩිතචොළකං. සඞ්කාරකූටකන්ති සඞ්කාරට්ඨානෙ ඡඩ්ඩිතචොළකං. සිනානන්ති න්හානචොළං, යං භූතවෙජ්ජෙහි සීසං න්හාපෙත්වා ‘‘කාළකණ්ණීචොළක’’න්ති ඡඩ්ඩෙත්වා ගච්ඡන්ති. තිත්ථන්ති තිත්ථචොළකං සිනානතිත්ථෙ ඡඩ්ඩිතපිලොතිකා. අග්ගිදඩ්ඪන්ති අග්ගිනා දඩ්ඪප්පදෙසං. තඤ්හි මනුස්සා ඡඩ්ඩෙන්ති. ගොඛායිතකාදීනි පාකටානෙව. තානිපි හි මනුස්සා ඡඩ්ඩෙන්ති.

"आठ मातृकांच्या (मातिकांच्या) प्रभावाने" म्हणजे "सीमेमध्ये देतो, कराराने देतो" इत्यादी प्रकारे (महावग्ग ३७९) आलेल्या आठ चीवर-उत्पत्तीच्या मातृकांच्या प्रभावाने. चीवर प्राप्तीचे क्षेत्र दाखवण्यासाठीच भगवंतांनी "भिक्खूहो, या आठ मातृका आहेत" इत्यादी प्रकारे मातृका प्रस्थापित केल्या आहेत. 'मातृका' म्हणजे चीवर-उत्पत्तीला जन्म देणाऱ्या मातांसारख्या आहेत. 'सोसानिक' म्हणजे स्मशानात पडलेले वस्त्र. 'पापणिक' म्हणजे दुकानाच्या दारात पडलेले वस्त्र. 'रथिय' म्हणजे पुण्य मिळवू इच्छिणाऱ्यांनी खिडकीतून रस्त्यावर टाकून दिलेले वस्त्र. 'संकारकूटक' म्हणजे कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावर टाकून दिलेले वस्त्र. 'सिनान' म्हणजे स्नानाचे वस्त्र, जे भूतवैद्यांनी डोके धुवून "काळकर्णी वस्त्र" म्हणून टाकून दिलेले असते आणि ते निघून जातात. 'तित्थ' म्हणजे घाटावरील वस्त्र, जे स्नानाच्या घाटावर टाकून दिलेले चिंध्यांचे वस्त्र असते. 'अग्गिदड्ढ' म्हणजे अग्नीने जळालेला भाग, कारण लोक ते टाकून देतात. 'गोखायितक' (गाईने चावलेले) इत्यादी स्पष्टच आहेत, कारण लोक ते देखील टाकून देतात.

ධජං උස්සාපෙත්වාති නාවං ආරොහන්තෙහි වා යුද්ධං පවිසන්තෙහි වා ධජයට්ඨිං උස්සාපෙත්වා තත්ථ බද්ධං පාරුතචීවරං, තෙහි ඡඩ්ඩිතන්ති අධිප්පායො.

"ध्वज उभारून" म्हणजे नौकेवर चढणाऱ्यांनी किंवा युद्धात प्रवेश करणाऱ्यांनी ध्वजस्तंभ उभारून त्यावर बांधलेले आणि पांघरलेले चीवर, जे त्यांनी टाकून दिले आहे, असा अभिप्राय आहे.

සාදකභික්ඛුනාති ගහපතිචීවරස්ස සාදියනභික්ඛුනා. එකමාසමත්තන්ති චීවරමාසසඤ්ඤිතං එකමාසමත්තං. විතක්කෙතුං වට්ටති, න තතො පරන්ති අධිප්පායො. සබ්බස්සාපි හි තණ්හානිග්ගහත්ථාය සාසනෙ පටිපත්තීති. පංසුකූලිකො අද්ධමාසෙනෙව කරොතීති අපරපටිබද්ධත්තා පටිලාභස්ස. ඉතරස්ස පන පරපටිබද්ධත්තා මාසමත්තං අනුඤ්ඤාතං. ඉති මාසද්ධ…පෙ… විතක්කසන්තොසො විතක්කනස්ස පරිමිතකාලිකත්තා.

"सादक भिक्खूने" म्हणजे गृहपतींनी दिलेल्या चीवराचा स्वीकार करणाऱ्या भिक्खूने. "एक महिनाभर" म्हणजे चीवर-महिना म्हणून ओळखला जाणारा केवळ एक महिना. विचार (वितर्क) करणे योग्य आहे, त्यापेक्षा जास्त नाही, असा अभिप्राय आहे. कारण शासनातील (बुद्ध शासनातील) सर्वच साधना ही तृष्णेच्या निग्रहासाठी आहे. "पांसुकूलिक (भिक्खू) अर्ध्या महिन्यातच करतो" कारण त्याची प्राप्ती इतरांवर अवलंबून नसते. परंतु दुसऱ्या (गृहपती चीवर स्वीकारणाऱ्या) भिक्खूची प्राप्ती इतरांवर अवलंबून असल्यामुळे त्याला एक महिन्यापर्यंतची अनुमती दिली आहे. अशा प्रकारे अर्धा महिना...पे... वितर्क-संतोष हा वितर्काच्या मर्यादित काळामुळे आहे.

මහාථෙරං තත්ථ අත්තනො සහායං ඉච්ඡන්තොපි ගරුගාරවෙන ගාමද්වාරං ‘‘භන්තෙ ගමිස්සාමි’’ ඉච්චෙවමාහ. මහාථෙරොපිස්ස අජ්ඣාසයං ඤත්වා ‘‘අහං පාවුසො ගමිස්සාමී’’ති ආහ. ‘‘ඉමස්ස භික්ඛුනො විතක්කස්ස අවසරො මා හොතූ’’ති පඤ්හං පුච්ඡමානො ගාමං පාවිසි. උච්චාරපලිබුද්ධොති උච්චාරෙන පීළිතො. තදා භගවතො දුක්කරකිරියානුස්සරණමුඛෙන තථාගතෙ උප්පන්නපීතිසොමනස්සවෙගස්ස බලවභාවෙන කිලෙසානං වික්ඛම්භිතත්තා තස්මිංයෙව…පෙ… තීණි ඵලානි පත්තො.

तेथे महाथेरांना आपले सोबती म्हणून इच्छित असूनही, अत्यंत आदरामुळे गावाच्या वेशीवर "भंते, मी जाईन" असे म्हणाले. महाथेरांनीही त्यांचा हेतू जाणून "आयुष्यमान, मी जाईन" असे म्हटले. "या भिक्खूच्या मनात वितर्काला (विचाराला) वाव मिळू नये" म्हणून प्रश्न विचारत त्यांनी गावात प्रवेश केला. "उच्चारपलिबुद्ध" म्हणजे मलोत्सर्गाच्या वेगाने पीडित झालेला. त्यावेळी भगवंतांच्या दुष्करचर्येच्या अनुस्मरणाद्वारे तथागतांच्या ठिकाणी उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सोमनस्याच्या वेगाच्या प्रबळतेमुळे क्लेश दबले गेल्याने, त्याच...पे... तीन फळांना प्राप्त झाले.

‘‘කත්ථ ලභිස්සාමී’’ති චින්තනාපි ලාභාසාපුබ්බිකාති තථා ‘‘අචින්තෙත්වා’’ති වුත්තං, ‘‘සුන්දරං ලභිස්සාමි, මනාපං ලභිස්සාමී’’ති එවමාදිචින්තනාය කා නාම කථා. කථං පන වත්තබ්බන්ති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානසීසෙනෙව ගමන’’න්ති, තෙන චීවරං පටිච්ච කිඤ්චිපි න චින්තෙතබ්බං එවාති දස්සෙති.

"मला कोठे मिळेल?" असा विचार करणे देखील लाभ मिळवण्याच्या आशेने युक्त असते, म्हणूनच "विचार न करता" असे म्हटले आहे. "मला सुंदर मिळेल, मनासारखे मिळेल" इत्यादी विचारांची तर गोष्टच काय करावी! मग कसे वागावे? यावर म्हटले आहे की, "कर्मस्थान (ध्यान) मुख्य ठेवूनच जाणे", यावरून चीवराच्या संदर्भात काहीही विचार करू नये, हेच दर्शवले आहे.

අපෙසලො [Pg.226] අප්පතිරූපායපි පරියෙසනාය පච්චයො භවෙය්‍යාති ‘‘පෙසලං භික්ඛුං ගහෙත්වා’’ති වුත්තං.

अप्रिय (अशील) भिक्खू अयोग्य शोधाचेही कारण बनू शकतो, म्हणूनच "शीलवान (पेशल) भिक्खूला सोबत घेऊन" असे म्हटले आहे.

ආහරියමානන්ති සුසානාදීසු පතිතකං වත්ථං ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ පංසුකූලපරියෙසනං චරන්තී’’ති ඤත්වා කෙනචි පුරිසෙන තතො ආනීයමානං.

"आणले जात असलेले" म्हणजे स्मशान इत्यादी ठिकाणी पडलेले वस्त्र "हे भिक्खू पांसुकूल (टाकून दिलेली वस्त्रे) शोधत फिरत आहेत" असे जाणून एखाद्या माणसाने तेथून आणलेले वस्त्र होय.

එවං ලද්ධං ගණ්හන්තස්සාපීති එවං පටිලාභසන්තොසං අකොපෙත්වාව ලද්ධං ගණ්හන්තස්සාපි. අත්තනො පහොනකමත්තෙනෙවාති යථාලද්ධානං පංසුකූලවත්ථානං එකපට්ටදුපට්ටානං අත්ථාය අත්තනො පහොනකපමාණෙනෙව, අවධාරණෙන උපරිපච්චාසං නිවත්තෙති.

"अशा प्रकारे मिळालेले ग्रहण करणाऱ्याने देखील" म्हणजे अशा प्रकारे प्राप्ती-संतोष खंडित न करताच मिळालेले ग्रहण करणाऱ्याने देखील. "केवळ स्वतःला पुरेसे असेल तेवढेच" म्हणजे मिळालेल्या पांसुकूल वस्त्रांपैकी एकपदरी किंवा दुपदरी वस्त्रासाठी स्वतःला पुरेसे असेल तेवढ्याच प्रमाणात; या निश्चयाने पुढील आशेला तो रोखतो.

ගාමෙ භික්ඛාය ආහිණ්ඩන්තෙන සපදානචාරිනා විය ද්වාරපටිපාටියා චරණං ලොලුප්පවිවජ්ජනං නාම චීවරලොලුප්පස්ස දූරසමුස්සාරිතත්තා.

गावात भिक्षेसाठी फिरताना जसे 'सपादनचारी' (क्रमाने प्रत्येक घराच्या दाराशी जाणारा) भिक्खू दारांच्या रांगेने फिरतो, तसेच फिरणे म्हणजे लोलुपतेचे (लोभाचे) वर्जन होय, कारण यामुळे चीवराविषयीची लोलुपता दूर सारली जाते.

යාපෙතුන්ති අත්තභාවං පවත්තෙතුං.

"यापेतुं" म्हणजे स्वतःचे अस्तित्व (शरीरयात्रा) चालू ठेवण्यासाठी.

ධොවනුපගෙනාති ධොවනයොග්ගෙන.

"धोवनुपगेन" म्हणजे धुण्यायोग्य असलेल्याने.

පණ්ණානීති අම්බජම්බාදිපණ්ණානි.

"पानांनी" म्हणजे आंबा, जांभूळ इत्यादींच्या पानांनी.

අකොපෙත්වාති සන්තොසං අකොපෙත්වා. පහොනකනීහාරෙනෙවාති අන්තරවාසකාදීසු යං කාතුකාමො, තස්ස පහොනකනියාමෙනෙව යථාලද්ධං ථූලසුඛුමාදිං ගහෙත්වා කරණං.

"न बिघडवता" म्हणजे संतोषाला धक्का न लावता. "पुरेशा प्रमाणातच" म्हणजे अंतरवासक (अंथरूण/नेसूचे वस्त्र) इत्यादींपैकी जे काही बनवायचे आहे, त्यासाठी पुरेशा प्रमाणातच जसे मिळाले असेल तसे जाड किंवा तलम वस्त्र घेऊन बनवणे.

තිමණ්ඩලපටිච්ඡාදනමත්තස්සෙවාති ‘‘නිවාසනං චෙ නාභිමණ්ඩලං; ජාණුමණ්ඩලං, ඉතරං චෙ ගලවාටමණ්ඩලං, ජාණුමණ්ඩල’’න්ති එවං තිමණ්ඩලපටිච්ඡාදනමත්තස්සෙව කරණං; තං පන අත්ථතො තිණ්ණං චීවරානං හෙට්ඨිමන්තෙන වුත්තපරිමාණමෙව හොති.

"केवळ तीन मंडळांना झाकण्यापुरतेच" म्हणजे "जर नेसायचे वस्त्र असेल तर नाभीमंडल आणि गुडघ्यांचे मंडल; आणि जर पांघरायचे वस्त्र असेल तर गळ्याचे मंडल आणि गुडघ्यांचे मंडल" अशा प्रकारे केवळ तीन मंडळांना झाकण्यापुरतेच करणे; परंतु ते प्रत्यक्षात तीन चीवरांच्या किमान सांगितलेल्या परिमाणाएवढेच असते.

අවිචාරෙත්වාති න විචාරෙත්වා.

"अविचारीत" म्हणजे विचार न करता.

කුසිබන්ධනකාලෙති මණ්ඩලානි යොජෙත්වා සිබ්බනකාලෙ. සත්තවාරෙති සත්තසිබ්බනවාරෙ.

"कुसी बांधण्याच्या वेळी" म्हणजे तुकडे (मंडळ) जोडून शिवण्याच्या वेळी. "सात वेळा" म्हणजे सात वेळा शिवण्याच्या वेळी.

කප්පබින්දුඅපදෙසෙන කස්සචි විකාරස්ස අකරණං කප්පසන්තොසො.

कल्पबिंदूच्या (कप्पबिंदूच्या) निमित्ताने कोणताही विकार न करणे म्हणजे 'कल्पसंतोष' (कप्पसंतोष) होय.

සීතපටිඝාතාදි අත්ථාපත්තිතො සිජ්ඣතීති මුඛ්‍යමෙව චීවරපරිභොගෙ පයොජනං දස්සෙතුං ‘‘හිරිකොපීනපටිච්ඡාදනමත්තවසෙනා’’ති වුත්තං. තෙනාහ භගවා ‘‘යාවදෙව හිරිකොපීනපටිච්ඡාදනත්ථ’’න්ති (ම. නි. 1.23; අ. නි. 6.68; මහානි. 162).

थंडीचे निवारण इत्यादी प्रयोजन सिद्ध होत असल्यामुळे, चीवर परिधान करण्याचा मुख्य हेतू दर्शवण्यासाठी "केवळ लज्जा आणि गुप्तांग झाकण्याच्या उद्देशाने" असे म्हटले आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - "केवळ लज्जा आणि गुप्तांग झाकण्यासाठीच" (म. नि. १.२३; अ. नि. ६.६८; महानि. १६२).

වට්ටති[Pg.227], න තාවතා සන්තොසො කුප්පති සම්භාරානං, දක්ඛිණෙය්‍යානඤ්ච අලාභතො.

हे योग्य आहे, तेवढ्याने साहित्याचा आणि दक्षिणेय (दान स्वीकारण्यास पात्र) व्यक्तींचा लाभ न झाल्यामुळे संतोष भंग पावत नाही.

සාරණීයධම්මෙ ඨත්වාති සීලවන්තෙහි භික්ඛූහි සාධාරණතො පරිභොගෙ ඨත්වා.

"सारणीय धर्मात राहून" म्हणजे शीलवान भिक्खूंसोबत सामायिक उपभोगात राहून.

‘‘ඉතී’’තිආදිනා පඨමස්ස අරියවංසස්ස පංසුකූලිකඞ්ගතෙචීවරිකඞ්ගානං, තෙසඤ්ච තස්ස පච්චයතං දස්සෙන්තො ඉති ඉමෙ ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සමුට්ඨාපකා, උපත්ථම්භකා චාති දීපෙති. එස නයො ඉතො පරතොපි.

"इती" इत्यादींद्वारे पहिल्या आर्यवंशाच्या पांसुकूलिकांग आणि तेचीवरिकांगांचे, आणि त्यांच्यासाठी त्याच्या प्रत्ययभावाला (कारणभावाला) दर्शवत, हे धर्म एकमेकांना प्रवृत्त करणारे आणि उपस्तंभक (आधार देणारे) आहेत, हे स्पष्ट करतात. हाच नियम यापुढेही लागू होतो.

‘‘සන්තුට්ඨො හොති වණ්ණවාදී’’ති එත්ථ චතුක්කොටිකං සම්භවති, තත්ථ චතුත්ථොයෙව පක්ඛො සත්ථාරා වණ්ණිතො ථොමිතොති මහාථෙරෙන තථා දෙසනා කතා. එකො සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං න කථෙති සෙය්‍යථාපි ථෙරො නාලකො (සුත්තනිපාතෙ නාලකසුත්තෙ විත්ථාරො) එකො න සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණවාදී සෙය්‍යථාපි උපනන්දො සක්‍යපුත්තො (පාරා. 515, 527, 532, 537 වාක්‍යඛන්ධෙසු විත්ථාරො). එකො නෙව සන්තුට්ඨො හොති, න සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති. සෙය්‍යථාපි ථෙරො ලාළුදායී (ථෙරගා. අට්ඨ. 2.උදායිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා) එකො සන්තුට්ඨො චෙව හොති, සන්තොසස්ස ච වණ්ණවාදී සෙය්‍යථාපි ථෙරො මහාකස්සපො.

“संतोषी असतो आणि (संतोषाची) प्रशंसा करतो” यात चार पर्याय (चतुष्कोटी) संभवतात. त्यापैकी चौथ्याच पक्षाची (पर्यायाची) शास्त्यांनी (बुद्धांनी) प्रशंसा व स्तुती केली आहे, असे महास्थविरांनी उपदेशिले आहे. एक (भिक्खू) संतोषी असतो, पण संतोषाची प्रशंसा करत नाही; जसे की स्थविर नालक (सुत्तनिपातातील नालकसुत्तात सविस्तर). एक संतोषी नसतो, पण संतोषाची प्रशंसा करतो; जसे की शाक्यपुत्र उपनंद (पाराजिक ५१५, ५२७, ५३२, ५३७ वाक्यखंडांत सविस्तर). एक संतोषीही नसतो आणि संतोषाची प्रशंसाही करत नाही; जसे की स्थविर लाळुदायी (थेरगाथा अट्ठकथा, उदायीत्थेरगाथावण्णना). एक संतोषीही असतो आणि संतोषाची प्रशंसाही करतो; जसे की स्थविर महाकस्सप (महाकाश्यप).

අනෙසනන්ති අයුත්තං එසනං. තෙනාහ ‘‘අප්පතිරූප’’න්ති, සාසනෙ ඨිතානං න පතිරූපං අසාරුප්පං අයොග්‍යං. කොහඤ්ඤං කරොන්තොති චීවරුප්පාදනිමිත්තං පරෙසං කුහනං විම්හාපනං කරොන්තො. උත්තසතීති තණ්හාසන්තාසෙන උපරූපරි තසති. පරිතසතීති පරිතො තසති. යථා සබ්බෙ කායවචීපයොගා තදත්ථා එව ජායන්ති, එවං සබ්බභාගෙහි තසති. ගධිතං වුච්චති ගද්ධො, සො චෙත්ථ අභිජ්ඣාලක්ඛණො අධිප්පෙතො. ගධිතං එතස්ස නත්ථීති අගධිතොති ආහ ‘‘අගධිතො…පෙ… ලොභගිද්ධො’’ති. මුච්ඡන්ති තණ්හාවසෙන මුය්හනං, තස්ස වා සමුස්සයං අධිගතං. අනාපන්නො අනුපගතො. අනොත්ථතොති අනජ්ඣොත්ථතො. අපරියොනද්ධොති තණ්හාඡදනෙන අච්ඡාදිතො. ආදීනවං පස්සමානොති දිට්ඨධම්මිකං, සම්පරායිකඤ්ච දොසං පස්සන්තො. ගධිතපරිභොගතො නිස්සරති එතෙනාති නිස්සරණං, ඉදමත්ථිකතා, තං පජානාතීති නිස්සරණපඤ්ඤො. තෙනාහ ‘‘යාවදෙව…පෙ… පජානන්තො’’ති.

'अनेसना' (अयोग्य आजीविका/शोध) म्हणजे अयोग्य शोध. म्हणूनच 'अप्पतिरूपं' (अनुपयुक्त/अयोग्य) असे म्हटले आहे, जे शासनात (बुद्ध शासनात) राहिलेल्यांसाठी अनुपयुक्त, अयोग्य आणि अनुचित आहे. 'कोहञ्ञं करोन्तो' (ढोंग करणारा) म्हणजे चीवर मिळवण्याच्या हेतूने इतरांना फसवणे किंवा चकित करणे. 'उत्तसति' (घाबरतो) म्हणजे तृष्णेच्या भीतीमुळे वारंवार घाबरणे. 'परितसति' म्हणजे सर्व बाजूंनी घाबरणे. ज्याप्रमाणे सर्व कायिक आणि वाचिक क्रिया त्याच हेतूने होतात, त्याप्रमाणे तो सर्व बाजूंनी घाबरतो. 'गधित' (आसक्त) याला 'गद्ध' (लोभी) म्हटले जाते, येथे त्याचा अर्थ 'अभिज्झा' (लोभ/अभिलाषा) या लक्षणाने युक्त असा अभिप्रेत आहे. ज्याला ही आसक्ती नाही तो 'अगधित' (अनासक्त) होय, म्हणूनच “अगधितो...पे... लोभगिद्धो” (अनासक्त... लोभी) असे म्हटले आहे. 'मुच्छा' (मोह/मूर्च्छा) म्हणजे तृष्णेच्या प्रभावाने मोहित होणे, किंवा त्याचा संचय प्राप्त करणे. 'अनापन्नो' म्हणजे प्राप्त न झालेला (न पडलेला). 'अनोत्थतो' म्हणजे न दबलेला (न व्यापलेला). 'अपरीयोनद्धो' म्हणजे तृष्णेच्या आवरणाने आच्छादित न झालेला. 'आदीनवं पस्समानो' (दोष/धोका पाहणारा) म्हणजे या जन्मातील (दिट्ठधम्मिक) आणि परलोकातील (सम्परायिक) दोष पाहणारा. 'निस्सरण' (मुक्ती/सुटका) म्हणजे ज्याच्याद्वारे आसक्तीयुक्त उपभोगातून सुटका होते, म्हणजेच 'इदमत्थिकत्ता' (या प्रयोजनासाठी असणे), जे याला जाणते तो 'निस्सरणपञ्ञो' (सुटकेचे ज्ञान असलेला) होय. म्हणूनच “यावदेव...पे... पजानन्तो” (केवळ... जाणणारा) असे म्हटले आहे.

නෙවත්තානුක්කංසෙතීති [Pg.228] අත්තානං නෙව උක්කංසෙති න උක්ඛිපති න උක්කට්ඨතො දහති. ‘‘අහ’’න්තිආදි උක්කංසනාකාරදස්සනං. න වම්භෙතීති න හීළයති නිහීනතො න දහති. තස්මිං චීවරසන්තොසෙති තස්මිං යථාවුත්තෙ වීසතිවිධෙ චීවරසන්තොසෙ. කාමඤ්චෙත්ථ වුත්තප්පකාරසන්තොසග්ගහණෙන චීවරහෙතු අනෙසනාපජ්ජනාදිපි ගහිතමෙව තස්මිං සති තස්ස භාවතො, අසති ච අභාවතො, වණ්ණවාදිතානත්තුක්කංසනා පරවම්භනානි පන ගහිතානි න හොන්තීති ‘‘වණ්ණවාදිතාදීසු වා’’ති විකප්පො වුත්තො. එත්ථ ච ‘‘දක්ඛො’’තිආදි යෙසං ධම්මානං වසෙනස්ස යථාවුත්තසන්තොසාදි ඉජ්ඣති, තං දස්සනං. තත්ථ ‘‘දක්ඛො’’ති ඉමිනා තෙසං සමුට්ඨාපනපඤ්ඤං දස්සෙති, ‘‘අනලසො’’ති ඉමිනා පග්ගණ්හනවීරියං, ‘‘සම්පජානො’’ති ඉමිනා පාටිහාරියපඤ්ඤං ‘‘පටිස්සතො’’ති ඉමිනා තත්ථ අසම්මොසවුත්තිං දස්සෙති.

'नेवत्तानुकंसेति' (स्वतःची प्रशंसा करत नाही) म्हणजे स्वतःची प्रशंसा करत नाही, स्वतःला मोठे मानत नाही, स्वतःला श्रेष्ठ समजत नाही. “मी” इत्यादी शब्द स्वतःची प्रशंसा करण्याची पद्धत दर्शवतात. 'न वम्भेति' (निंदा करत नाही) म्हणजे तुच्छ लेखत नाही, इतरांना हीन समजत नाही. 'तस्मिं चीवरसंतोसे' (त्या चीवर-संतोषात) म्हणजे वर सांगितलेल्या वीस प्रकारच्या चीवर-संतोषात. जरी येथे सांगितलेल्या संतोषाचा स्वीकार केल्याने चीवरासाठी अयोग्य मार्गाचा (अनेसना) अवलंब न करणे इत्यादी गोष्टींचा समावेश होतोच (कारण संतोष असेल तर अयोग्य मार्ग नसतो आणि संतोष नसेल तर तो असतो), तरीही संतोषाची प्रशंसा करणे, स्वतःची प्रशंसा न करणे आणि इतरांची निंदा न करणे यांचा समावेश होत नाही; म्हणूनच “किंवा संतोषाची प्रशंसा करणे इत्यादींमध्ये” (वण्णवादित्यादीसु वा) असा विकल्प सांगितला आहे. आणि येथे “दक्खो” (कुशल) इत्यादी शब्दांद्वारे ज्या गुणांच्या बळावर त्याचा वर सांगितलेला संतोष इत्यादी साध्य होतो, ते दर्शवले आहे. त्यामध्ये “दक्खो” (कुशल) याने त्यांचा आरंभ करण्याची प्रज्ञा (समुट्ठापनपञ्ञा) दर्शवली आहे, “अनलसो” (आळशी नसलेला) याने प्रयत्न करण्याचे वीर्य (पग्गण्हनवीरिय) दर्शवले आहे, “सम्पजानो” (सजग/संप्रजन्ययुक्त) याने संरक्षणाची प्रज्ञा (पाटिहारियपञ्ञा) दर्शवली आहे आणि “पटिस्सतो” (स्मृतिमान) याने तेथे विस्मरण न होण्याची वृत्ती (असंमोसवुत्ति) दर्शवली आहे.

පිණ්ඩපාතො ජානිතබ්බොති පභෙදතො පිණ්ඩපාතො ජානිතබ්බො. පිණ්ඩපාතක්ඛෙත්තන්ති පිණ්ඩපාතස්ස උප්පත්තිට්ඨානං. පිණ්ඩපාතසන්තොසො ජානිතබ්බොති පිණ්ඩපාතෙ සන්තොසො පභෙදතො ජානිතබ්බො. ඉධ භෙසජ්ජම්පි පිණ්ඩපාතගතිකමෙව. ආහරිතබ්බතො හි සප්පිආදීනම්පි ගහණං කතං.

'पिण्डपातो जानितब्बो' (पिंडपात जाणला पाहिजे) म्हणजे पिंडपात त्याच्या प्रकारांनुसार जाणला पाहिजे. 'पिण्डपातक्खेत्तं' (पिंडपाताचे क्षेत्र) म्हणजे पिंडपाताचे उत्पत्तीचे स्थान (मिळण्याचे ठिकाण). 'पिण्डपातसंतोसो जानितब्बो' (पिंडपात-संतोष जाणला पाहिजे) म्हणजे पिंडपातातील संतोष त्याच्या प्रकारांनुसार जाणला पाहिजे. येथे औषध (भेसज्ज) देखील पिंडपाताच्याच श्रेणीत येते. कारण आणले जाण्याच्या योग्यतेमुळे तूप (सप्पि) इत्यादींचाही यात समावेश केला आहे.

පිණ්ඩපාතක්ඛෙත්තං පිණ්ඩපාතස්ස උප්පත්තිට්ඨානං. ඛෙත්තං විය ඛෙත්තං. උප්පජ්ජති එත්ථ, එතෙනාති ච උප්පත්තිට්ඨානං. සඞ්ඝතො වා හි භික්ඛුනො පිණ්ඩපාතො උප්පජ්ජති උද්දෙසාදිවසෙන වා. තත්ථ සකලස්ස සඞ්ඝස්ස දාතබ්බං භත්තං සඞ්ඝභත්තං. කතිපයෙ භික්ඛූ උද්දිසිත්වා උද්දෙසෙන දාතබ්බං භත්තං උද්දෙසභත්තං. නිමන්තෙත්වා දාතබ්බං භත්තං නිමන්තනං. සලාකදානවසෙන දාතබ්බං භත්තං සලාකභත්තං. එකස්මිං පක්ඛෙ එකදිවසං දාතබ්බං භත්තං පක්ඛිකං. උපොසථෙ දාතබ්බං භත්තං උපොසථිකං. පාටිපදදිවසෙ දාතබ්බං භත්තං පාටිපදිකං. ආගන්තුකානං දාතබ්බං භත්තං ආගන්තුකභත්තං. ධුරගෙහෙ එව ඨපෙත්වා දාතබ්බං භත්තං ධුරභත්තං. කුටිං උද්දිස්ස දාතබ්බං භත්තං කුටිභත්තං. ගාමවාසීආදීහි වාරෙන දාතබ්බං භත්තං වාරභත්තං. විහාරං උද්දිස්ස දාතබ්බං භත්තං විහාරභත්තං. සෙසානි පාකටානෙව.

'पिण्डपातक्खेत्तं' (पिंडपाताचे क्षेत्र) म्हणजे पिंडपाताचे उत्पत्तीचे स्थान. शेतासारखे क्षेत्र. ज्यामध्ये किंवा ज्याच्याद्वारे उत्पन्न होते, ते उत्पत्तीचे स्थान होय. कारण भिक्खूला पिंडपात एकतर संघाकडून किंवा उद्देश (नियुक्त करणे) इत्यादींद्वारे प्राप्त होतो. त्यामध्ये संपूर्ण संघाला दिले जाणारे भोजन म्हणजे 'संघभत्त' (संघभोजन) होय. काही भिक्खूंना उद्देशून (नियुक्त करून) दिले जाणारे भोजन म्हणजे 'उद्देसभत्त' (उद्दिष्ट भोजन) होय. निमंत्रण देऊन दिले जाणारे भोजन म्हणजे 'मंतन' (निमंत्रण भोजन) होय. शलाका (चिट्ठ्या) टाकून दिले जाणारे भोजन म्हणजे 'सलाकाभत्त' (शलाका भोजन) होय. एका पक्षात (पंधरवड्यात) एका दिवशी दिले जाणारे भोजन म्हणजे 'पक्खिक' (पाक्षिक भोजन) होय. उपोसथ दिवशी दिले जाणारे भोजन म्हणजे 'उपोसथिक' (उपोसथ भोजन) होय. प्रतिपदेच्या दिवशी दिले जाणारे भोजन म्हणजे 'पाटिपदिक' (प्रतिपदा भोजन) होय. आगंतुक (बाहेरून आलेल्या) भिक्खूंना दिले जाणारे भोजन म्हणजे 'आगन्तुकभत्त' (आगंतुक भोजन) होय. मुख्य घरातच ठेवून दिले जाणारे भोजन म्हणजे 'धुरभत्त' (धुरभोजन) होय. कुटीला उद्देशून दिले जाणारे भोजन म्हणजे 'कुटिभत्त' (कुटी भोजन) होय. गावकऱ्यांद्वारे पाळीपाळीने दिले जाणारे भोजन म्हणजे 'वारभत्त' (वारीचे भोजन) होय. विहाराला उद्देशून दिले जाणारे भोजन म्हणजे 'विहारभत्त' (विहार भोजन) होय. उर्वरित प्रकार स्पष्टच आहेत.

විතක්කෙති ‘‘කත්ථ නු ඛො අහං අජ්ජ පිණ්ඩාය චරිස්සාමී’’ති. ‘‘කත්ථ පිණ්ඩාය චරිස්සාමා’’ති ථෙරෙන වුත්තෙ ‘‘අසුකගාමෙ භන්තෙ’’ති කාමමෙතං පටිවචනදානං[Pg.229], යෙන පන චිත්තෙන ‘‘චින්තෙත්වා’’ති වුත්තං, තං සන්ධායාහ ‘‘එත්තකං චින්තෙත්වා’’ති. තතො පට්ඨායාති විතක්කමාළකෙ ඨත්වා විතක්කිතකාලතො පට්ඨාය. ‘‘තතො පරං විතක්කෙන්තො අරියවංසා චුතො හොතී’’ති ඉදං තිණ්ණම්පි අරියවංසිකානං වසෙන ගහෙතබ්බං, න එකචාරිකස්සෙව. සබ්බොපි හි අරියවංසිකො එකවාරමෙව විතක්කෙතුං ලභති, න තතො පරං. පරිබාහිරොති අරියවංසිකභාවතො බහිභූතො. ස්වායං විතක්කසන්තොසො කම්මට්ඨානමනසිකාරෙන න කුප්පති, විසුජ්ඣති ච. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයො. තෙනෙවාහ ‘‘කම්මට්ඨානසීසෙන ගන්තබ්බ’’න්ති.

तो विचार करतो, “आज मी भिक्षेसाठी (पिंडपातासाठी) कोठे जाऊ?” स्थविरांनी “आपण भिक्षेसाठी कोठे जाऊ?” असे विचारल्यावर “अमुक गावात, भन्ते” असे उत्तर देणे हे स्वाभाविक आहे, परंतु ज्या चित्ताने “विचार करून” असे म्हटले आहे, त्याला अनुसरून “एवढा विचार करून” असे म्हटले आहे. 'ततो पट्ठाय' (तेव्हापासून) म्हणजे विचार करण्याच्या ठिकाणी (वितक्कमळकात) उभे राहून विचार केल्याच्या वेळेपासून. “त्यानंतर विचार करणारा अरियवंसातून (आर्यवंशातून) च्युत होतो” हे तिन्ही प्रकारच्या आर्यवंशियांच्या संदर्भात समजले पाहिजे, केवळ एकट्याने विहार करणाऱ्याच्या (एकचारिक) संदर्भात नाही. कारण प्रत्येक आर्यवंशियाला केवळ एकदाच विचार करण्याची परवानगी असते, त्यानंतर नाही. 'परिबाहिरो' म्हणजे आर्यवंशिय असण्यापासून वंचित (बाहेर) झालेला. हा विचाराचा संतोष कम्मट्ठान-मनसिकाराने (कर्मस्थान-मनस्काराने) विचलित होत नाही आणि शुद्ध होतो. याव्यतिरिक्त इतरांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. म्हणूनच म्हटले आहे, “कम्मट्ठान (कर्मस्थान) मुख्य ठेवूनच गेले पाहिजे.”

ගහෙතබ්බමෙවාති අට්ඨානප්පයුත්තො එව-සද්දො. යාපනමත්තමෙව ගහෙතබ්බන්ති යොජෙතබ්බං.

'गहेतब्बमेव' (घेतलेच पाहिजे) - येथे 'एव' (च) हा शब्द अयोग्य ठिकाणी वापरला गेला आहे. “केवळ जीवनयात्रा चालण्यापुरतेच (उदरनिर्वाहापुरतेच) घेतले पाहिजे” असा याचा संबंध जोडला पाहिजे.

එත්ථාති එතස්මිං පිණ්ඩපාතපටිග්ගහණෙ. අප්පන්ති අත්තනො යාපනපමාණතොපි අප්පං. ගහෙතබ්බං දායකස්ස චිත්තාරාධනත්ථං. පමාණෙනෙවාති අත්තනො යාපනප්පමාණෙනෙව අප්පං ගහෙතබ්බං. ‘‘පමාණෙන ගහෙතබ්බ’’න්ති එත්ථ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘පටිග්ගහණස්මිඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. මක්ඛෙතීති විද්ධංසෙති අපනෙති. විනිපාතෙතීති විනාසෙති අට්ඨානවිනියොගෙන. සාසනන්ති සත්ථු සාසනං අනුසිට්ඨිං. න කරොති නප්පටිපජ්ජති.

'एत्थ' (येथे) म्हणजे या पिंडपाताच्या ग्रहणात (स्वीकारात). 'अप्पं' (अल्प/कमी) म्हणजे स्वतःच्या उदरनिर्वाहाच्या प्रमाणापेक्षाही कमी. दात्याच्या चित्ताला प्रसन्न करण्यासाठी (अल्प प्रमाणात) घेतले पाहिजे. 'पमाणेनेव' (प्रमाणातच) म्हणजे स्वतःच्या उदरनिर्वाहाच्या प्रमाणातच अल्प घेतले पाहिजे. “प्रमाणात घेतले पाहिजे” याचे कारण दर्शवण्यासाठी “पटिग्गहणस्मिञ्हि” (कारण ग्रहणात) इत्यादी म्हटले आहे. 'मक्खेति' (माखतो/नाश करतो) म्हणजे नष्ट करतो किंवा दूर करतो. 'विनिपातेति' (पाडतो/नाश करतो) म्हणजे अयोग्य ठिकाणी विनियोग करून नाश करतो. 'सासनं' (शासन) म्हणजे शास्त्यांचे (बुद्धांचे) शासन किंवा अनुशासनाचा. 'न करोति' म्हणजे आचरण करत नाही, पालन करत नाही.

සපදානචාරිනො විය ද්වාරපටිපාටියා චරණං ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසොති ආහ ‘‘ද්වාරපටිපාටියා ගන්තබ්බ’’න්ති.

'सपदानचारी' (घरोघरी सलगपणे भिक्षा मागणारा) प्रमाणे एका दारामागून दुसऱ्या दारावर (क्रमाने) जाणे हाच लोभ टाळण्याचा संतोष आहे; म्हणूनच “क्रमाने दारावर गेले पाहिजे” (द्वारपटिपाटिया गन्तब्बं) असे म्हटले आहे.

හරාපෙත්වාති අධිකං අපනෙත්වා.

'हरापेत्वा' म्हणजे अतिरिक्त (जास्तीचे) काढून टाकून.

ආහාරගෙධතො නිස්සරති එතෙනාති නිස්සරණං. ජිඝච්ඡාය පටිවිනොදනත්ථං කථා, කායස්සඨිතිආදිපයොජනං පන අත්ථාපත්තිතො ආගතං එවාති ආහ ‘‘ජිඝච්ඡාය…පෙ… සන්තොසො නාමා’’ති.

याद्वारे आहाराच्या आसक्तीतून (लोभातून) सुटका होते, म्हणून ते 'निस्सरण' (मुक्ती) आहे. भूक शमवण्यासाठी हे कथन आहे, परंतु शरीराचे टिकून राहणे इत्यादी प्रयोजन तर अर्थापत्तीने (अर्थाच्या सामर्थ्याने) आलेलेच आहे, म्हणूनच 'भूक... पे... संतोष नावाचा आहे' असे म्हटले आहे.

නිදහිත්වා න පරිභුඤ්ජිතබ්බං තදහුපීති අධිප්පායො. ඉතරත්ථා පන සික්ඛාපදෙනෙව වාරිතං. සාරණීයධම්මෙ ඨිතෙනාති සීලවන්තෙහි භික්ඛූහි සාධාරණභොගිභාවෙ ඨිතෙන.

साठवून ठेवून त्याच दिवशीसुद्धा उपभोग घेऊ नये, असा अभिप्राय आहे. इतर बाबतीत तर शिक्षापदानेच (नियमानेच) मनाई केली आहे. 'सारणीय धर्मात स्थित असलेल्याने' म्हणजे शीलवान भिक्खूंसोबत सामायिक उपभोगाच्या भावात (साधारणभोगी भावात) स्थित असलेल्याने.

සෙනාසනෙනාති සයනෙන, ආසනෙන ච. යත්ථ යත්ථ හි මඤ්චාදිකෙ, විහාරාදිකෙ ච සෙති, තං සෙනං. යත්ථ යත්ථ පීඨාදිකෙ ආසති, තං ආසනං. තදුභයං එකතො කත්වා ‘‘සෙනාසන’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘මඤ්චො’’තිආදි. තත්ථ මඤ්චො මසාරකාදි, තථා පීඨං. මඤ්චභිසි, පීඨභිසීති [Pg.230] දුවිධා භිසි. විහාරො පාකාරපරිච්ඡින්නො සකලො ආවාසො. ‘‘දීඝමුඛපාසාදො’’ති කෙචි. අඩ්ඪයොගොති දීඝපාසාදො. ‘‘එකපස්සච්ඡදනකසෙනාසන’’න්ති කෙචි. පාසාදොති චතුරස්සපාසාදො. ‘‘ආයතචතුරස්සපාසාදො’’ති කෙචි. හම්මියං මුණ්ඩච්ඡදනපාසාදො. ගුහාති කෙවලා පබ්බතගුහා. ලෙණං ද්වාරබන්ධං. අට්ටො බහලභිත්තිකං ගෙහං, යස්ස ගොපානසියො අග්ගහෙත්වා ඉට්ඨකාහි එව ඡදනං හොති. ‘‘අට්ටාලකාකාරෙන කරියතී’’තිපි වදන්ති. මාළො එකකූටසඞ්ගහිතො අනෙකකොණො පතිස්සයවිසෙසො ‘‘වට්ටාකාරෙන කතසෙනාසන’’න්ති කෙචි.

'सेनासन' म्हणजे शयन (झोपण्याची जागा) आणि आसन (बसण्याची जागा). कारण ज्या ज्या खाट इत्यादींवर आणि विहारादींमध्ये मनुष्य झोपतो, ते 'शयन' (सेन) होय. ज्या ज्या पाटा (पीठ) इत्यादींवर बसतो, ते 'आसन' होय. त्या दोन्हीला एकत्र करून 'सेनासन' (शयनासन) असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'खाट' (मंच) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात मंच म्हणजे मसारक (एक प्रकारची खाट) इत्यादी, तसेच पीठ (पाट). मंचाची गादी (मंचभिसि) आणि पीठाची गादी (पीठभिसि) अशा दोन प्रकारच्या गाद्या असतात. 'विहार' म्हणजे तटबंदीने वेढलेला संपूर्ण आवास. काही जण याला 'दीर्घमुख प्रासाद' म्हणतात. 'अड्ढयोग' म्हणजे लांब प्रासाद. काही जण याला 'एका बाजूने छप्पर असलेले सेनासन' म्हणतात. 'प्रासाद' म्हणजे चौकोनी महाल. काही जण याला 'लांबट चौकोनी महाल' म्हणतात. 'हम्मिय' म्हणजे सपाट छप्पर असलेला महाल. 'गुहा' म्हणजे केवळ पर्वतातील गुहा. 'लेण' म्हणजे दरवाजा लावलेली गुहा. 'अट्ट' म्हणजे जाड भिंतींचे घर, ज्याला वासे न लावता केवळ विटांनीच छप्पर बनवलेले असते. 'हे बुरुजाच्या आकारात बनवले जाते' असेही म्हणतात. 'माळ' म्हणजे एकाच शिखराखाली असलेले, अनेक कोनांचे एक विशिष्ट आश्रयस्थान; काही जण याला 'गोलाकार बनवलेले सेनासन' म्हणतात.

පිණ්ඩපාතෙ වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘සාදකො භික්ඛු ‘අජ්ජ කත්ථ වසිස්සාමී’ති විතක්කෙතී’’තිආදිනා යථාරහං පිණ්ඩපාතෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා, ‘‘තතො පරං විතක්කෙන්තො අරියවංසා චුතො හොති පරිබාහිරො’’ති, ‘‘සෙනාසනං ගවෙසන්තෙනාපි’කුහිං ලභිස්සාමී’ති අචින්තෙත්වා කම්මට්ඨානසීසෙනෙව ගන්තබ්බ’’න්ති ච එවමාදි සබ්බං පුරිමනයෙනෙව.

'पिंडपाताच्या बाबतीत सांगितलेल्या पद्धतीनेच' म्हणजे 'आदर करणारा भिक्खू आज मी कुठे राहीन? असा विचार करतो' इत्यादी प्रकारे योग्यतेनुसार पिंडपाताच्या बाबतीत सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. 'त्यानंतर विचार करणारा आर्यवंशातून च्युत होतो आणि बाह्य ठरतो', आणि 'सेनासन शोधणाऱ्यानेसुद्धा ते कुठे मिळेल? असा विचार न करता कम्मट्ठानाला (ध्यानविषयाला) मुख्य ठेवूनच जावे' इत्यादी सर्व पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे.

කස්මා පනෙත්ථ පච්චයසන්තොසං දස්සෙන්තෙන මහාථෙරෙන ගිලානපච්චයසන්තොසො න ගහිතොති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ගිලානපච්චයො පන පිණ්ඩපාතෙ එව පවිට්ඨො’’ති ආහ, ආහරිතබ්බතාසාමඤ්ඤෙනාති අධිප්පායො. යදි එවං තත්ථ පිණ්ඩපාතෙ විය විතක්කසන්තොසාදයොපි පන්නරස සන්තොසා ඉච්ඡිතබ්බාති? නොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. නනු චෙත්ථ ද්වාදසෙව ධුතඞ්ගානි විනියොගං ගතානි, එකං පන නෙසජ්ජිකඞ්ගං න කත්ථචි විනියුත්තන්ති ආහ ‘‘නෙසජ්ජිකඞ්ගං භාවනාරාමඅරියවංසං භජතී’’ති. අයඤ්ච අත්ථො අට්ඨකථාරුළ්හො එවාති දස්සෙන්තො ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදිමාහ.

परंतु येथे प्रत्यय-संतोष दर्शवताना महास्थविरांनी गिलान-प्रत्यय-संतोष का घेतला नाही? हे असे पाहू नये, हे दर्शवण्यासाठी 'गिलान-प्रत्यय तर पिंडपातातच समाविष्ट आहे' असे म्हटले आहे; कारण ते ग्रहण करण्याच्या सामान्यतेमुळे, असा अभिप्राय आहे. जर असे आहे, तर तिथे पिंडपाताप्रमाणेच वितर्क-संतोष इत्यादी पंधरा संतोष सुद्धा मानले पाहिजेत का? 'नाही' हे दर्शवण्यासाठी 'तिथे...' इत्यादी म्हटले आहे. येथे तर केवळ बाराच धुतंगे उपयोगात आणली गेली आहेत, परंतु एक 'नेसज्जिकंग' कुठेही उपयोगात आणले गेले नाही, म्हणून 'नेसज्जिकंग हे भावना-आराम-आर्यवंशाचा आश्रय घेते' असे म्हटले आहे. आणि हा अर्थ अट्ठकथेत रूढ असलेलाच आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'हे म्हटलेही आहे...' इत्यादी म्हटले आहे.

‘‘පථවිං පත්ථරමානො වියා’’තිආදි අරියවංසදෙසනාය සුදුක්කරභාවදස්සනං මහාවිසයතාය තස්සා දෙසනාය. යස්මා නයසහස්සපටිමණ්ඩිතා හොති අරියමග්ගාධිගමාය විත්ථාරතො පවත්තියමානා දෙසනා යථා තං චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ, අයඤ්ච භාවනාරාමඅරියවංසකථා අරියමග්ගාධිගමාය විත්ථාරතො පවත්තියමානා එවං හොතීති වුත්තං ‘‘සහස්සනයප්පටිමණ්ඩිතං…පෙ… දෙසනං ආරභී’’ති. පටිපක්ඛවිධමනතො අභිමුඛභාවෙන [Pg.231] රමණං ආරමණං ආරාමොති ආහ ‘‘අභිරතීති අත්ථො’’ති. බ්‍යධිකරණානම්පි පදානං වසෙන භවති බාහිරත්ථසමාසො යථා ‘‘උරසිලොමො, කණ්ඨෙකාළොති ආහ ‘‘පහානෙ ආරාමො අස්සාති පහානාරාමො’’ති. ආරමිතබ්බට්ඨෙන වා ආරාමො, පහානං ආරාමො අස්සාති පහානාරාමොති එවමෙත්ථ සමාසයොජනා වෙදිතබ්බා. ‘‘පජහන්තො රමතී’’ති එතෙන පහානාරාමසද්දානං කත්තුසාධනතං, කම්මධාරයසමාසඤ්ච දස්සෙති. ‘‘භාවෙන්තො රමතී’’ති වුත්තත්තා භාවනාරාමොති එත්ථාපි එසෙව නයො.

'पृथ्वीचा विस्तार केल्याप्रमाणे' इत्यादी वाक्ये आर्यवंश देशनेची अतिशय कठीणता दर्शवतात, कारण ती देशना अत्यंत विशाल विषयाची आहे. कारण ज्याप्रमाणे चित्तुत्पादकांडात आर्यमार्गाच्या प्राप्तीसाठी विस्ताराने दिली जाणारी देशना हजारो नयांनी (पद्धतींनी) सुशोभित असते, आणि ही भावना-आराम-आर्यवंश कथा आर्यमार्गाच्या प्राप्तीसाठी विस्ताराने दिली जात असताना अशीच होते, म्हणून 'हजारो नयांनी सुशोभित... पे... देशनेला प्रारंभ केला' असे म्हटले आहे. विरोधी घटकांचा नाश करून सन्मुख भावाने रममाण होणे म्हणजे 'आरामण' किंवा 'आराम' होय, म्हणून 'अभिरती (रमणे) असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. भिन्न विभक्ती असलेल्या पदांच्या आधारे सुद्धा बहुव्रीहि समास होतो, जसे 'उरसिलोमो' (छातीवर केस असलेला), 'कण्ठेकळो' (कंठात काळेपणा असलेला); म्हणूनच 'प्रहाणात (त्यागात) ज्याचा आराम आहे तो प्रहाणाराम' असे म्हटले आहे. किंवा रममाण होण्याच्या अर्थाने 'आराम' आहे, प्रहाण हाच ज्याचा आराम आहे तो 'प्रहाणाराम' होय, अशी येथे समासाची योजना जाणावी. 'त्याग करत रममाण होतो' याद्वारे 'प्रहाणाराम' शब्दाचे कर्तृसाधनत्व आणि कर्मधारय समास दर्शवला आहे. 'भावना करत रममाण होतो' असे म्हटल्यामुळे 'भावना-आराम' या शब्दातही हाच नियम लागू होतो.

කාමං ‘‘නෙසජ්ජිකඞ්ගං භාවනාරාමඅරියවංසං භජතී’’ති වුත්තං භාවනානුයොගස්ස අනුච්ඡවිකත්තා, නෙසජ්ජිකඞ්ගවසෙන පන නෙසජ්ජිකස්ස භික්ඛුනො එකච්චාහි ආපත්තීහි අනාපත්තිභාවොති තම්පි සඞ්ගණ්හන්තො ‘‘තෙරසන්නං ධුතඞ්ගාන’’න්ති වත්වා ‘‘විනයං පත්වා ගරුකෙ ඨාතබ්බ’’න්ති ඉච්ඡිතත්තා සල්ලෙඛස්ස අපරිච්චජනවසෙන පටිපත්ති නාම විනයෙ ඨිතස්සෙවාති ආහ ‘‘තෙරසන්නං…පෙ… කථිතං හොතී’’ති. කාමං සුත්තාභිධම්මපිටකෙසුපි (දී. නි. 1.7.194; විභ. 508) තත්ථ තත්ථ සීලකථා ආගතා එව, යෙහි පන ගුණෙහි සීලස්ස වොදානං හොති, තෙසු කථිතෙසු යථා සීලකථාබාහුල්ලං විනයපිටකං කථිතං හොති, එවං භාවනාකථාබාහුල්ලං සුත්තන්තපිටකං, අභිධම්මපිටකඤ්ච චතුත්ථෙන අරියවංසෙන කථිතමෙව හොතීති වුත්තං ‘‘භාවනාරාමෙන අවසෙසං පිටකද්වයං කථිතං හොතී’’ති. ‘‘සො නෙක්ඛම්මං භාවෙන්තො රමතී’’ති නෙක්ඛම්මපදං ආදිං කත්වා තත්ථ දෙසනාය පවත්තත්තා, සබ්බෙසම්පි වා සමථවිපස්සනාමග්ගධම්මානං යථාසකංපටිපක්ඛතො නික්ඛමනෙන නෙක්ඛම්මසඤ්ඤිතානං තත්ථ ආගතත්තා සො පාඨො ‘‘නෙක්ඛම්මපාළී’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘නෙක්ඛම්මපාළියා කථෙතබ්බො’’ති. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා නෙක්ඛම්මන්ති පවුච්චරෙ’’ති (ඉතිවු. අට්ඨ. 109). දසුත්තරසුත්තන්ත පරියායෙනාති දසුත්තරසුත්තන්තධම්මෙන, දසුත්තරසුත්තන්තෙ (දී. නි. 3.350) ආගතනයෙනාති වා අත්ථො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

जरी 'नेसज्जिकंग हे भावना-आराम-आर्यवंशाचा आश्रय घेते' असे भावनेच्या अभ्यासासाठी योग्य असल्यामुळे म्हटले असले, तरी नेसज्जिकंगाच्या प्रभावाने नेसज्जिक भिक्खूला काही आपत्तींपासून (नियमांच्या उल्लंघनापासून) अनापत्ती (दोषमुक्तता) मिळते, हे देखील समाविष्ट करत 'तेरा धुतंगांचे' असे म्हणून, 'विनयाला प्राप्त करून गंभीरतेने स्थित राहावे' अशी इच्छा असल्यामुळे, संलेखाचा (क्लेश-निवारणाचा) त्याग न करण्याच्या कारणाने प्रतिपत्ती (साधना) ही विनयात स्थित असलेल्याचीच असते, म्हणूनच 'तेरा... पे... कथित होते' असे म्हटले आहे. जरी सुत्त आणि अभिधम्म पिटकातही ठिकठिकाणी शीलकथा आलेलीच आहे, तरी ज्या गुणांमुळे शीलाची शुद्धी होते, करण्याचे कथन केल्यावर ज्याप्रमाणे शीलकथेच्या बहुलतेमुळे विनयपिटक कथित होते, त्याचप्रमाणे भावनाकथेच्या बहुलतेमुळे सुत्तंतपिटक आणि अभिधम्मपिटक हे चौथ्या आर्यवंशाद्वारे कथितच होते, म्हणूनच 'भावना-आरामाद्वारे उर्वरित दोन पिटके कथित होतात' असे म्हटले आहे. 'तो नैष्क्रम्याची (नेक्खम्माची) भावना करत रममाण होतो' यातील 'नेक्खम्म' पदाला आधी ठेवून तिथे देशनेची प्रवृत्ती झाल्यामुळे, किंवा सर्वच समथ, विपश्यना आणि मार्गधर्मांच्या आपापल्या विरोधकांपासून बाहेर पडण्याच्या कारणाने 'नेक्खम्म' संज्ञेने युक्त असलेल्या गोष्टी तिथे आल्यामुळे, तो पाठ 'नेक्खम्मपाळी' म्हटला जातो, म्हणूनच 'नेक्खम्मपाळीद्वारे कथित केले पाहिजे' असे म्हटले आहे. म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे - 'सर्वच कुशल धर्म हे नेक्खम्म (नैष्क्रम्य) म्हटले जातात.' 'दसुत्तरसुत्तंत पर्यायाने' म्हणजे दसुत्तरसुत्तंत धर्माने, किंवा दसुत्तरसुत्तात आलेल्या पद्धतीने, असा अर्थ आहे. उर्वरित दोन्हींमध्येही हाच नियम आहे.

සොති ජාගරියං අනුයුත්තො භික්ඛු. නෙක්ඛම්මන්ති කාමෙහි නික්ඛන්තභාවතො නෙක්ඛම්මසඤ්ඤිතං පඨමජ්ඣානූපචාරං. ‘‘සො අභිජ්ඣං ලොකෙ පහායා’’තිආදිනා (විභ. 508, 538) ආගතා පඨමජ්ඣානස්ස පුබ්බභාගභාවනාති ඉධාධිප්පෙතා[Pg.232], තස්මා ‘‘අබ්‍යාපාද’’න්තිආදීසුපි එවමෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං බ්‍රහ්මජාලටීකායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. සඋපායාසානඤ්හි අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං, අට්ඨාරසන්නං මහාවිපස්සනානං, චතුන්නං අරියමග්ගානඤ්ච වසෙනෙත්ථ දෙසනා පවත්තාති.

'सो' (तो) म्हणजे जागृततेमध्ये (जागरे) मग्न असलेला भिक्खू. 'नेक्खम्म' (नैष्क्रम्य) म्हणजे कामांमधून (वासनांमधून) बाहेर पडण्याच्या भावामुळे 'नैष्क्रम्य' संज्ञेचा प्रथम ध्यानाचा उपचार. 'सो अभिज्झं लोके पहाय' (तो जगातील अभिज्झेचा त्याग करून) इत्यादी सूत्रांद्वारे (विभंग ५०८, ५३८) आलेली प्रथम ध्यानाची पूर्वभाग-भावना येथे अभिप्रेत आहे. म्हणूनच 'अब्यापाद' (अव्यापाद) इत्यादींमध्येही असाच अर्थ समजला पाहिजे. या संदर्भात जे काही सांगायचे आहे, ते ब्रह्मजालटीकेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे. कारण येथे उपायासांसह आठ समापत्ती, अठरा महाविपश्यना आणि चार आर्यमार्गांच्या आधारे देशना प्रवृत्त झाली आहे.

‘‘එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති, එකං ධම්මං පජහන්තො රමතී’’ති ච න ඉදං දසුත්තරසුත්තෙ ආගතනියාමෙන වුත්තං, තත්ථ පන ‘‘එකො ධම්මො භාවෙතබ්බො, එකො ධම්මො පහාතබ්බො’’ති (දී. නි. 3.351) ච දෙසනා ආගතා. එවං සන්තෙපි යස්මා අත්ථතො භෙදො නත්ථි, තස්මා පටිසම්භිදාමග්ගෙ නෙක්ඛම්මපාළියං (පටි. ම. 1.24, 3.41) ආගතනීහාරෙනෙව ‘‘එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති, එකං ධම්මං පජහන්තො රමතී’’ති වුත්තං. එස නයො සෙසවාරෙසුපි. යස්මා චායං අරියවංසදෙසනා නාම සත්ථු පඤ්ඤත්තාව සත්ථාරා හි දෙසිතං දෙසනං ආයස්මා ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තත්ථෙරො සඞ්ගායනවසෙන ඉධානෙසි, තස්මා මහාඅරියවංසසුත්තෙ සත්ථුදෙසනානීහාරෙන නිගමනං දස්සෙන්තො ‘‘එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොතී’’ති ආහ. එසෙව නයො ඉතො පරෙසු සතිපට්ඨානපරියායඅභිධම්මනිද්දෙසපරියායෙසුපි. කාමඤ්චෙත්ථ කායානුපස්සනාවසෙනෙව සඞ්ඛිපිත්වා යොජනා කතා, එකවීසතියා පන ඨානානං වසෙන විත්ථාරතො යොජනා වෙදිතබ්බා. ‘‘අනිච්චතො’’ (විසුද්ධි. ටී. 2.698) තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාසු වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

“एका धर्माची भावना करत रममाण होतो, एका धर्माचा त्याग करत रममाण होतो” हे दसुत्तरसुत्तात आलेल्या नियमानुसार म्हटलेले नाही. तेथे तर “एक धर्म भावित करावा, एक धर्म प्रहाण करावा” (दी. नि. ३.३५१) असा उपदेश आला आहे. असे असले तरी, अर्थाच्या दृष्टीने कोणताही भेद नसल्यामुळे, पटिसम्भिदामग्ग मधील नेक्खम्मपाळीत (पटि. म. १.२४, ३.४१) आलेल्या पद्धतीनेच “एका धर्माची भावना करत रममाण होतो, एका धर्माचा त्याग करत रममाण होतो” असे म्हटले आहे. हाच नियम उर्वरित भागांमध्येही लागू होतो. आणि ज्याअर्थी हा अरियवंस उपदेश शास्त्यांनीच प्रज्ञप्त केलेला आहे, शास्त्यांनी दिलेल्या या उपदेशाला आयुष्मान् धम्मसेनापती सारिपुत्त थेरांनी संगीतीच्या माध्यमातून येथे आणले आहे, म्हणूनच महाअरियवंससुत्तात शास्त्यांच्या उपदेशाच्या पद्धतीने निष्कर्ष दाखवताना “अशा प्रकारे, भिक्खूहो, भिक्खू भावनाराम (भावनेमध्ये रमणारा) होतो” असे (भगवान) म्हणाले. हाच नियम यापुढील सतिपट्ठानपर्याय आणि अभिधम्मनिद्देसपर्यायांमध्येही लागू होतो. जरी येथे कायानुपस्सिनेच्या आधारेच संक्षेपाने योजना केली असली, तरी एकवीस स्थानांच्या आधारे विस्ताराने योजना समजून घ्यावी. “अनिच्चतो” (अनित्यतेने) इत्यादींमध्ये जे काही सांगायचे आहे, ते विसुद्धिमग्ग-टीकेत सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे।

310. සංවරාදීනං සාධනවසෙන පදහති එත්ථ, එතෙහීති ච පධානානි. උත්තමවීරියානීති සෙට්ඨවීරියානි විසිට්ඨස්ස අත්ථස්ස සාධනතො. සංවරන්තස්ස උප්පන්නවීරියන්ති යථා අභිජ්ඣාදයො න උප්පජ්ජන්ති, එවං සතියා උපට්ඨාපනෙ චක්ඛාදීනං පිදහනෙ අනලසස්ස උප්පන්නවීරියං. පජහන්තස්සාති විනොදෙන්තස්ස. උප්පන්නවීරියන්ති තස්සෙව පජහනස්ස සාධනවසෙන පවත්තවීරියං. භාවෙන්තස්ස උප්පන්නවීරියන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. සමාධිනිමිත්තන්ති සමාධි එව. පුරිමුප්පන්නසමාධි හි පරතො උප්පජ්ජනකසමාධිපවිවෙකස්ස කාරණං හොතීති ‘‘සමාධිනිමිත්ත’’න්ති වුත්තං.

३१०. संवर इत्यादींच्या साधनेच्या आधारे येथे प्रयत्न करतो, किंवा यांच्याद्वारे प्रयत्न करतो, म्हणून हे 'पधान' (प्रयत्न) आहेत. 'उत्तमवीरियानि' म्हणजे श्रेष्ठ वीर्य, कारण ते विशिष्ट अर्थाचे साधन आहे. 'संवर करणाऱ्याचे उत्पन्न झालेले वीर्य' म्हणजे जसे अभिज्झा (लोभ) इत्यादी उत्पन्न होऊ नयेत, अशा प्रकारे सतीच्या (स्मृतीच्या) उपस्थितीत चक्षू इत्यादींचे दमन करण्यात आळस न करणाऱ्याचे उत्पन्न झालेले वीर्य होय. 'त्याग करणाऱ्याचे' म्हणजे दूर करणाऱ्याचे. 'उत्पन्न झालेले वीर्य' म्हणजे त्याच त्यागाच्या साधनेच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले वीर्य. 'भावना करणाऱ्याचे उत्पन्न झालेले वीर्य' यामध्येही हाच नियम आहे. 'समाधिनिमित्त' म्हणजे समाधीच होय. कारण पूर्वी उत्पन्न झालेली समाधी नंतर उत्पन्न होणाऱ्या समाधीच्या प्रविवेकाचे (एकांताचे) कारण बनते, म्हणून त्याला “समाधिनिमित्त” असे म्हटले आहे।

උපධිවිවෙකත්තාති ඛන්ධූපධිආදිඋපධීහි විවිත්තත්තා විනිස්සටත්තා. තං ආගම්මාති තං නිබ්බානං මග්ගෙන අධිගමහෙතු. රාගාදයො විරජ්ජන්ති එත්ථ, එතෙනාති [Pg.233] වා විරාගො. එවං නිරොධොපි දට්ඨබ්බො. යස්මා ඉධ බොජ්ඣඞ්ගා මිස්සකවසෙන ඉච්ඡිතා, තස්මා ‘‘ආරම්මණවසෙන අධිගන්තබ්බවසෙන වා’’ති වුත්තං. තත්ථ අධිගන්තබ්බවසෙනාති තංනින්නතාවසෙන. වොස්සග්ගපරිණාමින්ති වොස්සජ්ජනවසෙන පරිණාමිතං පරිච්චජනවසෙන චෙව පක්ඛන්දනවසෙන ච පරිණමනසීලං. තෙනාහ ‘‘ද්වෙ වොස්සග්ගා’’තිආදි. ඛන්ධානං පරිච්චජනං නාම තප්පටිබද්ධකිලෙසප්පහානවසෙනාති යෙනාකාරෙන විපස්සනා කිලෙසෙ පජහති, තෙනෙවාකාරෙන තංනිමිත්තකෙ, ඛන්ධෙ ච ‘‘පජහතී’’ති වත්තබ්බතං අරහතීති ආහ ‘‘විපස්සනා…පෙ… පරිච්චජතී’’ති. යස්මා විපස්සනා වුට්ඨානගාමිනිභාවං පාපුණන්තී නින්නපොණපබ්භාරභාවෙන එකංසතො නිබ්බානං ‘‘පක්ඛන්දතී’’ති වත්තබ්බතං ලභති, මග්ගො ච සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසෙ, ඛන්ධෙ ච පරිච්චජති, තස්මා යථාක්කමං විපස්සනාමග්ගානං වසෙන පක්ඛන්දනපරිච්චාගවොස්සග්ගාපි වෙදිතබ්බා. වොස්සග්ගත්ථායාති පරිච්චාගවොස්සග්ගත්ථාය චෙව පක්ඛන්දනවොස්සග්ගත්ථාය ච. පරිණමතීති පරිපච්චති. තං පරිණමනං වුට්ඨානගාමිනිභාවප්පත්තියා චෙව අරියමග්ගභාවප්පත්තියා ච ඉච්ඡිතන්ති ආහ ‘‘විපස්සනාභාවඤ්චෙව මග්ගභාවඤ්ච පාපුණාතී’’ති. සෙසපදෙසූති ‘‘ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතී’’තිආදීසු සෙසසම්බොජ්ඣඞ්ගකොට්ඨාසෙසු.

'उपधिविवेकत्वामुळे' (उपधिविवेकत्ता) म्हणजे खंध-उपधि (स्कंध-उपधि) इत्यादी उपधींपासून विलग झाल्यामुळे, मुक्त झाल्यामुळे. 'त्याचा आश्रय घेऊन' (तं आगम्म) म्हणजे त्या निर्वाणाला मार्गाद्वारे प्राप्त करण्याच्या हेतूने. राग इत्यादी ज्यामध्ये विरक्त होतात किंवा ज्याच्याद्वारे विरक्त होतात, तो विराग होय. याचप्रमाणे निरोध देखील समजावा. ज्याअर्थी येथे बोज्झंग (बोध्यंग) मिश्रित रूपाने अपेक्षित आहेत, म्हणूनच “आरम्मण (आलंबन) रूपाने किंवा प्राप्त करण्याच्या रूपाने” असे म्हटले आहे. त्यामध्ये 'प्राप्त करण्याच्या रूपाने' म्हणजे त्याकडे प्रवण असण्याच्या (झुकण्याच्या) रूपाने होय. 'वोसग्गपरिणामी' (वोसग्गपरिणामिं) म्हणजे त्याग करण्याच्या रूपाने परिणत झालेले, त्याग करण्याच्या आणि प्रवेश करण्याच्या (पक्खन्दन) रूपाने परिणत होण्याचा स्वभाव असलेले. म्हणूनच म्हटले आहे - “दोन वोसग्ग (त्याग)” इत्यादी. स्कंधांचा त्याग करणे म्हणजे त्यांच्याशी संबंधित क्लेशांच्या प्रहाणामुळे (नाशाने) होय; ज्या प्रकारे विपस्सना क्लेशांचा त्याग करते, त्याच प्रकारे त्या क्लेशांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या स्कंधांचाही 'त्याग करते' असे म्हणणे योग्य ठरते, म्हणूनच “विपस्सना...पे... त्याग करते” असे म्हटले आहे. ज्याअर्थी विपस्सना वुट्ठानगामिनी (उत्थानगामी) अवस्थेला प्राप्त होऊन, निर्वाणाकडे झुकलेली, प्रवण आणि प्रभारित (निन्न-पोण-पब्भार) असल्यामुळे निश्चितपणे निर्वाणात 'प्रवेश करते' असे म्हणण्यास पात्र ठरते, आणि मार्ग हा समुच्छेद रूपाने क्लेशांचा आणि स्कंधांचा त्याग करतो, म्हणून अनुक्रमे विपस्सना आणि मार्गाच्या आधारे प्रवेश (पक्खन्दन) आणि त्याग (परिच्चाग) रूप वोसग्ग (उत्सर्ग) समजून घ्यावेत. 'वोसग्गार्थासाठी' म्हणजे त्याग-वोसग्ग आणि प्रवेश-वोसग्ग या दोन्हीसाठी. 'परिणत होते' म्हणजे परिपक्व होते. ते परिणत होणे वुट्ठानगामिनी अवस्था प्राप्त झाल्यामुळे आणि आर्यमार्ग अवस्था प्राप्त झाल्यामुळे अपेक्षित आहे, म्हणूनच “विपस्सना अवस्था आणि मार्ग अवस्था प्राप्त करते” असे म्हटले आहे. 'इतर पदांमध्ये' म्हणजे “धम्मविचयसम्बोज्झङ्गं भावेति” (धम्मविचय संबोध्यंगाची भावना करतो) इत्यादी उर्वरित संबोध्यंगांच्या भागांमध्ये।

භද්දකන්ති අභද්දකානං නීවරණාදිපාපධම්මානං වික්ඛම්භනෙන රාගවිධමනෙන එකන්තහිතත්තා, දුල්ලභත්තා ච භද්දකං සුන්දරං. න හි අඤ්ඤං සමාධිනිමිත්තං එවංදුල්ලභං, රාගස්ස ච උජුවිපච්චනීකභූතං අත්ථි. අනුරක්ඛතීති එත්ථ අනුරක්ඛනා නාම අධිගතසමාධිතො යථා න පරිහානි හොති, එවං පටිපත්ති, සා පන තප්පටිපක්ඛවිධමනෙනාති ආහ ‘‘සමාධී’’තිආදි. අට්ඨිකසඤ්ඤාදිකාති අට්ඨිකජ්ඣානාදිකා. සඤ්ඤාසීසෙන හි ඣානං වදති.

'भद्द्क' (कल्याणकारी) म्हणजे अकल्याणकारी नीवरण इत्यादी पापधर्मांच्या विष्कंभनाने (दडपून टाकण्याने), रागाचा नाश केल्यामुळे अत्यंत हितकारक आणि दुर्मिळ असल्यामुळे 'भद्द्क' म्हणजे सुंदर होय. कारण दुसरे कोणतेही समाधिनिमित्त असे दुर्मिळ आणि रागाचे थेट विरोधी (ऋजू-विपच्चनीक) असणारे नाही. 'रक्षण करतो' (अनुरक्खति) यामध्ये रक्षण करणे म्हणजे प्राप्त झालेल्या समाधीपासून जशी हानी होणार नाही, अशी प्रतिपत्ती (साधना) होय; आणि ती प्रतिपत्ती त्याच्या विरोधकांचा नाश करूनच होते, म्हणूनच “समाधी...” इत्यादी म्हटले आहे. 'अट्ठिकसञ्ञा' (अस्थिसंज्ञा) इत्यादी म्हणजे अस्थि-ध्यान इत्यादी होय. कारण येथे 'संज्ञा' या मुख्य शब्दाने ध्यानाचा निर्देश केला आहे।

එකපටිවෙධවසෙන චතුසච්චධම්මෙ ඤාණන්ති චතූසු අරියසච්චෙසු එකාභිසමයවසෙන පවත්තඤාණං, මග්ගඤාණන්ති අත්ථො. චතුසච්චන්තොගධත්තා චතුසච්චබ්භන්තරෙ නිරොධධම්මෙ නිබ්බානෙ ඤාණං, තෙන ඵලඤාණං වදති. යස්මා මග්ගානන්තරස්ස ඵලස්ස මග්ගානුගුණා පවත්ති, යතො තංසමුදයපක්ඛියෙසු ධම්මෙසු පටිප්පස්සද්ධිප්පහානවසෙන පවත්තති, තස්මා නිරොධසච්චෙපි යො මග්ගස්ස සච්ඡිකිරියාභිසමයො, තදනුගුණා පවත්තීති ඵලඤාණස්සෙව ධම්මෙ ඤාණතා වුත්තා, න යස්ස කස්සචි නිබ්බානාරම්මණස්ස ඤාණස්ස[Pg.234]. තෙන වුත්තං ‘‘යථාහා’’තිආදි. එත්ථ ච මග්ගපඤ්ඤා තාව චතුසච්චධම්මස්ස පටිවිජ්ඣනතො ධම්මෙඤාණං නාම හොතු, ඵලපඤ්ඤා පන කථන්ති චොදනා සොධිතා හොති නිරොධධම්මං ආරබ්භ පවත්තනතො. දුවිධාපි හි පඤ්ඤා අපරප්පච්චයතාය අත්තපච්චක්ඛතො අරියසච්චධම්මෙ කිච්චතො ච ආරම්මණතො ච පවත්තත්තා ‘‘ධම්මෙඤාණ’’න්ති වෙදිතබ්බා. අරියසච්චෙසු හි අයං ධම්ම-සද්දො තෙසං අවිපරීතසභාවත්තා, සඞ්ඛතප්පවරො වා අරියමග්ගො, තස්ස ච ඵලධම්මො. තත්ථ පඤ්ඤා තංසහගතා ධම්මෙඤාණං.

एकपटिवेधवसेन चतुसच्चधम्मे जाणन्ति (एकाच वेळी भेद करण्याच्या दृष्टीने चार आर्यसत्यांच्या धर्मातील ज्ञान) म्हणजे चार आर्यसत्यांमध्ये एकाच अभिसमयाच्या (साक्षात्काराच्या) रूपाने प्रवृत्त झालेले ज्ञान; याचा अर्थ 'मग्गञाण' (मार्गज्ञान) असा आहे. चार आर्यसत्यांमध्ये अंतर्भूत असल्यामुळे, चार आर्यसत्यांच्या अंतर्गत असलेल्या निरोधधर्मात म्हणजेच निब्बानात (निर्वाणात) जे ज्ञान होते, त्याद्वारे ते 'फलञाण' (फलज्ञान) असे म्हणतात. ज्याअर्थी मार्गाच्या लगेचच नंतर होणारी फलाची प्रवृत्ती ही मार्गाला अनुकूल असते, आणि ज्याअर्थी ती त्याच्या समुदयपक्षातील (उत्पत्तीच्या बाजूच्या) धर्मांमध्ये प्रतिप्रश्रब्धि-प्रहाणाच्या (शांत करण्याच्या प्रहाणाच्या) रूपाने प्रवृत्त होते, त्याअर्थी निरोधसत्यामध्येही जो मार्गाचा सच्चिकिरियाभिसमय (साक्षात्कार-अभिसमय) आहे, त्याला अनुकूल असणारी प्रवृत्ती म्हणजेच फलज्ञानाचीच 'धम्मे जाणता' (धर्मातील ज्ञान) असे म्हटले आहे, निब्बानाला (निर्वाणाला) आलंबन करणाऱ्या इतर कोणत्याही ज्ञानाला नाही. म्हणूनच "यथाह" (जसे म्हटले आहे) इत्यादी सांगितले आहे. आणि येथे, मार्गप्रज्ञा (मग्गपञ्ञा) तर चार आर्यसत्यांच्या धर्माचा वेध घेत असल्यामुळे 'धम्मेञाण' (धम्मज्ञान) असो, परंतु फलप्रज्ञा (फलपञ्ञा) कशी? ही शंका निरोधधर्माला अनुसरून प्रवृत्त होत असल्यामुळे दूर केली जाते. कारण दोन्ही प्रकारची प्रज्ञा ही दुसऱ्यावर अवलंबून न राहता स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवाने आर्यसत्यधर्मामध्ये कृत्याच्या (कार्याच्या) आणि आलंबनाच्या (विषयाच्या) दृष्टीने प्रवृत्त होत असल्यामुळे तिला 'धम्मेञाण' (धम्मज्ञान) असे जाणावे. कारण आर्यसत्यांमध्ये हा 'धम्म' शब्द त्यांच्या अविपरीत (यथार्थ) स्वभावामुळे, किंवा संखत (संस्कृत) धर्मांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या अरियमग्ग (आर्यमार्ग) आणि त्याचा फलधम्म या अर्थाने वापरला जातो. तेथे त्यासह प्रवृत्त असणारी प्रज्ञा म्हणजेच 'धम्मेञाण' होय.

අන්වයෙඤාණන්ති අනුගමනඤාණං. පච්චක්ඛතො දිස්වාති චත්තාරි සච්චානි මග්ගඤාණෙන පච්චක්ඛතො පටිවිජ්ඣිත්වා. යථා ඉදානීති යථා එතරහි පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං, එවං අතීතෙපි අනාගතෙපි පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චමෙවාති ච සරික්ඛට්ඨෙන වුත්තං. එස නයො සමුදයසච්චෙ, මග්ගසච්චෙ ච. අයමෙවාති අවධාරණෙ. නිරොධසච්චෙ පන සරික්ඛට්ඨො නත්ථි තස්ස නිච්චත්තා, එකසභාවත්තා ච. එවං තස්ස ඤාණස්ස අනුගතියං ඤාණන්ති තස්ස ධම්මෙඤාණස්ස ‘‘එවං අතීතෙපී’’තිආදිනා අනුගතියං අනුගමනෙ අන්වයෙ ඤාණං. ඉදං අන්වයෙ ඤාණන්ති යොජනා. ‘‘තෙනාහා’’තිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං පාළියා විභාවෙති. සොති ධම්මඤාණං පත්වා ඨිතො භික්ඛු. ඉමිනා ධම්මෙනාති ධම්මගොචරත්තා ගොචරවොහාරෙන ‘‘ධම්මො’’ති වුත්තෙනමග්ගඤාණෙන, උපයොගත්ථෙ වා කරණවචනං, ඉමිනා ධම්මෙන ඤාතෙනාති ඉමං චතුසච්චධම්මං ඤාණෙන ජානිත්වා ඨිතෙන මග්ගඤාණෙනාති අත්ථො. දිට්ඨෙනාති දස්සනෙන සච්චධම්මං පස්සිත්වා ඨිතෙන. පත්තෙනාති සච්චානං පත්වා ඨිතෙන. විදිතෙනාති සච්චානි විදිත්වා ඨිතෙන. පරියොගාළ්හෙනාති චතුසච්චධම්මං පරියොගාහෙත්වා ඨිතෙනාති එවං තාවෙත්ථ අභිධම්මට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 796) අත්ථො වුත්තො. දුවිධම්පි පන මග්ගඵලඤාණං ධම්මෙඤාණං. පච්චවෙක්ඛණාය ච මූලං, කාරණඤ්ච නයනයනස්සාති දුවිධෙනාපි තෙන ධම්මෙනාති න න යුජ්ජති. තථා චතුසච්චධම්මස්ස ඤාතත්තා, මග්ගඵලසඞ්ඛාතස්ස වා ධම්මස්ස සච්චපටිවෙධසම්පයොගං ගතත්තා නයනයනං හොතීති තෙන ඉමිනා ධම්මෙන ඤාණවිසයභාවෙන, ඤාණසම්පයොගෙන වා ඤාතෙනාති ච අත්ථො න න යුජ්ජතීති. අතීතානාගතෙ නයං නෙතීති අතීතෙ, අනාගතෙ ච නයං නෙති හරති [Pg.235] පෙසෙති. ඉදං පන න මග්ගඤාණස්ස කිච්චං, පච්චවෙක්ඛණඤාණකිච්චං, සත්ථාරා පන මග්ගඤාණං අතීතානාගතෙ නයනයනසදිසං කතං මග්ගමූලකත්තා. භාවිතමග්ගස්ස හි පච්චවෙක්ඛණා නාම හොති. නයිදං අඤ්ඤං ඤාණුප්පාදනං නයනයනං, ඤාණස්සෙව පන පවත්තිවිසෙසොති.

'अन्वयेञाण' (अन्वयज्ञान) म्हणजे अनुगमनज्ञान (मागून जाणारे ज्ञान). 'पच्चक्खतो दिस्वा' (प्रत्यक्षाने पाहून) म्हणजे चार सत्यांना मग्गञाणाने (मार्गज्ञानाने) प्रत्यक्षपणे वेधून (जाणून). 'यथा इदानि' (जसे आता) म्हणजे ज्याप्रमाणे सध्या पंचउपादानस्कंध हे दुक्खसच्च (दुःखसत्य) आहेत, त्याचप्रमाणे भूतकाळात आणि भविष्यकाळातही पंचउपादानस्कंध हे दुक्खसत्यच आहेत, असे सादृश्याच्या (सारखेपणाच्या) अर्थाने म्हटले आहे. हाच नियम समुदयसत्य आणि मार्गसत्याच्या बाबतीतही लागू होतो. 'अयमेव' (हाच) हा शब्द अवधारण (निश्चय) दर्शवण्यासाठी आहे. परंतु निरोधसत्यामध्ये सादृश्याचा अर्थ नाही, कारण ते नित्य आणि एकस्वभावी आहे. अशा प्रकारे, त्या ज्ञानाच्या अनुगतीमधील ज्ञान म्हणजे त्या धम्मेञाणाच्या 'अशा प्रकारे भूतकाळातही' इत्यादी रूपाने होणाऱ्या अनुगतीमध्ये (अनुगमनात) असणारे अन्वयज्ञान होय. हा 'अन्वयेञाण' या शब्दाचा संबंध आहे. "तेनाह" (म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे) इत्यादींद्वारे वर सांगितलेला अर्थ पाळी पाठाच्या आधारे स्पष्ट केला आहे. 'सो' (तो) म्हणजे धम्मेञाण प्राप्त करून स्थित असलेला भिक्खू. 'इमिना धम्मेन' (या धम्माद्वारे) म्हणजे धम्म हाच ज्याचा विषय (गोचर) असल्यामुळे गोचरव्यवहाराने 'धम्म' म्हटलेल्या मग्गञाणाने (मार्गज्ञानाने); किंवा तृतीया विभक्तीचा वापर द्वितीयेच्या अर्थात केला आहे; 'या धम्माद्वारे जाणलेल्या' म्हणजे या चतुसच्चधम्माला (चार आर्यसत्यधर्माला) ज्ञानाने जाणून स्थित असलेल्या मग्गञाणाने, असा अर्थ आहे. 'दिट्ठेन' (पाहिलेल्याने) म्हणजे दर्शनाने सच्चधम्माला (सत्यधर्माला) पाहून स्थित असलेल्याने. 'पत्तेन' (प्राप्त केलेल्याने) म्हणजे सत्यांना प्राप्त करून स्थित असलेल्याने. 'विदितेन' (जाणलेल्याने) म्हणजे सत्यांना जाणून स्थित असलेल्याने. 'परियोगाळ्हेन' (अवगाहन केलेल्याने) म्हणजे चतुसच्चधम्मामध्ये अवगाहन करून (खोलवर शिरून) स्थित असलेल्याने; अशा प्रकारे अभिधम्म-अट्ठकथेत (विभंग अट्ठकथा ७९६) प्रथम अर्थ सांगितला आहे. परंतु मग्गञाण (मार्गज्ञान) आणि फलञाण (फलज्ञान) हे दोन्ही प्रकारचे ज्ञान 'धम्मेञाण' (धम्मज्ञान) आहे. आणि ते पच्चवेक्खणाचे (प्रत्यवेक्षणाचे/पुनरावलोकनाचे) मूळ आहे, आणि निष्कर्षाप्रत पोहोचण्याचे (नयनयनाचे) कारण आहे; त्यामुळे त्या दोन्ही प्रकारच्या धम्माद्वारे, असे म्हणणे अयोग्य ठरत नाही. तसेच चतुसच्चधम्म ज्ञात असल्यामुळे, किंवा मग्ग-फल संज्ञक धम्माचा सत्यवेधाशी (सच्चपटिवेधाशी) संप्रयोग झाल्यामुळे निष्कर्ष काढणे (नयनयन) होते; म्हणून 'या धम्माद्वारे' म्हणजे ज्ञानाचा विषय झाल्यामुळे किंवा ज्ञानाच्या संप्रयोगाने जाणल्यामुळे, हा अर्थ देखील अयोग्य ठरत नाही. 'अतीतानागते नयं नेति' (भूतकाळ आणि भविष्यकाळात निष्कर्ष काढतो) म्हणजे भूतकाळात आणि भविष्यकाळात निष्कर्ष काढतो, नेतो किंवा प्रवृत्त करतो. परंतु हे मग्गञाणाचे (मार्गज्ञानाचे) कार्य नसून पच्चवेक्खणञाणाचे (प्रत्यवेक्षणज्ञानाचे) कार्य आहे; तथापि, शास्त्यांनी (बुद्धांनी) मग्गञाणाला भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील निष्कर्ष काढण्यासारखे मानले आहे, कारण ते मार्गाचे मूळ आहे. कारण भावना केलेल्या (विकसित केलेल्या) मार्गाचेच पच्चवेक्खण (प्रत्यवेक्षण) होत असते. हे निष्कर्ष काढणे (नयनयन) म्हणजे काही दुसरे ज्ञान उत्पन्न करणे नव्हे, तर ज्ञानाचीच एक विशिष्ट प्रवृत्ती आहे.

පරෙසං චෙතසො පරිතො අයනං පරිච්ඡින්දනං පරියො, තස්මිං පරියෙ. තෙනාහ ‘‘පරෙසං චිත්තපරිච්ඡෙදෙ’’ති. අවසෙසං සම්මුතිම්හිඤාණං නාම ‘‘ඤාණ’’න්ති සම්මතත්තා. වචනත්ථතො පන සම්මුතිම්හි ඤාණන්ති සම්මුතිම්හිඤාණං. ධම්මෙඤාණාදීනං විය හි සාතිසයස්ස පටිවෙධකිච්චස්ස අභාවා විසයොභාසනසඞ්ඛාතජානනසාමඤ්ඤෙන ‘‘ඤාණ’’න්ති සම්මතෙසු අන්තොගධන්ති අත්ථො. සම්මුතිවසෙන වා පවත්තං සම්මුතිම්හිඤාණං සම්මුතිද්වාරෙන අත්ථස්ස ගහණතො. අවසෙසං වා ඉතරඤාණත්තයවිසභාගං ඤාණං තබ්බිසභාගසාමඤ්ඤෙන සම්මුතිම්හිඤාණම්හි පවිට්ඨත්තා සම්මුතිම්හිඤාණං නාම හොතීති.

'परियो' म्हणजे इतरांच्या चित्ताचे सर्व बाजूंनी आकलन करणे किंवा परिच्छेदन (मर्यादा निश्चित) करणे; त्या 'परिया' मध्ये. म्हणूनच त्यांनी "परेसं चित्तपरिच्छेदे" (इतरांच्या चित्ताच्या परिच्छेदनात) असे म्हटले आहे. उर्वरित ज्ञानाला 'सम्मूतिञाण' (संमृतिज्ञान/लोकसंमत ज्ञान) असे म्हणतात, कारण ते 'ज्ञान' म्हणून संमत (मान्य) आहे. शब्दाच्या अर्थावरून पाहिल्यास, संमृतीमधील (लोकसंकेतामधील) ज्ञान म्हणजे 'सम्मूतिञाण' होय. कारण धम्मेञाण इत्यादींप्रमाणे अतिशय श्रेष्ठ अशा वेधकार्याचा (पटिवेधकिच्चाचा) अभाव असल्यामुळे, विषयाला प्रकाशित करण्याच्या सामान्य जाणण्याच्या क्रियेमुळे ज्यांना 'ज्ञान' म्हणून संमती मिळाली आहे, त्यातच याचा अंतर्भाव होतो, असा अर्थ आहे. किंवा संमृतीच्या (लोकसंकेताच्या) आधारे प्रवृत्त होणारे ज्ञान म्हणजे 'सम्मूतिञाण' होय, कारण ते संमृतीच्या द्वाराने अर्थाचे ग्रहण करते. किंवा इतर तीन ज्ञानांपेक्षा विसमान (भिन्न) असलेले उर्वरित ज्ञान, त्या विसमानतेच्या सामान्यतेमुळे 'सम्मूतिञाण' मध्ये समाविष्ट होत असल्यामुळे त्याला 'सम्मूतिञाण' असे म्हणतात.

කාමං සොතාපත්තිමග්ගඤාණාදීනි දුක්ඛඤාණාදීනියෙව, උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන පනෙවමාහ ‘‘අරහත්තං පාපෙත්වා’’ති. වට්ටතො නිග්ගච්ඡති එතෙනාති නිග්ගමනං, චතුසච්චකම්මට්ඨානං. පුරිමානි ද්වෙ සච්චානි වට්ටං පවත්තිපවත්තිහෙතුභාවතො. ඉතරානි පන ද්වෙ විවට්ටං නිවත්තිනිවත්තිහෙතුභාවතො. අභිනිවෙසොති විපස්සනාභිනිවෙසො හොති ලොකියස්ස ඤාණස්ස විසභාගූපගමනතො. නො විවට්ටෙති විවට්ටෙ අභිනිවෙසො නො හොති අවිසයභාවතො. පරියත්තීති කම්මට්ඨානතන්ති. උග්ගහෙත්වාති වාචුග්ගතං කත්වා. උග්ගහෙත්වාති වා පාළිතො, අත්ථතො ච යථාරහං සවනධාරණපරිපුච්ඡනමනසානුපෙක්ඛනාදිවසෙන චිත්තෙන උද්ධං උද්ධං ගණ්හිත්වා. කම්මං කරොතීති නාමරූපපරිග්ගහාදික්කමෙන යොගකම්මං කරොති.

जरी सोतापत्तिमग्गञाण (स्रोतापत्ति-मार्गज्ञान) इत्यादी ज्ञाने ही दुक्खञाण (दुःखज्ञान) इत्यादीच आहेत, तरीही उत्कृष्ट निर्देशाने (सर्वोच्च वर्णनाने) त्यांनी "अरहत्तं पापेत्वा" (अर्हत्त्वाला पोहोचवून) असे म्हटले आहे. 'वट्ट' (संसारचक्र) मधून ज्याच्याद्वारे बाहेर पडतात ते 'निग्गमन' (बाहेर पडणे) म्हणजे चतुसच्चकम्मट्ठान (चार आर्यसत्यांचे कर्मस्थान/ध्यानविषय) होय. पहिली दोन सत्ये ही प्रवृत्ती (संसार) आणि प्रवृत्तीचे कारण असल्यामुळे 'वट्ट' (संसारचक्र) आहेत. परंतु इतर दोन सत्ये ही निवृत्ती आणि निवृत्तीचे कारण असल्यामुळे 'विवट्ट' (संसारचक्राची समाप्ती) आहेत. 'अभिनिवेस' (अभिनिवेश/दृढ निश्चय) म्हणजे विपस्सना-अभिनिवेश होय, कारण लौकिक ज्ञान हे विसमानतेला (भिन्नतेला) प्राप्त होते. 'नो विवट्टेति' म्हणजे विवट्टामध्ये (संसारचक्राच्या समाप्तीमध्ये) अभिनिवेश होत नाही, कारण तो त्याचा विषय नसतो. 'परियत्ति' (अभ्यास/शिक्षण) म्हणजे कम्मट्ठानतन्ति (कर्मस्थान-परंपरा/पद्धती). 'उग्गहेत्वा' (ग्रहण करून) म्हणजे मुखोद्गत करून. किंवा 'उग्गहेत्वा' म्हणजे पाळी (मूळ पाठ) आणि अर्थ या दोन्ही दृष्टींनी योग्य प्रकारे श्रवण, धारण, परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे), मनन आणि अनुप्रेक्षण इत्यादींच्या द्वारे चित्ताने उत्तरोत्तर ग्रहण करून. 'कम्मं करोति' (कार्य करतो) म्हणजे नामरूप-परिग्रह इत्यादी क्रमाने योगकर्म (साधना) करतो.

යදි පුරිමෙසු ද්වීසු එව විපස්සනාභිනිවෙසො, තෙසු එව උග්ගහාදි, කථමිදං චතුසච්චකම්මට්ඨානං ජාතන්ති ආහ ‘‘ද්වීසූ’’තිආදි. කාමං පච්ඡිමානිපි ද්වෙ සච්චානි අභිඤ්ඤෙය්‍යානි, පරිඤ්ඤෙය්‍යතා පන තත්ථ නත්ථීති න විපස්සනාබ්‍යාපාරො. කෙවලං පන අනුස්සවමත්තෙ ඨත්වා අච්චන්තපණීතභාවතො ඉට්ඨං, ආතප්පකනිරාමිසපීතිසඤ්ජනනතො කන්තං, උපරූපරි අභිරුචිජනනෙන මනස්ස වඩ්ඪනතො මනාපන්ති මනසිකාරං පවත්තෙති. තෙනාහ ‘‘නිරොධසච්චං නාමා’’තිආදි. ද්වීසු සච්චෙසූති ද්වීසු සච්චෙසු විසයභූතෙසු[Pg.236], තානි ච උද්දිස්ස අසම්මොහපටිවෙධවසෙන පවත්තමානො හි මග්ගො තෙ උද්දිස්ස පවත්තො නාම හොතීති. තීණි දුක්ඛසමුදයමග්ගසච්චානි. කිච්චවසෙනාති අසම්මුය්හනවසෙන. එකන්ති නිරොධසච්චං. ආරම්මණවසෙනාති ආරම්මණකරණවසෙනපි අසම්මුය්හනකිච්චවසෙනපි තත්ථ පටිවෙධො ලබ්භතෙව. ද්වෙ සච්චානීති දුක්ඛසමුදයසච්චානි. දුද්දසත්තාති දට්ඨුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. ඔළාරිකා හි දුක්ඛසමුදයා, තිරච්ඡානගතානම්පි දුක්ඛං, ආහාරාදීසු ච අභිලාසො පාකටො. පීළනාදිආයූහනාදිවසෙනපි ‘‘ඉදං දුක්ඛං, ඉදං අස්ස කාරණ’’න්ති යාථාවතො ඤාණෙන ඔගාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා තානි ගම්භීරානි. ද්වෙති නිරොධමග්ගසච්චානි. තානි සණ්හසුඛුමභාවතො සභාවෙනෙව ගම්භීරතාය යාථාවතො ඤාණෙන දුරොගාහත්තා ‘‘දුද්දසානී’’ති.

जर पहिल्या दोनमध्येच विपश्यनेचा अभिनिवेश आहे, आणि त्यांच्यातच उद्ग्रहण इत्यादी आहे, तर हे चतुःसत्य कम्मट्ठान कसे झाले? म्हणून ‘द्वीसू’ इत्यादी म्हटले आहे. जरी नंतरची दोन सत्ये देखील अभिज्ञेय (विशेष ज्ञानाने जाणण्याजोगी) असली, तरी तिथे परिज्ञेयता (पूर्णपणे जाणण्याची गरज) नसल्यामुळे विपश्यनेचा व्यापार नाही. केवळ ऐकीव गोष्टींवर (अनुश्रव) विसंबून राहून, अत्यंत प्रणीत (उत्कृष्ट) असल्यामुळे ते इष्ट आहे, आतप (तप/उत्साह) आणि निरामिष प्रीती उत्पन्न करणारे असल्यामुळे कांत (प्रिय) आहे, आणि उत्तरोत्तर अभिरुची उत्पन्न करून मनाचा विकास करणारे असल्यामुळे मनाप (मनोरम) आहे, असा मनसिकार प्रवृत्त करतो. म्हणूनच ‘निरोधसच्चं नाम’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘द्वीसु सचेसु’ म्हणजे विषयभूत असलेल्या दोन सत्यांमध्ये, आणि त्यांना उद्देशून संमोहविरहित प्रतिवेध करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होणारा मार्ग हा त्यांना उद्देशून प्रवृत्त झालेला असतो. तीन म्हणजे दुःख, समुदय आणि मार्ग सत्ये. ‘किच्चवसेन’ म्हणजे संमोह न होण्याच्या रूपाने. ‘एकं’ म्हणजे निरोध सत्य. ‘आरम्मणवसेन’ म्हणजे आलंबन करण्याच्या रूपाने आणि असंमोहन कार्याच्या रूपाने देखील तिथे प्रतिवेध मिळतोच. ‘द्वे सच्चानि’ म्हणजे दुःख आणि समुदय सत्ये. ‘दुद्दसत्ता’ म्हणजे पाहण्यास कठीण असल्यामुळे. कारण दुःख आणि समुदय हे ओळारिक (स्थूल) आहेत, प्राण्यांनाही दुःख आणि आहारादींची इच्छा स्पष्ट असते. पीडन आणि आयूहन इत्यादींच्या रूपाने देखील ‘हे दुःख आहे, हे त्याचे कारण आहे’ असे यथार्थ ज्ञानाने आकलन करण्यास कठीण असल्यामुळे ती गंभीर आहेत. ‘द्वे’ म्हणजे निरोध आणि मार्ग सत्ये. ती सूक्ष्म व सुकुमार असल्यामुळे स्वभावानेच गंभीर आहेत आणि यथार्थ ज्ञानाने आकलन करण्यास कठीण असल्यामुळे ‘दुद्दसानि’ (दुर्दर्श) आहेत.

සොතාපත්තියඞ්ගාදිචතුක්කවණ්ණනා

सोतापत्त्यंग (स्रोतापत्त्यंग) इत्यादी चतुष्काचे वर्णन.

311. සොතො නාම අරියසොතො පුරිමපදලොපෙන, තස්ස ආදිතො සබ්බපඨමං පජ්ජනං සොතාපත්ති, පඨමමග්ගපටිලාභො. තස්ස අඞ්ගානි අධිගමූපායභූතානි කාරණානි සොතාපත්තියඞ්ගානි. තෙනාහ ‘‘සොතා…පෙ… අත්ථො’’ති. සන්තකායකම්මාදිතාය සන්තධම්මසමන්නාගමතො, සන්තධම්මපවෙදනතො ච සන්තො පුරිසාති සප්පුරිසා. තත්ථ යෙසං වසෙන චතුසච්චසම්පටිවෙධාවහං සද්ධම්මස්සවනං ලබ්භති, තෙ එව දස්සෙන්තො ‘‘බුද්ධාදීනං සප්පුරිසාන’’න්ති ආහ. සන්තො සතං වා ධම්මොති සද්ධම්මො. සො හි යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ අපායදුක්ඛෙ, සංසාරදුක්ඛෙ ච අපතන්තෙ ධාරෙතීති එවමාදි ගුණාතිසයයොගවසෙන සන්තො සංවිජ්ජමානො, පසත්ථො, සුන්දරො වා ධම්මො, සතං වා අරියානං ධම්මො, තෙසං වා තබ්භාවසාධකො ධම්මොති සද්ධම්මො, ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං පරියාපුණාතී’’තිආදිනා (අ. නි. 5.73) වුත්තා පරියත්ති. සා පන මහාවිසයතාය න සබ්බා සබ්බස්ස විසෙසාවහාති තස්ස තස්ස අනුච්ඡවිකමෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සප්පායස්ස තෙපිටකධම්මස්ස සවන’’න්ති. යොනිසොමනසිකාරො හෙට්ඨා වුත්තො එව. පුබ්බභාගපටිපත්තියාති විපස්සනානුයොගස්ස.

३११. स्रोता (सोत) म्हणजे पूर्वपदाचा लोप झाल्यामुळे ‘अरीयसोत’ (आर्य स्रोत) समजावा. त्यात सुरुवातीला सर्वात प्रथम प्रवेश करणे म्हणजे ‘सोतापत्ती’ (स्रोतापत्ती) म्हणजेच प्रथम मार्गाचा लाभ होय. त्याचे अधिगम (प्राप्ती) करण्याचे उपाय असणारी कारणे म्हणजे ‘सोतापत्त्यंगे’ (स्रोतापत्त्यंगे) होत. म्हणूनच ‘सोता...पे... अत्तो’ असे म्हटले आहे. शांत कायकर्म इत्यादींमुळे शांत धर्माने युक्त असल्यामुळे आणि शांत धर्माचा उपदेश करत असल्यामुळे शांत पुरुष म्हणजेच ‘सप्पुरिस’ (सत्पुरुष) होत. त्यापैकी ज्यांच्याद्वारे चार सत्यांचा प्रतिवेध घडवून आणणारे सद्धम्म-श्रवण प्राप्त होते, त्यांनाच दर्शविताना ‘बुद्धादी सत्पुरुषांचे’ असे म्हटले आहे. शांत किंवा सज्जनांचा धर्म तो ‘सद्धम्म’ (सद्धर्म) होय. कारण तो उपदेश केल्याप्रमाणे आचरण करणाऱ्याला अपाय-दुःखात आणि संसार-दुःखात न पडता धारण करतो, अशा गुणांच्या अतिशयामुळे तो शांत, विद्यमान, प्रशंसनीय किंवा सुंदर धर्म आहे, अथवा आर्यांचा धर्म आहे, किंवा त्यांना आर्यत्व प्राप्त करून देणारा धर्म म्हणजे सद्धर्म होय. ‘इथे भिक्खू धर्माचा अभ्यास करतो’ इत्यादी सूत्रात (अं. नि. ५.७३) सांगितलेली ‘परियत्ती’ (पर्याप्ती) हीच होय. परंतु ती विशाल विषय असलेली असल्यामुळे सर्वांसाठीच विशेष फलदायी ठरेल असे नाही, म्हणून ज्याला जे अनुकूल आहे तेच दर्शविताना ‘सप्पाय (अनुकूल) त्रिपिटक धर्माचे श्रवण’ असे म्हटले आहे. ‘योनिसोमनसिकार’ खाली सांगितलाच आहे. ‘पुब्बभागपटिपत्तिया’ म्हणजे विपश्यनेच्या अभ्यासाची (पूर्वभाग प्रतिपत्ती).

අවෙච්චප්පසාදෙනාති සච්චසම්පටිවෙධවසෙන බුද්ධාදීනං ගුණෙ ඤත්වා උප්පන්නප්පසාදෙන, සො පන පසාදො දෙවාදීසු කෙනචිපි අකම්පියතාය නිච්චලොති [Pg.237] ආහ ‘‘අචලප්පසාදෙනා’’ති. එත්ථාති එතස්මිං චතුක්කත්තයෙ ආහාරචතුක්කෙ. ලූඛපණීතවත්ථුවසෙනාති ඔදනකුම්මාසාදිකස්ස ලූඛස්ස චෙව පණීතස්ස ච වත්ථුනො වසෙන. සා පනායං ආහාරස්ස ඔළාරිකසුඛුමතා ‘‘කුම්භිලානං ආහාරං උපාදාය මොරානං ආහාරො සුඛුමො’’තිආදිනා (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.11) අට්ඨකථායං විත්ථාරතො ආගතා එව.

‘अवेच्चप्पसादेन’ (अवेच्चप्रसादाने) म्हणजे सत्याच्या प्रतिवेधामुळे बुद्धादींचे गुण जाणून उत्पन्न झालेल्या प्रसादाने (श्रद्धेने). तो प्रसाद देव इत्यादींपैकी कोणाकडूनही कंपित न करता येण्याजोगा असल्यामुळे तो निश्चल आहे, म्हणून ‘अचलप्पसादेन’ (अचल प्रसादाने) असे म्हटले आहे. ‘एत्थ’ (येथे) म्हणजे या चार चतुष्कांमध्ये किंवा आहार चतुष्कामध्ये. ‘लूखपणीतवत्थुवसेन’ म्हणजे भात, कण्हेरी इत्यादी कोरड्या (रूक्ष) आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) वस्तूंच्या रूपाने. आहाराची ही ओळारिक (स्थूल) आणि सुखुम (सूक्ष्म) अवस्था ‘मगरींच्या आहाराच्या तुलनेत मोरांचा आहार सूक्ष्म असतो’ इत्यादी प्रकारे (सं. नि. अट्ठ. २.२.११) अट्ठकथेत सविस्तर आलीच आहे.

ආරම්මණට්ඨිතිවසෙනාති ආරම්මණසඞ්ඛාතස්ස පවත්තිපච්චයට්ඨානස්ස වසෙන. තිට්ඨති එත්ථාති ඨිති, ආරම්මණමෙව ඨිති ආරම්මණට්ඨිති. තෙනෙවාහ ‘‘රූපාරම්මණ’’න්තිආදි. ආරම්මණත්ථො චෙත්ථ උපත්ථම්භනත්ථො වෙදිතබ්බො, න විසයලක්ඛණොව. උපත්ථම්භනභූතං රූපං උපෙතීති රූපූපායං. තෙනාහ ‘‘රූපං උපගතං හුත්වා’’තිආදි. රූපක්ඛන්ධං නිස්සාය තිට්ඨති තෙන විනා අප්පවත්තනතො. තන්ති රූපක්ඛන්ධං නිස්සාය ඨානප්පවත්තනං. එතන්ති ‘‘රූපූපාය’’න්ති එතං වචනං. රූපක්ඛන්ධො ගොචරො පවත්තිට්ඨානං පච්චයො එතස්සාති රූපක්ඛන්ධගොචරං රූපං සහකාරීකාරණභාවෙන පතිට්ඨා එතස්සාති රූපප්පතිට්ඨං. ඉති තීහි පදෙහි අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං පති රූපක්ඛන්ධස්ස සහකාරීකාරණභාවොයෙවෙත්ථ වුත්තො. උපසිත්තං විය උපසිත්තං, යථා බ්‍යඤ්ජනෙහි උපසිත්තං සිනෙහිතං ඔදනං රුචිතං, පරිණාමයොග්‍යඤ්ච, එවං නන්දියා උපසිත්තං සිනෙහිතං කම්මවිඤ්ඤාණං අභිරුචිතං හුත්වා විපාකයොග්‍යං හොතීති. ඉතරන්ති දොසසහගතාදිඅකුසලං, කුසලඤ්ච උපනිස්සයකොටියා උපසිත්තං හුත්වාති යොජනා. එවං පවත්තමානන්ති එවං රූපූපායන්ති දෙසනාභාවෙන පවත්තමානං. විපාකධම්මතාය වුද්ධිං…පෙ… ආපජ්ජති. තත්ථාපි නිප්පරියායඵලනිබ්බත්තනවසෙන වුද්ධිං, පරියායඵලනිබ්බත්තනවසෙන විරුළ්හිං, නිස්සන්දඵලනිබ්බත්තනවසෙන වෙපුල්ලං. දිට්ඨධම්මවෙදනීයඵලනිබ්බත්තනෙන වා වුද්ධිං, උපපජ්ජවෙදනීයඵලනිබ්බත්තනවසෙන විරුළ්හිං, අපරාපරියායඵලනිබ්බත්තනවසෙන වෙපුල්ලං ආපජ්ජතීති යොජනා. එකන්තතො වෙදනුපායාදිවසෙන පත්ති නාම අරූපභවෙ යෙවාති ආහ ‘‘ඉමෙහි පනා’’තිආදි. එවඤ්ච කත්වා පාළියං කතං වා-සද්දග්ගහණඤ්ච සමත්ථිතං හොති. ‘‘රූපූපාය’’න්තිආදිනා යථා අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස උපනිස්සයභූතා රූපාදයො ගය්හන්ති, එවං තෙන නිබ්බත්තෙතබ්බාපි තෙ ගය්හන්තීති අධිප්පායෙන ‘‘චතුක්කවසෙන…පෙ… න වුත්ත’’න්ති ආහ. විපාකොපි හි ධම්මො [Pg.238] විපාකධම්මවිඤ්ඤාණං උපගතං නාම හොති තථා නන්දියා උපසිත්තත්තා. තෙනාහ ‘‘නන්දූපසෙචන’’න්ති. විත්ථාරිතානෙව සිඞ්ගාලසුත්තෙ.

‘आरम्मणट्ठितिवसेन’ (आलंबन स्थितीच्या रूपाने) म्हणजे आलंबन नावाच्या प्रवृत्तीच्या प्रत्यय (कारण) स्थानाच्या रूपाने. ‘तिट्ठति एत्थ’ (यात राहते) म्हणून ‘ठिती’ (स्थिति), आलंबन हेच स्थिती म्हणजे ‘आरम्मणट्ठिती’ (आलंबन स्थिती). म्हणूनच ‘रूपारम्मणं’ (रूपालंबन) इत्यादी म्हटले आहे. येथे आलंबनाचा अर्थ उपस्तंभन (आधार देणे) असा समजावा, केवळ विषयलक्षण नव्हे. उपस्तंभनभूत रूपाप्रत जाते म्हणून ‘रूपूपाय’ (रूपोपाय). म्हणूनच ‘रूप उपगत होऊन’ इत्यादी म्हटले आहे. रूपस्कंधाचा आश्रय घेऊन राहते, कारण त्याशिवाय प्रवृत्ती होत नाही. ‘तं’ म्हणजे रूपस्कंधाचा आश्रय घेऊन राहणे व प्रवृत्त होणे. ‘एतं’ म्हणजे ‘रूपूपायं’ हा शब्द. रूपस्कंध हा ज्याचा गोचर (विषय), प्रवृत्तीचे स्थान आणि प्रत्यय (कारण) आहे ते ‘रूपस्कंधगोचर’; रूप हे सहकारी कारणभावाने ज्याची प्रतिष्ठा (आधार) आहे ते ‘रूपप्पतिट्ठं’ (रूपप्रतिष्ठ). अशा प्रकारे या तीन पदांनी अभिसंस्कार-विज्ञानाप्रती रूपस्कंधाचा सहकारी कारणभावच येथे सांगितला आहे. ‘उपसित्तं विय उपसित्तं’ (सिंचन केल्याप्रमाणे सिंचित), जसे व्यंजनांनी (मसाल्यांनी) सिंचित व स्निग्ध केलेला भात रुचकर आणि पचनास योग्य होतो, तसेच नंदीने (तृष्णेने) सिंचित व स्निग्ध झालेले कर्म-विज्ञान अभिरुचीयुक्त होऊन विपाकास (फळ देण्यास) योग्य होते. ‘इतरं’ म्हणजे द्वेषयुक्त इत्यादी अकुशल आणि कुशल हे उपनिषय कोटीने सिंचित होऊन, अशी योजना करावी. ‘एवं पवत्तमानं’ म्हणजे अशा प्रकारे ‘रूपूपाय’ या देशनेच्या रूपाने प्रवृत्त होणारे. विपाकधर्मामुळे वृद्धी...पे... प्राप्त होते. तिथेही निष्पर्याय फलनिष्पत्तीच्या रूपाने ‘वृद्धी’, पर्याय फलनिष्पत्तीच्या रूपाने ‘विरूळ्ही’ (विकास), आणि निस्यंद फलनिष्पत्तीच्या रूपाने ‘वेपुल्ल’ (विपुलता) प्राप्त होते. किंवा दृष्टधर्मवेदनीय फलनिष्पत्तीने ‘वृद्धी’, उपपद्यवेदनीय फलनिष्पत्तीने ‘विरूळ्ही’ आणि अपरापरियवेदनीय फलनिष्पत्तीने ‘वेपुल्ल’ प्राप्त होते, अशी योजना करावी. एकांताने वेदना-उपाय इत्यादींच्या रूपाने प्राप्ती ही अरूपभवातच होते, म्हणून ‘इमेहि पना’ (परंतु यांच्याद्वारे) इत्यादी म्हटले आहे. आणि असे केल्याने पाळीमध्ये घेतलेला ‘वा’ (किंवा) हा शब्द देखील समर्थित होतो. ‘रूपूपायं’ इत्यादींद्वारे जसे अभिसंस्कार-विज्ञानाचे उपनिषयभूत असणारे रूपादी ग्रहण केले जातात, तसेच त्याच्याद्वारे उत्पन्न होणारे देखील ग्रहण केले जातात, या अभिप्रायाने ‘चतुष्कवशाने...पे... म्हटले नाही’ असे म्हटले आहे. कारण विपाक धर्म देखील विपाकधर्मी विज्ञानाप्रत उपगत (प्राप्त) होतो, कारण तो नंदीने (तृष्णेने) सिंचित असतो. म्हणूनच ‘नandūpasecanaṃ’ (नंदी-उपसेचन) म्हटले आहे. हे शिंगाल सुत्तात सविस्तर सांगितलेच आहे.

භවති එතෙන ආරොග්‍යන්ති භවො, ගිලානපච්චයො. පරිවුද්ධො භවො අභවො. වුද්ධිඅත්ථො හි අයං අකාරො යථා ‘‘සංවරාසංවරො, (පාරා. පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා; දී. නි. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා; ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා) ඵලාඵලං’’ති ච. තෙලමධුඵාණිතාදීනීති ආදි-සද්දෙන සප්පිනවනීතානං ගහණං, තෙලාදීනං ගහණඤ්චෙත්ථ නිදස්සනමත්තං. සබ්බස්සාපි ගිලානපච්චයස්ස සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අථ වා භවාභවොති ඛුද්දකො චෙව මහන්තො ච උපපත්තිභවො වෙදිතබ්බො. එවඤ්ච සති ‘‘ඉමෙසං පනා’’තිආදිවචනං සමත්ථිතං හොති. භවූපපත්තිපහානත්ථො හි විසෙසතො චතුත්ථඅරියවංසො. තණ්හුප්පාදානන්ති තණ්හුප්පත්තීනං, චීවරාදිහෙතු උප්පජ්ජනකතණ්හානන්ති අත්ථො. පධානකරණකාලෙති භාවනානුයොගක්ඛණෙ. සීතාදීනි න ඛමතීති භාවනාය පුබ්බභාගකාලං සන්ධාය වුත්තං. ඛමතීති සහති අභිභවති. විතක්කසමනන්ති නිදස්සනමත්තං. සබ්බෙසම්පි කිලෙසානං සමනවසෙන පවත්තා පටිපදා.

ज्याच्याद्वारे आरोग्य प्राप्त होते तो 'भव' म्हणजे ग्लानप्रत्यय (औषधोपचार) होय. वाढलेला भव म्हणजे 'अभव' होय. कारण येथे 'अ' हा कार वृद्धीच्या (वाढीच्या) अर्थाने आला आहे, जसे “संवर-असंवर, फलाफल” इत्यादींमध्ये. 'तेल, मध, गुळवणी' इत्यादींमध्ये 'इत्यादी' शब्दाने तूप आणि लोणी यांचे ग्रहण करावे, आणि येथे तेलादींचे ग्रहण केवळ उदाहरण म्हणून आहे. सर्व प्रकारच्या ग्लानप्रत्ययांचा (औषधोपचारांचा) यात संग्रह समजावा. अथवा 'भवाभव' म्हणजे लहान आणि मोठा उपपत्तिभव (पुनर्जन्म) समजावा. आणि असे मानल्यास “इमेसं पना” (परंतु यांच्या...) इत्यादी वचन सुसंगत ठरते. कारण विशेषतः चौथा अरियवंस (आर्यवंश) हा भवातील उपपत्तीच्या प्रहाणासाठी (नाशासाठी) आहे. 'तण्हूप्पादानं' (तण्हूप्पादं) म्हणजे तृष्णेची उत्पत्ती, म्हणजेच चीवर इत्यादींच्या कारणाने उत्पन्न होणारी तृष्णा असा अर्थ आहे. 'प्रधान करण्याच्या वेळी' (पधानकरणकाले) म्हणजे भावनेच्या अभ्यासाच्या क्षणी. 'थंडी इत्यादी सहन करत नाही' हे भावनेच्या पूर्वभागाच्या काळाला अनुसरून म्हटले आहे. 'सहन करतो' म्हणजे सहन करतो, त्यावर मात करतो. 'वितर्कांचे शमन' हे केवळ उदाहरण आहे. सर्वच क्लेशांच्या शमनाच्या रूपाने प्रवृत्त झालेली ही प्रतिपत्ती (साधना) आहे।

සමාධිඣානාදිභෙදො ධම්මො පජ්ජති පටිපජ්ජීයති එතෙනාති ධම්මපදං. අනභිජ්ඣාව ධම්මපදං අනභිජ්ඣාධම්මපදං. අයං තාව අලොභපක්ඛෙ නයො, ඉතරපක්ඛෙ පන අනභිජ්ඣාපධානො ධම්මකොට්ඨාසො අනභිජ්ඣාධම්මපදං. අකොපොති අදොසො, මෙත්තාති අත්ථො. සුප්පට්ඨිතසතීති කායාදීසු සම්මදෙව උපට්ඨිතා සති. සතිසීසෙනාති සතිපධානමුඛෙන. සමාධිපධානත්තා ඣානානං ‘‘සමාපත්ති වා’’ති වුත්තං. කාමං සවිඤ්ඤාණකඅසුභෙපි ඣානභාවනා අලොභප්පධානා හොති කායස්ස ජිගුච්ඡනෙන, පටික්කූලාකාරග්ගහණවසෙන ච පවත්තනතො, සත්තවිධඋග්ගහකොසල්ලාදිවසෙන පනස්සා පවත්ති සතිපධානාති තතියධම්මපදෙනෙව නං සඞ්ගණ්හිතුකාමො ‘‘දස අසුභවසෙන වා’’ති ආහ. හිතූපසංහාරාදිවසෙන පවත්තනතො බ්‍රහ්මවිහාරභාවනා බ්‍යාපාදවිරොධිනී අබ්‍යාපාදප්පධානාති ආහ ‘‘චතුබ්‍රහ්ම…පෙ… ධම්මපද’’න්ති. තත්ථ අධිගතානි ඣානාදීනීති යොජනා. ගමනාදිතො ආහාරස්ස පටික්කූලභාවසල්ලක්ඛණං සඤ්ඤාය ථිරභාවෙනෙව හොති තස්සා ථිරසඤ්ඤාපදට්ඨානත්තාති ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤාපි [Pg.239] තතියධම්මපදෙ එව සඞ්ගහං ගතා. ආරුප්පසමාධිඅභිඤ්ඤානං අධිට්ඨානභාවතො කසිණභාවනා, සත්තවිධබොජ්ඣඞ්ගවිජ්ජාවිමුත්තිපාරිපූරිහෙතුතො ආනාපානෙසු පඨමආනාපානභාවනා විසෙසතො සමාධිපධානාති සා චතුත්ථධම්මපදෙන සඞ්ගහිතා. චතුධාතුවවත්ථානවසෙන අධිගතානිපි එත්ථෙව සඞ්ගහෙතබ්බානි සියුං, පඤ්ඤාපධානතාය පන න සඞ්ගහිතානි.

समाधी, ध्यान इत्यादी भेदांनी युक्त असलेला धम्म याद्वारे प्राप्त केला जातो किंवा आचरला जातो, म्हणून तो 'धम्मपद' होय. अनभिज्झा (लोभ नसणे) हेच धम्मपद म्हणजे 'अनभिज्झाधम्मपद' होय. हा तर अलोभपक्षाचा (लोभ नसलेल्या बाजूचा) नियम आहे, तर दुसऱ्या बाजूने अनभिज्झाप्रधान असलेला धम्मसमूह म्हणजे 'अनभिज्झाधम्मपद' होय. 'अकोपो' म्हणजे अद्वेष (द्वेष नसणे), ज्याचा अर्थ 'मेत्ता' (मैत्री) असा आहे. 'सुप्पिट्ठितसती' म्हणजे काया इत्यादींवर चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झालेली सती (स्मृती) होय. 'सतिसीसेन' म्हणजे सतीला (स्मृतीला) मुख्य किंवा प्रधान मानून. समाधीच्या प्रधानतेमुळे ध्यानांना 'समापत्ती' असे म्हटले आहे. जरी सविज्ञाणक अशुभाच्या बाबतीतही शरीराच्या घृणेमुळे आणि प्रतिकूल आकाराच्या ग्रहणामुळे ध्यानभावना अलोभप्रधान असते, तरी सात प्रकारच्या उद्ग्रह-कौशल्यादींमुळे तिची प्रवृत्ती सतीप्रधान (स्मृतीप्रधान) असते, म्हणून तिसऱ्या धम्मपदानेच तिचा संग्रह करण्याची इच्छा धरून 'दहा अशुभांच्या द्वारे' असे म्हटले आहे. हित-उपसंहारादींच्या द्वारे प्रवृत्त होत असल्यामुळे ब्रह्मविहारभावना ही व्यापादविरोधी (द्वेषविरोधी) आणि अव्यापादप्रधान (अद्वेषप्रधान) आहे, म्हणून 'चार ब्रह्मविहार...पे... धम्मपद' असे म्हटले आहे. तेथे प्राप्त झालेले ध्यान इत्यादी, अशी योजना आहे. गमनादींपासून आहाराच्या प्रतिकूलतेचे लक्षण जाणणे हे संज्ञेच्या स्थिरतेमुळेच होते, कारण ती स्थिरसंज्ञापदस्थान आहे; म्हणून 'आहारे पटिक्कूलसञ्ञा' (आहारातील प्रतिकूलतेची संज्ञा) देखील तिसऱ्या धम्मपदातच समाविष्ट केली आहे. आरुप्पसमाधी आणि अभिज्ञा यांचे अधिष्ठान असल्यामुळे कसिणभावना, आणि सात प्रकारच्या बोज्झंगांच्या द्वारे विद्या व विमुक्तीच्या परिपूर्तीचे कारण असल्यामुळे आनापानस्मृतीमधील पहिली आनापानभावना विशेषतः समाधीप्रधान आहे, म्हणून तिचा चौथ्या धम्मपदात संग्रह केला आहे. चतुधातुव्यवस्थान (चार धातूंचे विश्लेषण) द्वारे प्राप्त झालेल्या गोष्टींचाही येथेच संग्रह केला पाहिजे, परंतु प्रज्ञाप्रधान असल्यामुळे त्यांचा संग्रह केला गेला नाही.

ධම්මසමාදානෙසු පඨමං අචෙලකපටිපදා එතරහි ච දුක්ඛභාවතො, අනාගතෙපි අපායදුක්ඛවට්ටදුක්ඛාවහතො. අචෙලකපටිපදාති ච නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං ඡන්නපරිබ්බාජකානම්පි උභයදුක්ඛාවහපටිපත්තිදස්සනතො. දුතියං…පෙ… බ්‍රහ්මචරියචරණං එතරහි සතිපි දුක්ඛෙ ආයතිං සුඛාවහත්තා. කාමෙසු පාතබ්‍යතා යථාකාමං කාමපරිභොගො. අලභමානස්සාපීති පි-සද්දෙන කො පන වාදො ලභමානස්සාති දස්සෙති.

धम्मसमादानांमध्ये (धम्म स्वीकारण्यामध्ये) पहिले 'अचेलकप्रतिपदा' (नग्न राहण्याची पद्धत) आहे, कारण ती वर्तमानात दुःखदायक आहे आणि भविष्यातही अपायदुःख व वट्टदुःख (संसारदुःख) आणणारी आहे. 'अचेलकप्रतिपदा' हे केवळ एक उदाहरण म्हणून पाहिले पाहिजे, कारण छन्नपरिव्राजकांचे आचरण देखील दोन्ही प्रकारचे दुःख आणणारे दिसून येते. दुसरे...पे... ब्रह्मचर्य आचरण हे वर्तमानात दुःख असले तरी भविष्यात सुख देणारे असल्यामुळे आहे. 'कामेसु पातब्यता' म्हणजे इच्छेनुसार कामाचा (इंद्रियभोगांचा) उपभोग घेणे. 'अलभमानस्सापि' (न मिळणाऱ्यालाही) यातील 'अपि' (सुद्धा) शब्दाने 'मिळणाऱ्याबद्दल तर काय सांगावे!' हे दर्शवले आहे.

දුස්සීල්‍යාදිපාපධම්මානං ඛම්භනං පටිබන්ධනං ඛන්ධට්ඨො, සො පන සීලාදි එවාති ආහ ‘‘ගුණට්ඨො ඛන්ධට්ඨො’’ති. ගුණවිසයතාය ඛන්ධ-සද්දස්ස ගුණත්ථතා වෙදිතබ්බා. විමුත්තික්ඛන්ධොති පටිපක්ඛතො සුට්ඨු විමුත්තා ගුණධම්මා අධිප්පෙතා, න අවිමුත්තා, නාපි විමුච්චමානාති තෙහි සහ දෙසනං ආරුළ්හා සීලක්ඛන්ධාදයොපි තයොති ආහ ‘‘ඵලසීලං අධිප්පෙතං, චතූසුපි ඨානෙසු ඵලමෙව වුත්ත’’න්ති ච. එතෙනෙව චෙත්ථ විමුත්තික්ඛන්ධොති ඵලපරියාපන්නා සම්මාසඞ්කප්පවායාමසතියො අධිප්පෙතාති වෙදිතබ්බං.

दुःशीलादी पापदम्मांना रोखणे किंवा प्रतिबंध करणे हा 'खन्ध' (स्कंध) चा अर्थ आहे, आणि तो शील इत्यादीच आहे, म्हणून 'गुणार्थ हाच स्कंधार्थ आहे' असे म्हटले आहे. गुणांच्या विषयाशी संबंधित असल्यामुळे 'खन्ध' शब्दाचा अर्थ 'गुण' असा समजावा. 'विमुत्तिक्खन्ध' (विमुक्तीस्कंध) म्हणजे प्रतिपक्षापासून (विरोधी गोष्टींपासून) चांगल्या प्रकारे मुक्त झालेले गुणधम्म अभिप्रेत आहेत; मुक्त न झालेले किंवा मुक्त होत असलेले नव्हेत. त्यांच्यासोबत उपदेशात आलेले शीलस्कंध इत्यादी तिन्ही देखील आहेत, म्हणून 'फलशील अभिप्रेत आहे, आणि चारही स्थानांवर फलच सांगितले आहे' असे म्हटले आहे. यावरूनच येथे 'विमुत्तिक्खन्ध' म्हणजे फल-अंतर्गत केलेले सम्मासंकप्प (सम्यक संकल्प), सम्मावायाम (सम्यक व्यायाम) आणि सम्मासती (सम्यक स्मृती) अभिप्रेत आहेत, असे समजावे.

උපත්ථම්භනට්ඨෙන සම්පයුත්තධම්මානං තත්ථ ථිරභාවෙන පවත්තනතො, එතෙනෙව අහිරිකඅනොත්තප්පානම්පි සවිසයෙ බලට්ඨො සිද්ධො වෙදිතබ්බො. න හි තෙසං පටිපක්ඛෙහි අකම්පියට්ඨො එකන්තිකො. හිරොත්තප්පානඤ්හි අකම්පියට්ඨො සාතිසයො කුසලධම්මානං මහාබලභාවතො, අකුසලානඤ්ච දුබ්බලභාවතො. තෙනාහ භගවා ‘‘අබලා නං බලීයන්ති, මද්දන්තෙ නං පරිස්සයා’’ති (සු. නි. 776; මහානි. 5; නෙත්ති. පටිනිද්දෙසවාරෙ 5) බොධිපක්ඛියධම්මවසෙනායං දෙසනාති ‘‘සමථවිපස්සනාමග්ගවසෙනා’’ති වුත්තං.

उपष्टंभन (आधार देणे) या अर्थाने संप्रयुक्त धम्मांच्या तेथे स्थिर रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, यावरूनच अहिरिक (निर्लज्जपणा) आणि अनोत्तप्प (भय नसणे) यांच्या बाबतीतही आपापल्या विषयात 'बल' (सामर्थ्य) हा अर्थ सिद्ध होतो असे समजावे. कारण त्यांच्या प्रतिपक्षांद्वारे (विरोधकांद्वारे) त्यांचा अकंप्यभाव (अविचल असणे) एकांतिक (निश्चित) नाही. हिरी (लाज) आणि ओत्तप्प (भय) यांचा अकंप्यभाव अतिशय श्रेष्ठ आहे, कारण कुशल धम्म हे महाबलाढ्य असतात आणि अकुशल धम्म हे दुर्बळ असतात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'दुर्बळ लोक त्याला बलवान वाटतात, आणि संकटे त्याला चिरडून टाकतात.' ही देशना बोधिपक्खिय धम्मांच्या आधारे असल्यामुळे 'समथ आणि विपस्सना मार्गाच्या आधारे' असे म्हटले आहे.

අධීති උපසග්ගමත්තං, න ‘‘අධිචිත්ත’’න්තිආදීසු (ධ. ප. 185) විය අධිකාරාදිඅත්ථං. කරණාධිකරණභාවසාධනවසෙන අධිට්ඨාන-සද්දස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘තෙන [Pg.240] වා’’තිආදිමාහ. තෙන අධිට්ඨානෙන තිට්ඨන්ති අත්තනො සම්මාපටිපත්තියං ගුණාධිකා පුරිසා, තෙ එව තත්ථ අධිට්ඨානෙ තිට්ඨන්ති සම්මාපත්තියා, ඨානමෙව අධිට්ඨානමෙව සම්මාපටිපත්තියන්ති යොජනා. පඨමෙන අධිට්ඨානෙන. අග්ගඵලපඤ්ඤාති උක්කට්ඨනිද්දෙසොයං. කිලෙසූපසමොති කිලෙසානං අච්චන්තවූපසමො. පඨමෙන නයෙන අධිට්ඨානානි එකදෙසතොව ගහිතානි, න නිප්පදෙසතොති නිප්පදෙසතොව තානි දස්සෙතුං ‘‘පඨමෙන චා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ආදිං කත්වා’’ති එතෙන ඣානාභිඤ්ඤාපඤ්ඤඤ්චෙව මග්ගපඤ්ඤඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. වචීසච්චං ආදිං කත්වාති ආදි-සද්දෙන විරතිසච්චං සඞ්ගණ්හාති. තතියෙන ආදි-සද්දෙන කිලෙසානං වීතික්කමපරිච්චාගං, පරියුට්ඨානපරිච්චාගං, හෙට්ඨිමමග්ගෙහි අනුසයපරිච්චාගඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. ‘‘වික්ඛම්භිතෙ කිලෙසෙ’’ති එතෙන සමාපත්තීහි කිලෙසානං වික්ඛම්භනවසෙන වූපසමං වත්වා ආදි-සද්දෙන හෙට්ඨිමමග්ගෙහි කාතබ්බං තෙසං සමුච්ඡෙදවසෙන වූපසමං සඞ්ගණ්හාති. අරහත්තඵලපඤ්ඤා කථිතා උක්කට්ඨනිද්දෙසතොව, අඤ්ඤථා වචීසච්චාදීනම්පි ගහණං සියා. නිබ්බානඤ්ච අසම්මොසධම්මතාය උත්තමට්ඨෙන සච්චං, සබ්බසංකිලෙසපරිච්චාගනිමිත්තතාය චාගො, සබ්බසඞ්ඛාරූපසමභාවතො උපසමොති ච විසෙසතො වත්තබ්බතං අරහතීති ථෙරස්ස අධිප්පායො. පකට්ඨජානනඵලතාය පඤ්ඤා, අනවසෙසතො කිලෙසානඤ්චජන්තෙ ච වූපසන්තෙ ච උප්පන්නත්තා චාගො, උපසමොති ච විසෙසතො අග්ගඵලඤාණං වුච්චතීති ථෙරො ආහ ‘‘සෙසෙහි අරහත්තඵලපඤ්ඤා කථිතා’’ති.

'अधि' (Adhi) हा केवळ एक उपसर्ग आहे, 'अधिचित्त' इत्यादींप्रमाणे (ध. प. १८५) अधिकार इत्यादी अर्थासाठी नाही. करण आणि अधिकरण भावाच्या सिद्धीनुसार 'अधिट्ठान' (अधिष्ठान) शब्दाचा अर्थ दर्शविताना "तेन वा" (किंवा त्याने) इत्यादी म्हटले आहे. त्या अधिष्ठानाने (अधिट्ठानाने) गुणांनी श्रेष्ठ असलेले पुरुष आपल्या सम्यक् प्रतिपत्तीमध्ये (योग्य आचरणात) स्थिर राहतात, तेच त्या अधिष्ठानात सम्यक् प्राप्तीसाठी स्थिर राहतात; स्थान म्हणजेच अधिष्ठान म्हणजेच सम्यक् प्रतिपत्ती असा संबंध (योजना) आहे. पहिल्या अधिष्ठानाने. 'अग्गफलपञ्ञा' (अग्रफलप्रज्ञा) हा उत्कृष्ट निर्देश आहे. 'किलेसुपसमो' (क्लेशोपशम) म्हणजे क्लेशांचा अत्यंत उपशम (पूर्ण शांत होणे). पहिल्या पद्धतीने अधिष्ठाने अंशतःच घेतली आहेत, पूर्णपणे नाही; म्हणून ती पूर्णपणे दर्शविण्यासाठी "पहिल्याने आणि" (पठमेन च) इत्यादी म्हटले आहे. "सुरुवात करून" (आदिं कत्वा) याद्वारे ध्यान-अभिज्ञा प्रज्ञा आणि मार्गप्रज्ञा यांचा संग्रह होतो. 'वचीसच्च' (वाणीचे सत्य) यापासून सुरुवात करून, येथे 'आदि' शब्दाने विरती-सत्याचा संग्रह होतो. तिसऱ्या 'आदि' शब्दाने क्लेशांचा अतिक्रम-परित्याग (वीतिक्कमपरित्याग), पर्युत्थान-परित्याग आणि खालच्या मार्गांद्वारे अनुशय-परित्याग यांचा संग्रह होतो. "विक्खम्भिते किलेसे" (क्लेश विक्खंभित/दबले असता) याद्वारे समापत्तींनी क्लेशांच्या विक्खंभन (दबवून टाकणे) पद्धतीने उपशम सांगून, 'आदि' शब्दाने खालच्या मार्गांद्वारे करावयाच्या त्यांच्या समुच्छेद (पूर्ण उच्छेद) पद्धतीने उपशमाचा संग्रह होतो. अरहत्तफलप्रज्ञा ही उत्कृष्ट निर्देशामुळेच सांगितली आहे, अन्यथा वचीसच्च (वाणीचे सत्य) इत्यादींचेही ग्रहण झाले असते. आणि निर्वाण हे असम्मोसधम्मतेमुळे (भ्रमरहित स्वभावामुळे) उत्तम अर्थाने 'सत्य' आहे, सर्व संक्लेशांच्या परित्यागाचे निमित्त असल्याने 'त्याग' (चाग) आहे, आणि सर्व संस्कारांच्या उपशम स्वभावामुळे 'उपशम' आहे, असे विशेष करून सांगणे योग्य आहे, असा थेरांचा (स्थविरांचा) अभिप्राय आहे. प्रकृष्ट ज्ञानाचे फल असल्यामुळे 'प्रज्ञा', पूर्णपणे क्लेशांचा त्याग केल्यामुळे आणि ते शांत झाल्यावर उत्पन्न झाल्यामुळे 'त्याग' आणि 'उपशम' असे विशेषतः अग्रफलज्ञानाला म्हटले जाते, म्हणून थेर म्हणाले - "उर्वरितांनी अरहत्तफलप्रज्ञा सांगितली आहे."

පඤ්හබ්‍යාකරණාදිචතුක්කවණ්ණනා

प्रश्नव्याकरण इत्यादी चतुष्काचे वर्णन (स्पष्टीकरण).

312. කාළකන්ති මලීනං, චිත්තස්ස අපභස්සරභාවකරණන්ති අත්ථො. තං පනෙත්ථ කම්මපථප්පත්තමෙව අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘දසඅකුසලකම්මපථකම්ම’’න්ති. කණ්හාභිජාතිහෙතුතො වා කණ්හං. තෙනාහ ‘‘කණ්හවිපාක’’න්ති. අපායූපත්ති, මනුස්සෙසු ච දොභග්ගියං කණ්හවිපාකො. අයං තස්ස තමභාවො වුත්තො. නිබ්බත්තනතොති නිබ්බත්තාපනතො. පණ්ඩරන්ති ඔදාතං, චිත්තස්ස පභස්සරභාවකරණන්ති අත්ථො. සුක්කාභිජාතිහෙතුතො වා සුක්කං. තෙනාහ ‘‘සුක්කවිපාක’’න්ති. සග්ගූපපත්ති, මනුස්සෙසු සොභග්ගියඤ්ච සුක්කවිපාකො. අයං තස්ස ජොතිභාවො වුත්තො. උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන පන ‘‘සග්ගෙ නිබ්බත්තනතො’’ති වුත්තං, නිබ්බත්තාපනතොති අත්ථො. මිස්සකකම්මන්ති කාලෙන කණ්හං, කාලෙන සුක්කන්ති එවං මිස්සකවසෙන [Pg.241] කතකම්මං. ‘‘සුඛදුක්ඛවිපාක’’න්ති වත්වා තත්ථ සුඛදුක්ඛානං පවත්තිආකාරං දස්සෙතුං ‘‘මිස්සකකම්මඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. කම්මස්ස කණ්හසුක්කසමඤ්ඤා කණ්හසුක්කාභිජාතිහෙතුතායාති අපචයගාමිතාය තදුභයවිද්ධංසකස්ස කම්මක්ඛයකරකම්මස්ස ඉධ සුක්කපරියායොපි න ඉච්ඡිතොති ආහ ‘‘උභය…පෙ… අයමෙත්ථ අත්ථො’’ති. තත්ථ උභයවිපාකස්සාති යථාධිගතස්ස උභයවිපාකස්ස. සම්පත්තිභවපරියාපන්නො හි විපාකො ඉධ ‘‘සුක්කවිපාකො’’ති අධිප්පෙතො, න අච්චන්තපරිසුද්ධො අරියඵලවිපාකො.

३१२. 'काळक' (काळे) म्हणजे मलीन, चित्ताला प्रभाहीन (अपभास्वर) बनवणारे असा अर्थ आहे. येथे ते कर्मपथाला प्राप्त झालेलेच अभिप्रेत आहे, म्हणून "दहा अकुशल कर्मपथ कर्म" असे म्हटले आहे. किंवा कृष्ण-अभिजाती (काळ्या जातीच्या) हेतूमुळे 'कृष्ण' (काळे). म्हणूनच "कृष्णविपाक" (काळा विपाक/परिणाम) असे म्हटले आहे. अपाय (दुर्गती) मध्ये उत्पन्न होणे आणि मनुष्यांमध्ये दुर्भाग्य असणे हा कृष्णविपाक आहे. हा त्याचा अंधकारमय भाव (तमभाव) सांगितला आहे. 'निब्बत्तनतो' म्हणजे उत्पन्न करण्यापासून. 'पण्डर' (पांढरे) म्हणजे स्वच्छ/उज्ज्वल, चित्ताला प्रभास्वर (तेजस्वी) बनवणारे असा अर्थ आहे. किंवा शुक्ल-अभिजाती (पांढऱ्या जातीच्या) हेतूमुळे 'शुक्ल' (पांढरे). म्हणूनच "शुक्लविपाक" (पांढरा विपाक) असे म्हटले आहे. स्वर्गात उत्पन्न होणे आणि मनुष्यांमध्ये सौभाग्य असणे हा शुक्लविपाक आहे. हा त्याचा प्रकाशमय भाव (जोतिभाव) सांगितला आहे. उत्कृष्ट निर्देशानुसार "स्वर्गात उत्पन्न झाल्यामुळे" असे म्हटले आहे, उत्पन्न करण्यापासून असा अर्थ आहे. 'मिस्सककम्म' (मिश्र कर्म) म्हणजे काही वेळा काळे (कृष्ण) आणि काही वेळा पांढरे (शुक्ल) अशा मिश्र स्वरूपाने केलेले कर्म. "सुखदुःखविपाक" असे सांगून, तेथे सुखदुःखांच्या प्रवृत्तीचा प्रकार दर्शविण्यासाठी "मिश्र कर्मच" इत्यादी म्हटले आहे. कर्माला कृष्ण-शुक्ल ही संज्ञा कृष्ण-शुक्ल अभिजाती हेतूमुळे आहे; अपचयगामी (नाश पावणारे) असल्यामुळे त्या दोन्हीचा विध्वंस करणाऱ्या, कर्मक्षय करणाऱ्या कर्माचा येथे शुक्ल पर्यायानेही स्वीकार केलेला नाही, म्हणून "उभय...पे... हा येथे अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. तेथे 'उभयविपाक' म्हणजे यथाप्राप्त दोन्ही विपाकांचा. कारण संपत्ती-भवामध्ये समाविष्ट असलेला विपाक येथे 'शुक्लविपाक' म्हणून अभिप्रेत आहे, अत्यंत परिशुद्ध असलेला आर्यफलविपाक नाही.

පුබ්බෙනිවාසො සත්තානං චුතූපපාතො ච පච්චක්ඛකරණෙන සච්ඡිකාතබ්බා; ඉතරෙ පටිලාභෙන අසම්මොහපටිවෙධවසෙන පච්චක්ඛකරණෙන ච සච්ඡිකාතබ්බා. නනු ච පච්චවෙක්ඛණාපෙත්ථ පච්චක්ඛතො පවත්තතීති? සච්චං පච්චක්ඛතො පවත්තති සරූපදස්සනතො, න පන පච්චක්ඛකරණවසෙන පවත්තති පච්චක්ඛකාරීනං පිට්ඨිවත්තනතො. තෙනාහ ‘‘කායෙනා’’තිආදි.

प्राण्यांचे पूर्वनिवास (पूर्वजन्मांचे स्मरण) आणि च्युती-उत्पत्ती (मृत्यू व जन्म) हे प्रत्यक्ष अनुभवाने साक्षात करायचे असतात; इतर (धर्म) हे प्राप्तीद्वारे, असंमोह-प्रतिवेधाने (भ्रमरहित आकलनाने) आणि प्रत्यक्ष अनुभवाने साक्षात करायचे असतात. पण येथे प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) देखील प्रत्यक्षपणे प्रवृत्त होते की नाही? सत्य आहे, ते स्वतःचे रूप पाहिल्यामुळे प्रत्यक्षपणे प्रवृत्त होते, परंतु प्रत्यक्ष करणाऱ्यांच्या पाठीमागे राहिल्यामुळे प्रत्यक्ष करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होत नाही. म्हणूनच "कायाने" इत्यादी म्हटले आहे.

ඔහනන්තීති හෙට්ඨා කත්වා හනන්ති ගමෙන්ති. තථාභූතා ච අධො සීදෙන්ති නාමාති ආහ ‘‘ඔසීදාපෙන්තී’’ති. කාමනට්ඨෙන කාමො ච සො යථාවුත්තෙනත්ථෙන ඔඝො චාති, කාමෙසු ඔඝොති වා කාමොඝො. භවොඝො නාම භවරාගොති දස්සෙතුං ‘‘රූපාරූපභවෙසූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පඨමො උපපත්තිභවෙසු රාගො, දුතියො කම්මභවෙසු, තතියො භවදිට්ඨිසහගතො. යථා රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො, එවං ඔහනට්ඨෙන ‘‘ඔඝො’’ති වුත්තො.

'ओहनन्ति' म्हणजे खाली करून मारतात किंवा नेतात. आणि तसे झालेले खाली बुडतात, म्हणून "ओसीदापेन्ति" (बुडवतात) असे म्हटले आहे. कामना करण्याच्या अर्थाने 'काम' आणि तो वर सांगितलेल्या अर्थाने 'ओघ' (पूर) आहे म्हणून, किंवा कामांमधील ओघ म्हणजे 'कामोघ'. भवोघ म्हणजे भवरोग (भवाविषयीची आसक्ती) हे दर्शविण्यासाठी "रूप आणि अरूप भवांमध्ये" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये पहिला उपपत्ती-भवांमधील राग (आसक्ती) आहे, दुसरा कर्म-भवांमधील, आणि तिसरा भवदृष्टीसहगत (अस्तित्वाच्या दृष्टीशी संबंधित) आहे. ज्याप्रमाणे रंजन करण्याच्या (रंगवून टाकण्याच्या) अर्थाने 'राग' आहे, त्याचप्रमाणे खाली नेण्याच्या अर्थाने 'ओघ' म्हटले आहे.

යොජෙන්තීති කම්මං විපාකෙන, භවාදිං භවන්තරාදීහි දුක්ඛෙ සත්තෙ යොජෙන්ති ඝට්ටෙන්තීති යොගා. ඔඝා විය වෙදිතබ්බා අත්ථතො කාමයොගාදිභාවතො.

'योजेन्ति' म्हणजे कर्माला विपाकाशी, भवाचा दुसऱ्या भवाशी संबंध जोडतात, दुःखात प्राण्यांना जोडतात (बांधतात), म्हणून ते 'योग' आहेत. अर्थाच्या दृष्टीने कामयोग इत्यादी भाव असल्यामुळे ते ओघांप्रमाणेच समजले पाहिजेत.

විසංයොජෙන්තීති පටිපන්නං පුග්ගලං කාමයොගාදිතො වියොජෙන්ති. සංකිලෙසකරණං යොජනං යොගො, ගන්ථිකරණං (ගන්ථකරණං ධ. ස. මූලටී. 20-25), සඞ්ඛලිකචක්කලිකානං විය පටිබද්ධතාකරණං වා ගන්ථනං ගන්ථො, අයං එතෙසං විසෙසො. පලිබුන්ධතීති නිස්සරිතුං අප්පදානවසෙන න මුඤ්චෙති විබන්ධති. ඉදමෙවාති අත්තනො යථාඋපට්ඨිතං සස්සතවාදාදිකං වදති. සච්චන්ති භූතං.

'विसंयोजेन्ति' म्हणजे प्रतिपन्न (मार्गावर चालणाऱ्या) पुद्गलाला (व्यक्तीला) कामयोगादींपासून विलग करतात. संक्लेश निर्माण करणारे बंधन म्हणजे 'योग', ग्रंथ निर्माण करणे (गाठ मारणे) किंवा साखळी व चाक यांच्या जोडणीप्रमाणे बद्धता निर्माण करणे म्हणजे 'ग्रंथन' किंवा 'ग्रंथ' (गंथ), हा यांच्यातील फरक आहे. 'पलिबुन्धति' म्हणजे बाहेर पडण्याची संधी न देता न सोडणे, अडवून ठेवणे. "हेच" म्हणजे स्वतःला जसे भासले आहे तसे शाश्वतवाद इत्यादी सांगणे. 'सच्च' (सत्य) म्हणजे जे भूत (वास्तविक) आहे.

භුසං[Pg.242], දළ්හඤ්ච ආරම්මණං ආදීයති එතෙහීති උපාදානානි. යං පන තෙසං තථාගහණං, තම්පි අත්ථතො ආදානමෙවාති ආහ ‘‘උපාදානානීති ආදානග්ගහණානී’’ති. ගහණට්ඨෙනාති කාමනවසෙන දළ්හං ගහණට්ඨෙන. පුන ගහණට්ඨෙනාති මිච්ඡාභිනිවිසනවසෙන දළ්හං ගහණට්ඨෙන. ඉමිනාති ඉමිනා සීලවතාදිනා. සුද්ධීති සංසාරසුද්ධි. එතෙනාති එතෙන දිට්ඨිගාහෙන. ‘‘අත්තා’’ති පඤ්ඤාපෙන්තො වදති චෙව අභිනිවෙසනවසෙන උපාදියති ච.

ज्यांच्याद्वारे आलंबन (विषय) अत्यंत दृढतेने ग्रहण केले जाते, ते 'उपादान' होत. आणि त्यांचे जे तसे ग्रहण करणे आहे, ते देखील अर्थाच्या दृष्टीने ग्रहणच आहे, म्हणून "उपादाने म्हणजे ग्रहण करणे" असे म्हटले आहे. 'ग्रहण करण्याच्या अर्थाने' म्हणजे कामनेच्या वशतेमुळे दृढतेने ग्रहण करण्याच्या अर्थाने. 'पुन्हा ग्रहण करण्याच्या अर्थाने' म्हणजे मिथ्या अभिनिवेशामुळे (चुकीच्या आग्रहामुळे) दृढतेने ग्रहण करण्याच्या अर्थाने. 'याने' म्हणजे या शीलव्रत इत्यादीने. 'शुद्धी' म्हणजे संसारशुद्धी. 'याने' म्हणजे या दृष्टीग्रहाने. "आत्मा" असे प्रज्ञापित करताना (सांगताना) तो बोलतोही आणि अभिनिवेशामुळे उपादान (ग्रहण) देखील करतो.

යවන්ති තාහි සත්තා අමිස්සිතාපි සමානජාතිතාය මිස්සිතා විය හොන්තීති යොනියො, තා පන අත්ථතො අණ්ඩාදිඋප්පත්තිට්ඨානවිසිට්ඨා ඛන්ධානං භාගසො පවත්තිවිසෙසාති ආහ ‘‘යොනියොති කොට්ඨාසා’’ති. සයනස්මින්ති පුප්ඵසන්ථරාදිසයනස්මිං. තත්ථ වා තෙ සයිතා ජායන්තීති සයනග්ගහණං. තයිදං මනුස්සානං, භුම්මදෙවානඤ්ච වසෙන ගහෙතබ්බං. පූතිමච්ඡාදීසු කිමයො නිබ්බත්තන්ති. උපපතිතා වියාති උපපජ්ජවසෙන පතිතා විය. බාහිරපච්චයනිරපෙක්ඛතාය වා උපපතනෙ සාධුකාරිනො ඔපපාතිනො, තෙ එව ඉධ ‘‘ඔපපාතිකා’’ති වුත්තා. දෙවමනුස්සෙසූති එත්ථ යෙ දෙවෙ සන්ධාය දෙවග්ගහණං, තෙ දස්සෙන්තො ‘‘භුම්මදෙවෙසූ’’ති ආහ.

ज्यांच्याद्वारे प्राणी एकमेकांत न मिसळताही समान जातीचे असल्यामुळे मिसळल्यासारखे वाटतात, त्या 'योनी' होत. त्या अर्थतः अंडज इत्यादी उत्पत्तीस्थानांनी विशिष्ट अशा स्कंधांच्या वेगवेगळ्या प्रवृत्तींचे विशेष प्रकार आहेत, म्हणून 'योनी म्हणजे विभाग (भाग)' असे म्हटले आहे. 'सयनस्मिं' म्हणजे फुलांच्या अंथरुणादी शय्येवर. किंवा तेथे ते निजलेले (शय्यास्थ) असताना जन्म घेतात, म्हणून 'सयन' (शय्या) हा शब्द घेतला आहे. हे मनुष्य आणि भूम्यदेव (भूमीवरील देव) यांच्या संदर्भात घेतले पाहिजे. सडलेल्या माशांमध्ये किडे उत्पन्न होतात. 'उपपतिता विय' म्हणजे उपपत्तीच्या (जन्माच्या) रूपाने पडल्यासारखे. किंवा बाह्य प्रत्ययांची (कारणांची) अपेक्षा न ठेवता उपपतन (उत्पत्ती) होण्यात जे समर्थ असतात ते 'ओपपातिक' (औपपातिक) होत, त्यांनाच येथे 'ओपपातिका' म्हटले आहे. 'देवमनुष्येषु' यामध्ये ज्या देवांना उद्देशून 'देव' शब्द वापरला आहे, ते दर्शवताना 'भूम्यदेवांमध्ये' असे म्हटले आहे.

අත්තනො සතිසම්මොසෙන ආහාරප්පයොගෙන මරණතො ‘‘පඨමො ඛිඩ්ඩාපදොසිකවසෙනා’’ති වුත්තං. අත්තනො පරස්ස ච මනොපදොසවසෙන මරණතො ‘‘තතියො මනොපදොසිකවසෙනා’’ති වුත්තං. නෙව අත්තසඤ්චෙතනාය මරන්ති, න පරසඤ්චෙතනාය කෙවලං පුඤ්ඤක්ඛයෙනෙව මරණතො, තස්මා චතුත්ථො…පෙ… වෙදිතබ්බො.

स्वतःच्या सतीसंमोशामुळे (स्मृतीच्या भ्रंशामुळे) आणि आहाराच्या अभावामुळे मृत्यू होत असल्यामुळे 'पहिला खि़ड्ड्ापदोसिक (क्रीडाप्रदोषिक) देवांच्या संदर्भात' असे म्हटले आहे. स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या मनःप्रदोषामुळे (मनातील द्वेषामुळे) मृत्यू होत असल्यामुळे 'तीसरा मनोपदोसिक (मनःप्रदोषिक) देवांच्या संदर्भात' असे म्हटले आहे. जे स्वतःच्या चेतनेने मरत नाहीत आणि दुसऱ्याच्या चेतनेनेही मरत नाहीत, तर केवळ पुण्य संपल्यामुळेच मरतात, म्हणून चौथा...पे... समजावा.

දක්ඛිණාවිසුද්ධාදිචතුක්කවණ්ණනා

दक्खिणाविशुद्धी (दक्षिणाविशुद्धी) इत्यादी चतुष्काचे वर्णन.

313. දානසඞ්ඛාතා දක්ඛිණා, න දෙය්‍යධම්මසඞ්ඛාතා. විසුජ්ඣනා මහාජුතිකතා, සා පන මහාඵලතාය වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘මහප්ඵලා හොන්තී’’ති.

३१३. दान म्हणून ओळखली जाणारी ती 'दक्खिणा' (दक्षिणा) होय, देय्यधम्म (देण्याची वस्तू) म्हणून ओळखली जाणारी नव्हे. विशुद्ध होणे म्हणजे महान तेजस्वी होणे, आणि ते महाफलदायी असण्यावरून समजावे, म्हणून 'ती महाफलदायी होते' असे म्हटले आहे.

අනරියානන්ති අසාධූනං. තෙ පන නිහීනාචාරා හොන්තීති ආහ ‘‘ලාමකාන’’න්ති. වොහාරාති සබ්බොහාරා අභිලාපා වා, අත්ථතො තථාපවත්තා චෙතනා. තෙනාහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි.

'अनरियानं' म्हणजे असज्जनांचे. ते हीन आचरणाचे असतात, म्हणून 'हलक्या लोकांचे (ला मकानं)' असे म्हटले आहे. 'वोहारा' म्हणजे सर्व व्यवहार किंवा संभाषण, जे अर्थतः तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली चेतना आहे. म्हणूनच 'आणि येथे...' इत्यादी म्हटले आहे.

අත්තන්තපාදිචතුක්කවණ්ණනා

अत्तंतप (आत्मतपन) इत्यादी चतुष्काचे वर्णन.

314. තෙසු [Pg.243] අචෙලකොති නිදස්සනමත්තං ඡන්නපරිබ්බාජකානම්පි අත්තකිලමථං අනුයුත්තානං ලබ්භනතො.

३१४. त्यांच्यामध्ये 'अचेलक' (नग्न) हे केवळ एक उदाहरण आहे, कारण छन्नपरिव्राजकांमध्येही आत्मक्लेश (अत्तकिलमथ) आचरणारे आढळतात.

න සීලාදිසම්පන්නොති සීලාදීහි ගුණෙහි අපරිපුණ්ණො.

'न सीलादिसम्पन्नो' म्हणजे शील इत्यादी गुणांनी अपूर्ण असलेला.

තමොති අප්පකාසභාවෙන තමොභූතො. තෙනාහ ‘‘අන්ධකාරභූතො’’ති, අන්ධකාරං විය භූතො ජාතො අප්පකාසභාවෙන, අන්ධකාරත්තං වා පත්තොති අත්ථො. තමමෙවාති වුත්තලක්ඛණං තමමෙව. පරං පරතො අයනං ගති නිට්ඨාති අත්ථො. ‘‘නීචෙ…පෙ… නිබ්බත්තිත්වා’’ති එතෙන තස්ස තමභාවං දස්සෙති, ‘‘තීණි දුච්චරිතානි පරිපූරෙතී’’ති එතෙන තමපරායනභාවං අප්පකාසභාවාපත්තිතො. තථාවිධො හුත්වාති නීචෙ…පෙ… නිබ්බත්තෙත්වා. ‘‘තීණි සුචරිතානි පරිපූරෙතී’’ති එතෙන තස්ස ජොතිපරායනභාවං දස්සෙති පකාසභාවාපත්තිතො. ඉතරද්වයෙ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

‘तमो’ (तम) म्हणजे अप्रकाशित भावामुळे अंधकारमय झालेला. म्हणूनच ‘अंधकारभूत’ असे म्हटले आहे, अप्रकाशित भावामुळे अंधकारासारखा झालेला किंवा अंधकारमयतेला प्राप्त झालेला, असा अर्थ आहे. ‘तममेव’ म्हणजे वर सांगितलेल्या लक्षणाप्रमाणे अंधकारच. ‘परं’ म्हणजे पुढे, ‘अयनं’ म्हणजे गती किंवा निष्ठा (शेवट), असा अर्थ आहे. ‘नीच कुळात...पे... जन्म घेऊन’ याद्वारे त्याचा अंधकारमय भाव दर्शविला जातो, ‘तीन दुश्चरित्रे पूर्ण करतो’ याद्वारे अप्रकाशित भावाच्या प्राप्तीमुळे त्याचा ‘तमपरायण’ (अंधकाराकडे जाणारा) भाव दर्शविला जातो. ‘तशा प्रकारचा होऊन’ म्हणजे नीच कुळात...पे... जन्म घेऊन. ‘तीन सुचरित्रे पूर्ण करतो’ याद्वारे प्रकाशित भावाच्या प्राप्तीमुळे त्याचा ‘जोतिपरायण’ (प्रकाशाकडे जाणारा) भाव दर्शविला जातो. इतर दोन्हींचा अर्थ सांगितलेल्या पद्धतीनुसार समजून घ्यावा.

ම-කාරො පදසන්ධිමත්තං ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්තිආදීසු (සු. නි. 605) විය. චතූහි වාතෙහීති චතූහි දිසාහි උට්ඨිතවාතෙහි. පරප්පවාදෙහීති පරෙසං දිට්ඨිගතිකානං වාදෙහි. ‘‘අකම්පියො’’ති වත්වා තත්ථ කාරණමාහ ‘‘අචලසද්ධායා’’ති, මග්ගෙනාගතසද්ධාය. පතනුභූතත්තාති එත්ථ ද්වීහි කාරණෙහි පතනුභාවො වෙදිතබ්බො අධිච්චුප්පත්තියා, පරියුට්ඨානමන්දතාය ච. සකදාගාමිස්ස හි වට්ටානුසාරිමහාජනස්ස විය කිලෙසා අභිණ්හං න උප්පජ්ජන්ති, කදාචි කරහචි උප්පජ්ජන්ති. උප්පජ්ජමානා ච වට්ටානුසාරිමහාජනස්ස විය මද්දන්තා අභිභවන්තා න උප්පජ්ජන්ති, ද්වීහි පන මග්ගෙහි පහීනත්තා මන්දා මන්දා තනුකාකාරා උප්පජ්ජන්ති. ඉති කිලෙසානං පතනුභාවෙන ගුණසොභාය ගුණසොරච්චෙන සකදාගාමී සමණපදුමො නාම. රාගදොසානං අභාවාති ගුණවිකාසවිබන්ධානං සබ්බසො රාගදොසානං අභාවෙන. ඛිප්පමෙව පුප්ඵිස්සතීති අග්ගමග්ගවිකසනෙන නචිරස්සෙව අනවසෙසගුණසොභාපාරිපූරියා පුප්ඵිස්සති. තස්මා අනාගාමී සමණපුණ්ඩරීකො නාම. ‘‘පුණ්ඩරීක’’න්ති හි රත්තකමලං වුච්චති. තං කිර ලහුං පුප්ඵිස්සති. ‘පදුම’න්ති සෙතකමලං, තං චිරෙන පුප්ඵිස්සතී’’ති වදන්ති. ගන්ථකාරකිලෙසානන්ති චිත්තස්ස බද්ධභාවකරානං උද්ධම්භාගියකිලෙසානං සබ්බසො අභාවා සමණසුඛුමාලො [Pg.244] නාම සමණභාවෙන පරමසුඛුමාලභාවප්පත්තිතො.

‘म’ हा वर्ण केवळ पदसंधीसाठी आहे, जसे ‘अञ्ञमञ्ञं’ (सुत्तनिपात ६०५) इत्यादींमध्ये. ‘चार वाऱ्यांनी’ म्हणजे चार दिशांनी उठलेल्या वाऱ्यांनी. ‘परप्रवादांनी’ म्हणजे इतरांच्या (भिन्न) दृष्टी असलेल्यांच्या वादांनी (मतांनी). ‘अकंप्य’ असे म्हणून त्याचे कारण ‘अचल श्रद्धेने’ असे सांगितले आहे, जी मार्गाद्वारे (आर्यमार्गाद्वारे) प्राप्त झालेली श्रद्धा आहे. ‘पातनुभूतत्वामुळे’ (अत्यंत क्षीण झाल्यामुळे) येथे दोन कारणांनी क्षीणता समजून घ्यावी - आकस्मिक उत्पत्तीमुळे आणि पर्युत्थानाच्या (क्लेशांच्या उफाळून येण्याच्या) मंदतेमुळे. कारण सकदागामी व्यक्तीला संसारात भटकणाऱ्या सामान्य लोकांप्रमाणे क्लेश वारंवार उत्पन्न होत नाहीत, तर कधीतरीच उत्पन्न होतात. आणि उत्पन्न होतानाही, संसारात भटकणाऱ्या सामान्य लोकांप्रमाणे चिरडणारे व पराभूत करणारे होऊन उत्पन्न होत नाहीत, तर दोन मार्गांनी नष्ट झाल्यामुळे ते मंद-मंद आणि अतिशय क्षीण स्वरूपात उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे क्लेशांच्या क्षीणतेमुळे, गुणांच्या शोभेमुळे आणि गुणांच्या सौजन्यामुळे सकदागामी हा ‘श्रमणपद्म’ (श्रमणकमळ) म्हटला जातो. ‘राग-द्वेषांच्या अभावामुळे’ म्हणजे गुणांच्या विकासात अडथळा आणणाऱ्या राग आणि द्वेषाचा पूर्णपणे अभाव असल्यामुळे. ‘लवकरच प्रफुल्लित होईल’ म्हणजे अग्र मार्गाच्या विकसनामुळे लवकरच संपूर्ण गुणशोभेच्या परिपूर्णतेने प्रफुल्लित होईल. म्हणून अनागामी हा ‘श्रमणपुंडरीक’ म्हटला जातो. कारण ‘पुंडरीक’ हे लाल कमळाला म्हटले जाते, ते म्हणे लवकर प्रफुल्लित होते. ‘पद्म’ हे पांढऱ्या कमळाला म्हणतात, ते उशिराने प्रफुल्लित होते, असे म्हणतात. ‘ग्रंथकारक क्लेशांच्या’ म्हणजे चित्ताला बांधून ठेवणाऱ्या उद्धंभागीय क्लेशांच्या पूर्णपणे अभावामुळे तो ‘श्रमणसुकुमार’ म्हटला जातो, कारण श्रमणभावामुळे त्याने परम सुकुमारता प्राप्त केली आहे.

චතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चतुक्क-वर्णना (चौथ्या भागाचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

නිට්ඨිතා ච පඨමභාණවාරවණ්ණනා.

आणि प्रथम भाणवाराची वर्णना (स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

පඤ්චකවණ්ණනා

पंचक-वर्णना (पाचव्या भागाचे स्पष्टीकरण)

315. සච්චෙසු විය අරියසච්චානි ඛන්ධෙසු උපාදානක්ඛන්ධා අන්තොගධාති ඛන්ධෙසු ලොකියලොකුත්තරවසෙන විභාගං දස්සෙත්වා ඉතරෙසු තදභාවතො ‘‘උපාදානක්ඛන්ධා ලොකියා වා’’ති ආහ.

३१५. ज्याप्रमाणे सत्यांमध्ये आर्यसत्ये अंतर्भूत आहेत, त्याचप्रमाणे स्कंधांमध्ये उपादानस्कंध अंतर्भूत आहेत. अशा प्रकारे स्कंधांमध्ये लौकिक आणि लोकोत्तर भेदाने विभागणी दर्शवून, इतरांमध्ये त्याचा अभाव असल्यामुळे ‘उपादानस्कंध लौकिक आहेत’ असे म्हटले आहे.

ගන්තබ්බාති උපපජ්ජිතබ්බා. යථා හි කම්මභවො පරමත්ථතො අසතිපි කාරකෙ පච්චයසාමග්ගියා සිද්ධො ‘‘තංසමඞ්ගිනා සන්තානලක්ඛණෙන සත්තෙන කතො’’ති වොහරීයති, එවං උපපත්තිභවලක්ඛණා ගතියො පරමත්ථතො අසතිපි ගමකෙ තංතංකම්මවසෙන යෙහි තානි කම්මානි ‘‘කතානී’’ති වුච්චන්ති, තෙහි ‘‘ගන්තබ්බා’’ති වොහරීයන්ති. යස්ස උප්පජ්ජති, තං බ්‍රූහන්තො එව උප්පජ්ජතීති අයො, සුඛං. නත්ථි එත්ථ අයොති නිරයො. තතො එව අස්සාදෙතබ්බමෙත්ථ නත්ථීති ‘‘නිරස්සාදො’’ති ආහ. අවීචිආදිඔකාසෙපි නිරයසද්දො නිරුළ්හොති ආහ ‘‘සහොකාසෙන ඛන්ධා කථිතා’’ති. සූරියවිමානාදි ඔකාසවිසෙසෙපි ලොකෙ දෙව-සද්දො නිරුළ්හොති ආහ ‘‘චතුත්ථෙ ඔකාසොපී’’ති.

‘जाण्यायोग्य’ म्हणजे उत्पन्न होण्यायोग्य. कारण ज्याप्रमाणे कर्मभव हा परमार्थतः कर्ता नसतानाही प्रत्यय-सामग्रीने (कारणांच्या समूहाने) सिद्ध होतो आणि ‘त्याच्याशी युक्त असलेल्या संतान-लक्षण (प्रवाह-रूप) सत्त्वाने (प्राण्याने) केला आहे’ असा व्यवहार केला जातो, त्याचप्रमाणे उपपत्तिभव-लक्षण असलेल्या गती, परमार्थतः गमन करणारा (जाणारा) नसतानाही, त्या-त्या कर्माच्या वशाने ज्यांच्याद्वारे ती कर्मे ‘केली गेली’ असे म्हटले जाते, त्यांच्याद्वारे ‘जाण्यायोग्य’ असा व्यवहार केला जातो. ज्याला उत्पन्न होते, ते सांगताना ‘उत्पन्न होते’ म्हणजेच ‘अय’ म्हणजे सुख. येथे ‘अय’ (सुख) नाही, म्हणून तो ‘निरय’ (नरक). म्हणूनच येथे आस्वाद घेण्यासारखे काही नाही, म्हणून त्याला ‘निरास्वाद’ म्हटले आहे. अवीची इत्यादी अवकाशातही (स्थानातही) ‘निरय’ हा शब्द रूढ आहे, म्हणूनच ‘अवकाशासहित स्कंध सांगितले आहेत’ असे म्हटले आहे. सूर्यविमान इत्यादी विशिष्ट अवकाशातही जगात ‘देव’ हा शब्द रूढ आहे, म्हणूनच ‘चौथ्यामध्ये अवकाशही’ असे म्हटले आहे.

ආවාසෙති විසයෙ භුම්මං. පෙතො වා අජගරො වා හුත්වා නිබ්බත්තති ලග්ගචිත්තතාය, හීනජ්ඣාසයතාය ච. තෙහි තෙහි කාරණෙහි ආදීනවං දස්සෙත්වා යථා අඤ්ඤෙ න ලභන්ති, එවං කරොති අත්තනො විසමනිස්සිතතාය, බලවනිස්සිතතාය ච. වණ්ණමච්ඡරියෙන අත්තනො එව වණ්ණං වණ්ණෙති, පරෙසං වණ්ණො ‘‘කිං වණ්ණො එසො’’ති තං තං දොසං වදති. පටිවෙධධම්මො අරියානංයෙව හොති, තෙ ච තං න මච්ඡරායන්ති මච්ඡරියස්ස සබ්බසො පහීනත්තාති තස්ස අසම්භවො එවාති ආහ ‘‘පරියත්තිධම්මෙ’’තිආදි. ‘‘අයං ඉමං ධම්මං උග්ගහෙත්වා අඤ්ඤථා අත්ථං විපරිවත්තෙත්වා නස්සෙස්සතී’’ති ධම්මානුග්ගහෙන න දෙති. ‘‘අයං ඉමං ධම්මං උග්ගහෙත්වා උද්ධතො [Pg.245] උන්නළො අවූපසන්තචිත්තො අපුඤ්ඤං පසවිස්සතී’’ති පුග්ගලානුග්ගහෙන න දෙති. න තං අදානං මච්ඡරියං මච්ඡරියලක්ඛණස්සෙව අභාවතො.

आवासेति म्हणजे आपल्या क्षेत्रात किंवा भूमीवर राहतो. आसक्त चित्त असल्यामुळे आणि हीन मनोवृत्तीमुळे तो प्रेत किंवा अजगर होऊन जन्म घेतो. त्या त्या कारणांनी दोष दाखवून, इतर कोणाला ते मिळू नये म्हणून आपल्या विषम (अयोग्य) आश्रयामुळे आणि प्रबळ आश्रयामुळे तसे करतो. वर्णमच्छरियाने (कीर्तीच्या मत्सराने) स्वतःच्याच गुणांचे वर्णन करतो आणि इतरांच्या गुणांविषयी 'हा कसला गुण?' असे म्हणून त्या त्या दोषांचे वर्णन करतो. पटिवेधधम्म (प्रतिवेधधर्म - साक्षात्कार) केवळ आर्यांचाच असतो, आणि ते त्याचा मत्सर करत नाहीत कारण त्यांचा मत्सर पूर्णपणे नष्ट झालेला असतो, म्हणून त्याचा (मत्सराचा) असंभवच आहे, असे दर्शवण्यासाठी 'परियत्तिधम्मे' (परियत्तिधर्मात) इत्यादी म्हटले आहे. 'हा या धर्माचे ग्रहण करून चुकीच्या पद्धतीने अर्थ बदलून नष्ट होईल' अशा विचाराने धर्मावरील अनुग्रहापोटी तो देत नाही. 'हा या धर्माचे ग्रहण करून उद्धट, गर्विष्ठ, अशांतचित्त होऊन अपुण्य (पाप) प्रसवेल (मिळवेल)' अशा विचाराने पुद्गलावरील (व्यक्तीवरील) अनुग्रहापोटी तो देत नाही. ते न देणे म्हणजे मत्सर नव्हे, कारण तिथे मत्सराचे लक्षणच नसते.

චිත්තං නිවාරෙන්තීති ඣානාදිවසෙන උප්පජ්ජනකං කුසලචිත්තං නිසෙධෙන්ති තථාස්ස උප්පජ්ජිතුං න දෙන්ති. නීවරණප්පත්තොති නීවරණාවත්ථො. ‘‘අරහත්තමග්ගවජ්ඣො’’ති එතෙන භවරාගානුසයස්සපි නීවරණභාවං අනුජානාති, තං විචාරෙතබ්බං. කිමෙත්ථ විචාරෙතබ්බං? ‘‘ආරුප්පෙ කාමච්ඡන්දනීවරණං පටිච්ච ථිනමිද්ධනීවරණ’’න්ති (පට්ඨා. 3.නීවරණගොච්ඡකෙ 8) ආදිවචනතො න යිදං ‘‘පරියායෙන වුත්ත’’න්ති සක්කා වත්තුං, සබ්බෙසම්පි තෙභූමකධම්මානං කාමනීයට්ඨෙන කාමභාවතො භවරාගස්සපි කාමච්ඡන්දභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා. තස්මා ‘‘කාමච්ඡන්දො නීවරණප්පත්තො’’ති භවරාගානුසයමාහ. සො හි අරහත්තමග්ගවජ්ඣො. ‘‘යා තස්මිං සමයෙ චිත්තස්ස අකල්‍යතා’’ති (ධ. ස. 1162) ආදිවචනතො ථිනං චිත්තගෙලඤ්ඤං. තථා ‘‘යා තස්මිං සමයෙ වෙදනාක්ඛන්ධස්සා’’ති (ධ. ස. 44) ආදිවචනතො මිද්ධං ඛන්ධත්තයගෙලඤ්ඤං. එත්ථ ච චිත්තගෙලඤ්ඤෙන චිත්තස්සෙව අකල්‍යතා, ඛන්ධත්තයගෙලඤ්ඤෙන පන රූපකායස්සපි ථිනමිද්ධස්ස නිද්දාහෙතුත්තා. තථා උද්ධච්චන්ති උද්ධච්චස්ස අරහත්තමග්ගවජ්ඣතං උපසංහරති තථා-සද්දෙන, න උභයතං. න හි තස්ස තාදිසී උභයතා අත්ථි. යං පන කෙචි වදන්ති ‘‘පුථුජ්ජනසන්තානවුත්ති සෙක්ඛසන්තානවුත්තී’’ති, තං ඉධ අනුපයොගි සෙක්ඛසන්තානවුත්තිනො එව චෙත්ථ අධිප්පෙතත්තා.

चित्तं निवारेंतीति म्हणजे ध्यानादींच्या प्रभावाने उत्पन्न होणाऱ्या कुशल चित्ताला रोखतात, तसेच त्याला उत्पन्न होऊ देत नाहीत. नीवरणप्पत्तो म्हणजे नीवरण अवस्था (अडथळ्याची अवस्था). 'अरहत्तमग्गवज्झो' (अर्हतमार्गाने नष्ट होण्यायोग्य) याने भवरगाणुशयाचा (भवरागाच्या सुप्त प्रवृत्तीचा) देखील नीवरणभाव मान्य केला जातो, त्यावर विचार केला पाहिजे. येथे काय विचार करावा? 'आरुप्पेत कामच्छंदनीवरणाचा आश्रय घेऊन थिनमिद्धनीवरण' (पट्ठान ३, नीवरणगोच्छक ८) इत्यादी वचनावरून हे 'पर्यायाने सांगितले आहे' असे म्हणता येत नाही, कारण सर्वच त्रिभूमिक धर्मांच्या कामनीयतेमुळे कामभाव असल्याने भवरागाला देखील कामच्छंदभाव असणे इष्ट आहे. म्हणून 'कामच्छंदो नीवरणप्पत्तो' असे म्हणून भवरागाणुशयाला सांगितले आहे. कारण तो अर्हतमार्गाने नष्ट होण्यायोग्य आहे. 'त्या वेळी चित्ताची जी अस्वस्थता असते' (धम्मसंगणि ११६२) इत्यादी वचनावरून 'थिन' (स्त्यान) म्हणजे चित्ताची ग्लानी (आजारपण) होय. तसेच 'त्या वेळी वेदनास्कंधाची जी...' (धम्मसंगणि ४४) इत्यादी वचनावरून 'मिद्ध' (मूर्च्छा) म्हणजे तीन स्कंधांची ग्लानी होय. आणि येथे चित्ताच्या ग्लानीने केवळ चित्ताचीच अस्वस्थता होते, परंतु तीन स्कंधांच्या ग्लानीने रूपकायाची देखील अस्वस्थता होते, कारण थिनमिद्ध हे निद्रेचे कारण आहे. तसेच 'उद्धच्चं' (औद्धत्य) म्हणजे 'तथा' शब्दाने उद्धच्चाची अर्हतमार्गाने नष्ट होण्यायोग्यता जोडली जाते, दोन्हीची नाही. कारण त्याची तशी दोन्ही प्रकारची योग्यता नसते. जे काही लोक म्हणतात की 'पृथग्जनसंतानवृत्ती आणि शैक्षसंतानवृत्ती', ते येथे निरुपयोगी आहे, कारण येथे केवळ शैक्षसंतानवृत्तीच अभिप्रेत आहे.

තෙහීති සංයොජනෙහි. ‘‘ඔරම්භාගියානි උද්ධම්භාගියානී’’ති විසෙසං අනාමසිත්වා ‘‘සංයොජනානී’’ති සාධාරණතො පදුද්ධාරො ඉදානි වුච්චමානචතුක්කානුච්ඡවිකතාවසෙන, කස්සචිපි කිලෙසස්ස අවික්ඛම්භිතත්තා කථඤ්චිපි අවිනිපාතෙය්‍යතාමුත්තො කාමභවො අජ්ඣත්තග්ගහණස්ස විසෙසපච්චයත්තා ඉමෙසං සත්තානං අබ්භන්තරට්ඨෙන අන්තො නාම. රූපාරූපභවො තබ්බිපරියායතො බහි නාම. තථා හි යස්ස ඔරම්භාගියානි සංයොජනානි අප්පහීනානි, සො අජ්ඣත්තසංයොජනො වුත්තො, යස්ස තානි පහීනානි, සො බහිද්ධාසංයොජනො, තස්මා අන්තො අසමුච්ඡින්නබන්ධනතාය, බහි ච පවත්තමානභවඞ්ගසන්තානතාය අන්තොබද්ධා බහිසයිතා නාම. නිරන්තරප්පවත්තභවඞ්ගසන්තානවසෙන හි සයිතවොහාරො. කාමං නෙසං බහිබන්ධනම්පි අසමුච්ඡින්නං, අන්තොබන්ධනස්ස පන ථූලතාය එවං වුත්තං[Pg.246]. තෙනාහ ‘‘තෙසඤ්හි කාමභවෙ බන්ධන’’න්ති. ඉමිනා නයෙන සෙසද්වයෙපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. අසමුච්ඡින්නෙසු ච ඔරම්භාගියසංයොජනියෙසු ලද්ධප්පච්චයෙසු උද්ධම්භාගියසංයොජනානි අගණනූපගානි හොන්තීති. අරියානංයෙව වසෙනෙත්ථ චතුක්කස්ස උද්ධටත්තා ලබ්භමානාපි පුථුජ්ජනා න උද්ධටා.

तेहीति म्हणजे संयोजनांनी. 'ओरंभागियानि उद्धंभागियानि' (अधोभागीय आणि ऊर्ध्वभागीय) असा विशेष उल्लेख न करता 'संयोजनानि' असा सामान्यपणे पदाचा उद्धार केला आहे, कारण आता सांगितल्या जाणाऱ्या चतुष्काच्या योग्यतेनुसार, कोणत्याही क्लेशाचा उपशम न झाल्यामुळे आणि कोणत्याही प्रकारे दुर्गतीपासून मुक्त न झाल्यामुळे कामभव हा अध्यात्मग्रहणाचा (स्वतःला ग्रहण करण्याचा) विशेष प्रत्यय (कारण) असल्याने या प्राण्यांच्या अभ्यंतर (अंतर्गत) भावामुळे 'अंतः' (आत) म्हटला जातो. रूप आणि अरूप भव याच्या उलट असल्यामुळे 'बहिः' (बाहेर) म्हटले जातात. कारण ज्याची अधोभागीय संयोजने नष्ट झालेली नाहीत, त्याला 'अध्यात्मसंयोजन' (अंतर्गत संयोजनांनी युक्त) म्हटले आहे, आणि ज्याची ती नष्ट झाली आहेत, त्याला 'बहिर्धासंयोजन' (बाह्य संयोजनांनी युक्त) म्हटले आहे. म्हणून आत न तुटलेल्या बंधनामुळे आणि बाहेर चालू असलेल्या भवांगसंतानामुळे 'अंतोबद्ध' (आत बांधलेले) आणि 'बहिसयित' (बाह्य स्थित) म्हटले जाते. निरंतर चालणाऱ्या भवांगसंतानामुळेच 'शयित' (स्थित) असा व्यवहार होतो. जरी त्यांचे बाह्य बंधन देखील तुटलेले नसते, तरी अंतर्गत बंधनाच्या स्थूलतेमुळे असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'त्यांचे कामभवात बंधन असते'. या पद्धतीने उर्वरित दोघांचाही अर्थ समजून घ्यावा. आणि अधोभागीय संयोजने नष्ट न होता प्रत्यय (कारण) मिळाल्यास ऊर्ध्वभागीय संयोजने अगणित होतात. येथे केवळ आर्यांच्या संदर्भातच चतुष्क उद्धृत केले असल्याने, जरी पृथग्जन प्राप्त होत असले तरी ते येथे उद्धृत केलेले नाहीत.

සික්ඛාකොට්ඨාසොති සික්ඛිතබ්බභාගො. පජ්ජති සික්ඛා එතෙනාති සික්ඛාපදං, සික්ඛාය අධිගමුපායොති. ආගතායෙව, තස්මා තත්ථ ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති අධිප්පායො.

सिक्खाकोट्ठासो म्हणजे शिकण्याजोगा भाग (शिक्षणाचा भाग). ज्याच्याद्वारे शिक्षणाची प्राप्ती होते ते 'सिक्खापदं' (शिक्षापद) होय, म्हणजेच शिक्षणाचा अधिगम करण्याचा (प्राप्त करण्याचा) उपाय होय. ते आलेलेच आहे, म्हणून तिथे आलेल्या पद्धतीनेच ते समजून घ्यावे, असा अभिप्राय आहे.

අභබ්බට්ඨානාදිපඤ්චකවණ්ණනා

अभव्यस्थान इत्यादी पाच गोष्टींचे वर्णन.

316. දෙසනාසීසමෙවාති දෙසනාපදෙසො එව, තස්මා සොතාපන්නාදයොපි අභබ්බා. යදි එවං කස්මා තථා දෙසනාති ආහ ‘‘පුථුජ්ජනඛීණාසවාන’’න්තිආදි.

३१६. देसनासीसमेवाति म्हणजे देशनेचा प्रदेश (भाग) च होय, म्हणून स्रोतापन्न इत्यादी देखील अभव्य (अपात्र) आहेत. जर असे आहे तर तशी देशना का केली? म्हणून 'पुथुज्जनखीणासवानं' (पृथग्जन आणि क्षीणास्रव) इत्यादी म्हटले आहे.

ඤාතිබ්‍යසනෙ යෙසං ඤාතීනං විනාසො, තෙසං හිතසුඛං විද්ධංසෙති, තස්මා බ්‍යසතීති බ්‍යසනං. භොගබ්‍යසනෙපි එසෙව නයො. රොගබ්‍යසනාදීසු පන ‘‘යස්ස රොගො’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං. නෙව අකුසලානි අසංකිලිට්ඨසභාවත්තා. න තිලක්ඛණාහතානි අභාවධම්මත්තා. ඉතරං පන වුත්තවිපරියායතො අකුසලං, තිලක්ඛණාහතඤ්ච.

न्यातिब्यसने (नातेवाईकांच्या विनाशात) ज्या नातेवाईकांचा विनाश होतो, त्यांच्या हितसुखाचा विध्वंस होतो, म्हणून जे नष्ट करते ते 'ब्यसनं' (व्यसन/संकट) होय. भोगव्यसनात देखील हाच नियम आहे. रोगव्यसन इत्यादींमध्ये मात्र 'ज्याला रोग आहे' इत्यादी प्रकारे योजना करावी. ते असंक्लिष्ट (अमलीन) स्वभावाचे असल्यामुळे अकुशल नाहीत. अभावधर्म असल्यामुळे त्रिलक्षणांनी आहत (बाधित) नाहीत. इतर मात्र सांगितलेल्याच्या उलट असल्यामुळे अकुशल आणि त्रिलक्षणांनी आहत आहेत.

ගුණෙහි සමිද්ධභාවා සම්පදා.

गुणांनी समृद्ध असणे म्हणजे संपदा होय.

වත්ථුසන්දස්සනාති යස්මිං වත්ථුස්මිං තස්ස ආපත්ති, තස්ස සරූපතො දස්සනා. ආපත්තිසන්දස්සනාති යං ආපත්තිං සො ආපන්නො, තස්සා දස්සනා. සංවාසපටික්ඛෙපොති උපොසථපවාරණාදිසංවාසස්ස පටික්ඛිපනං අකරණං. සාමීචිපටික්ඛෙපො අභිවාදනාදිසාමීචිකිරියාය අකරණං. චොදයමානෙනාති චොදෙන්තෙන. චුදිතකස්ස කාලොති චුදිතකස්ස පුග්ගලස්ස චොදෙතබ්බකාලො. පුග්ගලන්ති චොදෙතබ්බං පුග්ගලං. උපපරික්ඛිත්වාති ‘‘අයං චුදිතකලක්ඛණෙ තිට්ඨති, න තිට්ඨතී’’ති වීමංසිත්වා. අයසං ආරොපෙති ‘‘ඉමෙ මං අභූතෙන අබ්භාචික්ඛන්තා අනයබ්‍යසනං ආපාදෙන්තී’’ති භික්ඛූනං අයසං උප්පාදෙති.

वत्थुसंदस्सनाति म्हणजे ज्या वस्तूमध्ये त्याची आपत्ती (नियमभंग) झाली आहे, तिचे स्वरूपाने दर्शन घडवणे. आपत्तिसंदस्सनाति म्हणजे ज्या आपत्तीला तो प्राप्त झाला आहे, तिचे दर्शन घडवणे. संवासपटिक्खेपो म्हणजे उपोसथ, पवारणा इत्यादी संवासाचा (सहवासाचा) प्रतिक्षेप करणे (अस्वीकार करणे), तो न करणे. सामीचिपटिक्खेपो म्हणजे अभिवादन इत्यादी सामीचीक्रिया (आदरयुक्त आचरण) न करणे. चोदयमानेnaति म्हणजे चोदना करणाऱ्याने (दोष दाखवणाऱ्याने). चुदितकस्स कालो म्हणजे ज्या व्यक्तीवर दोषारोप केला आहे, त्या व्यक्तीला चोदना करण्याचा (दोष दाखवण्याचा) काळ. पुग्गलं म्हणजे चोदना करावयाच्या पुद्गलाला (व्यक्तीला). उपपरिक्खित्वाति म्हणजे 'हा चोदित व्यक्तीच्या लक्षणात बसतो की नाही' असा विचार करून. अयसं आरोपेति म्हणजे 'हे लोक माझ्यावर खोटा आळ आणून मला संकटात पाडत आहेत' असे म्हणून भिक्खूंचा अपयश (अकीर्ती) उत्पन्न करतो.

පධානියඞ්ගපඤ්චකවණ්ණනා

पधानियंग (प्रयत्नाचे अंग) पाच गोष्टींचे वर्णन.

317. පදහතීති [Pg.247] පදහනො; භාවනං අනුයුත්තො යොගී, තස්ස භාවො භාවනානුයොගො පදහනභාවො. පධානං අස්ස අත්ථීති පධානිකො, ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා ‘‘පධානියො’’ති වුත්තං. ‘‘අභිනීහාරතො පට්ඨාය ආගතත්තා’’ති වුත්තත්තා පච්චෙකබොධිසත්තසාවකබොධිසත්තානම්පි පණිධානතො පභුති ආගතා සද්ධා ආගමනසද්ධා එව, උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන පන ‘‘සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තාන’’න්ති වුත්තං. අධිගමතො සමුදාගතත්තා අග්ගමග්ගඵලසම්පයුත්තාපි අධිගමනසද්ධා නාම, යා සොතාපන්නස්ස අඞ්ගභාවෙන වුත්තා. අචලභාවෙනාති පටිපක්ඛෙන අනභිභවනීයත්තා නිච්චලභාවෙන. ඔකප්පනන්ති ඔක්කන්තිත්වා පක්ඛන්දිත්වා අධිමුච්චනං. පසාදුප්පත්ති පසාදනීයෙ වත්ථුස්මිං පසීදනමෙව. සුප්පටිවිද්ධන්ති සුට්ඨු පටිවිද්ධං, යථා තෙන පටිවෙධෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං හත්ථගතං අහොසි, තථා පටිවිද්ධං. යස්ස බුද්ධසුබුද්ධතාය සද්ධා අචලා අසම්පවෙධී, තස්ස ධම්මසුධම්මතාය, සඞ්ඝසුප්පටිපන්නතාය ච සද්ධා න තථාති අට්ඨානමෙතං අනවකාසො. තෙනාහ භගවා ‘‘යො, භික්ඛවෙ, බුද්ධෙ පසන්නො, ධම්මෙ සො පසන්නො, සඞ්ඝෙ සො පසන්නො’’තිආදි. පධානවීරියං ඉජ්ඣති ‘‘අද්ධා ඉමාය පටිපදාය ජරාමරණතො මුච්චිස්සාමී’’ති සක්කච්චං පදහනතො.

३१७. जो प्रयत्न करतो तो ‘प दहन’ (प्रयत्नशील); भावनेमध्ये (साधनेमध्ये) युक्त असलेला योगी, त्याचा भाव म्हणजे भावनानुयोग म्हणजेच प्रयत्नशील भाव. ज्याच्याकडे प्रधान (प्रयत्न) आहे तो ‘प्रधानिक’, येथे ‘क’ काराचा ‘य’ कार करून ‘प्रधानीय’ असे म्हटले आहे. ‘अभिनिहारापासून (दृढ संकल्पापासून) सुरू होऊन आल्यामुळे’ असे म्हटल्याने प्रत्येकबोधिसत्व आणि श्रावकबोधिसत्वांची देखील प्रणिधानापासून (संकल्पापासून) चालत आलेली श्रद्धा ही ‘आगमनश्रद्धा’च आहे, परंतु उत्कृष्ट निर्देशामुळे ‘सर्वज्ञ बोधिसत्वांची’ असे म्हटले आहे. अधिगमापासून (साक्षात्कारापासून) उत्पन्न झाल्यामुळे अग्र मार्ग आणि फलाने युक्त असलेली श्रद्धा देखील ‘अधिगमश्रद्धा’ म्हटली जाते, जी स्रोतापन्नाचे अंग म्हणून सांगितली आहे. ‘अचलभावाने’ म्हणजे प्रतिपक्षाकडून (विरोधी विचारांकडून) पराभूत न होण्याजोगी असल्यामुळे निश्चलभावाने. ‘ओकप्पन’ (श्रद्धा बसणे) म्हणजे प्रवेश करून, झेप घेऊन दृढ निश्चय करणे. ‘प्रसादोत्पत्ती’ म्हणजे प्रसन्न होण्यास योग्य अशा वस्तूवर प्रसन्न होणेच होय. ‘सुप्रतिविद्ध’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रतिवेध (साक्षात्कार) केलेला, ज्याप्रमाणे त्या प्रतिवेधाने सर्वज्ञता-ज्ञान हस्तगत झाले, त्याप्रमाणे प्रतिवेध केलेला. ज्याची बुद्धांच्या सुबुद्धतेवर श्रद्धा अचल आणि अकंप्य आहे, त्याची धम्माच्या सुधम्मतेवर आणि संघाच्या सुप्रतिपन्नतेवर श्रद्धा तशी नसेल, हे अशक्य आहे, याला वाव नाही. म्हणूनच भगवान म्हणाले, ‘भिक्खूहो, जो बुद्धांवर प्रसन्न आहे, तो धम्मावर प्रसन्न आहे, तो संघावर प्रसन्न आहे’ इत्यादी. ‘नक्कीच या प्रतिपदेने (मार्गाने) मी जरा-मरणापासून मुक्त होईन’ अशा प्रकारे आदरपूर्वक प्रयत्न केल्याने प्रधान-वीर्य यशस्वी होते.

අප්ප-සද්දො අභාවත්ථො ‘‘අප්ප-සද්දස්ස…පෙ… ඛො පනා’’තිආදීසු වියාති ආහ ‘‘අරොගො’’ති. සමවෙපාකිනියාති යථාභුත්තං ආහාරං සමාකාරෙනෙව පච්චනසීලාය. දළ්හං කත්වා පච්චන්තී හි ගහණී ඝොරභාවෙන පිත්තවිකාරාදිවසෙන රොගං ජනෙති, සිථිලං කත්වා පච්චන්තී මන්දභාවෙන වාතවිකාරාදිවසෙන. තෙනාහ ‘‘නාතිසීතාය නාච්චුණ්හායා’’ති. ගහණීතෙජස්ස මන්දතික්ඛතාවසෙන සත්තානං යථාක්කමං සීතුණ්හසහගතාති ආහ ‘‘අතිසීතගහණිකො’’තිආදි. යාථාවතො අච්චයදෙසනා අත්තනො ආවිකරණං නාමාති ආහ ‘‘යථාභූතං අත්තනො අගුණං පකාසෙතා’’ති. උදයත්ථගාමිනියාති සඞ්ඛාරානං උදයං, වයඤ්ච පටිවිජ්ඣන්තියාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘උදයඤ්චා’’තිආදි. පරිසුද්ධායාති නිරුපක්කිලෙසාය. නිබ්බිජ්ඣිතුං සමත්ථායාති තදඞ්ගවසෙන අවසෙසං පජහිතුං සමත්ථාය. තස්ස තස්ස දුක්ඛස්ස ඛයගාමිනියාති යං දුක්ඛං ඉමස්මිං ඤාණෙ අනධිගතෙ පවත්තාරහං, අධිගතෙ න පවත්තති, තං සන්ධාය වදති. තථා හෙස යොගාවචරො ‘‘චූළසොතාපන්නො’’ති වුච්චති.

'अप्प' (अल्प) हा शब्द अभावाच्या अर्थाने आहे, जसे की 'अप्प-सद्दस्स...पे... खो पना' इत्यादींमध्ये, म्हणून 'अरोगो' (निरोगी) असे म्हटले आहे. 'समवेपाकिनी' म्हणजे खाल्लेल्या अन्नाचे समान रीतीने पचन करणाऱ्या (पाचक शक्तीने युक्त). कारण तीव्रतेने पचन करणारी ग्रहणी (जठराग्नी) भयंकरतेमुळे पित्तविकार इत्यादींद्वारे रोग निर्माण करते, आणि मंदतेने पचन करणारी ग्रहणी वातविकार इत्यादींद्वारे रोग निर्माण करते. म्हणूनच 'नातिसीताय naaccuṇhāya' (फार थंड नाही आणि फार उष्ण नाही) असे म्हटले आहे. ग्रहणीच्या तेजाच्या मंदता आणि तीक्ष्णतेमुळे प्राण्यांना अनुक्रमे थंड आणि उष्णतेचा अनुभव येतो, म्हणून 'अतिसीतगहणिको' (अतिशय थंड ग्रहणी असलेला) इत्यादी म्हटले आहे. यथायोग्य अपराधाची कबुली देणे म्हणजे स्वतःला प्रकट करणे होय, म्हणून 'यथाभूतं अत्तनो अगुणं पकासेता' (स्वतःचे दोष जसे आहेत तसे प्रकट करणारा) असे म्हटले आहे. 'उदयत्थगामिनी' म्हणजे संस्कारांचा उदय (उत्पत्ती) आणि व्यय (नाश) यांचा वेध घेणारी; हा येथे अर्थ आहे, म्हणून 'उदयञ्च' (उदय आणि...) इत्यादी म्हटले आहे. 'परिसुद्धा' म्हणजे उपक्किलेसांपासून (मळांपासून) मुक्त असलेली. 'निब्बिज्झितुं समत्थाय' म्हणजे तदंगवशात उर्वरित क्लेशांचा त्याग करण्यास समर्थ असलेली. 'तस्स तस्स दुक्खस्स खयगामिनी' म्हणजे जे दुःख या ज्ञानाची प्राप्ती न झाल्यामुळे उत्पन्न होण्यास योग्य असते, परंतु ज्ञान प्राप्त झाल्यावर उत्पन्न होत नाही, त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. अशा प्रकारे तो योगावचर 'चूळसोतापन्न' (लहान स्रोतआपन्न) म्हटला जातो.

සුද්ධාවාසාදිපඤ්චකවණ්ණනා

सुद्धावास आदि पंचक वर्णन.

318. ‘‘සුද්ධා [Pg.248] ආවසිංසූ’’තිආදිනා අද්ධත්තයෙපි තෙසං සුද්ධාවාසපරියායො අබ්‍යභිචාරීති දස්සෙති. කිලෙසමලරහිතාති නාමකායපරිසුද්ධිං වදන්තො එව රූපකායපරිසුද්ධිම්පි අත්ථතො දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘අනාගාමිඛීණාසවා’’ති.

३१८. 'सुद्धा आवसिंसु' (शुद्ध लोक राहतात) इत्यादींद्वारे तिन्ही काळातही त्यांचा 'सुद्धावास' (शुद्धावास) हा पर्याय अव्यभिचारी (अपरिवर्तनीय) आहे हे दर्शविले आहे. 'किलेसमालरहिता' (क्लेशांच्या मळापासून रहित) असे सांगून नामकायाची शुद्धी सांगतानाच रूपकायाची शुद्धी देखील अर्थतः दर्शविली आहे. म्हणूनच 'अनागामिखीणासवा' (अनागामी आणि क्षीणासव) असे म्हटले आहे.

ආයුනො මජ්ඣන්ති අවිහාදීසු යත්ථ යත්ථ උප්පන්නො, තත්ථ තත්ථ ආයුනො මජ්ඣං අනතික්කමිත්වා. අන්තරා වාති තස්ස අන්තරාව ඔරමෙව. මජ්ඣං උපහච්චාති ආයුනො මජ්ඣං අතිච්ච. තෙනාහ ‘‘අතික්කමිත්වා’’ති. අප්පයොගෙනාති අනුස්සහනෙන. අකිලමන්තොති අකිලන්තො. සුඛෙනාති අකිච්ඡෙන. උද්ධං වාහිභාවෙන උද්ධං අස්ස තණ්හාසොතං, වට්ටසොතඤ්චාති උද්ධංසොතො; උද්ධං වා ගන්ත්වා පටිලභිතබ්බතො උද්ධං අස්ස මග්ගසොතන්ති උද්ධංසොතො. අකනිට්ඨං ගච්ඡතීති අකනිට්ඨගාමී. සොධෙත්වාති තත්ථ තත්ථ උප්පජ්ජන්තො තෙ තෙ දෙවලොකෙ සොධෙන්තො විය හොතීති වුත්තං ‘‘චත්තාරො දෙවලොකෙ සොධෙත්වා’’ති. තත්ථ තත්ථ වා උප්පජ්ජිත්වා පුන අනුප්පජ්ජනාරහභාවෙනෙව තතොපි ගච්ඡන්තො දෙවූපපත්තිභවසඤ්ඤිතෙ අත්තනො ඛන්ධලොකෙ භවරාගමලං විසොධෙත්වා වික්ඛම්භෙත්වා. අයඤ්හි අවිහෙසු කප්පසහස්සං වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා අතප්පං ගච්ඡති, තත්ථාපි ද්වෙ කප්පසහස්සානි වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා සුදස්සං ගච්ඡති, තත්ථාපි චත්තාරිකප්පසහස්සානි වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා සුදස්සිං ගච්ඡති, තත්ථාපි අට්ඨකප්පසහස්සානි වසන්තො අරහත්තං පත්තුං අසක්කුණිත්වා අකනිට්ඨං ගච්ඡති, තත්ථ වසන්තො අග්ගමග්ගං අධිගච්ඡති.

'आयुनो मज्झं' (आयुष्याचा मध्य) म्हणजे अविह इत्यादींमध्ये जेथे जेथे तो उत्पन्न होतो, तेथे तेथे आयुष्याचा मध्य न ओलांडता. 'अन्तरा वा' म्हणजे त्याच्या मध्यंतरीच, अलीकडेच. 'मज्झं उपहच्च' म्हणजे आयुष्याचा मध्य ओलांडून. म्हणूनच 'अतिक्कमित्वा' (ओलांडून) असे म्हटले आहे. 'अप्पयोगेन' म्हणजे विशेष प्रयत्नाशिवाय (अनुस्सहानेन). 'अकिलमन्तो' म्हणजे न थकता. 'सुखेन' म्हणजे सहजपणे, कष्टाशिवाय. वर वाहून नेण्याच्या स्वभावामुळे ज्याचा तृष्णा-स्रोत आणि वट्ट-स्रोत (संसार-स्रोत) वरच्या दिशेने असतो, तो 'उद्धंसोतो' (उर्ध्वस्रोत) होय; किंवा वरच्या दिशेने जाऊन प्राप्त करून घ्यावयाचा असल्यामुळे ज्याचा मार्ग-स्रोत वरच्या दिशेने असतो, तो 'उद्धंसोतो' होय. 'अकनिठ्ठं गच्छती' म्हणजे अकनिठ्ठ लोकामध्ये जातो म्हणून 'अकनिठ्ठगामी'. 'सोधेत्वा' (शुद्ध करून) म्हणजे तेथे तेथे उत्पन्न होऊन त्या त्या देवलोकांना शुद्ध केल्यासारखे करतो, म्हणून 'चत्तारो देवलोके सोधेत्वा' (चार देवलोकांना शुद्ध करून) असे म्हटले आहे. किंवा तेथे तेथे उत्पन्न होऊन, पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या योग्यतेनेच तेथून पुढे जात असताना, देव-उत्पत्ती-भव संज्ञक आपल्या स्कंधलोकातील भवरागाचा मळ विशुद्ध करून, नष्ट (विक्खंभित) करून. कारण हा 'अविह' लोकामध्ये एक हजार कल्प राहून अर्हत्त्व प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यास 'अतप्प' लोकामध्ये जातो; तेथेही दोन हजार कल्प राहून अर्हत्त्व प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यास 'सुदस्स' लोकामध्ये जातो; तेथेही चार हजार कल्प राहून अर्हत्त्व प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यास 'सुदस्सी' लोकामध्ये जातो; तेथेही आठ हजार कल्प राहून अर्हत्त्व प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यास 'अकनिठ्ठ' लोकामध्ये जातो आणि तेथे राहून अग्रमागाची (अर्हत्त्व मार्गाची) प्राप्ती करतो.

චෙතොඛිලපඤ්චකවණ්ණනා

चेतोखिल पंचक वर्णन.

319. චෙතොඛිලා නාම අත්ථතො විචිකිච්ඡා කොධො ච, තෙ පන යස්මිං සන්තානෙ උප්පජ්ජන්ති, තස්ස ඛරභාවො කක්ඛළභාවො හුත්වා උපතිට්ඨන්ති, පගෙව අත්තනා සම්පයුත්තචිත්තස්සාති ආහ ‘‘චිත්තස්ස ථද්ධභාවො’’ති. යථා ලක්ඛණපාරිපූරියා ගහිතාය සබ්බා සත්ථුරූපකායසිරී ගහිතාව නාම හොති, එවං සබ්බඤ්ඤුතාය සබ්බා ධම්මකායසිරී’’ ගහිතා එව නාම හොතීති තදුභයවත්ථුකමෙව කඞ්ඛං දස්සෙන්තො ‘‘සරීරෙ කඞ්ඛමානො’’තිආදිමාහ. ආතපති කිලෙසෙති ආතප්පං[Pg.249], සම්මාවායාමොති ආහ ‘‘ආතප්පායාති වීරියකරණත්ථායා’’ති. පුනප්පුනං යොගායාති භාවනං පුනප්පුනං යුඤ්ජනාය. සතතකිරියායාති භාවනාය නිරන්තරප්පයොගාය. ‘‘පටිවෙධධම්මෙ කඞ්ඛමානො’’ති එත්ථ කථං ලොකුත්තරධම්මෙ කඞ්ඛා පවත්තතීති? න ආරම්මණකරණවසෙන, අනුස්සවාකාරපරිවිතක්කලද්ධෙ පරිකප්පිතරූපෙ කඞ්ඛා පවත්තතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විපස්සනා…පෙ… වදන්ති, තං අත්ථි නු ඛො නත්ථීති කඞ්ඛතී’’ති. සික්ඛාති චෙත්ථ පුබ්බභාගසික්ඛා වෙදිතබ්බා. ‘‘කාමඤ්චෙත්ථ විසෙසුප්පත්තියා මහාසාවජ්ජතාය චෙව සංවාසනිමිත්තඝට්ටනාහෙතු අභිණ්හුප්පත්තිකතාය ච ‘සබ්‍රහ්මචාරීසූ’ති කොපස්ස විසයො විසෙසෙත්වා වුත්තො, තතො අඤ්ඤත්ථාපි පන කොපො ‘න චෙතොඛිලො’ති න සක්කා විඤ්ඤාතු’’න්ති කෙචි. යදි එවං විචිකිච්ඡායපි අයං නයො ආපජ්ජති, තස්මා යථාරුතවසෙනෙව ගහෙතබ්බං.

३१९. 'चेतोखिल' म्हणजे अर्थतः विचिकित्सा (शंका) आणि क्रोध होय. ते ज्या चित्तसंततीमध्ये उत्पन्न होतात, तिला ते कठोर आणि खडबडीत बनवून राहतात, मग स्वतःशी संप्रयुक्त असलेल्या चित्ताचे काय सांगावे! म्हणूनच 'चित्तस्स थद्धभावो' (चित्ताचा कडकपणा) असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे लक्षणांच्या परिपूर्णतेचे ग्रहण केल्याने शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) संपूर्ण रूपकायाची शोभा गृहीत धरली जाते, त्याचप्रमाणे सर्वज्ञतेमुळे संपूर्ण धम्मकायाची शोभा गृहीत धरली जाते; हे दोन्ही विषयांवरील शंका दर्शविताना 'सरीरे कङ्खमानो' (शरीराविषयी शंका घेणारा) इत्यादी म्हटले आहे. जे क्लेशांना तापवते ते 'आतप्प' म्हणजे सम्मावायाम (सम्यक् व्यायाम) होय, म्हणूनच 'आतप्पाय इति वीरियकरणत्थाय' (आतप्पासाठी म्हणजे वीर्य/प्रयत्न करण्यासाठी) असे म्हटले आहे. 'पुनप्पुनं योगाय' म्हणजे भावनेचा वारंवार अभ्यास करण्यासाठी. 'सततक्रियाय' म्हणजे भावनेचा निरंतर प्रयोग करण्यासाठी. 'पटिवेधधम्मे कङ्खमानो' (प्रतिवेध धर्माविषयी शंका घेणारा) येथे लोकोत्तर धर्माविषयी शंका कशी उत्पन्न होते? ती आलंबन करण्याच्या रूपाने नव्हे, तर ऐकीव माहिती आणि वितर्काद्वारे कल्पिलेल्या रूपावर शंका उत्पन्न होते, हे दर्शविताना म्हटले आहे: 'विपस्सना...पे... वदन्ति, तं अत्थि नु खो नत्थीति कङ्खती' (विपश्यना...पे... म्हणतात, ती खरोखर अस्तित्वात आहे की नाही, अशी शंका घेतो). आणि येथे 'सिक्खा' (शिक्षा) म्हणजे पूर्वभागातील शिक्षा समजावी. 'आणि येथे विशेष उत्पत्तीमुळे, महा-सावज्जतेमुळे (मोठ्या दोषांमुळे) आणि एकत्र राहण्याच्या निमित्ताने होणाऱ्या संघर्षाच्या कारणाने वारंवार उत्पन्न होत असल्यामुळे 'सब्रह्मचारीसु' (सधर्मीयांवर) क्रोधाचा विषय विशेष रूपाने सांगितला आहे; परंतु त्याव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी असलेला क्रोध 'चेतोखिल' नाही, असे समजता येणार नाही' असे काही जण म्हणतात. जर असे असेल, तर हाच नियम विचिकित्सेलाही लागू होईल, म्हणून जसा शब्दशः अर्थ आहे तसाच तो ग्रहण केला पाहिजे.

චෙතසොවිනිබන්ධාදිපඤ්චකවණ්ණනා

चेतोविनिबंध आदि पंचक वर्णन.

320. පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන කුසලචිත්තං විනිබන්ධන්තීති චෙතසොවිනිබන්ධා. තං පන විනිබන්ධන්තා මුට්ඨිගාහං ගණ්හන්තී විය හොන්තීති ආහ ‘‘චිත්තං බන්ධිත්වා’’තිආදි. කාමගිද්ධො පුග්ගලො වත්ථුකාමෙ විය කිලෙසකාමෙපි අස්සාදෙති අභිනන්දතීති වුත්තං ‘‘වත්ථුකාමෙපි කිලෙසකාමෙපී’’ති. අත්තනො කායෙති අත්තනො කරජකායෙ, අත්තභාවෙ වා. බහිද්ධාරූපෙති පරෙසං කායෙ, අනින්ද්‍රියබද්ධරූපෙ ච. උදරං අවදිහති උපචිනොති පරිපූරෙතීති උදරාවදෙහකං. සෙය්‍යසුඛන්ති සෙය්‍යාය සයනවසෙන උප්පජ්ජනකසුඛං. සංපරිවත්තකන්ති සංපරිවත්තෙත්වා. පණිධායාති තණ්හාවසෙන පණිදහිත්වා. ඉති පඤ්චවිධොපි ලොභවිසෙසො එව චෙතොවිනිබන්ධො වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

३२०. प्रवृत्त न होण्याच्या स्वभावामुळे जे कुशल चित्ताला बांधून ठेवतात, ते 'चेतोविनिबंध' होत. त्यांना बांधून ठेवताना ते जणू मुठीत पकडल्यासारखे करतात, म्हणून 'चित्तं बन्धित्वा' (चित्ताला बांधून) इत्यादी म्हटले आहे. कामासक्त व्यक्ती वस्तुरूपातील कामाचा (वत्थुकाम) आस्वाद घेते आणि त्याचे अभिनंदन करते, त्याचप्रमाणे क्लेशरूपातील कामाचाही (किलेसकाम) आस्वाद घेते, म्हणून 'वत्थुकामेपि किलेस्कामेपि' (वस्तुकमामध्ये आणि क्लेशकामामध्येही) असे म्हटले आहे. 'अत्तनो काये' म्हणजे स्वतःच्या करज शरीरात किंवा स्वतःच्या अस्तित्वात (अत्तभावात). 'बहिद्धारूपे' म्हणजे इतरांच्या शरीरात आणि इंद्रियांशी न जोडलेल्या रूपांमध्ये. पोटाला भरतो, संचय करतो, पूर्ण करतो म्हणून 'उदरावदेहक' (पोट फुगेपर्यंत खाणारा). 'सेय्यासुखं' म्हणजे शय्येवर झोपल्यामुळे उत्पन्न होणारे सुख. 'संपरिवत्तकं' म्हणजे कूस बदलून (लोळून). 'पणिधाय' म्हणजे तृष्णेच्या वश होऊन आकांक्षा धरून. अशा प्रकारे, हा पाच प्रकारचा लोभविशेषच 'चेतोविनिबंध' म्हणून सांगितला आहे, असे समजावे.

ලොකියානෙව කථිතානි රූපින්ද්‍රියානංයෙව කථිතත්තා. පඨමදුතියචතුත්ථානි ලොකියානි පරිත්තභූමකත්තා. තතියපඤ්චමානි කාමරූපග්ගභූමිකත්තා, කාමරූපාරූපග්ගභූමිකත්තා ච. ලොකියලොකුත්තරානි කථිතානීති ආනෙත්වා යොජනා. ‘‘සමථවිපස්සනාමග්ගඵලවසෙනා’’ති වත්තබ්බං. ‘‘සමථවිපස්සනාමග්ගවසෙනා’’ති වුත්තං.

केवळ रूपेंद्रियांचेच कथन केल्यामुळे हे लौकिकच सांगितले आहेत. पहिले, दुसरे आणि चौथे हे परित्तभूमीचे (मर्यादित भूमीचे) असल्यामुळे लौकिक आहेत. तिसरे आणि पाचवे हे काम-रूप-अग्रभूमीचे आणि काम-रूप-अरूप-अग्रभूमीचे आहेत. 'लौकिक आणि लोकोत्तर सांगितले आहेत' असा संबंध जोडून योजना करावी. 'समथ-विपस्सना-मग्ग-फल-वसेन' (शमथ, विपश्यना, मार्ग आणि फल यांच्याद्वारे) असे म्हणायला हवे होते. परंतु 'समथ-विपस्सना-मग्ग-वसेन' (शमथ, विपश्यना आणि मार्ग यांच्याद्वारे) असे म्हटले आहे.

නිස්සරණියපඤ්චකවණ්ණනා

निस्सरणीय पंचक वर्णन.

321. නිස්සරන්තීති [Pg.250] නිස්සරණීයාති වත්තබ්බෙ රස්සං කත්වා නිද්දෙසො. කත්තරි හෙස අනීය-සද්දො යථා ‘‘නිය්‍යානිකා’’ති. තෙනාහ ‘‘නිස්සටා’’ති. කුතො පන නිස්සටාති? යථාසකං පටිපක්ඛතො. නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතුයොති ආහ ‘‘අත්තසුඤ්ඤසභාවා’’ති. අත්ථතො පන ධම්මධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුවිසෙසා. තාදිසස්ස භික්ඛුනො කිලෙසවසෙන කාමෙසු මනසිකාරො නාම නත්ථීති ආහ ‘‘වීමංසනත්ථ’’න්ති. ‘‘නෙක්ඛම්මනිස්සිතං ඉදානි මෙ චිත්තං, කිං නු ඛො කාමවිතක්කොපි උප්පජ්ජතී’’ති වීමංසන්තස්සාති අත්ථො. පක්ඛන්දනං නාම අනුප්පවෙසො, සො පන තත්ථ නත්ථීති ආහ ‘‘න පවිසතී’’ති. පසාදං නාම අභිරුචිසන්තිට්ඨානං, විමුච්චනං අධිමුච්චනන්ති තං සබ්බං පක්ඛිපන්තො වදති ‘‘පසාදං නාපජ්ජතී’’තිආදි. එවංභූතං පනස්ස චිත්තං තත්ථ කථං තිට්ඨතීති ආහ ‘‘යථා පනා’’තිආදි. තන්ති පඨමජ්ඣානං. අස්සාති භික්ඛුනො. චිත්තං පක්ඛන්දතීති පරිකම්මචිත්තෙන සද්ධිං ඣානචිත්තං එකට්ඨවසෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා වදති. ගොචරෙ ගතත්තාති අත්තනො ආරම්මණෙ එව පවත්තත්තා. අහානභාගියත්තාති ඨිතිභාගියත්තා, විසෙසභාගියත්තා වා. සුට්ඨු විමුත්තන්ති වික්ඛම්භනවිමුත්තියා සම්මදෙව විමුත්තං. චිත්තස්ස කායස්ස ච හනනතො විඝාතො, දුක්ඛං. පරිදහනතො පරිළාහො, කාමදරථො. න වෙදයති අනුප්පජ්ජනතො. නිස්සරන්ති තතොති නිස්සරණං. කෙ නිස්සරන්ති? කාමා. එවඤ්ච කත්වා කාමානන්ති කත්තරි සාමිවචනං සුට්ඨු යුජ්ජති. යදග්ගෙන කාමා තතො ‘‘නිස්සටා’’ති වුච්චන්ති, තදග්ගෙන ඣානම්පි කාමතො ‘‘නිස්සට’’න්ති වත්තබ්බතං ලභතීති වුත්තං ‘‘කාමෙහි නිස්සටත්තා’’ති. එවං වික්ඛම්භනවසෙන කාමනිස්සරණං වත්වා ඉදානි සමුච්ඡෙදවසෙන අච්චන්තතොව නිස්සරණං දස්සෙතුං ‘‘යො පනා’’තිආදි වුත්තං.

३२१. निसरन्ति (बाहेर पडतात) म्हणून 'निस्सरणीया' असे म्हणण्याऐवजी र्‍हस्व करून निर्देश केला आहे. कर्ता अर्थामध्ये हा 'अनीय' प्रत्यय आहे, जसे की 'निय्यानिका' (नैर्याणिक). म्हणूनच म्हटले आहे - 'निस्सटा' (मुक्त झालेली). पण कशापासून मुक्त झालेली? आपापल्या प्रतिपक्षापासून (विरोधी गोष्टींपासून). निर्जीव अर्थाने धातू आहेत, म्हणून म्हटले आहे - 'अत्तसुञ्ञसभाव' (आत्मशून्य स्वभाव). अर्थाच्या दृष्टीने तर धम्मधातू आणि मनोविञ्ञाणधातूचे विशेष आहेत. अशा भिक्खूचा क्लेशांच्या वशतेमुळे कामांमध्ये (भोगविलासांमध्ये) मनसिकार (विचार) नसतो, म्हणून म्हटले आहे - 'वीमंसनत्थं' (परीक्षणासाठी). 'आता माझे चित्त नेक्खम्म (नैष्क्रम्य) आश्रित आहे, काय अजूनही कामवितर्क उत्पन्न होतो का?' असा विचार करणाऱ्याच्या संदर्भात हा अर्थ आहे. 'पक्खन्दन' म्हणजे प्रवेश करणे, पण तो तिथे होत नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'न पविसति' (प्रवेश करत नाही). 'प्रसाद' म्हणजे अभिरुचीची स्थिरता, विमुक्ती आणि अधिमुक्ती या सर्वांचा समावेश करत म्हणतात - 'प्रसाद पावत नाही' इत्यादी. अशा प्रकारे झालेले त्याचे चित्त तिथे कसे राहते? म्हणून म्हटले आहे - 'यथा पना' (पण जसे) इत्यादी. 'तं' म्हणजे प्रथम ध्यान. 'अस्स' म्हणजे त्या भिक्खूचे. 'चित्तं पक्खन्दति' (चित्त प्रवेश करते) असे परिकम्मचित्तासह ध्यानचित्ताला एकाच अर्थाने एकत्र घेऊन म्हणतात. 'गोचरे गतत्ता' म्हणजे स्वतःच्या आलंबनातच प्रवृत्त झाल्यामुळे. 'अहानभागियत्ता' म्हणजे स्थितीभागीय किंवा विशेषभागीय असल्यामुळे. 'सुट्ठु विमुत्तं' म्हणजे विक्खम्भनविमुक्तीने (विष्कंभनविमुक्तीने) चांगल्या प्रकारे विमुक्त झालेले. चित्त आणि कायेच्या हननामुळे (पीडेमुळे) विघात म्हणजे दुःख होते. परिदाहामुळे परिळाह (दाह) म्हणजे कामदरथ (कामाची तगमग) होतो. उत्पन्न न झाल्यामुळे 'न वेदयति' (अनुभवत नाही). त्यातून बाहेर पडतात म्हणून 'निस्सरण' (निःसरण). कोण बाहेर पडतात? काम (भोग). आणि असे केल्याने 'कामानं' (कामांचे) यामध्ये कर्ता अर्थातील षष्ठी विभक्ती योग्य ठरते. ज्या मर्यादेने काम त्यातून 'मुक्त' (निस्सटा) म्हटले जातात, त्याच मर्यादेने ध्यान देखील कामापासून 'मुक्त' (निस्सरट) म्हणण्यास पात्र ठरते, म्हणून म्हटले आहे - 'कामेहि niस्सटत्ता' (कामांपासून मुक्त झाल्यामुळे). अशा प्रकारे विक्खम्भन (विष्कंभन) वशतेने कामाचे निस्सरण सांगून, आता समुच्छेद वशतेने अत्यंतिक निस्सरण दाखवण्यासाठी 'यो पना' (पण जो) इत्यादी म्हटले आहे.

සෙසපදෙසූති සෙසකොට්ඨාසෙසු. අයං පන විසෙසොති විසෙසං වදන්තෙන ‘‘තං ඣානං පාදකං කත්වා’’තිආදිකො අවිසෙසොති වත්වා දුතියතතියවාරෙසු සබ්බසො අනාමට්ඨො, චතුත්ථවාරෙ පන අයම්පි විසෙසොති දස්සෙතුං ‘‘අච්චන්තනිස්සරණෙ චෙත්ථ අරහත්තඵලං යොජෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං.

शेषपदेसूती म्हणजे उर्वरित भागांमध्ये. 'हा तर विशेष' असे सांगताना 'त्या ध्यानाला पादक (पाया) करून' इत्यादी अविशेष आहे असे सांगून, दुसऱ्या आणि तिसऱ्या वारात (वेळेत) पूर्णपणे स्पर्श न केलेला, पण चौथ्या वारात हा देखील विशेष आहे हे दाखवण्यासाठी 'येथे अत्यंतिक निस्सरणामध्ये अरहत्तफळ जोडले पाहिजे' असे म्हटले आहे.

යස්මා අරූපජ්ඣානං පාදකං කත්වා අග්ගමග්ගං අධිගන්ත්වා අරහත්තෙ ඨිතස්ස චිත්තං සබ්බසො රූපෙහි නිස්සටං නාම හොති. තස්ස හි ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාය [Pg.251] වීමංසනත්ථං රූපාභිමුඛං චිත්තං පෙසෙන්තස්ස ඉදමක්ඛාතන්ති සමථයානිකානං වසෙන හෙට්ඨා චත්තාරො වාරා කථිතා, ඉදං පන සුක්ඛවිපස්සකස්ස වසෙනාති ආහ ‘‘සුද්ධසඞ්ඛාරෙ’’තිආදි. පුන සක්කායො නත්ථීති උප්පන්නන්ති ඉදානි මෙ සක්කායප්පබන්ධො නත්ථීති වීමංසන්තස්ස උප්පන්නං.

कारण अरूपध्यान पादक (पाया) करून अग्रमागाचा (सर्वोच्च मार्गाचा) लाभ घेऊन अरहत्त्वामध्ये स्थित असलेल्याचे चित्त पूर्णपणे रूपांपासून मुक्त झालेले असते. त्याचे फलसमापत्तीमधून उठून, परीक्षेसाठी रूपाभिमुख चित्त पाठवणाऱ्याला हे सांगितले आहे, अशा प्रकारे समथयानिकांच्या (शमथयानिकांच्या) वशतेने खालील चार वार (प्रकार) सांगितले आहेत. हे तर सुक्खविपस्सकाच्या (शुष्कविपश्यकाच्या) वशतेने आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'शुद्धसंस्कार' इत्यादी. 'पुन्हा सक्काय (सत्काय) नाही' असे उत्पन्न झाले, म्हणजे 'आता माझा सक्कायप्रबंध (सत्कायप्रवाह) नाही' असा विचार करणाऱ्याला हे उत्पन्न झाले.

විමුත්තායතනපඤ්චකවණ්ණනා

विमुत्तायतनपंचकवण्णना (विमुक्तायतनपंचक वर्णन)

322. විමුත්තියා වට්ටදුක්ඛතො විමුච්චනස්ස ආයතනානි කාරණානි විමුත්තායතනානීති ආහ ‘‘විමුච්චනකාරණානී’’ති. පාළිඅත්ථං ජානන්තස්සාති ‘‘ඉධ සීලං ආගතං, ඉධ සමාධි, ඉධ පඤ්ඤා’’තිආදිනා තං තං පාළිඅත්ථං යාථාවතො ජානන්තස්ස. පාළිං ජානන්තස්සාති තදත්ථජොතනං පාළිං යාථාවතො උපධාරෙන්තස්ස. තරුණපීතීති සඤ්ජාතමත්තා මුදුකා පීති ජායති. කථං ජායති? යථාදෙසිතධම්මං උපධාරෙන්තස්ස තදනුච්ඡවිකමෙව අත්තනො කායවචීමනොසමාචාරං පරිග්ගණ්හන්තස්ස සොමනස්සප්පත්තස්ස පමොදලක්ඛණං පාමොජ්ජං ජායති. තුට්ඨාකාරභූතා බලවපීතීති පුරිමුප්පන්නාය පීතියා වසෙන ලද්ධාසෙවනත්තා අතිවිය තුට්ඨාකාරභූතා කායචිත්තදරථපස්සම්භනසමත්ථාය පස්සද්ධියා පච්චයො භවිතුං සමත්ථා බලප්පත්තා පීති ජායති. යස්මා නාමකායෙ පස්සද්ධෙ රූපකායොපි පස්සද්ධො එව හොති, තස්මා ‘‘නාමකායො පටිපස්සම්භති’’ ඉච්චෙව වුත්තං. සුඛං පටිලභතීති වක්ඛමානස්ස චිත්තසමාධානස්ස පච්චයො භවිතුං සමත්ථං චෙතසිකං නිරාමිසං සුඛං පටිලභති වින්දති. ‘‘සමාධියතී’’ති එත්ථ න යො කොචි සමාධි අධිප්පෙතො, අථ ඛො අනුත්තරසමාධීති දස්සෙන්තො ‘‘අරහත්ත ඵලසමාධිනා සමාධියතී’’ති ආහ. ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි තස්සා දෙසනාය තාදිසස්ස පුග්ගලස්ස යථාවුත්තසමාධිපටිලාභස්ස කාරණභාවවිභාවනං. තස්ස විමුත්තායතනභාවො. ඔසක්කිතුන්ති නයිතුං. සමාධියෙව සමාධිනිමිත්තන්ති කම්මට්ඨානපාළිආරුළ්හො සමාධියෙව පරතො උප්පජ්ජනකභාවනාසමාධිස්ස කාරණභාවතො සමාධිනිමිත්තං. තෙනාහ ‘‘ආචරියසන්තිකෙ’’තිආදි.

३२२. विमुक्तीचे म्हणजे संसारदुःखातून विमुक्त होण्याचे आयतने (कारणे) म्हणजे विमुत्तायतने, म्हणून म्हटले आहे - 'विमुच्चनकारणानी' (विमुक्तीची कारणे). 'पाळिअत्थं जानन्तस्सा' (पाळीचा अर्थ जाणणाऱ्याला) म्हणजे 'येथे शील आले आहे, येथे समाधी, येथे प्रज्ञा' इत्यादी प्रकारे त्या त्या पाळीचा अर्थ यथार्थपणे जाणणाऱ्याला. 'पाळिं जानन्तस्सा' (पाळी जाणणाऱ्याला) म्हणजे त्या अर्थाचा प्रकाश करणाऱ्या पाळीचे यथार्थपणे चिंतन करणाऱ्याला. 'तरुणपीती' म्हणजे नुकतीच उत्पन्न झालेली कोमल प्रीती उत्पन्न होते. ती कशी उत्पन्न होते? उपदेशिलेल्या धम्माचे चिंतन करणाऱ्या, त्याला अनुरूपच आपल्या काय, वाचा आणि मनाच्या समाचाराचे ग्रहण करणाऱ्या, सोमनस्स (सौमनस्य) प्राप्त झालेल्याला प्रमोद लक्षण असलेले पामोज्ज (प्रामोध) उत्पन्न होते. 'तुट्ठाकारभूता बलवपीती' म्हणजे पूर्वी उत्पन्न झालेल्या प्रीतीच्या अभ्यासाने अत्यंत संतुष्ट स्वरूपाची, काय आणि चित्ताची तगमग शांत करण्यास समर्थ असलेल्या पस्सद्धीचा (प्रश्रब्धीचा) प्रत्यय (कारण) होण्यास समर्थ असलेली बलवान प्रीती उत्पन्न होते. ज्या अर्थी नामकाय शांत झाल्यावर रूपकाय देखील शांतच होतो, म्हणूनच 'नामकाय शांत होतो' असेच म्हटले आहे. 'सुखं पटिलभति' (सुख प्राप्त करतो) म्हणजे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या चित्ताच्या समाधानेचे कारण होण्यास समर्थ असलेले चैतसिक निरामिश सुख प्राप्त करतो, अनुभवतो. 'समाधियति' (समाधी प्राप्त होते) येथे कोणतीही सामान्य समाधी अभिप्रेत नाही, तर अनुत्तर समाधी आहे हे दाखवण्यासाठी 'अरहत्त फलसमाधीने समाधी प्राप्त होते' असे म्हटले आहे. 'अयञ्ही' इत्यादी त्या देशनेचे (उपदेशाचे) अशा पुद्गलाला (व्यक्तीला) यथोक्त समाधी प्राप्तीचे कारण असणे स्पष्ट करते. त्याचा विमुत्तायतनभाव. 'ओसक्कितुं' म्हणजे मागे हटण्यास (किंवा नेण्यास). समाधीच समाधिनिमित्त आहे, म्हणजे कम्मट्ठान (कर्मस्थान) पाळीमध्ये आलेली समाधीच पुढे उत्पन्न होणाऱ्या भावनासमाधीचे कारण असल्यामुळे समाधिनिमित्त आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'आचरियसन्तिके' (आचार्यांच्या जवळ) इत्यादी.

විමුත්ති වුච්චති අරහත්තං සබ්බසො කිලෙසෙහි පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්තීති කත්වා. පරිපාචෙන්තීති සාධෙන්ති නිප්ඵාදෙන්ති. අනිච්චානුපස්සනාඤාණෙ නිස්සයපච්චයභූතෙ උප්පන්නසඤ්ඤා, තෙන ඤාණෙන සහගතාති අත්ථො. සෙසෙසුපි [Pg.252] එසෙව නයො. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. ටී. 1.37, 306) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

सर्व क्लेशांच्या शांततेने विमुक्त झाल्यामुळे अरहत्त्वाला 'विमुत्ती' (विमुक्ती) म्हटले जाते. 'परिपाचेन्ति' म्हणजे साध्य करतात, निष्पन्न करतात. अनित्यानुपश्यना ज्ञानामध्ये उपनिषय (आश्रय) प्रत्यय झालेल्या उत्पन्न झालेल्या संज्ञा, त्या ज्ञानाने सहगत (युक्त) आहेत असा अर्थ आहे. उर्वरित पदांमध्ये देखील हाच नियम आहे. येथे जे काही सांगायचे आहे, ते विसुद्धिमग्ग संवण्णना (विशुद्धिमार्ग टीका) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे.

පඤ්චකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पंचकवण्णना समाप्त झाली.

ඡක්කවණ්ණනා

छक्कवण्णना (षट्क वर्णन)

323. අත්තානං අධි අජ්ඣත්තා, අධි-සද්දො සමාසවිසයෙ අධිකාරත්ථං, පවත්තිඅත්ථඤ්ච ගහෙත්වා පවත්තතීති අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තා අජ්ඣත්තා; අජ්ඣත්තෙසු භවානි අජ්ඣත්තිකානීති නියකජ්ඣත්තෙසුපි අබ්භන්තරානි චක්ඛාදීනි වුච්චන්ති, තානි පන යෙන අජ්ඣත්තභාවෙන ‘‘අජ්ඣත්තිකානී’’ති වුච්චන්ති, තමත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අජ්ඣත්තිකානී’’ති ආහ. සද්දත්ථතො පන අජ්ඣත්තජ්ඣත්තානියෙව අජ්ඣත්තජ්ඣත්තිකානි යථා ‘‘වෙනයිකො’’ති (ම. නි. 1.246; අ. නි. 8.11; පාරා. 8) දට්ඨබ්බං. තතො අජ්ඣත්තතොති තතො අජ්ඣත්තජ්ඣත්තතො, යානි අජ්ඣත්තිකානි වුත්තානි. අජ්ඣත්තිකානඤ්හි පටියොගීනි බාහිරානි අජ්ඣත්තධම්මානං විය බහිද්ධාධම්මා. ‘‘අජ්ඣත්තිකානී’’ති හි සපරසන්තානිකානි චක්ඛාදීනි වුච්චන්ති, තථා රූපාදීනි ‘‘බාහිරානී’’ති. අජ්ඣත්තානි පන සසන්තානිකා එව චක්ඛුරූපාදයො, තතො අඤ්ඤෙව බහිද්ධාති. ‘‘විඤ්ඤාණසමූහා’’ති එත්ථ යදිපි තෙසං විඤ්ඤාණානං සමොධානං නත්ථි භින්නකාලිකත්තා, චිත්තෙන පන එකජ්ඣං අභිසංයූහනවසෙන සමූහතා වුත්තා යථා ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධො’’ති. චක්ඛුපසාදනිස්සිතන්ති චක්ඛුපසාදං නිස්සාය පච්චයං ලභිත්වා උප්පන්නං කුසලාකුසලවිපාකවිඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණතාසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං කත්වා වුත්තං. චක්ඛුසන්නිස්සිතො සම්ඵස්සො, න චක්ඛුද්වාරිකො. ඉමෙ දස සම්ඵස්සෙති ඉමෙ පසාදවත්ථුකෙ දස විපාකසම්ඵස්සෙ ඨපෙත්වා. එතෙනෙව නයෙනාති එතෙන ඵස්සෙ වුත්තෙනෙව නයෙන. තණ්හාඡක්කෙ තණ්හං ආරබ්භ පවත්තාපි තණ්හා ධම්මතණ්හාති වෙදිතබ්බා.

३२३. ‘अत्तानं अधि अज्झत्ता’ (स्वतःला अधिकृत करून अध्यात्म). ‘अधि’ हा शब्द समासाच्या विषयात अधिकार अर्थाने आणि प्रवृत्ती अर्थाने घेऊन प्रवृत्त होतो, म्हणून स्वतःला अधिकृत करून, उद्देशून प्रवृत्त होणारे ते ‘अज्झत्त’ (अध्यात्म) होय. अध्यात्मात (स्वतःमध्ये) उत्पन्न होणारे ते ‘अज्झत्तिक’ (आध्यात्मिक/आंतरिक) होय. स्वतःच्या अध्यात्मात असणारे डोळे इत्यादी आंतरिक इंद्रियांना ‘अज्झत्तिक’ म्हटले जाते. ते ज्या अध्यात्मभावामुळे ‘अज्झत्तिकानि’ म्हटले जातात, तो अर्थ स्पष्ट करून दाखवताना ‘अज्झत्तिकानि’ असे म्हटले आहे. शब्दार्थाच्या दृष्टीने ‘अज्झत्त-अज्झत्त’ म्हणजेच ‘अज्झत्त-अज्झत्तिक’ समजावे, जसे ‘वेनयिको’ (विनय शिकलेला) या उदाहरणात पाहिले जाते. ‘ततो अज्झत्ततो’ म्हणजे त्या अध्यात्म-अध्यात्मभावापासून, जे ‘अज्झत्तिक’ (आध्यात्मिक) म्हटले गेले आहे. कारण आध्यात्मिक (आंतरिक) गोष्टींच्या विरोधी बाह्य गोष्टी असतात, जसे अध्यात्मधर्मांच्या विरोधी बाह्यधर्म (बहिद्धाधम्मा) असतात. स्वतःच्या आणि इतरांच्या संतानातील (प्रवाहातील) चक्षु (डोळे) इत्यादींना ‘अज्झत्तिक’ म्हटले जाते, तसेच रूप इत्यादींना ‘बाहिरानि’ (बाह्य) म्हटले जाते. परंतु ‘अज्झत्त’ म्हणजे केवळ स्वतःच्या संतानातील चक्षु-रूप इत्यादी, आणि त्याव्यतिरिक्त जे आहे ते ‘बहिद्धा’ (बाह्य) होय. ‘विञ्ञाणसमूहा’ (विज्ञानसमूह) यामध्ये जरी त्या विज्ञानांचा एकाच वेळी मिलाफ नसतो कारण ते वेगवेगळ्या काळातील असतात, तरीही चित्ताद्वारे एकत्र जोडण्याच्या (अभिसंयूहन) दृष्टीने त्यांना ‘समूह’ म्हटले आहे, जसे ‘वेदनाक्खन्धो’ (वेदनास्कंध) म्हटले जाते. ‘चक्खुप्रसादनिस्सितं’ म्हणजे चक्षुप्रसादाचा (डोळ्यांच्या संवेदनशीलतेचा) आश्रय घेऊन, प्रत्यय (कारण) मिळवून उत्पन्न झालेले कुशल-अकुशल विपाकविज्ञान, ज्याला चक्षुविज्ञान या सामान्य नावाने एकत्र करून सांगितले आहे. चक्षुसंनिश्रित स्पर्श हा चक्षुद्वारीय स्पर्श नाही. ‘इमे दस सम्फस्से’ म्हणजे या प्रसादवस्तूवर आधारित दहा विपाकस्पर्शांना सोडून. ‘एतेनेव नयेन’ म्हणजे स्पर्शाच्या बाबतीत सांगितलेल्या याच पद्धतीने. तृष्णाषटकामध्ये तृष्णेला अनुसरून प्रवृत्त होणारी तृष्णा ही ‘धम्मतण्हा’ (धम्मतृष्णा) म्हणून जाणावी.

අප්පටිස්සයොති අප්පටිස්සවො, ව-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා නිද්දෙසො. ගරුනා කිස්මිඤ්චි වුත්තෙ ගාරවවසෙන පටිස්සවනං පටිස්සවො, පටිස්සවභූතං, තංසභාගඤ්ච යං කිඤ්චි ගාරවං, නත්ථි එතස්මිං පටිස්සවොති අප්පටිස්සවො, ගාරවරහිතො. තෙනාහ ‘‘අනීචවුත්තී’’ති. යථා චෙතියං උද්දිස්ස කතං සත්ථු [Pg.253] කතසදිසං, එවං චෙතියස්ස පුරතො කතං සත්ථු පුරතො කතසදිසං එවාති ආහ ‘‘පරිනිබ්බුතෙ පනා’’තිආදි. සක්කච්චං න ගච්ඡතීති ආදරං ගාරවං උප්පාදෙත්වා න උපසඞ්කමති. යථා සික්ඛාය එකදෙසෙ කොපිතෙ, අගාරවෙ ච කතෙ සබ්බා සික්ඛා කුප්පති, සබ්බත්ථ ච අගාරවං කතං නාම හොති සමුදායතො සංවරසමාදානං අවයවතො භෙදොති. එවං එකභික්ඛුස්මිංපි…පෙ… අගාරවො කතොව හොති. අනාදරියමත්තෙනපි සික්ඛාය අපරිපූරියෙවාති ආහ ‘‘අපූරයමානොව සික්ඛාය අගාරවො නාමා’’ති. අප්පමාදලක්ඛණං සම්මාපටිපත්ති. දුවිධන්ති ධම්මාමිසවසෙන දුවිධං.

‘अप्पटिस्सयो’ म्हणजे ‘अप्पटिस्सळो’ (अनादर/आज्ञा न पाळणारा), येथे ‘व’ काराचा ‘य’ कार करून निर्देश केला आहे. गुरूंनी काही सांगितले असता आदराने ते स्वीकारणे म्हणजे ‘पटिस्सवो’ (आज्ञापालन), आज्ञापालन स्वरूप आणि त्यासारखाच जो काही आदर असतो; ज्याच्यामध्ये हा आदर किंवा आज्ञापालन नसते तो ‘अप्पटिस्सळो’ (अनादर करणारा, आदररहित) होय. म्हणूनच ‘अनीचवृत्ती’ (नम्र नसलेला) असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे चैत्याला उद्देशून केलेले कार्य हे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) समोर केल्यासारखेच असते, त्याचप्रमाणे चैत्याच्या समोर केलेले कार्य हे शास्त्यांच्या प्रत्यक्ष समोर केल्यासारखेच असते, म्हणूनच ‘परिनिब्बुते पना’ (परिनिर्वाण झाल्यावरही) इत्यादी म्हटले आहे. ‘सक्कच्चं न गच्छति’ म्हणजे आदर आणि गौरव उत्पन्न करून जवळ न जाणे. ज्याप्रमाणे शिक्षेच्या (नियमांच्या) एका भागाचा भंग केला असता किंवा अनादर केला असता सर्वच शिक्षा (नियम) भंग पावतात आणि सर्वत्र अनादर केल्यासारखे होते, कारण समुदायाने घेतलेला संवर (नियम) हा अवयवांच्या (भागांच्या) भेदाने नष्ट होतो. याचप्रमाणे एका भिक्खूचाही अनादर केला असता...पे... अनादरच केला जातो. केवळ अनादर केल्यानेही शिक्षेची (नियमांची) अपूर्णताच राहते, म्हणूनच ‘अपुरयमानोव सिक्खाय अगारवो नामा’ (शिक्षेची पूर्तता न करणे म्हणजेच अनादर होय) असे म्हटले आहे. अप्रमाद हे सम्यक प्रतिपत्तीचे (योग्य आचरणाचे) लक्षण आहे. ‘दुविधं’ (दोन प्रकारचे) म्हणजे धम्म आणि आमिष या भेदाने दोन प्रकारचे.

සොමනස්සූපවිචාරාති සොමනස්සසහගතා විචාරා අධිප්පෙතා, උපසද්දො ච නිපාතමත්තන්ති ආහ ‘‘සොමනස්සසම්පයුත්තා විචාරා’’ති. තථා හිස්ස අභිධම්මෙ (ධ. ස. 8) ‘‘චාරො විචාරො…පෙ… උපවිචාරො’’ති නිද්දෙසො පවත්තො. සොමනස්සකාරණභූතන්ති සභාවතො, සඞ්කප්පතොපි සොමනස්සස්ස උප්පත්තියා පච්චයභූතං. කාමං පරිත්තභූමකා විතක්කවිචාරා අඤ්ඤමඤ්ඤමවියොගිනො, කිරියාභෙදතො පන පඨමාභිනිපාතතාය විතක්කස්ස බ්‍යාපාරො සාතිසයො. තතො පරං විචාරස්සාති තං සන්ධාය ‘‘විතක්කෙත්වා’’ති පුබ්බකාලකිරියාවසෙන වත්වා ‘‘විචාරෙන පරිච්ඡින්දතී’’ති වුත්තං. ලද්ධපුබ්බාසෙවනස්ස විචාරස්ස බ්‍යාපාරො පඤ්ඤා විය හොති. තථා හි ‘‘විචාරො විචිකිච්ඡාය පටිපක්ඛො’’ති පෙටකෙ වුත්තං. ‘‘දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො’’ති එත්ථ යාය දිට්ඨියා පුග්ගලො දිට්ඨිසාමඤ්ඤං ගතො වුත්තො, සා පඨමමග්ගසම්මාදිට්ඨි කොසම්බකසුත්තෙ අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘කොසම්බකසුත්තෙ පඨමමග්ගො කථිතො’’ති. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. චතූසුපි මග්ගෙසු සම්මාදිට්ඨි දිට්ඨිග්ගහණෙන ගහිතාති ආහ ‘‘චත්තාරොපි මග්ගා කථිතා’’ති.

‘सोमनस्सूपविचारा’ म्हणजे सौमनस्याने (आनंदाने) युक्त असलेले विचार अभिप्रेत आहेत. येथे ‘उप’ हा शब्द केवळ निपात (अव्यय) आहे, म्हणूनच ‘सोमनस्ससम्पयुत्ता विचारा’ (सौमनस्ययुक्त विचार) असे म्हटले आहे. तसेच अभिधम्मात (धम्मसंगणी ८) ‘चारो विचारो...पे... उपविचारो’ असा निर्देश आढळतो. ‘सोमनस्सकारणभूतं’ म्हणजे स्वभावाने आणि संकल्पानेही सौमनस्य (आनंद) उत्पन्न होण्यास कारणीभूत असणारे. जरी परित्तभूमीतील (कामावचर भूमीतील) वितर्क आणि विचार एकमेकांपासून वेगळे नसतात, तरीही क्रियाभेदाने पहिल्यांदा प्रवृत्त होत असल्यामुळे वितर्काचा व्यापार अधिक असतो. त्यानंतर विचाराचा व्यापार असतो, हे लक्षात घेऊन ‘वितक्केत्वा’ (वितर्क करून) अशी पूर्वकालवाचक क्रिया वापरून ‘विचारेन परिच्छिन्दति’ (विचाराने निश्चित करतो) असे म्हटले आहे. पूर्वी वारंवार अभ्यास (आसेवन) केलेल्या विचाराचा व्यापार प्रज्ञेसारखा असतो. म्हणूनच पेटकात (पेठक उपदेशात) ‘विचारो विचिकिच्छाय पटिपक्खो’ (विचार हा विचिकित्सेचा/शंकेचा प्रतिपक्ष आहे) असे म्हटले आहे. ‘दिट्ठिसामञ्ञगतो’ (दृष्टिसमतेप्रत पोहोचलेला) यामध्ये ज्या दृष्टीमुळे पुद्गल (व्यक्ती) दृष्टिसमतेप्रत पोहोचलेला म्हटला आहे, ती ‘कोसम्बक सुत्तात’ अभिप्रेत असलेली प्रथम मार्गाची (सोतापत्ती मार्गाची) सम्यक दृष्टी आहे, म्हणूनच ‘कोसम्बक सुत्तात प्रथम मार्ग सांगितला आहे’ असे म्हटले आहे. ‘इध’ म्हणजे या सुत्तात. चारही मार्गांमधील सम्यक दृष्टी ही ‘दिट्ठि’ (दृष्टी) या शब्दाने ग्रहण केली आहे, म्हणूनच ‘चारही मार्ग सांगितले आहेत’ असे म्हटले आहे.

විවාදමූලඡක්කවණ්ණනා

विवादमूलषट्कवर्णना (विवादमूलक सहा गोष्टींचे वर्णन).

325. කොධනොති කුජ්ඣනසීලො. යස්මා සො අප්පහීනකොධතාය විගතකොධනො නාම න හොති, තස්මා ‘‘කොධෙන සමන්නාගතො’’ති ආහ. උපනාහො එතස්ස අත්ථි, උපනය්හනසීලොති වා උපනාහී. විවාදො නාම උප්පජ්ජමානො යෙභුය්‍යෙන පඨමං ද්වින්නං වසෙන උප්පජ්ජතීති [Pg.254] වුත්තං ‘‘ද්වින්නං භික්ඛූනං විවාදො’’ති. සො පන යථා බහූනං අනත්ථාවහො හොති, තං නිදස්සනමුඛෙන දස්සෙන්තො ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ. අබ්භන්තරපරිසායාති පරිසබ්භන්තරෙ.

३२५. ‘कोधनो’ म्हणजे क्रोध करण्याचा स्वभाव असलेला (क्रोधी). ज्या अर्थी त्याचा क्रोध नष्ट न झाल्यामुळे तो क्रोधरहित नसतो, म्हणूनच ‘कोधेन समन्नागतो’ (क्रोधाने युक्त असलेला) असे म्हटले आहे. ज्याच्यामध्ये उपनाह (वैरभाव धरण्याची वृत्ती) आहे किंवा ज्याचा वैर धरण्याचा स्वभाव आहे तो ‘उपनाही’ होय. विवाद उत्पन्न होताना बहुधा सुरुवातीला दोघांच्या निमित्ताने उत्पन्न होतो, म्हणूनच ‘द्विन्नं भिक्खूनं विवादो’ (दोन भिक्खूंचा विवाद) असे म्हटले आहे. परंतु तो विवाद जसा अनेकांसाठी अनर्थकारक ठरतो, ते उदाहरणाद्वारे दाखवताना ‘कथं’ (कसा) इत्यादी म्हटले आहे. ‘अब्भन्तरपरिसाय’ म्हणजे परिषदेच्या (संघाच्या) आत.

පරගුණමක්ඛනාය පවත්තොපි අත්තනො කාරකං ගූථෙන පහරන්තං ගූථො විය පඨමතරං මක්ඛෙතීති මක්ඛො, සො එතස්ස අත්ථීති මක්ඛී. පලාසතීති පලාසො, පරස්ස ගුණෙ ඩංසිත්වා විය අපනෙතීති අත්ථො, සො එතස්ස අත්ථීති පලාසී. පලාසී පුග්ගලො හි දුතියස්ස ධුරං න දෙති, සමං පසාරෙත්වා තිට්ඨති. තෙනාහ ‘‘යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පලාසෙන සමන්නාගතො’’ති. ‘‘ඉස්සුකී’’තිආදීනං පදානමත්ථො හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යොව. කම්මපථප්පත්තාය මිච්ඡාදිට්ඨියා වසෙනෙත්ථ මිච්ඡාදිට්ඨි වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘නත්ථිකවාදී අහෙතුකවාදී අකිරියවාදී’’ති.

दुसऱ्याच्या गुणांचे माखण (नाश) करण्यासाठी प्रवृत्त होणारा, परंतु विष्ठेने प्रहार करणाऱ्या व्यक्तीला विष्ठेप्रमाणे स्वतःलाच आधी माखणारा (दूषित करणारा) तो ‘मक्खो’ (गुणनाशक) होय, आणि ज्याच्यामध्ये हा दोष आहे तो ‘मक्खी’ होय. जो स्पर्धा करतो तो ‘पलासो’ (द्वेषी/स्पर्धक), दुसऱ्याच्या गुणांना डसल्याप्रमाणे नष्ट करतो असा अर्थ आहे, आणि ज्याच्यामध्ये हा दोष आहे तो ‘पलासी’ होय. पलासी पुद्गल (स्पर्धक व्यक्ती) दुसऱ्याला त्याचे स्थान (धुरा) देत नाही, तर स्वतःला त्याच्या बरोबरीचे दाखवून उभा राहतो. म्हणूनच ‘युगग्गाहळक्खणेन पलासेन समन्नागतो’ (बराबरी करण्याच्या लक्षणाने युक्त असलेल्या स्पर्धेने युक्त) असे म्हटले आहे. ‘इस्सुकी’ (ईर्ष्याळू) इत्यादी पदांचा अर्थ खाली सांगितलेल्या पद्धतीने सहज समजण्यासारखाच आहे. कर्मपथाला प्राप्त झालेल्या मिथ्यादृष्टीच्या संदर्भात येथे मिथ्यादृष्टी जाणावी, म्हणूनच ‘नत्थिकवादी, अहेतुकवादी, अकिरियवादी’ (नास्तिकवादी, अहेतुकवादी, अक्रियावादी) असे म्हटले आहे.

නිස්සරණියඡක්කවණ්ණනා

निस्सरणीयषट्कवर्णना (मुक्तीच्या सहा मार्गांचे वर्णन).

326. හාපෙත්වාති කුසලචිත්තං පරිහාපෙත්වා පවත්තිතුමෙව අප්පදානවසෙන. අභූතං බ්‍යාකරණං බ්‍යාකරොති ‘‘මෙත්තා හි ඛො මෙ චෙතොවිමුත්ති භාවිතා’’තිආදිනා (අ. නි. 6.13) අත්තනි අවිජ්ජමානං ගුණබ්‍යාහාරං බ්‍යාහරති. චෙතොවිමුත්ති-සද්දං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘නිස්සටා’’ති වුත්තං. පුන බ්‍යාපාදො නත්ථීති ඉදානි මම බ්‍යාපාදො නාම නත්ථි සබ්බසො නත්ථීති ඤත්වා.

३२६. ‘हापेत्वा’ म्हणजे कुशल चित्ताचा ऱ्हास करून, प्रयत्न न करण्याच्या भावनेने प्रवृत्त होणे. असत्य विधान करतो, जसे ‘मेत्ता हि खो मे चेतोविमुत्ति भाविता’ (माझी मैत्री चेतोविमुक्ती विकसित झाली आहे) इत्यादींद्वारे स्वतःमध्ये नसलेल्या गुणांचे कथन करतो. ‘चेतोविमुत्ति’ या शब्दाला अनुसरून ‘निस्सटा’ (मुक्त झालेली) असे म्हटले आहे. ‘पुन्हा व्यापाद (द्वेष) नाही’ म्हणजे आता माझा व्यापाद पूर्णपणे नष्ट झाला आहे, असे जाणून.

‘‘අනිමිත්තා’’ති වත්වා යෙසං නිමිත්තානං අභාවෙන අරහත්තඵලසමාපත්තියා අනිමිත්තතා, තං දස්සෙතුං ‘‘සා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ රාගස්ස නිමිත්තං, රාගො එව වා නිමිත්තන්ති රාගනිමිත්තං. ආදි-සද්දෙන දොසනිමිත්තාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. රූපවෙදනාදිසඞ්ඛාරනිමිත්තං රූපනිමිත්තාදි. තෙසඤ්ඤෙව නිච්චාදිවසෙන උපට්ඨානං නිච්චනිමිත්තාදි. තයිදං නිමිත්තං යස්මා සබ්බෙන සබ්බං අරහත්තඵලෙ නත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘සා හි…පෙ… අනිමිත්තාති වුත්තා’’ති. නිමිත්තං අනුසරතීති තං නිමිත්තං අනුගච්ඡති ආරබ්භ පවත්තති.

"अनिमित्त" असे म्हणून ज्या निमित्तांच्या अभावामुळे अर्हत्त्वफल-समापत्तीची अनिमित्तता होते, ते दर्शवण्यासाठी "ती खरोखर" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे रागाचे निमित्त किंवा राग हाच निमित्त म्हणजे 'रागनिमित्त' होय. 'आदि' शब्दाने द्वेषनिमित्त इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे. रूप, वेदना इत्यादी संस्कारांचे निमित्त म्हणजे 'रूपनिमित्त' इत्यादी होय. त्यांचेच नित्य इत्यादी रूपाने उपस्थित होणे म्हणजे 'नित्यनिमित्त' इत्यादी होय. हे निमित्त ज्या अर्थी अर्हत्त्वफलामध्ये सर्व प्रकारे नसते, म्हणूनच म्हटले आहे - "ती खरोखर...पे... अनिमित्त म्हटली आहे." 'निमित्ताचे अनुसरण करतो' म्हणजे त्या निमित्ताच्या मागे जातो, त्याला अनुसरून प्रवृत्त होतो.

අස්මිමානොති ‘‘අස්මී’’ති පවත්තො අත්තවිසයො මානො. අයං නාම අහං අස්මීති රූපලක්ඛණො, වෙදනාදීසු වා අඤ්ඤතරලක්ඛණො අයං නාම අත්තා [Pg.255] අහං අස්මි. ‘‘අස්මී’’ති මානො සමුග්ඝාටීයති එතෙනාති අස්මිමානසමුග්ඝාතො, අරහත්තමග්ගො. පුන අස්මිමානො නත්ථීති තස්ස අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනං කිත්තෙන්තො සමුග්ඝාතත්තමෙව විභාවෙති.

'अस्मिमान' म्हणजे "मी आहे" अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारा आत्मविषयक मान (अहंकार). "हा मी आहे" अशा रूपलक्षणाचा, किंवा वेदना इत्यादींपैकी कोणत्याही एका लक्षणाचा "हा आत्मा मी आहे" असा (मान). "मी आहे" हा मान ज्याच्याद्वारे समूळ नष्ट केला जातो, तो 'अस्मिमान-समुद्घात' म्हणजेच अर्हत्त्वमार्ग होय. पुन्हा अस्मिमान राहत नाही, अशा प्रकारे त्याच्या अनुत्पत्तीच्या स्थितीचे वर्णन करत तो समूळ नाश होणेच स्पष्ट करतो.

අනුත්තරියාදිඡක්කවණ්ණනා

अनुत्तरिय इत्यादी सहा घटकांचे वर्णन.

327. නත්ථි එතෙසං උත්තරානි විසිට්ඨානීති අනුත්තරානි, අනුත්තරානි එව අනුත්තරියානි යථා අනන්තමෙව ආනන්තරියන්ති ආහ ‘‘අනුත්තරියානීති අනුත්තරානී’’ති. දස්සනානුත්තරියං නාම අනුත්තරඵලවිසෙසාවහත්තා. එස නයො සෙසෙසුපි. සත්තවිධඅරියධනලාභොති සත්තවිධසද්ධාදිලොකුත්තරධනලාභො. සික්ඛත්තයපූරණන්ති අධිසීලසික්ඛාදීනං තිස්සන්නං සික්ඛානං පරිපූරණං. තත්ථ පරිපූරණං නිප්පරියායතො අසෙක්ඛානං වසෙන වෙදිතබ්බං. කල්‍යාණපුථුජ්ජනතො පට්ඨාය හි සත්ත සෙක්ඛා තිස්සො සික්ඛා පූරෙන්ති නාම, අරහා පන පරිපුණ්ණසික්ඛොති. ඉති ඉමානි අනුත්තරියානි ලොකියලොකුත්තරානි කථිතානි.

३२७. "यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ किंवा विशिष्ट काही नाही म्हणून ते 'अनुत्तर' आहेत. 'अनुत्तर' हेच 'अनुत्तरिय' आहेत, जसे 'अनंत' हेच 'आनंतर्य' असते, म्हणून म्हटले आहे - 'अनुत्तरिय म्हणजे अनुत्तर'. 'दर्शनानुत्तरिय' म्हणजे अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) फलविशेष प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे. हाच नियम उर्वरित बाबतीतही लागू होतो. 'सप्तविध आर्यधन लाभ' म्हणजे सात प्रकारच्या श्रद्धा इत्यादी लोकोत्तर धनाचा लाभ होय. 'शिक्षात्रय-पूरण' (तीन शिक्षांची पूर्तता) म्हणजे अधिशील-शिक्षा इत्यादी तीन शिक्षांची परिपूर्णता होय. तेथे परिपूर्णता ही मुख्यत्वे 'अशैक्षांच्या' (असेक्ख) संदर्भात समजली पाहिजे. कारण कल्याण-पृथग्जनापासून घेऊन सात प्रकारचे 'शैक्ष' (सेक्ख) तीन शिक्षा पूर्ण करतात, परंतु अर्हत हे परिपूर्ण-शिक्ष असतात. अशा प्रकारे ही लौकिक आणि लोकोत्तर अनुत्तरिये सांगितली आहेत."

අනුස්සතියො එව දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිහිතසුඛානං කාරණභාවතො ඨානානීති අනුස්සතිට්ඨානානි. එවං අනුස්සරතොති යථා බුද්ධානුස්සති විසෙසාධිගමස්ස ඨානං හොති, එවං ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනා (දී. නි. 1.157, 255) බුද්ධගුණෙ අනුස්සරන්තස්ස. උපචාරකම්මට්ඨානන්ති පච්චක්ඛතො උපචාරජ්ඣානාවහං කම්මට්ඨානං, පරම්පරාය පන යාව අරහත්තා ලොකියලොකුත්තරවිසෙසාවහං.

"अनुस्मृतीच ऐहिक (दृष्टधार्मिक) आणि पारलौकिक (सांपरायिक) इत्यादी हित व सुखाचे कारण असल्यामुळे 'स्थाने' आहेत, म्हणून ती 'अनुस्मृतिस्थाने' होत. अशा प्रकारे अनुस्मरण करणाऱ्याला, जसे बुद्धानुस्मृती ही विशेष अधिगमाचे (प्राप्तीचे) स्थान होते, तसेच 'इतिपि सो भगवा' इत्यादींद्वारे बुद्धांच्या गुणांचे अनुस्मरण करणाऱ्याला (होते). 'उपचार-कर्मस्थान' म्हणजे प्रत्यक्षपणे उपचार-ध्यानाला प्राप्त करून देणारे कर्मस्थान होय, परंतु परंपरेने अर्हत्त्वापर्यंत लौकिक आणि लोकोत्तर विशेष प्राप्त करून देणारे असते."

සතතවිහාරඡක්කවණ්ණනා

सततविहार या सहा घटकांचे वर्णन.

328. නිච්චවිහාරාති සබ්බදා පවත්තනකවිහාරා. ඨපෙත්වා හි සමාපත්තිවෙලං, භවඞ්ගවෙලඤ්ච ඛීණාසවා ඉමිනාව ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවිහාරෙන සබ්බකාලං විහරන්ති. චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති නිස්සයවොහාරෙන වුත්තං. සසම්භාරකථා හෙසා යථා ‘‘ධනුනා විජ්ඣතී’’ති. තස්මා නිස්සයසීසෙන නිස්සිතස්ස ගහණං දට්ඨබ්බන්ති ආහ ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිස්වා’’ති. ඉට්ඨෙ අරජ්ජන්තොති ඉට්ඨෙ ආරම්මණෙ රාගං අනුප්පාදෙන්තො මග්ගෙන සමුච්ඡින්නත්තා. නෙව සුමනො හොති ගෙහසිතපෙමවසෙනපි. න දුම්මනො පසාදඤ්ඤථත්තවසෙනපි. අසමපෙක්ඛනෙති ඉට්ඨෙපි අනිට්ඨෙපි මජ්ඣත්තෙපි ආරම්මණෙ න සමං [Pg.256] න සම්මා අයොනිසො ගහණෙ. යො අඛීණාසවානං මොහො උප්පජ්ජති, තං අනුප්පාදෙන්තො මග්ගෙනෙව තස්ස සමුග්ඝාටිතත්තා. ඤාණුපෙක්ඛාවසෙනෙව උපෙක්ඛකො විහරති මජ්ඣත්තො. අයඤ්චස්ස පටිපත්තිවෙපුල්ලප්පත්තියා, පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා වාති ආහ ‘‘සතියා’’තිආදි. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාති ඡසු ද්වාරෙසු පවත්තා සතිසම්පජඤ්ඤස්ස වසෙන ඡාවයවා උපෙක්ඛා. ඤාණසම්පයුත්තචිත්තානි ලබ්භන්ති තෙහි විනා සම්පජානතාය අසම්භවතො. මහාචිත්තානීති අට්ඨපි මහාකිරියචිත්තානි ලබ්භන්ති. සතතවිහාරාති ඤාණුප්පත්තිපච්චයරහිතකාලෙපි පවත්තිභෙදනතො. දස චිත්තානීති අට්ඨ මහාකිරියචිත්තානි හසිතුප්පාදවොට්ඨබ්බනචිත්තෙහි සද්ධිං දස චිත්තානි ලබ්භන්ති. අරජ්ජනාදුස්සනවසෙන පවත්ති තෙසම්පි සාධාරණාති.‘‘උපෙක්ඛකො විහරතී’’ති වචනතො ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන ආගතානං ඉමෙසං සතතවිහාරානං ‘‘සොමනස්සං කථං ලබ්භතී’’ති චොදෙත්වා ‘‘ආසෙවනතො ලබ්භතී’’ති සයමෙව පරිහරතීති. කිඤ්චාපි ඛීණාසවො ඉට්ඨානිට්ඨෙපි ආරම්මණෙ මජ්ඣත්තෙ විය බහුලං උපෙක්ඛකො විහරති අත්තනො පරිසුද්ධපකතිභාවාවිජහනතො, කදාචි පන තථා චෙතොභිසඞ්ඛාරාභාවෙ යං තං සභාවතො ඉට්ඨං ආරම්මණං, තත්ථ යාථාවසභාවග්ගහණවසෙනපි අරහතො චිත්තං සොමනස්සසහගතං හුත්වා පවත්තතෙව, තඤ්ච ඛො පුබ්බාසෙවනවසෙන. තෙනාහ ‘‘ආසෙවනතො ලබ්භතී’’ති.

३२८. "नित्यविहार म्हणजे नेहमी प्रवृत्त असणारे विहार होय. कारण समापत्तीची वेळ आणि भवांगाची वेळ वगळता, क्षीणासव (अर्हत) याच छळंगुपेक्षा (षडंग-उपेक्षा) विहाराने सर्वकाळ विहार करतात. 'डोळ्याने रूप पाहून' हे आश्रय-व्यवहाराने म्हटले आहे. ही ससंभारकथा आहे, जसे 'धनुष्याने विंधतो'. म्हणून आश्रयाच्या मुख्यतेने आश्रिताचे ग्रहण समजले पाहिजे, म्हणून म्हटले आहे - 'चक्षुविज्ञानाने पाहून'. 'इष्ट गोष्टींमध्ये आसक्त न होणारा' म्हणजे इष्ट आलंबनामध्ये रागाला उत्पन्न न करणारा, कारण मार्गाद्वारे तो समूळ नष्ट झालेला असतो. गृहस्थी प्रेमाच्या वशतेने तो आनंदी (सुमन) होत नाही. आणि श्रद्धेच्या विपरीततेमुळे तो दुःखी (दुम्मन) होत नाही. 'असमपेक्षण' म्हणजे इष्ट, अनिष्ट किंवा तटस्थ आलंबनाचे समान किंवा योग्य प्रकारे अयोनिशो ग्रहण न करणे. जे अक्षीणासवांना (ज्यांचे आसव नष्ट झाले नाहीतंना) मोह उत्पन्न होतो, तो उत्पन्न न करता मार्गाद्वारेच त्याचा समूळ नाश झालेला असल्यामुळे. ज्ञान-उपेक्षेच्या वशतेनेच तो उपेक्षक (तटस्थ) होऊन विहार करतो. आणि हे त्याच्या प्रतिपत्तीच्या विपुलतेमुळे किंवा प्रज्ञेच्या विपुलतेमुळे आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'स्मृतीद्वारे' इत्यादी. 'छळंगुपेक्षा' म्हणजे सहा द्वारांमध्ये प्रवृत्त असणाऱ्या स्मृती आणि संप्रजन्यामुळे सहा अवयवांची उपेक्षा होय. ज्ञानसंप्रयुक्त चित्ते प्राप्त होतात, कारण त्यांच्याशिवाय संप्रजन्यता असणे असंभव आहे. 'महाचित्ते' म्हणजे आठही महाक्रियाचित्ते प्राप्त होतात. 'सततविहार' म्हणजे ज्ञानोत्पत्तीच्या प्रत्ययाशिवायच्या (कारणाशिवायच्या) काळातही प्रवृत्तीच्या भेदाने. 'दहा चित्ते' म्हणजे आठ महाक्रियाचित्ते आणि हसितुत्पाद व व्यवस्थापन (वोठ्ठब्बन) चित्तांसह दहा चित्ते प्राप्त होतात. आसक्ती आणि द्वेष न होण्याच्या रूपाने प्रवृत्ती त्यांच्यातही साधारपणे असते. 'उपेक्षक होऊन विहार करतो' या वचनामुळे छळंगुपेक्षेच्या वशतेने आलेल्या या सततविहारांमध्ये 'सौमनस्य कसे प्राप्त होते?' अशी शंका उपस्थित करून 'आसेवनामुळे (पुन्हा पुन्हा अभ्यास केल्यामुळे) प्राप्त होते' असे स्वतःच उत्तर दिले आहे. जरी क्षीणासव इष्ट आणि अनिष्ट आलंबनांमध्ये तटस्थाप्रमाणे बहुतांश वेळा उपेक्षक होऊन विहार करतो, कारण तो आपला परिशुद्ध स्वभाव सोडत नाही, तरीही कधीतरी तशा चेतो-अभिसंस्काराच्या अभावी जे स्वभावतः इष्ट आलंबन असते, तेथे यथार्थ स्वभाव ग्रहणाच्या वशतेनेही अर्हताचे चित्त सौमनस्य-सहगत (आनंदाने युक्त) होऊन प्रवृत्त होतेच, आणि ते पूर्व-आसेवनाच्या वशतेने होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'आसेवनामुळे प्राप्त होते'."

අභිජාතිඡක්කවණ්ණනා

अभिजाती या सहा घटकांचे वर्णन.

329. ‘‘අභිජාතියො’’ති එත්ථ අභි-සද්දො උපසග්ගමත්තං, න අත්ථවිසෙසජොතකොති ආහ ‘‘ජාතියො’’ති. අභිජායතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ජායතීති ච අන්තොගධහෙතුඅත්ථපදං, උප්පාදෙතීති අත්ථො. ජාතියා, තංනිබ්බත්තකකම්මානඤ්ච කණ්හසුක්කපරියායතාය යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. පටිප්පස්සම්භනවසෙන කිලෙසානං නිබ්බාපනතො නිබ්බානං සචෙ කණ්හං භවෙය්‍ය යථා තං දසවිධං දුස්සීල්‍යකම්මං. සචෙ සුක්කං භවෙය්‍ය යථා තං දානසීලාදිකුසලකම්මං. ද්වින්නම්පි කණ්හසුක්කවිපාකානං. අරහත්තං අධිප්පෙතං ‘‘අභිජායතී’’ති වචනතො. තං කිලෙසනිබ්බානන්තෙ ජාතත්තා නිබ්බානං යථා රාගාදීනං ඛයන්තෙ ජාතත්තා රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයොති.

३२९. "'अभिजाती' येथे 'अभि' शब्द केवळ उपसर्ग आहे, तो अर्थाचा विशेष दर्शवणारा नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'जाती'. 'अभिजायात' (अभिजाियति) येथेही हाच नियम आहे. 'जायति' (उत्पन्न होतो) हा अंतर्भूत हेतूचा अर्थ असणारा शब्द आहे, त्याचा अर्थ 'उत्पन्न करतो' असा आहे. जाती आणि तिला उत्पन्न करणाऱ्या कर्मांच्या कृष्ण-शुक्ल (काळे-पांढरे) पर्यायाने जे सांगायचे आहे, ते खाली सांगितलेच आहे. प्रतिप्रस्रब्धीच्या (शांत होण्याच्या) वशतेने क्लेशांचे निर्वापण (शांत) केल्यामुळे निर्वाण जर कृष्ण (काळे) असते, जसे ते दहा प्रकारचे दुःशील कर्म असते. जर ते शुक्ल (पांढरे) असते, जसे ते दान, शील इत्यादी कुशल कर्म असते. दोन्ही कृष्ण-शुक्ल विपाकांच्या. 'अभिजायात' या वचनावरून अर्हत्त्व अभिप्रेत आहे. ते क्लेश-निर्वाणाच्या शेवटी उत्पन्न झाल्यामुळे 'निर्वाण' आहे, जसे राग इत्यादींच्या क्षयाच्या शेवटी उत्पन्न झाल्यामुळे 'रागक्षय', 'द्वेषक्षय', 'मोहक्षय' म्हटले जाते."

නිබ්බෙධභාගියඡක්කවණ්ණනා

निर्वेधभागीय या सहा घटकांचे वर्णन.

නිබ්බෙධො [Pg.257] වුච්චති නිබ්බානං මග්ගඤාණෙන නිබ්බිජ්ඣිතබ්බට්ඨෙන, පටිවිජ්ඣිතබ්බට්ඨෙනාති අත්ථො. නිරොධානුපස්සනාඤාණෙති නිරොධානුපස්සනාඤාණෙ නිස්සයපච්චයභූතෙ උප්පන්නා සඤ්ඤා, තෙන සහගතාති අත්ථො.

"'निर्वेध' म्हणजे निर्वाण म्हटले जाते, कारण ते मार्गज्ञानाने भेदले जाण्याच्या (वेध घेण्याच्या) अर्थाने किंवा प्रतिवेध (साक्षात्कार) करण्याच्या अर्थाने आहे, असा अर्थ आहे. 'निरोध-अनुपश्यना ज्ञानात' म्हणजे निरोध-अनुपश्यना ज्ञानात आश्रयप्रत्यय रूपाने उत्पन्न झालेली संज्ञा, तिच्याशी सहगत (युक्त) आहे असा अर्थ आहे."

ඡක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सहा घटकांचे वर्णन समाप्त झाले.

සත්තකවණ්ණනා

सात घटकांचे वर्णन.

330. සම්පත්තිපටිලාභට්ඨෙනාති සීලසම්පත්තිආදීනං සම්මාසම්බොධිපරියොසානානං සම්පත්තීනං පටිලාභාපනට්ඨෙන, සම්පත්තීනං වා පටිලාභො සම්පත්තිපටිලාභො, තස්ස කාරණං සම්පත්තිපටිලාභට්ඨො, තෙන සම්පත්තිපටිලාභට්ඨෙන. තෙනෙවාහ ‘‘සම්පත්තීනං පටිලාභකාරණතො’’ති. සද්ධාව උභයහිතත්ථිකෙහි ධනායිතබ්බට්ඨෙන ධනං සද්ධාධනං. එත්ථාති එතෙසු ධනෙසු. සබ්බසෙට්ඨං සබ්බෙසං පටිලාභකාරණභාවතො, තෙසඤ්ච සංකිලෙසවිසොධනෙන මහාජුතිකමහාවිප්ඵාරභාවාපාදනතො. තෙනාහ ‘‘පඤ්ඤාය හී’’තිආදි. තත්ථ පඤ්ඤාය ඨත්වාති කම්මස්සකතාපඤ්ඤාය පතිට්ඨාය සුචරිතාදීනි පූරෙත්වා සග්ගූපගා හොන්ති. තත්ථ චෙව පාරමිතා පඤ්ඤාය ච ඨත්වා සාවකපාරමිඤාණාදීනි පටිවිජ්ඣන්ති.

३३०. "संपत्तिपटिलाभट्ठेन" (संपत्तीच्या प्राप्तीचा अर्थाने) म्हणजे शील-संपत्तीपासून सुरू होऊन सम्यक्संबोधीमध्ये पर्यवसान होणाऱ्या संपत्तींच्या प्राप्ती करून देण्याच्या अर्थाने, किंवा संपत्तींची प्राप्ती म्हणजे 'संपत्तिपटिलाभ' (संपत्तीची प्राप्ती), त्याचे कारण म्हणजे 'संपत्तिपटिलाभट्ठ' (संपत्तीच्या प्राप्तीचे कारण), त्या संपत्तिपटिलाभट्ठने. म्हणूनच म्हटले आहे - "संपत्तीच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे". दोन्ही बाजूंचे (इहलोक आणि परलोक) हित इच्छिणाऱ्यांनी धन मानण्याच्या अर्थाने श्रद्धा हेच धन आहे, म्हणून 'श्रद्धाधन' (सद्धाधन). "एत्थ" (येथे) म्हणजे या धनांमध्ये. "सब्वसेट्ठं" (सर्वश्रेष्ठ) कारण ते सर्वांच्या प्राप्तीचे कारण आहे, आणि त्यांच्या संक्लेशांचे (मळांचे) विशोधन करून महान तेज व महान प्रभाव प्राप्त करून देणारे आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "पञ्ञाय ही" (प्रज्ञेनेच) इत्यादी. "तत्थ पञ्ञाय ठत्वा" (तेथे प्रज्ञेवर स्थित राहून) म्हणजे कम्मस्सकता प्रज्ञेवर (कर्मस्वकीयता प्रज्ञेवर) प्रतिष्ठित होऊन, सुचरित इत्यादी पूर्ण करून स्वर्गात जाणारे होतात. आणि तेथेच पारमिता प्रज्ञेवर स्थित राहून श्रावकपारमिताज्ञान इत्यादींचा साक्षात्कार करतात.

සමාධිං පරික්ඛරොන්ති අභිසඞ්ඛරොන්තීති සමාධිපරික්ඛාරා, සමාධිස්ස සම්භාරභූතා සම්මාදිට්ඨිආදයො. ඉධ පන සහකාරීකාරණභූතා අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘සමාධිපරිවාරා’’ති.

जे समाधीला परिष्कृत करतात, अभिसंस्कृत करतात, ते 'समाधिपरिक्खारा' (समाधीचे परिष्कार/साधने) होत, जे समाधीचे संभार (साहित्य) असणारे सम्यक् दृष्टी इत्यादी आहेत. परंतु येथे सहकारी कारण असणारे अभिप्रेत आहेत, म्हणून म्हटले आहे - 'समाधिपरिवारा' (समाधीचे परिवार).

අසතං අසාධූනං ධම්මා තෙසං අසාධුභාවසාධනතො. අසන්තාති අසුන්දරා ගාරය්හා. තෙනාහ ‘‘ලාමකා’’ති. ‘‘විපස්සකස්සෙව කථිතා’’ති වත්වා තස්ස විපස්සනානිබ්බත්තිං දස්සෙතුං ‘‘තෙසුපී’’තිආදි වුත්තං. චතුන්නම්පි හි සච්චානං විසෙසෙන දස්සනතො මග්ගපඤ්ඤා සාතිසයං ‘‘විපස්සනා’’ති වත්තබ්බා, තංසමඞ්ගී ච අරියො විපස්සනකොති.

असाधुंचे (दुर्जनांचे) जे धर्म आहेत, ते त्यांच्या असाधुभावाचे (दुर्जनत्वाचे) साधन असल्यामुळे 'असंत' (असत) आहेत. 'असंत' म्हणजे जे सुंदर नाहीत, निंदनीय आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'लामक' (हीन/कनिष्ठ). "विपस्सकस्सेव कथितं" (केवळ विपश्यकासाठीच सांगितले आहे) असे म्हणून त्याची विपश्यनेची उत्पत्ती दर्शवण्यासाठी "तेसुपि" (त्यांच्यामध्येही) इत्यादी म्हटले आहे. कारण चारही आर्या सत्यांचे विशेष रूपाने दर्शन होत असल्यामुळे मार्गप्रज्ञेला अतिशय रूपाने "विपश्यना" म्हटले पाहिजे, आणि त्या प्रज्ञेने युक्त असणारा आर्य हा 'विपश्यक' (विपश्यना करणारा) होय.

සප්පුරිසානං ධම්මාති සප්පුරිසානංයෙව ධම්මා, න අසප්පුරිසානං. ධම්මානුධම්මපටිපත්තියා එව හි ධම්මඤ්ඤුආදිභාවො, න පාළිධම්මපඨනාදිමත්තෙන. භාසිතස්සාති සුත්තගෙය්‍යාදිභාසිතස්ස චෙව තදඤ්ඤස්ස ච අත්තත්ථපරත්ථබොධකස්ස පදස්ස. අත්ථකුසලතාවසෙන අත්ථං ජානාතීති අත්ථඤ්ඤූ[Pg.258]. අත්තානං ජානාතීති යාථාවතො අත්තනො පමාණජානනවසෙන අත්තානං ජානාති. පටිග්ගහණපරිභොගමත්තඤ්ඤුතාහි එව පරියෙසනවිස්සජ්ජනමත්තඤ්ඤුතාපි බොධිතා හොන්තීති ‘‘පටිග්ගහණපරිභොගෙසු’’ ඉච්චෙව වුත්තං. එවඤ්හි තා අනවජ්ජා හොන්තීති. යොගස්ස අධිගමායාති භාවනාය අනුයුඤ්ජනස්ස. අතිසම්බාධන්ති අතිඛුද්දකං අතික්ඛපඤ්ඤස්ස තාවතා කාලෙන තීරෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. අට්ඨවිධං පරිසන්ති ඛත්තියපරිසාදිකං අට්ඨවිධං පරිසං. භික්ඛුපරිසාදිකං චතුබ්බිධං ඛත්තියපරිසාදිකං මනුස්සපරිසංයෙව පුන චතුබ්බිධං ගහෙත්වා අට්ඨවිධං වදන්ති අපරෙ. ‘‘ඉමං මෙ සෙවන්තස්ස අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, තස්මා සෙවිතබ්බො, විපරියායතො තදඤ්ඤො අසෙවිතබ්බො’’ති එවං සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බං පුග්ගලං ජානාතීති පුග්ගලඤ්ඤූ. එවං තෙසං පුග්ගලානම්පි බොධනං උක්කට්ඨං, නිහීනං වා ජානාති නාම.

सत्पुरुषांचे धर्म म्हणजे सत्पुरुषांचेच धर्म, असत्पुरुषांचे नव्हे. कारण धर्म आणि अनुधर्माचे आचरण केल्यानेच 'धर्मज्ञ' इत्यादी भाव प्राप्त होतो, केवळ पाळिधर्माचे पठण इत्यादी करण्याने नव्हे. "भासितस्स" (भाषिलेल्याचे) म्हणजे सुत्त, गेय्य इत्यादींमध्ये भाषिलेल्या आणि त्याव्यतिरिक्त स्वतःचे हित व परहित बोध करून देणाऱ्या पदाचे. अर्थाच्या कुशलतेमुळे जो अर्थ जाणतो तो 'अर्थज्ञ' (अत्थञ्ञू) होय. जो स्वतःला जाणतो, तो यथार्थपणे स्वतःच्या प्रमाणाला (मर्यादेला) जाणण्याच्या अर्थाने 'आत्मज्ञ' (अत्तञ्ञू) होय. ग्रहण आणि उपभोग यांमधील मात्रा (प्रमाण) जाणण्यानेच शोधणे आणि खर्च करणे यांमधील मात्रा जाणणे देखील बोधित होते, म्हणूनच केवळ "ग्रहण आणि उपभोगामध्ये" असे म्हटले आहे. कारण अशा प्रकारे ते निर्दोष होतात. "योगस्स अधिगमाय" म्हणजे भावनेच्या अभ्यासासाठी. "अतिसंबोधं" म्हणजे अत्यंत सूक्ष्म, कारण तीक्ष्ण प्रज्ञा असणाऱ्याला देखील तेवढ्या वेळात ते पूर्ण करणे अशक्य असल्यामुळे. "अट्ठविधं परिसं" म्हणजे क्षत्रिय परिषद इत्यादी आठ प्रकारच्या परिषदा. इतर काही आचार्य भिक्खू परिषद इत्यादी चार प्रकारच्या आणि क्षत्रिय परिषद इत्यादी मनुष्य परिषदांचे पुन्हा चार प्रकार घेऊन आठ प्रकारच्या परिषदा सांगतात. "याचे सेवन केल्याने माझे अकुशल धर्म नष्ट होतात, कुशल धर्म वाढतात, म्हणून याचे सेवन केले पाहिजे; आणि याच्या उलट असणाऱ्या इतर व्यक्तीचे सेवन करू नये" अशा प्रकारे सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य व्यक्तीला जो जाणतो तो 'पुद्गलज्ञ' (पुग्गलञ्ञू) होय. अशा प्रकारे तो त्या पुद्गलांच्या देखील श्रेष्ठ किंवा हीन अवस्थेला जाणतो.

331. ‘‘නිද්දසවත්ථූනී’’ති. ‘‘ආදි-සද්දලොපෙනායං නිද්දෙසො’’ති ආහ ‘‘නිද්දසාදිවත්ථූනී’’ති. නත්ථි දානි ඉමස්ස දසාති නිද්දසො. පඤ්හොති ඤාතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො. පුන දසවස්සො න හොතීති තෙසං මතිමත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘සො කිරා’’ති කිරසද්දග්ගහණං. ‘‘නිද්දසො’’ති චෙතං දෙසනාමත්තං, තස්ස නිබ්බීසාදිභාවස්ස විය නින්නවාදිභාවස්ස ච ඉච්ඡිතත්තාති දස්සෙතුං ‘‘න කෙවලඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. ගාමෙ විචරන්තොති ගාමෙ පිණ්ඩාය විචරන්තො.

३३१. "निद्दसवत्थूनि" (निर्दशवस्तू). "आदि-शब्द गाळल्यामुळे हा निर्देश आहे" असे दर्शवण्यासाठी "निद्दसादिवत्थूनि" (निर्दश-आदि-वस्तू) असे म्हटले आहे. आता याला 'दश' (दहा वर्षे) नाहीत तो 'निद्दस' (निर्दश). 'प्रश्न' म्हणजे जाणून घेण्याची इच्छा असलेला विषय. पुन्हा तो दहा वर्षांचा होत नाही, हे त्यांचे केवळ मत आहे हे दर्शवण्यासाठी "सो किरा" (तो म्हणे) यातील 'किर' (म्हणे) शब्दाचा प्रयोग केला आहे. आणि "निद्दसो" हा केवळ उपदेश आहे, कारण त्याचा निर्विषय भाव आणि निम्नगामी भाव इच्छित आहे, हे दर्शवण्यासाठी "न केवलञ्च" (केवळ एवढेच नाही) इत्यादी म्हटले आहे. "गामे विचरन्तो" म्हणजे गावात भिक्षेसाठी फिरणारा.

න ඉදං තිත්ථියානං අධිවචනං තෙසු තන්නිමිත්තස්ස අභාවා. සාසනෙපි සෙක්ඛස්සාපි න ඉදං අධිවචනං, කිමඞ්ගං පන පුථුජ්ජනස්ස. යස්ස පනෙතං අධිවචනං, යෙන ච කාරණෙන, තං දස්සෙතුං ‘‘ඛීණාසවස්සෙත’’න්තිආදි වුත්තං. අප්පටිසන්ධිකභාවො හිස්ස පච්චක්ඛතො කාරණං. පරම්පරාය ඉතරානි, යානි පාළියං ආගතානි.

हे अन्यतीर्थिकांचे (इतर पंथांच्या लोकांचे) नाव नाही, कारण त्यांच्यामध्ये याचे कारण अस्तित्वात नाही. शासनामध्ये (बुद्ध शासनात) देखील शैक्षाचे (sekha) हे नाव नाही, मग पृथग्जनाचे (puthujjana) काय सांगावे! परंतु हे ज्याचे नाव आहे आणि ज्या कारणाने आहे, ते दर्शवण्यासाठी "खीणासवस्सेतं" (हे क्षीणासवाचे नाव आहे) इत्यादी म्हटले आहे. कारण त्याचा पुनर्जन्म न होण्याचा भाव हे त्याचे प्रत्यक्ष कारण आहे. परंपरेने इतर जे पाळिमध्ये आले आहेत, ते त्याचे कारण आहेत.

සික්ඛාය සම්මදෙව ආදානං සික්ඛාසමාදානං, තං පනස්සා පාරිපූරියා වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘සික්ඛත්තයපූරණෙ’’ති. සික්ඛාය වා සම්මදෙව ආදිතො පට්ඨාය රක්ඛණං සික්ඛාසමාදානං, තඤ්ච අත්ථතො පූරණෙ පරිච්ඡින්නං අරක්ඛණෙ සබ්බෙන සබ්බං අභාවතො, රක්ඛණෙ ච පරිපූරණතො. බහලච්ඡන්දොති දළ්හච්ඡන්දො. ආයතින්ති අනන්තරානාගතදිවසාදිකාලො අධිප්පෙතො[Pg.259], න අනාගතභවොති ආහ ‘‘අනාගතෙ පුනදිවසාදීසුපී’’ති. සික්ඛං පරිපූරෙන්තස්ස තත්ථ නිවිට්ඨඅත්ථිතා අවිගතපෙමතා, තෙභූමකධම්මානං අනිච්චාදිවසෙන සම්මදෙව නිජ්ඣානං ධම්මනිසාමනාති ආහ ‘‘විපස්සනායෙතං අධිවචන’’න්ති. තණ්හාවිනයනෙති විරාගානුපස්සනාදිවිපස්සනාඤාණානුභාවසිද්ධෙ තණ්හාවික්ඛම්භනෙ. එකීභාවෙති ගණසඞ්ගණිකාකිලෙසසඞ්ගණිකාවිගමසිද්ධෙ විවෙකභාවෙ. වීරියාරම්භෙති සම්මප්පධානවීරියස්ස පග්ගණ්හනෙ, තං පන සබ්බසො වීරියස්ස පරිබ්‍රූහනං හොතීති ආහ ‘‘කායිකචෙතසිකස්ස වීරියස්ස පූරණෙ’’ති. සතියඤ්චෙව නෙපක්කභාවෙ චාති සතොකාරිතාය චෙව සම්පජානකාරිතාය ච. සතිසම්පජඤ්ඤබලෙනෙව වීරියාරම්භො ඉජ්ඣති. දිට්ඨිපටිවෙධෙති සම්මාදිට්ඨියා පටිවිජ්ඣනෙ. තෙනාහ ‘‘මග්ගදස්සනෙ’’ති. සච්චසම්පටිවෙධෙ හි ඉජ්ඣමානෙ මග්ගසම්මාදිට්ඨි සිද්ධා එව හොති.

शिक्षेचे योग्य प्रकारे ग्रहण करणे म्हणजे 'शिक्षा-समादान' (सिक्खासमादान) होय, आणि ते तिच्या परिपूर्णतेने जाणले पाहिजे, म्हणून म्हटले आहे - "सिक्खत्तयपूरणे" (तीन शिक्षांच्या पूर्ततेमध्ये). किंवा शिक्षेचे योग्य प्रकारे आरंभापासून रक्षण करणे म्हणजे 'शिक्षा-समादान' होय, आणि ते अर्थाच्या दृष्टीने पूर्ण करण्यातच समाविष्ट आहे, कारण रक्षण न केल्यास सर्व प्रकारे त्याचा अभाव होतो आणि रक्षण केल्यास ते परिपूर्ण होते. "बहलच्छन्दो" म्हणजे दृढ छंद (इच्छा). "आयतिं" (भविष्यात) याने नजीकचा आगामी दिवस इत्यादी काळ अभिप्रेत आहे, अनागत भव (पुढचा जन्म) नव्हे, म्हणून म्हटले आहे - "अनागते पुनदिवसादीसुपि" (भविष्यातील दुसऱ्या दिवशी इत्यादींमध्येही). शिक्षेची पूर्तता करणाऱ्याची तेथे असलेली निष्ठा आणि न संपणारे प्रेम, तसेच त्रैभूमिक धर्मांचे अनित्य इत्यादी रूपाने योग्य प्रकारे चिंतन करणे म्हणजे 'धर्मनिसाधना' (धम्मनिसाधना) होय, म्हणून म्हटले आहे - "विपस्सनायेतं अधिवचनं" (हे विपश्यनेचे नाव आहे). "तण्हाविनये" (तृष्णेच्या विनयामध्ये) म्हणजे विरागानुदर्शन इत्यादी विपश्यना ज्ञानाच्या प्रभावाने सिद्ध होणाऱ्या तृष्णेच्या विष्कंभनात (दडपण्यात). "एकीभावे" (एकीभावात) म्हणजे गणसंर्ग आणि क्लेशसंर्ग दूर झाल्याने सिद्ध होणाऱ्या विवेकभावात. "वीरिय्यारम्भे" (वीर्याच्या आरंभात) म्हणजे सम्यक्प्रधान वीर्याचे प्रग्रहण करणे, आणि ते सर्व प्रकारे वीर्याची वृद्धी करणारे होते, म्हणून म्हटले आहे - "कायिकचेतसिकस्स वीरियस्स पूरणे" (कायिक आणि चैतसिक वीर्याच्या पूर्ततेमध्ये). "सतियञ्चेव नेपक्कभावे चाति" म्हणजे स्मृती आणि प्रज्ञा या दोन्हीमध्ये, म्हणजेच स्मृतिपूर्वक आणि संप्रजन्यपूर्वक कार्य करण्यामध्ये. स्मृती आणि संप्रजन्याच्या बलानेच वीर्याचा आरंभ यशस्वी होतो. "दिट्ठिपटिवेधे" (दृष्टीच्या प्रतिवेधात) म्हणजे सम्यक् दृष्टीने भेद करणे (साक्षात्कार करणे). म्हणूनच म्हटले आहे - "मग्गदस्सने" (मार्गाच्या दर्शनामध्ये). कारण सत्याचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) सिद्ध होत असताना मार्ग-सम्यक् दृष्टी सिद्ध होतेच.

අසුභානුපස්සනාඤාණෙති දසවිධස්ස, එකාදසවිධස්සාපි වා අසුභස්ස අනුපස්සනාවසෙන පවත්තඤාණෙ. ඉදඤ්හි දුක්ඛානුපස්සනාය පරිචයඤාණං. ආදීනවානුපස්සනාඤාණෙති සඞ්ඛාරානං අනිච්චදුක්ඛවිපරිණාමතාසංසූචිතස්ස ආදීනවස්ස අනුපස්සනාවසෙන පවත්තඤාණෙ. අප්පහීනට්ඨෙනාති මග්ගෙන අසමුච්ඡින්නභාවෙන. අනුසෙන්තීති සන්තානෙ අනු අනු සයන්ති. කාරණලාභෙ හි සති උප්පන්නාරහා කිලෙසා සන්තානෙ අනු අනු සයිතා විය හොන්ති, තස්මා තෙ තදවත්ථා ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්ති. ථාමගතොති ථාමප්පත්තො. ථාමගමනඤ්ච අඤ්ඤෙහි අසාධාරණො කාමරාගාදීනමෙව ආවෙණිකො සභාවො දට්ඨබ්බො. තථා හි වුත්තං අභිධම්මෙ ‘‘ථාමගතානුසයං පජහතී’’ති. කාමරාගො එව අනුසයො කාමරාගානුසයො. යෙ පන ‘‘කාමරාගස්ස අනුසයො කාමරාගානුසයො’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං. න හි කාමරාගවිනිමුත්තො කාමරාගානුසයො නාම කොචි අත්ථි. යදි ‘‘තස්ස බීජ’’න්ති වදෙය්‍යුං, තම්පි තබ්බිනිමුත්තං පරමත්ථතො න උපලබ්භතෙවාති. එසෙව නයො සෙසෙසුපි.

असुभानुपस्सनाञाण (अशुभानुपश्यनाज्ञान) म्हणजे दहा प्रकारच्या किंवा अकरा प्रकारच्या अशुभाच्या अनुदर्शनाच्या (अनुपश्यनेच्या) प्रभावाने प्रवृत्त झालेले ज्ञान. हेच दुक्खानुपेस्सना (दुःखानुपश्यना) चे परिचयज्ञान आहे. आदीनवानुपस्सनाञाण (आदीनवानुपश्यनाज्ञान) म्हणजे संस्कारांच्या अनित्य, दुःख आणि विपरिणामशीलतेने सूचित होणाऱ्या दोषांच्या (आदीनवांच्या) अनुदर्शनाच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेले ज्ञान. 'अप्पहीणट्ठेन' (नष्ट न झालेल्या अर्थाने) म्हणजे मार्गाने समूळ नष्ट न झाल्यामुळे. 'अनुसेन्ति' (अनुशयन करतात) म्हणजे संतानामध्ये (चित्तप्रवाहामध्ये) अनुगामी होऊन सुप्त राहतात. कारण प्राप्त झाल्यावर उत्पन्न होण्यास योग्य असलेले क्लेश संतानामध्ये अनुगामी होऊन सुप्त राहिल्यासारखे असतात, म्हणून त्या अवस्थेतील क्लेशांना 'अनुसय' (अनुशय) असे म्हणतात. 'थामगतो' म्हणजे सामर्थ्य प्राप्त झालेला. सामर्थ्य प्राप्त होणे हा इतरांपेक्षा असाधारण असा कामराग इत्यादींचाच विशिष्ट (आवेणिक) स्वभाव समजला पाहिजे. म्हणूनच अभिधम्मात म्हटले आहे - 'थामगतानूसयं पजहति' (सामर्थ्य प्राप्त झालेल्या अनुशयाचा त्याग करतो). कामराग हाच अनुशय म्हणजे 'कामरागानुसय' होय. परंतु जे लोक 'कामरागाचा अनुशय म्हणजे कामरागानुसय' असे म्हणतात, ते केवळ त्यांचे मत आहे. कारण कामरागापासून मुक्त असा 'कामरागानुसय' नावाचा कोणताही वेगळा अनुशय अस्तित्वात नाही. जर ते 'त्याचे बीज' असे म्हणत असतील, तर ते देखील त्यापासून मुक्त असे परमार्थतः आढळत नाही. हाच नियम उर्वरित (अनुशयांच्या) बाबतीतही लागू होतो.

අධිකරණසමථසත්තකවණ්ණනා

अधिकरणसमथसत्तकवण्णना (अधिकरण शमथ सप्तक वर्णन)

අධිකරීයන්ති එත්ථාති අධිකරණානි. කෙ අධිකරීයන්ති? සමථා. කථං අධිකරීයන්තීති? සමනවසෙන, තස්මා තෙ තෙසං සමනවසෙන පවත්තන්තීති ආහ [Pg.260] ‘‘අධිකරණානි සමෙන්තී’’තිආදි. උප්පන්නානං උප්පන්නානන්ති උට්ඨිතානං උට්ඨිතානං. සමථත්ථන්ති සමනත්ථං.

येथे ज्यांचे अधिकरण (निवाडा) केले जाते, ते 'अधिकरणे' होत. कोणाचा निवाडा किया जातो? समथांचा (शमथांचा). कशा प्रकारे निवाडा केला जातो? शांत करण्याच्या (शमन करण्याच्या) दृष्टीने, म्हणून ते त्यांच्या शमनाच्या दृष्टीने प्रवृत्त होतात, म्हणूनच म्हटले आहे - 'अधिकरणानि समेन्ति' (अधिकरणे शांत करतात) इत्यादी. 'उप्पन्नानं उप्पन्नानं' म्हणजे उत्पन्न झालेल्या, उत्पन्न झालेल्या (उद्भवलेल्या). 'समथत्थं' म्हणजे शमनाच्या उद्देशाने.

‘‘අට්ඨාරසහි වත්ථූහී’’ති ලක්ඛණවචනමෙතං යථා ‘‘යදි මෙ බ්‍යාධී දාහෙය්‍යුං දාතබ්බමිදමොසධ’’න්ති, තස්මා තෙසු අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන විවදන්තා ‘‘අට්ඨාරසහි වත්ථූහි විවදන්තී’’ති වුච්චන්ති. උපවදනාති අක්කොසො. චොදනාති අනුයොගො.

‘अठ्ठारसह वत्थूहि’ (अठरा वस्तूंद्वारे/मुद्द्यांद्वारे) हे लक्षणात्मक वचन आहे, जसे की ‘जर मला व्याधीने त्रास दिला, तर हे औषध दिले पाहिजे’, म्हणून त्यांच्यापैकी कोणत्याही एका मुद्द्यावर वाद घालणाऱ्यांना ‘अठरा मुद्द्यांवर वाद घालतात’ असे म्हटले जाते. ‘उपवदना’ म्हणजे अक्कोस (आक्रोश/निंदा). ‘चोदना’ म्हणजे अनुयोग (आरोप/चौकशी).

අධිකරණස්ස සම්මුඛාව විනයනතො සම්මුඛාවිනයො. සන්නිපතිතපරිසාය ධම්මවාදීනං යෙභුය්‍යතාය යෙභුය්‍යසිකකම්මස්ස කරණං යෙභුය්‍යසිකා. අයන්ති අයං යථාවුත්තා චතුබ්බිධා සම්මුඛතා සම්මුඛාවිනයො නාම.

अधिकरणाचा (वादाचा) संमुख (प्रत्यक्ष) राहूनच निवाडा केल्यामुळे त्याला 'सम्मुखाविनय' (संमुखविनय) म्हणतात. एकत्रित आलेल्या परिषदेमध्ये धम्मवादी लोकांच्या बहुमताने 'येभुय्यसिका' (येभूय्यसिका/बहुमत) कर्म करणे म्हणजे 'येभुय्यसिका' होय. 'अयं' म्हणजे ही वर सांगितलेली चार प्रकारची संमुखता म्हणजेच 'सम्मुखाविनय' होय.

සඞ්ඝසාමග්ගිවසෙන සම්මුඛීභාවො, න යථා තථා කාරකපුග්ගලානං සම්මුඛාතා. භූතතාති තච්ඡතා. සච්චපරියායො හි ඉධ ධම්ම-සද්දො ‘‘ධම්මවාදී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.9, 194) විය. විනෙති එතෙනාති විනයො, තස්ස තස්ස අධිකරණස්ස වූපසමනාය භගවතා වුත්තවිධි, තස්ස විනයස්ස සම්මුඛතා විනයසම්මුඛතා. තෙනාහ ‘‘යථා තං…පෙ… සම්මුඛතා’’ති. යෙනාති යෙන පුග්ගලෙන. විවාදවත්ථුසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ පච්චත්ථිකා අත්ථපච්චත්ථිකා. සඞ්ඝසම්මුඛතා පරිහායති සම්මතපුග්ගලෙහෙව වූපසමනතො.

संघसामग्रीच्या (संघाच्या एकतेच्या) प्रभावाने संमुख असणे, केवळ जसे-तसे कार्य करणाऱ्या व्यक्तींचे संमुख असणे नव्हे. 'भूतता' म्हणजे सत्यता. येथे 'धम्म' हा शब्द 'धम्मवादी' इत्यादींप्रमाणे (दी. नि. १.९, १९४) सत्याचा वाचक आहे. ज्याच्याद्वारे विनय (निवाडा) केला जातो तो 'विनय' होय, म्हणजेच त्या त्या अधिकरणाच्या शमनासाठी भगवंतांनी सांगितलेली पद्धत; त्या विनयाची संमुखता म्हणजे 'विनयसम्मुखता' होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'यथा तं...पे... सम्मुखता' (ज्याप्रमाणे ती...पे... संमुखता). 'येन' म्हणजे ज्या व्यक्तीद्वारे. विवादाच्या वस्तूरूप अर्थामध्ये जे प्रतिपक्षी असतात, ते 'अत्थपच्चत्थिका' (अर्थप्रत्यर्थिक) होत. संमत व्यक्तींद्वारेच शमन केले जात असल्यामुळे संघसंमुखता नाहीशी होते.

නන්ති විවාදාධිකරණං. ‘‘න ඡන්දාගතිං ගච්ඡතී’’තිආදිනා වුත්තං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං. ගුළ්හකාදීසු අලජ්ජුස්සන්නාය පරිසාය ගුළ්හකො සලාකග්ගාහො කාතබ්බො ලජ්ජුස්සන්නාය විවටකො, බාලුස්සන්නාය සකණ්ණජප්පකො. යස්සා කිරියාය ධම්මවාදිනො බහුතරා, සා යෙභුය්‍යසිකාති ආහ ‘‘ධම්මවාදීනං යෙභුය්‍යතායා’’තිආදි.

‘नं’ म्हणजे विवादाधिकरण. ‘न छन्दागतिं गच्छति’ (छंदागतीला जात नाही) इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या पाच अंगांनी युक्त. गुळ्हक (गुप्त मतदान) इत्यादींमध्ये, जेथे निर्लज्ज लोकांचे प्राबल्य असलेल्या परिषदेत गुळ्हक (गुप्त) शलाका-ग्रहण (मतदान) केले पाहिजे, जेथे लज्जाशील लोकांचे प्राबल्य असेल तेथे विवृत (उघड) आणि जेथे मूर्ख लोकांचे प्राबल्य असेल तेथे कानात सांगून (सकण्णजप्पक) केले पाहिजे. ज्या क्रियेमध्ये धम्मवादी लोक बहुसंख्येने असतात, ती ‘येभुय्यसिका’ होय, म्हणूनच म्हटले आहे - ‘धम्मवादीनं येभुय्यताया’ (धम्मवादी लोकांच्या बहुमताने) इत्यादी.

‘‘චතූහි සමථෙහි සම්මතී’’ති ඉදං සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන වුත්තං. තත්ථ පන ද්වීහි ද්වීහි එව වූපසමනං දට්ඨබ්බං. එවං විනිච්ඡිතන්ති සචෙ ආපත්ති නත්ථි, උභො ඛමාපෙත්වා, අථ අත්ථි, ආපත්තිං දස්සෙත්වා රොපනවසෙන විනිච්ඡිතං. පටිකම්මං පන ආපත්තාධිකරණසමථෙ පරතො ආගමිස්සති.

‘चतूहि समथेहि सम्मति’ (चार शमथांनी शांत होते) हे सर्वसमावेशकतेच्या दृष्टीने म्हटले आहे. परंतु तेथे दोन-दोन शमथांद्वारेच शमन होते असे समजले पाहिजे. ‘एवं विनिच्छितं’ (अशा प्रकारे निश्चित केलेले) म्हणजे जर आपत्ती (नियमभंग) नसेल, तर दोघांची क्षमा मागून, आणि जर असेल, तर आपत्ती दाखवून ती आरोपित करण्याच्या दृष्टीने निश्चित केलेले. ‘पतिकम्म’ (प्रतिकर्म/प्रायश्चित्त) मात्र आपत्ताधिकरण शमथामध्ये पुढे येईल.

න සමණසාරුප්පං අස්සාමණකං, සමණෙහි අකත්තබ්බං, තස්මිං. අජ්ඣාචාරෙ වීතික්කමෙ සති.

जे श्रमणांना योग्य नाही ते 'अस्सामणकं' (अश्रमणक), जे श्रमणांनी करू नये, त्यामध्ये. 'अज्झाचारे' म्हणजे उल्लंघन (अतिचार) झाले असता.

පටිචරතොති [Pg.261] පටිච්ඡාදෙන්තස්ස. පාපුස්සන්නතාය පාපියො, පුග්ගලො, තස්ස කත්තබ්බකම්මං තස්ස පාපියසිකං. සම්මුඛාවිනයෙනෙව වූපසමො නත්ථි පටිඤ්ඤාය තථාරූපාය, ඛන්තියා වා විනා අවූපසමනතො.

‘पतिचरतो’ म्हणजे लपविणाऱ्याचे. पापीपणाच्या प्राबल्यामुळे जो पापी आहे, तो व्यक्ती; त्याच्यावर करायचे कर्म म्हणजे ‘तस्स पापीयसिका’ (तस्य पापीयसिका कर्म). केवळ संमुखविनयानेच शमन होत नाही, कारण तशा प्रकारच्या प्रतिज्ञेशिवाय किंवा क्षमेशिवाय (सहनशीलतेशिवाय) शमन होत नाही.

එත්ථාති ආපත්තිදෙසනාය. පටිඤ්ඤාතෙ ආපන්නභාවාදිකෙ කරණං කිරියා ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාසී’’ති, පරිවාසදානාදිවසෙන ච පවත්තං වචීකම්මං පටිඤ්ඤාතකරණං.

‘एत्थ’ (येथे) म्हणजे आपत्तीच्या देशनेमध्ये (कबुलीमध्ये). प्रतिज्ञा केलेल्या आपत्तीच्या भावाविषयी केली जाणारी क्रिया म्हणजे ‘भविष्यात संयम ठेवावा’ अशी आणि परिवास (शिक्षा) देणे इत्यादींच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले वाचेचे कर्म म्हणजे ‘पतिञ्ञातकरणं’ (प्रतिज्ञाकरण) होय.

යථානුරූපන්ති ‘‘ද්වීහි සමථෙහි චතූහි තීහි එකෙනා’’ති එවං වුත්තනයෙන යථානුරූපං. එත්ථාති ඉමස්මිං සුත්තෙ, ඉමස්මිං වා සමථවිචාරෙ. විනිච්ඡයනයොති විනිච්ඡයෙ නයමත්තං. තෙනාහ ‘‘විත්ථාරො පනා’’තිආදි. සමන්තපාසාදිකායං විනයට්ඨකථාය (චූළව. අට්ඨ. 184-187) වුත්තො, තස්මා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති අධිප්පායො.

‘यथानुरूपं’ म्हणजे ‘दोन शमथांनी, चार, तीन किंवा एकाने’ अशा प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने यथानुरूप. ‘एत्थ’ म्हणजे या सुत्तात किंवा या शमथविचारात. ‘विनिच्छयनयो’ म्हणजे निर्णयाची केवळ पद्धत. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘वित्थारो पना’ (परंतु विस्तार) इत्यादी. हा समंतपासादिका नावाच्या विनय-अट्ठकथेत (चुल्लवग्ग अट्ठकथा १८४-१८७) सांगितला आहे, म्हणून तो सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा, असा अभिप्राय आहे.

සත්තකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सत्तकवण्णना (सप्तक वर्णन) समाप्त झाली.

නිට්ඨිතා ච දුතියභාණවාරවණ්ණනා.

आणि द्वितीय भाणवार वर्णन समाप्त झाले.

අට්ඨකවණ්ණනා

अट्ठकवण्णना (अष्टक वर्णन)

333. අයාථාවාති න යාථාවා. අනිය්‍යානිකතාය මිච්ඡාසභාවා. විපරීතවුත්තිකතාය යාථාවා. නිය්‍යානිකතාය සම්මාසභාවා අවිපරීතවුත්තිකා.

३३३. ‘अयाथावा’ म्हणजे जे यथार्थ नाही ते. अनैर्याणिक (मुक्तीकडे न नेणारे) असल्यामुळे ते मिथ्या स्वभावाचे असते. ‘याथावा’ म्हणजे विपरीत नसलेले (यथार्थ). नैर्याणिक (मुक्तीकडे नेणारे) असल्यामुळे ते सम्यक् स्वभावाचे आणि अविपरीत असते.

334. කුච්ඡිතං සීදතීති කුසීතො ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා. යස්ස ධම්මස්ස වසෙන පුග්ගලො ‘‘කුසීතො’’ති වුච්චති, සො කුසීතභාවො ඉධ කුසීත-සද්දෙන වුත්තො. විනාපි හි භාවජොතනං සද්දං භාවත්ථො විඤ්ඤායති යථා ‘‘පටස්ස සුක්ක’’න්ති, තස්මා කුසීතභාවවත්ථූනීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කොසජ්ජකාරණානීති අත්ථො’’ති. කම්මං නාම සමණසාරුප්පං ඊදිසන්ති ආහ ‘‘චීවරවිචාරණාදී’’ති. වීරියන්ති පධානවීරියං, තං පන චඞ්කමනවසෙන කරණෙ ‘‘කායික’’න්තිපි වත්තබ්බතං ලභතීති ආහ ‘‘දුවිධම්පී’’ති. පත්තියාති පාපුණනත්ථං. ඔසීදනන්ති භාවනානුයොගෙ සඞ්කොචො. මාසෙහි ආචිතං නිචිතං වියාති මාසාචිතං, තං මඤ්ඤෙ. යස්මා [Pg.262] මාසා තින්තාවිසෙසෙන ගරුකා හොන්ති, තස්මා ‘‘යථා තින්තමාසො’’තිආදි වුත්තං. වුට්ඨිතො හොති ගිලානභාවාති අධිප්පායො.

३३४. ‘कुच्छितं सीदति’ (वाईट रीतीने बुडतो/आळशी बनतो) म्हणून ‘कुसीतो’ (आळशी), येथे ‘द’ काराचा ‘त’ कार करून हा शब्द बनला आहे. ज्या धर्माच्या (स्वभावाच्या) प्रभावाने व्यक्तीला ‘कुसीत’ (आळशी) म्हटले जाते, तो कुसीतभाव येथे ‘कुसीत’ शब्दाने सांगितला आहे. कारण भाववाचक शब्दाशिवाय देखील भावाचा अर्थ समजतो, जसे की ‘पटाचे पांढरेपण’ (वस्त्राचा पांढरा रंग), म्हणून ‘कुसीतभाववस्तू’ असा अर्थ होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘कोसज्जकारणानीति अत्थो’ (आळसाची कारणे असा अर्थ आहे). श्रमणांना योग्य असलेले कर्म अशा प्रकारचे असते, म्हणून म्हटले आहे - ‘चीवरविचारणादी’ (चीवर शिवणे इत्यादी). ‘वीरियं’ म्हणजे प्रधान वीर्य (प्रयत्न), परंतु ते चंक्रमण (चालणे) करण्याच्या रूपाने केले जात असल्यामुळे त्याला ‘कायिक’ (शारीरिक) देखील म्हटले जाऊ शकते, म्हणूनच म्हटले आहे - ‘दुविधम्पि’ (दोन्ही प्रकारचे). ‘पत्तिया’ म्हणजे प्राप्त करण्यासाठी. ‘ओसीदनं’ म्हणजे भावना-अभ्यासात संकोच (उत्साह कमी होणे). उडदाने भरलेल्या किंवा साठवलेल्या पात्राप्रमाणे म्हणजे ‘मासाचितं’, असे मला वाटते. ज्याप्रमाणे ओले उडीद विशेष जड असतात, म्हणूनच ‘यथा तिन्तमासो’ (ज्याप्रमाणे ओला उडीद) इत्यादी म्हटले आहे. आजारपणातून उठलेला असतो, असा अभिप्राय आहे.

335. තෙසන්ති ආරම්භවත්ථූනං. ඉමිනාව නයෙනාති ඉමිනා කුසීතවත්ථූසු වුත්තෙනෙව නයෙන. ‘‘දුවිධම්පි වීරියං ආරභතී’’තිආදිනා, ‘‘ඉදං පඨමන්ති ඉදං හන්දාහං වීරියං ආරභාමීති එවං භාවනාය අබ්භුස්සහනං පඨමං ආරම්භවත්ථූ’’තිආදිනා ච අත්ථො වෙදිතබ්බො. යථා තථා පඨමං පවත්තං අබ්භුස්සහනඤ්හි උපරි වීරියාරම්භස්ස කාරණං හොති. අනුරූපපච්චවෙක්ඛණාසහිතානි හි අබ්භුස්සහනානි, තම්මූලකානි වා පච්චවෙක්ඛණානි අට්ඨ ආරම්භවත්ථූනි වෙදිතබ්බානි.

३३५. 'तेसं' (त्यांचे) म्हणजे आरंभवस्तूंचे (आरंभ करण्याच्या कारणांचे). 'इमिनाव नयेन' (याच पद्धतीने) म्हणजे आळसाच्या कारणांमध्ये (कुसीतवत्थू) सांगितलेल्या याच पद्धतीने. "दोन्ही प्रकारचे वीर्य आरंभ करतो" इत्यादींद्वारे, "हे पहिले आहे, म्हणजे 'चला, मी वीर्य आरंभ करतो' अशा प्रकारे भावनेसाठीचा उत्साह ही पहिली आरंभवस्तू आहे" इत्यादींद्वारे अर्थ समजून घ्यावा. कारण ज्या प्रकारे प्रथम प्रवृत्त झालेला उत्साह असतो, तो पुढे वीर्य आरंभाचे कारण बनतो. योग्य प्रत्यवेक्षणासह (पुनरावलोकनासह) असलेला उत्साह किंवा त्यावर आधारित प्रत्यवेक्षणे या आठ आरंभवस्तू समजाव्यात.

336. ආසජ්ජාති යස්ස දෙති, තස්ස ආමොදනහෙතු තෙන සමාගමනිමිත්තං. තෙනාහ ‘‘එත්ථ ආසාදනං දානකාරණං නාමා’’ති. භයාති භයහෙතු. නනු භයං නාම ලද්ධුකාමතා රාගාදයො විය චෙතනාය අවිසුද්ධිකරං, තං කස්මා ඉධ ගහිතන්ති? න ඉදං තාදිසං චොරභයාදිං සන්ධාය වුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. අදාසි මෙති යං පුබ්බෙ කතං උපකාරං චින්තෙත්වා දීයති, තං සන්ධාය වුත්තං. දස්සති මෙති පච්චුපකාරාසීසාය යං දීයති, තං සන්ධාය වදති. සාහු දානන්ති ‘‘දානං නාමෙතං පණ්ඩිතපඤ්ඤත්ත’’න්ති සාධුසමාචාරෙ ඨත්වා දෙති. අලඞ්කාරත්ථන්ති උපසොභනත්ථං. පරිවාරත්ථන්ති පරික්ඛාරත්ථං. දානඤ්හි දත්වා තං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පාමොජ්ජපීතිසොමනස්සාදයො උප්පජ්ජන්ති, ලොභදොසඉස්සාමච්ඡෙරාදයො විදූරී භවන්ති. ඉදානි දානං අනුකූලධම්මපරිබ්‍රූහනෙන, පච්චනීකධම්මවිදූරීභාවකරණෙන ච භාවනාචිත්තස්ස උපසොභනාය ච පරික්ඛාරාය ච හොතීති ‘‘අලඞ්කාරත්ථං, පරිවාරත්ථඤ්ච දෙතී’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘දානඤ්හි චිත්තං මුදුකං කරොතී’’තිආදි. මුදුචිත්තො හොති ලද්ධා දායකෙ ‘‘ඉමිනා මය්හං සඞ්ගහො කතො’’ති, දාතාපි ලද්ධරි. තෙන වුත්තං ‘‘උභින්නම්පි චිත්තං මුදුකං කරොතී’’ති.

३३६. 'आसज्ज' (आसक्त होऊन किंवा जवळ येऊन) म्हणजे ज्याला देतो, त्याला आनंदित करण्यासाठी किंवा त्याच्याशी भेटीच्या निमित्ताने. म्हणूनच म्हटले आहे - "येथे आसज्जन (जवळ येणे किंवा आसक्ती) हे दानाचे कारण आहे." 'भया' म्हणजे भयामुळे. शंका: भय हे मिळवण्याची इच्छा, राग इत्यादींप्रमाणे चेतनेला अशुद्ध करणारे आहे, मग ते येथे का घेतले आहे? हे चोरांचे भय इत्यादींच्या संदर्भात म्हटले नाही, हे दर्शवण्यासाठी "तथ" (तेथे) इत्यादी म्हटले आहे. 'अदासि मे' (त्याने मला दिले होते) म्हणजे पूर्वी केलेल्या उपकाराचा विचार करून जे दिले जाते, त्या संदर्भात हे म्हटले आहे. 'दस्सति मे' (तो मला देईल) म्हणजे प्रत्युपकाराच्या आशेने जे दिले जाते, त्या संदर्भात म्हटले आहे. 'साहु दानं' (दान देणे चांगले आहे) म्हणजे "दान हे पंडितांनी प्रज्ञप्त (प्रशस्त) केले आहे" अशा सत्पुरुषांच्या आचरणात राहून देतो. 'अलंकारत्थं' म्हणजे सुशोभित करण्यासाठी. 'परिवारत्थं' म्हणजे परिष्कारासाठी (साधनासाठी). कारण दान दिल्यानंतर त्याचे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याला प्रमोद, प्रीती, सोमनस्य इत्यादी उत्पन्न होतात आणि लोभ, द्वेष, ईर्ष्या, मत्सर इत्यादी दूर होतात. आता, दान हे अनुकूल धर्माच्या वृद्धीने आणि प्रतिकूल धर्माच्या विनाशाने भावनाचित्ताच्या सुशोभनासाठी आणि परिष्कारासाठी असते, म्हणून "अलंकार आणि परिष्कारासाठी देतो" असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "दान चित्ताला मृदू करते" इत्यादी. दान स्वीकारणारा दाताविषयी "याने माझा संग्रह (सन्मान) केला" असे म्हणून मृदूचित्त होतो, आणि दाता देखील स्वीकारणाऱ्याविषयी मृदूचित्त होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - "दोघांचेही चित्त मृदू करते."

අදන්තදමනන්ති අදන්තා අනස්සවාපිස්ස දානෙන දන්තා අස්සවා හොන්ති වසෙ වත්තන්ති. අදානං දන්තදූසකන්ති අදානං පන පුබ්බෙ දන්තානං අස්සවානම්පි විඝාතුප්පාදනෙන චිත්තං දූසෙති. උන්නමන්ති දායකා, පියංවදා ච පරෙසං ගරුචිත්තීකාරට්ඨානතාය[Pg.263]. නමන්ති පටිග්ගාහකා දානෙන, පියවාචාය ලද්ධසඞ්ගහා සඞ්ගාහකානං.

'अदन्तदमनं' (अदमित असलेल्यांचे दमन करणारे) म्हणजे जे अदमित आणि आज्ञा न पाळणारे आहेत, ते देखील दानाने दमित व आज्ञाधारक होतात आणि वश होतात. 'अदानं दन्तदूसकं' (दान न देणे हे दमितांना बिघडवणारे आहे) म्हणजे दान न देणे हे पूर्वी दमित व आज्ञाधारक असलेल्यांच्या मनातही विघ्न निर्माण करून चित्त दूषित करते. 'उन्नमन्ति' (उन्नत होतात) म्हणजे दान देणारे आणि प्रिय बोलणारे इतरांच्या आदराचे स्थान बनल्यामुळे उन्नत होतात. 'नमन्ति' (नम्र होतात) म्हणजे दान स्वीकारणारे दानाने आणि प्रिय वचनाने संग्रह (आदर) प्राप्त करून संग्रह करणाऱ्यांसमोर नम्र होतात.

චිත්තාලඞ්කාරදානමෙව උත්තමං අනුපක්කිලිට්ඨතාය, සුපරිසුද්ධතාය, ගුණවිසෙසපච්චයතාය ච.

चित्ताच्या अलंकारासाठी दिलेले दानच क्लेशरहित असल्यामुळे, अत्यंत शुद्ध असल्यामुळे आणि विशेष गुणांचे कारण असल्यामुळे उत्तम आहे.

337. දානපච්චයාති දානකාරණා, දානමයපුඤ්ඤස්ස කතත්තා උපචිතත්තාති අත්ථො. උපපත්තියොති මනුස්සෙසු, දෙවෙසු ච නිබ්බත්තියො. ඨපෙතීති එකවාරමෙව අනුප්පජ්ජිත්වා යථා උපරූපරි තෙනෙවාකාරෙන පවත්තති, එවං ඨපෙති. තදෙව චස අධිට්ඨානන්ති ආහ ‘‘තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. වඩ්ඪෙතීති බ්‍රූහෙති, න හාපෙති. විමුත්තන්ති අධිමුත්තං, නින්නං පොණං පබ්භාරන්ති අත්ථො. විමුත්තන්ති වා විසිට්ඨං. නිප්පරියායතො උත්තරි නාම පණීතං මජ්ඣෙපි හීනමජ්ඣිමවිභාගස්ස ලබ්භනතොති වුත්තං ‘‘උත්තරි අභාවිතන්ති තතො උපරි මග්ගඵලත්ථාය අභාවිත’’න්ති. සංවත්තති තථා පණිහිතං දානමයචිත්තං. යං පන පාළියං ‘‘තඤ්ච ඛො’’තිආදි වුත්තං, තං තත්‍රූපපත්තියා විබන්ධකාරදුස්සීල්‍යාභාවදස්සනපරං දට්ඨබ්බං, න දානමයස්ස පුඤ්ඤස්ස කෙවලස්ස තංසංවත්තනතාදස්සනපරන්ති දට්ඨබ්බං.

३३७. 'दानपच्चया' (दानाच्या प्रत्ययाने किंवा कारणाने) म्हणजे दानाच्या कारणामुळे, दानमय पुण्याचा संचय केल्यामुळे असा अर्थ आहे. 'उपपत्तियो' म्हणजे मनुष्य आणि देवांमध्ये उत्पन्न होणे. 'ठपेति' (स्थापित करतो) म्हणजे केवळ एकदाच उत्पन्न न होता जसे वरचेवर त्याच प्रकारे प्रवृत्त होते, तसे स्थापित करतो. तेच त्याचे अधिष्ठान आहे, म्हणून म्हटले आहे - "त्याचाच हा पर्याय आहे." 'वड्ढेति' म्हणजे वाढवतो, कमी करत नाही. 'विमुत्तं' म्हणजे अधिमुक्त (प्रवृत्त), झुकलेले, प्रवण, प्रभार असा अर्थ आहे. किंवा 'विमुत्तं' म्हणजे विशिष्ट. मुख्य अर्थाने 'उत्तरी' म्हणजे प्रणीत (श्रेष्ठ), कारण मध्यम अवस्थेतही हीन-मध्यम असा भेद आढळतो, म्हणून म्हटले आहे - "उत्तरी अभाविंत म्हणजे त्याहून वर मार्ग आणि फळ मिळवण्यासाठी भावना न केलेले." अशा प्रकारे प्रणिहित (एकाग्र) केलेले दानमय चित्त संवर्तित होते (त्या गतीला प्राप्त होते). पाळीमध्ये जे "तञ्च खो" (आणि ते देखील) इत्यादी म्हटले आहे, ते तेथील उत्पत्तीमध्ये अडथळा आणणाऱ्या दुःशीलाचा अभाव दर्शवण्यासाठी आहे असे समजावे, केवळ दानमय पुण्याच्या त्या गतीला प्राप्त होण्याच्या संदर्भात नाही असे समजावे.

සමුච්ඡින්නරාගස්සාති සමුච්ඡින්නකාමරාගස්ස. තස්ස හි සියා බ්‍රහ්මලොකෙ උපපත්ති, න සමුච්ඡින්නභවරාගස්ස. වීතරාගග්ගහණෙන චෙත්ථ කාමෙසු වීතරාගතා අධිප්පෙතා, යාය බ්‍රහ්මලොකූපපත්ති සියා. තෙනාහ ‘‘දානමත්තෙනෙවා’’තිආදි. යදි එවං දානං තත්ථ කිං අත්ථියන්ති ආහ ‘‘දානං පනා’’තිආදි. දානෙන මුදුචිත්තොති බද්ධාඝාතෙ වෙරීපුග්ගලෙපි අත්තනො දානසම්පටිච්ඡනෙන මුදුභූතචිත්තො.

'समुच्छिन्नरागस्स' म्हणजे ज्याचा कामराग पूर्णपणे नष्ट झाला आहे अशाचा. कारण त्याची ब्रह्मलोकात उत्पत्ती होऊ शकते, ज्याचा भवरोग (भवराग) नष्ट झाला आहे त्याची नाही. येथे 'वीतराग' या शब्दाने कामांविषयीची वीतरागता अभिप्रेत आहे, जिच्यामुळे ब्रह्मलोकात उत्पत्ती होते. म्हणूनच म्हटले आहे - "केवळ दानानेच" इत्यादी. जर असे असेल, तर तेथे दानाचा काय उपयोग? म्हणून म्हटले आहे - "दान तर" इत्यादी. 'दानाने मृदूचित्त झालेला' म्हणजे वैर धरलेल्या शत्रू व्यक्तीने देखील आपले दान स्वीकारल्यामुळे ज्याचे चित्त मृदू झाले आहे असा.

පරිසීදති පරිතො ඉතො චිතො ච සමාගච්ඡතීති පරිසා, සමූහො.

'परिसीदति' म्हणजे चहूबाजूंनी इकडून तिकडून एकत्र येणे, म्हणून 'परिषा' (परिषद) म्हणजे समूह.

ලොකස්ස ධම්මාති සත්තලොකස්ස අවස්සම්භාවී ධම්මා. තෙනාහ ‘‘එතෙහි මුත්තො නාම නත්ථී’’තිආදි. යස්මා තෙ ලොකධම්මා අපරාපරං කදාචි ලොකං අනුපතන්ති, කදාචි තෙ ලොකො, තස්මා තඤ්චෙත්ථ අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අට්ඨිමෙ’’ති සුත්තපදං (අ. නි. 8.6) ආහරි. ඝාසච්ඡාදනාදීනං ලද්ධි ලාභො, තානි එව වා ලද්ධබ්බතො ලාභො. තදභාවො අලාභො. ලාභග්ගහණෙන [Pg.264] චෙත්ථ තබ්බිසයො අනුරොධො ගහිතො, අලාභග්ගහණෙන විරොධො. යස්මා ලොහිතෙ සති තදුපඝාතවසෙන පුබ්බො විය අනුරොධෙ සති විරොධො ලද්ධාවසරො එව හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘ලාභෙ ආගතෙ අලාභො ආගතො එවා’’ති. එස නයො යසාදීසුපි.

'लोकस्स धम्मा' (लोकाचे धर्म) म्हणजे प्राणीलोकाचे अपरिहार्य धर्म. म्हणूनच म्हटले आहे - "यांच्यापासून मुक्त कोणीही नाही" इत्यादी. ज्याअर्थी ते लोकधर्म वेळोवेळी कधी लोकाच्या मागे लागतात, तर कधी लोक त्यांच्या मागे लागतो, म्हणून तो अर्थ येथे दर्शवताना "अट्ठिमे" (हे आठ) हे सुत्तपद (अं. नि. ८.६) उद्धृत केले आहे. अन्न-वस्त्र इत्यादींची प्राप्ती म्हणजे 'लाभ', किंवा मिळवण्याजोगे असल्यामुळे तेच 'लाभ' आहे. त्याचा अभाव म्हणजे 'अलाभ'. येथे 'लाभ' ग्रहणाने त्यासंबंधीचा अनुनय (अनुरोध) घेतला आहे, आणि 'अलाभ' ग्रहणाने विरोध (द्वेष). ज्याप्रमाणे रक्त (लोहित) असताना त्याच्या नाशाने पू (पुय) उत्पन्न होतो, त्याचप्रमाणे अनुनय असताना विरोधाला संधी मिळतेच, म्हणूनच म्हटले आहे - "लाभ आला की अलाभ आलाच समजावा." हाच नियम यश इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो.

අට්ඨකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अठ्ठक-वण्णना (आठव्या निपाताची अट्ठकथा) समाप्त झाली.

නවකවණ්ණනා

नवक-वण्णना (नवव्या निपाताची अट्ठकथा)

340. වසති තත්ථ ඵලං තන්නිමිත්තකතාය පවත්තතීති වත්ථු, කාරණන්ති වුත්තොවායමත්ථො. තෙනාහ ‘‘ආඝාතවත්ථූනීති ආඝාතකාරණානී’’ති. කොපො නාමායං යස්මිං වත්ථුස්මිං උප්පජ්ජති, න තත්ථ එකවාරමෙව උප්පජ්ජති, අථ ඛො පුනපි උප්පජ්ජතෙවාති වුත්තං ‘‘බන්ධතී’’ති. අථ වා යො පච්චයවිසෙසෙන උප්පජ්ජමානො ආඝාතො සවිසයෙ බද්ධො විය න විගච්ඡති, පුනපි උප්පජ්ජෙය්‍යෙව, තං සන්ධායාහ ‘‘ආඝාතං බන්ධතී’’ති. තං පනස්ස පච්චයවසෙන නිබ්බත්තනං උප්පාදනමෙවාති වුත්තං ‘‘කරොති උප්පාදෙතී’’ති.

३४०. 'वसति तत्थ' (तेथे राहते) म्हणजे फळ त्याच्या निमित्ताने प्रवृत्त होते म्हणून ते 'वस्तू' (वत्थु) म्हणजेच कारण आहे, हाच अर्थ येथे सांगितला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "आघातवस्तू म्हणजे आघाताची (द्वेषाची) कारणे." हा क्रोध ज्या वस्तूमध्ये (विषयात) उत्पन्न होतो, तो तेथे केवळ एकदाच उत्पन्न होत नाही, तर पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होतो, म्हणून "बांधतो" (बंधति) असे म्हटले आहे. अथवा, विशिष्ट प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न होणारा आघात (द्वेष) आपल्या विषयात बांधल्यासारखा दूर होत नाही, तर पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होतो, त्या संदर्भात म्हटले आहे - "आघात बांधतो." त्याचे प्रत्ययाच्या वशाने उत्पन्न होणे म्हणजेच निर्मिती होय, म्हणून "करतो, उत्पन्न करतो" असे म्हटले आहे.

තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති එත්ථ තන්ති කිරියාපරාමසනං, පදජ්ඣාහාරෙන ච අත්ථො වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘තං අනත්ථචරණං මා අහොසී’’තිආදිමාහ. කෙන කාරණෙන ලද්ධබ්බං නිරත්ථකභාවතො. කම්මස්සකා හි සත්තා, තෙ කස්ස රුචියා දුක්ඛිතා, සුඛිතා වා භවන්ති, තස්මා කෙවලං තස්මිං මය්හං කුජ්ඣනමත්තං එවාති අධිප්පායො. අථ වා තං කොපකරණමෙත්ථ පුග්ගලෙ කුතො ලබ්භා පරමත්ථතො කුජ්ඣිතබ්බස්ස, කුජ්ඣනකස්ස ච අභාවතො. සඞ්ඛාරමත්තඤ්හෙතං, යදිදං ඛන්ධපඤ්චකං. යං ‘‘සත්තො’’ති වුච්චති, තෙ සඞ්ඛාරා ඉත්තරකාලා ඛණිකා, කස්ස කො කුජ්ඣතීති අත්ථො. ලාභා නාම කෙ සියුං අඤ්ඤත්‍ර අනුප්පත්තිතො.

येथे 'तं कुतेत्थ लब्भा' (ते येथे कोठून मिळणार?) यातील 'तं' हे क्रियेचा निर्देश करणारे आहे. शब्दांच्या अध्याहाराने अर्थ समजून घ्यावा हे दर्शविताना 'ते अनर्थकारक होऊ नये' इत्यादी म्हटले आहे. कोणत्या कारणाने ते प्राप्त व्हावे? निरर्थक असल्यामुळे. प्राणी हे आपापल्या कर्माचे मालक (कम्मस्सका) आहेत, ते कोणाच्या इच्छेने दुःखी किंवा सुखी होतात? म्हणून केवळ त्यावर माझा राग येणेच आहे, असा अभिप्राय आहे. अथवा, येथे रागाचे कारण असणारा तो पुद्गल परमार्थतः कोठून मिळणार? कारण रागवण्यास योग्य असणारा आणि रागवणारा या दोघांचाही अभाव आहे. हे केवळ संस्कारमात्र (सङ्खारमत्त) आहे, जे हे पंचस्कंध (खन्धपञ्चक) आहेत. ज्याला 'सत्त्व' (प्राणी) म्हटले जाते, ते संस्कार अल्पकाळ टिकणारे, क्षणिक आहेत; मग कोण कोणावर रागवणार, असा अर्थ आहे. प्राप्तीशिवाय (अनुप्पत्ति) इतर कोणते लाभ असू शकतील?

341. සත්තා ආවසන්ති එතෙසූති සත්තාවාසා. නානත්තකායා නානත්තසඤ්ඤී ආදිභෙදා සත්තනිකායා. යස්මා තෙ තෙ සත්තනිකායා තප්පරියාපන්නානං සත්තානං තාය එව තප්පරියාපන්නතාය ආධාරො විය වත්තබ්බතං අරහන්ති සමුදායාධාරතාය අවයවස්ස යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති[Pg.265], තස්මා ‘‘සත්තානං ආවාසා, වසනට්ඨානානීති අත්ථො’’ති වුත්තං. සුද්ධාවාසාපි සත්තාවාසොව ‘‘න සො, භික්ඛවෙ, සත්තාවාසො සුලභරූපො, යො මයා අනාවුත්ථපුබ්බො ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා අඤ්ඤත්‍ර සුද්ධාවාසෙහි දෙවෙහී’’ති වචනතො. යදි එවං කස්මා ඉධ න ගහිතාති තත්ථ කාරණමාහ ‘‘අසබ්බකාලිකත්තා’’තිආදි. වෙහප්ඵලො පන චතුත්ථංයෙව සත්තාවාසං භජතීති දට්ඨබ්බං.

३४१. प्राणी ज्यांच्यामध्ये राहतात ते 'सत्त्वावास' (सत्त्वांचे निवासस्थान) होत. नानात्वकाय (नानाविध शरीर असलेले), नानात्वसंज्ञी (नानाविध संज्ञा असलेले) इत्यादी भेदांचे सत्त्वनिकाय (प्राण्यांचे समूह) आहेत. ज्या अर्थी ते ते सत्त्वनिकाय त्या अंतर्गत प्राण्यांच्या त्या अंतर्गततेमुळेच आधार असल्यासारखे म्हणण्यास योग्य आहेत, जसे अवयवाचा समुदायाधार असतो, उदा. 'झाडावर फांदी', म्हणून 'सत्त्वांचे आवास म्हणजे राहण्याची ठिकाणे असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. शुद्धावास देखील सत्त्वावासच आहे, कारण 'भिक्खूहो, असा कोणताही सत्त्वावास सहज मिळणारा नाही, जिथे मी या दीर्घ काळात पूर्वी कधी राहिलो नाही, केवळ शुद्धावास देवांना सोडून' या वचनावरून. जर असे आहे, तर येथे ते का घेतले नाहीत? त्याचे कारण सांगताना 'असब्बकालिकत्ता' (सर्वकालिक नसणे) इत्यादी म्हटले आहे. वेहप्फल देव मात्र चौथ्याच सत्त्वावासाचा आश्रय घेतात, असे समजावे.

342. ඔපසමිකොති වට්ටදුක්ඛස්ස උපසමාවහො, තං පන වට්ටදුක්ඛං කිලෙසෙසු උපසන්තෙසු උපසමති, න අඤ්ඤථා, තස්මා ‘‘කිලෙසූපසමකරො’’ති වුත්තං. තක්කරං සම්බොධං ගමෙතීති සම්බොධගාමී.

३४२. 'ओपसमिको' म्हणजे संसारदुःखाचा (वट्टदुःख) उपशम घडवून आणणारा. ते संसारदुःख क्लेशांचा उपशम झाल्यावरच शांत होते, इतर प्रकारे नाही, म्हणून 'किलेसुपसमकरो' (क्लेशांचा उपशम करणारा) असे म्हटले आहे. ते करणाऱ्याला संबोधीकडे (ज्ञानाकडे) नेणारा तो 'संबोधगामी' होय.

යස්මිං දෙවනිකායෙ ධම්මදෙසනා න වියුජ්ජති සවනස්සෙව අභාවතො, සො පාළියං ‘‘දීඝායුකො දෙවනිකායො’’ති අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘අසඤ්ඤභවං වා අරූපභවං වා’’ති.

ज्या देवनिकायात (देवसमूहात) ऐकण्याचाच अभाव असल्यामुळे धम्मदेशना जोडली जात नाही, तो पाळीमध्ये 'दीघायुको देवनिकायो' (दीर्घायुषी देवनिकाय) म्हणून अभिप्रेत आहे, म्हणून 'असञ्ञभवं वा अरूपभवं वा' (असंज्ञी भव किंवा अरूप भव) असे म्हटले आहे.

343. අනුපුබ්බතො විහරිතබ්බාති අනුපුබ්බවිහාරා. අනුපටිපාටියාති අනුක්කමෙන. සමාපජ්ජිතබ්බවිහාරාති සමාපජ්ජිත්වා සමඞ්ගිනො හුත්වා විහරිතබ්බවිහාරා.

३४३. अनुक्रमाने विहार करण्यास योग्य ते 'अनुपुब्बविहारा' (अनुक्रमिक विहार) होत. 'अनुपटिपाटिया' म्हणजे अनुक्रमाने. 'समापज्जितब्बविहारा' म्हणजे समापत्ती प्राप्त करून, युक्त (समंगिन) होऊन विहार करण्यास योग्य विहार.

344. අනුපුබ්බනිරොධාති අනුපුබ්බෙන අනුක්කමෙන පවත්තෙතබ්බනිරොධා. තෙනාහ ‘‘අනුපටිපාටියා නිරොධා’’ති.

३४४. 'अनुपुब्बविरोधा' म्हणजे अनुक्रमाने, एकामागून एक घडवून आणायचे निरोध. म्हणूनच 'अनुपटिपाटिया निरोधा' (अनुक्रमाने निरोध) असे म्हटले आहे.

නවකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

नवक-वर्णन समाप्त झाले.

දසකවණ්ණනා

दशक-वर्णन

345. යෙහි සීලාදීහි සමන්නාගතො භික්ඛු ධම්මසරණතාය ධම්මෙනෙව නාථති ඊසති අභිභවතීති නාථොති වුච්චති, තෙ තස්ස නාථභාවකරා ධම්මා ‘‘නාථකරණා’’ති වුත්තාති ආහ ‘‘සනාථා…පෙ… පතිට්ඨාකරා ධම්මා’’ති. තත්ථ අත්තනො පතිට්ඨාකරාති යස්ස නාථභාවකරා, තස්ස අත්තනො පතිට්ඨාවිධායිනො. අප්පතිට්ඨො අනාථො, සප්පතිට්ඨො සනාථොති පතිට්ඨත්ථො නාථත්ථො.

३४५. ज्या शील इत्यादींनी युक्त असलेला भिक्खू धम्मशरणतेमुळे धम्माद्वारेच याचना करतो, प्रभूत्व गाजवतो, पराभूत करतो, म्हणून त्याला 'नाथ' म्हटले जाते, ते त्याच्यासाठी नाथभाव निर्माण करणारे धम्म 'नाथकरण' म्हटले आहेत, म्हणून 'सनाथ...पे... प्रतिष्ठाकर धम्म' असे म्हटले आहे. तेथे 'स्वतःचे प्रतिष्ठाकर' म्हणजे ज्याच्यासाठी नाथभाव निर्माण करणारे आहेत, त्याला स्वतःची प्रतिष्ठा (आश्रय) मिळवून देणारे. अप्रतिष्ठित तो अनाथ, सप्रतिष्ठित तो सनाथ; अशा प्रकारे प्रतिष्ठेचा अर्थच नाथाचा अर्थ आहे.

කල්‍යාණගුණයොගතො [Pg.266] කල්‍යාණාති දස්සෙන්තො ‘‘සීලාදිගුණසම්පන්නා’’ති ආහ. මිජ්ජනලක්ඛණා මිත්තා එතස්ස අත්ථීති මිත්තො, සො වුත්තනයෙන කල්‍යාණො අස්ස අත්ථීති තස්ස අත්ථිතාමත්තං කල්‍යාණමිත්තපදෙන වුත්තං. අස්ස තෙන සබ්බකාලං අවිජහිතවාසොති තං දස්සෙතුං ‘‘කල්‍යාණසහායො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘තෙවස්සා’’තිආදි. තෙවස්සාති තෙ එව කල්‍යාණමිත්තා අස්ස භික්ඛුනො. සහ අයනතොති සහ වත්තනතො. අසමොධානෙ චිත්තෙන, සමොධානෙ පන චිත්තෙන චෙව කායෙන ච සම්පවඞ්කො.

कल्याण गुणांच्या योगाने 'कल्याण' हे दर्शविताना 'शील इत्यादी गुणांनी संपन्न' असे म्हटले आहे. स्नेह करण्याचे लक्षण असणारे मित्र ज्याचे आहेत तो 'मित्र' होय, तो सांगितलेल्या पद्धतीने कल्याणकारी ज्याचा आहे, त्याचे केवळ अस्तित्वच 'कल्याणमित्र' या पदाने सांगितले आहे. त्याचा त्याच्याशी सर्वकाळ न सुटणारा सहवास आहे, हे दर्शविण्यासाठी 'कल्याणसहाय' असे म्हटले आहे, म्हणून 'तेवस्सा' इत्यादी म्हटले आहे. 'तेवस्सा' म्हणजे तेच कल्याणमित्र त्या भिक्खूचे. 'सह' जाणे म्हणजे सोबत राहणे. असंयोगात मनाने, तर संयोगात मन आणि शरीर या दोन्हीने अत्यंत अनुकूल (संपवंक) असणारा.

සුඛං වචො එතස්මිං අනුකූලගාහිම්හි ආදරගාරවවති පුග්ගලෙති සුවචො. තෙනාහ ‘‘සුඛෙන වත්තබ්බො’’තිආදි. ඛමොති ඛන්තා, තමෙවස්ස ඛමභාවං දස්සෙතුං ‘‘ගාළ්හෙනා’’තිආදි වුත්තං. වාමතොති මිච්ඡා, අයොනිසො වා ගණ්හාති. පටිප්ඵරතීති පටාණිකභාවෙන තිට්ඨති. පදක්ඛිණං ගණ්හාතීති සම්මා යොනිසො වා ගණ්හාති.

ज्या अनुकूल ग्रहण करणाऱ्या, आदर व गौरव बाळगणाऱ्या व्यक्तीला सहज बोलता येते, तो 'सुवच' (सुवचनशील) होय. म्हणूनच 'सहज बोलता येणारा' इत्यादी म्हटले आहे. 'खमो' म्हणजे सहनशील (क्षमाशील). त्याचाच तो सहनशील भाव दर्शविण्यासाठी 'गाळ्हेन' (कठोरपणे) इत्यादी म्हटले आहे. 'वामतो' म्हणजे चुकीच्या पद्धतीने किंवा अयोनिशः ग्रहण करतो. 'पटिप्फरति' म्हणजे विरोधक भावाने उभा राहतो. 'पदक्खिणं गण्हाति' म्हणजे योग्य प्रकारे किंवा योनिशः ग्रहण करतो.

උච්චාවචානීති විපුලඛුද්දකානි. තත්‍රුපගමනීයාති තත්‍ර තත්‍ර මහන්තෙ, ඛුද්දකෙ ච කම්මෙ සාධනවසෙන උපායෙන උපගච්ඡන්තියා, තස්ස තස්ස කම්මස්ස නිප්ඵාදනෙන සමත්ථායාති අත්ථො. තත්‍රුපායායාති වා තත්‍ර තත්‍ර කම්මෙ සාධෙතබ්බෙ උපායභූතාය.

'उच्चावचानि' म्हणजे मोठे आणि लहान. 'तत्रुपगमनीया' म्हणजे त्या त्या मोठ्या आणि लहान कामात साधनाद्वारे, उपायाने प्रवृत्त होणारी, त्या त्या कामाच्या पूर्ततेसाठी समर्थ असणारी, असा अर्थ आहे. अथवा 'तत्रुपायाया' म्हणजे त्या त्या साध्य करायच्या कामात उपायभूत असणारी.

ධම්මෙ අස්ස කාමොති ධම්මකාමොති බ්‍යධිකරණානංපි බාහිරත්ථො සමාසො හොතීති කත්වා වුත්තං. කාමෙතබ්බතො වා පියායිතබ්බතො කාමො, ධම්මො; ධම්මො කාමො අස්සාති ධම්මකාමො. ධම්මොති පරියත්තිධම්මො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘තෙපිටකං බුද්ධවචනං පියායතීති අත්ථො’’ති. සමුදාහරණං කථනං සමුදාහාරො, පියො සමුදාහාරො එතස්සාති පියසමුදාහාරො. සයඤ්චාති එත්ථ ච-සද්දෙන ‘‘සක්කච්ච’’න්ති පදං අනුකඩ්ඪති, තෙන සයඤ්ච සක්කච්චං දෙසෙතුකාමො හොතීති යොජනා. අභිධම්මො සත්තප්පකරණානි අධිකො අභිවිසිට්ඨො ච පරියත්තිධම්මොති කත්වා. විනයො උභතොවිභඞ්ගා විනයනතො කායවාචානං. අභිවිනයො ඛන්ධකපරිවාරා විසෙසතො ආභිසමාචාරිකධම්මකිත්තනතො. ආභිසමාචාරිකධම්මපාරිපූරිවසෙනෙව හි ආදිබ්‍රහ්මචරියකධම්මපාරිපූරී. ධම්මො එව පිටකද්වයස්සාපි පරියත්තිධම්මභාවතො. මග්ගඵලානි අභිධම්මො නිබ්බානධම්මස්ස අභිමුඛොති කත්වා. කිලෙසවූපසමකාරණං පුබ්බභාගියා තිස්සො සික්ඛා සඞ්ඛෙපතො විවට්ටනිස්සිතො [Pg.267] සමථො විපස්සනා ච. බහුලපාමොජ්ජොති බලවපාමොජ්ජො.

धम्मामध्ये ज्याची इच्छा आहे तो 'धम्मकामो' (धम्मप्रिय) होय, येथे व्यधिकरणाचा देखील बाह्यार्थ समास होतो, असे मानून म्हटले आहे. अथवा इच्छिण्यायोग्य किंवा प्रिय वाटण्यायोग्य असल्यामुळे 'काम' म्हणजे धम्म; धम्म हाच ज्याचा काम (प्रिय) आहे तो 'धम्मकामो'. 'धम्म' म्हणजे परियत्तिधम्म अभिप्रेत आहे, म्हणून 'त्रिपिटक बुद्धवचनावर प्रेम करतो, असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. समुदाहरण म्हणजे सांगणे, तोच 'समुदाहार' होय; प्रिय आहे समुदाहार ज्याचा तो 'पियसमुदाहार' (प्रियभाषण करणारा). 'सयञ्च' (स्वतः आणि) येथे 'च' शब्दाने 'सक्कच्चं' (आदरपूर्वक) हे पद जोडले जाते, त्यामुळे 'स्वतः आणि आदरपूर्वक देशना करण्याची इच्छा असणारा' अशी योजना होते. 'अभिधम्म' म्हणजे सात प्रकरणे, जो अधिक आणि अतिविशिष्ट परियत्तिधम्म आहे. 'विनय' म्हणजे दोन्ही विभंग (उभतोविभंग), कारण तो काय व वाचेचे नियमन करतो. 'अभिविनय' म्हणजे खंधक आणि परिवार, विशेषतः आभिसमाचारिक धम्माच्या कीर्तनामुळे. कारण आभिसमाचारिक धम्माच्या परिपूर्तीमुळेच आदिब्रह्मचर्यक धम्माची परिपूर्ती होते. दोन्ही पिटकांच्या परियत्तिधम्मभावामुळे तो 'धम्म'च आहे. 'अभिधम्म' म्हणजे मार्ग आणि फळे, कारण तो निर्वाणधम्माच्या अभिमुख आहे. क्लेशांच्या उपशमाचे कारण असणाऱ्या पूर्वभागीय तीन शिक्षा, संक्षेपाने विवर्त-आश्रित समथ आणि विपश्यना (विपस्सना) होत. 'बहुलपामोज्जो' म्हणजे प्रबळ प्रमोद (आनंद) असणारा.

කාරණත්ථෙති නිමිත්තත්ථෙ. කුසලධම්මනිමිත්තං හිස්ස වීරියාරම්භො. තෙනාහ ‘‘තෙසං අධිගමත්ථායා’’ති. කුසලෙසු ධම්මෙසූති වා නිප්ඵාදෙතබ්බෙ භුම්මං යථා ‘‘චෙතසො අවූපසමෙ අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨාන’’න්ති.

'कारणत्थे' म्हणजे निमित्त अर्थामध्ये. कारण कुशलधम्माच्या निमित्तानेच त्याचा वीर्यारंभ (प्रयत्न) असतो. म्हणूनच 'त्यांच्या प्राप्तीसाठी' (तेसं अधिगमत्य्हाय) असे म्हटले आहे. अथवा 'कुशल धम्मांमध्ये' (कुसलेसु धम्मेसु) म्हणजे साध्य करायच्या गोष्टींमध्ये सप्तमी विभक्ती आहे, जसे 'चित्ताचा उपशम न होण्यात अयोनिशोमनसिकार हे पदस्थान आहे'.

346. සකලට්ඨෙනාති නිස්සෙසට්ඨෙන, අනවසෙසඵරණවසෙන චෙත්ථ සකලට්ඨො වෙදිතබ්බො, අසුභනිමිත්තාදීසු විය එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනවසෙසතො ගහෙතබ්බට්ඨෙනාති අත්ථො. තදාරම්මණානං ධම්මානන්ති තං කසිණං ආරබ්භ පවත්තනකධම්මානං. ඛෙත්තට්ඨෙනාති උප්පත්තිට්ඨානට්ඨෙන. අධිට්ඨානට්ඨෙනාති පවත්තිට්ඨානභාවෙන. යථා ඛෙත්තං සස්සානං උප්පත්තිට්ඨානං වඩ්ඪිට්ඨානඤ්ච, එවමෙතං ඣානං තංසම්පයුත්තානං ධම්මානන්ති, යොගිනො වා සුඛවිසෙසානං කාරණභාවෙන. ‘‘පරිච්ඡින්දිත්වා’’ ති ඉදං උද්ධං අධොති එත්ථාපි යොජෙතබ්බං. පරිච්ඡින්දිත්වා එව හි සබ්බත්ථ කසිණං වඩ්ඪෙතබ්බං. තෙන තෙන වා කාරණෙනාති තෙන තෙන උපරිආදීසු කසිණවඩ්ඪනකාරණෙන. යථා කින්ති ආහ ‘‘ආලොකමිව රූපදස්සනකාමො’’ති. යථා දිබ්බචක්ඛුනා උද්ධං චෙ රූපං දට්ඨුකාමො, උද්ධං ආලොකං පසාරෙති, අධො චෙ අධො, සමන්තතො චෙ රූපං දට්ඨුකාමො සමන්තතො ආලොකං පසාරෙති; එවමයං කසිණන්ති අත්ථො.

३४६. सकलट्ठेन म्हणजे निस्सेसट्ठेन (पूर्ण अर्थाने), येथे 'सकल' हा अर्थ संपूर्ण व्यापण्याच्या अर्थाने समजला पाहिजे. जसे असुभनिमित्त इत्यादींमध्ये एका भागात न राहता संपूर्णपणे ग्रहण करण्याच्या अर्थाने, असा याचा अर्थ आहे. 'तदारम्मणानं धम्मानं' म्हणजे त्या कसिणाला आरंभ करून प्रवृत्त होणाऱ्या धर्मांचे. 'खेत्तट्ठेन' म्हणजे उत्पत्तीच्या स्थानाच्या अर्थाने. 'अधिट्ठानट्ठेन' म्हणजे प्रवृत्तीच्या स्थानाच्या भावाने. ज्याप्रमाणे शेत हे पिकांच्या उत्पत्तीचे आणि वाढीचे स्थान असते, त्याचप्रमाणे हे ध्यान त्या संपयुक्त धर्मांचे किंवा योगी पुरुषाच्या सुखविशेषांचे कारण असते. 'परिच्छिन्दित्वा' (मर्यादित करून) हे 'वर आणि खाली' यामध्येही जोडले पाहिजे. कारण सर्व ठिकाणी कसिण हे मर्यादित करूनच वाढवले पाहिजे. 'तेन तेन वा कारणेन' म्हणजे त्या त्या वर इत्यादी कसिण वाढवण्याच्या कारणाने. 'कशा प्रकारे' यावर म्हणतात - 'आलोकमिव रूपदस्सनकामो' (ज्याप्रमाणे रूप पाहण्याची इच्छा असणारा प्रकाशाचा विस्तार करतो). ज्याप्रमाणे दिव्यचक्षूने जर वरचे रूप पाहण्याची इच्छा असेल, तर वर प्रकाश पसरवतो, खाली असेल तर खाली, आणि सर्व बाजूंनी रूप पाहण्याची इच्छा असेल तर सर्व बाजूंनी प्रकाश पसरवतो; त्याचप्रमाणे हे कसिण आहे, असा अर्थ आहे.

එකස්සාති පථවීකසිණාදීසු එකෙකස්ස. අඤ්ඤභාවානුපගමනත්ථන්ති අඤ්ඤකසිණභාවානුපගමනදීපනත්ථං, අඤ්ඤස්ස වා කසිණභාවානුපගමනදීපනත්ථං, න හි අඤ්ඤෙන පසාරිතකසිණං තතො අඤ්ඤෙන පසාරිතකසිණභාවං උපගච්ඡති, එවම්පි නෙසං අඤ්ඤකසිණසම්භෙදාභාවො වෙදිතබ්බො. න අඤ්ඤං පථවීආදි. න හි උදකෙ ඨිතට්ඨානෙ සසම්භාරපථවී අත්ථි. අඤ්ඤො කසිණසම්භෙදොති ආපොකසිණාදිනා සඞ්කරො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු සෙසකසිණෙසු. එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනවසෙසඵරණං පමාණස්ස අග්ගහණතො අප්පමාණං. තෙනෙව හි නෙසං කසිණසමඤ්ඤා. තථා චාහ ‘‘තඤ්හී’’තිආදි. චෙතසා ඵරන්තොති භාවනාචිත්තෙන ආරම්මණං කරොන්තො. භාවනාචිත්තඤ්හි කසිණං පරිත්තං වා විපුලං වා සකලමෙව මනසි කරොති, න එකදෙසං.

'एकस्स' म्हणजे पठवीकसिण इत्यादींपैकी एकेकाचे. 'अञ्ञभावानुपगमनत्थं' म्हणजे दुसऱ्या कसिणभावाला प्राप्त न होणे दर्शवण्यासाठी, किंवा दुसऱ्याच्या कसिणभावाला प्राप्त न होणे दर्शवण्यासाठी; कारण एकाने पसरवलेले कसिण दुसऱ्याने पसरवलेल्या कसिणभावाला प्राप्त होत नाही, अशा प्रकारे त्यांचा इतर कसिणांशी संभेद (मिश्रण) न होणे समजले पाहिजे. 'न अञ्ञं' म्हणजे पठवी इत्यादी दुसरे नाही. कारण पाण्यात असलेल्या ठिकाणी ससंभारपठवी नसते. 'अञ्ञो कसिणसम्भेदो' म्हणजे आपोकसिण इत्यादींशी संकर (मिश्रण) होणे. 'सब्बत्था' म्हणजे इतर सर्व कसिणांमध्ये. एका भागात न राहता संपूर्णपणे व्यापणे हे प्रमाणाचे ग्रहण न केल्यामुळे 'अप्पमाण' (असीम) आहे. म्हणूनच त्यांना 'कसिण' ही संज्ञा आहे. तसेच म्हटले आहे - 'तण्ही' इत्यादी. 'चेतसा फरन्तो' म्हणजे भावनाचित्ताने आलंबन करणे. कारण भावनाचित्त हे कसिणाला लहान किंवा मोठे, संपूर्णपणेच मनात आणते, एका भागात नाही.

කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ [Pg.268] පවත්තවිඤ්ඤාණං ඵරණඅප්පමාණවසෙන ‘‘විඤ්ඤාණකසිණ’’න්ති වුත්තං. තථා හි තං ‘‘විඤ්ඤාණඤ්ච’’න්ති වුච්චති. කසිණවසෙනාති යථාඋග්ඝාටිතකසිණවසෙන. කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා. යත්තකඤ්හි ඨානං කසිණං පසාරිතං, තත්තකං ආකාසභාවනාවසෙන ආකාසො හොතීති; එවං යත්තකං ඨානං ආකාසං හුත්වා උපට්ඨිතං, තත්තකං සකලමෙව ඵරිත්වා විඤ්ඤාණස්ස පවත්තනතො ආගමනවසෙන විඤ්ඤාණකසිණෙපි උද්ධංඅධොතිරියතා වුත්තාති ආහ ‘‘කසිණුග්ඝාටිං ආකාසවසෙන තත්ථ පවත්තවිඤ්ඤාණෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා’’ති.

कसिण काढून घेतलेल्या आकाशात (कसिणुग्घाटिमाकासे) प्रवृत्त होणाऱ्या विज्ञानाला, व्यापण्याच्या असीमतेमुळे 'विञ्ञाणकसिण' (विज्ञानकसिण) असे म्हटले आहे. म्हणूनच त्याला 'विञ्ञाणञ्च' (विज्ञानच) असे म्हणतात. 'कसिणवसेन' म्हणजे जसे कसिण काढून घेतले आहे त्या कसिणाच्या प्रभावाने. कसिण काढून घेतलेल्या आकाशात वर, खाली आणि तिरपे हे समजले पाहिजे. कारण जेवढ्या जागेत कसिण पसरवले आहे, तेवढी जागा आकाशभावनेच्या प्रभावाने आकाश बनते; अशा प्रकारे जेवढी जागा आकाश बनून उपस्थित झाली आहे, त्या संपूर्ण जागेला व्यापून विज्ञानाच्या प्रवृत्तीमुळे, आगमनाच्या प्रभावाने विज्ञानकसिणामध्येही वर, खाली आणि तिरपे असे म्हटले आहे, म्हणून सांगितले आहे - 'कसिणुग्घाटिं आकासवसेन तत्थ पवत्तविञ्ञाणे उद्धंअधोतिरियता वेदितब्बा' (कसिण काढून घेतलेल्या आकाशाच्या प्रभावाने तेथे प्रवृत्त होणाऱ्या विज्ञानात वर, खाली आणि तिरपे हे समजले पाहिजे).

අකුසලකම්මපථදසකවණ්ණනා

अकुशल कर्मपथांच्या दशकाचे वर्णन

347. පථභූතත්තාති තෙසං පවත්තනුපායත්තා මග්ගභූතත්තා. මෙථුනසමාචාරෙසූති සදාරසන්තොසපරදාරගමනවසෙන දුවිධෙසු මෙථුනසමාචාරෙසු. තෙපි හි කාමෙතබ්බතො කාමා නාම. මෙථුනවත්ථූසූති මෙථුනස්ස වත්ථූසු තෙසු සත්තෙසු. මිච්ඡාචාරොති ගාරය්හාචාරො. ගාරය්හතා චස්ස එකන්තනිහීනතාය එවාති ආහ ‘‘එකන්තනින්දිතො ලාමකාචාරො’’ති. අසද්ධම්මාධිප්පායෙනාති අසද්ධම්මසෙවනාධිප්පායෙන.

३४७. 'पथभूतत्ता' म्हणजे त्यांच्या प्रवृत्तीचा उपाय असल्यामुळे, मार्गभूत असल्यामुळे. 'मेथुनसमाचारेsu' म्हणजे स्वपत्नीसंतोष आणि परस्त्रीगमन या रूपाने दोन प्रकारच्या मैथुनसमाचारांमध्ये. ते देखील काम्य (इच्छिण्यायोग्य) असल्यामुळे 'काम' या नावाचे आहेत. 'मेथुनवत्थूसु' म्हणजे मैथुनाच्या वस्तू असलेल्या त्या प्राण्यांमध्ये. 'मिच्छाचारो' म्हणजे निंदनीय आचरण. त्याचे निंदनीय असणे हे अत्यंत हीन असल्यामुळेच आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'एकन्तनिन्दितो लामकाचारो' (अत्यंत निंदित आणि तुच्छ आचरण). 'असद्धम्माधिप्पायेन' म्हणजे असद्धर्माच्या (वाईट धर्माच्या) सेवनाच्या अभिप्रायाने.

සගොත්තෙහි රක්ඛිතා ගොත්තරක්ඛිතා. සහධම්මිකෙහි රක්ඛිතා ධම්මරක්ඛිතා. සස්සාමිකා සාරක්ඛා. යස්සා ගමනෙ රඤ්ඤා දණ්ඩො ඨපිතො, සා සපරිදණ්ඩා. භරියාභාවත්ථං ධනෙන කීතා ධනක්කීතා. ඡන්දෙන වසන්තී ඡන්දවාසිනී. භොගත්ථං වසන්තී භොගවාසිනී. පටත්ථං වසන්තී පටවාසිනී. උදකපත්තං ආමසිත්වා ගහිතා ඔදපත්තකිනී. චුම්බටං අපනෙත්වා ගහිතා ඔභතචුම්බටා. කරමරානීතා ධජාහටා. තඞ්ඛණිකා මුහුත්තිකා. අභිභවිත්වා වීතික්කමෙ මිච්ඡාචාරො මහාසාවජ්ජො, න තථා ද්වින්නං සමානච්ඡන්දතාය. ‘‘අභිභවිත්වා වීතික්කමනෙ සතිපි මග්ගෙනමග්ගපටිපත්තිඅධිවාසනෙ පුරිමුප්පන්නසෙවනාභිසන්ධිපයොගාභාවතො මිච්ඡාචාරො න හොති අභිභුය්‍යමානස්සා’’ති වදන්ති. සෙවනචිත්තෙ සති පයොගාභාවො අප්පමාණං යෙභුය්‍යෙන ඉත්ථියා සෙවනපයොගස්ස අභාවතො. තස්මිං අසති පුරෙතරං සෙවනචිත්තස්ස උපට්ඨාපනෙපි තස්සා මිච්ඡාචාරො න සියා, තථා පුරිසස්සපි සෙවනපයොගාභාවෙති. තස්මා අත්තනො රුචියා පවත්තිතස්ස [Pg.269] වසෙන තයො බලක්කාරෙන පවත්තිතස්ස වසෙන තයොති සබ්බෙපි අග්ගහිතග්ගහණෙන ‘‘චත්තාරො සම්භාරා’’ති වුත්තං.

सगोत्रांनी (नातेवाईकांनी) रक्षिलेली ती 'गोत्तरक्खिता'. सहधार्मिकांनी रक्षिलेली ती 'धम्मरक्खिता'. पती असलेली ती 'सारक्खा'. जिच्याकडे जाण्यावर राजाने दंड ठेवला आहे, ती 'सपरिदण्डा'. पत्नी बनवण्यासाठी धनाने खरेदी केलेली ती 'धनक्कीता'. स्वतःच्या इच्छेने राहणारी ती 'छन्दवासिनी'. भोगासाठी राहणारी ती 'भोगवासिनी'. वस्त्रासाठी राहणारी ती 'पटवासिनी'. पात्रातील पाण्याला स्पर्श करून स्वीकारलेली ती 'ओदपत्तकिनी'. चुंबट (डोक्यावरील पेंढी) काढून स्वीकारलेली ती 'ओभतचुम्बटा'. युद्धात पकडून आणलेली ती 'धजाहटा'. तात्कालिक (काही काळासाठी असणारी) ती 'मुहुत्तिका'. बळजबरीने उल्लंघन केल्यास व्यभिचार (मिच्छाचार) हा महासावज्ज (मोठा दोष) होतो, दोघांच्या समान इच्छेने तसे होत नाही. 'बळजबरीने उल्लंघन केले तरीही, अयोग्य मार्गाने प्रवृत्ती स्वीकारताना, पूर्वी उत्पन्न झालेल्या सेवनाच्या हेतूचा आणि प्रयोगाचा अभाव असल्यामुळे, पीडित व्यक्तीला व्यभिचार लागत नाही' असे म्हणतात. सेवनचित्त असताना प्रयोगाचा अभाव हा अप्रमाण आहे, कारण बहुतांश करून स्त्रीच्या बाजूने सेवनाचा प्रयोग नसतो. ते (सेवनचित्त) नसताना, पूर्वी सेवनचित्त उत्पन्न झाले असले तरीही तिला व्यभिचार लागणार नाही, त्याचप्रमाणे पुरुषाच्या बाबतीतही सेवनाच्या प्रयोगाचा अभाव असल्यामुळे. म्हणून, स्वतःच्या इच्छेने प्रवृत्त झालेल्याच्या संदर्भात तीन आणि बळजबरीने प्रवृत्त झालेल्याच्या संदर्भात तीन, अशा प्रकारे सर्व न घेतलेल्यांचे ग्रहण करून 'चार संभार' असे म्हटले आहे.

උපසග්ගවසෙන අත්ථවිසෙසවාචිනො ධාතුසද්දාති ‘‘අභිජ්ඣායතී’’ති පදස්ස ‘‘පරභණ්ඩාභිමුඛී’’තිආදිනා අත්ථො වුත්තො. තත්ථ තන්නින්නතායාති තස්මිං පරභණ්ඩෙ ලුබ්භනවසෙන නින්නතායාති අයමෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. අභිපුබ්බො වා ඣා-සද්දො ලුබ්භනෙ නිරුළ්හො දට්ඨබ්බො. උපසග්ගවසෙන අත්ථවිසෙසවාචිනො එව ධාතුසද්දා. අදින්නාදානස්ස අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජතා බ්‍රහ්මජාලවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. චූළසීලවණ්ණනා) වුත්තාති ආහ ‘‘අදින්නාදානං විය අප්පසාවජ්ජා, මහාසාවජ්ජා චා’’ති. තස්මා ‘‘යස්ස භණ්ඩං අභිජ්ඣායති, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජතා, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජතා’’තිආදිනා අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජවිභාගො වෙදිතබ්බො. අත්තනො පරිණාමනං චිත්තෙනෙවාති වෙදිතබ්බං.

उपसर्गाच्या प्रभावाने विशेष अर्थ सांगणारे धातूचे शब्द असतात, म्हणूनच 'अभिझायति' या शब्दाचा 'परभांड्याभिमुखी' (दुसऱ्याच्या वस्तूंकडे प्रवृत्त होणे) इत्यादी अर्थ सांगितला आहे. तेथे 'तन्निन्नतया' म्हणजे त्या दुसऱ्याच्या वस्तूवर लोभ ठेवण्याच्या प्रवृत्तीमुळे, असा येथे अभिप्राय समजला पाहिजे. किंवा 'अभि' उपसर्ग असलेला 'झा' (ध्या) शब्द लोभाच्या अर्थात रूढ झालेला समजला पाहिजे. उपसर्गाच्या प्रभावानेच धातूचे शब्द विशेष अर्थ सांगणारे होतात. अदिन्नादानाचा (चोरीचा) अल्पदोष (अप्पसावज्ज) आणि महादोष (महासावज्ज) असणे हे ब्रह्मजाल सूत्राच्या वर्णनात (दीघनिकाय अट्ठकथा, चूलसीलवर्णन) सांगितले आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'अदिन्नादानं विय अप्पसावज्जा, महासावज्जा चा' (अदिन्नादानाप्रमाणेच हा अल्पदोष आणि महादोष आहे). म्हणून 'ज्याच्या वस्तूचा लोभ धरला जातो, त्याच्या अल्पगुणवत्तेमुळे अल्पदोष आणि महागुणवत्तेमुळे महादोष होतो' इत्यादी प्रकारे अल्पदोष आणि महादोषाचा विभाग समजला पाहिजे. स्वतःकडे वळवणे हे चित्तानेच होते, असे समजले पाहिजे.

හිතසුඛං බ්‍යාපාදයතීති යො නං උප්පාදෙති, තස්ස යං පති චිත්තං උප්පාදෙති, තස්ස තස්ස සති සමවායෙ හිතසුඛං විනාසෙති. ඵරුසවාචාය අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජතා බ්‍රහ්මජාලවණ්ණනායං විභාවිතාති ආහ ‘‘ඵරුසවාචා වියා’’තිආදි. තස්මා ‘‘යං පති චිත්තං බ්‍යාපාදෙති, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජො, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජො’’තිආදිනා තදුභයවිභාගො වෙදිතබ්බො. ‘‘අහො වතා’’ති ඉමිනා පරස්ස අච්චන්තාය විනාසචින්තනං දීපෙති. එවඤ්හි ස්ස දාරුණප්පවත්තියා කම්මපථප්පවත්ති.

हित आणि सुख नष्ट करतो म्हणून 'व्यापाद' (द्वेष) म्हटले जाते. जो कोणी याला उत्पन्न करतो, तो ज्याच्या प्रति चित्त उत्पन्न करतो, त्या त्या व्यक्तीच्या बाबतीत अनुकूल सामग्रीचा संयोग असताना हित आणि सुख नष्ट करतो. परुषवाचेची (कठोर बोलण्याची) अल्प-सावद्यता (कमी दोष असणे) आणि महा-सावद्यता (मोठा दोष असणे) ब्रह्मजालसुत्ताच्या वर्णनेमध्ये स्पष्ट केली आहे, म्हणून 'परुषवाचेप्रमाणे' इत्यादी म्हटले आहे. म्हणून 'ज्याच्या प्रति चित्त व्यापादित करतो, त्याच्या अल्प गुणवत्तेमुळे अल्प-सावद्य आणि महा-गुणवत्तेमुळे महा-सावद्य असतो' इत्यादी प्रकारे त्या दोन्हीचा विभाग समजून घ्यावा. 'अहो वत' (अरेरे!) या शब्दाने दुसऱ्याच्या अत्यंत विनाशाचे चिंतन दर्शवले जाते. अशा प्रकारे त्याच्या दारुण प्रवृत्तीमुळे कर्मपथाची प्रवृत्ती होते.

යථාභුච්චගහණාභාවෙනාති යාථාවගහණස්ස අභාවෙන අනිච්චාදිසභාවස්ස නිච්චාදිතො ගහණෙන. මිච්ඡා පස්සතීති විතථං පස්සති. ‘‘සම්ඵප්පලාපො වියා’’ති ඉමිනා ආසෙවනස්ස මන්දතාය අප්පසාවජ්ජතං, මහන්තතාය මහාසාවජ්ජතං දස්සෙති. ගහිතාකාරවිපරීතතාති මිච්ඡාදිට්ඨියා ගහිතාකාරවිපරීතභාවො. වත්ථුනොති තස්ස අයථාභූතසභාවමාහ. තථාභාවෙනාති ගහිතාකාරෙනෙව විපරීතාකාරෙනෙව. තස්ස දිට්ඨිගතිකස්ස, තස්ස වා වත්ථුනො උපට්ඨානං, ‘‘එවමෙතං න ඉතො අඤ්ඤථා’’ති.

'यथाभूत ग्रहणाच्या अभावाने' म्हणजे यथार्थ ग्रहणाच्या अभावाने, अनित्यादी स्वभावाला नित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण केल्यामुळे. 'मिथ्या पाहतो' म्हणजे विपरीत पाहतो. 'संफप्पलापाप्रमाणे' (व्यर्थ बडबडीप्रमाणे) याने आसेवनाच्या (पुनरावृत्तीच्या) मंदतेमुळे अल्प-सावद्यता आणि तीव्रतेमुळे महा-सावद्यता दर्शवली आहे. 'ग्रहण केलेल्या आकाराची विपरीतता' म्हणजे मिथ्यादृष्टीने ग्रहण केलेल्या आकाराचा विपरीत भाव होय. 'वस्तूचा' म्हणजे त्याचा अयथाभूत (अवास्तव) स्वभाव सांगितला आहे. 'त्याच भावाने' म्हणजे ग्रहण केलेल्या आकारानेच, म्हणजेच विपरीत आकारानेच. त्या दृष्टीगताचे (चुकीच्या मताचे पालन करणाऱ्याचे) किंवा त्या वस्तूचे 'हे असेच आहे, याहून वेगळे नाही' असे उपस्थित होणे (भासणे) होय.

ධම්මතොති [Pg.270] සභාවතො. කොට්ඨාසතොති ඵස්සපඤ්චමකාදීසු චිත්තඞ්ගකොට්ඨාසෙසු යෙ කොට්ඨාසා හොන්ති, තතොති අත්ථො.

'धम्मतः' म्हणजे स्वभावावरून. 'कोठ्ठासतः' (भागावरून) म्हणजे स्पर्श-पंचमक इत्यादी चित्ताच्या अंगांच्या भागांमध्ये जे भाग असतात, त्यावरून असा अर्थ आहे.

චෙතනාධම්මාති චෙතනාසභාවා.

'चेतनाधम्मा' म्हणजे चेतना स्वभावाचे.

‘‘පටිපාටියා සත්තා’’ති එත්ථ නනු චෙතනා අභිධම්මෙ කම්මපථෙසු න වුත්තාති පටිපාටියා සත්තන්නං කම්මපථභාවො න යුත්තොති? න, අවචනස්ස අඤ්ඤහෙතුකත්තා. න හි තත්ථ චෙතනාය අකම්මපථප්පත්තත්තා (ධ. ස. මූලටී. අකුසලකම්මපථකථාවණ්ණනා) කම්මපථරාසිම්හි අවචනං, කදාචි පන කම්මපථො හොති, න සබ්බදාති කම්මපථභාවස්ස අනියතත්තා අවචනං. යදා පන කම්මපථො හොති, තදා කම්මපථරාසිසඞ්ගහො න නිවාරිතො.

'अनुक्रमाने सात' याविषयी शंका अशी की, अभिधम्मात कर्मपथांमध्ये चेतनेचा उल्लेख केलेला नाही, तर मग अनुक्रमाने सातांचा कर्मपथभाव योग्य नाही का? नाही, कारण न बोलण्याचे कारण दुसरेच आहे. तिथे चेतनेचा कर्मपथ समूहात उल्लेख न करण्याचे कारण ती कर्मपथ न होणे हे नाही, तर कधी ती कर्मपथ होते आणि कधी नाही, अशा प्रकारे कर्मपथभावाच्या अनियततेमुळे (अनिश्चिततेमुळे) तिचा उल्लेख केलेला नाही. परंतु जेव्हा ती कर्मपथ होते, तेव्हा कर्मपथ समूहात तिचा संग्रह करणे वर्ज्य नाही.

එත්ථාහ – යදි චෙතනාය සබ්බදා කම්මපථභාවාභාවතො අනියතො කම්මපථභාවොති කම්මපථරාසිම්හි අවචනං, නනු අභිජ්ඣාදීනම්පි කම්මපථභාවං අප්පත්තානං අත්ථිතාය අනියතො කම්මපථභාවොති තෙසම්පි කම්මපථරාසිම්හි අවචනං ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති කම්මපථතාතංසභාගතා හි තෙසං තත්ථ වුත්තත්තා. යදි එවං චෙතනාපි තත්ථ වත්තබ්බා සියාති? සච්චමෙතං, සා පන පාණාතිපාතාදිකාවාති පාකටො තස්සා කම්මපථභාවොති න වුත්තං සියා. චෙතනාය හි ‘‘චෙතනාහං, භික්ඛවෙ, කම්මං වදාමි (අ. නි. 6.63; කථා. 539), තිවිධා, භික්ඛවෙ, කායසඤ්චෙතනා අකුසලං කායකම්ම’’න්ති (කථා. 539) වචනතො කම්මභාවො පාකටො; කම්මංයෙව ච සුගතිදුග්ගතීනං, තදුප්පජ්ජනසුඛදුක්ඛානඤ්ච පථභාවෙන පවත්තං ‘‘කම්මපථො’’ති වුච්චතීති පාකටො තස්සා කම්මපථභාවො. අභිජ්ඣාදීනං පන චෙතනාසමීහනභාවෙන සුචරිතදුච්චරිතභාවො, චෙතනාජනිතභාවෙන [චෙතනාජනිතතංබන්ධතිභාවෙන (ධ. ස. අනුටී. අකුසලකම්මපථාවණ්ණනා)] සුගතිදුග්ගතිතදුප්පජ්ජනසුඛදුක්ඛානං පථභාවො චාති න තථා පාකටො කම්මපථභාවොති තෙ එව තෙන සභාවෙන දස්සෙතුං අභිධම්මෙ චෙතනා කම්මපථභාවෙ න වුත්තා, අතථාජාතියත්තා වා චෙතනා තෙහි සද්ධිං න වුත්තාති දට්ඨබ්බං. මූලං පත්වාති මූලදෙසනං පත්වා, මූලසභාවෙසු ධම්මෙසු දෙසියමානෙසූති අත්ථො.

येथे विचारतात - जर चेतनेचा नेहमी कर्मपथभाव नसल्यामुळे तिचा कर्मपथभाव अनियत (अनिश्चित) आहे, म्हणून कर्मपथ समूहात तिचा उल्लेख केला नाही, तर मग अभिध्या (लोभ) इत्यादींचाही कर्मपथभाव प्राप्त न झालेल्यांचा अस्तित्व असल्यामुळे त्यांचाही कर्मपथभाव अनियत आहे, म्हणून त्यांचाही कर्मपथ समूहात उल्लेख न करणे प्राप्त होईल का? प्राप्त होत नाही, कारण त्यांची कर्मपथता आणि त्याशी समानता तिथे सांगितली आहे. जर असे असेल तर चेतनेचाही तिथे उल्लेख करायला हवा होता का? हे सत्य आहे, परंतु ती प्राणातिपात इत्यादीच आहे म्हणून तिचा कर्मपथभाव स्पष्ट आहे, म्हणून सांगितले नसावे. कारण चेतनेचा 'भिक्खूंनो, मी चेतनेलाच कर्म म्हणतो; भिक्खूंनो, तीन प्रकारची काय-संचेतना अकुशल कायकर्म आहे' या वचनावरून कर्मभाव स्पष्ट आहे; आणि कर्मच सुगती-दुर्गतीचा आणि त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या सुख-दुःखाचा मार्ग (पथ) बनून प्रवृत्त होते, म्हणून त्याला 'कर्मपथ' म्हटले जाते, यावरून तिचा कर्मपथभाव स्पष्ट आहे. परंतु अभिध्या इत्यादींचा चेतनेच्या प्रेरणेमुळे सुचरित-दुश्चरित भाव असतो, आणि चेतनेने जनित असल्यामुळे सुगती-दुर्गती आणि त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या सुख-दुःखाचा मार्ग बनतात, म्हणून त्यांचा कर्मपथभाव तसा स्पष्ट नाही. म्हणून त्यांनाच त्या स्वभावाने दर्शवण्यासाठी अभिधम्मात चेतनेचा कर्मपथभावात उल्लेख केलेला नाही, किंवा भिन्न जातीची असल्यामुळे चेतनेचा त्यांच्यासोबत उल्लेख केलेला नाही, असे समजावे. 'मूलाला प्राप्त होऊन' म्हणजे मूळ देशनेला प्राप्त होऊन, मूळ स्वभावाच्या धर्मांचा उपदेश केला जात असताना असा अर्थ आहे.

‘‘අදින්නාදානං සත්තාරම්මණ’’න්ති ඉදං ‘‘පඤ්චසික්ඛාපදා පරිත්තාරම්මණා එවා’’ති ඉමාය පඤ්හපුච්ඡකපාළියා (විභ. 715) විරුජ්ඣති. යඤ්හි පාණාතිපාතාදිදුස්සීල්‍යස්ස ආරම්මණං[Pg.271], තදෙව තංවෙරමණියා ආරම්මණං. වීතික්කමිතබ්බවත්ථුතො එව හි විරතීති. සත්තාරම්මණන්ති වා සත්තසඞ්ඛාතසඞ්ඛාරාරම්මණං, තමෙව උපාදාය වුත්තන්ති න කොචි විරොධො. තථා හි වුත්තං සම්මොහවිනොදනියං ‘‘යානි සික්ඛාපදානි එත්ථ ‘සත්තාරම්මණානී’ති වුත්තානි, තානි යස්මා සත්තොති සඞ්ඛං ගතෙ සඞ්ඛාරෙයෙව ආරම්මණං කරොන්තී’’ති. (විභ. අට්ඨ. 714) එස නයො ඉතො පරෙසුපි. විසභාගවත්ථුනො ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’ති ගහෙතබ්බතො ‘‘සත්තාරම්මණො’’ති එකෙ. ‘‘එකො දිට්ඨො, ද්වෙ සුතා’’තිආදිනා සම්ඵප්පලාපෙන දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතවසෙන. තථා අභිජ්ඣාති එත්ථ තථා-සද්දො ‘‘දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතවසෙනා’’ තිදම්පි උපසංහරති, න සත්තසඞ්ඛාරාරම්මණතමෙව දස්සනාදිවසෙන අභිජ්ඣායනතො. ‘‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති (දී. නි. 1.171) පවත්තමානාපි මිච්ඡාදිට්ඨි තෙභූමකධම්මවිසයා එවාති අධිප්පායෙනස්සා සඞ්ඛාරාරම්මණතා වුත්තා. කථං පන මිච්ඡාදිට්ඨියා සබ්බෙ තෙභූමකධම්මා ආරම්මණං හොතීති? සාධාරණතො. ‘‘නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’ති (දී. නි. 1.171; ම. නි. 2.94) පවත්තමානාය අත්ථතො රූපාරූපාවචරධම්මාපි ගහිතා එව හොන්තීති.

'अदत्तादान हे सत्त्व-आलंबन (प्राणी-आलंबन) आहे' हे 'पाच शीलपदे केवळ परित्त-आलंबन (मर्यादित आलंबन) आहेत' या प्रश्न विचारणाऱ्या पाळी वचनाशी (विभंग ७१५) विरुद्ध ठरते. कारण जे प्राणातिपात इत्यादी दुःशीलाचे आलंबन आहे, तेच त्यापासून विरतीचे (विरमणाचे) आलंबन आहे. कारण उल्लंघन करण्यायोग्य वस्तूपासूनच विरती होते. किंवा 'सत्त्व-आलंबन' म्हणजे सत्त्व म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या संस्कारांचे आलंबन होय, त्यालाच गृहीत धरून हे म्हटले आहे, त्यामुळे कोणताही विरोध नाही. तसेच संमोहविनोदनीमध्ये म्हटले आहे - 'येथे जी शीलपदे 'सत्त्व-आलंबन' अशी म्हटली आहेत, ती ज्याअर्थी सत्त्व अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या संस्कारांनाच आलंबन बनवतात...' हाच नियम यापुढील बाबतीतही लागू होतो. काही जण विजातीय वस्तू 'स्त्री, पुरुष' अशी ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळे 'सत्त्व-आलंबन' म्हणतात. 'एक पाहिलेला, दोन ऐकलेले' इत्यादी व्यर्थ बडबडीने (संफप्पलापाने) दृष्ट, श्रुत, मुत आणि विज्ञात यांच्या वशने (माध्यमाने) होते. तसेच अभिध्या येथे 'तथा' शब्द 'दृष्ट, श्रुत, मुत आणि विज्ञात यांच्या वशने' यालाही समाविष्ट करतो, कारण केवळ दर्शनादी वशने अभिध्या (लोभ) करण्यामुळे केवळ सत्त्व-संस्कार-आलंबनत्वच नसते. 'औपपातिक प्राणी नसतात' अशी प्रवृत्त होणारी मिथ्यादृष्टी देखील त्रिभूमिक (तीन भूमींमधील) धर्मांच्या विषयाचीच असते, या अभिप्रायाने तिचे संस्कार-आलंबनत्व सांगितले आहे. परंतु मिथ्यादृष्टीचे सर्व त्रिभूमिक धर्म कसे आलंबन होतात? सामान्य रूपाने. 'सुकृत आणि दुष्कृत कर्मांचे फळ किंवा विपाक नसतो' अशी प्रवृत्त होणाऱ्या दृष्टीमध्ये अर्थाच्या दृष्टीने रूप आणि अरूप भूमींमधील धर्म देखील गृहीत धरलेलेच असतात.

සුඛබහුලතාය රාජානො හසමානාපි ‘‘ඝාතෙථා’’ති වදන්ති, හාසො පන නෙසං අත්තවූපසමාදිඅඤ්ඤවිසයොති ආහ ‘‘සන්නිට්ඨාපක…පෙ… හොතී’’ති. මජ්ඣත්තවෙදනො න හොති, සුඛවෙදනොව එත්ථ සම්භවතීති. මුසාවාදො ලොභසමුට්ඨානො සුඛවෙදනො වා සියා මජ්ඣත්තවෙදනො වා, දොසසමුට්ඨානො දුක්ඛවෙදනො වාති මුසාවාදො තිවෙදනො. ඉමිනා නයෙන සෙසෙසුපි යථාරහං වෙදනාභෙදො වෙදිතබ්බො.

सुखाच्या बहुलतेमुळे राजे हसत हसत देखील 'याला मारा' असे म्हणतात, परंतु त्यांचे हसणे हे स्वतःच्या उपशम (शांतता) इत्यादी अन्य विषयाशी संबंधित असते, म्हणून 'सन्निट्ठापक (निश्चय करणारा)...पे... होतो' असे म्हटले आहे. तो मध्यस्थ-वेदनेचा (उपेक्षा-वेदनेचा) नसतो, येथे सुख-वेदनाच संभवते. मृषावाद (खोटे बोलणे) लोभ-समुत्थान (लोभाने उत्पन्न झालेला) असलेला सुख-वेदनेचा किंवा मध्यस्थ-वेदनेचा असू शकतो, आणि द्वेष-समुत्थान (द्वेषाने उत्पन्न झालेला) असलेला दुःख-वेदनेचा असतो, अशा प्रकारे मृषावाद त्रि-वेदनेचा (तीन वेदनांनी युक्त) आहे. या नियमाने उरलेल्यांमध्येही योग्यतेनुसार वेदनेचा भेद समजून घ्यावा.

දොසමොහවසෙන ද්විමූලකොති සම්පයුත්තමූලමෙව සන්ධාය වුත්තං. තස්ස හි මූලට්ඨෙන උපකාරකභාවො. නිදානමූලෙ පන ගය්හමානෙ ‘‘ලොභමොහවසෙනපී’’ති වත්තබ්බං සියා. ආමිසකිඤ්ජක්ඛහෙතුපි පාණං හනන්ති. තෙනෙවාහ – ‘‘ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායා’’තිආදි (අ. නි. 3.34). සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

“द्वेष आणि मोह यांच्या प्रभावामुळे दोन मूळ” असे जे म्हटले आहे, ते संप्रयुक्त मूळालाच (सहगामी मूळालाच) उद्देशून म्हटले आहे. कारण मूळ या अर्थाने त्याचा उपकारक भाव असतो. परंतु जर निदान-मूळ (कारण-मूळ) घेतले, तर “लोभ आणि मोहाच्या प्रभावामुळे सुद्धा” असे म्हणावे लागेल. लोक आमिषाच्या (भौतिक लाभाच्या) लोभाने देखील प्राण्यांची हत्या करतात. म्हणूनच म्हटले आहे - “लोभ हा कर्मांच्या उत्पत्तीचे निदान (कारण) आहे” इत्यादी (अं. नि. ३.३४). उर्वरित बाबतीतही हाच नियम लागू होतो.

කුසලකම්මපථදසකවණ්ණනා

कुशलकर्मपथदशक-वर्णन.

පාණාතිපාතා [Pg.272] …පෙ… වෙදිතබ්බානි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකවසෙනෙත්ථ කුසලකම්මපථානං දෙසිතත්තා. වෙරහෙතුතාය වෙරසඤ්ඤිතං පාණාතිපාතාදිපාපධම්මං මණති ‘‘මයි ඉධ ඨිතාය කථං ආගච්ඡසී’’ති තජ්ජන්තී විය නීහරතීති වෙරමණී, විරමති එතායාති වා ‘‘විරමණී’’ති වත්තබ්බෙ නිරුත්තිනයෙන ‘‘වෙරමණී’’ති වුත්තං. සමාදානවසෙන උප්පන්නා විරති සමාදානවිරති. අසමාදින්නසීලස්ස සම්පත්තතො යථාඋපට්ඨිතවීතික්කමිතබ්බවත්ථුතො විරති සම්පත්තවිරති. කිලෙසානං සමුච්ඡින්දනවසෙන පවත්තා මග්ගසම්පයුත්තා විරති සමුච්ඡෙදවිරති. කාමඤ්චෙත්ථ පාළියං විරතියෙව ආගතා, සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ (විභ. 703) පන චෙතනාපි ආහරිත්වා දස්සිතාති තදුභයම්පි ගණ්හන්තො ‘‘චෙතනාපි වත්තන්ති විරතියොපී’’ති ආහ. අනභිජ්ඣා හි මූලං පත්වාති කම්මපථකොට්ඨාසෙ ‘‘අනභිජ්ඣා’’ති වුත්තධම්මො මූලතො අලොභො කුසලමූලං හොතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො.

‘प्राणातिपात (जीवहिंसा)... इत्यादी’ हे येथे लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित स्वरूपात कुशल कर्मपथांचा उपदेश केल्यामुळे समजून घ्यावे. वैराचे कारण असल्यामुळे ‘वैर’ संज्ञित असलेल्या प्राणातिपातादी पापकर्मांना जी नष्ट करते, “मी येथे असताना तू कसा येतोस?” असे धमकावल्याप्रमाणे त्यांना बाहेर काढते, ती ‘वेरमणी’ (विरती) होय. किंवा जिच्याद्वारे विरक्त (निवृत्त) होतात, म्हणून तिला ‘विरमणी’ म्हणावे, परंतु निरुक्त नियमाने (व्याकरण नियमाने) तिला ‘वेeramणी’ म्हटले आहे. समादान (नियम स्वीकारणे) केल्यामुळे उत्पन्न झालेली विरती म्हणजे ‘समादान-विरती’ होय. ज्याने शील ग्रहण केलेले नाही, अशा व्यक्तीची समोर आलेल्या उल्लंघनीय वस्तूपासून (पापकर्मापासून) जी विरती होते, ती ‘संपत्त-विरती’ (प्राप्त विरती) होय. क्लेशांच्या समूळ उच्चाटनामुळे प्रवृत्त होणारी आणि मार्गाशी संप्रयुक्त असलेली विरती म्हणजे ‘समुच्छेद-विरती’ होय. जरी येथे पाळीमध्ये केवळ ‘विरती’ हाच शब्द आला आहे, तरी ‘सिक्खापदविभंग’ (विभंग ७०३) मध्ये चेतनेचाही उल्लेख करून ती दर्शविली आहे, म्हणून या दोन्ही गोष्टी लक्षात घेऊन “चेतना देखील प्रवृत्त होते आणि विरती देखील” असे म्हटले आहे. ‘अनभिध्या (लोभ नसणे) मूळ पदाला प्राप्त होऊन’ म्हणजे कर्मपथ विभागात ‘अनभिध्या’ म्हणून सांगितलेला धर्म मूळतः ‘अलोभ’ नावाचे कुशलमूळ आहे, असा येथे अर्थ समजून घ्यावा. उर्वरित दोन पदांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

දුස්සීල්‍යාරම්මණා තදාරම්මණජීවිතින්ද්‍රියාදිආරම්මණා කථං දුස්සීල්‍යානි පජහන්තීති තං දස්සෙතුං ‘‘යථා පනා’’තිආදි වුත්තං. පජහන්තීති වෙදිතබ්බා පාණාතිපාතාදීහි විරමණවසෙනෙව පවත්තනතො. අථ තදාරම්මණභාවෙ, න සො තානි පජහති. න හි තදෙව ආරබ්භ තං පජහිතුං සක්කා තතො අවිනිස්සටභාවතො.

दुःशीलाचे आलंबन (विषय) असणारे, किंवा त्या आलंबनाशी संबंधित जीवितेंद्रिय इत्यादींचे आलंबन असणारे कशा प्रकारे दुःशीलाचा (दुराचाराचा) त्याग करतात, हे दर्शवण्यासाठी “जसे की...” इत्यादी म्हटले आहे. प्राणातिपात इत्यादींपासून विरक्त होण्याच्या स्वरूपातच प्रवृत्त होत असल्यामुळे ते ‘त्याग करतात’ असे समजावे. परंतु, जर ते आलंबन स्वरूपात असेल, तर तो त्यांचा त्याग करत नाही. कारण त्याच आलंबनाचा आश्रय घेऊन, त्यापासून मुक्त न होता, त्याचा त्याग करणे शक्य नाही.

අනභිජ්ඣා…පෙ… විරමන්තස්සාති අභිජ්ඣං පජහන්තස්සාති අත්ථො. න හි මනොදුච්චරිතතො විරති අත්ථි අනභිජ්ඣාදීහෙව තප්පහානසිද්ධිතො.

‘अनभिध्या... इत्यादी’ म्हणजे विरक्त होणाऱ्याचा, म्हणजेच ‘अभिध्येचा (लोभाचा) त्याग करणाऱ्याचा’ असा अर्थ आहे. कारण मनोदुश्चरित्रापासून (मनाच्या वाईट आचरणापासून) वेगळी विरती नसते, तर अनभिध्या इत्यादींद्वारेच त्याचा त्याग सिद्ध होतो.

අරියවාසදසකවණ්ණනා

आर्यवासदशक-वर्णन.

348. අරියානමෙව වාසාති අරියවාසා අනරියානං තාදිසානං අසම්භවතො. අරියාති චෙත්ථ උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන ඛීණාසවා ගහිතා, තෙ ච යස්මා තෙහි සබ්බකාලං අවිරහිතවාසා එව, තස්මා වුත්තං ‘‘අරියා එව වසිංසු වසන්ති වසිස්සන්තී’’ති. තත්ථ වසිංසූති නිස්සාය වසිංසු. පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනත්තාදයො හි අරියානං අපස්සයා. තෙසු පඤ්චඞ්ගවිප්පහානපච්චෙකසච්චපනොදනඑසනාසමවයවිස්සජ්ජනානි [Pg.273] ‘‘සඞ්ඛායෙකං පටිසෙවති, අධිවාසෙති, පරිවජ්ජෙති, විනොදෙතී’’ති වුත්තෙසු අපස්සෙනෙසු විනොදනඤ්ච මග්ගකිච්චානෙව, ඉතරෙ මග්ගෙනෙව සමිජ්ඣන්ති.

३४८. ‘आर्यवास’ म्हणजे केवळ आर्यांचेच निवासस्थान (विहार), कारण अनार्यांमध्ये तशा प्रकारचा वास असणे असंभव आहे. येथे ‘आर्य’ या शब्दाने उत्कृष्ट निर्देशानुसार ‘क्षीणासव’ (ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत असे अर्हत) घेतले आहेत. आणि ते नेहमीच या वासाने युक्त असतात, म्हणूनच “आर्यच येथे राहिले, राहत आहेत आणि राहतील” असे म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘राहिले’ म्हणजे आश्रय घेऊन राहिले. ‘पंचअंगविप्रहीनता’ (पाच अंगांचा त्याग) इत्यादी आर्यांचे अपश्रय (आश्रय) आहेत. त्यामध्ये पंचअंगविप्रहाण (पाच अंगांचा त्याग), प्रत्येकसच्च-प्रणोदन (वैयक्तिक सत्यांचा त्याग), एषणा-समवय-विसर्जन (इच्छांचा संपूर्ण त्याग) आणि “विचारपूर्वक एकाचा उपभोग घेतो, सहन करतो, वर्ज्य करतो, दूर करतो” या सांगितलेल्या आश्रयांमध्ये ‘दूर करणे’ हे मार्गाचेच कार्य आहे, आणि इतर गोष्टी मार्गाद्वारेच साध्य होतात.

ඤාණාදයොති ඤාණඤ්චෙව තංසම්පයුත්තධම්මා ච. තෙනාහ ‘‘ඤාණන්ති වුත්තෙ’’තිආදි. තත්ථ වත්තබ්බං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

‘ज्ञानादी’ म्हणजे ज्ञान आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त (सहगामी) धर्म. म्हणूनच “ज्ञान असे म्हटले असता...” इत्यादी म्हटले आहे. त्याविषयी जे सांगायचे आहे, ते खाली आधीच सांगितले आहे.

ආරක්ඛකිච්චං සාධෙති සතිවෙපුල්ලප්පත්තත්තා. ‘‘චරතො’’තිආදිනා නිච්චසමාදානං දස්සෙති, තං වික්ඛෙපාභාවෙන දට්ඨබ්බං.

स्मृतीच्या विपुलतेला (जागरूकतेला) प्राप्त झाल्यामुळे ते संरक्षणाचे कार्य साध्य करते. “विहार करणाऱ्याचे...” इत्यादी शब्दांनी निरंतर समादान (नियम पाळणे) दर्शवले आहे, ते विक्षेपाच्या (चित्तभ्रमाच्या) अभावामुळे असे समजावे.

පබ්බජ්ජුපගතාති යං කිඤ්චි පබ්බජ්ජං උපගතා, න සමිතපාපා. භොවාදිනොති ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණෙ වදති. පාටෙක්කසච්චානීති තෙහි තෙහි දිට්ඨිගතිකෙහි පාටියෙක්කං ගහිතානි ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති (ම. නි. 2.187, 203, 427; 3.27; උදා. 55; නෙත්ති. 59) අභිනිවිට්ඨානි දිට්ඨිසච්චාදීනි. දිට්ඨිගතානිපි හි ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති (ම. නි. 2.187, 202, 427; 3.27, 29; නෙත්ති. 59) ගහණං උපාදාය ‘‘සච්චානී’’ති වොහරීයන්ති. තෙනාහ ‘‘ඉදමෙවා’’තිආදි. නීහටානීති අත්තනො සන්තානතො නීහරිතානි අපනීතානි. ගහිතග්ගහණස්සාති අරියමග්ගාධිගමතො පුබ්බෙ ගහිතස්ස දිට්ඨිගාහස්ස. විස්සට්ඨභාවවෙවචනානීති අරියමග්ගෙන සබ්බසො පරිච්චාගභාවස්ස අධිවචනානි.

‘प्रव्रज्येप्रत प्राप्त झालेले’ म्हणजे कोणत्याही प्रकारच्या प्रव्रज्येला प्राप्त झालेले, परंतु ज्यांचे पाप शांत झालेले नाही असे. ‘भोवादी’ म्हणजे केवळ जन्माने ब्राह्मण असलेल्यांना म्हटले आहे. ‘प्रत्येकसत्य’ म्हणजे वेगवेगळ्या दृष्टी बाळगणाऱ्यांनी (मतप्रणालीवाद्यांनी) स्वतंत्रपणे ग्रहण केलेले आणि “हेच सत्य आहे” असे अभिनिवेशपूर्वक मानलेले दृष्टी-सत्य इत्यादी होय. कारण चुकीच्या दृष्टींना देखील “हेच सत्य आहे” असे ग्रहण केल्यामुळे ‘सत्य’ असे म्हटले जाते. म्हणूनच “हेच...” इत्यादी म्हटले आहे. ‘बाहेर काढलेले’ म्हणजे स्वतःच्या संततीमधून (चित्तप्रवाहातून) बाहेर काढलेले, दूर केलेले. ‘ग्रहण केलेल्याच्या ग्रहणाचा’ म्हणजे आर्यमार्गाच्या प्राप्तीपूर्वी ग्रहण केलेल्या चुकीच्या दृष्टीच्या ग्रहणाचा. ‘त्याग केलेल्या अवस्थेचे समानार्थी शब्द’ म्हणजे आर्यमार्गाद्वारे सर्व प्रकारे त्याग केलेल्या अवस्थेचे समानार्थी शब्द होत.

නත්ථි එතාසං වයො වෙකල්‍යන්ති අවයාති ආහ ‘‘අනූනා’’ති, අනවසෙසාති අත්ථො. එසනාති හෙට්ඨා වුත්තකාමෙසනාදයො.

‘त्यांचा क्षय किंवा कमतरता नाही’ म्हणून त्यांना ‘अव्यय’ म्हटले आहे, म्हणूनच “पूर्ण” असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ ‘काहीही शिल्लक न राहिलेले’ असा आहे. ‘एषणा’ म्हणजे खाली सांगितलेल्या काम-एषणा इत्यादी होत.

මග්ගස්ස කිච්චනිප්ඵත්ති කථිතා රාගාදීනං පහීනභාවදීපනතො.

राग (आसक्ती) इत्यादींच्या प्रहाणभावाचे (नष्ट होण्याचे) प्रकटीकरण केल्यामुळे मार्गाच्या कार्याची निष्पत्ती सांगितली आहे.

පච්චවෙක්ඛණාය ඵලං කථිතන්ති පච්චවෙක්ඛණමුඛෙන අරියඵලං කථිතං. අධිගතෙ හි අග්ගඵලෙ සබ්බසො රාගාදීනං අනුප්පාදධම්මතං පජානාති, තඤ්ච පජානනං පච්චවෙක්ඛණඤාණන්ති.

‘प्रत्यवेक्षणाचे (पुनरावलोकनाचे) फळ सांगितले आहे’ म्हणजे प्रत्यवेक्षणाच्या माध्यमातून आर्यफळ सांगितले आहे. कारण अग्रफळ (सर्वोच्च फळ, अर्हतपद) प्राप्त झाल्यावर, राग इत्यादींचा सर्व प्रकारे अनुत्पादधर्म (पुन्हा उत्पन्न न होण्याचा स्वभाव) जाणतो, आणि ते जाणणे म्हणजेच ‘प्रत्यवेक्षण-ज्ञान’ होय.

අසෙක්ඛධම්මදසකවණ්ණනා

अशैक्षधर्मदशक-वर्णन.

ඵලඤ්ච තෙ සම්පයුත්තධම්මා චාති ඵලසම්පයුත්තධම්මා, අරියඵලසභාවා සම්පයුත්තා ධම්මාති අත්ථො. ඵලසම්පයුත්තධම්මාති ඵලධම්මා චෙව තංසම්පයුත්තධම්මා චාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ද්වීසුපි ඨානෙසු පඤ්ඤාව කථිතා සම්මා දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි, සම්මා ජානනට්ඨෙන සම්මාඤාණන්ති ච. අත්ථි හි දස්සනජානනානං සවිසයෙ පවත්තිආකාරවිසෙසො, ස්වායං [Pg.274] හෙට්ඨා දස්සිතො එව. ඵලසමාපත්තිධම්මාති ඵලසමාපත්තියං ධම්මා, ඵලසමාපත්තිසහගතධම්මාති අත්ථො. අරියඵලසම්පයුත්තධම්මාපි හි සබ්බසො පටිපක්ඛතො විමුත්තතං උපාදාය ‘‘විමුත්තී’’ති වත්තබ්බතං ලභන්ති. කෙනචි පන යථා අසෙක්ඛා ඵලපඤ්ඤා දස්සනකිච්චං උපාදාය ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වුත්තා, ජානනකිච්චං උපාදාය ‘‘සම්මාඤාණ’’න්තිපි වුත්තා එව; එවං අරියඵලසමාධි සමාදානට්ඨං උපාදාය ‘‘සම්මාසමාධී’’ති වුත්තො, විමුච්චනට්ඨං උපාදාය ‘‘සම්මාවිමුත්තී’’ තිපි වුත්තො. එවඤ්ච කත්වා ‘‘අනාසවං චෙතොවිමුත්ති’’න්ති දුතියවිමුත්තිග්ගහණඤ්ච සමත්ථිතං හොතීති.

‘फळ आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त धर्म’ म्हणजे फलसंप्रयुक्त धर्म, म्हणजेच आर्यफळ स्वभावाचे संप्रयुक्त धर्म असा अर्थ आहे. ‘फलसंप्रयुक्त धर्म’ म्हणजे फलधर्म आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त धर्म, असा येथे अर्थ समजून घ्यावा. दोन्ही ठिकाणी प्रज्ञेलाच योग्य दर्शनाच्या अर्थाने ‘सम्यक् दृष्टी’ आणि योग्य ज्ञानाच्या अर्थाने ‘सम्यक् ज्ञान’ म्हटले आहे. कारण दर्शन आणि ज्ञान यांच्या आपापल्या विषयात प्रवृत्तीच्या स्वरूपाचा विशेष फरक असतो, जो खाली दर्शविलाच आहे. ‘फलसमापत्ति-धर्म’ म्हणजे फलसमापत्तीमधील धर्म, म्हणजेच फलसमापत्तीसहगत धर्म असा अर्थ आहे. कारण आर्यफळाशी संप्रयुक्त धर्म देखील सर्व प्रकारे प्रतिपक्षापासून (विरोधी धर्मांपासून) मुक्त असल्यामुळे ‘विमुक्ती’ असे म्हणण्यास पात्र ठरतात. परंतु, ज्याप्रमाणे अशैक्ष फलप्रज्ञा दर्शनकार्यामुळे ‘सम्यक् दृष्टी’ म्हटली गेली आहे, आणि ज्ञानकार्यामुळे ‘सम्यक् ज्ञान’ देखील म्हटली गेली आहे; त्याचप्रमाणे आर्यफलसमाधी एकाग्रतेच्या अर्थाने ‘सम्यक् समाधी’ म्हटली गेली आहे, आणि विमुक्त होण्याच्या अर्थाने ‘सम्यक् विमुक्ती’ देखील म्हटली गेली आहे. आणि असे केल्याने “अनास्रव चेतोविमुक्ती” या दुसऱ्या विमुक्तीचे ग्रहण करणे देखील समर्थित (सिद्ध) होते.

දසකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दशक-वर्णन समाप्त झाले.

පඤ්හසමොධානවණ්ණනා

प्रश्नसमोधान-वर्णन.

සමොධානෙතබ්බාති සමාහරිතබ්බා.

‘समोधान करावे’ म्हणजे ‘एकत्रित करावे’ (संकलित करावे).

349. ඔකප්පනාති බලවසද්ධා. ආයතිං භික්ඛූනං අවිවාදහෙතුභූතං තත්ථ තත්ථ භගවතා දෙසිතානං අත්ථානං සඞ්ගායනං සඞ්ගීති, තස්ස ච කාරණං අයං සුත්තදෙසනා තථා පවත්තත්තාති වුත්තං ‘‘සඞ්ගීතිපරියායන්ති සාමග්ගියා කාරණ’’න්ති. සමනුඤ්ඤො සත්ථා අහොසි ‘‘පටිභාතු ත,ං සාරිපුත්ත, භික්ඛූනං ධම්මිං කථා’’ති උස්සාහෙත්වා ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා සුණන්තො, සා පනෙත්ථ භගවතො සමනුඤ්ඤතා ‘‘සාධු, සාධූ’’ති අනුමොදනෙන පාකටා ජාතාති වුත්තං ‘‘අනුමොදනෙන සමනුඤ්ඤො අහොසී’’ති. ජිනභාසිතො නාම ජාතො, න සාවකභාසිතො. යථා හි රාජයුත්තෙහි ලිඛිතපණ්ණං යාව රාජමුද්දිකාය න ලඤ්ජිතං හොති, න තාව ‘‘රාජපණ්ණ’’න්ති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, ලඤ්ජිතමත්තං පන රාජපණ්ණං නාම හොති. එවමෙව ‘‘සාධු, සාධු සාරිපුත්තා’’තිආදි අනුමොදනවචනසංසූචිතාය සමනුඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය ජිනවචනමුද්දාය ලඤ්ජිතත්තා අයං සුත්තන්තො ජිනභාසිතො නාම ජාතො ආහච්චවචනො. යං පනෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.

३४९. “ओकप्पना” म्हणजे दृढ श्रद्धा (बलवान श्रद्धा). भविष्यात भिक्खूंच्या विवादाला कारणीभूत न होणाऱ्या, भगवंतांनी ठिकठिकाणी उपदेशिलेल्या अर्थांचे (धम्माचे) एकत्र गायन करणे म्हणजे “संगीती” होय, आणि त्याचे कारण ही सुत्तदेशना तशा प्रकारे प्रवृत्त झाली म्हणून म्हटले आहे - “संगीतिपरियाय म्हणजे सामग्रीचे (एकतेचे) कारण”. शास्ता (बुद्ध) सहमत झाले, “हे सारिपुत्त, भिक्खूंना धम्मकथा सुचू दे (तू धम्मकथा सांग)” असे म्हणून त्यांनी प्रोत्साहित केले आणि सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत ती ऐकली. आणि येथे भगवंतांची ती संमती “साधू, साधू” अशा अनुमोदनाने प्रकट झाली, म्हणून म्हटले आहे - “अनुमोदनाने सहमत झाले”. (यामुळे हे सुत्त) “जिनभाषित” (बुद्धांनी भाषिलेले) झाले, “सावकभाषित” (श्रावकांनी भाषिलेले) नाही. कारण ज्याप्रमाणे राजपुरुषांनी लिहिलेले पत्र जोपर्यंत राजमुद्रेने अंकित केले जात नाही, तोपर्यंत त्याला “राजपत्र” म्हटले जात नाही; परंतु मुद्रित होताच ते “राजपत्र” म्हणून ओळखले जाते. त्याचप्रमाणे, “साधू, साधू सारिपुत्ता” इत्यादी अनुमोदनवचनाने सूचित झालेल्या संमतीरूप जिनवचनमुद्रेने अंकित झाल्यामुळे हे सुत्त “जिनभाषित” (बुद्धवचन) झाले आहे, जे प्रामाणिक वचन (आहच्चवचन) आहे. आणि येथे ज्याचा अर्थ स्पष्टपणे विभागून सांगितलेला नाही, तो सहज समजण्यासारखाच आहे.

සඞ්ගීතිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

संगीतिसुत्त-वर्णनेचे लीनार्थ-प्रकाशन (लीनत्थप्पकासना) समाप्त.

11. දසුත්තරසුත්තවණ්ණනා

११. दसुत्तरसुत्त-वर्णना

350. ආවුසො [Pg.275] භික්ඛවෙති සාවකානං ආලපනන්ති සාවකානං ආමන්තනවසෙන ආලපනසමුදාචාරො, න කෙවලං ‘‘භික්ඛවෙ’’ති, සො පන බුද්ධානං ආලපනං. තෙනාහ ‘‘බුද්ධා හී’’තිආදි. සත්ථුසමුදාචාරවසෙන අසමුදාචාරො එවෙත්ථ සත්ථු උච්චට්ඨානෙ ඨපනං. සම්පති ආගතත්තා කත්ථචි න නිබද්ධො වාසො එතෙසන්ති අනිබද්ධවාසා, අන්තෙවාසිකා. කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සප්පායසෙනාසනං ගවෙසන්තා යං කිඤ්චි දිසං ගච්ඡන්තීති දිසාගමනීයා. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘බුද්ධකාලෙ’’තිආදි වුත්තං.

३५०. “आवुसो भिक्खवे” हे श्रावकांचे संबोधन आहे, म्हणजे श्रावकांना आमंत्रित करण्याच्या उद्देशाने केलेला संबोधन-व्यवहार होय. केवळ “भिक्खवे” हे बुद्धांचे संबोधन आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “बुद्ध हि...” इत्यादी. शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) आदरयुक्त व्यवहाराच्या तुलनेत असा व्यवहार न करणे, हेच येथे शास्त्यांना उच्च स्थानावर प्रस्थापित करणे आहे. नुकतेच आलेले असल्यामुळे ज्यांचा कुठेही निश्चित मुक्काम नाही, ते “अनिबद्धवासा” (अनिश्चित मुक्कामाचे) म्हणजेच अंतेवासिक (शिष्य) होत. कम्मट्ठाण (ध्यानविषय) घेऊन अनुकूल शयनासन (राहण्याची जागा) शोधत कोणत्याही दिशेला जाणारे ते “दिसागमनीया” (दिशांना जाणारे) होत. आता तोच अर्थ विस्ताराने दाखवण्यासाठी “बुद्धकाले” (बुद्धकाळात) इत्यादी म्हटले आहे.

අසුභකම්මට්ඨානන්ති එකාදසවිධං අසුභකම්මට්ඨානං. තත්ථාපි පුග්ගලවෙමත්තතං ඤත්වා තදනුරූපං තදනුරූපමෙව දෙති. මොහචරිතස්සපි කාමං ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං සප්පායං, කම්මට්ඨානභාවනාය පන භාජනභූතං කාතුං සම්මොහවිගමාය පඨමං උද්දෙසපරිපුච්ඡාධම්මස්සවනධම්මසාකච්ඡාසු නියොජෙතබ්බොති වුත්තං ‘‘මොහචරිතස්ස…පෙ… ආචික්ඛතී’’ති. සද්ධාචරිතස්ස විසෙසතො පුරිමා ඡ අනුස්සතියො සප්පායා, තාසං පන අනුයුඤ්ජනෙ අයං පුබ්බභාගපටිපත්තීති දස්සෙතුං ‘‘පසාදනීයසුත්තන්තෙ’’තිආදි වුත්තං. ඤාණචරිතස්සාති බුද්ධිචරිතස්ස, තස්ස පන මරණස්සති, උපසමානුස්සති, චතුධාතුවවත්ථානං, ආහාරෙපටිකූලසඤ්ඤා විසෙසතො සප්පායා, තෙසං පන උපකාරධම්මදස්සනත්ථං ‘‘අනිච්චතාදි…පෙ… කථෙතී’’ති වුත්තං. තත්ථෙවාති සත්ථු සන්තිකෙ එව. තෙමාසිකං පටිපදන්ති තීහි මාසෙහි සන්නිට්ඨාපෙතබ්බං පටිපදං.

“असुभकम्मट्ठाण” म्हणजे अकरा प्रकारचे अशुभ कर्मस्थान होय. त्यातही व्यक्तींमधील भिन्नता (पुग्गलवेमत्तता) जाणून घेऊन त्यानुसारच (योग्य तो ध्यानविषय) दिला जातो. मोहचरित (अज्ञानी प्रवृत्तीच्या) व्यक्तीसाठी देखील आनापानस्सती कम्मट्ठाण अनुकूल आहे, परंतु कम्मट्ठाण भावनेसाठी पात्र बनवण्यासाठी आणि संमोह (भ्रम) दूर करण्यासाठी प्रथम उद्देश (वाचन), परिपुच्छा (प्रश्न विचारणे), धम्मसवन (धम्मश्रवण) आणि धम्मसाकच्छा (धम्मचर्चा) यामध्ये प्रवृत्त केले पाहिजे, म्हणून म्हटले आहे - “मोहचरित असलेल्याला...पे... सांगतो”. सद्धाचरित (श्रद्धाळू प्रवृत्तीच्या) व्यक्तीसाठी विशेषतः पहिल्या सहा अनुस्सती (स्मरणे) अनुकूल आहेत, परंतु त्यांच्या अभ्यासात ही पूर्वभागाची प्रतिपदा (पूर्वतयारी) आहे हे दाखवण्यासाठी “प्रसादनीय सुत्तामध्ये” इत्यादी म्हटले आहे. “ञाणचरित” म्हणजे बुद्धीप्रवृत्तीच्या (बुद्धिमान) व्यक्तीसाठी; त्याच्यासाठी मरणस्सती (मरणाचे स्मरण), उपसमानुस्सती (शांतीचे स्मरण), चतुधातुववत्थान (चार धातूंचे विश्लेषण) आणि आहारेपटिकूलसञ्ञा (आहारातील प्रतिकूलतेची संज्ञा) विशेषतः अनुकूल आहेत. त्यांच्या उपकारक धम्मांचे दर्शन घडवण्यासाठी “अनित्यता इत्यादी...पे... सांगतो” असे म्हटले आहे. “तथैव” म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सन्निधच (जवळच). “तेमासिकं पटिपदं” म्हणजे तीन महिन्यांत पूर्ण करावयाची प्रतिपदा (साधना) होय.

ඉමෙ භික්ඛූති ඉමිස්සා ධම්මදෙසනාය භාජනභූතා භික්ඛූ. ‘‘එවං ආගන්ත්වා ගච්ඡන්තෙ පන භික්ඛූ’’ති ඉදං ‘‘බුද්ධකාලෙ’’තිආදිනා තදුද්දෙසිකවසෙන වුත්තභික්ඛූ සන්ධාය වුත්තං, න ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ’’ති අනන්තරං වුත්තභික්ඛූ. තෙනාහ ‘‘පෙසෙතී’’ති. අපලොකෙථාති ආපුච්ඡථ. ‘‘පණ්ඩිතා’’තිආදි සෙවනභජනෙසු කාරණවචනං. ‘‘සොතාපත්තිඵලෙ විනෙතී’’තිආදි යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. ආයස්මා හි ධම්මසෙනාපති භික්ඛූ යෙභුය්‍යෙන සොතාපත්තිඵලං පාපෙත්වා විස්සජ්ජෙති ‘‘එවමෙතෙ නියතා සම්බොධිපරායණා’’ති. ආයස්මා පන මහාමොග්ගල්ලානො ‘‘සබ්බාපි භවූපපත්ති ජිගුච්ඡිතබ්බාවා’’ති භික්ඛූ යෙභුය්‍යෙන උත්තමත්ථංයෙව පාපෙති.

“इमे भिक्खू” (हे भिक्खू) म्हणजे या धम्मदेशनेचे पात्र बनलेले भिक्खू. “अशा प्रकारे येऊन जाणाऱ्या भिक्खूंना” हे “बुद्धकाळात” इत्यादी संदर्भाने त्या उद्देशाने सांगितलेल्या भिक्खूंना उद्देशून म्हटले आहे, त्यानंतर सांगितलेल्या “हे भिक्खू” यांना उद्देशून नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - “पाठवतो”. “अपलोकेथ” म्हणजे विचारून घ्या (परवानगी घ्या). “पंडित” इत्यादी सेवा आणि संगती करण्याच्या कारणाचे वचन आहे. “सोतापत्तिफलामध्ये विनीत करतो (प्रस्थापित करतो)” इत्यादी बहुतांश लोकांच्या संदर्भाने म्हटले आहे. कारण आयुष्यमान धम्मसेनापती (सारिपुत्त) भिक्खूंना बहुतांश करून सोतापत्तिफलाप्रत पोहोचवून निरोप देत असत की, “अशा प्रकारे हे नियत (निश्चित) आणि संबोधीपरायण झाले आहेत”. परंतु आयुष्यमान महामोग्गल्लान “सर्वच भव-उत्पत्ती निंदनीयच आहे” असे मानून भिक्खूंना बहुतांश करून उत्तम अर्थाप्रतच (अर्हत्त्वाप्रतच) पोहोचवत असत.

සාවකෙහි [Pg.276] විනෙතුං සක්කුණෙය්‍යා සාවකවෙනෙය්‍යා නාම න සාවකෙහෙව විනෙතබ්බාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සාවකවෙනෙය්‍යා නාමා’’තිආදි. දසධා මාතිකං ඨපෙත්වාති එකකතො පට්ඨාය යාව දසකා දසධා දසධා මාතිකං ඨපෙත්වා විභත්තොති දසුත්තරො. දසුත්තරො ගතොතිපි දසුත්තරොති එකකතො පට්ඨාය යාව දසකා දසහි උත්තරො අධිකො හුත්වා ගතො පවත්තොතිපි දසුත්තරො. එකෙකස්මිං පබ්බෙති එකකතො පට්ඨාය යාව දසකා දසසු පබ්බෙසු එකෙකස්මිං පබ්බෙ. දස දස පඤ්හාති ‘‘කතමො ධම්මො බහුකාරො අප්පමාදො කුසලෙසු ධම්මෙසූ’’තිආදිනා දස දස පඤ්හා. විසෙසිතාති විස්සජ්ජිතා. දසුත්තරං පවක්ඛාමීති දෙසියමානං දෙසනං නාමකිත්තනමුඛෙන පටිජානාති වණ්ණභණනත්ථං. පවක්ඛාමීති පකාරෙහි වක්ඛාමි. තථා හෙත්ථ පඤ්ඤාසාධිකානං පඤ්චන්නං පඤ්හසතානං වසෙන දෙසනා පවත්තා. ධම්මන්ති ඉධ ධම්ම-සද්දො පරියත්තිපරියායො ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං පරියාපුණාතී’’තිආදීසු (අ. නි. 5.73) විය. සුත්තලක්ඛණො චායං ධම්මොති ආහ ‘‘ධම්මන්ති සුත්ත’’න්ති. ස්වායං ධම්මො යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානස්ස නිබ්බානාවහො. තතො එව වට්ටදුක්ඛසමුච්ඡෙදාය හොති, ස චායමස්ස ආනුභාවො සබ්බෙසං ඛන්ධානං පමොචනුපායභාවතොති දස්සෙන්තො ‘‘නිබ්බානප්පත්තියා’’තිආදිමාහ. තෙන වුත්තං ‘‘නිබ්බානප්පත්තියා’’තිආදි.

जे श्रावकांद्वारे विनीत (मार्गदर्शन) केले जाण्यास योग्य आहेत, त्यांना “सावकवेनेय्य” म्हणतात, परंतु ते केवळ श्रावकांद्वारेच विनीत केले जावे असे नाही, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे - “सावकवेनेय्य म्हणजे...” इत्यादी. “दशधा मातिका” मांडून म्हणजे एककापासून (एकक निपातापासून) सुरू करून दशकापर्यंत दहा प्रकारे मातिका (सूची) मांडून विभागलेले आहे म्हणून “दसुत्तर” (दशोत्तर). “दसुत्तर” पद्धतीने गेले आहे म्हणूनही “दसुत्तर” होय, म्हणजे एककापासून सुरू करून दशकापर्यंत दहाने उत्तर (अधिक) होत गेलेले आणि प्रवृत्त झालेले म्हणून “दसुत्तर”. “एकेका पर्वात” म्हणजे एककापासून सुरू करून दशकापर्यंतच्या दहा पर्वांपैकी प्रत्येक पर्वात. “दहा दहा प्रश्न” म्हणजे “कोणता धम्म बहुकारक आहे? कुशल धम्मांमध्ये अप्रमाद...” इत्यादी दहा दहा प्रश्न. “विसेसिता” म्हणजे विसर्जित केलेले (स्पष्ट केलेले/उत्तर दिलेले). “दसुत्तर सांगेन” याद्वारे उपदेशिल्या जाणाऱ्या देशनेचे नाव घेऊन तिची प्रशंसा करण्यासाठी प्रतिज्ञा केली आहे. “पवक्खामि” म्हणजे विविध प्रकारे सांगेन. कारण येथे साडेपाचशे (५५०) प्रश्नांच्या आधारे देशना प्रवृत्त झाली आहे. “धम्म” म्हणजे येथे “धम्म” शब्द हा परियत्तीचा (अभ्यासाचा) वाचक आहे, जसे “येथे भिक्खू धम्माचा अभ्यास करतो” इत्यादींमध्ये. आणि हा धम्म सुत्तलक्षणाने युक्त आहे, म्हणून म्हटले आहे - “धम्म म्हणजे सुत्त”. तो हा धम्म उपदेशानुसार आचरण करणाऱ्याला निब्बाणाप्रत (निर्वाणाप्रत) घेऊन जाणारा आहे. म्हणूनच तो संसारदुःखाचा समूळ उच्छेद करण्यासाठी कारणीभूत ठरतो, आणि हा त्याचा प्रभाव सर्व स्कंधांपासून (खंधांपासून) मुक्तीचा उपाय असल्यामुळे आहे, हे दर्शवण्यासाठी “निब्बाणप्राप्तीसाठी” इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “निब्बाणप्राप्तीसाठी” इत्यादी.

උච්චං කරොන්තොති උදග්ගං උළාරං පණීතං කත්වා දස්සෙන්තො, පග්ගණ්හන්තොති අත්ථො. පෙමං ජනෙන්තොති භත්තිං උප්පාදෙන්තො. ඉදඤ්ච දෙසනාය පග්ගණ්හනං බුද්ධානම්පි ආචිණ්ණං එවාති දස්සෙන්තො ‘‘එකායනො’’තිආදිමාහ.

“उच्चं करोन्तो” (उच्च करत) म्हणजे उत्कृष्ट, उदार आणि प्रणीत करून दाखवत, म्हणजेच प्रग्रहण (गौरव) करत, असा अर्थ आहे. “पेमं जनेन्तो” (प्रेम उत्पन्न करत) म्हणजे भक्ती उत्पन्न करत. आणि देशनेचे हे प्रग्रहण (गौरव करणे) बुद्धांचे देखील आचरणच होते, हे दर्शवण्यासाठी “एकायनो” (एकमेव मार्ग) इत्यादी म्हटले आहे.

එකධම්මවණ්ණනා

एकधम्म-वर्णना

351. (ක) කාර-සද්දො උප-සද්දෙන විනාපි උපකාරත්ථං වදති, ‘‘බහුකාරා, භික්ඛවෙ, මාතාපිතරො පුත්තාන’’න්තිආදීසු (අ. නි. 2.34) වියාති ආහ ‘‘බහුකාරොති බහූපකාරො’’ති.

३५१. “कार” शब्द “उप” शब्दाशिवाय देखील उपकाराचा अर्थ सांगतो, जसे “भिक्खूहो, माता-पिता पुत्रांसाठी बहुकारक (मोठे उपकारकर्ते) असतात” इत्यादींमध्ये; म्हणूनच म्हटले आहे - “बहुकार म्हणजे बहु-उपकारक (मोठा उपकार करणारा)”.

(ඛ) වඩ්ඪනෙ වුත්තෙ නානන්තරියතාය උප්පාදනං වුත්තමෙව හොතීති ‘‘භාවෙතබ්බොති වඩ්ඪෙතබ්බො’’ති වුත්තො. උප්පාදනපුබ්බිකා හි වඩ්ඪනාති. නනු [Pg.277] ච ‘‘එකො ධම්මො උප්පාදෙතබ්බො’’ති උප්පාදනං පෙත්ථ විසුං ගහිතං එවාති? අඤ්ඤවිසයත්තා තස්ස නායං විරොධො. තථා හි ‘‘එකො ධම්මො පරිඤ්ඤෙය්‍යො’’ති තීහිපි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤෙය්‍යතං වත්වාපි ‘‘එකො ධම්මො පහාතබ්බො’’ති පහාතබ්බතා වුත්තා.

(ख) वाढीविषयी (वर्धनाविषयी) बोलले असता, अव्यवहितत्वामुळे (नजीकच्या संबंधामुळे) उत्पन्न करणे देखील बोलले गेलेच आहे, म्हणून "भावना करावी (भावेtabbo) म्हणजे वाढवावा" असे म्हटले आहे. कारण वाढ ही उत्पत्तीपूर्वकच असते. पण मग "एक धम्म उत्पन्न करावा" असे म्हणून येथे उत्पत्ती वेगळीच घेतली आहे की काय? विषय वेगळा असल्यामुळे यात काही विरोध नाही. तसेच "एक धम्म परिज्ञेय (जाणून घेण्याजोगा) आहे" असे तीनही परिज्ञांच्या द्वारे परिज्ञेयता सांगूनही, "एक धम्म प्रहातव्य (त्याग करण्याजोगा) आहे" अशी प्रहातव्यता सांगितली आहे.

(ග) තීහි පරිඤ්ඤාහීති ඤාතතීරණපහානපරිඤ්ඤාහි.

(ग) "तीन परिज्ञांद्वारे" म्हणजे ज्ञातपरिज्ञा, तीरणपरिज्ञा आणि प्रहाणपरिज्ञा यांच्याद्वारे.

(ඝ) පහානානුපස්සනායාති පජහනවසෙන පවත්තාය අනුපස්සනාය. මිස්සකවසෙන චෙතං අනුපස්සනාගහණං දට්ඨබ්බං.

(घ) "प्रहाणानुपश्यनेद्वारे" म्हणजे त्याग करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त झालेल्या अनुपश्यनेद्वारे. आणि हे अनुपश्यनेचे ग्रहण मिश्र रूपाने (मिश्रकभावाने) समजले पाहिजे.

(ඞ) සීලසම්පදාදීනං පරිහානාවහො පරිහානාය සංවත්තනකො.

(ङ) शीलसंपदा इत्यादींचा ऱ्हास घडवून आणणारा, म्हणजेच ऱ्हासाला कारणीभूत ठरणारा.

(ච) ඣානාදිවිසෙසං ගමෙතීති විසෙසගාමී.

(च) ध्यान इत्यादी विशेषाप्रत नेणारा तो 'विशेषगामी' होय.

(ඡ) දුප්පච්චක්ඛකරොති අනුපචිතඤාණසම්භාරෙහි පච්චක්ඛං කාතුං අසක්කුණෙය්‍යො.

(छ) "दुष्प्रत्यक्ष करणारा" म्हणजे ज्ञानसंभाराचा संचय न केलेल्यांकडून प्रत्यक्ष करण्यास अशक्य असलेला.

(ඣ) අභිජානිතබ්බොති අභිමුඛං ඤාණෙන ජානිතබ්බො.

(झ) "अभिज्ञेय" म्हणजे ज्ञानाने प्रत्यक्षपणे जाणण्याजोगा.

සබ්බත්ථ මාතිකාසූති දුකාදිවසෙන වුත්තාසු සබ්බාසු මාතිකාසු. එත්ථ ච ආයස්මා ධම්මසෙනාපති තෙ භික්ඛූ භාවනාය නියොජෙත්වා උත්තමත්ථෙ පතිට්ඨාපෙතුකාමො පඨමං තාව භාවනාය උපකාරධම්මං උද්දෙසවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘එකො ධම්මො බහුකාරො’’ති වත්වා තෙන උපකාරකෙන උපකත්තබ්බං දස්සෙන්තො ‘‘එකො ධම්මො භාවෙතබ්බො’’ති ආහ. අයඤ්ච භාවනා විපස්සනාවසෙන ඉච්ඡිතාති ආහ ‘‘එකො ධම්මො පරිඤ්ඤෙය්‍යො’’ති. පරිඤ්ඤා ච නාම යාවදෙව පහාතබ්බපජහනත්ථාති ආහ ‘‘එකො ධම්මො පහාතබ්බො’’ති. පජහන්තෙන ච හානභාගියං නීහරිත්වා විසෙසභාගියෙ අවට්ඨාතබ්බන්ති ආහ ‘‘එකො ධම්මො හානභාගියො, එකො ධම්මො විසෙසභාගියො’’ති. විසෙසභාගියෙ අවට්ඨානඤ්ච දුප්පටිවිජ්ඣනෙන, දුප්පටිවිජ්ඣපටිවිජ්ඣනඤ්චෙ ඉජ්ඣති, නිප්ඵාදෙතබ්බනිප්ඵාදනං සිද්ධමෙව හොතීති ආහ ‘‘එකො ධම්මො දුප්පටිවිජ්ඣො, එකො ධම්මො උප්පාදෙතබ්බො’’ති. තයිදං ද්වයං අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිජානනෙන හොතීති ආහ ‘‘එකො ධම්මො අභිඤ්ඤෙය්‍යො’’ති. අභිඤ්ඤෙය්‍යඤ්චෙ අභිඤ්ඤාතං, සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකතමෙව හොතීති. එත්තාවතා ච නිට්ඨිතකිච්චොව හොති, නාස්ස උත්තරි කිඤ්චි කරණීයන්ති එවං තාව මහාථෙරො එකකවසෙන තෙසං භික්ඛූනං පටිපත්තිවිධිං උද්දිසන්තො ඉමානි දස පදානි ඉමිනා අනුක්කමෙන උද්දිසි.

"सर्वत्र मातृकांमध्ये" म्हणजे दुक (दोन) इत्यादींच्या रूपाने सांगितलेल्या सर्व मातृकांमध्ये. आणि येथे आयुष्मान् धम्मसेनापती त्या भिक्षूंना भावनेमध्ये नियोजित करून उत्तम अर्थामध्ये (अर्हत्त्वामध्ये) प्रतिष्ठित करण्याची इच्छा धरून, सर्वप्रथम भावनेसाठी उपकारक असलेल्या धम्माला उद्देश रूपाने दाखवत "एक धम्म बहुकारक (फार उपकारक) आहे" असे म्हणाले, आणि त्या उपकारकाद्वारे जे उपकृत करायचे आहे ते दाखवत "एक धम्म भावित करावा" असे म्हणाले. आणि ही भावना विपश्यनेच्या रूपाने इच्छित असल्यामुळे "एक धम्म परिज्ञेय आहे" असे म्हणाले. आणि परिज्ञा ही प्रहातव्य (त्याग करण्याजोग्या) गोष्टींचा त्याग करण्यासाठीच असते, म्हणून "एक धम्म प्रहातव्य आहे" असे म्हणाले. आणि त्याग करणाऱ्याने हानीला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींना दूर करून विशेषाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये प्रतिष्ठित व्हावे, म्हणून "एक धम्म हानभागीयी, एक धम्म विशेषभागीयी आहे" असे म्हणाले. आणि विशेषात प्रतिष्ठित होणे हे कठीण प्रतिवेधामुळे होते, आणि जर कठीण प्रतिवेधाचा प्रतिवेध यशस्वी झाला, तर जे निष्पन्न करायचे आहे त्याची निष्पत्ती सिद्धच होते, म्हणून "एक धम्म दुष्प्रतिवेध आहे, एक धम्म उत्पन्न करावा" असे म्हणाले. हे दोन्ही अभिज्ञेय इत्यादींच्या ज्ञानाने होते, म्हणून "एक धम्म अभिज्ञेय आहे" असे म्हणाले. आणि जर अभिज्ञेय जाणले गेले, तर जे साक्षात करायचे आहे ते साक्षात होतेच. एवढ्यानेच त्याचे कर्तव्य पूर्ण होते, त्याला पुढे काहीही करायचे उरत नाही. अशा प्रकारे महास्थविरांनी 'एकक' च्या रूपाने त्या भिक्षूंसाठी प्रतिपत्तीचा विधी निर्दिष्ट करताना या दहा पदांचा या अनुक्रमाने निर्देश केला.

(ක) එවං [Pg.278] අනියමතො උද්දිට්ඨධම්මෙ සරූපතො නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘කතමො එකො ධම්මො’’තිආදිනා දෙසනං ආරභි. තෙන වුත්තං ‘‘ඉති ආයස්මා සාරිපුත්තො’’තිආදි. එස නයො දුකාදීසු. වෙළුකාරොති වෙනො. සො හි වෙළුවිකාරෙහි කිලඤ්ජාදිකරණෙන ‘‘වෙළුකාරො’’ති වුත්තො. අන්තො, බහි ච සබ්බගතගණ්ඨිං නීහරණෙන නිග්ගණ්ඨිං කත්වා. එකෙකකොට්ඨාසෙති එකකාදීසු දසසු කොට්ඨාසෙසු එකෙකස්මිං කොට්ඨාසෙ.

(क) अशा प्रकारे अनियंत्रित रूपाने निर्दिष्ट केलेल्या धम्मांना त्यांच्या स्वरूपाने निश्चित करून दाखवण्यासाठी "कोणता एक धम्म?" इत्यादी प्रकारे देशनेला प्रारंभ केला. म्हणूनच "असे आयुष्मान् सारिपुत्त म्हणाले..." इत्यादी म्हटले आहे. हाच नियम दुक इत्यादींमध्येही समजावा. "वेळुकार" म्हणजे बांबूचे काम करणारा. कारण तो बांबूपासून चटई इत्यादी बनवत असल्यामुळे त्याला "वेळुकार" म्हटले आहे. आत आणि बाहेर सर्वत्र असलेल्या गाठी काढून टाकून त्याला गाठविरहित करून. "प्रत्येक भागात" म्हणजे एकक इत्यादी दहा भागांपैकी प्रत्येक भागात.

සබ්බත්ථකං උපකාරකන්ති සබ්බත්ථකමෙව සම්මා පටිපත්තියා උපකාරවන්තං. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. විපස්සනාගබ්භං ගණ්හාපනෙති යථා උපරි විපස්සනා පරිපච්චති තික්ඛා විසදා හුත්වා මග්ගෙන ඝටෙති, එවං පුබ්බභාගවිපස්සනාවඩ්ඪනෙ. අත්ථපටිසම්භිදාදීසූති අත්ථපටිසම්භිදාදීසු නිප්ඵාදෙතබ්බෙසු, තෙසං සම්භාරසම්භරණන්ති අත්ථො. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. ඨානාට්ඨානෙසූති ඨානෙ, අට්ඨානෙ ච ජානිතබ්බෙ. මහාවිහාරසමාපත්තියන්ති මහතියං ඣානාදිවිහාරසමාපත්තියං. විපස්සනාඤාණාදීසූති ආදි-සද්දෙන මනොමයිද්ධි ආදිකානි සඞ්ගණ්හාති. අට්ඨසු විජ්ජාසූති අම්බට්ඨසුත්තෙ (දී. නි. 1.279) ආගතනයාසු අට්ඨසු විජ්ජාසු.

"सर्वार्थक उपकारक" म्हणजे सर्व प्रकारे सम्यक् प्रतिपत्तीसाठी उपकारक असणारा. आता तोच अर्थ विस्ताराने दाखवण्यासाठी "हाच खरोखर..." इत्यादी म्हटले आहे. "विपश्यनेचा गर्भ धारण करणे" म्हणजे जशी पुढे विपश्यना परिपक्व होते, तीक्ष्ण व स्पष्ट होऊन मार्गाशी जोडली जाते, तशी पूर्वभागातील विपश्यनेच्या वाढीमध्ये. "अर्थप्रतिसंभिदा इत्यादींमध्ये" म्हणजे अर्थप्रतिसंभिदा इत्यादी निष्पन्न करावयाच्या गोष्टींमध्ये, त्यांच्या संभाराचा संचय करणे असा अर्थ आहे. हाच नियम यापुढील गोष्टींमध्येही समजावा. "स्थानास्थानांमध्ये" म्हणजे स्थान आणि अस्थान जाणून घेण्यामध्ये. "महाविहार समापत्तीमध्ये" म्हणजे महान अशा ध्यान इत्यादी विहार समापत्तीमध्ये. "विपश्यनाज्ञान इत्यादींमध्ये" येथील 'इत्यादी' शब्दाने मनोमय ऋद्धी इत्यादींचा संग्रह होतो. "आठ विद्यांमध्ये" म्हणजे अंबट्ठ सुत्तात आलेल्या नियमांनुसार आठ विद्यांमध्ये.

තෙනෙව භගවා ථොමෙතීති යොජනා. නන්ති අප්පමාදං.

"त्यामुळेच भगवान प्रशंसा करतात" अशी योजना आहे. "त्याला" म्हणजे अप्रमादाला.

ථාමසම්පන්නෙනාති ඤාණබලසමන්නාගතෙන. දීපෙත්වාති ‘‘එවම්පි අප්පමාදො කුසලානං ධම්මානං සම්පාදනෙ බහුපකාරො’’ති පකාසෙත්වා. යං කිඤ්චි අනවජ්ජපක්ඛිකමත්ථං අප්පමාදෙ පක්ඛිපිත්වා කථෙතුං යුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘යං කිඤ්චී’’තිආදි වුත්තං.

"सामर्थ्यसंपन्न" म्हणजे ज्ञानबलाने युक्त असलेल्याने. "स्पष्ट करून" म्हणजे "अशा प्रकारे अप्रमाद हा कुशल धम्मांच्या संपादनामध्ये अत्यंत उपकारक आहे" हे प्रकाशित करून. कोणताही दोषरहित पक्षाचा अर्थ अप्रमादामध्ये समाविष्ट करून सांगणे योग्य आहे, हे दाखवण्यासाठी "जे काही..." इत्यादी म्हटले आहे.

(ඛ) කායගතාසතීති රස්සං අකත්වා නිද්දෙසො, නිද්දෙසෙන වා එතං සමාසපදං දට්ඨබ්බං. ‘‘අට්ඨිකානි පුඤ්ජකිතානි තෙරොවස්සිකානි…පෙ… පූතීනි චුණ්ණිකජාතානී’’ති (දී. නි. 2.379) එවං පවත්තමනසිකාරො ‘‘චුණ්ණිකමනසිකාරො’’ති වදන්ති. අපරෙ පන භණන්ති ‘‘චුණ්ණිකඉරියාපථෙසු පවත්තමනසිකාරො’’ති. එත්ථ උප්පන්නසතියාති එතස්මිං යථාවුත්තෙ එකූනතිංසවිධෙ ඨානෙ උප්පන්නාය සතියා. සුඛසම්පයුත්තාති නිප්පරියායතො සුඛසම්පයුත්තා, පරියායතො පන චතුත්ථජ්ඣානෙ උපෙක්ඛාපි ‘‘සුඛ’’න්ති වත්තබ්බතං ලභති සන්තසභාවත්තා.

(ख) "कायगतासती" (कायेविषयीची स्मृती) हा र्‍हस्व न करता केलेला निर्देश आहे, किंवा निर्देशामुळे हे सामासिक पद समजले पाहिजे. "हाडे ढीग करून ठेवलेली, तीन वर्षांपेक्षा अधिक काळची... पे... कुजलेली, चूर्ण झालेली" अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या मनसिकाराला "चूर्णिक मनसिकार" असे म्हणतात. इतर काही जण म्हणतात, "सूक्ष्म हालचालींमध्ये प्रवृत्त झालेला मनसिकार". "येथे उत्पन्न झालेल्या स्मृतीद्वारे" म्हणजे या वर सांगितलेल्या एकोणतीस प्रकारच्या स्थानांमध्ये उत्पन्न झालेल्या स्मृतीद्वारे. "सुखसंप्रयुक्त" म्हणजे मुख्य रूपाने सुखाने युक्त असलेली; परंतु गौण रूपाने चौथ्या ध्यानात उपेक्षा देखील शांत स्वभावाची असल्यामुळे "सुख" असे म्हणण्यास पात्र ठरते.

(ග) පච්චයභූතො [Pg.279] ආරම්මණාදිවිසයොපි ආරම්මණභාවෙන වණො විය ආසවෙ පග්ඝරති, සො සම්පයොගසම්භවාභාවෙපි සහ ආසවෙහීති සාසවො. තථා උපාදානානං හිතොති උපාදානියො. ඉතරථා පන පච්චයභාවෙන විධි පටික්ඛෙපො.

(ग) प्रत्ययरूप असलेला आलंबन इत्यादी विषय देखील आलंबनभावाने जखमेप्रमाणे आसवांना पाझरतो, तो संप्रयोगाचा संभव नसतानाही आसवांसह असतो म्हणून 'सास्रव' होय. तसेच उपादानांसाठी हितकारक असणारा तो 'उपादानीय' होय. अन्यथा, प्रत्ययभावाने विधीचा निषेध होतो.

(ඝ) අස්මීති මානොති ‘‘අස්මී’’ති පවත්තො මානො.

(घ) "अस्मि-मान" म्हणजे "मी आहे" अशा रूपाने प्रवृत्त झालेला मान.

(ච) විපරියායෙනාති ‘‘අනිච්චෙ අනිච්ච’’න්තිආදිනා නයෙන පවත්තො පථමනසිකාරො.

(च) "विपर्यायाने" (उलटपक्षी) म्हणजे "अनित्यामध्ये अनित्य" इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेला योग्य मनसिकार.

(ඡ) ඉධ පන විපස්සනානන්තරො මග්ගො ‘‘ආනන්තරිකො චෙතොසමාධී’’ති අධිප්පෙතො. කස්මා? විපස්සනාය අනන්තරත්තා, අත්තනො වා පවත්තියා අනන්තරං ඵලදායකත්තා. සද්දත්ථතො පන අනන්තරං ඵලං අනන්තරං, තස්මිං අනන්තරෙ නියුත්තා, තං වා අරහති, අනන්තරපයොජනොති වා ආනන්තරිකො.

(छ) परंतु येथे विपश्यनेनंतर येणारा मार्ग "आनंतरीक चेतोसमाधी" म्हणून अभिप्रेत आहे. का? विपश्यनेच्या लगेचच नंतर असल्यामुळे, किंवा स्वतःच्या प्रवृत्तीनंतर लगेचच फल देणारा असल्यामुळे. शब्दाच्या अर्थावरून पाहता, अव्यवहित फल हेच 'अनंतर' आहे, त्या अनंतरामध्ये नियुक्त असलेला, किंवा त्याला पात्र असलेला, किंवा ज्याचे प्रयोजन अव्यवहित आहे तो 'आनंतरीक' होय.

(ජ) ඵලන්ති ඵලපඤ්ඤා. පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා අධිප්පෙතා අකුප්පාරම්මණතාය.

(ज) "फल" म्हणजे फलप्रज्ञा. अकोप्य आलंबन असल्यामुळे येथे प्रत्यवेक्षणप्रज्ञा अभिप्रेत आहे.

(ඣ) අත්තනො ඵලං ආහරතීති ආහාරො, පච්චයොති ආහ ‘‘ආහාරට්ඨිතිකාති පච්චයට්ඨිතිකා’’ති. අයං එකො ධම්මොති අයං පච්චයසඞ්ඛාතො එකො ධම්මොති පච්චයතාසමඤ්ඤෙන එකං කත්වා වදති. ඤාතපරිඤ්ඤාය අභිඤ්ඤායාති ඤාතපරිඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය අභිඤ්ඤාය.

(झ) 'स्वतःचे फळ आणतो (उत्पन्न करतो) म्हणून तो आहार', प्रत्यय (कारण) या अर्थाने म्हटले आहे - 'आहारस्थितिक म्हणजे प्रत्ययस्थितिक (प्रत्ययावर टिकून राहणारे)'. 'हा एक धम्म' म्हणजे हा प्रत्यय म्हणून गणलेला एक धम्म आहे, प्रत्ययत्वाच्या समानतेने त्याला एक करून सांगितले आहे. 'ज्ञातपरिज्ञेने अभिज्ञा करून' म्हणजे ज्ञातपरिज्ञा नावाच्या अभिज्ञेने.

(ඤ) අකුප්පා චෙතොවිමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්ති අකුප්පභාවෙන උක්කංසගතත්තා. අඤ්ඤථා සබ්බාපි ඵලසමාපත්තියො අකුප්පා එව පටිපක්ඛෙහි අකොපනීයත්තා.

(ञ) 'अकुप्पा चेतोविमुत्ती' (अकोभ्य चित्तविमुक्ती) म्हणजे अरहंतफळविमुक्ती, जी अकोभ्य भावामुळे उत्कृष्टतेस पोहोचलेली आहे. अन्यथा, सर्वच फलसमापत्ती या विरोधी धर्मांद्वारे क्षोभ न पावणाऱ्या असल्यामुळे अकोभ्यच आहेत.

අභිඤ්ඤායාති ‘‘අභිඤ්ඤෙය්‍යො’’ති එත්ථ ලද්ධඅභිඤ්ඤාය. පරිඤ්ඤායාති එත්ථාපි එසෙව නයො. පහාතබ්බසච්ඡිකාතබ්බෙහීති පහාතබ්බසච්ඡිකාතබ්බපදෙහි. පහානපරිඤ්ඤාව කථිතා පහානසච්ඡිකිරියානං එකාවාරතාය පරිඤ්ඤාය සහෙව ඉජ්ඣනතො. සච්ඡිකාතබ්බොති විසෙසතො ඵලං කථිතං. එකස්මිංයෙව සත්තමෙ එව පදෙ ලබ්භති. ඵලං පන අනෙකෙසුපි පදෙසු ලබ්භති පඨමට්ඨමනවමදසමෙසු ලබ්භනතො. යස්මා [Pg.280] තං නිප්පරියායතො දසමෙ එව ලබ්භති, ඉතරෙසු පරියායතො තස්මා ‘‘ලබ්භති එවා’’ති සාසඞ්කං වදති.

'अभिज्ञेने' म्हणजे 'अभिज्ञेय' यामध्ये प्राप्त झालेल्या अभिज्ञेने. 'परिज्ञेने' यामध्येही हाच नियम आहे. 'प्रहातव्य आणि साक्षात्करणीय' म्हणजे प्रहातव्य आणि साक्षात्करणीय या पदांद्वारे. प्रहाणपरिज्ञाच सांगितली आहे, कारण प्रहाण आणि साक्षात्क्रिया एकाच वेळी परिज्ञेसोबतच सिद्ध होतात. 'साक्षात्करणीय' याद्वारे विशेषतः फळ सांगितले आहे. ते केवळ एकाच, सातव्या पदात प्राप्त होते. परंतु फळ अनेक पदांमध्येही प्राप्त होते, कारण ते पहिल्या, आठव्या, नवव्या आणि दहाव्या पदांमध्ये प्राप्त होते. ज्या अर्थी ते थेट (मुख्य अर्थाने) दहाव्या पदातच प्राप्त होते आणि इतरांमध्ये पर्यायी अर्थाने, म्हणून 'प्राप्त होतेच' असे साशंकपणे म्हटले आहे.

සභාවතො විජ්ජමානාති යෙන බහුකාරාදිසභාවෙන දෙසිතා, තෙන සභාවෙන පරමත්ථතො උපලබ්භමානා. යාථාවාති අවිපරීතා. තථාසභාවාති තංසභාවා. න තථා න හොන්තීති අවිතථත්තා තථාව හොන්ති. තතො එව වුත්තප්පකාරතො අඤ්ඤථා න හොන්තීති පඤ්චහිපි පදෙහි තෙසං ධම්මානං යථාභූතමෙව වදති. සම්මාති ඤායෙන. යං පන ඤාතං, තං හෙතුයුත්තං කාරණයුත්තමෙව හොතීති ආහ ‘‘හෙතුනා කාරණෙනා’’ති. ඔකප්පනං ජනෙසීති ජිනවචනභාවෙන අභිප්පසාදං උප්පාදෙසි.

'स्वभावाने विद्यमान' म्हणजे ज्या बहुकारक आदि स्वभावाने उपदेशिले आहे, त्या स्वभावाने परमार्थतः उपलब्ध असणारे. 'याथावा' (यथार्थ) म्हणजे अविपरीत (अचूक). 'तथास्वभावा' म्हणजे तशा स्वभावाचे. 'तसे नसणारे नसतात' म्हणजे अवितथ (सत्य) असल्यामुळे तसे च असतात. 'त्यामुळेच सांगितलेल्या प्रकारापेक्षा अन्यथा नसतात' या पाचही पदांद्वारे त्या धम्मांचे यथाभूत स्वरूपच सांगितले आहे. 'सम्मा' (सम्यक) म्हणजे योग्य रीतीने. जे काही जाणले आहे, ते हेतूयुक्त आणि कारणयुक्तच असते, म्हणून 'हेतूने, कारणाने' असे म्हटले आहे. 'ओकप्पन (विश्वास) उत्पन्न केला' म्हणजे जिनवचन (बुद्धांचे वचन) असल्यामुळे अत्यंत प्रसन्नता उत्पन्न केली.

එකධම්මවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

एक-धम्म-वर्णन समाप्त झाले.

ද්වෙධම්මවණ්ණනා

द्विक-धम्म-वर्णन.

352. (ක) ‘‘සබ්බත්ථා’’ ති ඉදං ‘‘සීලපූරණාදීසූ’’ති එතෙන සද්ධිං සම්බන්ධිතබ්බං. ‘‘සීලපූරණාදීසු සබ්බත්ථ අප්පමාදො විය උපකාරකා’’ති එතෙන සතිසම්පජඤ්ඤානම්පි අප්පමාදස්ස විය සබ්බත්ථ උපකාරකතා පකාසිතා හොති අත්ථතො නාතිවිලක්ඛණත්තා තතො තෙසං. සතිඅවිප්පවාසො හි අප්පමාදො, සො ච අත්ථතො සබ්බත්ථ අවිජහිතා සති එව, සා ච ඛො ඤාණසම්පයුත්තා එව දට්ඨබ්බා, ඉතරාය තථාරූපසමත්ථතාභාවතො.

३५२. (क) 'सर्वत्र' हा शब्द 'शीलपूर्ती इत्यादींमध्ये' याच्याशी जोडला पाहिजे. 'शीलपूर्ती इत्यादींमध्ये सर्वत्र अप्रमादाप्रमाणे उपकारक आहेत' याद्वारे सती (स्मृती) आणि संपजन्य यांचीही अप्रमादाप्रमाणेच सर्वत्र उपकारकता प्रकट होते, कारण अर्थाच्या दृष्टीने त्यांच्यात फारसा फरक नाही. कारण स्मृतीचा अविप्रवास (न गमावणे) म्हणजेच अप्रमाद होय, आणि तो अर्थतः सर्वत्र न सोडलेली स्मृतीच आहे; आणि ती ज्ञानसंप्रयुक्तच मानली पाहिजे, कारण इतर स्मृतीमध्ये तशी सामर्थ्यता नसते.

(ඛ) තෙසං පඤ්චසතමත්තානං භික්ඛූනං පුබ්බභාගපටිපත්තිවසෙන දෙසිතත්තා පුබ්බභාගා කථිතා.

(ख) त्या सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या पूर्वभाग-प्रतिपत्तीच्या (प्रारंभिक साधनेच्या) रूपाने उपदेशिल्यामुळे पूर्वभाग सांगितले आहेत.

(ඡ) අයොනිසොමනසිකාරො සංකිලෙසස්ස මූලකාරණභාවෙන පවත්තො හෙතු, පරිබ්‍රූහනභාවෙන පවත්තො පච්චයො. යොනිසොමනසිකාරෙපි එසෙව නයො. යථා ච සත්තානං සංකිලෙසාය, විසුද්ධියා ච පච්චයභූතා අයොනිසොමනසිකාරො, යොනිසොමනසිකාරොති ‘‘ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා දුප්පටිවිජ්ඣා’’ති එත්ථ නීහරිත්වා වුත්තා, එවං ඉමෙහි ධම්මා නීහරිත්වා වත්තබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘තථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අසුභජ්ඣානාදයො චත්තාරො විසංයොගා නාම කාමයොගාදිපටිපක්ඛභාවතො[Pg.281]. ‘‘එවං පභෙදා’’ති ඉමිනා ‘‘අවිජ්ජාභාගිනො ධම්මා, විජ්ජාභාගිනො ධම්මා, කණ්හා ධම්මා, සුක්කා ධම්මා’’ති (ධ. ස. 101, 104) එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

(छ) अयोनिसोमनसिकार हा संक्लेशाचे (अशुद्धीचे) मूळ कारण असल्यामुळे 'हेतू' आहे, आणि वाढवणारा असल्यामुळे 'प्रत्यय' आहे. योनिसोमनसिकारातही हाच नियम आहे. आणि ज्याप्रमाणे प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी आणि विशुद्धीसाठी प्रत्ययभूत असणारे अयोनिसोमनसिकार आणि योनिसोमनसिकार हे 'हे दोन धम्म दुर्बोध आहेत' यामध्ये वेगळे करून सांगितले आहेत, त्याचप्रमाणे हे धम्म वेगळे करून सांगितले पाहिजेत, हे दर्शवण्यासाठी 'तथा' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये अशुभाचे ध्यान इत्यादी चार विसंयोग आहेत, कारण ते कामयोग इत्यादींचे विरोधी आहेत. 'अशा प्रकारचे भेद' याद्वारे 'अविद्याभागी धम्म, विद्याभागी धम्म, कृष्ण धम्म, शुक्ल धम्म' इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे.

(ඣ) පච්චයෙහි සමෙච්ච සම්භුය්‍ය කතත්තා පඤ්චක්ඛන්ධා සඞ්ඛතා ධාතු. කෙනචි අනභිසඞ්ඛතත්තා නිබ්බානං අසඞ්ඛතා ධාතු.

(झ) प्रत्ययांनी एकत्र येऊन बनविल्यामुळे पंचस्कंध ही 'संखत धातू' आहे. कोणाकडूनही न बनविले गेल्यामुळे निब्बान ही 'असंखत धातू' आहे.

(ඤ) තිස්සො විජ්ජා විජ්ජනට්ඨෙන, විදිතකරණට්ඨෙන ච විජ්ජා. විමුත්තීති අරහත්තඵලං පටිපක්ඛතො සබ්බසො විමුත්තත්තා.

(ञ) तीन विद्या या जाणण्याच्या अर्थाने आणि ज्ञात करण्याच्या अर्थाने 'विद्या' आहेत. 'विमुक्ती' म्हणजे अरहंतफळ, कारण ते विरोधी धर्मांपासून सर्वतोपरी मुक्त झालेले असते.

අභිඤ්ඤාදීනීති අභිඤ්ඤාපඤ්ඤාදීනි. එකකසදිසානෙව පුරිමවාරෙ විය විභජ්ජ කථෙතබ්බතො. මග්ගො කථිතොති එත්ථ ‘‘මග්ගොව කථිතො’’ති එවමත්ථං අග්ගහෙත්වා ‘‘මග්ගො කථිතොවා’’ති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො ‘‘අනුප්පාදෙ ඤාණ’’න්ති ඉමිනා ඵලස්ස ගහිතත්තා. සච්ඡිකාතබ්බපදෙ ඵලං කථිතන්ති එත්ථාපි ‘‘ඵලමෙව කථිත’’න්ති අග්ගහෙත්වා ‘‘ඵලං කථිතමෙවා’’ති අත්ථො ගහෙතබ්බො විජ්ජාග්ගහණෙන තදඤ්ඤස්ස සඞ්ගහිතත්තා. එස නයො ඉතො පරෙසුපි එවරූපෙසු ඨානෙසු.

'अभिज्ञा इत्यादी' म्हणजे अभिज्ञा-प्रज्ञा इत्यादी. मागील पाठाप्रमाणे (एकक पाठाप्रमाणे) विभागून सांगितले पाहिजेत. 'मार्ग सांगितला आहे' यामध्ये 'केवळ मार्गच सांगितला आहे' असा अर्थ न घेता 'मार्ग तर सांगितलाच आहे' असा अर्थ घेतला पाहिजे, कारण 'अनुत्पादामध्ये ज्ञान' याद्वारे फळ ग्रहण केले गेले आहे. 'साक्षात्करणीय पदात फळ सांगितले आहे' यामध्येही 'केवळ फळच सांगितले आहे' असा अर्थ न घेता 'फळ तर सांगितलेच आहे' असा अर्थ घेतला पाहिजे, कारण विद्या ग्रहणाने त्याव्यतिरिक्त इतर गोष्टींचा संग्रह होतो. यापुढील अशा प्रकारच्या इतर ठिकाणीही हाच नियम लावावा.

ද්වෙධම්මවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

द्विक-धम्म-वर्णन समाप्त झाले.

තයොධම්මවණ්ණනා

त्रिक-धम्म-वर्णन.

353. (ඡ) සොති අනාගාමිමග්ගො. සබ්බසො කාමානං නිස්සරණං සමුච්ඡෙදවසෙන පජහනතො. ආරුප්පෙ අරහත්තමග්ගො නාම අරූපජ්ඣානං පාදකං කත්වා උප්පන්නො අග්ගමග්ගො. පුන උප්පත්තිනිවාරණතොති රූපානං උප්පත්තියා සබ්බසො නිවාරණතො. නිරුජ්ඣන්ති සඞ්ඛාරා එතෙනාති නිරොධො, අග්ගමග්ගො. තෙන හි කිලෙසවට්ටෙ නිරොධිතෙ ඉතරම්පි වට්ටද්වයං නිරොධිතමෙව හොති. තස්ස පන නිරොධස්ස පරියොසානත්තා අග්ගඵලං ‘‘නිරොධො’’ති වත්තබ්බතං ලබ්භතීති ආහ ‘‘අරහත්තඵලං නිරොධොති අධිප්පෙත’’න්ති. ‘‘අරහත්තඵලෙන හි නිබ්බානෙ දිට්ඨෙ’’ ති ඉදං අරහත්තමග්ගෙන නිබ්බානදස්සනස්සායං නිබ්බත්තීති කත්වා වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘අරහත්තසඞ්ඛාතනිරොධස්ස පච්චයත්තා’’ ති ඉදම්පි වචනං සමත්ථිතං හොති.

३५३. (छ) 'तो' म्हणजे अनागामी मार्ग. कामभोगांचे सर्वतोपरी निस्सरण हे समुच्छेद रूपाने त्याग केल्यामुळे होते. आरूप्य (अरूप भूमी) मध्ये अरहंतमार्ग म्हणजे अरूप ध्यानाला आधार बनवून उत्पन्न झालेला अग्र मार्ग होय. 'पुन्हा उत्पत्ती रोखल्यामुळे' म्हणजे रूपांच्या उत्पत्तीचे सर्वतोपरी निवारण केल्यामुळे. ज्याच्याद्वारे संस्कार निरुद्ध होतात तो 'निरोध' म्हणजे अग्र मार्ग होय. कारण त्याच्याद्वारे क्लेशवर्त निरुद्ध झाले असता इतर दोन वर्तेही निरुद्धच होतात. परंतु त्या निरोधाच्या पर्यवसानामुळे अग्रफळाला 'निरोध' म्हणता येते, म्हणून 'अरहंतफळ हे निरोध म्हणून अभिप्रेत आहे' असे म्हटले आहे. 'अरहंतफळाद्वारे निब्बान पाहिले असता' हे अरहंतमार्गाने निब्बान दर्शनाची ही निष्पत्ती आहे, असे मानून म्हटले आहे. आणि असे केल्याने 'अरहंत संज्ञक निरोधाचा प्रत्यय असल्यामुळे' हे वचन देखील समर्थित होते.

(ජ) අතීතං [Pg.282] සාරම්මණන්ති අතීතකොට්ඨාසාරම්මණං ඤාණං, අතීතා ඛන්ධායතනධාතුයො ආරබ්භ පවත්තනකඤාණන්ති අත්ථො. ‘‘මග්ගො කථිතොවා’’ති අවධාරණං දට්ඨබ්බං, තථා ‘‘සච්ඡිකාතබ්බෙ ඵලං කථිතමෙවා’’ති.

(ज) 'अतीत आलंबन' म्हणजे अतीत भागाचे आलंबन असणारे ज्ञान, म्हणजेच अतीत स्कंध, आयतन आणि धातू यांना अनुसरून प्रवृत्त होणारे ज्ञान असा अर्थ आहे. 'मार्ग तर सांगितलाच आहे' हा निश्चय समजला पाहिजे, तसेच 'साक्षात्करणीय पदात फळ तर सांगितलेच आहे' हे देखील.

(ඤ) ආසවානං ඛයෙ ඤාණන්ති ච ආසවානං ඛයන්තෙ ඤාණන්ති අධිප්පායො, අඤ්ඤථා මග්ගො කථිතො සියා.

(ञ) 'आसवांच्या क्षयाचे ज्ञान' म्हणजे आसवांच्या क्षय करणाऱ्या मार्गाचे ज्ञान असा अभिप्राय आहे, अन्यथा केवळ मार्गच सांगितला गेला असता.

තයොධම්මවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

त्रिक-धम्म-वर्णन समाप्त झाले.

චතුධම්මවණ්ණනා

चतुष्क-धम्म-वर्णन.

354. (ක) දාරුමයං චක්කං දාරුචක්කං, තථා රතනචක්කං. ආණට්ඨෙන ධම්මො එව ධම්මචක්කං. ඉරියාපථානං අපරාපරප්පවත්තිතො ඉරියාපථචක්කං, තථා සම්පත්තිචක්කං වෙදිතබ්බං.

३५४. (क) लाकडाचे चक्र म्हणजे 'दारुचक्र', तसेच रत्नांचे चक्र म्हणजे 'रत्नचक्र'. आज्ञा देण्याच्या अर्थाने धम्मच 'धम्मचक्र' होय. इरियापथांच्या (शारीरिक हालचालींच्या) वारंवार प्रवृत्तीमुळे 'इरियापथचक्र' आणि तसेच 'संपत्तीचक्र' समजले पाहिजे.

අනුච්ඡවිකෙ දෙසෙති පුඤ්ඤකිරියාය, සම්මාපටිපත්තියා අනුරූපදෙසෙ. සෙවනං කාලෙන කාලං උපසඞ්කමනං. භජනං භත්තිවසෙන පයිරුපාසනං. අත්තනො සම්මා ඨපනන්ති අත්තනො චිත්තසන්තානස්ස යොනිසො ඨපනං සද්ධාදීසු නිවෙසනන්ති ආහ ‘‘සචෙ’’තිආදි. ඉදමෙවෙත්ථ පමාණන්ති ඉදමෙව පුබ්බෙකතපුඤ්ඤතාසඞ්ඛාතං සම්පත්තිචක්කමෙත්ථ එතෙසු සම්පත්තිචක්කෙසු පමාණභූතං ඉතරෙසං කාරණභාවතො. තෙනාහ ‘‘යෙන හී’’තිආදි. සො එව ච කතපුඤ්ඤො පුග්ගලො අත්තානං සම්මා ඨපෙති අකතපුඤ්ඤස්ස තදභාවතො. පඨමො ලොකියොව, තත්ථාපි කාමාවචරොව. ඉධාති ඉමස්මිං දසුත්තරසුත්තෙ. පුබ්බභාගෙ ලොකියාවාති මග්ගස්ස පුබ්බභාගෙ පවත්තනකා ලොකියා එව. තත්ථ කාරණං වුත්තමෙව.

अनुरूप देशात पुण्यक्रिया आणि सम्यक् प्रतिपत्तीसाठी (योग्य आचरणासाठी) उपदेश करतात. 'सेवन' म्हणजे वेळोवेळी जवळ जाणे (उपसंक्रमण). 'भजन' म्हणजे भक्तीभावाने सेवा-उपासना करणे. 'स्वतःला सम्यक् प्रकारे प्रस्थापित करणे' म्हणजे स्वतःच्या चित्तसंततीला योग्य प्रकारे (योनिशः) प्रस्थापित करणे, श्रद्धा इत्यादींमध्ये स्थिर करणे, म्हणून 'सचे' (जर) इत्यादी म्हटले आहे. 'हेच येथे प्रमाण आहे' म्हणजे हेच पूर्वकृतपुण्यता नावाचे संपत्तीचक्र येथे या संपत्तीचक्रांमध्ये प्रमाणभूत आहे, कारण ते इतरांचे कारण आहे. म्हणूनच 'येन हि' (ज्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे. आणि तोच पुण्यवान पुद्गल (व्यक्ती) स्वतःला सम्यक् प्रकारे प्रस्थापित करतो, अपुण्यवानामध्ये त्याचा अभाव असतो. पहिला (भाग) लौकिकच आहे, त्यातही कामावचरच आहे. 'येथे' म्हणजे या दसुत्तर सुत्तात. 'पूर्वभागात लौकिक आहेत' म्हणजे मार्गाच्या पूर्वभागात प्रवृत्त होणारे लौकिकच आहेत. त्याचे कारण तेथे सांगितलेच आहे.

(ච) කාමයොගවිසංයොගො අනාගාමිමග්ගො, දිට්ඨියොගවිසංයොගො සොතාපත්තිමග්ගො, ඉතරෙ ද්වෙ අරහත්තමග්ගොති එවං අනාගාමිමග්ගාදිවසෙන වෙදිතබ්බා.

(च) कामयोगविसंयोग म्हणजे अनागामी मार्ग, दृष्टियोगविसंयोग म्हणजे सोतापत्ती मार्ग, आणि इतर दोन (योगविसंयोग) अर्हत मार्ग आहेत, अशा प्रकारे अनागामी मार्ग इत्यादींच्या द्वारे हे समजून घ्यावे.

(ඡ) පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභින්ති ය්වායං අප්පගුණස්ස පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභී, තං. කාමසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්තීති තතො වුට්ඨිතං [Pg.283] ආරම්මණවසෙන කාමසහගතා හුත්වා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති චොදෙන්ති තුදෙන්ති. තස්ස කාමානුපක්ඛන්දානං සඤ්ඤාමනසිකාරානං වසෙන සො පඨමජ්ඣානසමාධි හායති පරිහායති, තස්මා ‘‘හානභාගියො සමාධී’’ති වුත්තො. තදනුධම්මතාති තදනුරූපසභාවො. ‘‘සති සන්තිට්ඨතී’’ති ඉදං මිච්ඡාසතිං සන්ධාය වුත්තං. යස්ස හි පඨමජ්ඣානානුරූපසභාවා පඨමජ්ඣානං සන්තතො පණීතතො දිස්වා අස්සාදයමානා අපෙක්ඛමානා අභිනන්දමානා නිකන්ති හොති, තස්ස නිකන්තිවසෙන සො පඨමජ්ඣානසමාධි නෙව හායති, න වඩ්ඪති, ඨිතිකොට්ඨාසිකො හොති, තෙන වුත්තං ‘‘ඨිතිභාගියො සමාධී’’ති.

(छ) 'पहिल्या ध्यानाचा लाभ घेणारा' म्हणजे जो या अप्रवीण (कच्च्या) पहिल्या ध्यानाचा लाभ घेणारा आहे, तो. 'कामसहगत संज्ञा आणि मनसिकार उद्भवतात' म्हणजे त्यातून उठलेल्या (व्युत्थित झालेल्या) आलंबनाच्या वशने कामसहगत होऊन संज्ञा आणि मनसिकार उद्भवतात, प्रेरित करतात, टोचतात. त्या काम-अनुप्रविष्ट संज्ञा आणि मनसिकारांच्या प्रभावाने तो प्रथमध्यानसमाधी क्षीण होतो, नष्ट होतो, म्हणून त्याला 'हानभागीय समाधी' म्हटले आहे. 'तदनुधर्मता' म्हणजे तदनुरूप स्वभाव. 'स्मृती स्थिर राहते' हे मिथ्यास्मृतीला उद्देशून म्हटले आहे. कारण ज्याला पहिल्या ध्यानाच्या अनुरूप स्वभावामुळे पहिल्या ध्यानाला शांत व प्रणीत पाहून, त्याचा आस्वाद घेताना, त्याची अपेक्षा करताना, त्याचे अभिनंदन करताना आसक्ती (निकंती) निर्माण होते, त्या आसक्तीच्या प्रभावाने त्याची ती प्रथमध्यानसमाधी क्षीणही होत नाही आणि वाढतही नाही, तर ती स्थिर राहते (स्थितीकोष्ठात राहते), म्हणूनच त्याला 'स्थितीभागीय समाधी' म्हटले आहे.

අවිතක්කසහගතාති අවිතක්කං දුතියජ්ඣානං සන්තතො පණීතතො මනසි කරොතො ආරම්මණවසෙන අවිතක්කසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා. සමුදාචරන්තීති පගුණපඨමජ්ඣානතො වුට්ඨිතං දුතියජ්ඣානාධිගමත්ථාය චොදෙන්ති තුදෙන්ති, තස්ස උපරි දුතියජ්ඣානුපක්ඛන්දානං සඤ්ඤාමනසිකාරානං වසෙන සො පඨමජ්ඣානසමාධි විසෙසභූතස්ස දුතියජ්ඣානස්ස උප්පත්තිපදට්ඨානතාය ‘‘විසෙසභාගියො සමාධී’’ති වුත්තො. නිබ්බිදාසහගතාති තමෙව පඨමජ්ඣානලාභිං ඣානතො වුට්ඨිතං නිබ්බිදාසඞ්ඛාතෙන විපස්සනාඤාණෙන සහගතා. විපස්සනාඤාණඤ්හි ඣානඞ්ගෙසු පභෙදෙන උපට්ඨහන්තෙසු නිබ්බින්දති උක්කණ්ඨති, තස්මා ‘‘නිබ්බිදා’’ති වුච්චති. සමුදාචරන්තීති නිබ්බානසච්ඡිකරණත්ථාය චොදෙන්ති තුදෙන්ති. විරාගූපසඤ්හිතොති විරාගසඞ්ඛාතෙන නිබ්බානෙන උපසඤ්හිතො. විපස්සනාඤාණඤ්හි ‘‘සක්කා ඉමිනා මග්ගෙන විරාගං නිබ්බානං සච්ඡිකාතු’’න්ති පවත්තිතො ‘‘විරාගූපසඤ්හිත’’න්ති වුච්චති, තංසම්පයුත්තා සඤ්ඤාමනසිකාරාපි විරාගූපසඤ්හිතා එව නාම. තස්ස තෙසං සඤ්ඤාමනසිකාරානං වසෙන සො පඨමජ්ඣානසමාධි අරියමග්ගපටිවෙධස්ස පදට්ඨානතාය ‘‘නිබ්බෙධභාගියො සමාධී’’ති වුත්තො. සබ්බසමාපත්තියොති දුතියජ්ඣානාදිකා සබ්බා සමාපත්තියො. අත්ථො වෙදිතබ්බොති හානභාගියාදිඅත්ථො තාව විත්ථාරෙත්වා වෙදිතබ්බො.

'अवितर्कसहगत' म्हणजे अवितर्क अशा द्वितीय ध्यानाला शांत व प्रणीत रूपाने मनसिकार करणाऱ्याच्या आलंबनाच्या वशने अवितर्कसहगत संज्ञा आणि मनसिकार होय. 'उद्भवतात' म्हणजे प्रवीण पहिल्या ध्यानातून उठलेल्याला द्वितीय ध्यानाच्या प्राप्तीसाठी प्रेरित करतात, टोचतात. त्या वरील द्वितीय ध्यानात अनुप्रविष्ट संज्ञा आणि मनसिकारांच्या प्रभावाने तो प्रथमध्यानसमाधी विशेषभूत अशा द्वितीय ध्यानाच्या उत्पत्तीचे पदस्थान (कारण) असल्यामुळे त्याला 'विशेषभागीय समाधी' म्हटले आहे. 'निर्वेदसहगत' म्हणजे त्याच प्रथमध्यानलाभ घेणाऱ्याला ध्यानातून उठल्यावर निर्वेद नावाच्या विपश्यनाज्ञानाने युक्त असणे. कारण विपश्यनाज्ञान हे ध्यानअंगांचे भेद स्पष्ट होत असताना निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त करते, कंटाळते, म्हणून त्याला 'निर्वेद' म्हटले जाते. 'उद्भवतात' म्हणजे निर्वाण साक्षात्कारासाठी प्रेरित करतात, टोचतात. 'विराग-उपसंहित' म्हणजे विराग नावाच्या निर्वाणाशी संबंधित. कारण विपश्यनाज्ञान हे 'या मार्गाने विराग रूप निर्वाणाचा साक्षात्कार करणे शक्य आहे' अशा प्रकारे प्रवृत्त होत असल्यामुळे त्याला 'विराग-उपसंहित' म्हटले जाते, आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या संज्ञा व मनसिकार देखील विराग-उपसंहितच असतात. त्या संज्ञा आणि मनसिकारांच्या प्रभावाने तो प्रथमध्यानसमाधी आर्यमार्गाच्या प्रतिवेधाचे (साक्षात्काराचे) पदस्थान असल्यामुळे त्याला 'निर्वेधभागीय समाधी' म्हटले आहे. 'सर्व समापत्ती' म्हणजे द्वितीय ध्यान इत्यादी सर्व समापत्ती होय. 'अर्थ समजून घ्यावा' म्हणजे हानभागीय इत्यादींचा अर्थ विस्ताराने समजून घ्यावा.

මග්ගො කථිතො චතුන්නං අරියසච්චානං උද්ධටත්තා. ඵලං කථිතං සරූපෙනෙව.

चार आर्य सत्यांचा उद्धार केल्यामुळे (प्रकट केल्यामुळे) मार्ग सांगितला आहे. फल हे त्याच्या स्वतःच्या रूपानेच सांगितले आहे.

චතුධම්මවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चार धर्मांचे वर्णन समाप्त झाले.

පඤ්චධම්මවණ්ණනා

पाच धर्मांचे वर्णन

355. (ඛ) ‘‘පඤ්චඞ්ගිකො [Pg.284] සම්මාසමාධී’’ති සමාධිඅඞ්ගභාවෙන පඤ්ඤා උද්දිට්ඨාති පීතිඵරණතාදිවචනෙන හි තමෙව විභජති. තෙනාහ ‘‘පීතිං ඵරමානා උප්පජ්ජතී’’තිආදි.‘‘සො ඉමමෙව කායං විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන අභිසන්දෙතී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.427) නයෙන පීතියා, සුඛස්ස ච ඵරණං වෙදිතබ්බං. සරාගවිරාගතාදිවිභාගදස්සනවසෙන පරෙසං චෙතො ඵරමානා. ආලොකඵරණෙති කසිණාලොකස්ස ඵරණෙ සති තෙනෙව ආලොකෙන ඵරිතප්පදෙසෙ. තස්ස සමාධිස්ස රූපදස්සනපච්චයත්තා පච්චවෙක්ඛණඤාණං පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තං.

३५५. (ख) 'पंचअंगिक सम्यक् समाधी' यामध्ये समाधीचे अंग म्हणून प्रज्ञेचा निर्देश केला आहे, कारण 'प्रीती-स्फुरणता' (प्रीती पसरवणे) इत्यादी वचनाने त्याचाच विभाग केला जातो. म्हणूनच 'प्रीती पसरवत उत्पन्न होते' इत्यादी म्हटले आहे. 'तो याच कायेला विवेकजन्य प्रीतीसुखाने ओले करतो' इत्यादी (म. नि. १.४२७) पद्धतीने प्रीती आणि सुखाचे स्फुरण (पसरणे) समजून घ्यावे. सराग-विराग इत्यादी विभागांच्या दर्शनाच्या वशने इतरांच्या चित्ताला व्यापणारे (स्फुरणारे). 'आलोक-स्फुरण' म्हणजे कसिण-आलोकाचे (प्रकाशाचे) स्फुरण झाल्यावर त्याच प्रकाशाने व्यापलेल्या प्रदेशात. त्या समाधीच्या रूपदर्शनाचे प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे प्रत्यावेक्षणज्ञान हे प्रत्यावेक्षणनिमित्त आहे.

පීතිඵරණතා සුඛඵරණතාති ආරම්මණෙ ඨත්වා චතුත්ථජ්ඣානස්ස උප්පාදනතො තා ‘‘පාදා වියා’’ති වුත්තා. චෙතොඵරණතා ආලොකඵරණතාති තංතංකිච්චසාධනතො තා ‘‘හත්ථා වියා’’ති වුත්තා. අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං සමාධානස්ස සරීරභාවතො ‘‘මජ්ඣිමකායො වියා’’ති වුත්තං. පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තං උත්තමඞ්ගභාවතො ‘‘සීසං වියා’’ති වුත්තං.

'प्रीती-स्फुरणता' आणि 'सुख-स्फुरणता' हे आलंबनावर स्थिर राहून चतुर्थ ध्यानाची उत्पत्ती करत असल्यामुळे त्यांना 'पायांसारखे' म्हटले आहे. 'चित्त-स्फुरणता' आणि 'आलोक-स्फुरणता' हे त्या त्या कार्याचे साधन करत असल्यामुळे त्यांना 'हातांसारखे' म्हटले आहे. अभिज्ञा-पादक ध्यान हे समाधानाचा शरीरभाग असल्यामुळे त्याला 'मध्यम कायेसारखे' (धडासारखे) म्हटले आहे. प्रत्यावेक्षणनिमित्त हे उत्तम अंग (श्रेष्ठ भाग) असल्यामुळे त्याला 'डोक्यासारखे' म्हटले आहे.

(ජ) සබ්බසො කිලෙසදුක්ඛදරථපරිළාහානං විගතත්තා ලොකියසමාධිස්ස සාතිසයමෙත්ථ සුඛන්ති වුත්තං ‘‘අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ සුඛත්තා පච්චුප්පන්නසුඛො’’ති. පුරිමස්ස පුරිමස්ස වසෙන පච්ඡිමං පච්ඡිමං ලද්ධාසෙවනතාය සන්තතරපණීතතරභාවප්පත්ති හොතීති ආහ ‘‘පුරිමො පුරිමො…පෙ… සුඛවිපාකො’’ති.

(ज) सर्व प्रकारे क्लेश, दुःख, थकवा आणि परिदाह (दाह) दूर झाल्यामुळे, येथे लौकिक समाधीचे अतिशय सुख सांगितले आहे, जसे की 'अर्पित-अर्पित क्षणी सुखकारक असल्यामुळे ते प्रत्युत्पन्न सुख (वर्तमानकालीन सुख) आहे'. पूर्वी-पूर्वीच्या अभ्यासाच्या वशने नंतर-नंतरच्या समाधीचे वारंवार सेवन केल्याने ती अधिक शांत आणि अधिक प्रणीत भावाला प्राप्त होते, म्हणूनच म्हटले आहे 'पूर्वी-पूर्वीचा...पे... सुखविपाक आहे'.

කිලෙසපටිප්පස්සද්ධියාති කිලෙසානං පටිප්පස්සම්භනෙන ලද්ධත්තා. කිලෙසපටිප්පස්සද්ධිභාවන්ති කිලෙසානං පටිප්පස්සම්භනභාවං. ලද්ධත්තා පත්තත්තා තබ්භාවං උපගතත්තා. ලොකියසමාධිස්ස පච්චනීකානි නීවරණපඨමජ්ඣානනිකන්තිආදීනි නිග්ගහෙතබ්බානි, අඤ්ඤෙ කිලෙසා වාරෙතබ්බා, ඉමස්ස පන අරහත්තසමාධිස්ස පටිප්පස්සද්ධසබ්බකිලෙසත්තා න නිග්ගහෙතබ්බං, වාරෙතබ්බඤ්ච අත්ථීති මග්ගානන්තරං සමාපත්තික්ඛණෙ ච අප්පයොගෙන අධිගතත්තා, ඨපිතත්තා ච අපරිහානවසෙන වා ඨපිතත්තා නසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිවාවටො. ‘‘සතිවෙපුල්ලප්පත්තත්තා’’ති එතෙන අප්පවත්තමානායපි සතියා [Pg.285] සතිබහුලතාය සතො එව නාමාති දස්සෙති, ‘‘යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙනා’’ති එතෙන පරිච්ඡින්දනසතියා සතොති දස්සෙති. සෙසෙසු ඤාණඞ්ගෙසු. පඤ්චඤාණිකොති එත්ථ වුත්තසමාධිමුඛෙන පඤ්ච ඤාණානෙව උද්දිට්ඨානි, නිද්දිට්ඨානි ච.

"किलेसपटिप्पस्सद्धिया" (क्लेशांच्या शांततेमुळे) म्हणजे क्लेशांच्या शांततेने प्राप्त झाल्यामुळे. "किलेसपटिप्पस्सद्धिभावं" म्हणजे क्लेशांच्या शांततेची अवस्था. "लद्धत्ता" म्हणजे प्राप्त झाल्यामुळे, त्या अवस्थेला पोहोचल्यामुळे. लौकिक समाधीचे विरोधी असणारे नीवरण (अडथळे), प्रथम ध्यानाची आसक्ती इत्यादींचे दमन केले पाहिजे आणि इतर क्लेशांना रोखले पाहिजे. परंतु, या अर्हत्-समाधीमध्ये सर्व क्लेश शांत झालेले असल्यामुळे, दमन करण्याचे किंवा रोखण्याचे काहीही उरत नाही. म्हणून, मार्गानंतरच्या समापत्तीच्या क्षणी कोणत्याही अतिरिक्त प्रयत्नाशिवाय ती प्राप्त झाल्यामुळे आणि प्रस्थापित झाल्यामुळे, किंवा न गमावण्याच्या स्वरूपात प्रस्थापित झाल्यामुळे, ती संस्कारांच्या दमनाने किंवा रोखण्याने व्यापलेली नसते. "सतिवेपुल्लप्पत्तत्ता" (स्मृतीच्या विपुलतेला प्राप्त झाल्यामुळे) याद्वारे हे दर्शविले जाते की, स्मृती प्रत्यक्षपणे कार्यरत नसतानाही, स्मृतीच्या बहुलतेमुळे त्याला 'स्मृतिमान' (सतो) असेच म्हटले जाते. "यथापरिच्छिन्नकालवसेन" (मर्यादित काळाच्या वशने) याद्वारे मर्यादित काळाच्या स्मृतीमुळे तो 'स्मृतिमान' आहे असे दर्शविले जाते. उर्वरित ज्ञान-अंगांच्या बाबतीतही असेच समजावे. "पञ्चञाणिको" (पाच ज्ञानांनी युक्त) यामध्ये येथे सांगितलेल्या समाधीच्या माध्यमातून पाच ज्ञानांचाच निर्देश आणि स्पष्टीकरण केले आहे.

මග්ගො කථිතො ඉන්ද්‍රියසීසෙන සම්මාවායාමාදීනං කථිතත්තා. ඵලං කථිතං අසෙක්ඛානං සීලක්ඛන්ධාදීනං කථිතත්තා.

इंद्रियांच्या प्राधान्याने सम्यक् व्यायाम इत्यादींचे कथन केल्यामुळे 'मार्ग' सांगितला आहे. अशैक्षांच्या (अर्हतांच्या) शीलस्कंध इत्यादींचे कथन केल्यामुळे 'फल' सांगितले आहे.

පඤ්චධම්මවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पाच धर्मांचे वर्णन समाप्त झाले.

ඡධම්මවණ්ණනා

सहा धर्मांचे वर्णन.

356. මග්ගො කථිතොති එත්ථ වත්තබ්බං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

३५६. "मार्ग सांगितला आहे" याविषयी जे सांगायचे आहे, ते आधीच (खाली/पूर्वी) सांगितले गेले आहे.

සත්තධම්මවණ්ණනා

सात धर्मांचे वर्णन.

357. (ඤ) හෙතුනාති ආදිඅන්තවන්තතො, අනච්චන්තිකතො, තාවකාලිකතො, නිච්චපටික්ඛෙපතොති එවං ආදිනා හෙතුනා. නයෙනාති ‘‘යථා ඉමෙ සඞ්ඛාරා එතරහි, එවං අතීතෙ, අනාගතෙ ච අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මා නිරොධධම්මා’’ති අතීතානාගතෙසු නයනනයෙන. කාමං ඛීණාසවස්ස සබ්බෙසං සඞ්ඛාරානං අනිච්චතාදි සුදිට්ඨා සුප්පටිවිද්ධා, තං පන අසම්මොහනවසෙන කිච්චතො, විපස්සනාය පන ආරම්මණකරණවසෙනාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විපස්සනාඤාණෙන සුදිට්ඨා හොන්තී’’ති. කිලෙසවසෙන උප්පජ්ජමානො පරිළාහො වත්ථුකාමසන්නිස්සයො, වත්ථුකාමාවස්සයො චාති වුත්තං ‘‘ද්වෙපි සපරිළාහට්ඨෙන අඞ්ගාරකාසු වියා’’ති. නින්නස්සෙවාති [නින්නස්ස (අට්ඨකථායං)] නින්නභාවස්සෙව. අන්තො වුච්චති ලාමකට්ඨෙන තණ්හා. බ්‍යන්තං විගතන්තං භූතන්ති බ්‍යන්තීභූතන්ති ආහ ‘‘නිරතිභූතං, [නියතිභූතං (අට්ඨකථායං) විගතන්තිභූතං (?)] නිත්තණ්හන්ති අත්ථො’’ති. ඉධ සත්තකෙ. භාවෙතබ්බපදෙ මග්ගො කථිතො බොජ්ඣඞ්ගානං වුත්තත්තා.

३५७. "(ञ) हेतुना" (हेतूने) म्हणजे आदि आणि अंत असणे, अनित्य असणे, तात्कालिक असणे, नित्यतेचा निषेध असणे इत्यादी कारणांमुळे (हेतूने). "नयेन" (पद्धतीने/नयाने) म्हणजे "जसे हे संस्कार आता आहेत, तसेच ते भूतकाळात आणि भविष्यकाळातही अनित्य, संस्कृत, प्रतीत्यसमुत्पन्न, क्षयधर्मी, व्ययधर्मी, विरागधर्मी आणि निरोधधर्मी आहेत" अशा प्रकारे भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील संस्कारांच्या ज्ञानाकडे नेण्याच्या पद्धतीने. जरी क्षीणासवांना (अर्हतांना) सर्व संस्कारांची अनित्यता इत्यादी चांगल्या प्रकारे दिसलेली आणि पूर्णपणे समजलेली असते, तरीही संमोह नसण्याच्या दृष्टीने कार्याच्या स्वरूपात आणि विपश्यनेच्या दृष्टीने आलंबन (विषय) करण्याच्या स्वरूपात हे दर्शविताना म्हटले आहे की, "विपश्यना ज्ञानाने ते चांगल्या प्रकारे पाहिलेले असतात." क्लेशांच्या वशने उत्पन्न होणारा संताप (परिळाह) हा वस्तुकमावर आश्रित आणि वस्तुकमावर आधारित असतो, म्हणून म्हटले आहे की, "दोन्हीही संतापाच्या अर्थाने निखाऱ्यांच्या खड्ड्यासारखे आहेत." "निन्नस्सेव" म्हणजे खोल/प्रवण भावाचेच. "अंत" म्हणजे हीन अर्थाने तृष्णा होय. "ब्यन्तं" म्हणजे जिचा अंत झाला आहे, जी नाहीशी झाली आहे, म्हणून "ब्यन्तीभूतं" याविषयी म्हटले आहे की, "निरतिभूतं (तृष्णारहित झालेले), म्हणजेच तृष्णारहित असा अर्थ आहे." या सातव्या भागात, 'भावेय्य' (भावना करावी) या पदात बोज्झंगांचे (बोध्यंगांचे) कथन केल्यामुळे 'मार्ग' सांगितला आहे.

පඨමභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम भाणवाराचे वर्णन समाप्त झाले.

අට්ඨධම්මවණ්ණනා

आठ धर्मांचे वर्णन.

358. (ක) ආදිබ්‍රහ්මචරියිකායාති [Pg.286] ආදිබ්‍රහ්මචරියා එව ආදිබ්‍රහ්මචරියිකා යථා ‘‘විනයො එව වෙනයිකො’’ති, තස්සා ආදිබ්‍රහ්මචරියිකාය. කා පන සාති ආහ ‘‘පඤ්ඤායා’’ති. සික්ඛත්තයසඞ්ගහස්සාති අධිසීලසික්ඛාදිසික්ඛත්තයසඞ්ගහස්ස. උපචාරජ්ඣානසහගතා තරුණසමථපඤ්ඤාව උදයබ්බයානුපස්සනාවසෙන පවත්තා තරුණවිපස්සනාපඤ්ඤා [තරුණසමථවිපස්සනාපඤ්ඤා (අට්ඨකථායං)]. ආදිභූතායාති පඨමාවයවභූතාය, දෙසනාවසෙන චෙතං වුත්තං. උප්පත්තිකාලෙ පන නත්ථි මග්ගධම්මානං ආදිමජ්ඣපරියොසානතා එකචිත්තුප්පාදපරියාපන්නත්තා එකජ්ඣංයෙව උප්පජ්ජනතො. පෙමන්ති දළ්හභත්ති, තං පන වල්ලභවසෙන පවත්තමානං ගෙහසිතසදිසං හොතීති ‘‘ගෙහසිතපෙම’’න්ති වුත්තං. ගරුකරණවසෙන පවත්තියා ගරු චිත්තං එතස්සාති ගරුචිත්තො, තස්ස භාවො ගරුචිත්තභාවො, ගරුම්හි ගරුකාරො. ‘‘කිලෙසා න උප්පජ්ජන්තී’’ති වත්වා තත්ථ කාරණමාහ ‘‘ඔවාදානුසාසනිං ලභතී’’ති. ගරූනඤ්හි සන්තිකෙ ඔවාදානුසාසනිං ලභිත්වා යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජන්තස්ස කිලෙසා න උප්පජ්ජන්ති. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි.

३५८. "(क) आदिब्रह्मचर्यिकाय" म्हणजे आदिब्रह्मचर्य हेच आदिब्रह्मचर्यिका होय, जसे "विनय हाच वैनयिक" आहे, त्या आदिब्रह्मचर्यिकेचे. ती कोणती आहे? तर म्हटले आहे "प्रज्ञेची". "सिक्खत्तयसंगहस्स" म्हणजे अधिशील-शिक्षा इत्यादी तीन शिक्षांच्या संग्रहाचे. उपचार ध्यानासह असणारी प्राथमिक शमथ-प्रज्ञाच उदय-व्यय अनुपश्यनेच्या स्वरूपात प्रवृत्त झाल्यामुळे प्राथमिक विपश्यना-प्रज्ञा (तरुण-विपश्यना-प्रज्ञा) ठरते. "आदिभूताय" म्हणजे प्रथम अवयव रूप असलेल्या, हे उपदेशाच्या (देशनेच्या) दृष्टीने म्हटले आहे. परंतु उत्पत्तीच्या वेळी मार्गधर्मांमध्ये आदि, मध्य आणि अंत असा भेद नसतो, कारण ते एकाच चित्तोत्पादात समाविष्ट असल्यामुळे एकत्रच उत्पन्न होतात. "पेमं" (प्रेम) म्हणजे दृढ भक्ती, परंतु ती प्रियतेच्या वशने प्रवृत्त होत असल्यामुळे घराशी संबंधित (गेहसित) प्रेमासारखी असते, म्हणून त्याला "गेहसितपेमं" (गृह-आश्रित प्रेम) म्हटले आहे. आदर करण्याच्या भावनेने प्रवृत्त झाल्यामुळे ज्याचे चित्त आदरयुक्त (गुरू) झाले आहे तो "गरुचित्तो" (आदरयुक्त चित्त असलेला), त्याचा भाव म्हणजे "गरुचित्तभावो" (आदरयुक्त चित्तभाव), म्हणजेच गुरूंच्या प्रति आदरभाव. "क्लेश उत्पन्न होत नाहीत" असे सांगून त्याचे कारण सांगितले आहे की, "तो ओवाद (उपदेश) आणि अनुशासनाचा लाभ घेतो." कारण गुरूंच्या जवळ उपदेश आणि अनुशासन प्राप्त करून त्यानुसार आचरण करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये क्लेश उत्पन्न होत नाहीत. म्हणूनच "तस्मा" (त्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे.

(ඡ) පෙතාති පෙතමහිද්ධිකා. අසුරානන්ති දෙවාසුරානං. පෙතාසුරා පන පෙතා එවාති තෙසං පෙතෙහි සඞ්ගහො අවුත්තසිද්ධොව. ආවාහනං ගච්ඡන්තීති සම්භොගසංසග්ගමුඛෙන පෙතෙහෙව අසුරානං සඞ්ගහණෙ කාරණං දස්සෙති.

"(छ) पेता" म्हणजे महान ऋद्धी असलेले प्रेत. "असुराणं" म्हणजे देवासुरांचे. प्रेत-असुर हे प्रेतच असल्यामुळे त्यांचा प्रेतांमध्ये समावेश होणे न सांगताही सिद्ध होते. "आवाहनं गच्छन्ति" (आवाहनाला जातात) याद्वारे उपभोग आणि संसर्गाच्या माध्यमातून प्रेतांद्वारेच असुरांचा संग्रह करण्याचे कारण दर्शविले आहे.

(ජ) අප්පිච්ඡස්සාති නිඉච්ඡස්ස. අභාවත්ථො හෙත්ථ අප්ප-සද්දො ‘‘අප්පඩංසමකසවාතාතපා’’තිආදීසු (අ. නි. 10.11) විය. පච්චයෙසු අප්පිච්ඡො පච්චයඅප්පිච්ඡො, චීවරාදිපච්චයෙසු ඉච්ඡාරහිතො. අධිගමඅප්පිච්ඡොති ඣානාදිඅධිගමවිභාවනෙ ඉච්ඡාරහිතො. පරියත්තිඅප්පිච්ඡොති පරියත්තියං බාහුසච්චවිභාවනෙ ඉච්ඡාරහිතො. ධුතඞ්ගඅප්පිච්ඡොති ධුතඞ්ගෙසු අප්පිච්ඡො ධුතඞ්ගවිභාවෙන ඉච්ඡාරහිතො. සන්තගුණනිගූහනෙනාති අත්තනි සංවිජ්ජමානානං ඣානාදිගුණානඤ්චෙව බාහුසච්චගුණස්ස ච ධුතඞ්ගගුණස්ස ච නිගූහනෙන ඡාදනෙන. සම්පජ්ජතීති නිප්පජ්ජති සිජ්ඣති. නො මහිච්ඡස්සාති මහතියා ඉච්ඡාය සමන්නාගතස්ස, ඉච්ඡං වා මහන්තස්ස නො සම්පජ්ජති අනුධම්මස්සාපි අනිච්ඡනතො.

"(ज) अप्पिच्छस्स" (अल्पेच्छूचे) म्हणजे इच्छारहित असलेल्याचे. येथे 'अप्प' (अल्प) हा शब्द 'अभावाच्या' अर्थाने आला आहे, जसे "अप्पडंसमकसवातातपा" (डास, माश्या, वारा आणि ऊन यांचा अभाव) इत्यादींमध्ये आहे. प्रत्ययांच्या (साधनांच्या) बाबतीत अल्पेच्छू असणे म्हणजे 'प्रत्यय-अल्पेच्छू', जो चीवर इत्यादी प्रत्ययांच्या बाबतीत इच्छारहित असतो. 'अधिगम-अल्पेच्छू' म्हणजे ध्यान इत्यादींच्या प्राप्तीचे प्रदर्शन करण्याच्या इच्छेपासून रहित असलेला. 'परियत्ति-अल्पेच्छू' म्हणजे परियत्तीमध्ये (अभ्यासात) बहुश्रुततेचे प्रदर्शन करण्याच्या इच्छेपासून रहित असलेला. 'धुतंग-अल्पेच्छू' म्हणजे धुतंगांच्या बाबतीत अल्पेच्छू, जो धुतंगांचे प्रदर्शन करण्याच्या इच्छेपासून रहित असतो. "संतगुणनिगूहनेन" म्हणजे स्वतःमध्ये असलेल्या ध्यान इत्यादी गुणांचे, बहुश्रुततेच्या गुणाचे आणि धुतंगाच्या गुणाचे गोपन केल्याने (लपवून ठेवल्याने). "सम्पज्जति" म्हणजे निष्पन्न होते, सिद्ध होते. "नो महिच्छस्स" म्हणजे ज्याच्यामध्ये मोठी इच्छा आहे, किंवा जो मोठ्या इच्छेने युक्त आहे त्याला हे प्राप्त होत नाही, कारण तो अनुधर्माचीही (योग्य धर्माचीही) इच्छा करत नाही.

පවිවිත්තස්සාති [Pg.287] පකාරෙහි විවිත්තස්ස. තෙනාහ ‘‘කායචිත්තඋපධිවිවෙකෙහි විවිත්තස්සා’’ති. ‘‘අට්ඨආරම්භවත්ථුවසෙනා’’ති එතෙන භාවනාභියොගවසෙන එකීභාවොව ඉධ ‘‘කායවිවෙකො’’ති අධිප්පෙතො, න ගණසඞ්ගණිකාභාවමත්තන්ති දස්සෙති. කම්මන්ති යොගකම්මං.

"पविवित्तस्स" (प्रविविक्ताचे/एकांतात राहणाऱ्याचे) म्हणजे विविध प्रकारे विविक्त (अलिप्त) असलेल्याचे. म्हणूनच म्हटले आहे "काय-विवेक, चित्त-विवेक आणि उपधी-विवेक यांनी विविक्त असलेल्याचे." "अष्ट आरंभवस्तूंच्या वशने" याद्वारे भावनेच्या अभ्यासाच्या वशने एकाकी असणे हाच येथे "काय-विवेक" म्हणून अभिप्रेत आहे, केवळ समूहापासून दूर राहणे नव्हे, हे दर्शविले आहे. "कम्मं" (कर्म) म्हणजे योगकर्म (साधना).

සත්තෙහි කිලෙසෙහි ච සඞ්ගණනං සමොධානං සඞ්ගණිකා, සා ආරමිතබ්බට්ඨෙන ආරාමො එතස්සාති සඞ්ගණිකාරාමො, තස්ස. තෙනාහ ‘‘ගණසඞ්ගණිකාය චෙවා’’තිආදි. ආරද්ධවීරියස්සාති පග්ගහිතවීරියස්ස, තඤ්ච ඛො උපධිවිවෙකෙ නින්නතාවසෙන ‘‘අයං ධම්මො’’ති වචනතො. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. විවට්ටසන්නිස්සිතංයෙව හි සමාධානං ඉධාධිප්පෙතං, තථා පඤ්ඤාපි. කම්මස්සකතාපඤ්ඤාය හි පතිට්ඨතො කම්මවසෙන ‘‘භවෙසු නානප්පකාරො අනත්ථො’’ති ජානන්තො කම්මක්ඛයකරඤාණං අභිපත්ථෙති, තදත්ථඤ්ච උස්සාහං කරොති. මානාදයො සත්තසන්තානං සංසාරෙ පපඤ්චෙන්ති විත්ථාරෙන්තීති පපඤ්චාති ආහ ‘‘නිප්පපඤ්චස්සාති විගතමානතණ්හාදිට්ඨිපපඤ්චස්සා’’ති.

प्राण्यांशी आणि क्लेशांशी एकत्र येणे, संसर्ग करणे म्हणजे 'सङ्गणिका' (संसर्गप्रियता) होय. रममाण होण्याच्या अर्थाने तो त्याचा आराम (क्रीडास्थान) आहे, म्हणून 'सङ्गणिकाराम' (संसर्गात रमणारा), त्याचा. म्हणूनच म्हटले आहे - "गणसङ्गणिकाय चेव" (गणाच्या संसर्गामुळेच) इत्यादी. 'आरद्धवीरियस्स' म्हणजे ज्याने वीर्य (प्रयत्न) आरंभिले आहे (प्रगृहीत वीर्य), आणि ते उपधिविवेकाकडे (उपाधींच्या विलगतेकडे) प्रवण असल्यामुळे "हा धम्म आहे" असे म्हटल्याने होते. हाच नियम यापुढील पदांनाही लागू होतो. कारण येथे विवट्ट (संसारचक्रापासून मुक्ती) आश्रित असलेलेच समाधान (समाधी) अभिप्रेत आहे, तसेच प्रज्ञाही. कारण कम्मस्सकता प्रज्ञेमध्ये (कर्मस्वकीयता प्रज्ञेत) प्रतिष्ठित असलेला मनुष्य कर्माच्या प्रभावाने "भवांमध्ये (अस्तित्वाच्या विविध रूपांमध्ये) नाना प्रकारचा अनर्थ आहे" असे जाणून कर्मक्षय करणाऱ्या ज्ञानाची (कम्मक्खयकरञाण) आकांक्षा करतो आणि त्यासाठी उत्साह (प्रयत्न) करतो. मान (अहंकार) इत्यादी क्लेश प्राण्यांच्या प्रवाहाला संसारात प्रपञ्चित करतात (विस्तारतात), म्हणून त्यांना 'प्रपञ्च' (पपञ्च) म्हणतात; म्हणूनच म्हटले आहे - "निप्पपञ्चस्स म्हणजे ज्याचे मान, तण्हा (तृष्णा) आणि दिट्ठि (दृष्टी) रूपी प्रपञ्च निघून गेले आहेत त्याचा."

මග්ගො කථිතො සරූපෙනෙව.

मार्ग त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपातच सांगितला आहे.

නවධම්මවණ්ණනා

नवधम्मवर्णना

359. (ඛ) විසුද්ධින්ති ඤාණදස්සනවිසුද්ධිං, අච්චන්තවිසුද්ධිමෙව වා. චතුපාරිසුද්ධිසීලන්ති පාතිමොක්ඛසංවරාදිනිරුපක්කිලිට්ඨතාය චතුබ්බිධපරිසුද්ධිවන්තං සීලං. පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගන්ති පුග්ගලස්ස පරිසුද්ධියා පධානභූතං අඞ්ගං. තෙනාහ ‘‘පරිසුද්ධභාවස්ස පධානඞ්ග’’න්ති. සමථස්ස විසුද්ධිභාවො වොදානං පගුණභාවෙන පරිච්ඡින්නන්ති ආහ ‘‘අට්ඨ පගුණසමාපත්තියො’’ති. විගතුපක්කිලෙසඤ්හි ‘‘පගුණ’’න්ති වත්තබ්බතං ලබ්භති, න සඋපක්කිලෙසං හානභාගියාදිභාවප්පත්තිතො. සත්තදිට්ඨිමලවිසුද්ධිතො නාමරූපපරිච්ඡෙදො දිට්ඨිවිසුද්ධි. පච්චයපරිග්ගහො අද්ධත්තයකඞ්ඛාමලවිධමනතො කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි. යස්මා නාමරූපං නාම සප්පච්චයමෙව, තස්මා තං පරිග්ගණ්හන්තෙන අත්ථතො තස්ස සප්පච්චයතාපි පරිග්ගහිතා එව හොතීති වුත්තං ‘‘දිට්ඨිවිසුද්ධීති සප්පච්චයං නාමරූපදස්සන’’න්ති. යස්මා පන නාමරූපස්ස පච්චයං පරිග්ගණ්හන්තෙන තීසු අද්ධාසු කඞ්ඛාමලවිතරණපච්චයාකාරාවබොධවසෙනෙව හොති, තස්මා ‘‘පච්චයාකාරඤාණ’’න්තිආදි වුත්තං යථා කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි ‘‘ධම්මට්ඨිතිඤාණ’’න්ති වුච්චති. මග්ගාමග්ගෙ ඤාණන්ති මග්ගාමග්ගෙ වවත්ථපෙත්වා ඨිතඤාණං. ඤාණන්ති [Pg.288] ඉධ තරුණවිපස්සනා කථිතා තෙසං භික්ඛූනං අජ්ඣාසයවසෙන ‘‘ඤාණදස්සනවිසුද්ධී’’ති වුට්ඨානගාමිනියා විපස්සනාය වුච්චමානත්තා. යදි ‘‘ඤාණදස්සනවිසුද්ධී’’ති වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අධිප්පෙතා, ‘‘පඤ්ඤා’’ති ච අරහත්තඵලපඤ්ඤා, මග්ගො පන කථන්ති? මග්ගො බහුකාරපදෙ විරාගග්ගහණෙන ගහිතො. වක්ඛති හි ‘‘ඉධ බහුකාරපදෙ මග්ගො කථිතො’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 3.359).

३५९. (ख) 'विसुद्धि' म्हणजे ज्ञानदर्शनविसुद्धि किंवा अत्यंत विसुद्धि (परम शुद्धता) होय. 'चतुपारिसुद्धिसील' म्हणजे पातिमोक्खसंवर इत्यादींच्या निष्क्लेशतेमुळे चार प्रकारची परिशुद्धता असलेले शील. 'पारिसुद्धिपधानियङ्ग' म्हणजे पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) परिशुद्धीचे प्रधान अंग. म्हणूनच म्हटले आहे - "परिशुद्ध भावाचे प्रधान अंग". समथाची विशुद्ध अवस्था म्हणजेच वोदान (व्यवदान/शुद्धता) हे प्रगुणतेने (अभ्यासाने) परिच्छिन्न आहे, म्हणून "आठ प्रगुण समापत्ती" असे म्हटले आहे. कारण उपक्किलेस (उपक्लेश) विरहित अवस्थेलाच 'प्रगुण' म्हटले जाऊ शकते, उपक्लेशासहित अवस्थेला नाही, कारण ती हीनभागाला प्राप्त होणारी असते. सात प्रकारच्या दृष्टीमलाच्या विशुद्धीमुळे नामरूपाचा परिच्छेद होणे म्हणजे 'दिट्ठिविसुद्धि' (दृष्टिविशुद्धी) होय. तीन काळांतील (भूत, वर्तमान, भविष्य) शंकारूपी मलाचा नाश करणाऱ्या प्रत्ययपरिग्रहाला (कारणांच्या आकलनाला) 'कङ्खावितरणविसुद्धि' (कांक्षावितरणविशुद्धी) म्हणतात. ज्याअर्थी नामरूप हे सप्रत्ययच (कारणसहितच) असते, त्याअर्थी त्याचे ग्रहण करणाऱ्याने अर्थतः त्याची सप्रत्ययताही ग्रहण केलेलीच असते, म्हणूनच "दिट्ठिविसुद्धि म्हणजे सप्रत्यय नामरूपाचे दर्शन" असे म्हटले आहे. परंतु ज्याअर्थी नामरूपाच्या प्रत्ययाचे ग्रहण करणाऱ्याला तीन काळांतील शंकारूपी मलाचे निवारण करणाऱ्या पच्चयकार (प्रत्ययाकार/प्रतीत्यसमुत्पाद) ज्ञानाच्या आधारेच ते होते, म्हणूनच "पच्चयाकारञाण" (प्रत्ययाकारज्ञान) इत्यादी म्हटले आहे, ज्याप्रमाणे काङ्खावितरणविसुद्धि याला "धम्मट्ठितिञाण" (धर्मस्थितिज्ञान) असे म्हटले जाते. 'मग्गामग्गे ञाण' म्हणजे मार्ग आणि अमार्ग यांचा निश्चय करून राहिलेले ज्ञान. येथे 'ज्ञान' म्हणजे तरुण विपश्यना (प्रारंभिक विपश्यना) सांगितली आहे, कारण त्या भिक्खूंच्या आशयानुसार (अध्याशयानुसार) "ञाणदस्सनविसुद्धि" (ज्ञानदर्शनविशुद्धी) हे वुट्ठानगामिनी (उत्थानगामिनी) विपश्यनेला म्हटले जाते. जर "ञाणदस्सनविसुद्धि" याने वुट्ठानगामिनी विपश्यना अभिप्रेत असेल आणि "पञ्ञा" याने अरहत्तफलप्रज्ञा अभिप्रेत असेल, तर मार्ग कसा काय घेतला जाईल? मार्ग हा बहुकारपदामध्ये 'विराग' या शब्दाच्या ग्रहणाने घेतला गेला आहे. कारण पुढे म्हटले जाईल - "येथे बहुकारपदामध्ये मार्ग सांगितला आहे" (दी. नि. अट्ठ. ३.३५९).

(ඡ) චක්ඛාදිධාතුනානත්තන්ති චක්ඛාදිරූපාදිචක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිධාතූනං වෙමත්තතං නිස්සාය. චක්ඛුසම්ඵස්සාදිනානත්තන්ති චක්ඛුසම්ඵස්සසොතසම්ඵස්සඝානසම්ඵස්සාදිසම්ඵස්සවිභාගං. සඤ්ඤානානත්තන්ති එත්ථ රූපසඤ්ඤාදිසඤ්ඤානානත්තම්පි ලබ්භතෙව, තං පන කාමසඤ්ඤාදිග්ගහණෙනෙව ගය්හති. කාමසඤ්ඤාදීති ආදි-සද්දෙන බ්‍යාපාදසඤ්ඤාදීනං ගහණං. සඤ්ඤානිදානත්තා පපඤ්චසඞ්ඛානං ‘‘සඤ්ඤානානත්තං පටිච්ච සඞ්කප්පනානත්ත’’න්ති වුත්තං, ‘‘යං සඞ්කප්පෙති, තං පපඤ්චෙතී’’ති වචනතො ‘‘සඞ්කප්පනානත්තං පටිච්ච ඡන්දනානත්ත’’න්ති වුත්තං. ඡන්දනානත්තන්ති ච තණ්හාඡන්දස්ස නානත්තං. රූපපරිළාහොති රූපවිසයො රූපාභිපත්ථනාවසෙන පවත්තො කිලෙසපරිළාහො. සද්දපරිළාහොති එත්ථාපි එසෙව නයො. කිලෙසො හි උප්පජ්ජමානො අප්පත්තෙපි ආරම්මණෙ පත්තො විය පරිළාහොව උප්පජ්ජති. තථාභූතස්ස පන කිලෙසඡන්දස්ස වසෙන රූපාදිපරියෙසනා හොතීති ආහ ‘‘පරිළාහනානත්තතාය රූපපරියෙසනාදිනානත්තං උප්පජ්ජතී’’ති. තථා පරියෙසන්තස්ස සචෙ තං රූපාදි ලබ්භෙය්‍ය, තං සන්ධායාහ ‘‘පරියෙසනාදිනානත්තතාය රූපපටිලාභාදිනානත්තං උප්පජ්ජතී’’ති.

(छ) 'चक्खादिधातुनानत्त' (चक्षु इत्यादी धातूंची विविधता) म्हणजे चक्षु, रूप, चक्षुविज्ञान इत्यादी धातूंच्या भिन्नतेचा आश्रय घेऊन. 'चक्खुसम्फस्सादिनानत्त' म्हणजे चक्षुसंस्पर्श, श्रोत्रसंस्पर्श, घ्राणसंस्पर्श इत्यादी संस्पर्शांचे वर्गीकरण. 'सञ्ञानानत्त' (संज्ञांची विविधता) यामध्ये रूपसंज्ञा इत्यादी संज्ञांची विविधता देखील प्राप्त होतेच, परंतु ती कामसंज्ञा इत्यादींच्या ग्रहणानेच घेतली जाते. 'कामसञ्ञादि' मधील 'आदि' शब्दाने व्यापादसंज्ञा (द्वेषयुक्त संज्ञा) इत्यादींचे ग्रहण होते. प्रपञ्चसंज्ञांचे मूळ संज्ञेमध्ये असल्यामुळे "संज्ञांच्या विविधतेवर अवलंबून संकल्पांची विविधता निर्माण होते" असे म्हटले आहे, आणि "जो संकल्प करतो, तो प्रपञ्च करतो" या वचनानुसार "संकल्पांच्या विविधतेवर अवलंबून छंदाची (इच्छेची) विविधता निर्माण होते" असे म्हटले आहे. 'छंदनानत्त' म्हणजे तृष्णाछंदाची (तृष्णारूपी इच्छेची) विविधता. 'रूपपरिलाह' (रूपाचा परिदाह/दाह) म्हणजे रूपविषयामध्ये रूपाच्या आकांक्षेमुळे निर्माण झालेला क्लेशदाह. 'सद्दपरिलाह' (शब्दाचा दाह) यामध्येही हाच नियम आहे. कारण क्लेश उत्पन्न होताना, आलंबन (विषय) प्राप्त झाले नसले तरी ते प्राप्त झाल्यासारखा दाहच उत्पन्न करतो. आणि अशा प्रकारच्या क्लेशछंदाच्या प्रभावाने रूपादींचा शोध घेतला जातो, म्हणूनच म्हटले आहे - "दाहाच्या विविधतेमुळे रूपादींच्या शोधाची (परियेसना) विविधता उत्पन्न होते". अशा प्रकारे शोध घेणाऱ्याला जर ते रूपादी प्राप्त झाले, तर त्या संदर्भात म्हटले आहे - "शोधाच्या विविधतेमुळे रूपादींच्या प्राप्तीची (पटिलाभ) विविधता उत्पन्न होते".

(ජ) මරණානුපස්සනාඤාණෙති මරණස්ස අනුපස්සනාවසෙන පවත්තඤාණෙ, මරණානුස්සතිසහගතපඤ්ඤායාති අත්ථො. ආහාරං පරිග්ගණ්හන්තස්සාති ගමනාදිවසෙන ආහාරං පටික්කූලතො පරිග්ගණ්හන්තස්ස. උක්කණ්ඨන්තස්සාති නිබ්බින්දන්තස්ස කත්ථචිපි අසජ්ජන්තස්ස.

(ज) 'मरणानुपस्सनाञाण' म्हणजे मरणाच्या अनुपश्यनेच्या (सतत चिंतनाच्या) स्वरूपात प्रवृत्त झालेले ज्ञान, म्हणजेच मरणाणुस्मृतीशी (मरणानुस्सति) युक्त असलेली प्रज्ञा, असा अर्थ आहे. 'आहारं परिग्गण्हन्तस्स' म्हणजे जाणे-येणे इत्यादींच्या संदर्भात आहाराला प्रतिकूलतेने ग्रहण करणाऱ्याचे. 'उक्कण्ठन्तस्स' म्हणजे कंटाळलेल्या (निर्वेद पावलेल्या), कुठेही आसक्त न होणाऱ्याचे.

දසධම්මවණ්ණනා

दसधम्मवर्णना

360. (ඣ) නිජ්ජරකාරණානීති පජහනකාරණානි. ඉමස්මිං අභිඤ්ඤාපදෙ මග්ගො කථීයතීති කත්වා ‘‘අයං හෙට්ඨා..පෙ… පුන ගහිතා’’ති වුත්තං. තථා හි වක්ඛති ‘‘ඉධ අභිඤ්ඤාපදෙ මග්ගො කථිතො’’ (දී. නි. අට්ඨ. 3.360) කිඤ්චාපි නිජ්ජිණ්ණා මිච්ඡාදිට්ඨීති [Pg.289] ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. යථා මිච්ඡාදිට්ඨි විපස්සනාය නිජ්ජිණ්ණාපි න සමුච්ඡින්නාති සමුච්ඡෙදප්පහානදස්සනත්ථං පුන ගහිතා, එවං මිච්ඡාසඞ්කප්පාදයොපි විපස්සනාය පහීනාපි අසමුච්ඡින්නතාය ඉධ පුන ගහිතාති අයමත්ථො ‘‘මිච්ඡාසඞ්කප්පො’’තිආදීසු සබ්බපදෙසු වත්තබ්බොති දස්සෙති ‘‘එවං සබ්බපදෙසු නයො නෙතබ්බො’’ති ඉමිනා.

३६०. (झ) 'निज्जरकारणानि' म्हणजे प्रहाणाची (त्याग करण्याची) कारणे. "या अभिज्ञापदामध्ये मार्ग सांगितला जातो" असे मानून "हा खाली... पे... पुन्हा ग्रहण केला आहे" असे म्हटले आहे. कारण पुढे म्हटले जाईल - "येथे अभिज्ञापदामध्ये मार्ग सांगितला आहे" (दी. नि. अट्ठ. ३.३६०), जरी 'मिच्छादिट्ठि' (मिथ्यादृष्टी) क्षीण झाली असली तरी ती आणून जोडली पाहिजे. ज्याप्रमाणे मिथ्यादृष्टी ही विपश्यनेद्वारे क्षीण झाली असली तरी समूळ नष्ट झालेली नसते, म्हणून समूच्छेदप्रहाण (पूर्णपणे नष्ट करणे) दाखवण्यासाठी ती पुन्हा ग्रहण केली आहे; त्याचप्रमाणे मिथ्यासंकल्प इत्यादी देखील विपश्यनेद्वारे प्रहीन (नष्ट) झाले असले तरी समूळ नष्ट न झाल्यामुळे येथे पुन्हा ग्रहण केले आहेत, हाच अर्थ "मिच्छासङ्कप्पो" इत्यादी सर्व पदांच्या बाबतीत सांगितला पाहिजे, हे "अशा प्रकारे सर्व पदांमध्ये हाच नियम लावावा" याने दर्शविले आहे.

එත්ථ චාති ‘‘සම්මාවිමුත්තිපච්චයා ච අනෙකෙ කුසලා ධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්තී’’ති එතස්මිං පාළිපදෙ. එත්ථ ච සමුච්ඡෙදවසෙන, පටිප්පස්සද්ධිවසෙන ච පටිපක්ඛධම්මා සම්මදෙව විමුච්චනං සම්මාවිමුත්ති, තප්පච්චයා ච මග්ගඵලෙසු අට්ඨ ඉන්ද්‍රියානි භාවනාපාරිපූරිං උපගච්ඡන්තීති මග්ගසම්පයුත්තානිපි සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි උද්ධටානි. මග්ගවසෙන හි ඵලෙසු භාවනා පාරිපූරී නාමාති. අභිනන්දනට්ඨෙනාති අතිවිය සිනෙහනට්ඨෙනිදඤ්හි. සොමනස්සින්ද්‍රියං උක්කංසගතසාතසභාවං සම්පයුත්තධම්මෙ සිනෙහන්තං තෙමෙන්තං විය පවත්තති. පවත්තසන්තතිආධිපතෙය්‍යට්ඨෙනාති විපාකසන්තානස්ස ජීවනෙ අධිපතිභාවෙන. ‘‘එව’’න්තිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස නිගමනං.

'एत्थ च' म्हणजे "सम्माविमुत्तिप्रत्ययाने (सम्यक् विमुक्तीच्या कारणाने) अनेक कुशल धम्म भावनापारिपूरीला (भावनेच्या परिपूर्णतेला) प्राप्त होतात" या पाळिपदामध्ये. आणि येथे समूच्छेद रूपाने आणि प्रतिप्रश्रब्धी (शांती) रूपाने प्रतिपक्ष धम्मांपासून चांगल्या प्रकारे मुक्त होणे म्हणजे 'सम्माविमुत्ति' (सम्यक् विमुक्ती) होय; आणि तिच्या प्रत्ययाने (कारणाने) मार्ग व फलांमध्ये आठ इंद्रिये भावनापारिपूरीला प्राप्त होतात, म्हणून मार्गसंप्रयुक्त असलेली सुद्धा श्रद्धा इत्यादी इंद्रिये उद्धृत केली आहेत. कारण मार्गाच्या प्रभावाने फलांमध्ये भावनेची परिपूर्णता होते. 'अभिनन्दनट्ठेन' म्हणजे अत्यंत स्नेह करण्याच्या अर्थाने हे आहे. सोमनस्सिंद्रिय (सौमनस्येंद्रिय) हे उत्कृष्ट सुखाच्या स्वभावाचे असून संप्रयुक्त धम्मांवर स्नेह करत, त्यांना ओले करत असल्यासारखे प्रवृत्त होते. 'पवत्तसन्ततिआधिपतेय्यट्ठेन' म्हणजे विपाक-संतानाच्या (परिणामांच्या प्रवाहाच्या) जीवनात अधिपती असण्याच्या अर्थाने. "एवं" इत्यादी हे सांगितलेल्या अर्थाचाच निष्कर्ष (निगमन) आहे.

අද්ධෙන සහ ඡට්ඨානි පඤ්හසතානි, පඤ්ඤාසාධිකානි සහ පඤ්හසතානීති අත්ථො.

अर्ध्यासह सहावे पाचशे, म्हणजेच पन्नास अधिक पाचशे (५५०) असा अर्थ आहे.

එත්ථ ච ආයස්මා ධම්මසෙනාපති ‘‘දසසු නාථකරණධම්මෙසු පතිට්ඨාය දසකසිණායතනානි භාවෙන්තො දසආයතනමුඛෙන පරිඤ්ඤං පට්ඨපෙත්වා පරිඤ්ඤෙය්‍යධම්මෙ පරිජානන්තො දසමිච්ඡත්තෙ, දසඅකුසලකම්මපථෙ ච පහාය දසකුසලකම්මපථෙසු ච අවට්ඨිතො දසසු අරියාවාසෙසු ආවසිතුකාමො දසසඤ්ඤා උප්පාදෙන්තො දසනිජ්ජරවත්ථූනි අභිඤ්ඤාය දසඅසෙක්ඛධම්මෙ අධිගච්ඡතී’’ති තෙසං භික්ඛූනං ඔවාදං මත්ථකං පාපෙන්තො දෙසනං නිට්ඨපෙසි. පමොදවසෙන පටිග්ගණ්හනං අභිනන්දනන්ති ආහ ‘‘සාධු සාධූති අභිනන්දන්තා සිරසා සම්පටිච්ඡිංසූ’’ති. තාය අත්තමනතායාති තාය යථාදෙසිතදෙසනාගතාය පහට්ඨචිත්තතාය, තත්ථ යථාලද්ධඅත්ථවෙදධම්මවෙදෙහීති අත්ථො. ඉමමෙව සුත්තං ආවජ්ජමානාති ඉමස්මිං සුත්තෙ තත්ථ තත්ථ ආගතෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභෙදෙ ධම්මෙ අභිජානනාදිවසෙන සමන්නාහරන්තා. සහ පටිසම්භිදාහි…පෙ… පතිට්ඨහිංසූති අත්තනො උපනිස්සයසම්පන්නතාය, ථෙරස්ස ච දෙසනානුභාවෙන යථාරද්ධං [Pg.290] විපස්සනං උස්සුක්කෙත්වා පටිසම්භිදාපරිවාරාය අභිඤ්ඤාය සණ්ඨහිංසූති.

येथे आयुष्यमान धम्मसेनापतींनी (सारिपुत्तांनी) 'दहा नाथकरण (संरक्षक) धर्मांमध्ये प्रतिष्ठित होऊन, दहा कसिण आयतनांची भावना करत, दहा आयतन-द्वारांनी परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) प्रस्थापित करून, परिज्ञेय (जाणून घेण्यायोग्य) धर्मांना पूर्णपणे जाणत, दहा मिथ्यात्व आणि दहा अकुशल कर्मपथ सोडून, दहा कुशल कर्मपथांवर स्थित राहून, दहा आर्यवासांमध्ये राहण्याची इच्छा करत, दहा संज्ञा उत्पन्न करत, दहा निर्जरा-वस्तूंचे अभिज्ञान करून, दहा असेक्ख (अशैक्ष) धर्मांना प्राप्त करतो' अशा प्रकारे त्या भिक्खूंना दिलेला उपदेश शिखरावर पोहोचवत देशना समाप्त केली. आनंदाने स्वीकार करणे म्हणजेच 'अभिनंदन' होय, म्हणून म्हटले आहे - 'साधू, साधू असे म्हणत अभिनंदन करत त्यांनी मस्तकाने (आदराने) ते स्वीकारले'. 'त्या प्रसन्नतेने' म्हणजे त्या यथा-उपदिष्ट देशनेमुळे उत्पन्न झालेल्या प्रफुल्लित चित्ताने, तेथे यथाप्राप्त अर्थवेद आणि धम्मवेदाने (आनंदाने) युक्त होऊन असा अर्थ आहे. 'याच सुत्ताचे चिंतन करत' म्हणजे या सुत्तात ठिकठिकाणी आलेल्या अभिज्ञेय इत्यादी भेद असणाऱ्या धर्मांना अभिज्ञा इत्यादींद्वारे मनात आणत. 'पटिसंभिदांसह (प्रतिसंविदांसह)... पे... प्रतिष्ठित झाले' म्हणजे स्वतःच्या उपनिषय-संपन्नतेमुळे (पूर्वपुण्यामुळे) आणि थेरांच्या देशनेच्या प्रभावाने यथाप्राप्त विपश्यनेचा उद्योग करून, प्रतिसंविदांच्या परिवारासह अभिज्ञेमध्ये प्रतिष्ठित झाले.

සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය

सुमंगलविलासिनी नावाच्या दीघनिकाय-अट्ठकथेच्या

දසුත්තරසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

दसुत्तरसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासिनी (टीका).

නිට්ඨිතා ච පාථිකවග්ගට්ඨකථාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

आणि पाथिकवग्ग-अट्ठकथेची लीनत्थप्पकासिनी (टीका) समाप्त झाली.

පාථිකවග්ගටීකා නිට්ඨිතා.

पाथिकवग्ग-टीका समाप्त झाली.

නිගමනකථාවණ්ණනා

निगमनकथा-वर्णन

ථෙරානං [Pg.291] මහාකස්සපාදීනං වංසො පවෙණී අන්වයො එතස්සාති ථෙරවංසන්වයො, තෙන; චතුමහානිකායෙසු ථෙරියෙනාති අත්ථො.

महाकस्सप इत्यादी थेरांचा वंश, परंपरा किंवा अन्वय ज्यामध्ये आहे तो 'थेरवंसान्वय' (थेरवंश-परंपरा), त्याच्याद्वारे; चार महानिकायांमध्ये थेरवादाच्या परंपरेने असा अर्थ आहे.

දසබලස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස ගුණගණානං පරිදීපනතො දසබලගුණගණපරිදීපනස්ස. අයඤ්හි ආගමො බ්‍රහ්මජාලාදීසු, මහාපදානාදීසු, සම්පසාදනීයාදීසු ච තත්ථ තත්ථ විසෙසතො බුද්ධගුණානං පකාසනවසෙන පවත්තොති. තථා හි වුත්තං ආදිතො ‘‘සද්ධාවහගුණස්සා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා).

दशबल सम्यक्संबुद्धांच्या गुणसमूहांचे प्रदीपन (प्रकटीकरण) करत असल्यामुळे 'दशबल-गुणगण-प्रदीपन' म्हटले आहे. कारण हा आगम (दीघनिकाय) ब्रह्मजाल इत्यादी सुत्तांमध्ये, महापदान इत्यादी सुत्तांमध्ये आणि संपसादनीय इत्यादी सुत्तांमध्ये ठिकठिकाणी विशेषतः बुद्धगुणांच्या प्रकाशनाच्या रूपाने प्रवृत्त झाला आहे. म्हणूनच सुरुवातीला 'सद्धावहगुणस्स' (श्रद्धा उत्पन्न करणाऱ्या गुणांचे) असे म्हटले आहे (दीघनिकाय अट्ठकथा, ग्रंथारंभकथा).

මහාට්ඨකථාය සාරන්ති දීඝනිකායමහාඅට්ඨකථායං අත්ථසාරං.

'महा-अट्ठकथेचा सार' म्हणजे दीघनिकाय-महा-अट्ठकथेतील अर्थाचा सार.

එකූනසට්ඨිමත්තොති ථොකං ඌනභාවතො මත්ත-සද්දග්ගහණං.

'एकूणसाठ (५९) च्या सुमारास' यामध्ये थोड्या कमतरतेमुळे 'मत्त' (सुमारे/प्रमाण) या शब्दाचे ग्रहण केले आहे.

මූලකට්ඨකථාසාරන්ති පුබ්බෙ වුත්තං දීඝනිකායමහාඅට්ඨකථාසාරමෙව පුන නිගමනවසෙන වදති. අථ වා මූලකට්ඨකථාසාරන්ති පොරාණට්ඨකථාසු අත්ථසාරං, තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘දීඝනිකායමහාඅට්ඨකථායං අත්ථසාරං ආදාය ඉමං සුමඞ්ගලවිලාසිනිං කරොන්තො සෙසමහානිකායානම්පි මූලකට්ඨකථාසු ඉධ විනියොගක්ඛමං අත්ථසාරං ආදායයෙව අකාසි’’න්ති.

'मूल-अट्ठकथेचा सार' म्हणजे पूर्वी सांगितलेला दीघनिकाय-महा-अट्ठकथेचा सारच पुन्हा निगमन (निष्कर्ष) रूपाने सांगत आहे. अथवा 'मूल-अट्ठकथेचा सार' म्हणजे प्राचीन अट्ठकथांमधील अर्थाचा सार; याद्वारे हे दर्शविले आहे की - 'दीघनिकाय-महा-अट्ठकथेतील अर्थाचा सार घेऊन ही सुमंगलविलासिनी रचताना, इतर महानिकायांच्या मूळ अट्ठकथांमधीलही येथे उपयोगात आणण्यायोग्य असलेला अर्थाचा सार घेऊनच ही रचना केली आहे'.

‘‘මහාවිහාරවාසීන’’න්ති [මහාවිහාරෙ නිවාසිනං (අට්ඨකථායං)] ච ඉදං පුරිමපච්ඡිමපදෙහි සද්ධිං සම්බන්ධිතබ්බං ‘‘මහාවිහාරවාසීනං සමයං පකාසයන්තිං, මහාවිහාරවාසීනං මූලකට්ඨකථාසාරං ආදායා’’ති ච. තෙන පුඤ්ඤෙන. හොතු සබ්බො සුඛී ලොකොති කාමාවචරාදිවිභාගො සබ්බොපි සත්තලොකො යථාරහං බොධිත්තයාධිගමනවසෙන සම්පත්තෙන නිබ්බානසුඛෙන සුඛිතො හොතූති සදෙවකස්ස ලොකස්ස අච්චන්තසුඛාධිගමාය අත්තනො පුඤ්ඤං පරිණාමෙති.

'महाविहारवासीयांचा' [महाविहारात राहणाऱ्यांचा (अट्ठकथेत)] हा शब्द पूर्व आणि उत्तर पदांशी जोडला पाहिजे, जसे की - 'महाविहारवासीयांचा सिद्धांत प्रकाशित करणारी' आणि 'महाविहारवासीयांच्या मूळ अट्ठकथेचा सार घेऊन'. 'त्या पुण्याने'. 'सर्व लोक सुखी होवोत' म्हणजे कामावचर इत्यादी विभागांनी युक्त असलेला संपूर्ण सत्त्वलोक (प्राणिमात्र) आपापल्या योग्यतेनुसार तीन बोधींच्या (श्रावकबोधी, प्रत्येकबोधी, सम्यक्संबोधी) प्राप्तीद्वारे मिळालेल्या निर्वाणसुखाने सुखी होवो - अशा प्रकारे देवलोकासह संपूर्ण जगाच्या अत्यंतिक सुखप्राप्तीसाठी ते आपल्या पुण्याचे परिणामन (समर्पण) करतात.

පරිමාණතො සාධිකට්ඨවීසසහස්සනවුතිභාණවාරා නිට්ඨිතාති. පරිමාණතො සාධිකට්ඨවීසසහස්සමත්තගන්ථෙන දීඝනිකායටීකා රචිතාචරියධම්මපාලෙන.

प्रमाणाच्या दृष्टीने 'अठ्ठावीस हजार नव्वदपेक्षा अधिक भाणवार समाप्त झाले'. प्रमाणाच्या दृष्टीने सुमारे अठ्ठावीस हजारपेक्षा अधिक ग्रंथांच्या प्रमाणात आचार्य धम्मपालांनी दीघनिकाय-टीका रचली आहे.

මිච්ඡාදිට්ඨාදිචොරෙහි[Pg.292], සීලාදිධනසඤ්චයං;

රක්ඛණත්ථාය සක්කච්චං, මඤ්ජූසං විය කාරිතන්ති. (එත්ථන්තරෙ පාඨො පච්ඡා ලිඛිතො)

मिथ्यादृष्टी इत्यादी चोरांपासून शीलादी धनसंचयाचे रक्षण करण्यासाठी, ही (टीका) एखाद्या पेटीप्रमाणे (मंजूषेप्रमाणे) काळजीपूर्वक तयार केली गेली आहे. (हा पाठ नंतर लिहिला गेला आहे)

නිට්ඨිතා සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

सुमंगलविलासिनी नावाच्या दीघनिकाय-अट्ठकथेची लीनत्थप्पकासिनी (टीका) समाप्त झाली.

දීඝනිකායටීකා නිට්ඨිතා.

दीघनिकाय-टीका समाप्त झाली.